Tағдыр сыйлаған тәуелсіздік таңының атқанына да он бес жылдан асты. Өшкенімізді жағып, жоғалтқанымызды тауып, ұмытқанымызды жаңғыртып, тарихымызды түгендеп жатқан осы бір жаңару кезеңдерімізде кешегі күні тіпті аттарын атауға болмайтын, бүгін ортамызға оралған Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсын, Міржақып Дулат, Мұстафа Шоқай сынды арыстарымыздың асыл мұралары мәдени өміріміздің жарқын беттеріне айналды. Кеңестік саяси зілзаладан жабылып қалған ұлттық рухани бұлақтарымыздан халқымыз мейірлене сусындап келеді. XX ғасырдың басындағы төл тарихымызға есімдері алтын әріппен мәңгілік жазылған ұлтымыздың осы алыптарының қазақ әлеміне шоқ жұлдыздай жарқырай шығуы − елдегі саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен тығыз байланысты болатын. Бұл кездері, біріншіден, Ресей өзіне толық қаратқан Қазақстанда отарлау саясатын кең көлемде жүргізіп, әкімшілік құрылыс, халыққа білім беру, дін мәселесі, жер қатынастары сияқты қазақ қоғамы үшін аса маңызды салаларды өз уысына жиғанды. Екіншіден, Батыстан жылжып келе жатқан капитализм ұлттық өлкелерге де қадам басып еді. Өлкедегі өнеркәсіптің біршама дамуы, темір жолдардың салынуы жұмысшы табының қалыптасуына негіз сала бастады. Сонан соң Ресейде оқыған озық ойлы азаматтарымыздың арқасында Батыста бой көрсеткен демократиялық процестердің әлсіз болса да екпіні сезіле бастаған-ды. Оның үстіне Ресейдегі 1905-1907 жылдарда өткен буржуазиялық-демократиялық революция қазақ, даласына он, әсер етпей қалмады. Бұлардың барлығы қазақ халқының саяси санасын оятып, Ресейдің отаршылдық езгісіне, әлеуметтік теңсіздік пен қанаудың сан түрлеріне қарсылықты күшейтіп, ұлт-азаттық көтерілістеріне жол ашты. Алаш алыптарының тобында Мұстафа Шоқайдың орны бөлек. Бір қоғамда туғанымен, тұлғалардың тарихи қалыптасу жолдарының әр түрлі және әр деңгейде болатыны белгілі. Әркімнің өз тағдыры, басқаға ұқсай бермейтін өзіндік сүрлеуі бар. Мұстафа Шоқай өмірінің соңғы 20 жылдан астамын жат жерде өткізді. Бірақ 1941 жылдың аяғында көз жұмғанша жас кезінде тандап алған туған халқының тәуелсіздігі үшін күресі бір сәт толастамады. Өйткені оның бүкіл ұстанымының мәні мен мағынасы, арманы мен мұраты өз ұлтының, Түркістан аймағының саяси егемендігі, рухани бостандығы болды. Халқының еркіндігін өзінің азаттығы деп білген, өз тағдырын ұлтының бақытынан іздеген, тарихи кезеңдегі көрікте шыңдалып, теориялық білімі мен кемелділігі жеткілікті сегіз қырлы саясаткер Мұстафа Шоқайдың қалыптасуында айрықша рөл атқарған аса маңызды факторларға соқпай кете алмай отырмыз. Бұл − тұлға табиғатын аша түсудің тиімді жолы. Мұстафаның әкесі Шоқай он екі жыл болыс болып, ел басқарып, би атанса, атасы Торғай − 30 жылдай билік басында болған датқа. Шоқайдың, оның әкесі Торғайдың суреттерінің патша үкіметінің арнайы тапсырмасымен дайындалған фотоальбомға кіруі бұл әулеттің, Сыр өңірінен тысқары жерлерге де мәлім екенін айғақтайды. Осындай өзіндік мәдениеті, салт-дәстүрі жеткілікті әулеттің шаңырағында дүниеге келген Мұстафа шынайы қазақ тәрбиесін жеткілікті көре алды. Ол кезде бүгінгідей жазба әдебиеттер өте сирек болғанымен, атадан балаға мирас болып келе жатқан ауызша сан тақырыптағы дастандарға қазақ даласы кенде болған жоқ. Ауқатты датқа ауылында ақын-жыраулардың да жиі болып тұруы ғажап еместін. Олардың ел билеген хандар мен халқын қорғаған батырлар туралы толып жатқан жырларын, көрші елдердің, түркі тектес туыстастардың әр түрлі қиссаларын бала Мұстафа естіп, халықтық рухты бойына жасынан сіңіріп өсті. Ауылдағы 4 кластық мұсылманша және орыс мектебін бітірген, ата тегімен, ана сүтімен дарыған қабілетті бала Мұстафаны ортасы ерте таныды. «Кеп баланың ішінде Мұстафа аса зеректігімен ерекшеленген. Құранды да ең жақсы оқитын сол еді. Ата-анасы да, өзі де бұны үлкен мақтаныш санайтын.Үйіне келген кісілерге бала Мұстафа білгендерін айтып, сұрамаса да оқып беретін», − деп жазған еді Мария Шоқай «Менің Мұстафа» атты естелігінде. Мұстафа Шоқайдың анасының да текті жұрттан шыққандығы жөнінде жазылып жүр. Осы туралы біз де өзімізге белгілі кейбір мәліметтерді айта кетсек артық болмас. Менің туған әкем Қошқар да, бала етіп бауырына салған Бәкір де кешегі Ұлы Отан соғысына 1942 жылы кетіп, оралмағандар. Сол себепті мен анамның екінші әкесі, Бәкірдің туған ағасы − Сопбектің Ахметінің тәрбиесінде болдым. Ең алғаш Мұстафа Шоқай есімін сол кісіден естідім. Мұстафаның анасы, Ахмет әкемнің айтуынша, атасы Баспақ батырдың (шын аты Мәмбетәлі) туған қарындасы. Біздер 1949 жылы Сырдария ауданына қарасты «Айдарлы» колхозынан Қызылорда қаласына көшіп келгенде бұрынғы Некрасов (қазір Жарқынбаев) атындағы көшеде Мұстафаның туған інісі, «халық жауы» атанып ұсталып кеткен Нұртазаның отбасымен көрші тұрдық. Нұртазаның кемпірі «біздің қайнаға жеті патшаның тілін білетін еді» деп отыратын-ды. Екі отбасының қатынасы Нұртазадан қалған жалғыз ұл Мадиярдың Оңтүстік Қазақстан жаққа кешіп кетуімен үзілді. Шынын айтқанда, оған жұрт тыныштық бермеді. Ол қаланың іргесіндегі «Кооператив» деп аталатын елді мекендегі мектепте орыс тілінен сабақ беретін-ді. «Халық жауының баласы қалай мұғалім болып істейді?» деген арыздар билік органдарына жиі түскен көрінеді. Оны бірде Мадиярдың Ахмет әкеме айтып отырғанын да естіп едім. Мұстафа Шоқайдың туғанына 110 жыл толуына байланысты Сұлу төбе стансасында ас берілгенде Нұртазаның қызы Мәдина апай да: «Айналайын, Жәлел, біздің түбіміз сен тәрбиеленген отбасымен байланысты ғой», — деген болатын. Өзі зерек, орысша жап-жақсы сауатын ашқан Мұстафа Шоқай Ташкенттегі гимназияда оқыған кезінде-ақ қоғамдық жұмыстарға ерте араласқан. Ол кезде Ташкент қазақ қырғыз, өзбек, түрікмен, орыс және басқа түрлі ұлт өкілдері бас қосқан Орта Азия кіндігі, патшалық Ресейдің әкімгершілік орталығы еді. Гимназист елден келген кісілердің түрлі өтініш-арыздарын шешуге қатыса отырып, жергілікті халықтар арасындағы әлеуметтік теңсіздікті көзімен кереді. Басқаны былай қойғанда, гимназияны өте жақсы бітірген Мұстафаның өзіне тиісті алтын медальды генерал Самсоновтың орыс баласына жаздыруы − орыс шовинизмінің айқын көрінісі еді. Бұл елде де отаршылдықтың өктемдігін көріп келген гимназист бойындағы ұлтжандылықтың күшейе түсуіне орыс билеушілерінің өктемдігін басынан өткізіп отырған қазақтан басқа түркі туыстас ұлт өкілдеріне деген сезімі арттыра түсті. Олар да озбырлықты ең бірінші отарлық саясаттан көріп отыр еді. Мұстафаның қоғамдық жұмысы Петербор университетінде жалғаса түсті. Әсіресе оның студент бола жүріп, Әлихан Бөкейханның көмегімен Мемлекеттік Думаның Мұсылман Фракциясы хатшылығына орналасуы − болашақ ұлтжанды саясаткер үшін ерекше маңызды болды. Енді Мұстафа Шоқай түңғыш рет Түркістан өңірінен тыс түрік халықтарының − Еділ, Қырым татарларының, Кавказ халықтары, Орал башқұрттарының саяси өміріне араласа бастады. Петербордағы оқу мен қызмет жылдарында өз халқын азат ету басқа езілген халықтарды ұйыстырудың нәтижесінде ғана мүмкін екеніне оның көзі жете бастады. Кейін Мұстафа Шоқайдың шетелде жүрген кезінде де ез халқымен бірге езге аймақтардағы халықтардың отарлық езгіден құтылуын армандауы жайдан-жай емес еді. Осы таным оның өмір бойғы асыл мұраты болып қалды. Университетті үздік бітіріп, елге оралған Мұстафа Шоқай саяси қозғалыстың қайнаған қазанына түсті де кетті. Оның әсіресе «Алаш» ұлттық демократиялық партиясының жұмысына қатысуы айрықша мәнді болғанын айта кету керек. Алаш партиясы − Ресей қол астындағы түріктер ішінен шыққан саяси партиялардың ең радикалы еді. Оның бағдарламасының халық ағарту және жер мәселесіне қатысты баптары большевиктер үкіметінің түпнегіздеріне турадан-тура қарсы бағытталған болатын. Мұстафа Шоқайдың саяси ой-пікірлерінің ұштала түсуіне 1905 жылдан бастап қазақ халқының ұлттық төңкерісінің басында болған, қазақ ұлттық партиясы «Алаштың» негізін қалаған, оның бағдарламасының авторы, Алашорда үкіметін басқарған Әлихан Бөкейханның әсерінің ерекше болғанын айта кету керек. «Ұлтқа пайдалы адам болғыңыз келсе, бәрінен бұрын орыс үкіметінің ата-мекеніміздегі жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сізге не істеу керектігін осы саясаттың өзі-ақ көрсетіп береді», − деген ұстаз сөзін 1939 жылдары еске алу жайдан-жай емес. Мұстафа Шоқайдың айтуынша, осы кеңестен кейін ең үрейлі қатердің қайдан келе жатқанын түсінген жастар бар ынтасымен «мұғажыр мәселесін» үйренуге кірісіпті. Мұстафа Шоқайға өзімен қатар ұлт азаттығы шебінде болған, өзі Түркістан түріктерінің ең көрнекті, ең сыйлы өкілдерінің бірі санаған Міржақып Дулаттың, «қара басының қамын ойламайтын, халқы үшін қам жеп, ел үшін еңіреп туған азамат» Сұлтанбек Қожанұлының және т.б. Алаш ардақтыларының да әсерлері аз болмаған. Міне, мұның барлығы Мұстафа Шоқайдың саяси қайраткер ретінде қалыптасуындағы ерекше маңызды факторлар еді. Әлі талай зерттеулер жазылар, осы кезге дейін айтылғандар толықтырылар, дегенмен осылардың өзі еліміздің аса бір аласапыран кезеңдерінде Түркістандағы ұлттық қозғалыстың бірден-бір дем берушісі де ұйымдастырушысы болған, кейін жат жерде жүріп те нағыз ұлтжандылық пен қайтпас қайраттың тамаша үлгісін көрсете білген М. Шоқайдың саяси университеттері болғанына күмән жоқ. Әрине, саяси көзқарастың қалыптасуы күрделі процесс екені бесенеден белгілі. Халқымыздың тарихындағы аумалы-төкпелі кезең М. Шоқайдың ұстанымдарына өзгерістер енгізіп отырған. Сондықтан ол өз ой-пікірлерінің эволюциясы туралы былай дейді: «1917 жылы төңкерістің бас кезінде біз бәріміз федералист, унитарист тәрізді ағымдардың ықпалында болдық. Бәріміз түгел берілген осы көзқарастар біздің орыс демократиясына шамадан тыс сенуімізден туған еді. Ресейдің төңкерісшіл демократиясына деген сенімнен туған федералисттер мен унитаристер арасындағы пікір айырмашылығын оның біреуін империяға дос, ал екіншісін жау етіп көрсету жолымен түсіндіруге болмайды. Мұның екеуі де түрік тектестердің сол тұстағы жағдайына байланысты туылған көзқарастар еді». Осы кезге дейінгі арнаулы еңбектерде негізінен Мұстафа Шоқайдың саяси қызметі туралы айтылып келеді. Оны түсінуге болады. Себебі бұл әлі толық зерттеле қоймаған тақырып. Біз бұған саналы түрде бармай отырмыз. Біздің мақсатымыз − Мұстафа Шоқайдың эмиграция кездерінде жазылған қолда бар еңбектеріне сүйене отырып, оның қоғамдық-саяси идеялары туралы кейбір ойларымызды қысқаша ортаға салу. Осының негізінде бүкіл түркі әлемінің ұлы перзентінің бейнесін ашуға талпыныс жасау. Алда әлі халқымызға таныс емес талай дүниелер ортамызға оралар. Бірақ соның бәрі Мұстафа Шоқайдың өз ұлтын жанындай сүюімен бірге, түркі тектес туыс қазақ, өзбек, түрік, татар, тағы басқа ұлт өкілдерін бөліп қарамағанына мықты дәлел бола алады. М. Шоқайдың сан салалы саяси кызметінде оның эмиграциядағы кездері ерекше орын алатыны белгілі. Ресейдің ең маңдай алды университеттерінің бірінде оқып, терең білім алып, бұрыннан жақсы білетін орыс тіліне қоса бірнеше шет тілдерді бірдей меңгеріп шыққан Мұстафа Шоқайға амалсыздан барған шетелдердің қайсысынан болса да жылы орын тауып, өзіне жететіндей тірлік етуге әбден болатын-ды. Бірақ Мұстафа Шоқай табиғатында ондай жан емес-ті. «Мұғажырлық (эмиграциялық) өмірдің машақаты көп-ақ», − деп өзі айтқандай, жат жердегі өмірдің тауқыметін тарту оңай болған жоқ. Тағдырдың тартуы болса, ылаж бар ма? Бірақ соған қарамастан, ұлтының азаттығы үшін күресін бір сәт толастатқан емес. Айырмасы − ендігі күресті негізінен қалам ұшымен жалғастырды. Мынандай жағдайды есте ұстаған абзал. Тоталитарлық қатаң жүйеде өмір сүріп жатқан Кеңестер Одағы жөнінде жеткілікті материалдардың ол кезде сыртқа шыға бермегені белгілі. Сол себепті Мұстафа Шоқайдың кейбір мәселелерді терең барлай алмай, қателескен жерлері де, шалыс басқан кездері жоқ емес шығар. Дегенмен оның саяси қызметіндегі кезге ұрып тұратын ерекшелік − оның Еуропаның қақ ортасында тұрып, сонау Түркістан аймағында болып жатқан саяси оқиғаларды жіті бақылап, соған дер кезінде шыншыл да сыншыл үнін қоса білгенінде. Атамекенді сүю, оның тұтас мүддесіне қызмет ету, осы жолда керек болса жанын пида қылуға дайын тұруды өзінің мәңгілік ұстанымына айналдырып, соған шынайы адалдықтың үлгісін көрсете білуінде. Мұстафа Шоқай саясат мәселелерін зерттеп, арнайы еңбек жазуды ойлаған емес. Оған мүмкіндігі те бола қойған жоқ. Бірақ «Алла елімнің тәуелсіздікке қол жеткізгенін көруді нәсіп етсе, мен тек саяси үгіт жұмысымен айналысар едім. Жастар үкімет құрса, мен елімнің тарихы және басқа өлке халықтары туралы кітаптар жазумен шұғылданар едім. Адамдар бір-бірімен араласуы керек. Халықтар өзара білім алысып, бірін-бірі терең танып және түсініп, жарасымды қатынас дәрежесіне көтерілсе, сонда ғана халықтар федерациясын құруға жол ашылмақ. Мұндай мақсатқа жету үшін мемлекеттік масштабтағы қызмет қажет болады. Соғыстан бас тарту керек, соғысты болдырмау керек. Жер бетінде барлық адамға орын жетеді», - деп қиялдауы Мұстафа Шоқайдың айтарының да, жазатынының да көп болғанының дәлелі. «Жас Түркістанның» әрбір саны сайын шығып тұрған, кейде қысқа, кейде көлемді мақалалар мазмұн жағынан аса бай, сол кездегі әлемдік саясаттың сан жетпес сиқырларын шеберлікпен аша білген дүниелер еді. Жағдай мәжбүр еткен Түркістанның тәуелсіздігі жолындағы саяси күрестің жаңа амалының нақты мақсаты журналдың алғашқы санында-ақ алға қойылды: «Біз, Түркістан тәуелсіздігін жақтаушылар, еліміздің еркі үшін және жұртымыз Түркістанның бодандықтан құтылуы үшін күресеміз. Түркістандықтарға бұдан басқа жол болмаған. Қазір де жоқ және бұдан соң, да болмас. ...Біздің мұратымыз Түркістанда түрі жағынан да, мазмұны жағынан да ұлттық мемлекеттік құрылымға қол жеткізу болмақ. Сонда ғана халқымыз өз жерінің нағыз қожасы бола алады». Журнал бетінде 10 жылдай жарық көрген 200-ден астам әр түрлі тақырыпқа арналған мақалалар осы негізгі мәселеге бағындырылған, соған кызмет етеді. Мұстафа Шоқай ғасыр басындағы Ресейдегі екі аса ірі саяси оқиғаға соқпай кете алмаған. Ол 1917 жылғы ақпандағы төңкерісті «Ұлы төңкеріс» деп атай отырып, оның 20 жылдығына арналған «1937 жыл» деген мақаласында патшалық Ресейдің отарлық жүйені тас-талқан етіп, оның тепкісінде ғасырлар бойы езіліп келе жатқан халықтардың, өз тағдырларын өзі билеуіне, өзінің ұлттық мемлекеттігін құруына жол ашқанын жазады. Шынында да Ақпан революциясын, басқа ұлттық аймақтар сияқты, қазақ елі де зор қуанышпен қарсы алған. «Қазақ» газетінің сол жылғы 9 наурызындағы санында: «Киіз туырлықты қазақтың оң жағынан ай, сол жағынан күн туды», − деп жазуы осы қуаныштың көрінісі еді. Алайда тарих тегершігі басқа соқпаққа түсті. Ресейдің саяси-әлеуметтік, экономикалық жағынан Батыстан артта келе жатқандығынан демократиялық күштер қай жағынан болса да әлсіздік көрсетті. Билік басына большевиктер келді. Ол, Мұстафа Шоқай сөзімен айтқанда, Қызыл Қазан мен орыс пролетариатының диктатурасы еді. Ресейдегі қазан төңкерісі әлі де әлемдік саясатшылардың назарынан тыс қалып отырған жоқ. Шынында да, бұл − аса күрделі мәселе. Төңкеріске әлеуметтік-экономикалық, жағынан мешеу дамып келе жатқан Ресейдегі ішкі және сыртқы жағдайлардың шешуші әсерінің болғанына дау жоқ. Батыстағы буржуазиялық-демократиялық қозғалыстардың да өзіндік ықпалын жоққа шығаруға болмайды. Ал Мұстафа Шоқай өзінің «Кеңес үстемдігінің 16-ыншы жылдығына орай» деген мақаласында большевиктердің үкімет басына келуінің негізгі себептерінің бірін - олардың дер кезінде тиімді уәде бергіштігімен байланыстырады. Большевиктердің тездетіп бітім жасап, бейбітшілікті қамтамасыз етуге, шаруаларға − жер, жұмысшыларға − билік, ұлттарға бостандық пен тәуелсіздік бермекші уәдесі босқа кеткен жоқ. Патшалық Ресейден қажыған, Уақытша үкіметтің дәрменсіздігін тез таныған халыққа большевиктерді әлеуметтік әділеттікті орнататын бірден-бір партия ретінде насихатталды. Осыған бар күш-жігерді жұмсап сендіруге ұмтылды. Бұған сенгендер аз болған жоқ. Шаруаларға жер тиді, бірақ жеке меншікке берілмеді, олар колхоздар мен совхоздарға еріксіз жымдастырылып, жеке шаруашылық жүргізу құқығынан айырылып, мемлекетке басыбайлы етілді. Заманына сай терең білім алған заңгер Мұстафа Шоқайдың кеңестік саясаттың кейбір теориялық мәселелері туралы айтқан ойлары ерекше назар аударарлық. Әрине, бұл мәселелердің арнайы зерттелмегенін ескерте кеткен жөн. Дегенмен осы ойлар сонылығымен және объективтілігімен қызғылықты. Ол кеңестік билік жалпы жұмысшы табының қолында емес, бір ғана большевик партиясының уысында екенін атап көрсетіп, биліктің «жұмысшы демократиясы» деп жалаулатқан үгіт-насихаттың шындыққа жанаспайтын саяси сипатын теріске шығарады. Оның дәлелі ретінде «Жұмысшы демократиясы дегеніміз тарихтың табиғи қажетіне сәйкес бірігіп, саяси демократияның шеңберінде бола отырып, жалпы жұмысшы табының дербес тап ретінде өзін көрсете алуы болып табылады», − деген анықтама ұсынады. Осыған байланысты социалист (түрліше түстегі) жұмысшылар болғаны тәрізді, антисоциалист жұмысшылар да болатынын, Еуропада «католик жұмысшылар ұйымының» да бар екенін, егер жұмысшылар көмектеспесе және қатынаспаса, онда Италиядағы фашистер мен Германиядағы гитлершілдер күш алуы мүмкін екенін айтқан мысалдарды тілге тиек етті. Сондай-ақ таптық күрестің ұлттық өнеркәсіп қалыптасқан саяси, әлеуметтік және экономикалық мүдделері бір-біріне қарама-қарсы тұрған, ұлттық буржуазиясы мен ұлттық пролетариатта бар тәуелсіз елдерде ғана болуы мүмкін деген марксизм қағидасына сүйеніп, ол Түркістанда ондай күрестің жоқтығын, бұл большевиктерге өз үстемдігін бүркемелеу үшін қажет болғандығын атап көрсетеді. Мұстафа Шоқай сондай-ақ «большевизм» және «ұлтшылдық» деген ұғымдардың бір-біріне ешқашан жанаспайтын, бір-біріне қарсы екі басқа ұғымдар екенін, большевизм ұлтшылдықты теріске шығаратыны тәрізді, ұлтшылдық та большевизмді теріске шығаратынын ескертеді. Алайда большевиктер өздері негізінде теріске шығаратын ұлтшылдықты «пролетарлық төңкеріс» идеяларын жүзеге асыру жолында тиімді құрал ретінде пайдаланудан бас тартпайтынын, олар еуропалықтарға қарсы қою үшін қытай ұлтшылдығын танитынын және қолдайтынын, ал ағылшындарға қарсы үнді ұлтшылдығын да онды құбылыс деп санайтынын атап көрсетеді. М. Шоқай өз мақалаларында пролетариат диктатурасы шын мәнінде орыс диктатурасы болып отыр деген қорытындыға қайта-қайта жүгініп отырады. Жергілікті газеттердің материалдарына сүйеніп жазылған «Атамекен жағдайы» атты мақалада Түркістанда жүргізіліп жатқан ашық террор, Кеңес үкіметінің халықты жаппай қуғын-сүргінге ұшыратуы, азапқа салуы, аштыққа душар етуі мен жүздеген-мыңдаған жазықсыз жандардың атып өлтірілуі туралы айтылған. Ең сорақысы − партиядан шығарылғандардың, қамауға алынғандардың, жер аударылғандар және өлім жазасына кесілгендердің бар кінәсі олардың баяғыда өліп қалған атасының бай, саудагер, ғұлама, яғни кезінде іс басында болғандары немесе айыпталушының көне медреселерде оқығандығы екен. М. Шоқай отарлаушы мемлекетке тән барлық белгілерді кеңестік Ресейдің бойынан таба алды. Большевиктер билігінің саяси бет-бейнесін барынша ашып берді. Бұған оның кеңестік цензурадан алыс жүргені де себеп болды. Түркістан өңіріндегі экономикалық және ұлттық саясаттың отаршыл елдің ешбіріне ұқсамайтынын және жергілікті халықтың ұлттық болмысына төндіріп отырған қауіп-қатерін жан-жақты дәлелдейді. Бесжылдық жоспардың сәтсіздіктері, күштеуге және жалаң энтузиазмге сүйенген ауыр өнеркәсіп құру бастамасы мемлекетті өмір сүрудің ең төменгі қажеттілігінен айырды. Күштеп ұйымдастыру елді ашаршылыққа душар етті. Сөйтіп, ішкі жағдайлар дағдарысқа ұшырады. Сондықтан: «Халқымыз мұндай қорлыққа төзбей, көтеріліске аттануда. Алайда күшті ұйымы, тәжірибелі әскери басшысы болмаған қарусыз халық мұздай қаруланған, кемелді мемлекетке қарсы күрескенде мұндай күрес немен тынбақ?» − деп шарасыз сұрақтар қояды. Большевиктердің халқымызды орыс пролетариатының тепкісіне салғанын елдегі кеше ғана Алаш туын ұстағандар «пролетариат диктатурасы» ұранымен бүркемеленген саясаттың қыр-сырын ешкімнен кем біле қойған жоқ. Бірақ тоталитарлық тәртіп оларға ашық айтуға ырық бермеді. Қылт еткен езге пікірлі кісі «кеңестің жауы» саналып, қатаң бақылауға алынды. Алды атылып, соңы түрмеге қамалып жатты. Мұстафа Шоқайдың ойынша, кеңестердің экономикалық саясаты Түркістанның тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігін біржола жоюға, оны Ресейдің шикізат қорына айналдыруға бағытталған. Ол «Түркістанда макта төңірегіндегі күрес», «Патшалық Ресей министрі Кривошейннің Түркістандағы мақта шаруашылығына көзқарасы» және т.б. мақалаларында жергілікті диқандарды дербес жұмыс жүргізу мүмкіндігінен айырып, зорлап Орталық үшін қажет макта еккізіп отырғанын өткір сынға алады. Автор Өзбекстандағы және Түркістандағы ашаршылықтың ең басты себебі − дәнді дақылдар егетін жерлердің мақта егісіне берілгенімен түсіндіреді. Сондай-ақ Кеңес үкіметінің жаңа мақта саясатын жүзеге асыруға жетекшілік ету үшін Орталық Ресейден алты мың орыс жұмысшысын Түркістанға әкелу туралы шешім қабылдануын − патшалық Ресейдің өлкені орыстандыру саясатының жалғасы екеніне тағы бір мысал ретінде келтіреді. М. Шоқай бір ұлттың рухани, экономикалық мүдделері екінші бір күшті ұлттың мүдделеріне құрбан етілуі отаршылдық болып табылады деген маркстік-лениндік теорияны қайталай отырып, Түркістанның Ресейдің отары болып отырғанына бұлтартпас дәлелдер келтіреді. Шынында да, Түркістандағы орыстарды патша заманынан әлденеше есе көбейтіп жіберген мұғажыр саясаты, мемлекеттік аппараттардың жергілікті халыққа жақындамауы, былайынша айтқанда, «ұлттандырылмауы», оның отаршылдардың пайдасына шешіліп отырылғаны т.б. саяси-әлеуметтік шаралар Түркістандағы большевиктердің орыс патшалығының ұлы державалық рухын танытатын мұрагерлері екенін көрсететін іс-әрекеттер еді. «Қызыл отар» деген мақаласында Мұстафа Шоқай Кеңестер Одағы деген атау туралы ұсыныс енгізген көрнекті коммунист Затонскийдің: «Біз айналамыздағы өлкелердің есебінен Орталықты нығайтқанымыз дұрыс болар еді. Егер Орталықты күшейту үшін төңірегіміздегі өлкелерді тонау қажет болса, біз оған да барған болар едік», − деген сезін мысалға келтіре отырып, Түркістанда большевиктердің «ұлттық саясатының» сиқы, міне, осындай деген қорытынды жасайды. Алаш ардақтылары бірде-бір Еуропа империалисттері бодан халықтарының жерлерін өз шаруаларының пайдасына тартып алумен шұғылданбағанын, езге елге мұғажырлар әкелу, жергілікті тұрғындардың жерлерін күштеп тартып алу жалпы Ресей мемлекетінің ежелден бері келе жатқан «сүйікті» кәсібі екенін, бұл ұлттық шет аймақтарда жергілікті халықтың материалдық және рухани өркендеуіне шек қойып, оның азып-тозып, өліп-бітуіне, азшылыққа айналуына әкелетін саясаты екенін білмеді емес, білді. Мұны большевиктер жаңа жағдайда жалғастырып отырғанын аңғармады емес, аңғарды. Олар патшалық Ресей кезінде де, большевиктер үкіметі орнағаннан соң да күресіп көрді, бірақ ештеңе шығара алмады. Өйткені бұл отаршылдық саясаттың ең өзекті мәселелерінің бірі болатын. Отаршылар үшін бұдан бас тарту − бүкіл саясатының мәнін жоятын еді. Кейін Кеңес үкіметі Отан соғысында жеңіп, қираған бөлегін қалпына келтіріп, нығайып алғаннан кейін бұл бағыттағы саясатына жаңа қарқын берді. Көптен армандап жүрген Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеруді қолға ала отырып, қазақ жерін орыстандырудың жаңа кезеңін жүзеге асырған-ды. Мұстафа Шоқай орыстың патшалық мекемелері шет аймақтардағы ұлттық дамуымызды тежеп келген болса, большевиктердің басқаруы халқымызды ұлттық сезімнен жұрдай етуге, мұндай сезімді оның көкірегінен біржола сылып тастауға тырысып отыр деп ескертеді. Сондықтан Түркістанды Мәскеуге экономикалық жағынан ғана тәуелді етумен шектелмей, ұлтымыздың өзіне тән рухани әлемін суалтып, оның орнына орыс пролетариатының рухын орнату кеңестік орталықтың мақсаты екенін, бұл бағытта жергілікті мектептер мен басылымдар біздің рухани мәдениетіміздің таратушылары, жанкүйерлері бола алмай отырғанын ашып айтты. Олар орыс мәдениеті мен орыс үстемдігін орнатудың құралынан басқа ештеңе еместігін, кешегі патшалық Ресейді бүгін кеңестік Ресей немесе пролетарлық Ресей деп атағандарымен, біздің ұлттық мәдениетіміз тұрғысынан қарағанда, ештеңе өзгермегенін, социализмді желеу еткен большевиктер енді екі-үш жыл ішінде біздің ана тілімізді өзінің тарихи құқығынан мақұрым етуді көздеп отырғаны туралы ашына жазды: «Большевиктер ата-мекеніміз Түркістанда ұлтымыздың өзіне тән рухани әлемін суалтып, оның орнына орыс пролетариатының рухын орнатпақ болады. Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсіздігі болмайды, тарих ондайды көрген жоқ та, білмейді де. Ұлт азаттығы − ұлттық рухтың нәтижесі. Ал ұлттық рухтың өзі ұлт азаттығы мен тәуелсіздігі аясында есіп дамиды, жеміс береді», − деп жазды. Мұстафа Шоқай большевик отаршыларының болмысын барынша терең тани білумен қатар, оның басқа отаршылдық саясаттан айырмашылығын да көре білді. Сондықтан да оның: «Дүние жүзінде Түркістаннан басқа да көптеген елдер бар. Ол жерлерде де үстем ұлттың озбырлығынан жәбір шеккендер аз емес. Алайда дәл орыстың отаршылдық саясатындай сұмдықтарды тарих әлі көрген жоқ», − деп жазуы жайдан-жай емес-ті. Бұл ойына большевиктер «отарлық құлдықта» деп санайтын үнділер Үндістанның тәуелсіздігі хақында шетелдермен ашық сөйлесе алатынын, ал Кеңес ұлттық республикасында халықтар өзінің тәуелсіздігі туралы жұмған ауыздарын аша алмайтынын, олардың тек қана Мәскеудің рұқсатымен сөйлеуге мәжбүр екенін мысалға келтіреді. Сондай-ақ орыс патшалары орыс жазушыларының шығармашылық бостандығына шек қоймады, большевиктер сияқты ананы жаз, мынаны жазба деп бұйрық түсірмеді дей отырып, орыстардың ең үздік жазушыларының бірінен саналатын Максим Горькийдің өзі әлемге танылған шығармаларын патша заманында жазып, ал Кеңес заманында большевик бола жүріп, бірде-бір елеулі шығарма жаза алмады деген пікір айтады. Мұстафа Шоқай Мәскеу большевиктері Азамат соғысы аяқталғаннан кейін өз үстемдігінің екінші дәуірін бастағанына назар аударады. «Большевиктер іс басына келер алдында бүкіл Ресей мұсылмандарына және түркістандықтарға өз қалауы бойынша өздерін басқару керек деген сарында үгіт-насихат жүргізді. Алайда «қызыл сөздерге боялған» мұндай үгіт-насихаттың нәтижесі іс жүзінде «орыстың ұлттық рухына негізделген пролетариат диктатурасынан басқа ештеңе де болмай шықты...» − деп кеңестік саясатқа тән болған екі жүзділікке арнайы тоқтайды. Ұлттардың Ресейден бөлініп шығып, өз алдына тәуелсіз мемлекет құруына дейінгі өзін-өзі билеу құқығы туралы берілген уәде түбегейлі өзгертілген болатын. Бұл ұранның бос сөз екенін Қазақстан шындығы бірнеше рет дәлелдеген-ді. 70 жылдан астам кеңестік дәуірде Қазақстан басшыларының қатарында екі-ақ қазақ азаматының болғанына тарих куә. Кеңестік идеологияның талмай насихаттағанындай, «социализмнің нағыз кемелденіп коммунизмге аяқ басқан кезінде» Қазақстан басшылығына тағы да қазақ дегеннің кім екенін біле бермейтін өзге ұлт өкілінің келуіне байланысты болған 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінің жарасы әлі жазыла қойған жоқ. Мұстафа Кеңес үкіметінің 30-жылдардан кейінгі ішкі саясатына да көп көңіл бөлген. Әсіресе мемлекетті басқару бағытындағы өзгерістер назарынан тыс қалмаған. «Табыс мерекелері», «Ресейдегі жағдай және біздің міндеттеріміз», «Кеңес Одағының негізгі заңы төңірегінде» атты мақалаларда Сталиннің жеке басына табынушылықтың болашағын көрегендікпен болжай білген. Сталинді барынша дәріптеп, оны тәңірге айналдыра бастаған бұқаралық ақпарат құралдарында бар нәрсені тек соның атымен байланыстыру науқанының басталғанын жақсы байқаған. Бұл әсіресе Кеңес үкіметінің басы-қасында болған Зиновьев, Каменьв, Бухарин және т.б. толып жатқан, кеше ғана Қазан революциясын басқарған, бейбіт кезде алғы шепте жүрген партия мүшелеріне «сатқын», «фашист агенттері» деген ауыр айыптар тағылып, кебісі атылғаннан кейін жаңа белең алған еді. Бұл процесс Кеңес Одағының Негізгі заңының қабылдануымен күшейе түскен болатын. Қарсыластарын жойып, маңайын тазалап алған Сталин өзінің жеке билігін Ұлы Отан соғысындағы жеңістен соң әбден нығайтып алғаны мәлім. Сөйтіп жұмысшы табының диктатурасы дегеніміз Коммунистік партияның, шындығында оның Бас хатшысының жеке диктатурасына айналды. Кейін Сталиннің жеке басқа табынуымен күрескендер де Коммунистік партияның жеке билігін ауыздықтай алмап еді. Оларды да жоғары билік мансабы құл еткен-ді. Партия жүйесінде реформа болмады. Осының бәрінің ақыры Кеңес Одағын құлатып тынды. Шексіз жеке билік еш уақытта да жақсылыққа апармайтынына кәрі тарих тағы куә болған-ды. Мұстафа ұлтымыздың азаттығын алу жолындағы түркістандықтардың жеке-дара күресі ойдағыдай нәтижелерге жете алмайтынын, оны тек бірігіп жеңуге болатындығын түсінді. Өйткені ұлттың жауы тым күшті болатын. Сол себептен «Ең алдымен барлық күштерді бір мықты саяси ұйымның маңына топтастыру керек. Түркістан ұлттық бірлігінің бірінші кезектегі міндеті және таяу арадағы мақсаты: 1) Түркістанды орыс пролетариатта үстемдігінен құтқару; 2) Түркістанда орыстың кез келген үстемдігінің орнауына жол бермеу; 3) Бәрінен бұрын ұлттық тәуелсіз Түркістан мемлекетін құру болып табылады», − деп жазды. Бұл мәселеге Мұстафа ретті жерінде қайта-қайта оралып отырады. Сондықтан ол Кеңес үкіметіне қарсы, өз халқымен тағдырлас және ұлттық тәуелсіздікке ұмтылған барлық халықтармен тізе қосып, күш біріктірудің жолдарын іздестірді. Еділ-Орал, Қырым, Әзірбайжанда тұратындармен ғана тығыз байланыста болып қоймай, Кавказ халықтары, Украина және орыс казактарының тәуелсіз мемлекет құру жолына түскен бөлігімен ұйымдық тұрғыдан тығыз байланыстар орнату қажеттігін атап көрсетті. Мұстафа Шоқай өздерінің ұлттық тәуелсіздігі жолында Ресейге қарсы күресіп жатқан басқа халықтардың бірыңғай майданын құру керектігін және ондай бір орталыққа біріккен ұлттық ұйымдардың өз дербестігін сақтауын алға тартты. «Кавказия федерациялық келісімі» атты мақалада: «Біздерге, Ресейден бөлініп, өзіміздің тәуелсіз мемлекетімізді құру мақсатында күресіп келе жатқан халықтарға, Ресейге қарсы бағытталған ұлттық күресіміздің мүддесі тұрғысынан қарағанда Кавказ мәселесі айрықша маңызды. ...Біз бұл келісімді таяу болашақта өз рөлін толық атқарып, ата-мекенімізді орыс империализмінің бұғауынан құтқаруға көмектеседі деген үміттеміз», − деген сенім көрсетілген-ді. Сол себепті бір ғана мақсат − тәуелсіз мемлекет құру жолында бұрынғы автономияшыл татарлар, башқұрттар және түркістандықтар бүгін Кавказ және Украинамен бірге «ең соңғы мәреге» жеткенге шейін саяси жолсерік бола алатындығына үміт артады. Мұстафа Шоқай кеңестік басқарудың Түркістанға кейбір пайдалы жақтарын білмеді емес, білді. «Кеңес үстемдігінің 16-ыншы жылдығына орай» атты 1933 жылы жазылған мақаласында ол Кеңес үкіметі өмір сүрген 16 жыл ішінде ешқандай бір онды істер болмады десек, ол да дүр болмаған болар еді. Табыстар жоқ емес. Алайда оның бәрін Кеңес үкіметі отар халықты мүсіркегенінен жасамағанын, езіне керек болғаннан кейін жасағанын, мұндай табыстардың көпшілігі большевиктердің халыққа берген уәделеріндей, «төңкеріс жоспарларында» көрсетілгендей емес деп атап көрсетті. Мұстафа Шоқай − қазақ елінің, барлық түркі тектес халықтардың азаттығы мен бостандығы үшін күресумен қатар, өз дәуіріндегі халықаралық мәселелерді биік деңгейде талдап, оның беталысын көрегендікпен болжай білген терең білімді саяси сарапшы. «Ұлттар Ұйымы және Кеңес үкіметі», «Алманиядағы қаржы дағдарысы», «Қытайда», «Ағылшын дағдарысы», «Манжурия мәселесі және дүние жүзі баспасөзі», «Кавказ мәселесі» т.б. тақырыптарға жазылған мақалаларды былай қойғанда, «Халықаралық жағдай» және «Халықаралық өмірден» деген атаулармен жазған мақалаларында ол Ұлттар Ұйымының мәселелері, Ұлы Отан соғысы алдындағы Англия, АҚШ, Германия, Италия, Жапония, Қытай, Франция т.б. елдерінің сыртқы саясаттарына талдау жасайды. Бұл қазіргі тарихшылар мен саясаткерлерге өткен ғасырдың 20-30-жылдарындағы халықаралық мәселелерден мол материал берері сөзсіз. Бір ескеретін нәрсе − Мұстафа Шоқай халықаралық тақырыптардың қандайына қалам тартса да, туған елі Түркістан әсте есінен шықпайды. Бар мәселені осының маңына топтастырады, халықаралық ахуалдың ұлттық тәуелсіздігімізге тигізер ықпалын ойлап отырады. Мысалы «Қиыр Шығыста» деген мақаласында ол Ресейдің Қытай, Жапония араларындағы Манжурия төңірегіндегі дау-дамайға байланысты мәселелерді қозғай отырып, Ресейдің Манжуриядан шегінуін маңызды оқиға санайды. Автор орыс империализмінің Манжуриядан шегінуіне қуана қол соғатынын және осы процесс тоқтап қалмай, ең соңында орыс империализмінің Азиядан түгелдей қуылуын тілейтінін де, Азия халықтары сонда ғана кең тыныс алып, ұлт-азаттық күрестің мақсаттарына жететініне де қуанышын жасыра алмаған. Сондай-ақ «Поляк басылымдарының үні» атты патшалық, кейінгі кеңестік Ресейдің Польшамен арақатысына арналған мақаласында Мұстафа Польшаның, Ресей езгісіндегі басқа халықтардың мұң-зарын өте жақсы түсінетіндігін және олардың нағыз жанашырлар екенін айта отырып, «Поляктар − өзім құтылдым, өзгелер не болса, ол болсын» деп әсте ойламайтын, адамгершілігіне қаһармандығы сай ғажайып халық.», деп тамаша сипаттама береді. Осы жерде «Жас Түркістан» журналының Польша үкіметі маршал Иозеф Пильсудский тарапынан құрылған «Лихие прометеи» ұйымы арқылы қаржыландырылғанына айта кеткен артық болмас. Мұстафа Шоқай − өз кезіндегі жалғыз азат Түрік елі туралы да бірнеше мақала жазған. «Түркістан Кеңес баспасөзі және Түркия республикасының 10 жылдығы», «Түркия және Ұлттар Ұйымы», «Мәскеу және Түрік Коммунистік партиясы», «Большевиктердің Түркиямен «адал достығына» куә боларлық бір тарихи құжат», «Мен патриотпын» газеті Түркия саясаты хақында» т.б. мақалалардан автордың түрік халқының азаттығына деген шынайы көзқарасын, Түркияның батыстың мәдениеті мен демократиясы жолына түскеніне қуаныш көңілін аңғармау мүмкін емес. Түркия Республикасының Ұлттар Ұйымына ресми мүше болуы − оның халықаралық жағдайын нығайтатын айрықша оқиға болды. Ал «Большевиктердің «Түрік достығы» атты мақалада Кеңестік Ресейдің Түркияға байланысты саясаты, большевиктердің түрік ұлттық қозғалысын іштен іріту жолындағы іс-әрекеттері, Түркияның әлсіз тұстарын қапысыз пайдаланып қалу мақсаттан туындап отырғаны сөз болады. Алайда Түркия халқының, ең алдымен, түрік қоғамының салауатты ұлттық негізге құрылуы, түрік халқының асқан ерлігі, жол бастаушыларының парасаты мен көрегендігі арқасында алған бағытынан таймай отырғандығы атап көрсетілді. Сондай-ақ «Түркия туралы большевиктердің екі басылымы» деген мақалада Мәскеу большевиктерінің Түркияға байланысты ұстанып отырған екі жақты саясатын әшкерелейді. Оның бірі − Кеңес үкіметі Түркияны өзінің саяси мақсатына пайдаланбақшы деген пікір келтірсе, екіншісі − түрік төңкерісін бұрмалап, оның мән-мағынасын жоюға қызмет етеді дейді. Мұстафа Шоқайды қандастарымыз, көптеген өзге түрік тектес ұлт өкілдері қоныс еткен Шығыс Түркістан мәселесі де бей-жай қалдырмаған. «Шығыс Түркістан мәселесі төңірегінде», «Қытайлар мен Кеңес үкіметінің Шығыс Түркістандағы достығы», «Шығыс Түркістан, сыртқы дүние және біздің міндеттеріміз» атты мақалаларда ол Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық күрестің барысы және оның сыртқы дүниемен байланысы, қарым-қатынасына арнайы тоқтап, Шығыс Түркістан халқының да, әлемнің басқа еркін, азат халықтары сияқты, өз тағдырын өзі айқындауын қалайды. Осы бір әділетті күресте көрсетіліп жатқан және көрсетілуі мүмкін кез келген көмекке шын жүректен ризашылығын танытады. Ал «Қытайлар мен Кеңес үкіметінің Шығыс Түркістандағы достығы» атты мақалада ол Шығыс Түркістан жөніндегі Қытай, Мәскеу саясатына тоқтала отырып, Мәскеудің бұл өлкенің тәуелсіздігін ешқашан көргісі келмейтінін, қайта «кеңестендіруге» ұмтылып отырғаны туралы жазады. Саяси күрестің от-жалынында шыныққан, өмір жолында сан түрлі, сан мінезді саяси қайраткерлермен жолығып, кейде олардың кейбіреулерімен айтысқа да түскен Мұстафа Шоқайдың саяси тұлғалар туралы айтқан ойлары да маңызды. Өзінің қайтыс боларынан бес жыл бұрын жазылған «1936 жыл» деген мақаласындағы: «Жалпы ұлттың мүддесін жеке қожалықтар мен жеке топтардың мүддесінен жоғары қоя білген, өзінің белгілі бір түзімге белгілі бір себептермен қалыптасқан қатынасын, оған тәуелділігін жалпы ұлт мүддесі тұрғысына сәйкес, ұлттың жалпы жағдайына үйлесетін түзім жолында құрбан ете білген адамдар ғана нағыз ұлттық патриот және ұлтқа пайдалы қызметші бола алады», − деген-ді. Бұл сөзді Мұстафа Шоқайдың өзіне арнауға да әбден болады. Сондай-ақ оның ойынша, саяси тұлғаға аса қажет қасиет − үміт, сенім, иман тәрізді рухани-моральдық, факторлармен бірге, білімнің өзара тығыз бірлігі. Жеңіске жету үшін осы аталған қасиеттермен қатар білім қуаты қажет. Осыларды игеріп қана ұлт азаттығы жолында жұдырықтай жұмылуға болады. Сонымен катар Мұстафа ұлт азаттығының басы-қасында жүрген саяси жетекшілерді қорғап қана қоймай, олардың беделін арттыруға күш салудың қажеттігін айтатын. Өйткені ұлттың тәуелсіздігі жолындағы күрескерлерге отаршыл мемлекеттердің сан түрлі арандатушылық әрекеттері болуы мүмкін. «Біз саяси қайраткерлерді оның ұрандарына қарап емес, іс-қимылдарына қарап бағалаймыз», - деп өзі айтқандай, ұлы күрескердің сонау лицейдегі оқушы және Петербордағы студенттік кездері, одан кейінгі саналы да сан салалы, қиын да күрделі күрескерлік жолы, кейін жат жерде де қайғы мен қасіретті аз тартпаған, алайда бір сәт толастамаған арпалысқа толы жалынды өмірі бұған бұлтартпас дәлел. Мария Шоқай: «Халқының келешегі мен тыныштығы үшін еш аянбайтын, титтей қоспасы жоқ демократ, − деп келіп, − Саясатта да ол намысқой әрі жанға жақын болуы арқылы адамдардың жүрегіне жол табатын. Пікірталаста қызуқандылау еді. Бірақ өз пікірін дәлелдеуде қарсыласының намысына тиюден аулақ болатын. Көзқарас жиегі кең, өзінің ойын еркін жеткізетін және айтқан пікірінің тыңдаушыға ұнаған-ұнамағанына мән бермейтін. Мұстафа тар ауқымды ұлтшылдықтың дұшпаны еді. Ол бүкіл Түркістан ұлттарының бірігуі жолындағы күрескер еді», − деп жазды. Мұстафа Шоқайдың өз халқының тәуелсіздігі мен азаттығын, отаршылық тағдыр кешіп отырған басқа да түрік тектес ұлттардың қамын ойлаған өшпес идеялары мен ой-пікірлерін қысқаша жинақтай келе, мынадай тағылымды ойларға тағы да арнайы тоқтала кетейік. Құдайға шүкір, егеменді ел болып, тәуелсіз мемлекетімізді құрдық. Осыдан 70 жылдай бұрын айтылған: «Біз күл болып тұра алмаймыз. Біз ұлт азаттығымызды аламыз» деген сенім шындыққа айналып отыр. Алайда кеңестік кезеңде жалғыз Коммунистік партияның ашса алақанында, жұмса жұдырығында болған халқымыздың жоғалтқаны да көп-ақ. Аса аяныштысы − 1937-1938 жылдары жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшырып, халқымыздың жүздеген ардақтыларының атылып кеткендігі. Сонан соң Кеңес үкіметінің табиғатында ұлттық мәселе құндылыққа жатпайтын еді. Сөйтіп Мұстафа Шоқайдың: «Ұлтшылдық идеясы − халқымыздың жаны мен жүрегі. Ұлтымыз өмір сүрсе, ол да өмір сүреді», - деген асыл сөзі кешегі кеңестік кезеңде ұмыт болды. Соның нәтижесінде ұлтымыз үшін бүгін де, ертең де аса бір зиянды нәрсе − ол халқымыздың белгілі бөлігіндегі орнығып қалған ұлтсыздық санасы. Кешегі Ұлы Отан соғысының айбынды қаһарманы, ұлтымыздың қас батыры Бауыржан Момышұлының: «Біз кім едік, кімбіз, кім боламыз?» деген сұрақтары әлі күнге жауапсыз қалып бара жатқан жоқ па? Тіпті өзінің қазақ екенін ұмытып бара жатқандар бар емес пе? Қазақпын деп мақтануды ар көретін, қазақтың тілінде сөйлеуді масқаралық көретіндер қайдан шығып отыр? «Балаларының көбі не қазақ, не орыс болып тәрбиеленбей, шөре-шөре бірдеме болып өсіп жатқанын неге көрмейсіңдер» дегені кеңестік шындық болғанымен, дінімізден шошыну, ділімізден айрылу, тілімізден жеру қазіргі күні де өткір мәселе болып отыр. Осыдан алпыс екі жыл бұрын айтылған Баукеңнің жан-айқайы бүгін де ерекше естіліп тұрғанын айта кетсек артық емес. Мұстафа Шоқай — ез халқына деген шексіз сүйіспеншілігі мен айрықша адалдығын өз өмірінде, күрес үстінде сан рет дәлелдеген аяулы тұлға. Ол тар шеңбердегі ұлтжандылыққа еш уақытта бой алдырмаған, «ру, ұлыстарға бөліп», халықтың ішіне іріткі салатын психологиядан өзін әркез алшақ ұстаған. Ел ішіндегі бірлігіміз бен ынтымағымызды арттыра түсу бүгінгі Қазақстан жағдайында да айрықша мәнді болып отыр. Сондай-ақ, үлкенді-кіші көршілерімізбен тату-тәтті өмір сүріп, екі жаққа тиімді қарым-қатынас жасау да сыртқы саясатымыздағы маңызды сала. Мұны Орталық Азия аймағында тұратын халықтардың барлығы тереңірек түсініп жатса, келешегіміз бұдан да жарқырай түсер еді. Алда Мұстафа Шоқайдың мол мұрасын әлі де жинақтап, жүйелі зерттей отырып, оны ұлт игілігіне айналдыру, жаңа қоғам құрып жатқан белсенді іс-әрекетімізде ұтымды пайдалана білу − біздің парызымыз әрі қарызымыз. Өйткені Мұстафа Шоқайдың есімі қоғамымыз демократиялық ұстанымда ілгері жылжыған сайын шамшырақтай жарқырап, халқына кызмет етіп, оның жер бетінде қазақ барда мәңгі өлмейтін саяси идеялары мен ой-пікірлері бүгінімізді байытып, келешегімізді кемелдендіре түсері сөзсіз. Бүкіл түркі әлемінің ұлы перзенті Мұстафа Шоқайдың еліміздің бүгінгі болашағына сіңірген теңдессіз жанқиярлық еңбегі, жалынды публицист, тамаша тарихшы, заңгер-ғалым, халықаралық саяси күрескер ретіндегі қаламынан туған асыл мұралары әлі де арнайы зерттеле түсетініне, олар жөнінде әлі талай еңбектер жазылатынына сенім мол. Тарих қойнауына кеткен, әлі сырын аша қоймаған жаңа мұралар ортамызға оралар. Бізге әзір мәлім емес жаңа қырлар, соны сырлар ашыла түсер. Қолдарыңыздағы ұсынылып отырған үш томдық та осы бағыттағы игі істердің заңды жалғасы болмақ.

Жаңадан шыққан кез келген саяси журнал не газет оқырмандарына өзінің саяси мұратын, жолын және мақсатын таныстырып өтетін әдеті бар. Дәстүрге айналған осы әдетке біз де жүгінеміз. Ұстанған жолымызды ұзақ түсіндіріп жатудың қажеті жоқ. Тоқетерін айтқанда, жолымыз бен мақсатымыз: Біз, Түркістан тәуелсіздігін жақтаушылар, еліміздің еркі үшін және жұртымыз Түркістанның бодандықтан құтылуы үшін күресеміз. Түркістандықтарға бұдан басқа жол болмаған. Қазір де жоқ және бұдан соң да болмайды. Біз отанымыздағы Кеңес үстемдігінің ұлттық өзгесіне қарсы күресіп жатқан миллиондаған түркістандықтардың бір шағын ғана бөлшегіміз. Біздің үніміз − атамекеніміздегі қатты, зор дауыстың бір әлсіз жаңғырығы ғана. Егер біз халқымыздың ұлттық тәуелсіздігі жолындағы талаптарының мән-мағынасын бұзбай, күшін әлсіретпей, «Жас Түркістан» беттерінде көтере алсақ, онда бәріміз үшін қасиетті және аса ауыр жауапкершілік артқан міндеттердің бір бөлігін өтеген болар едік. Бүл жаңа бастаған ісімізге тікелей көрсетілетін көмек жоқ дерлік. Алайда біз отанымыздың ұлттық теңдікке ұмтылысынан, жерлестеріміздің рухани көмектерінен нәр аламыз. Сондықтан да біз, барлық ауыртпалықтарға қарамастан, осы басылымды шығаруға бел байладық. Көлемі жағынан шағын болғанымен, «Жас Түркістан» өз мойнына азаттық пен тәуелсіздік туын көтерудегі аса зор міндеттерді алып отыр. Отанымызда біздің жауымыз Мәскеу диктатурасы өмір сүруде. «Түркістан пролетариаты дегенді бұрын-сонды ешкім естіген емес» («Не ясная категория»), «Өзбекстан Республикасы (демек, бүкіл Түркістан) пролетариатсыз күресуде». Бұл сөздерді өткен жылы желтоқсан айында Кеңес Одағы Орталық Атқару Комитетінің сессиясында Шалуа Элиава айтқан болатын. Ендеше сол «пролетариатсыз» жөне «пролетариат деген тапты ешкім естімеген» Түркістанда Мәскеу «Пролетариат диктатурасын» жариялады. Ал енді бұл өзі қандай «пролетариат диктатурасы» деген сұрауға, әрине, «орыс пролетариатының диктатурасы» деген жауап сәйкес келеді. Большевиктер «Түркістан республикалары түрі − ұлттық, мазмұны − пролетарлық» деседі. «Түркістанда пролетариат болса, олар − еуропалықтар (демек, орыстар)» деген Шалуа Элиава мойындауы Түркістан республикаларының пролетарлық мәнін анық көрсетіп тұрғандай. Ал біздің мұратымыз − Түркістанда түрі жағынан да, мазмұны жағынан да ұлттық болатын мемлекеттік құрылымға қол жеткізу болмақ. Сонда ғана халқымыз ез жерінің нағыз қожасы бола алады. Біз Түркістанның азаттығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресте жерлестеріміз бен мұғажырларымыздың11 қалам қаруы және ақыл-кеңестері арқылы көмектесуін үміт етеміз.

1929 ж.,№1

Бұл күндері Түркістанда кезектегі «маңызды мәселе» − мақта мәселесі. Мақта Ресейдің назарын әрқашан да өзіне аударып келе жатқаны белгілі. Оның бір дәлелі ретінде патшалық Үкіметке ауылшаруашылық министрі болған Кривошейннің мынадай пайымдауларын келтіруге болады. Оның пікірінше, Түркістан мақтасы мәселесі − Ресей тоқыма өнеркәсібін Америка мақтасына тәуелділіктен құтқару мәселесі. Мәселенің екінші бір жағына, яғни орыс тоқыма өнеркәсібінің мүддесіне үйлесе алмаған жергілікті халықтар мүддесіне Кривошейн назар аудармайды десе де болады. Егер ол бұл мәселеге назар аударғанда, Түркістандағы мақта шаруашылығының қиыншылықтарымен есептесер еді, қазірден бастап жүзеге асырмақ боп отырған бағдарламасын ондаған жылдарға жылжыта тұруға мәжбүр болар еді. Түркістанда суармалы жерлердің аздығы, Түркістан тұрғындарының астықпен өзін-өзі қамти алмай отыруы тәрізді қиындықтар Кеңес үкіметінің алдына да қойылмауы мүмкін емес. Осы қиындықтардың ауқымын байқау үшін 1928 жылы бекітілген «Мақта егісінің бес жылдық жоспарындағы» мағлұматтармен танысу жеткілікті. Бұл проблемалардың кейбір жәйттері Ф. И. Ошкаловтың «Мақта мәселесі және Түркістан − Сібір темір жолы» атты мақаласында ішінара баяндалған. («Түркістан − Сібір темір жолы» атты орыс тілінде шыққан кітаптың 144-173-беттерін қараңыз). Алдымен Кеңес үкіметінің Түркістанда мақта шаруашылығын дамыту жобасына қысқаша тоқтала кетейін. Осы аталған жоба төңірегінде қазір мекенімізде қатты айтыс жүріп жатыр. Сол себепті де большевиктердің мақта саясатымен «Яш Түркістан» оқырмандарын таныстыра кетуді пайдалы деп санаймын. Мақта шаруашылығының бес жылдық жоспарына сәйкес, Кеңес тоқыма өнеркәсібі үшін қажет болатын 598,700 тонна тазаланған мақтаның 1932 жылы Кеңес Одағы аумағында 368,600 тоннасын өндірмек. Осының 315,400 тоннасы Түркістанның үлесіне тимек. Ал қалған 230,000 тонна таза мақта шетелдерден, яғни Америкадан әкелінбек. Мемлекеттік Жоспарлау Комитеті (Госплан) және Бас мақта комитетінің мәліметтеріне қарағанда, Кеңес үкіметі шетелдерге мақта тәуелділігінен тек 1937 жылы ғана құтыла алады екен. Кеңес үкіметі оған дейін шеттен әкелінетін мақта үшін қыруар валюта төлеуге мәжбүр. Мәселен, осы қажетке 1925 жылы 133.830.000 алтын сом, 1926 жылы 117.777.000 алтын сом, 1927 жылы 131.504.000 алтын сом жұмсалған. Бұл Кеңес үкіметінің жалпы импортқа жұмсаған сомасының 18.4 процентін құрайды. 1932 жылы шетелден әкелінетін 230 мың тонна мақтаның құны да жүздеген миллион алтын сом тұрады. Осыншама шетел ақшасын жұмсау қаншама ауыр болғанымен де, большевиктер оған баруға мәжбүр. Өйткені бұл олқылықтардың орнын жабуға тиіс Түркістанда айналып өтуге болмайтын бірталай кедергілер бар. Мақта шаруашылығы туралы айтқанда, Кеңес үкіметі өзінің бес жылдық жоспарында көрсеткеніндей, жана жерлерді суландыру, мақта өнімділігін арттыру, бұрын суландырылған алқаптардағы істен шыққан су жүйелерін жөндеп, іске қосуды көзде ұстайды. Мұндай жоспарды жүзеге асырудың нәтижесі − бидай және күріш егістерін күрт азайтуға әкеліп соғатыны айтпаса да түсінікті. Кеңес үкіметінің Түркістан егіс алқаптарын суландыру жөнінде не істемек болып отырғанын білу үшін орыс тілінде шығатын «Мақта шаруашылығы» атты журналдың, 1927 жылғы 9-10-сандарындағы және «КСРО өнеркәсібінің бес жылдық дамуы жөніндегі бақылау сындары» деген кітаптағы мәліметтермен танысқан жөн. 1932 жылда Түркістандағы суармалы алқаптар 3.299.500 гектар11. Демек, 1913 жылдағымен салыстырғанда 443.500 гектар аз. 1913 жылы Түркістанда 3.743.000 гектар суармалы жер бар еді. Міне, бұдан біз большевиктердің Түркістанда суландыру жүйелерін құру жөнінде айтып жүрген әдемі сөздерінің түкке тұрғысыз бірдеңелер екеніне анық көз жеткізе аламыз. 1913 жылы бүкіл Түркістандағы мақта егісінің көлемі 562.400 гектар еді. 1932 жылы суармалы жер 1913 жылмен салыстырғанда 443.500 гектар азайып кеткеніне қарамастан, Кеңес үкіметі мақта егетін алқапты 942. 200 гектарға жеткізбек.

Бұдан мына төмендегілерді көруге болады:

Суармалы жер көлемі 443.500 гектарға азайып отырған жағдайда, мақта егісі үшін 379.800 гектар жер артық алынатын болады. Бұл Түркістанда астық өндіру күрт кеміп, түркістандықтар астық мәселесінен Ресейге мықтап тәуелді бола түседі деген соз. Мақтаның өнімділігін арттыру жөнінде Кеңес мамандары гектар сайын 0,45 центнер22 , яғни 1,5 пұттан аса өнім алуды кездеп отыр. Алайда, бұл жалпы мақта өнімінің артуына пәлендей бір елеулі ықпал ете алмайды. Кеңес мамандары бір кезде суармалы болғанымен, қазір пайдаланылмай қалған жерлерге мүлде көңіл аудармай отыр. Бұл жөнінде Ошкалов: «Мақта егісін кеңейту тұрғысынан қарағанда, бұл жерлердің маңыздылығы шамалы», − деп жазады. Демек, мақта егісінің көлемін кеңейту үшін енді Түркістанның мақта есуі мүмкін болған жерлеріндегі дәнді дақылдарды күрт қысқарту қажет болады. Ошкалов мұны «ең арзан және ең тиімді жол» деп есептейді. Астық өндіруді азайту арқылы Кеңес үкіметі Түркістан тұрғындарын өте қиын жағдайға душар етеді. Ресейдің Түркістанда мақта шаруашылығын дамытуға «ең арзан, ең тиімді» болып отырған бұл жоспары біздің атамекеніміз халқына үрейлі апат төндіргелі отыр. Енді Түркістанның шеттен әкелінетін астыққа деген тәуелділігі жыл сайын арта беретін болады. Оны мына төмендегі мәліметтерден керу қиын емес. Түркістанның шетелден әкелген астығы 1927 жылы 26.500000 пұт, 1928 жылы 34.000000 пұт, 1929 жылы 40.000000 пұт еді. Енді бес жылдық жоспарға сәйкес, яғни 1932 жылы шеттен әкелінетін астық мөлшері 6 миллион пұт болмақ11 . Демек, уақыт озған сайын Түркістанның өз астығы азая береді де, ол ең соңында Ресейге біржола тәуелді күйге түседі. Оның тек шикізат өндіріп беріп қана отыратын отарына айналады. Орыс астығына біржола тәуелді болу Түркістан жөнінен айтқанда тек саяси мәнге ғана ие болып қалмай, сонымен бірге, халқымыздың жысымани22 болмысына да тікелей қауіп төндіреді. Астық тапшылығы салдарынан Түркістан 1918-1919 жылдар аралығында екі миллионнан аса адамын айрылған. Түркістанның өз астығы үшін болған және алда бола беретін күрестің маңыздылығын осы бір фактінің өзі-ақ айтып тұрған жоқ па? Большевиктердің өздері тарапынан жасалған, Түркістанды астықпен қамтамасыз ету жоспарының орындалған жылын көрген емеспіз. Жоғарыда аты аталған Ошкалов өзі де «Түркістанды астықпен қамту мәселесінің қанағаттанарлық емес» екенін мойындауға мәжбүр. Осыған байланысты ол мына мәліметтерді келтіреді: 1928 жыл Орта Азия республикалары сұраған астық 687.900 тонна еді. Мемлекеттік Жоспарлау Комитеті (Госплан) бұл мөлшерді 556.900 тоннаға түсірген (яғни 131 мың тонна кеміткен). Ол − ол ма, осы кемітілген мөлшердегі астықтың өзі де толық күйінде жеткізілген емес. Түркістандық Мүкамалұлы деген кісінің астық импорты жөніндегі сөзіне назар аударайықшы. Ол өткен жылғы желтоқсан айында шақырылған КСРО Орталық Комитетінін сессиясында былай деген: «Бізде жыл сайын астық әкелудің екі түрлі жоспары жасалады. Оның бірі − Өзбекстан үкіметінің жоспары. Соған қарамастан, астық әкелу жыл сайын қысқарып отырғанына куә болудамыз. Мәселен, 1926—1927 жылдары Өзбекстан жоспарында көрсетілген астықтың 60 проценті ғана алынған». Шешен осылай дей келіп, сөзінің тағы бір жерінде «Астық әкелу жоспарымызды орындай алмадық» деп, бағанағы айтқандарын қуаттай түседі. Бұлардан қандай қорытындылар шығаруға болады? Астық пен мақтаның бағасы арасындағы үйлесім бұзылады. Мақтасын үкіметке кесімді бағамен беруге мәжбүр мақташы шаруалар үкіметтің уағдалы астығын кесімді бағамен дер кезінде ала алмауы себепті базардан қымбат бағаға алуға мәжбүр болады. Тағы сол Мүкамалұлы сөзін одан ары сабақтап: «Талай жылдардан бері дәнді дақылдардың жетіспеушілігі салдарынан біз, түркістандықтар, аса қиын жағдайға душар болып отырмыз. Төніп келе жатқан ашаршылық апатының алдын аларлық астық, жем қоры тақа-таусылды... Жем-шөптің жетіспеуі салдарынан Түркістан мақташылары жұмыс көліктерін күзде сатып жіберіп, көктем келгенде қымбат бағамен қайта сатып алуға мәжбүр болып отыр». Осыларды айта келіп Мүкамалұлы: «Мақташылық Түркістан шаруаларына экономикалық тұрғыдан тиімсіз», − деген қорытынды жасайды. Мақта мәселесінің бұл жағына тәптіштеп түсініктеме бермеймін. Осы айтылғандардың өзінен-ақ Ресейдің мақтаға деген қажетін өтеу мәселесі Түркістанда неге апарып соғып отырғанын анық көруге болады деген ойды айтамын. Мүкамалұлының «Мақташылық, экономикалық тұрғыдан қарағанда, Түркістан шаруалары үшін залалды» дегені Түркістанға Ресейден әкелінетін бидайдың мөлшері 25-26 миллион пұттан аспаған және мақта егісінің көлемін кеңейтуді он жылға кейінге жылжытқан кездегі жағдайды айтқан еді. Алдағы он жыл ішінде егіншілік мәдениеті өсе түсер, Түркістан-Сібір темір жолы бойларындағы жаңа жерлер пайдалануға берілер және темір жолда жүк тиеу жұмыстары да тәртіпке келер еді деп болжауға болар еді. Осы он жыл ішінде тек мақта ғана емес, астық егу мен баптау істері жаңа техниканы қолдану, тұқымдардың сапасын жақсарту арқылы дамиды деп ойлауға болатын еді. Осы айтылған жағдайлар жасалғанда мақташылық Түркістан үшін пайдасыз іске айналуы айдан анық еді. Бұл күнде большевиктерге мақта бағдарламасын жүзеге асырмақ болған он жылы тым ұзақ көрініп, енді оған байланысты бекіткен жоспарларын қайта қарауды ұйғарып отыр. Партия Орталық Комитетінің Саяси Бюросы 18 шілдедегі қаулысында мақта өндіру 1932 жылға жеткенде (яғни 3 жылдан соң) Ресей тоқыма өнеркәсібінің сырттан алатын мақтасының орнын толтырып қана қоймай, тоқыма өнеркәсібінің одан арғы даму қажетін де өтей алатын болуын талап етті. Саяси Бюро оған қандай жолмен жетпек? Әрине, дәнді дақылдарды күрт азайту есебінен ғана жетпек. Саяси Бюро «Мақта өсіруге болатын жерлерде бидай, жүгері және басқа да дәнді дақылдар егуге қатаң тиым салу керек» деп біледі. «Госплан» және басқа да мақта комитеттері ұзақ уақыт бойы зерттеу жүргізу нәтижесінде дәнді дақылдар егісінің көлемін бес жыл ішінде 144 мың гектарға кемітуге ұйғарған болса, «Политбюро» ғылымилыққа жақын статистикалық зерттеу нәтижелерін бір жаққа қайырып қойып, астық өндіретін алқаптарды 230 мың гектарға дейін азайтуға қаулы қабылдайды. Большевиктер алдымен күріш егісін азайтуға назар аударады. Ал Түркістан үшін күріштің қандайлық маңызды екенін Ошкалов былайша атап көрсетеді. «Мақтамен салыстырғанда, − дейді Ошкалов, − кейбір қожалықтарда күріш әлдеқайда тиімді екені анық көрініп тұр». Кеңестердің астық әкелу жоспарының сенімсіздігін ойлағанда, Түркістан шаруалары үшін, тіпті бүкіл өлке үшін күріштің маңызы тағы да арта түспек. Атамекеніміз үстіне төніп тұрған ашаршылық апатын көрмей, елемей тұра алмаймыз. Орталық Саяси Бюросының қаулысынан кейін Орта Азия Бюросы, Өзбекстан, Түркіменстан, Қазақстан және Тәжікстан Коммунистік партияларының Орталық Комитеттері де қаулылар қабылдады. Олардың бәрі де шын көңілдерінен шыққан жалынды сөздерімен Саяси Бюроны құптайды. Ол аз болғандай, «революцияшыл бұқара» атынан да қолдап, қуаттайтындарын білдірісті. Өзбекстаннан Файзолла Қожа және Иолдашбай Ахунбабаұғылы, Түркіменстаннан − Айтақов, Қазақстаннан − Голощекин, бұлардың бәрі де түркістандықтар не болса ол болсын десіп, Маркс және Лениндердің суреттеріне тағзым етісіп, ант берісті. Осыны да әдептілік деуге бола ма? Түркістандықтардың астығы азайса − бұған қуанғаны қалай?

Ауыл-қыстақтардан келген хабарларға бір сәт көңіл аударайық. Ташкентте шығатын «Правда Востока» газеті (16 қыркүйектегі санында): «Ұлттық баспасөз мақта мәселесіне жеткілікті дәрежеде көңіл бөле алмай келеді», − деп шағынады. «Правда Востока» газетінің бұлай деуіне "Қызыл Өзбекстан», «Иеңи Ферғана», «Азат Бұхара», «Кембағал дихан», «Шарих ақиқаты», «Қызыл юлтұз», «Тәжік ауазы», «Дехкан» (түркімен газеті) және «Құрылыс» (ұйғыр газеті) қатарлы жергілікті басылымдар мақтаға байланысты үгіт-насихат жұмыстарын Мәскеудің жоспарын жүзеге асыру үшін Саяси Бюро мен ұлттық партия Комитеттерінің орталықтары тарапынан түсірілген бұйрық, жарлықтарды көп кешіктіріп басқаны себеп болған. Өзбекстан Орталық Атқару Комитеті мүшелері арасында Саяси Бюроның жаңа мақта бағдарламасын әліге дейін білмейтіндер де аз емес екені белгілі болып отыр. Бұхараға қарасты Раштан ауданынан өкіл болып сайланған Розы Нәзірұғылы, Қашқадариядан Юлдаш Ташбабаұғылы, Хорезмнен Хайт Құрбанбайұғылы және Әнджаннан Айырыметұғылы қатарлы адамдар Өзбекстан Орталық Атқару Комитеті саясатына қатысу үшін Қоқанға келгенге дейін мұндай бағдарлама бары жөнінде естімегенін айтып, осы «Правда Востока» газетіне шағым хат жолдаған. («Правда Востока», 14 қазандағы санында). Саяси Бюроның жаңа мақта саясаты Түркістан коммунистері арасында алаңдатушылық пен наразылық тудыруда. Рас, ол туралы ашық айтуға екінің бірінің батылдары жете бермейді. Дегенмен олардың арасында да батыл адамдар жоқ емес. Ядыкар Садықұғылы атты батыр өзбек коммунисін сондайлардың біріне жатқызуға болады. Ол большевиктердің жаңа мақта саясатына ашық наразылық білдірген. «Диқандар әскери феодалдық тәртіппен басқарылуда», «Диқандар күйзеліске тап болуда», «Түркістан диқандары мақта саясатына қарсы» деп ашық жазуға Ядыкардың батылы жеткен. Ядыкар тағы «Түркістан диқандарының төзім кеселері наразылыққа лық толды» дейді. Онысы рас та. «Қызыл Өзбекстан», «Иеңи Ферғана», «Азат Бұқара» және «Правда Востока» басылымдарының беттері қышлақтардағы мақта саясатына қарсы диқандардың наразылықтары жөнінде хабарларға толы. Төменде солардың бірнешеуін келтіре кетейік. Обакент ауданында (Бұхараға қарасты) диқандар мақтаны орып тастап, орнына бидай еккен. «Правда Востоканың» хабарына қарағанда (31 қазан), «Бүкіл Қоқан көлемінде «бидайлыққа шабуыл жасауға көшіпті». Яғни тұрғындар мақта егу үшін әзірленген жерлерге бидай еге бастаған. Бибіғұбайда қышлағында суармалы жерлерге бидай егіп тастаған. Құмарық, Бескепе, Галқышлақ, Базрам, Ақтепе және басқа да бірқатар жерлерде де мақта орнына бидай егіліп, мақтаны бидайдан қалған жерлерге ғана егуде. Большевиктердің мақта саясатына Түркістан диқандарының жауабы, міне, осындай. Егер біздің бауырларымыздың дербес, еркін ұйымдары болғанда, бұл жауап одан да пәрмендірек болар еді. Түркістан диқандарының бір бөлігін мақта егуге мәжбүр еткен өзіндік себептері бар. Егер сіз мақта егісі алқаптары хақындағы статистикалық мағлұматтарға мұқият көңіл аударсаңыз, езіне қараған жерлерінің бәріне немесе көп бөлігіне мақта еккен диқандар жер реформасы кезінде жарты гектардан екі гектарға дейінгі жерге ие болғандар, яғни өз күшімен жерін өңдеп игере алмайтын шаруалар екеніне көз жеткізесіз. Олар Кеңес үкіметінен көмек сұрайды. Ал үкімет тек мақта еккен адамдарға ғана кәмек береді. Екі гектардан артық егістік жері бар диқандар мақтаға жерінің ең нашар бөлігін ғана арнайды. Өйткені олар үкімет көмегіне ғана қарап отырған жоқ. Сол себепті мақта мен бидайдың қайсысын егуді олар көбіне-көп өзі шешеді. Түркістандағы жері аз диқандардың өз жеріне негізінен мақта егуі Кеңес Одағын жақсы көріп отырғандығынан емес, өмір сүрудің басқа жолы қалмағандығынан болып отыр. Карл Маркс «Франкфурт парламенті алдындағы Польша мәселесі» туралы жазған мақалаларының бірінде Бонуйт Бланк атты католик діндары жөнінде мынадай бір әңгіме айтады. Католик діндарды көрген маңайдағы құстар ән салып ұшып келеді екен де, оның желкесіне, иығына қонып алып қолынан жем жей бастайды екен. Жұрт оның өнеріне қайран қалысып, оған сүйсіне қарайды екен. Ап істің шын мәніне келгенде, әлгі католик діндар кұстардың тұмсықтарының ұшын кесіп тастайды екен. Тұмсығы кесілген құстар жерден шоқып бірдеңе жей алмаған соң, әлгінің қолынан жеуге мәжбүр болады екен. Большевиктер де біздің диқандарымызға дәл солай істеп отыр. Олар диқандарымыздың дербес жұмыс жүргізу мүмкіндігін «кесіп» тастады. Байқұс диқандар аштан өлмеу үшін мақта егуге мәжбүр болса, большевиктер оны «Түркістан диқандарының Кеңес үкіметіне адалдығы, қышлақтардағы әлеуметтік революция»... деп даурығады. Түркістанның түп мүддесі - Ресейге астық тәуелділігінен құтылу. Орыс астығы біздің атамекенімізге тым қымбатқа түседі. Астыққа еріп Ресейдің саяси және экономикалық үстемдігі келеді. Ресей астығына біржола тәуелді болған Түркістан (1932 жылы 60.000000 пұт) өзінің саяси тәуелсіздігі үшін күреске шыға ала ма? Қиын. Астық әкелу тоқтатылса, 1918—1919 жылдардағы сияқты аштан өлу қаупі төнеді. Сол себепті Түркістанның тәуелсіздігі мен бостандығы үшін күресуге бел байлаған әрбір адам алдымен Түркістанның астық тәуелсіздігі үшін күресуі лазым. Өз жерімізде өзімізге жететін астық өндіре алсақ қана Түркістанды құтқаруға үміт арта аламыз. Мақта өте пайдалы нәрсе. Алайда ол бізге шын мәнінде пайдалы болуы үшін біздің Ресейден келетін астыққа біржола тәуелді етіп қоюдың алғышарты ретінде қойылмауы тиіс. Егер соғыс бола қалса, Түркістан халқы не істей алуы мүмкін? 1919 жылы большевик Таболин айтқан «жергілікті халықтарды асырап отырғаннан гөрі, барлық күші мен байлықтарын революциялық шептерге жұмсаған тиімдірек», − деген сөзі тағы қайталанбайды деп ойлайсыз ба? Ей, менің елімнің, Түркістанымның сүйікті ұландары! Мұны бір сәт те естен шығармаңыздар! Әрбір қадамдарыңызды ойланып басыңыздар!

Мақтаға қарсы күресте бидаймен қаруланыңыз.

Шетел үстемдігінен құтылудың алғашқы қадамы шетелге астық тәуелділігінен құтылу болмақ.

1929 ж.,№1

Біз «Яш Түркістан» беттерінде Түркістан ақындарының кейбір үлгілі шығармаларын жариялап тұратын боламыз. Осы алғашқы санда қазақтың атақты ақыны Мағжан Жұмабайұлының «Түркістан» атты өлеңі мен өзбектің атақты ақыны Шолпанның «Жапырақтар» атты өлендерін басып отырмыз. Мағжанның бұл өлеңі 1923-ші жылы Ташкентте «Түркістан Мемлекеттік баспасы» басып шығарған «Мағжан Жұмабайұлының өлеңдері» кітабына енген. «Түркістан» − атамекеніміздің түкпір-түкпірінде жастарымыздың жадында жатталып, аузынан түспей айтылып келе жатқан дұғадай қасиетті өлең. Қолдан қолға өтіп оқылып келе жатқан «Жапырақтар» 27-ші жылдағы «идеология майданындағы күрестерде» айтыс-тартыстарға себеп болған және сол замандағы баспасөз беттерінде жарияланған еді.

ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙ МИНИСТРІ КРИВОШЕЙННІҢ ТҮРКІСТАНДАҒЫ МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНА КӨЗҚАРАСЫ

(Кеңес үкіметінің бүгінгі мақта саясатына байланысты) Бүгін атамекенімізде мақта егісін кеңейтуге барынша күш салынып жатқаны патшалық Ресей заманындағы отаршылдық саясатын еріксіз еске түсіреді. Бірталай мәселелерде, соның ішінде мақта мәселесінде бүгінгі қызыл Ресей ұстанып отырған отаршылдық саясат − патшалық Ресейді шаң қаптырып кетті деуге болады. Патша үкіметінің министрі Кривошейн 1912 жылғы Түркістан сапары кезінде біздің атамекенімізге бағытталған мақта саясаты туралы кейбір пікірлер айтқан болатын. Патшалық Ресейдің соңғы сөзі бүгінгі большевиктік Ресей саясатының негізін құрап отыр. Кривошейн: «Қазір Түркістан, Бұхара және Хиуа Ресейдің мақтаға деген қажетінің жартысын ғана өтеп отыр. Бұл 1 миллион пұт таза мақта, яғни 100 миллион сом алтын ақша. Тағы жетпейтін 10-12 миллион пұт мақта алу үшін Америкаға 78-80 миллион сом алтын ақша беруімізге тура келеді. Ресейдің шикізаттан Америкаға осыншама тәуелді болып отыруы (ол кезде Американың Ресейге енгізген товарларының 9/10-ы мақта болатын) оны ылғи да дағдарыс қалпында ұстайды. Сондықтан біз жарты жолда тоқтап қала алмаймыз. Ресейдің мақтаға деген қажетін толық қанағаттандырып, оны шетелдің ықпалы мен дағдарыс қаупінен құтқару лазым», − дейді. Ресей үкіметінің ұмтылысы мен күш-жігерінің арқасында Түркістанда мақта шаруасы қысқа ғана уақытта көз тойындырарлық дәрежеде ілгері жылжығанына дәлелдер мен сан цифрлар келтіріп алған соң, «бұл күндері Түркістан халқының барлық ой-қиялы, барлық ұмтылысы мен мүддесі мақта төңірегіне шоғырланған» дей келіп, министр сөзін ары қарай сабақтай түскен. Ол тағы «сол мақта Түркістанды Мәскеумен және Ресейдің басқа да жерлерімен байлайды» деп атап көрсеткен. Табиғи жағдайдың мақта егісіне қолайлылығын, өлкенің, бірнеше жақтардан алып қарағанда, дүние жүзіндегі мақта орталықтарының біріне айналатын ерекшеліктерге ие екенін айта келіп, министр: «Біз дүние жүзінде мақтаның 5/6 бөлігін беріп тұрған Америкамен бәсекеге түсе алмаймыз. Біздің мақсатымыз − өз қажетімізді өзіміз қамтамасыз ету арқылы шетелге тәуелді болудан құтылу. Бұған жағдай бізде жеткілікті», − дейді. Бұл кезде Кривошейн Түркістанда жаңа суармалы жерлер ашпай тұрып, Ресейдің мақтаға мұқтажын өтеу мүмкін емес деген қорытындыға келу арқылы, 1909 жылы Түркістанды тексеру сапары кезінде осындай тұжырым жасаған сенатор Граф Паленды сол кезде сынаған пікірін енді өзі теріске шығарады. (Сенатор осылай деп жазған. 1909 жылы Түркістанда 301.785 десятин жерде мақта егілетін еді). Министр түрлі шаралар қолдану арқасында мақта егісі көлемін біраз арттыру мүмкін болғанын тілге тиек етеді. Оның пікірінше, ол кезде Түркістандағы мақта өсіруге жарайтын жерлер түгелдей алынып болған жоқ еді. «Ресей мемлекетінде мақта егісі үшін жарамды жерлер өте аз (Түркістан, Кавказияның бір бөлігі). Олай болса бұл аймақтарда бидай егуге жол берушілік дұрыс экономикалық көзқарас бола алмайды», − деп қарсыласын сынаған министр, көз қиығының қай жаққа түсіп тұрғанын аңғарту үшін, «Түркістан бидайының әрбір артық пұты Ресейдің бидайына конкурент болғаны тәрізді, Түркістан мақтасының әрбір артық өндірілген пұты Америка мақтасына конкурент бола алатынын» жерлестеріне ескерте кетпек болған патшалық Ресейдің министр мырзасы сөзін тағы сабақтай келіп, «ол үшін біраз көтеріңкі бағада болса да бұл жерлерді шетелден әкелінетін астықпен қамту керек. Тамбов, Самара, Жетісу және басқа уәлаяттарда кең мүмкіндігі бар дәнді дақылдар Түркістанның бағалы бақша өнімдерінің орнын иемденбесін. Тоңмойын сарттар күріш, қауын, жеміс және мақта өсіре алатын жерлерді біз арпа, бидайға беріп қоя ал¬маймыз» дер еді. Ол Ресейдің саяси және экономикалық мүдделері үшін Түркістанда мақта өсіруді ұлғайту қажеттілігін дәріптеген кезде, сол «ұлғайту» Түркістан халқына, Түркістан диқандарына аса ауыр соққы болып тиерін де көрмеуі мүмкін емес еді. Халық бұқарасы кедейленіп, тұрмысы ауырлаған сайын, өзін-өзі қорғау түсінігі де күшейе түскен болатын. Осыны байқаған министр бірқатар алдын алу шараларын қолдануды ұсынады. Мақта егісі артумен бірге, астық және басқа да ішіп-жем заттарының бағасы артатын болады. 20 жыл бұрын 45 тиын болған бидай мақта аудандарындағы министрдің, сапары кезінде 1.5-2.0, тіпті 2.2 сомға және сол мерзім ішінде диқан күш көлігінің басты жемі болған жоңышқаның жүз бауы 2.5-3.5 сомнан 25-30 сомға көтеріліп кеткен еді. Астық пен жем-шөп бағасының осыншама тез және еселеп көтерілуін министр мақта егісінің біржақты және табиғи емес қарқынмен арттырылуының нәтижесі деп пайымдады. Осы саясаттың салдары көп өтпей-ақ көріне бастады (18-19-жылдардың аштығы). «Бұл жағдай тағы бір жылда кедей және ауқатты орта шаруалардың өмірін қауіп астына қоюы мүмкін еді. Сондықтан көптеген диқандар өздеріне тиесілі жерлерінің бәріне мақта егуден жасқанады, қорқады. Оған олардың хақысы да бар», − дейді министр. Министрдің мақта егісін ұлғайту үшін ойластырған шараларының біріншісі және ең маңыздысы − астық тапшылығынан туындайтын аштық үрейін жою, мақта өсірілетін аудандарды астық және жем-шөппен қамтуды қамтамасыз ету болатын. Оның ойынша, астық ауыртпашылығы негізінен Түркістанның мақталы аудандарынан сырт, айталық Қазақстан тыңына, Оңтүстік Сібір далаларына түсуі лазым еді. Ол және астық мақта аудандарына жақын маңдарда өндірілсе, оны тасымалдау есебінен бағасын арзандатып, мақта өсірушілерді қамдағанда ғана проблеманы шешуге болады деп есептеді. Ол үшін Арыс − Пішпек, Пішпек − Алматы, Алматы – Семей − Алтай темір жолын мүмкіндіктің барынша тез бітіру керек болды. Патша министрі «жол салу жұмысының әйтеуір бір себептермен жыл сайын кешіктірілуі мемлекетке өте зиянды болып отыр» деп қынжылатын еді. Ол кезде Жетісу темір жол мекемесінің артық астық өнімі темір жол комиссиясы тарапынан миллион пұт деп мөлшерленген еді. Осыған орай министр: «Бұл жолдар тезірек аяқталса, мақталы аудандардағы жергілікті астықтың бағасымен бәсекеге түсе алатын 20 миллион пұт арзан астық әкелу мүмкін болар еді», − дейді. Бұл және осы тәрізді басқа да шаралар ұзақ мерзімде атқарылатын істер еді. Кривошейн мақта егісін кеңейтуді тек осыған ғана қаратып қойып отыра алмайтын еді. Ол басқа да қосымша шаралар қарастырумен болды. Біршама артық бағамен болса да Самара, Тамбов астығын әкеліп, мүмкіндіктің барынша мақта егуге көбірек жер босатып алудың амалын қарастырды. Ол кездегі темір жол тарифы бойынша Ресей астығы Ферғанаға тым қымбат бағамен келетін. Министр темір жолдың тасымал бағасын 1/75 тиыннан 1/100 тиынға түсіруді ұсыныс етті. Темір жол мекемесі аздап зиян шексе де, есесіне Ферғанаға 7 тиын арзан бағамен астық жеткізілер еді. Оның нәтижесінде мақта егісі ұлғайып, осылай ету арқылы мемлекетке көп пайда келтіру мүмкін болар еді. Түркістандағы мақталы аудандарда XX ғасырдың алғашқы 10 жылында жұмыс ақысы 150-200 процентке жеткен еді. Бір жалдамалы жұмысшы күніне 1.5-2.0, тіпті кейбір күндері 2.5 сом алатын еді. Қол еңбегімен егілетін бір десятин жердегі мақта егіні диқан үшін 150-200 сомға түсер еді. Кривошейн мұны жұмыс қолы жетіспеуінен деп түсіндіретін. «Жаңа суландыратын жерлерде онша қиын проблема жоқ. Өйткені орыс мұғажырлары бұл жерлердегі жұмыс күші болып табылады. Қиындық сарттардың қасындағы бұрыннан суарылып келе жатқан жерлердегі жұмыс жағдайын шешу мәселесінде болып отыр», — дейді министр мырза. Кейбіреулердің Ресейдегі жұмыссыз жүрген еңбек күштерінің Түркістанға келіп маусымдық жұмыстармен шұғылдануы туралы берген ақыл-кеңестерін қабылдамағаны тәрізді, көрші мемлекеттерден, Иран, Ауғанстан және Қашқардан маусымдық жұмысшылардың келуіне де қарсы болды. Оның ойынша «үстем ұлт өкілдері болып табылатын орыс мұжықтарын бодан ұлт «сарттардың» қол астына күндікші етіп қою және мұның өзін үкімет тарапынан жүзеге асыру жергілікті халық пен көрші мемлекет тұрғындары назарында орыстардың беделін түсіреді» дер еді. Ал көрші мемлекеттерден келетін жұмысшылар осында тұрақтап қалса немесе елдеріне қайтып кетсе − Ресей үшін саяси жағынан да, экономикалық жағынан да пайдасыз болып шығар еді-мыс. Министр мақтаға қажетті еңбек күші күн сайын көбейіп келе жатқан жерсіз, жұмыссыз жергілікті шаруалар арқылы шешіледі деп есептеді. Шынында оның саясаты заманында жер мүлкінен айрылған диқандар, мәселен, Ферғанада 25-30 процент мөлшерінде еді. Егер сол саясат сол күйінде жүргізіле бергенде, енді біраз уақыт ішінде диқандардың көбі-ақ жұмыссыз жерсіздер қатарына қосылуында шүбә жоқ еді. Америка мақтасын егу үшін диқан, бір жағынан, көп күш жұмсауына тура келсе, екінші жағынан, ол егіске көп мөлшерде қаржы жұмсауына тура келетін еді. Кедей диқан, өзінде ақша жоқ болғандықтан, басқа бір қарыз алатын жерді іздеуге мәжбүр болар еді. Нәтижесінде диқан нысаптан безген өсімқорлардың қолына түсіп қалатын еді. Диқан тек Ресейге мақта егіп беру үшін несие алған адамына жылдық пайдасының 40-60 процентін беруге мәжбүр еді. Мұның ақыры диқаншылық жұмыстарында көптеген жаңа проблемалар тудыруы мүмкін екенін көрген соң, министр мемлекет банкілері және басқа да қаржы көздерімен диқандар арасында турадан-тура делдалдық жасайтын «кооперативтер» ұйымдастыру туралы кеңес берді. Мұндай шара кедей диқанға 50-60 сом пайда келтіріп, мақта егісін ұлғайтқаннан басқа, жергілікті халықтар арасынан орысқа жәй бір зиянды ақшалы топтың өсіп шығуына да тосқауыл болар еді. Бұдан да ары барған министр мырза мемлекет тарапынан ұйымдастырылатын астық банк ісінің көмегімен түркістандық диқандардың айырылып қалған егістік жерлерін орыс мұғажырларына беріп отыру туралы айтуды да ұмытпаған еді. Кривошейн мұндай мақта аудандары үшін сырттан астық әкелумен жергілікті астық өндіруді азайту, несие тетігін пайдаланып темен процентті қарыз беру арқылы мақта шаруашылығын дамыту және түрлі ғылыми шаралар қолдану арқылы өнім өндіру мөлшерін арттыруды ойласа да, мұндай арттыру бірнеше миллион пұттан асады деп иланбас еді. Жергілікті диқандардың шағын жерлерін тұтасымен мақтаға беріп, жыл сайын мақта өсіре беруі де ғылыми тұрғыдан дұрыс болмас еді. Алайда Ресей тоқыма өнеркәсібін шетелдің ықпалынан құтқару Түркістан диқандарының мүддесінен жоғары тұрғандықтан, басқа бір тиімді шара табылғанға дейін кедей диқандардың қыстақтарын құрбандыққа шала отырып, мүмкіндіктің барынша көбірек мақта еккізу жолын берік ұстанды. Ол қандай тәсілмен болса да диқанды макта егуге мәжбүр етуім керек деп есептеді. Сонымен қатар ол, кейбіреулер пайымдап жүргеніндей, бірқатар өнімді шаралар қолдану Ресейдің мақтаға деген қажетін Түркістанда толық қанағаттандыруға болады деген ойдан аулақ еді. Оның ойынша, бұндай құр елестерге алданып қалмай, Ресей өнеркәсібіне қазір жетіспейтін және тоқыма өнеркәсібінің дамуына ілесіп артып отыратын мақта қажетін қамтамасыз ету, қысқасы Ресейдің мақтаға деген мұқтажын негізінен өтеу үшін жаңа суармалы жерлер жүйесін үздіксіз жасау керек деген қорытындыға келді. «Ол жаңа суармалы жер жүйелерін жасамай тұрып мақта мәселесін түбегейлі шеше алмаймыз» дейтін. Жаңаша тәсілмен суарылатын, техника көмегімен өңделетін учаскелерді министр мырза және оның үкіметі, әрине, орыс мұғажырларының үлесіне беретін. Ол мұнымен де шектелмейтін. Жергілікті халықтың қолындағы жерлерді амалын тауып орыс мұғажырларының қолына өткізу үшін неше алуан айла-шаралар қолдануды естен шығармайтын. Ол орыс өнеркәсібін шетел ықпалынан мүмкіндіктің барынша тезірек құтқару ісіне мейлінше беріліп кіріскені және өзінің бүкіл күш-қуатын осы жолға сарп еткені себепті, Түркістанда мақта егісі суармалы жердің ізінен асып кетсе де қынжылмас еді. Кривошейннің бүгінгі ізбасарлары оның барлық өсиеттерін, соның ішінде мақта саясатын да, оның өзі де ойламаған дәрежеде, теориялық жақтан мүмкін емес екені анық көрініп тұрғанына қарамастан, жүзеге асыру қиялына беріліп жүр. Бүгін орыс үкіметі Түркістан халқының қаны мен жаны беделіне парапар дәнді дақылдарды суармалы жерлерінен ығыстырып шығаруға бел байлап отыр. Осылай ету арқылы ол, бір жағынан, өздері айтып жүргендей, орыс өнеркәсібін шетелдердің ықпалынан құтқаруды көздесе, екінші жағынан, Түркістан халқын орыс бидайына тәуелді етіп, оны күнкөріс тұрғысынан орыс империализмінің шынжырына байлап-матап, орыстың мәңгілік құлына айналдырмақ болады. Алайда өмірлік тәжірибесі мол Түркістан халқы өздерінің ұлттық құқығына катысты бұл мәселеге немқұрайды қарай алмайтынын көрсетіп, сездіріп отыр. Жауларының қастандық саясаты күшейген сайын, олардың ашу-ызасы мен қарсыласу күш-жігерінің тегеуріні де соған сай арта түсуде. Түркістан халқы басқалардың мүдделері үшін өз өмірін қауіпке байлайтын ешбір іске кіріспегені жөн. Өз азығы өз жерінен табылады. Басқалардың саяси ойынына өмірін тігіп араласудан басын арашалап қалуы тиіс. Мұны кезінде патша үкіметі мен оның министрлері көргені, сезгені тәрізді, бүгінгі қызыл орыс комиссарлары да іс жүзінде көретін болады.

«Жергіліктендіру», басқаша айтқанда үкімет мекемелерін Түркістанның жергілікті халқына жақындату ісі, Кеңес үкіметінің ұлттық саясатында жаңа мазмұндарының бірінен саналады. Большевиктердің осы «жергіліктендіруге» келгенге дейін жүріп өткен жолдарын жалпылама болса да шолып өтейік. Большевиктер іс басына келер алдында (17. XІ. 1917) бүкіл Ресей мұсылмандарына және түркістандықтарға өз қалауы бойынша өздерін басқару деген сарында үгіт-насихат жүргізді. Алайда «қызыл сөздерге боялған» мұндай үгіт-насихаттың нәтижесі іс жүзінде «орыстың ұлттық рухына негізделген пролетариат диктатурасынан басқа ештеңе де болмай шықты...»11. Орыс Коммунистік партиясы Орталық Комитеті тарапынан сайланған арнайы комиссия мүшелерінің түсіндірмелеріне қарағанда, «Түркістанда орнаған Кеңес үкіметі орыс отаршылдар үкіметінен басқа ештеңе де емес» еді. Соған қарамастан «қызыл сөздермен боялған» насихат осы «орыс пролетар отаршыл диктатурасын» Түркістанның ұлттық талаптарына сайма-сай келетін құрылым ретінде дәріптейді. Түркістандықтардың оз қалауы бойынша өзін-өзі басқару талабымен есептесуге мәжбүр болған «орыс рухы негізіндегі пролетариат диктатурасы» екі жыл үстемдік жүргізген соң, Ленин және Орыс Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Түркістандағы қызыл отаршылдарға: «Түркістанның жергілікті халқының сандық үлесіне сәйкес олардың өкілдерін үкімет істеріне тарту керектігі» туралы кеңес берген болды. Бұл кеңес бойынша «жергіліктілер Коммунистік партияға тән болуы шарт емес еді, кандидаттар мұсылман жүмысшы кәсіподақтары тарапынан қойылса − соның езі жеткілікті» еді. Ресей Компартиясы Орталық Комитетінің мұндай кеңес беруіне Түркістандағы жергілікті және орыс тұрғындарының сандық үлесін білмеуі себеп болса керек деп долбар жасауға тура келеді. Өйткені Түркістанда орыстардың саны барлық тұрғындардың 5 проценті екені есте ұсталса, онда сандық үлес бойынша өкілдер сайлау деген сөз, Түркістанда бірыңғай ұлттық мекемелер құрудан басқа нәрсе болмай шығар еді22. Жергілікті жерлердегі орыс большевиктері Кеңес Орталығының талаптарына бой ұсына бермейді. Сол кездегі Кеңес мекемесіндегі бастықтардың бірі Казаков деген біреу: «Интернационалшыл большевиктер үшін Түркістанда ешқандай ұлт мәселесі жоқ» деп турадан-тура айтқан болатын... Билік бір орталыққа шоғырландырылған ол кездері орталықтың бұйрығынан аз да болса тайып кеткені үшін жүздеген, мыңдаған адамдардың көзін жойып отыратын Коммунистік партия мен Кеңес үкіметі әлгіндегі оқиғаларға келгенде үндемей қалады. Олар өздерінің осы үндеулері арқылы Ташкенттегі бұзақылардың отаршыл саясаттарына дем беріп, қолдап-қуаттайтынын білдіреді. Арада көп өтпей-ақ «Түркістанда сандық үлеске қарап мемлекет істеріне адам тарту» жөніндегі әңгімелер күшінен қалдырылды. Тіпті оны еске алудың өзі кері төңкерісшілдік деп жарияланды. Қалай дегенмен де Түркістан орыс мемлекет! емес еді. Бұл жердегі тұрғындардың 94 проценті жергілікті түрік халқы еді. Бұл халықтың өзін-өзі басқаруы жоққа шығарылды. Орыс пролетар диктатурасының отаршылдық үстемдігіне қарсы шыққаны үшін большевиктер түркістандықтарға ашықтан-ашық аштық блокадасын жасады. «Кеңестік отаршылдық» салдарынан екі миллиондай түркістандықтар құрбан болды. Осы апаттарға қарамастан, Түркістанда түркістандықтардың сандық үлесі бәрібір басым болып қала берді. Осындай жағдайда түркістандықтарды қайткен күнде өз мекемелерін басқару ісіне қатыстыру мәселесін шешу қажет еді... «Өкімет аппараттарын жергіліктендіру» деген нәрсе, міне, осындай қажеттіліктен мемлекет мекемелеріне түркістандықтарды тартудың бір формасы ретінде туды. Ресей Компартиясы Орта Азия Бюросының бастығы Зеленский: «Көптеген ағайындар «жергіліктендіру» дегенде басқару істерінің барлығын жергілікті халық өкілдерінің қолына ұстату, яғни оларды үкімет аппараттарына сандық үлестері бойынша қатыстыру деп түсінетін тәрізді. Бұл дұрыс емес. Мұндай тәсіл ұлттық шовинизм көрінісінен басқа ештеңе де емес. «Жергіліктендіру» дегеніміз − үкімет аппараттарының жергілікті халыққа жақындауы. Мұндай жақындауға жергілікті халықтың тілін үйрену арқылы орыстар да қол жеткізе алады» деп мәлімдеді. Сонымен, Кеңес үкіметінің Түркістанда жүргізген осы бір жаңа формадағы ұлт саясаты тағы да орыс үстемдігінің пайдасына қызмет етті. Кеңестердің «жергіліктендіруі» жөнінде егжей-тегжейлі айтып отырғым келмейді. Ол туралы баспасөз бетіндегі материалдармен танысу жеткілікті. «Советская степь» газеті 29. XІІ. 2. санында мынадай хабар басқан: «Семипалатта жергіліктендіру туралы жоспар архивке өткізілді». «Алматы, Қызылжар (Петропауол), Қызылорда және Ақтөбе аймақтарында жергіліктендіру жоспарлары өте баяу және нашар жүргізілуде» («Советская степь», XІІ. 10).

Түсінікті болу үшін тағы екі-үш мысал келтірейін.

Алматыдағы почта бөлімшесінің 43 орынында жалғыз қазақ бар. Аймақтық денсаулық сақтау бөлімшесінде бірде-бір қазақ жоқ Үкімет қоймасы, аймақтық прокуратура, статистикалық бөлімше қатарлы әкімшіліктерге қазақтарды жалпы қабылдамайды. Аймаққа қарайтын әкімшіліктерде (оқу-ағарту мен кейбір жекелеген орындарда болмаса) жұмыс орыс тілінде жүргізіледі т. б. Түрікменстандағы «жергіліктендіру» туралы «Яш Түркістанның» бірінші санында жазған болатынбыз. Жаңа мақта бағдарламасы жүзеге асырыла бастаған кезде, бұл бағдарламаның, орындалуы үшін үкімет аппараттарын тездетіп жергіліктендіру керек десетін. Оның нәтижесі төмендегідей болды. Мақта бағдарламасын жүзеге асыруға жетекшілік ету үшін Орталық Ресейден алты мың орыс жүмысшысын Түркістанға әкелу туралы шешім қабылданды. Тәжікстандағы жергіліктендіру өлке орталығы Душанбе қаласын Сталинбат деп атап, Мәскеуден келген орыс әйел Локария Крылованы Тәжікстан үкіметінің мүшесі етіп сайлаудан басталды. Өзбекстандағы жергіліктендіру де оңып тұрған жоқ. «Қызыл Өзбекстан» мен «Жаңа Ферғана» сан сайын дерлік «жергіліктендіру қайда қалды?» деген сұраулы сөйлемдерге толы. «Правда Востока» да осы сарынды материалдар басуда (29. X. 21): «Жергіліктендіру жөніндегі қаулы жалпы алғанда жүзеге асырылмады, жүзеге асырылды дегеннің өзінде ойдағыдай болмауы мүмкін», − дейді. Одан әрі газет «ойдағыдай болмайтынына» мысалдар келтіреді. Ташкент темір жолындағы 220 кондуктордың небәрі алтауы ғана өзбек. Өзбектер өз істерін қанша жақсы атқарғанымен де, олардың санын ойлап отырған орыстар жоқ. Қарасудағы (Қырғыстан) 8-інші нөмірлі макта заводына жергілікті ұлт өкілдерін тек уақытша жұмыстарға ғана алады. Бұхарадағы 1-ші нөмірлі май заводы фабрика-завод мектебіне 4 өзбекті оқуға жіберуі керек еді, біреуін де жібермеген... Өзбекстан прокуратурасының комиссары Моланбиков «Өзбектерден бірде-бір прокурор жоқ» деп шағынады («Правда Востока», 3. XІІ. 1929). Кеңес үкіметі, мүмкін, түркістандықтардан білікті жұмысшылар дайындауды болашақтың үлесіне қалдырып отырған шығар? Бұл сұрауға да жабырқау жауаптар қайыруға тура келеді. Қожанов «Правда Востоканың» 27.ХП.29 ж. санына жоғары оқу орындарын жергіліктендіру туралы мақала жариялаған. Бұл мақала көңіл аударуға тұрады. «Бізде Орта Азия республикаларындағы жергілікті ұлттардың көпшілік бұқарасы үшін біртұтас Кеңес Халық ағарту жүйесін түзуге ерекше төңкерістік шаралар қолдану қажеттілігін мойындайтын адамдар аз... Қазірге дейін республикалардың бірде-біреуінде жергілікті халықтардың қажетін қанағаттандырарлықтай деңгейде 2-ші саты оқу орындары жоқ. Өйткені жоғары білім ошақтары дайындалған оқытушылар бере алмайды... Жоғары оқу орындарының дайындалған оқытушылар бере алмауының себебі оларға жергілікті халықтың сұранысы жоқ. Ал сұраныстың болмауы 2-ші саты оқу орындары дайындығы бар жастарды әзірлей алмауынан болып отыр...» Орта Азия педагогика институты өмірінен Қожанов келтірген тағы бір мысалға тоқталайық: «Ауылшаруашылық факультетінде оқитын 950 студент арасында жергілікті халықтан 50-дей ғана адам бар. Мұның өзі соңғы жылдары Орта Азия пединститутын жергіліктендіру үшін жүргізілген күрестердің нәтижесінде ғана мүмкін болды...» Бұдан қандай қорытынды шығаруға болады? Түркістан езіне қажетті мамандар мен білікті жұмысшыларды қайдан алуы тиіс? Бұл сұрауға жауапты «Правда Востоканың» 29.ХІІ.29 ж. санынан табамыз. Онда Самарқаннан мынадай хабар бар: «Жер істері жөніндегі Халық Комиссариаты Ресей мен Украинадағы жоғары оқу орындарындағы 170 студентпен шарт жасасты. Бұл студенттер оқу орнын бітірген соң Өзбекстанға ұзақ уақытқа келетін болады... Шарттасқан студенттердің қаражаты үшін биыл 120 мың сом берілген. Қаражат кісі басына айына 50 сомнан 120 сом аралығыңда тағайындалған...» Түркістанда Кеңес үкіметінің жергіліктендіру саясаты, міне, осындай. Түркістандықтар бұдан абай болғандары жөн. Алманияда оқып жүрген ондаған түркістандық студенттерді таратып жіберу үшін Кеңес үкіметі қолынан келген барлық шараларды қолданып көргенін біз жақсы білеміз. Оқу орындарын бітіруге дейін түркістандықтардың қаншасы қалары бізге беймәлім. Көптеген студенттер қаржы жетіспеу салдарынан қайтып кетуге мәжбүр болғанын мен жақсы білемін. Түркістанға тек жергілікті тілді білетін жүмысшылар ғана емес, жергілікті өмірді жақсы білетін, шын дінімен халыққа байланған кісілер керек. Қожановтың сөзіне қарағанда, Орта Азия институты мұндай адамдарды дайындай алмайды. Еуропада оқып жатқан өзбек студенттерін қаржыландыруға келгенде осыншама сараңдық жасайтын Өзбекстан Кеңес үкіметінің Ресейдегі орыс студенттерін қаржыландыруға келгенде қолы тіпті ашық!.. Кеңестің Өзбекстан үкіметі келешекте оқу бітіретін орыс жастарын Өзбекстанға ұзақ мерзімдік жұмысқа шақырғанда кімнің мүддесін көздеп отыр? Жауап анық: орыстардың, Ресейдің мүддесін көздеп отыр. 2-ші саты оқу орындарын қанағаттанарлық дәрежеде жолға қоя алмаған және үш жылдық ауыр күрестен соң (кіммен күрескені бізге жақсы мәлім) Ташкент институтындағы өзбек студенттердің санын әрең дегенде бірнеше он шамасына ғана жеткізе алған Өзбекстан үкіметі Ресейден 170 студентті қиылып сұрап отыр. Өзбекстан үкіметі осылай етуге мәжбүр. Ойекені мұны үкімет аппаратын жергілікті халыққа жақындату пердесі астында Ресей империализмінің отаршылдық мүдделеріне түркістандық мүддені біржола мықтап байлап тастайтын сағатты жақындату үшін жүргізіліп жатқан кеңестік «жергіліктендіру» саясаты талап етіп отыр.

Түркістан жастары!

Атамекеніміздің ұлттық мүдделері − мемлекеттегі тұрғындар саны мен мемлекет аппаратын реттейтін билік біздің оз қолымызға өтуін талап ететіні естеріңізде болсын!

Атамекендегі және шеттегі Түркістан жастары!

Сіздің шетте жүрген туыстарыңыз қаражат жетіспеуінен басқалардың есігін қағып жүрген кезде, Кеңес үкіметінің талабы бойынша халқымыздың қаржысы орыс студенттерін оқытуға судай ағып кетіп жатқаны туралы ойланыңыздар және осыны ұмытпаңыздар!

Шығыс халықтарының «азаттығы» үшін жаны ашығансып келген және қазір де жаны ашығансып отырған большевиктер біздің әлсіздігімізді пайдаланып, біраз істерді тындырды. Патшалық Ресейден бөлініп, өз алдына тәуелсіз өмір сүрмек болған Түркістан сынды өлкелерді жылдар бойғы қанды соғыстар арқылы қайтадан Мәскеуге тәуелді етіп, ұлты орыс үстемдігін орнатты. Біздер үшін ең қайғылы осы оқиғаларды большевиктер «орыс емес халықтардың азаттығы», «шығыс қамқоры» − орыс ұлтының «адамгершілік міндетін» өтеуі, пайғамбар Лениннің бодан халықтарға істеген «шапағаты» деп атайды. Мәскеу жарапазаншылары он жылдан бері жарыса жақ жаппай осы туралы айтуда. Мектептерде, клубтарда, кинотеатрларда және қызыл алаңдарда тек осылар хақында бар дауыспен жар салуда. Кеңестің барлық баспасөзі мен кітаптары он жылдан бері осы «қызыл ақиқатты» халыққа түсіндіріп әлекке түсуде. Осыншама әуреге түссе де мақсаттарына жете алмаған қызыл империалистер орыстың мұндай «адамгершілік міндет өтеуін» қабылдамаған және ұлы көсем Ленин атқарған қызметтердің «шапағатын» түсіне алмаған, өз «азаттығын» көре білмеген біз, түркістандықтардың, татар бауырларымыздың, сондай-ақ украин мен грузин қатарлы тағдырластарымыздың мисыз бастарын коммунистің «балғасымен» жаншып, «орағымен» орып тастап отыр. Халқымыз қызыл орыстардың тепкісіне қарсы күрес бастағаннан бергі он жыл ішінде көптеген құрбандар берді. Бұл құлдықтан құтылу үшін әлі де талай құрбандар беруден тайынбайтыны, міне, қазіргі айтыстар кезінде бүкіл дүние жүзіне мәлім болуда. Соңғы он үш жылдағы оқиғалар халқымыздың, көзін ашты. Бүгін халқымыз Қызыл орысты да жақсы біліп алды. Орыстар Түркістанды Мәскеуге тек экономикалық жағынан ғана байлауымен қоймай, мәдени рухани өмірінің көрінісі болған бүкіл тарихи шығармаларын да өз қалауынша бұрмалап, Мәскеудің еркіне тәуелді етуде. Олар тіпті сүйікті атамекеніміздің «Түркістан» екенін де теріске шығарып, «Орысстан» ету үшін адамгершілік өлшемдеріне симайтын ең бір шектен шыққан шараларға дейін барып отыр. Және өздерінің осы пасық қылықтарын «Ленинизм» тұрғысынан негіздеуге тырысады. Дүние жүзінде Түркістаннан басқа да көптеген отар елдер бар. Ол жерлерде де үстем ұлттың озбырлығынан жәбір шегіп жатқандар аз емес. Алайда дәл орыстың отаршылдық саясатындай сұмдықтарды тарих әлі көрген жоқ. Басқаларын айтпай-ақ, біз бұл мақаламызда тек большевиктердің ең көп дәріптеген ұлттық ағарту және әйелдер азаттығы деген мәселелер төңірегінде олардың атамекенімізде соңғы жылдарда істеген сорақылықтарының жүзден бірін ғана көрсетіп етейік. Большевиктерді мұндай сорақылықтарға апарған фактілер бар. Мәселеге барудан бұрын сол факторларға тоқталып өтуге тура келеді. Халқымыз бен атамекеніміздің, өркениетінде көрнекті рөл атқарған Түркістанның алға басар жәдитшілері өз ретінде әйелдер мәселесін де ұмыт қалдырмаған еді. Олар өз басылымы − Түркістандағы бұқаралық ақпарат құралдарында әйелдер мәселесінен туындайтын міндеттерін де көре білді. Жәдитшілер заманға бағып, діни және рухани негіздерге сүйеніп жазған мақала, өлеңдерінде халық ағарту мен әйелдер теңдігі мәселелерін ылғи да көтеріп отырды. Үлгілі қыздар мектебін ашу, оз ішімізден мұғалімдерді және басқа да қызметшілерді дайындау туралы салиқалы пікір айтты. Үйлену тойы, мораль мәселелері төңірегіндегі айтыс-тартыстар жәдитшілер мен қара ғылым баспалары беттерінде ғана көрініп қалмастан, халқымыздың отбасы әңгімелеріне де арқау болған еді. Жәдитшілердің пионерлері болған жас шәкірттер отбасындағы айтыстардың жаңа қозғаушы күші болды. Жәдитшілер идеясы қысқа ғана уақыт ішінде халқымыздың, қолдап-қуаттауына ие болды. Қара ғылым бұқара арасындағы беделінен айрыла бастаған еді. 1917 жылға дейін-ақ халқымыздың күні өткен ғұрыптарына тірек болып келген, атамекеніміздің өз қалауынша жүргізгісі келетін реформаларынан шошынғандар ең алдымен орыс әкімдері болды десек жаңылысқан болмаймыз. Жәдитшілердің әйелдер мәселесінде ұстанған принциптері ең алдымен қыздар мектебін көбейту, ол үшін өз арамыздан мұғалімдер дайындау болғанын көреміз. Атамекенімізде жаңа бағыттағы бастауыш мектептердің көбеюімен бірге паранжы мәселесі өз-өзінен шешіліп кете барар еді. Атамекеніміздің әлеуметтік және рухани сұраныстарын терең білген жәдитшілеріміз ол кезде паранжы мәселесін негізінен шешу үшін аз да болса әзірлік көру қажеттігін сезінген еді. Өйткені ол кездің жағдайында халқымыз ішінде әлі де ықпалы күшті болып отырған ескішілдердің интригалары орыстардың жанына майдай жағатынын ескерсек, жәдитшілердің бұл әрекеті шынында мақтауға тұрарлық. Біз «жаңбырдан шығып, қарға ұрынғанымызда», басқаша айтқанда, Түркістанда ақтардың орнын қызыл орыстар келіп басқанда, жәдитшілер әйелдер мәселесінің дайындық дәуірін ішінара аяқтап, алдағы үлкен мақсаттарын жүзеге асыруға енді-енді кірісе бастаған еді. Атамекеніміздің көне қалаларында халқымыз тек оз күштеріне сүйеніп бірнеше қыздар мектептерін ашуға және татар бауырларымыздың бастамасымен құрылған білім ошақтарында көптеген қыздарымыз оқуға мүмкіндік алған еді. Большевиктер үстемдігінің алғашқы дәуірінде жәдитшілер ағарту саласынан қуылған жоқ. Жәдитшілердің бұл орайды тиімді пайдаланып, әр салада, соның ішінде әйелдер ағартуында, жауларымыздың көзін шарасынан шығаратындай нәтижелерге қол жеткізді. 1924-1925 жылдары Орта Азия Бюросы орыстарды Түркістаннан сыпырып тастамақ болған басмашылар қозғалысынан туған үрейден уақытша болса да арыла бастағандай еді. Осы орайды пайдаланған большевиктер жәдитшілер қозғалысына бір мықтап соққы беріп алуды жедел қолға алды. Қызыл әскерлер басмашылыққа қандай шабуылдаған болса, большевик саясатшылары мен чекистері дәл сондай қарқынмен Түркістан ұлтшылдарына қарсы қанды жорық бастады Әрине, мұндай шабуылды Мәскеу жалғыз өзі ғана жасай алмас еді. Оған жергілікті жағдайды білетін қолбала көмекшілер керек еді. Орыс большевигі Георгий Сафаров өзінің «Отар төңкерісі. Түркістан тәжірибесі» атты кітабында: «Түркістанда Кеңес үкіметінің басына келген қызыл отаршылдарға тілмаштар және олардың бұйрықтарын екі етпей орындайтын мақұлбайлар керек болды», − дейді (108-бетті қараңыз). Большевиктер қанша іздесе де, өздеріне қолжаулық табу оңайға түскен жоқ. Дегенмен, олар кейбір жергілікті коммунистерге уақытша «жауапты міндеттер» және «лауазымдар» беруді уағда етіп, алысты көре алмайтын аңқау, шикі жастарды жолдан тайдыра алды. Осындай тілмаштар Иванов пен Зеленскийлердің сөздерін жүрген жерлерінің бәрінде «дұғадай» қайталап уағыздайды. Онысынан да ештеңе шығара алмаған соң, олар 1927 жылы Самарқандта зиялылар құрылтайын шақырады. Осы құрылтайда сықаяқ тілмаш Камал Акрамов атамекеніміздегі мұғалімдердің жартысынан астамын «залалдыларға» жатқызып, оларға қарсы өткір шаралар қолдануды талап еткен еді. Осыдан соң көп өтпей жұмысқа жарайтын мұғалімдеріміздің көбі мектептерден қуылды, тіпті кейбірі қамауға алынды. Ол − ол ма, жүздеген жас оқушыларымызды ұлтшыл мұғалімдер тарапынан «уланғандар» деп мектептен шығарып тастады... Соған қарамастан, мұндай ұлтшылдық әлі күнге өмір сүріп отырған жоқ, күн сайын күшейе түсуде еді. Камал Ахрамовтар мұны да білетін еді. Алайда оқытушылардың бәрін бір апта ішінде ЧК-ның қолына тапсырып беру мүмкін емес. Кеңес мектептерінде қалған тағы бір бөлім мұғалімдері де күні бұрын сызып қойылған жолдан тайды. Камал Акрам сынды ем қонбас коммунистер Кеңес мектептерінде тек «мақұлбайлар» тәрбиелеп шығарамыз деп ойлаған еді. Бірақ нәтиже олардың күткеніндей болмай шықты. Кеңес мектептері тәрбиелеген жастар арасынан ұлттық жолды мұрат тұтқандар және бұл жолдан өлмей кетпейтіндердің төбесі көрініп қалды. Ақиқатқа көз жеткізе бастаған осы жас күштер қаншама ауыр боларына қарамастан, мектептерді ұлттық жолға салмақ болады. Мұғалімдеріміз 1925 жылы аз да болса бір топ әйел оқымыстыларды дайындап шығарған еді. Ауыр заводтардың жемістерін көрген жан пида оқытушыларымыз қайғырып қамықпады. Паранжы мәселесін тілге тиек ететін сағаттың жақындай түскенін әрбір зиялы отандасымыз сезген еді. Ташкенттің бүкіл мұғалім мен мұғалималары көне қаладағы оқу-ағарту клубына жиналды. Осы тарихи жиынға оқытушыларымыз бен басқа да ағарту қызметкерлеріміз әйелдерін ерте келген болатын. Осы кең залда Түркістан зиялысының әйелі немесе оқымысты апа-қарындастары қатар отырып паранжы мәселесіне қатысты проблемаларды сөз еткен еді. Тарихи мәнге ие бүл жиналыста сөйлеген сөздер барлық тыңдаушылардың, әсіресе ханымдардың зор ықыласына бәленді. Осыдан соң Ташкенттегі зиялылар әртүрлі мәжілістерге, кино-театрларға әйелдерімен бірге бара бастады. Түркістанның басқа қалаларындағы оқытушыларымыз бен зиялыларымыз ташкенттіктерден үлгі алып, олар да солай ететін болды. Орта Азия Бюросында отырған Мәскеудің сенімді өкілдері мұны көріп қатты сескенді. Олардың еркі бойынша бұл қозғалысқа «таптық» түс беріп, кедергі жасалуы керек еді. Иванов пен Зеленский оның да жолын тапты: отаршыл саясатшылар өздерінің марксизм-ленинизм атымен саудалап жатқан бірдеңелеріне түркістандықтардың қандайлық өшпенділікпен қарайтынын өте жақсы білетін еді. Сондықтан паранжы алып тастаудың марксизм-ленинизм тұрғысынан пайдалы екенін айтып, партия мүшелері мен комсомолдарға жарық түсірді де, соның артынша большевиктік тәсілмен паранжыларды күштеп алып тастау және өртеп жою жолына түсті. Ұлтшылдар большевиктер жағынан істеліп жатқан мұндай әрекеттердің қандай мақсаттарды көздейтінін аңғара алмайтындай аңқау емес еді... Алайда олар үшін белгілі мақсатпен жүргізіліп жатқан еуропашыл әрекеттерге орай, бір шетте бейтарап тұрудан басқа жол жоқ еді. Ивановтар мұндай саясатымен: 1) ұлтшылдарды әйелдер азаттығына кедергі жасаушылар етіп көрсетуге тырысты; 2) Ұлтшылдар тарапынан жүргізілген қызметтер арқасында көп жұмсарған діни қарсылықтарды қайтадан күшейтті; 3) Неше алуан зұлымдық жасап, халқымыздың көзге көрінген бөлігін өлтірді; 4) «Жауапты» тілмаштың міндетін атқарған жергілікті коммунистерге осындай төңкерістік істер жүктеп, оларды да уақытша жұмысбасты етіп қойды... Халқымыз большевиктердің бұл сынды еуропашыл әрекеттеріне қанды күреспен жауап берді, коммунистік насихатшыларға қарсы тас боратты. Партияның қыстақтарға жіберілген қызыл шешендері Ленин мен Марксқа сүйеніп әйелдер азаттығы туралы айта бастаса-ақ болды, халық оларды ұстап алып бауыздап тастады. Өйткені халық марксизм мен ленинизмнен безіп болған. Оның азаттық әперетініне сенімі әбден кеткен еді. Орта Азия Бюросында отырып, осы комедиялар мен трагедияларды жасаған Иванов пен Зеленскийлер сахнадағы спектакльдердің әбден қызған сәтін көре отырып, күні бұрын ойластырып қойған әрекеттеріне кірісті. «Ұлтшылдардың ықпалына ұшырадыңыздар» деп Түркістанның көптеген шаруаларын қамап тастады және қолдарынан келгенінше азаптады. Жүздеген кінәсіз шаруаларды ұлтшылдар, діншілдер деп қылышпен кескіледі. Осылардың бәрін өз көздерімен көрген жергілікті коммунистер, біраз кештеу болса да, Иванов пен Зеленскийлер жүргізіп жатқан «жаңашыл» саясатының шын сиқын аңғарып қалды. Олар партияның құқайынан қаймықпай, әйелдерін қайтадан паранжыға орай бастады. Түркістан әкімі болған Мәскеу өкілдері осыны сылтау етіп көптеген жергілікті кадрларды қызметтен шығарып тастады, партиядан қуды... «Әйелдер азаттығы» мен паранжы мәселесін өз мүдделеріне пайдаланған большевиктердің қулық-сұмдықтары, міне, осындай... Иванов, Зеленскийлер аман болса, олар әйелдер әрекетіне уақытша тойтарыс бере алғанымен, ұлтшылдық идеяның халқымыз арасында тамырын терең жаюына әлі талай себепкер болады. Халқымыздың мәдени және рухани жақтан қол жеткізген жетістіктерінің бәрі тек ұлтшылдық қозғалысына тән. Жәдитшілдік атымен басталған бұл қозғалыс бұл күнде орыс үстемдігіне қарсы күресте Зеленскийлердің «орысшылдар» дайындау мақсатымен ашқан партия мектептеріне дейін ықпалын кеңейтіп, қуатты ұлтшылдық ағымына айналды. Кезінде жәдитшілдік патшалық Ресейді қатты алаңдатқан еді. Оның жалғасы және қазіргі көрінісі болған Түркістан ұлтшылдығы енді бүгін кеңестік Ресейді шошытып отыр. «Қорыққан бұрын жұдырықтайды» деген сөз бар. Түркістандағы орыс залымдарының халқымызға қарсы толассыз жүргізіп жатқан қамау, қуғын-сүргінге ұшырату, өлтіру сияқты қылмысты әрекеттері осының айқын дәлелі. Қанқұмар коммунистер халқымызға хайуандықпен зұлымдық істей отырып, ұлтшылдық идеясынан баз кештіре алар ма? Егер кімде-кім бұл елемес идеяны Мәскеудің күнде өзгеріп тұратын түсі сияқты деп білсе, сөзсіз, қателескен болар еді. Ол − халқымыздың жаны мен жүрегі. Ұлтымыз өмір сүрсе, ол да бірге өмір сүреді. Біз, Түркістан жастары, сол үшін де «оптимистпіз» және бостандық күніміздің жақындап келе жатқанына шын жүректен сенеміз.

1930 ж., №2

Большевиктердің атамекеніміздегі ұлттық қозғалысқа қарсы қолданып отырған ең залалды құралдарының бірі − бізді «ұлттық шовинизммен» айыптауы болып табылады. Әзінің ұлттық құқығын аз да болса қорғағысы келетін кез келген түркістандықты большевик узурпаторлары «шовинист», «төңкеріс пен пролетариаттың сатқыны» қатарына [41-4 жатқыза салады. Осындай түркістандықтар партия мүшесі болса, партиядан аласталысымен үкім шығарылады да, кері төңкерісшілдерге қарсы большевиктік тәсілмен оқ атуға жаны құмар әуесқойлардың нысанасына айналады.

Большевиктердің бізге таңып отырған шовинизмі не нәрсе? Енді соған келейік. «Шовинизм» деп басқа ұлттардың мүдделері есебінен тар ұлтшылдыққа бой ұруды, басқа ұлттардың өмірлік мүдделерін тек өз ұлтының мүддесі үшін құрбан етуді айтады. Шовинизмнің бой көрсетуі үшін шовинизммен айыпталып отырған ұлт өзі өмір сүрген елде үстем орынды иемденуі, мемлекеттік билікті қолында ұстауы шарт. Олай болса түркістандықтарды шовинизммен айыптау үшін, ең алдымен, оларда осы айтылғандай алғышарттардың бар-жоғына назар аударған жөн болар еді. Түркістандықтарды шовинизм дертіне шалдықтыратын алғышарттар мүлде жоқ екенін бірден кесіп айтуға тура келеді. Түркістанда билеуші ұлт − орыстар. Сондықтан әкімшілік те солардың қолында. Бұрындары бұл әкімдер жәй ғана орыс, ұлы орыс деп аталатын еді. Қазір олар орыс пролетариаты, орыс төңкерісшіл жұмысшы-шаруалары деп аталады. Бұрын Түркістан және Түркістан түріктерінің ұлттық мүддесі Ресей мен орыс халқына тәуелді еді. Енді бүгін атамекеніміздің мүддесі кеңестік Ресейдің төңкерістік орталығына тәуелді. 1916 жылы генерал Куропаткин: «Түркістандықтар өздерінің жергілікті және ұлттық мүдделерін Ресей және ұлы орыс халқының мүдделерімен бір қатарға қоя алмайды. Ресей, ең алдымен, орыстар үшін» деген еді. Куропаткиннің осы сөзін Мәскеу большевиктері «қызыл бояумен» бояп, былай дейді: «Сіз өзіңіздің жергілікті және ұлттық мүдделеріңізді төңкеріс орталығының, яғни Ресейдің мүддесімен бір қатарға қоя алмайсыз. Орыс төңкерісшіл пролетариатының мүддесі бәрінен де жоғары...» Шалуа Элиаваның әділетті түрде атап көрсеткеніндей, Түркістанда жергілікті пролетариат жоқ. Бұл жерде орыс пролетариаты билік құрып отыр («Яш Түркістанның» 1-санын қараңыз). Ендеше, патшалық үстемдік кезіндегі сияқты, Түркістанда қазір де орыс шовинизмі билік жүргізіп отыр. Бұрын орыс шовинизмі жыртқыш сипаттағы ұлтшылдық болатын. Қазір ол «төңкерісшіл шовинизм» түрінде көрінуде. Орыстардың үстемдігіне қарсы күресіп, өз халқын, атамекенін орыстармен бірдей деңгейге көтеру үшін ұмтылып отырған түркістандықтарды шовинизммен айыптаудың қисыны бола қояр ма екен? Әрине, болмайды. Атамекеніміздің ұлттық құқығы жолында жүргізіп жатқан күресіміз тіпті кейде «демократияның шекарасын» аттап кеткен күннің өзінде, ешкім бізді шовинизммен айыптауға қақысы жоқ. Біз ұзақ жылдар бойы зынданда отыруға үкім етілген күнәсіз адам сияқтымыз. Мұндай халге душар болған тұтқын қайткен күнде де зынданнан құтылудың амалын қарастырады. Терезедегі темір торды кесіп тастауға, зындан күзетшісін ұрып жығуға дайындалады. Осындай батыл қимылдарына бола ондай адамды «там тесер ұры» немесе «баскесер қарақшы» деп таңбалау дұрыс болмас еді. Энгельс кезінде Ресейді «халықтар түрмесі» деп атаған Ресей қазір де халықтар түрмесі күйінде қалып отыр. Біз кеңестік зынданның темір торларын аралап жатырмыз. Біз елімізді қамауда ұстап отырған зындан қарауылдарына қарсы күресеміз және күресуге тиіспіз де. Біз бостандыққа ұмтыламыз. Осы ұмтылысымызды кімде-кім шовинизм деп айыптайтын болса, онда олардың мұнысы − «ұлттар зынданы» туралы біздің жұмған аузымызды ашпауымыз тиіс деп және оның солай болуын бізге міндетті етіп, сондай-ақ орыстардың зындан күзетшісі болғанын заңдастырып бергендік болып шығады. Біз өзіміздің ұлттық еркіміз бен тәуелсіздігімізді талап етеміз. Біз миллиондаған бауырларымыздың қандары төгілген, сүйегі жатқан ұлт азаттығы жолымызда орыс үстемдігі, ұлы орыс шовинизмімен бетпе-бет келіп отырмыз. Біз бұл үстемдікті аударып тастап, оның орнына түркістандықтардың билігін орнатуымыз керек. Патшалық Ресей бізді тұншықтырды, атамекенімізді қанға бояды. Большевиктік Ресей де бізді тұншықтырып, атамекенімізді, отбасымызды қанға бояуда. Басқалары былай тұрсын, «болашақтағы демократиялық Ресейдің» өкілдері делініп жүрген Керенский және оның пікірлестері де біздің өз атамекенімізде орыстармен тең болғымыз келетіні жөніндегі талаптарымызды құп көрмейді, құқай көрсетеді («Дни» журналының 17-саны қаралсын). Міне, сол үшін де біз орыс билігінің барлық түріне кектене қараймыз. Оның тізгінін қолдарына ұстап отырғандарға қарсы күресіп жатырмыз және бұдан соң да күресе беретін боламыз. Мұнда тұрған қандай шовинизм болуы мүмкін? Егер біз өзіміздің ұлттық үкіметімізді орнатып бекемдеген шағымызда орыстарды және басқа шағын ұлттарды Мәскеудің қазір бізді «пролетариат диктатурасы» деген желеумен езіп отырғаны тәрізді езетін болсақ, міне сол уақытта ғана бізді шовинизммен айыптау шындыққа сәйкес келер еді. Мемлекеттік билікті қолында ұстап отырған ұлт қана шовинизмді жүргізе алады.

Өкінішке орай, біз зынданға тасталған кінәсіз адамның халіндеміз. Біз бұрын патшалық Ресей, қазір кеңестік Ресей деп аталған зынданның темір торларын аралап жатырмыз. Біз зындан қожайындарына шабуыл жасауымыз, жолымызды олардан тазартуымыз лазым. Бұл − шовинизм емес. Бұл − халқымыздың ұлттық мұраттары жолындағы күрестің табиғи бір көрінісі ғана.

1930 ж., №2

Біздің Түркістанды аралап келген Линдисей Хобсен атты бір америкалық журналистің мақаласы туралы жуырда «Паримиди» атты Париж газетінде шағын хабар басылды (14 ақпан). Журналист мақаласын «Қызыл дуалдармен қоршалған кеңестер Түркістаны» деп атапты. Шетел жазғыштарының Түркістан туралы таратқан материалдарын біздің талай рет оқуымызға тура келді. Олардың көбі Мәскеу үкіметінің жұмсауымен атамекенімізге барған шетел коммунистері еді. Халқымыздың тілінен, әдет-ғүрыптарынан бейхабар бұл кеңестік қонақтар Мәскеу большевиктері мен олардың агенттерінің аузынан шыққанды қақшып алып, дүние жүзіне таратып отырды. Ағылшын, француз, итальян, поляк, тіпті америкалық коммунистер де Кеңес үкіметінің есебінен Түркістанға барды. «Түркістандықтар» еуропалық және америкалық достарының «пролетар достығының» белгісі ретінде тақия кигізіп жабады. Меймандар бұл сыйлықтарды алып, кеңес автомобильдеріне отырып елді аралайды. Орыс большевиктерінің өздеріне түсініксіз тілде сөйлеген сөздерін тыңдайды. Сапардан қайтып оралған соң «Кеңестік басқарудағы түркістандықтардың көз тойдыратын дамуы» туралы әңгімелер соғады... Бір италиялық коммунист өз халқын фашистерден құтқару үшін Орынбор қаласындағы біздің қазақтардан жәрдем сұраған еді. Англия мен Америка коммунистері де өз жеріндегі империалисттерден құтылу үшін біздің өзбектерден көмек сұрағаны бар. Қазақтар да, өзбектер де, Италия, Англия және Америка пролетарларының шақыруын қабыл алып, дүние жүзі империалисттеріне қарсы және оларды құтқаруға уәде еткен еді... Атамекеніміз хақында Мәскеу таратқан жалған хабарларды жалдамалы ауыздар осылайша күйсер еді. Жалдамалы қаламдар осылайша жазар еді... Түркістанда Кеңес үкіметі орнағаннан бері большевиктердің жалған хабарларына алданбаған жалғыз шетелдік осы америкалық журналист болып отыр. Оның мақаласының Қызыл дуалмен қоршалған кеңестік Түркістан» аталуы да жаңалық. Мақаланың осылайша аталуының өзінен-ақ автор ондағы өмірді Мәскеудің көзілдірігі арқылы емес, өз көзімен байқағаны білініп тұр.

Линдисей Хобсеннің мақаласынан үзінді келтірейік.

Түркістан Азияның орталығында жатыр. Орыстар оны өткен ғасырдың соңында басып алған. Өлкедегі өзбек, түркімен және басқа да жергілікті халықтар орыс бұғауын ешқашан өз еркімен киген жоқ. Енді, міне, олардың үстінде жәй орыстар ғана емес, олардың ұлттық дәстүрлерін жоймақ болып жатқан орыс большевиктері отыр. Сондықтан олардың орыстарға қарсы ашу-ызасы күн сайын күшейе түсуде... Мәскеуден шығып, Орта Азияға жеткенде өлкені қоршап тұрған әскери шеңберді көріп қайран қаласың». Барлық жерде әскерлер. Тіпті Ташкент темір жолы бекті де әскерге толы. Көшеде толған әскер. Жергілікті халық тарапынан болуы ықтимал шабуылдан қорқып әскерлер жалғыз жүрмейді. Екіден, үштен... жүреді».

«Әскерлердің барлығы да Ресейдің аймақтарынан келген орыстар...». Самарқант, Ташкенттің де барлық жері әскерге лық толған. Мәскеу үстемдігіне наразы Түркістан халқының сәт сайын туылып кетуі мүмкін қарсылықтарына төтеп беру үшін үкімет пен заң осы қарулы күшке сүйенеді».

«Түркістандықтар коммунист бұғауын кигенімен, оған әлі бас имегендер...» Линдисей Хобсеннің мақаласында осы бірнеше жолдар әлденеше беттік мақалалардан құндырақ. Америка журналисінің бұл мақаласы біздің өз журналымыздың беттерінде және Еуропа баспасөзі беттерінде жазғандарымыздың бәрін растай түсуімен айрықша бағалы. Жақында Парижде Шоқайұлы Мұстафабек оқыған «Кеңестік басқарудағы Түркістанның жағдайы» деп аталған лекцияда «Атамекенімізде Кеңес үкіметі тек орыс сүңгісінің күшімен ғана өмір сүріп отыр...» делінген еді. Мінеки, көріп отырсыздар, Америка журналисі де осыны қайталайды... Атамекеніміз қару күшімен басып алынған еді. Қару күшімен Мәскеуге байланып тұр. Халқымыз Мәскеу әскерлерінен тұратын «қызыл қоршау» ішінде өмір сүруде. Америкалық журналист Линдисей Хобсеннің «Түркістан орыс бұғауына өз еркімен түскен емес», «Түркістандықтар коммунистік бұғау астында мір сүріп жатқанымен, басын имеген» дегені нағыз ақиқат. Біз Мәскеу бұғауынан құтылу үшін күресіп келдік, күресіп жатырмыз және күресе беретін боламыз. Біздің ұлттық тәуелсіздік хұқығымыз оған қарсы кез келген қарсылықпен келісе алмайды. Жалғыз хұқықты білу, әрине, аз. Ол үшін күресе де білу керек. Керек кезінде өз хұқығымызды күрес арқылы қорғап қалуға әрқашан әзір болуымыз тиіс. Әрбір түркістандықты өз ұлттық хұқығымыз үшін күреске шақыру, әрбір түркістандықты білім және құралмен күресе білетін болуға үндеу − біздің борышымыз. Атамекенімізді қоршап алған Мәскеудің «қызыл дуалын» құлату − біздің қасиетті міндетіміз. Мақала соңында автордың «америкалықтар түркістандықтардың Мәскеу бұғауына қарсы қозғалысына қол ұшын беруге әрқашан әзір болғаны жөн» деуі атамекеніміздегі ұлттық күрестің бұрынғыдан бетер күшейе түсуіне дем береді.

«Яш Түркістанның» бірінші санында Түркістандағы мақта маңайындағы күрестің бірқатар көріністерін жазған болатынбыз. Большевиктер Түркістанды тек мақта өсіретін аймаққа айналдыруды көздеп отырғанын айтқамыз. Олардың мақсаты Ресейдің шетелге мақта тәуелділігін жою еді. Бұның нәтижесінде Түркістан, бір жағынан, Ресейден әкелінетін астыққа біржола тәуелді болса, екінші жағынан, Ресей тоқыма өнеркәсібінің шикізат көзіне айналар еді. Соның салдары Түркістанға қандай қауіп-қатер төндіретінін біз өткен жолғы мақаламызда жазғанбыз. Оны және қайталап отырмаймыз. Бұл жолы біз кеңес баспасөзіндегі хабарларға сүйене отырып, Түркістандағы мақта мәселесі төңірегінде жүріп жатқан күреске қатысты қосымша мағлұматтар келтіреміз. Сондай-ақ осы мәселеде біз шетелдердегі мұғажырлар мен отандағылар бір пікірде екенімізді атап көрсеткім келеді.

Алдымен сандық мәліметтерге жүгінелік.

Желтоқсанның ортасында жиналған мақта: Өзбекстанда 69%, Қазақстанда 66.4%, Тәжікстанда 62.6%, Қырғызстанда 61.8%, Түркіменстанда 61.5%. Осы материалдарға қарап отырсаңыз, мақта дайындау жоспарын орындауда колхоздар (коллектив, қожалық) бәрінен артта қалған91. Мақтаның бір бөлігі өндірген диқанның өзінде қалады. Қалған бөлігі жеке саудагерлердің қолына өтеді. «Правда Востока» газеті (30. XІІ. 29) Түркістандағы ұлттық тілде шығатын большевиктік басылымдардың мақта мәселесінде салқын рай танытып отырғанын айтып жазғыруда. «Правда Востоканың» жазғанына қарағанда, «Шарих ақиқаты» газеті желтоқсанның бірінші жартысында мақта тапсыру майданы ең қызған кезде небәрі төрт санына қысқа-қысқа хабарлар жариялаумен тынған. Ал «Иеңи Ферғана» тек үшінші санына ғана қысқаша хабар берумен шектелген, «Азат Бұхара» жалғыз санына ғана, «Қызыл Өзбекстан» бес санына ғана қысқа хабарлар жариялаған. «Правда Востока» осы хабарлардың мазмұндарына да тоқталады. Олардың бәрі де мақта тапсыру партия жоспарындағыдай болмай жатқаны жайында жарыса айтады. «Иеңи Фергана», «Азат Бұхара» және «Қызыл Өзбекстандар» мақта жоспарын орындауда колхоздар жеке қожалықтардан артта қалып қойғанын ерекше атап көрсетеді. Мәселен, «Иеңи Ферғана» (12. XІІ. 29): «Колхоздардағы мақта теру ісінің жағдайы тым нашар. Жеке шаруашылықтар биылғы мақта тапсыру міндетін 60% орындаса, колхоздарда небәрі 35%». «Азат Бұхара» (9. XІІ. 29) санында: «Қапеқорған ауданының колхоздары 793 тонна мақта тапсыруға тиіс еді, бірақ бар болғаны 169 тонна ғана тапсыра алған», − деп жазады. «Қызыл Өзбекстанда» (4. XІІ. 29): «Макта дайындау жоспарын жеке шаруашылықтар колхоздарға қарағанда әлдеқайда асырып орындап жатыр», − делінген. «Ұлттық» газеттердің мұндай мінез көрсетулері «Правда Востокаға» қайдан жақсын. Орта Азия Бюросының органы болып табылатын бұл газет ұлттық басылымдардың редакциялық алқаларын мақта дайындау шебіндегі күрестің маңызын не білмейді, не білгісі келмейді деп жазғырады. Сондықтан Түркістандағы ұлттық басылымдардың редакциялық алқаларын Кеңес Орталығының, жарлықтарын мүлтіксіз орындауға мәжбүр ететін «амал» табу керек екенін айтады. Түркістан «ұлттық» басылымдары мақта дайындау шебінде Ресей большевиктері сияқты белсенділік көрсетпеу себебі неде деп ойлайсыз? «Правда Востоканың» әуеніне бағып бұл сұрауға: «Ұлттық басылымдардың редакциялық алқалары кеңестік Ресейдің мақта саясатын түсінбейді деп жауап беруі дұрыс болар ма? Әрине, дұрыс болмайды». «Ұлттық» басылымдар Ресейдің Түркістандағы мақта саясатының мағынасын өте жақсы біледі, білгендіктен де мақта дайындауға «Правда Востока» ойлағандай белсенділік көрсете алмайды. Мәскеу большевиктері Түркістандағы жергілікті коммунистерді өздерінің дүниежүзілік әлеуметтік революция идеяларына шын берілген «мүриттер» кеңестік Ресейге барынша адал адамдар етіп көрсетуге қанша тыраштанғанымен, Рахым Анғам, Қадырғали Ядыкар, Садық, Смағұл Сәдуақасұлы қатарлы көптеген жігіттердің намысы оянғанын естен шығармағандары жөн. Бұлардың бәрі де жүректерінің терең түпкірлерінен орғып шыққан жан дауысына ерік бергендер, сондай-ақ Түркістан мен Ресей арасындағы бұрынғы отаршылдық қатынастың енді бүгін Кеңес пердесі астында жүріп жатқанын көрген соң, төзіп отыра алмаған намысты адамдар. Кеңес үкіметінің қазіргі мақта саясаты осы айтылған отаршылдықтың ең бір жарқын мысалы болып табылады. Мақта дайындауға «ұлттық» басылымдардың салқынқандылық таныту себебі де содан. Өйткені мақта саясатының нәтижесі − олар үшін үрейлі. Мақта саясаты, түбін қуып келгенде, Түркістанда орыстардың үстемдігін нығайтуды көздеп отырғаны туралы большевиктер айтып та жүр.

Дәлелдер келтірейік.

Большевиктер мақта саясатын алғаш рет жүзеге асыра бастаған кезде «Бұл саясат жергілікті жерге қызмет етеді. Және ол Түркістанда басқару істерін қысқа мерзім ішінде жергілікті халықтың оз қолына беру арқылы ғана жүзеге асады» деп даурыққан болатын. Бірақ олар осындай даурықпа насихаттың көлеңкесінде өздерінің түпкі ойларын жүзеге асыруға кірісті. Біріншіден, Кеңес үкіметі (яғни большевик партиясы, екеуі бір сөз) орыс тоқыма жұмысшыларының кәсіптік ұйымдарын Түркістандағы мақта өсіретін аудандардың үстінен шеф (қожа) етіп белгілеп қойды. Түркістанға орыс қызыл империясының улы тырнақтары, міне, осылайша батырылды. Шеф енді Түркістанға өз өкілдерін жіберуге асықты. Сіз, мүмкін, бұл өкілдер Түркістанға шын ниетімен көмек көрсеткелі келе жатқан шығар деп ойлайтын боларсыз... Өкінішке орай, олай емес. «Қызыл шеф мырзалардың Түркістанға берген уәделеріне құлақ түріңізші. Менің алдымда орыс тоқымашылары өкілдерінің Түркістанға барған сапары хақында материалдар басылған «Правда Востоканың» 1929 жылғы 27 қыркүйек саны жатыр. Кеңестік макта саясатының бет-бейнесін неғұрлым анығырақ көрсететін тұсынан ғана үзінді келтірейін. «Правда Востоканың» айтуына қарағанда, түркістандықтар өздеріне жәрдем көрсету және басшылық ету үшін Ресейден үш мыңнан аса адам келуін сұрап өтініш беріпті-мыс. Ресейден келетін өкілдер түркістандықтарға аяушылық етіп, Түркістанға орыс жүмысшылар топтарын әкелуге көмектеседі екен. Ал бұл топтар (төбелер) саяси насихатшы және жоғарыда айтылған шефтердің көз-құлақтары болады...» − дейді «Правда Востока». Газеттің сол санында орыс өкілдері мүшелерінен екі жұмысшы − Марков және Локерия Крыловалар құрған шаруалар тобы (төбе диқандар) Тәжікстан республикасының Құрылтайына өкіл болып сайланысымен, өз кезегінде олар енді Марков пен Локерия Крылованы Тәжікстан тәуелсіз республикасы үкіметіне мүшелікке ұсынды, − деп хабарлайды. Тағы осы «Правда Востока» газеті 1929 жылғы 30 қыркүйек (№28) санында Мәскеуден жіберілген телеграмманың мәтінін берген. Біз төменде оны сол күйінде келтіреміз. «Мәскеу 28. ІX. Тоқымашылар одағының Орталық Комитеті алдағы жарты жыл ішінде алты мың жүмысшыны Кеңес (яғни үкімет) және шаруашылық салаларына жауапты әкімшілік қызметтерге жіберуді қаулы етті. Тоқымашылар одағы Орталық Комитеті уәлаят және округтардағы бөлімшелер аппаратында істейтін кәсіптік сала жұмысшыларының бір бөлігін де жауапты жұмыстарға жіберуді көздеп отыр. Тоқымашылар одағының Орталық Комитеті тоқыма өнеркәсібіне тән мекемелерді күшейту үшін тағы 500 жүмысшы жібермек. Бұлардан басқа Орта Азиядағы жауапты қызметтерге 400 жұмысшы баратын болады». Мінеки, большевиктер жаңа мақта саясатын Түркістанға мың-мыңдап орыс жүмысшыларын жіберуден бастап отыр. Бұлар қызыл империализмнің «көз-құлақтары». «Ұлттық» басылымдар, әрине, оларға «көздерің қор, құлақтарың керең болсын» деп ашық айта алмайды. Алайда ұлттық басылым қаншама коммунистік болғанмен де, қызыл империализмнің көз-құлақтары өздері үшін де аса қауіпті екенін кермей тұра алмайды. «Ұлттық» басылымдардың «Правда Востоканың» таңғалдырған «суыққандылығының» себептерін осы жәйттерден іздеген жөн.

1930 ж., №3-4

Ташкентте орыс тілінде шығатын «Орта Азиядағы революция» журналының бірінші және екінші сандарында Алексеенков деген біреудің «Қоқан автономиясы» туралы көлемді мақаласы басылыпты. Бұл мақаласында автор «Қоқан автономиясы» дәуіріне сәйкес келетін мәліметтер берудің орнына, ойдан өтірік құрастыруға баса мән беріпті. Ұлттық күресіміздің бұл дәуіріндегі оқиғаларды баяндайтын менің бір материалым басылуға дайындалып жатыр. Осы материалда аталмыш кеңес «тарихшысының» ойдан құрастырған өтіріктеріне тойтарыс беретін фактілер жеткілікті. Мен осы арада автордың аса сорақылығымен көзге түсіп тұрған бір ғана өтірігіне тоқтала кетуді жөн санам отырмын. Большевик «тарихшысы» Алексеенков Қоқан үкіметінің мүшелері деп атаған сегіз адамның бесеуі оның өз ойынан құрастырылғандар. Ол бесеу мыналар: Потилахов, Миралай (полковник) Чанышев, Зигель, Водияев, Иосиф Давыдов. Бұл адамдардың бірде-біреуі үкімет мүшесі болған емес. (Осылардың арасынан Зигель ғана тек қысқа мерзімді несие беру туралы бір арнайы кеңеске менің тарапымнан шақырылғаны бар). Ал басқаларының үкіметпен ешқандай байланысы болған жоқ. Тіпті олар үкімет үйінің табалдырығын аттамаған жандар еді. Осы арада Миралай (полковник) Чанышев деген адам туралы мына төмендегілерді айта кету лазым деп есептеймін. Ол Ташкентте ауылшаруашылық министрінің қызметкері боп істеп жүретін. Кейін Қоқанға барды. Біздің қолымызда Чанышевтың большевиктер жағында екендігі туралы мәліметтер болуы себепті, мен оны Үкімет үйіне кіргізбеуге бұйрық бердім. Ол кейін Қоқаннан Ташкентке қайтып кетуге мәжбүр болған еді... Кеңес әскерлері Қоқанды талқандаған күндерде Мұхаммеди Чанышев тағы да Қоқаннан көрінді. Ол мұнда өзінше бір жұмыспен келген екен.

Бұрынғы Қоқан автономиясының Түркістанда өмір сүріп жатқан үкімет мүшелері Алексеенковтың мақаласын оқығанмен де, оны теріске шығаруға дәрменсіз.

1930 ж., №3-4

Журналымыздың бұл санына Түркістан ақындарының ең атақтыларының бірі − Мағжан Жұмабайұлының «Алыстағы бауырыма» деген өлеңін жариялап отырмыз. Мағжанның «алыстағы бауыры» Анадолы түріктері екені кімге де болса белгілі.

Анадолыдағы түрік бауырларының тар қолтығынан оқ тиген шақта, Түркістандағы түрік ақыны «Сүйекке шапқан қарындас» болып, өзінің түрікшілдігін танытып, осы өлеңді жазған еді. Бұл кезде Анадолы түріктері «қамаған қалың жауға (дұшпанға) қарсы тарихта бұрын болып көрілмеген сұрапыл тәуелсіздік күресін жүргізіп жатқан еді...» Ақын атамекені Түркістанның қызыл, орыс империалистері тарапынан қараңғы қапасқа қамалғанын көріп:

дейді.

Иншалла, «Жүректегі от сөнген жоқ», «Тамырдағы ата қаны да құрымаған». Халқымыздың, бойындағы түрікшілдік рухының жандануы және күшеюі бұған ең жарқын дәлел бола алады.

Біз құл болып тұра алмаймыз. Біз ұлт азаттығымызды аламыз. Мәскеудің «азабынан» құтылып, ұлт азаттығымызға тезірек қол жеткізетін бірден-бір дұрыс жол − түрікшілік жолы. Міне, сондықтан да Мағжанның «Алыстағы бауырыма» деп аталатын өлеңі түрікшілдік идеясы үшін ең құнды және ең пайдалы өлең. Бұл өлең Түркістан үкімет баспасы 1923 жылы Ташкентте басып шығарған «Мағжан Жұмабай өлеңдері» атты кітаптан көшірілді.

1930 ж., №3-4

Түркістандық «лениншілдер» ара-тұра бізге, ұлттық революционерлерге, қарсы шығып келеді. Олардың мұнысы Түркістандағы Кеңес үкіметі ауыр қиындықтарға тап болған, яғни «ұлттық» коммунистер арасында түрлі ұлттық «ағымдар» пайда болған кезге тура келіп отыр. Түркістандық «лениншілдер» бізді «дүние империалистерінің» қызметіне жегілгендер деп айыптап, бізге қарсы құтырына шабуылға шығуда. Сөйтіп, бізге жала жаба отырып, партия мүшелерінің назарын қиындықтар мен «ағымдарды» тудырған себептерден басқа жаққа аударып жіберуге тырысады. Өздерін «тарихи материализмді» жақтаушылар санайтын және жекелердің тарихтағы ролін мойындайтын большевик мырзалар Түркістандағы ұлттық саяси оқиғалардың рухани негізін әлсіретпек үшін Түркістандағы күн санап ұлғайып бара жатқан ұлтты құтқару жолындағы күресті жекелеген адамдардың ісі етіп түсіндіргілері келеді... Біз бұл күндері Түркістандағы ұлттық қозғалыстың барған сайын күш алып бара жатқанына куә болып отырмыз. Ал большевиктер болса бізге, ұлттық революционерлерге, жалалы шабуылдарын үдете түсуде. Түркістанда ұлттық қозғалысты тудырған екі түрлі себеп бар. Оның біріншісі: Түркістан халқы орыстардан мүлде басқа ұлт екендігі. Екіншісі: Түркістанның ұлттық экономикасының мүддесі Ресейге қарсы екендігі. Лениншіл мырзалар осы шындықты көре алған түркістандықтардың әрекетіне «шоқайшылдық» таңбасын басып, Түркістанның тәуелсіздік мұраттары жолында күресушілерді «шоқайшылдар» деп атайды. «Шоқайшылдар» жөнінде Өзбекстан ағартушыларының Самарқан құрылтайында Камал Акрамұлы сөйледі. «Шоқайшылдар» туралы Нәби Қадырұлы «Баспасөздің маңызы және оның міндеттері» атты кітабында жазды. Ташкентте шығатын «Шарих ақиқаты» газетінің 18 ақпандағы санында да «шоқайшылдарға» қарсы әжептәуір айтылды. Мен сол Шотайұлының өзі болуым себепті, большевиктердің ойдан шығарған жалаларына жауап қайтаруға және сонымен бірге «шоқайшылдар» деп аталған адамдардың кейбіреулері жөнінде өз көзқарасымды білдіруге міндеттімін деп есептеймін. Большевиктер «шоқайшылдарға» кімдерді жатқызып отыр? Большевиктер басылымы беттерінде мені сөгуге келгенде Түркістандағы барлық лениншілдерден асып түскен Рахым Анғамұлы. Мәскеулік қызылдардың шынайы сиқын көріп, олардың Түркістандағы ұлт саясатының отаршылдық сипатын танысымен, ол «Өзбекстанға орыстардың басшылығы керек емес» деп мәлімдеген еді, орыстар оны сол заматта-ақ «шоқайшылдар» қатарына жатқыза салды. Қазақ коммунистері арасынан Кеңес үкіметінің мұғажыр және отаршыл саясатына қарсы шығушылар табылып еді: «Еңбекші қазақ» газеті «Партия комитеттері мен кеңестік мекемелеріндегі түсін өзгерткен шоқайшылдар» туралы жар сала жазды. «Шоқайшылдар» және олардың Қазақстандағы ықпалы туралы байбаламға толы материалдар Мәскеудің «Большевик» журналының беттерінде де бой корсетті. Түркістанның Қазақстан бөлігіндегі Кеңес үкіметінің отаршыл саясатын «шоқайшылдардан» қызғыштай қорғап келе жатқандардың бірі Костополов деген бір болгар коммунисі екенін де айта кету лазым... Самарқанның тәлім-тәрбие институтында және Байрамғали техникумында өзбек, түрікмен оқушы жастары өздерінің азаматтық сезімдерінің еркімен Түркістанның Кеңес отарына айналдырылуына қарсылық білдіріп бой көрсетуге дейін барған еді. Кеңес газеттері түркістандық бұл жастарға да «шоқайшылдар» таңбасын басты. Бұрынғы комиссар, 1924 жылы Лондонда өткен конференцияға өкіл болып барған, кейін Мәскеу ауылшаруашылық банкісінің орталық басқармасының мүшесі болған Қадырғалиұлы Кеңес үкіметінің Түркістандағы отаршылық және мұғажыр саясатына қарсы наразылық білдіріп еді, ол да ит қорлықты көріп, ақыры өзін-өзі өлтіріп тынды. Кеңестің ресми насихат органдары осы өліп қалған Қыдырғалиұлын да «шоқайшылдар» қатарына әкеліп қосты... Түркістанда Томайлов атты біреудің басшылығымен троцкийшілдер пайда болған. Бұлар Сталиннің ақымақ саясатына қарсы шыққандар болатын. Кеңестік насихат оларды да бірден «шоқайшылдарға» айналдыра салды... Нәби Қадырұлы Кеңес үкіметіне қарсы насихат жүргізген молдаларды да «шоқайшылдар» деп атайды. Большевик мырзалар «Рошаһи» атты бір арзанқол газетін самарқандық еврейлер сынай бастағанда, оларды да «шоқайшылдар» ордасына кіргізіп жіберді... Атамекеніміздегі отаршылдыққа қарсы күресте жақтастарымыздың көбеюі, әрине, көңілге қуаныш ұялататын жәйт. Сондай-ақ біздің пікірлестеріміздің көп екенін жауларымыз мойындап жатса, ол да бізді сүйіндіреді. Алайда біз большевиктердің бізге таңған адамдарының бәрін бірдей қабылдай алмаймыз. Және оған зәру де емеспіз. Троцкийшілдер мен Самарқандағы ескішіл еврейлердің бізге қажеті жоқ. Троцкийшілдер біздің ұлттық істеріміздің жаулары. Біздің ұлттық революциялық түзілістерімізге Самарқандағы ескішіл еврейлердің де пайдасы тимейді. Қалған «шоқайшылдар» арасынан біз, ұлттық революционерлер, өз туымыз астына жиналатындарын ғана таңдап алуымыз керек. Біздің ұлтшылдығымыз Түркістанда ұлттық үкіметтің үстемдігінен басқа ешбір күшті мойындамау негізіне құрылған. Біздің революционерлігіміз − ұлттық және тәуелсіз Түркістанды әлеуметтік даму жолына түсіру қажетінен туындайды. Атамекеніміз шетел отаршыларының тепкісінде жатқанда ішкі саясаттың мәселелері екінші планға ығысады. Атамекенді құтқару жолындағы күрес бірінші орынға шығып, маңдай алды міндетімізге айналады. Осы тұрғыдан қарағанда, орыс қоныс аударушыларының кесірінен Қазақстанда қазақтардың азшылыққа айналуын құптап, соған жаны сүйінетін Құрамысов пен Өзбекстанда орыс басшылығын қорғаштаушы Нәби Қадыров, Камал Акрамов қатарлы адамдар − Түркістан тәуелсіздігінің жаулары, Мәскеу отаршылдарының Түркістандағы агенттері ретінде саналуы тиіс. Нәби Қадыров пен Камал Акрамовтардың айтуынша, мен: «Түркістан ағылшындардың қол астында болғанда ғана өмір сүре алады», − дейтін көрінемін. Олардың мұнысы шылғи өтірік. Қып-қызыл жала. Мен ешқашан олай деген жоқпын және дей алмаймын да. Нәби Қадыров кітапшасының 11-ші бетінде: «Біз өз тағдырымызды кімдермен бірге және қайсы жолмен шеше аламыз: Мәскеудің басшылығымен, Мәскеудің көрсеткен жолымен бе, жоқ әлде ағылшындармен бірге ме?» − деп жазады. Нәби мырзаның ойынша, Түркістан не орыстардың, не ағылшындардың қол астында болуы керек тәрізді. Кеңестердің тәрбиесінде өскен Түркістан лениншілдерінің кейбіріне орыс отаршылдығының ықпал еткені соншалық, олар тіпті өз атамекенінің тәуелсіз, еркін өмір сүре алатынын саналарына сиғыза алмайтын күйге жеткен. Біз Түркістанның біржола және бүкілдей тәуелсіз ұлттық мемлекет болуы туралы айта да, жаза да аламыз. Біз Ресейдің де немесе басқа бір шетелдердің Де Түркістанға үстемдік жүргізуін қаламаймыз. Дәл бүгін Түркістан кеңестік Ресейдің тепкісінде жатқандықтан, біздің күресіміз сол елге қарсы бағытталып отыр. Кеңес үкіметіне, «орыс басшылығына» қарсы бағытталған біздің күресімізді Түркістанға ағылшындар үстемдігін орнату жолындағы күрес деп есептеу ардан безген адамдардың ғана ісі болмақ. Біз Түркістанда, яғни өз атамекенімізде өз қожайындығымызды орнату үшін, кеңестік Ресейге, орыс басшылығына қарсы күресеміз. Ағылшын туралы ертегі Мәскеу большевиктеріне өздерінің бау-бақшасын қору үшін қойылған қарақшы іспетті бірдеңе ғана. Мұндай қарақшылармен мәскеуліктер өздерінің «революция қырандары» деп атап жүрген «қызыл қуыршақтарын» ғана қорқыта алады. Халқымызды билеп-төстеп келе жатқан орыс басшылығы қандай жемістер бергенін «Түркістан қырандары» біле ме екен. Осы арада мен Нәби Қадыров, Камал Акрамов, Құрамысов қатарлы «Шарих ақиқатындағы» мырзалар үшін және басқа да біраз адамдар үшін соншама қастерлі саналған Мәскеу басшылығы мен түркістандықтардың қолы жеткен жетістіктерінің кейбірін ғана санап өтемін: І. Өзбекстанда пролетар диктатурасы өзбек пролетарынсыз жүзеге асырылуда. (Шалуа Элиаваның 1928 жылғы желтоқсанда шақырылған Кеңес Одағы Атқару Комитетінің сессиясында сөйлеген сөзіне қараңыз). ІІ. Өкімет аппараты жергілікті тұрғындарға барған сайын жақындап келеді деп қаншама жар сала жазғандарымен, оның түркістандықтарға жақындайтын түрі жоқ. Өкімет аппаратын жергілікті тұрғындарға жақындастырудың ең соңғы мерзімі делініп сол жылдың 1-ші наурызы көрсетілген болатын. Алайда үкімет аппаратын жергілікті тұрғындарға жақындастыру туралы алғаш рет декрет шыққан кез бен қазіргі жағдайды салыстырып қарасақ, бәлендей бір өзгеріс байқалмайды. ІІІ. Түркістанның өмір сүруі үшін қалайда «орыс басшылығы» керек дейтін Камал мен Нәби мырзалар «қуыршақ бастарындағы» революциялық ой-пікірлерін Түркістан үшін (біздіңше, Ресей мен орыстардың пайдасы үшін) «ең зор жетістік» көреді. Басқаша айтсақ, Түркістанның «таңдаулы лениншілдері» деп аталған Нәби мен Камал мырзалар орыстардың өзбектерден артықшылығынсыз және орыстардың басшылығынсыз өмір сүре алмайтын күйге тап болғандар. Үндістанның Лайпорт Рей деген атақты революционер! «Бақытсыз Үндістан» атты кітабының кіріс сөзінде: «Кез келген ұлт үшін дүниедегі ең зор бақытсыздық — басқа бір ұлттың тепкісіне түсу», − дейді. Түркістанның Ресей тепкісіне түсуін өздерін Түркістан ерлері есептейтін Камал мен Нәби мырзалар құптап, жақтап жатса, мұның өзі ұлтымыздың басындағы бақытсыздығын екі есе ауырлата түспек. Ресейдің және орыстардың «Түркістандағы революциялық басшылығын» мойындау нәтижесінде атамекенімізде көз қарықтыратын сұмдықтар көбеюде.

Төменде біз солардың бірнешеуін көрсетіп өтеміз:

І. Кеңес үкіметі 1925 жылы Лениннің қайтыс болуына бір жыл толғанын еске түсіру рәсімі кезінде Ташкенттегі өзбектерді тізе бүгіп аза тұтуға мәжбүр етті. Бұрын-сонды отаршылдық тарихында болып көрмеген орыстардың осы озбырлығына қарсы бірдеңе айтуға Түркістандағы бірде-бір лениншілдің батылы жетпеді... ІІ. Большевиктер Сергиополь (Аягөз), Павлодарда (Кереку) қырғыншылық жүргізді. Түркістан-Сібір темір жолы бойында бірнеше жерде түркістандық жұмысшыларды сойылға жықты. ІІІ. Кеңестердің құрылтайлары мен партия комитеттерінің конференциялары сайын ұлы орыс державалығы ашықтан-ашық дәріптелуде, демек, бұл ұлы орыс державашылдығы қазір де сол баяғыдай жалғасып келе жатыр деген сөз. Бізге қарап жұдырығын көрсетіп жүрген Нәби Қадырұлы, Камал Акрамұлы және «Шарих ақиқатындағы» басқа да ерлерің Түркістандағы мәскеулік басшыларының (қорғаушыларының) содырлығына құлдарша көнеді. Орыстардың Түркістандағы саяси басшылығы, Ресейдің экономикалық және саяси тәсілдері арқасында, міне, осылайша нығайтылып келеді. Орыс большевиктері үстемдігіндегі өзбектердің экономикалық және мәдени «жетістіктері» дейтіндерін санай келіп, «Шарих ақиқаты» бізге «Францияның отары болған Сирия мен Алжирде осындай жетістіктер бар ма?» деп сұрау қояды. Кеңестік Өзбекстанды отар мемлекеттермен салыстырудың өзі Өзбекстанды (отар), қала берді бүкіл Түркістанның бодандық жағдайда екенін көрсететіндей айқын дәлелдерінің бірі болса керек. Мен бұл арада Алжир мен Сирияны Түркістанмен салыстыруды жөн санамаймын. Өйткені Сирия мен Алжир атамекенімізге қарағанда біршама дұрыс жағдайда өмір сүріп отырғанын айтуға тура келеді. Большевиктердің бірде-бір насихатшылары Францияның өз отар елдеріне өз шаруаларын жаппай көшіріп жатқанына дәлел таба алмайды. Француз отарларындағы коммунистердің бірде-бірі француз мұғажырларымен салыстырғанда бодан ел тұрғындарының азшылыққа айналып қалу қаупі туралы сөз етуі мүмкін емес. Себебі Еуропа империалисттері бодан халықтарының жерлерін өз шаруаларының пайдасына тартып алуымен шұғылданып жатқан жоқ. Мұғажырлар әкелу, жергілікті тұрғындардың жерлерін күштеп тартып алу ақ болсын, қызыл болсын, қара болсын − жалпы Ресей мемлекетінің ежелден бері келе жатқан сүйікті кәсібі. Большевиктер − орыс патшалығының мұрагерлері. Түркістанның Қазақстан бөлігіндегі бірқатар аймақтарында орыстар қазірдің өзінде көпшілікке айнала бастады. Қазақ коммунистері орыстардың мұнысына наразылық білдірмекші болып еді, Мәскеудің қызыл жандармы Голощекин: «Қазақ ағайындар! Орыстардың көшіп келуіне тосқауыл қоятындай өз ұлттық жасақтарыңыз бар ма?» − деп қоқай көрсетті. Ешбір империалист мемлекет өз отарларын мұншама дәрежеде қорлап, масқаралаған емес. Өткен жылы Өзбекстан коммунисттерінің, 15 құрылтайында Орта Азия Бюросында отырған екінші қызыл жандарм Зеленский марқұм болып кеткен Қадырғалиұлының Түркістанды орыстарға толтыруға қарсылық білдіруіне: «Өзбекстанға қоныс аударған орыстардың саны жергілікті тұрғындардың табиғи өсімінен аспайды», − деп арсыздықпен жауап қайырған болатын. Иә, аспайтыны рас. Бірақ тез арада көбеюі әбден мүмкін. Өйткені Түркістанға келіп жатқан орыстар кілең белсіздер емес, отбасылы немесе отбасылы болып өсе алатын адамдар... Мемлекеттің ұлттық мүддесі мен болашақ тұрғысынан ойлағанда, отаршылықтың ең қорқынышты түрі — жергілікті халықтардың жерін тартып алу болып табылады. Түркістанның «жанашыр орыстары» дәл осындай тартып алу саясатын жүргізіп отыр. Кеңестердің Түркістанда жүргізіп отырған экономикалық саясатына мұқият назар аударсаңыз, олардың бұл саясаты Түркістанның тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігін біржола жоюға, оны Ресейдің шикізат көзіне айналдыруға бағытталғанын көреміз. 1929-1930 жылдарға арнап Орта Азия мемлекеттік жоспарлау комитеті (Госплан) шығарған «Орта Азия халық шаруашылығын бақылау сандары» деп аталатын құжатта (6-бапта): «Орта Азияның одақтас халық шаруашылығы жүйесінде мақта және мал шаруашылығы шикізаттарын өндіру міндеті жүктелген», − деп көрсетілген... Кеңестердің мақта саясаты жөнінде журналымызда жеткілікті жазылуы себепті, оларды қайталап жатпаймыз. Тек бір мәселенің Ресей пайдасына, оның Түркістандағы «басшылығын» нығайту тұрғысында шешілгенін бірнеше дәлелдермен көрсете кетпекпін: І. Жері аз түркістандық шаруалардың көбі аштан өлу қаупі төнген соң, «колхоздарға» кіруге, Ресейдің отаршылық саясатына мойынсұнуға мәжбүр болғандар. ІІ. Түркістаннан басқа өлкелерге көшу басталған («Яш Түркістанның» бұдан бұрынғы сандарын қараңыз). ІІІ. Түркістанға орыс мұжықтарын қоныс аудару бұдан былай да жалғаса беретін болады. Түркістан шаруаларына төнген аштан өлу қаупі күшейе береді. Орыстардың Түркістанға қоныс аударуын Зеленский «Түркістанның кеңестік Ресеймен экономикалық байланысының нығаюы» деп түсіндіреді. Ал мұндай байланыс атамекеніміздің Ресейден бөлініп шығуына орасан зор қиындықтар келтіретін болады. Өз мамандары мен өз ұйымдары тым аз болып отырған Түркістандағы индустрияландыру атамекенімізге орыстарды көптеп қоныстандыруға қолайлылық тудырады. Енді халық ағарту мәселесіне келейік. Өзбекстан үкіметінің бастығы Файзолла Қожаның сөзіне қарағанда, Өзбекстанда (Түркістанның ең сауатты бөлігінде) мектеп жасындағы балалардың жүзден он тоғызы ғана мектепке алыныпты. Бірақ ол қалада мектеп жасындағы орыс балаларының мектепке жүзге жүзі алынғаны туралы жұмған аузын ашпайды. Мұның өзі Өзбекстанда өзбек қаржысымен орыс балалары оқытылып жатыр деген сөз... Біз Түркістанда пролетарлар диктатурасы идеясын теріске шығарамыз. Өйткені Түркістанда жергілікті пролетарлар табы жоқ болғандықтан, мемлекет аппараты Нәби Қадыров пен Камал Акрамовтар марапаттап жүрген Түркістан «басшылары» деп аталатын келімсектер қолына көшкен. Сирия, Алжир, Үндістан және еуропалық елдердің қол астындағы аймақтар бізге мысал бола алмайды. Біз тәуелсіз және азат Түркістан құрғымыз келеді... Ол кезде ұлттық Түркістанның өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және басқа мәселелер туралы өзінің саясаты болады. Шетке тәуелді болып қалмау үшін Түркістан өзінің мәдени және экономикалық әлеуметтеріне сүйенеді. Ал мұндай күштер Түркістанда жеткілікті. «Түркістан орыстардың басшылығынсыз өмір сүре алмайды» деп есептейтін Нәби Қадыров пен Камал Акрамов тектестердің жаңсақ пікірлері мемлекетімізде күннен-күнге ұлғайып бара жатқан ұлттық қозғалысқа тосқауыл бола алмайды. Біз бұған кәміл сенеміз.

1930 ж., №5-6

«Қызыл тәшкендік мырзалар» Рахым Анғам тәубеге келді деп жар салып жүр. Рахым Анғамның тәубе хаты Ташкентте шығатын «Правда Востока» газетінің 30 мамыр күнгі санында жарияланды. Бұл хатта «Алыс түкпірге жер аударылып, 4 жыл бойы өмірін сонда өткізген Рахым Анғам «денсаулығын» жоғалтып, «жеке мүддесімен» қош айтысқан соң, партия мен оның Орталық Комитетінің жалпы бағытын (бас бағытын) мойындап, дұрыстығына көз жеткізгенін» көреміз. Партиядан көңілі суыған Рахым Анғам қай жағынан болсын мешеу қалған Қашқадария уәлаятына жер аударылған еді. Бұл уәлаят партия мен оның Орталық Комитетінің бағыт-бағдары әлі қолданымға түспеген жер еді. Партия бағытының өзегі болып табылатын жер реформасы Қашқадарияға әлі келіп жетпеген. Рахым Анғам, міне, осы жерде «партияның қышлақтардағы озбырлы табына қарсы бағытталған қозғалыстарының дұрыстығына» көз жеткізген, сонымен қатар «орыс партиясының социализмге қарай алып адымдармен жүріп бара жатқанына» қанағаттанған. Осыдан торт жыл бұрын Рахым Анғам осы саясаттың орталығында, оны өз алдынан өткізіп отыратындардың ішінде еді. Сол кезде ол осы саясатқа наразылық білдіріп, оны Түркістан еңбеккерлерінің түбіне жететін залымды саясат деп таныды. Сол үшін 4 жыл жер аударылып айдауда жүрді. Төрт жыл бойы Қашқарияда тұрған Рахым Анғам партияның бас жолынан тыс қалды, «денсаулығын» жоғалтты, «жеке мүддесінен» баз кешті. Осы арада оған осыдан 4 жыл бұрын өзі қарсы шыққан партияның залалды бағыты енді дұрыс болып қалды. Рахым Анғам оқиғасы тәрізді. оқиғалар большевик партиясының тарихында жеткілікті. Мыңдаған қарапайым адамдарды айтпай-ақ қояйық, Коммунистік Интернационал Орталық Комитетінің торағасы Зиновьев, большевик партиясы бас теоретиктерінің бірі Бухарин, тіпті «көсем дәрежесіндегі» Рудзутак тәрізді жеке адамдар да партияның сара жолынан тайып кетіп, олардың кейбіреуі артынан қайта оралып жатады. Қуғын-сүргінге Анғам былай тұрсын, Зиновьев, Рудзутактар да төзе алмады. Олардың қасында Рахым Анғамның бір кезде өзі түкіріп кеткен жолына кайтып оралуы тіпті де таңғаларлық оқиға емес. Рахым Анғам партиямен арасын түзеу үшін Түркістанның таңғажайып жетістіктерін айта бастады. Сонымен қатар, осы жетістіктерді бекемдей түсу үшін шетелдердегі (Шоқай, Шпоры) және басқа тап жауларына қарсы күресті күшейте түсуге шақыруда. Реті келген соң осы тұста мен өзім Түркістанды күшпен жаулап алып, сәт сайын басымызға әңгір таяқ ойнатып, қырып-жойып қанға бөктірген жат күшке қарсы өле-өлгенше күресетінімді тағы бір мәрте ашық мәлімдеуді лазым табамын. Түркістаннан орыстың қызыл армиясы шығып кетуі тиіс. Түркістанның өз диқандары мен өз помещиктеріне өздерінің тәуелсіз мемлекеті мен ұйымдарын қалай құратыны жөнінде еркін пікір айту мүмкіндігі берілуі керек. Мен − Мұстафа Шоқайұлы − Түркістан халқының өз қалауы, өз таңдауымен құрылған басқару аппаратына өз еркімен қызмет етуге әзірмін. Өз пікірлестерімді де осындай мекемелердің маңайына топтасуға шақырамын. Егер ол кезде Түркістан бұқарасы өздерінің ұлттық мемлекеттері үшін кеңестік жүйені таңдаса, онда мен ол үкіметке шын ниетіммен адал қызмет етуге уәде беремін. Атамекенімді басып алып, халқымды езіп-қанап, өзбекті ұрып-соғып, қазақты қырып-жойып, қырғыз, тәжік, түркімен бауырларымызды тонап-талап отырған жат күшке қарсы күреспей тұра алмайтынымды да ашық айтқым келеді. Рахым Анғам бір кезде «партияның жергіліктендіру саясатын сынауға әуестенгенін» жаза басқандығым деп есептейді. Рахым Анғамның «Тәубәнамасы» туралы «Правда Востока» газетінің бас мақаласы былай дейді: «Жергілікті жерлерді ұлттандыру бағдарламасы ауыл-қыстақтардың жағдайларына сәйкес келе бермейді. Оны жүзеге асыру жөніндегі әдістеме де оған қарсы жасалған». Өзбек, қазақ, түркімен, қырғыз ұлттық партия комитеттері және олардың үстінде отырған Мәскеу қарауылы − Орта Азия Бюросы − орта шаруалардың ғана емес, кедей шаруалардың да көзқарастары мен мүдделерін білдіре алмай, масқара болып отыр. Рахым Анғам айдалып барған жері Қашқадарияда отырып «денсаулығын» жоғалтқанын, «жеке мүддесінің» зиян шеккенін айтып шағынады. Сонымен бірге өзін осындай күнге душар еткен саясатты мақтап, марапаттайды. Рахым Анғамның тәубәнамасы, әрине, «Правда Востока» газеті редакциясы мен Орта Азия Бюросын риза етіп сүйіндіргені сөзсіз.

Газет былай деп жазады: «Рахым Анғам, Сәдуақас және Садықтардың шығуы − Шоқайға үміт тудырғаны және ол бұларды үлкен проблемалар жасау үшін пайдаланбақ болғаны ешкімге құпия емес. Коммунистік партияның жетекшілігіндегі күшті пролетарлық қозғалыс қана социалистік құрылыс жолындағы барлық кедергілерді жеңіп, Шоқайлардың ой-армандарын жүзеге асырмай тастауда». Иә, мен Анғамды пайдаландым. Бірақ мен оны ұлтымыздың тағдырына қатысты ірі проблемалармен байланыстырған емеспін және ондай ойда болған жоқпын. Біздің арман-мақсаттарымыз (большевиктер бос қиял деп атайды) жеке коммунистердің, тіпті олар қаншама маңызды тұлғалар болғанымен де, бой көрсетуіне тәуелді емес. Ондай бой көрсетулер Мәскеу саясатының Түркістандағы табиғи нәтижесі. Мұны большевиктердің өзі де жоққа шығармайды. Анғам осыдан төрт жыл бұрын өзі тастап кеткен партиясының жолына қайтып оралғанымен, оның есесіне ондаған «Анғамдар» бұл жолды тастап кетуде. Түркістанның ұлттық мүддесі тұрғысынан қарағанда, әлі де көптеген жастар партиядан іргесін аулақ салса, құба-құп болар еді. Рухы өшіп, денсаулығы нашарлап кеткен Анғам тәрізділердің қысымға төзе алмай партия бағытына қайта оралуы біздің ізгі армандарымыз бен ұлы мақсаттарымызға, атамекенімізді тәуелсіз ел ету жолындағы қозғалыстарымызға аз да болса әсерін тигізе алмайды.

Жаңа ғана өз жолын тастап, партия жолына қайта оралған Рахым Анғамға Орта Азия Бюросы бір сатқындық міндет жүктемек болып отыр. «Правда Востока» газеті өзінің Анғамға арнап жазған марапаттауларының соңын ала оған әшкерелеуші болу, яғни партия қатарындағы өз пікірлестерін ұстап беру жөнінде ұсыныс жасады. Анғам қолды болған адам. Ол енді ешқайда бұлтара алмайды. Өзінің сатылғанымен қоймай, енді ол өз пікірлестерін сатуы да әбден мүмкін. «Партияның қатаң тәртібіне» бойсынудың бұдан басқа қисыны жоқ.

Самарқанда бір аптадан бері «Кеңес үкіметі жауларының бірнешеуінің соты жүріп жатыр. Бұл кері төңкерісшіл элементтер кімдер? 1. Өзбекстан жоғары сотының бұрынғы төрағасы Сағидолла Қасым. 2. Сол мекеменің бұрынғы прокуроры Бәдіралдин Шәріп. 3. Ташкент Халық сотының төрағасы Мирсағип Закир. 4. Мырзашөл Халық хакімі Абдрейім Қожа. 5. Ташкенттік бай Насыралдин Ғалым. 6. Ташкенттік саудагер Әкпар Сәминжандар. Бұлардың қылмыстарына келсек, алдыңғы төртеуінікі − «партияның сара бағытынан» тайғандығы, ал соңғы екеуінікі − жеңіс жемістерін тап жауларының қолына ұстатқандығы болып отыр.

Кеңес соттарында арандатушыларды кең пайдаланатын бір сұмпайы тәсіл бар. Самарқанда осы сот процесінде де арандатушылар айрықша белсенділік көрсетті. Солардың бірі − «Бас қылмыскер» Сағидолла Қасымның бүкіл «қылмыстарын» жұрт алдына жайып салып көзге түскен − қазіргі Ташкент көлеміндегі соттың төрағасы Ғайса Махмудұлы. Әлбетте, ол өзінің арандатқан іс-әрекеті үшін қожасынан қомақты сыйлықта алды. Осы Ғайса тектес, мәселен, Қабыл, Ысқақ қари, Шәмші, Ғабдылсағит қатарлы сатқын арандатушылар да қожайындарына көрсетпек кызметтерін өтеу үшін кезекте тұр. Ташкентте және Самарқанда шығатын газеттердің сот процесіне байланысты берген мәліметтеріне қарағанда, жоғарыда аттары аталған адамдар 1918-1922 жылдар аралығындағы «жергілікті ұлтшыл» (Мәхалли Түрікті) және «панисламист» ұйымдарды әшкерелеген сатқындық, арандатушылық міндеттерін адал атқарғандар. Сағидолла Қасымға телінген «пантүркістік» қылмыстың сиқын көрсететін мына бір мысал көңіл аударарлық: «Сағидолла көне Ташкентте автономияшыл үкімет мүшелері және кері төңкерісшіл Мұстафа Шоқайдың пікірлесі Ғабидолла Қожа да қатысқан бір бас қосуға шақырылыпты» («Правда Востока», 2. ІV. 30). Арандатушылардың сот ішіндегі итаршылары: «Шоқай және оның жақтастарының рухани жетекшілігінде етек алған басмашылық дүрбелеңі экономикалық және саяси құқықтан жұрдай етілген Түркістандағы буржуазия табының әрекетінен басқа еш нәрсе емес», − деп атап көрсеткен. Өздерінің осы пайымдауларын дәлелдеуге барынша тырысқан («Қызыл Өзбекстан», 29. ІV. 30). Мен бұл арада Түркістандағы басмашылық қозғалыстың шығу себептері мен оның әлеуметтік негіздері жөнінде сөз шығындамаймын. Өйткені бұл қозғалыс Түркістан халқының Кеңеске бодан болғысы келмейтінін мейлінше ашық көрсетіп отыр. Бұған дәлелдерді кеңестік дерек сөздерінен-ақ жеткілікті дәрежеде табуға болады. Бұл жерде біздің назарымызды өте-мөте аударатын нәрсе − бір кезде большевиктер тарапынан ойдан шығарылып, келе-келе олардың жарапазанына айналған «пантүркизм» және «панисламизм» деген «измдер» енді, міне, Кеңес соты босағасында жүрген әлдекімдердің қылмысы ретінде аталып отырылуы. Сотталғандардың аты-жөніне қарағанда, олардың арасында түріктер көбірек екені бірден байқалады. Бұл тегін емес. Сот процесін ұйымдастырушылар «пантүркизм», «панисламизм» дегендерін жалпы Шығыста, әсіресе Кеңес Одағына бодан түрік халықтары қоныстанған өлкелерде мақсатты, жоспарлы түрде Кеңеске қарсы бағытталған қастандық әрекеті ретінде көрсеткісі келеді.

Бұдан өткен сайқалдық болмас!!!

Алдымен кеңестік басқарудағы түріктер арасынан шыққан «пантүркизм» жөнінде қысқаша тоқтала кетейік. Ол тек Ресейге қараған, сонымен қатар Каспий теңізінің ар жағында жатқан түріктердің басын қосу тұрғысынан шыққан болатын. Осындай идея 1919 жылы Ташкентте ашылған «Мұсылман коммунистік ұйымдары» конференциясында қойылған. Қызыл Мәскеудің ықпалында өткен осы конференцияда «Түрік тұқымына жататын татар, башқұрт, қырғыз, қазақ, өзбек, түрікмен және басқалардың жік-жік болып бөлінуін аяқтап, олардың бәрін тарихи жалпы «түрік» атымен кеңестік Ресейге қараған Түркістан Социалистік Кеңестік Республикасы туы астына жинауға» қаулы алған. Арада көп өтпей-ақ, большевиктер ес жиып алысымен, мұндай саяси құрылымнан «пантүркизмнің» елесін көріп қалды да, ұлты да, экономикасы да біртұтас болған Түркістанды бірнеше «рулық республикаларға» бөлшектеп жіберді. Мұның өзі большевиктердің «қаһармандық» жылдарында берген уағдаларының жауапкершілігін тіпті де кеміте алмақ емес. Енді «панисламизмге» келейін. Бұл мәселеде Кеңес Одағының үстіндегі жауапкершілік тіпті ауыр. Осыған байланысты мен алдымен бірнеше адамдарың аттарын атап, түстерін түстеп өтпекпін. Солардың бірі − Кеңес Орталығының Түркістандағы бірінші өкілі, езін «панисламизмнің» ымырасыз жауы ретінде көрсетуге тырысып жүрген − Ғарф Калеолев. Бұл адам Түркістанда кеңестік насихатты уағыздап, «Ленин мен Сталин жолдастардың» сөздеріне негізделіп кеңестік Ресейдің барлық мұсылмандарын Англия империализміне қарсы күресуге шақырумен келеді. Ендеше, бұл да «панисламизмнің» бір көрінісі емес пе? Тағы мысал: Үндістанда Молай Махмуд Баркаталла Мәскеу Комиссарлар Кеңесіне «Жалпы мұсылман халықтарының мүддесі» хақында бір жоба тапсырмап па еді? Молайдың қолы қойылған осы мәлімдеме Ташкенттегі «Аштракион» газетінде жарияланған болатын. Большевиктердің өз қисындары бойынша бұл да «панисламизм» болмағанда басқа не болады?! Қайзерлік Вильгельмнің Ауғанстандағы «панисламизм» өкілі болған сол Молай Коммунистік интернационалдың да өкілі болып сайлануы, оның дәл осы «панисламизмдік» атағы үшін емес пе еді? Әнуар, Жамал пашалар және басқа да түрік азаматтары Ресейге қалай келді? Оларды Кеңес үкіметінің өзі шақырып еді ғой?! 1920 жылы Бакуде ашылған «Шығыс халықтарының құрылтайында» Әнуар пашаның «Марокко, Израиль, Тунис, Триполи, Мысыр, Арабстан және Үндістан революциялық ұйымдары атынан» болған мандатын Зиновьев пен Сталиннен басқа кім жасаған еді? Аталған елдерде Мәскеудің қаржысымен ұйымдастырылған «Революцияшыл мұсылман ұйымдары» «панисламизм» мұраттарын ту ғып көтермеп пе еді?! Әнуар паша бұларды «панисламизмнен» басқа бір тудың астына жинай алуы мүмкін бе еді? Кеңес Мемлекеттік баспасы шығарған «Жаңа Түркия» атты кітаптың Ғазы Мұстафа Кама естеліктері «Бастауыш» бөлігінде большевик профессор Г. Красиннің «панисламизм» қозғалысын өрістету үшін 1918-1919 жылдар аралығында Түркістанда насихаттық «әдебиеттерді» көптеп таратқаны жөнінде бұлтартпас дәлелмен баяндалады («Бастауыштың» 36-бетін қараңыз). Ауғанстан армиясының реформашылы атын көтеріп жүрген Жамал пашаның еліне қалай барғанын да білеміз. Оны Ташкенттен көшкенде арнайы вагонға отырғызып шығарып салған Кеңес үкіметінің өзі емес пе еді? 1922 жылы Еуропада мен Жамал пашамен жолыққаным әлі есімде. Ол кезде ол кісі Кеңес үкіметінің «тәтті» сөздеріне кәдімгідей елтіп, орыс большевиктері мен мұсылман дүниесінің бірлескен тегеуріні Англия империализмінің Үндістандағы үстемдігін құлатады деген үміттің жетегінде жүрген болатын. Сол уақытта «пантүркизм», «панисламизм» дегендерді ойдан шығарып, өздерінің дүниежүзілік көлемдегі жоспарларын жүзеге асыру мақсатымен тұзағына түсірген арандатқыш қуыршақтарының үстінен, енді, міне, Мәскеу дәл сол өздері құрастырған «измдермен» оларды айыптап, сот процестерін өткізіп жатыр. Сол кезде Мәскеудің үгітімен, нұсқауымен Жамал, Әнуар пашалардың туы астына жиналған «қуыршақтар» енді, міне, «Кеңес үкіметінің жаулары» делініп, орыс большевиктері тарапынан өлім жазасына үкім етіліп отыр. Мұстафа Шоқайдың өзімен емес, бір пікірлесімен бір жолғы отырыста бірге болғаны үшін Сағидолла Қасым «қылмыскер» атанды. Ал, міне, менің қолымда Чичерин «жолдастың», Қарахан және Мадам Қарахан тәрізді жауапты «басшылардың» Әнуармен бірге түскен фотосуреті тұр!!! Кеңес үкіметінің қаржысымен құрылып, оның қатаң бақылауында болған «панисламизм» мен кеңес агенттері қолдан жасаған «пантүркизм» әрекеттеріне қатынасқаны үшін (егер олар шынымен осындай ұйымдарға қатысқан болса) неліктен Кеңес Одағының жауларына айналғанын Қасымдар біле алмай дал болуда. Оның құпиясын мәскеулік большевиктер мен олардың өздеріне сенімді қолшоқпарлары ғана біледі. Большевиктер Түркістанда ұлттық саясаттың таптық негіздері бұзылып отыр дегісі келеді. Егер сіз Кеңес Одағы Орталық Атқару Комитеті 4-сессиясының материалдарына назар аударсаңыз, сонда сіз Түркістандағы пролетариат диктатурасының шын мәнінде орыс диктатурасы екеніне бірден-ақ көз жеткізесіз. Егер сіз Түркістан баспасөзін ашсаңыз, «Бұхара жұмысшы коммунасы» қатарлы жерлерде орыс жүмысшылары жергілікті жұмысшыларды ұрып-соғып жүргенін («Правда Востока»), «Қызыл төбе» тас-көмір ошақтарында орыс жұмысшылары тұратын жатақханалардың есігіне «тазалық сақтамағандар тәжіктер тұратын жерге жіберіледі» деп жазу жазып қойылғанын көресіз. Ол аз болса, Түркістан басылымдарынан сіз тағы Түркістан-Сібір темір жолының солтүстікке қарай 137 шақырым бөлігінде, Ташкент темір жолының Арыс стансасында, Ақтөбе және Семей жұмыс орындарында партия ұйымдары өзі бас болып жергілікті халыққа қырғыншылық жасағаны туралы фактілерді көресіз. Түркістанда большевиктер жүргізіп отырған «ұлттық саясаттың» сиқы, міне, осындай. Кеңес үкіметінің «ұлттық саясаты» басынан аяғына дейін ұлттық езу, қанау саясаты. Түркістандағы «ұлттық республикалар» дегеніміз − «сырты жылтырап, іші қалтырап тұрған» мәнсіз, мағынасыз бірдеңелер екенін кеңес баспасөзінің өзі де теріске шығаруға дәрменсіз. Отаршыл орыс пролетариатта Түркістан халқын қалауынша ұрып-соғып, қырып-жойып, айтқанына көндірмек, айдауына жүргізбек. Асылында, бүгінгі қылмыскерлер отыруға тиісті орында қылмыстары бастарынан қаншама асып жатса да Сағидолла Қасым, Бәдіралдин Шәріптер отырмауы керек еді. Ол орынға алдымен «пантүркизм», «панисламизм» тәрізді спектакльдерді ойдан құрастырып, қарапайым халыққа қырғыншылық салған, жаһанға атышулы шарлатан арандатушылар отырулары керек еді. Самарқандағы бұл сот процесі ұжымдастыру саясаты нәтижесінде туылған түркістандықтардың наразылықтарын өздерінен басқа жаққа бұрып жіберу үшін большевиктер қойған спектакль демеске лажың жоқ. Осыдан екі жыл бұрын су шаруашылығы мекемесі басшыларының ауыр дәрежеде ұрлық жасағаны және қате жобалар қабылдағаны жөнінде сот болған еді. Сол жобалардың бірі Каспий теңізіндегі «хасан қолы корфозы суының тұзын кетіріп, оны ауыз суға айналдыру» хақында болатын. Оған қыруар қаржы текке кетті. Самарқан сот процесінде большевиктер Кеңес орталығының Өзбекстанның заң саласындағы корфозын ғана тазалап алуды мақсат тұтқан. Алайда большевиктердің ұлт саясатынан туындаған мұндай «ластану» ендігі жерде мұндай тәсілдермен тазалана қоймайды. Оның тазалануы үшін ендігі жерде Кеңес теңізінің суы тартылып жоқ болуы керек. Кезектегі ең басты мәселе, міне, осы.

Осы мақала жазылып болғаннан кейін Сағидолла Қасым, Бәдіралдин Шәріп және басқалардың өлім жазасына кесілгендігі туралы хабар келіп жетті. Осыған орай бір-екі сөз. Алдымен сотталушылар арасында ташкенттік адвокат Спиридоновтың қалай кетіп қалғаны туралы айтып кетейін. Мұның өзі орыс большевиктері Түркістан халқына бағытталған ұлттық озбырлықтарын әшкерелеп алмас үшін, Түркістан халқында барлық «төңкерісшілдерге» қолданатын жаза ортақ екен ғой дейтін эсер тудыру мақсатында таңдап алынған әдіс-айладан басқа ештеңе де емес. Мен бұл арада Спиридоновты ақтамақ емеспін. Кеңестің миллиондаған жауларының қатарында, бәлкім, ол да болған болар. Мен тек соның дәл осы coт процесіне қалайша енгізілгеніне ғана қысқаша тоқталып өтемін. Самарқандағы coт процесі Мәскеудегі Орталық пен Орта Азия Бюросының Түркістанда жүргізген колхоздастыру саясатының зардапты салдары нәтижесінде туылған жергілікті халықтардың күшті наразылығын өздерінен басқа жаққа бұрып жіберу үшін ойдан жасалған ойын еді. Большевиктердің Түркістандағы озбырлықтарының, тонап-талаушыларының қандайлық сорақы дәрежеде болғанын білгіңіз келсе, Орта Азия Бюросы мен ұлттық орталықтар шығарған қаулыларға көз жүгіртсеңіз, соның өзі жеткілікті. Осы Самарқан соты кеңестік саясаттың Түркістан халқына қарсы бағытталғанын мейлінше анық көрсете алады. Мәскеу большевиктерінің жергілікті халыққа жасаған қылмысы Қасым, Шәріптердің қылмысын әлденеше есе орап түседі. Осы орайда, бұдан екі жыл бұрын су шаруашылығы мекемесінде өткен coт процесі есіме түсіп отыр. Ондағы жауапқа тартылғандардың бәрі «еуропалық, (орыс) ағайындар еді Олар қазынаның миллиондаған ақшасын ұрлап, түркімен жұмысшыларын таяққа жығып, үкіметті алдап қылмыс істегендер еді. Олардың арасында Кеңес Одағы көлемінде аты мәшһүр, профессор, маман Ризен Кампф сынды (Rіesen Kampf) адамдар Түркістанның суландыру жүйесін шетелдердің қалталы байларына арзан шарттармен, тіпті шетелдердің Қытаймен жасасқан осындай шарттарынан да төмен бағамен беру жоспарын жасап қойғаны ашылған болатын. Алайда осы Ризен ешқандай бір жауапкершілікке тартылған жоқ. Біз және жер реформасы кезінде Өзбекстанда миллиондаған халық қаржысы қолды болғанын білеміз. Бұдан басқа «жуан жұдырықтардың» жерлерін өз есептеріне жаздырып алу үшін істелген айла-шаралары қаншама. Осы факты ер дің бәрі сушылар соты кезінде ашылған. Мәскеу большевиктері осының бәрін жауып тастады. Жер реформасында әшкереленген қылмыстылар да жауапқа тартылмады. Жер реформасы мекемесінің басында Прохоров деген шенеунік отырған еді. Кеңес Одағының өзі сонау 1918-1922 жылдары ойдан шығарып құрастырған іс-әрекеттеріне қатысқаны үшін Қасым мен Шәріптер 30-шы жылдары сотталып отыр. Осыған орай түркістандықтардың санасында төмендегідей сұраулар туылуы әбден заңды. Халық пен мемлекеттің ақшасын миллиондап жымқырып, түркімен жұмысшыларын ұрып-соққан, жалған жобалар жасап, мемлекетті көпе-көрнеу алдаған қылмыскерлер неге ату жазасына кесілмеді? Миллиондап ақша ұрлап, партия жолынан тайған, кедей шаруаларға қарсы болып, помещиктерді жақтаған жер реформасының қылмыскерлері неге жауапқа тартылмады? Біз Сағидолла Қасымды жақтап отырған жоқпыз. Егер Самарқан сот процесінде оған және оның жолдастарына артылған қылмысты істер шын болса, онда, мейлі, жазасын ала берсін. Біз бұл арада тек Қасым мен Шәріптерден қылмысы он есе ауыр еуропалық адамдар Түркістан жерінде жүргені үшін жазадан қағыс қалғанын айтып отырмыз.

Кеңестер Одағы орталығында болсын немесе «ұлттық» республикалар орталығында болсын − қай жерде болса да Кеңес конференциялары мен Комитет конференцияларының бәріндегі талқы мен пікір сайыстары кезінде «ұлттық мәселе» көбіне-көп маңызды мәселелердің бірі ретінде қойылып отыр. Ұлттық мәселені шешуге келгенде большевиктер арасында ешқашан бірауыздылық болған емес. Олардың кейбіреулері бұл мәселені «ұлттардың өзін-өзі билеуі» тұрғысынан қою пролетариат диктатурасы дәуіріне сәйкес келмейді дейді. Кейбіреулері мәселенің осылайша қойылуы езілген ұлттарды пролетариат диктатурасы жағына тартудың бір амалы және Еуропаның басты орталықтарында үкіметті қолға алуға септігі тиетін бір «амал» деп біледі. Бұлардың екеуі де ұлт мәселесін «пролетар революциясына» телуге мүдделі. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше ұлттық мүдделер жұмысшы табының мәселелері мен жұмысшы табының мүдделеріне тәуелді болуы керек. Пятаков, Преображенский, Бухарин, Дзержинский және басқалары ұлттардың өзін-өзі билеуі мен ұлттық автономия мәселелерінің бағдарламадан мүлде шығарылып тасталуын талап етті. Ленин, Сталин, Зиновьев және басқалары бұл істі сәл басқаша жолдармен шешуді қуаттады. Олардың соңғылары ұлттардың өзін-өзі билеуі мен ұлттық автономия іс жүзінде жүзеге асырылуы мүмкін болмайтынын біле тұра, көз алдау үшін болса да мәлім ету керек деп есептеді. Ұлт мәселесінде түрі жағынан әр алуан болғанымен, мағынасы мен нәтижесі жағынан бір осы большевиктік теорияның шын сыры олардың 1917 жылғы көкек айында Петербургтағы жиналысында мейлінше толық ашылған еді. Ол кезде большевиктер орыс-социал демократиясының бір фракциясы болатын. 1917 жылғы осы жиналыста баяндама жасаған Пятаков пен Сталин өз топтарының көзқарастарын айтып шықты. Ресейдегі барлық халықтарға өзін-өзі билеу құқығы берілетіні туралы мәлімдеген Сталиннің ой-пікірлері өз сөздерімен айтқанда мыналарға сайды: «Мен барлық ұлттардың Ресейден бөлініп шығу құқығын мойындаймын. Алайда бұл мойындау халықтарды бөлініп шығуға мәжбүр еткендік емес. Әрбір халық айырылып шығуға құқылы. Бірақ мұндай құқыққа ие болған халық кейбір жағдайларда одан бас тартуы да мүмкін»11 Халықтардың өз құқығынан бас тартуына себепкер болатын жағдайдың не екені жөнінде тағы да Сталиннің өзі айтып берді. «Оны пролетариат революциясының мүддесі белгілейді» деді. Бұдан шығатын бір табиғи қорытынды бар. Пролетариат диктатурасы жарияланған елде ұлттардың өзін-өзі билеу мәселесі туралы сөз болуы мүмкін емес.

Сталинге қарсы сөйлеген Пятаков мәселені турадан-тура былай қойды: «Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығының зиянды екені беп-белгілі бола тұра, оны бағдарламамызға енгізіп тарату неге қажет болғанын түсінбеймін?» Конференцияға бірі − Пятаковтың, екіншісі Ленин мен Сталиннің көзқарастарын білдіретін екі ұсыныс енгізілген. Біз осы ұсыныстарда олардың не айтқылары келгенін және олардың бір-бірінен қандай өзгешеліктері барын талдап көрсетудің алдында қысқа-қысқа үзінділер келтіре кетейік. «Ұлттық шекаралар жойылсын» ұранын көтерген Пятаков конференция алдына «Ұлы мемлекеттерді бөлшектеп ұсақ мемлекеттерге айналдыру» идеясынан үзілді-кесілді бас тартуды қойды. Оның пікірінше, «интернационал жұмысшы партиясы жалпы Еуропа көлемінде көпшілік оның жағына шыққан кезде, азшылықтағы жұмысшылар мүддесіне бой ұсынбаған ұлт көпшілігінің еркін қабылдауға болмайды». «Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығына ие болу мәселесі белгілі бір мағынасы жоқ, «жәй әншейін айтыла салған бос сөзден басқа ештеңе де емес» делінеді. Пятаковтың осы баяндамасына аздап талдау жасасақ, одан «егер пролетар партиясы (мәселен, Франция, Ұлыбритания тәрізді) басты мемлекеттерде үкіметті қолына алса, онда Еуропа мен Ресейдің қол астындағы халықтардың өзін-өзі билеу құқығы туралы сөз етудің ешбір зәрулігі қалмаған болар еді» деген қорытынды шығады. Конференция бұл баяндаманы тойтарып, Ленин мен Сталин тарапынан жасалған ұсынысты қабылдады. Ал енді осы қабылданған баяндамаға келсек, онда былай делінеді: «Ресейде өмір сүріп отырған барлық ұлттарға Ресейден бөлініп өз алдыларына жеке мемлекеттіктерін құру құқығы берілу керек. Ұлттардың бөліну құқығы мәселесі ұлттардың кез келген уақытта бөлінуі мен бөлінбеуінің еріктілігі мәселесімен байланыстырылмауы тиіс. Сөз болып отырған соңғы мәселені пролетариат партиясы уақыт және жағдайға қарай отырып, пролетариат табы және оның социализм жолындағы күресінің мүддесі тұрғысынан қарап шешуі лазым». Осы саясаттың іс жүзіндік нәтижесі қандай болып отыр? Ресей үкіметі ұлттардың тіпті бөлініп кетуге дейінгі өзін-өзі билеу құқығын жариялады. Сонымен бірге «орыс пролетариата социализм жолында күрес жүргізіп жатқан дәуірде ұлттардың бөлініп шығу құқығы болмайтынын да» тағы сол Кеңес үкіметі мәлімдеді. Ленин мен Сталиннің осы алдамшы, қитұрқы теориясы бойынша Ұлыбританияда пролетар партиясы үкіметті қолға алған күннен бастап, үндістандықтардың бөлініп шығу құқы өз-өзінен жоққа шығады. Ленин мен Сталин көрсетіп отырған қитұрқы жолдар өте қулықпен жасалынған. Ол, бір жағынан, Еуропа мемлекеттерінің отарларындағы халықтарда өздеріне симпатия туғызып, оларды пролетариат партиясының үкімет билігі жолындағы күресінде жәрдемші күшке айналдыруды көздесе, екінші жағынан, пролетариатта социализм үшін күресіп жатқан Ресей, Украина, Кавказия, Түркістан және басқа өлке халықтарына орыс үстемдігін орнатуды мақсат етеді. Большевиктердің ұлт мәселесі жөніндегі бұрынғы қаулыларына көбірек тоқталып отыруымыздың себебі жақында Мәскеуде шақырылған XVІ партия құрылтайында бұл мәселеге көбірек мән беріліп, қызу айтыс туғандығынан болып отыр. Осы ұзақ айтыстардың куәсі болған адамдар большевиктердің бұрынғы фракция жанжалдарын қайталаудан арыға бара алмағанын бірден байқаған болар еді. Осы айтыстардың бәрі де, сайып келгенде, партияның бағдарламасы мен үкіметті саясатында Ресейдегі ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын білдіріп тұратын бір тармақ болуы керек пе, жоқ па? деген мәселе төңірегінде ғана өрбіді. Партия құрылтайы кезінде Сталинге ұлт мәселесіне қатысты бірнеше жазбалар берілген. Ол жазбаларда: «Социализм құру ісіне жәй, залалды ұлттық мақтаныш сезімдері мен ұлттық түйсікті оятатын автономиялар мен тәуелсіз «республикаларды» сақтап отырудың мағынасыздығы» жазылған. Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын «бос сөз» деп санайтындардың көзқарастары «Советское строительство» журналының 40-нөмерінде жарияланған Тотский деген біреудің сөзінде тым жүдеу түрде түсіндірілген. Осы көне дауды қоздырушыларға Сталин өзі және «Правда» газеті егжей-тегжейлі жауап берді (26-27 шілде). Тотский ұлттық республикалардың қай-қайсысынан болсын «тек аты ғана болмаса, аз халықтардың түбегейлі мүддесін білдіретін ешқандай бір мазмұндарды көріп отырмағанын» айтады. Осыдан соң ол кісі кеңестік басқару жүйесі аз халықтардың экономикалық, әлеуметтік және шаруашылық салаларын дамыту үшін пайдасыз болып шыққанын дәлелдеуге кіріседі. Тотский мен оның пікірлестері («Советское строительствоның» редакциялық алқасы да солардың ішінде) мына төмендегідей пікір түйеді: «Іс жүзінде ешқандай бір мән-мағынасыз және социализм құрылысы тұрғысынан қарағанда залалды екені көрініп тұрған нәрсені сақтап отырудың қажеті жоқ...» Басқаша айтқанда, олар «бүгінгі кеңестік егеменді және автономиялы республикаларды таратып жіберуі тиіс» деп есептейді. Ал Сталин мен оның «Правдасы» сол баяғысынша Мәскеу билігі тарапынан шын мәніндегі кеңестік «ұлттық» республикалар құрылғаны туралы өздерінің көне мақамдарына басуда. Кеңестік республикалардың қандай нәрсе екенін біз өте жақсы білеміз. Бұлардың бәрі жәй әншейінгі мәнсіз-мағынасыз «іші бос қораптардан» басқа ештеңе де емес. Бүгін үкіметті қолдарына ұстап отырған Сталин мен орыс компартиясы ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын жақтаушылар болып көрінуге қанша тырысқандарымен, іс жүзінде өздері соның нағыз қас жаулары болып табылады. Сол себепті Сталин және оның пікірлестері мен оларға қарсы топтар арасындағы айтыстар 1917 жылғы дау-дамайлардың деңгейінен арыға бара алмай отыр. Түркістанның Ресейден бөлініп шығып, шын мәнінде тәуелсіз болуы үшін күресіп келе жатқан мына біздер, бүгінгі Түркістандағы кеңестік республикалардан өзіміздің «ұлттық» идеяларымыздың көлеңкесін де көре алмай отырмыз. Біздің ұлттық бағдарламамыз тұрғысынан қарағанда, қазіргі жағдайдағы Түркістан − Түркіменстан, Қазақстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан деген атаулармен кеңестік республикалар түрінде көрінсін немесе Қазақ, Өзбек, Қырғыз, Тәжік, Түркімен аудандары, яки аймақтары деп аталсын, бәрібір ештеңе өзгермейді. Олар Орта Азия Бюросы делініп немесе басқа бір аттармен аталып, бәрібір Мәскеу диктатурасының тепкісінде болады. Тотский мен Сталин арасында Кеңес үкіметінің ұлт саясаты төңірегінде болып келген және бұдан соң да бола беретін айтыс-тартыстардан бізге келер-кетер дәнеңе жоқ. Сталиндік саясаттың бізге жақпағаны тәрізді, тотскийлік жоба да біздің симпатиямызды тудыра алмайды. Рас, Тотский мен Сталиннің арасында өзгешелік жоқ емес. Егер сталиндік тактика жүзеге асырылса, онда ұлт аудандарында, оның ішінде біздің Түркістанда да, орыстарға қарсы бағытталған ұлттық сана-сезім мен ұлттық намыс неғұрлым ашық және төтеп беру түрінде көрінер еді. Ал тотскийлік теория жеңе қалған күнде, біздің әлгі ұлттық сезімдеріміз жасырын, бүркеншік жолдармен бой көрсетер еді. Біздің ұлттық мұраттарымыз бен ұлтты құтқару күресіміздің талаптары арасында пәлендей бір алшақтық жоқ. Олардың екеуі де ұлт мәселесін пролетариат диктатурасының мүддесіне тәуелді ету керек деп есептейді. Ал біз мәселенің бұлайша қойылуына үзілді-кесілді қарсымыз. Атақты коммунист Шалуа Элиаваның айтқаны келіп, өз пролетариаты болмаған Түркістан сияқты өлкелерде ұлттық мүдделер пролетариат табының мүдделеріне тәуелді етіп қойылғанын іс жүзінде керіп те отырмыз. Мұндай саясат «отаршылдық ауруымен ауырған үстем ұлт өкілдерінің»11 жергілікті халықтарға бағытталған езіп-қанау, тонап-талауларын күшейте түсуден басқа нәтиже бермейді. Қайталап айтамын, большевиктердің «сырты жылтырақ, іші қалтырақ» «қағаздан жасалған» республикалары төңірегінде өрбіген өзара айтыстарынан бірдеңе дәметудің қажеті жоқ. Мұндай республикалар тіпті сын көтермейді. Егер біз олар жөнінде сөз шығындасақ, біздің бағдарламамыз тұрғысынан соның өзі оларға мән бергендік болып табылар еді. Жоқ, біз «тәуелсіз» дей ме, «автономиялы» дей ме, тағы басқа қандай жылтырақ бояулармен боялғанына қарамастан, іс жүзінде ешқандай бір мағынасы болмаған «Кеңестік республикаларға» мән де, маңыз да бере алмаймыз. Біздің күресіміз ең алдымен атамекеніміздегі орыс пролетариаты үстемдігіне қарсы бағытталады. Біздің күресіміз тағы атамекенімізді орыс үстемдігінен құтқарып, өз тағдырымызды өз қолымызға алуымызға кедергі жасайтындарға қарсы бағытталады. Большевиктер өзара айтысып, қырқыса берсін. Біз оларды бір жаққа қоя тұрып, бәрінен бұрын өзіміздің шын мәніндегі тәуелсіздігіміз үшін күресе беруге тиіспіз.

1930 ж., №9-10

(Көтерілістен − ұйымға) Соңғы кездері Түркістанның әр жерінде жаңа құрбашы22 көтерілістері шыға бастағаны туралы хабарлар келіп жетуде. Осындай хабарлардың біразын «Яш Түркістанның» соңғы сандарында жарияладық та. Атамекенімізден келген хат иелері және мұғажыраттағы (эмиграциядағы) көптеген түркістандықтар осы жаңадан шығып жатқан көтеріліске біздің көзқарасымызды білгісі келетіндіктерін айтады. Сол себепті біз бұлар туралы өзіміздің ой-пікірімізді жазып жариялауды лайық көрдік. Кеңес үкіметі тепкісіндегі халықтар арасында толассыз бас көтеріп келе жатқан бір халық болса, ол − біздің түркістандықтар екеніне де шүбә болмаса керек. Оған себеп − Түркістандағы орыс большевиктерінің әдеттен тыс езуі мен қанауы, қатыгездігі болып отыр. Түркістан халқы орыс большевиктерінің жекелеген саясатына ғана қарсы күресіп жатқан жоқ, «орыс пролетарлары билігінің» тұтас жүйесіне қарсы күресіп келеді. Түркістандағы орыс большевиктері Түркістан түріктерінің мемлекеттік мекемелерге қатысу істеріне тиым салу сияқты өктемдік, озбырлықпен келді. (1917 жылғы қараша айындағы Кеңестердің 3-конференциясының құжаттарын қараңыз.) Орыс большевиктерінің Түркістан халқына көрсеткен осы «ұлттық озбырлығы» күні бүгінге дейін жалғасуда. Олай болса, Кеңес үкіметі орнасымен түркістандықтардың оған қарсы бас көтеруі де толас таппай келеді. Әрине, қазіргі көтерілістер бұрынғы көтерілістердің қаз-қалпында қайталануы емес. Орыс қызыл армиясы бейбіт жатқан халқымыздың қанын судай ағызып, қырып-жойып, атамекенімізді екінші рет бодандыққа түсірді. Алайда халқымыздың азаткер өршіл рухын біржола жаныштап, түбегейлі орнығып алуына олардың шамасы келген жоқ. Және келмейді де. Көтеріліс бұл жерде күшпен басылғанымен, тағы бір жерде одан бетер тегеурінді болып қайта шығуда. Түркістандағы орыс пролетарлары үстемдігіне қарсы күрестердің жалпы халықтық сипат алған кездері болған еді. Өкінішке орай, ол кезде атамекенімізді жайлаған қара диктатураны, халқымыздың еңсесін езген зіл батпан жүкті лақтырып тастау мүмкін болмай қалды. Оның себептері коп. Ол кезде біздің не әскеріміз, не техникамыз, не бір саяси ұйымымыз жоқ еді. Тіпті бізде жөні түзу қару да болған жоқ. Оны қалай пайдалануды да білмейтінбіз. Оның үстіне коп уақыт бойы қарусыз күрестің барлық ауыртпалығын өзіміз жеке көтеруімізге тура келді. Ешқандай бір көмекші күш болмады. Ал көтерілісшілер арасына келген бірен-саран ақ орыс офицерлері өздерінің монархистік жоспарларымен халықты қорқытып-үркітуден басқаға жараған жоқ. Басмашылардың өзінде де парасатты жоспар, айқын мақсат бірлігі жоқ болатын. Турасын айту керек, көптеген құрбашылар екінші, үшінші дәрежелі талаптар қоюмен шектелетін. Кеңес үкіметін аударып тастауды алдына мақсат етіп қойған құрбашылар некен-саяқ қана болатын. Өз ішінде ауызбірлігі жоқ мұндай күшті жеңу большевиктерге онша қиынға түспейтіні де содан еді. Ал сонда да болса, көтеріліс бір сәт толас таппай, осынша ұзақ уақыт бойы жалғасып келе жатқан болса, мұның себептерін түркістандықтардың залым, тонаушы үкіметке деген өшпенділік сезімдерінен іздеген жөн. Қазір Кеңестер Ресейінде шарт-жағдайлар өзгерді. Соған орай енді күрестің жаңа жолдары, жаңа тәсілдері қажет. Қазіргідей жағдайдың өзінде көтеріліске шығуға тәуекел етіп отырған жерлестеріміздің көңіл-күйін біз жақсы түсінеміз. Олар қызыл орыстардың ауыр тепкісінде тыныс ала алмай тұншыққандықтан, бұл тепкіден құтылудың шарасын іздеп аласұрған жанкешті жандар. Орыс Кеңес үкіметінің колхоз, мақта және басқа да саясаттары салдарынан өлкенің жерлеріндегі тұрғындардың тұрмыс жағдайы қауіп астында қалып отыр. Шарасыз қалған халық бұқарасы «жатып өлгенше, атып өлейікке» бел байлап, қолына не түссе − соны, кетпен, орақ, аң мылтығы сияқты көзіне түскен қаруын алып көтеріліске шығуда. Жан төзгісіз жағдайда ашынғаннан туылып жатқан осындай көтерілістерді қанша хақылы, негізді десек те, халқымыздың жалпы мүддесі мен азаттық мұраттары тұрғысынан қарағанда, оларды құптауға болмайды. Өзара байланысы жоқ жергілікті сипаттағы мұндай бой көрсетулермен большевиктер тепкісінде жатқан атамекенімізді құтқару мүмкін болмайтынын бір сәт те естен шығармауымыз керек. Күшті бір саяси ұйымға бірікпей және қолайлы жағдай туылмай тұрып, Тәжікстан, Түркіменстан, яки Түркістанның кез келген басқа бір жеріндегі жеке-жеке бас көтерулер атамекенімізге ешқандай пайда бермейді. Ең алдымен барлық күштерді бір мықты саяси ұйымның маңына топтастыру керек. «Түркістан ұлттық бірлігінің» бірінші кезектегі міндеті және таяу арадағы мақсаты: 1) Түркістанды орыс пролетариатта үстемдігінен құтқару; 2) Түркістанда орыстың кез келген үстемдігінің орнауына жол бермеу; 3) Бәрінен бұрын ұлттық, тәуелсіз Түркістан мемлекетін құру болып табылады. Біз, әрине, қайда болсақ та отандастарымыздың большевиктердің зұлымдық езгісі мен қанауына мойынсал болуға шақырып тұрған жоқпыз. Біз тек жекелеген бытыраңқы көтерілістермен атамекенімізді құтқара алмайтынымызды ғана айтып отырмыз. Бұл шындықты біз ең алдымен білуге тиіспіз. Көтерілістер кезінде орыс большевиктері күштеп, зорлап, алдап-арбап қолына түсіріп алған халық бұқарасын Кеңес үкіметі агенттерінен, сатқын шенеуніктерден айыра білуге де айрықша мән берген жөн. Большевик агенттері және сатқын шенеуніктермен бірге большевиктердің ырқына шарасыздықтан көнген бейкүнә Түркістан тұрғындары күймесін, зардап шекпесін. Мына бір нәрсені ешқашан естен шығаруға болмайды. Біздің ұлтты құтқару жолындағы күресімізде табыстарға жетуіміз бен өз тағдырымызды өз қолымызға алуымыз ұлтымыздың ауызбірлігіне байланысты. Оған біздің ұлтымыз шаруаның жерге болған мүдделігіндей мүдделілік танытуы керек. Ұлттық татулық пен ұлттық мүдде орыс коммунистерінің сыртқы жылтырақ алдамшы уағдаларына бір мезгіл алданып қалып, кейін Мәскеудің шын сиқын көрісімен партия қатарын тастап кеткен адамдарды да Кеңес агенттерінен айыра білуді талап етеді. Біз ұлттық қозғалыс тарихымыздың екінші кезеңіне өтіп барамыз. Өткен уақыттан біздің бүгінгі талаптарымызға сәйкес келетін ештеңе қалған жоқ. Қоқан, Хиуа хандықтары және Бұхара әмірлігі туралы ойлаудың өзі артық. Тегінде біз Ресей тепкісінен құтылу туралы айтқанымызда, орыс тепкісіне түскенге дейінгі дәуірге қайтып оралуды армандаймыз. Анда-санда осы сарындас дауыс көтеріп қалып жүрген Бұхара әміріне келсек, ол орыс монархиясының агентінен басқа ешкім де емес. Бүгінгі Түркістанда патшалық Ресей үстемдігінен басқа да бір билік түрлері болуы мүмкін екенін ол өзінін мисыз басына сиғыза алмайды. Көне Ресей үкіметі де біздің тәуелсіздік жолындағы күресіміздің қажетіне жарарлық бірдеңелер қалдырып кетпегенін де естен шығармайық. Біз тәуелсіз Түркістан үшін керекті барлық қасиетті жас ұрпақтан күтеміз. Бізге жас буынның большевик дәуірінде тәрбиеленгенін көлденең тартушылар да табылады. Ол рас та. Алайда сондай большевиктік дәуірде өскен жастарымыздың оннан тоғызы немесе төрттен үшінде ұлттық рух басым екенінде шүбә жоқ. Демек, олар Мәскеу диктатурасының қас жаулары. Түркістандағы студенттеріміз бен оқушы жастарымыздың орыс пролетариат диктатурасына қарсы бағыттамақ болып отырған әрекеттерінің көбі бізге мәлім. Ондай оқиғалар өте көп. Осы айтылғандардың бәрі пролетариат диктатурасы астында Мәскеуге тәуелді болған жастардан шығып отыр. Міне, сондықтан біздің жастарға үміт артқанымыз, сөзсіз, дұрыс болып табылады. Кеңестік Ресейдің сыртында да көптеген жастарымыз дайындалып жатыр. Еуропада, Түркияда бірталай жастарымыз оқып жүр. Олардың бір бөлігі жоғары білім орындарын бітірді. Міне, бұл жастарымыз өздерінің түркістандық замандастарымен бірге атамекеніміздің тәуелсіздік жолындағы ұлт-азаттық күресін ең соңына дейін жеткізетін болады. Әр тарапта бытырап жүрген жас түркістандықтарды Түркістанның тәуелсіздік мұраттары жолындағы қасиетті күрес майданына топтастыру − Түркістан ұлттық ұйымының ең маңызды және маңдай алды міндеті. Біз мынаны ұққанымыз жөн. Жас ұрпақ шұғыл түрде ұйымдасып, істі өз қолдарына алмайынша, Түркістанның ұлттық мәселесі өз шешімін таппайды. Көтеріліс − езілген халықтың езушілерге қарсы өшпенділік сезімінің бір бұлқынысы, ұлттық және тәуелсіз Түркістанның рухы мен факторы − жас түркістандықтар. Ей, жас түркістандық! Сен өзіңе жүктелген қасиетті міндеттің ауырлығын және жауапкершіліктің үлкен екенін ешқашан есіңнен шығарма! Атамекеніңді орыс тепкісінен құтқарып, азат тәуелсіз Түркістан құру жолындағы күреске жатпай-тұрмай дайындал. Атамекенің мен халқыңның, қажеті сенен бәрінен бұрын осыны талап етеді!

1930 ж., №9-10

Бұрынғы Ресей Уақытша үкіметінің торағасы Керенский Ресей қол астындағы орыс емес ұлттар мәселесінде эмиграцияда жүрген атақты орыс саяси қызметкерлері арасында өзіндік орны бар адам. Кезінде ол біздің атамекеніміз Түркістанда едәуір беделге ие еді. Оның 1916 жылы Ресей Мемлекеттік Думасындағы мұсылман фракциясының бастығы, марқұм Қутлуғ Мухамет мырза Төкілмен11 бірге Түркістанға жасаған сапары, Ташкент, Әндижан және Ниһайаттардағы, Мемлекеттік Дума мінбелерінен патша үкіметі саясатына қарсы Түркістанда дүрбелең тудырған себептерді айғақтаған сөздері Керенскийдің атын тек Түркістанда ғана емес, Ресейдің күллі түркіліктер қоныстанған аймақтарына белгілі етті. Ол кезде патшалық Ресейдің бодандығы астында езіліп жатқан біздерге Керенскийдің «революциялық» тұлғасы үміт жұлдызындай көрінген еді. Мен Керенскийдің Түркістан сапарында марқұм Қутлуғ Мәмет мырзамен бірге болдым. Сол кездегі Керенский сөздерінің жалпы мазмұны ғана емес, тіпті кейбір тұстарының нақтылы мәтіндері де әліге дейін менің есімде. Егер жаңылыспасам, 1916 жылы 22 тамыз күні Керенский Әндижандағы жәмиғат мешітінің ауласында түркістандықтар мен орыстардың достық, адамгершілік қатынастарына арнап дұға бағыштатқан болатын. Ол осындағы сөзінде патша үкіметінің тоталитарлық саясаты үшін орыс демократиясы оз мойнына ешқандай бір жауапкершілік жүгін ала алмайтынын, орыс демократиясы мемлекет басқару құқығының тікелей халық бұқарасының өз қолына өтуі үшін күресіп отырғанын және түркістандықтар орыстармен тең болып, бірдей құқықтар пайдалану керек екендігін айтқан еді. Осыдан бір апта өткен соң, ол тағы Ташкенттегі бір қонақасыда сөйлеген сол сарындас сөзінде Түркістандағы жергілікті тұрғындардың құқықтарын қорғау жолындағы өздерінің демократиялық міндеттерін өтей алмай келе жатқаны үшін орыс демократтарын жазғырған да болатын. Мен және Керенскийдің 1916 жылғы қарашада Петербургта, өз үйінде біздің дала қазақтарымен өткізген бір сұхбатын есіме алып отырмын. Торғай уәлаятынан келген өкілдер түркістандықтардан алынатын жүмысшылардың орнына он мың ат бергісі келетіндіктерін білдіріп, осыған үкіметті көндіру үшін Керенскийден екі араға жүруін өтінген еді. Сонда Керенский оларға: «Мен сіздерге мынадай кеңес бергім келеді. Орыс үкіметіне сенуге болмайды. Ол сіздің атыңызды да алады, одан соң жігіттеріңізді де жұмысқа жегеді» деген болатын. Керенскийдің бұл сөздері біздің атамекенімізде ескі орыс үстемдігін жақтаушылардың рухын түсіріп, халық бұқарасы алдында дүниежүзілік соғыста Ресейдің жеңіліске душар болуын тілейтіндердің қатарын көбейтуге септігі тиді. Ақпан революциясы келді. Керенский үкімет басына отырды. Түркістанның түкпір-түкпірінен оны құттықтаған телеграммалар жауып жатты. Ресейдегі революциялық қозғалыстардан хабары жоқ Түркістан халқы, өздері революциялық сөздерін естіген Керенскийдің үкімет басына келгенін естісімен-ақ, оны орыстың патшалық империяны құлатқан революциялық күштерінің көсемі деп түсінді. Ақпан революциясынан қыркүйекке дейін болған өзгерістер тұсында Керенскийдің Түркістанда ерекше құрметке ие болуының себебі, міне, осыдан еді. Қазан революциясы басталды. Керенский эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. Ақпанға дейінгі және ақпаннан кейінгі Ресей артта қалды. Алдымызда жалғыз большевиктік Ресей ғана тұрды. Ақпан революциясын дайындаған және патшаны тақтан құлатқан орыстың бұрынғы революцияшыл демократтары енді жоқ. Олардың орнын бір-біріне жау, өзара қырқысқан жекелеген демократтар мен демократиялық топтар басты. Керенскийдің өзіне қарасты партиясы төртке бөлінген. Осы топтардың біреуінің басшысымен ара-қатынасына байланысты Керенский кезінде: «Біз − бір-бірлерімізге қарсы жаулармыз», − деп сипаттаған болатын. Бұрын Ресейдің басқаруында болып, революциядан кейін бөлініп кеткен, одан соң большевиктер тарапынан қайта жинастырылып алынған ұлттардың орыстармен арақатынасы тіпті нашарлай түскен. Украина, Кавказия, Түркістан, Еділ бойы және Қырым әртүрлі кезеңдерді бастан кешіріп, ақыры большевиктік Ресейдің бұғауына мойынсұнады. Осылардың арасынан екеуі уақытша тәуелсіз өмір кешті. Түркістан басқалармен бірге автономия дәуірін бастан кешіре бастағанда, орыс большевиктері тарапынан байлап маталды. Атамекеніміз Түркістанды орыс қызыл әскерлері «екінші рет» жаулап алғанын және ол жаулап алушылық аса қатыгездікпен жүргізілгенін бұл күнде большевиктердің өздері де жасырмайды. Орыс әскерлері мен жүмысшы, шаруалары тарапынан Түркістан халқына істелген жауыздықтарды әшкерелейтін дәлелдер мен дәйектер жетіп асады. Орыс большевиктерінің Түркістанды «аштық құрсауына алу саясаты» салдарынан 1 миллион 114 мың түркістандық қырылды. 1917 жылғы қарашада өткен үшінші Кеңестер конференциясында түркістандықтарды басқару істеріне жолатпау туралы қаулы шығарылды. Орыс әскерлері кінәсіз Түркістанның бейбіт қыстақтарын қылышпен кескіледі. Орыс мұжықтары малшы қазақтардың малдарын тартып алуға «заңдық» негіз жасау мақсатымен, олардың көштері өтетін жерлері мен жолдарының үстіне «омарталар» қойып тастады. Міне, бұлар Түркістанда ұлтты құтқару қозғалысының күн санап ұлғаюына себепкер болып отыр. Кеңес конференцияларының бірінде (10-конференция болуы мүмкін) Түркістан өкілдері орыстардың шектен шыққан хайуандық іс-әрекеттері хақында шағым жасаған-ды. Ол кезде Сталин орыстардың бұл озбырлығын «бүкіл дүние жүзінде бірінші болып пролетарлық революция жасаған ұлы орыстардың орынды тәкаппарлығы» деп сипаттаған еді. Шетелдерде тентіреп жүрген Керенский тектес кейбір орыс демократтары Түркістандағы ұлттық қозғалыстар туралы бос қиялдарға берілгенше, осы айтылған фактілер төңірегінде аз да болса пікір жүргізіп көргендері жөн болар еді дегім келеді. Тағы да Керенскийге қайтып ораламын. Басқалардың «өзгеріп» кеткендіктерін, кемшіліктерін көргіш, сынағыш және уағыз айтқыш Керенский өз басындағы міндеттерін көргісі, білгісі де келмейді. Керенскийдің Түркістанда демократиялық өлшемдерден баяғыда-ақ бас кешкенін, оның Куропаткинге хатындағы мадақ сөздері анық көрсетіп тұрғандай («Дни» газетінің 15-3-25 нөмірінде). Керенскиймен 1926 жылы «Днидің» мекемесінде жолыққанымды әлі ұмытқан жоқпын. Бөлмесіне кіре бергенімде-ақ Керенский маған: «Александр Ореннің сөзін оқыдыңыз ба?» − деп сұрақ қойды. Мен: «Оқыдым», − деп жауап бергенімде, Керенский: «Меніңше, ол кісі өз міндетінің шеңберінен шығып кеткен», − деді. Мен дереу оның Әндижан мешітінің ауласында сөйлеген сөзін және қазақ өкілдерімен Петербургта кездесуі кезінде айтқандарын есіне салдым. Керенский аз-кем ойланған соң: «Бұлай болуы мүмкін бе? Сақ болсаң, ақ боласың деген осы», − деді. Үндіқытайдың уалиі және француз социалистік партиясының мүшесі Александр Ореннің сөзінде бұрынғы Ресей Революциялық Уақытша Үкіметінің бастығын қорқытып, үрейлендіретіндей дәнеңе жоқ еді. Ореннің сөзі Франциядан оңшыл ақпарат құралдарының қатты сынына ұшырап, тойтарыс алса, француз социалистерін айтпаған күннің өзінде, Францияның радикал рухтағы демократиясы тарапынан қолдау тапты. Үндіқытайдағы Франция «үстемдігінің» қолдаушысы болған оңшыл ұлтшыл Пуанкаре үкіметі де әлгі сөзден соң орыстың мұғажыр социалисі Керенскийге ұқсап шошынған жоқ болатын. Ореннің осы сөзі төңірегіндегі айтылған пікірлерден біз бүгінгі ғана емес, «Алла жазса», ертеңгі Керенскийді де жақсы айқындап аламыз. Керенский бүгін, біз жоғарыда мысал ретінде келтіргеніміз сияқты, өзінің бір кездегі революциялық сөздерін «аңдаусызда» аузынан шығып кеткен лебіздер немесе «саяси балиғатқа» толмағандықтың кесірі деп мәлімдеуге әзір. Өзінің «бюрократтық өлшемдерін» қазірден айтып дайындап, Үндіқытай уәлиін демократиялық рухта айтқан бір сөзі үшін айыптап отырған Керенский, егер үкімет басына келе қалса, Түркістанға қандай саясат әзірлеп жүргенін күні бұрын мөлшерлеп білу киын емес. Керенский Ресейден бөлінуді жақтайтын ұлт өкілдерін өз маңына топтасып «жалпы демократиялық» мақсаттар мен принциптер жолында күрескілері келмегендіктері үшін айыптайды. Ал оның бұл демократиялық принциптері бірте-бірте «бюрократиялық аршынына» айналып бара жатқанын ол көрмейді және көргісі келмейді. Ақпан революциясынан бұрын Түркістандағы патшалық Ресейге қарсы ой-пікірлер мен қозғалыстарды қолдап, насихаттап жүрген Керенский бүгін сол патшалық Ресейді мінсіз мемлекет етіп көрсетеді. Үстіміздегі жылдың 23 мамыры күнін «Дни» газетінде болған бас қосуда Керенский былай дейді: «Ресейдің мәдениет, руханият және ағарту саласында атқарған істерін бұл мәселеде ең көп іс тындырған еуропалық мемлекеттермен ғана салыстыруға болады. Түркістанды Үндістанмен салыстырыңыз. Түркістан, әрине, Үндістаннан көп кіші. Ресейдің бұл жердегі «мемлекеттік істері» Англияның Үндістандағы мемлекеттік істеріне қарағанда әлдеқайда салауатты негізде құрылған» («Днидің» 91-санын қараңыз). Ішінара болса да Түркістанды Үндістанмен салыстырып көрелік: патшалық және большевиктік Ресей Түркістан халқының жерлерін тартып алды және қазір де тартып алып жатыр. Ағылшындар Үндістанда ондай істермен айналысқан жоқ. Ағылшын үкіметі Үндістанның ұлан-байтақ егіс алқаптарын суландырды. Ал Түркістанда Ресей жаңа су жүйелерін жасау былай тұрсын, жергілікті тұрғындардың өздері игеріп пайдаланып келе жатқан жерлерін өзіне бұйыртпай отыр. Мемлекеттің шартарабына бейне қан тамырларындай таралған жалпы ұзындығы 40 мың шақырымдық арықтар, сол арықтардан нәр алған атыздар мен бау-бақшалар, гүлзарлар Түркістан халқының өз меншігі болып табылады. Керенский егер өзінің жерлесі князь Масальскийдің «Түркістан уәлаяты» атты кітабын ашып қараса, бұлар туралы жеткілікті дәрежеде мағлұмат алар еді. Үндістанда ағылшындар 30-дай білім жұрттарын ашыпты (оқу орындарын). Бұл білім жұрттары жергілікті тілдер мен әдебиеттерге дамып кемелденудің қайнар көзі болып отыр. Ал Ресей біздің «көне славян» әліппесін оқып-үйренумен ғана шектелуімізге мүдделі. Үндістанда ағылшындар жергілікті баспа мен баспахана істерінің жолға қойылуына және дамуына сай келетін, жәрдемдесетін жағдайлар жасады. Ал Ресей мұндай істерге аз да болса мүмкіндік бермей келеді. Ресей үкіметі өз тарапынан рұқсат етіп, қаржыландырылған бір ғана газет бар еді. Ол − «Түркістан уәлаяты» газеті. Оның басында Керенскийге жақсы таныс миссионер Остроумов деген шенеунік отырды. Орыс үкіметінің шаруашылық, ағарту және мәдениет салаларындағы миссионерлік мақсатына қызмет етуші бұл газетте қандай нәрселер жарияланды? «Самауыр қояр алдында қандай дұға оқу керек?», «Хазірет Мұхаммед ғалейһиссалам мынадай дұғалар оқылсын деген» секілділер... (Ташкентте мемлекет баспасы тарапынан шығарылған Зия Сағидидің «Өзбек мерзімдік басылымдар тарихына қатысты материалдар» атты шығармасынан келтіріп отырмын). Бұл сипатты шатпақтарды «Тула» самауыр фабрикасының жарнамасына қолданудың өзі де күлкілі болар еді. Темір жолдарда, почта-телеграфтарда жұмыс істеп жүрген түркістандықтардың санына келсек, бұл салаларда тіпті бірде-бір түркістандықтарды кездестіре алмайсыз. Ал Үндістанда темір жол, почта-телеграф салаларында жергілікті ұлттардың жүз мыңдаған өкілдері еңбек етіп жүр. Ал «Үндістандағы қарағанда адамгершілікпен басқарылған» Түркістанда 1916 жылы, Керенский және басқа да орыстар мақтап, марапаттап тауыса алмай жүрген Куропаткин заманында, түркістандықтар орыс зұлматынан бас сауғалап Қытайға қашуға мәжбүр болған еді. Дүниеде сөз айтуға арзымайтын нәрселер болады. Ресейдің Түркістандағы саясаты да дәл сондай, сөз етуге тұрмайтын нәрселер қатарына жатады. Алайда өзін демократ, социалист санайтын Керенский Ресейдің осы саясаты жөнінде тамсана айтып отырған болса, мұның өзі оның кім екендігін тағы да айқындай түсетін тәрізді. Менің жоғары айтқандарыма қарсы Керенский ғана емес, басқа көптеген орыстар ағылшындардың үнділер алдындағы «ұлттық тәкаппарлығы» дегенді көлденең тартады. Меніңше, мұндай ұлттық тәкаппарлық тек ағылшындарға ғана тән «ұлттық қасиет» емес. Ол ішінде Керенскийдің өзі де бар − жалпы орыстарға да тән. Осы арада «Днидің» 93-ші санында жарияланған Керенскийдің тағы бір мақаласына аздап тоқталып кетейін. Керенский ол мақаласында: «Орыс демократиясының ешбір әдебиеті мен басылымдарында Украинаға, Грузияға, тіпті Түркістанға да «Азия жауыздығы» мен жабайылығы (варварлық) туралы жазылмағанын қанағаттанған сезіммен атап айта алмаймын», − дейді. Бұл арада мен түркістандық бірнеше жастардың Германияға келуіне байланысты, орыс демократ газеттері оларды киген киімдеріне қарап: «Түркістан түйелері мен Бұхара есектері», − деп келемеж ете жазғандарына тоқталып та жатпаймын. Осы орайда орыстың бір жоғары дәрежелі либерал әкімінің 1924 жылы айтқан мына сөзі ойға оралады. Ол маған: «Міне, көріп тұрсыз ғой, мен − орыспын, сіз − қазақсыз. Соған қарамастан, мен сізбен бірге отырып, бірдей құқықтарды пайдаланудамын», − деген еді. Ресейдің Түркістандағы мемлекет құрылысы жұмыстарына белсене ат салысқан осы либерал орыс әкімінің ағылшындардың үнділерге «ұлттық тәкаппарлығы» туралы айтып шағынуы тіпті күлкілі-ақ. Орыстың либерал пікірдегі әкімі болсын немесе бұрынғы Ресей үкіметінің бастығы Керенский болсын, бұлардың бәріне ортақ бір өзекті белгісі бар. Олар бізді, түркістандықтарды, бойына тоғытпай, қомсына, кемсіне қарайды. Менімен әңгімелескен әлгі либерал әкім «менің қазақ болғаныма қарамастан, менімен қатар отырғанын» бұлдайды. Ал Керенский болса, «тіпті түркістандықтарға да тендік беруді жақтайтындығын» алға тартады. «Дни» газетінің 1926 жылғы 10 қарашадағы санында большевиктер тарапынан қазақ даласына жер аударылған бір орыстың хаты басылды. Автордың өтініші ескеріліп, хаттың біраз жері алынып тасталыпты. Қаншама сөздері жарыққа шыға алмай, қор болған осы хаттан «Днидің» бас редакторы Керенский мына төмендегі жолдарды жариялап жіберіпті: «Бұл соңғы (сөз сүргіндегілердің рухани ахуалында жүз берген жарамсыз өзгерістер хақында болып отыр) эмигранттардың едәуір бір бөлігі үш жылға да шыдай алмай, жергілікті «ұрғашылармен (сочетается браком с каким-нибудь произведением местной фауны женского рода) байланыс жасай бастауы көңіл аударарлық жәйт» дей келіп, хат авторы осыдан көп ұзамай «орангутаннан» (маймылдан дегені) жаралып, бірте-бірте шаруашылық басқаруға дейін жетуінің өзі де жаман нәрсе емес» деп, қазақтарымызды келемеждейді. Осы арада хат иесінің қазақтарды «орангутан» сынды хайуан атымен атап отырғанына тағы бір назар аудара кеткім келеді. Хат иесінің өтінішін мұқият тексеріп, барынша сақтық жасаған Керенский хайуанға ғана тән атаулармен қазақтарды келемеждеген мына жолдардың жарияланып кетуін кездейсоқтық дей алмас. Бұл арадағы қырсық атаулы мынада болып отыр. Біздің арамыздағы өзінің демократиялық және адамгершілік борыштарын өтеуге келгенде Керенский мырзаның парасаты ылғи да жетпей қалады. Бізді «орангутан», «хайуан» деңгейіне қойып отырған хат авторымен Керенский рухани туыс. Мұндай туыстық, әрине, оның өз демократиясына болған қанағаттану сезіміне ешбір нұқсан келтірмейді. Керенский мырзаға екі сұрау бергім келеді: 1. Орыс демократтары мен орыс социалистері үнділерге «ұлттық тәкаппарлық» көзімен қарағаны үшін Ұлыбританияның «жоғары сапалы мемлекет» екенін, ағылшын ұлтының «демократияшыл қасиеттерін» жоққа шығара алар ма? Әрине, жоққа шығара алмайды. 2. Ағылшындардың кез келген демократиялық басылымдарында үнділерді «хайуанға» (фауна) балайтын бірер мысалды Керенский мырза келтіре алар ма екен? Ұлыбританияның Үндістанды билеу түзілімі хақында түрліше пікір болуы әбден мүмкін. Бұл түзілімнің кемшіліктері де аз емес. Алайда оны Керенский бізге үлгі етіп көрсеткісі келетін ескі Ресей түзілімімен салыстыруға тіпті де болмайды. Күндердің күнінде Үндістан Ұлыбританиядан тәуелсіздігін ала қалғандай болса, ағылшындардан оларға су жүйелері, темір жолдар, телеграфтар мен зауыт-фабрикалар және оларда жұмыс істеп дағдыланған үндістандық жұмысшы кадрлары, әлденеше білім орындары және оларды оқып бітірген мыңдаған үнді зиялылары қалады. Ал Түркістанда «Ресейдің қамқорлығынан» қалатыны − тек орыс мұжықтары ғана болып шығар еді. Түркістанға бір сәт барып көрелікші. Ол мекенде бізді «хайуанға балайтындар» шынымен жоқ болғаны ма? Қуғында жүрген жаңағы орыстың хатында бұл сұрауға анық жауап берілген. Түркістанда орыс үстемдігін нығайтпақ болған Кеңес үкіметінің «жергілікті хайуандарына» көрсетіп отырғандары хайуандықтың нағыз шектен шыққан түрі емес пе?

Енді кеңес баспасөздерінен біраз мысалдар келтіріп көрейік.

Қазақстандағы, Риддер фабрикасында қазақ жұмысшылары орыс жұмысшыларына қарағанда көп кемдік көріп келеді («Еңбекші қазақ»), Коммунистік Интернационалдың 4-конференциясының қаулысымен Түркістанды аралауға жіберілген әйгілі коммунист Домбал «Қызыл қия» көмір шахталарында істейтін орыс жүмысшыларының есігінде «тазалық сақтамағандар тәжіктер тұратын жерлерге жіберіледі» деген жазу тұрғанын көреді («Правда Востока»). Тағы сол «Правда Востоканың» мойындауларына қарағанда, «Бұқараның жұмысшы коммунасы қатарлы орындарда орыс жұмысшылары өзбек жұмысшыларын ұрып-соғатын көрінеді». Түркістан-Сібір жолының 137 шақырым солтүстігінде, Ташкент темір жолының Арыс бекетінде, Ақтөбе мен Семейдің жұмыс орындарында жергілікті ұлт өкілдерін қылмыс етсе таяққа жығып, күн көрсетпейді екен. Халқымыз бастан кешіріп жатқан зұлымдық пен езгінің адамгершіліктен жұрдай аса жексұрын көрінісі Аягөз бен Керекудегі қанды қырғын тұсында өте-мөте анық керінді. Аягөз қырғынын ұйымдастырушы «18»-дің арасында Илья Галиков, Василий Соловьев, Николай Рыбиндар айрықша көзге түсті. Бұл қанды қырғынның шығуына желеу болған себептердің негізінде Керенскийдің әлгі демократияшыл газетінен ойып орын алып, бізді «хайуанға», «орангутанға» теңеп келемеж еткен көзқарастар да жатыр. Керенский Ресейден бөлінгісі келетін ұлттардың бірлігінен қатты алаңдайды. Ол орыс емес ұлттар өкілдерінен шетелдіктердің ықпалында кетпеуді талап етеді. Біз не ашық, немесе астыртын түрде ешкіммен ешқашан бір келісім жасамағанымыз туралы мен түркістандықтар атынан ашық мәлімдеймін. Бізді «хайуан», «орангутан» атандырып, одан тәуірлеу теңеулерді қиғысы келмеген қанды қол бұзақылардың зұлымдығынан біржола құтылуға бел байлаған түркістандықтар орыс езгісінен запы болған өздері тектес ұлттарға, олардың қозғалыстарына шынайы жанашырлықпен қарайды. Олармен тізе қоса отырып, тәуелсіздік жолындағы күресін жалғастыра беретін болады. Тәуелсіздік жолындағы қасиетті күресімізді біз әлдебір сырт күштің айдап салуымен немесе басшылық етуімен жүргізіп отырған жоқпыз. Шаруашылық басқаруға дейін көтеріле алған «орангутандар», шүкір, өздерінің ұлттық құқықтары мен ұлттық мүдделерін жоқтайтын дәрежеге де жетіп қалды. Үндістанда заң негіздерін өзгерту комиссиясының төрағасы, ағылшын либералдары өкілдерінін бірі Джон Саймонның мына бір мәлімдемесін әрі демократ, әрі социалист Керенскийдің есіне сала кетейін. Ол кісі 1928 жылдың қарашасында Үндістан сапарына шығар алдында былай деген болатын («Таң» газетінің 27.9. № 28-санынан үзінді келтіремін):

M. Шоқайдың жеке мөрі. Онда былай деп жазылған:

«Үндістанда интеграция мен прогресс үшін ең маңызды болған ереже мен тәртіпті және берік мекемелерді Ұлыбритания бергенін ұмытпаған жөн. Үнділер Британия империясы тарихынан үйренгендерін өз игіліктеріне жаратқысы келіп жатқан болса, оған ешбір ағылшынның наразы болатын жөні жоқ». Керенский «Ресейдің Түркістанда мемлекет басқару жолындағы іс-әрекеті Англияның Үндістандағы осындай іс-әрекеттеріне қарағанда салауаттылық екенін» айтып, соны қанағат тұтады. Олай болса социалист Керенский түркістандықтардың Ресей тарихынан өз автономияларына жету жолында үйренгендерін большевик үкіметінің жауыздығы шектен шығып кеткен заманда жүзеге асырмақ болып отырғаны туралы әлгі ағылшын либералының Үндістанға байланысты айтқандарына қарағанда тағы біраз айта түсуі керек еді. Асылында, демократиялық өлшемдерге салсақ, бұл іс солай болып шығуы тиіс еді. Алайда Керенскийдің қолындағы «бюрократиялық өлшеуіші» ешқашан өзгермейді. Оның демократиясы бізге келгенде ылғи да жетпей қалады. Керенский мырза, тәуелсіздік жолындағы күресте түркістандықтарды әлдебір «сыртқы күштер» бастап келе жатқан жоқ. Кеңестік Ресейден де безуге бізді шеттен ешкім үгіттеп, бағыттап отырмағаны белгілі. Түркістандағы Кеңес үкіметі дегеніңіз − орыс жұмысшылары атынан әрекет жасайтын орыс үкіметінен басқа ештеңе емес. Одақтық Атқару Комитетінің 5-сессиясында белгілі коммунист Шалуа Элиава осылай деп ашық айтқан. Ол кезде Мәскеуде тұрған отандастарым арқылы маған сөз салып, Түркиядағы Кеңес Елшілігінде кеңесшіл қызметін ұсынған сол Элиава мені Кеңестердің Түркістандағы саясаты туралы Еуропада жалған ақпарат таратып жүр деп жазғыра келіп, былай деген еді (Одақтық Атқару Комитеті 6-сессиясының құжаттарынан үзінді келтіремін: 1921 жыл, 47-48-беттер) «Өзбекстан мемлекетінің (демек, бүкіл Түркістанның. − М. Ш.) пролетариатсыз қимылдап жатқанын ұмытпау керек. Өзбекстанда қалыптасқан өзбек жүмысшылары жоқ. Ондағы жұмысшылар − сырттан келгендер». Бұндай келімсек әскерлерге Керенский «ұлттық армия» деп атап жүрген Қызыл Армияға сүйенеді. Олай болса сол Кеңес үкіметі Керенскийдің газетінде «орыс мүддесін» қорғап отырған үкімет ретінде көрінсе, оған таңғалудың қажеті жоқ. Мәселен, Шығыс Қытай темір жолы төңірегіндегі Кеңес үкіметі мен Қытай үкіметі арасында өрбіген дау-жанжалдарға байланысты да осылай болды. Түркістандағы Кеңес үкіметі біз үшін ешқашан, ешбір жағдайда ұлттық болып көріне алмайды. Кеңес үкіметіне қатысты Керенский мен біздің арамыздағы алауыздықтардың басты бір себебі, міне, осындай. Осы тұрғыдан келгенде, бұдан біраз уақыт бұрын «Дни» газетінде жарияланған профессор Прокофьевичтің мақаласы есіме түсіп отыр. Егер Кеңес үкіметі мен Польша арасында соғыс өрті тұтана қалса, профессор Прокофьевич Кеңес үкіметі жағында болуды өзінің борышы санайды. «Дни» газетін басқарып отырғандардың да профессор Прокофьевичпен бір пікірде екендігіне еш шүбә жоқ. Ал бізге келетін болсақ, егер Кеңес үкіметі Қытаймен, Лаһстанмен немесе басқа бір елмен соғысқа кірсе, біздің аштық құрсауында ұстап қырғыншылыққа ұшыратқан, жерімізге орыстарын жаппай қоныс аударып жатқан, отанымызда ойына келгендерін істеп ойран салған мұндай үкіметпен бірге болуды біз тіпті ойымызға да алмас едік. Тәуелсіз Түркістан құру пікірін ұзақ уақыттан бері ұстанып келе жатқандығын себепті, орыс демократтарымен жақын жүріп келдім11. Мені олардан Керенскийдің «бюрократтық өлшеуіші де, аршыны да» айыра алмаған еді. Тек менің халқымды «хайуан», «орангутан» деп атағандары жер-жебіріме жетті. Бұдан әрі төзуіме мүмкін болмады. Мен Керенскийдің Ресейден бөлінгісі келетін халықтар өкілдеріне қаратқан үндеулерін мүлде қабылдамаймын. Оларға құлақ та асқым келмейді. Ал Керенский өзінің осындай қылығымен оң жағындағы Миллюковтарды ғана емес, сол жағындағы Черновты, тіпті Абрамовичтарға дейінгі бүкіл орыс демократиясын түркістандықтарға қап-қара қылып көрсетіп отыр. Себебі Түркістан бұқарасының ұғымында Керенский орыс демократиясының «ең үлгілі» тұлғасы. Бұл күнде біздің бір ғана жолымыз бар. Ол − ұлтты құтқару жолы. Біздің мұратымыз − ұлттық тәуелсіз Түркістан. Ұлтшылдық біздің, соның ішінде менің де, саяси идеяларымыздың соңы емес, басы. Олай болса біздің барлық іс-қимылымыз өз билігіміздің әз қолымызға өтуін қамтамасыз ету тұрғысынан жасалуы керек. «Хайуан», «орангутан» атанғаны ұлтымыздың жадынан ешқашан шықпайтынын және оны шығара да алмайтынын Керенскийдің біліп қойғаны жөн...

1930 ж., №9-10-11

Қазақстанның он жылдығына орай Түркістанның осы бөлігіндегі Ресей саясатынан қысқаша мағлұмат бере кету лазым деп есептейміз. Большевиктер басқаруға келісімен-ақ, Ұлт Істері Комиссарлығы жанынан Қазақ бөлімшесін құрып, оның басына бұрынғы Торғай уәлаяты, Уәли мекемесінің тілмәші және Орынбор күзетінің қызметшісі Мұқамәдияр Түнғачинді отырғызды. Міне, көріп отырсыздар, қазақ халқының билігі оның іштен шыққан жауының арандатушылық қолына осылайша ұстат қызылды. Одан кейін «Бүкіл Қазақ уәлаяттарының Төтенше Комиссарлығы» орны ұйымдастырылды. Бұл орынға Кеңес үкіметі бұрышы миссионер, бұзақы элемент, шоқынған қазақ Степновты (Stepnov) отырғызды. Степнов өз басындағы осындай жәйттерін жасырып, қазақ арасында Әліби Жангелдин деген атпен жүретін болып келісілді. Бүкіл Түркістанға мәлім мүттәйім Көлбай Тоғысовты да Кеңес үкіметі Степновқа орынбасар етіп тағайындады. 1916 жылы, бүкіл Түркістан халқы көтеріліс жасағанда, Патша үкіметінің саясатын жақтап шыққан жалғыз түркістандық осы Көлбай Тоғысов еді. Тоғысов Патша үкіметінің мұғажыр саясатын да жақтайтын. Арандатқыш Түнғачин, миссионер Степнов, мүттәйім Тоғысовтардың соңынан Кеңес Одағы бұрыннан шарлатандығымен танылған Бақытжан Қаратаевты сайлады. Бақытжан Қаратаев патшаның министрлері Столыпин мен Кривошейндердің мұғажыр саясатына қызмет еткен жалғыз дала қазағы еді. Арандатқыш, миссионер және екі мүттәйім міне, бұлар Кеңес саясатының Түркістан далаларын басып тұрған торт аяғы іспетті болатын... Қазақ халқы не Қазан төңкерісіне, не Кеңес үкіметінің тыңдарды игеруіне мүлде қатысқан жоқ. Қазақтар да бүкіл Түркістан халқымен бірге Мәскеу диктатурасына қарсы күресіп келді және күресе беретін болады. 1919 жылдың 10 шілдесінде Қазақ даласын басқару үшін Төңкерістік Комитет құру және 1920 жылдың 26 тамызында «Қазақстан Кеңестік Социалистік Автономиялы Республикасын» құру жөнінде декрет шықты. Бұл Республикаға Семей, Ақмола, Торғай, Орал уәлаяттары, Астрахан уәлаятының бір бөлігі (Бөкей ордасы), Каспий сырты уәлаятының Маңғыстау бөлігі мен Орынбор уәлаятының бір бөлігі кірді. Қазақ тұрғындары жоқ дерлік Орынбор қаласын Қазақстанның орталығы деп бекітті. 1924 жылы Түркістанның ұлттық шекараларын айқындау саясаты жүзеге асырыла бастады. Сол жылдың желтоқсан айында Қазақстан қазіргі аумағына келтірілді. Жоғарыда аталған уәлаяттарға бұрынғы Сырдария, Жетісу және Амудария уәлаяттарының қазақтар қоныстанған бөліктері қосылды. Қазақстан астанасы Ақмешіт қаласына көшірілді11. Қазақстанның қазіргі жер көлемі 2 миллион 960 мың шаршы километр. Яғни қазіргі Ұлыбритания, Франция, Алмания, Италия, Швейцария және Норвегиялардың аумағын қоса алғанда артығырақ. 1926 жылғы санақ бойынша Қазақстанда 6 миллион 503 мың адам тұрады. Осы санның мөлшерімен жүзден отызы орыс және украин мұғажырлары, 540 мың қала халқының көбі (мөлшермен жүзде 53-і) орыстар. Орыс мұғажырлары өлкенің ең шұрайлы жерлеріне қоныстандырылған. Олардың көпшілігі Ақмола, Қостанай аймақтары мен Семей, Жетісу және Сырдария аймақтарына суармалы егіс алқаптарына орналастырылған. Қазақстан ғана емес, бүкіл Кеңес Одағы бойынша ең құнарлы жерлер саналатын Қостанай мен Ақмола аймақтарында орыс мұғажырлары қалаған жерлерін иемденген. Мұғажырлар Қостанайда тұрғандардың жүзде 62 жарымын, Ақмолада жүзде 52 жарымын құрайды. Кеңестік Ресейдің Қазақстанға бағытталған ұлттық саясаты хақында бұл арада егжей-тегжейлі тоқталып жатудың қажеті жоқ. «Яш Түркістанның» әр санында оның әр саладағы көріністері туралы жеткілікті жазылып келеді. Бұл арада тек кеңестік Ресейдің мұғажыр саясаты туралы бір-екі сөз айта кетпекпіз. Мұғажыр саясаты орыс үстемдігі Түркістанда не істемек болып отырғанын өте анық көрсетіп береді. 1924 жылы Кеңес Одағы Қазақстанның көшпенді және жартылай көшпенді аудандарына жер реформасын жүргізу туралы заң қабылдады. Осы заңның 14-тармағында «Көшпенді және жартылай көшпенді аудандарда жергілікті тұрғындарға жер беру аяқталғанға дейін мұғажырларға да, басқаларға да арендаға жер берілмейді» делінген. Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің 1924 жылғы 17 қазандағы қаулысында «Кеңес үкіметінің мұғажыр саясаты төңкеріске дейінгі орыс мұғажыр саясатынан бүтіндей өзгеше. Жергілікті халық жермен қамтамасыз етіліп болғанға дейін мұғажырларды жерге орналастыруға рұқсат етілмейді» делінген. Осы заңға негізделіп Қазақстан Атқару Комитеті 1925 жылы бір қаулы қабылдады. Бұл қаулы бойынша Қазақстанға өз бетімен көшіп келген мұғажырларға жер алу құқығы берілмейтін болды. Алайда бұл қаулының күшін Мәскеудің сенімді өкілі Голощекин жойды. Оған наразылық білдірген қазақ коммунистеріне Мәскеу қызыл армиясының күшімен құқай көрсетті22. Сонымен орыс мұжықтарының Қазақстанға келіп, жерге ие болуы жалғаса берді... Қазақ коммунистерінің наразылықтары күшейді. Атақты коммунистердің көбі оппозицияға қосылып кетті. Смағұл Сәдуақасұлы Мәскеуде шығатын «Большевик» атты журналда көлемді бір мақала жариялады (1928 жыл, қаңтар). Смағұл Сәдуақасұлы бұл мақаласында Рыков, Калинин, Зеленский, Голощекин және басқа да бірқатар мәскеулік коммунистерді отаршылдық империашылдық айыптармен айыптады. Кеңес үкіметінің «көшпенді және жартылай көшпенді аудандарда жергілікті халықты жермен қамтамасыз еткенше мұғажырларға жер беруді тоқтатқан» қаулысын жақтап шыққан қазақ коммунистеріне Кеңес Одағы Атқару Комитетінің жаңадан құрылған «Мұғажыр комитеті» (бұрынғы патшалық дәуірдегі мұғажыр мекемесі) алда салынатын «Түрксиб» темір жолы бойында мұғажырлар орналастыруға жарамды қанша жер барын анықтау» жарлығын түсірумен жауап берді. Осы жарлық шыққаннан кейін бір ай өткен соң «Мұғажыр комитеті» 1928-1933 жылға дейін «Түрксиб» темір жолы бойына 400 мың орыс мұжығын орналастыру мүмкін екені туралы мәлімдеді. 1928 жылдың 27 сәуірінде ауылшаруашылық комиссары Қазақстанға мұғажырлар әкелу жөнінде шұғыл шаралар қарастыру туралы қаулы алды. Міне, осылайша Кеңес үкіметі өзі шығарған қаулысын өзі жойып, Түркістанның қазақ бөлігіне орыс мұжығын селдей қаптатуда. Орыс мұжығына көбірек жер алып беру, сонымен бірге орыс мұжығын Түркістанға көбірек орналастыру үшін Кеңес үкіметі өзінің «көшпенді және жартылай көшпенді тұрғындарды алдымен орналастыру» туралы шығарған қаулысынан бас тартты. Соңғы кездерде қазақ газеттері қазақ халқын жерге орналастыру ісінін. жол ортада үзіліп қалғаны туралы ашына жазылған материалдарға толы. Орыс мұғажырлары күн сайын көбеюде... Қазақстанның оныншы жылын мерекелеп жатқан түркістандықтар Кеңес үкіметінің саясатына, әсіресе мұғажыр саясатына мұқият талдау жасаулары керек.

1930 ж. № 11

Бір халықтың тартқан тауқыметі қанша ауыр, көрген қорлығы қанша көп болса, оның бойындағы намысының оянуы және қарсыласу күшінің артуы да сонша тез болады. Түркістан халқы ерте оянып Ресей үстемдігіне қарсы жан пидалықпен күрес жүргізуіне, сөзсіз, орыс үкіметінің бүл халықтарды жойып жіберуге бағытталған қатыгез де жауыз саясаты себепкер болды. Өткен ғасырдың 80-жылдарында ғана бүкілдей бодандыққа түскен өлке тұрғындарының 1905 жылдан бері қарайғы Ресейдегі барлық төңкерісшіл қозғалыстарға, орыс озбырлығына қарсы бағытталған барлық төңкерістерге қатыса бастауы соның айқын дәлелі. Түркістан халқы орыс билігіне ешқашан өз еркімен мақұл болмаған. Ол ылғи да орыс бұғауына қарсы күресіп келеді. Өйткені оны бұл күрестен бас тартуға мақұл ететін факторлар болған жоқ. Орыс отаршылдық саясатының негізінде мұғажыр мәселесі жатқаны ешкімге құпия емес. Патша үкіметінің ұраны − «Сібірияны нағыз орыс Сібіриясына айналдырғаны сияқты, Түркістанды да нағыз орыс Түркістанына айналдыру» болатын. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін бұрыннан мәлім екі жол бар еді. Оның бірі: жергілікті халықтың материалдық және рухани өркендеуіне шек қойып, оны азып-тозып, өліп-бітуге душар ету. Екіншісі: бұл өлкеге орыс мұғажырларын көптеп әкеліп, орыс көпшілігін жасау. Ресейге бодан болған өлкелер мен халықтардың өміріне көз жүгіртсек, коп жайды анықтауға болады. Алысқа бармай-ақ, Түркістанымыздың Орал, Ақмола тараптарына қарасаңыз, Жетісуды оймен шолсаңыз − жеткілікті. Патшалық Ресейдің осы залым саясаты Түркістан жастарын өз халқының ұлттық болмысын сақтап қалу жолында күреске шығуға мәжбүр етті. Жастарымыз ондаған жыл күресті. Олар халқымыз бастан кешіріп келген және бұдан соң да бастан кешірмек болып отырған құқықсыздықты жоюға бел байлаған. Сол себепті де олардың бас бағдарламасы мұғажыр саясатына қарсы күресу, халқымыздың тартып алынған құқықтарын өздеріне қайтарып беру, тым құрығанда осы қанқұйлы саясаттың бұдан кейін жалғасуына жол бермеу болатын. Ресейде әртүрлі себептермен Патша үкіметіне қарсы күресіп жатқан әр алуан партиялар бар еді. Бұл партиялардың бірқатары Түркістан халқын өз тарапына тарту мақсатында бағдарламалары мен мәлімдемелерінде осы мәселені де қамтып отыратын. Осы орыс партияларының сөзі мен ісі бір жерден шықпайтынына қысқа уақыттың ішінде көз жеткізгенімізді айта отырып, ең салтанатты мәлімдемелер жасаған «езілген ұлттардың құтқарушысы» дәуіріне енеміз. Большевиктердің 1917 жылғы таратқан мәлімдемесін оқысаңыз, онда «Жас Түркістанға» тән көптеген пікірлерді кездестіресіз. Ол баяндамада Түркістан халқының құқығы мен мүлкінің қорғалуы қамтамасыз етілетіні туралы дәлелдер берілген. Әңгіме онымен ғана шектелмейді. Олар түрлі кеңес конференцияларында қаулылар да қабылдады. Бұл қаулыларында Түркістан халқының, оның ішінде қазақтардың, тартқан азап, көрген қорлықтары, бұдан былай мұндай озбырлықтарға жол берілмейтіні, патша үкіметі тарапынан жүргізілген саясаттың зардаптары және оны жоюдың қажеттілігі туралы айтылады. Осылардың бәрі Түркістан ұлттарының да талаптары болатын. Бұл дәуірде мұғажыр мәселесі талқыланғанда тек оны сынау тұрғысынан ғана сөйленетін. Өйткені бұл кезде мұғажыр мәселесі жағымсыз құбылыс саналатындықтан, оны жақтаушылар жағымсыз адамдар болып көрінетін. Ол кезде Кеңес үкіметіне жан-жақтан қауіп төніп тұрған еді. Ол заман етті. Жағдай өзгерді. Кеңестік Ресей күш жинай бастады. Енді алдап, жұбатып отырудың қажеті қалмады. Сонымен Кеңес үкіметінің төрағасы Рыков «Мұғажыр жұмыстарын жөнге салу лазымдығы» туралы кеңес конференциясы қарсаңында үкіметтің бағдарламасына байланысты сөйлеген сөзіне орай, Борохидо «Жеке өлкелер мен халықтардың мүдделерін жалпы Одақ (Ресей) мүддесіне құрбан ету қажеттілігі» туралы, Митрофанов болса (Mіtrofanow) «Орыс мұжықтарының Түркістанға мәдениет әкелетіні» хақында өз ой-пікірін ортаға салып жатты. Осының артынан мұғажыр жоспарлары мен заң ережелері жасалып, «Мұғажыр мекемелері» құрыла бастады. Бұрынғы конференциялардағы жылтылдақ сөздер, жылтылдақ қаулылар бүкілдей ұмыт болған еді. Қазақстанда − Голощекин, ал Мәскеудегі Мұғажыр мекемесінің басында отырған Кривошейннің ізбасарлары бұрын астыртын жүргізіліп келген істерді енді ашыққа шығарып, үкімет бағдарламаларына енгізе бастады. Сонымен, бұған дейін мұғажыр саясатын жақтағаны үшін өтірік болса да жек көрінішті болғандар, енді бірден Кеңес төңкерісінің сардарлары болып шыға келді. Кеңес үкіметінің төрағасы Рыков бастап, қалған коммунистер қостап, Столыпин, Кривошейндердің аттарына небір жылы сөздер жаудыруға кірісті. Қазір большевиктер айтып жүрген уағыздар жаңалық емес. Орыс мұжықтары арасында мұғажырлыққа кызмет ету пікірін де Рыков өз жанынан шығарған жоқ Ол Столыпиннің өсиеті болатын. Борохидоның «Жекелеген өлке мен халықтардың мүддесін жалпы Одақ мүддесіне құрбан ету» дегені де Столыпиннің «Қазақтарды емес, қазақтардың тың жатқан жерлерін ойлау керек. Қазақстан жерлерін тек қазақтардың өздеріне ғана қалдыру Ресей үшін кешірілмес күнә болар еді» деген сөзінің екінші бір нұсқасынан басқа ештеңе де емес еді. Митрофановтар айтып жүрген «мәдениет» мәселесі де жаңалық емес. Бұл да адамдарды алдап-арбауға көп қолданылып, әбден сілікпесі шыққан бірдеңе. Мұндай «мәдениеттің» нәтижелері де бізге белгілі. Сталиндік «Ресейдің тыртығы» болып отырған осы мұжықтар Столыпин кезіндегіден басқа бір сапаға айналатынына сенетін ақымақтар сол мұжықтардың өз іштерінен де табыла қоюы екіталай. Митрофановтың өзі осыған сене ме екен?! Шындыққа сәйкеспейтін осындай мәлімдемелер туу басында-ақ Түркістан ұлтшылдарын иландырмаған еді. Ол әуел баста-ақ «жалған сөздерге алданбайық, іс шын мәнінде басқаша» деп жар салған да болатын. Түркістан халқы орыстың әулиесі келсе де сенбейді. Ол «Ақ орыс, қызыл орыс − бәрі бір орыс» деген ата-баба сөзіне барынша ден қойып келе жатыр. Оқиғалардың дамуы Түркістандағы коммунистер мен комсомолдардың да көзін аша бастады. Большевиктік Ресейге әуел бастан-ақ адал қызмет еткен Қадырғалиұлы ұлттың басына түсіп жатқан зобалаңдарға өзінің де себепкер болып отырғанына төзе алмай, ар азабының ауыртпалығын тартып, ақыры жаннан кешті. Ол «дүние жәннатының» орталығы Мәскеу қаласында өлерден бірнеше сағат бұрын жазып қалдырған өсиетнамасында «Мемлекетімізге орыстар селдей ағып барады» депті. Тағы бір атақты комиссар «мен ұлттық арымды орыс империализміне сатқан коммунист емеспін» деген сөзімен коммунист «құтқарушылар» Ресейінің отаршылдық империалистік саясатының нағыз сиқын ашып берді. Ол Рыков, Калинин бас болған орыс коммунистері қанқұйлы империалистер ретінде дайындап, ұлттық талаптарын ортаға шығарды. Демек, Кеңес үкіметінің төрағасы Рыков Патша үкіметінің төрағасы Столыпиннің атына марапаттаған сөздер айта бастағанда, қазақ коммунисі Смағүл Сәдуақасұлы Столыпин заманындағы айтыскер ұлтшылдардың рөлін ойнай бастайды. (Мәскеуде шығатын «Большевик» журналының 1928 жылғы ақпан санындағы «Орыс емес халықтар және ұлттық коммунистер» мақаласы қаралсын). Түркістан коммунистері арасындағы ағымдар туралы партия құрылтайларында жауапты қызметтердегі коммунистердің аузынан естігеніміз бар еді. Енді ол туралы кеңестік басылымдар ашық жазуда. Қазақ коммунистері арасынан «алашордашылардан» да қауіптірек, әсіресе ұлтшылдар шыға бастағаны жөнінде Мәскеу агенттері өздері айта бастады. Елде жүргізіліп жатқан қанқұйлы саясатты «Яш түркістандық» отандастарымен бірге «ұлттық» коммунистер де түсіне бастады. Ал Ізмұхан Қорамысұлы тәрізді іштен шыққан бірлі-жарым сатқындар бұрын да бар болатын. Міне, кеңестік Қазақстанның он жылдығында біз қайтадан 1916 жылдың қарсаңында тұрғандаймыз. Бастан кешкен күндер Түркістанда орыс қызыл империалисті мен жергілікті халықтар арасындағы қанды күрестерге толы екенін көреміз. Бүкіл жас түркістандықтар Қызыл Ресейдің 1917 жылғы жағдайлары қайтып оралатындай болса, соған мұқият дайындалулары лазым. Ұранымыз − «Түркістан − түркістандықтардікі!» болуы тиіс. Халқымыздың бақыты мен гүлденуі соңда ғана қамтамасыз етіледі. Қасқырға қой баққызатын аңқау заман өткені қашан. Ей, жас коммунист жерлесім! Көзіңді аш. Халқыңның болашағы үшін болатын күрестерге әзірлен.

1930 ж., № 11

Кеңес Одағының XVІ партия құрылтайы алдында барлық «ұлттық» коммунистік партиялардың конференциялары болып өтті. Біздің Түркістанда VІІ қырғыз, VІ қазақ, V өзбек, V түркімен және І тәжік партия конференциялары өткізілді. Осы форумдардың бәрінде партияның мемлекет басқару салаларындағы табыстары, социалистік құрылыстың даусыз жеңістері, болашақта қол жеткізуге тиісті межелер жөнінде көп айтылды. Большевиктер, әрине, өз істеріне өздері қанағаттанатынын жасыра алмады. Олар осы күнге дейінгі қол жеткізген табыстарына риза бола отырып, болашаққа арналған жоспарлары да нәтижелі болады деп қатты сенеді. Конференцияда сөйленген сөздер бір-біріне кісі таңғаларлықтай ұқсас еді. Белоруссияның орталығы Минскіде, Сибириядағы Якутскіде, Кавказдағы Тбилисиде, Түркіменстандағы Душанбеде11 тағы басқа жерлерде еткен партия конференцияларының ашылу сөздерін сөйлеген бас хатшылар бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай ұқсастықпен тұжырымдар жасады, қорытындылар шығарды. Ол − ол ма, тіпті репликалар мен қол шапалақтау да бір конференциядан екінші конференцияға сол күйінде көшіп отырды. Соған қарамастан, осы партия конференцияларынан көптеген нәрселерді аңғару қиын емес. Кейде біз іздеген шындықтың өзі дәл осындай формулаларда ашылып, айқындалып көрінетіні бар. Өкінішке орай, Түркістанда өткізілген барлық партия құрылтайларының қорытындылары туралы біздің қолымызда толық мағлұмат жоқ. Тек Қазақстан мен Өзбекстан партия құрылтайларының материалдары ғана бізде біршама толық. Жалпы Түркістандағы жағдайды егжей-тегжейлі талдау үшін осының өзі де жеткілікті. Құрылтайлардың бәрі де өз жұмысын Сталинді мақтаудан бастады. Одан соң лениндік қағидалардың дұрыстығы дәріптелді және қуатталды. Осы ұзақ сонар ресмияттардан кейін партия қатарын большевиктендіруді жалғастыра беруге және оны «өзін-өзі сынау» жолымен жүзеге асыруға шақырылды. Сондай-ақ партияның кемшіліктері хақында да айтылады. Әлбетте, большевиктік қозғалыстарға кедергі болып отырған тап жауларын сөгу де ұмыт қалған жоқ. Орын тапшылығы себепті құрылтайда айтылғандардың бәріне бірдей тоқталып жатпаймыз. Тек тым сорақы көрінген кейбір тұстарына ғана аялдай кетуді жөн санап отырмыз. Өзбекстанның бас хатшысы Камал Акрамұлы өзінің 4 шілдедегі кіріспе сөзінде: «Өзбекстан − Кеңестер Одағының айырылмас бір бөлігі», − деп жар сала жариялады. Оны тыңдаған адамдардың ойына сол сәт «Мәскеудегі қожайындарына жағыну үшін Камал мырзаны осыншама жерге дейін құлдырауға нендей себептер мәжбүр етті екен?!» деген сауал еріксіз оралады. Камал мырза және оның Мәскеудегі көкелері Өзбекстанды (демек, бүкіл Түркістанды) Мәскеу диктатурасына байлап тұрған тіндердің беріктігіне өздері де толық сенім арта алмай отырған болса керек! Өзбекстан Компартиясының қатары салауатты деуге келмейтін тәрізді. Бұл туралы Камал мырза Өзбекстан партия құрылтайында айта алмағанымен, артынан Мәскеуде өткен партияның XVІ конференциясында айтты. Өзбек коммунистері арасында мәскеушілдерді үрейлендіріп отырған ағымдар хақында Камал мырза Самарқанда айта алмауының себебін біз жақсы білеміз. Ол осы бір ең жоғары форумда өзінің Мәскеуге деген адалдығын тағы бір рет дәлелдеп қалудың орайы деп білді. Өзбекстан коммунистерінің кем дегенде төрттен үші Мәскеу диктатурасына қарсы болып отырғанын Өзбекстандағылардың өздері жақсы біледі. Бірақ оны Кеңес Одағының басқа жеріндегілері біле бермейді. Камал мырза өздерінің қандай жаулармен бетпе-бет келіп отырғанын «дүниенің алтыдан біріне» білдіру арқылы, өз қожайындарына нағыз «достың» кім екенін тағы бір көрсетіп қалуға тырысты. Осы орайда орыс империализміне қарсы күресте біздің мұраттарымызға айналған идеяларымыздың Түркістан коммунистерінің көпшілігіне ықпал жасай бастағанын мойындап, осы шындықты бүкіл әлемге жария еткені үшін Камал мырзаға көптен-көп рахмет айтамыз. Камал мырза Мәскеудегі XVІ партия құрылтайының таңертеңгі отырысында: «Ұлы орыс шовинизмі жергілікті шовинизмнің күшеюіне себепкер болуда. Жергілікті буржуазияның идеясы жергілікті партия мүшелерінің санасынан орын алуда, − деді. − Ұлтшыл элементтер Ресей компартиясы мен орыс пролетариатта басшылығын қабылдап отырған біздерді отаршылдықтың сойылын соғушылар деп есептейді. Мақта шаруашылығының ұлғайтылуын − Өзбекстанды және бүкіл Түркістанды Мәскеудің қызыл отарына айналдыру үшін болып отыр деп қарайды. Ұлт республикаларын Кеңес Одағы пролетарлық басшылығынан айырмаққа тырысады. «Үстем ұлт өкілдері − орыс пролетариатта отаршылдық ауруымен ауырғандар», − деп біздің партиямыздың ішінде жүрген ұлтшылдардың бірі осы жаңа ғана айтты». Біздің көз алдымызда мынадай бір көріністер тұр: демек, ұлттық коммунистердің едәуір бөлігі Мәскеудің ұлттық саясатына қарсы күресіп жатыр екен. Сонымен катар, Мәскеу жылына кем дегенде он рет жаназасын шығарып келе жатқан ұлттық буржуазия да өзінің көрін қазушыларына қарсы күресетін мүмкіндігінен айырыла қоймапты. Зеленский кеңестерге қарсы қозғалыстар ағылшындар тарапынан қаруландырылып жатыр деседі. Камал мырза болса Түркістандағы Мәскеуге қарсы дұшпандық әрекеттер орыстың ұлы державалық шовинизміне жауап ретінде туып отырғанын айтады. Осы орайда осы екі пайымдаудың қайсысы дұрыс деген бір сұрау өз-өзінен туындайды. Біз, әрине, қай тұрғыдан айтқанына қарамастан, Камал мырзаны дұрыс дер едік. Егер Зеленский ойлағандай, Түркістандағы ұлттық қозғалыстарға ағылшындар тарапынан шынымен көмек көрсетілсе еді, түркістандықтар сырттан Кеңес үкіметінің Қытайдағы, Үндістандағы және Ирандағы коммунистерге көрсетіп жатқан жәрдемінің жүзден, тіпті мыңның біріндей жәрдем ала алса еді, онда Зеленский, Голощекин, Аронштам және басқа да осыларға ұқсас адамдар Түркістаннан әлдеқашан аласталған болар еді. Өз халқының қанын сүліктей сорған Камал және оның жергілікті комитеттердегі достары да биліктен кетіп, халық пен елдің жексұрындарына лайық жұмыстарға барып жегілген болар еді.

Түркістандағы партия құрылтайларына қайта ораламыз.

Түркістанның қазақ бөлігіндегі Қазақстан Халық Комиссарлар Кенесінің төрағасы Исаұлы Ораз және партия комитетінің бас хатшысы Ізмұхан Қорамысұлы11 − орыс пролетариатта үстемдігінің атамекеніміздегі ең адал қызметкерлері. Осы Исаұлы Ораз да қазақ коммунистерінің арасында Мәскеуге қарсы жаулық пиғылдардың, ұлтшылдық ой-пікірлердің өршіп бара жатқандығым айтып шағынып жүр. «Яш Түркістанның» бұрынғы санында Қазақстанның он жылдығына байланысты жариялаған материалымызда қызыл Мәскеудің Түркістанның қазақ бөлігіндегі жетістіктері дейтіндердің шын сырын толық ашып көрсетіп берген едік. Бұл арада тек Исаұлының біз баяғыдан жазып жүрген шындықтарды екінші бір жағынан растай түсетін кейбір сөздеріне ғана тоқталып өтеміз.

Исаұлы Орай былай дейді: «Ұлтшылдар туралы сөз еткенде біз тек «алашордашыларды» тілге тиек етпейміз. Партия ұйымдарындағы ұлттық ағымдар туралы сөз қозғасақ, тек Смағұл Сәдуақасұлына шүйілеміз. Меніңше, біз бұлармен ғана шектелсек, үлкен ағаттық жіберген болар едік. Жаңадан өсіп келе жатқан ұлтшылдар «алашордашылардан» да қауіптірек. Жаңа ұлтшылдар жоғары оқу орындарында, қалалар мен ауылдарда жаппай бой көрсетуде» («Советская степь», 12.6.30). Мәскеудің қызыл жандармы Голощекин де қазақ коммунистері арасында ұлтшылдық ой-пікірлердің күн санап өсіп келе жатқанын айтып шағынуда. Ол Ерназарұлы Елтай (Қазақстан Атқару Комитетінің төрағасы) мен Исаұлы Ораздың аттарына және «Еңбекші қазақ» газеті редакциясына келіп түсіп жатқан домалақ хаттардың көбейгенін айтады (Осы газеттің 9 маусымдағы саны). Авторлардың кейбірі бізге мәлім бұл хаттарда күйзелген қазақтардың ауыр халі, орыс коммунистерінің отаршылдық озбырлықтары жөнінде ашына айтады. Кейбірінде коммунист Елтай, Ораз, Ізмұхандарды орыс отаршылдарына өз халқының мүддесін сатқан деп ашық жазылған да. Енді сіз өзбек коммунистерінің «орыс пролетариатының отаршылдық ауруы» туралы айтқандары мен «қала, ауыл және жоғары оқу орындарында жаппай бой көрсетіп, «алашордашылардан» да қауіптірек болып отырған ұлтшылдарды» бір қатарға қойыңыз да, Камал, Ораздардың «Түркістанды Мәскеуге байланыстыратын тіндер нығайып барады» деген сөздерін еске алыңыз. Сонда мәселенің ар жағы өз-өзінен белгілі болып қалады. Камал, Ораз, Елтай бауырлар, Зеленский, Голощекин және басқа да Мәскеу агенттері − мырзалар! Сіздер өздеріңізді де, біздерді де алдамақ боласыздар! Түркістан мен Мәскеу арасында ішкі байланыс ешқашан болмаған және бола да алмайды. Орыс большевиктері Түркістанды Ресейге тек орыс қаруының күшімен, дүние жүзінде бұрын-сонды болмаған жауыз, қатыгез үстемдікпен байлап ұстауда.

Самарқанда Камал мен Зеленскийлер, Алматыда Голощекин мен Ораздар, Ашхабадта Аронштам және аты-жөні есімде жоқ біреу Душанбедегі партия бағытының дұрыстығын бірауыздан құптап шықты. Түркістанның езінен шыққан және Түркістанға сырттан келген қызыл Ресейдің агенттері «Кеңестік мемлекет өмірінің әр саласындағы табыстарымыз ең алдымен партияның дұрыс басшылығына тән» деп өзеуреді. Сонымен бірге тап осы газет беттерінде Орта Азия Бюросы өз қателіктері мен кінәларын да айтуға мәжбүр болды.

Осыдан соң Камал мырза елеулі адасушылық болғаны туралы баяндады. Камал мырза: «Өзбекстанда елеулі саяси қателіктер жіберілді. Біз Лениннің негізгі принциптерін ұмыттық. Жергілікті жағдайлар мен ерекшеліктерді зерттемедік. Колхоздарға кірудің ерікті түрде болуы тиіс екенін және ұжымдасуда қарапайым формадан күрделі формаға біртіндеп өту керектігін естен шығарып алдық» деп мойындады. Алматыдан Голощекин, Ашхабадтан Аронштамдар да осындай қателіктер хақында, дәл осындай сарында сөйледі. Ал енді осылардың қай-қайсысы болсын, осыдан не бәрі жарты жыл, яки сегіз ай бұрын аталмыш қателіктер туралы айтқысы келгендердің аузын буып отырған еді. Мәселен, «мәскеулік түркімен» Аронштам мырза Түркіменстандағы ұжымдастыру саясатының жергілікті жағдайға сәйкес келмейтінін айтқан кейбір жергілікті коммунистерді «кері төңкерісшілдер» деп айыптап, оларға құқай көрсетіп жүргені туралы «Яш Түркістанның» бұрынғы сандарында жазған болатынбыз. Енді, міне, «Еңбекші қазақ» газеті партия конференциялары өткеннен кейін партияның көптеген мүшелері партия белгілеген бағыттың Қазақстан жағдайына сәйкес келмейтінін біле тұра, айтуға батылдары бармай отырғандары жайында жазуда. Аталмыш газеттің редакциясы күштеп ұжымдастырудың қасіретті нәтижелері хақында ауыл-қыстақтардан келіп түсіп жатқан хат-хабарларды да жариялаудан жасқанып отырғанын білдірген. Қателіктер туралы сөз Түркістанның шартарабынан көтеріліс нышандарының белгі беруіне орай айтыла бастады. Ал енді қазіргі кезде қателігі айтылып жатқан партия бағыты іс жүзінде қандай нәтиже берді? Соған келейік. Қазақстанда малдың үштен бірі ғана қалған. Өзбекстан, Түркіменстан, Қырғызстанда да мал басы коп кеміген. Бұл туралы Алматыдан Исаұлы Ораз, Самарқаннан өзбек коммунистері ашық айтуға батылдары жетті. Шаруашылықты ұжымдастыру жолымен дамытуға ешқандай бір шүбә келтірмейтін осы Ораз Исаұлы лениндік теориялардың іс жүзіндік нәтижелерін көргеннен кейін ғана бір онды пікірге келіпті. Оның бұл пікірін біз елеусіз қалды деп айта алмаймыз. Исаұлы: «Ұжымдастыруға қажетті жалпы шарт-жағдайлар біздің шаруа қожалықтарымызда жоқ», − дейді. Көрдіңіз бе, Қызыл Мәскеу диктатурасына ең адал агенттердің бірі саналатын Исаұлы Ораз енді келіп Смағұл Сәдуақаспен бір жерден шығып отыр. Смағұл Сәдуақас та лениндік бағытты қабылдаған. Оның пайымдауынша, ленинизмді жүзеге асыратын шарт-жағдайлар Қазақстанда әзірленбеген. Осыны айтқаны үшін Смағұл «буржуазия агенті» делініп қараланды.

Партияның ұлт республикаларында жергілікті мамандар дайындау жөніндегі нұсқауларына айтарлықтай көңіл бөлінбей отырғаны да құрылтайларда сөз болды. Ол туралы біз «Яш Түркістанда» сан сайын дерлік жазып келеміз. Өйткені ұлттық кадр мәселесі біздің ұлттық күресіміздің ең негізгі мәселелерінің бірі болып саналады. Конференцияларды ұйымдастырушылар «Правда Востока» газетінің 11 маусым санында «Тап жаулары жастарға үміт артады» деген атпен бір мақала жариялады. Бұл өте дұрыс айтылған сөз. Біз журналымыздың бұрынғы сандарындағы бас мақалалардың бірінде осы мәселеге байланысты оз ойларымызды ашық айтқанбыз. Ұлт республикаларында жергілікті мамандар дайындау мәселесіне егжей-тегжейлі тоқталып отырмаймыз. (Бұл жөнінде «Яш Түркістанның» 7-8-сандарындағы « Ұлттық мамандар дайындау саясаты» деген мақала қаралсын.) Құрылтайдың Ережепұлы атты бір делегаты: «Маман жұмысшыларға деген зәрулік пен оларды дайындайтын мектептеріміздің мүмкіндіктері арасындағы алшақтық бес жылдан кейін де пәлендей бір өзгеріссіз күйінде қалып отыр», − дейді. Ережепұлы Орта Азия білім орындарындағы оқушылардың ұлттық құрамы қанағаттандырмайтынын айрықша атап көрсетті. «Білім орындарындағы 4-5 мың жастардың жүзден жеті жарымы ғана, яғни 300-375 ғана жергілікті ұлт ұл-қыздары. Үш жылдық сынақ курстарда еуропалықтар жүзде 81-ін құрайды. Өнеркәсіп, техникумдарда 1928 жылы еуропалықтар жүзде 65 еді. Биыл жүзде 71-ге жетті», − дейді Ережепұлы. Түркістанның қазақ бөлігінде жағдай тіпті нашар. Оның, барлық жерінен қаржы тапшылығын айтқан дауыстар естіледі. Осыған орай халықтың табан ет, маңдай терімен тапқан қаржысы қайда кетіп жатыр деген бір сұрау «Яш Түркістан» оқырмандары тарапынан қойылары хақ. Соншама қаржының қайда кетіп жатқаны туралы, әрине, бізде толық мәлімет жоқ. Тек ішінара ғана білеміз. Мінеки, «Советская степь» газетінің 3 тамыз күнгі санында қазақтардың қаржысымен жасалған бес аэропланды Қызыл Армияға беру рәсімі, ал алтыншысы жасалып жатқаны туралы жазылыпты. Шелғиманов, Мальчиков, Прохоров деген кісілермен бірге Ізмұхан Қорамысұлы Қазақстан аспанын байлардың кедейлерге шабуылынан қорғап тұруға көрсеткен қалтқысыз көмектері үшін қазақ кедейлерін мақтап-марапаттап құттықтады. Әлгілердің арасынан Прохоров деген біреуі: «Біз аспаннан шабуыл жасайтын құзғындарға қарсы қыранша шүйіліп, дұшпанның күл-талқанын шығарамыз», − деп лепірді. Бізді ұзақ жылдар бойы бодандықта ұстап келген патшалық Ресейдің, одан кейін, міне, он үш жыл бойы езіп-қанап отырған большевиктік Ресейдің қызғындарынан да өткен жауыз, қанішер құзғындар дүниенің басқа бір жерінен табыла қояр ма екен?! Ауылдар мен қалалар, орыс пролетариатының отаршылдық ауыруымен ауырғанын көріп отырған көзі ашық жас күштер, сендерге айтамын: дүние жүзінде халқымызды езіп-қанап жатқан Мәскеу құзғындарынан өткен жауыз дұшпан жоқ екенін ұмытпаңыздар!

1930 ж., № 12

«Жаңа Ферғана» газетінің 25 қыркүйек күнгі санына Өзбек Коммунистік партиясының жауапты Бас хатшысы Юсупұғлы Ғұсманның партия активтері мәжілісінде сөйлеген сөзінің соңғы бөлігі жарияланыпты. Ғұсман Түркістанның шартарабында жүріп жатқан ұлттық күрес туралы айта келіп былай дейді: «Кеңес үкіметінің ақшасымен Берлинде оқыған бір кісі Өзбекстанға қайтар алдында Мұстафа Шоқайға барып Өзбекстандағы кері төңкерісшіл ұйымдарға нұсқау беруін сұрайды. Өзбекстандағы кері төңкерісшіл ұйымдарға қаратып Шоқай тарапынан берілген нұсқаулар кешіккен және ескірген. Ол туралы Мунавар қари айтып өтті. Жалпы, Өзбекстан төңкерісшіл ұйымдары өз міндеттерін ойдағыдай атқарып келе жатқанын білдірген...» Юсупұғлы Ғұсманның осы ертегілеріне аздап тоқтала кетуге тиіспін. Кеңес ақшасымен Берлинде оқыған бір түркістандық елге қайтар алдында маған келіп Түркістандағы кері төңкерісшіл ұйымдар үшін нұсқау алған жоқ. Мен мынаны атап айтуға тиіспін: Түркістанда болып жатқан оқиғаларды күнбе-күн біліп отыру мүмкіндігім жоқ болғандықтан, мен Түркістандағы ымдарға жол-жорық беретін ондай аңқау адам емеспін. Егер мен осылай еткен болсам, онда екі түрлі ауыр қателік жіберген болар едім. Біріншіден, саяси және әлеуметтік мәселелерде қателік жіберген болар едім. Екіншіден, саяси күрес және ұйымдастыру тәжірибесі кемшін бір жас түркістандықты турадан-тура жендеттер тұзағына түсірген болар едім. Мәскеудің ынсапсыз жендеттері және олардың сатқын агенттері бұған дейін дүниеде болмаған қанды отаршыл саясатының нәтижесінде Түркістанның шартарабынан бой көрсеткен «ұлттық мұраттар» жолындағы күрестің шығу себебін сырттан іздеп, оның жауапкершілігін жеке адамдардың үстіне артуда.

1930 ж., № 12

Біздің балаң ұлттық қозғалысымыз тарихында уақыты келгенде еске алып отыруымыз керек болатын бірнеше маңызды күндер бар. Сондай тарихи күндердің бірі − 1917 жылғы 10 желтоқсан. Осы күні Қоқан қаласына жиналған ІV Түркістан Төтенше құрылтайы Түркістан автономиясын жариялаған еді. Біз бұл оқиғаны қазіргі ұлтты құтқару қозғалысымыздың алғашқы қадамы, осы жолда басылған жасқаншақ қадам деп қараймыз. Ауыр тәжірибелер мен он үш жылдық күйзелісті артқа тастаған қазіргі күнде ол кездегі жаңсақтықтарды көру және олар туралы сөйлеу оңай. Он үш жыл бұрынғы бағдарламамызда автономиямен шектелмесек дұрыс болатын шығар деп ойлағанбыз. Ол кезде Ресей тепкісіндегі поляктар мен финдерден басқа барлық ұлттар Ресей төңкерісінің және орыс демократиясының әділеттілігіне, шыншылдығына шынымен сенетін едік. Поляктар мен финдерден басқалардың бәрі де ұлтты дереу құтқаруды ойларына алмаған еді11. Біраз уақыт өткен соң, 1918 жылы, Кавказ сырты Сеймі Азербайжан, Арменстан және Грузиялардың тәуелсіздігін жариялағанымен, оған уақытша құбылыс ретінде қараған. Ресейде демократтық республика құрылса, Кавказ сырты федерациялық отбасының бір мүшесі болады деп ұйғарған еді. Ол кезде орыс төңкерісі мен орыс демократиясынан біз, түркістандықтар да, осындай үміт күтетін едік. Осындай ой-пікірдің соңында жүрген біз ұлттық талаптарымызды автономиямен шектеген едік. Көне румдықтар: «Заман өзгереді. Онымен бірге біз де өзгереміз», − дейді екен. «Заман өзгерді». Біздің орыс ісінен күткеніміз болмады. Орыс төңкерісшіл демократиясы тек осы төңкерісті жоюмен ғана тынбады. Ол біздің ұлттық құқықтарымызды достық және ынтымақ принциптері негізінде жүргізілетін пікір сайыстары арқылы шешеміз деген үмітіміздің адасушылық екенін анық корсетті. Орыс төңкерістік демократиясының ең алдыңғы өкілдерінің бірі, ақпан төңкерісінің сүйіктісі және Ресей Уақытша үкіметінің бастығы болған Керенский бұл айтқандарымызға ең жарқын мысал бола алады. Курд бүлігін қолдау үшін бүкіл дүниені көмекке шақырып даусы қарлыққан Керенский халқымыздың орыс большевиктерінен көріп жатқан зұлымдығын тырнақша ішіне алып жазады («День», 104-санын қараңыз). Заман басқа бір мазмұнда өзгерді. Халқымыз саяси жақтан есейді. Қазір өзін ержеткендей сезінеді. Ол қазір ұлттық мүддесі тек өз билігі өз қолында болғанда ғана өз қалауы бойынша шешіліп, қамтамасыз етілетінін жақсы біледі. Ұлттық тәуелсіздік − бізді дүниеден оқшаулап тастайтын Қытай қорғаны болмайтыны сияқты, ешкімнің құқығына қарсы қойылмайды да. Ұлттық тәуелсіздік − отаршыл озбырлардың езгісінен, талан-таржысынан атамекеніміз бен халқымызды құтқару қозғалысы болып табылады. Төңкерісшіл орыс демократиясының қайраткері Керенский тырнақша ішіне алып жазатын орыс пролетариатының езгісі − Түркістан халқының көз жасы мен қанына малынған темір құрсау. Ұлттық тәуелсіздік қозғалысы сол темір құрсауды үзіп тастау жолында жүргізілетін күрес. Автономия біздің басымыздан кешкен бір тарихи құбылыс. Бүгін біз оны еске түсірумен ғана шектелеміз. Қайталамаймыз! Ересек адамдар өздерінің балалық дәуірін еске алатыны табиғи. Бірақ ол сол дәуірге қайта ораламын деп ойламайды. Сол сияқты біз де ұлттық саяси өміріміздің балалық дәуірі болған Түркістан автономиясын тек тарихи құбылыс ретінде ғана еске аламыз. Ескерту. Түркістан автономиялық үкіметі мүшелерінің суреттерін түгел беру мүмкін болмауы себепті, тек екі адамдікін ғана беріп отырмыз.

1930 ж., № 13

Түркістан бұл күндері маңызды оқиғаларға толы. Егер сіз Түркістанда шығарылып жатқан мерзімді басылымдарға үңілсеңіз, бұл өлкеде күн санап күш алып келе жатқан ұлттық идеялардан большевиктердің қатты үрейленіп отырғанына көзіңізді жеткізу қиынға соқпайды. Түркістандағы ұлттық идеяларға өздерінің большевиктік идеяларын қарсы қойғанымен, одан ештеңе шығара алмаған қызыл отаршылдар соңғы кездері «қара күшке» басып «ұрда-жық», «атып-асу», «қамауға алу», «қуғын-сүргінге ұшыратулармен» айналысып жатқандарынан дерек беретін материалдар «Түркіменстан», «Йеңи Ферғана», «Шарих ақиқаты», «Еңбекші қазақ», «Правда Востока», «Советская степь» беттерінде көз сүріндіреді. Өзбекстан партия комитеттерінің басшылары Ғұсман Юсупұлы Қоқаңдағы, Камал Акрамұлы Самарқандағы активтер алдында «идеология майданындағы күрес» жөнінде ұзақ-ұзақ уағыздар айтты. Біз бұлардың арасынан тек Акрамұлының ғана сөзіне аялдап өтеміз. Қазан төңкерісінің 13 жылдығына түркістандықтар қандай дайындықтармен келе жатқанын Камал мырзаның осы сөзі өте-мөте анық көрсетіп береді11.

Енді сөз кезегін Акрамұлына берейік22: «Сөзімнің негізгі мазмұны «Қасымшылдар сотының қорытындылары» жөнінде. Мен сот процесіне егжей-тегжейлі тоқталып отырмаймын. Ол туралы, бауырлар, өздеріңіз газеттерден оқып білдіңіздер. Сол себепті осы жолғы сот процесінен бұрын және одан кейін ашылған кері төңкерісшіл ұйымдар хақында көбірек тоқталамын. Қасымшылдардың соты процесінде қандай фактілердің беті ашылды? Біздің аппаратымызда, яғни Жоғарғы сотта бұзық ниеттегі адамдар бары анықталды. Бұған дейін біз онда парақорлар, жікшілдер барын білетінбіз. Енді, міне, осы сот аппараттарында ұлттық кері төңкерісшілдер мен ұлттық буржуазияның тол агенттері ұзақ уақыттан бері отырып келе жатқанына көзіміз жетуде. Ұлттық кері төңкерісшілдер ол араға өз адамдарын енгізіп, жібі бос қызметкерлерді түрлі тәсілдермен, соның ішінде сатып алу арқылы да қолдарына түсіре отырып, сот аппаратын еңбекші бұқараға қарсы буржуазияның мүддесі үшін пайдаланды. Қасым соты жалғыз осы фактыны ашумен ғана шектелмейді. Сот процесінің жалғасы барысында ұлттық кері төңкерісшіл ұйым бары да анықталды. Бұл ұйымды көп топтар, солардың арасында Ғабдылсейіттер (Сағит) әшкереледі. Олар тағы осы күнге дейін бізге беймағлұм болып келген көптеген нәрселерді жайып салды. Ал бұл әшкерелеуге кері төңкерісшіл ұйым террормен, яғни бас куәгер Ғабдылсейітті өлтірумен жауап қайырды. Ғабдылсейітті уландырып өлтірді... Бас куәгердің өлтірілуі бізге осы күнге дейін ашылмай келген кері төңкерісшіл ұйымдарды әшкереледі... Біздің қаһарман ұйымымыздың алғырлығы, пролетариаттың өткір құралы − мемлекеттік саяси мекемелердің қырағылығы арқасында кері төңкерісшілдердің бірінші ұйымы сот процесінен бұрын әшкереленген еді. Осы бір ірі кері төңкерісшіл ұйым мемлекетімізде пролетариат диктатурасы өмір сүргеннен бері оз жұмысын жүргізіп келгені белгілі болып отыр. Қазан төңкерісінен бастап пролетариат диктатурасына қарсы күресе бастаған бұл ұйым Қоқан буржуазия автономиясын құрып, сол арқылы пролетариат диктатурасын құлатуға әрекет етті. Осы кері төңкерісшіл ұйым мүшелерінің бір бөлігі шетелдерге жіберілсе, қалған бөлігі осында қалып, ез қатарларына жаңа адамдар тарту және бірқатар адамдардың көмектеріне сүйене отырып, кері төңкерісшіл «Ұлттық бірлік» қоғамын құра бастады. Осы аталмыш ұйым әртүрлі аттармен аталып, өздерінің іс-әрекетін күні бүгінге дейін жалғастырып келген. Қоқан автономиялы үкіметі құлағаннан кейін осы ұйым бізге қарсы дереу шабуылға шықты. Астыртын жағдайға көшіп басмашылық ұйымдастырды. Шашылып жүрген басмашы топтарын бірлестіріп, оларға саяси бағыт-бағдар сілтеп отырды. Ғабдылсейіт сол ұйым қатарында жүрген кезінде Өзбекстандағы атақты залым, қанішер құрбашы Рахманға барғаны жайындағы сөздерін сіздер, мүмкін, оқыған боларсыздар. Ал айыпкер Шәріп өз көрсетулерінде басмашылықты қалай ұйымдастырғандары және оған қалай жетекшілік еткендері туралы айта келіп, былай дейді: «Бізге басмашылықты ұйымдастыру туралы ұсыныс жасалғаннан кейін, біз «Атхадтың» (Бірлік) уәлаяттық комитетінен оны қалай ұйымдастыру жөнінде нұсқау сұрадық. Олар бізге «ұсақ басмашы таптардың, лидерлерін өз жағымызға тартуымыз, өз адамдарымыз арқылы оларды дайындауымыз керек. Егер құрбашылар арасынан біздің талаптарымызға сай келетін адамдар табылып жатса, оларды комитетке қабыл етуіміз де мүмкін», − деді. Сонымен, Жам болыстық атқару комитетінің төрағасы Сүйін Жанқол арқылы Қарақолбек (Кәттәқорған басмашыларының бастығы) комитетке мүше болып қабылданды. Қарақолбек біздің комитетімізге қабылданғаннан кейін оған өз қатарын кеңейту туралы нұсқау берілді. Ал Нияз құрбашыны (Кәттәқорған құрбашыларының екінші бастығы) көндіріп, өз тарапымызға шығарып алуды мен міндетіме алдым. Оны Кәттәқорған комитеті арқылы қабылдадық. Осы екі құрбашыға біз «сіздерге көмек береміз, ал сіздер бізбен бірге істеп, біздің тапсырмаларымызды бұлжытпай орындауларыңыз керек, − дедік». Бауырлар, мінеки, «Ұлттық атхад» (ұлттық бірлік) комитет! басмашыларды қалай ұйымдастырғанын және оларға қалай басшылық еткендерін өздеріңіз көріп отырсыздар. Ол кезде, 1919-1920 жылдары, Шәріп Кәттәқорған уездік атқару комитетінің төрағасы болатын. Сөйтіп, уезд атқару комитетінің торағасы басмашыларды өзі ұйымдастырып, оған өз адамдарын тартқан болып шықты. Болыстық атқару комитетінің төрағасы да осы жолға түсті. Әртүрлі ат жамылған осы тектес ұйымдар басқа аудандарда да бар еді. Ұлтшылдар ұйымы, ұлттық буржуазия партиясы іс жүзінде ұйымдасқан сәттен бастап өз алдына Кеңес үкіметін құлату міндетін қойды және оны қарулы күшпен жүзеге асыруды көздеді. Бірақ мақсаттарына жете алмады. Басмашылық жойылғаннан кейін, олар бұл мақсаттың орындалуын соғыс және хаоспен, Кеңес үкіметінің ішкі істеріне шетелдердің араласуымен байланыстырды. Сондай бір сәт туылғанға дейін күш жинай бермек болды. Аталмыш кері төңкерісшіл ұйым басшыларының бірі Мунавар қари былай дейді: «Біздің мақсатымыз Өзбекстандағы Кеңестер үкіметін құлату болатын. Біз мынадай бәтуәға келдік: Кеңес үкіметі тағы 5-6 жыл өмір сүре берсін. Осы аралықта біз күш жинап, әскери қақтығыстар басталған кезде үкіметті өз қолымызға аламыз». Олардың көздеген мақсаты шынында осы. Олар мектептерді, орта оқу орындарын және оқытушыларды өз жақтарына тарту үшін күресуде. Және оған белгілі бір дәрежеде қолдарын да жеткізді. Олар Кеңес аппаратын пайдалануды көздеді. Бұл үшін мынадай үш түйінге назар аударды: 1) Кеңес аппараттарында қызмет істей жүріп, ел басқаруды үйрену және ондағы қызметке оз адамдарын қою. 2) Парақорлық, бұзақылық тағы басқа да келеңсіздіктерді асқындырып, Кеңес үкіметінің беделін түсіру. 3) Өздерінің ұлттық ұйымдарын нығайту мақсатында Кеңес аппаратындағы қоғамдық ұйымдарды пайдалану... Ғабдылсейіттің өлімінен соң, тағы бір жаңа ұйым әшкереленді. Өзінің алға қойған мақсаты мен мойнына алған міндеттері жағынан бұл ұйымның алдыңғы ұйымнан айырмасы жоқ. Кейінгі осы ұйым да Кеңес үкіметін құлатып тастап, оның орнына буржуазиялық үкімет орнатуды мақсат етеді... Олар тағы капиталистік мемлекеттердің Кеңес Одағына шабуыл жасар сәтін күтіп, соғыс кезінде бізге қарсы шықпақ екен... Капитализмге үміт артқан осы жаңа кері төңкерісшіл ұйым біздің аппараттарымызға, оқу-ағарту мекемелерімізге еніп алып, өздеріне қажет болатын күштер дайындауға кірісіп кеткен. Бұлардан басқа олар тағы, біздің қоғамдық ұйымдарымыздан, әсіресе әдебиетте пролетариат идеясын күшейту міндетін өз мойнына алған «Қызыл қалам» қоғамын пайдалануға ұрынды. Осы қоғамның төрағасы олардың кісісі болып шықты. Кері төңкерісшіл ұйымдарға жетекшілік етушілердің көбі Кеңес аппараттарында жауапты қызметтер атқарып келген жалған «коммунистер» болып отыр. Олар Кеңес аппараттарында кері төңкерісшіл ұялар құруға, партияның сеніміне ие болуға, жауапты орындарды қолдарына алуға, сөйтіп, олардың бәрін пролетариатқа қарсы жұмсауға тырысады. Партияның және еңбекшілердің сеніміне ие болып алған осындайлар пролетариат диктатурасының барып тұрған қас жаулары болып табылады. Ұлтшыл кері төңкерісшілдер біздің жас күштер дайындау ісімізге едәуір залалын тигізіп отыр. Егер Сіз оқу орындарындағы шәкірттердің (талибтердің) санын әлеуметтік тұрғыдан тексеріп көрсеңіз, ұлтшылдардың кейбір табыстарға қол жеткізгендеріне куә болар едіңіз. Оқушылар арасында жұмысшылардың балалары азайып кеткен. Олар мұнымен де қанағаттанбай, біздің оқу орындарымызды ұлтшыл жас күштер тәрбиелеп шығаратын ошақтарға да айналдырып қойды. Жоғарғы оқу орындарын тауысқан жат пиғылды жастар партия мен комсомол ұйымдарында, оқу-ағарту комиссарлығында өздеріне пікірлестер табады және біртіндеп төменнен жоғарыға қарай көтеріледі. Мәселен, кері төңкерісшілдер іс-әрекеті үшін «Жоғары педагогика институтынан» шығарылған Ә. Ысқақ деген бір студент оқу-ағарту комиссарлығындағы бір жауапты орынға барып қонжиған. Міне, осы тектес саяси сенімсіздігі үшін жұмыстан қуылған адамдарға оқу-ағарту комиссарлығы жұмыс беріп қорғаштайды. Осы орайда біз жас зиялылар арасында ұдайы жұмыс жүргізбегенімізді мойындауға тиіспіз. Кері төңкерісшіл ұйым жастар арасында жұмыстар жүргізіп, өз адамдарын дайындап жатқанына қарамастан, біз бұл бағыттағы тәрбие жұмыстарымен ойдағыдай шұғылдана алмадық. Ұлтшылдар оқытушылар арасында да арнайы жұмыстар жүргізіп, өздеріне керекті адамдарды сайлап алды. Олардың бірі мұқтаждыққа тап бола қалған жағдайда, ондайларға материалдық көмек көрсету де ұмытылмады. Олар, міне, осылай істеді. Біз зиялыларға немқұрайды қарасақ, дөрекілік жасасақ, олар өздерін ұлтшылдардың құшағына ататын болды... Кері төңкерісшіл ұйымдарды ең ақырына дейін әшкерелейміз, олардың идеологиясын үзілді-кесілді сынға алуымыз лазым. Сөзсіз осылай етуге тиіспіз. Кері төңкерісшіл ұйымдарды ашу мен әшкерелеуде партия ұйымдарына жәрдемдесуге әрбір коммунист міндетті. Бауырлар, дәл осы мақсатты көздеп Бүкілресейлік Коммунистік партияның Орта Азия Бюросы тарапынан арнайы үндеу шығарылды. Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің қаулысы баспасөзде жарияланды. Қатысты орындарға жабық хаттар жіберілді. Оны сіздер оқыған боларсыздар. Бірақ Орта Азия мен Өзбекстандағы жоғары партия ұйымдарының үндеулеріне қарамастан, кері төңкерісшіл ұйымдардың іс-әрекетін білетін бірқатар партия мүшелері Бақылау комиссиясына мәлімдемей отыр. Кері төңкерісшіл ұйымдар хақында өздеріне белгілі мәліметтерді Бақылау комиссиясына жеткізбеген партия мүшелері ұлтшыл кері төңкерісшілерге жәрдемдесушілер болып табылады. Ондай партия мүшелеріне ең қатаң жазалар қолдану керек. Бауырлар, кері төңкерісшіл ұйымдардың ашылуына байланысты партия сыртындағы кері төңкерісшіл элементтерді айтпаған күннің өзінде, тіпті партия мүшелері арасында да: «Бұл адамдар отаршылдар тарапынан қамауға алынды. Өзбекстан партия комитеті мен мемлекетінің саяси мекемелерінде отаршылдар отыр» деген сықылды сөздер таралып жүр. Ондай сөздер ұлтшылдардың жалаларынан басқа ештеңе де емес». Тыңдаушылардың көңілін аулағысы келген болуы керек, Камал мырза енді бір сәт Түркістан ұлтшылдарын қоя тұрып, ұлы орыс шовинизмі туралы да бір-екі ауыз сөз айтуға кірісті. «Партияның ұлттық саясатын жүзеге асыруға ұлы орыс шовинизмі де кедергі келтіруде. Мысал үшін бірнеше цифрлар келтірейін. Өздеріңізге мәлім, кейбір бірінші кезектегі мекемелер өз аппараттарын 1930 жылдың қыркүйек айына дейін 100 процент өзбектендіріп, өзбек тілінде іс жүргізулері туралы Орта Азия Бюросы мен Өзбекстан партиясы Орталық Атқару Комитетінің қаулысы және Өзбекстан Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесінің бұйрығы шыққан еді. Осы қаулы жарық көріп, екі жыл өткеннен соң, нәтиже мынадай болды: әлгі органдар 1928 жылдың наурыз айына дейін 23,5% өзбектендірілсе, 100 процент өзбектендірілуге тиіс болған мекемелер 22,6% өзбектендірілген, нәтижесінде өзбектендірілу 0,9% ғана өскен. Партия мен үкіметтің қаулыларына сәйкес кеңсе жұмыстары екі тілде жүргізілуі лазым. Мен мамандар отырған Сауда Халық Комиссарлығы, Халық Шаруашылығы Жоғарғы Кеңесі және Мемлекеттік Жоспарлау Комиссиясы қатарлы мекемелер жөнінде емес, бұқарамен турадан-тура байланысы бар мекемелер жөнінде айтып отырмын. Мәселен, Самарқан аймақтық Атқару Комитеті жазу-сызу істерінің 57 процентін тек орыс тілінде жүргізіп келген болса, қалалық кеңес 90 процентін орыс тілінде жүргізген. Ол − ол ма, тек езбек тілінде кітаптар шығаратын «Өзбекстан мемлекеттік баспасы» да жазу-сызу жұмыстарының 58 процентін орыс тілінде жүргізетін еді. Сотпен байланысты Әділет Халық Комиссарлығы өз жұмысының 60 процентін орыс тілінде жүргізіп келеді. Ал шаруалармен байланысты Жер істері жөніндегі Халық Комиссарлығында іс жүргізудің 80 проценті орыс тілінде қалып отыр (күлкі). Сіздер бұл мекемелерде қандай бастар мен қандай тұлғалар отырғанына қарап күлетін шығарсыздар. Ал, шындығына келсек, ондағы сыр тереңде жатыр. Бір студент өз оқу орны мен Орталық партия Комитетінің тапсырмасын орындап, Ферғана фабрикасын тексерді. Мен ол жазған баяндаманы оқып шықтым. Оның баяндамасына қарағанда, мамыр айында фабрикада жергілікті жұмысшылардың саны 62 процент болған болса, екі айдан кейін 51 процентке түсіп қалған. Өзбекстан Коммунистік партиясының Орталық Комитеті тамыз айына дейін жергілікті жұмысшылардың сандық үлесін 80 процентке жеткізу туралы қаулы қабылдады. Бұл айтылғандардан біз жағдайдың шынында да күлкілі екенін көріп отырған жоқпыз ба?! Бұл көріп отырғандарымыз ұлы державалық шовинизмнің көрінісі. Ұлы державалық шовинизм де халық бұқарасын бізден алшақтатып, ұлттық кері төңкерісшілерге жәрдем береді. Оған мысалдар көп. Ұлы державалық шовинизм кеңес аппаратының барлық тармақтарында өмір сүріп отыр. Және ол алуан түрлі түсте көрініс береді. Ал оған қарсы қойылатын күрес шаралары іске алғысыз дәрежеде еді. Бір мысал: Еңбек биржасына мал дәрігері жұмыс іздеп барса, «орыс тілін білесіз бе?» − деп сұрайды. Біздіңше, орыс, армян, яки еврей болсын, ең бастысы ол адамның өз табымыздан болғаны абзал емес пе? Ал әлгі еңбек биржасындағылар орыс тілін білуді алғышарт етіп қояды. Ұлы державалық шовинизмнің осындай көріністері кері төңкерісшілдерге қорек береді. Олардың кері төңкерісшіл насихаттарына шарт-жағдай әзірлейді. Осындай құбылыстарға қарсы күресте тек сөз ғана емес, іс те болу керек. Бірақ іс жүзінде ондай іс жоқ. Тағы бір мысал. Мен Қаракөл аудандық комитетінің хаттамасын алып қарадым. Онда Емельянов деген кісінің ісі талқыланыпты. Ол партия мүшелігіне кандидат үш өзбекті қызметінен қуып, орнына орыстарды алған. Аудандық комитет: «Бұл іс тексерілуге және нәтижесін хабарлауға өзіне жіберілсін» деген шешім қабылдаған. Әлбетте, мұндай істер үшін ол партиядан шығарылуы керек еді. Сонда басқа шенеуніктерге сабақ болар еді», — дейді. Камал мырза «Емельяновты партиядан шығару керек еді» деп шағынады. Ал өзі Орталық Комитеттің мүшесі және жауапты хатшысы бола тұрып, әлгі сұмпайы Емельяновты партиядан шығаруға неге әрекет жасамаған? Бұл жөнінен партия комитетіне неге ұсыныс енгізбеген? Иә, Камал мырза құр сөзден қуырдақ қуырғанымен, жеме-жемге келгенде, Емельяновтардан қорқып жан сауғалайды. Камал өз сөзін: «Біздің күресіміз соншама сұрапыл болуы тиіс. Кері төңкерісшіл элементтер сол сұрапыл күрестің жалынында өртеніп, күлі көкке ұшсын! Кері төңкерісшіл идеялар үзілді-кесілді әшкереленсін!» − деген ұрандармен аяқтап, тыңдаушылардың ду қол шапалақтауымен мінбеден түсті. Камалдан кейін сөйлеген кісілердің сөздері газеттерге жарияланбады. Тек, оларға қойылған сұрақтарға қарағанда, Түркістанның ұлттық тәуелсіздігі үшін күресушілерге қарсы сөйлеген Өзбекстан Коммунистік партиясының Бас хатшысы өзінің көздеген мақсатына жете алмағаны көрініп тұр. Сол сұрақтардың басында: «Қазір Мүнуар қари қайда?» − деген бір сауал бар. Мәскеудің қолшоқпары Камал Акрам: «Бұл сұрауға жауап беруге тұрмайды», − деп өте шығыпты. Олай дейтін себебі қызыл жендеттер Мүнуар қариды жасырын қолға алып, ешкімге сездірмей қамап тастаған. Тағы бір сұрақта: «Партия Орталық Комитетіндегі жергілікті ұлт өкілдерінің саны қанша? Және жұмыс жүргізуде өзбек тілінің үлесі қанша процент?» − делінеді. Оған Камал Акрамұлы мынадай жауап береді: «Бауырлар, партия Орталық Комитетін Жер істері жөніндегі Комиссарлықпен немесе сол сияқты партиясыз жұмысшы-шаруа бұқарасымен тікелей байланыс жасап отырған басқа да мекеме, ұйымдармен салыстыруға болмайды. Сонда да Орталық Комитеттің бұқараға жеткізілуге тиіс болған маңызды құжаттарының бәрі екі тілде шығады. Орталық Комитеттен аудандарға жіберілген қағаздардың тек телеграммадан басқаларының бәрі де 100 процент екі тілде жазылады. Дегенмен, партия аппараттарыңа өзбек кадрларын тарту жағы кемшін соғып жатқаны рас. Бізде қабілетті партия қызметкерлері өте аз. Ондай кадрларды тек партияның Орталық Комитетінің аппаратына жинап алу онша дұрыс болмас еді».

«Қағаздардың бәрі өзбек тілінде жүргізіледі-мыс...» «Яш Түркістанның» 9-10-сандарында: «Түркістанда аудармашылардың көмегімен шығарылып жатқан 20-дан астам «ұлттық басылымдар», − бар деп жазған болатынбыз. Камал Акрамның «100 процент өзбек тіліндегісі» тәржімандар қолынан шыққан осындай қағаздардан басқа ештеңе де емес. Негізгі мәселе «комитет аппаратында» және сол аппараттарды есімдердің ұстап отырғандарында болса керек. Партия аппаратында өзбек өкілдерінің аз болып отырғанын Камал мырзаның өзі де мойындайды. Және бізде білікті мамандардың жетіспейтінін айтып қынжылыс білдіреді. Олай болса, Камал мырза айтқандай, бізде «білікті партия қызметкерлері тым аз» болғандықтан, былай да жетіспей жатқан аз кадрларды «партияның Орталық Комитетіне жинап алу дұрыс емес» десек, онда большевиктердің жер-көкке сыйғызбай жар салып марапаттап жүрген «Түркістандағы пролетариат диктатурасы» дейтіндері іс жүзінде кімдердің билігі екенін шамалап білу қиынға соға қояр ма? Әрине, мұны Камал Акрам да бізден кем білмейді. Партия Комитеті кімдердің қолында болса, пролетариат диктатурасы да солардың қолында. Демек, бұдан күллі Түркістанда билік орыстардың қолында деген қорытынды өз-өзінен келіп шығады. Қысқасы, билік жоғарыда айтылған үш өзбекті жұмыстан қуып, Камалдардың «лепірмелерін» құлақтарына қыстырмай, бетіне түкіріп жүре беретін әлгі Емельянов сияқты оңбағандардың қолында. Ендеше, большевиктердің қазіргі «саяси бағытын дұрыс» деп құптау арқылы Камал Акрамұлы іс жүзінде «білікті» жендеттер үстемдігін құптап отырғаны өз-өзінен түсінікті болып шықпай ма? Аюпұлы деген бір түркістандық коммунист (Камал Акрамға жауап беріп): «Өзбекстан партия комитеті отаршылдар дайындайтын инкубатор»11, − депті.

Аюпұлы деген кім?

Ол − коммунистік білім жұртын22 бітірген, революциялық көзқарас тұрғысынан қабілетті, «саяси көзқарас тұрғысынан жарамсыз» түркістандық. Камал Акрамның оған қайтарған жауабы «Аюпұлының бұл сөздері тек партияның Орталық комитетіне ғана емес, Өзбекстан партия ұйымдарына да жабылған жала» дегенге саяды. Камал Акрамұлы «Қызыл қалам» қоғамындағы жас ұлттық зиялылар мен мұғалімдер атына көптеген көпірме сөздер айта келіп, сұрақтарға қайтып оралды. Сұрақ: «Біздің Өзбекстанда өзбектендіру былай өтіп жатыр. Өкімет мекемелерінің басында − өзбектер. Олардың бірі − фаэтонда отырады, екіншісі − ат айдайды. Ал істі орыстар жүргізеді. Осыны да өзбектендіру дейміз бе? Бұл − орыстардың отаршылдығы емей немене?..» Енді Камал Акрамның осы сұраққа берген жауабына мұқият көңіл аударып көрейікші: «Бұл − партия мен кеңес рухында қойылып отырған сұрақ емес. Бұл – кері төңкерісшілдік рухта қойылған сұрақ. Бұл − біздің партия мен кеңестік аппаратымызға жағылған күйе, жабылған жала. Мұндай сарындағы сөздерді тек Шоқайдың ұлтшыл, кері төңкерісшіл журналынан ғана кездестіруге болар еді. Өйткені Шоқайдың журналында: «Өзбектердің жоғарғы топтары қолдарын қояды, ал іс жүзінде жұмысты орыстар жүргізеді», − деп жазылған еді. «Міне, бұл сұрақтан біз буржуазия агенттерінің партия жиналысына да еніп алғанын көріп отырмыз». Сөз болып отырған «Шоқайдың ұлтшыл, кері төңкерісшіл» журналы Түркістанның ұлттың бірлігін көксеп, тәуелсіздігі үшін күресушілерді маңайына топтастырған, Мұстафа Шоқайдың бас редакторлығымен шығып жатқан «Яш Түркістан» журналы болып табылады. Егер «Яш Түркістанның» пікірі Түркістандағы большевиктік партия мүшелерінің пікірлерімен бір жерден шығып жатса, онда Мәскеуге берілген сатқындар мен жендеттердің үрейленетін жөні бар. Камал Акрамұлы сөзінің соңында партияның Орталық Комитетінде өзімен бірге Fұсман Юсупұлы бас хатшы болып отырғанын, Комиссарлар кеңесінде Файзолла Қожа мен оның екі орынбасары Керім және Балтабай деген өзбектер жауапты орындарда отырғанын алға тартып, Өзбекстанда билік өзбектердің қолында, саясатты да өзбектер жасайды деген ұғым тудыруға тырысады. Мұның мән-мағынасыз бос сөз екені Камалдың өзіне де аян. Саясат пен тізгін партияның қолында. Оны Камал жақсы біледі. Партия аппараттарында кімдер отырғанын жоғарыда ол өзі айтты да. Камал, Ғұсман, Файзолла қожалар және басқа да осылар тектестер Мәскеудің қалауынша ойнатып отырған қуыршақтарынан басқа ештеңе де емес.

Кеңестік Ресейдегі оқиғалар Париждегі орыс мұғажырлары арасында қызығушылық тудырып отыратыны табиғи. Бұл мәселелер төңірегінде түрліше саяси топтар лекциялар оқып, пікір сайыстарын өткізіп тұрады. Біз бұл жолы орыс саяси эмигранттары арасындағы анағүрлым беделді екі кісінің лекциясына тоқталамыз. 1. Керенскийдің «Тактика өзгерту» («Перемена тактики») деген тақырыпта жасаған лекциясы аса қызу айтыстарға себеп болды. «Социал-төңкерісшілдер» партиясының мүшесі, бұрынғы Ресей Уақытша Үкіметінің бастығы Керенский о бастан-ақ өзінің саяси жолын теориялық тұрғыдан қатесіз болжауды ұнататын және сол тұрғыдан шыға отырып, өз халқына тәуелсіздік іздеген орыс емес халықтардың ұлтшылдарын жазғыруды әдетіне айналдырып алған еді. Бұл кісі өзінің жаңа саяси жолын «басында − бағдарлама, қолында − жұмыс» деп аталатын шағын формула түрінде ортаға қояды. Керенский өз тұжырымдамасын айқындай түсу үшін былай дейді: «большевиктермен күресте адамдарды теориялық қателіктеріне қарамастан, тілалғыштығына (мақұлдығына) қарап таңдау керек» («Днидің» 118-санын қараңыз). Біз Керенскийден саяси дәріс алайын деп отырған жоқпыз. Біздің көңіл бөлетін жеріміз мынау: демократ, социалист Керенскийдің өз саяси мақсаттарын жүзеге асыру үшін большевиктерге қарсы қолданбақ болып отырған күрес тәсілдері бұрын патшалық Ресейдің тепкісін көрген, енді бүгін кеңестік Ресейдің езгісінде жатқан халқымызды құтқару үшін біздің де пайдамызға асатынын естен шығармауымыз тиіс. Ұлтты құтқару күресі тұрғысынан келгенде, үстем ұлттың үкіметі басында кімнің отырғаны біз үшін бәрібір. Онда Сталин отыр ма, жоқ әлде Керенский отыр ма — бізге олардың өзгешелігі жоқ. Керенскийдің тағы бір «кемелді пікірі» бар. Біз оны орыс социалисі және Ресейдің төңкеріс дәуіріндегі ең озық өкілі тарапынан сынға тартылған «қасиетті эгоизм» ретінде арнайы қарастыратын боламыз. Осындай эгоизмге бой алдырған Александр Федорович Керенский мырза «біздің (Ресейдің) бақытымызға Ресейге ең күшті соққы беруі мүмкін деп танылған Польша бұл күндері қалжырап әлсіреп барады» деп сүйінеді («Дни», 113-саны). Шынын айтқанда, большевиктердің «Ресейге Польша тарапынан қауіп төніп тұр» деген байбаламына орыс саясатшылары арасында Керенскийден басқа иланған адамды табу киын. Керенскийдің айтқандары шын бола қалған күнде, біз оның Польша хақындағы сөздерінен қандай ғибрат алуға тиіспіз? Өздерінің атамекендері мен халықтарының азаттығы жолында күресіп келе жатқан ұлтшылдар Ресейдің қалжырап, әлсіреуіне сүйініп қуанса, Керенский мырза оларды айыпқа бұйыра қоймас деп үміт етеміз. Ресейдің біздің ұлттық болмысымызға төндіріп отырған қауіп-қатері Польшаның, мейлі сталиндік болсын, мейлі керенскийлік болсын, Ресейге төндірді деп жүрген қауіп-қатерін жолда қалдырады. Біздің халықтарымыз осы ауыртпалықтарды көтеріп келеді. Одан құтылу үшін қан төгіп күрес жүргізуде. Енді біз Керенскийдің ұлттық күресімізде пайдалануға болатын саяси тәсілдерін нақтылап көрсетеміз. 1. Басында − бағдарлама, қолында − жұмыс. 2. Адамдарды теориялық қателіктеріне қарап емес, тілалғыштығына (мақұлдығына) қарап таңдау керек. 3. Біздің ұлт азаттығымыздың жауы болып саналатын елдің қалжырап, әлсіреуін тілейміз және соған сүйінеміз. Керенскийдің күрес тәсілдерін біз өзіміздің ұлттық күресімізде пайдаланбақ ойымызды оның социалист, демократ достары көрe қоймас дейміз. Әй қайдам, ескі романдарда кездесетін «Quod lіvіs, поп lіcer bovіs» деген, түркістанша айтқанда, «Ұлыққа ұнаған қараға қабыл болмас» дегеннің кебін киіп жүрмесе?! 2. Екіншісі П. Н. Милюковтың «Кеңестер Ресейіндегі фактілер мен перспективалар» («Факты и перспективы в СССР») деген тақырыптағы лекциясы. Милюков бүгінгі жағдайдан қорытынды шығарамын деп шаршамайды. Ол Керенский құсап өзі де шаршап, басқаларды да асықтырып әлекке түспейді. Милюков Керенскийдің «Басында − бағдарлама, қолында − жұмыс» деген тезисін де қабыл көрмейді. Ол үшін мұны қабылдау ұзақ жылдар бойы тірнектеп жиған демократиялық принциптерінен бас тартқандықпен бірдей. Керенскийдің «Басында − бағдарлама, қолында − жұмыс» ұраны большевиктердің орнына келетін кез келген үкіметті, тіпті ол үкімет әскери диктатура болса да қабыл алу дегендікті білдіреді. Демек, Керенский Француз Социалистік партиясының лидері Леон Бломның айтқанындай, «заңдылық негізді жоққа шығаратын» кез келген үкіметті танитын болады және танытпақ болады. Милюков болса Керенский құсап алысқа кетпейді. Қазіргі жағдайды талдағанда қаламы жүйрік Милюков болашақтағы үкімет құрылымы мәселесіне келгенде тосырқап қалады. Милюковтың талдауларында ілікке аларлық нәрселер де аз емес.

Милюков кеңестік Ресейдің бүгінгі жағдайынан нені көреді?

Біз бұл арада мәселенің тек бізді қызықтыратын жақтарын ғана сөз етпекпіз. Милюков былай дейді: «Дәл қазіргі кезде Ресейде төңкеріс емес, турасын айтқанда шет өлкелердегі (орыс емес) халықтардың көтерілістерінің куәсі болып отырмыз. Біз бұны көптен бері көріп-біліп отырсақ та, көрмеске, білмеске салып келдік. Сол себепті біз шет аймақтардағы көтерілістерге орталықта басталатын төңкерістік қозғалыстарды тәуелді етіп қойдық» («Последние новости», 30-санында). Бұдан біз ең алдымен «шет аймақтардағы» көтерілісшілдер мен орталықтан болатын төңкерістік қозғалыстардың қатар жүріп жатқанын көреміз. «Шет аймақтар», соның ішінде Түркістандағы «көтерілістер» туралы біз де айтамыз. Алайда біз халқымыздың Кеңес үкіметіне кектене қарайтынын, оны орыс пролетариатының диктатурасы деп танитынын біліп айтамыз. Орыс пролетариата диктатурасын біз ойлап тапқан жоқпыз. Оны орыс большевиктерінің өздері солай етіп жасап бізге зорлап таңды. Шалуа Элиаваның Кеңес Одағы Орталық Комитетінің ІV сессиясында менімен пікір таластырмақ болып сөйлеген сөзін оқып көріңіз. Ол былай деген еді: «Өзбекстан үкіметі пролетариатсыз өмір сүретін болады. Өзбекстанда пролетариат табы дегенді ешкім естіген емес». Бұған журналымыздың өткен санында жарияланған Өзбекстан коммунистік партиясының хатшысы Камал Акрамның сөйлеген сөзін қосыңыз. Орталық партия комитетінің хатшысы Бауманның сөзінен де осындай пікірді кездестіреміз. (Ташкентте шығатын «Правда Востока» газетінің 30 қараша санынан қараңыз). Үстем таптардан қанша көзі ашық партия мүшелері дайындалды деген сұрауға, ол кісі Камал Акрам мен Ғүсман Юсубтен басқа ешкімнің атын атай алмайды. Ішкі Ресейде Кеңес үкіметіне қарсы көтеріліс пен төңкерістердің болмауы, Кеңес үкіметі − орыс үкіметінің бір түрі екенін екінші бір жағынан дәлелдейді. П. Н. Милюков Орталықтан басталған төңкерістік қозғалысты шет аймақтардағы көтерілістермен ұластырады. Милюков большевиктерге қарсы жалпы күрес жолдарынан шыға отырып осылай етеді. Ол кеңес деспотизмін бұрынғы патшалық Ресей, кейінгі кеңестік Ресей тұсындағы шекаралардың тұтастығын сақтай отырып құлатқысы келеді. Ресейдің орталықтарында төңкерістің төбесі көрінбей тұрып, орыс емес өлкелерде толассыз болып жатқан төңкерістер бұл өлкелердің Ресейден бөлініп шығу мүмкіндігін күшейте түседі. Милюков, әрине, мұны көргісі келмейді. Ол мұнан қатты қорқады. Ресейдің болашақта федерациялық тұрғыдан құрылуын көздеп жүрген Милюков ондай федерацияны жоғарыдан үстем ұлт жүзеге асырады және басқарады деп түсінеді. Өйткені ол Ресейден бөлініп кеткен өлкелер оған тіпті федерациялық түрде болса да қайтып оралмайды деп қауіптенеді. Кеңестік Ресейде орыс емес ұлттардың өзіне тартып, жүрегін баулап аларлық ешқандай бір қадір-қасиет жоқ екенін айтпай кетсек, біз өзіміздің ой-пікірімізді толық білдіре алмаған болар едік. Ол бұл халықтармен бір мемлекет ішінде бірге өмір сүруге моральдық құқыққа ие емес.

Нәтижеде бұдан Милюков үшін жайсыз қорытынды шығады.

Көтеріліс туын көтеріп, тәуелсіздікке бет түзеген халықтар ақырында өз еріктерін жүзеге асырмай қоймайды. Осы өлкелерде тәуелсіз мемлекеттер құрылғанда ғана Ресеймен тату-тәтті, қалыпты қарым-қатынас орнатуға болады. Бәлкім, сонда болашақ Ресей көне Рим данышпандарының: «Өткенге лағнет айтып қана қоймай, одан сабақ та алу керек», − деген ғақылия сөзіне құлақ асып, соған жүгінетін болар. Оған дейін, әрине, көтерілістер жалғаса беретініне де күмән жоқ. Біздіңше, міне осы көтерілістер барысында Керенскийдің «күрес тәсілі» кәдеге жарайтын болады.

1930 ж., №14

(Достық, борышы) Журналымыздың еткен санында келтірілген Түркістанның бірінші үкіметі мүшелерінің тізімінде Шах Ислам Шах Ахмет бектің аты-жөні жоқ. Салақтықтың салдарынан жіберілген бұл көңілсіз ағаттықты түзетуге тиіспіз. Шах Ахмет бек орыстың халықшыл социалист партиясына мүше болатын. Ол Түркістан ұлттық қозғалысына 1917 жылғы көкек айында Ташкентте шақырылған Түркістан аймақтық бірінші құрылтайы тарапынан сайланған Түркістан уәлаяттық ұлттық кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланды. Ұлттық Кеңес пен орыс төңкерісшіл ұйымдары арасындағы алуан түрлі қатынастарда Шах Ахмет бек Ұлттық Кеңестің «бетке ұстары» еді. Біз әртүрлі мәселелерге қатысты жазба жұмыстарымызды көбіне-көп құқық ережелерімен жете таныс, қаламы қарымды, тілі өткір, полемикаға майталман шебер осы Шах Ахмет бекке тапсыратынбыз. Қоқан құрылтайы Түркістан Ұлттық уақытша үкіметін сайлаған кезде Шах Ахмет бек қаржы министр! және үкімет төрағасының орынбасары болды. Шах Ахмет бек үкіметтің қаржы жұмысын қолына алысымен 30 миллион сомдық «қысқа мерзімді заем» шығармақ болғанына орай, Ташкенттегі орыс большевиктері Кузьмин деген біреудің қаламымен «Қоқан автономиялы үкіметі «еріккеннің ермегі» емес, Шах Ахмет, Ғабдолла қожа және Шоқайлардың Түркістан мемлекеттік заемын шығару жөніндегі іс-әрекеттері тек орыс әскерлері мен жұмысшыларының үкіметіне ғана емес, жалпы Ресей үстемдігіне қарсы бағытталған Түркістан ұлттық буржуазиясының тарихи өштігінің» көрінісі ретінде қарсы алынды... 1918 жылы ақпанның 12-сінде Қоқан қаласының ішінде қалған Шах Ахмет бекті большевиктер қолға түсіріп, түрмеге жапқан еді. Большевиктердің қараңғы, қапас абақтысында жан төзгісіз қинауларды бастан кешірген Шах Ахмет бек мамыр айында ауыр науқасқа шалдығып, ауруханаға жатуға мәжбүр болды. Ол осы мамыр айында бостандыққа шыққанымен, денсаулығының нашарлауына байланысты ешқандай бір іске қатыса алмады. 1920 жылы Шах Ахмет бек Үндістанға қашып өтті. Бірақ онда барысымен тағы ауруханаға түсті. Менің Үндістан үкіметіне жасаған өтінішім орындалып, Шах Ахмет бек Владивостоктағы туыстарының қасына жіберілді. Шах Ахмет бектің Үндістан ауруханасынан маған жазған хаттары мен басқа да жазбаларынан (бұлардың бәрі менің қолымда сақтаулы) осы бір аса қадірлі жерлес туысымыздың жан түршігерлік ауыр халге душар болғанын көреміз. 1922 жылы Парижде Шах Ахмет бектің бір туысынан оның мұндай ауыр жағдайын тағы естідім. Содан қайтып Шах Ахмет бектен хабарсыз қалдық, бар-жоғын білмейміз.

Достым Шах Ислам бек!

Егер тірі болсаң − азат та, тәуелсіз Түркістанда аман-есен кездесуді тағдыр нәсіп етсін!

Ал егер өлі болсаң − топырағың торқа болсын!

Түркістанның ұлтшылдары мен жерлестерің атамекеніміздің азаттығы үшін күресте жан пида еткен өзіндей тұлғаны ешқашан ұмытпайды.

1931 ж.,№ 14

Большевиктер өтірікті қалай-қалай соғатынын төмендегі екі мысалдан анық көре аламыз. Қызылорда ауданының 3-ауылын- да Ақайұлы атты бір адам жазаға тартылыпты. «Правда Востока» газетінің Құмаров деген тілшісі жазған материалдарға қарағанда, әлгі Ақайұлының ең басты қылмысы «Батыс Еуропада Кеңес Одағына дұшпандылығымен әйгілі болған Шоқайұлы Мұстафаның ең жақын туысы болғандығы» көрінеді. Қазақ шежіресі бойынша Шоқайұлы Мұстафа − орта жүз, Қыпшақ руынан. Ақайұлы − кіші жүз, Жаппас руының «Серкеш» тайпасынан. Олай болса, Түркістан түріктері шежіресі бойынша қарағанда, Ақайұлы Мұстафа Шоқайұлына Камал Акрам, Йолдашбай Ахунбабалардың жақындығындай ғана жақындығы бар адам. Рулық және тайпалық жағынан Шоқайұлының жақын бір кісі бар болса, ол − патшалық Ресей кезінде ортодокс дінге шоқынған, большевизм дәуірінде ленинизмге табынған, жарымес Әліби Жангелдин. Патша үкіметінің орыс попы болып жүрген кезінде бұл кісінің аты-жөні − «Иван Александрович Степнов Қыпшақ» болатын. Сол себепті большевиктер оны қандай жазамен жазаласа да, Түркістан далаларында жүргізіп жатқан «таптық» саясатына сәйкес келген болар еді. Леонид Линич деген біреу Қазан төңкерісінің 13 жылдығына орай «Правда Востока» газетінің 7 қараша күнгі санында: «Бұдан 2-3 жыл бұрын Шоқайлы Мұстафа Түркістанда большевик мектептерінің дамып бара жатқанына қайғырып, ескі мектептер мен құранның «жақсы» жақтарын айтып «көзіне жас алған еді...» т. с. с. өтірікті судай сапырған. Біз «ескі мектептерді жоқтап жыламаймыз». Біз Мәскеу большевиктерінің Түркістандағы ұлттық болмысына үйлеспейтін «халықаралық пролетарлық күрес» туы астында жүргізіп жатқан отаршылдық саясатына қарсы қажымай-талмай күресе беретін боламыз. Тәуелсіз Түркістанда мектеп мәселесі де ұлтымыздың өз болмысына сәйкес шешілетіні өз-өзінен түсінікті.

1931 ж., №14

Ташкент газеттерінің «жергілікті хабарлар» бөлімінен елеусіз орын алған болымсыз екі оқиға бүгінгі Түркістанның саяси жағдайын құлаш-құлаш мақалаларға қарағанда әлдеқайда анық етіп көрсетіп тұрғандай. Бірінші оқиға: Ферғанадағы тоқыма фабрикасында екі орыс жұмысшысы өзбек тілін үйренуден бойын аулақ салыпты. Бұл орыс жүмысшылары «енді екі-үш жылдан соң бұл жерде (Түркістанды айтады) өзбек тілі деген нәрсенің аты өшеді» дейтін көрінеді. Екінші оқиға: Ташкенттегі политехникум жұмысшыларының бастауыш ұйымының мүшесі Юсубұлы деген бір түркістандық комсомол мақта науқаны төңірегінде пікір таластырып: «Біздің мақта мәселесімен айналысуымыздың ешқандай бір мән-мағынасы жоқ. Орыстар Түркістанда отырғанда ешқандай социализм құру мүмкін емес», − депті. Орыс жүмысшысы да, түркістандық комсомол да өз айтқандарын кеңестік саясатпен негіздеуге тырысады. Ұлттық рухтың көтерілуі мен социализм құрылысы кеңестік ұлттық саясаттың негізін құрайды. Ұлттық рухтың негізі − ұлттық тіл. Көне Ресей тіліміздің дамуына жол бермеді. Ол кезде біздің ұлттық басылымдар шығару құқығымыз жоқ болатын. Ташкенттегі орыс жергілікті мектептеріне мұғалімдер дайындайтын, күллі мұсылман әлеміне, қала берді түрік дүниесіне өзінің жау пиғылымен аты шыққан миссионер Николай Остроумовтың басқаруындағы педучилищеден басқа мектептерде біздің тіліміз оқытылмайтын. Көне мекемелердің бәрі шала сауатты тілмаштардың аузына қарайтын. Сол себепті патшалық Ресейдің жарты ғасырлық үстемдігі кезінде Түркістанға ешқандай бір жаңартқыш сипаттағы рухани ағым енген жоқ. Тіпті заман талабы тұрғысынан қарағанда атамекеніміз кері кетті11 Ресейдің оқу орындарында, әсіресе техникалық оқу орындарында амалын тауып барып оқып жатқан Түркістан жастары да өз тілінен шала сауатты, тіпті мүлде мақұрым қалды. Сол себепті мұндай оқымысты түркістандықтар халқымыздың қажеті мен талаптары тұрғысынан пайдалы қызмет атқара алмайды. Біз патшалық Ресейдің қабірі басында күңіреніп жоқтау айтып отырғандарға, оны атамекенімізге мәдениет әкелуші ретінде ақтап әлекке түсіп жүргендерге лағнет дейміз. Большевиктер Түркістанда орыс үстемдігінің екінші бір дәуірін бастады. Олар, Ресейдегі басқа да отар өлкелер тәрізді, Түркістанның да бөлініп шығу құқығы болатынын мәлімдеді. Одан соң Ленин түркістандықтар өз мекемелеріндегі басқару орындарын халық санына қарап бөлісуі туралы айтты. Алайда Түркістанда 100 түрікке 2-3 қана орыс тура келетінін көрген большевиктер өздерінің «ұлттандыру» жөніндегі ұрандарынан дереу бас тартты. Олар енді басқа әуенге салды. «Ұлттандыру» деген мекемелерді түркістандықтардың қолына ұстату емес (құдай сақтасын!), Түркістан мекемелерін түрік тілін білетін орыстардың қолына беру мағынасында түсіндіре бастады. Көне Ресейдің орыстандыру саясатынан іс жүзінде ешқандай өзгешелігі жоқ қулық-сұмдықтарын Лениннің «социализм», «интернационализм» негіздеріне сәйкестендіру үшін большевиктер бір жана формула ойлап шығарды. Олар енді «түрі − ұлттық, мазмұны − пролетарлық болсын» деді. Асылында халықтық рухани дүниесі (мәдениеті) біртұтас нәрсе. Оны «мазмұнға» және «формаға» бөлуге болмайды. Кез келген рухани мәдениет өзінің мазмұнымен айқындалады. Түркістанда бірталай мектептер бар. Әртүрлі газет-журналдар шығарылады. Мектептерде біздің тіліміз оқытылады. Ол тілде түрлі ғылыми негіздер үйретіледі. Осыларға қарап мұндай мектептер мен басылымдарды ұлттық дей аламыз ба? Бұлар біздің рухани мәдениетіміздің таратушылары, жанкүйерлері бола алар ма? Бола алмайды. Мүлдем бола алмайды. Мұндай мектептер мен мұндай басылымдар Түркістанда орыс мәдениеті мен орыс үстемдігін орнықтырудың құралынан басқа ештеңе емес. Кешегі патшалық Ресейді бүгін кеңестік Ресей немесе пролетарлық Ресей деп атағандарымен, біздің ұлттық мәдениетіміз тұрғысынан қарағанда, ештеңе өзгермейді. Мұның солай екенін орыстың саяси сауаты төмен жұмысшылары да көріп-біліп отыр. Олардың «енді екі-үш жылдан соң мұнда (Түркістанда) түрік тілінің аты өшеді» деген сөздері соның дәлелі. Түркістанда түрік қалады. Оны жоғалту ешкімнің қолынан келмек емес. Біз бұған кәміл сенеміз. «Мемлекет аппараттарын ұлттандыру» жүзеге асырыла қалған күннің өзінде, біздің тіліміз өз жерімізде екінші орынға ығысады. Бұл ретте біздің ана тіліміз «ұлы орыстың рухани мәдениетін таратушы техникалық құралдың» рөлін ғана атқаратын болады.

Бұл тұрғыдан келгенде әлгі тоқыма фабрикасының жұмысшысының айтқаны рас та. Пушкин, Тургенев, Толстойлар жасаған «ұлы орыс тіліне» Ленин өзі ғана табынып қалмастан, барлық большевиктерді оған бас июге үндеді. Пушкин дворяндар тобына жататын. Тургенев те қыруар мүлікке ие жоғарғы жікке тән болатын. Толстой болса асқан бай «граф» еді. Орыстың осы аттары аталған ақын-жазушылары жасаған ұлы әдебиеттің іші де, сырты да ұлттық болды. Онда пролетариаттың иісі де жоқ... Ал біздің Түркістанда ұлттық тілімізді байытуға, дамытуға қабілетті ақын-жазушыларымыздың қол-аяғын байлап-матап, ауыздарын аша алмас етіп қойды. Оларды Мәскеудің «түрі − ұлттық, мазмұны − пролетарлық» тұжырымдамасымен келіспегені үшін солай етті. Мәселен, Ахмет Байтұрсын мен Шолпан − ұлттық әдебиетіміздің ең үздік тұлғалары. Олардың шығармаларынан біз орыс тепкісінде қысым көрген тіліміз бен мәдениетіміздің өлмес, өшпес өміршең қуатын көреміз. Қазір Ахмет пен Шолпандар қайда жүр? Олар неге қуғын-сүргінге ұшырады? Орыс әдебиеті мен рухани мәдениетіне қатысты дүниелердің бәрі Пушкин, Тургенев, Толстойсыз шығарылмайды. Ал біздің халқымыз өзінің Байтұрсыны мен Шолпандарын неге оқи алмай отыр? Оның себептері Мәскеу «социализмі» мен «кеңестік интернационализмнің» талаптарында жатыр.

Социализм деген не?

Социализм − экономикалық теория болумен бірге, ұлттық теория да болып табылады. Барлық ұлттардың барлық жағынан тендігі қамтамасыз етілмейінше, нағыз социализм туралы сөз болуы мүмкін емес. Пушкин, Тургенев, Толстойлар «буржуазия», «капиталист», «элита» өкілдері болғандарына қарамастан, ұлты орыс болуы себепті орыс пролетары үшін де «қасиетті» тұлғалар. Ал біздің Ахметіміз бен Шолпандарымыздың ұлты түрік болуы себепті Түркістан түріктеріне жау қылып көрсетілуде. Міне, осы айтылған шындықтың байыбына барып түсінген әлгі комсомол: «Орыстар Түркістанда отырғанда ешқандай социализм құрылмайды», − деп өте дұрыс қорытындыға келген. Орыс большевиктері социализмді желеу ете отырып, енді бір екі-үш жыл ішінде біздің ана тіліміз − түрік тілін өзінің тарихи құқығынан мақұрым етуді көздеп отыр. Кеңес мектептерінде тәрбиеленіп жатқан Түркістанның жас коммунистері осы ақиқатты өте анық көріп, «бүгінгі Түркістанда социализм құру мүмкін емес», − дейді. Ленин бір кезде кейбір коммунистерді шалқанға теңеп, «сырты ғана қызыл, іші − аппақ» деген болатын. Енді, міне, ұлт мәселесінің шешілуінде лениндік жүйенің өзі шалқанға ұқсап қалды. Ол сырттай қарағанда «төңкерісшіл», «интернационалистшіл», ал іші бүкілдей аппақ. Бұрын орыс патшасы ақ патша делінгені бәріміздің есімізде болса керек. Орыс патшасының «ақтығы» оның қара саясатымен оралған болатын. Ал бүгінгі большевик орыстардың «ақтығы» қызыл бояумен боялған... Өзгешелігі осы ғана.

1931 ж., № 15

(Әшкереленіп қалған бір сатқындық туралы) Журналымыздың 5, 6-сандарында Түркістаннан Иранға «қашып шыққан» Садықұлы Ғалижан есімді бір жігіттің «Өзбекстандағы колхоз саясаты» атты мақаласын басқан болатынбыз. Бұл жігіт бізге мақала жіберуден көп бұрын Иранда тұрып, сондағы ұлт қамын жеп жүрген беделді жерлестеріміздің арасына кіріп, сеніміне ие болып алған екен. Бізге оны сол Ирандағы бауырларымыз таныстырған. Журналымызға «алғыс» айтқан хатын жариялауымызды өтінген. Жап-жас жанарын жасқа толтырып, жұрт дегенде жүдеп, ел дегенде еңіреп, «ұлттық құтқару», «тәуелсіз Түркістан» деген сөздерді аузынан түсірмей дұғадай қайталап отырған жігітке сенбеу өте ауыр да, қиын болар еді... Ирандағы жерлестеріміз сияқты, оның жазғандарын оқып көрген соң, біз де иландық, сендік. Біраз уақыт өтті. Түркістан ұлттық бірлігі (ТҮБ) орталығынан Иранға барған бір адамымыз Ғалижанның «күдікті» адам екенін жазып жіберіпті. Біз бұл хатқа сенбедік. Жап-жас түркістандық азаматты ұлтымыз бен отанымыздың сатқындары қатарынан көреміз деп біз тіпті ойламаған едік... Атамекенімізде ашықтан-ашық дұшпандарымыз қатарына өтіп, халқымыздың большевиктік Ресейдің құлы болуына қызмет етіп жүрген жерлестеріміз аз емес екенін білеміз. Алайда мынадай бір жас жігіт көзінен қанды жас ағызып, алдамшы кейіпке кіреді деп кім ойлаған... Біз қателесіппіз. Ғалижан Садықұлының нағыз бет-бейнесі бүгін әшкере болды. Ол өзін-өзі «ашып» берді... Біз бірде-бір түркістандықтың қызыл жендеттердің қанды батпағына батып кетуін қаламаймыз. Егер ол мың бір себептермен тура жолдан тайып, ақырында намысы оянып, иманы үйіріліп тәубеге келіп жатса, өзінің тазарып, күнәдан арылғанын дәлелдесін, көрсетсін. Ғалижан Садықұлының өз аузынан айтқандарына қарағанда, ол Иранға 1929 жылдың басында ГПУ-дың агенті ретінде келген. Ол біраз уақыт Иранды аралап, ГПУ-дың нұсқауына сәйкес, Иран үкіметі мен Үндістандағы Англия үкіметіне қарсы ұйымдар құрған. Мешхетке келген кезінде ондағы беделді бір түркістандықпен бірге тұрған. Ғалижан былай дейді: «Мешхет консулынан қыруар ақша алып, ұйымдарға тарататынмын. Ал былайғы жұртқа өте жұпыны көрінуге тырысатынмын. Аш қалдым деп біраз адамдардан қарызға ақша алып (түркістандықтардың аттарын атайды), бір апта, он. күн өткен соң, зорға тапқан адам болып, әлгі қарызды қайтаратынмын...» Ғалижанға ГПУ сондағы түркістандықтардың кімдер екенін білу және оларды суретке түсіріп алу міндетін жүктепті. Ғалижан бұл міндеттерді орындаған... Тегеранда Ғалижанмен бірге ГПУ-дың тағы бір агенті қоқандық Махмұт Ғазизханов деген тұрады екен. Осы екеуі түрлі тәсілдер қолданып, Ирандағы Түркістан ұлтшылдарын ГПУ-дың тұзағына түсірмек болады. ГПУ-дың агенті екені білініп қалған соң, Ғалижан Садық Кеңес елшілігіндегілердің көмегімен Тербізге11 қашып барып, одан Тбилисиге өткен. Ақырында Ташкентке қайтып оралған. Түркістанда істеген істері жөнінде ол: «Сағидолла Қасымның сотталып, өлім жазасына үкім етілуіне мен көп еңбек сіңірдім», − дейді. Ташкенттегі ГПУ-дың өтініші бойынша Ғалижан Мәскеуге барып, орталық ГПУ басшыларынан «Садықов» деген фамилия алып, өткен жылы желтоқсан айының басында Батум арқылы Ыстамбұлдан келіп шыққан. Ол былай дейді: «Маған берілген нұсқауға сәйкес, мен бұл жердегі түркістандықтардың ішіне елеусіз ғана кіріп алып, олардың ұлттық ұйымдары маңайында кімдер жүргенін білуім керек еді. Бұл ұйымның мемлекетте адамдары бар ма? Бар болса, кімдер екенін де анықтауым тиіс болатын. Одан кейін Парижге барып Мұстафа Шоқай және оның төңірегіндегілер туралы материалдар жинауым керек еді. Одан соң Берлинге барып тағы сондай міндеттер атқарғаннан кейін, мемлекетке қайтып кетуге тиіс едім...»

Ғалижан Мирсадықұлының (паспортында Садықов) «хикаясы», міне, осындай. Ғалижанның хикаясы баршамыздың көңіл аударуымызға тұратын елеулі мәселе. Журналымыздың келесі сандарының бірінде ол жөнінде арнайы кеңірек тоқталатын боламыз. Біздің басқан әрбір қадамымыз большевик агенттерінің назарында екенін Түркістанның сыртында жүрген бауырларымыз ылғи да есінде ұстағаны жөн. Соңғы хабарға қарағанда, ГПУ-дың агенті Ғалижан Садықұлы Ыстамбұлда қамауға алынған.

Соңғы кеңестік Түркістан баспасөздерінде Орта Азия федерациясын (Дербес мемлекет) құру туралы материалдар жариялана бастады. Біз оқырмандарымызды осы бір большевиктік насихаттың мән-жайымен аз да болса таныстыра отырып, федерация идеясының тарихына байланысты өз пікірлерімізді баяндап беруді жөн көрдік. Большевиктік Орта Азия федерациясы Түркістанның Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Тәжікстан және Қарақалпақстан22 уәлаяттарын қамтиды. Орта Азия федерациясы мәселесі большевиктердің өздеріне пәлендей бір жаңалық емес еді. 1924 жылы Мәскеу большевиктері сүйікті атамекеніміздің ұлттық бірлігін бөлшектеу мақсатында рулық республикалар мен автономиялы аймақтар құруды ойластырып жатқанда, ұлттық намысы мен иманын жоғалтпаған түркістандық ұлттық коммунистер федерация идеясын көтерген болатын. Түркістандық коммунистер осы федерация идеясын Мәскеу қызыл империалистерінің «бөлшекте де, билей бер» деген ұранына қарсы қойған еді. Ол кезде олар ұлттық саяси себептерден басқа Түркістанның экономикалық біртұтастығын да алға тартатын. Өздерінің пікірлерін дәйектей түсу үшін түркістандық коммунистер Орта Азия экономикасын тексерумен шұғылданған комиссия тарапынан 1922 жылы Ташкентте басылып шығарылған «Орта Азия экономикалық районы» атты кітапқа көбірек жүгінетін еді. Сол кездегі Түркістан экономикалық кеңесінің төрағасы Паскутский (Paskutskі) жазған бұл кітап Түркістанның бөлшектеуге келмейтін біртұтас «экономикалық бірлікте» болғанын талас тудырмайтын дәрежеде дәлелдеп шыққан. Ол кездегі большевиктік тұрғыдан алғанда, «Орта Азия районына», жоғарыда аттары аталған республикалардан басқа, Қазақстанның едәуір бөлігі де кіретін еді. Мәскеу большевиктері, әрине, түркістандықтардың дәлелді ұсыныстарын қабылдамады. Тек төркіні белгісіз және халқымыздың желкесіне қалай мініп алғанын да бір құдайдан басқа ешкім білмейтінін Варейкис (Wareykіs) деген біреу ол кезде «Орта Азия партия комитетінде федерация идеясының тым күшті және үстем ағымға айналғанын» мойындаған еді. «Кейбір сәттерде және кейбір уақыттарда саяси мәселелер мен ұғымдардың алға шығуы, экономикалық мәселелерді екінші, тіпті үшінші дәрежелі мәселелер қатарына ығыстыруы әбден мүмкін» деп сәуегейсіген әлгі Варейкис деген көлденең көк атты Орта Азияны ұлттық-мемлекеттік межелеудің белгілі бір саяси мақсаттарды көздеу нәтижесінде болғанын мойындайды. Осы бір жауапты қызметтегі кеңес әкімінің мойындауларын біз ешқашан есімізден шығармауымыз керек. Бұл мойындау большевиктер Түркістанда өздерінің саяси мақсаттарын жүзеге асыру үшін Маркстың: «әрбір саяси және әлеуметтік мәселелер экономикалық негізге құрылуы тиіс» деген теориялық тұжырымын ілікке алмай отырғанын көрсетеді. Демек, большевиктер Түркістанда біржола орнығып қалу үшін марксизмнің аяғын аспаннан келтірді. Варейкис ол кезде де Орта Азия федерациясының құрылып қалу себебін ақтап, «ресми дәлелдер» тапқан болатын. Айлагер Варейкис: «Қазіргі күнде Орта Азия федерациясын құру мәселесі тек көзқарастарға ғана емес, сонымен катар қаржыға да қатысты болып отыр. Федерация дегеніміз − жеке-жеке мемлекеттердің одағы. Осы одақты құрайтын жеке-жеке мемлекеттер болмайынша, федерацияны қайтіп құрмақпыз? Сондықтан алдымен федерацияға кіретін жеке мемлекеттерді құруымыз тиіс», − деп шықты. Варейкистің пайымдауы негізінен алғанда дұрыс та. Күллі буржуазиялық мемлекеттердің заң оқулықтары федерация туралы осылай деп түсіндіреді. Осыған орай енді Кеңес өмірінен біраз мысалдар келтірейік. Ондағы ахуал қандай? Орыс большевиктері Түркістанды Ресей федерациясының бір бөлігі деп жариялағанда (1918 жылы), Түркістан өз алдына тәуелсіз жеке мемлекет пе .еді? Өзбекстан, Түркіменстан Кеңестер Одағының тәуелсіз құрамдас бөлігі деп жарияланған кезде, олар, шынында да, тәуелсіз мемлекеттер ме еді? Мұндай сұраулар, әрине, көп-ақ. Осы бір-екі мысалдардан-ақ буржуазия заң кітаптарынан теориялық қисындар іздеп жүрген большевик орыстардың өздерін-өздері жоққа шығарып отырғанын айқын көре аламыз. Бүкіл жәмиғаттың, экономикалық жағдайдың, тіпті Маркстің экономикалық теорияларының талаптарына қарсы шыға отырып, қызыл орыс империалисттері ұлы Түркістанның ұлттық болмысын бөлшектеді. Орыс большевиктері Түркістанда ұлттық тұтастық пен ұлттық мемлекеттің құрылуынан өлердей қорқады. Сондықтан қайткен күнде де мұндай тұтастықты болдырмауға тырысады. Бұл туралы Мурлевский-Лобохов атты бір большевик жазушы 1926 жылы Ташкентте шыққан «Орта Азиядағы төңкерістік қозғалыстар тарихы» атты кітабында (26-бет) тым ашық жазады. Орыс большевиктері осылай ету арқылы ішінара болса да өз мақсаттарына жетіп отыратынын мойындаған жөн. Алайда орыс большевиктері Түркістан коммунистерін әліге дейін өзбек, қазақ, түркімен, қырғыз деп бөліп-бөліп атауға бата алмай келеді. Біз жергілікті коммунистерде ұлы түріктік, Түркістан түріктігі қасиеттерінің үстем екенін жақсы білеміз. Түп негізінде ақиқат жатқан мұндай қасиеттерді таптық күрес тәсілдерімен жоямын деу бос қиялдан басқа ештеме де емес. Большевиктер түркістандықтардың ұлыстық өмірден ұлттық мемлекет құруға қарай жылжуына барынша кедергі жасайды. Біз бұл арада Тұрар Рысқұлов басшылығында Түркістан коммунистерінің әрекеттерін, яғни олардың Түркістанда тәуелсіз мемлекет құруға қарай жасаған ұмтылыстарын оқырмандардың есіне сала кетуді жөн көріп отырмыз. 1919 жылғы партия конференциясында Түркістан коммунистері Мәскеудің «ұлттық шекараға бөлу» деген сұмпайы саясатынан бұрын «тәуелсіз Түркістан мемлекетін» құру идеясын көтерген еді. Варейкисті «экономикалық мәселелерді үшінші орынға қоюға» мәжбүр еткен себептер, міне, осылар болатын. Жаңа ұйымдасқан «ұлттық республикаларда» большевиктер ұлысаралық ерекшеліктерді жеке ұлттық белгілер ретінде көрсетуге барынша тырысты. Қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен тәрізді түрік ұлыстары арасында, орыстар мен түркістандықтардың арасындағы сияқты, ұлттық өшпенділік тудыруға тырысты. Тек өмір мен тарих талабы большевиктердің жоспарларынан қуаттырақ болып шықты. Большевиктер 1924 жылы өздері бас тартқан теорияны 1931 жылы қабыл етуге мәжбүр болып отыр. Большевиктер Түркістандағы ұлыстық республикалар арасында алауыздық өршуіне, өзара талас-тартыс басталуына үміт етеді. Мұндай басбұзарлыққа бой алдыратын ақымақтардың табылуы да әбден ықтимал. Ендеше, осы орайда большевиктердің Орта Азия федерациясы жоспарына біз қалай қарауымыз керек деген бір заңды сұрақ өз-өзінен туады.

Біз өз пікірімізді ашық және батыл айтамыз.

Аталған федерация жоспарын біз барынша жылы қарсы аламыз. Алайда большевиктердің бағдарламасындағы «Орта Азия федерациясы» бізді мүлде қанағаттандырмайды. Біздіңше, Түркістанның қазақтар тұратын бөлігі де осы тұтастыққа енуі керек еді. Қалай дегенмен де, біз федерация идеясы «Ұлттық республикалар» идеясынан артық деген сенімдеміз. Біздің мұратымыз − бөлінбейтін біртұтас Түркістан. Біз келешекте Түркістанымызды бөлінбес біртұтас ұлттық мемлекет түрінде көргіміз келеді. Жағдайдың табиғи дамуына ілесіп, оның құрамындағы бірнеше уәлаяттар автономия түрінде құрылуы да ықтимал. Келешектегі тәуелсіз Түркістан үкіметінің ең басты міндеті − байыпты да парасатты саясат жүргізе отырып, бүкіл түрік атаулыны бір қазанда қайнатып, ақырында бір ұлы ұлттық мемлекет түзу болып табылады. Жастарымыз осы өмірлік мәселені өздерінің күнделікті міндеттерінің қатарына қоя отырып, қазірден бастап жүзеге асыруға кірісулері лазым. Ту ғып көтеріп отырған осы ұлттық міндеттің орындалуы әбден мүмкін, ол бізге де нәсіп болатын шығар деген үміттеміз. Біз Түркістан ұлттық коммунистерінің бүгінгі большевиктік «Орта Азия федерациясы» бағдарламасының әрбір түркістандықтың қасиетті ұлттық міндеті болып табылатын біртұтас ұлттық тәуелсіз Түркістан мемлекеті мұратына қарай жақындата түсетініне ешбір шүбә келтірмейміз...

1931 ж., №16

Большевиктердің Ташкент көшелеріндегі мерекелеріне және баспасөз беттеріндегі жарияланымдарына қарап отырсаңыз, Түркістаннан бір «Қызыл алып» шыққан да, ондағы ленинизм жауларын ойсырата жеңіп, сыпырып тастағандай әсерде қаласың. Оқиғаның басталуына Өміржан Смағұлұлы деген бір түркістандықтың «Мақта арамшөптері» деп аталатын романы себеп болған көрінеді. Мақтаға байланысты жазылған соң бұл шығарма большевиктерге майдай жаққан. Өкініштісі − Өміржан Смағұлұлының романы қолымызда жоқ. Сол себепті біз ол туралы тек «Правда Востока» газеті берген деректерге ғана сүйеніп пікір айта аламыз. Әрине, бұл газет шығарма жөнінде толық және анық мәліметтер бере алмайды. Бұл орыс газеті беттерінде негізінде Өзбекстандағы әдеби ағымдар, өзбек жазушылары шығармаларындағы және өзбек мемлекеттік театры қойылымдарындағы ұлтшылдық жайы сөз болады. «Правда Востоканың» жазуына қарағанда, Өміржан өз шығармасын өткен жылы Ташкент қаласы көлемінде болып өткен пікір алысудың материалдары бойынша жазған. Шығарманың сюжеттері де газеттерден алынған көрінеді. Өз елінде өмір сүріп, онда жаңа өмір құруға белсене ат салысып жүрген жазушы өз шығармаларының сюжеттерін газеттерден алғаны бір түрлі оғаш көрінетін жәйт. Алайда бұл, қалай десек те, бүгінгі күннің шындығы. Автор өз шығармасын жан-тәнімен жазғанына шүбә келтірмейміз. Оның дарынды қаламгер екенін де білеміз. Бұдан да дарындырақ бола түсуіне шын көңілден тілеулеспіз. Алайда осындай дарынды жазушы өз шығармасын өзінің күресі негізінде жазбай, большевик материалдарына негіздеп жазғаны бізді еріксіз қынжылтады. Өйткені большевиктік пайымдаулардың нені көздейтіні бізге жақсы мәлім. Кеңестер Одағы басшыларының бірі Крыленко кезінде: «...пролетариат табы бір адамның тек қылмыс жасағанына қарап пайымдау түзбейді. Сонымен қатар қылмыс жасаған адамның қайсы тапқа жататынына да қарайды», − деген еді. Демек, большевиктердің пайымдаулары нағыз өмірдің өз көрінісінен туындамайды, «таптық сұраныстардан» туындайды. Ендеше, мұндай пайымдауларға негізделіп жазылған шығарма өмір шындығын толық көрсете алмайтыны өз-өзінен түсінікті болса керек. Бізде мынадай бір халық мысалы бар: шөліркеп келе жатқан керуен бір шыңырауға тап болады. Су алу үшін шыңырауға түскен адамдар қайтып шықпай, жоқ болып жатады. Кезек бір жігітке келеді. Жігіт құдық түбіндегі суға таяп барғанда бір-біріне қарама-қарсы отырған екі әйелді көреді. Әйелдердің бірі асқан сұлу екен де, екіншісі түрінен адам шошырлық жалмауыз екен. Орақ тісті, темір тырнақты жалмауыз жігітпен «екеуміздің қайсымыз сұлумыз» деп сұрайды. Жігіт қу және асқан айлалы еді. Ол бірден жалмауызға бұрылып, «әрине, сен сұлусың, − дейді де, сұлу әйелді нұсқап, − мынадай сұлуды әр жерден кездестіруге болады. Ал сен сияқтыларды табу оңай емес», − деген екен. Сонымен, айласын асырған жігітке жалмауыз мәз болып, су алуға рұқсат береді. Жігіт аман-есен су алып шығады. Біздің Өміржан да өз басын өлімнен құтқару үшін жалмауызды нағыз сұлусың деп отырған әлгі жігітті еріксіз еске түсіреді. Бәлкім, Өміржанның шығармасы шынында көркем жазылған болар. Біз ондағы бұрмалаушылықтарды, халық мысалында айтылғанындай, жалмауыздың темір тырнағынан құтылу үшін қолданған амалға балаймыз. Өміржанның шығармасы «Правда Востока»11 газетіне Түркістандағы ең алдыңғы әдеби ағымдар жөнінде пікір алысуға жол ашқан. Газет бүгінге дейін Өзбекстанда буржуазия жазушыларының басым болып келгенін мойындайды. Сонымен қоса газет: «Осы жазушылар тобы соңғы кездерге дейін Өзбекстанның жалпы рухани өміріне белгілі бір оң беріп келді» дейді. Газет атап көрсетіп жүрген буржуазия жазушыларының көрнектілері мыналар: Фархат (тураншыл), Шолпан (басмашылар рухында), Жалқынбай-Қадыри (буржуазия мен дарибектердің бұлбұлы), Махмұтхажыұлы (шовинист). «Правда Востока» буржуазия табындағы жазушылардың «жолбикелерін» де атап көрсетуді естен шығармайды. Оларға: Айбек, Рахими, Алтай, Мұталифұлы, Илдиримдерді жатқызады. «Правда Востока» осы соңғы топқа мынадай сипат береді: «Өзбекстан социализм құрылысы ісіне бел буып кірісе бастағанын көрген соң, бұл жазушылар дағдарысқа тап болған еді. Олардың көпшілігі ашықтан-ашық кері төңкерісшілер жағына өтіп кетті...» «Ғайрати, Халит Ғалымжан, Ғафур Ғұлам, Ұйғын, Ахунди, Тыллаханқызы және басқалар «төңкерісшіл жазушылар» ұйымын құрды. Бұлар да буржуазия жазушыларының ықпалынан арыла қойған жоқ». Осылардың соңынан сахнаға Өміржан келіп шықты. «Правда Востока» Өміржанның шығуын «Түркістанда пролетариат жазушылары бар» екенін дәлелдеуге пайдаланып бағуда. Мұндай жазушыларға большевиктердің шөліркеп отырғаны сонша, тіпті Өміржанның жападан-жалғыз екенімен де олардың ісі жоқ. Осы орайда әдебиеттің өзара байланыстары және ерекшеліктері туралы аздап тоқтала кетейік. Адам баласы жаратылғаннан бергі уақыт ішінде демократияға дәл әдебиеттегідей мұқтаж болған еш нәрсе жоқ десек, қателеспейміз. Демократиясыз нағыз әдебиет жасау мүмкін емес. Мәселен, бай әдебиет саналатын орыс әдебиетін алсақ, ол большевиктерден бұрынғы дәуірде жасалған. Орыстың патшалық жүйесі зұлым жүйе болғанына қарамастан, жазушылардың қаламына еркіндік бар еді. Орыс патшасы бізге және бізден басқа да орыс емес ұлттардың тілдерін дамытуына мүмкіндік бермеді. Лениннің айтуынша, «Орыс тілі − Пушкин, Тургенев, Чернышевский, Добролюбов және Толстойлардың» ғана тілі еді. Бұлардың бәрі де патшалық заманда өмір сүрген адамдар. Орыс патшалары орыс жазушыларының шығармашылық бостандығына шек қоймаған, большевиктер құсап ананы жаз, мынаны жазба деп бұйрық түсірмейтін. Мына бір нәрсе бізге мәселені тіпті айқындай түседі. Орыстардың ең үздік жазушыларының бірінен саналатын Максим Горький өзінің әлемге танылған шығармаларын патшалық заманда жазған болатын. Ал кеңес заманында Горький большевик бола жүріп, бірде-бір елеулі шығарма жазған емес. Неліктен? Себебі бұл большевик жазушысының шығармашылық зердесі пролетариат диктатурасы уымен уланған ортада гүлдеп-көркейе алмай отырған көрсетеді. Сондықтан Максим Горький Кеңестер Одағында тұрмайды. Ол орыс пролетар қаламгерлерінің шығармашылық әдістемелерін қалыптастыруға фашистік Италияда тұрып жетекшілік етеді. Әдебиет аяққа қарай тігілетін етік емес. Әдеби шығармалар инсан баласының ең ізгі көзқарастарынан туындайды. Сол үшін де ол сырттан болатын қысымдар мен қарсылықтарға төзе алмайды. Троцкий коммунистердің атақты басшыларының бірі болып жүрген кезінде кеңес әкімдері мен коммунистердің шектен шыққан сорақы қылықтарына қынжылыс білдіріп, «сіздерге бір Гоголь керек-ақ» деген болатын. Мұны айтқанда Троцкий Гогольдің әйгілі шығармасы «Ревизорды» көзде ұстаған еді. Гоголь өзінің осы өлмес шығармасында патшалық Ресей тарихында ең бір жексұрын саналған Николай бірінші кезіндегі сорақылықтарды өлтіре әшкерелеген. Осы комедия Бірінші Николай патшаның өз рұқсатымен сахнаға шыққан еді. Ал бүгінгі қызыл Николайлар құлдық өмірді, Қызыл жалмауыздарды мақтауға ғана жол ашып отыр. Олай болса, қанды шеңгел қызыл жалмауыздарды мақтайтын біреулер біздің Түркістаннан да шығып жатса, оған енді таңғалудың жөні жоқ. Өміржанның романы Түркістан ұлтшылдарына қарсы күрестің жаңа бір жолын ашқан тәрізді. Бұл шығарма жарияланбай жатып - ақ, «пролетар әдебиетінің» ұлтшылдық көңіл ауанына жасаған ықпалы туралы айтылып та, жазылып та жатты. Большевиктердің пайымдауларынша, бұл шығарма «шоқайшылық», «сұлтанғалишылық», «қасымшылық» сияқты ұлтшылдық ағымдардың үстіндегі «пролетар үстемдігінің» құдіретін көрсетіп тұрғандай. Большевиктердің ұлтшылдық туралы айтқандарына менің етім әбден үйренген. Мен бүгін «шоқайшылықтың» соңынан жалғасын жатқан «қасымшылық», «қадырғалишылық», «қожаншылық», «сәдуақасшылық», «анғамшылық», «ядықаршылыққа»... ұқсас қаз-қатар тізілген «шылықтардың» көбейіп бара жатқанын және қасиетті ұлттық күресіміздің күн санап күшейе түскенін көргенімде, тұла бойымды қуаныш кернейді.

1931 ж., №16

Өздерінің ұлттық азаттығы жолында күресіп жатқан халықтар арасында біз − Ресей түріктері − айрықша орын аламыз. Біздің атамекеніміз тұрғындарында ұлт-азаттық мұраттарымыз хақында ерекше насихат жүргізудің зәрулігі жоқ десе де болады. Кез келген түркістандықтар, еділ-оралдықтар, қырымдықтар, әзірбайжандықтар дүние есігін ашқан күннен бастап-ақ өзінің Ресеймен және орыстықпен ешқандай байланысы жоқ екенін бірден-ақ және барынша анық сезінеді. Оларға өз атамекендерінің орыстар тарапынан жаулап алынғанын дәлелдеп отырудың қажеті жоқ. Біздің қанымыз да, жанымыз да, рухымыз бен зейініміз де орыстықтан, ресейліктен бөлек. Біз соған қарамастан, ақпан төңкерісі кезеңінде орыс халқымен тең құқықта, татулықта өмір сүрудің жолдарын іздеп, халқымызды «Ресей демократиялық федеративтік республикасы шеңберінде орыстармен бірге өмір сүруге» үндеп көрдік. Орыс демократиясының саяси жарамсыздығы салдарынан ақпан төңкерісі жеңіліс тапты. Ресейде орыс большевизмі үстемдік кұрды. Большевизмнің тек орыстарға тән болғанын орыс демократтарының көрнекті өкілі, тарихшы ғалым Милюков та мойындайды. Орыстың оң қанат демократтарының өкілі Салтыков та монархистердің «Возрождение» газетінде (28 ақпандағы саны қаралсын) осы пікірді қуаттады. Кеңестік жүйе формасына оранған орыс большевизмі де атамекенімізді күшпен жаулап алды. Біз оның халқымызға жат екеніне анық көз жеткізгеніміз себепті, оған қарсы толассыз күрес жүргізіп жатырмыз.

Бұл күресте алған бағытымыз айқын, жұлдызымыз жарық болуы керек. Біз бәріміз дерлік не істеу керектігін жақсы білеміз. Алайда ұлттық арман-тілегімізді жүзеге асыруымыз үшін басып өтуге тиіс жолдар мен қолдануға тиіс тәсілдерді біздің кейбір бауырларымыз анық түсіне бермейтін тәрізді. Біз, түркістандықтар, азаттық жолындағы күресте ата-мекенімізге келіп орнығып алған мұғажыр орыстарды ғана емес (олар онша коп емес), барлық орыс атаулыны көзде ұстауымыз керек. Бізді езіп, қанап жатқан үстемдік Түркістандағы мұғажыр орыстардың ғана үстемдігі болмастан, күллі орыс ұлтының үстемдігі болып табылады. Сол себепті біз миллиондаған тұрғындары бар Ресеймен күресте жеңіске жеткізетін ең тура, ең сенімді жолдар мен тәсілдерді тандап ала білуіміз керек. Тек өз күшіміздің аздық ететіні көзге көрініп тұрған ақиқат. Сондықтан біз өзімізбен тағдырлас және өзіміз сияқты ұлттық тәуелсіздікке ұмтылып отырған халықтармен тізе қосып, күш біріктірудің жолдарын іздестіруіміз лазым. Біз тек Еділ-Орал, Қырым, Әзірбайжан қатарлы өз бауырларымызбен ғана тығыз байланыста болын қоймай, Кавказ халықтары, Украина және орыс казактарының тәуелсіз мемлекет құру жолына түскен бөлігімен ұйымдық тұрғыдан да, жеке тұрғыдан да тығыз байланыстар орнатуымыз қажет. Ұлттық жауымыз тым күшті. Өзіне қарсы күресіп жатқан халықтарды жеке-жеке алғанда, ол олардан әлдеқайда басым. Алайда біз Украина, Кавказия және тәуелсіздік үшін күресіп жатқан орыс казактары, Еділ-Орал, Қырым, түркістандықтар болып бірігетін болсақ, дұшпанымыз үстінен жеңіске жете аламыз. Бағыт айқын болсын дегенде біз, міне, осыны айтамыз. Түркістанда орыстардың аздығы, 100 түркістандыққа 2-3 орыстан келетіні бізді жұбата алмайды. Мәскеудің қызыл диктатурасына қарсы күресте өзімізбен тағдырлас халықтардың бәрімен күш біріктіріп бірлесе жұмылғанда ғана ұлттық талап-тілектерімізге жауап бере аламыз. Бұғынбақ ойнайтын заман баяғыда өткен. Біз енді кімге қарсы күресетінімізді және бұл күресте кімдермен бірге болуымыз керек екенін ашық айтып, басын ашып алуымыз керек. Түркістандықтар өздерінің осы бағытын реті келген жердің бәрінде, Украина, Кавказ, Қырым, Еділ-Оралдықтардың бас қосқан жиналыстарында ашық айтып келеді. Біздің ұлттық қозғалысымыз жас. Ұлттық ұйымымыздың буыны беки қойған жоқ. Сондықтан біздің, «ұлттық бірлік» төңірегіне топтасқан түркістандықтардың, алған бағытымыз айқын, басқан қадамымыз анық, қимылымыз ширақ бола алмай келеді. Біз өзіміздің барлық іс-қимылдарымыз бен бой көрсетулерімізде Мәскеудің қазіргі және ертеңгі диктатурасына қарсы күрес майданына жұмылған ынта-жігерімізді аз да болса басқа жаққа бұратындай ешбір іске бармауымыз тиіс.

(Мәскеу большевиктерінің қылмысы) Осыдан тоғыз жыл бұрын Тбилиси көшелерінде Жамал паша өлтірілген еді. Ол кезде Кеңес үкіметі бұл қылмысты армяндардың мойнына артқан еді. Біз сол кездің өзінде Жамал пашаның өлімі, ресми кеңес насихаттарының жазғандарындай, армяндар жағынан емес, Кеңес үкіметі агенттері тарапынан болғанын айтқан едік. Әрине, біз армяндар мұндай қылмыстарға бара алмайды демекші емеспіз. Біз Берлин көшелерінде Талғат пашаның, Ромада тағы бір атақты түрік саяси қайраткерінің армяндар тарапынан өлтірілгенін анық білеміз. Армяндар Жамал пашаны да өлтіру үшін біраз уақыт іздеп, соңына түскен. Бірақ Жамалды өлтіру кеңес агенттерінің үлесіне тиді. Большевиктер жұртшылық назарын өздерінен басқа жаққа аударып жіберу үшін армяндарды таңдап алды. 1922 жылы көктемде Жамал паша ауған сардары ретінде Парижге келді. Мен ол кезде Түркия саяси қайраткерлерінің ешқайсысымен, сол қатарда Жамал пашамен де таныс емес едім. Аяз Ысқақи арқылы Жамал пашамен кездеспек болдым. Қысқаша әңгімелестік. Әлбетте, біздің әңгімеміз тек Түркістан төңірегінде ғана өрбіді. Жамал паша Түркістандағы қозғалыстарға наразы екенін білдірді. Ол менің атамекендегі достарым мен таныстарыма Кеңес Одағына қарсы әрекеттерін тоқтатуы жөнінде жазуымды дәріптеді. Мен Түркістандағы қозғалыстар кеңестік зұлым саясаттың нәтижесі екені, большевиктер көрінісі әдемі төңкерістік ұрандар астында кілең орыс отаршылдығын жүзеге асырып жатқаны, сондықтан бұл қозғалыстар не Кеңес саясаты түбегейлі өзгергенде немесе кеңестік орыс әскерлері атамекеніміздегі тірі жан атаулыны түгел қырып біткенде ғана тоқтатылатыны туралы айтып бердім. Жамал паша «Түркістанда Кеңес саясатының түбірінен өзгеруі» дегенде нені көздейтінімді сұрады. Мен оған: «Түркістанның орыс пролетариата диктатурасынан құтылуы», − деп жауап бердім. Паша менің бұл жауабымды қош көрмеді. Ол мені Кеңес үкіметіне жақындап, большевиктермен бірге жұмыс істеуге көндірмек болды. Жамал паша «Түркістандағы дүрбелеңдер болмаса, ағылшындарды Үндістаннан қуалап шығу оңай болар еді» деп сенеді екен. Ол мені де осыған иландыру үшін едәуір әуреге түсті. Әңгіме барысында екеуміз бір-бірімізге мүлде қарама-қарсы екі құтұпта тұрғанымыз белгілі болып қалды. Жамал пашаның мақсаты − ағылшындарды «жазалау», яғни Үндістаннан қуалап шығарып, Үндістанды құтқару еді. Ал мен албаты біреуді жазалап, албаты біреуді құтқару үшін, өз атамекенімнің тағдырын бір сәтке болса да естен шығарғым келмейтін еді. Мен Үндістанның отаршылдықтан құтылуы үшін өз халқым мен атамекенімді жауыз орыс большевиктерінің тепкісінде қалдыра берген жөн дейтін пікірмен үзілді-кесілді келісе алмайтынымды білдірдім. Жамал паша менің «Түркістаннан кеткеніме көп уақыт болғанын, ондағы жайлардан хабарсыз қалғаным» туралы айтты. Мен Кеңеспен дос болған Әнуар пашаның аяқ астынан Түркістан көтерілісшілері жағына өтіп, көтерілісшілердің басшысына айналғанын есіне салдым. Жамал паша бірден Әнуардың бүл ісіне өзінің қарсы болғанын білдірді. Әңгімеміздің соңында Жамал пашаның Тбилиси арқылы жүруге дайындалып жатқанынан құлақтанған соң, мен оған бүл жолдың қауіпті екенін айттым. Жамалға менің ескертуім әсер етпей тұрғанын көрген соң, турадан-тура: «Кеңес агенттері Тбилисиде сізді өлтіреді», − дедім. Ол: «Не үшін Тбилисиде? Мені Мәскеуде немесе жолда бір жерде өлтіру әлдеқайда қолайлырақ емес пе?» − деді. Мен оған: «Себебі: сіз Тбилисиде өлтірілсеңіз, кінәні армяндарға арта салып, ауыр жауапкершіліктен құтылу оңайға түседі», − деп жауап қайырдым. Менің бұл сәуегейлігім Жамалға ұзақ және мағынасыз болып көрінгені соншалық, ол миығынан күлді де жүре берді. Осыдан кейін біздерге жолығу сәті түспеді. Жамал паша жүріп кетті. Арада біраз уақыт өткен соң, Жамал пашаның Тбилисиде өлтірілгені туралы хабарлаған телеграмма алдым. Кеңес газеттері бұл қылмысты оқиғаны «Жамалдан кек қайтармақ болған армян дашнақтарының ісі» деп жазды. Ондай ойда жүргендер де болған шығар. Бірақ біздер, әсіресе мен, Жамал пашаның Кеңес үкіметінің әмірімен астыртын өлтірілгеніне еш шүбә келтірген жоқпыз. Міне, енді бұрынғы чекист Евгений Думбадзе деген бір грузин осы оқиға туралы бар шындықты жайып салыпты. Ол жақында шыққан «ЧеКа және Коминтерн қызметінде» («На службе ЧеКа и Коминтерна») атты кітабында: «Жамал паша Мәскеудің бұйрығы бойынша Гүржістан ЧеКасы тарапынан жұмсалған Лобадзе деген жендеттің қолымен өлтірілді», − деп жазыпты кітабында. Осы кітабында ол тағы былай дейді: «Жамал паша өлтірілісімен, оны өлтірген армян кекшілдері деген хабар таратылды. Жұрт бұл хабарға иланды. Өйткені мұндай қауесет шындыққа үйлесетін еді». Думбадзе тағы: «Большевиктер Жамал паша кемалшылардың талап етілуімен өлтірілді деген хабарды да таратты», − дейді.

Большевиктік арандатудың бір үлгісі, міне, осындай.

Жамал пашаны өлтіру туралы Мәскеуден бұйрық бергендер армяндар оны кемалшылардың өтінішімен (!!) өлтірді деген хабарды да дереу таратып, арандатушылықтың тамаша үлгісін көрсете білді. Әнуар да, Жамал да большевиктер үшін тек насихат құралдары тана еді. Большевиктер оларға аз да болса сенім көрсете алмайтын еді. Ерте ме, кеш пе, екеуінің де Мәскеу большевиктері тарапынан әйтеуір бір өлтірілетіні сөзсіз болатын. Солай болды да. Әнуар ата-бабасының бесігі, өзінің тарихи мекені Түркістанды қорғап жүріп, ерлікпен шейіт болды. Жамал паша бізді бірге істеуге көндірмек болған Кеңес үкіметінің қолынан қаза тапты.

1931 ж., N917

Біз «Яш Түркістанның» 13-санында Камал Акрамның Түркістандағы ұлттық қозғалыстар хақында сөйлеген ұзақ сөзіне біраз талдау жасаған болатынбыз. Осы Камал Акрамұлы 6 ақпан күні Ташкенттің Октябрь махалласында өткен 3-партия конференциясында тағы сөйлеген. Басқа да большевиктердің сөздері сияқты, Камал әпендінің сөйлеген сөзі де Ленин, Сталиндерден және 16-партия конференциясының қаулыларынан келтірілген «сүрелер мен хадистерге» толы. Ұлттық қозғалыстардың жасқаншақ болғанын Камал әпендінің өзі де мойындайды. Жаңа құрылған ұлттық ұйымдардың басында партия ұйымдарының басшылары, пролетариат диктатурасы үкіметінің жауапты орындарын басқарып отырған адамдардың болуы, Камалдың өз мойындауынша, үрейді асқындыра түскен. Ұлтшыл «қасқырлар» партия қатарына еніп алып, «Мәскеудің байқұс қойларын» жеп қоя жаздағанша қалай ғана білмей келгені Камал әпендіге шынында таңғаларлық бір хал. Егер ГПУ-дың «саққұлақтары» болмағанда, бейшара Зеленский, Кахиян, Бауман және басқа да Мәскеу агенттерінің қураған сүйектері шашылып қалған болар еді. «Лениннің рухына адал» осы ұлттық «қасқырлар» ГПУ-дың қақпанына түсіп, пролетариат диктатурасы, дүние төңкерісі елесіне беріліп жүргенінде өздеріне төніп келген «ұлттық қауіптен» әйтеуір құтылып кетіп, құдай тәубесін бойына түсіріп, жан шақырған соң, Камал әпенді Лениннің ұлттық саясатының аз да болса ауытқушылыққа жол бермейтіні және ұлт мәселесінде екі шепте бірдей тоқтаусыз күрес жүргізетіні туралы ант ішті. Біз Ленинді білу жөнінен Камал әпендімен жарысқа түсе алмаймыз. Біз тек Лениннің жазғандарымен азды-көпті таныс екендігімізді ғана айта аламыз. Большевиктердің «қызыл пайғамбары» «ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеуі» туралы былай деп жазған болатын: «Если мы хотим понять значение самоопределения наций, не играя в юридические дефиниции, не «сочиняя» абстрактных определений, а разбирая историко-экономические условия национальных движений, то мы неизбежно придем к выводу: под самоопределение наций разумеется государственное отделение их от чуженациональных коллективов, разумеется образование самостоятельного государства»11. Әлбетте, Камал әпенді мұны жақсы біледі. Алайда ол өзінің бүгінгі сиынып отырған «пірі» Сталиннің соңынан кетіп отыр. Орыс большевиктерінің «көзі тірі тәңірісі» Сталин 1921 жылы X партия конференциясында бұл мәселе туралы былай дегені біздің әлі есімізде: «Национальное самоопределение превратилось в пустой звук... Этого лозунга у нас больше нет в программе. У нас говорится в программе не о национальном самоопределении − лозунг совершенно расплывчатый, а о лозунге более отчеканенном и ясно определенном о праве народов на государственное отделение. Эти две вещи разные... Но этот лозунг для нас в данный момент разгорающегося освободительного движения в колониях является лозунгом революционным. Поскольку советские государства объединяются в федерацию на началах добровольных, постольку право на отделение остается неиспользованным по воле самих народов, входящих в состав РСФСР. Поскольку же мы имеем дело с теми колониями, которые находятся в тисках у Англии, Франции, Америки, Японии, поскольку мы имеем дело с такими подчиненными странами, как Аравия, Месопатамия, Турция, Индостан... поскольку лозунг права на отделение является революционным и отказаться от него значить сыграть на руку Антанты» (Из речи Сталина на X съезде партии). «Ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеуі» жөніндегі мәселенің Ленинше қойылысы мен Сталинше қойылысы арасындағы айырманы байқап отырған боларсыздар? «Ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеу құқығы», Ленинше болғанда, басқалардан бөлініп шығып өз алдына тәуелсіз үкімет түзу. Ал Сталинше, ол − «бос қиял, мағынасыз бірдеңеден» басқа ештеңе де емес. Лениннен өзгеше Сталин ұлттардың бөліну құқығын «ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеу құқығынан» айырып қарастырады. Орыс большевиктерінің көзімен қарағанда, «ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеу» ұраны Англия, Франция, Америка және Жапония тәрізді мемлекеттердің қол астында отырған халықтар үшін төңкерісшіл екен де, кеңестік Ресейдегі бодан халықтарға келгенде «пайдаланудың қажеті болмай қалады» екен... Большевик мырзалар өздерінің «қызыл пайғамбарына», міне, осылайша адалдық танытады. Ленин дені сау, он екі мүшесі бүтін кезінде-ақ өзінің теорияларына шәкірті Сталиннің түсініктемелер беруі үшін оған «бата жасап та» қойған. Енді лениндік ұлт саясаты деген нәрсенің дұрыстығы қай жерінде? Мәселе Лениннің өзінде ме, жоқ әлде оны Сталин қасақана бұрмалап отыр ма? Камал әпенді үшін бұл арада ешқандай мәселе жоқ. Ол Сталинді Ленинге теліп, большевиктік даңғылмен тарта береді. Біз бұларды айтқанда Сталинге қарағанда Ленин жақсырақ еді демекші емеспіз. Пролетариат диктатурасына қызмет ететін лениндік ұлт саясатынан біз ешбір жақсылық күтпейміз. Біз тек бұл арада большевиктер көсемдерінің сөздеріндегі тұрлаусыздықтарды көрсетіп берумен ғана шектелеміз. Аз да болса ойлау қабілеті бар және адамдық қадір-қасиетін жоғалтпаған әрбір адам өз халқының тағдыры хақында бас қатырмастан, орыс найзасының ұшымен жүргізіліп жатқан «екі беткей» ұлттық саясаттың ырқында кете бармайды. Ресейде бұрынғы патшалық орыстар, қазіргі қызыл большевиктік орыстар тарапынан жүргізіліп келген және жүргізіліп жатқан отаршылдық ұлттық саясаттан басқа, қайдағы бір лениндік ұлт саясаты деп аталатын, «шапағатты саясат» бар деп дәлелдеу үшін, ол адам ар-ұяттан біржола безген болуы керек. Біздіңше, Бату мен Бондар тәрізді жүздеген түркістандықтар, Камал әпенді айтқандай, партияға жасырын еніп алған ұлттық төңкерісшілер емес, ленинизмге, төңкеріске сеніп партияға кіргендер еді. Төңкерісшіл болып жүрген кезінде Ленин тарапынан ортаға қойылған «әрбір ұлттың бөлініп шығып, өз алдына тәуелсіз мемлекеттігін құру құқығы бар» деген ұранның Сталин тарапынан өрескел бұрмаланғанын көрген соң, бұл адамдар Камал әпенді тәрізді өздерінің ар-ұятынан безбеді. Олар Мәскеу қызыл отаршылдарының айтқанына көніп, айдағанына жүре бермей, халқын қасіретті жағдайдан құтқарудың жолдарын іздей бастады. Енді Ленинді өз қалыбына түсіріп алған Сталиннің ез сездеріне қандай дәрежеде адал бола алғандығына көз жіберейік. Большевиктік идеяға шын берілген мыңдаған Камал әпенділер «дүние төңкерісі көсемінің» (Сталин) айтқан сөзі мен берген уағдасының төтенше «тұрақтылығы» үшін иманын алға тартып (егер бар болса), ант ішеді. Кеңестік Ресейдің ұлт саясатында айрықша орын алған X партия құрылтайының материалдарына көз жүгіртейік. 1921 жылы шақырылған осы X партия конференциясында ұлт мәселесіне байланысты Сталин мен Георгий Сафаров арасында өткір айтыс болған еді. Сафаровтың партия комитеті тарапынан бекітілген осы сөзіндегі Түркістанға қатысты тұстары айрықша көңіл қоюға лайық. Ол былай дейді: «Катардағы орыс коммунистерінің көпшілігі таптық күрес тұрғысынан қарап (Түркістанда), бір жатынан орыс озбырларына, екінші жағынан жергілікті озбырларға бірдей соққы беру керек деп есептейді. Ал мұндай тең соққы берудің нәтижесі − іс жүзінде кеңес туы астында тек орыс отаршылдығын орнықтырып, ұлттық құкықты жоюдан басқа ештеңе де емес». Орысшасы: «Тут большинство рядовых российских коммунистов-середняков полагают таким образом, что поскольку дело идет о классовой политике, нужно, с одной стороны бить русских кулаков, а с другой стороны туземных эксплуататоров, туземных кулаков, и обязательно одновременно и равномерно. Из этого одновременного битья ничего, кроме частично-русской колонизаторской политики, кроме проведения под советским флагом национального бесправия, не получается» (Из доклада Георгия Сафарова на X съезде партии). Түркістанда жылдар бойы сынақтан өткен осы көзқараспен Камал әпендінің «екі шепте бірдей күресу» дегенін салыстырып көріңізші. Сіз «екі шепте бірдей күресу» туралы сол кездің өзінде-ақ Георгий Сафаров қандай әділ де дәл айтқанына еріксіз тәнті боласыз. Иә, большевиктердің есінен ешқашан шықпайтын және бірінен екіншісіне ауысып отыратын бір өнерлері бар. Ол − ұятсыздық, ождансыздық, өтірік, өсек. Біз реті келген осы тұста мына бір нәрсені де айта кетуге тиіспіз. Түркістандағы ұлттық коммунистердің ұлттық сапқа өтуіне біздің насихатымыздың ықпалы шамалы болғанын мойындаймыз. Оларды ұлттық сапқа тұрғызған Кеңес үкіметінің сатқындық саясаты. Олар Лениннің төңкерісшіл болып жүрген кезіндегі «ұлттардың өз тағдырын өзі белгілеуі» туралы айтқандарына кейінгілердің түкіргенін, кеңестік үкімет орыстардың орыс емес халықтарға үстемдігін қамтамасыз етуге қызмет етіп отырғанын көрген соң оянып, ұлттық сапқа өткендер. Партия мен үкіметтің біз көптен білетін басшылары ұлттық шепке өте бастаған болса, бұл кеңестік ұлттық саясатты мейлінше әшкерелейтін және біздің ұлттық сапымыздың тарту күшін көрсететін ерекше құбылыстардың бірінен саналады. Камал әпендінің мәскеулік туыстары жүргізіп отырған диктатурасына түркістандық ұлттық күрестердің қауіп төндіре бастағаны туралы айтқандары шындыққа бек жанасады.

1931 ж.,№17

Ұлттық зиялы деп кімдерді айтамыз. Бір қарағанда жеңіл көрінгенімен, шын мәнінде бұл сұрауға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз, қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттарды төңірегіне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады.

Зиялылардың міндеті ұлы да қасиетті болуы себепті өте ауыр.

Халықты ұлт деңгейіне көтеру, яғни жері, суы, қазынасы, тілі мен діні бір болған халық бұқарасын бірлестіріп, олардың санасын біртұтас саяси, әлеуметтік, ұлттық санаға жеткізуде ұлы тарихи міндеттің маңызды бір бөлігі зиялылардың үстіне жүктеледі. Атақты алман философтары Кант пен Фихтелер: халық бірін-бірі және өзін-өзі басқара алмайтын, басқалардың басқаруында ғана болатын тобырлар. Ұлт − басқаларға тәуелді болмаған, өзінің мекемелеріне ие және өзінің бірыңғай мүддесі бар халықтар жиынтығы. Философияның тұжырымдауынша, халық − объект (objekt), ұлт − субъект (subjekt). Біз бұл жолы зиялылар тарихына тоқталып жатпаймыз. Өйткені ол бізді журналымыз талап етіп отырған «бүгінгі күннің іс жүзіндік мәселелерінен» алыстатып жібереді. Дүние жүзінде зиялыларсыз ұлтқа айналған саяси, әлеуметтік халық бұқарасы бірлігі ешқашан болған емес. Сондай-ақ халық бұқарасынан қолдау көрмеген жағдайда зиялы қауым ештеңе істей алмайды. Халықты ұлт деңгейіне көтеру, яғни оны жат үстемдіктің тепкісінен құтқарып, өз мекемелеріне ие, тәуелсіз бір жеке тұлғаға айналдыру сынды негізгі мақсатқа жету үшін ұлттық зиялы қауым мен ол өзі тән болып отырған халық бұқарасы арасында бір ортақ сана болуы тиіс. Міне, осы сананы айқындау, яғни халық тілегін дұрыс және анық бір формаға келтіру, аталған мақсатқа жету үшін іс пен әрекет бағдарламасын жасау зиялылардың міндеті. Зиялылар қауымы өздерінің тарихи міндетінің мүддесінен шығуы үшін не істеулері керек? Әлбетте, тек жүктелген міндеттерді атқарумен ғана шұғылдану жеткіліксіз. Зиялылар өз халқына қызмет етудің, халықпен ортақ тіл табыса білудің неғұрлым тиімді жолдарын таба білулері тиіс. «Яш Түркістанның» өткен сандарының бірінде (15-сан- да) орыс (Батыс) мектептерінде тәрбиеленген зиялыларымыздың қасіретке толы тағдыры жөнінде жазған болатынбыз. Мұндай зиялылар халыққа пәлендей бір ұлттық тәрбие беріп жарытпайтыны және халық та олардан пәлендей бір ұлттық тәрбие алып жарымайтыны туралы егжей-тегжейлі айтқанбыз. Бұл жолы біз сол айтқандарымызды онан әрі тереңдете түсеміз. Батыс тәрбиесін алған зиялыларымыздың аянышты жері − рухани жақтан өз халқына өгей болып қалуы еді. Батыс тәрбиесі көптеген туыстарымызды халқымыздың жан дүниесіне сіңген, ұлттық тарихымыздың өн бойында жатқам «Шығыс зердесінен» айырды. Олар, яғни Батыс тәрбиесін алған туыстарымыз басқа жақтан жинаған білімдерін өз халқының өмірімен (Шығыс зердесімен) бірлестіре алмады. Біз, әрине, бұл арада «Шығыс рухы» дегеннің ғылыми, философиялық мағынасына тоқталып жатпаймыз. Біздің бүгінгі күресіміз үшін осы «Шығыс рухы» «ұлттық рухымыз» болуын және біз қызметін атқарып, тілеуін тілеп жүрген халқымыздың тұла бойын осы шығыс рухы кернеп тұрғанын білуіміз жеткілікті. Осы орайда өз тарихымыздың орыс тепкісінде өткен дәуірінен мынадай бір мысал есіме түсіп отыр. Шоқан Уәлиханның трагедиясын еске алып өткім келеді. Шоқан өткен ғасырдың орталарында, Түркістан орыстар тарапынан жаулап алынғанда өмір сүрген. Аса дарынды, мол білімді көсем боларлық деңгейге көтерілген осы қыр баласы, орыс (Батыс) ықпалында өсті. Ол өз дәуіріндегі орыстың атақтыларымен, мәселен Достоевскиймен, жақын қатынаста болды. Шоқан орыс үкіметінің құпия агенті ретінде Шытыс Түркістанға сапар шекті. Түркістан Сібіріне жорық жасап бара жатқан қанішер орыс генералы Черняевтің қол астында біраз уақыт қызмет атқарды. Мұнысы ұзаққа бармады. «Батысшылдығы» оны өте пұшайман жағдайға душар етті. Ол Черняевпен қоштасты. Петербургқа барудан бас тартып, қырға − ауылға кетті. Бір қазақ қызымен ауылға кетті. Шоқан қысқа ғана ғұмыр кешіп, 1865 жылы отыз жастар шамасында дүниеден өтті. Шоқан туралы естелік жазған бір орыс жазушысы: «Осы бір бұратана өкілі көз талдырар биікке көтерілгеннен кейін, кенет өз халқының тағдыры хақында үрейленіп, іркіліп қалуы, өз халқына жат адамға айналып қалудан қорыққаны оның өзін-өзі қорғау түйсігінің әсерінен болғанын көрсетеді», − деген еді. Біз Шоқан туралы естелік жазған осы жазушының пікіріне қосыла отырып, оны сәл түзеткіміз келеді. Біздіңше, трагедияның қайнар көзі жат адамға айналып қалам деп қорқуында емес, жат адамға айналып қалуында еді. Шоқан орыс (Батыс) халқының рухымен өз халқын бақытты ету мүмкіндігін іздеді. Шоқан өзі басынан кешірген ащы сабақтардан, қайғылы оқиғалардан кейін барып, өз халқына өгей болып бара жатқандығын сезінді. Осы күнге дейін Батыс тәрбиесін алған адамдарымыздың, «батысшылдығы» Шоқанның дәрежесіне жете қоймаса да, оның өмір сабақтары біздің көз алдымызда тұрғаны жөн. Біздің ғасырымыз Шоқан дәуіріне қарағанда мүлде басқа жан ол кезде жалғыз еді. Және оның алдында халқын ұлт деңгейіне көтеру міндеті де тұрған жоқ болатын. Бұл мәселені ойдан шығарып алған жоқпыз. Тарих пен өмір қажеті, оянған халықтың мағыналы түйсінулері осы бір маңызды міндетті біздің алдымыздан шығарып отыр. Мақаламыздың басында айтқанымыздай, ұлттық зиялылар қатары барған сайын ұлғайып келеді. Бұл процесс үш ортада жүріп жатыр. Түркістанның болашақ иесі бола аларлық жас күштеріміздің көшпелілігі ұлттық бағыттың бастауында бола алмай, мәскеулік диктатураның зұлымдығы астында өсіп жатыр. Атамекеніміздегі осы жастарымыз, ұлттық тәрбиеге қас жау болып табылатын «таптық тәрбиемен коректенуде. Алайда осыған қарамастан, Түркістан жастарының басым көпшілігі ұлттық рухта өсіп жатқанын біз жақсы білеміз. Кеңес жеріндегі кеңес мектептерінде оқып жатқан жастарымыздың ұлттық рухы, ондағы көне «шығыс рухында тәрбие» көрген «шығыс зерделі» зиялыларымызбен тоғысып жатқаны айрықша көңіл аударуға тұрарлық. Кез келген чекист қаруларының қарсы алдында тұрсаңыз да ұлттық рухты өшіріп алмай, жас ұрпақтарымызды сол рухта тәрбиелей білген, ей, менің қаһарман отандастарым! Сендерге мың да бір рахмет! Ей, менің намысты жерлестерім, сендерге өмір бойы қызмет етуден басқа біздің ешқандай да бір ойымыз жоқ екенін білгейсіздер! Жастарымыздың тағы біраз бөлігі туысымыз Түркияда дайындалып жатыр. Біз бүгін «Шығыс рухы басым болуы себепті мешеу қалған» деп саналатын Түркияда Батыс білімі жергілікті жағдайларға сәйкес сәтті қолданылып жатқанын көріп отырмыз. «Батыс білімін» «Шығыс рухымен» ұштастыру үстіндегі Түркия тәжірибесі біз үшін аса құнды. Біздіңше, дүние тарихында бұрынды-соңды көтерілмеген жетістіктердің түпкі себептері − Түркия ұлттық күштерінің Еуропа тәрбиесін алған түрік зиялылары мен шығыс зерделі зиялылары түркі менталитетін (Mentalіtet) сәтімен үйлестіре алуында жатыр. Біз Түркияда дайындалып жатқан зиялыларымыздан күтуге хақылымыз. Және бұл үмітіміздің біздің күткенімізден де артық орындаларына сенеміз. Аз да болса бірталай жастарымыз Алманияда білім алуда. Олар да атамекендегі ұлттық рухын кеміткен емес. «Яш Түркістанның» өткен санында басылған Тоқтамышұлының мақаласы бұл жастарымыздың ұлттық мұратқа апарар жолды адаспай тапқанын көрсетеді. Мұның өзі Батыста білім алған жастарымыз ұлттық рухпен сусындап қана қоймай, бұл рухты халқымыздың игілігіне жарату жолдарын да білгенін дәлелдейді. Қорыта келгенде, осы үш ортада оқып жатқан біздің жастарымыздың бәрі де «ұлттық зиялы» санатына әбден лайық. Егер біз жастарымызға осындай үміт артпасақ және бұл үмітіміздің мән-маңызын терең сезініп түсінбесек, онда өміріміз бен кызметіміздің мағынасы қалмаған болар еді.

1931 ж., №18

Бізге Түркістан Орта Азия Бюросының ең беделді басшылары қызметінен алынып, олардың орнында жаңа адамдар тағайындалғаны туралы хабар келіп жетті.

Орта Азия Бюросы өзінің «төңкерістік міндетін» қалай өтеді? Не себептен тазартуға душар болды? Бұл сұрауларға жауап беру пайдасыз болмас деген ойдамыз... Орта Азия Бюросы − орыс пролетариаты диктатурасының Түркістандағы ең жоғарғы мекемесі. Ол Ресей коммунистік партиясы Орталық Комитеті тарапынан ол жердегі «Тәуелсіз Кеңес Республикалары» партия комитеттері мен үкіметтерінің іс-қимылдарын бақылап отыру үшін орнаған. Кеңес Одағының ешбір жерінде, мәселен, Украинада, Белоруссияда және Кавказияда мұндай ерекше оқшау тұрған аппарат жоқ. Түркістанның Өзбек, Түркімен және Тәжік бөліктері де Украина, Белоруссия және Кавказия федерациясы тәрізді Кеңестер Одағының тең құқықты мүшелері болып саналады. Бірақ солай екеніне қарамастан, Түркістанның Мәскеуге Орта Азия Бюросы арқылы байлануы, Зиновьевтің Коминтерн Атқару Комитетінің торағасы болып тұрған кезінде айтқан «Кеңестік Орталық Түркістандағы жергілікті партия ұйымдарына сене алмайды» деген сөзін еріксіз еске түсіреді. Бюроның барлық мүшелерін тек Мәскеу тағайындайды. Оның барлық жауапты орындары − мәселен, бірінші және екінші хатшылары, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, жетекші газеттердің бас редакторлары, экономикалық маңызды буындардың басшылары − Түркістанмен ешқандай байланысы жоқ, бұрын бұл өлкеге аяқ баспаған адамдардың қолына ұстатылды. Тек кез алдау үшін олардың арасына Мәскеуге шын берілген бірен-саран түркістандықтарды қосып қояды. Сондай «құрметті» орындардың бірі Камал Акрамға тиіпті. Ол Орта Азия Бюросының 3-хатшысы болып тағайындалыпты. Бюро Мәскеудің бұйрық-жарлықтарының жергілікті жағдайлармен есептеспестен, қарсылықтарға қарамастан орындалуын қамтамасыз етуге міндетті. Жер реформасы (1925-1926), ұжымдастыру тағы басқа да кең ауқымды науқандарды жүзеге асыруда осы жол большевиктерге өте пайдалы болды. Алайда Орта Азия Бюросының жергілікті жағдайлармен есептеспеуі оның өзін төңкерістік идеология тұрғысынан қарағанда қолайсыз жағдайға душар етті. Бюро басшыларының ақылсыздығы (Бюроның бірінші хатшысы, яғни ең үлкен бастығы өзінің ақылсыздығымен Мәскеу қалалық партия комитетінің хатшылығынан қуылған Зеленский деген біреу еді) Түркістан жастары арасында салауатты төңкерістік ұғымдардың өсуіне түрткі болды. Бірнеше мысал келтіремін. Лениннің пікірінше, Ресейдің шығыс аймақтарындағы төңкерістің негізі (барлық отар шығыс өлкелерінде) жер төңкерісі болып табылатын. Ленин өзінің бұл пікірін Коминтерннің (1920 жылғы 19 шілде − 6 тамыз) екінші конференциясында ортаға қойған. Большевиктер оған барлық бәле-қазадан құтқаратын дұғадай сенді. Алайда лениншілдер Түркістандағы жер жағдайымен, Түркістан шаруаларының көңіл-күйімен таныса бастағанда барып, бұл «тұмардың» да басқа «тұмарлар» тәрізді түкке жарамайтынына көз жеткізді. Мәскеу большевиктері ол кезде «жер төңкерісін» «жер реформасымен» ауыстырды. Жер реформасына барынша салтанатты түрде, кернейлетіп кірісті. Сонда да олар мұсылман дінбасылары мен шариғаттың көмегінсіз жер реформасын жүзеге асыра алмайтынын түсінді. Дінді апиын деп санайтын Мәскеудің дінсіздері ақырында мұсылман дінбасыларын жер реформасына бата беруге мәжбүр етті. Дінбасылары жер реформасын діни тұрғыдан ақтау үшін дін кітаптарынан «бәтуалар» іздеп тапты. Бұл науқан шариғатқа, Имам ағзамның өсиеттеріне қайшы келмейтінін «дәлелдеді». Басқаша айтқанда, Ленинді Түркістан шаруаларына қабыл еттіру үшін оның бетін Имам ағзамның «түкірігімен» жууға, оның «төңкерістік теорияларын» мұсылман дінбасылары ұшықтап дем салуына тура келді. Бірақ ол да аз еді. «Қызыл Өзбекстан» беттерінде (бұл газетке ол кезде қазіргі Орта Азия Бюросының 3-хатшысы жетекшілік ететін) Ленин мен Мұхаммед пайғамбардың бір-біріне рухани жақындығын дәлелдеу мақсатында көлдей-көлдей мақалалар жариялана бастады. Ташкент газеттері мақалаларын Мухаммед − «әлеуметтік пайғамбар», ал Ленин болса «нағыз пайғамбар» деп тұжырымдаған еді. Енді Орта Азия Бюросының қулық-сұмдықтары турасында бір-екі сөз айтайын. Орыс пролетариат диктатурасының Түркістандағы ең жоғарғы органы болып табылатын Орта Азия Бюросының шын сиқын көрсету үшін сол бір-екі мысал да жеткілікті. Мәскеу лениншілдерінің бұтып-шатпа қулық-сұмдықтары Түркістанда орыс большевиктік төңкерісіне деген сенімсіздікті асқындыра түсті. Ал Мәскеу сенімсіздік танытқандарға шетінен ат қойып, айдар тағып неше алуан «топтар» мен «шылдарды» қаптатты да жіберді. «18-дер тобы», «анғамшылдар блогы», «қожаншылдар», «қадырғалишылдар», «ядыкаршылдар» және ақыр соңында «Манан Рамыз бату блогы» − міне, осылардың бәрі Орта Азия Бюросындағы мисыз ақымақтардың мәскеулік қожайындарының еркін орындап Түркістанда атқарған қызметтері еді. Біз Мәскеудің «төңкерісшіл» ой-пікірлері түркістандықтар тарапынан қолдау таппай отырғанына, әрине, қуанамыз. Мәскеу диктатурасына қарсы «ағымдар» қанша көбейсе, біз үшін сонша жақсы. Біз жастарымыздың болашаққа деген үміті мен сенімінің сәл де болса кемуінен қорқамыз. Біздің болашағымыз, біздің ұлттық төңкерісіміз бен ұлттық мемлекетіміз жастарымыздың үміті мен сеніміне байланысты. Орта Азия Бюросы Мәскеудің бұйрық-жарлықтарын екі етпей орындау арқылы Түркістандағы большевиктік төңкерістің келіп жеткен жерін корсетті. Мәскеу болса Түркістандағы осы бір «төңкерісшіл қабырға» арқылы өзіне қарсы ұлттық күштердің алдын алыстан тосып тастап отырды. Орта Азия Бюросында отырғандар Сталиннің сөздеріне аздап түзету енгізгісі келді. «Түркістандағы ұлт саясаты жөнінде» Ташкенттегі «Правда Востока» мен Ашхабадтағы «Туркменская искра» газеттері арасында болған пікір сайыстары кезінде Орта Азия Бюросының басшылары Сталиннің сөздерін біраз өзгертіп жіберген көрінеді. Соның салдарынан Зеленский, Письменный, Кахиян және басқа да бірқатар қызыл мырзалар орындарынан тайдырылды. Алайда Зеленский, Письменныйлардың орнынан кетуімен Түркістанның жағдайы түзелмейді. Түркістандағы саяси ахуалды жасап отырғандар Орта Азия Бюросы емес, Түркістандағы саяси ахуалды Мәскеу жасап отыр. Сондықтан Түркістан ахуалы Түркістан Мәскеудің шеңгелінен құтылғанда ғана түзелетін болады. Зеленскийді тайдырады. Оның орнына Бауман деген біреу келді. Письменныйды да әкетті, оның орнына Гейлер деген біреуді әкелді.

Жапонияда 500-ге тарта мұсылмандар тұрады. Олардың бәрі Ресейден Манжурияға барып, одан Жапонияға өткен түріктер. Олар Жапонияның түрлі қалаларына бытырап қоныстанған. Токиода − 150, Кобиде − 100, Ногаяда − 40, Кореядағы Кижу қаласында 70-80 адам тұрады. Қалаларда діни мәдени ұйымдары бар. Токио, Коби және Кижу қалаларында ислам балаларына бастауыш сыныптар ашылған. Жапонияның оңтүстігіндегі Киосио, солтүстігіндегі Кокхайдо және Сахалин аралдарында да аздаған мұсылмандар тұрады. 1928 жылы қазан айының 3, 4, 5-ші күндерінде Жапонияда тұратын барлық мұсылмандардың бас қосқан құрылтайы болып өтті. Жапонияда тұратын мұсылмандардың «Жапониядағы мұсылмандар одағы» деп аталатын бір коғамы бар. Бұл қоғамның мақсаты − ұлттық және діни мәселелерде Жапонияда тұратын мұсылмандарға жол бастаушылық жасау. Одақтың орталығы Токиода. Төрағасы − Токио имамы Мұхамет Ғабдолла Құрбанғали. Төрағаның бірінші орынбасары Коби имамы Мәдияр Шамғони, екінші орынбасары Уәли Махмұт әпенді. Бас хатшысы − Ахмет Зәки әпенді. Бас хатшының бірінші орынбасары − Қожахмет Уақып. Жапонияда тұратын мұсылмандардың ен үлкен ұйымы Жапония орталығындағы Токио қаласында «Ислам махалласы». Осы ислам махалласында 1927 жылы Жапония үкіметінің рұқсат етуімен ашылған «Токио ислам мектебі» деп аталатын бір бастауыш мектебі бар. 6 сыныптан және 5 мұғалімнен тұратын бұл үлгілі мектеп Жапониядағы ресми мектептермен бірдей оқу-ағарту министрлігінің қамқорлығында. Діни және ана тілі сабақтарының толық бағдарламасы оқытылады. 3-сыныптан бастап орысша, 4-сыныптан бастап ағылшынша сабақтар өтіледі. Осы мектепті бітіргендер орыс гимназиясының 4-сыныбына және Жапониядағы Америка мен Франция колледждерінің 6-сыныбына емтихансыз түсе алады. Араб әрпінде оқулықтар мен әртүрлі кітаптар басып тарату үшін мектеп жанында «Токио ислам қоғамының» бір шатын баспаханасы бар. «Жапония тілшісі» журналымыз да сол баспаханада басылады. Бұл баспахана Жапонияда туратын исламдардың қаржысы арқасында Түркиядан 1929 жылы алдырылған араб әріптерімен ашылған болатын. Бұдан басқа Токиода тұратын мұсылмандарға Токио қалалық әкімшілігі табиғаты өте әдемі қабірлік жер де берді.

«Еңбекші қазақ» газетінің 9 наурыз күнгі санында партия ұлттық саясатының қазіргі жағдайы айтыла келіп: «соңғы жылдары партияның ұлттық саясатында ұлы орыстық және жергілікті ұлтшылдық ағымдары күшейіп отыр», − делінеді. Осы газеттің материалдарына қарағанда, «кейбір жерлерде партия ұйымдарының әлсіздігі (!) салдарынан ұлы орыс ұлтшылдығы ашықтан-ашық бой көрсетіп, жұмысшы, шаруалар және студент жастар арасында ұлттық алауыздықтар күшейе бастаған көрінеді...» Осыған дәлел ретінде «Еңбекші қазақ» Түркістан-Сібір (Түрксіб) темір жолында істеп жүрген түркістандық жүмысшылардың жағдайынан фактілер келтіреді. Үштөбе стансасы маңайында істейтін жұмысшылар арасында қазақ жүмысшылары небәрі 34-ақ адам. Олардың тұрмысы орыс жұмысшыларына қарағанда жантүршігерлік. Стансаның бастығы Чернышев деген орыс большевигінің аузынан «қазаққа берген ақша арам» деген сөз түспейтін еді. Оның бүл сөзі осындағы басқа орыстарға майдай жағады. Қыстың қақаған аязында түркістандық жұмысшылардың жылы киімдерін тартып алып, орыстарға әперген. Жалынып-жалпайып киімін сұрағандарды ұрып-соғып, таяққа жыққан. Осылардың бәрін бір-бірлеп баяндай келе, «Енбекші қазақ» материалдарының бас жағына «Лениннің ұлттық саясатын бұрмалатпаймыз» деп жазып қойыпты. Түркістанда Лениннің ұлттық саясаты емес, Түркістанның ұлттық саясаты жүзеге асырылғанда бауырларымыздың киімі де жылы, тістері де бүтін болар еді. Олар айуанша емес, адамша өмір сүрер еді.

1931 ж., № 19

«Яш Түркістанның» осы санында Мәскеудің өзі тәрбиелеп өсірген түркістандық үш атақты коммунистің бірлесіп қол қойған мақаласын оқырмандарымыз назарына ұсынып отырмыз. Бұл мақалада күн-күн сайын тамыры шіріп, өзегі опырылып бара жатқан орыс большевиктік билігінің идеология майданындағы соңғы тартыстары көрінеді. Зия Сағит, Төреқұл және Камал Әлилер жазып жариялаған бүл мақала Мәскеу большевиктерінің Түркістандағы саясатының бет-бейнесін басқаларға қарағанда анағүрлым анығырақ көрсетеді. Сол себепті біз осы үш адамның материалына арнайы тоқталғанды жөн көрдік. Мәскеудің Түркістандағы ұлттық саясатының мәні қандай екенін оқырмандарымыз өте жақсы біледі. Ол − атамекеніміз халқының ұлттық сана сезімін тұншықтырып, оның қандай да бір көріністеріне жол бермеу, түрікшілдіктің белгілерін түбірімен құрту болып табылады. Сайып келгенде, Түркістан түріктерінің ұлттық рухына, түрікшілдік қасиеттеріне қарсы рақымсыз күрес жүргізу − орыс большевизмі мен кеңестік Ресейдің Түркістандағы ұлттық саясаты қамтып отырған басты мазмұндар, міне, осындай. Мәскеудің түрікшілдікке қарсы жүргізіп келе жатқан күресі бізге жақсы таныс. Талай жылдардан бері төңкерісшілдігімен танылып, төңкеріс туын көтеріп келе жатқан «қызыл қалам» бірлестігі де, «түрікшілдікпен уланған» делініп күмәнді күйге душар болды. Мәскеудегі ағаларының көңілін табамын деп қанша күшенгеніне қарамастан, бәрібір оларды қанағаттандыра алмады. «Қызыл қалам» жабылып, оның орнына бағдарламасы мен платформасы әлі айқындалмаған «Өзбекстан пролетар жазушыларының бірлестігі» құрылды. «Қызыл қаламшылар» кеңестердің «жәннатынан» қуылып, қараңғы зындандарға қамап тасталды. Олардың орнына қолынан жазу келмейтін, сауатсыз пролетариат әдебиетшілері отырды. «Қызыл қаламшылардың» органы «Еленге» журналы жабылып, оның орнына «Құрылыс» атты жана журнал шыға бастады. Енді, міне, бұл басылымның беттері осы сауатсыз пролетариат әдебиетшілерінің шатпақтарымен толтырылатын болады. «Еленгеден» соң кезек көп жылдардан бері «төңкерістің ту ұстаушыларының бірінен» саналып келген «Жер жүзі» журналына келді. Бұл журналдың айыбы − бұдан 6 жыл бұрын өзінің жасөспірім қызу қанды төңкерісшіл шағында шыққан сандарының бірінде Түркиядағы кемалшылдық ағымына түсініктеме берген және «Кемалшыл Түркияға» достық пейіл көрсеткен бір мақаланы басып жібергендігі көрінеді. 1925 жылы жарияланып, кеп адамдар әлдеқашан ұмытып үлгерген осы материалды большевиктер 6 жылдан соң архивтен қазып алып, автордың алдына тартты. Автор осы мақаласында «Түркия жоғары ұлттық мәжілісі үстінде желбіреп тұрған ай-жұлдызды қызыл байрақты» суреттеп мадақтайды. «Түркия жоғарғы ұлттық мәжілісін Түркия халқына өкілдік ететін нағыз ұлттық орган» деп атап көрсетеді. «Жер жүзінін» авторы күллі түрік дүниесі құрметтейтін әдеби қайраткер Хамидолла Сабихы бек хақында жаңа Түркияның саяси және жетекші жазушысы деген сөздер қолданылыпты. Сонымен бірге журнал Юнус Нади, Якуб Қадриларға да симпатия көрсеткен. «Жер жүзі» тағы тәуелсіздік жолындағы күрестерде қолына қару алып, түрік армиясы қатарында түрік жұртының жауларына қарсы күрескен және «Жаңа Тұран», «Әкеден қалған мұра» қатарлы романдарымен түрік әдебиетін көріктендіре түскен Халида ханым хақында да үнсіз қала алмаған. Осылардың бәрі бұдан 6 жыл бұрын болып өткен әңгімелер. Егер Кеңес дипломатиясына сенетін болсақ, онда осы уақыт аралығында Кеңестер мен Түркия республикасы арасындағы достық қатынастың нығая түскені жайында сөйленуі керек еді. Осы кезеңде «Кемалшыл Түркияны» мақтап-марапаттауға келгенде Литвинов, Чичерин, Қарахандар сөз бата алмай қалғанына бәріміз куәміз. Олай болса, осы орайда Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әлилер тәрізді коммунист бөлтіріктер Мәскеу дипломатиясының Түркияға деген әлгі достық ілтипатын Түркістан түріктеріне тым қарапайым түрде білдіргеннің өзінде не үшін жазықты болады деген бір сауал өз-өзінен туады. Бұл сауалдың жауабы қиын емес. Большевиктердің дипломатиялық ойындары Түркістан түріктерінің Түркиядағы өз туыстарына қарай табиғи ұмтылысын күшейте түсуге қызмет етпеуі тиіс. Кеңес үкіметі Түркиямен достық келісімдер жасады. Сөйте тұра сол Кеңес үкіметі Түркия түріктерін Түркістанға аяқ бастырмайды. Литвинов Мәскеуде отырып Түркиямен достық сезімдерінің адалдығын айтып тауыса алмайды. Тағы сол Мәскеуден Сталин Түркістан мектептерінен түркиялық мұғалімдерді қуалауға және Түркияда қолданылған оқулықтарға сарындас мазмұнда жазылған оқулықтарды жоюға жарлық түсіреді. Түркішілдік пен кемализмге қарсы күресу − большевик-теоретиктердің ең сүйікті кәсібі. «Кемал − Түркиядағы қара күштердің басты өкілі», «Кемал − Түркиядағы озбыр күштердің өкілі». Міне, бұлар Мәскеу басылымы «Төңкерісшіл Шығыс» журналы беттерінен түспейтін ен, сүйікті сөздері болып отыр.

Түркістандық большевиктер де Мәскеудегілердің жолын қуа бастады. Түркістанда Түркияға аз да болса іш тарту, жақындық көрсету, Түркияның ұлт азаттығын қалай жеңіп алғаны туралы жазу, Түркияда кеңессіз-ақ әйелдердің азаттық алғаны, ол − ол ма, әйелдер арасында Халида ханым тәрізді большевик емес мықты жазушылар шыққаны туралы шындықты білдіру, большевик болмай-ақ ел-жұртына адал қызмет етіп келе жатқан Хамидолла Сабихы, Юнус Нади, Яқуб Қадри бектер тәрізді атақты жазушылар барын айтып түркістандық түріктерге аз да болса мағлұмат беру − міне, бұлардың бәрі кешірілмес күнә болып саналады. Мәскеу большевиктері біздің ұлттық рухымызды өшірумен ғана шектелмейді. Ол бәрінен бұрын біздің өзімізге түрікшілдік және кемалшылдықты ең жексұрын, ең залалды нәрсе етіп көрсетуге тырысады. Большевиктер атамекеніміз Түркістан есімін де өзгертпек болады. Халқымыздың өзінің тарихи аты «түрік» деген атпен аталуына тиым салып, ұлыстар мен руларға бөлшектеп тастауды көздейді. Большевиктер атамекеніміз Түркістанда ұлтымыздың өзіне тән рухани әлемін суалтып, оның орнына орыс пролетариатының рухын орнатпақ болады. Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсіздігі болуы мүмкін бе? Тарих ондайды көрген жоқ та, білмейді де. Ұлт азаттығы − ұлттық рухтың нәтижесі. Ал ұлттық рухтың өзі ұлт азаттығы мен тәуелсіздігі аясында өсіп дамиды, жеміс береді. Ресейде қоғамдық жүйенің әртүрлі болғанына қарамастан, олардың бәрі айналып келіп түрікшілдікке жау болатын себебі, міне, осыдан. Мәскеу Түркістанымызда түрікшілдікке қарсы күресуде. Ол сол арқылы Түркістан түріктерінің өзінің сүйікті Түркиясына деген сүйіспеншілігі мен махаббатын суытып, ақырында жойып та жіберуді мақсат етеді.

1931 ж., №20

Біз талқылағалы отырған «Жер үстінің беті» атты мақала «Қызыл Өзбекстан» газетінің 6 мамыр санына басылған. Оны Түркістанның үш «атақты» коммунисі Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әлилер жазған. Мақала − «Жер жүзі» − «Пролетариат идеясы мен социализм құрылысы» туралы Ленинді насихаттау үшін 1925 жылы ашылған бір журналдың атымен аталыпты. Осындай үлкен үмітпен басыла бастаған «Жер жүзі» «пролетариат пен еңбекші халық бұқарасы алдындағы өз борыштарын ақтай алмай қалған» көрінеді. Олай дейтін себебі − «Жер жүзі» дүние жүзінің қызыл көсемі Ленинді бір жаққа ысырып қойып, «өртесе − отқа жанбайтын, атса − оқ өтпейтін», «бір басын кессе, он бас өніп шығатын» Түркістан ұлтшыл-шовинистері мен пантүріктерінің жолына түсіп кеткен тәрізді. Мәселенің Түркістан лениншілдеріне ең қолайсыз, ал біздер үшін ең күлкілі жері мынада: «Жер жүзінің» алты жылдан бері «Түркістан ұлттық шовинистері мен пантүркистерінің органы» болып келгенін «пролетариат жазушысы» Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әли қатарлы ағайындардың білмей келуі. Енді, міне, осы батырлар өздерінің алты жыл бойы ақымақ болып келгенін бір күнгі тәубесімен жуып-шаймақ болады. Бұрынғы заман ақындарымыздың «Қызыл тілім сүйексіз, қайда бұрса бұрылар» дегеніндей, аузына келгенін айтып, «пантүркизмді» (түрік бірлігі) жерден алып, жерге салады. «Жер жүзінің» түрікшіл жолға түскеніне дәлел ретінде осы журналдың 1925 жылғы 3-санындағы мынадай сөйлемдерді келтіреді: «Анкара ұлттық мәжілісі үйінің үстіне түрік туы орнатылыпты. Осы қызыл тудың бетіндегі аппақ ай-жұлдыз белгілері жалтырап тұр. Аспанда бұлт жоқ. Шығыстың ыстық күнінен шашыраған сәулелер түрік үйлерін безендірген ою-өрнектерді аймалап әрлендіре түскендей. Өзіңе-өзің еріксіз сұрақ қоюға мәжбүр боласың: осы бір ұлы ұлттық мәжілістегі рухани ахуал күллі түрік халқы рухани дүниесінің бейнесі бола алар ма? Бұл сұрауға ешбір екіленбестен «дәл солай» деп жауап беруге тура келеді. «Билік халықтың өз қолында болсын» деген ұранды ортаға тастаған адамға түрік халқы жан-жүрегімен сенеді...» Демек, «пролетариат жазушысы» Зия Сағит тәрізді «ағайындарға» түрік үйлерінің үстінде күн күлімсірейді десе, мұның өзі Кеңес үкіметіне жаулық пиғыл болып саналады екен! Иә, Мәскеу большевиктері түріктердің басына күннің, сәулесі түспей, қара бұлттың төнуін армандайды. Соны көргісі келеді... «Түрік үйлерін аймалаған күн нұрынан» соң, «пролетариат жазушыларының» ашу-ызасын келтірген тағы бір сөйлем мынадай: «Түркияның жаңа жетілген ұлттық ақындары мен қоғам қайраткерлерінің ең көрнектілері Анкараға жиналды. Бұлардың арасында оқу-ағарту министрі Халидолла Табиха бектің, алатын орны өзгеше. Ол «Түрік ошағында» оқыған лекциялары, «Түрік жұртында» жазған мақала, өлеңдерімен күллі түрік атаулының сезімін (түйсіктерін) өсіруге ерекше қызмет етіп келеді. Ұлттық тәуелсіздікті жақтағандар арасында жазушы Юнус Нади мен ақын Якуб Кадридың аттары кеңінен танымал. Мұсылман әйелдердің азаттық алуына үлгі-өнеге болған Халида Адип ханымның да орны ерекше. Халида ханым ұлттық күрес кезінде қолына қару алып ұрысқа қатысқан» («Жер жүзі», 5-сан, 1926 жыл). Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әлилер «Жер жүзінің» түрікшілдік келбетін көрсету үшін жоғарыда мысалға келтірілген сөйлемдердің «жеткілікті дәлел» бола алатынына қарамастан, «сүйексіз қызыл тілдерін» онан әрі сүйреңдетіп, былай дейді: «Жоғарыда айтылған пікірлерді Кеңес-Түркия достығы құрметіне арналған деп айта алмаймыз. Өйткені журнал мәселеге марксизм тұрғысынан келмей, Түркияның буржуазиялық жүйесін кеңес жүйесінен жоғары қоюға әрекет еткен...»

Кұрметте Зия Сағит, Жорақұл, Камал Әли мырзалар!

Сіздер өздеріңіздің осы айтқандарыңызды шынымен «Кеңес − Түркия достығы құрметіне тән және лайық» деп ойлайсыздар ма? Егер сіздер шынымен осылай ойлайтын болсаңыздар, онда сіздерге Маркс сақалының көлеңкесінен шыға алмай, тәуелсіздік ой-сананың сәулесінен мақұрым қалған Мәскеу итаршылары деуден басқа сөз шығын еткіміз келмейді.

Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әлилер одан әрі мынадай тұстарға шүйіледі: «Әйелдерді тек Кеңес үкіметі тана емес, Түркия да азат ете алады, азаттық үшін Кеңес үкіметі қолданған экономикалық шаралар жеткіліксіз, азаттық үшін Халида Адиптей қолыңа қару алып, «қасиетті шайқасқа» шық. Мұхаметолладай түріктердің ұлттық сана-сезімін өсіруге күш сал. Юнус Нади мен Яқуб Қадри бектер тәрізді ұлттық тәуелсіздік жолында күресе біл демек болады. Ол − ол ма, мұсылман әйелдерін (таптық айырмасына қарамастан) азаттық жолындағы күресте Халида Адиптен үлгі-өнеге алуға шақырып, оларды пролетариат пен жұмысшы еңбекші әйелдердің нағыз азаттығы үшін коммунистік партияның басшылығында жұмыс жүргізген Роза Люксембург, Клара Цеткин және Крупскаялардан аулақтатпақшы болады». Жоғарыда келтірілген мысалдардан Зия Сағит тәрізді «пролетариат жазушылары» және төңкерісшілері марксизм мен Маркс әдістемесін қандай «дұрыс» түсінетіні ап-анық көрініп тұр. Зия Сағиттардың ойынша, марксизм аса құнды шығармалар жазған Халида ханымның қолына қару алып күрескенін, Мұхамет Сабахи, Юнус Нади және Яқуб Қадридың түріктердің сана-сезімін оятуға кызмет еткенін түркістандықтарға білдірмей жылы жауып қоюды талап етеді екен. Өйткені мұндай ақиқаттар Түркияда орныққан ұлттық басқару жүйесін кеңестік жүйеден жоғары қоюға, сондай-ақ Түркістан әйелдерінің, кез алдында Роза Люксембург, Клара Цеткин және Крупскаялардан Халида Адипті артық санауға себепші болатын көрінеді. Шынына келсек, көптеген жылдардан бері коммунистік партияның басшылығында қызмет атқарып, Кеңес үкіметі мен дүние жүзі пролетариатының қолдауында жүрген осы үш «қызыл бәйбішелердің» «дүнияуи беделі» Халида ханымның Түркістан баспасөзі бетінде бір рет аталғанын көтере алмай масқара бола жаздаған еді... Зия Сағит, Жорақұл және Камал Әлилер Халида ханымның «Әкеден қалған мұра» романының орыс тіліне аударылуына байланысты белгілі коммунист Катаниян жазған рецензияны оқымаған болса керек. Осы рецензияда Катаниян Халида ханымды «ерікті Анадолының символы» деп суреттеген. Олай болса, осы бір армян большевигі Түркістандағы ұлтшылдардан да өткен пантүркист болғаны ма?

Зия Сағиттар былай дейді: «Ұлтшыл түрік жазушыларын дәріптеп аспанға шығарса, «Жер жүзі» түріктерінің төңкерісшіл жазушысы және ақыны Назым Хикмет хақында жұмған аузын ашпаған». Катаниян тағы «Түркия әдебиетін биік бір белеске көтергендер» қатарында Якуб Қадри, Халида ханым, Мұхамет Әмин, марқұм Зия Көкалып және Саһраларды атап, «түрік пролетар жазушысы Назым Хикмет» жөнінде ескерусіз қалдырған. Бұны бір деп қойыңыз. Катаниян Түркияның «оянып келе жатқан шығыс әлемінің алдыңғы қатарда» екенін де жазыпты. Егер осы жолдар бір түркістандық тарапынан Түркістан газеттерінің бірінде жарияланса, онда ол да Зия Сағит, Жорақұл, Камал Әлилер тәрізді үріп кетуі әбден мүмкін еді... «Жер жүзінің» Түркістан большевиктері алдында өткізген кешірілмек күнәсі «Мұхаметолла Сабахи, Юнус Нади, Яқуб Қадри бектер мен Халида ханымдарды Түркияның ұлтты құтқару жолындағы күресінде ұмытылмас қызмет көрсеткендер» деп дәріптегені және «түрік үйлерін аймалаған күн нұры» туралы тебірене жазғандары ғана емес екен. «Жер жүзінің» одан басқа да толып жатқан қылмыстары бар екен. Мәселен: «Жер жүзі» сол жылдың (1931) басында шыққан санында түркиялық Фуат Дороштың суретіне Кеңес Одағы үкіметінің төрағасы Молотовтың суретінен жоғары жерден орын беріпті!.. Төңкерісшіл батырлар мұндай қорлыққа қалай тана төзе алсын?! Жоғарыда келтірілген мысалдар («Жер жүзінің») «пантүркистік» қылмыстары делінсе, енді оның ұлттық шовинистік қылмыстары деп мынадай дәлелдер келтіреді. «Жер жүзінде» «Ноуаи түрік тілін енгізген және шағатай әдебиеті деп аталатын бір әдеби мектептің қазірге дейін өмір сүруіне себеп болған адам. Сондықтан оны тану, оны зерттеу күллі түріктердің міндеті». Зия Сағиттардың еркіне салсақ, Ноуаидың еш жерде аталмауы, Түркістан тарихынан ішуі тиіс. Иә, Ноуаидың большевиктер алдындағы қылмысы шынында көп-ақ! Егер Ноуаилар болмаса, Зия Сағит сынды «әдебиетшілердің» күні оңынан туар ма еді, кім білсін! Орыстың атақты сықақшысы Крыловтың «Қораз бен бұлбұл» мысалында қораз: «Бұлбұл тамаша-ақ сайрайды екен. Егер ол (бұлбұл) біздің қораздан дәріс алса, мұнан да жақсырақ сайрар еді», − дейтіні бар. Сол айтқандай, Түркістанның қазіргі «қызыл қораздары» да Ноуаи сынды бұлбұлдарымыздың қадір-қасиетін төмендетуге тырысып-ақ батуда. Зия Сағит, Жорақұл, Камал Әлилердің басқа да сорақы сөздері көп-ақ. Олардың бәріне тоқталып отырмай, мақаламызды осы арада аяқтаймыз. Осы аталған үш «қызыл қораздың» жазғандарын оқыған Түркістан халқы оларды «қып-қызыл ақымақтар» деп атағанын еріксіз еске алуға тура келеді. Ұлтты құтқаруды Зия Сағиттарша түсініп, Түркістан әйелдеріне Роза Люксембург, Клара Цеткин және Крупскаядай «қызыл бәйбішелерді» үлгі етіп ұсынып, оларды Халида ханымнан жақын етіп көрсету үшін, даңқты ақын Ноуаиды түрік әдебиетінің тарихынан шығарып тастауға ұрыну үшін шынында шектен асқан ақымақ, қып-қызыл ақымақ болу керек.

Жаңа шыққан және Париждің ең үлкен басылымдары қатарынан орын алып үлгерген «Муа» («Le Moіs») журналы бірінші маусымдағы 5-санында Түркістан әдебиетіндегі өлеңдер туралы әдемі жазылған бір мақала басты. Біз еуропалықтар тарапынан жылы лебіз естуге дағдыланған емеспіз. Еуропа басылымдарынан Түркістан өміріне жазылған мақалаларды көптеп кездестіруге болады. Бұл материалдар көбінесе еліміздің саяси өміріне қатысты болып келеді. Шетелдіктер үшін бүгін маңызды болып көрінген бір саяси күрес ертең маңызын жояды. Тіпті бүкілдей ұмыт болып та кетеді. Тағы бір жақтан, Ресей большевизмі мен еуропашылықтың қазіргі қысымы астындағы Түркістанда және Кеңес үкіметі тепкісіндегі өлкелердің басқа да жерлерінде болып жатқан оқиғалар үшінші бір елдердің көзқарастары тұрғысынан бағалануы да әбден заңды. Және солай болады да. Түркістандағы саяси айтыстар біз үшін сөзсіз маңызды. Біз саяси күрестер барысында ұлтты құтқарудың жолдарын іздейміз. Біз халқымыздың қас жауларына қарсы жүргізіп жатқан саяси айтыстар нәтижесінде атамекеніміздің тәуелсіздігін жеңіп аларына сенеміз. Ал рухани мәдениетке келсек, ол мүлде басқа мәселе. Рухани мәдениет халықты есейтетін және жетілдіретін нәрсе. Рухани мәдениет үстем жауын табанда жұмсатып тастамағанымен, дұшпандарын мысымен басып, өзге халықтардың құрметіне ие бола алады. Халқымыз жәй әншейінгі адамдардың жиынтығы емес, өзіне тән мәдениеті бар қауым екенін, сондай-ақ қазіргі жүріп жатқан саяси талас-тартыстар тек «күн астынан бір жағрафиялық орын» алу үшін ғана емес, оз мәдениетін күллі әлемге, соның ішінде Еуропаға да таныту екенін білуге тиіспіз. Біздің ең басты саяси міндетіміздің бірі, міне, осындай. Осы тұрғыдан келгенде «Түркістан әдебиетіндегі өлеңдер» мақаласының Париждегі ең беделді журналдардың біріне жариялануы біз үшін сөзсіз қуанарлық жәйт11. Париж − дүние жүзі мәдениетінің орталығы саналады. Ендеше бұл да аталған мақаланың мән-маңызын арттыра түсері хақ. Енді мақаланың өзіне келейік. Мақала Түркістан классик әдебиетінің XVІІІ ғасырда зауалға тап болғанын еске түсірумен басталады. Одан соң Түркістан әдебиеті XІX ғасырдың екінші жартысында қайта гүлденеді. Түркістан халқының қазіргі заман әдебиетінің көшін бастап жүрген ақындар жеткілікті. Мақала авторы осылардың өкілі ретінде Қожа Садық пен оның шәкірті Хакімзаданы атайды. Бірақ Хакімзада кейін ұлттық жолдан тайып, Ресей большевиктері тарапынан құрастырылған «құдайсыздар қоғамының» желкесіне қонып алады. Түркістан түріктері ақынның ұлтқа жасаған мұндай қиянатын кешіре алмайды. Оны сол жылы өлтіреді. Төңкеріс жас Түркістанға жаңа кеңістіктер ашады. Әдебиеті гүлдеп-көркейе бастайды. Театрлар, мектептер, баспалар пайда болады11. Халықтың оянған ұлттық санасы коммунистік идеяның кең таралуына тосқауыл жасайды. Жаңа ақындар ұлттық рухқа толы жаңа өлеңдердің салтанатты ғимараттарын тұрғызады. Бұл жаңа ақындардың атақтылары − мақалада. Ғабдолов Фархат, Бату, Елбиік және Шолпан. Мақала авторы осылардың әрқайсысынан шағын-шағын мысалдар келтіреді. Әсіресе Фархат пен Шолпандардың айрықша дарынды, талантты екенін атап көрсетеді.

Шолпан туралы былай дейді: «... Шолпан − тек түрік елінде тана емес, Еуропада да танымал ақын. Оның өлеңдері мен тілі Түркістан түріктерінің классик әдебиетін еске түсіреді. Шолпанның барлық шығармалары өзі өмір сүрген өлкедегі халық атынан сөйлеп тұрғандай. Ол жазған пьесалар (театрлық көріністер) түрік театр өнеріне жаңа кеңістік ашты».

Мақаланы мына бір жолдар онан сайын байыта түскен: «...Түркістан поэзиясының гүлденуі ұлттық сана-сезімнің оянуына тікелей байланысты болған. Большевиктер мұндай процесті болдырмауға тырысуда. Алайда халықтың өмір сүру қабілеті барған сайын күшейе түсуде. Түркістан тек ұлт тәуелсіздігі үшін ғана емес, өзінің рухын өшіріп алмау үшін де күресуде». Біз бүгін Мәскеу большевизмінің нысанасында келе жатқан Түркістан әдебиеті жөнінде Еуропа басылымында жарық көрген бір мақалаға байланысты және атамекеніміздегі ұлттық айтыстарымызға Париж журналының дұрыс баға беруіне орай, өз қуанышымызды білдірмей қала алмадық. Дұрыс. Түркістан тек өзінің саяси тәуелсіздігі үшін ғана емес, сонымен катар түріктің ұлттық рухани мәдениеті үшін де күресуде.

Түркістандағы көтерілістер Ыбырайым бектің қолға түсуіне байланысты соңғы серпілісін аяқтады. («Яш Түркістанның» бұдан бұрынғы санын қараңыз). Енді осы қозғалыстарды тудырған себептер мен оның мақсаттары жөніндегі мәселелерді қазіргі тұрғыдан қайта қарап бағалау кезекте тұр. Ұлттық күресіміздің мақсаттарынан хабарсыз түркістандық бұл күнде болмауы тиіс. Егер біз сол мақсаттарға тағы оралып жатқан болсақ, мұнымыз түркістандық бауырларымызға сенімсіздік танытып отырғандықтан емес. Біздің алдымыздан шыққан нақтылы мәселеге нақтылы жауап беру қажеттілігінен деп ұққанымыз жөн. Түркияда, Иранстанда, Ауғанстанда және басқа да бірқатар өлкелерде «қашқын» деген атпен тұрып жатқан жерлестеріміз аз емес. Солардың көбі ұлтазаттық күресімізге қатысып қан кешкендер. Олар бұл күреске неге қатысты, алдарына қандай мақсаттар қойды? Сол мақсаттарға жету жолында неге жан пида етуден тайынбады деген сұрақтардың жауабын жақсы біледі. Түркияның бір уәлаятында тұрып жатқан отандастарымыздың бірі бізге ЬІстамбұлда шығатын «Ақшам» газетінің 19 шілде күнгі санында басылған бір мақала турасында жазады. Мәселе Ауғанстан − Кеңес шекарасында басмашылардың соңғы әрекетіне байланысты жазылыпты. Біздің отандасымыздың көңіліне қатты келген нәрсе − осы мақаланың тақырыбы екен. Мұнда шынында адамды сескендіретін нәрсе бар. «Ақшам» газеті мақалаға «Агент Лауренс Түркістан халқын орыстарға айдап салды» деп ат қойыпты. Біз Лауренсті жақтайық деп отырған жоқпыз. Ыстамбұлдық бауырымыз Лауренсті біреулер агент десін, енді біреулер, мәселен, Париждің кейбір газеттері жазғанындай, қаза тапты дей ме? Бізді, түркістандықтарды, мәселенің ол жағы қызықтырмайды. Лауренстің жеке басында біздің шаруамыз жоқ. Әңгіме − «Ақшам» газетінің әлдекімдерді (бұл ретте Лауренсті) «Түркістан халқын орыстарға айдап салды» дегенінде болып отыр. Міне, бұл басқа мәселе. Бұдан, егер Лауренс немесе сол сияқты басқа біреу болмағанда, Түркістан халқы орыстарға қарсы көтерілмеген болар еді деген қортынды шығады. Мәселенің осылайша қойылуы біздің бұрын Түркістандағы қозғалыстарға, сондай-ақ Ауған-Кеңес шекарасында Кеңестерге қарсы күрескен басмашы әрекеттеріне қатысқан әлгі жерлесімізді қатты қынжылтқан. «Ақшам» газетінің мақаласы оның рухы мен жүрегін жаралаған. Ұлтшылдық және отаншылдық сезімдерін қорлаған. Оның осы бір ауыр қайғысына біз де ортақтасып, онымен бірге бөліскіміз келеді. Біздің орыстарға қарсы қозғалысымыз кеше тана басталған жоқ. Дүниежүзілік соғыстың ең қызған кезінде, 1916 жылы, үнділер Англия королінің үндеуіне қосылып бір миллион әскер берсе, біздің түркістандықтар патшаның үндеуіне жаппай көтеріліспен жауап берді. Ол кезде халқымызды орыстарға қарсы көтерген кімдер еді? Қайдағы бір алман немесе қайдағы бір түрік пе? Жоқ. Мүлде олай емес! Халқымыздың орыс тепкісіне деген ашу-ызасы, орыс империализмінің бұғауынан құтылуға деген ұмтылысы − қарусыз Түркістан халқын көтеріліске алып шыққан күш, міне, осылар болатын. Рас, ол кезде Ресей тәрізді алып империямен жағаласу ақылға симайтындай көрінетін. Алайда халқымыздың жерін тартып алып, ұлттық сезімін қорлап, қандас бауыры Түркияны жоғалтуды көздеген орыс отаршылдарына деген ыза-кегі салқын ақылдан асып түсті... Біз жеңілдік. Жүз мыңдаған адам қылышпен кескіленді. Жүз мыңнан аса Түркістан түріктері Қытай жеріне қашып өтіп паналады. Қалалар мен ауылдар өртелді. Бау-бақшалар ойрандалды... Біз патшалық үкіметтің құлағанын көріп қуанған едік. Алайда біздің бақытымызға қарсы басқа бір Ресей − большевиктік Ресей − кеңестік Ресей пайда болды. Бұл Ресейде қазір 1916 жылы біздің аға-інілерімізді, апа-қарындастарымызды атып өлтірген, нәрестелерімізді бесігінде, ата-әкелерімізді отбасында өмірін үзген баяғы сол орыс жұмысшылары мен орыс диктатурасының үкіметі өмір сүруде. Атамекеніміз патшалық Ресейдің отарынан кеңестік Ресейдің отарына айналдырылды. Кеңес Сыртқы істер комиссарының ұлттар ынтымағы хақында шартарапқа таратып отырған әдемі сөздерін бір сәтке ұмытып, Кеңес үкіметінің орыс емес өлкелерде жүргізіп жатқан ұлт саясатына мұқият назар аударыңызшы, сонда сіз бұл өлке халықтарының орыстарға қарсы көтерілмеуден басқа амалы қалмай отырғанына көз жеткізе аласыз. Украина, Кавказ, Түркістан, Еділ-Орал, Қырым, ол − ол ма, Қиыр Шығыстағы орыстардың өздері де көтеріліс жағдайында тұр. Иә, бұл арада Лауренстің ешқандай қатысы жоқ!.. Түркістандықтар көтерілмей тұрмайды. Өйткені олардың ұлттық намысы әлі өлген жоқ. Олар жат ұлттың тепкісінен құтылып, өз жеріне өздері ие болғысы келеді. Кеңестердің статистикасына бір назар аударыңызшы. Орыс большевиктері «ұлттардың туысқандығы» сылтауымен Түркістанға бұрынғы патшалық кездегіден әлдеқайда көп мөлшерде келімсектерін қоныстандырып жатыр... Түркістандықтар Ауған − Кеңес шекарасында ғана емес, большевиктік партияның ішінде де көтеріліс жасауда. Бұл күндері Түркістан баспасөзінің беттері партиядан шығарылған, абақтыға қамалған, Қиыр Шығысқа жер аударылған және ГПУ тарапынан атып өлтірілген бұрынғы түркістандық партия мүшелерінің аты-жөндеріне толы. Ал енді осыларға да Англияның «шпионы» Лауренс себепкер болғаны ма? Қытай ұлтшыл төңкерісшіл партиясы Гоминданның, Иран ұлтшыл төңкерісшілдерінің және Түркияның ішіндегі ұлттық төңкерісшіл партияның коммунизмге және коммунистерге қарсы күрестерінің де Лауренспен қалайда бір байланысы болғаны ма? Қытай, Иран және Түркиядағы ұлттық төңкерісшілдер өздеріне жау санап келе жатқан сол коммунизм біздің атамекеніміз Түркістанда 14 жылдан бері қанды диктатурасын жүргізіп отыр!.. Өз мемлекетін жаңа ұлттық формада құрғысы келетін бүкіл шығыс халқы осы коммунизмге қарсы күресіп келеді. Түркістан шет жұрттықтардың бұғауында қалғысы келмейді. Түркістан түріктері ұлт ретінде құл болғысы келмейді. Олар өз халықтарының мүддесі үшін, тәуелсіз ұлттық мемлекетін құру құқықтары үшін күресетін болады. Түркістандықтар қазіргі күнде жауларын жалғыз өзі жеңуге сенімсіз. Алайда орыстардың хайуандық езгісіне төзу мүмкін болмағандықтан, босқа өлгенше күресіп өлуді артық көреді. «Жатып өлгенше, атып өл!» дейді. Ұлттық Түркістан, міне, 13 жылдан бері өзінің ұлт азаттығы үшін күресіп келеді. Ол бұл күресті қашан тәуелсіздігін алып, жеңіске жеткенге дейін жалғастыра беретін болады. Лауренс мәселесі − орыс большевиктерінің ойдан шығарған нәрсесі. Олар Түркияда қабылданған ғылыми атауды қолданғаны үшін де түркістандықтарды «Түркияның агенті» деп айыптайды. «Жер жүзі» атты бір большевиктік журналдың редакторларын большевиктердің өзі «кемалшыл» деп айыптады. Өйткені ол журналда «Түркия халқы Түркияны құтқарған өз басшысының соңынан еріп барады» деген тақырыпта бір мақала жарияланған («Қызыл Өзбекстан», 6 мамыр). Түркістан ешбір адамның, сондай-ақ Лауренстің де үгіт-насихатына мұқтаж емес. Түркістан өзінің ұлттық міндеттерін жақсы біледі... Түркістандықтардың қазір бір ғана тілегі бар. Ұлттық мемлекет түрінде өмір сүрудің қадір-қасиетін бізден гөрі жақсы білетін туысқан Түркиядан біздің ұлттық бостандығымыз бен тәуелсіздігіміз жолындағы күресіміздің мән-мағынасын төмендететін, рухымызды жасытатын дауыстар естілмесе екен дейміз. «Лауренс түркістандықтарды орыстарға қарсы айдап салды» − бұл сөз Түркістан отаншылдарының рухына жала жапқанмен бірдей!..

* * * Ескерту. Осы мақала жазылып болған соң, Мәскеуде шығатын «Иеңи шарих» («Новый Восток») журналының соңғы 29-шы санын алдық. Онда Түркияға байланысты жарияланған бір мақаланың авторы курдтар қозғалысы жөніндегі бас өкіл Ісмет паша әзіреттерінің «Курдтар қозғалысы негізсіз, адасқан ұлтшылдық насихаттың арқасында туып отыр» деген сөздерін келтіріп, төмендегіні жазады: «Империалистер курдтардың ұлттық және діни ескішілдігін пайдаланады. Осыған орай түсініктеме беруді талап ететін бір нәрсе бар. Олай болса, Түркия Курдстаны Халилтон, Лауренстер тәрізді империалист агенттеріне өздерінің іс-әрекеттерін жүргізетін қолайлы майдан болып отыр дей аламыз ба?» Большевиктердің өздеріне дос санап келе жатқан Түркияға деген көзқарастарының шын сиқы, міне, осындай. Орыс большевиктері Түркістанға өмірінде аяқ баспаған Лауренсті әдейі ойдан шығарады. Ал Түркияға келгенде империалист агенттерінің ол елдегі нақтылы іс-қимылдарын жоққа шығарып, курд қозғалысының себептерін тек Түркия үкіметінің саясатынан көргісі келеді...

1931 ж., №21

Соңғы кездегі Түркістандағы кеңес баспасөзі, соның ішінде Ташкенттегі газеттер де, Түркістан ұлтшылдарының Түркістанды орыс пролетарларының тепкісінен құтқару мақсатында астыртын және ашық жүргізіп отырған іс-қимылдары жөнінде көп жаза бастады. Бұлардан басқа «Түркістан ұлттық комитеті» деп аталатын астыртын ұйымның іс-қимылдарын арқау еткен бір пьеса мамыр айынан бері Ташкенттегі Хамза атындағы театрда көрсетіліп келеді. Пьеса авторлары − Зия Сағит пен Нәзір Сафар деген коммунистер. «Тарихқа тіл бітті» деп аталатын осы пьесаның нені қамтитынын біз «Қызыл Өзбекстан» газеті беттерінде жарияланған көлдей-көлдей мақалаларды оқып білдік. Осы пьесаға орай, Кітапхан, Жорақұл және Ғұсман деген азаматтар да өз ойларын ортаға салыпты. Олар өздері пьесаның кемшіліктері деп таныған тұстарын көрсете келіп, жалпы онда Түркістан ұлтшылдығының іс-қимылы большевиктік тұрғыдан көрсетілген деп тұжырымдапты. Иә, бұл күнде Ташкентте болсын немесе Түркістанның басқа кез келген жерінде болсын, театр қойылымдарын большевиктік емес тұрғыдан көрсету мүмкін емес. Солай болғанымен де, осы пьесада сөз етуге тұратын кейбір жәйттер де кездеседі. Осы арада біз «Тарихқа тіл біттінің» екі жеріне аздап тоқталмақпыз. І. Аталған сахналық қойылымда Түркістандағы астыртын комитет мүшелері Түркістан ұлттық буржуазиясын орыс пролетариатының үстемдігінен құтқару мақсатында «Англия мен Жапония үкіметтеріне жобалар тапсырғаны» көрсетіледі. Бұл арада қызыл қаламгерлер «Түркістанның ұлттық буржуазиясы» деп кімдерді айтатыны туралы аздап түсінік бере кету лазым деп санаймыз. Большевиктер Түркістанда көп шатырлы үйлерде тұратындарды «мультимиллионер», тәуір там үйлерде тұратындарды «миллионер», майда-шүйде сататын бақалшыларды «қалталылар», бөз бен дамбалдарын сатып 15-20 адамнан тұратын отбасын әрең-әрең асырып отырғандарды «капиталистер», қысы-жазы тыным таппай жұмыс істеп, бала-шағалары мен жұмыс көліктерін бағып-қағып жүргендерді «жуан жұдырықтар» деп ат қойып, айдар таққанын есепке алғанда, бұл өңірде «ұлттық буржуазияға» жатпайтын адам қалуы екіталай. «Астыртын ұлттық комитеті» ұйымының Түркістанды құтқару мақсатымен «Англия және Жапония мемлекеттеріне берген жобасына» келсек, мұның өзі де даулы мәселе. Жалпы алғанда, Түркістандағы егеменшілдердің Англия мен Жапонияға мұражаты11 жөнінде кесіп-пішіп бірдеңе айту қиын. Зия Сағит пен Нәзір Сафардың жазғандарындай, Түркістан астыртын комитеті мүшелері Англия мен Жапонияға бір іс-қимыл жобасын тапсырды делік. Ол солай болған күннің өзінде мұнда Түркістан ұлтшылдары күнәға бататындай ештеңе жоқ. Финляндия мен Польша «Ұлы Ресейдің» бөлінбес бір бөлігі болып тұрған кезде, фин ұлтшылдары Финляндияны құтқару мақсатында Алмания үкіметіне, Польша егеменшілдері Жапонияға және басқа да бірқатар елдерге жобалар тапсырғанын күллі дүние жүзі жұртшылығы біледі. Солар секілді, Түркістан ұлтшылдары да атамекеніміз Түркістанды Мәскеудің бұғауынан құтқару үшін сондай тәсілді пайдаланбақ болса, оның ешқандай ағаттығы жоқ. Мұның өзі олардың Финляндияны, Польшаны және Балтық жағалауын тәуелсіздікке бастаған дұрыс жолды тандап алғанын ғана көрсетеді. Алайда шындық олай болмай отыр. Біз, Түркістан егеменшілдері, шетелдерге мұражат етпей-ақ тәуелсіздікке жете аламыз. Орыс империализміне қарсы күресте біз жалғыз емеспіз. Біздің қасымызда Мәскеудің ымырасыз жаулары − Украина мен Кавказия халықтары, Еділ-Орал мен қырымдық достарымыз бар. Біз, түркістандықтар, орыс үстемдігінің тепкісінде жатқан осы халықтармен тізе қоса отырып күрессек, халқымыз сарғая күткен егемендікке, сөзсіз, қол жеткізе аламыз. Ондай жағдайда басқа мемлекеттердің, көмегі қажет болмай да қалады. Сонымен бірге жағдайдың оңынан келген әрбір сәтін қапысыз пайдаланып қалуға қашан да әзір болуымыз керек. ІІ. «Тарих тіл қатады» пьесасында Кеңес үкіметінің уайымын үдетіп отырған мәселелердің бірі − Түркия мен Алманияда оқып жатқан түркістандық жастарымыз туралы да сөз болады. Төңкерістің алғашқы жылдарында, орыс большевиктері ішкі соғыстардың көмегімен анау-мынау істерге мойын бұра алмай жатқан кезде, бір топ түркістандық жастар Түркия мен Германияға барып оқуға мүмкіндік тапқан еді. Еуропаға білім қуып келген сол жастар Түркия мен Алманияның орта және жоғары оқу орындарына орналасып алған. Түркістан жастарының Еуропаға келіп оқуы ақ орыстарға да, қызыл орыстарға да ұнаған жоқ. Еуропадағы мұғажыр орыстар 1922 жылы Түркістан жастарының Берлинге оқуға келгенін естісімен ызаланып жарыла жаздаған еді. Олардың кейбіреулері өз сезімдерін тежей алмай, газеттеріне мақалалар жазып, Түркістан жастарын келемеж етемін деп өздерін-өздері масқаралаған еді. Ал Кеңестегі қызыл орыстар ақ мұғажырлардан да асып түсті. Олар Түркістан жастарын бұдан былай Еуропаға оқуға жібермеу, оқып жатқандарын қайтарып әкелу жөнінде үкіметіне талаптар қойды. Алайда Түркістан жастарын кері қайтару енді мүмкін болмайтын шаруа еді. «Тарихқа тіл бітті» атты пьесаның авторлары Түркістан ұлтшылдарын Түркия мен Алманияға жастарды оқуға жіберіп, Түркістанның ұлттық мүддесін жан пида етіп қорғайтын кадрлар дайындауды мақсат етеді деп айыптайды. Солай екені де рас. Прогресс жолын басқаларға қарағанда бұрынырақ көре білген ағартушыларымыздың Батыс Еуропаның жоғары оқу орындарында оқу үшін жастарымыз алдымен Түркияда дайындық курстарынан өтуі тиіс екенін де көтерген болатын. Алайда Түркістан зиялылары Түркістан жастарының орыс оқу орындарында оқуына ешқашан қарсы болған емес. Ең озық ұлтшылдарымыздың бірінен саналатын Fабидолла қожаның «Көмек» ағарту ұйымының төрағасы және бұрынғы Түркістан Кеңес үкіметінің жәрдемі арқасында Алманияға оқуға кетіп бара жатқан жастар алдында 1922 жылғы қазанда сөйлеген сөзі әлгі айтқанымызға дәлел бола алады. Алманияға оқуға бару үшін Түркістан Кеңес үкіметінің келісімін алып, бірақ Мәскеудің руқсатын ала алмай апталап жатқан жастарды жұбату үшін Ғабидолла қожа былай деген болатын: «Паспорт бермейтін болса, әуреге түсіп уақыттарыңды босқа өткізбеңдер. Алманияда алатын білімді Ресей оқу орындарынан да алуға болады. Мәскеу мен Петербургтің оқу орындарына түсіп алсаңыздар, ештеңені де жоғалтпаған боласыздар...» Ойлап қарасақ, Ғабидолла қожаның айтқандары дұрыс екеніне көз жеткіземіз. Атамекеніміздің қоғамдық саяси өмірінде елеулі рөл атқарған адамдардың көбі Ресейде оқығандар. Түркістан ұлтшылдарының лидері Мұстафа Шоқай бек − Петербург университетін бітірген, заңгер. Атамекенімізді қара түнектен жарық дүниеге алып шығу жолында ұмытылмас қызметтер көрсеткен Ғабидолла қожа, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсын тәрізді қоғам қайраткерлері орыс мектептерін тауысқандар. Мұндай жағдай тек бізде тана болып қойған жоқ. Үндістан ұлттық қозғалысының жетекшісі Махатма Ганди Ағылшын университетін тамамдаған. Алысқа бармай-ақ, батысымызда, қол созым жердегі әзірбайжан бауырларымызға қарайықшы. 1918 жылы осы бауырлас өлкеде алғашқы Түрік Республикасы құрылғанда оның басына келгендер де Ресейде оқығандар болатын. Грузия, Датыстан, Еділ-Орал, Қырым, Украина және Польшадан да соны көреміз. Үш бірдей мемлекеттің бұғауын үзіп тастап, тәуелсіздікке қол жеткізген Польша үкіметінің басында отырғандар да кезінде Ресейде оқығандар еді Польша ұлттық қозғалысынын ең көрнекті жетекшісі және Польшаның «тәңірісі» атанған маршал Пильсудский кезінде Харьков университетінің студенті болатын. Бір кездері халқымыз орыс оқу орындарына түсіп оқыған жастарымыздың орыстанып кетуінен қауіптенгені де рас еді. Төңкерістің алғашқы дәуірінде Мәскеу мен Петербургта оқыған кейбір жастарымыз солай болып көрінді де. Алайда басымыздан өткен қасіретті оқиғалар көптеген отандастарымыздың көзін ашып, бұрыс жолға түскендерді дұрыс жолға қайта салды. Адаспау үшін, адаса қалғанда дұрыс жолды кайта табу үшін де білім керек. Біз, түркістандықтар, орыстану дәуірін артқа тастап, ұлтты құтқару күресін жүргізіп жатқанымызды естен шығармайық.

1931 ж., №21

Соңғы кездері Еуропа баспасөздерінде Түркия Сыртқы істер өкілі доктор Тофиқ Рашиди бектің Ұлттар Ұйымы Кеңесінде Түркияға бір тұрақты орын беру шартымен Түркияның оған кіруге әзір екені туралы мәлімдеме жасағаны туралы хабар таратылды11. Бұл мәселе төтенше маңызды болуы себепті «Яш Түркістан» оқырмандарына Ұлттар Ұйымының Кеңесі туралы қысқаша мағлұмат бермекпіз. Бұл күнде жер бетінің 54 мемлекеті Ұлттар Ұйымына мүше. Ірі мемлекеттер болғанына қарамастан, Америка, Кеңес Одағы және Түркия оның сыртында қалып отыр. Ұлттар Ұйымының екі саяси органы бар: Жалпы жиналыс (L'Assemblee) және Кеңес (Le Conseіl). Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылданған әр ел үштен өкіл жібереді. Бір мемлекеттің адамдары бір ғана дауысқа ие бола алады. Жалпы жиналыс (L'Assemblee) жылына бір рет қыркүйек айында Женева қаласында бас қосады. Ұлттар Ұйымының Кеңесі (Le Conseіl) қазіргі күнде 14 мүшеден тұрады. Олардың 5-і тұрақты, 9-ы әр үш жылда сайланады. Тұрақты мүшелер: Жапония, Англия, Алмания, Франция және Италия тәрізді дүние жүзіндегі ықпалды елдерге тән. Ал қалған 9 мүше Ұлттар Ұйымындағы басқа елдер өкілдері арасынан сайланады. Тәртіп бойынша 3 жыл Кеңес мүшесі болған адам келесі үш жылға қайта сайлануы үшін өз өтініші және Ұлттар Ұйымы жалпы жиналысының қаулысы керек. Бұл ереже тек Польша үкіметіне тана жүрмейді. Польша үкіметіне ең азы 9 жылға дейін Кеңестен орын иелену мүмкіндігі берілген. Кеңес әр төрт айда бір рет, яғни жылына үш рет − қаңтар, мамыр және қыркүйек айларында жиналады.

Кеңестің міндеті аса маңызды. Солардың кейбірі мына төмендегілер: 1. Ұлттар Ұйымының Кеңесі жалпы жиналыс және жобадағы халықаралық мекеменің мүшелерін сайлайды. 2. Қарулануға шек қою жөніндегі құжаттарды дайындайды. 3. Кеңес Ұлттар Ұйымына мүше елдердің өлкелер үстінен алған мандаттарды пайдаланғанын тексереді. (Сирия үшін француз, Ирак үшін ағылшын мандаттары тәрізді). Мәселен, өткен жылы ағылшындар Палестин үшін алған мандатын қалай пайдаланғаны жөнінде кеңестік тексеру болды. 4. Кейбір мемлекеттердің азшылықтар құқығын қорғау жөніндегі жұмыстарын да назардан тыс қалдырмайды. Осы айтылғандардан Кеңестің Ұлттар Ұйымы өмірінде қаншама маңызды рөл атқаратынын анық аңғаруға болады. Олай болса, Шығыстағы ықпалды елдердің бірінен саналатын Түркияға Ұлттар Ұйымынан өзіне лайық орын берілуі әбден заңды.

1931 ж., №21

Соғыстан соңғы бастан кешіріп отырған құбылыстардың арасында Алманиядағы қаржы дағдарысы бүгінгі күннің ең басты оқиғасы болып отыр. Тұрмыста экономика мен саясаттың мұншама тығыз байланысты екенін көрсететін мұнан басқа мысалды табу қиын-ақ. Дүниежүзілік соғыста Алмания ғасырымыздың ең ұлы және ең алдыңғы елдері − Англия, Америка және Францияларға қарсы соғысты. Қазіргі Алманияның қаржы дағдарысы осы жауласқан елдеріне көп байланысты. Статистикаларға қарағанда, Алманияға салынған инвестицияның 60 проценті Америкаға, 35 проценті Англияға тән болып, француздардың үлесіне небәрі 5 процент қана тиеді. Осы алынған мәліметтердің төркініне қарағанда, Америка мен Англия қаржысының көбі Франциядан шыққан көрінеді. Ағылшындар мен Франциядан аз процентпен ақша алып (4-5 процент), оны алмандарға 8-10 процентпен беретінге ұқсайды. Бұл келтіріліп отырған дәлелдер осы аталған мемлекеттердің өз арасындағы қаржы және экономикалық байланыстарды көрсету үшін ғана қажет емес, Алмания бастан кешіріп жатқан қазіргі қаржы дағдарысы кезінде саяси мәселенің, әсіресе Франция мен Алмания арасындағы саяси мәселенің атқаратын ролін көрсету үшін де қажет. Сәл алға жылжып, алмандардың соғыста жеңген елдерге төлейтін шығындарына көз жүгіртіп көрейік. Соғыста жеңілген Алмания аумағының 12 процентінен және 6 миллион тұрғындарынан айрылды. Бұдан басқа Азия мен Африкадағы 31 миллион тұрғыны бар отарларынан да жұрдай болды. Оның үстіне тағы алмандар жеңген елдерге реставрация үшін (1921 жылғы құны бойынша) 132 миллиард алтын марка төлемек. Бір жыл өткенде Алманияның мұндай ауыртпалықты көтере алмайтыны белгілі болып қалды. 1922-1923 жылғы дағдарыс туды. Осының нәтижесінде 1924 жылы реставрация мәселесі қайта қаралып, біршама жеңілдіктер жасалды («Дадос жоспары» − «Рlаn Dawes»). Тағы біраз жыл өткен соң бұл жоспарды да қайта қарау қажеттілігі туды. 1929 жылы «Юнг жоспары» («Plan Young») қабылданды. Бұл соңғы жоспар бойынша Алмания жеңген елдерге 37 жыл ішінде, яғни 1929-1966 жылдар аралығында жылына 1.685 миллион маркадан 2.428 миллион маркаға дейін (орта есеппен жылына 1.988 миллион марка) төлеуі тиіс. 1967 жылдан бастап төлемнің көлемі 1.600-1.700 миллион марка деңгейінде болып, ең соңғы төлем жылы 1988-1989 жылдары 900 марка төлеуге тиіс. Келтірілген сандық мәліметтер төлемнің тым ауыр екенін көрсетіп тұрғанына қарамастан, Алманияның «төлеу мүмкіндігіне» қайшы еместігін айтып қасарысуда. Отан дәлел ретінде Франция Парламентінің мүшесі, қаржы саласының белгілі маманы Ламорко (Lamoureux) мырза Алманияның 1913-1914 және 1924-1928 жылдар арасындағы бюджет шығысының салыстырмасын алға тартады. Ламорконың есебі бойынша Алманияның соғысқа дейінгі бюджет шығыны 6.17 миллион марка болса, 1927-1928 бюджет шығыны 13.646 миллион марка болған. Бұл сандық мәліметтер Алманияның қаржы дағдарысы кезінде француздарға төлеуге тиіс «Реставрация төлемі» тым азайып кеткенін көрсетеді. Реставрацияға жұмсалатын шығыс жалпы Алман бюджетінің жүзде сегізін ғана құрайтын көрінеді. Алмания, әрине, мұндай есепті мүлде теріске шығарады. Олардың қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс екенін анықтау біздің міндетімізге жатпайды. Қалай дегенмен де, қазір Алмания тап болып отырған ауыр қаржы дағдарысы жағдайында реставрация ақысын төлеудің қиынға соғып отырғаны туралы шағынуы психологиялық тұрғыдан қарағанда табиғи нәрсе. Маусым айында жағдайдың қиындай түскені сонша, Алмания үкіметі мен республика төрағасы Америкадан көмек сұрауға мәжбүр болды. Маусымның 20-сында Республика Президенті Хоуер (Hoover) күллі Еуропа елдеріне қарыз төлеуді бір жылға кешіктіру туралы өтініш жасады. Осы аралықта Алмания біраз тыныс алып, қаржысын ретке келтіруді ойластырған болатын.. Алайда Хоуер мен алмандықтардың ойлағаны болмады. Франция бұл өтінішті қабылдамай тастады. Франция Алманияның басқа ұсыныстарына келіссе де, «маршруттық емес» қарызының уақытын өзгертуге келіспейтінін мәлімдеді. Мұндай шарт қойылуының сыры мынада еді. Алмандар Францияға екі түрлі қарыз төлеуге міндетті еді. Алман қарызының Францияның Америкаға төлейтін қарызына қатысты бөлігі «маршрутты» қарыз деп аталды. Маршрутты деп аталуының себебі мұндай қарыз Францияның Америкаға өтеуге тиісті қарыздарымен байланыстылығында жатыр. Егер Америка Франциядан алатын әскери қарыздарының бір бөлігінен кешер болса, алмандар да өз қарыздарының бір бөлігінен босатылады. Екінші түрлі қарызға келсек, бұл еш өзгермейтін, алмандардың француздарға сөзсіз төлеуі керек болатын «маршруттық емес» қарыздарына қатысты болып, «реставрация борышы» деп те аталады. Франция осы екінші түрлі қарыздың кешіктірілуіне қарсы болды. Француздар алман төлемдерінің бір бөлігін «Халықаралық ұйымдар банкісіне» (Banque des Reglements іnternatіonaux) салып, артынан бұл ақшаларды Алманияға қарыз ретінде қайта беру туралы ұсыныс жасады. Осылай еткенде «реставрация борышын» тоқтатпау шарты орындалған болар еді. Францияның осы ұсынысы Америка өкілдерімен екі апта бойы жүргізілген келіссөздер нәтижесінде қабылданды. Алайда булардың бәрі Алмания душар болған ауыр дағдарысты жеңілдетуге көмектесе алмады. Бұл келісімнің жүзеге асырылуы нәтижесінде Алман банкіне шетелдіктер (көбінесе Америка мен Англия) ғана емес, алмандықтардың өздері де ақша салмайтын болды... Қойған ақшаларын алып кетіп жатты... 1922-1923 жылдардағы дағдарыстан Алмания қысқа ғана уақыт ішінде құтылып шығып, өзінің экономикалық өмірі мен өнеркәсібін шұғыл кеңейту ісін қолға алған еді. Дегенмен де ол қаржыға қатты мұқтаж болатын. Алмандар шетел қаржысын көптеп таратуға кірісті. Статистика мәліметтеріне қарағанда, Алмания 1924-1928 жылдар аралығында қысқа мерзімдік 6 миллиард, ұзақ мерзімдік 13 миллиард шетел несиесін алған. Алман дерек көздері Алманияның бұлардан басқа тағы: 1929 жылы 1 миллиард 176 миллион марка − ұзақ мерзімдік, 1 миллиард 152 миллион − қысқа мерзімдік, 1930 жылы 1 миллиард 152 миллион ұзақ мерзімдік шетел несиесін алғанын айтады11. Осыншама көп несиенің едәуір көп бөлігін алмандар өз өнеркәсібін дамытуға жұмсады. Соңғы жылдарда Алманияда болып, ондағы өзгерістерді 1924 жылмен салыстыра білген адам бұл елдегі дамушылықтарға қайран қалмауы мүмкін емес. Дамып келе жатқан Алмания рынок тапшылығын сезіне бастады. Америкадағы дағдарыс отан да кесірін тигізді. Жұмыссыздар көбейді. 1929 жылы Алманиядағы жұмыссыздар саны 3 миллион адамнан асты. 1930 жылғы қарашада бұл көрсеткіш 4 миллионға таяды. (3 миллион 683 мың). Жұмыссыздарға көрсетілетін жәрдемақы қыруар ақшаны жалмап жатты. Осы кезде кейбір саяси құбылыстар пайда болды. 1930 жылғы сайлау солшыл радикалдарды (ұлттық социалистер-гитлершілдер) тым күшейтіп жіберді. Коммунистер жандана бастады. Республиканың негіздеріне қарсы сұрапыл насихат өрістеді. Соғыс кезінде әскерде болғандардың одағы − Шталһалелім − Франция және Польшаларға қарсы ереуілдерге гитлершілдер мен шталһалелімшілдер Версаль шартының күшінен қалдырылуын, Алманияның соғыста айрылған аумақтарының қайтарылуын, барлық қарыздарды төлеу тоқтатылуын ашықтан-ашық талап етті. Ел өмірі буырқана бастады. Алманиядағы қазіргі жүйенің беріктігіне шетел инвесторының күдігі күшейді. Осы жылғы наурыз айында Алмания мен Австрия арасында «Гомрок одағы» («Anschluss») құрылды. Алманияның көршілері Франция мен Чехословакия бұл одақтан өте-мөте үрейлене бастады. Олар бұл одақ екі елдің саяси одағына айналып кетуінен, яғни Алманияның тез арада күш алып кетуінен қорықты. Алманияны Версаль шартына қол қойдырушылар мен оны жақтаушыларды мазасыз күйге түсірген оқиғалардың жалпы көрінісі қысқаша осындай еді. Мәселенің бейбіт жолмен шешілуіне көздері жетпеген соң, шетел байлары Алманияға капитал салудан тартына бастады. Сонымен бірге Алманияның жергілікті байлары да қаржы салмаудың шараларын іздестіруге көшті. Жоғарыда айтылған «Геуор жоспарының» да Алманияның жағдайын жақсартуға септігі тимеді. Шілде айында Парижде Алмания, Франция, Англия, Италия, Бельгия және Америка министрлерінің кеңесі болып өтті. Бас қосуда Алманияны бүгінгі ауыр дағдарыстан шығару шаралары төңірегінде пікір алысылды. Американың да, Англияның да Алманияға несие беретіндей күйі жоқ екені белгілі болды. Қаржысы жоқ, жұмыссыздық жоқ жалғыз ел Франция еді. Бірақ ол алмандарға белгілі саяси және экономикалық шарттар орындалғанда ғана қарыз беруге келісетінін білдірді. Әсіресе саяси шарттарды дәріптеді. Француздар қойған шарттардың кейбірі мыналар еді: 1. Алмандар Австриямен жасасқан «Гомрок одағы» шартынан бас тартуы; 2. Қазір жасалынып жатқан әскери кемелердің жұмысын тоқтату және Шығыстағы Алман-Польша шекарасына қол сұғылмайтын болуы. Бұлар Франция қойған шарттардың арасындағы ең маңыздылары еді. Француздар осы шарттар орындалғанда ғана Алманияға сенім білдіретінін, сол сенім арқасында капитал кіретінін айтумен болды. Алмания ешқандай да бір саяси шарттарды қабылдай алмайтынын айтып қасарысты. Мұның өзі алмандықтарға деген сенімді азайта берді. Париждегі талқылаулар, Лондондағы конференциялар және олар туралы өз пікірлерін баяндаған Америка мен Англия министрлерінің Берлин сұхбаттары, егер баспасөз хабарларына сенуге тура келсе, Алмания мен Францияны татуластыруға күш салған. Америка мен Англия өкілдерінің бәрі де «Франция мен Алмания арасы жақсармайынша, қазіргі тығырықтан шығу мүмкін емес» деп бірауыздылық танытқан. Әр екі тарапқа, яғни француздарға да, алмандықтарға да бірдей келетін өлшем табыла қояр ма екен? Бұл сұрауға бірден жауап беру өте қиын. Қазіргі кезде басы ашық бір қауіп бар. Орыс большевиктері «қателесіп» бықсып жатқан қоламтаны үрлеп кеп жіберсе, Франция мен Алманияның арасы тас-талқан болып, Еуропаның астан-кестені шығайын деп тұр. Франция мен Алмания арасындағы алауыздықтың асқынуы Еуропада большевиктердің күшеюіне себеп болуда. Осы айтылғандардан біз Алманиядағы қаржы дағдарысында саясаттың қандайлық зор рөл атқарып отырғанын ғана емес, сонымен бірге осы дағдарыстың да соншама зор саяси рөл ойнай алатын мәні болып отырғанын көре аламыз.

1931 ж., №21

Ыстамбұлдан алған хабарға қарағанда, «Жаңа Түркістан» журналы үкімет қарарымен жабылып тасталған. 1927 жылы шыға бастаған «Жаңа Түркістан» Түркістанның ұлттық туын атамекеніміз сыртында бірінші болып көтерген журналымыз еді. «Жаңа Түркістан» Түркістанның ұлттық тәуелсіздік идеясы мен түрікшілдік ой-пікірлерін таратуда, Түркістан және Анадолы түріктері арасында тіл мен рухани бірлікті нығайтып дамытуда аса маңызды қызметтер атқарып келген еді...

«Жаңа Түркістан» − Түркістанның тәуелсіздігі үшін күресетін айлық журнал. Латын әрпінде шығады.

Ыстамбұлда әзірбайжан егеменшілдері мен ұлтшылдары тарапынан шығарылып келген әріптесіміз «Отлы юрт» және «Білдіріш» те жабылатын көрінеді.

1931 ж., №23

Соңғы кездері кеңес газеттері келімсек орыстар мен түркістандықтар арасындағы өштік пиғылдың тым асқынып бара жатқаны туралы айрықша мән беріп жаза бастады. Ал бұл күрес жана тана басталған емес еді. Ұлттық күресіміз Қазан төңкерісінің 14 жылдығы қарсаңында шұғыл күшейе түскені, «Кеңес туы астында халықтардың шынайы туысқандығы қалыптасуда» деп отырған большевиктердің өтірігін әшкерелей түсті. Бұл күресте «орыс шовинизмі» мен «Түркістан ұлтшылдығы» бір-біріне қарама-қарсы тұр. Кеңес баспасөзіне «мұқият» талдау жасап қарасақ, Түркістан ұлтшылдығы негізінен Кеңес үкіметінің мақта саясаты төңірегінде, ал орыс шовинизмі негізінен «жергіліктендіру» мәселесі төңірегінде көрініп отырғаны белгілі. «Түркістан ұлтшылдығы» мен «орыс шовинизмі» деген тезистердің өзі-ақ коп нәрседен дерек береді. Кеңес үкіметінің мақта саясаты хақында біз жеткілікті түрде жаздық. Сондықтан да бұл арада ол туралы тағы да айтып жатуды артық деп санаймыз. Кеңес үкіметінің мақта саясатына қарсы күрес түркістандықтар үшін күнделікті өмір нормасы іспетті мәселе. Бұл күрестің мұраты − Түркістанды саяси және экономикалық жақтан тәуелсіз ел етіп құруға қол жеткізу. Орыс шовинизмінің жергіліктендіру дегендері түркістандықтарға өз істерін басқару үшін, шеңберден шығармай тұрып, бұған дейін беріліп келген құқықтардан сәл артығырақ құқық беруден басқа ештеңе де емес. О бастан-ақ бір-біріне қарсы жаралған осы күштердің құрамын талдап көрелікші. Түркістан ұлтшылдығы құрамы «байлар мен кулактардан», «ұлтшыл зиялылардан» және осылардың ықпалына ұшыраған кейбір шаруалар мен кейбір партия мүшелерінен турады. Орта Азия Бюросының бастығы Бауманның (Baumann) пайымдауына қарағанда, Ташкент институтының түркістандық студенттері арасында мақта саясатына қарсы пікірдегілер басым көпшілікті құрайтын көрінеді. Осы бір коммунистік институттың жас шәкірттері Лениннің «Жас Түркістан» беттерінде келтірілген, орыс емес ұлттар Ресейден бөлініп шығып, өз алдарына мемлекеттігін құру құқықтарына ие деген сөздерін көлденең тартып, «Біз Лениннің дәл осы ұлттық саясатын жақтаушылармыз. Кеңес үкіметінің мақта саясатына мүлде қарсымыз» дейтін көрінеді. Ленинизм туы астында тәрбие алып жатқан Түркістан жастары «ұлтшыл байлардың идеясы» ықпалына түсіп, мақта саясатына қарсы шығып отыруы Орта Азия Бюросы басындағы мәскеулік «көкелерді» қатты үрейлендірген. Осы айтылғандардан «Түркістан ұлтшылдығының» қандайлық дәрежеде кең және зор күшке айналғанын анық көруге болса керек. «Орыс шовинистерінің» ықпалы да аз емес. «Правда Востока» газеті (30 тамыз) орыс шовинистерінің кұрамын былай көрсетеді: «Қалалардағы ұсақ буржуазия бұрынғы әкімшілік қызметкерлері, оқығандардың (яғни орыс зиялысы) бір бөлігі кулактар және пролетариаттың мешеу қалған бөлігі». 5 шілде күнгі сөзінде Бауман бұлардың қатарына тағы орыс партия мүшелерінің бір бөлігін де қосып қойды. Басқаша айтқанда, Қазан төңкерісінің, 14 жылдығы қарсаңында бір-біріне қарсы тұрған осы екі жауласушы күштердің күресі қатты шиеленісіп, қан төгілу сәтіне таяп келгенін көреміз. «Түркістан ұлтшылдары» өз астықтарын өз жерлерінде өндіріп, өзін-өзі қамдау үшін күреседі. «Орыс шовинистері» болса, орыс пролетариат диктатурасының гегемониясы астында отырған түркістандықтарды өз атамекендеріндегі басқару орындарында мәскеуліктермен қатар отырғызбау үшін тырысады. «Правда Востока» газеті «орыс шовинистері» партия жүзеге асырып жатқан кеңестік ұлттық саясатқа қарсы өшпенділікті күшейтеді» дейді. Мүлде өтірік. Мәселе олай емес. «Орыс шовинистері» большевиктердің ұлттық саясатына емес, оның тек кейбір тұстарына тана наразы. Мәселен, «орыс шовинистері» Кеңес үкіметінің мақта саясатын құп көріп қабылдайды. Түркістанда большевиктік ұлт саясатының негізінде жатқан осы мақта саясаты жергілікті халықтардың аяқ-қолын тұсап, Мәскеуге бүкілдей тәуелді етуді көздейтін наз отаршылдықтың дәл өзі. «Орыс шовинистері» тек «жергіліктендіру» саясатында жергілікті әкімдерге мәскеуліктер қатарынан орын берілмеуін талап етеді. Енді «Түркістан ұлтшылдары» мен «орыс шовинизміне» Кеңес үкіметінің қандай тәсілдермен қарсылық көрсетпек болып отырғанына назар аударайық. Мақта саясатына қарсы тұрғандығы үшін Түркістан ұлтшылдары қараңғы зындандарға қамалып, қуғын-сүргін керуде. Нан мен басқа да қажетті заттарын өндіру құқығынан мақұрым етілуде. Ал большевиктердің «орыс шовинистеріне» қарсы тұратын тәсілдері мүлде басқаша. Түркістан тракторшыларының орыс жүмысшыларынан күн сайын озбырлық көретіні, таяқ жейтіні жөнінде Бауманның өзі мойындайды («Правда Востока», 13 шілдедегі саны). Мұның қасында «орыс шовинистерінің» «жергіліктендіруге» қарсы күресі жай әншейінгі бірдеңе болып көрінер еді. Осы шовинист содырларға үкімет жолдастық тәрбие берумен шектеледі. Тым шектен шыққан бұзақыларын «жолдастық соттарға» тапсырады. Ал олар болса әлгі содырдың іс-әрекеттерін жөнге балап, ақтап шығарады. Егер ақтау мүмкін болмай қалатындай болса, бір жерден екінші жерге орын ауыстырады да, істі жабады. Пролетариат тілімен емес, адамдар тілімен айтқанда мұндайды «қылмысты істерді көпе-көрнеу қолдап-қуаттау» деп атайды. Ең қызығы «Правда Востока» орыс шовинистеріне насихат айта келіп, Лениннің ескіріп, ұмыт бола бастаған сөздеріне сілтемелер жасайды. 1919 жылдың соңында Ленин Түркістандағы мүриттерін «Түркістан коммунистерімен достық ынтымақта болуға» шақырған еді. Мәскеу большевиктерінде ұят, нысап, ождан деген болсайшы. Біз Лениннің бұл хаты қандай жағдайда жазылғанын жақсы білеміз. Түркістандағы Қазан төңкерісі тарихын жазған большевик тарихшы Георгий Сафаров осы хат туралы айтқан тұстарында орыс большевиктерінің оған құлақ асуы, оны орындауы былай тұрсын, тіпті оны жарияламай қойғанын да атап көрсетеді. Партия әмірін аз да болса орындамаған адамдарды жүздеп, мыңдап өлімге үкім етуден тайынбайтын Ленин бұған келгенде үн-түнсіз қалған болатын. Орыс шовинизмінің ұлғайып бара жатқанын аяқ астынан байқай қойған «Правда Востока» газеті, оны сынаған болып, Мәскеу большевиктерінің өлшеусіз арсыздығы мен Мәскеу лениншілдерінің шектен шыққан суайттығын тағы бір рет әшкерелегенін өзі де сезбей қалған болса керек. «Түркістан ұлтшылдары» мен «орыс шовинистерінің» айыптарын сынай келіп, Орта Азия Бюросының органы (30 тамыздағы санында) ұлт жауларының, әсіресе Түркістан тракторшыларын таяққа жығып жүрген орыс жұмысшыларының кінәлілерін, айыптыларын таппақ болады және тапқанын да айтады. Естуімізше, бұлардың бәріне Түркістандағы байлар мен кулактар, Мұстафа Шоқай мен оның жақтастары айыпты көрінеді!.. «Жаңа Түркістан» мен «Яш Түркістанның» басында отырғанымыз себепті, біздер Ташкент институтындағы студенттердің кеңестік мақта саясатына қарсы шығуы үшін ғана емес, сонымен бірге орыс жұмысшыларының Түркістан тракторшыларын таяққа жыққаны үшін де жауапты көрінеміз. Олар бейне «Жаңа Түркістан» мен «Яш Түркістан» болмаса, түркістандықтар большевиктердің мақта саясатына мақұл болып, отаршылдығын оң санайтындай әсер тудыруға тырысады. Олар және «Жаңа Түркістан» мен «Яш Түркістан» болмағанда, орыстың «жомарт» шовинистері басқару органдарын түркістандықтардың өздеріне табыс ететін еді дейтін тәрізді. Орта Азия Бюросының газеті ұлт жауларының шығу тегін осылай көрсетеді, айыптыларды да осылайша табады.

1931 ж., №23

Әмбеге аян, Түркия үкіметі елдің бүгінгі ауыр жағдайына қарамастан, теңіз жағалауындағы Тразбон, Самсон, Адырна және Мерсин қатарлы қалаларда «лимандар» (Port), Анадолының шартарабына болат жолдар салдыруда. Мемлекеттің мүддесі тұрғысынан қарағанда, мұндай істердің қаншалық маңызды екендігін сөз ету қажет бола қоймас. Түркияны шетелдердің қыспағынан құтқару мақсатында, үкімет бұрын-соңды жасалмаған шараларды жүзеге асырып жатыр. Алайда Анкараның мұндай істері большевиктерге жақпайды. Олардың «қытығына» тиеді. Кеңес үкіметінің Түркістандағы ресми органы саналатын «Правда Востока» газеті 11 қыркүйек күнгі санында, Түркиядағы осы оқиғаларға орай, «Түркияны сату» («Распродажа Турции») деген айдар астында «Кемалшылдар шетел капиталистеріне Түркияны үлестіріп жатыр» деген тақырыпша қойып, кемалшылдарды Түркістан түріктерінің көз алдында қаралап, оларды түркі халқының жауы етіп, түркі халқының болашағына қарсы жұмыс істеп жатқандар қатарына қоймақ болады... Африкада Готтонтон деген бір халық бар деседі. Олардың ұғымында «жақсылық − менің біреудің сиырын ұрлауымнан, жамандық − біреудің менің сиырымды ұрлауынан» ғана тұрады екен. Ресей Кеңес үкіметі де сол Готтонтон тайпаларының логикасымен әрекет ететін тәрізді.

Үстіміздегі жылы 1916 жылғы қозғалысымызға 15 жыл толады. 1916 жылғы көтерілістер, «Қоқан автономиясы» және «басмашылар әрекеттерімен» қосылып, орыс тепкісіне қарсы бағытталған ұлттық қозғалыс тарихымыздың ең маңызды құбылыстарының бірінен саналады. Міне, осы 1916 жылғы қозғалыстарға 15 жыл толуына орай Түркістан баспасөздерінде бірқатар материалдар жарық көрді. Бұл материалдардың бәрінде дерлік 16-жыл оқиғаларының шындығы бұрмаланып, мәні өзгертіліп («Автономия мен басмашылық әрекеттері сияқтылардың») түсіндірілді. 16-жылғы көтерілістің баса көңіл аударатын ең бір маңызды тұстары қайсылар? Бұл сұрауға «16-жылғы қозғалыс жалпы алғанда ұлттық қозғалыс еді» деп жауап беруге болады. Онда таптық күрестің елесі де жоқ еді. Түркістандықтарды, халықтың барлық жіктерін өз қол астына бірлестірген патшалық Ресейдің жалпы саясатын айтпағанда, түркістандықтарды майдандағы қара жұмысқа шақырған бұйрықтың өзі ұлттың табиғатына, рухына жат еді. 25.06.1916 жылы шыққан Патша жарлығы түркістандықтарды тапқа бөліп жатпай-ақ, майдан жұмысына шақырды. Осы алапат барлық түркістандықтарға бірдей төніп еді. Марксизм теориясы бойынша қарағанда, таптық күрес Түркістанда жоқ және болуы да мүмкін емес еді. Таптық күрес ұлттық өнеркәсібі қалыптасқан саяси, әлеуметтік және экономикалық мүдделері бір-біріне қарама-қарсы тұрған, ұлттық буржуазия мен ұлттық пролетариат таптары бар тәуелсіз елдерде ғана болуы мүмкін. Патшалық Ресей кезіндегі Түркістанда ондай жағдай жоқ еді. Сондықтан ол жердегі байырғы түркістандықтар арасында таптық күрестің болуы мүмкін емес еді. Осы айтқанымыздың дұрыстығын большевиктердің өз саясаты арқылы-ақ дәлелдеуге әбден болады. Мәскеу большевиктері ол кезде Октябрь төңкерісі басшыларының арасында түркістандықтардың жоқтығын, түркістандықтарды төңкерістік мекемелерге тартпауын (1917 жылғы қарашада шақырылған Түркістан Кеңесі 3-қурылтайының қаулысы қаралсын) Түркістанда пролетариат табы жоқ деген сылтаумен ақтамаққа ұрынбап па еді? Шалуа Элиава осыдан небәрі үш-ақ жыл бұрын Кеңес Одағы Орталық Атқару Комитетінің мінбесінен «Түркістанда пролетариат табы туралы сөз болуы мүмкін емес. Ол жерде ұлттық пролетариатсыз пролетариат диктатурасы құрылды» деп ашық мойындаған еді той? (Кеңестер Одағы Атқару Комитетінің 1938 жылғы желтоқсан айындағы ІV сессиясының материалдары қаралсын). Ендеше, Түркістанда Қазан төңкерісінде болмаған, қазір де жоқ болып отырған пролетариат табы 1916 жылы қайдан болсын. Енді, міне, 1916 жылғы көтерілісті зерттеуші большевик жазғыштар қисынға келмейтін, табиғилыққа жат бірдеңелерді жазып жариялауда. Большевик баспасөзі осы тақырыпқа коп орын бөлді. Миклашевский (Mіklasevskі), Евгений Федоров (Evgenі Fedorof), Кузьмин (Kuzmіn), Меницкий (Menіtskі) қатарлы нағыз большевиктердің өздері де 16-жылғы көтерілісті қанша зерттесе де, Түркістан халқы арасынан таптық күрестің елесін де таба алмаған болатын. Большевиктік пердесінің ар жағынан кейде түркістандық рухы көрініп тұратын Тұрар Рысқұлов қана емес, осы көтерілісті зерттеген орыстың нағыз большевиктерінің өздері де бұл қозғалыстың Ресейге және орыстыққа қарсы жалпы халықтық сипатта өрістегенін теріске шығара алмаған еді. Енді, міне, пролетариат диктатурасының 14-інші жылына келген тұста, Галузо (Galuzo) есімді біреу бастап, басқалары қостап, жоғарыда айтылған тайга таңба басқандай ақиқатты көпе-көрнеу бұрмалауда. Олар бұлтартпас фактілердің өңін айналдырып, 1916 жылғы қозғалысқа таптық сипат беруде. Оны Түркістан шаруалары мен ұлттық пролетариатының, орыс мұғажыр мұжығы және орыс пролетариатымен бірлесе отырып, орыс пен Түркістанның буржуазия табына қарсы жүргізген таптық күресі ретінде түсіндіре бастады. Орыс мұжығы мен орыс пролетариатын 1916 жылты көтеріліс кезінде түркістандықтарға көмектескен етіп көрсету тарихи шындықты бұрмалағандық қана болып қалмастан, өтірікті ойдан шығарудың теңдессіз үлгісі де бола алады.

Түркістандағы орыс мұғажырлары мен орыс мұжығы дегеніміз кімдер? Ресейде барлық құқықтарынан айырылып, мүлде құқықсыз қалған орыс мұжығы Түркістанға келген соң қожайын боп шыға келуші еді. Олардың заты, малы жоғалса, бізді жауапқа тартатын еді. Атамекеніміздің ең шұрайлы жерлері соларға тартып әперілетін. 1916 жылғы «төңкерістің ұрығы» патшалық Ресейдің осы мұжық саясаты нәтижесінде өсіп-өнген еді. Енді, міне, орыс большевиктері түркістандықтардың санасына орыс мұжықтары да патшалық отаршылдық саясаттың құрбаны болды деген жалған ойды ұялатуға тырысып отыр. Большевиктердің мұндай пайымдаулары ақиқатқа мүлде қарсы екені дәлел сұрамайды. Шындығында, Ресей отаршылдығының Түркістандағы ең басты әлеуметтік таянышы да дәл осы орыс мұжықтары болғанын ешкім теріске шығара алмаса керек. Ресейде орыс мұжығы патшалық жүйенің езгісінде болатын. Ал Түркістан патшалық жүйенің қамқорында, қолдап-қуаттауында болды. Бұдан басқаша болуы мүмкін де емес еді. Өйткені патшалық үкімет мұжыққа таянса, мұжық патшалық үкімет жүргізіп отырған жер саясатының игілігін көріп кенелді. Егер орыс мұжығы шынымен патшалық отарлық саясатының «кінәсіз құралы», тіпті құрбаны болса, онда патша үкіметінің жоғалуынан соң, отаршылдық ниеттерінен баз кешіп, Түркістан халқымен жақындасудың жолдарын іздеген болар еді. Іс жүзінде біз нені көріп отырмыз? Бұл сұрауға жауап табу үшін алдымен большевиктердің Сталин дәуіріне дейін жазған өз жазбаларын оқып көріңіз. Түркістан төңкерісінің тарихын жазған большевик Георгий Сафаров: «Ақпан төңкерісінен бастап орыс мұжығы Түркістанның қышлақтары мен ауылдарын өздерінің жанқалтасындай көретін болып алды»11, − деп жазған еді. Тағы осы Сафаров 1920 жылғы X партия құрылтайында «Жетісу бойынша жиналған сандық мәліметтерге сүйене отырып, осы аумақтағы мұғажыр орыстардың иеленген жері 35 проценттен 70 процентке көтерілгенін» айтады. (Әрине, мұндай өсу Түркістан шаруаларының есебінен болғаны дау туғызбаса керек). Дмитрий Фурманов (Dіmіtrі Furmanov) деген тағы бір большевик жазушы өзінің Кеңес Одағында, соның ішінде Түркістанда да аса зор беделге ие болған «Бүлік» («Мятеж») атты романында орыс мұғажырларының түркістандықтарға көзқарасын аса бір көркем тілмен, тым анық етіп суреттейді22. Мұқият оқыған адамдарға осы кітапта орыс мұғажырларының Түркістан шаруаларына деген отаршылдық қатынастары, айуандық озбырлықтары мейлінше толық және ашық көрініп тұр. Енді біз орыс пролетариатының Түркістандағы кедейлерге қандай көзбен қарап отырғанына назар аударалық . Бұған жауап беру үшін дәлел іздеп алысқа барудың қажеті жоқ. Қазан төңкерісінің Түркістандағы алғашқы кезеңін жазған большевик жазғыштардың бәрі де «Қазан төңкерісінің Түркістанда отаршылдық рухта» болғанын бірауыздан атап көрсеткен болатын. Жақында Орта Азия Бюросындағы Мәскеу большевиктерінің естеліктері («Яш Түркістанның» 23-санын қараңыз) Түркістан орыс большевиктерінің ашықтан-ашық отаршылдық саясат жүргізуіне байланысты жазылмап па еді? Кеңес дәуірінде отаршылдық саясаттың атқарушысы болған орыс жұмысшысының патшалық үстемдік тұсында бұдан басқаша болу мүмкіндігі бар ма? Орыс жұмысшылары патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына тірек болған негізгі факторлардың бірі болуы себепті Түркістан халқының алдында патшалық үкіметпен бірге жауапты. Түркістан халқының жерін тартып алып, қанын сорған орыс мұжығын, хайуандықта Куропатин мен оның жандармеясынан кем түспейтін орыс жұмысшысын Мәскеу большевиктері бүгін Түркістан халқының досы, тағдырласы етіп көрсетуге тырысуда. Соңғы кездері 16-жылғы көтерілістерді зерттеу бойынша жарияланған материалдарда отаршыл орыс мұжығы мен орыс жұмысшысының «бөрілік» түрін бояп, оны қошақан етіп көрсетуге тырысушылық көзге ұрынып тұр. Ең қызығы мынада. «16-жылғы көтеріліс Ресейге, орыстыққа қарсы ұлттық қозғалыс еді», «Орыс мұғажырларының мүддесімен түркістандықтардың мүддесі бір-біріне қайшы еді» деп жазғандардың бәрі «тар ұлтшыл», «шовинист» ретінде қараланды. Осы қараланушылар арасынан адасқанын мойындап тәубесіне келген бір тана кісі болды. Ол Қырғызстан басшыларының бірі Ғабдырахман еді. Бұл кісі «Правда Востока» газетінің 19 қыркүйектегі санында басылған хатында өзінің 1926 жылы жарияланған бір мақаласындағы «1916 жылты көтеріліс Түркістанның жалпы ұлттық қозғалысы еді» деген пікірін «адасушылық» деп мойындады. Байғұс Ғабдырахманның Сталин бандыларынан қорыққаны сонша, отарлардағы төңкерістік қозғалыстар жөніндегі лениндік теорияларды мүлде есінен шығарып алған. Лениндік теория бойынша «отар ұлттар ұлтты топқа бөліп жатпастан, біртұтас шығып, ортақ жауға, яғни үстем ұлтқа қарсы күресетіні, үстем отарлаушы ұлт та өз кезегінде ұлтты топқа бөлшектемей, өз қарсыластарымен бірыңғай бетпе-бет келетіні» білгілі. 16-жылғы көтеріліс Түркістан ұлттық төңкерісінің әліппесі еді және ол, жалпы алғанда, орыстыққа, Ресейге қарсы еді. Отарлардағы ұлттық қозғалыстарды пролетариат төңкерісіне әкелу үшін, лениндік қағида бойынша, «ұлт ішіндегі таптық құрылыс пен таптық күрес жетілген болуы керек». Бұл Түркістанда жоқ еді. Бұл − бір. Екіншіден, «қаналушы және қанаушы ұлттар пролетарлар табының арасында достық және туыстық байланыстар орнатылуы тиіс» делінсе, Түркістанда мұндай жағдай патшалық дәуірде, Лениннің тірі кезінде де болған емес. Бүгін де жоқ. Атамекеніміз Түркістан Мәскеуге күшпен бағындырылғаннан бері Түркістанның ұлттық пролетары мен орыс пролетары арасында ешқандай бір достық жақындық болған жоқ. Және болуы да мүмкін емес. Большевик суайттары өз көсемдері Лениннің төңкеріс хақындағы теорияларын да .көпе-көрнеу бұрмалап отыр. 1916 жылты Түркістан көтерілісі Ресейге және жалпы орыстыққа қарсы бағытталған ұлттық бас көтеру. Бұл ақиқатты жасыруға орыс большевигінің ешқашан шамасы келмеген және бұдан соң да шамасы келмек емес.

1931 ж., №24

Соңғы кездері Манжуриядағы жапон-қытай қақтығысы бүкіл дүние жүзінің назарын өзіне аударып отыр. Оқиға бір елеусіз ғана мәселеден туған еді. Маусым айында Манжурияда Накамора атты бір жапон офицері өлтірілді. Осы мәселе төңірегінде Жапония үкіметі мен Қытай үкіметі келіссөз столына отырысымен-ақ дау-дамай бірден асқынып кетті. Бір офицердің өлімінен басталған келіссөз енді Жапонияның Манжуриядағы мүддесін қорғау және Жапон ықпалын күшейту төңірегіне ауысты. Манжурия − Қытайдың Могден, Гирн және Хей-Лунцян (қытайлар бұл провинцияларды Ляо Нин, Жилин және Хей Лунжияң деп атайды. − Аудармашы.) деп аталатын үш өлкесін қамтиды. Орталығы − Могден қаласы. Патшалық Ресей тарапынан салынған Шығыс Қытай темір жолы Манжурияның дәл ортасын жарып өтеді. Осы жолды ұлы Қытай мемлекетінің мойнына оралған темір бұғау десе де болады. Манжурия темір жолының 800 шақырымдық оңтүстік бөлігін («South Mandchurіan Raіlway») Ресей 1905 жылғы жеңілісінен кейін Жапонияның бақылауына берген еді. Бұдан басқа ол кезде Жапония Ляодұң жарты аралын (Порт-Артур қаласымен қоса) басып алған және Кореяны да өзіне қаратып алған болатын. Корея − Манжурияның Жилин және Могден өлкелерімен шекаралас. Манжурияның географиялық орны, бұл аймақты жарып өткен темір жолдың Ресей мен Жапонияның қолында болуы − осы мемлекет арасындағы күншілдік бәсекені күшейтіп жіберді. Сонымен бірге бұл теміржол Манжурияның экономикалық жақтан жылдам дамуына себепкер болды. Оған Қытайдың тұс-тұсынан мұғажырлар ағылып келе бастады. Дүниежүзілік соғыс, төңкеріс және ішкі соғыстар Ресейді әлсіретті. Оның Манжурияға қарай ұмтылысы тоқтап қалды. Кеңес үкіметі патшалық отарлау тәсілдеріне өзгерістер енгізді. Ол «төңкерістік насихатты» іске қосты. Мұндай тәсіл жемісті болып шықты. Большевиктер сол тәсілге сүйеніп Манжурияның көршісі Моңғолстанды Қытайдан бөліп алып, өз ықпалындағы Моңғол Халық Республикасын құрды. Темір жол бойында орыс ықпалының сақталып қалуына байланысты, Жапония да ықпал аймағын кеңейту жолындағы күншілдік сезімінен арыла алмады. Жапондарға аралдары тарлық ете бастады. Халық саны өсіп, өнеркәсіп тез дамыды. Өнеркәсіп товарларына − жаңа базар, жапон мұғажырларына қоныстанатын жаңа территория керек болды. Осы қажеттіліктен шыға отырып, Жапония көршісі Кореяға және темір жолы дайын Манжурияға көз тікті. Жапондар Манжурияда өнеркәсіп орындарын салу үшін қисапсыз көп мөлшерде қаржы жұмсады және онда мұғажырларын орналастыруға кірісті. (Қазір Манжурияда 250 мыңдай жапондық бар). Қытай ішкі соғыстар салдарынан қанға бөгуде. 400 миллион тұрғыны бар осы бір ұлан-ғайыр территорияда ішкі соғысты тоқтату мүмкін болмай келеді. Сонымен бір уақытта Қытай елдің бай аудандарын басып алған шетел империалисттеріне қарсы күресуге мәжбүр. Осындай мәжбүрлікпен Қытай үкіметі Жапонияға қарсы күресудің шараларын қарастыруда. Жапон әскерлері офицерін өлтірген қылмыскерлерді ұстау желеуімен Могден және бірқатар қалаларды жаулап алды. Қытайлар ойдағыдай қарсылық көрсете алмады. Қытай мен Жапония арасындағы осы мағынасыз қантөгіске Ұлттар Ұйымы да ықпал ете алмай отыр. Манжурияда болып жатқан оқиғалар кеңестік Ресейді қатты алаңдатуда. Большевиктер қуаттырақ, экономикалық жағдай қазіргіден жақсырақ болғанда жапон-қытай қақтығысына араласары сөзсіз еді. Манжурия Орталық Ресей мен оның Қиыр Шығыс өлкелерін жалғап жатқан күре тамырдың үстінде тұрған өлке болуы себепті, ондағы оқиғалар кеңестік Ресейді немқұрайды қалдыруы мүмкін емес. Большевиктер 1929 жылы Манжурия темір жолы жөнінде Қытай үкіметімен дауласып құқай көрсетіп, ақыры Қытай үкіметін «достық келісімге» мәжбүр еткен. Бұл күндері большевиктер үнсіз отыр. Себебі Жапониямен тікелей қарулы қақтығысқа барудан қорқады. Сондықтан «бар көмегін» қытай большевиктеріне үйіп-төгуде.

1931 ж., №24

Дүние жүзіндегі ең қуатты мемлекет саналған Англия бүгін сұрапыл дағдарысқа тап болуда. Дүниежүзілік соғыстан соң Англия өнеркәсібінің тоқырауы жұмыссыздықты тудырды. Содан бері Англия күннен-күнге ауырлап келе жатқан жұмыссыздық проблемаларының шырмауында қалып отыр. Қазір күллі дүние аса ауыр дағдарысқа тап болды. Оны дүниежүзілік соғыс тудырды. Біз мұны басқаларды айтпай-ақ, тек Англияның өміріне үңілу арқылы да анық көре аламыз. Дүниежүзілік соғыс ағылшындардың отар және доминондарымен байланысын тым кірпияз күйге түсірді. Тіпті ішінара үзіп те тастады. Соғыстан бұрын Қытай Англия товарына ұлан-ғайыр базар еді. Ағылшын товарын Жапония да көптен алатын. Олар ғана емес, Канада, Оңтүстік Африка Одағы, Австриялар да ағылшындардан көп мөлшерде товар алатын. Енді осы аталған елдер, тіпті Англияның өз отары Үндістан мен доминондары да Англиядан алатын товарларын өздерінде өндіре бастады. Англиядағы осы дағдарыстың қалай туылғанын білу үшін мына бірнеше сандық мәліметтерді келтірудің өзі жеткілікті болар еді. Мәселен, Үндістан соғысқа дейін жылына 1 миллиард 164 миллион ярд мақта тоқитын еді11. 1926 жылы 1 миллиард 964 миллионға жетті. Соғысқа дейін Австралия өнеркәсібі 380 миллион Англия лирасы құнында өнім өндіретін еді. 1924 жылы 60 миллион лиралық өнеркәсіп өнімдерін өндіретін. Ол көрсеткіш 1927 жылы 97.8 миллионға көтерілді. Канаданың өнеркәсібі де өз өнімдерін арттыра бастады. Англия болса өзінің жеке өнеркәсіп өнімдерін шетке шығарып сату арқылы өмір сүріп келе жатқан ел болатын. Сол себепті оның (Қытай, Ресей тәрізді) шетелдердегі базарларын жоғалтудан тыс, өзінің отарлары мен доминондарындағы базарларынан айырыла бастауынан-ақ қандай ауыр жағдайға тап болғанын түсіну қиын болмаса керек. Осыдан келіп жұмыссыздар көбейді. Сандық мәліметтерге қарағанда, Англия жұмыссыздарының саны 1925 жылдың қаңтарында 1307000 еді. 1931 жылғы қаңтарда бұл көрсеткіш 2663000-ға жеткен. Англия заңы бойынша жұмыссыздар арнайы қордан жәрдемақы алады. 2 жарым миллионнан астам жұмыссыздарға арналатын қор былай құралады. Жұмысшылардың өздерінен 15 миллион 650 мың лира, әкімшілік қызметкерлерінен 13 миллион 650 мың лира, мемлекет қазынасынан 14 миллион 850 мың лира, басқа көздерден 400 мың лира − барлығы 44 миллион 550 мың лира. Осыншама қыруар ақша Англия жұмыссыздарының жұмырына жұқ та болмай қалды. Өйткені Англияда жәрдемақыны жұмыссыз жұмысшылардың өз қара бастары ғана алмайды. Олардың отбасындағы әйелдері мен балалары да алады. Мәселен, бір жұмыссыз отбасына 17 стирлинг жәрдемақы алса, оның әйелі 9 стирлинг, балаларының әрқайсысы (әрине, балиғатқа толмағандары) 2 стирлингтен алады. Осы есеп бойынша 2 баласы бар жұмыссызға апта сайын (2 + 2 + 9 + 17) 30 стерлинг беріледі. Оны алтынның құнына шағатын болсаңыз − 14.5 сом болады. Бұл бір жұмыссыз адамға апта сайын берілетін жәрдем екенін есіңізден шығармаңыз. Бұлардан басқа Англияда жартылай жұмыссыздарға да жәрдемақы беріледі. Олардың бәрін қосқанда 2.5 миллион жұмыссыздарды қамту үшін қордағы ақша 84 миллион лираға жетуі тиіс. Ендеше 84 миллионнан 44 миллион 550 мыңды алғанда 39450000 лира ақша жетпейді деген соз. Бұған 2.5 миллионный сыртында тұрған жартылай жұмыссыздарға көрсетілетін жәрдемақыны қоссаңыз, қордағы жетпейтін ақша 84450000 ағылшын лирасын көрсетеді. Алтынның құнымен есептегенде 714 миллион 670 мың сом болады. Осы жетпеген ақшаны мемлекет бюджетінен төлеуге тура келгендіктен, бюджетте орасан көп шамада қызыл цифр пайда болды. Мемлекет кірісі оны жабуға дәрменсіз болып шықты. Оның үстіне Англияның Алманиядағы дағдарыс салдарынан шеккен зиянын қоссаңыз («Яш Түркістан», 21 - санын қараңыз), мәселе онан сайын айқынырақ бола түседі. Елде жағдай төтенше шиеленісіп, дағдарыс ауырлай түсті. Бұрын ағылшын лирасы дүние жүзіндегі ең күшті ақша саналып келген. Дүние жүзінде халықаралық сауданың жартысынан астамы Англия лирасы арқылы жүретін еді. Енді оның да құны әлсіреуге айналды. Америка мен Франциядан жәрдем сұрау қажеттілігі туды. Бұл елдер Англияға әуелі 50 миллион, артынан 100 миллион лиралық несие берді. Несиелер қандай жеңілдіктермен берілсе де, оны дәл сол кезде онды шара қатарына қосу қиын еді. Өйткені несиеге алған ақшаның тез және дәл қайтарылуы тиіс еді. Қиын жағдайдан шығудың басқа да шараларын іздестіру керек болды. Осы шақта Макдональд үкіметі бірнеше комиссиялар құрды. Комиссия мемлекет қазынасынан жұмыссыздарға берілетін жәрдем қорының төлейтін салығын азайту қажет деп тапты. Комиссия және жәрдем кассасында жетпейтін ақшаны толтыру үшін жұмыссыздардың кейбіреуіне берілетін көмекті азайту (мөлшермен жүзден он), жұмысшылар мен басқа да көздерден қорға түсуге тиіс ақшаның мөлшерін арттыру қажет деп шешті. Макдональд үкіметі мүшелерінің арасында осыған орай алауыздық туды. Үкімет мүшелеріндегі социалистер араларында Макдональдтың өзі де бар. Сынаудин және Томастар комиссия жасаған ұсынысты қабылдауға бейім екендерін білдірісті. Қаржы министрі Хондерсон бастаған бір топ оларға қарсы шықты. Арада ұзақ уақыт өтпей, тамыз айының орта шенінде, алауыздық асқынып, тартысқа айналды. Үкімет мүшелерінің көбі отставкаға кетті. Макдональд консерваторлар мен либералдар партияларының өкілдерінен жаңа «ұлттық үкімет» құрды. Экономикалық дағдарыстан туған ауыртпалықтар ұлғая келіп, мемлекет қаржысын жалмап болған соң, саяси дағдарысқа айналды. Макдональд ағылшын социалистері партиясының көрнекті лидері еді. Осы партияны басқара отырып, өзінің бүкіл саналы ғұмырын социализм идеяларына арнаған осы адам өз партиясының белсенділерінен, өзінің ең жақын достарынан, бүкіл өмірінің мән-мағынасына айналған істерінен айырылды. Бұл күндері тек Англияда ғана емес, күллі Еуропа социалистер партияларындағы достары Макдональдты «сатқын», «опасыз» деп қаралауда. Ал енді оның күні кешегі жаулары Балдоин, Чемберлен, Черчилльдер оны көкке көтеріп, одан «ағылшындардың ұлттық көсемін көріп отыр». Бір жағында − «опасыз» Макдональд, екінші жағында − «ұлттық көсем» Макдональд тұрған аумақтың шекара сызығы қай жерден екен десеңізші?! Оны табудың ешбір қиындығы жоқ. Оны ұлттық мүддеден іздеген жөн. Макдональд өз партиясының мүддесін, оның бағдарламасын жалпы ұлттың мүддесіне құрбан етті. Ол ағылшын жұмысшыларының мүддесі жалпы ағылшын мүддесінің бір бөлігі екенін, жалпы ағылшын ұлты мен мемлекетінің мүддесі қамтамасыз етілгенде ғана ағылшын жүмысшыларының мүддесін қамтамасыз етуге болатынын түсінді. Ол бір ғана жүмысшы партиясының мүддесіне күллі ағылшын ұлтының мүддесін құрбан етуге болмайды деген пікірді қуаттады. Макдональдтың ойынша, күллі ағылшын ұлтының мүддесінен тыс тұрған жеке бір тап пен партияның мүддесі болуы мүмкін емес. Оған қарсы шыққан бұрынғы партиялас жолдастары мүлде басқа пікірді жақтады. Олар ең алдымен жұмысшы мүддесі, онан соң ұлт мүддесі деген пікірді дәлелдеп бақты. Макдональд, Сынаудин және Томастарды партиялас достарынан айырған шекара, міне, осындай еді. 1927 жылғы парламент сайлауында өрістеген қиян-кескі күрестер осы мәселелер төңірегінде туылып жатты. Сайлаудың нәтижесі Макдональдты дұрысқа шығарды. Алдыңғы Парламентте 286 орын иеленген ағылшын жұмысшы партиясы жаңа Парламентте 51 орынға әрең дегенде қол жеткізді. Сайлауда бұрынғы социалист министрлерден бірде-біреуінің жеңіске жете алмауы өте-мөте көңіл аударарлық жәйт. Макдональдтың «ұлттық жұмысшы партиясы» тобы 13 орын иеленді. Ал бұрынғы Парламентте 262 орны бар Болдоинның консерватор партиясы 472 орынды жеңіп алды. Лонджорждың либерал партиясы екіге бөлінді. Бірінші топтың басында − Лонджорж, екінші топтың басында − Сеймон және Самониелдер тұрды. Осы күнге дейін либерал партияның аса беделді лидері саналып келген Лонджорждың тобы торт (4) қана орын алды (Лонджорж, ұлы, қызы және күйеу баласы). Сеймон мен Самониел тобы 65 орынға ие болды11. Парламент сайлауынан кейін қалалық сайлаулар өтті. Онда да социалистер ойсырай жеңілді. Сонымен өзінің партиялас жолдастарымен тартысқа түскен Макдональдты ағылшын ұлты жақтап шықты. Саясат әлемінде Англия дүниедегі ең алдыңғы елдердің бірінен саналады. Дүние жүзінде ондай демократиялы ел жоқ. Үндістанды қоспағанда оның барлық отарлары (Канада, Оңтүстік Африка одағы, Австралия және Жаңа Зеландия) тәуелсіз дерлік мемлекеттік құқықтарға ие. Ал Үндістан мәселесі Ұлыбритания мемлекетінің бір әлсіз тұсы екені рас. Дүниені төңкерістер кернеп тұрған кезеңде Англия тәрізді мемлекеттегі ұлттық идеялар сол кезде сәнге айналған социалистік идеяларды күйрете жеңуі күллі адамзат үшін, соның ішінде біз үшін де аса құнды сабақ бола алады.

1931 ж., №24

(Қоқан автономиясына 14 жыл толуына орай) Тарих жазудың екі жолы бар. Бірінші жолы: зерттеуші өмірде болып өткен оқиғаларды көңіл қойып жинастырады. Оларды хронологиялық тәртібі бойынша заманның жағдайына, ахуалына қарай зерттейді. Мәліметтер мен ақпараттардың бұлақтарын іздейді. Жиналған мәліметтерді өзінің ғылыми зердесінен өткізеді, орнына салады және ол мәліметтерден өзін бейтарап ұстай отырып, талдау жүргізеді. Шын мәніндегі ғылыми тарих, міне, осындай тәсілмен жазылады. Екінші жол: зерттеуші көздеген мақсаттарын күні бұрын белгілеп алады да, соған жету үшін оқиғалар құрастырады. Тіпті мақсаты қажет етіп жатса, оқиғаларды ойдан шығарады. Мақсатқа қайшы келетін бұлақ көздеріне жуымайды. Мұндай тарихшылар өзін бейтарап ұстаудың орнына оқиғаларға партиялық тұрғыдан талдау жасайды. Кеңес тепкісіндегі халықтардың ұлттық қозғалыстары туралы жазып жүрген большевик тарихшылар осы екінші түрге жатады. Большевиктер жалпы ғылымда бейтараптықты мойындамайды. Ғылым олар үшін таптық күрестің баламасы. Сондықтан олар тарихты өздерінің болашақ таптық мақсаттары үшін пайдалануға тырысады. Өйткені олар тарих еткен өмірден мағлұмат беретін ғылым ғана емес, келешекке сабақ беруге қызмет ететін ғылым екенін де жақсы біледі. Большевиктер 1916 жылғы қозғалысқа өздерінше өңін айналдырып баға бергені туралы «Яш Түркістанның» бұрынғы сандарында тоқталған болатынбыз. Енді, міне, олар Қоқан автономиясы хақында да шындықты өздерінің қалауларына сәйкес боямалап көрсетуге тырысуда. Большевик тарихшылары арасында Алексеенко деген біреу өтірікке келгенде алдына жан салатын емес. Оның Қоқан автономиясы туралы жазған мақаласын мен «Яш Түркістанның» өткен жылғы ақпан, наурыз айларындағы сандарында арнайы сөз еткен едім. Сол Алексеенко енді әлгі кітапшасында жазған өтіріктерін өзбек акцентімен тағы қайталапты. Алексеенколардың мақсаты бізге мәлім: партия бағдарламасының талабына сәйкес, Түркістандағы орыс пролетариат диктатурасының бейтаптық, бірыңғай ұлттық қозғалыс екенін жасырады. Бұл автономияны Түркістан ұлттық буржуазиясының шатыры астында жергілікті және орыс ауқаттыларының ықпалы мен беделі арқылы жүргізілген мүліктілер мен буржуазия табының әрекеті етіп көрсетуге тырысады. Өздерінің осы айтқандарын дәлелдеу үшін Алексеенко ештеңеден де тартынбайды. Ұят-сұятты қайырып қойып, Вадяев, Поталиев, Иосиф Давыдов және «Кнопиф» фирмасының бастығы Зигельді Қоқан үкіметінің мүшелері деп көрсетеді. Алексеенко осы адамдарды атап-атап көрсетіп алғаннан кейін: «Міне, көрдіңіздер ме, Қоқан үкіметіне кімдердің кіріп алғанын, бұл кері төңкерістік әрекеттерге кімдердің жетекшілік еткенін, Қоқан автономиясы шын кімдердің мүддесін көздегенін,» − деп кіжінеді. «Ғылыми ақиқатты» осылайшы түсіндіру тәсілін марқұм профессор Петр Асидский көзбояушылық және шарлатандық деп атаған болатын. Алексеенколардың ойдан құрастырғандары соншама дөрекі болғанымен, олардың өз мақсаттарына сәйкес келеді. Олардың мақсаты, қалай болғанда да, біздің ұлттық күресімізді жаңадан пайда бола бастаған ұлттық пролетариаттың көз алдында қаралап, Қазан төңкерісінің еңбекші бұқараға жеңіс жемістері дейтінге қарсы әрекет етіп көрсетуге тырысады. Мұндай өтірік болмағанда большевиктер «Түркістанда орыс пролетариаты диктатурасы үшін ешқандай бір негіз таба алмаған болар еді». Большевиктердің Қоқан автономиясы хақындағы өтірік, өсектерін біздің Ахмет Заки бек сынды адамдарымыз қайталап отырса, бұған не айтуға болады? ...Заки бек Түркістан туралы бір көлемді кітап жазыпты. Бұл кітапты мен әлі толық оқыған жоқпын. Алайда автор маған қолжазба күйіндегі жекелеген тұстарын жіберіп, пікір сұраған және оны алман тіліне аударып бастырмақ ниетте жүргенін хабарлаған. Ендеше Заки бектің бұл кітабы туралы өз пікірімді ашық айтуға толық хақым бар. Кітап әлі тасқа басылып шықпаса да, ол туралы күні бұрын жазып отырғанымды әбестікке балай көрмеңіздер. Ой еркіндігін құрметтеу бұлжымас заңға айналған батыстың ең демократиялы деген елдерінің өзінде, егер сол ойда қылмыс жасаудың бір белгісі сезілсе, біреудің мүддесіне қауіп төндіру немесе нұқсан жеткізу сыңайы байқалса, онда жаңағы «еркін ойға» заң жүзінде тиым салынды. Мынау да соған ұқсап кететін жағдай. Заки бек кітабында Қоқан автономиясы хақындағы шындыққа шабуыл жасалған. Заки бек кітабының 34-ші бетінде былай деп жазады: «Қоқан үкіметінің басында басмашылар төрағасы Ергеш тұрды. Полковник Чанышев милицияны басқарды. Ол кейін өлтірілді... Үкімет бүкілдей қалталылардың ықпалымен құрылды. Қаржы министрі Рысма Назыр Ұлан да ауқатты адам болатын. Оның орынбасары Генрих Зигель еврей ұлтының өкілі еді... Үкімет қалталылардың қалтасына тәуелді болып қалды. Ал қалталылардың арасынан жергілікті саудагер Сейіт Насыр мен Мир Жалелден басқалары белсенділік танытпады. Үкіметтің ұстанатын идеясы мен бағдарламасы жоқ еді. Орыс мектептерінен тәлім алған кадрлардың бір тобы ұлттық автономиясы талаптары тұрғысынан большевиктерді разы ету және Керенский үкіметіне адалдық көрсету негізінде үкімет жұмыстарына тартылды. Шоқайұлы Мұстафа басып шығарған еңбектерінде үкімет құрылғанымен, бірақ оны ресми жариялауға асықпағанын, Керенский үкіметі құрылғаннан кейін де, сол үкіметтің құрамында жұмыс жүргізбек болғанын айтады...» Заки бектің осы бір қысқа қайырған пікірлеріне «өтірікшінің бір сөзіне данышпанның мың сөзі» деп аталарымыз айтқандай, ұзақтау жауап беруге тура келеді. Заки бектің кітабы ғылыми сипатта жазылған. Ол, әрине, большевиктік партия мен комсомолдың үгітшілеріне арнап жазылмағанына, ол мемлекетіміздегі тұрғындарға және мемлекетімізде не болып жатқанынан бейхабар жалпы түрік оқушыларына арнап жазылғанына біз шүбә келтірмейміз. Сол себепті Алексеенконың ойдан шығарған өтірігіне тоқталғанда, күтпеген жақтан шығып, онымен сарындас өтіріктерге жол беріп отырған Заки бекті де назардан тыс қалдыра алмайсыз. Мен әңгімені «Яш Түркістанның» 3-4-сандарында (ақпан, наурыз 1930 ж.) Алексеенконың «Полковник Чанышев» және Зигель туралы өтіріктеріне тойтарыс берген жазбаларымнан бастағым келіп отыр. Қоқан үкіметі төңірегінде полковник Чанышев пен басқа бір Чанышев пе, әйтеуір осы аттас бір адам милицияда ма, жоқ әлде басқа бір орында ма − бар болғаны рас. Заки бек «Полковник Чанышев» туралы айтқанда Киснибург пен Алексеенколарды сөзбе-сөз қайталайды. Чанышев («Полковник» емес) жөнінде ең дұрыс мәліметті Түркістандағы большевиктік төңкерістің тарихын жазған Георгий Сафаров береді. Сафаров аталған кітабының 79-бетінде былай деп жазды: «31 қаңтарда (1917 жылы) Мұсылман әскер, жұмысшы және шаруалар кеңесі: 1) Қоқан уақытша үкіметін жағдайдың талабына сәйкес Одақ құрылғанға дейін тоқтата тұруды; 2) Үкімет мекемесі кеңес қолына өтуін; 3) Чанышевтің милиция бастығы етіп тағайындалуын қаулы етті». Сафаровтың айтқаны дұрыс. Чанышев Қоқан үкіметі құлаған соң ғана рол атқара бастады. Бірақ оның рөлі ұзаққа бармады. Ол коп өтпей Ергеш жағынан қолға алынды. Сафаров ол туралы да жазған болатын. Ергеш Чанышевті большевиктермен астыртын байланысы бар деп күдіктенетін еді. Үкімет пен большевиктер қақтығысқан қанды күндерде Чанышевтің сатқындығы анық көрініп қалды. Әскер, жұмысшы және шаруалар кеңесі Чанышевті милиция бастығы етіп тағайындап, сол арқылы Ташкент большевиктерімен тату байланыс орнатуды үміт еткен еді. Бірақ бұрқ ете түскен жалпы халықтық қозғалыс Кеңестік бақылаудан шығып кетіп, көтерілісшілердің басына Ергеш келген соң, Ергеш Чанышевті большевиктердің агенті деп қолға алды. Чанышев Жаңа Марғұланда большевиктердің өздері жағынан өлтірілді. Өйткені одан большевиктер де сатқын деп күдіктенетін еді. Заки бектің Қоқан автономиясына қатысты ойдан шығарған өтіріктерін көбіне большевиктік деректерге сүйене отырып әшкерелеуге тура келеді. Өйткені Заки бектің өзі Қоқан автономиясын большевиктердің ен бір шектен шыққан өтірік мәліметтеріне негіздеп түсіндіруге тырысады... Бұлай болатын себебі біраз уақыттан бері оның бізден бет бұрып, большевиктер жатына ауа бастағанында жатыр. Енді Зигельге келейік. Марқұм болып кеткен Зигель − еврей емес, австриялық неміс. Тағы бір Зигельге келсек, ол Қоқан үкіметінде қаржы министрі болып та, немесе басқа бір комиссияға мүше болып та көрген емес. Ол «Қоқан үкіметінің мүшесі ретінде ешбір құқықты пайдаланбаған және үкіметте ешқандай бір беделге ие болмаған». Бұлардың бәрі Заки бектің ойдан құрастырғандары. Мүмкін, ол бұл ретте де большевиктік мәлімет көздерін қаузамай қабылдай бергенге ұқсайды. Большевиктердің Бұхара еврейлері Вадяев, Поталиев, Иосиф Давыдовтарды және Зигельді де Қоқан автономиясына телуі тегін емес. Олар Қоқан үкіметін осылар тектес қалталылардың қаржыландыруымен құрылған, солардың сойылын соғатын үкімет ретінде көрсеткілері келеді. Заки бек те большевиктердің ізімен кетеді. Қоқан автономиясының таптан тыс жалпы ұлттық сипатын Заки бек те өзгертіп түсіндіруге тырысады. «Қоқан үкіметі қалталы байлардың ықпалынан шыта алмады» деп жазды. Басында Заки бектің өзі болған Башқұртстан автономиясы тәрізді ұлттық сипаттағы Қоқан автономиясына жала жабуда өз досымыз, Ыстамбұл институтының профессоры Ахмет Заки Валиди бектің біздің жауларымыз большевиктермен бір жерден шығып отырғаны еріксіз қынжылтады, ашындырады. Қоқан автономиясының қалталылар ықпалында болғаны туралы большевиктер ондаған, жүздеген өтіріктерді ойдан құрастырды. Ал Заки бек «Қоқан үкіметі қалталылар қазынасына шомылды» деп жаза келіп, одан сәл төмен «үкімет... қайырымдылық қаражатына сүйеніп күн кешуге мәжбүр болып қалды. Алайда жергілікті саудагерлерден Сейіт, Насыр, Мир Жәлелдерден басқалары белсенді көмек көрсетпеді» дейді. Егер қалталылар жәрдем беруге сараңдық танытқан болса, онда үкіметті «қалталылар үкіметі» деп атаудың реті бола қояр ма екен?

Осы арада тағы бір нәрсені еске сала кетейін.

Орынбор казактарының атаманы Дутов бізге: «Казак әскерлерінің Оңтүстік Шығысына кіру» туралы ұсыныс жасаған. Осы ұсынысты қабылдасақ, біздің большевиктерге қарсы күресімізге көмектесетінін білдірген. Бұндай одақ Заки бек айтып отырған «қалталылардың» мүддесін қорғайтын ұйым екені шүбәсіз еді. Ол да біздің осы пікірлерімізді құптайды. Алайда Қоқан үкіметі атаман Дутовтың ұсынысын қабылдамады. «Оңтүстік Шығыс Одағына» кіруден бас тартты. Таңғаларлық нәрсе сол: Қоқан үкіметі қалталылар мүддесін қорғайтын одаққа кіруден бас тартады. Қалталылар Қоқан үкіметіне материалдық көмек беруге «сараңдық танытады», солай болғанына қарамастан, Заки бек Қоқан үкіметі «қалталылардың қазынасына шомылды» деп жазады. Екінің бірі: не Заки бек бұларын большевиктердің дерек көздерінен көшіріп алған. Онысы, әрине, жақсы болмаған. Немесе Заки бек бұл өтіріктерді өз жанынан құрастырған. Онысы, әрине, тіпті жаман болған.

Заки бектің Қоқан автономиясы хақында жазғандарына қайтып ораламын. «Яш Түркістан» оқырмандары мені автономия мұраттарын ұлттық күресіміздің бағдарламасы ретінде қорғап отыр деп түсінбеулерін өтінемін. Автономия идеясы біз үшін әлдеқашан тарихқа айналған, күні өткен идея. Оны қайта тірілту әрекеті саяси көрсоқырлық және Түркістанның ұлттық тәуелсіздігі жолында құрбан болғандардың рухына қарсы келгендік болар еді. Заки бектің өтіріктерін әшкерелегенде мен тек автономия және автономия үкіметі хақындағы бұрмаланған шындықты қалпына келтірумен тана шектелемін. Заки бек орыс коммунистік партиясының қатарына кіріп шыққаннан бері өтірік айтуды саяси пікір сайысының бір тәсілі етіп алғаны байқалады. Оқырмандар мұны ойдан шығарып отыр демесін. Мен пікірлерімді Заки бектің өз айтқандарымен дәлелдеуге тырысамын. Заки бек 1924 жылы желтоқсанда «Түркістан қоғамы» атты ұлттық-демократиялық одақтың социалистер фракциясы атынан солшыл социалист-төңкерісшілер партиясы мен социалист-төңкерісшілер-максималистер одағының Берлинде жиналған өкілдеріне жазбаша ұсыныс енгізген. Заки бек осы ұсынысында Түркістандағы социалист емес автономияшылдар мен тәуелсіздік тараптарын қаралап, өзінің жаңа «социалист» саяси моралін былай деп түсіндіреді: «Түркістандықтар − ерте замандарда Қытайға әскер тартып барған кездерінде, Қытай өз ішінде қырқысып жатқан болса, мұндай жағдайда шабуыл жасауды ерлік дәстүрге мін санап кері кайтатын, жаулары ұйықтап жатқан болса, алдымен оятып алып, онан соң атына мініп, қаруын алғанша мүмкіндік беріп күтіп тұратын бабалардың ұрпақтары. Бірақ өмір мұндай философияның жарамсыздығын дәлелдеді және жауың еместерге де қарсы өтірікті, сатқындықты, екіжүзділік, арандатушылықты қолдануға құқық берді»11. Ашығын айтайық, «ұйықтап жатқан» саяси «дұшпанды» біз де оятып жүрмес едік. Алайда «дұшпаның еместерге қарсы жалғандық, сатқындық, екіжүзділік, арандатушылық» жасау үшін адам ар атаулыдан біржола безген болуы керек. Түркістандықтар өз жауларына, атамекеніміздің азаттығы жолындағы дұшпандарына аяусыз соққы берулері, олардың «ұйқысын» өлімге айналдыруы тиіс. Ал жау еместермен ерекше сөйлескен жөн. Заки бек өзінің саяси күрес тәсілі мен моралін бізге телуге ұрынып отыр. Ол мұнысын бір кезде өзіне ең жақын достарының біріне саналатын маған қарсы да жұмсап көрген болатын. Заки бек маған қарсы мұндай тәсілдерін саяси мақсаттар көздеп емес, менің жеке басыма қатысты мәселелерді ғана қозғағандықтан, оған пәлендей бір мән бермей өз арамызда қалдырған едім. Енді, міне, Заки бек өзінің «жалған және арандатушы» тәсілін біздің ұлттық қозғалысымыздың тұтас бір дәуірін қамтитын көпшілік оқырманға арнап жазған кітабында қолданып отыр. Заки бек кітабындағы өтіріктер тек Қоқан автономиясына ғана қатысты емес. Оның Башқұртстанда істеген істері хақында жазғандарында да кінәраттар жеткілікті. Бұл сөзімді Заки бектің сенімді адамдарының бірі тарапынан түсініктемелер мен талдаулар жазылып, маған жіберілген башқұрт большевигі Сағит Атнағұловтың шығармасы дәлелдейді. Енді төменде Заки бектің «жалғандары мен арандатушыларын» көрсетуге тырысамын. Заки бек: «Қоқан үкіметінің билігін қолына жеке-дара ұстаған адам − басмашылардың төрағасы Ергеш болатын», − деп жазады. Мұндай мәлімет тек большевиктердің насихатында тана болуы мүмкін. Ал басқа басылымдарда кездесуі мүмкін емес. Біріншіден, «Басмашылар төрағасы Ергеш» деген адам Қоқан үкіметін жеке-дара да, басқаша да басқарған емес. Екіншіден, Заки бек екі жарияланымында да басмашы деген сөзге талдау жасамайды. Оны жөнді-жөнсіз қолданады. Қоқан автономиясы күшпен таратылғаннан (1918 жыл ақпан) бұрынғы басмашы мен одан кейінгі «басмашылар» екеуі екі басқа. 1918 жылғы ақпаннан бұрынғы басмашылар шынында аты затына сай бандиттер мен ұры-қарылар еді. Ал одан кейінгі «басмашы» аталып жүргендер − көтерілісшілер мен Түркістанда орыс диктатурасына қарсы күресушілер, Түркістанды құтқару жолында қан төгіп, жан пида етушілер. Жауласқан кезде жауласушы екі жақ бірін-бірі «бандит» деп атағаны сияқты, большевиктер де біздің күрескерлерімізге «басмашы» деген ат қойып, айдар тақты. Көтерілісшілердің ұлттық мұраттарымыз жолында төгілген қаны оларға тағылған «басмашы» деген атаудың мүлде жала екенін айтақтайды. Тарихта мұндай оқиғалар көп болған. Көтерілісші «басмашылардың» сапында бір кездері Заки бектің өзі де жүрген. Егер оны бірінші кезектегі басмашылар (ұрылар) қатарына қосып атасақ, әрине, оның мұндайға наразылық білдіруге хақы бар. Ергеш шынында 1917 жылғы төңкерістен көп бұрын басмашылар бастығы болған, төңкерістен кейін ол Ферғанаға қайтып келді және Қоқан қала басқармасы тарапынан көне қалаға милиция бастығы (құрбашы) болып тағайындалды. Ергеш милиция бастығы болған соң, Қоқан маңындағы қарулы басмашы-ұрылармен ымырасыз күрес жүргізді. Мына бір нәрсені де естеріңізге сала кетейін. Ол кезде Қоқан қаласының бастығы Заки бектің партиялас досы, орыс социалист-төңкерісшілі адвокат Гороич болатын. Қоқан үкіметі ұйымдасқан және өмір сүріп тұрған кезде Ергеш «басмашы бастығы» болған емес. Ол Қоқан үкіметі құрылғаннан кейін көтерілісшілерге басшылық еткен соң, большевиктердің сөзімен айтқанда, «басмашылар бастығы» деген атпен ортаға шықты. Заки бек жоғары бағалаған большевик мүриті С. Гинсбург11 «Қоқан автономиясының күшпен таратылуы Ферғанада басмашылық қозғалысының басталуына себеп болды» деп жазды. Ендеше, басмашылық нен басмашылар төрағасы деп аталған Ергештің Қоқан үкіметімен ешқандай қатысы жоқ. «Қоқан үкіметін жеке билегендер» деп Заки бек қайсы Ергеш жөнінде айтып отыр екен? Төңкерістен бұрынғы басмашылар бастығы ұры Ергешті ме, жоқ әлде төңкерістен соңғы көтерілісшіл «басмашылар» (сарбаздар) бастығы Ергешті ме? Егер бірінші дәуірдегі Ергеш туралы айтып отырса, онда бұл шындыққа жақын келеді. Ал екінші дәуірдегі Ергешті айтса, бұл тарихқа жала жапқандық болып табылады. Большевиктер әдейі ұры басшылар мен төңкерісшіл «басмашылар» арасына тендік белгісін қойып сөйлейді. Олардың, мақсаты − біздің ұлттық күресімізді қаралау, оны саяси идеялар жолындағы күрес емес, «бандиттік» әрекеттер етіп көрсету. Көріп отырсыздар, Заки бектің мақсаты да сол. Өйткені ол да Қоқан автономиясы үкіметінің «дербес ой-пікір мен бағдарламасы жоқ еді» дейді11. Заки бек Қоқан үкіметі мүшелерінің ішкі сырларын олардың өздерінен артық білетіндей етіп қымсынбай жазады. «Орыс мектептерінде тәрбие алған адамдардың бір шоғыры бұл үкіметке қатысқанда большевиктерге де жақсы көрініп, Керенский үкіметіне адалдығын таныту мақсатымен келген болатын» дейді Заки бек. Осы сөйлемнен соң, өз өтірігінің дұрыстығына дәлел келтірмек болып: «Шоқайұлы Мұстафаның жазғандарынан ол үкімет мүшелігіне сайланғаннан кейін де автономияны жариялау талаптары болмағанын, Керенский үкіметі құлағаннан соң, да соның үлгісінде жұмыстарын жалғастыра беруді қуаттағанын көреміз» деген секілді сорақы бұрмалауға шімірікпей барады. Заки бектің дәл осы «дәлелі» туралы тоқталмай болмайды. Алдымен бір ұсыныс: «Мен қашан, қай жерде «Үкімет мүшелігіне сайланған соң, автономияны жариялау пікірін жақтамаппын?» Заки бек осы сұрауға байланысты нақтылы дәлел келтіре алар ма екен? Заки бек өзгелерді өз ыңғайына қарай бұрмалауды дағдысына айналдырып алған. Шындығына келсек, мен «үкіметке сайланған күніммен» емес, Түркістанда жалпы жағдай айқындалғанға дейін автономияны жарияламай қоя тұру пікірін жақтап көрінген едім. Бұл екі қойылыстың арасында елеуі айырмашылық бар. Заки бек оны өте жақсы сезеді. Алайда ол өтірікке бой алдырып, нағыз шындықты көпе-көрінеу бұрмалап отыр. Заки бектің өтіріктерін әшкерелеу үшін жұртқа кеңінен мәлім бірқатар оқиғаларды санап өтуге тура келеді. Егер мен, Заки бек айтқандай, «үкімет мүшелігіне сайланысымен» автономия жариялау пікірін қуаттамаған болсам, онда сол автономияны жариялау мақсатында шақырылған конференция неге мені төрағалыққа сайлады? Егер мен «үкімет мүшелігіне сайланысымен» автономия жариялау пікірін жақтамаған болсам, онда автономия қаулыларын өз қолыммен жазып, өз аузыммен жариялағанымды қалай түсіндіруге болады? Үкімет конференция тараған соң екі күн өткенде құрылды. Заки бектің пікірі бойынша, мен конференцияға төрағалық етіп тұрып, автономия жариялау қаулысын жазып және оқып бере тұрып, автономия жариялауға қарсы болыппын! Мен айтпаған, жазбаған нәрселерді Заки бек «айтты», «жазды» ғып дәлелдемек болады. Түркістан автономиясының асығыс жариялануын жақтай алмағанымды (жалғыз менің тана емес) ақтайтын себептер не еді? Ол себептер Заки бекке жақсы таныс. Ол кезде Түркістан жаппай ашаршылыққа душар болған еді. Мемлекетімізге астық жеткізіп тұрған темір жолдар түгелімен орыс әскері мен орыс жұмысшыларының қолында болатын. Түркістанда осы заманғы соғыс қаруларын қолдана алатын бірде-бір адам жоқ еді. Ол ғана емес. Мемлекет үшін ең маңызды мәселе − оның басқару формасы жөнінде де түркістандықтар арасында бірауыздылық болмады. Заки бектің «орыс мектептерінен білім алған» деп отырған адамдары большевиктерге қарсы үзілді-кесілді күрес жүргізіп жатқан кезде, Ташкенттегі «ғұламалар қоғамы» өзінің бастығы Серәлі Лапин арқылы сатқын большевиктерге ұсынысы жасап, олармен бірге біріккен үкімет құру ниетінде жүрген еді. Заки бек өзі де жақсы таныс большевик Сафаров жазған кітаптың 68-бетіне қараса, бұлар жөнінен жеткілікті мағлұмат алған болар еді. Бұлардан басқа ол кезде бізге түркімен туысқандарымыздың көңіл ауғаны да мәлім емес болатын. Міне, осындай жағдайда тәуекелге басып автономия жариялау Кеңес үкіметіне соғыс жариялаумен бірдей еді де, өз халқыңды өз қолыңмен өлімге байлап берер едің. Түркістан ең алдымен белгілі бір бағдарламаның төңірегіне топтасуға зәру болды. Осы мақсатты жүзеге асырып алғанша, орыстың әскері, жүмысшы, шаруаларын бізге қарсы жаққа, Кеңес үкіметі жаққа өткізбей бейтарап ұстай тұруға ыңғайлы шаралар қолдануға тура келді. Бұларға тек Уақытша Үкімет (Керенский) атынан әрекет еткенде ғана қол жеткізуге болатын. Міне, сол себепті мен, үкімет большевиктер қолына өткен соң да, бірнеше апта бойы Уақытша Үкімет өкілі құқығымды пайдаланып жүрдім. Біздің осындай саяси әрекетімізді большевиктер бірден сезді. Олар маған телеграмма жіберіп Ташкентке шақырды. Ташкентте жаңа құрылып жатқан Кеңес үкіметіне кіруім, тіпті төрағалық міндетін мойнына алуым жөнінде ұсыныс жасады. Большевиктердің түпкі мақсатын жақсы білетінім себепті олардың ұсынысын қабыл алмадым. Менің мұнымды жолдастарым да құптады. Егер біз алды-артымызды ойламастан большевиктермен ауыз жаласып кетсек, онда большевиктерге қарсы болып жүрген орыс әскерлері мен жұмысшы және шаруаларының Кеңес жағына өтіп кетуі мүмкін екенін Заки бектің кітабындағы Кавказия соғысынан қайтып келе жатқан казактар әрекеті көрсетіп бере алады. Қызылсудан (Красноводск) бастап жолындағы Кеңес үкіметін сыпыра құлатып, «Түркістан автономиясы мен Түркістан үкіметі жасасын!» деп ұран шақырып келе жатқан осы казактар большевик Колесов, Успенский, Таболиндердің «Қоқанда орыстарға қарсы панисламдық (?) үкімет құрылды» деген арандатуына сеніп, уағдалары бойынша Қоқан үкіметіне сату үшін әкеле жатқан қаруларын большевиктерге тегін тапсырып берді. Октябрь төңкерісінен Қоқан конференциясына дейінгі уақытты біз Түркістанның жалпы жағдайын үйрену үшін пайдаландық. «Ғұламалар коғамымен» тіл табысуға қол жеткіздік. «Ғұламалар қоғамы» өз саясатынан бас тартып, бізбен әрекет етуге келісті. Бірақ ол үшін өз лидері Серәлі Лапинге болашақта Түркістан автономиясынан бір басшылық орын берілуін шарт етіп қойды. Шарт бойынша Серәлі Лапин Түркістан автономиясы «Уақытша ұлттық мәжілісіне» тораға болып сайланды. Түркімендердің бізбен бір сапта болатыны туралы хабар да Қоқан конференциясының ашылуынан бір күн бұрын ғана келіп жетті. Біз тіпті орыс жүмысшылары мен шаруаларының бір бөлігін де автономия пікіріне көндіре алдық. Орыс жұмысшылары мен шаруалары бір бөлігінің біз жаққа өту себебі олардың большевиктерді жек көруінен еді. Мұнын өзі біз үшін аса қажет болатын. Өйткені мұндай жағдай бізге өз қатарымызды реттеп алуға біраз «тыныс» беретін. Енді Заки бектің «орыс мектептерінде оқығандардың бір шоғыры ұлттық автономия мұраттарынан баз кешіп, большевиктермен түс шайыспай отырып, Керенский үкіметіне адал қызмет ету негізінде бұл үкіметке қатысты...» деген өтірігіне тоқталайын. Олай болса, Заки бектің өзі большевиктерге «разы» бола отырып, Керенский үкіметіне адал қызметі үшін Башқұртстан автономиясын жариялаған болып шықпай ма? Егер ол большевиктермен тату едім десе, онда большевиктерге қарсы автономия қозғалысын неге өрістетті? Орынбор казактарының атаманы монархист Дутовпен әмпәй-жәмпәй болып, большевиктерге қарсы неге соғыс ашты?.. Ал егер Керенский үкіметіне «адал» едім десе, онда неге Башқұртстан автономиясын жариялау үшін Керенский үкіметінің құлауын күтіп тұрды? Башқұрт үкіметін ол Керенский заманында неліктен отан қарсы қоймады? Бұл сұрауларды мен «Ыстамбұл университетінің профессоры» тарапынан бізге қарсы жұмсалған дәлел сымақтарының мүлде негізсіз екенін көрсету үшін ғана қойып отырмын. Біз, түркістандықтар, «большевиктерге наразы», тіпті жау екеніміз шүбәсіз болатын. Өйткені сол кездің өзінде большевиктерді түркістандықтардың ұлттық мүддесінің дұшпаны ретінде білетінбіз. «Керенский үкіметіне адалдық» туралы бір-екі ауыз сөз. Заки бек өзінің «қаралауларын» бізге демогогиялықпен жапсырады. Егер (1925.24.XІІ.) «Аса құрметті Сталин жолдасқа» («Глубокоуважаемый товарищ Сталин») «Ғылымды саясаттан жақсы айыра алатыныма сенетін боларсыз» («Можете пологаться, что я совершенно ясно отличаю науку от политики») деп хат жазып жүрген Заки бек, шынында, тылымды саясаттан айырып, бізге байланысты шыншылдық (объективтік) және туралық көрсете білсе, «ғылыми кітабында» бұл тәрізді «таяздыққа» бармаған болар еді. «Профессор» мырза мына бір нәрсені, Түркістанда және Башқұртстанда автономия жариялау мәселесі Керенский үкіметіне адалдық яки дұшпандықпен ешқандай қатысы жоқ екенін түсінбейтін тәрізді. Біз, түркістандықтар, сондай-ақ Заки бектің өзі де, орыс төңкерісі басталған кезде автономияшылдар ретінде көрініп, Ресеймен федеративтік республика құруды жақтап ашық мәлімдеме жасаған едік. (Бұл жөнінен Заки бек кітабының 335-беті қаралсын.) Кейін біз бұдан мүлде бас тарттық. Біз енді тәуелсіздікті жақтаушылармыз. Бізде кезінде Ресеймен бірге федеративтік республика түзу немесе жалпы Ресейлік құрылтай мәжілісі хақында сөз болған. Өйткені ол уақытта – 1917-1918 жылдарда − біз бәріміз де, оның ішінде Заки бектің өзі де бар, Ресеймен федеративтік республика құру идеясына адал едік. Соған берілген едік. Бүл тұрғыдан келгенде Керенский үкіметінің ешқандай бір маңызы жоқ еді. Оның орнына сол бағдарламамен басқа бір үкімет келсе де бәрібір еді. Олай болатын себебі әңгіме үкіметті басқарып отырған адамның жеке басында емес, әңгіме бұл үкіметтің жалпы ресейлік құрылтай мәжілісін жолға қоюында және Ресей Демократиялық Федеративтік Республикасын құруды мақсат етуінде болатын. Жалпы ресейлік құрылтай мәжілісін казак атаманы Дутовпен бірге Заки бек біздің бәрімізден артық жақтап, мыңдаған башқұрт туыстарымызды ішкі Ресейдегі соғыс шептеріне жіберген болатын. Мыңдаған башқұрт жігіттері Заки бектің бүгін бізге бағыттап отырған мұраттары жолында шейіт болды. Саяси қайраткерлер, әсіресе өзіне бас орын талап етушілер, басқаларды айыптаудан бұрын әуелі өз істерін ар-ождан таразысына салып тексеріп алулары тиіс. Өкінерлігі сол, шағын ғана Башқұртстан ұлттық қозғалысының басында болып, Түркістан ұлттық қозғалысының басшылығына да қол созған, бұл күнде Ыстамбұл университетінде тарихтан дәріс етіп жүрген оқытушы Заки бек бауырласымызда ондай қасиеттер атымен жоқ. Бұл айтқанымызға Заки бектің Қоқан «үкіметінің идеясы және бағдарламасы жоқ еді...» деп жазғандары дәлел бола алады.

Манжурияға байланысты жапон-қытай жанжалы әлі жалғасуда. Ұлттар Ұйымының (Жамығат ақуам шорасының) онсыз да ауыр жағдайды ушықтырып жібермес үшін Жапония мен Қытай тараптарына берген ақыл-кеңестерінен ештеңе шықпады. Жапондар қытай бандиттеріне қарсы күресуге мәжбүр болып отырмыз деген сылтаумен Манжурия қалаларын бірінен соң бірін басып алуда. Ал Қытай жағы жапондарды Ұлттар Ұйымының қаулыларын бұзды деп жазғырады. Қарсы наразылық жариялайды. Франция, Англия және Солтүстік Америка үкіметтері де Жапонияға наразы екендіктерін білдіргендей болды. Алайда бұл шаралар да ешқандай нәтиже бермеді. Еуропа баспасөзінің үлкен бір бөлігі Жапонияның Манжуриядағы әрекеттеріне қолдаушылық сыңай танытуда. Ішкі алауыздықтар салдарынан бөлшектеніп жатқан Қытай өзінен 7 есе кіші Жапонияға төтеп бере алмай, «Жапондар Ұлттар Ұйымының қаулысын, 1922 жылғы Вашингтон конференциясының қаулысын, Британ Келлог мәлімдемесін (1928 жылғы Париж пакты) және Ұлттар Ұйымының соңғы қаулыларын бұзып жатыр» деп дүние жүзіне жар салып шағынуда. Алайда мұның бәрі «сусыз шөлде сусырағанмен» бірдей болып қалуда. Ұлттар Ұйымының белгілі қаулыларынан және Франция, Англия, Солтүстік Америка үкіметтерінің ескертулерінен соң, жапондар Кингао қаласын басып алды. Бұл қала Ляодун жарты аралында, Могденді Пекинмен байланыстыратын темір жолдың үстіне орналасқан. Жапондар бүл қаланы алу арқылы Манжурияны Қытайдан, оңтүстіктен бөліп тастады. Бұған дейін жапондар Манжурияның барлық ірі қалаларын басып алған болатын. Олардың арасында Тысисихар ең маңызды қала саналатын. Ол Сібір жақтан кіші Хинган асуларынан асып келетін қауіп-катерге тосқауыл еді. Осы екі қаланың жапондар қолына өтуімен бірге, Манжурия да жапондар қолына біржола өтті. Қытай әскерлері Манжурия шекарасына шытып, Ұлы қорғанның артына барып бекінді. Окиталардың қалай дамитынын алда тағы айта жатамыз. Жапония көптен бері көздеп келе жатқан бағдарламаларын жүзеге асыруына жағдай жасап алды. Яғни олар енді Манжурияны Қытайдан бөліп алып, Жапонияның ықпалына тәуелсіз ел етіп құруға кірісуде. Жапон-қытай жанжалы өз алдына сөз етуді керек ететін көп әңгіме және ол біз үшін соншама маңызды да емес. Бізді жапон-қытай жанжалына өзге елдердің қалай қарап отырғандары қызықтырады. Ұлттар Ұйымының жанжалды реттеу ниетімен шығарған соңғы хаттамасы осы тұрғыдан көңіл аударуға тұратын құжат. Еуропаның көп елдері жапон-қытай жанжалынан қытайлардың өз жерін қорғау құқын емес, бұл мемлекеттегі шетел артықшылықтарына, шетелдердің консонсиондарына, капиталистік түзімге қарсы басталған соғыстың нышандарын көріп отыр. 1929 жылы Манжурияда кеңестік Ресей мен Қытай арасында Шығыс Қытай темір жолына байланысты туған жанжалда Еуропа елдері Кеңес үкіметінің көзқарастарын жақтап шыққан болатын. Өйткені қытай-кеңес жанжалының негізінде шет елдердің мүддесі мен қытай халқының табиғи және тарихи құқығы арасындағы қайшылық жатқан еді: Бір қызығы, қашан да ұлттық құқықты қорғағыш, анти большевиктік, анти кеңестік Еуропа Қытайға келгенде орыс большевиктерін қолдап шықты. Орыс большевиктерін Қытайда Еуропа буржуазиясы мен капиталистерінің мүддесін қорғайтын күш ретінде көрді. Ресей большевиктерінің нағыз империалистік рухы Қытайға қарсы жүргізген осы қанды соғыстары тұсында өте-мөте айқын көрінді. Большевиктер өздерінің «төңкерісшіл былшылдарын» ұмытып, патшалық Ресейден мұраға қалған құқықтарын қорғау және сақтап қалу жолында Қытайға қарсы жүргізген саясаттары Жапонияға майдай жақты. Ол енді Манжуриядағы мүдделерін қорғаған Кеңес үкіметінің Шығыс Қытай темір жолы хақындағы ноталарына алаңдамады. Жапония − Қытайда мүддесі бар, капиталистік тізімдегі шет мемлекеттің ең бір көрнекті рөлін ойнап отыр. Егер Қытай Жапониядан күшті болса, онда Қытайдағы шетел артықшылықтары, консонсиондары «қауіп» астында қалар еді. Сол себепті де Қытай үкіметінің және Гоминдан партиясының Жапонияға қарсы жариялаған наразылықтары мен қарсылықтары күткен нәтижелер бермей келеді. Қытайдың трагедиясы сол − бұл ел өз күшімен өз құқықтарын қорғауға дәрменсіз. Бұл ұлы елдің ішінде алауыздық жайлаған. Соңғы кезде Қытайда Нанкин және Контон ұлттық орталықтары бар еді. Шетелдер Нанкин үкіметін ресми танығанымен, ел ішінде Контон орталығының ықпалы едәуір күшті болатын. Бұлардан басқа ондаған миллион тұрғындарды қамтып отырған «Қытай Кеңес үкіметі» де бар. Кейінгі кезде Жапония шапқыншылығына қарсы Нанкин мен Контон бірлескенімен, Қытай Кеңес үкіметі өзімен-өзі қалып отыр. Қытай қасіреті бізге тағылымы мол сабақ. 400 миллионнан аса тұрғындары бар ұлы ел шет елдерге жем болып жатыр. Қытай ұлты тек өзара бірлессе ғана шет ел тепкісінен құтыла алады. Құқық дегеніңіз тек идеологиялық бір негіз ғана. Өз құқығыңды қорғап қалуың үшін жеткілікті күш болуы лазым. Қытайда осы күш жоқ болып отыр. Ақиқатты ешкім ешқашан тек құқық атымен тана қорғап қала алмақ емес. Тек әлсіздіктің не екенін көргендер, шет елдердің жәбір-жапасын бастан кешіргендер тана басқалардың басына түскен бақытсыздықтарға әділ бата бере алады. Қытайға көмектесуге тиісті мемлекеттер бұл елдің мүддесін қорғаудың орнына, өздерінің Қытайдағы артықшылықтарын сақтап қалу саясатын ұстанып отыр. Өзіңнің ұлттық құқығыңа сүйеніп, тәуелсіз ел ретінде өмір сүргің келсе, онда сол құқығыңды күресіп алу үшін қажет болатын күш жинауға барыңды сал. Еуропа − негізі жаман емес. Ол кешегі және бүгінгі Ресейден әлдеқайда жақсырақ. Дегенмен өз күшің мен өз құдіретің болған бәрінен де жақсы.

1932 ж., № 26

(Қоқан автономиясына 14 жыл толуына орай)

Белгілі бір мақсаты мен бағдарламасы жоқ ұйым болмайды. Ол − ол ма, ұрылардың да өз бағдарламасы болады. Мақсаттар мен бағдарламалардың уақытқа лайық келетін-келмейтіні талас тудыруы және олардың мүлде теріске шығарылуы әбден мүмкін. Алайда кез келген ұйымда бағдарлама болатынын мойындамау тірі пенденің кеудесінде жан болатынын мойындамаумен бірдей болатын еді. «Қоқан автономиясында айқын мақсат пен бағдарлама болған жоқ» деп жазған Заки бек те соның кебін киіп отыр. Қоқан автономиясы жарияланғанын және оны баянды ету үшін Уақытша үкімет құрылғанын Заки бектің өзі де мойындайды. Ендеше бұл үкіметтің белгілі бір мақсаты болған. Ол мақсат − Түркістан автономиясы. Тіпті көрсоқыр еместердің бәрі көруі мүмкін осы шындықты Заки бектің қалай ғана көре алмайтыны таңғалдырады.

Енді бағдарламаға келейік.

Заки бек: «Қоқан үкіметі қалталылардың қалтасына тәуелді болды», − деп жазады. Демек, Заки бекше, ол үкімет қалталы көкелерінің, бағдарламаларын жүзеге асыруы керек. «Қалталылардың Қоқан үкіметіне ықпалы» өз мақсаттары мен бағдарламаларын жүзеге асыру болмағанда, басқа не болушы еді? Өзін солшыл социалист санайтын Заки бек (қайран бақытсыз социализм) Қоқан үкіметін «айқын мақсаты» жоқ болды деп айыптағанша, «табы жат» ұлтшылдар мен «қалталылар мүддесіне қызмет етті» деп айыптаса ғой хақылы болар еді. Көзге ұрынып тұрған осы сорақылықтарды Заки бек жалаулатып көрсетуге тырысатынын қайтерсің. «Түріктің өзі жоқ, ізі бар» дегендей, Заки бек те өзі ойдан шығарған «Тарихи өтіріктерінің» өзі арқылы «Қоқан үкіметінің айқын мақсаты мен бағдарламасы жоқ еді» деген пайымдауының шылғи өтірік екенін аңғартып отыр. Уақытша автономиялы үкіметтің төңкеріс дәуіріндегі бағдарламаларынан тұрақты үкіметтің бейбіт дәуіріндегі бағдарламаларын айыра білген жөн. Уақытша автономиялы үкіметтің бағдарламалары әдетте тар мағынада жасалады. Қоқан үкіметінің бағдарламасы ІV Төтенше Құрылтай жағынан белгіленген жалпы бағыттар аясында ең алдымен Түркістан жалпы мәжілісін шақыруға дайындық көру болған еді. Құрылтай Уақытша үкіметке Заки бектің саяси ашынасы, Орынбор атаманы Дутовтың «Оңтүстік-Шығыс қазақ жасақтары одағына» бізді кіруге шақырған ұсынысын талқылауды тапсырды. Қоқан үкіметі құрылып-құрылмай жатып-ақ өзінің іс-әрекеттерінің бағдарламасын жасады. Және бірден қарулы күштерін (халық милициясы) құру, қаржы істерін, автономия мекемелерін ұйымдастыру үшін салық жүйесін іске қосу, дала тұрғындарына байланысты арнайы қаулылар қабылдаумен шұғылданды. Қоқан үкіметі өзі өмір сүрген екі ай ішінде нелерді істей алды? Оның істегендері бір жақтан қарасаң − аз, екінші бір жақтан қарасаң - көп. Әлбетте, тарихи жағдайдың үлкен талаптары тұрғысынан келсек − аз. Ал енді сол кездегі оз жағдайымыздан шыға отырып қарасақ − аз емес. Ол кезде Түркістан тылым, саясат, шаруашылық жөнінен мешеу екенін ескерсек, Қоқан үкіметі қысқа тана уақыт ішінде қыруар істер тындырғанын көреміз. Үкімет Түркістанда жалпы мәжілістің шақырылуын 1918 жылдың 20 наурызына белгілеп, сайлау туралы заң шығарды және уақытша ұлт мәжілісін өткізе алды. «Оңтүстік-Шығыс одағы» мәжілісіне байланысты мені өкіл етіп жіберді. Менің осы сапарға байланысты үкіметке тапсырған баяндамам негізінде бұл одаққа кірмеу туралы қаулы қабылданды11. Қарулы күш ұйымдастыру жолында біз шамадан тыс қиындықтарға тап болған едік. Түркістандықтар арасында бірде-бір офицеріміз жоқ еді. Ресей армиясындағы 4-5 офицер біздікі емес еді. Екі жас және тәжірибесіз татар офицері, екі поляк офицері және бұрын әскери ұйымда қызмет еткен таты бір поляк офицерімен біз қарулы күш құра бастадық. Мылтық пен оқ сатып алуға қыруар ақша жұмсауға мәжбүр едік. Ақшамыз азайды. Қалталылар бізге, Заки бек айтқандай, көмек көрсеткен жоқ. Ақыр соңында қызыл орыстардың қарулы шабуылына төтеп бере алмайтынымызды білігі, автономия құқығымызды қорғап қалу үшін басқа жолдар іздеуге мәжбүр болдық. Қашаннан бері келе жатқан бір шындық бар. Өз құқығыңды күреспен қолға келтірмей, яғни қорғап қалуға өз күшің жетпегенде, күштілерге қарсы тек әділет пен шындықты тана қалқан етіп шығуға мәжбүр боласың. Қоқан үкіметі барлық түркістандықтарды − шаруа, жұмысшы және руханиларды − автономия туы астына біріктіруге және сол кездегі көне мемлекеттік аппараттарды өз тарапына тартуға күш салды. Мәселен, Ферғанадағы көне үкімет мекемелері автономия үкіметінің бақылауына өтті. Тіпті бұл мекемелердің кейбірі «Түркістан автономиясы уақытша үкіметі» атынан қызмет атқара бастаған еді. Ташкенттегі жоғары бақылау мекемесі, Мемлекеттік банкі және Түркістан жоғары мекемесі тәрізді басқару орындары автономия жаққа шығып, автономияның бағдарламасын атқаруға мақұл болған еді. Әрине, бұлардың бәрі бірдей автономияны қабылдаған жоқ. Олардың біразы тек Кеңес үкіметіне қарсы болуы себепті автономияға келген болатын. Мұны біз жақсы білетінбіз. Дегенмен күні кеше ғана түркістандықтарға ешбір құқықты қиғысы келмейтін осы орыс мекемелері бүгін Түркістан туы астына келген болса, осының өзі-ақ оларда ұлы державалық сезімінің өшкіндеп бара жатқанын көрсетіп тұрғандай еді. Рас, бұрынғы ұлы орыстық державаның орнына Заки бек ешкімнің зорлауынсыз, «өз еркімен қызмет еткен»11 жана бір төңкерісшіл ұлы орыстық держава әкелді. Сонымен, істің мәні өзгеріссіз қалды. Автономиялы үкімет Түркістандағы саяси қозғалыстар мен күрестердің орталығына айналып қалды. Қоқан үкіметінің ұлттық және саяси маңызы да осында болатын. Қаржы жұмыстарын ұйымдастыру ісі Қоқан үкіметіне өте қиынға түсті. Бұл бағытта үкімет өте баяу және жасқаншақ қимылдады. Мемлекеттік банкінің Қоқандағы бөлімшесінен ақша алуға ұйғарылған еді22, бірақ оның жүзеге аспай қалуына үкімет мүшелерінен бір адамның қарсылығы және оның турадан-тура жасаған саботажы себеп болды. Бұл адам соған байланысты үкімет мүшелігінен шығарылған, үкімет мүшесі Шаһ Ахмет бектің ұсынысы бойынша 30 миллион сомдық заем шығару туралы қаулы қабылданды. Қоқанның өзінде жергілікті қағаздарға басылған заемдар көп мөлшерде таратыла бастаған еді. Мемлекет банкісінің Самарқан мен Ферғана бөлімшелері және жеке банкілер көп сомаға жазылып жатқан болатын. Большевик Алексеенко заемдардың автономия үкіметі ықпалында таратылғанын жазады33. Заемдардың осыншама сәтті таратылуы большевиктерді қатты абыржытты. Кузьмин атты бір большевик осыған орай Қоқанда Кеңес үкіметіне төнген қауіп туралы бір мақала жариялады. Кузьмин осы мақаласында Қоқан үкіметінің ойыншық еместігін, бұл Үкімет тарапынан таратылып жатқан заемдардан оның түпкі ниетін анық көруге болатынын, ол тек Кеңес үкіметіне ғана қауіп төндіріп қоймай, жалпы Түркістандағы орыс үстемдігіне қауіп төндіретінін, сондықтан оған қарсы ымырасыз күрес жүргізу қажет екенін жалаулата жазған болатын. Қоқан үкіметінің Кавказ шебінен қайтқан қазақтардың қаруларын сатып алмақ болғаны да большевиктерді қатты алаңдатты. Егер жолдастарымыз большевиктердің пайдасына арандатушылыққа дейін апарған абайсыздық пен асығыстық жасамағанда, бұл ұйымның нәтижесінен көп үміт күтуге болатын еді. Жаңа салық ережелері хақында заң жобасын жасау үшін үкімет салық инспекторларының мәжілісін өткізді... Оқу-ағарту министрі Насырханның басшылығында бірінші саты мектептерінің ұйымдық және оқу жұмыстарын жолға қоюы бойынша заң, ережелері жасала бастаған еді... Азық-түлік министрі Ғабитжан астық сатып алу үшін Кавказияға жіберілген. Ауылшаруашылық министрі Хидаят бек Юрголь-аға жалпы бағдарламаға сәйкес, желтоқсанның соңғы күндерінде жасалып біткен жаңа жер заңы үшін материалдар дайындаумен шұғылданды. Алайда біз − Қоқан Үкіметі − жеңіліске ұшырадық. Біздің жауларымыз − большевиктер − Қоқан Үкіметінің белгілі идеясы, белгілі бағдарламасы бар екенін білген соң, дәл сол идея мен сол бағдарламаға қарсы күресті. Заки бек «өз еркімен адал қызмет еткен» қызыл орыстың найзасы бізді жеңді. Қоқан қаласы қызыл әскерлер тарапынан ойрандалған соң, осында Кеңес үкіметінің атынан келген Кротиков Қоқан Үкіметі аз ғана уақыт өмір сүргенімен, халық арасында терең ықпал тудырғанын, сондықтан өте сақ және абай болу керектігін, жеңдік деп дандайсуға болмайтынын айтып, өз жолдастарын сақ болуға шақырған еді. ... Қоқан Үкіметінің саяси идеясы мен бағдарламасы жолында талай түркістандықтың қаны төгіліп, талай түркістандық құрбан болды. Ал Заки бек өзінің Түркістанға арнап жазған кітабында Түркістан ұл-қыздарының су боп аққан қандарына, тау боп үйілген өліктеріне түкіреді де, «ар-намысының көз-құлақтарын» тас бекітіп алып, «Қоқан Үкіметінің айқын идеясы және бағдарламасы жоқ» деді. Кісі ұялатын осы өтіріктерді суша сапырушы адам − өз кезінде Түркістан ұлттық қоғамының мүшесі, тіпті оның басшыларының бірі болған, бүгін Ыстамбұл университетінің профессоры Заки Валиди бек емес, «Кеңес Башқұртстаны төңкерісшіл комитетінің төрағасы» Сталин және оның қызыл қанішерлерімен достық сезімін әлі жоғалтпаған Заки Валиди бек екенін көріп отырмыз.

Біз төменде Түркістан хақында жазылған екі дерек көзіне тоқталамыз. Бұл кездердің бірі большевиктер тарапынан Түркістанға жер аударылған, кейін сол арадан қашып шыққан бір армянның, тағы бірі ұзақ уақыт Ашхабадта «ағарту мен медицина саласында қызмет атқарған», кейін сол жерден қашып шыққан бір түркістандықтың жазғандары. Армян өз естеліктерін Керенскийдің «Дниіне» жолдаса, түркістандық, әлбетте, бізге жіберіпті. Осы екі адамның екеуі де Кеңес баспасөздері мен Иран тілшілерінің ақпараттарына сүйеніп, «Яш Түркістан» беттерінде мейлінше көп жазылған нәрселер хақында, яғни Түркістанда көтерілістер бұрынғыша тоқтаусыз болып жатқанын тілге тиек етеді. Түркістан көтерілісі Қоқан үкіметі большевиктер тарапынан құлатылған күннің ертесі, яғни бұдан тұп-тура 14 жыл бұрын басталған болатын. Содан бері тоқтаусыз жүріп жатыр. Көтеріліс ұлттық және саяси себептерге байланысты басталды. Кеңес үкіметі Түркістанға жат және жау еді. Ол болашақта да солай болып қала береді. Бұл үстемдіктің ұлттық идеяларымызға қарсы бағытталған мақсаттары және пролетариат диктатурасы түрінде көрінген формасы халқымыздың саяси-әлеуметтік ұғым түсініктеріне сәйкес келмейді. Тіпті оның өмірлік мүдделеріне ашықтан-ашық дұшпан. Кеңес үкіметінің «әскери коммунизмнен» жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшуінен соң, оның талаптары мен түркістандықтардың ұлттық мүдделері арасында пайда болған кереғарлықтар Мәскеу үкіметінің Түркістандағы ең жақын жақтарына да белгілі болып қалды. «Әскери коммунизм» аяқталар кезде Мәскеу большевиктерінің Түркістанға біршама саяси, экономикалық бостандық беру жөніндегі «төңкерісшіл уағдаларына» сенетіндер шыта бастаған Олар өздерінің сол сенім-үміттерімен большевиктер партиясына кіргенін айтатын. Және солай айтуға хақылы да еді. Іс жүзінде жағдай мұндай үміттердің бос елес екенін дәлелдеді. Кеңес үкіметінің жаңа экономикалық саясаты түркістандық отаршылдық езгіні бұрынғыдан бетер ауырлата түсті. Түркістанды орыс астығына тәуелді етіп қойған мақта саясаты, Түркістан шаруашылығын Мәскеу үкіметі мүдделеріне құрбан етіп жіберген колхоздар, орыс шаруалары мен Түркістан шаруалары арасындағы экономикалық, мәдени қайшылықтарды тым асқындырып, Түркістанда орыстарды патша заманындағыдан әлденеше есе көбейтіп жіберген мұғажыр саясаты, Түркістандағы мемлекет аппараттарының «ұлттандырылмауы», Түркістанның ұлттық мүдделерін орыс пролетариаты диктатурасының талаптарына сәйкестендіретін большевиктік саясаттың «ұлы орыс державалық» рухы − міне, осылардың бәрі Түркістандағы «ұлттық большевиктердің» көзін ашты. Ленинизмнің кешегі мүриттері бүгін партияның «сара жолынан» тайып, оппозиция түрінде көріне бастады... Сұлтанбек Қожанұлы, Рахым Анғамұлы, Қадырғалиұлы, Қасымұлы, Мәнен Рамыз, Бату, Смағұл Сәдуақасұлы және басқа да ондаған, жүздеген «көне коммунистер» Мәскеу саясатының Түркістандағы өткір қарсыласына айналып отыр. Шын мәнінде бұл да «басмашылықтың» басқа бір түрдегі көрінісі. Алайда бұл ұлттық дәстүрге адалдықтан, соны жақтағандықтан емес, коммунистік үкіметтің «төңкерістік ақиқаттарына» сенімін жоғалту нәтижесінде пайда болған «идеологиялық басмашылық» болып табылады. Сөз болып отырған «идеологиялық басмашылық» Қызыл армия көтерісшілерді рақымсыз жаныштаған кезде көріне бастап, төңкеріс әлсіреген кезде күшейе түскен өте-мөте көңіл аударарлық жәйт... 1931 жылды большевиктер партия ішіндегі ұлттық оппозициямен есеп айырысқан жыл деп есептейді. Ал біз дәл осы жылы қарсыласу қозғалысының өрті лаулай түскенін көріп отырмыз... Түркістан көтерілісінің аса күшті тегеурін көрсеткен дәуірі де болған. Ол кезде Түркістаннан біржола айырылып қалу қаупін сезген Кеңес үкіметі кейбір жерлерде саудаға бостандық беруге, шариғат бойынша үкім шығаруға, мекемелер басына беделді азаматтарды тартуға және осылар сияқты, басқа да «кері төңкерістік әрекеттерге» баруға мәжбүр болған еді. Амал не, көтерілісшілер осы қол жеткен жеңістерді ұстап қала алмады. Түркістанның бақытсыздығы котерілісшілер ұйымының әлсіздігінде, басшылықтың күшті бір саясатты орталыққа ие бола алмауында еді. Большевиктердің қол астында өмір сүргісі келмеген соң, халық алды-артына қарамай бас көтеруге мәжбүр болды. Біраз кейін көтеріліске басшылық ететін бір орталық пайда болғанымен, бірақ бәрібір іс оңалмады... Жалпы ұлттық істер мүддесінен өзінің жеке басының мүддесін жоғары қойып, «атағын» шығаруға тырысатын кейбір интригандар көтерілісшілерді ұлттық бірлікке шақырудың орнына, социализм мен большевизмнен өздерінің шексіз ақымақтығы арқылы ғана өзгешеленетін солшыл социалистер жөнінде уағыз айтумен ғана шұғылданды. Ол аз болғандай, осы суайт, ақымақ социалистер көтерілісшілер сапында тұрып, большевиктердің басшыларымен хат жазысатын. Мұндай ақымақтықтардың нәтижелері де таңғаларлық емес еді. Сондайлардың қызметі арқасында «ұлттық орталықтың» саяси күресте піспеген кейбір мүшелерінде және жалпы көтерілісшілер қатарында Ресей большевиктерімен тіл табысу мүмкін деген алдамшы үміт пайда бола бастаған. Большевиктер көтеріліске басшылық етіп отырған орталықта 1) әсіресе солшыл социалист және 2) ұлтшыл ағымдар қатар жүріп жатқанын біліп алған болатын. Сол себепті большевиктер қозғалысты іштен іріту үшін емін-еркін маневр жасауына мүмкіндік тапты... Ақымақтардың мұндай сорақы әрекеттері Әнуар паша Түркістанға келгенде тіпті асқына түскен. Әнуар пашаның келуі өте маңызды оқиға еді. Түркістандағы көзі ашық күштерді Әнуар пашаның төңірегіне жинап және оны барлық ұйымдардың көмегімен аятынан тік тұрғызуға асығу керек еді. Әнуар паша Түркістанда көп іс тындыру мүмкіндігі бар адам еді. Біріншіден, ол түрік еді. Түркиядағы түріктерге Түркістан халқының сүйіспеншілігі ежелден күшті еді. Екіншіден, Әнуар пашаның өз басы біздің халқымыз арасына өте сыйлы еді. Үшіншіден, Әнуар паша мол тәжірибесі бар әскери адам еді... Осындай жағдайда барлық күштерді бір адамның маңына шоғырландырып, дұшпанға қарсы қуатты сап құрудың орнына, «лидерлік» орынға кездейсоқ келіп қалған интригандар ұлттық қозғалыс ішінде қызмет бөлісу және социализм хақында уағыз айтумен әуре болды. Өздерін «социализмнің нағыз күрескерлеріміз» деп есептейтін осы білгіштер большевиктерге қарсы күресте қан төгіп жатқан Түркістан күрескерлеріне социализм туралы уағыз айтып, ұлттық шептің нығаюына кесірін тигізгеннен басқа ештеңе де тындырған жоқ. Біз Әнуар бастаған кең ауқымды қозғалыстың қайғылы нәтижесін жақсы білеміз. Әнуардың жеке басы тап болған қайғылы оқиға жалпы Түркістан қасіретінің бір көрінісі... Түркістан қасіреті жалғасуда. Біздің халқымыз өзінің ұлттық міндеттерінің маңызын терең түсінді. Ресей большевиктері Кеңес Одағының ешбір жерінде біздегідей қарсылыққа душар болған жоқ. Түркістанның бақытсыздығы сол − большевиктік төңкеріс біздің әлі ұйымдасып үлгермеген балаң кезімізде шарпыды. Орыстың патшалық мекемелері біздің ұлттық дамуымызды тежеп келген болса, большевиктер басқаруы халқымызды ұлттық сезімнен жұрдай етуге, мұндай сезімді көкірегінен біржола сылып тастауға тырысып отыр. Олар халқымызды орыс пролетариатының тепкісіне салды. Халқымыз мұндай қорлыққа төзбей, көтеріліске аттануда. Алайда күшті ұйымы, тәжірибелі әскери басшысы болмаған қарусыз халық мұздай қаруланған, кемелді мемлекетке қарсы күрескенде, мұндай күрес немен тынбақ?.. Манжуриядағы жапон-қытай қақтығысының мысалы көз алдымызда тұр. 420 миллион тұрғыны бар Қытайдан 30 миллион тұрғын бар Манжурияны тартып алу үшін Жапонияның 15-20 мың әскері жеткілікті болды... Кеңес үкіметіне қарсы күресте түркістандықтардың жеке-дара күресі ойдағыдай нәтижелерге жете алмайды. Оны ашық айтуымыз керек. Алайда біз өз кезінде түркістандықтардың көтеріліс жасамауға мүмкін болмағанын да жақсы білеміз. Біздің қасіретіміз осында. Біз көтеріліске шықпау мүмкін еместігін және ондай көтерілістердің нәтижесіз аяқталатынын күні бұрын болжап біле тұрып, шарасыз қалдық. Тығырықтан шығудың қандай жолы бар? Дұшпанға қарсы қарулы күресті партия, үкімет аппараттары ішіндегі күрестермен байланыстыру керек. Оған мүмкіндік бар ма? Біздің жауап беруге қиналатынымыз да дәл осы мәселе. Мемлекеттің іштей біріккен күштерін өздерінің ұлттық тәуелсіздігі жолында Ресейге қарсы күресіп жатқан басқа да халықтардың күресімен үйлестіру лазым. Тығырықтан шығудың бұдан басқа жолы жоқ. Тек осылай еткенде ғана бостандыққа және тәуелсіздікке жету мүмкін болады.

1932 ж., №27

«Яш Түркістанның» бұрынғы сандарында жазғанымыздай (24-26), Қиыр Шығыс оқиғаларының бізді ерекше қызықтыратын тұсы Ресей мен Жапония қатынасына байланысты. Осы тұрғыдан қарағанда, Харбин қаласын жапондардың басып алуы, сөзсіз, елеулі оқиға. Харбин − іс жүзінде Қытай жеріндегі орыс қаласы. Бұл қала Шығыс Қытай темір жолының үстінде және бір бөлігі Ресейге қараған Манжурия темір жолының басталатын жерінде тұр. Қиыр Шығыстан келіп түскен хабарларға қарағанда, ондағы орыстардың көпшілігі жапондардың «аралық мемлекет» жасау ниетін құптап қана қоймай, сонымен қатар жапондар Қиыр Шығыстағы орыс қалаларына шабуыл жасайтын болса, оларға қолдау көрсетпек болған көрінеді... Большевиктер Жапониямен соғысудан қаймығып, қазірше байбалам салудан аса алмай келеді. Осы кезде шетел баспасөзі беттерінде большевиктер Шығыс Қытай темір жолының, Оңтүстік Манжурия темір жолының Ресейге тон бөлігімен бірге (жапондар жатынан келтірмеу шарты астында) Жапонияға сатуды ойластырып отырғаны туралы сыбыс тарай бастады. Сондай-ақ большевиктердің орыстан шыққан жаулары оқиғалардың осы бағытта дамуын, Ресейдің Қиыр Шығыстағы уәлаяттары жапондардың қарамағына өтіп кетуін қалады. Біз кейбір достарымыздың Қиыр Шығыстан қуылған Ресей өз қол астындағы орыс емес өлкелерге орнығуы тиіс дейтін пікіріне қосыла алмаймыз. Ресей − дүние жүзінде ең қомағай, ешқашан тойымы жоқ мемлекет. Ол жерді қанша көп иемденсе, соншалықты араны ашыла түседі. «Тәбет тамақ үстінде ашылады» деген мақал Ресейдің осындай ашкөздігіне байланысты шыққан десе де болады. Ресейге қарайтын былайғы өлкелерде жәбір, зұлымның күшейе түсуі оның Қиыр Шығыстан қуылуына байланысты емес. Өйткені залымның аты − залым. Ол Қиыр Шытысты уысында ұстап тұрған күштің өзінде империалистік және отаршылдық тәбетін ешбір кемітпеген болар еді. Ол әуел бастан қанағатсыз болып жаратылған. Біз, мейлі, Қиыр Шығыста болсын, мейлі, басқа бір жақта болсын, қашанда Ресейдің беделі түсіп, жеңілістерге тап бола беруін күтеміз. Орыс-жапон соғысында Ресейдің жеңіліске ұшырағаны оның тепкісіндегі ұлттар үшін орасан зор жеңілдіктер тудырған болатын. Бұл әлі жұрттың есінен шыға қойған жоқ.

1932 ж., № 27

Мәскеу большевиктері Түркістанда төңкерістің барлық шептері бойынша үрейлі сәтсіздіктерге ұшырап отыр. Түркістанда осы күнге дейін лениншіл деп танылып келген адамдар енді, міне, олай емес, «троцкийшіл», «сұлтанғалишыл», «шоқайшыл» және «қасымшылдар» екені белгілі болып қалыпты («Правда Востока», 20 қаңтар). Бұл адамдарды қандай күш, қандай фактор лениндік жолдан тайдырып, төңкеріске қарсы жолға түсіріп отыр? Түркістан газеттерінде жазылғандарға қарағанда, партияның бас бағытынан тайғандардың алдында бірінші орында Кеңестер Одағы Орталық Атқару Комитеті төрағаларының бірі және Өзбекстан Комитетінің коп жылдан бергі төрағасы Файзолла қожа әпенді тұр. Файзолла қожа 1926 жылы «Бұхара төңкерісі хақында» деп аталатын кітап жазып, оны түрік және орыс тілдерінде бастырып шығарған еді. Осы кітабында ол жалпы Түркістан көлемінде, соның ішінде Бұхарада ұлттық ұрандар көтерген «жәдитшілердің» алға басар және төңкерісшіл ролін айрықша атап көрсеткен болатын. Енді, міне, осынысы үшін большевиктер Файзолла қожаны жерден алып жерге салуда. Оны өте-мөте қырына алған адам − Орта Азия Бюросының бастығы Бауман болып отыр. (Бауманның осы жылы Ташкентте өткен бірінші партия конференциясында жасаған баяндамасы қаралсын.) Файзолла қожа пұшайман жеп қатты күйзелуде және өзін-өзі халыққа қарсы қойып, барынша қаралап батуда. «Байғұс төраға-ай!» «Жәдитшілік» пен «жәдитшілдер» төңкерістен бұрын Түркістанда халықты прогресс жолына салуда қыруар жұмыстар атқарғаны кез келген түркістандыққа мәлім. Жәдитшілдер патшалық Ресей үкіметіне қарсы халықтың ұлттық санасын оятқаны және орыс империализмінің еркін орындаушы Бұхара әміріне қарсы жүргізген прогрестік көзқарастары үшін орыс үкіметі, сондай-ақ Бұхара әмірі тарапынан қудалауға алынған еді. Жәдитшілдер туралы осы жолдарды жазғанда біз оларды тым әсірелеп көрсетуді мақсат тұтып отырған жоқпыз, тек ақиқатты айтуды ғана мақсат етіп отырмыз. Файзолла қожаның кітабы да осы мазмұнда жазылған. Файзолла қожаның осы кітабындағы ең басты қателігі − жәдитшілдікті орыс большевизмімен жақындастырмақ тұрғысынан тәжірибе жасау арқылы тарихи шындыққа қайшы келуінде еді. Жәдитшілдік − адамдардың жеке басын алаламайтын, таптарға бөлмейтін жалпыға бірдей саяси еркіндік пен бостандықты мұрат тұтқан, ұлттық салауатты, алға басар қозғалыс болатын. Большевиктер оның бәрін жоққа және теріске шығарды. Оларша, жәдитшілер «компрадор» буржуазиядан басқа ештеңе де емес11. (Осы арада бір жол ксерокспен көшіргенде түспей қалған. − А. Н.). Енді, міне... тіпті жәдитшілдік пен большевизм арасына «рухани көпір» салмақ болған бұрынғы жәдитшіл Файзолла қожа ескі орыс империализмінің шенеунігі, «компрадор буржуазияның» өкілі ретінде айыпталуда. Мұны Файзолла қожаның өзі де мойындайды!.. Боксшылардың жаттыққан сәтін көргендеріңіз бар шығар? Олар қарсы алдына ластиктен не резинадан жасалған бір қуыршақ тұлыптар қояды да, соны бар күшімен соққылауға кіріседі. Әлгі қуыршақ тұлыптар шайқалып барып, орнына қайта келеді де турады. Спортшылар осындай тәсілмен өздерінің денесін шынықтырады, бұлшық еттерін жетілдіреді. Ал ластик қуыршақтар сол баяғысынша тұра береді. Большевиктер Файзолла қожа мен соған ұқсас «ластик» қуыршақтарды осындай жаттығулары үшін пайдалануда. Қызыл боксшылар Файзолла қожаны Түркістан әйелдерінің бетін ашу үшін және жер реформасын жүзеге асыру үшін соққылаған болатын. Енді, міне, жәдитшілдігі үшін де соққыға алып, бет-аузына түкіріп жатыр. Ал Файзолла қожа болса, мұндай соққыға бейне әлгі ластик қуыршақтар тәрізді төзімділік көрсетумен келеді. Ол және, тағы сол қуыршақ сияқты, қанша шайқалса да орнынан жылжымай − Өзбекстан үкіметінің төрағасы, Кеңес Одағы Атқару Комитеті төрағаларының бірі ретінде келе жатыр.

* * * Осы мақала жазылып болған соң бізге Файзолла кожаный; мойындау сөзі келіп жетті. Бұл «мойындауды» оқығанда Мәскеу большевиктері өздерінің күнәһар пенделерін моральдық жақтан құлдыратып, қандайлық деңгейге дейін жеткізгенін көру қиын емес. Партияның бас бағытынан тайғаны себепті мейлінше қараланған Файзолла қожа енді «сол бағыттан танушыларға қарсы большевиктерше күрес ашуды» талап етіпті. Бейшара Файзолла қожаның жан сауғалап айтуға мәжбүр болған жалған сөздерін корсету үшін біз одан кейбір үзінділер келтіреміз. Файзолла қожа «жәдитшілдер» туралы былай дейді: «1917 жылты төңкерістен соң олардың (жәдитшілдердің) тек бір бөлігі ғана аз уақыт бізбен бірге болды. Ал кейін төңкеріс тереңдеген сайын жәдитшілдер өздерінің төңкеріске қарсы екендіктерін көрсете бастады. Буржуазия ұлтшылдарының кері төңкерісшілдік идеологиясына берілді. Жұмысшы, шаруа және қала тұрғындары бұқарасының коммунистік партия басшылығында жүзеге асыруды көздеген төңкерістік күресіне барынша қарсы болды». «1917 жылғы төңкерістен соң біз біраз ғана уақыт большевиктермен бірге болып», артынша «кері төңкерісшіл бет бейнесін көрсеткен жәдитшілдер» екенін біз жақсы білеміз. 1918 жылдың жазында Түркістан большевиктерінен қашқан және өзінің «кері төңкерісшіл бет-бейнесінің» арқасында большевиктердің бітіспес жауы, Орынбор казак атаманы Дутов тарапынан кешірім алған жәдитшіл дәл осы Файзолла қожаның өзі болатын. Енді 1932 жылға келгенде большевик болғандай-ақ, «біз большевиктер», «біздің большевиктік партиямыз» деп күйсейді. Файзолла қожаның 1917 жылдан соң коп өтпей-ақ жауапты орындарда қызмет етіп келе жатқаны қандай рас болса, сонымен қатар «кері төңкерісшіл жәдитшілдігін» тастамай келе жатқаны да сондай шындық еді. Оның жоғарыда аталған кітабы сол бұрынғы «кері төңкерісшіл жәдитшілдігінің» көрінісі болып табылады. Өзінің қызыл қожайындарына жағыну үшін Файзолла қожа: «Қазан төңкерісі Түркістанға орыс найзасының ұшымен келді деген пікір жат елде жүрген Шоқай мен оның сыбайластары тарапынан таратылды», − дейді («Правда Востока», 20 қаңтар). Біз насихатымыздың Түркістандағы табыстары үшін Файзолла қожаға рахмет айтуға тиіспіз. Қазан төңкерісінің Түркістанда қалай жүзеге асқандығы туралы ақиқатты түркістандықтар, соның ішінде Файзолла қожаның өзі де жақсы біледі. Қазан төңкерісі Түркістанда қандай жолдармен жүргізілгендігі жөнінде большевиктер коп жазды. Біз солардың, арасынан мәліметтер айқындалып, оқиғалардың шаңы басылған соң жазылған Георгий Сафаровтың кітабын атап көрсетеміз. Георгий өз кітабында «Түркістанда Кеңес үкіметі большевик партиясын емес, большевик партиясы Кеңес үкіметін туғызды» деп жазды. Бұрынғы кері төңкерісшіл жәдитші Файзолла қожа «Біздің партиямыз» деп атап отырған большевик партиясы, Сафаровтың, сөзіне қарағанда (Сафаров 1919-1920 жылдар аралығында Большевик партия Орталық Комитетінің Түркістандағы арнаулы өкілі ретінде қызмет атқарған адам екенін есіңізде ұстаңыз), «көпшілігі мансапқорлар мен авантюристерден тұратын ұйым еді». (Егер Файзолла қожа әпенді өзін 1917 жылдан бастап большевикпін деп есептейтін болса, онда Сафаров айтқан осы үш түрлі большевиктің қайсысына тән екенін де өзі айта жатар). Бұдан басқа Түркістан большевиктерінің бастығы болған Тоболин да оз партиясының басшыларын Патша үкіметінің күзетінде қызмет еткені үшін айыптаған болатын... Түркістан Кеңестерінің 3-конференциясы бүл өлкедегі еңбекші бұқара өкілдерінің үкімет ұйымдарына қатысуына тиым салған еді. Ленин мен партия Орталық Комитеті Түркістан еңбекшілдерін нанмен орыстармен бірдей қамтамасыз ету жөнінде Түркістандағы орыс большевиктеріне ұсыныс хат жазған болатын. Олай болса, осыларды да Файзолла қожа Түркістандағы Қазан төңкерісіне түркістандықтардың белсене қатысқандығының дәлелі ретінде көрсететін шығар?! Файзолла қожа әпенді, Сіз жалған айтасыз. Қызыл қожайындарыңыз Сізді түркістандықтар туралы жалған сөйлеуге мәжбүр етіп отыр. Шындығында, жағдайыңыз қиын: «Тілеп алған ауруға ем қонбайды!»

1932 ж., № 28

Жапон әскерлерінің шабуылдары нәтижесінде Манжурия Моңғолияның бір бөлігімен қоса тәуелсіз мемлекет деп жарияланды. Бұл мемлекеттің басына 1912 жылы тақтан тайдырылғаннан бері Тянцзин қаласында тұрып келген бұрынғы қытай императоры (богдаханы) Пу Иы отырғызылды. Жаңа үкімет Жапонияға мықтап байланған. Манжурия өз қарулы күштерін құрғанға дейін ел ішінің тәртібін сақтау міндетін жапон әскерлері өз міндетіне ала тұратын болады. Жаңа жағдай Қытайға көп қиындықтар тудыруда. (Манжурия тағына келген) Қытайдың бұрынғы боғдыханы ата-бабасының мұрасы болып саналатын бүкіл қытайлық билікті қайтарып алу үшін күреспейді деп айту қиын. Тағы бір жатынан Қытайды осы күнге дейін Республика түрінде басқарып отырған гоминданшыл-ұлттық төңкерісшілдер бұндай қауіпті көре тұрып, тыныш отыра алмаса керек. Демек, ел ішінде онсыз да жетіп жатқан ішкі қайшылықтар онан сайын көбейіп, шиеленісіп отыр. Мына бір нәрсені де айта кетуіміз керек. Қытай императорлығын құлатып, орнына республика жариялаған Қытай ұлттық төңкерісшілдерінің жетекшісі, доктор Сун Ят Цен төңкерістік жұмыстар үшін Жапониядан материалдық және моральдық көмек алып отырған. Енді, міне, Жапония бұрынғы қытай императоры Пу Иыны Манжурия үкіметінің басына шығарып, Қытай республикасына қарсы әрекет етуде.

1932ж.,№28

«Яш Түркістанның» бүл санынан біз Түркістандағы кейбір жауапты орындарда отырған кеңес қызметкерлері арасындағы ленинизмге қарсылар шыта бастағанын білеміз. Файзолла қожа оларға жатпайды. Өзін қанша бейтарап (қалыс) коммунист-лениншіл етіп көрсетуге тырысқанымен, Файзолла қожа нағыз большевик болмаған, бола алмайды да. Мәскеу билеушілеріне Файзолла қожа тәрізді «бейтарап» коммунистердің керегі де жоқ. Мәскеу үкіметі алғаш құрылған кезінің өзінде-ақ «тең құқықты ағайындар емес, тіл алғыш тәржімандар және бұйрық-жарлықтарын екі етпей орындайтын мақұлбайлар» әзірлеуге кіріскен болатын. Осы айтқанымызды Түркістандағы Кеңес үкіметінің тарихына байланысты кітап жазған большевик Сафаров та растайды. Файзолла қожа және жәдиттер арасынан большевик партиясынан келген бір ғана «үлгі» болуы себепті де, Мәскеу үшін қажет және құнды. Өйткені Файзолла қожа орыс большевизмі мен Түркістандағы ұлтты құтқару қозғалысы арасында ешқашан болмаған түсінушіліктің «көзі тірі дәлелі» ретінде рөл атқарып отыр. Міне, сол себепті де Мәскеу большевиктері Файзолла қожаға бұрынғы идеялық қателіктері үшін кешіріммен қарап, Өзбекстан үкіметінің торағасы және Кеңестер Одағы Орталық Атқару комитеті 7 төрағасының бірі ретінде сақтап келеді. Мәскеу большевиктерінің Файзолла қожаға «жалған дәлел» ролін ойнатуы бәрінен бұрын Түркістанда Мәскеу идеологиясының тым дәрменсіздігін көрсетеді. Оны біз іс жүзінен көріп те отырмыз. Кеңес баспасөзі идеялық адасулар мен Ленин жолынан таюшылық хақында ешқашан қазіргідей көп жазбаған еді. Түркістан газеттерінің қаңтар мен ақпан айындағы сандары Ленин қағидаларын бұзушыларға жұдырық түйіп, қоқай көрсеткен материалдарға толы. Көңіл аударатын бір нәрсе, Түркістандағы «Ленинге опасыздық» «буржуазия идеологиясы» және басқа да толып жатқан «ұлттық кері төңкерісшілдер» түрінің көбеюін Мәскеу «бесжылдық жоспардың соңғы жылымен» көбірек байланыстырады. Түркістан ұлттық коммунистері арасындағы «ұлттық кері төңкеріс» әрекеті «бесжылдық жоспар» жүзеге асырыла бастаған кездің өзінде-ақ өткір түс алған болатын. Смағұл Сәдуақасовтың Мәскеуде шығатын «Большевик» журналында ауылшаруашылық комиссары Смирнов пен Комиссарлар Кеңесінің төрағасы Рыковты «отаршылдықпен» айыптауы, әліге дейін Кеңес үкіметінің көңілін тыншытпаған Сағидолла оқиғасы, Мәнен Рамыз, Бату және Ташкент университетінің ректоры Хансуарлар тәрізді ең таза идеолог саналып келген коммунистердің «кері төңкерістік» әрекеттері және Балахыр Юныс, Мыңбай тәрізді қызыл профессорлардың «буржуазия идеясының тұтқынында» екенінің білініп қалуы − міне, бұлар бәрі тек заманауи «бесжылдық жоспарға» байланысты құбылыстар болып қалмастан, сол жоспардың туындысы және соның көріністері болып табылады. Бесжылдық жоспар жасалысымен-ақ оған алғаш рет қарсы шыққан адам − большевиктер партиясына ұлттық төңкерісшілдер сапынан келген Смағұл Сәдуақасов болса, бұл жоспардың «соңғы жылында» оған қарсы шығып көзге түскендер «буржуазия идеологиясының тұтқынына» түскен, бірақ ешқашан ұлтшылдық иісі мұрындарына бармаған, Ленин мектебінде тәрбиеленіп ержеткен, коммунистік университеттің қызыл профессорлары Юныс пен Мыңбайлар болды... Әлбетте, бұл кездейсоқтық емес. Бесжылдық жоспар Түркістанда тым сорақы жүргізілді. Төменде келтіретін мысалдарымыз осы сорақылықтарды мейлінше әшкерелейді. Түркістандағы мал шаруашылығымен шұғылданатын халықтардың малдары мен үй-мүліктерін ғана емес, бала-шағаларына дейін «социалистік қоғамға тапсыруды» мәжбүрлеген «колхоздастырудың» өзі оларға қандай ауыр соққы болып тиді десеңізші!.. Қазақ-қырғызды қырып-жойып салына бастаған атақты «Түрксіб» (Түркістан-Сібір темір жолы) 400 мың орыс мұжығын Қазақстанға қоныстандырумен аяқталды... Түркістанды өз астығынан айырып, белгіленген мақта өніміне қарай өлшеп берілетін орыс астығына тәуелді етті... Мыңдаған түркістандықтарды Ресей мен Украинаға еріксіз көшіріп, олардың жеріне «Туысқандық достық және Кеңестер Одағы орталығы мен оның шет аймақтары арасын¬да мәдени, экономикалық байланыстарды күшейту» желеуімен орыс мұжықтарын әкеліп қоныстандырды (Бұрынғы Орта Азия Бюросының хатшысы Зеленскийдің сөзі). Түркістандық мамандарды қудалап, жер аударып, олардың орнына басқа жақтардан мамандар шақырылды т. с. с. Біз журналымыздың түркістандық оқырмандарын қазіргі күнде Түркістанда идеология саласында жүріп жатқан күрестерді − толық болмаса да − біздің ойымызша, біршама дұрыс деп талдаған талдауларымызды естерінде жақсы сақтауларын қалар едік. Оқырмандарымыз мемлекетті тездетіп құтқару ісіне нақтылы пайда жеткізбейтін мұндай «дұрыс талдаулардың» не керегі бар дей көрмесе екен дейміз. Әрине, оқиғаларға талдау жасаумен, ақиқатты әйгілеумен ғана атамекенімізді құтқара алмаймыз. Алайда дұрыс жасалған талдаулар атамекенімізді құтқару жолында күш-қуатымызды қай бағыттарда жұмсау қажет екенін айқындап беруімен құнды. Шеттің ықпалынан тыс құрылған, аса сақтықпен бақыланатын Ленин-Сталин мектептерінде «түрі − ұлттық, мағынасы − коммунистік» болып шығу үшін тәрбиеленген Түркістан жастарының жүзде 99-ы «малақайы − коммунистік, мағынасы − ұлтшыл» болып шығып отырса, мұның өзі біздің жастарымызда ұлттық және моральдық сезімдердің қаншама күшті екенін көрсетсе керек. Біз Мәскеудің айла-шарғыларына алданып қалмайтын дәл осындай саналы жастарға үміт артамыз. Большевиктерді идеология саласындағы күресте алаңдауға, абыржуға душар еткен себептер туралы талдауларымызды қорытқанда, жастарымыздың іс-әрекеттеріне баға бергенде өте абай болып, барынша жанашырлықпен қарауымыз керек. Оларды ұлттық мүдделерімізге қарсы қойып кінәлаудан аулақ болған абзал! Түркістанды құтқару және тәуелсіз етудің жолын шын көңілмен іздеген әрбір адамды, Түркістанда ішкі күресті болдырмауға тілектес әрбір жанашыр жастарымызды аялайық. Жекелеген тілмаштар мен болыстардың кінәларын Мәскеу жендеттерінің қысымына қарамай, өздерінің ұлттық рухын сақтап қала білген жастарымызға телуден абай болайық.

1932 ж., №28

(«Еркін казак» журналының 100-інші санына байланысты) «Егеменшіл казактар», яғни біз сияқты Ресейден бөлініп шығып, өзінің тәуелсіз мемлекетін құрғысы келетін казактар бар екені түркістандықтардың құлағына бір түрлі оғаш естілетіні рас. Казактар десе, біз көне Ресей патшалығының қамшысы, найзасы және қылышы іспетті жазалау «машинасын» көзімізге елестетеміз. Ресей патшалығы келмеске кетті. Онымен бірге ескі казакшылдық та құрыды. Міне, енді біз орыс империализміне қызмет етуден баз кешкен жаңа казакшылдықпен бетпе-бет келіп отырмыз. Дон, Кубан тәрізді казак уәлаяттары большевиктер үкімет басына келмей жатып өздерінің тәуелсіз мемлекеттерін құрудың қамына кірісті. Олардың өкілдері Еуропаға келіп, ондағы ірі елдер тарапынан өздерінің мемлекеттілігінің танылуын сұрауда. Ұлттар Ұйымына мүшелікке өту жөнінде ұсыныстар жасауда Дон, Кубан казактары өз жеріндегі Мәскеу большевиктеріне ғана қарсы емес, сонымен қатар ақ гвардияшыларға да қарсы күрес жариялады. Егер генерал Деникиннің ақ армиясы казактардың қарулы күштерін ойсыратпағанда, большевиктер Дон мен Кубанды оңайлықпен ала алмаған болар еді. Тіпті ала алмай қалуы да мүмкін еді. Троцкий де сол пікірде. Казактардың өз жеріндегі жеңілісі мұғажырдағы казактар қауымына да әсер етпей қалған жоқ. Олардың кейбіреулері (көбінесе «егделері») жалған федерация түріндегі ұлы Ресей құшағына қайтып оралуды жақтайды. Ал көпшілік санды құрайтын казактар тәуелсіздік жолын жалғастыра беру жолында. Осы соңғы топтың еркін білдіретін басылым − Чехо-Словакияның астанасы Прага қаласында он бес күнде бір рет шығып келе жатқан, 10 наурызда 100-інші саны жарық көрген «Еркін казак» («Вольное казачество») журналы. Өздерінің саяси нанымдарына қарамастан, мұғажырдағы орыстар мен ресейшіл казактар арасында «Еркін казакқа» жаулық пиғыл байқалып отыр. Алайда «Еркін казак» сонда да өз жұмысын жалғастырып барады. «Еркін казактың» бағдарламасы − Кубан, Дон, Терек, Астрахан, Орал және Орынбор казактарының басын қосып, осы аталған аумақта Казакия мемлекетін құру. Егеменшіл казактар арасында бағдарламаны теориялық жатынан құптағанмен де, практикалық жағынан Астрахан, Орал және Орынборларды казактарға тән ету мүмкін емес деп қарайтындар да бар. Біз казактардың өз ішіндегі отбасы айтыстарына қатыспаймыз. Біз үшін ең маңыздысы − казактардың өз тәуелсіздігі мәселесін принципті түрде ортаға қоюы болып табылады. Біздің ойымызша, казактың егемендігі Дон, Кубан шекаралары ішінде жүзеге асырылса да, басқа аймақтардағы казактар содан үлгі алып, өз өмірлерін бұрынғыдай көне Ресейдің уәлаяты ретінде емес, оның сыртында өздерінің мүдделеріне лайық келетін формамен құрғаны жөн болар еді. Мұндай жағдайда казак мемлекетінің сыртында қалған казактар үшін эпицентр Мәскеу емес, тәуелсіз казак мемлекеті болып табылар еді. Еркін казак егемендігі үшін күресуші «Еркін казак» журналын шын жүректен құттықтаймыз.

1932 ж., №28

Манжурияның тәуелсіздік жариялауы дүние жүзі баспасөзінің назарын өзіне шұғыл аударды. Қазірдің өзінде белгілі болып отырған жәйттерге қарағанда, Қытай базарына және Тынық мұхит аймағына қызыққан мемлекеттердің жаңа топтарға бөлінуі, жаңа ұйымдарға бірігуі әбден мүмкін. Тынық мұхит үстемдігіне ұмтылып отырғандар Жапония, Солтүстік Америка және Ресей болса, Қытай базары бұлардан басқа тағы бірнеше Еуропа елдерін, атап айтқанда, Англия, Франция, Италия, Бельгия, Голландия және Португалиялардың көзін қызықтыруда. Қытай базарын Жапонияның жалғыз иемденуіне қарсы 1922 жылғы Вашингтон конференциясында тоғыз мемлекеттің (Жапония да бар) қолы қойылып, «тең құқық және ашық есік» деген атпен бір қаулы қабылданған болатын. Вашингтон конференциясына қол қойған елдер осы қаулымен Қытайдың аумақтық тұтастығына және тәуелсіздігіне нұқсан келтірмеуді де өз мойнына алған еді. Ресей бұл конференцияға қатынаспағандықтан, оның Қиыр Шығыстағы мүдделерін қорғауды Солтүстік Америка өз міндетіне алған еді. Солтүстік Америка кеңестік Ресеймен араздығына қарамастан, егер Жапониямен арасында соғыс бола қалса, онда Ресейді өзінің одақтасы ретінде көре отырып, оның Қытайдағы және Қиыр Шығыстағы мүдделерін қорғауға мақұл еді. Енді, міне, Жапонияның ықпалындағы тәуелсіз Манжурия мемлекетінің құрылуына байланысты, Америка өзінің кеңестік Ресейге қатынасын қайта қарауы керек болып отыр. Америкадағы беделді басылымдардың бірі «Нью Репоблик» («New Repoblіc») сауда және экономикалық байланыстарды күшейту туралы насихаттай бастады. Осы газет Американың большевиктерге көптеп несие беруін және Кеңес үкіметінің Жапонияға қарсы күресіне жәрдем көрсетілуін жақтады11. Жапонияның қате әрекеттері де Еуропада белгілі бір ықпал тудырмай қалмады. Кейбір Еуропа мемлекеттері бір кезде алман императоры Вильгельм тарапынан айтылып, кейін ұмыт бола бастаған «Сары қатерді» қайтадан естеріне ала бастады. Осыған орай Италия диктаторы Муссолинидің Париждегі беделді апталық «Лез Аннал» («Les Annales») журналының 1 көкек санында жарияланған мақаласы өте-мөте көңіл аударарлық. Оның пікірінше, Қиыр Шығыста пайда болған қазіргі жағдайдың екі түрлі нәтижесі болуы мүмкін: 1) Не Қытай Ресеймен одақ жасайды. Онда тек Жапонияға ғана емес, күллі батысқа қауіп төнеді. 2) Немесе Жапония Қытай халқын өзіне тартады. Түбі бір туыс екенін есіне салады. Сөйтіп, Жапония Шығыс Азияның басына қонып алып, тағы да Еуропаға қауіп төндіре бастайды. Муссолинидің пікірі бойынша, орыс-қытай одағы немесе жапон-қытай одағы жасалсын − бәрібір батыстың саяси өміріне қауіп төнетін болады... Осы арқылы Муссолини «ақ нәсілділердің» жақындасулары қажет деген қорытынды жасайды. «Егер Еуропа, Америка және Австралия халықтары өз араларындағы алауыздықтарын ұмытып, бірлессе, дүниенің және өздерінің болашақ тағдырларын өз қолдарына алар еді», − деп жазады. Жалғыз Муссолини ғана емес, бүкіл Еуропа, Америка және Австралия елдерінің көпшілігі «Дүние болашағын» қамтамасыз ету үшін батыс мемлекеттерінің басқа халықтар үстіндегі қазіргі үстемдігін сақтап қалу керек деп есептейді. Біз бұл арада Муссолинидің айтқандарына талдау жасап отырмаймыз. Біз тек өздерінің саяси құқықтары үшін күресіп жатқан Азия халықтарының өзара тіл табыса алмаулары салдарынан кім көрінгенге жем болып жатқанын ашына атап көрсеткіміз келеді.

1932 ж., №29

Қиыр Шығыс оқиғалары әлі де дүние назарын өзіне аударып отыр. Жапония мен Ресейдің және Жапония мен Солтүстік Американың болашақ қатынастары жұртты қызықтыруда. Америкада, Жапонияда, Еуропада, Кеңес Одағында және орыс мұғажырлары арасында кеңестік Ресей мен Жапонияның соғысу, соғыспауы туралы әртүрлі пікірлер айтылып жүрсе, ал Америка мен Жапония арасында қалайда бір соғыс болатынына ешкім де шүбә келтірмей отыр. Біз оқырмандарымызға мұның себептерін егжей-тегжейлі түсіндіріп отырмаймыз. Мұғажыр орыс демократтары мен социалистерінің айтып жүргендеріне қарағанда, бұл оқиғаларды тудырып отырған себептер арасында Қытай мүддесі елеулі рөл ойнап отырған жоқ. Жапония мен Солтүстік Америка және Жапония мен Ресей арасындағы осы егес пен қақтығыстардың себептері Тынық мұхит аймағы гегемондығына ұмтылуда жатыр. Егер «империалисттердің мүддесі» дегенге ерік берсек, онда бүл аймақта бұлардың бәрінен бұрын Жапонияның мүддесі басым. Бізді бұл арада Жапония мен Солтүстік Америка мәселесінен гөрі, Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы болуы ықтимал соғыс және оның апарып соғуы мүмкін нәтижелеріне қатысты мәселелер қызықтырады. Бұл мәселелерге біздің қалай қарайтынымыз жақсы мәлім. Біз ұлттық тәуелсіздіктің қас жауы кеңестік Ресейдің жеңілуін тілейміз. Алайда кеңестік Ресейдің жеңілуін тілеумен іс бітпейді. Оның жеңілісін тездетуіміз және оны ұлттық мүддеміз үшін пайдалануға дайын болуымыз лазым. Осы бағытта атқаруға тиісті істер табысты болуы үшін, яғни кеңестік Ресейдің жеңілісін тездету және оны тиімді пайдалану үшін не істеуіміз керек? Ашығын айтқанда, өздерінің тәуелсіздігі жолында күресіп жатқан Түркістан, Кавказ, Еділ-Орал, Қырым және казактардың жеке-жеке әрекетінен пәлендей бір нәтиже шықпайды. Барлық күшімізді біріктіріп, бірлескен шеп және бірлескен бір тәуелсіз орталық құруымыз лазым... Маңайымызға көз жіберіп, орыс мұхитында не болып жатқанына назар аударайық. Социалист-төңкерісшілдер, республикашыл демократтар (Милюков тобы), тіпті бұрынғы ақ гвардияның бас қолбасшысы генерал Деникинге дейінгі орыс мұғажырларының басым көпшілігі − осы ала-құла топтың бәрі, егер Жапон мен Ресей соғыса қалса, Ресей қызылдары жағында болатындарын білдірісті. Бірінші наурыздағы Милюковтың, 26 наурыздағы генерал Деникиннің мәлімдемелері және социалист-төңкерісшіл Сталинский мен Лебедевтің 4 көкектегі сөйлеген сөздері − осылардың бәрі бізді тиісті қорытындылар шығаруға жетелейтін төтенше маңызды факторлар. Көне Ресейден қалған империалистік мұраларды қорғауға келгенде большевиктер де, антибольшевиктер де бір пікірде екенін біз бұрыннан білетінбіз. Антибольшевик орыстардың соңғы кездегі іс-қимылына айрықша мән беріп отыруымыздың себебі жағдайдағы мұндай өзгерістер тәуелсіздік үшін күресушілердің де бірыңғай майдан құру қажеттілігін тудырып отыруында. Біз, Ресей үстемдігі тепкісінде ұлттық тәуелсіздігіміз жолында күресуші ұлттар, ортақ жауға қарсы күш біріктірудің қажеттілігін жақсы сезінеміз. Бірақ қазірге дейін мұндай күш біріктіру қажетті деңгейде жүзеге аспай отырғанын мойындауымыз керек. Ұйымдарымыз бытыраңқы. Араларында жүйелі байланыс жоқ. Іс-қимылымызды біріктіру жөнінде мықтап ойланатын уақыт келді. Біздер − Кавказ, Украина, Түркістан, Еділ-Орал, Қырым және егеменшіл казактар − күштерімізді біріктіріп, бір мықты орталық ұйым құруымыз тиіс. Бұл орталыққа біріккен әрбір ұлттық ұйым өз дербестігін сақтай отырып, сонымен қатар орыстың большевиктік немесе большевиктік емес империалисттеріне қарсы күресте біздің ұлттық бірлігімізді қамтамасыз ететін болады. Бұл мәселені күн тәртібіне қоя отырып, біз бүгін оның қай формада жүзеге асырылуы керектігін кесіп айта алмаймыз. Оған кедергі жасайтын күштердің де жоқ емесін білеміз. Алайда біздің алдымызда тұрған мемлекетімізді құтқару міндетін ойлағанда − бұл мәселенің маңызын сезінудің өзі жолымызда кездесетін барлық қиыншылықтарды жеңудің әдіс-амалын табуымызға көмектесетін болады. 4 көкекте Ресей жерінің тұтастығы жөнінде социалист-төңкерісшіл Лебедев: «Біз, орыс социалистері, қазіргі кезде іс басында қайсы үкімет тұрғанына қарамаймыз. Ресей жерін қорғау үшін біз өзіміз де барамыз және басқаларды да соған шақырамыз, − дейді. Лебедев және орыс партияларының бәрі жабылып қорғап қалмақ болып отырған «орыс жеріне» Түркістан, Кавказия, Украина, Еділ-Орал, Қырым және казактар мекені де кіреді. Біз, «орыс жерінен» бөлініп тәуелсіздік үшін күресуші ұлттар, күшімізді біріктіріп, қатарымызды нығайтайық.

1932 ж., № 29

Бір ғылыми өтірікке қарсы» деген атпен «Яш Түркістанның» 25, 26, 27-сандарында жарияланған мақалама жауап ретінде «Атсыз журналдың» 12-санында басылған материалыңызбен таныстым. Досыңыз Ахмет Заки Валиди бекті қорғау ниетімен қолыңызға қалам алғаныңыз, біз − Түркістан далалықтарының сөзімен айтқанда, «мақтауға сиярлық» нәрсе. Алайда сіздің қорғалу құралыңыз бен қолданған тәсіліңіз не Заки Валиди бекке шынымен дос екеніңізді білдіруіңізге, немесе сізге меймандостық көрсетіп, беттерінен орын беріп отырған түрік журналының ұстанған және ұстануы тиіс болған бейтараптық тұрғысымен есептесуіңізге байланысты тандап алынғаны көрініп тұр. Бірнеше аптадан бері денсаулығым болмауы себепті, сіз ойдан шығарған өтіріктерді журналымыздың түркістандық және түркиялық оқырмандарына егжей-тегжейлі әшкерелеп беруге әлсіздік етіп отырмын. Ал құдай қуат берсе, денсаулығым түзелсе, Сіздің саяси сауатсыздықтан емес, ұятсыздықтан жіберген «қателіктеріңізге» «Яш Түркістанның» таяудағы сандарының бірінде арнайы тоқталмақпын. Қазірше сізге айтарым, сіз өзіңіз де білесіз, Түркістан казактарының «мұртына қарай іскегі» деген мақалы бар. Осы мақалда айтылғандай, Сіздің қорғану құралдарыңыз бен тәсілдеріңіз қорғап отырған нәрсеңізге толық сай келеді. Өйткені Сіз менің Заки бектің суайттығы туралы жазғандарыма тек суайттық арқылы ғана тойтарыс бере алдыңыз. Әпендім, Түркия басылымдарын, түрік баспасөзін біздің өзара пікірталастарымыз бен негізді-негізсіз алауыздықтарымыздан, көңілсіз ағымдардан аулақ ұстай тұру түрікшіліктің шынайы мағынасын түсінетін және түрікшілікке қызмет еткісі келетін әрбір адамның ар алдындағы міндеті болса керек. Сіз. мақала жариялап отырған журналыңыздың маңдайына жазылған «Бүкіл түрік бір жасақ, қатыспасаң − қашқынсың...» атты ұран да Түркістандағы ұлттық қозғалысты суайттықпен бұрмалап көрсетуіңізге кедергі бола алмапты. Қазақ, түрік туыстарыңыздың «аттан десе есерсоқ, атасына оқ атар» дегеніндей, Заки бекке көмекке «аттанам» деп, жоғарыда айтқанымдай, қасиетті ұран тастап, бәрімізге ортақ қызмет етіп жүрген «Атсыз» журналының бейтарап беттерінен сұмпайының сұр жебесін атып отырсыз.

Бұдан өткен ұят болмас, әпендім!

Менің французша және түрікше мақалаларымды Түркия баспасөздерінде барынша бұрмалап көрсетуге тырысқаныңыз және осы қылығыңызбен «Атсыз» журналын да алдап соғуға ұрынғаныңыз туралы таяу болашақта жазатын боламын.

1932 ж., № 30

Өткен 1931 жылы большевиктер «Кеңес шығысында ұлттық республикалар» құру саясатының, ал шындық тілімен айтсақ, бұрын Романов патшалығының қол астында болып келген, кейін ұлттық автономиясын құрған (Түркістан мен Башқұртстан) және бір мезгіл тәуелсіз ұлттық мемлекетін құрып (Әзірбайжан мен Грузия), өз алдына дербес тірлік ете бастаған орыс емес ұлттарды қайтадан Ресейдің құлдық бұғауына түсірудің, 10 жылдығын мерекеледі. Большевиктер Түркістан автономиясын 1918 жылдың басында-ақ жойған болатын. Әзірбайжан 1920 жылдың, Грузия 1920 жылдың көктемінде жаулап алынды. Міне, сол себепті де большевиктер 1921 жылды «Кеңесті біріктіру тарихының ең маңызды кезеңі» деп есептейді. Осыған орай, өткен жылы барлық «тәуелсіз және автономиялы республикаларда» Кеңес құрылтайлары болып өтті. Ресми шешендер ресми сөздерін сөйледі. Салтанатты мерекеден соң, сол жылдың наурыз айында Мәскеуде Кеңестердің жалпы одақтық құрылтайы шақырылып, Ұлттық Республикалардың Одағын большевиктер тарихи жеңіс ретінде атап көрсетті. Большевиктік шешендердің сөздерін біз өз кезінде оқыған болатынбыз. Олардың ресми мінбелерден сөйлеген ресми сөздерінде ешқандай бір жаңалық жоқ еді. Өзбекстаннан Тұрсын Қожаулы, Түркіменстаннан Айтақулы, Тәжікстаннан Мөмін Қожаулы, Қазақстаннан Ораз Исаулы және басқа да қызыл шешендер Ташкент, Ашхабад, Душанбе (Сталинабад), Алматы және Түркістандағы және басқа да қалаларда айта-айта әбден жұртты мезі қылған сөздерін Мәскеудегі жиналыста тағы қайталады. Бейне «граммофон табақтары» дерсің. Карпович деген біреу осы Түркістан «граммофон табақтарына» Әзірбайжан, Грузин, Армян, Татар, Башқұрт және Юи Хэтиян атты қытай «табағын» да қосып, соларды негіз етіп «Төңкерісшіл Шығыс» журналының соңғы (11-12) сандарында «Кеңес Одағы ұлттық автономияларына 10 жыл» атты бір мақала жазған. Біз Карпович деген әлгі большевиктің большевиктік тәсіл мен большевиктік рухта жазылған бұл мақаласына, егер ол «Яш Түркістанның» ұлттық мәселеде ұстанған жолын сынамаған болса, назар аудармай-ақ қояр едік. Кеңестік Грузия, Әзірбайжан, Арменстан және бүкіл Түркістан ұлттық республикалары өкілдерінің мерекелік сөздеріне шолу жасай келіп, Карпович: «Мұстафа Шоқай сынды қашқын буржуа ұлтшылы және олардың (Түркістанда қалған) ұлтшыл шовинист пікірлестері кеңестік Шығысты «қызыл отар» түрінде көрсетпек болып тыраштандырды, қандай аянышты!» − дейді. Сонымен қатар, кеңестік Шығыс өлкелердің шын мәнінде қандай екенін білу үшін бізге Башқұртстан Халық шаруашылығы Кеңесінің торағасы Ягодиннің сөзін оқуға кеңес бере келіп, «отарлық бұғаудағы құлдар осындай энтузиазм көрсете алар ма? Отар ел халықтарының өкілдері үстем ұлтпен Ягодинше сөйлесе алар ма?» − деп сұрау тастайды. Біз Карповичтің сөзіне құлақ асып, Ягодинді мұқият оқып шықтық. Ең дұрысы − бұндай рухпен ешкім, еш жерде сөйлемегені жөн болар еді. Өйткені ол Кеңес Одағынан басқа ешбір жерде ақылға қонбайтын-ақ нәрсе. Ал Кеңес Одағына келсек, бұл елде бұдан басқаша рухта сөйлеу мүмкін емес екені баршаға жақсы мәлім. Басқаша рухта сөйлемек болғандардың қандай күйге тап болғаны бізге де, Ягодинге де белгілі... «Яш Түркістан» мекемесіне «Төңкерісшіл Шығыс» («Революционный Восток») журналына Карповичтің мақаласы басылған саны келіп түскен күні, біз Франция социалистерінің газеті «Пополерде» («Рорulaіre» VІ.05.) Үндістан ұлттық қозғалысы лидерлерінің бірі Войтхалыбхай Пательмен болған бір сұхбатты оқыдық. Патель: «Үндістан тәуелсіздікті талап етеді. Жас Үндістан ағылшындармен ешқандай бір ымыраға барғысы келмейді. Үндістан тәуелсіздікті аңсайды. Бұл мәселе Британия конгресінде емес, жалпы дүниежүзілік экономикалық конгресте тана шешімін табатын болады». Біз Пательдің мәлімдемесінен бұдан ары үзінді келтірмейміз. Осы мәлімдемені жасай салысымен, Патель Британия үкіметінен қорықпай, Лондонға сапар шеккен. Біздің Пательден мысал келтіріп отырған себебіміз − Ұлыбританияның отары − Үндістан мен «Кеңес Одағының тәуелсіз республикалары» арасындағы айырмашылықты көрсету. Большевиктер «отарлық құлдықта» деп санайтын үнділер Үндістанның тәуелсіздігі хақында шетелдіктермен ашық сөйлесе алады. Ал «Кеңес ұлттық республикасындағы» туысқан халықтар болса «тәуелсіздік» туралы жұмған ауыздарын ашуы мүмкін емес. Олар тек қана Мәскеуде бекітіліп, рұқсат етілген «рухпен» ғана сөйлесуге мәжбүр. Біз «кеңестік Шығыстағы ұлттық өлкелерді» «қызыл отар», яғни «отаршылдық тепкісінде жатқан», «отаршыл мемлекетке арзан бағамен шикізат беріп, қымбат бағамен өнеркәсіп товарларын алуға мәжбүр болған» мемлекет деп санаймыз. Отарлаушы мемлекетке тән барлық белгілерді біз кеңестік Ресейдің басынан да анық көріп отырмыз. Ендеше кеңестік Шығыс соның тепкісінде жатқаны өтірік пе? Карпович осы «ұлттық өлкелердің» құқықсыздығын, Мәскеудің ауыр езгісін бастарынан кешіріп отырғанын жоққа шығара алар ма? Түркістанда Орта Азия Бюросы Мәскеу атынан ойына келгенін істеп отырған жоқ па? Ресей большевиктері ағылшындардың Үндістанға жүргізіп отырған үстемдігіне қарағанда, Түркістанды біз әлдеқайда адамгершілікпен басқарып отырмыз дейді. Сонда қалай? Мәскеу Түркістан шикізатын ағылшындардың Үндістаннан алып жатқан шикізатына қарағанда аз мөлшерде алып жатқаны ма? Большевиктер Түркістанда жергілікті тұрғындардың үйлеріне баса-көктеп кіріп, көрпе-жастықтары мен киім-кешектерінің ішіндегі мақтасына дейін тартып әкетіп жатқаны туралы не айтуға болады? Кеңестік басқарудың артықшылықтарын көрсетер кезде большевиктер партияның 10-қүрылтайына жүгінгенді ұнатады. Карпович те солай еткен. Біз де сол құрылтайдың құжаттарын пайдаланғанды жөн көрдік. Мемлекеттік Ресей деген атының орнына Кеңестер Одағы деп атау туралы ұсыныс енгізген көрнекті коммунист Затонскийдің сөзіне назар аударайық. Затонский айтады: «Біз айналамыздағы өлкелердің есебінен Орталықты нығайтқанымыз дұрыс болар еді. Егер Орталықты күшейту үшін төңірегіміздегі өлкелерді тонау қажет болса, біз оған да барған болар едік». Затонскийдің осы айтқандары болды емес пе? Атамекеніміздің отарлық халы Мәскеудің «мемлекет органдарын жергіліктендіру» туралы саясатынан да анық көрінеді. Тәуелсіз мемлекеттерде мұндай саясаттың болуы мүмкін емес. Біз Карпович мырзаның не айтпақ болып отырғанын күні бұрын болжап біліп отырмыз. Ол, әрине, орыс және орыс емес пролетариаттық достығы, пролетариат диктатурасының мүддесін айтады. Ал осы адамның өзі Лениннің ІІІ Интернационалдың 2-конгресінде (1920 жыл) сөйлеген сөзінен мысал келтіргіш-ақ. Ендеше Ленин дәл осы жолғы сөзінде: «Түркістанда нағыз пролетариат қозғалысы хақында сөз болуы мүмкін емес», − демеп пе еді. Соған қарамастан, лениншіл мырзалар біздің Түркістанда «нағыз пролетариат диктатурасын» орнатты. Ал мұның шын мәнінде қандай диктатура болғаны жөнінде «Түркістан өкілдері» атынан Сафаров түсіндіріп айтқан болатын. Ол былай деген еді: «Мұның өзі бұрынғы отаршылдықтың Кеңес туы астында, Кеңес түрінде жалғасып отырғанынан басқа ештеңе де емес». Сафаровтың осы айтқандары кеңестік биліктің қазіргі кезеңі үшін де толық күшінде. Кеңестік Шығыстың бодандық халін Ягодиндердің сөздерімен түсіндіре алмайсың.

1932 ж., № 31

Шептерімізді бірлестіру хақында «Яш Түркістанның» 29- санында жарияланған мақалама тәуелсіздік жолында күресіп жүрген дос басылымдар қатты сүйінді. «Жаңа ұлттық жол» (4-санында), «Тәуелсіздік» (9-санында), «Жаңа Тұран» (5-санында) және «Вольное казачестволар» (105-санында) жылы лебіздерін білдірісіп қолдау корсетті. Басқаша болуы мүмкін емес еді. Өйткені 1918-1921 жылдың мол сабақтары бәріміздің жадымызда. Бұрынғы орыс империясы қарамағындағы орыс емес өлкелер араларында іс-қимыл бірлігі болмағандықтан бодандыққа түсті. Барлық өлкелерде басталған ұлт-азаттық қозғалыстар алдарына ортақ бір мақсат қоя алмады. Украина, Кавказ халықтары толыққанды тәуелсіздікке жету жолында күрессе, біздің Түркістан (қазіргі Қазақстан) және Башқұртстан тәрізді аймақтар «Ресей Федерациясы» ішінде автономияларын құрды. Еділ бойы туыстарымыз болса, ішкі мәдени-ұлттық автономиямен ғана шектелді. Мақсаттың ала-құла болуы ортақ жауға қарсы күресте берік бірлік орнатуға қиындық тудырды. Біздер көздеген мәреге жеткенге дейін бір-бірімізге қолдау көрсете алмадық. Басқа да кемшіліктеріміз аз емес еді. Біразымыз еуропалықтарға − Антантаға − айрықша үміт артты. Оларға ұлттық өмірлерін жаңаша және әділетті түрде құрып береді деп қарады. «Антантаның саяси менмендігіне» көрсетілген осы сенім, ұлы орыс шовинизмінің қаупіне ұшырап жатқан кезімізде, біздің көз алдымызда болып жатты. Бір-біріне ең жақын халықтар «Бірлік рухын» нығайту жолында белгілі бір жағдай жасай алмады. Бұл арада таты басқа кемшіліктер мен ол дәуірдің объективті және субъективті себептері хақында айтып жатпаймын. Ол кездегі біздің кемшіліктеріміз Ресейдің жұмысшылары мен әскерлеріне «Қазаннан кейін Ресей өлкелерін» қайта біріктіруде қолайлылық тудырды. Біздің бастан кешірген қасіретті күндерімізде болашақ үшін тағлым боларлық ғибратты сабақтар мол. Қазір бәріміздің бір ғана ортақ мақсатымыз бар. Ол − тәуелсіз ұлттық мемлекет құру. Бұрынғы автономияшыл татарлар, башқұрттар және түркістандықтар бүгін Кавказ және Украиналармен бірге «ең соңғы мәреге» жеткенге дейін «саяси жолсерік» бола алады. Тәуелсіздік үшін күресуші казактардың қатары да күннен-күнге ұлғайып келеді. Қазіргі кезде тәуелсіздік жолындағы күрескерлер арасынан еуропалықтарға айрықша үміт артатындар табыла қоюы киын. Кеңестік Ресейде туылуы мүмкін оқиғалар, ауыр дағдарыс пен ішкі қайшылықтарынан басы қатып отырған Еуропаның, өз ішін тәртіпке салуға мәжбүр болып жатқан кезімен тұспа-тұс келуі мүмкін. Сол себепті біздер кеңестік Ресейге қарсы жүргізіп жатқан күресімізде Еуропа бейтарап турады деген тұрғыдан шыға отырып, тек өз күштерімізге ғана үміт артуымыз тиіс. Жауымыз күшті. Ол біздің барлық өмірлік мәні бар буындарымызды өз қолында ұстап отыр. Ресейдің бізге жүргізіп отырған үстемдігін қорғауға келгенде, монархист-генерал Махровтан бастап социал-төңкерісшілдер Лебедевке дейінгі орыс біткеннің бәрі біздің жауларымыз жағында тұр. Сол себепті біздер армандап отырған мақсатымызға жетудің бір ғана жолы бар десек, ол жол − тәуелсіздік жолындағы барлық күрескерлердің күш біріктіруі. Расулзада Махмуд Әмин бектің «Тәуелсіздік» газеті бетінде біздің пікірімізге бүкілдей қосылып білдірген лебіздеріне тоқтала кетейін. Әмин бек тек әзірбайжан ұлттық құтқару қозғалысының ғана жетекшісі емес, сонымен бірге жалпы Кавказ аймағындағы ірі тұлғалардың бірі. Сондықтан біз оның бірыңғай майдан жөніндегі пікірлеріне бүкіл Кавказ аймағындағы бір онды нышан ретінде қараймыз. Күштерімізді біріктіру жөнінде «Вольное казачество» да батыл пікір білдірді. Біздің ойымызша, осы пікір бірлікті ұйымдық бірлікке айналдырудың ең тура және ең жақсы жолы − ұлттық шептерімізден өкілдер қатыстыра отырып бір жалпы жиналыс шақыру болар еді. Баспасөз беттерінде айтуға келмейтін, бетпе-бет отырып ақылдасып кеңесетін кейбір мәселелер болады. Бір жағынан, ортаға қойылған бірыңғай майдан құру мәселесі де, біздіңше, баспасөз беттерінде ашық (қаншама онды болса да) талқылауды көтере бермейтін мәселелерден саналады. Сондықтан біз таяу арада Еуропа орталықтарының бірінде Қырым, Еділ-Орал, Түркістан, Кавказ, Украина және казак өкілдерінің қатысуымен тең дәрежелі өкілдер жиналысы шақырылуы тиіс деп есептейміз. Жиналыс, мүмкін болса, тезірек шақырылғаны жөн. Сөзімнің соңында түрік шебінің бірлігі жөнінде «Жаңа Тұранда» көтерілген пікірге байланысты аялдап кетпекпін. Егер мен дұрыс түсінген болсам, Махмуд Садық бек түрік бірлігін құру арманын жүзеге асыру үшін тек нәсілдік ерекшелікке, тарихта қалыптасқан берік туыстық сезімдердің мәдени және рухани көріністері негізінде жалпыластырылатын және дәріптелетін форманы көргісі келеді екен. Біз саяси және саяси-экономикалық мәселені талқылап отырмыз... Мысал үшін, Қырымды, Түркістанды және Әзірбайжанды алайық. Бұлар түрік өлкелері. Бұл өлкелердегі түрік нәсілдері өзара мәдени байланыста өсіп-өніп келеді. Өйткені олардың тегі, нәсілі бір − түрік. Ал олардың саяси мәселедегі бірлігі жөнінен алсақ, бұл басқа мәселе. Мәселен, Әзірбайжан саяси және экономикалық жақтан Түркістанға қарағанда Грузия мен Кавказ ұлттарына көбірек байланған Сол себепті оның Кавказ федерациясына кіруі әбден табиғи. Қырым да сол тәрізді. Ол саяси экономикалық жақтан бізден гөрі Украинаға жақын. Сол себепті Қырым саяси мәселелерде Украинамен жақын болғаны жон. Алайда саяси қажеттіліктен шыта отырып, түрлі топтарға кіретін түріктер мәдени және рухани жақтан бірін-бірі қолдап отыруы лазым. Бірақ Ресей империализміне қарсы бағытталған қазіргі саяси күресімізде тәуелсіздікке ұмтылған барлық халықтардың бірыңғай майданы арасына түрік майданын қыстырғанымыз саяси шикіліктің көрінісі болар еді.

1932 ж., №31

«Яш Түркістанның» 25-27-сандарына Заки Валидидің «ғылыми өтірігі» туралы жазған мақалаларыма «Атсыз журналдың» 12-санында А. К. әріптерінің артына жасырынған әпендінің қайтарған жауаптарына орай, сол кезде сырқаттанып қалуым себепті, егжей-тегжейлі жауап қайыра алмаған едім. Осы көңілсіз міндетті атқарудың сәті енді түсіп отыр. Заки бектің «ғылыми өтірігі» туралы жазған мақалаларымның негізгі мәні − Заки бектің Қоқан автономиясы жайындағы пайымдаулары мен түсіндірулерін большевиктік деп бағалағанында болып отыр. Оған дәлел ретінде мен Заки бектің өз жазғандарын алға тартқан болатынмын. Заки бек өз кітабында большевиктердің, жазғандарын сөзбе-сөз қайталап, «басмашылар төрағасы Ергеш Қоқан үкіметінің жеке билеушісі болды» және «Үкімет бүкілдей қалталылардың қазынасына қарап қалды» дейді. Одан ары Заки бек тағы «Үкіметтің бірлікке келген бір пікірі және бағдарламасы жоқ еді, орыс оқу орындарында оқыған атқамінерлердің бір тобы бұл үкіметке ұлттық автономия мақсаттарынан гөрі большевиктердің көңілін табу және Керенский үкіметіне адалдық көрсету негізіне қатысты». Немесе: «Шоқайұлы Мұстафаның жазғандарынан ол үкімет мүшелігіне сайланғаннан кейін де автономияны жариялау тараптары болмағанын, Керенский үкіметі қулаған соң, да, соның үлгісінде жұмысын жалғастыра беруді қуаттағанын көреміз», − дейді. Бұдан басқа Заки бек қайдағы бір «Полковник Чанышев» жөнінде большевиктер шығарған өтірікті қаз-қалпында қайталап, оған «қаржы министрінің орынбасары еврей Зигель» туралы өз жанынан шығарған өтірігін апарып қосады. Менің мақалама қайда, кімдер жауап жазбады дейсіз? Заки бек те менің ол туралы жазғандарымды теріске шығарғысы келсе, өз пікірін әдемілеп жазып, «Яш Түркістанға» жолдауына болар еді ғой. Егер мен Заки бекті журналымызда жарияламай қойсам, міне, сол кезде әлгі А. К. әпенді «демократиялап» шығуына болар еді. Бірақ Заки бек жауап бермеді. Оның беретін жауабы да жоқ болатын. Сол үшін де оның орнына А. К. әпенді жауап қайыруға әрекет жасап бақты. А. К. әпенді Заки бекке мен жағынан таңылған «Большевиктік пайымдау мен түсіндіруді» теріске шығара алды ма? Жоқ. Тіпті ол турасында бір ауыз сөз де жазбаған. Тек пікірталасымызда екінші дәрежелі маңызға ие Зигель жөнінде ғана сөз қозғап, мені теріске шығармақ болыпты. Ол былай дейді: «1924 жылғы 12 қарашада Берлин қаласында жазылған Ғабдылқадыр ноталарында «Шах Ахмет қаржы министрі» деген сөздің қасына Шоқайұлының қолымен «Іс жүзінде қаржы істері Қоқан буржуазиясының шонжары Генрих Зигельдің қолында болды. Бұл кісі үкімет мүшесі құқығына ие еді» деген сөздер жазылғанын көреміз». Бұны оқығанда алдымен мынадай сұрақ туады: А. К. әненді (А. К-ны К. А. емес дейік) менің қолтаңбамды қалай, қайтып таныды екен десеңізші?! Мұндай сұрақты әлгі сөздерді мен жазғаныма шүбә келтіретінім себепті беріп отырмын. Мемлекет құрылымын, жаңа салық жүйесін жасауда Зигельдің маман ретінде белсене ат салысқаны рас. Бірақ ол, Заки бектің жазғанындай, «қаржы министрінің орынбасары» болған жоқ. Қоқан үкіметінде министр орынбасарлығының екі-ақ орны бар еді. Олар ұлттық қорғаныс министрінің (Мирғадыл) және ішкі істер министрінің (Ғабдырахман Оразай) орынбасарлары еді. Бұлардан басқа министрлер орынбасары болмаған. Министрге орынбасар болмаған адамның үкімет мүшесі құқығын пайдалана алмайтыны өз-өзінен түсінікті. А. К. әпенді өте шүбәлі және әбден жауыр болған осы даудан басқа ешбір дәлел келтіре алмайды. «Қоқан үкіметінде айқын бағдарлама болмады» деген Заки бекті жақтаған А. К. әпенді: «Егер бағдарлама айқын болғанда, Қоқан үкіметі екі-ақ ай өмір сүріп құламаған болар еді», − деп жазады. Мен де сол «егерден» бастаймын. Егер А.К. әпендінің саяси сауаты болса, егер ол Қоқан үкіметі туралы Заки бектен басқаларды оқыған болса, онда мұндай бәтуасыз нәрселерді жазбаған болар еді. Құрметті әпендім, «Егер бағдарламасы анық болса, ол үкімет екі-ақ ай өмір сүріп құламас еді тәрізді кері дәлелдеу тәсілі («доказательство от противного») жансыз табиғатпен шұғылданатын геометрия ғылымында қолданғанда ғана дұрыс нәтиже береді. Ал оны адамның көңіл-күйіне байланысты жанды табиғатқа қолдануға болмайды. Сіздің тәсіліңізді қолданушы сыншылар мен тарихшылар өздерінің «testіmonіum paurertatіs», яғни кемшіліктерін мойындап, өздерін өздері теріске шығарады».

Енді «Қоқан үкіметінің беделі» мәселесіне келейік.

Заки бек: «Үкімет бүкілдей қалталылар беделіне сүйенді», − деп жазды. Мен оған тойтарыс бергенмін. Енді, міне, А. К. әпенді үкімет ықпалы тек «Қоқан көлемімен ғана шектелмейді» дейді. Заки бек те, оның қорғаушысы А. К. әпенді де Қоқан автономиясы дәуірінде Түркістанда болмағаны көзі қарақты адамдарға бірден белгілі. Өздерінің тікелей бақылауы болмауы себепті, олар − Заки бек «тарихшы», ал А. К. болса оның қорғаушысы түрінде, бұл үкіметтің ықпалы туралы өз пікірлерін жазба деректерге ғана сүйеніп түсіндірмеген болар еді. Бұл үкімет туралы мәліметтер жеткілікті. Қоқан үкіметінің бірінші күнінен бастап-ақ Кеңес үкіметінің тынышы кете бастады. Мұның өзі Заки бекке тым құрығанда большевик Сафаровтың кітабынан мәлім болса керек еді. Кеңес үкіметінің тынышсыздануының себебі автономиялы Қоқан үкіметінің ықпалы (Қоқан қаласы былай тұрсын) Ферғанадан өтіп, Кеңес үкіметін жақтаған орыс жұмысшы, әскерлерін қамтып, бүкіл Түркістанға жайылуында болатын. Мен Заки бектің «ғылыми өтіріктеріне» қарсы жазған мақалаларымда бұған бірқатар дәлелдер келтіргенмін. Бірақ Заки бек пен оның қорғаушысы А. К. әпенділер онда айтылған фактілерге көз жұма қарап отыр. Оқушыларымызды шаршатып алмау үшін тек екі бұлақтан алынған екі дәлелді келтірумен шектелемін. Оның бірі − «Яш Түркістанның» 29-санында жарияланған «Түркістан мұсылмандарының 2-құрылтайында қабылданған қаулы». Осы қаулының 3-тармағында: «Біз 95 процент Түркістан мұсылмандарының өкілдері Қоқан қаласында құрылтай шақырып, Түркістан ұлттық автономиясын жарияладық...» делінді. Осы қаулы 1922 жылы көтерілісшілер сарынымен жазылғанына назарларыңызды аударамын. Демек, Қоқан автономиясынан кейін төрт жыл өткен соң да, түркістандықтар Қоқан үкіметін өз үкіметім десе, оның ықпалын қабылдап отырғанын көрсетеді. Қоқан автономиясы туралы большевик Алексеенковтың қандай сипаттама бергеніне көңіл аударайық. «Қоқан автономиясы тек Қоқан қаласына немесе тек Фергана өңіріне ғана тән қозғалыс емес. Ол бүкіл Түркістанды қамтыған, ұлт айырмашылығына қарамай, барлық Түркістан буржуазиясын өзіне тартқан. Өз қызметінің түрлі салаларына түркістандықтардың әртүрлі жіктерін қатыстырған жалпы түркістандық қозғалыс»11. Бір-біріне мүлде қарама-қарсы екі түрлі дерек көздерінен шыққан осы түсіндірулер Заки Валиди бек пен оның қорғаушысы А. К. әпендінің жазғандарын бүкілдей теріске шығарып тұрғанын анық көреміз. Заки бектің большевик басшыларына қаратып жазған «Аса құрметті достар» деп басталатын хаттарында өзін ақтау мақсатында «мен шет жерлерде жүргенімде большевиктер тарапынан ата-анам мен отбасымның қысым көруіне себеп боларлық ештеңе істеген жоқпын» деген мәлімдемесінен және «Кеңестік Башқұртстан төңкерісшіл комитетінің бұрынғы төрағасы Заки Валиди» деп қол қойған хаттарынан, сонымен қатар А. К. әпенді жатынан жазылып, Түркия газеттеріне басылған мақалаларда кейбір большевиктерге «жолдас» сөзін қолдануынан тұрпайылылық пен балалықтың белгілері көзге ұрынып тұрады. Бұл хаттар жазылған кезде Заки бек Түркістан ұлттық ұйымының төрағасы еді. Әрбір түркістандық және өзін «ұлттық» тұлға (яғни большевиктердің дұшпаны) санайтын әрбір башқұрт оны жақсы біледі, естерінде сақтап келеді... Егер осындай тәсілді талғамай қолданатын болсақ, онда Заки бектің 1919 жылы Большевик партиясына кіру мақсатында Мәскеуге барған сапарын Түркия мемлекеті өкілдерінің Мәскеуге таяуда ғана жасаған сапарымен, халқымыздың қанын судай ағызған большевик қызыл әскері сапында, большевик туы астында Заки бек жіберген башқұрт әскерлерінің қан төгуін түрік армиясының Анадолыда ерлікпен шайқасқан ұлтты құтқару соғысымен теңестіруге болар еді!.. Егер А. К.-ның менің «Жаңа Түркістан», французша «Оуриян-э-Оксидан» («Orіent et Occіdent») және «Яш Түркістан» журналындағы мақалаларыма қарсы қолданған аса тұрпайы тәсілдері және Ыстамбұл журналында «Яш Түркістанның» саяси бағытына күдік тудыруға ұрынуы болмағанда, мен жауабымды осы арада доғарған да болар едім. А. К-ның «Жаңа Түркістандағы» мақалама қарсы жазған материалынан бастаймын. А. К. әпендім, менің Заки бектің «ғылыми өтірігі» хақындағы мақалаларыма және өзінің осы мақалаларға қайырған жауаптарына ешбір қатысы болмаса да, менің «Жаңа Түркістанның» 7-санындагы мақаламнан «Қоқан үкіметі мүшелерінің пікір алалығы болды» деген сөзді бөліп алып алға тартады. Мен осы мақаламды көңіл қоя отырып қайта оқып шықтым. Алайда онан «Қоқан үкіметі мүшелерінің арасындағы «пікір алалығы» турасында бірде-бір сөз таба алмадым. Ол мақалада «Уақытша Халық кеңесі» арасындағы үкімет сайлауы жөнінде пайда болған екі түрлі пікір туралы айтылды. Бұл екі түрлі пікір үкіметті сайлаудан бұрын болып өткен. Олай болса үкімет мүшелері арасындағы «пікір алалығын» А. К-ның өзі ойдан шығарып отырғаны күмәнсіз. «Жаман айтпай жақсы жоқ» дегендей, осындай бір сөздің қозғалуына себепкер болғаны үшін А. К-ге разымын. Өйткені осы мақалаларда, мен бұрын да жазғанымдай, Заки бектің бізден гөрі большевиктерге артығырақ сенетіні тағы да айқындала түскен тәрізді. Менің сөз болып отырған мақалама қайтып оралсақ, онда «Полковник Чанышев» туралы мынадай сөздер жазылған: «Түркістан кеңес баспасөзінің «Чанышев Түркістан автономиялы үкіметі тарапынан бас қолбасшылыққа тағайындалған» деп жазғаны бүтіндей жалған. Түркістан ұлттық үкіметі Чанышевты үкімет қызметіне алу былай тұрсын, оны Қоқаннан қуып шығарған болатын. Ол Қоқанда автономияшылдар мен Кеңес үкіметінің қақтығысы кезінде тағы пайда болды» («Жаңа Түркістан», №7, 10-бет). Заки бектің «ғылыми» кітабында: «Шоқайұлы Мұстафа жариялаған естеліктерінде үкімет мүшелігіне сайланған күннен бастап, автономия жариялау жағында болмағанын, Керенский үкіметі құлағаннан кейін де, сол үкіметтің өкілі ретінде жүргізіп көруге ешкімді көндіре алмағанын айта¬ды», — деп жазғанда, ол қандай суайттыққа барғанын көрсетуім үшін, мен сол мақаламнан үзінді келтіремін. Менің ол туралы «Жаңа Түркістанда» жазғандарым, міне, мынадай: «...Уақытша үкіметте Түркістан комитеті мүшелерінен қалған жалғыз мен едім. Орыс ұйымдарының кейбір лидерлері маған келіп, барлық саяси тартыстардың орталығы боларлық бір үкімет құру жөнінде ұсыныс жасады. Мен мұндай міндеттің мүддесінен шыға алатын мүмкіндіктерді көре алмадым. Өйткені орыс шенеуніктері мұсылман өкілінің пікірімен есептеспейтіні бәрімізге аян еді... Ол кезде халық бұқарасының талап-тілегін қанағаттандырарлық бір ғана нәрсе бар еді: «Біріккен бір мұсылман ұйымын» құрып, соның атымен, соның туы астында әрекет ету керек еді... Қарашаның 1-і күні екі жолдасыммен бірге Самарқанға кеттік. Бұл жерде де біз тұрғындардың уақытша үкімет туы астында әрекет етуге разы еместігін көрдік11. Самарқаннан Ферғанаға келдік. Мұнда да дәл сондай жағдай алдымыздан шықты. Үкіметте мұсылман жоқ еді. Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінде азды-көпті қызмет атқарып жинаған тәжірибелеріме сүйеніп орыс Уақытша үкіметінің қолдаушысы және жақтаушысы ретінде мәлімдеме жасауыма құқығым, мүмкіндігім бар еді» («Жаңа Түркістан», № 7, 8-бет). Бұл арада мынаны есте ұстаған жөн. Ол кезде (1927 жылы) «Жаңа Түркістан» Заки бектің басшылығымен шығып тұрған болатын. Менің мақаламды Ыстамбұл диалектіне Ғабдылқадыр аударған. Таңқаларлығы сол, А. К-ға өзінің «Берлин ноталарындағы» «1924 жылға тән» «түсіндірмелеріме» соқтыққан Ғабдылқадыр бек пен А. К. әпенділер менің «Жаңа Түркістандағы» мақаламның Заки бекке қарсы ең бір күшті қару екенін, сондай-ақ «Заки бектің бізден гөрі большевиктерге артығырақ сенетінін» (мәселен, Заки бектің полковник Чанышев туралы жазғандары) және мені автономияшыл, бұрынғы Керенский үкіметінің насихатшысы етіп көрсетуге тырысушылығын әшкерелейтін қару екенін мүлде ұмыт қалдырған. Алайда А. К. әпендінің менің мақаламда мүлде жоқ нәрселерді табуы (мәселен, «Қоқан үкімет мүшелері арасында пікір алалығы»), ал мақаламда бар нәрсені − Заки бектің полковник Чанышев жөніндегі өтірігіне және мен туралы шығарған өсегіне берген тойтарыстарымды − көрмегені шынында қызық. Өйткені Заки бектің «ғылыми өтірігін» тек шындыққа көз жұму арқылы ғана қорғау мүмкін. Өтірікті өтірікпен дәлелдеуге тырысқан осындай дүниелер Түркияның бейтарап беделді басылымы «Атсыз журналда» жариялануы өкінішті-ақ.

Біз Түркістанды бөлшектеуді қабылдамайтын, Түркістан және түркістаншылдық сезімін жоғалтпаған жерлестерімізбен бір пікірдеміз. Түркістан біртұтас ұлттық бірлікте және ол сол тұрғыдан көрініп те отыр. Түркістанның рухани, саяси болашағы Түркістан түріктерінің бірлігінде жатыр. Түркістандағы қазақ түріктері 1918 жылы Түркістан қаласындағы шақырылған құрылтай атынан Арқа қазақтарына үндеу жолдап, Ұлы Түркістан ұраны астына жиналуға шақырғаны осы тұтастықтың мән-маңызын әйгілей түскен еді. Түркістан түркімендері де 1919 жылы өздерінің кейбір басшылары тарапынан жеке Түркімен хандығын құру хақында жасалған ұсыныстарын қабылдаудан үзілді-кесілді бас тартып, Түркістан тұтастығына шын берілгендерін ашық көрсеткен болатын. 1919 жылы Ташкентте шақырылған Мұсылман коммунистері ұйымдарының құрылтайында Тұрар Рысқұл бастаған Түркістан коммунистері де Өзбек, Қазақ, Қырғыз, Түркімен, Татар, Башқұрт деп бөлінуді доғарып, олардың бәрін бір ғана кеңестік республикасы етіп құру жөнінде қаулы қабылдағаны да осы бірліктің қадір-қасиетін терең сезінудің нақтылы көрінісі еді. Осы бірліктің қайда бастайтынын бұрынғы орыс үкіметі де жақсы білген. Ол түркістандықтарды ру, ұлыстарға бөліп тастау үшін, әсіресе өзбектер мен қазақтарды (ол кезде «қырғыз», «сарт» деп аталатын) айырып тастау үшін қолдарынан келгеннің бәрін істеп баққан еді. Түркістанды бүгін «ұлттық» республикаларға бөлшектеп жатқан большевиктер де бұл бірліктің қайда апаратынын жақсы біледі. Түркістанның біртұтас ұлттық мемлекет құруынан олар да өлердей қорқады. Сол себепті оны болғызбау үшін бүкіл күш-қуатын жұмсап бағуда. Кезінде орыс миссионері Остроумовтың ермегіне айналған Түркістан көшпенділерін «сарттарға» қарсы айдап салудай арандатқыш тәсілдің Ыстамбұлдан шығатын «Атсыз журналда» төбе көрсетіп қалуы себепті (12-сан) біз бүгін бұл мәселеге арнайы тоқталып, түркістандықтардың назарын аударуға мәжбүр болып отырмыз. А. К. деп қол қойған біреу бас редакторымыз тарапынан Заки Валидидің кітабы жөнінде жазылған мақалаға орай қайтарған жауабында «Түркістанның болашағын құрып жатқандар және құратындар Түркияның қала тұрғындары мен Түркістанның сарттары емес, Түркияның көйлелері (ауылдары) мен Түркістанның көшпенділері екенін бауырымыздың біліп алғаны жөн болар еді» дейді. Ол өзінің осы сөздерінің астын сызып, бадырайтып көрсетуге тырысыпты. Ең алдымен біз А. К-мен бұл мәселеде бір пікірде бола алмайтынымызды мәлімдегім келеді. Түркияның болашағы хақында сәуегейлік жасау түркістандықтардың міндетіне жатпайды. Түркия бүгін өз тарихының бір жаңа дәуіріне аяқ басты. Бұрынғы Осман империясының орнына жаңа Түркия Республикасы құрылды. Елдің саяси, рухани, әлеуметтік, экономикалық салаларының бәрінде түбегейлі өзгерістер жүріп жатыр. Қашанда осындай өзгерістер кезінде оған ықпал етіп, оны жүзеге асырып отырған топтардың да өзгеретіні табиғи. Бұл тұрғыдан келгенде, Түркия қалаларынан гөрі Түркия ауылдарының көбірек рөл атқаратыны да заңды. Біз жаңа Түркия дүние жүзіне бір ұлттық үлгі-өнеге болып көрінуін шын жүректен тілейміз және оған сенеміз. Алайда ғасырлардан бері ұлттық тәуелсіз мемлекет болып өмір сүріп келе жатқан Түркия өлшемдері мен тәуелсіздігін күреспен алмақ болып жатқан Түркістанның келешек өмірін жоспарлауға бола қояр ма екен? Түркістан көшпенділерінің «отырғаны» мен өзбектердің «өтерген» түрінде сөйлеген сөздерінен саяси нәтижелер шығарып, Түркістанның болашағы «отырған» деп сөйлеушілердің қолында болады деп пайымдау тек күлкілі тана емес, саяси көрсоқырлық, тіпті ұлттық мүддеміз тұрғысынан қарағанда, қылмысқа парапар дер едік. Бізді «қылмыс» сөзін қолдануға мәжбүр еткен нәрсеге келсек, Түркістан қазақтарын өзбектерге қарсы айдап салу тенденциясы күні кешеге дейін кейбір жекелеген адамдардың хаттарында ғана қолданылып келген болса, енді оның А. К. мырза тарапынан баспа бетіне шығарылуы еді. Бұрын жекелеген адамдардың хаттарында ғана төбе көрсетіп, одан ары бармағаны себепті, біз бұл мәселеге онша мән де бермей келген болатынбыз. Енді, міне, ол Ыстамбұл басылымдарына шыққан соң, қарап отыра алмадық. Оның үстіне төңкерістен кейін қолданудан біржола қалған «сарт» атауын А. К. мырзаның қайта жаңғыртуы өзбек бауырларымыз тарапынан қалай қабылданарын жақсы білетіндігіміз себепті де үнсіз қалуға хақымыз жоқ болды. А. К. бектің орынсыз жерден ортаға шыққанына орай, «Яш Түркістан» басқармасына келіп түскен наразылық хаттарын жариялау жеткілікті болар еді. Бірақ біз бұл жолы оларды қоя тұрамыз. Бұл жолы біз тек түркістандықтар мен Түркістан ұлтшылдығының қас жауы болған остроумовшылдықтың Ыстамбұл басылымы беттерінде көрінуіне орай наразылық білдірумен шектелеміз. Түркістанның болашағы «тәуелсіз Түркістан» ұраны астында Ресейден бөлініп шығып, Түркістан мемлекетін құратын халық бұқарасының қолында. Татарлар мен башқұрт бауырларымыз Түркістан Түрік мемлекетімен қойындасып, қолтықтасып кете алса, түрікшілік пен түрік рухы үшін ұлы табыс болар еді. Біз бүгін ұлтты құтқару күресімізде, ұлттық құрылысымызда түркістандықтарды ру, ұлыстарға бөліп, іштен іріткі салатындарды Түркістан ұлтшылдық идеясы мен мұраттарының жаулары деп есептейміз. Қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен... − бәрі бір кісідей жұмылып Түркістанның ұлттық ураны астына топтаспайынша, Түркістанның болашағын қамтамасыз ету мүмкін емес. Олай болса, халқымыз мемлекеті мен қоғамдық өмірін өз қалауынша құру құқығына ие бола алмай отырған кезде, сыртқы ортақ жауға қарсы бірлікте күрес жүргізіп жатқан шақта, Түркістанның болашағы анадай немесе мынадай тайпаның қолында деп пайымдауға салынып жүрсек, мұның өзі ұлттық жауымыздың диірменіне су құйып, нанына май жағып беруден басқа ештеңе де болмас еді.

1932 ж., № 32

А. К. әпендінің «Атсыз журналындағы» мақаласына орай жауабымды жалғастырамын. Бұдан бұрынғы жазғанымда А. К. әпендінің Заки бек кітабындағы «ғылыми өтірікті» қандай тәсілдермен қорғап баққанын атап көрсеткен едім. А. К. әпенді менің «Жаңа Түркістанның» 7-санында «Қоқан автономиясы хақындағы» мақаламды қалай талдағанын оқырмандардың есіне алуын өтінер едім. А. К. әпенді ол мақаладан жоқ нәрсені оқыды. Бар нәрсеге көз жумады. Ақты − қара, қараны ақ етіп көрсетті. Оның үстіне ол өзінің бұл әрекетіне Түркия баспасөзінің назарын аудара отырып, Заки бектің жалған дәлелдеріне «ғылыми» сипаттама беріп қорғаштап бақты. А. К. әпенді маған қарсы қандай тәсілдермен шабуылға шыққанын қысқаша баяндап өтейін. А. К. әпенді «Біз Шоқайұлының кейбір орыс басылымдарына жариялаған материалдарын оқи алмасақ та, түрікше және французша басылымдарға жариялағандарын көріп жүрміз. Шоқайұлы «Orіent et Occіdent» журналындағы мақаласында (1923 жыл № 17, 46-бет) «демократиялы Ресей аумағында тәуелсіз Түркістан құруды дәріптеген». Ресей аумағындағы тәуелсіздік... бұл оғаш пікір. «Яш Түркістанның» 27-санында да автор «Түркістанның бақытсыздығы және жұлдызды жолы» атты мақаласында Манжурияны мысалға алып, Түркістанның әлсіздігін алға тартады. Шоқайұлына айтсаң да жамансың, айтпасаң да жамансың. Қасірет деп, міне, осыны айт». А. К. әпендінің пікірлерін ешбір өзгеріссіз келтірдім. Өйткені кез келген ұяты бар сын мен пікірталас алдымен соны талап етеді. Өкінішке орай, А. К. әпенді баспасөз әлеміндегі осы бір бұлжымас қағидаға жүгінгісі келмейді, А. К. әпенді менің пікірімді, тіпті баспа бетін көрген сөздерімді неліктен осыншама бұрмалайтынын жақсы білемін. Өйткені ол Заки бектің ойдан шығарған өтіріктерін басқаша жолмен қорғай алмаған болар еді. 1 − «Оуриян-э-Оксиданде» жарық көрген мақаламнан бастайын. 1923 жылы Еуропада түріктің ең жақын досы, біз үшін орасан көп еңбек сіңірген «Түріктер және Еуропа» («Les Turks et І'Europe») кітабының авторы месье Ғастон Ғаиярдың бас редакторлығымен шығып тұрған «Оуриян-э-Оксидан» («Orіent et Occіdent») журналында менің «Ресей саясаты және Түркістанның ұлттық саясаты» атты бір мақалам басылған. Бұл Еуропа баспасөзінде Түркістанның тәуелсіздігі жөнінде ашық пікір білдірген бірінші материал еді. Ол мақалада «Түркістанның тәуелсіздік жолындағы ұмтылысы» («La tendanse du Turkestan vers І'іndependance») тарихи баяндау түрінде жазылып, онда 1919 жылғы 21 ақпанда менің Түркістан комитетінің төрағасы ретінде Франция үкіметінің Бакудегі өкілі арқылы Версаль конференциясына жіберген радиотелеграммадан үзінділер келтірілген болатын. Мен ол кезде Еуропа қожайындарынан Түркістанға әскер жіберулерін, Мәскеудің қанды диктатурасынан құтылуымызға көмектесулерін сұрағанмын. Ол 147-17 кезде, 1919 жылда, біз, түркістандықтар, басында Заки бек тұрған башқұрттар тәрізді − автономияшылдар едік. Яғни өзіміздің ұлттық өмірімізді демократиялық Ресейдің аумағында құрамыз деп сенетінбіз. Сөз болып отырған осы идея − «Федерациялық демократиялық Ресейдің аумағында өзін-өзі басқару мекемелерін құру» турасындағы ой-пікірлер көрініс тапқан. «Оуриян-э-Оксидан» журналындағы мақаламда осы радиотелеграммаға келуден бұрын «автономия бағдарламасының орнын тәуелсіздік бағдарламасы басқанын» «...de remplacer leur programme d'autonomіc par celuі de І; іndependance», Түркістан тәуелсіздігі мәселесі қазіргі күнде тек ұлтшылдар үшін ғана емес, тіпті коммунистік саяси топтар үшін де жетуге тиісті мақсат түрінде қойыла бастағанын айтқан болатынмын. «La these de І'іndependence du, Turkestan constіtue actuellement une platforme commune a tous les partіs offіcіels du pays, aussіu bіen natіoaux due communіstes». Мақалада Түркістанның бүкілдей ұлттық тәуелсіздік бағытында әрекет етіп жатқаны баяндалған. «Le Turkestan aspіre a'Lіp - depen dance natіonale». Аталмыш телеграмманың үзінділері менің «Прометей» журналында жариялаған мақаламда да (1928 жыл, маусым) келтірілген. Қолымдағы қағаздарымның арасында кезінде Заки бек Түркістан ұлттық қозғалысының басшысы ретінде, сол уақыттағы арамыздағы кикілжіңге қарамастан, менің тәуелсіздік жөніндегі пікірлерімді мақтап жазған хаты да сақтаулы. Ол − ол ма, Заки бек тағы Түркістан ұлттық бірлігінің органы «Жаңа Түркістанға» бас мақала жазып «...Журналымызға қаламымен ат салыса бастаған Шоқайұлы Мұстафа бек 1921 жылдан кейін Еуропаның ірі орталықтарында Түркістан жағдайына катысты мақалалар бастыруда, конференциялар ұйымдастыруда, түркістандықтардың басылымдарына аудармашылық жасауда». Сондай-ақ бұған түсініктеме бере келіп, Заки бек: «Мұстафа Шоқай мақалаларының «Orіent et Occіdent» журналында басылуы маңызды оқиға болып табылады», − деген еді. Міне, 1932 жылға келгенде А. К. әпенді дәл осы мақалаға қарсы арсыздықпен шабуылға шықты. Сол кездегі «Демократиялық федерациялық Ресей шеңберіндегі» автономия идеясын менің өмірлік мақсатым ретінде көрсеткісі келіп, ардан безген әрекеттерге барды11. «Түркістанның бақытсыздығы және одан құтылуының жолы» атты мақаламда («Яш Түркістанның» 27-саны) Түркістанның өз алдына жеке-дара көтеріліс жасауы ойдағыдай нәтиже бермейді. Мұны ашық мойындауымыз керек. Сонымен қатар біз өз кезінде түркістандықтардың көтеріліс жасамай қоймайтынын да жақсы білетін едік. «Біздің трагедиямыз − көтерілістің сөзсіз болмай қоймайтынын және оның нәтижесіз аяқталарын білсек те, соны күні бұрын дәл басып болжай алмағанымызда», − деп жазғанмын. Одан соң: Бұл тығырықтан қайткенде шыға аламыз? − деп сұрақ қойғанмын. Және оған жауап беріп, мүмкін болған күрес жолдарын көрсетіп өткенмін. Олар мыналар еді: 1. Жауларымызта қарсы жүріп жатқан қарулы күресті партия мен үкімет ішіндегі идеялық күрестермен ұштастыру. 2. Мемлекет ішіндегі біріккен күштерді ұлт азаттығы жолында Ресейге қарсы күресіп жатқан басқа да күштермен тыгыз байланыстыру... Ал енді А. К. әпенді осыған көпе-көрнеу көз жұмып, «Атсыз журналда»: «Шоқайұлына күресу де бірдей, күреспеу де бірдей. Оның ақыры қасірет», − дейді. Жоқ, А. К. әпендім, Заки бек өзінің «ғылыми» кітабында Қоқан автономиясын нағыз большевиктерше сипаттаған болса, сіз оны қорғауға асығып, оның большевикше күресіне қарсы ап-анық айтылған менің ой-пікірлерімді арсыздықпен бұрмалап отырған болсаңыз, нағыз қасірет деп, міне, осыны айтуымыз керек. 3. А. К. әпендінің түрікше және французша мақалаларды қалай оқығанын көрдіңіздер... Түркістан уақытша ұлт мәжілісі мүшелерінің арасында тәуелсіз Қоқан үкіметін сайлауға байланысты көрінген екі түрлі пікірді А. К. бек пен «Үкімет мүшелері арасындағы алауыздыққа» айналдырып жіберді. «Оуриян-э-Оксиданға» жазған мақаламда «Ресей шеңберіндегі автономия» идеясы ұлттық күресіміздің бір кезде бастан кешірген оқиғалары түрінде қойылғанын қысқаша бұрмалап, бұл идеяны мен Заки бектің «Жаңа Түркістанда» жазғандарына қарағанда 1921 жылдан бері де малданып келе жатқан көрінемін. «Яш Түркістандағы» ұлттық қасіретімізден құтылудың жолдарын көрсетіп жазған мақалам А. К-ның оқуында мүлде кері мазмұнда болып шыққан. Мен Түркістан ұлт азаттығы үшін болатын күрестің, барлық жолдарын бекітіп тастаған көрінемін. Бұған не айтуға болады? Түркістан даласында мұндайды Алдар Көсенің қылықтарына жатқызар еді. Ал Еуропа мұны аса бір жиіркенішпен «сұмпайылық» деп атайды. Міне, осыдан кейін А. К. әпенді менің «кейбір орыс басылымдарындағы мақалаларымды» қалай «оқитынын» көзге елестету қиын болмаса керек. «Біз Шоқайұлының кейбір орыс басылымдарында жазғандарын оқи алмасақ та...» дей отырып, А. К. әпенді мені қазір де орыстардың мұғажыр басылымдарында мақала жариялап жүргендей әсер тудырады. Ол менің орыс газеттеріндегі мақалаларымды оқыған жоқ. Өйткені мен ол газеттерге жазбағалы қашан! Ал мен орыс газеттеріне жазып жүрген кезімде, ол мақалаларым жайлы Түркістан ұйымының төрағасы ретінде Заки бектен хаттар алып тұратынмын. Заки бек Еуропаға келген соң, да маған бір ұзақ хат жазып, онда менің большевиктердің Түркістандағы саясатын өлтіре әшкерелегенім және Түркістанның азаттығы жолында жүргізген насихат жұмыстарым үшін жерлес пікірлестерім атынан ризашылығын білдірген. Ол кезде мен большевиктерді әшкерелеген материалдарымды орыс мұғажыр газеттерінде жариялауды қолайлы көргенмін. Ал Түркістанның азаттығы мен тәуелсіздігі жөнінде жазғандарымды француздар мен ағылшындардың басылымдарында жариялап тұрдым. Француздардың «Оуриян-э-Оксидан» журналының 17-санында жарияланған, А. К. әпендім мені «қаралауға» пайдаланып отырған осы мақаламда, жоғарыда айтқанымдай, марапат пен мақтауға алған материалдардың бірі болатын. Мұғажыр (яғни кейбір) орыс басылымдарының көмегіне Заки бек те қол созған. «Түркістан ұлттық қоғамының төрағасы» ретінде Заки бек сол қоғамның «Социалист фракциясы атынан» Түркістанның социалист емес ашық ойлы азаматтарына тас лақтырған мақаласын орыстың «Знамя борьбы» атты мұғажыр газетінде (демек, кейбір) жариялап еді. Заки бек «кейбір орыс басылымдарында» Түркістанға байланысты мақалалар жазып, таным жөнінде маған әлденеше мәрте жасаған өтініштерін қоя тұрып11, түркістандықтардың орыс газеттеріне жазып тұруыма оның қалай қарап келгенін анығырақ біле түсу үшін, маған 1927 жылдың 14 қазанында Түркістан ұлттық ұйымы атынан жолдаған хатынан мына төмендегі үзіндіні келтіремін. «...Сенен басқа біреу болып, сол жазғанда, мүмкін, дұрыс болар еді. Әрине, сен өзің Түркістан газеттерінен жинаған хабар-хроникаларды «бір түркістандық» дегендей атпен қалаған газетіңе сатып тұра аласың той. Қаласа Милюков, қаласа Керенскийлердің газеттеріне...» Мұғажырда орыс газеттеріне мақалалар жазуды мен «Жаңа Түркістан» журналын шығару дайындығына кіріскен кезімде − 1926 жылдың екінші жартысында − тоқтатқан болатынмын. Өкінішке орай, Заки бектің әрекеті шытуына өзім орасан зор күш жұмсаған «Жас Түркістан» журналында менің жұмыс істеуіме мүмкіндік бермей қоюмен ғана тынған жоқ, сонымен қатар мені ұйымымыздан сыртқары тұруға мәжбүр етті. Заки бектің Түркістан турасында хабар-хроникалар жинап, орыс мұғажыр басылымдарына беріп тұруымды өтініп жазған хатынан соң, мен 1928 жылдың жазында Түркістандағы кеңестік су мекемелері қызметкерлерінің соты жөнінде Түркістан газеттеріне жинаған материалдарым негізінде бір мақала жаздым. Осыдан кейін ешбір орыс газетіне ешқандай жанрда ештеңе жариялаған емеспін. Мен өзімнің А. К-та қайтаратын жауабымды қысқаша жазбақ болғаныма қарамастан, еркімнен тыс ұзарып кететін түрі бар. Қалай десем де, жат емес, жақын саналатын Заки және А. К. бектермен арамыздағы бір пікірталасына осыншама уақыт бөліп, орын беру өкінішті-ақ. Алайда осы жақын адамдарымның баспа беті көтермейтін «алдаркөселік» әрекеттерін түрік басылымының беттеріне алып шығуы одан бетер өкінішті. ...Қазір қолымызда ешқандай бір билік жоқ. Атамекеніміз дұшпанның тепкісінде жатыр. Біз қазір билік үшін емес, атамекенімізді қанішер жауларымыздан құтқару үшін күресудеміз. Ендеше, онсыз да кикілжіңі көп арақатынасымызды өтірік-өсекпен ушықтыру, ол аз болғандай, Түркия басылымдарын пайдаланып жалған мәліметтер тарату қандай мақсатты көздемек? Біздің бәрімізде қателіктер болған, бар және болады да. Өзіміздің қателіктерімізді өзгеге таңып ақталғанда не өндірмекпіз?

Марқұм Әнуар пашаның шейіт болғанына 10 жыл толды. Оның бейнесі жадымызда берік сақталғаны, оның қазасының бізге ауыр тигені сонша, қайтыс болғалы бері 10 жыл емес, он ай, он апта өткендей ғана сезілді бізге. 1921 жылдың күзінде Әнуар пашаның аяқ астынан Бұхара қаласында пайда болуы, біздің, түркістандықтардың, атамекенімізді ұлт жауларынан азат ету жолындағы күресімізге жаңа серпін берді. Жеңіс үмітін тудырды. Мол әскери тәжірибе, жеке бастың ерлігі − Түркістан көтерісшілерін өз маңайына топтастыруға, өз басшылығында бірлестіруге аса қажет болған осы қасиеттер Әнуар пашаның бойында бар еді. Егер Әнуар Түркістанға өлкенің көп бөлігі әлі де Кеңеске кірмей тұрған кезде, ол Кеңеске қараған жерлерде жаппай толқулар болып жатқан 1918-1919 жылдарда келген болса, онда атамекеніміздің тағдыры басқаша шешілуі мүмкін еді. Бізді 1918-1919 жылдарда жеңіліске душар еткен нәрсе орыс большевиктерінің қарулы күші ғана емес еді, сонымен қатар өзіміздің ұйымшыл және батыл бола алмағанымыз және ұлттық күресімізді ұйымшылдықпен батыл жүргізе алмауымыздан да еді. Түркістанда жарты ғасырға созылған орыс үстемдігі ішкі күштерімізді құлатумен ғана тынбастан, ұлттық ынтымағымызға да сына қағып үлгерді. Ресей үкіметі түркістандықтарды әскер қатарына алмауымен ғана шектелместен, ол бізге ешқандай бір ұйым құруға, тіпті ең қарапайым қоғамдық қауымдастықтар түзуге де рұқсат етпеді. Қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен ұлыстарының өзара байланыстарын әлсіретіп, оларды өз беттерімен жеке-жеке өмір сүруге мәжбүр етті. Ресей үкіметі осы ұлыстарды бір-біріне айдап салып, «бөліп ал да, билей .бер» саясатын жүргізді. Соның нәтижесінде бір мақсатқа бастайтын күшті орталығы жоқ, басшысыз, тұлғасыз тобыр түрінде көріндік... Жеке ұлыстардың беделді басшылары болғанымен, жалпы түркістандық саясаты «орталық тұлға» боларлық беделді адамымыз болмады.

* * * 1917 жыл келіп жетті. Ресей төңкерісінің алғашқы күндері Петербург қаласы жиылыстар мен митингілерден бас айналатын. Нева көшесінің 100 нөмірлі үйінде мұсылмандар да митинг өткізіп жататын. Сол митингінің бірінде дала адамы пішіндес, оғаштау киім киген бір кісі, былайғы жұрттың көзін ала беріп, маған жақындады. Үстінде еуропаша ұзын китель, басында ақ бөрік. Әлгі кісі менің қасыма жетіп келді де, бір шетке шығарып алды. Өзін «Әли Жангелдин» деп таныстырды... Мұндай есімді мен бұрын естімесем де, бұл адам маған бұрыннан таныс сияқты эсер тудырды. Кейін ол аздап қысылып-қымтырылып барып, шын сырын жайып салды. Шыққан тегі дала қазаты екенін, бала кезінде шоқындырылып, «Иван Степнов» атанғанын айтып берді. Әли Жангелдин оның бұрынғы аты екен. Шоқындырылған соң Иван Степнов деп аталыпты... Степнов шоқынумен бірге орыстың діндар миссионері де еді. Ол миссионерлік жұмыспен Ресейдің іші-сыртын, христиан дінінің қасиетті тұрақтарын жаяу кезген кез де болатын. Орыс басылымдарында оның фотосуреті де басылған. Бұл кісінің маған таныс сияқты көрінуі содан болса керек. Степновқа христиан бола тұрып, неліктен мұсылмандар жаққа келгені туралы ыңғайсыз сұрақ қойдым. Ол «Түркияға баруға» әрекеттеніп жүргенін айтты: − Мен енді христиандықтан шығып, мұсылмандыққа қайтып оралдым. Орыстардың жауыздығын көрген соң, олардан күдер үздім. Сондықтан мен халқым алдында күнәларымнан тазармақпын. Түркияға сол үшін кетпекпін.

Шынын айтқанда, ол кезде Степнов-Жангелдин мұндай пікірдегі жалғыз адам емес еді. Түркістандағы халық бұқарасының басым көпшілігі Әнуарға сенетін, оны өзінің ең жақын адамы санайтын. 1916 жылғы көтеріліс күндерінде Түркістанда көп адамдар Әнуардан жәрдем күтетін... Түркістанда Халыс-Сұлтанды жақсы біле бермейтін. Ал Әнуар пашаны білмейтіндер жоқ десе де болатын. Әнуардың есімі кең жайылғаны сонша, оны жұрт аңыз етісетін. Соңғы Балқан соғысынан соң, дала тұрғындары перзенттерінің атын Әнуар қоя бастады... «Әнуарға табыну» орыс үкіметіне жайсыз тиді. Сондықтан ол Әнуардың көзін жоюды көздеді. Орыс үкіметі Түркістан зиялыларын Әнуардың «агенті» деп атады және солай есептеді. Бұл күнде орыс большевиктері бізді, Түркістан ұлтшылдарын, «кемалшылдар» деп атайтыны тәрізді, ол кезде патшалық орыс үкіметі біздің «жәдитшілерімізді» Әнуардың агенті деп есептеген еді. 1916 жылы генерал-губернатор Куропаткин Ташкентте өзінің бұрыннан таныс жақын адамы Ғабдолла Ниязұлын басына Әнуарды еске түсіретін қызыл түсті татар тақия киіп жүргені үшін өз маңайынан қуып, табалаған еді. Бұл Әнуардың аты соншама кең жайылғаны еді. Бұл жерде Әнуардың атағы қалай жайылғаны туралы айтып отырмаймыз. Алайда біздің халқымыз еңсесін басып тұрған ауыр жағдайдың жеңілдетілуін Әнуардың есімімен байланыстырғаны шындық еді. Ресейде большевик төңкерісі... Брест-Литва келісімі... Түрік әскерлері Кавказда... Бакудың азат болуы... Әзірбайжанның тәуелсіздік жариялауы... Түркістанда бұзақы орыс большевиктерінің қанды диктатурасы... Халқымыз «Түркі жәрдемі келіп қалмас па екен?», «Әнуар әскер жібермес пе екен?» деп Кавказия жаққа көз тігетін... Амал қанша, Түркияның кенет тап болған жеңілісі, түркі әскерлерінің Кавказиядан шегерілуі... Хабарсыз кетіп, көзден ғайып болған Әнуар, міне, осы кезде Мәскеуден бір-ақ шығады... Большевиктердің қуанышында шек болған жоқ. Оның есесіне біздің халқымыз қатты пұшайман күйге түсті... 1920 жылы қыркүйекте большевиктер тарапынан шытыс халықтарының құрылтайы шақырылды. Ол кезде Әнуар большевиктер саясатының шын сырын білмейтін... Құрылтайда сөйлеген Тасболат бек, Нарбота бектердің сөздері Әнуарды қатты әсерлендірген. 1921 жылдың күзінде Әнуардың Бұхарада екенін білдік. Ғұсман бек.бастаған Бұхара Халық Республикасының үкіметі Әнуардың беделін және оның Мәскеумен болған байланысын пайдаланып, Бұхара большевиктерінің бетін қайтару және Бұхара Республикасының тәуелсіздігі жөніндегі келісімге Мәскеудің құрмет етуін қол жеткізуді көздеді. Әнуар Бұхара мен Мәскеу арасына «көпір» болуға келісімін берген еді. Отан Әнуардың Мәскеу үкіметіне жолдаған мәлімдемесі куә (орысшадан аударылды): «Тәуелсіз Бұхара арқылы біз досымыз кеңестік Ресейдің төңкерісшіл басшылығымен Исламды Британия империализмінен құтқару міндетімізді табысты түрде аяқтап шыға аламыз. Мәскеу Халық Комиссарлары Кеңесінен осында жіберілген және мұнда жау қолындай әрекет етіп жатқан қызыл әскерлерді кері шақырып әкетуіңізді сұраймын. Қызыл әскерлердің Бұхарада қалдырылуы ашаршылыққа тап болып отырған мұсылмандардың ең соңғы түйір азығының олар тарапынан тартып алынуына және кеңестік Ресейге қарсы халық наразылығының күннен-күнге асқына түсуіне себепші болар еді. Өлкенің азық-түлігін және бағалы заттарының шетке тасып әкетілуін тоқтату лазым. Шығыс Бұхарада көтеріліс болу қаупі бар. Оның ықпалы басқа жерлерге де таралуы мүмкін. Үкімет басындағы бұхаралық комиссарлар чекистер мен орыс әскерлері тарапынан террор мен қуғынға ұшырауда. Дербес, тәуелсіз жұмыс істеу мүмкіндігінен жұрдай болған. Мәскеуге қарсы наразылық білдірушілер қатары төңкерісшіл жас бұхаралықтармен толығуда. Мәскеу үшін ең маңызды саналатын Шығыс шебінде Кеңес үкіметіне қауіп-қатер күшейгенін хабарлаймын. Өз өмірлерін өз қалауынша құру үшін Бұхара халқына толық мүмкіндік берілуі лазым. Бұхара халқының өтініші бойынша, мен Кеңес үкіметі мен Бұхара Республикасы арасында алда өтуге тиісті кездесулерде Бұхара халқына уәкілдік етуді өз міндетіме аламын. Бұл мұражатыма (үндеуіме) тезірек жауап берілуін, оны талқылау үшін өкілдер тағайындалуын, кездесетін жер және уақыт белгіленуін өтінемін. Мен өз тарапымнан желтоқсан айында (1921) Бұхара қаласында кездесуді ұсынамын». Бұған Кеңес үкіметі Әнуарды «Британия империализмінің агенті» деп жауап берді11. Бұдан соң істің немен тынғаны баршаға мәлім. Большевиктер Әнуарға қарсы он мыңдаған әскер жинады. Шпиондық торларын құрды. Ол − ол ма, Кеңес үкіметі Әнуардың көзін жою мақсатында бұрынғы Бұхара әмірімен астыртын келіссөздер жүргізе бастады. Орыс империализмінің отаршысы болып алған Бұхараның бұрынғы әмірі көріністе Әнуарға дос болғансып, іс жүзінде Әнуардың соңынан астыртын ғайбат таратты. Өйткені Бұхараның бұрынғы әмірі Сейіт Мырғалымнан «қажырлы, қайтпас төңкерісшіл ер түрікті» көрген еді22. Кеңестік Ресей мемлекеттің барлық тіршілік тұтқаларын қолына алған еді. Азық-түлік соның қолында болды... Әнуар болса Түркістанның тек жекелеген жерлерімен ғана, онда да атты хабаршылар арқылы байланыса алатын. Қару жоқ. Азық та жоқ... Оның үстіне ұлттық ұйымдар ішінен шығып, Түркістанда социалистік реформалар мен социалистік идеяларды жан сала жақтаған кейбіреулердің қасақана өршіткен айтыстарын, өсек-аяндарын қосыңыз...

Ақыры Әнуар Түркістанның азаттығы жолында ерлікпен қаза тапты. Ол қайтыс болғаннан бері он жыл өткен соң, да, Мәскеу Қызыл әскерлері өздері басып алған осы өлкеде нағыз жау әскерлеріне тән әрекеттер жасап отыр.

Атамекеніміздің азат болар күні қашан туар екен?

Біз ол күннің тез келеріне шүбәсіз сенеміз. Ол кезде Әнуардың мәңгілік өлмес рухы тұтас Түркістанда салтанат құратын болады. Оның сүйікті бейнесі түркістандықтардың жан-жүрегінде мәңгі сақталады.

1932 ж., № 33

Мамырдың 12-сінде Төрткөлде Қарақалпақ кеңесінің бірінші жалпы құрылтайы шақырылды. Онда Қарақалпақ автономиялы уәлаяттан автономиялы Кеңес Социалистік Республикасына айналды. Осыған орай, біз төменде Кеңестер Одағы саяси жағрапиясының жалпы құрылымын көрсетіп өтеміз. І − Кеңес Социалистік Республикалар Одағының мүшелігіне 7 құрама Республикалар кіреді: 1) Ресей Кеңестік Социалистік Федерациялық Республикасы; 2) Украина; 3) Кавказ сырты Кеңестік Социалистік Федерациясы; 4) Белоруссия; 5) Өзбекстан; 6) Түркіменстан; 7) Тәжікстан. ІІ − Ресей Кеңес Социалистік Федерациялық Республикасы 12 автономиялы республика және 14 автономиялы уәлаяттардан тұрады. Автономиялы республикалар: 1) Башқұртстан; 2) Татарстан; 3) Қазақстан; 4) Қырғызстан; 5) Қарақалпақстан; б) Қырым; 7) Чуваш; 8) Дағыстан; 9) Яқұт; 10) Бурят-Моңғол; 11) Карелия; 12) Еділ бойы алмандар республикалары. Автономиялы уәлаяттар: 1) Едігей; 2) Кабарда-Балқар; 3) Интүш; 4) Чешен; 5) Черкес; 6) Қарашай; 7) Солтүстік Осетия; 8) Отияң; 9) Коми-Зирен; 10) Мари; 11) Мордова; 12) Қалмақ; 13) Ойрат; 14) Хақас11. Бұлардан басқа: 1) Ресейдің солтүстік уәлаятына қарасты Нанай-Симоед; 2) Орал уәлаяты ішінде Коми-пермиякс; 3) Батыс Сібірдің солтүстігінде, Тима Нигри бойында «Тима ұлттық мекені» және 4) Солтүстік Кавказ уәлаятына қарасты көне Ставрополь губерниясына да «Түркен ұлттық мекені» бар. ІІІ − Кавказ сырты Кеңестік Социалистік Федерациясына 1) Әзірбайжан; 2) Грузия; 3) Арменстандар кіреді. Әзірбайжан: 1) Нахигаван автономиялы республикасы; 2) Таулы Қарабақ уәлаяты қарайды. Грузияға: 1) Абхазия; 2) Ажарстан автономиялы республикалары және 3) Оңтүстік Осетия автономиялы уәлаяты кіреді. Украинаға: Молдова автономиялы республикасы Тәжікстанға: Таулы Бадахшан автономиялы уәлаяты кіреді.

1932 ж., № 33

«Социалистік Қазақстанның» 10 маусым күнгі санында бұрынғы алашордашылар Әуезұлы Мұхтар мен Ермекұлы Ғалымханның қателіктерін мойындаған хаты жарияланды. Біз бұл хаттар хақында қандай болсын, мейлі, оны Зиновьев, Бухарин, Радек тәрізді бұрынғы большевик басшылары жазсын, мейлі, Рахым Анғам, Сұлтанбек Қожан тәрізді біздің түркістандықтар жазсын − бәрі де бір тәсілмен, бір қалыппен жазылады. Тәубеге келушілер қателерін мойындап, күнәларын бір-бірлеп санап берді. Өздеріне тағылған «опасыз», «сатқын» деген айыптарды дұрыс деп қабылдайды. Мойындарына салынған арқанмен екі қолын қусырып, «жеңімпаз» қасиетті «партияның саясаты» алдында тізе бүгеді. Большевиктердің ең беделді көсемдерінің бірінен саналған Бухарин өзінің мойындау хатын осылай жазған. Талантты, фанатик большевик Радек те осылайша тәубеге келген. Енді, міне, жаңа ғана тәубеге келген Әуезұлы Мұхтар мен Ермекұлы Ғалымхан да өз тәубенамаларын сол баяғы белгілі тәсілмен жазыпты. Бейшара Мұхтар: «Қазір мен өзімнің бұрынғы болып өткен ізімнен қайтып (басып өткен ізін, әрине), оны қатал айыптайтынымды білдіремін», − деп жазады мойындау хатында. Ал бақытсыз Ғалымхан: «Мен Қазақстандағы атқарған кызметтер тұсында бірқатар қателіктер өткіздім. Қазір өзімнің сол қызметтерімді мұқият тексере келе айтайын деген сөздерім бар. Мен бұл сөздерді айтуға хақылымын. Айтуға өзімді міндетті санаймын», − деп зар қағады. Одан соң олар өздерінің «қателіктерін» санауға кіріседі. Мен Мұхтардың да, Ғалымханның да хаттарын ынта қойып оқыдым. Бірден айтуым керек, олардың ешқандай да кінәсі жоқ. Шындығына келгенде, пролетариат диктатурасының мәнін түсінбеген адамдарды кері төңкерісшіл деп айыптауға бола қояр ма екен? Мұхтар да, Ғалымхан да жаңа ғана пролетариат диктатурасының мән-маңызын түсінгенін, бұрынғы жолдарының «жалған», «алдамшы» болғанын айтып безектейді. Олар өздерінің қараңғы қапастан кенеттен жарық дүниеге шыққаны туралы Кеңестер еліне, дүние жүзі пролетариатына асыға хабарлайды. Мұхтар да, Ғалымхан да өздері ішінде тұрып, ұзақ уақыт адалдықпен қызмет атқарған Алашорданы енді кері төңкерісшілдікпен айыптады. Мен Ғалымханның хатындағы бір ғана нәрсеге, яғни Кеңес үкіметінің Қазақстандағы жер саясатына өзінің қалай қарайтынын баяндайтын тұсына ғана тоқталамын. Ғалымхан 1925 жылы халықты жерге орналастыру мәселесі жөнінде жер бірінші кезекте қазақтарға берілуі тиіс, қазақтар жерге бүтіндей және біржола қоныстанып болғанша сырттан келушілерді үзілді-кесілді тоқтату керек деген көзқарасты жақтаушылар жатында болғаны үшін өзін айыпты санайды. Ғалымхан өзін жазықсыз жазғырады. Ол кезде − 1925 жылдары − Қазақстанда жалғыз Ғалымхан емес, бәрі де осы пікірді қуаттайтын. Ғалымхан өзінің ауыр қателігім деп отырған осы көзқарасты ол кезде, басқаларды былай қойғанда, Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті мен Орталық Атқару Комитеті де қолдап, осы мазмұнда қаулы қабылдаған болатын. Ол − ол ма, Ресей Халық Комиссарлар Кеңесі де осындай бір қаулы қабылдап, казактар түгел жерге орналасып болғанға дейін шеттен мұғажыр апаруға тиым салған еді. Қазақстан Атқару Комитетінің қаулысында «Қазақстанға 1925 жылы 31 тамыздан кейін көшіп келген орыстардың жер алу құқығынан айырылатыны» туралы ашық та, анық айтылғанын «Яш Түркістан» оқырмандарының қаперіне сала кеткім келеді. Сонымен қатар, осы қаулылардан соң, Қазақстанға көшіп келген орыстар Қазақстан жерінен шығарылатын болған. Біздіңше, өте дұрыс қабылданған осы қаулы 1927 жылы қайта қабылданды. Осы қаулының Қазақстан Атқару Комитеті мүшелері тарапынан бір ауыздан қабылданғанына Голощекин де куәлік етеді. Мәскеу диктатурасының Қазақстандағы осы қызыл жандармы бұл жөнінен былай деген еді: «Егер мен бұл қаулыға қарсы тұрғанымда, маңайымда мені қолдайтын бірде-бір қазақ табылмас еді... Сол үшін тәсіл қолдануыма тура келді. Бір комиссия құру екенін айттым. Олар мақұл көрді. Алайда комиссия мәжілісіне барудан бұрын Әлібекті қасыма шақырып алып, нендей мақсатты көздеп отырғандарын сұрадым. Қазақстан Атқару Комитетінің қаулысы орындалатын болса, 40-50 мың мөлшеріндегі орыс тұрғындары Қазақстаннан қуылатынына көзім жетті. Мәжіліске келдім де: «Достар, Сіздердің бұл қаулыларыңыз жарамсыз. 200 мың орысты қуалап шығаруға жетерлік қарулы күшіңіз және оларды өз жерлеріне жеткізіп қоюға қажетті қаражатыңыз бар ма? − деп сұрақ қойдым». Голощекин сөзін менменсіген кейіпте былай аяқтайды: «Олар ұялды, мақұл болды және қойған талаптарынан бас тартты...» («Еңбекші қазақтың» 1927 жылғы 28 қарашадағы саны қаралсын). Голощекин сөзінен бұл ұзақ үзіндіні мен 1927 жылдың соңына дейін Қазақстанда жер мәселесінде бүкіл қазақ коммунистері бір ғана пікірде болғанын, бірінші кезекте қазақтарды жермен қамтамасыз етіп, отырықшыландырмайынша орыс шаруаларын көшіріп әкелуге тиым салуды олар бірауыздан қуаттағанын көрсету үшін келтірдім. Көңіл бөлген болсаңыз, Голощекин жер мәселесінде тым құрығанда Қазақстан Компартиясы мен Атқару Комитетінің қаулысына бейімділік танытып, қазақтарды да, орыс мұғажырларын да разы ету тұрғысынан өзінің «таптық-төңкерістік» теориясын алға тартпады. Оның есесіне қару мен қаржыны бәрінен жоғары қойды. Енді бүгін, 1932 жылға келгенде, Ғалымхан Ермекұлы, өзі коммунист емес бола тұра, бүкіл Қазақстан Компартиясының, бүкіл Қазақстан Атқару Комитетінің және Қазақстанның ең жоғарғы органы шығарған қаулыны ұнатып мақұлдаған Ресей Совнаркомының «қателіктерін» неліктен жалғыз өзі мойнына алады? Мұның себебі тәубе қылушының жағдайы мен ахуалында жатыр: ол өзінің де, өзгелердің де айып-кінәларын мойнына неғұрлым көбірек алса, кешірім мен рахым соғұрлым көбірек болады деп үміттенеді. Бірақ Fалымхан мен Мұхтардың үміттері ақтала қояр ма екен? Оларға Қазақстан «төңкерісшіл пролетариатының» игілігіне өз білімдері мен күш-қуатын толық жинауға мүмкіндік беріле қояр ма екен? Оған біздің, күдігіміз көп. Өйткені оған осындай қылықтарымен аянышты күйге тап болған Сұлтанбек Қожан мен Рахым Анғамның бастан кешіп отырған қасіреті дәлел бола алады. Мен Ғалымханды да, Мұхтарды да білуім себепті болса керек, оларға, әсіресе Ғалымханға жаным ашиды. Ғалымханға жаным ашитын тағы бір себеп бар. Ол 1920 жылы Колчакқа өшігіп, Қазақстан ұлттық автономиясы атынан әділетті түрде тіл табысу үмітін арқалап Мәскеуге барған еді. Большевиктер оның бұл үмітін су сепкендей басты. Большевиктер Ғалымханның мына соңғы үмітін де жоққа шығарып, ақыр аятында аянышты тағдырға тап боларын күні бұрын болжап білу киын емес. Халқымыз ұлттық қасіретті бастан кешіріп жатқан кезде өзінің пікірлес достарынан бет бұрып, және бүгін өздері алдында тізе бүгіп отырған адамдардың да сеніміне ие бола алмай, ақырында олар «жаман ит не ауылда жоқ, не анда жоқтың» кебін киуі күмәнсіз. Мұхтар мен Ғалымханның хаты большевиктерге «көктен тілегенін жерден бергендей» болды. Қызыл мәскеулік қожайындарының бір түшкіргеніне бастарын жерге жеткізе иіп тұрып, он мәрте «жәрекмолла» айтатын «Социалды Қазақстан» былай тұрсын, Мәскеудің бас агенттерінен саналатын Кахиянидың өзі де бұл хаттарға «Яш Түркістанға» қарсы жұмсайтын аса оңтайлы қару ретінде қарап отыр. «Социалды Қазақстан» осы хаттардың жариялануымен «Шоқайұлы Мұстафаның үміттері үзілді» деп жар салды. Осыдан бір ай өткен соң, Орта Азия Бюросының мүшесі Кахияни Алматы қалалық партия комитетінің 4-пленумында сөйлеген сөзінде: «Мұхтар мен Ғалымханның хаттарын басмашыларды да халық қамқоры, халық үшін күресуші санайтын «Яш Түркістанның» бас редакторы Шоқайұлы Мұстафа оқыса қандай қызық болар еді? Өз жолдарының бұрынғы көсемдерінің де көзі жетіп Кеңес қатарына өткенін Шоқайұлы Мұстафа білетін болсын», − деп масаттанды («Социалды Қазақстан», 14 шілде). Большевиктер барлық салаларда кезек-кезек сәтсіздіктерге ұшырап жатқан кезде жазылған осы хаттар «Социалды Қазақстан» мен Кахияниды қуанышқа бөлейтін «табыс» болғаны табиғи. Партия ішінде, темір жол саласында, байланыста − қысқасы, барлық жерде сәтсіздіктер туылып жатыр. Қазақтан шыққан коммунистер мен комиссарларды қоя тұрып, Кахиянидың өзіне тоқталамын. Мұхтар мен Ғалымханның Кеңес қатарына өтуіне байланысты шаттана сөйлеген сөзінде Кахияни «4 мыңнан аса қазақ коммунистерінің жоғалып кеткеніне» мұңаяды. Осы сөзінде ол «Шымкент қорғасын зауытында тек мамыр айында 400-500 жұмысшы жұмыс тастағанын» айтады («Социалды Қазақстан», 15 шілде). Кахияни таты партия мүшелері арасында сауатсыздық әлі көп екенін мойындап шағынады. Мәселен, Кеген ауданында партия мүшелерінің жүзде − отыз үші, Қастек ауданында жүзде − отызы, Ақсу ауданында жүзде қырық бірі, Балқаш ауданында жүзде елу үші бүкілдей сауатсыздар көрінеді. Большевиктер бес жылдық жоспарының, сөзсіз, зор табысына балаған «Түрксіб» зорға тұр. Кеңес Одағы бойынша көмір қоры жағынан 3-орын алатын Қарағанды міндетін орындай алмай келеді. Мінеки, осындай сәтсіздіктері жағдайында әлгі екі алашордашының қателіктерін мойындап жазған хаты большевиктер үшін, әлбетте. қуанарлық оқиға болып көрінеді. Алайда кеңестер қатарына келіп қосылған Мұхтар мен Ғалымхан жоғалып кеткен 4 мың коммунистің орнын толтыра алар ма? Осы екеуінің хаты сауатсыз коммунистердің сауатын ашуға септігі тиер ме? Түрксіб пен Қарағандыдағы сәтсіздіктердің өтеуіне жүре алар ма? Жоқ. Ғалымхан мен Мұхтар ешқашанда большевиктердің жоғын бүтіндей алмайды. Бұл хаттардан біз қандай сабақ алуға тиіспіз? Әрине, мұндай хаттар жазылмағаны жақсы болар еді. Алайда мұндай хаттардың жазылуы қалыптасқан жағдайымызда ешқандай бір өзгеріс тудыра алмайды. Ғалымхан мен Мұхтарды Алашорданың басшылары ретінде көрсетіп отырған «Социалды Қазақстан» мен Кахияни өтірік айтады. Алашордаға соңынан келіп қатысқан Мұхтар былай тұрсын, бұрыннан алашорда мүшесі Ғалымхан да Алашорданың бастықтарынан емес. Біз, қаншама ірі тұлға болса да, үмітімізді жеке адамдардың атына тәуелді етіп қоя алмаймыз. Біз жеке тұлғалардан жоғары тұрған ұлттық мұраттарға сүйенеміз. Біздің ұлттық мұраттарымыз − азат және тәуелсіз ұлттық Түркістан мұраты − жеке адамдардың әлсіздігі мен Мәскеу диктатурасының террорлығына қарамастан жасай беретін болады. Және біз оған, сөзсіз, сенеміз.

1932 ж., №34

14 августа в руководимой П. Н. Милюковым газете «Последние новости» появилась глава воспоминания некоего кн. Барятинского, касающаяся его поездки в Туркестан в 1905 году, г-н Барятинский между прочим пишет, что он в сопровождении «не то пристава, не то полицейского» посетил в Самарканде какое-то заведение под именем «бей-кабак», которое, по разъяснению сопровождавшего его туда представителя русской государственной власти в Туркестане, оказалось ничем иным, как «туземным публичным домом». Тот же официальный представитель государственной власти передал г-ну Барятинскому, что согласно своим нравам туземцы при-водят в этот «бей-кабак» своих дочерей и жен, и показал на находившихся тут же «хорошенькую девочку и женщину -дочь и жену одного из самых видных туземцев, занимающего должность вроде местного» туземного городского головы. С чувством глубочайшего отвращения приводим здесь эту гнусность, которая больно отзовется в душе каждого туркестанца. Многочисленные письма, поступающие в редакцию «Яш Туркестана», свидетельствуют о глубине оскорбления, нанесенного княжеским «бей-кабаком». Не дожидаясь этих писем, редактор «Я. Т.» Чокайоглы Мустафа-бей 17 августа послал письмо в редакцию «Последних новостей», в котором писал, что описываемых со слов «не то пристава, не то полицейского туземной части Самарканда», кн. Барятинским пошлых нравов у нас в Туркестане нет, что самое слово «бей-кабак» совершенно неизвестно нашему языку, что г-н Барятинский был введен в заблуждение своим официальным чичероне. Наконец, Мустафа-бей говорит о наличии «предрасположения у многих русских из образованного общества верить даже самой гнусной пошлости о нашем народе». «Простите, − пишет Мустафа-бей, обращаясь к редакции газеты П. Н. Милюкова, − разве помещение солиднейшими и культурнейшими «Последними новостями» на своих столбцах подобных строк, без всяких оговорок, не может служить некоторым повреждением этого?» Спустя неделю − 1 сентября − стало известно, что редакция «П. Н.» отказывается напечатать письмо-опровержение нашего редактора. Мотивы отказа: редакция «П. Н.» не считает желательным открывать дискуссию на эту тему... Мы привыкли ко всякого рода несуразностям о нашем народе в русской прессе. В старых, довоенных изданиях, да и сейчас в советских изданиях о нравах и обычаях нашего народа написано много разных нелепостей, смешанных с грязноватой пошлостью. Но княжеский «бей-кабак», рассказанный на страницах «П. Н.» − это самое отвратительное из всех нам до сих пор известных пошлостей о нашем народе. Оставляя старого князя в «бей-кабаке» вместе с сопровождавшим его туда официальным представителем русской государственной власти в Туркестане, мы здесь заявляем наш протест против отказа редакции «П. Н.» от помещения письма-опровержения нашего редактора. Мы полагали, что «П. Н.», выражающие мнения и политические настроения левой русской радикальной демократии, сами после прочтения письма-опровержения нашего редактора от себя примут меры к смягчению тяжелого впечатления на туркестанцев от грязного «бей-кабака». Но мы ошиблись. «Последние новости» не только не сделали этого, наоборот, своим отказом дать место опровержению Мустафы-бея еще более усилили оскорбительность для нас «бей-кабак» кн. Барятинского. Об этом туркестанцы будут помнить долго.

Жақында Женевада ашылатын Ұлттар Ұйымының жалпы жиналысына Түркия Республикасы ресми мүше ретінде қатынасатын болады. Қай жатынан қарағанда да, Түркияның отан мүше болып енуі ол үшін айрықша маңызды тарихи оқиға. Түркия енді өзінің халықаралық жағдайын нығайтатын болады. Өздерін Түркияның ең жақын досы етіп көрсетіп жүрген большевиктер оның Ұлттар Ұйымына кіруіне ең күшті қарсылық көрсеткен ел болып отыр. Бұл жөнінен олардың ауыздарынан «ақ ит кіріп, көк ит шығады» десе де болады. Мәскеу большевиктері Түркістан түріктерінің көз алдында Түркия республикасының беделін түсіру мақсатымен алуан түрлі өтірік-өсектер жазып таратуда. Ашхабадта орыс тілінде шығатын «Туркменская искра» газетінің 6 тамыз күнгі санында басылған «Түркия − Алтын мен дипломатия торы ішінде» атты 400 жолдан тұратын көлемді мақала большевиктердің Түркиядағы жетістіктерге қалай қарайтынын өте-мөте анық көрсетеді. Біз оның тек алғашқы жолдарын ғана аударып, оқырмандар назарына ұсынамыз: «...Бұдан былай Түркия сыртқы саясатының бағыты біртіндеп өзгеретін болады. Түркия фундтар (ағылшын ақшасы) мен франктардың арбауымен Женеваға кетті. Түркия бейбітшілік және ұлттар достығы хақындағы жалған ұрандарды бетке ұстап, күштілер мүддесіне күшсіздерді құл еткен дүние империализмінің орталығы Ұлттар Ұйымына кірді.

Түркияның Ұлттар Ұйымына кіруі оның кері шегінуі болып табылады...» «... Түркия Ұлттар Ұйымына кірді. Камал паша тарапынан басқарылып келе жатқан Түркияның буржуазиялық үкіметі ең жеңіл жолға түсіп кетті. Бұл үкімет елдегі бұқарасының тұрмысын жақсарту, шаруашылықты дамыту бағытында ештеңе де істемей, өз реформасының үйін құм үстіне орнатты». «...Түркияның Ұлттар Ұйымына кіруі − оның француз империалисті саясатының қақпанына түскендігі... Мұның өзі Түркияның, ірі елдер қатарына кіріп, іріленуін көрсетпейді, қайта оның әлсіздігін және ұлттық бас игіштігін көрсетеді...» Большевиктердің мұндай сандырақтарына түркістандықтар «иттің үрмесе басы ауырады» деп қана жауап қайырады.

1932 ж., № 34

Мен тағы Заки Валиди бектің «Бүгінгі Түркістан» атты кітабына тоқталамын. Бұл кітаппен сіз неғұрлым тереңірек таныссаңыз, ондағы адасушылықтар мен бұрмалаушылықтарды соғұрлым көбірек ұшыратасыз. Кей тұстарда Заки бек эмоцияға бой алдырып және кейбір адамдарға қарсы жеке бастың сезімдеріне беріліп кетіп, өтірікті ойдан құрастырады және шындықты өз қалауынша бұрмалайды. Мәселен, «Қоқан автономиясы» турасында солай болды. Заки бек шындықты өз ролін арттыру және маңыздырақ етіп көрсету үшін бұрмалауға өте-мөте әуес. Мәселен, Түркістанда түркістандықтар және орыстар үшін жеке-жеке басқару мекемелерін ұйымдастыру турасындағы «Малицкий программасы» дәл осындай мақсатпен түсіндірілген. (Кітаптың 334-беті қаралсын.) Ал басқа қателіктеріне келсек, олар Заки бектің ақиқатты түсінбегендігінен немесе оны тексеріп біле алмағандығынан туған қателіктер. Оған Әлихан Бөкейхан мен Бақытжан Қаратаевтардың 1916 жылғы көтерілісте атқарған қызметтері туралы жазған тұстары мысал бола алады. (Кітаптың 321 - беті қаралсын.) Заки Валиди бектің «Қоқан автономиясы» хақындағы пайымдаулары және осы пайымдауларда айтылған ешбір ақтауға келмейтін, бірақ сонысына қарамастан А. К. Ыстамбұлда шығатын «Атсыз журналы» беттерінде ақтап әлекке түскен сорақы бұрмалаушылықтары туралы «Яш Түркістанның» 25, 27, 31, 32-сандарында жазғанмын. «Малицкий программасы», сондай-ақ Әлихан Бөкейхан және Бақытжан Қаратаевтың 1916 жылғы оқиғалар кезінде атқарған рөлдері жөніндегі пайымдауларына басқа бір жолы арнайы тоқталамын. Бұл арада тек мына бір ғана мәселені атап көрсетуге тиіспін. Әлихан Бөкейханның ұлттық қозғалыстағы қызметтерімен және патшалық Ресейдің агенті Бақытжан Қаратаевтың іс-әрекеттерімен таныс болған адам Заки бектің Әлихан Бөкейханды жау, ал нағыз сатқын Бақытжан Қаратаевты қазақ халқының мүддесін қорғаушы етіп көрсетуімен келісуі мүмкін емес. Осы ретте Заки бектің бір ғылыми азаттығы (бұрмалауы емес) жөнінде тоқталамын. Айтайын дегендерім: Заки бектің қазақ рулары жөнінде жазғандарына байланысты. Заки бек бұл салаға келгенде өз пікірін айтар, қазақтардың рулық құрылымы туралы тым аз білетін орыс зерттеушілері мен этнографтарының ағаттықтары мен қателіктерін қайталаудан сақтанар деп ойлауға болатын еді. Орыс этнографтарының осы мәселеге қатысты жазғандарымен біршама таныстығым бар. Сол үшін де өзім байқаған мына бір мәселені батыл айта аламын. Олардың бәрі де − Радлов, Крафт, Аристов және басқалары да − қазақтардың рулық құрылымына келгенде ағаттық жіберген. Ғылымға жат қателіктер еткізген. Орыс этнографтары қазақтардың рулық бөлінулерін зерттегенде рулық құрылымының ғылыми классификациясымен шұғылданудың орнына, ұлыс, арыс буындардың аттарын ретсіз тізумен әуреге түскен. Қазақ рулары хақында біршама толық мағлұмат беретін кітаптар жазған Аристов, Городиков және Крафттар − патшалық Ресейде көрнекті әкімшіл орын иеленген адамдар болатын11. Олар өздерінің «ғылыми тұжырымдарын» жергілікті шенеуніктердің жолдаған материалдары негізінде жасайтын. Ал ауыл, болыс бастықтарының сауалнамаларды қалай толтыратынын біз жақсы білеміз... Мұндай тәсілмен жасаған материалдар қайшылықтарға толы болатын. Қазақ руларының үлкен-кіші тәртібі бұзылатын. Кейбір кіші рулар орыстармен, тіпті ұлыстармен қатар қойылатын. Қысқасы, жүйесіздік пайда болатын. Жүйесіздік болған жерде ғылыми түсінік те болуы мүмкін емес. Алайда Заки бектің жағдайы орыс зерттеушілеріне қарағанда басқашалау. Ол қазақтардың рулық құрылымына өз бетінше зерттеу жүргізе алар еді. Амал не, ол бұлай етпейді. Өзінің «ғылыми» шығармасында орыс этнографтарының жазғандарын сөзбе-сөз қайталаудан арыға бара алмайды. Ең сорақы жері сол, Заки бек орыс этнографтарының жазғандарын тек жүйе тұрғысынан ғана қайталаумен шектелмейді, сонымен қатар кейбір орыс аттарын жазғанда жіберген әріп қателерін де сол күйінде көшірген еді. Осыдан 20 жыл бұрын қазақ рулары хақында шығарма жазған бір жерлесіміз де осындай ағаттыққа ұрынғаны бар. Бірақ ол кісі ғалым да, профессор да емес. Егер мен Заки бекті танымасам, оның, Түркістанда болғанын білмесем, онда оның қыпшақтар туралы жазғандарына қарап, бұл адам Түркістан топырағына аяқ баспаған болар деген ойға келер едім. Мысалға, Заки бектің Орта жүзді руларға (36-бет), қыпшақтарды арыстарға (37-бет) бөлуін алайын. Заки бек қазақтар арасында қатаң сақталатын рет тәртібін бұзып, орта жүзді былайша таратады: Керей, Найман, Арғын, Қыпшақ, Қоңырат. Дұрысы: Арғын, Қыпшақ, Найман, Қоңырат, Керей. Осы ретпен атау қазақтар арасында қатаң сақталып келеді. Ерте кезде осы рет тәртіптің бұзылуынан жанжалдарға апарып соққан жәйттер де болған. Кеңес үкіметінің ықпалы әлі де әлсіз болып отырған жерлерде Арғын − аға, Қыпшақ − жаға, Найман − жең, Қоңырат − етек деп атау жалғасып келді22. Бала кезімде Орта жүздегі жер дауына байланысты мынадай бір өлеңді естігенім әлі есімде.

Ескіден келе жатқан осы өлең жолдарын қазақ руларының өз арасындағы орны аса қатаң сақталғанына дәлел ретінде келтіріп отырмын. Бір қарағанда бәлендей бір мәнді көрінбегенімен, бірақ онда әдет күші арқылы қалыптасқан өмір нормасы бар.

Заки бек қыпшақтарды 4 арысқа бөледі:

Көкмұрын, Көлденең, Бошай, Қарабалық. Бұл дұрыс емес. Қыпшақтар 4 емес, 5 арыстан тұрады. Олар мыналар: Бұлтың, Торы, Қарабалық, Ұзын және Көлденең. Арыстардың ежелден келе жатқан рет тәртібі бойынша бұлардың өзара орналасуы да осы түрде келеді. Мен өзім де қыпшақпын. Оның ішінде Торы арысына (Торыайғыр немесе Ерторы деп аталады) жатамын. Сол себепті қыпшақтардың рулық құрылымы маған жақсы таныс. Торы арысы: Көкмұрын, Шашты, Қитаба, Тойшіке − осы төртеуінен Шашты саласы: Бошай, Шағыр, Шегір, Қыдырғазы, Байсары, Малай және Қотым − 7 буыннан тұрады. Бошай буыны: Жылқыайдар, Жанай, Таңқожа, Көбес және Сары тармақтарына бөлінеді. Жанай − менің алтыншы атам. Көрдіңіз бе? Заки бектің қыпшақтарды таратуында Бұлтың, Торы, Ұзын қатарлы ең ірі арыстар қатардан қалып қойған. Ал Торының бір саласы болған Көкмұрын және Торыдан соң екінші буын саналған Бошай ірі арыстардың орнын иеленген. Мұның өзі ғылыми тәсілге қайшы келумен бірге, Заки бектің өз зерттеуіне соншама немқұрайды қарағанын да көрсетеді. Енді Заки бек қыпшақтарды қалай қоныстандырғанына көңіл аударыңыз: Ой, Тобыл, Торғай... жылғаларында, Түркістанда, Сырдария бойында қыпшақтар жоқ па екен? Бар және аз емес. Қызылордадан бастап Төменарыққа дейін Сырдарияның екі сағасында көбінесе қыпшақтар қоныстанған.

Заки бектің қыпшақтарды таратуына орай айтпағымды осымен доғарамын. Ұлы жүз бен Кіші жүзді таратуы осындай ағаттықтарға толы. Заки бек қазақ руларын таратқанда орыс зерттеушілерінің ізімен кеткен. Сол себепті олардың қателіктерін сол күйі қайталап отырғанын жоғарыда айтқан болатынмын. Осыған орай бір ғана мысал келтірейін. Найман арыстары қатарына Заки бек Тоқболатты қосады. Бірақ ол оны орыстардан қаз-қалпында көшіріп алғандықтан, «Тоқболат» деп жазады. Орыстардың қателіктері қазақ руларының құрылымын білмегендіктен және оны мұқият зерттемегендігінен келіп шыққан. Мәселен, біздің Жанай арысына жататын бір кісі жүрген жерлеріне қарай өзін «Орта жүзбін», «Қыпшақпын», «Торымын», «Шаштымын», «Бошаймын» деп атайды... Оларға келген Жанай «қай рудансың» деген сұрауға «Орта жүзбін» дейді. Өйткені Оралда жүзге жататын қазақтар тұрмайды. Енді осы Жанай қоңыраттар тұратын Жаңақорғанға барғанда «Қыпшақпын», Торғайға келсе − «Торы», Шиелі мен Желөкте − «Шашты», Тарторғайда «Бошаймын» дейді. «Жанай» деп өзін тек Сарышығанақта пішен мен егін алқабын белгілейтін кезде ғана айтады. Сөз болып отырған мәселені тағы бір мысалмен айқындай түскім келеді. Ыстамбұлда Қасым патша да Дайрабек көшесінде бірнеше түрікті тоқтатып, жөн сұраңыз. Айталық, олардың бірі сол өзі тұрған көшеден болсын, екіншісі − ЬІстамбұлдың Баязит махалласынан, үшіншісі − көне қаладан, төртіншісі Болғырстанның Разграз қаласынан болсын делік. Олар сол арада тұрып жатқанын айтсын. Бірақ бұған қарап Түркияда «Дайрабек», «Баязит», «Көне қала» және «Разграз» деген қалалар бар деп анықтама жасауға болар ма? Әлбетте, болмайды. Орыс этнографтарының кісі күлерлік қателіктерін Заки бек те сол дәрежеде қайталайды. Бірақ бұл күлетін нәрсе емес, ұят нәрсе. Оған Заки бектің Ыстамбұл университетінде түрік тарихынан сабақ беретін білдей оқытушы екенін және өзін біздің тарихымыздың білгір маманы етіп көрсетуге тым әуес екенін қоссаң, жаңағы ұяттың салмағы одан бетер ауырлай түспек.

1932 ж., №35

Манжурияда Жапония мен Қытай арасында 1931 жылы басталып, Манжурияның тәуелсіздік жариялауына алып келген соғыс жаңа кезеңге енді. Қыркүйектің 15-інде Жапония Манжурияны ресми түрде таныды және онымен достық, ынтымақ туралы шарт жасасты. Жапонияның бұл әрекетіне қарсы Қытай алдымен наразылық жариялады. Солтүстік Америка Құрама Штаттары да наразы екенін білдірді. Еуропа мемлекеттері де құптай алмайтынын сездіруде. Кеңес баспасөздері Жапония империализміне қарғыс жаудыруда. Мұғажыр орыстардың демократияшыл топтары да Жапонияға қарсы өршелене «шабуылға» шықты. Олардың көпшілігі Жапония бейне орыс жерінің бір бөлігін бөліп алғандай байбалам салуда. Осы байбаламшыл топтар күні кеше ғана өз үкіметінің Қытайға қарсы қандай саясат жүргізгенін естерінен мүлде шығарып алды. Қытай мемлекетіне алғаш рет қасірет әкелгендердің бірі Ресей болатын. Ресей Қытайдан Моңғолияны тартып алуға шақ қалды. Егер Ресей күйрей жеңілген 1904-1905 жылғы орыс-жапон соғысы болмағанда, Манжурияны тартып алар еді. Енді, міне, осының бәрін ұмытып, мұғажыр орыстар бірден Қытайға дос бола қалды. Әңгіме, әрине, олардың қытай мүддесін қорғағанында, Манжурияның Қытайдан бөлінбеуін шынымен қалайтындығында емес. Әңгіме орыс империализміне жартылай отар болып келген Манжурияда Жапония ықпалының күшейіп бара жатқанында жатыр. Біз өзіміздің осы тақырыпта жазған мақалаларымызда бұл соғыс туралы көзқарасымызды бейтараптық тұрғыдан баяндауға тырысқан едік. «Яш Түркістанның» келесі сандарында біз оқырмандарымызды Қытай мемлекетінің шетелдер тарапынан бөлшектенуге тап болған қайғылы тарихын және Манжурия мәселесінің жай-жапсарын таныстыруға тырысамыз. Енді біз Манжурияға байланысты өз көзқарастарымызды білдіруге кірісеміз. Біздің көзқарастарымыз Жапонияның да, Қытайдың да саясатына ешқандай ықпал жасай алмайтынын біле тұрсақ та, мұндай бір оқиғаға орай қалай да көзқарасымызды білдіру лазым деп есептейміз. Манжурия мәселесінде және Манжурияның дүниеге келуі турасында өз пікірімізді айтудан бұрын біз, түркістандықтар, мынадай мәселелерге ой жүгіртуіміз керек. Манжурия шынымен Қытайдың бөлінбес бір бөлігі ме еді? Жоқ әлде ол Қытаймен мемлекеттік басқару жатынан тана байланған өз алдына жеке ұлттық өлке ме еді? Манжурлар қытайлармен бір халық па? Жоқ әлде бөлек пе? Бөлек болса манжур бұқарасы арасында немесе отан жетекшілік етіп отырған озық ойлы адамдар ішінде қытайлардан азат болу бағытындағы ұлттық қозғалыстар бар ма? Манжурия мәселесінде бізді, түркістандықтарды, бұлардан басқа ештеңе де қызықтырмайды. Егер Манжурия дербес бір ұлттық өлке, манжурлар қытайлардан басқа халық болса, Қытай үкіметі және қытайлармен − мәселен, Украина, Кавказ, Түркістан және басқа да орыс емес өлкелердің Ресеймен − тек әкімшілік жағынан ғана байланысты болып отырғанындай қатынаста болса, біздің симпатиямыз, әрине, Манжурия жағында болар еді және болып қала да бермек. Мына бір нәрсені ашық айтуға тура келеді. Егер біздің Ресейден азат болуымыз үшін кез келген бір ел көмек қолын созса, ондай көмектен бас тарта алар ма едік?

Әлбетте, бас тартпас едік.

Түркістанның ұлт азаттығы тарихында шет мемлекеттерден көмек сұраған кездеріміз болған. Біздің бұрынғы ұлттық ұйымдарымыз атамекенімізді бодандықтан құтқару жолындағы күресімізге көмектесулерін сұрап Еуропа мемлекеттеріне қол жайған. Бұрынғы ұйымымыздың төрағасы Шоқайұлы Мұстафа бек тарапынан Версаль жиынына жолданған телеграмма да («Яш Түркістанның» 32-санын қараңыз) сондай өтінішті арқалаған еді. Бірақ көмектесушілер де, тіпті көңіл бөлушілер де табылған жоқ. Манжурия төңірегіндегі жанжал жалғасуда. Жапония Манжурия ынтымағының, нығаюына байланысты мүдделеріне нұқсан келген елдердің бәрі дерлік Қытай жеріне қол сұғуға болмайды деген пікірді қуаттап отыр. Мәселенің мәніне шындап үңілсеңіз, олардың бәрінің де қытай халқына, қытай жеріне жаны ашып отырмағанын, өз мүдделерін көздеп отырғанын көру қиын емес. Ресей 1912 жылы бүкіл дүние жүзінің көз алдында Монғолияны Қытайдан бөліп жіберіп, онымен «достық шартын» жасап алғанда, сөйтіп, оны іс жүзінде өзінің отарына айналдырғанда дүние жүзі не үшін үн-түнсіз қалды? Кеңес Одағы «Тәуелсіз Монголия» пердесімен бұрын Қытайға қарап келген оны біржола иемденіп алған еді ғой?! Көне Қытай мемлекетінде Манжурия ерекше орын алатын. Ол Маншың империясының қара шаңырағы ретінде құрметтелетін. Бұдан бірнеше жыл бұрын Манжурия автономиялы үкіметінің бастығы болып тағайындалған Чан Солин, бейне бір тәуелсіз мемлекетті басқарып отырғандай-ақ, 1924 жылы Кеңес үкіметімен тікелей шарт жасасқанда оған ешбір мемлекет, оның ішінде Қытай да наразылық білдірген жоқ. Неге? Жоқ әлде ол кезде Қытай үкіметінің мүддесіне ешқандай бір нұқсан келмеп пе еді? Манжурия − аса бай өлке. Оның үстіне Сары теңіз бен Жапон теңізіне шыға алатын болуы да, осы Қиыр Шығысты «маңызды нүктеге» айналдырып отыр. Сондай-ақ Америка Құрама Штаттары мен Ресейге ең басты бақталас мемлекет болып келе жатқан Жапонияның өз ықпалын арттыра түсуі де Манжурия мәселесін күрделендіреді. Сонымен, қазір жүріп жатқан дипломатиялық соғыстар бұл өлкеге Қытай үкіметінің билігін орнатуды көздеп отырған жоқ, тек Жапонияның күшеюіне, Жапония ықпалының артуына қарсы бағытталып отыр. Қытайдың суверенитеті мен аумағының тұтастығы туралы айтылып жатқанда, міне, осындай мақсаттар жасырынып жатыр.

1932 ж., № 35 «АТСЫЗ ЖУРНАЛДЫҢ» ДИРЕКТОРЫ, МАРҚҰМ НИҺАЛ БЕКТІҢ АРСЫЗДЫҚПЕН БОЙ КӨРСЕТКЕНІНЕ ОРАЙ АЙТАР СӨЗІМ «Яш Түркістанның» 32-33-сандарында А. К-ның «ұятсыз суайт және екіжүзділігін» айыптаған мақалаларыма А.К. тарапынан қандай жауап болар екен деп күтіп жүрген едім. Өзін құрметтейтін кез келген адам мұндай қаралауды аяқсыз қалдыра алмайтыны өз-өзінен түсінікті болса керек. Отан сөзсіз тойтарыс беруі тиіс. Өйткені баспасөз бетінде өзіне көпе-көрнеу жапсырылып жатқан жалаларды көріп отырып, оған қарсы жауап қайтармау үшін адам арын да, намысын да, әлеуметтік беделін де жоғалтқан болуы лазым. Сол үшін де мен, марқұм «Атсыз журналының» 17-санындағы «Шоқайұлы Мұстафа бекке ақырғы жауаптан» А.К-ны ұятсыз, арсыз, екіжүзділік деп айыптаған сөздеріме орай бірде-бір қарсы наразылық білдірмегеніне қараптан-қарап қынжылғанымды жасыра алмаймын. Алайда, оның есесіне маған жауап мақала жазған әпенді біз − түркістандықтарға орыс патшасының соңғы жылындағы Ташкенттің таңғажайып тамыз күндерін еске салады. 1916 жылдың тамыз айы. Түркістанда орыс әскерлері орыс патшасының батыс майдандағы қара жұмысқа бару туралы жарлығына қарсы болған түркістандықтарды қырып-жойып жатқан болатын. Орыс билеушілері әсіресе Ташкенттің «сарттарына» кәрін төкті. Өйткені олар орыс үкіметіне қарсы бірінші болып бас көтерген еді. «Сарттарға» және басқа да түркістандықтарға Ташкент көшелерінде қыдыруға, отыруға тиым салынған еді. Түркістан генерал-губернаторының бұйрығына сәйкес, Түркістандағы түрік атаулының бәрі орыс шенеуніктерін көрген жерде орындарынан тұрып, бас иіп құрмет көрсетуге міндетті еді... Орыс шенеуніктерін «сарттарға» қарсы өштік пен ашу-ыза кернегені соншалық, солардың бірі Ферғана уәлаятының мектеп істері жөніндегі бақылаушысы, миссионер Кузнецов (түріктердің ең жауыз дұшпаны миссионер Остроумовтың шәкірті) Ферғанадан Ташкентке келді де, орыс үкіметінің «ұлттық сезімін» қорғау желеуімен «сарттар» турасында арнайы бір лекция оқыды. Журналымыздың авторы доктор Таһир бек «Яш Түркістанның» өткен санындағы «Ниһал бекке генерал Куропаткиннің жауабы» атты мақаласында Кузнецов оқыған лекцияның мазмұнына тоқталған. Оның әрбір сөзі «сарттарға» деген ұлттық өшпенділікпен суарылған болатын. Лекция кезінде оған қарсы наразылық жарияламақ болған бірнеше түркістандықтардың әрекеті орыс полициялары мен шенеуніктерінің «үніңді өшір», «жоғал» деген ызалы зекулерімен қарсы алынды. Кузнецов пен басқа да орыс шенеуніктерінің осы бір арсыз қылықтарын сонда болған кейбір орыстар да құптаған жоқ... Мен Ташкенттегі кезімде Кузнецовты «арсыз адам» деп жазғырып, онымен араласудан бас тартқан орыстарды да білетін едім. Міне, арада 16 жыл өткен соң Ыстамбұлдан кезінде «сарттарға» қарсы Кузнецов қолданған ұлы орыстық небір былапыт сөздерді сол күйінде, бірде-бір әрпін өзгертпестен қайталап отырған бір адам шықты. Бұл адам өзін «Түркия институтының ассистаны», «Атсыз журналдың» директоры деп атайды. Аты − Ниһал. Ең бір қасіретті жері: ол − түрік... Ниһал бектің Кузнецовқа ұқсауына екі нәрсе себеп болыпты... Ол туралы өзі былай деп жазады: «Түріктердің мінез-құлқы хақында толығырақ мағлұмат алу мақсатымен Заки бектің кітабына жүгіндім. Одан түркіменді де, өзбекті де, башқұртты да, қазақты да, тараншыны да және қашқарлықты да көрдім. Олар хақында пікір түйдім...» Заки бек өзіне Ниһал бек тарапынан жапсырылған «сарттар» туралы айтылған сорақы сөздерді қабылдай ма, жоқ па − ол жағын біз білмейміз. Тек білетініміз, Ниһал бектің «Қисық мылтығы» ол көздеген жерге тимейді. Оны Ниһал бектің өзі де жақсы сезеді. Мәселен, «Атсыз журналдың» сол санында Ниһал бектің маған қайырған «Ақырғы жауабынан» соң, түрік болғанына пұшайман болғандар... туралы мақала орналастырылған. «Атсыз журналдың» бас редакторы Ниһал бектің «Қисық мылтығын» телісеңіз, «түріктер түрік болғандарына пұшайман етуде» деген бір түсінік пайда болады. Түркістандық ағайындар, «Түркия институтының ассистаны» Ниһал бекті әсте сынай көрмеңіздер. Ниһал бектің адасушылығы да, «түрік болғанына пұшайман ететін» ақымақтығы да олардың өздерімен кетсін. Біздер өздеріміздің береке-бірлігіміз арқылы Ниһал бектің «сарттарға» Кузнецовтардың көзімен қарауынан туындайтын залалдарға төтеп беруіміз тиіс. Түркістандықтардан түріктердің біріне қарсы өзінің өштік пиғылын ашық көрсетіп отырған осы адам, аузы-мұрны қисаймастан, «Батыс Түркиядан Якутстанға дейінгі аралықты қамтыған түрік ұлтын» қалыптастыру жөнінде уағыз айтатынын қайтерсіз. Ниһал өзінің «жауабының» соңында «Бір ұлы түрік елі бар. Бұл ел бір орталықтан басқарылатын болады. Ал ол федерация түрінде біріге ме, жоқ әлде конфедерация түрінде біріге ме, орталығы Анадолыда бола ма, жоқ әлде Жетісуда бола ма − оны уақыт көрсетеді» деп жазады. Түріктің бір тармағы саналатын «сартпен» жауласып отырған Ннһал бектің түрік бірлігі туралы мына сөздері оны білетін адамдарға соншама мәнсіз-мағынасыз естілері өз-өзінен түсінікті болса керек. Естеріңізде болар, көшпенділерше (казактар) «отұрген» түрінде сөйлегені үшін болашақ түркістандықтар арасынан «сарттарды» шығарып тастайды. Егер ұлы түрік елінің болашақ орталығын белгілеуде де осы «фонетикалық принцип» негізге алынатын болса, онда түрік елінің бірлігі туралы сөз қозғаудың өзі біртүрлі күлкілі болар еді. Егер Ниһал бек «Орталық» мәселесін шешу үшін «тарихи» негіз іздесе, онда ол алдымен өзін «Анадолы шовинизмінің құрбаны қылып көрсетуге тырысып жүрген Бартольдтың адал шәкірті қатарына қосқан болар еді...» Біз түрік бірлігі мәселесі төңірегіндегі пікірталас бір ғана шарт астында жалғасуы керек деп есептейміз. Пікір сайысына қатысушылар арасынан «Сарт дұшпандары» (мұндай мақұлықтардың барына көзіміз жетіп отыр), «Татар дұшпандары» (егер бар болса) аласталуы тиіс. Түркістандықтарға түрік дүниесінің барлық мүшелері сол қалпында қымбат және жақын. Бүгінгідей тарихи кезеңде біз түркістандық болғанымызды қанағат тұтамыз. Барлық түрік бауырларымызбен бірге түрікшілікті ұлттық мәдени өміріміздің жалғыз және мәңгілік қайнар көзі деп танимыз...

* * * Ниһал бек «жауабында» менің бір күдігімді сейілтті. Мен А. К-ны К. А., яғни Ғабдылқадыр деп жорамалдаған едім. (Оған кейбір негіздер де бар болатын.) Мен қателесіппін. Сөйтсем А. К-ның артына «Атсыз журналдың» бас редакторы Ниһал бектің өзі жасырыныпты. Мен Ғабдылқадыр бектен ғафу өтінемін. Күдігімнің теріске шыққаны және мынадай бір екіжүзділіктен оның аулақ болғаны үшін қуаныш сезіміне бөленіп отырмын. Ал Ниһал бекке деген әңгімем басқа. Кім болса да екіжүзді, суайт болмағаны жақсы еді. Амал не, ондай адамның төбесін жақын жерден көріп отырмыз. Қазірше ол жалғыз. Соған да шүкір. «Менің ғылыми жазбаларымда» Ғабдылқадыр бектің «Қоқан үкіметінің қаржы істері үкімет мүшесі құқығын пайдаланған Қоқан биржа комитетінің торағасы Зигельдің қолында болғандай» етіп жазуына қарағанда, бұл оның «өз қолымен жазылған» құжаты болса керек. Мен дұрыстығына өзім шүбә келтіріп отырған бұл құжат туралы Зигельдің Қоқан үкіметіндегі рөлі жөнінде Заки бекке қарсы жазған материалдарымда егжей-тегжейлі тоқталған болатынмын. Естеріңізде болар, мен Зигельдің қаржы министрі қызметін атқармағанын, үкімет мүшесі құқығын пайдаланбағанын және қаржы министрінің орынбасары да болмағанын дәлелдеп көрсеткен едім. (Зигельді қаржы министрлігінің орынбасарлығына Заки бектің өзі «тағайындап» отыр. Өйткені Ғабдылқадыр бектің «Менің өз қолыммен жазғандарымында» ол туралы бірде-бір сөз жоқ.) Мен өзімнің осы айтқандарымды қазір де құптаймын. Пікірталасқа қолайлылық тудыру мақсатында мен тіпті мынаған да барамын. Ғабдылқадыр бектің маған таңған нәрселері тіпті менің қолыммен-ақ жазылған болсын делік. («Атсыз журналдың» бұл туралы үнсіз қалғанына өкініш білдіремін). Менің Заки бектің ғылыми өтіріктері туралы жазғандарымнан тіпті Зигельге қатысты жерлерін алып тастасаңыз да, бәрібір оның Қоқан автономиясы хақындағы ғылыми өтіріктерінің салмағы бір мысқал да жеңілдей қояр ма екен? Соған сеніңіздер, достар! Одан кейін де Заки бектің суайттығы қалай болғанда 99 проценттен түсе қоймайды. Тағы бір сөзге байланысты аялдай кеткім келеді. Ниһал бек Ғабдылқадыр бектің қолында маған қарсы жұмсауға дайындап отырған менің «орысша хаттарым» барын жазады. Ниһал бек бұл хаттарды жариялап жібергісі келгенін, бірақ оған Ғабдылқадыр бек мені «қалай болғанда да Түркістан үшін жаны ашып жүрген адам» деп аяп, «адамгершілік көрсетіп» жариялатпай қойғанын айтады. Ғабдылқадыр бектің мұндай әрекетін Ниһал бек «азаматтық» деп бағалайды. Соған қарағанда Ниһал бектің таным-түсінігі басқалардікінен өзгеше болса керек. Ол «сарттардың жауы» бола отырып, былайғы түріктерді өзінің түрікшіл екеніне иландыру үшін барын салып бағады. Сондықтан да ол екіжүзділігін де және арсыз суайттығын да «азаматтық» деп есептейді. Мәдениетті және мектеп көрген қоғамда біреудің екінші біреуге «өлтіре соққы беретін» материал көрсеткені және оны баспа бетіне алып шыққаны «азаматтық» аталмас болар. Олай болуы мүмкін де емес. Мұндай істі тек екіжүзділер мен шантажистер ғана кәсіп етеді. Арамызда саяси күрес мәдениетінен хабары аз адамдар қашанда болады. Мәселен, бір күні Заки бек маған бір әпендіні «қорқытып қою» жөнінде ұсыныс берген еді. Мен оған, әрине, құлақ асқан жоқпын. Мен оған мұндай тәсілді қолдануға мүлде болмайтынын, өйткені өркениетті қоғамда оны «шантаж» деп атайтынын айтқанымда, ол маған қатты реніш білдірген... Енді Ғабдылқадыр бек көрсеткен «маған өлтіре соққы беретін орысша жазылған хаттарға» келейін. Естуімше, бұл хаттардың біздің пікірталастарымызға ешбір қатысы жоқ. Егер қатысы болса, Ниһал бек олардың бірнеше «өлім жебелерін» маған қарсы жұмсап баққан болар еді. Сондай-ақ Ғабдылқадыр бек те «адамгершілік танытып», орта жолда тоқтап қалмаған болар еді. Өйткені мен аз өмірімде не Ғабдылқадыр бекке, немесе Заки бекке бірде-бір орысша хат жазған пенде емеспін. Ал орыс тілінде жазған мақалаларыма келсек, олардың бәрінің де менде көшірмесі бар. Олардан келтірілген кез келген үзінділерді салыстырып көруге болады. Бұл айтылғандардан біз Ниһал бек Заки бектен тек кейбір түрік ұлыстарын теріске шығаруды ғана емес, сонымен қатар, одан «дұшпан еместерге де қарсы екіжүзділік, арандатушылық, сатқындық, опасыздық қатарлы саяси пікірталас пәлсапасын да үйренгенін көріп отырмыз11. Ғабдылқадыр бекке келсек, онымен менің арамызда ешқандай жеке бастың араздығына себеп боларлықтай жәйттер жоқ. Мен оның Заки бекпен достығына байланысты былай дер едім. Ол енді Заки бекті башқұрт бауырларымыздың бір кездері «бойтұмарды» қастерлегеніндей қастерлеуін қойғаны дұрыс болар еді. Өйткені нағыз достардың шын парызы бірінің қателігін бірі көрсетіп отыруы және ықтимал қателіктерден сақтандыруы болса керек. Заки бекті ақтау ниетімен маған «өлтіре соққы беретін оқтарын» көрсетіп, бірақ ол «оқтарын» жұмсай алмай қалған Ғабдылқадыр бек өзін, Ниһал бек айтқандай, адамгершілігі мол азамат санатына қосуға дәті барар ма екен? Маған «өлтіре соққы» берумен, тіпті мені өлтіріп те Заки бекті дұрысқа шығару мүмкін емес.

1932 ж., № 37

Түркістандықтар үшін желтоқсан айы ерекше есте қаларлық оқиғаларға толы. 1917 жылғы 10 желтоқсанда (ескіше 27 қарашада) «Түркістан автономиясы» жарияланды; 1929 жылғы желтоқсаннан бастап біз «Яш Түркістанды» шығара бастадық. Автономия − біздің басымыздан өткен бір үзік ғұмырымыз. Ол − біздің орыс төңкерісіне, орыс демократиясына сенген аңғал дәуірімізден қалған бір белгі. Ал «Яш Түркістан» − біздің болашағымыз, Түркістанның азаттығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресіміздің туы. Күрес туы − бұл әлі жеңістің өзі емес. Тек жеңіске шақыру ғана. Біз бұл арада кеңестік диктатураның 14 жылдығына байланысты жазғандарымызды еске түсіріп өтеміз: «...бізді көтеріңкі дауыспен сөйленген сөздер немесе газет-журналдарға жамырата жазған мақалалар құтқара алмайды. Бізге бәрінен бұрын ұлттық бірлігімізді нығайту, ұлттық ұрандарымызды айқын ұстау маңызды («Яш Түркістанның» 24-санын қараңыз). Біз қазіргідей жағдайда баяғыда-ақ арылуға тиіс «Атсыз журнал» тәрізді «Батыс Түркиядан Якутияға дейінгі аралықты қамтыған түрік ұлтын біріктірудей» балаша қиял кешіп отырмаймыз. Біздіңше, қазіргідей саяси жағдайда алдымызда мынадай екі мәселе тұр. Біріншісі − жалпы түрік мәдениетінің біртұтастығын дәріптеу (Анкарада өткен түрік тарихы конференциясы). Екіншісі − Түркия республикасының оқу-ағарту өкілі доктор Рашид Fалыпбектің «Ыстамбұлда басылған бір газет Самарқанда оқылатын болсын» деуі арқылы түрік тілінін мән-маңызын айқындаған сөзі. Мұны ол ЬІстамбұлдағы түрік тілі конференциясында айтты. Тарихи дәуірдің қазіргі кезеңінде біз ана долылық туыстарымыздан осы екі бағыттың тізгінін қолдарында мықтап ұстауларын көптен-көп өтінеміз. Біздің саяси және ұлттық азаттығымыз ең алдымен біздің өз ісіміз. Біз осы ұлы мақсатқа өз ішіміздегі ынтымақты күшейте отырып, біздер сияқты ұлтының азаттығы жолында күресіп жатқан басқа да ұлттар тізе қоса қимылдағанда ғана тезірек жете алатын боламыз. Әсіресе біз барлық түріктектестердің − татарлар мен башқұрттардың, қырымдықтар мен әзірбайжандардың және түркістандықтардың өзара татулығы мен ынтымағын көзіміздің қарашығындай қорғап, дәріптеп отыруымыз тиіс. Олардың арасында ешқандай бір алауыздық болмауы керек. «Яш Түркістан» өмірге келген сәттен бастап осы мұраттарға бар күш-жігерін жұмсап қызмет етіп келеді және бұдан соң да солай ете беретін болады... Желтоқсан айы біздің, түркістандықтардың, жадында тағы бір оқиғаларды жаңғыртады. Ол − 1917 жылы Ташкентте болған оқиғалар. Автономияның жариялануы түркістандықтардың саяси рухын бірден күшейтіп жіберді. Автономияның орталығы Қоқан қаласындағы сияқты Ташкент қаласы да айрықша әсерлі күндерді бастан кешіріп жатқан еді. Ташкенттегі орыстар да бір үлкен мерекеге әзірленіп жатты. Осы әзірліктің ұйытқысы қалалық Дума болды. Митинг өткізудің бағдарламасы жасалды. Егер сол кездің мәліметтеріне көз жіберсек, жалпы халықтық мерекенің бір ғажайып көрінісін елестеткен болар едіңіз. Мереке күні − 13 (26) желтоқсанда Ташкент маңынан 10 мыңнан аса жігіттер қалаға атпен кірді. Қала көшелері «Түркістан автономиясы жасасын!», «Түркістан құрылтай мәжілісі жасасын!», «Автономия үкіметі жасасын!» деген тәрізді ұрандар жазылған плакаттармен безендірілген еді. Мерекені ұйымдастырушылардың түрік жағын бастап жүрген аса жігерлі де намыскер қайраткеріміз Мүнуар Қари болатын. Жергілікті халықтардың рухын түрік көтерген осы мерекеден большевиктер қатты қорықты. Совнаркомның төрағасы Колесов пен оның орынбасары Успенскийлердің аузымен мерекеге қатынаспау және «Түркістан автономиясын» кұттықтамау жөнінде мәлімдеме жасалды. Таң ағарысымен-ақ қалада митинг басталды. Сөз сөйлейтін шешендерге арнап қаланың алаңдары мен көшелеріне мінбелер орнатылды. Сөздер көп сөйленді. Ұлтты құтқару жолындағы күресіміздің алғашқы сатысы ретінде дүниеге келген автономияның мән-мағынасы түсіндірілді. Сөз сөйлеуден большевиктер де қалысқан жоқ. Олардың өкілдері де Түркістан құрылтай мәжілісін тануға әзір екендіктерін білдірді. Саяси амнистия жасау және қамаудағы саяси тұтқындарды босату жөніндегі түркістандықтардың талаптарын большевиктер қабыл алды және Ташкент қаласының әскербасы Годоевич өзі тікелей қапа абақтыларының есігін ашып, саяси тұтқындарды босатып жіберді... Күн тыныш өтті. Ешқандай тәртіп бұзушылық болған жоқ. Кешке жақын митинг аяқталып, жұрт үйлеріне қайта бастаған. Қаланың бір топ түрік тұрғындары көне қала жаққа кетіп бара жатқан. Олардың арасында қамаудан жаңа ғана босанған бірнеше адаммен бірге бұрынғы Уақытша үкімет Түркістан Комитетінің мүшесі граф Доррер де бар еді. Митингішілдер «Ордадағы» тар көпірдің үстінен енді өте бергендерінде оқ атылып, пулеметтер сақылдап қоя берді. Оқ атушылар осы маңға күні бұрын жасырын орналастырып қойылған кеңес күштері екені күмәнсіз болатын. Қарусыз, құр қол халық басы ауған жаққа қашты. Жаралылардың, ыңырсыған үні, тарс та тұрс атылып жатқан мылтық даусы үдей түсті. Тар көпір үстінде сығылысқан қарусыз адамдар бірін-бірі басып-жаншып, біразы суға секіріп тұншығып өліп жатты... ...Адамдар да тарады. Атыс та тоқтады. Оқиға болған жерде түріктердің ондаған өлігі қалды. Жүздеген адам жаралы болды. Орыс большевиктері Түркістан автономиясын бізбен бірге, міне, осылай мерекелеген еді. 13 (26)-14 (27) желтоқсан арасындағы түнде большевик мылтықтарының даусы бір семген жоқ. Осы оқиғадан соң Ташкент қаласының әскер басы Годоевич басқа әуенге басты. Ол енді «саяси тұтқындарды ереуілшілердің өздері босатты. Ереуілшілер есіктерді ашуға мені күшпен мәжбүр етті» деп соқты... Ал Колесов пен Успенский автономияны мерекелеуге қатыспау және құттықтамау жөніндегі өз мәлімдемелерін, әрине, біреудің мәжбүрлеуімен жасадым демейтіні түсінікті... 1917 жылдың 13 (26) желтоқсаны − орыс большевиктері біздің халқымыздың қанын судай ағызған қаралы күн. Сол күні олар біздің ондаған қандастарымызды жауыздықпен өлтірді. Осы күннен бастап орыс большевиктері мен біздің арамызда ашық қанды күрес басталды... Большевик опасыздары тарапынан құрбан болған түркістандықтардың бейкүнә қаны текке кетпейді. Құрбан болған бауырларымыздың бодауы тек Түркістан тәуелсіздігімен ғана өтелетін болады.

1932 ж., №37

Өткен жылы шілде айының 2-сінен 11-не дейін 200 тарихшының қатысуымен Анкарада өткен түрік тарихының құрылтайы және қыркүйектің 26-сынан қазанның 5-іне дейінгі аралықта Ыстамбұлдың Долма бақша сарайында өткен Түрік тілі құрылтайы Түркиядағы алдыңғы қатарлы адамдардың сырттағы түріктер өміріне қызығушылығын арттырды. Сырттағы түріктер, әсіресе орыс пролетариатының тепкісінде жатқан түріктер жөнінде алуан түрлі материалдар жариялануда. Өткен жылғы осы екі құрылтайдан соң, Ресей бұғауында жатқан туыстарының өміріне Түркия жастарының көңіл аудара бастағаны түрік мүддесі тұрғысынан айтқанда, сөзсіз, онды оқиға. Өкінішке орай, түркиялық туыстарымыздың кейбірі ара-тұра теріс пікір таратушылардың ықпалына ұшырап, Түркия сыртындағы бауырлары хақында жаңсақ түсінікте болып келді. «Атсыз журналдың» бас редакторы, марқұм Ниһал бектің жазғандары осыған дәлел бола алады. Бұл мақаламызда біз осындай жарамсыз дерек көздерінің теріс ықпалынан туған тағы бір мысалға тоқталмақпыз. Ыстамбұлдағы беделді газет «Жұмһұриеттің» 20.09.32 ж. санында «Ресейдегі түріктер хақында өткен бір конференция» атты мақала жарияланды. Өткен жылдың 19 қарашасында Австрияның орталығы Вена қаласында Надыр Нади бек жазып жариялаған осы мақала былай басталады: «Вена Мәдениет Одағы − өте ықпалды ұйым. Бұл ұйым апта сайын өтетін жиналыстарында халық бұқарасын Еуропаның ең танымал деген ғылым, өнер және саяси қайраткерлерімен таныстырып отырады. Таяуда Кайонның11 баспасөз мәслихатымен таныстым. Алдыңғы күні Венадағы сондай жиында жұрт бір іскер түрік азаматына сүйсіне қол соқты. Әзірбайжандық Сайд бек деген туысымыз «Ресейдің бүгінгі жағдайы» тақырыбында баспасөз мәслихатын ұйымдастырды. Саид бек Берлинде танымал болған іскер журналист. Ол бірнеше көлемді кітаптар басып шығарды. Олардың арасында Сталин мен Махмудтың өмірі туралы жазылғандары өте қызықтырарлық. Саид бек тек дін өкілі ғана емес, сонымен бірге мемлекет қызметіндегі адам. Ол осы аумалы-төкпелі заманда, заман мен ортаның қарсылығына қарамастан, әлсіз болса да бір мемлекет құруды лайық көреді. Саид бек асылында бакулік. Әкесі Бакудің ең бай мұнай көздерінің қожайыны. Ел өмірінің орыс төңкерісінен туған аласапыран жағдайында Саид бек Түркістанға, одан Иранға өтуге мәжбүр болған. Ол бір мезгіл Кавказияда, кейін Тбилисиде, Тризбонда, Ыстамбұлда тұрған. Енді, міне, соңғы он айдан бері Берлинде тұрып жатыр. Осы сөз болып отырған баспасөз мәслихатына орай, Саид бек хақында бір көлемді мақала оқыдым. Және осы бір түрік азаматы әрі аса қадірлі ғылым адамымен кездескім келді. Ресейде миллиондаған түрік бар. Олардың қазіргі әлеуметтік жағдайы, өмір сүріп отырған түзіммен қатынасы хақында Саид бек берген мағлұматтар сөзсіз маңызды болар еді. Саид бекпен жолықтым. Өте зиялы адам екен. Түрікше ағып тұр. Ыстамбұлда аз тұрғанына қарамастан, Ыстамбұл диалектіне жақын сөйлейді. Оз басы большевиктерге жақын бола тұра, барлық ғылым адамдары сияқты, оқиғаларға бейтарап баға бергенді ұнатады. Маған оның Ресейдегі бауырларымыз туралы берген мағлұматтары ұнады». − Надыр Нади бек Саид бек жөніндегі мақаласын осылай аяқтайды. «Түрікше қатесіз таза сөйлеп», өзін «большевиктерге жақын адам ретінде танытып, бірақ барлық тылым адамдары сияқты оқиғаларға бейтарап тұрғыдан бата беруді ұнататын» Саид бек түріктің жас азаматы Надыр Нади бекке «Ресейдегі қандастар» хақында мағлұмат беріп, «оларға кеңестер тарапынан айтарлықтай жәрдем көрсетіліп отырғанын, миллиондаған түріктердің қараңғы қапастан жарық дүниеге шығарылғанын, әр ауылда мектептер ашылып жатқанын, Баку, Қазан тәрізді үлкен қалаларда жоғары оқу орындары пайда болғанын, араб әріптері қолданудан қалдырылып, оның орнын оқуға да, жазуға да қолайлы орыс әріптері басқанын, әйелдердің жүздерін жапқан паранжалар алдырылғанын − осылардың бәрі мәдениет тұрғысынан алғанда өте маңызды қызметтер екенін» әңгімелеп берген көрінеді. Саид бектің бұл айтқандары шындыққа мүлде жанаспайды. Бакудегі жоғары оқу орнын кеңестер ашқан жоқ − Әзірбайжан ұлттық үкіметі ашты. Ал Қазандағы жоғары оқу орнына келсек, ол большевиктерден көп бұрын шаңырақ көтерген көне білім жұрты. Баку мен Қазан тәрізді түрік қалаларында ең бір сәтімен қолға алынғаны оқу-ағарту саласының жұмыстары болған еді. Кеңестер үкіметі келісімен бұрын қыруар күш-жігер, қаржы-қаражат жұмсап ашқан мектептердің есігін жауып, оқыған, көзі ашық адамдарымызды жаппай қырып-жойды, қуғын-сүргінге ұшыратты, ЧК-ның барса шықпас зынданына жапты. Енді, міне, олар өздерінің осындай хайуандықтарын Кеңес мектептерінде оқып өскен жастарымызға көрсетіп отыр. Кеңестер өздері емін-еркін билеп-төстеп, ойына келгенін істеп отырған түрік өлкелерінде халқымыз қараңғылыққа қарсы осылайша күресуге мәжбүр болуда. Рухани салада маңызды рол ойнайтын әліп-би мәселесінде де кеңестердің саясаты белгілі. Олар өз тепкісінде отырған түріктерге орыс алфавитін зорлап тану арқылы түркиялық бауырларымыздан бөліп тастауды көздейді. Саид бектің «қандастары» хақында Надыр Нади бек туысымызға берген мағлұматы мына екі сөйлемге сыйып тұр: «Оқыған адам біледі. Білген адам қашанда өзін еркін сезінеді». Кеңес мектептеріндегі оқу ұлттық мораль, ұлттық сезім және ұлттық рух үшін қандай үрейлі екені жөнінде бұл арада айтып отырудың қажеті жоқ. Әмбеге аян мына бір мысалға көңіл аударайық: «Кеңес үкіметімен жақын дос болып келе жатқан Түркия үкіметі Еуропаға жүздеп студент жастар жөнелте отырып, Ресейге келгенде оған бір адам жібере алмай қалуының, себебі неде? Ұлттық даму жолына бет бұрған Ауғанстан мен Иран да Кеңестің жоғары оқу орындарына неліктен бірде-бір жастарын оқуға жібере алмады? Ал кеңестермен жақында ғана достық келісіміне қол қойған Қытай үкіметі кеңестік Ресейден оқып қайтқан жастарын мемлекет істеріне қатыстырмау туралы жарлық шығарды (французша «Таң» газетінің 30.12.32 ж. санында). Надыр Нади бек пен басқа да түркиялық туыстарымыз кеңес мектептерінде түрікшілдік мұраттарға, әсіресе «кемалшылдыққа» қарсы сұрапыл насихат жүргізіліп жатқанын, тіпті Ресейдегі түріктерге географиялық атауларды Анадолы түрікшесі бойынша жазуға қатаң кедергі қойып отырғанын біле ме екен? Қытай, Түркия, Иран және Ауған елдерінің ұлттық идеяларына ешбір сәйкеспейді делініп отырған кеңес оқу ағартуы Ресейдегі түріктердің ұлттық идеяларымен қалай ғана үйлеспек?!. Өзін большевик жағында көрсете отырып, істің шын мәнін білмейтін бір түрік тілшісіне «Кеңестердің қол астындағы түріктерге мәдени жәрдемі» жөнінде жаңсақ пікір туғызып жүрген әлгі Саид бек деген кім? Осыдан екі жыл бұрын Алмания басылымдары әлемінде бір қызық оқиға болып өтті. Махмуд Саид бек деген «01 und Blut іm Orіent» («Шығыстағы мұнай және қан») деген атпен көлемі 300 беттік бір кітабын шығарды. Шығыс туралы жазылған бұл кітап алман тіліндегі кітаптар арасында ерекше назар аударғаны рас. Ойдан шығарылған өтіріктер мен жаңсақ мағлұматтарға толы осы кітапта әсіресе түріктер, одан қалса, иран, грузиндер хақында баяндалады. Шығыс жөніндегі деректі шығармаларға құрметпен қарайтын алман басылымдары арасына мынадай бір өсек-өтірікке толы кітаптың араласып қалуы Алмания баспасөзін қатты абыржытып, аса бір қолайсыз жағдайға түсірді. Ол кезде, яғни бұдан екі жыл бұрын, «Berlіner Borsen Courіer», «Berlіner Trіbune», «Berlіner Borsen − Zeіtung», «Der Tag», «Dіe Kreuzzeіtung», «Der deutsche Vorwarts», «Der deutschenspіegel», «Munchener Neueste Nachrіchten», «Der Westen», «Hamburger Neueste Nachrіchten», «Osnabrucker Zeіtung», «Deutsche Zeіtung», «Rheіnіsch − Westfal Zeіtung», «Das deutsche Offіzіersblatt», «Der nahe Osten», «Promethee», «Matіn», «L' Orіent» деген тәрізді алман, француз тілдерінде шығатын газеттер мен «Жерұйық» («Отлы юрт»), «Ұлттық жол» («Миклии иол»), «Яш Түркістан» қатарлы түрік тіліндегі журналдарда аталған кітаптардағы өсек-аяңдар мен ойдан құрастырылған өтіріктерге орай қатты сын айтылды. Саид бектің өтірікке толы кітабына Берлиндегі Ислам институты да өз пікірін білдіріп, оны қатаң сынға алды. Ең соңында Берлиндегі кейбір журналистер Алманияның қатысты мекемелеріне барып, Саид бек дегеннің кім екенін анықтауға кірісті. Сөйтсе, ол 1905 жылы қазан айының 20-да Украинаның Киев қаласында дүниеге келген Лев Абрамович Нуссенбаун деген еврей болып шықты. Журналистер Лев Абрамович Нуссенбаунның 1921 жылдан бері Берлинде тұрып келе жатқанын да анық етіп жазды. Саид бек дегеннің кім екені әшкере болысымен, Берлин кітап дүкендерінің сөрелерінде тұрған «Шығыстағы Күнай мен қан» атты кітап бірден ғайып болды. Оны қоймалардың қараңғы бұрыштарына тығып тастады. Надыр Нади бектің жазғандарына қарағанда, Лев Нуссенбаунның қазір де жалған бейнемен әрекет етіп жүргеніне куә болып отырмыз. Саид бек деген атпен өзін бакулік қандасымыз етіп көрсетіп, маңайындағыларды алдап, түрік тонын жамылып жүрген Нуссенбаун мырзаның бұл іс-әрекеті тіпті де тегін емес. Енді түрік тонын жамылған осы адам туралы біздің күдік-күмәндарымыз бірте-бірте расқа шыға бастады. Әріптесіміз «Тәуелсіздік» газетінің 19-санында «Жалғаншы кавказдықтар» атты мақаласында орыс тілін ортақ тіл етіп, Кавказ Федерациясын құру және Кавказияны Еуропадағы бір мемлекеттің қамқорлығына беру мақсатымен Берлинде «Кавказдық жастар бірлігі» атымен бір ұйым құру қамында жүрген армян жастары қатарында Саид бек есімі де жүргенін көріп отырмыз. Қандастарын танығысы және танытқысы келетін түркиялық туыстарымыз адамдарды алжастыратын және адал түріктерді ыңғайсыз жағдайға қоятын, бет-бейнесін өзгерткен сұмпайылардан сақ болса екен дейміз...

1933 ж., № 38

(Орыс тарихындағы қалмақтардың рөлі) Орыс үстемдігі астындағы орыс емес халықтардың ұлтшыл мұғажырлары және олардың ұлттық мұраттарына жанашырлық танытатын финдердің қатысуымен Хельсинкиде осыдан бірнеше ай бұрын бір ғылыми-әлеуметтік клуб ашылды. Ресейдегі бодан халықтардың ұлттық мәдениеті мен мұндағы жұртшылықты таныстыру мақсатында осы ұйым тарапынан конференциялар мен бас қосулар ұйымдастырылуда. Сондай конференциялардың бірінде, қараша айының 2-сі күні, атақты түріктанушы, профессор Г. И. Рамстид Ресейдің оңтүстік өңірлеріне қоныстанған ойрат қалмақтары хақында аса бір тартымды лекция оқыды. Тыңдағандарға айрықша әсер еткен осы конференцияның мағлұматтарына қарағанда, Ресейдің оңтүстік өңіріне орнығып хандық құрған қалмақтар Ресей империясының күшейіп, ұлғаюына ерекше кызмет көрсетіп, айрықша рөл атқарған. Профессор Рамстидтің өз зерттеулері және беделді дерек көздерінен жинаған мағлұматтарына қарағанда, қалмақ хандығы Ресейдің тұрақты және адал сыбайласы болып, Ресеймен дүрдараз түрік халықтарына толассыз шапқыншылық жасап, Башқұртстанға дейін жетіп отырған. Бірінші Петр патшаның Еуропаға саяхаты тұсында Ресейдің Шығыс және Оңтүстік шекараларын қалмақтар қорғап тұрған... Атақты Полтава шайқасында11 швед королі Темірбас 12-ші Карльдің жеңілісі орыс әскерлерінің емес, қалмақтардың, қалмақ ханы Аюке басқарған атты әскерлердің шабуылы мен тактикалық қимылдарының нәтижесінде қамтамасыз етілген еді. Осы қалмақтар орыстардың Қырым хандығы мен Кавказияны жаулап алуына да ерекше қызмет көрсетті. Бірақ орыс патшасы қалмақтардың қолымен істейтіндерін істеп алған соң, олардың хандықтарын шағын-шағын руларға бөлшектеп, ұлттық мәдениетін тұншықтырып жойып жіберу бағытын ұстанып отыр. Орыстардың осындай опасыздығы қалмақтарды қатты түңілдірді. Олардың едәуір бөлігі ата-мекеніне қайта оралуға мәжбүр болды. Ойрат-қалмақ нәсілінің бір бөлігі Ресейде, бір бөлігі Моңғолстанда, тағы бір бөлігі Қытайдың түрлі аудандарында қалып қойып отыр. Жалпы саны бір миллионға жетер-жетпес.

1933 ж., №38

Орыс мұғажыр газеттері әдетте ұлт азаттығы мәселелерін теріске шығарады. Тек «Возрождение» газеті ғана ара-тұра болса да Украина ұлттық қозғалысы туралы материалдар жариялап жүр. Ал Милюков басқарып отырған орыстың республикашыл-демократтарының ой-пікірін білдіруші «Последние новости» бұл мәселелерге көз жұмып, жақ ашпай келеді. Социалист емес орыс мұғажырларының ең беделді осы екі басылымы ұлт мәселесіне келгенде мақсаттары бір болғанымен, оған жету тәсілі жатынан бір-бірінен көп алшақ жатыр. «Возрождение» большевиктердің қол астындағы орыс емес өлкелердің бөлініп кетуінен үрейленбейді. Оның ойынша, азаттық күресі ұлттық тәуелсіздік туы астында жүргізілсе де ештеңе емес. Мұндай күресті ол Кеңес үкіметін бөлшектеп құлатуға көмектеседі деп қарайды. Большевиктік Ресейден бөлініп кеткен өлкелерді қызыл үкімет құлаған соң, қайта жинап алатынына шек келтірмейді. «Последние новости» бұл мәселеге мүлде басқаша көзбен қарайды. Милюков басқарып отырған осы газет большевиктер үстемдігі құрылмай тұрып орыс емес өлкелердің бөлініп кетуінен қатты шошиды. Милюков өткен жылы 16 желтоқсанда оқыған баяндамасында: «Большевиктердің, жеңілісі − Ресейдің жеңілісі емес» деген еді («Последние новости» газетінің 20-саны қаралсын). Оның бұл пікіріне түсініктеме берген жөн. Милюков большевиктердің кез келген жеңілісін Ресейдің де кез келген жеңілісі деп санамайды. Большевиктердің экономикалық саладағы бесжылдық жоспарларының сәтсіздіктері дүние төңкерісін жасамақ болған әрекеттерінің жеңіліске ұшырауы, Милюковтың пікірінше, «Ресейдің, жеңілісі мен сәтсіздіктері емес». Мұндайға ол қуана қол соғады. Алайда большевиктердің сыртқы саясатта жеңілу қаупі Милюковты да үрейлендіреді. 1929 жылы Шығыс темір жолына байланысты кеңестік Ресей мен Қытай арасында туылған жанжалдың нәтижесінде большевиктердің табысқа жетуі Милюковты қатты сүйсіндірген. Ал Манжурияға байланысты жапон-қытай арасында туылған жанжал Милюковты қатты абыржытып, алаңдатты. Оның мұндай абыржып, алаңдауы қытайдың ұлттық мүддесіне жапондар тарапынан залал келтірілгендігі себепті емес, Манжуриядағы орыс мүддесіне жапондар жағынан қауіп төнгендігінен еді. Милюков газетінің орыс емес өлкелер большевик үстемдігінен бөлініп кетеді деп үрейленуі ашық сипат алып отыр. Дәл осы мәселеде Милюковтың большевикшілдігі Манжурия мәселесіндегіден де ашық көрінеді. Алайда ұлт мәселесінің ерекшелігі сонда, ол туралы тұла бойын үрей билеп отырған Милюковтың өзі де бірдеңе жазуға мәжбүр. Біздің алдымызда бұл газеттің өлкелер мәселесіне және сепаратизм мәселесіне байланысты бірқатар материалдар басылған сандары жатыр. Олардың екеуі Харламовтың «казактар сепаратизм!» хақындағы мақаласы, үшеуі генерал Деникиннің «Өлкелер хақында» деген мақаласы, біреуі газеттің бас редакторының «Сепаратизм және сепаратистер» деген мақаласы және біреуі «Алман редакциясы және Ресей бірлігі» деп аталатын бас мақала. Біз бұл арада тек соңғы мақалаға ғана тоқталуды жөн көріп отырмыз. Өйткені оның бізге турадан-тура қатысты жерлері бар болып отыр. Милюковтың пікірлесі Борис Гуреевичтің сөзіне қарағанда, Ресейдегі сепаратистерге Еуропадағы екі қуатты реакцияшыл күштер жетекшілік етуде. Олар Польша және Алмания реакционерлері. Сепаратистерді айыптаудағы мұндай тәсіл Ресейдегі барлық империяшыл күштерге ортақ екенін айтуға тиіспіз. Бір кезде Керенский Ресей сепаратистеріне «Англия мен Польша қолдау көрсетіп отыр» деп жазған болса, енді Милюков «Алмания мен Польшаны» көрсетеді. Мақсаттары − қарсы жақтың одағын қайткен күнде де әлсірету. 1906 жылты бір митингте сөйлеген сөзінде Ленин: «Милюковқа Петербург қаласының бастығы қолдау көрсетіп отыр», − дегені бар еді. Енді сол Милюковтің газеті бізге «Ресей өлкелеріндегі сепаратистерге Алмания және Польша реакционерлерінен тұратын Еуропа қаласының бастықтары (городаначальниктері) қолдау корсет отыр» деп байбалам салады. Ол кезде Ленинді «ұятсыз, арсыз, демагог» деп кінәлаған сол адамдар енді өздерінің бізге қарата ленинше ұстап отырған позициясын «отаншылдықтың үлгісі» ретінде алға тартады... Борис Гуреевичтің мақаласына қайтып оралайық. Оның айтқандарына бақсақ, «Польша реакционерлері Әзірбайжан егеменшілдері Расулзада және Сұлтанғалиларға, (?) Дағыстан егемендігі үшін күресіп жүрген Шамилдің немересіне, түркістандық сепаратист Мұстафа Шоқайға, Орал лидері Аяз Исқақиға қолдау көрсетіп, Гаспринский, Ағаұғылы, Ақшора, Уакили, Хасейнзада Әли тәрізді Польшаға бағыт ұстаған бірнеше пантүркистер мен Ресейді бөлшектеушілер Түркияда өмір сүріп келе жатқан» көрінеді... Борис Гуреевичтің не айтпақ болғанын сезіп отырған боларсыз?.. Оның ойынша, егер Польша мен поляк реакционерлерінің қолдауы болмаса, Түркістанда, Әзірбайжанда, Еділ-Оралда және Солтүстік Кавказда ұлттық тәуелсіздік қозғалыстары болмаған болар еді. Гуреевичтер Расулзада, Мұстафа Шоқай, Аяз Исқақилар Еуропада тұрғандықтан, Польша реакционерлерінің қолдауына ие бола алды (Ленин де кезінде «Милюков Петербургта тұрғандықтан, Петербург қала бастығының қолдауына ие болды» деген болатын) дейтін шығар, олай болса, өмірі Еуропа жеріне аттап баспаған, Кеңес үкіметі құрылған күннен бастап большевиктерді жақтап, солармен бірге қызмет атқарған, кейін көзі ашылып, Еділ-Орал және Түркістанды қамтыған түрік мемлекетін құру идеясын көтерген және кеңестің жазалау лагерінде әлдеқашан жантәсілім еткен Сұлтанғали туралы не айтуға болар еді? 1914 жылы 11 қыркүйекте, яғни Польша азаттығын әлі алмай тұрған кезде, дүниеден кайтқан Исмаил бек Гаспринскийді «Польшаға бағыт ұстаған» деп айыптау шындыққа жанасар ма? Ондаған жылдар бойы Түркияда тұрып келе жатқан Ағаұғылы, Ақшора және Хасейнзада Әли бектерді «Польшаға қарап намаз оқығандар» дегенге сенетіндер табыла қояр ма екен? «Последние новости» газетінің көреген авторлары, мейлі, Борис Гуреевич болсын, мейлі, басқалары болсын, тіпті түрікке қарсы мағлұматтар жинауға келгенде ішкен асын жерге қойып кірісетін жеке адамдар мен топтар болсын (мұндайлардың барында шек жоқ), Ағаұғылы мен Ақшора бектердің соңғы он жыл ішінде Польшаға бағыт ұстағанын және Ресейді бөлшектеу жөнінде қандай да бір іс-қимылдар да болғанын дәлелдейтін бірді-екілі болса да факті келтіре алар ма екен? Пантүркизм, панисламизм − бұлардың бәрі орыс саясаткерлері душар болған «түрік ауруының» көріністері. Осы ем қонбас ескі дертке енді, міне, Польша ориентациясы, Польшаның қолдауы тәрізді жаңа дерт келіп қосылды. Орыстардың түрік ауруы оларға қауіп төнген кезде, ұлтазаттық қозғалыстары күшейген тұста асқына түсетін дағдысы. Харламов, Деникин, Милюковтар және бұлардың соңынан еріп сорпасы шыққан Гуреевичі бар − бәрі қосылып сепаратизм мен сепаратистер хақында бір мақам, бір әуенге басты. Мұның өзі «біртұтас және бөлінбес Ресейге» дәл осы сепаратистер мен сепаратизм жағынан шынында қауіп төніп тұрғанынан дерек береді. Егеменшілдер, шебімізді мықтап қорғайық! Өзара берік ынтымақта болайық. Харламов, Деникин және Милюковтардың үрейі ұша берсін. Біз отанымыздың азаттығы жолындағы күресімізді күшейте түсейік!

Соңғы жылдары Кеңес Өкіметінің өзара шабуыл жасамау турасында шет елдермен жасасқан келісімдері арасында екі келісім өте-мөте маңызды. Олардың бірі − 23 қарашада қол қойылған Польша мен кеңестік Ресей, екіншісі 29 қарашада қол қойылған Франция мен кеңестік Ресей келісімдері. Бұл келісімдердің сыртқы саясатта маңызды болатын себебі большевиктер осы екі елді Франция мен Польшаны өздерінің түрлі жоспарларын жүзеге асыруда басты кедергілер деп қарап келген болатын. Біз бір ел Кеңес Одағына шабуыл жасамақ деген өтірік өсекке ешқашан сенген емеспіз және сенбейміз де. «Польшаның әскери жоспарлары» хақындағы большевиктердің ертегілері де бізді мүлде сендіре алмайды. Өйткені тасырлар бойғы бодандық тепкіден соң, жаңа ғана шаңырақ көтерген, бірақ Алмания мен Ресей сынды екі күшті мемлекеттің арасында тұрған Польша республикасы бейбітшілікке, ұлы да, кіші ұлттардың бәрімен тату-тәтті өмір сүруге зәру. Осы мемлекеттер мен большевиктерді өзара шабуыл жасаспау шартына итермелеген себептер қандай? Оның себептерін Кеңес үкіметіне тиімсіз бағытта дамып бара жатқан ішкі және сыртқы жағдайлардан іздеген жөн. Ішкі жақта бесжылдық жоспардың сәтсіздіктері көзге ұрады. Күштеуге және жалаң энтузиазмге сүйеніп ауыр өнеркәсіп құру бастамасы мемлекетті өмір сүрудің ең төменгі қажеттіліктерінен айырды. Күштеп ұйымдастыру елді ашаршылыққа душар етті. Соның нәтижесінде партия ішіндегі күрестер асқынды, шиеленісті. Зиновьев, Каменев, Отланов және большевиктердің басқа да көрнекті қайраткерлерінің партиядан шығарылуы, партияның беделді мүшелері қатынасты делінетін «Ротин блогының» жасалуы, Эйсмонт, Смирнов, Толмачев және басқа да көне комиссарлар мен атақты қайраткерлердің қолға алынуы, партия қатарын кезекті тазалау науқаны − осылардың бәрі аса ауыр ішкі дағдарыстың көрінісі болып табылады. Сыртқы жағдайға байланысты алдымен дүниежүзілік дағдарысты айтуға болады. Дүниежүзілік дағдарыс басталғанда большевиктер капитализмнің күні бітті, дүниежүзілік төңкеріске жағдай туды деп қуанған болатын. Бірақ олардың бұл қуанышы ұзаққа бармады. Дағдарыс Кеңес еліне де келіп жетті. Кеңес үкіметіне әсіресе оған бәрінен көп несие берген Алмания дағдарысы қатты ықпал етті. Қиыр Шығыс жанжалы және осыған байланысты Кеңес үкіметі үшін аса қайғылы нәтижелерге апарып соққан Жапониямен қақтығыс та большевиктерді қатты алаңдатты. Міне, осылардың бәрі Кеңес үкіметін өздеріне қарсы дұшпандық жоспарлар жасап отырған елдермен де дипломатиялық қатынастарды жақсарту жолдарын іздестіруге мәжбүр етті. Сондықтан Польшамен өзара шабуыл жасаспay туралы келісімге қол қою арқылы большевиктер батыстан ішінара болса да қауіпті азайтып, Жапониямен бірбеткей шұғылдануға мүмкіндік алғандай болды. Енді осы келісімнің мерзіміне көңіл аударайық. Польшамен жасасқан келісімнің мерзімі үш жыл. Егер келісуші екі мемлекеттің бірі үш жылдық мерзім бітуге алты ай қалғанға дейін келісімнің күшін жою туралы ұсыныс білдірмесе, онда ол өздігінен тағы екі жылға созылады. Франциямен жасасқан келісім екі жылдық. Оның күшін жою үшін мерзім аяқталудан бір жыл бұрын ұсыныс жасалуы тиіс. Екі келісімнің де бірінші бабында келісім жасаушы жақтар өзара дау-дамай туыла қалғандай болса, оны мемлекеттік деңгейге дейін жеткізбеу және осы мемлекеттердің біреуіне үшінші бір ел жағынан болуы мүмкін жанжалдарға тікелей де, жанамалай да қатыспау т. б... жөнінде атап көрсетілді. Кеңестердің Франциямен жасасқан келісімі Польшамен жасасқан келісімнен бір тана мәселе арқылы өзгешеленеді. Франциямен жасасқан келісімде «келісімге қол қоюшы тараптар бір-бірінің егемендігіне нұқсан келтірмеу, ішкі істеріне қол сұқпау, саяси әлеуметтік ахуалын өзгерту мақсатындағы үгіт-насихат жүргізбеу» деген мазмұндарды қамтыған бір тармақ бар (5-тармақ). Бұл тармақта тағы: «Келісім жасаған тараптар өз елі ішінде келісім жасаған екінші елге қарсы қарулы күрес ашуды көздеген әскери ұйымдардың құрылуы және елді түгел немесе бір бөлігін қамтыған үкіметтік, өкілдік ұйымдардың құрылуына жол бермеу, қолдау көрсетпеу, қаржылай көмектеспеу» атап көрсетілген. Польшамен жасасқан келісімде мұндай міндеттеме жоқ еді. Өйткені Кеңес үкіметі бұл міндеттемені келісімге енгізу туралы ұсыныс жасағанымен, Польша жаты Кеңес үкіметі мен Коминтерн арасында ұйымдық байланыс сақталып тұрған жағдайда, мұндай келісім іс жүзінде тек бір тана жақты, яғни Польша жатын ғана міндеттейді деп есептеп, оны қабылдаудан бас тартты. Францияның жағдайы басқаша екенін айтты. Францияның отарларында, мәселен, Үндіқытайда бірнеше жылдардан бері коммунистік насихат етек алуда. Бір-бірінің егемендігіне қарсы үгіт-насихат жүргізбеу мазмұнын келісімге енгізу арқылы Франция Мәскеудің Үндіқытайдағы және басқа да отарларындағы төңкерісшілдердің іс-әрекетіне қолдау көрсету мүмкіндігін тежеуді көздейді. Алайда бұл ақталмайтын үміттер еді. Өйткені большевиктердің өздері ашық мойындап отырғанындай, Кеңес үкіметі мен Коминтерн бір бүтін, яғни бейнелеп айтар болсақ, «үйдің іргетасы мен қабырғасы сияқты» еді. Олардың бірі болмаса, екіншісінің өмір сүруі мүмкін емес. Кеңес үкіметінің неше алуан мәлімдемелері бұл ахуалды өзгерте алмақ емес. Осы келісімнің 5-тармағын кіргізе отырып, Кеңес үкіметі Францияда тұрып жатқан орыс және орыс емес мұғажыр ұйымдардың саяси әрекеттерін − басылымдарын құртуды көздейді. Алайда олардың мұндай ниеті жүзеге асуға тиіс емес еді. Өйткені бұл ұйымдар Францияның саяси және баспасөз заңдарындағы жалпыға бірдей нормаларға сүйеніп әрекет етуде. Ал большевиктерге келсек, олар коммунистік ұйымдарды (тек оларды ғана емес) дүние жүзіндегі жалпыға бірдей заңдар мен қағидаларға қарсы болғаны үшін қолдап қуаттайды, қаржымен қамтамасыз етеді. Большевиктер өз елі ішінде коммунистік ұйымдардан басқа саяси ұйымдардың өмір сүруіне жол бермейді. Еуропа елдерінде олай емес. Ол елдерде барлық саяси партиялардың өмір сүру құқығы қамтамасыз етілген. Шет ел мұғажырлары да сол өздері тұрып жатқан елдің конституциясына нұқсан келтірмеу шарты аясында ұйымдарға бірігуге және саяси істермен шұғылдануға хақылы. Олай болса, сөз болып отырған келісімдердің қандай мән-маңызы болмақ? Бұл келісімдер қалай болғанда да халықаралық шиеленістерді аз да болса жұмсартуға септігін тигізері күмәнсіз. Олар Кеңес үкіметінің де едәуір күшеюіне себеп болады. Кеңес үкіметі Коминтернмен байланысын қаз-қалпында сақтай отырып, өзін бейбітшілік сүйгіш етіп көрсетуге мүмкіндік таба алады. Большевиктердің «шетелдердегі жеңістері» ел ішінде халықтың көңіл-күйіне де ықпал етпей қалмайды. Бұл арада біз келісімнің Польша үшін де маңызын атап өткіміз келеді. Польша Алмания мен Ресейдің «бірлескен шабуылынан» үрейленіп өмір сүруде. Польшаға үшінші бір ел тарапынан болуы мүмкін шабуылға қатыспау туралы Ресейдің өзіне міндеттеме алуы поляктардың көңілін тыншытты. Бірақ большевиктер айтқан сөзінде, берген уәдесінде тура алар ма екен? Бұлардың бәрі екінші бесжылдық жоспардың қалай орындалуына байланысты. Бесжылдық жоспардың табыстары, өнеркәсіптің өрге басуы дүние жүзіне большевиктік қауіпті күшейте түсетін болады. «Төңкерісшіл Шығыс» атты Мәскеу журналынан: «Бесжылдық жоспар табысты түрде орындала қалса, Кеңес үкіметінің ультиматум беретіні жөнінде жазылған бір мақала осыған дәлел бола алады. Кімге дейсіз бе?.. − Әрине, Түркияға!»

1933 ж., № 38

(Ғабдылқадыр бектің жауабына жауап) «Яш Түркістанның» 35-санындаты қазақ рулары хақында жазған мақалама орай Fабдылқадыр бек «Әзірбайжанның юрт білгісі» журналында ашу шақырып, кіжіне отырып жауап қайырыпты. Менің мақаламда Заки бекке қарай айтылған сындарды қазақ руларын Заки бекке қарағанда қанығырақ білетін Ғабдылқадыр бек теріске шығармайды. Солай бола тұрса да, ол менің жазғандарымды Заки бекке қарсы «мағынасыз шабуыл» деп сипаттайды. Мұндай «мағынасыздықты» Fабдылқадыр бек менің «Тоқболат» атауына байланысты айтқан сынымнан көреді. Ғабдылқадыр бектің жазғанына қарағанда, Заки бек наймандар туралы жазғандарына орыс дерек көздерін емес, өзінің (Ғабдылқадыр бектің) 1922 жылы жинаған материалдарын негізге алған көрінеді. Ол материалдарға сүйенсек, дұрысы − Тоқболат екен. Кітапта Тоқболат болып қате жазылу себебі, мысыр басылымдарында «ң» әрпі қолданылмай, оның орнына «қ» (араб графикасы бойынша жазылғанда бұл әріптер бір-біріне ұқсап кетеді. Тек біреуі екіншісінен нүкте қойылуы арқылы өзгешеленеді. Айтысушы тараптар әріп жазылуындағы осындай ерекшеліктерді тілге тиек етіп отыр. − А. Н.) әрпінің қолданылуынан болған дейді. Шын мәнінде тіпті де олай емес. Ғабдылқадыр бек Заки бек кітабының сол «Тоқболат» атауы туралы жазылған 36-бетіне қараса, онда «ң» әрпімен таңбаланған басқа да, мәселен, «Қаңылы» және «Қоңырат», 37-бетте «Шоңқара» сөздерін көрген болар еді. Заки бек бұл үш сөзді көнеден келе жатқан және қарттарымыз қазір де қолданылып жүрген жазу тәртібі бойынша ﯓ - ның орнына ﮏ -ды қолданып, «ﻘﺎﯿﮑﻠﻰ», «ﻘﻭﻨﻜﺭﺍﺕ» «ﮁﻭﻧﮑﻘﺎﺭﺍ»түрінде өте дұрыс жазады да «Тоқболатқа» (?) келгенде басқа «тәсілге» көшеді. Бұдан да қызығы, Ғабдылқадыр бек түрік, мысыр басылымдарында «ﯔ» жоқ болғандықтан, оның орнына «ﯔ»-ны қолдану дәстүрге айналған деп Заки бекті ақтап, арам тер болады. Ал Заки бек кітабының 37-бетінде 8-жолда «ﯔ» әрпі «көлденең» деген сөзде қолданылып тұрғанын көрмейді. «Көрмес түйені де кермес» деген осы да. Бұны айту арқылы мен Ғабдылқадыр бек «Әзірбайжан юрт білгісі» журналы оқырмандарын алдады деп отырған жоқпын. Тек оның өзі ақтамақ болғанын, шығарманы оқымай-ақ пікір сайысына түсіп отырғанын дәлелдеу үшін ғана көрсетіп отырмын. Міне, осыларға негізделе отырып, мен Заки бек орыс этнографтарының мұраларына ғылымға жат тұрғыдан келіп, оларды қаз-қалпында көшіргеніне, соның ішінде «Тоқболатты» да солай еткеніне сенімдімін. Ғабдылқадыр бектің найман рулары мен арыстарын жинап-теріп, жазып алғанына шүбәланбаймын. Бірақ соларды тек жүйе жағынан ғана емес, емле жағынан да дұрыс жазып алғанына күдігім күшті. Мәселен, «Тоқболат» атауынан кейін келтірілген «Шостан» сөзі. Бұл сөздегі жетпей тұрған әріптер тағы да мұсылман баспасөзіне сілтеме жасау арқылы түсіндірілетін болса, авторлар қателік үстіне қателік жасамаған болар еді. Айта берсек, мұндай қателіктер Заки бекте өріп жүр. Мен енді жауапкершілігі Ғабдылқадыр бектің үстінде тұрған Тоқболат, шостан сөздерін қозғамаймын. Басқа мысалдар келтіремін. Мәселен, «Боптай», «Жимир», «Абдан» (Ұлы жүзде), «Атығай», «Қанжығалы» (Арғындарда), «Жасикор», «Котколач», «Қара кисе», «Сомыроқ», «Итемге», «Рамадан» (Кіші жүзде) және басқалар. Бұлардың дұрыс аталуын бұл арада келтіріп отырмаймын. Ондай міндетті Заки мен Ғабдылқадыр бектер атқаруы тиіс. Әңгімені қысқа қайыруыма болар еді. Бірақ Ғабдылқадыр бек Заки бектің Түркістан және түрік тарихы төңірегінде жүргізген 22 жылдық қызметін алға тартады. Егер Заки бек көне деректерді мұқият зерттеп, ғасыр тынысын дұрыс пайымдай алған болса, онда оның қызметін лайықты атап көрсетушілердің басында мен тұрған болар едім. Өкінішке орай, біз басқа бір Заки бекті көріп отырмыз. Оның мұндай сорақылықтарын ешқандай бір «ғылыми» пердемен бүркемелеу мүмкін емес. Мен Анкара конференциясында Заки туралы және Закидің ғылыми еңбектері хақында айтылған сөздердің көбімен келіспеймін. Алайда Түркияның қазіргі ағарту саласы өкілдерінің бірі, доктор Рашид Ғалып бек айтқандай, бір нәрсенің басы ашық − Заки бектің «ғылыми әдістемесі» деп жүргеніміз түкке тұрмайтын бір нәрсе. Заки бектің мұндай кемшіліктерін баспасөз мәдениетінің жетілмегендігінен де көруге болады. Оның кейбір алман достары Еуропадағы ғылым қайраткерлерінің біріне жазған хатында Закиді «түрік тарихы саласында қазіргі түрік шовинизміне қарсы бас көтерген адам» деп марапаттайды. Закидің ғылыми әдістемеден ешбір хабары жоқтығы оның қазақ рулары хақында жазғандарынан өте-мөте анық көрінеді. Менің мақаламның мақсаты да соны көрсету болатын. Ал Ғабдылқадыр бек оны мағынасыз мақала деп сынға алады. «Мағынасыз» деген осы сөзді автор Анкара құрылтайында Заки бекке қарсы шыққандарға неліктен қолданбады? Менің Ғабдылқадыр бек туысым-ау, қ әрпі хақында Заки бекке көрсеткен достық, жолдастық борышыңызды Ниһал бектің «Сарттар» жөнінде Кузнецовша жазған пікірлеріне Заки бекті негіз етіп алғанын теріске шығару үшін де көрсетсеңіз, қандай тамаша болар еді.

1933 ж., №38

(Пікірсайыстағы бір әдепсіздікке орай) «Яш Түркістанның» 37-санында «марқұм» «Атсыз журналдың» редакторы Ниһал бектің арсыз жарияланымына қарсы жауабым» атты мақаламда Ниһал бектің «сарттарға» және менің өзіме де баспасөзде қолдануға болмайтын тәсілдермен қисынсыз жала жауып, небір ұятсыздықтарға барғаны туралы айтқанмын. Ниһал бектің «Жаңа Түркістан» және француз тілінде шығатын «Оуриян-э-Оксидан» журналдарындағы менің мақалаларымды қасақана бұрмалап, көпе-көрнеу ардан безгені жөнінде жаза келіп, «осы айтқандарымды ал теріске шығара алар ма екен» деп сұрақ та қойған болатынмын. Осы орайда Ниһал бектің «Сартқа жауап» мақаласы арсыздықтың ең бір шектен шыққан жексұрын көрінісі деп танылуға тиіс... Оның тәсілдері мен қолданған амал-айлалары орыс суретшісі Репиннің «Запорож казактарының түрік сұлтанына жазған хаты» атты күллі дүниеге белгілі полотносын еске түсіреді. Репин полотносының мазмұны мынадай: бір топ запорождықтар11 түрік сұлтанын мұқату мақсатында оған хат жазбақ болады. Араларындағы жаза білетін біреуі биік үстелдің ар жағына отырып алып, аузына келген былапыт сөздерді хатқа түсіре бастайды. Түрік сұлтанының атына айтылған сөздер неғұрлым дөрекі, былапыт болған сайын, әлгілердің соғұрлым қыбы қанып, жандарына жаға түседі. Таблодан запорождықтардың жанарлары жасқа толып, езулері құлақтарына жеткенін көресіз... Міне, енді Түркістан түріктеріне қарсы, әсіресе мені «қаралау» ниетімен салынған жаңа бір «Таблода» запорождық «писарьдың» рөлін Түркия институтының ассистенті Ниһал бек өз мойнына алып отыр. Оған алуан түрлі әдепсіз, әбес сөздерді қостырып жаздырып отырған адамдарды біз жақсы білеміз... Мұндай әрекет автордың және оның артында тұрғандардың өз идеялары мен пікірлерін қорғап дәлелдеуге жеткілікті дәлелдері жоқ жерде ғана болатыны белгілі... Заки екеуміздің арамызда айтыс басталған кезде мен алдымен оның өзіне, кейін бір әзірбайжан туысымыз арқылы «Заки өзінің қалауымен бір ара ағайынды немесе бір түркиялық түрікті, яки өзі таңдаған басқа бір адамын төреші етіп белгілесін. Сол төреші алдында менің жазғандарыма тойтарыс беріп көрсін. Осыдан соң төреші шығарған кез келген қорытындыға мен мақұлмын деген едім». Менің бұл ұсынысымды Заки: «Өз арамыздағы қатынасқа шетел азаматтарын қатыстырудың қажеті жоқ», − деп қабылдамады. Егер менің осы ұсынысымды қабылдағанда, Ниһал бек төреші болып шыға келуі де мүмкін еді! Өйткені Заки бек өзінің қойған шарты бойынша «шетелдік» болып саналатын Ниһал бекке енді маған қарсы өтірік-өсек тарататын «жазғыштық» міндетін жүктеп отыр... Заки Ниһалды осындай қызмет үстінде бағалайды... Ал оған басқаша баға беруге біздің де хақымыз жоқ!

1933 ж., № 39

Еуропада шыққан тарих оқулықтарының Исламиятқа қатысты жерлерінің бәрінде халифа Әмірдің «атақты Искандерия кітапханасын қалай өртегендігі» туралы хикая бар. Ол былай баяндалады. Халифа Әмір Искандерияны басып алғаннан кейін дүниедегі ең бай кітапхана − Искандерия кітапханасын: «Егер бұл кітапханадағы кітаптар ішінде Құранда жазылған нәрселер жазылған болса, онда бұлардың басы артық болғаны, егер де бұл кітаптардың ішінде Құранда жазылмаған нәрселер жазылған болса, онда залалды, сондықтан бұларды жою керек», − деп өртеп жіберуге жарлық берген деседі. Тарих оқулығын жасаушылар осыдан соң «Міне, сөйтіп жауыз, жабайы мұсылмандар тарапынан дүние жүзіндегі ең бай ғылым қазынасы опат болды» деген сөзді қосып қояды. Искандерия кітапханасының мұсылмандар тарапынан өртелуі жөніндегі осы хикая орыстардың жанына майдай жағады. Орыс мектептерінде оқыған бізге − мұсылман жастарына − ылғи да осы хикаяны айтып, жалықтырушы еді. «Мұсылмандар − жабайылар». Бұл хикаяның мектеп оқушыларының санасына сіңіретін ұғым-түсінігі, міне, осындай. Ешбір әсірелеусіз айтсақ, «Искандерия кітапханасының өртелуі» көне Ресейдің мұсылмандыққа қарсы бағытталған саясатына қызмет ететін негіздердің бірі болатын. Миссионер Остроумов «Надан жабайы мұсылман әмірінің қылмысын» ешқашан айналып өтпеуші еді. Орыс баспасөздері қазір де осы «фактіні» бізге қарсы жұмсағанды қатты ұнатады. 1923 не 1924 жылдары болса керек (анық есімде қалмапты), большевиктер де мұсылмандардың жабайылығын көрсету мақсатымен Уфада ашылған мұсылман діндарларының құрылтайында Халифа Әмірге, жалпы мұсылман әлеміне қарсы бағытталған осы көне ертегіні құрылтай қаулысына күшпен енгізді. Енді, міне, сол ертегіні біз Ташкентте шығатын «Правда Востоканың» өткен жылы қазан айындағы 30-санынан тағы оқып отырмыз. Бұл ретте Мәскеу большевиктері Искандерия кітапханасының халифа Әмірдің бұйрығымен өртелгенін айта отырып, Иран, Түркия және Ауғанстан халықтарын надан, жабайы етіп көрсетуді мақсат етіпті. Осы газет одан әрі: «Түркияда (Иранда да, Ауғанстанда да) Мекке және Медине дін ғұламаларының осыдан мың жыл бұрын талқыланған тақырыптарын әлі қаузап жүрген газеттер бар...», − деп жазады. Большевиктердің пікірінше, түріктердің осыншама мешеулігінің себебі «Искандерия кітапханасын өртеткен», сөйтіп түріктердің дін құмарлығын анағұрлым күшейтіп жіберген Халифа Әмірді үлгі тұтқандығынан көрінеді. Бұған түркиялық бауырларымыздың жауап беру, бермеуі, жауап берсе − қалай берері бізге беймағлұм. Ал біз өз тарапымыздан былай деген болар едік: «Искандерия кітапханасын халифа Әмірдің өртегендігі туралы хикая бүкілдей жалған. «Таң» газетінің 1923 жылғы 30 наурыздағы санында жарияланған Франция Ғылым Академиясының рапортында («Academіe des іnscrіptіons et belles-Lettres») айтылғандарға қарағанда, бұл оқиға (Искандерия кітапханасының Халифа Әмір жарлығымен өртелгені) алғашқы дәуір тарихшыларына беймағлұм. Ол тек 12 ғасырдың ортасында ғана пайда болған». Одан бұрынғы бұлақтарда кездеспейтін себебі де сондықтан11.

Ендеше Искандерия кітапханасын кім, қашан өртеген?

Орыс тіліндегі Брокхауз-Эфрон сөздігінде былай делінген (1891): «...Искандерия кітапханасының бүкіл Рим, Грек, Үнді және Мысыр әдебиетін сақтаған ең үлкен бөлігі біздің жыл санауымыздан бұрын 48-47 жылдарда Юлий Цезарь мен мысырлықтар арасындағы сұрапыл соғыс кезінде өртеніп кеткен... Кітапхананың екінші бөлімі, яғни Птоломей заманында жинақталған шағын кітапхана Феодосия дәуіріне дейін сақталған. Оны басқарып тұрған Серафим ертедегі мысырлық алмандардың бірінің ғибадат етуіне кектеніп, патриарх Теофильдің үгіттеуімен Серпион махалласына шабуыл жасаған жауыз христиандар жағынан өртелген болатын (341 ж.)». Сонымен, атақты ғылым қазынасы әмір әскерлерінің шабуылынан емес (642 ж.), христиандардың шабуылынан ойрандалған. Көріп отырсыздар, Искандерия кітапханасы Искандерия қаласын арабтар алудан 301 жыл бұрын, «патриарх Теофиль бастаған христиандар қолымен өртелгені туралы аңыз 12 ғасырдың орталарында туылды» дегенін еске алыңыз. Ол кезде қандай оқиғалар болған еді? XІ-XІІ ғасырларда Батыстағы христиандардың Шығыстағы исламға қарсы крест жорықтары болғанын орта мектептен өткен кез келген адамның білмеуі мүмкін емес. XІІ ғасырдың ортасы екінші крест жорығының соңы мен үшінші крест жорығының арасына тура келеді. Екінші крест жорығында христиандық Еуропа сәтсіздікке ұшырады. Шабуыл жасаушылар Дамаскіні қоршап алғанымен, жеңіліске тап болып, кері шегінуге мәжбүр болған еді. Міне, сол кезде христиандардың мұсылмандарға қарсы өшпенділігін арттыру мақсатымен «Искандерия кітапханасының Әмір тарапынан өртелуі» туралы жалған аңызды ойдан шығарып тарату қажеттілігі туған болса керек. Өз кезегінде замандастарынан «фарұқ» деген жанама ат алған халифа Әмірдің беделі біздің қорғауымызға зәру емес. Біз мұндай ертегіні теріске шығара.отырып, орыстардың оны қазір де сондай арам мақсатта қолданып жүргеніне наразылық білдіреміз. Осы ертегіге байланысты менің есімде мынадай екі оқиға сақталған. Оның біріншісі 1911 жылы болған еді. Ташкенттегі бір шағын мәжілісте атышулы Остроумов мұсылмандар хақында әңгіме айта отырып, сөз арасында «Искандерия кітапханасының арабтар тарапынан өртелгені» туралы әлгі аңызды тағы тілге тиек еткен болатын. Ал оны шын мәнінде кім өртегенін мен Брокхауз-Әфрон сөздігінен оқып алғанмын. Мен осыны айтқанымда, Остроумов: «Сөздікті құрастырушылар ойына келгенін жаза берсін. Ал біз Искандерия кітапханасын мұсылмандар өртегені туралы аңызды жалғастыра береміз», − деп жауап берген еді. Екінші оқиға эмиграцияда жүргенімде болды. «Последие новости» газетінің 1923 жылғы 10 наурыз санындағы бас мақала осы ертегіні қайта бір жаңғыртып өткен. Осыған орай мен әлгі сөздіктен үзінді келтіре отырып, газет редакциясына бір хат жазып жібердім. Газет менің хатымды жариялады. Сонымен қатар редакция тарапынан хатқа қоса бір шағын түсініктеме беріпті. Онда былай делінген: «Мұстафа Шоқайұлының бұлай айтуға қақысы бар... сөз болып жүрген аңызды біз тек өз пікірімізді бейнелеп айтқан кезде бір символ ретінде пайдаланып едік. Тұраншылдардың отаншылдық сезіміне тиерін ойламаппыз» («Последние новости» газетінің 1923 жылғы 15 наурыздағы санында). Халифа Әмір қайда? Тұраншылдар қайда?! Орыстың ең ірі саяси қайраткері және ең ірі тарихшыларының бірі Милюков осылай жазып отырса, оған амал бар ма? Осыдан соң большевиктердің надандығына сөз шығындаудың өзі артық... Большевиктер «Түрік газеттерінің діни көрсоқырлығын» қайдан көргенін айта алар ма екен?

1933 ж.,№ 39

«Яш Түркістан» газетінің, 39-санында «Бір тарихи аңызға қарсы» атты мақаламда мен «1923 немесе 1924 жылда (анық есімде қалмапты) большевиктер мұсылмандардың жабайылығын (варварлығын) көрсету мақсатымен Уфада шақырылған мұсылман діни өкілдерінің құрылтайында халифа Әмірге, жалпы мұсылмандар әлеміне қарсы бағытталған бір көне аңызды (Искаңдерия кітапханасының өртелуі жайындағы аңыз) құрылтай қаулысына күштеп енгізді» деген едім. Осыған орай құрметті Мұса Жаралле әпендіден басқармамызға бір хат келіп түсті. Біз бұл хаттың орынсыз айтысқа себеп болатын жерлерін алып тастай отырып (бұл үшін құрметті Мұса әпендімнен ғафу өтінемін), тек жоғарыда келтірілген түйінді мәселеге қатысты жерлерін ғана басамыз. Мұса әпенді: «Исламның ең ұлы фарұқ қазіреті хақында болсын немесе басқа бір адам хақында болсын, мұсылман құрылтайлары мұндай аңызды өзінің қаулы-қарарларына ешқашан енгізген емес. Уфа құрылтайында да мұндай аңызды құрылтай қаулысына енгізу туралы ешбір адам ешқандай ұсыныс жасамаған, − дей келіп, автор хатын, − Ресей діни қызметіне нұқсан келтіретін әңгімеңізге түзету енгізуді өтінемін», − деген сөздерімен аяқтапты. Біз, әрине, атақты ислам ғұламаларының бірінен саналатын Мұса әпендіге сенеміз. Қазірет Әмір хақындағы аңызды Уфа құрылтайы атынан «Бүкіл Ислам әлеміне» деп жазылған құжатты біз Мәскеудің «Правда» газетінен өз көзімізбен оқығанбыз. Олай болса мұндай «жымысқы» сөздерді құрылтай атынан большевиктердің өздері қосып жіберген болуы әбден мүмкін. Мұса әпендінің түсініктемесіне қарағанда, бұл істің жай-жапсары осылай болған тәрізді. Құрметті Мұса әпендінің, хатына орай жасалған осы түзетуді біз ризашылық сезіммен басып отырғанымызды да айта кеткіміз келеді.

1933 ж., № 40

«Яш Түркістанның» өткен санында Ыстамбұлдың «Жұмһуриет» газетінен алып жазылған бір түрік дипломатының армян мәселесі хақындағы мәлімдемесі, «Последние новости» газетінің (15 ақпан саны) армян лидерлерінің кавказ егеменшілдерімен тіл табыса алмағаны хақындағы хабарламасы және армянның ең атақты лидерлерінің бірінен саналатын Хатисовтың оған жауап ретінде берген түсініктемесі («Последние новости» газетінің 19 ақпан саны қаралсын) − осылардың бәрі «Армян мәселесін» жаңа бір белеске көтеріп отыр. Сол себепті «Яш Түркістан» беттерінде біз бұл мәселеге орай өз көзқарастарымызды білдіргенді жөн кердік. Түркістанда армяндар өте аз. Төңкерістен бұрын олардың жалпы саны бірнеше он мың шамасында болып, көпшілігі Түркістанның Түркіменстан бөлігінде тұратын. Сол себепті бізде армян мәселесі болған жоқ. Қазір де солай. Және ол болмайды да. Соған қарамастан, ол туралы қалам тартып отыруымның себебі бұл мәселе оны түртпектеп, қоздырып отырған Ресейдің Түркияға, жалпы түріктерге қарсы саясатының бір құралы болуында. Большевиктер армяндардың «Түріктерге қарсы өшпенділігі» 1918-1919 жылдарда біздің Түркістандағы түріктерге қарсы пайдалануға да ұрынды... Ол − ол ма, көне Ресейдің эмиграциядағы қалдық орыстары да армян мәселесін түрікшілдікке қарсы пайдаланудан ешқашан баз кешкен емес. Бұған дәлел ретінде Зареуанда деген бір армянның «Түркия және пантуранизм»11 (Париж, 1930) атты өтірік-өсек пен арандатушылыққа толы кітабын орыс мұғажырларының (эмигранттары) қандай зор ілтипатпен қарсы алғанын айтсақ та жеткілікті. ...Бұл материалдар бізге, түркістандықтарға, армян мәселесіне өзіміздің аймақтық мүдделерімізді қоя тұрып, жалпы түріктік тұрғыдан келуімізге жеткілікті негіз бола алады. Кезінде «Вольный горец» («Еркін таулық») беттерінде (1919-1921 жылдарда Тифилисиде), сол өзіміз басқарған түрік тілді «Шапақ» газетінде (1920-1921 жылдарда Тифилисиде) немесе «Горцы Кавказа» («Кавказ таулықтары») беттерінде (Париж, 2 және 3-сандары), сондай-ақ французша «Оуриян-э-Оксидан» журналында (1922 жыл, 4 сәуір саны мен 1923 жылты 13 қаңтар сандарын қараңыз) болсын, армян мәселесін қарастырған кезімде мен оған қашан да жалпы түріктік тұрғыдан келген болатынмын. Өз ішіндегі «ұлт мәселесін» тұншықтырып, Финляндияның автономиясын бірте-бірте жойған, украиндарға өз тілінде сөйлеуге тыйым салған, Ресейге қарағанда әлдеқайда мәдениетті мемлекет Польшаға (Кавказия мен Түркістан туралы айтып та отырған жоқпыз) автономия туралы ауыз аштырмаған көне империялық Ресей дүниежүзілік соғыс басталудан көп бұрын-ақ Түркия шекарасы ішіндегі Армения автономиясының жобасын көтеріп жүрген болатын. 1923 жылы Ресейдің бастамасымен Ресей, Италия, Австро-Венгрия, Франция және Англия өкілдерінен тұратын бір жеке комиссия ұйымдастырылған еді. Осы комиссия Ресейдің бағдарламасына негізделіп − Эрзрум, Ван, Бітлис, Диарбақр, Харпот және Сивас уәлаяттарын қамтыған Автономиялы Арменстан бағдарламасын қабылдаған. Осы бағдарламаға сәйкес, Автономиялы Арменстан өлкесі жалпы бір христиан уәлиі (генерал-губернаторы) тарапынан басқарылып, түрік мекемелерінен бөлек арнайы мекемеге, еуропалық бақылау астындағы полиция және жандармерия ұйымына айналуы тиіс еді. Италиямен арадағы Тракия және Балкан соғысынан мейлінше титықтаған Түркия бес бірдей мемлекеттің қысымына төтеп бере алмай, 1914 жылдың 8 ақпанында бұл бағдарламаға қол қоюға мәжбүр болған. Ресейдің батыс мемлекеттерінен қолдау таба отырып, жүзеге асырмақ болған Түркияны бөлшектеу жоспарына сол жылы басталған дүниежүзілік соғыс кедергі жасады. Армян мәселесі дейтінді көтергенде, Ресей шынымен армян мүддесін ойлап отырмағандығы, армян мәселесі оған Түркияға қарсы жұмсау үшін ғана керек болып отырғаны дүниежүзілік соғыс тұсында анық көрінді. «Горцы Кавказа» журналының 2 және 3-сандарында (1929 жыл, ақпан) «Таймырза» деген бүркеншік атпен басылған «Ресейдегі армян мәселесі» деген мақаламда мен бұл мәселеге талдау жасаған болатынмын. Бұл арада оны қайталап жатуға журналымыздың көлемі көтермейді. Қысқа қайырғанда ол былай: «Соғыс кезіндегі Ресейдің армян саясаты жоғарыда аталған алты түрік уәлаятынан басқа тағы бір кикілжіңмен молықты... Орыс әскерлерінің Эрзрум және тағы басқа да кейбір Анадолы аймақтарын басып алуымен бірге, Ресейдің армян мәселесіне деген көзқарасы да бүтіндей өзгере бастайды. Кавказ генерал-губернаторы Николай Николаевич будан былай армян мәселесін еске түсірмеу жөнінде жарлық береді. Ресейдің Ауылшаруашылық министрі Кривошейн «Түркия Арменстанына» орыс мұғажырларын қоныстандыpy жоспарын асығыс әзірледі. Армяндар «Армян мәселесінде» өздерінің ең жақын досы деп таныған және қазірде солай болып келе жатқан Ресейдің бұрынғы Сыртқы істер министрі Сазонов Кавказ генерал-губернаторына білдіруінде: «Армян ұлтшылдарының Ресейдің қолдауымен автономия алуға ұмтылуы Ресейдің мемлекеттік мүдделеріне сәйкес келмейді... Армяндар (бұл жерде әңгіме Түркия армяндары жөнінде) кеңейтілген автономия беру мәселесіне келгенде мынаны ұмытпағаны жөн. Ұлы Арменстанда армяндар ешқашан көпшілік санды құрған емес» (Сазоновтың 1916 жылғы 28 маусымдағы Кавказ генерал-губернаторына жазған хаты қаралсын). Бұл арада 1914 жылдың басында Түркияға зорлап танылған Автономиялы Арменстан бағдарламасын жасағандардың бірі де, бірегейі де осы Сазоновтың дәл өзі екенін естен шығармаған жөн. Ол кезде Сазонов та, Ресей үкіметі және баспасөздері де − бәрі бір ауыздан армян көпшілігі туралы сөз қозғайтын және Ресейдің Автономиялы Арменстан бағдарламасы да осыған негізделетін. Жоғарыда айтылған орыс бағдарламасы бойынша автономиялы Арменстан өлкесін құруға тиіс алты Анадолы уәлаятындағы түріктер мен армяндардың сандық салыстырмасына11 назар аударып көрелік.

Бұл жерде мына бір нәрсені есте ұстаған жөн. Бұл мағлұматтар 1898 жылы жарияланған. Ол кезде Түркияның дүниежүзілік соғысқа қатысуына дейінгі халық санының салыстырмасы әсіресе Балқаннан Анадолыға қоныс аударған 1,5 миллион түріктер есебінен Түркияның пайдасына көп өзгерген болатын. Ресей үкіметі осыны біле тұра, шындыққа көпе-көрнеу көз жұмып, миллиондаған түрік тұрғындарының тағдырын небәрі жарты миллион армяндардың қолына тапсырмақ болды. Алайда Түркия Арменстаның өз ықпалында ұстап отырғысы келетін Ресей Армения автономияға жетер-жетпестен енді басқа тілмен сөйлей бастады. Ресей Ауылшаруашылық министрінің, Сыртқы істер министрінің және Кавказ генерал-губернаторының мәлімдемелерінен біз орыстарға керегі Арменияның автономиясы мен мүддесі емес, тек Ресейдің астам державалық мүддесі екенін анық көріп отырмыз... Қазір армян саяси лидерлері де мұны жақсы түсіне бастады. Өкінішке қарай, олар тағы сол бұрынғысынша орыстардың «қайырымдылығынан» үміттерін үзбей келеді. Яғни олар бұрынғы Ресей Сыртқы істер министрі Сазоновтың пайымдаулары бойынша, «армяндар ешқашан көпшілік санды құрамаған» уәлаяттарды бөліп алу ниетінен баз кешпей отыр. Хатисовтың «Последние новости» газетінің 19 ақпан санындағы «Түркиядағы Арменияға тән жерлердің қайтарылуы» мәселесін көтерген түсініктеме хаты осы айтқанымызға анық дәлел бола алады.

1933 ж., №40

1917 жылғы төңкеріс армяндардың ең құдыретті қорғаушысы және ең қуатты сүйеніші − Ресейді құлатты. Кавказда түрік әскерлері пайда болды. Брест-Литва келісіміне (1918 ж. 3 наурыз) сәйкес Кеңес үкіметі Қарыс, Ардахан, Батум уәлаяттарын Түркияға берді. Сонымен жаңа және зор ауқымды «Кавказ сырты» мәселесі туды. «Тәуелсіз Арменстан» мәселесінің аты өшті. Ресей Уақытша үкімет орнынан түскеннен соң құрылған Кавказ сырты сеимі (парламенті) ұзаққа созылған айтыс-тартыстан кейін, түрік күштерінің ықпалымен 1918 жылғы 22 көкекте Кавказ сырты тәуелсіздігін жариялады. Бірақ бір ай өтер-өтпестен Кавказ сырты үш бөлікке бөлінді: 26 мамырда − Грузия, 28 мамырда Әзірбайжан және Арменстан өз тәуелсіздіктерін жариялады. Міне, осы кезде дүниежүзілік соғыстан жеңіліп шыққан Түркия Кавказ сыртынан айырылды да, Арменстан мәселесі өзінің бұрынғы қалпында, тіпті одан да өткір сипатта саяси сахнаға қайта шықты. Түркия бөліске түсіп, тәуелсіз ел ретінде өмір сүруіне екіталай күн туған... Арменияның арманын жүзеге асыру міндетін Америка Президенті Ойлсон өз мойнына алып, Түркияның Ван, Бітлис уәлаяттарын түгелімен және Эрзрум, Трабзон уәлаяттарының бір бөлігін қамтып, Тәуелсіз Ұлы Арменстан мемлекетінің шекарасын белгілеп жатқан. Ыстамбұл және елдің Еуропа бөлігі Антантаның қолына өткен, Ізмірге гректер кіре бастаған еді... Армяндардың көксеген армандары орындалатын уақыт та шынымен жақындап қалғандай болатын... Міне, дәл осы кезде Түркияны тығырықтан шығару мақсатын көздеген ұлттық қозғалыс басталып кетеді. Анадолы түріктерінен басқа ешкім де бұл қозғалыстың жеңіспен аяқталарына сенбейтін еді. Ал армяндар болса, «кемалшылдардың» жауы тым көп және күшті болуына байланысты, бұл шайқастардың түріктер пайдасына шешілетініне мүлде сенбейтін. Ресей жақтан армяндарға орыстың керітөңкересшіл ақ әскерлерінің бастығы генерал Деникиннің өзі жетекшілік етіп жатқан. Еуропа жатынан Кавказ сыртына Антанта жоғары кеңесінің өкілі ретінде келген америкалық полковник Хаскал Еуропада Армян Парламентінде тек әзірбайжан түріктерін ғана емес, армяндарға саусағының ұшын тигізетін болса, барлық түрік атаулыны оңдырмайтынын айтып құқайға толы сөз сөйледі. Осы сөздің буына желіккен армяндар ақыл-естен айырылды. Бүкіл дүние жүзіндегі армяндарды жинап әкелсе де, Түркияны былай қойып, әзери түріктеріне де жетпейтінін естерінен мүлде шығарып алды. Арменияның қоғам қайраткерлері «Ойлсон Арменстаны» Түркияға және жалпы түрік атаулыға дұшпан мемлекеттің қолдауымен ғана өмір сүре алатынын көргісі келмеді. Армян лидерлері өздерінің осы «үміттерін» армян мандатын қабылдау туралы Ойлсонның ұсынысы АҚШ Сенатынан өтпей қалған соң да үзген жоқ. Арменстан мандатынан − демек, Арменстанды сүйемелдеу міндетінен басқа елдер де бас тартты. Соғыстан бұрын Арменстан мәселесін көтеріп, соншама арам тер болған осы елдер енді келіп Арменстан мандатынан неліктен бас тартты? Мұның өзі күні бүгінге дейін жеткілікті дәрежеде басы ашылмай келе жатқан мәселе. Қабылдамаудың және бас тартудың басты себебі мынада еді. Қалай дегенмен де, түрік теңізінің ішінде алақандай Армян мемлекетінің өмір сүріп тұра алмайтынына олардың кезі жеткен еді. Америка мен Еуропа Арменстан мандатынан бас тартқанда, түріктердің жәудіреген қара көздеріне жаны ашығандықтан бас тартқан жоқ еді. «Ойлсон Арменстаны» бағдарламасының жүзеге аспайтыны ап-анық көрініп тұрғандықтан еріксіз солай еткен еді. 1920 жылы 19 тамызда Антанта Ыстамбұл үкіметін Саур келісіміне қол қоюға мәжбүр етті. Осыған орай армяндар өздерін «Жеңімпаздар» ретінде сезінді... Осы жылдың соңында Анадолы ұлттық ордасы (армиясы − ауд.) түріктер теңізінің ішінде армян өкілдігінің ашылуына лажсыз көнді. Армян мәселесі оның достары мен қолдаушыларына армяндардың шынайы құқығын қорғау үшін емес, тек Түркияға қарсы саясаттың бір құралы ғана болғанына кім-кімнің болса да көзі жете бастады. Франция мемлекеті Сирия және Киликиямен, ағылшындар Ирак және Мосолмен әуре еді. Ресей орыс шаруаларын Арменстанға қалай көшірудің шараларын қарастырумен басы қатып жатқан. Армянның қоғам қайраткерлері осы бір ащы тәжірибелерді көрсе де көрмеген болды. Олар шетел күштеріне сүйенуін будан соң да жалғастыра берді. Лозанн конференциясы (1922-1923 жылдарда) кезінде жаңа жоспарлар жасап жатты. Тіпті армяндарды қоғам қайраткерлері Агронянның басшылығында «Үндістан, Кавказ және Түркістан (!!) мұсылмандарының өкілдері Саур келісімі бойынша Түркияны айыптап, армяндардың құқықтарын қорғап шыққандары» туралы өтірікті ойдан құрастыруға дейін барды (Бұл жөнінен «Таң» − «Lе Temps» − газетінің 1922 жылғы 3.26-саны қаралсын). Агронянның Үндістан мұсылмандары жөнінде айтқандары қаншалық дәрежеде дұрыс екенін мен білмеймін. Бірақ біз − кавказдықтар, еділ-оралдықтар, қырымдықтар және түркістандықтардан мен болып, сол 1922 жылдың 22 наурызында Саур келісіміне орай меморандум тапсырғанбыз. Меморандумның түпнұсқасын Францияның Сыртқы істер министрлігіне Аяз Исқақи мырза екеуміз апарып бергенбіз11. 1922 жылдың соңында Лозанн конференциясы шақырылды. Түріктер бұл конференцияға жеңімпаз ретінде келді. Армян мәселесінің күн тәртібінен түскені енді баршаға аян еді. Оны қайта жаңарту деген сөз түріктерге соғыс жариялағанмен бірдей болатын. 1920 жылы Түркия ғаріп халге түсіп, Анкара үкіметі мойындалмаған кезде армяндарға жәрдем ете алмаған Еуропа, енді бүгін Анадолы ұлт-азаттық күресі жеңіске жеткеннен кейін, соғыс бастау ниетін байқатса, мұның өзі салауатты ой-сезімінен айырылғандық болып шығар еді. Армяндардың мемлекет қайраткерлері мұны да қаперіне ілмеді. Олар армяндар мекендеген жерлерді Түркиядан бөліп алу мүмкін болмаған күннің өзінде, тым құрығанда Түркия аумағында «армяндардың ұлттық ошағын» құрып беруді сол бұрынғысынша талап етумен болды... Бұл жоспардың ендігі жерде жүзеге аспайтыны, Түркия аумағында армян-түрік ынтымағын жақсартудың басқа жолдарын іздеу керектігі жөніндегі ой-пікірлердің бәрі «пантүркистік», тіпті «Түркияның күллі Кавказ сыртын басып алуды көздеген арам ойының» көрінісі ретінде айыпталды. «Последние новости» газеті 1922 жылы 29 желтоқсан санындағы бас мақаласында «Топшы басшы және Мұстафа Шоқай бектердің Ісмет пашамен өткізген сұхбаты» туралы айта келіп, ешқашан болмаған осы «сұхбатта» (??) «Түріктердің Кавказдағы әрекеті, Грузияны өзіне қарату, Арменстанды жою (?!) мәселелері талқыланды», − деп соғады. Мақаланың көздеген мақсаты мен туғызбақ әсері белгілі. Лозаннда Арменстанта қарсы пантүркистік жоспар дайындалып жатыр демекші болады. Байқап отырған боларсыздар, осы айтылғандардан армян мәселесі орыстардың Түркияға қарсы жұмсайтын қаруы ретінде ап-анық көрініп тұрған жоқ па? Лозанн конференциясы армяндардың Түркия уәлаяттарына байланысты талаптарын жетер жеріне жеткізбей жерлеп тастады. Сонымен, армян мәселесі енді айналып келіп, жалпы Кавказ мәселесінің ішіне қайта кірді.

1933 ж., №41

Әзірбайжанның тәуелсіздік мерекесін біз 14-рет жат жұртта қарсы алып отырмыз. Мен бұл арада біз түркістандықтардың осы бір айтулы күнге байланысты сүйініші ет жақын бауырларымыздың сүйінішімен біте қайнасып жатқанын білдіру үшін «біз» сөзін әдейі қолданып отырмын. Ресейге қараған түрік тектестірдің саяси тарихында 28 мамыр ұзақ уақыттан бері қарай біз үшін аса қадірлі, түріктік болмыс қасиеттерімізді көрсетудің оңтайлы сәті ретінде бір маңызды тарихи күн болып саналады. Саяси күрес дәуірінде өтіп жатқан әрбір жыл, әрбір ай біздің шапшаң қимылдауымызды және өзара тығыз ынтымақта болуымызды талап етеді. Әлсіз болуымыздың және қазір де әлсіздік танытып отыруымыздың басты себебі − біздің өз бойымызда бар мүмкіндіктерді танып-біле алмағанымыздан болып отыр. Шын мәнінде біз аса зор күшке иеміз. Бұл күш − түрік бірлігі, түрік шептерінің бірлігі, сөз жүзіндегі ғана емес, іс жүзіндегі бірлігі... Еврейлер: «Варшавада бір еврейдің тісі ауырса, Америкадағы еврей ыңырсиды», − деседі. Сол тәрізді біз де «түрік тұқымынан біреу азап шексе, күллі түрік атаулы азап шегеді» деуіміз керек. Бұл идеяны біз өз туыстарымыздан бастап күллі түрік өлкелеріне жаюға тиіспіз. Біздің, яш түркістаншылдардың, бұл жөнінен олқы соққан жеріміз болған емес. Біз өз тарапымыздан әзери және Еділ-Орал түріктерінің іс жүзіндік саяси бірлігін қалыптастыру бағытында біраз жұмыстар тындырдық та. 1927 жылы мен Алманиядағы бір топ жас түркістандықтармен бірге Ыстамбұлдағы әзери бауырларымыздың тендігін қамтамасыз ету тұрғысынан бір жоба жасаған едім. Бүл жоба бір ғана адамның келіспеуі себепті жүзеге аспай қалды. Сол кезде оның ырқына көніп мақұл болғанымды мен өзімнің көп жылдық қызметімде жіберген ағаттықтарымның (ағаттықтарым, әрине, аз болмаған болу керек) біріне санаймын. Бұл арада оны тілге тиек етіп отыруымның себебі: егер мен ол кезде оның қарсылығына құлақ аспай, әзери туыстарымыздың тендігі туралы жасалған жобаны жүзеге асыруға күш салған болсам, онда мен туралы және біздің ұлттық қозғалысымыз туралы ара-тұра айтылып қалып жүрген кейбір өсек-аяң сөздерге орын қалмаған болар ма еді, қайтер еді... Біз өзіміздің «ауыл саясатынан» аз да болса жоғары тұра алғанымызды көрсету мақсатымен осы таяуда болып өткен оқиғаны 28 мамырға байланысты қарастырып отырмын. Бұл айтқандарым, әрине, аздық етеді. Бүкіл түрік әлеміндегі бірінші Республиканың туылған күні, біздің ойымызша, Ресей қол астындағы түріктердің баршасына да ортақ мереке болуы тиіс. Осы 28 мамыр күні біз өзіміздің бірлік-ынтымағымызды дұшпандарымызға ғана емес, сонымен қатар достарымызға да, өсіп келе жатқан жас ұрпақтарымызға да барынша биік деңгейде көрсете білуіміз керек. Біз аса күрделі жағдайда өмір сүріп отырмыз. Жағдай біздердің материалдық күштерімізді де бір жерге жинауға жол бермейді. Мен мынадай бір идея ұсынғам келеді. Біз − әзерилер, еділ-оралдықтар, қырымдықтар, түркістандықтар − тек сырт көз үшін ғана емес, өздеріміздің іс-қимылдарымыз бен шараларымыздың дұрыс, бұрыстығын тексеріп отыру үшін де жылына бір рет бір жерде бас қосып тұруымыз қажет. Біздің бас қосуымызға ең қолайлы күн − Әзірбайжанның тәуелсіздік мейрамы − 28 мамыр күні бола алар еді. Әзірбайжан, басқа түрік өлкелеріне қарағанда, өзінің саяси ересектігін ерте көрсетті. Сондықтан Әзірбайжанның тәуелсіздік күні Ресей қаласындағы түрік тектестердің ұлттық саяси жаңаруына бастама болып саналады. Әзери туыстарымызға және олармен бірге өзімізге де келешек 28 мамырды өз тәуелсіздігін қайтадан толық алған азат Әзірбайжанда өткізуге жазсын деген ізгі тілегімді білдіремін.

1933 ж., № 42

Армян мәселесі туралы өткен жолғы мақаламды, бұл мәселе Лозанн конференциясынан соң жалпы Кавказ мәселесінің құрамына енді деп аяқтаған болатынмын. Соғыс жылдарда орыстар армяндарды алдап есек дәмелі етіп жүрген болса, Лозанн конференциясы істің шын сырын жайып салып, армяндардың орыстар мен Еуропаға артқан үміттерінің акталмайтынын көрсетті. Егер армяндар шынымен тәуелсіз болғысы келсе, шынымен ұлт азаттығын қаласа, онда оларға Кавказ коалициясына кіріп, Кавказдың басқа халықтарымен бірлікте өз отандарының, жалпы кез келген ұлттық қозғалыстың ортақ жауына қарсы бірыңғай майданға қатысу сияқты бір ғана жол қалған еді. Бірақ армяндар бірыңғай Кавказ ұлт-азаттық майданына кіру үшін былайғы кавказ халықтарының ешқайсысы қабылдай алмайтын шарттар қойды. Армяндар кавказдықтардан Кавказияны бодандықта ұстап отырған Ресейге қарсы емес, шекарасы ішінде едәуір армяндар тұрып жатқан Түркияға қарсы күресуді талап етті. Армяндардың еркіне салсаңыз, орыс империализмінің тепкісінде жатқан солтүстік кавказдықтар, грузиндер, әзери түріктер армяндарды ұлттық құтқару күресіне тарту үшін Түркияға қарсы соғыс жариялауы тиіс еді. Армяндардың мұндай талабы, қай жағынан алып қарасаң да, сын көтермейді. Сөзімізді армяндардың Түркия уәлаяттарында ешқашан көп санды бола алмағандығынан бастайын. Бұл біздің ойдан шығарып отырғанымыз емес. Оған «түрікшілдік» пен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын француз Ойтал Киненің алға тартқан сандық мағлұматтары мен пайымдаулары да дәлел. Ол аз болса, армяндардың нағыз досы, Түркияның нағыз жауы ретінде көрініп келе жатқан Ресейдің императорлық үкіметіне тән құжаттар да осыны дәлелдейді. («Яш Түркістанның» 40-саны қаралсын.) Басқа да кавказ халықтары тәрізді, армяндар да Ресей тарапынан тепкі көріп келе жатқанын біз жақсы білеміз. Олай болса, бүкіл кавказ халықтарының ортақ жауына қарсы күресудің орнына, тек өзі араз болғаны үшін ғана басқаларды да араздастыру ниетімен солтүстік кавказдықтардан, грузиндерден және әзерилерден Түркияға қарсы соғыс жариялауларын талап етуді қалай түсіндіруге болады? Армян лидерлері ешкім қабылдай алмайтын осындай талаптарды қоя отырып, Кавказ халықтарының ұлт-азаттық күрестерін өзінің биік мұрат-мақсаттарынан мақрұм етіп, бұл күресті тек «орысты жау» санау мен «түрікті дос» санау тәрізді күйкі тірлік деңгейіне дейін құлдыратуға тырысты. Жалпы алғанда, бізді түріктердің досы ретінде қаралау армяндардың ең сүйікті тәсілі. Керенскийдің «Дни» газетінде үзбей мақала жазып тұратын бір армян бізді − Әзірбайжан, Еділ-Орал және Түркістан түріктерінің өкілдері: Махмут Әли бек Расул Заданы, Аяз бек Исқақиді және мені − Түркияны жақтағанымыз үшін Түркияның шпион агенттері деп «Прометей» журналына мақала жариялағаны әлі есімде. Өздері Ресейге қарсы ұлт-азаттық күрестерге қатыспайтынына қарамастан, армяндар біздерді күрдтердің Түркияға қарсы күресіне қатыспайды деп жазғырды... Бұдан асқан сорақылық бола қояр ма екен? Кей-кейде армяндардың арасынан Кавказ шебіне кіруді қуаттайтындардың да төбесін көріп қаламыз. Армянның кейбір лидерлері осы жылдың бас шенінде Париждегі «Кавказды зерттеу клубында» армяндар арасында Ресейге үміт артқан ешқандай бір саяси ұйым болмағандығы, барлық армян кавказ отаншылдары ретінде Кавказияны Ресейден құтқару жолындағы күреске белсене қатысуға әзір екені туралы жасаған мәлімдемесі кавказ қозғалысының достарының да, дұшпандарының да назарын өзіне аударған еді. Біз бұл мәлімдеме, бұдан бұрынғы Агронян, Хатисян тәрізді беделді дашнақтардың мәлімдемелері тәрізді, кавказдықтар арасына іріткі салу мақсатын кездеген маневр екенін сол заматта-ақ сезген едік. Сол кезде армяндардың бірыңғай майданға адалдығын дәлелдеп, оларда Ресейге антипатия, Түркияға симпатия пайда болғанын көрсетіп, бізді соған сендіруге тырысқан грузиндер, солтүстік кавказдықтар да болды. Олардың пайымдауларына қарағанда, осы өзгерістерді біздің байқамай келуімізге армяндарды ылғи да құбыжық етіп көрсететін әзірбайжандар кінәлі көрінеді... Алайда «Последние новости» газетінде Агронян мен Хатисянның осы мәлімдемесі хақында хабар басылмай жатып, Хатисян армяндардың Ресейге деген симпатиясы ешқашан өзгермейтінін білдіруге және армян ұлттық бағдарламасының басты мазмұны − Түркиядағы армяндар қоныстанған уәлаяттарды бөліп алу екенін ашық жариялауға асықты. Наурыз айында Парижде жиналған «Дашнақ» партиясы армяндардың Ресей жағында екенін білдіретін бір қаулы қабылдады. Хондокарян деген біреудің Керенский шығаратын «Дни» газетінде (23 көкектегі 171-саны қаралсын) жарияланған «Армяндар және Прометей» атты мақаласы армяндардың ұлттық саяси ахуалын неғұрлым анығырақ көрсете түсетін материал. Армяндардың Ресейге және Түркияға деген бұрынғы көзқарастарының өзгергені туралы мәлімдемелерін теріске шығарғаны үшін Хондокарянға рахмет айтуға тиіспіз. Хондокарян мырза «Ариеник», «Нұр-аур», «Арач», «Аусабер» деп аталатын дашнақ газеттеріне сүйене отырып, армяндар Біріккен Арменстан үшін күресіп келген бұрынғы мақсаттарынан баз кешпейтінін тағы бір рет дәріптеді. «Біріккен Арменстанның» іс жүзінде көздеп отырғаны − Кавказ Арменстаның Түркия Арменстанымен қосып, ұлы Арменстан жасау және оны Ресейдің қол астына кіргізіп, оның қамқорлығында ұстау. Мен «Дни» басылымынан Хондокарянның армянның ең беделді газеті «Айренің» Кавказдың азаттығы мен Ресей империясына армяндар қандай көзқараспен қарап отырғанына куә болатын дәлелдер келтіремін: «Кавказды көршілеріміздің және орыстардың да армян тәуелсіздігі хақында армяндар көзқарасының өзгергендігі туралы пайымдауларына ешқандай негіз жоқ... Біз өз өмірімізді аман сақтап қалуымыз үшін қашанда көмегіне мұқтаж болып келе жатқан Ресейді бұдан былай да ең жақын досымыз деп санаймыз». Енді назарыңызды «Аусабер» газетіне аударамын: «Егер бүкіл дүние жүзіндегі барлық мемлекеттер армян мәселесінің шешілуін құптап, жалғыз Ресей оған қарсы болса, онда армян мәселесі шешілмейді. Ал оған керісінше, бүкіл дүние жүзі елдері қарсы болып, жалғыз Ресей жақтайтын болса, онда армян мәселесі, сезсіз, шешіледі» («Днидің» 171-саны). Армяндар кавказдықтардың Ресейге қарсы бағытталған ұлт-азаттық күресі шебіне кірмейтіні дашнақтардың осы екі беделді басылымының жазғандарынан ап-анық көрініп тұр. Армяндардың Кавказ ұлт-азаттық шебіне кіруіне, кейбіреулер мәлімдеп жүргеніндей, Әзірбайжан кедергі келтіріп отырған жоқ. Шын мәнінде армян дашнақтарының орыстармен − дос, түріктермен дұшпандық саясаты Ресей отаршылдарына қарсы Кавказ бірыңғай майданын құруға тосқауыл болуда. Дашнақтардың мұндай саясаты армян мәселесін өзінің табиғи одақтасынан − кавказдықтардың ортақ жауы орыс империализміне қарсы күрес майданынан айырып аулақтатады.

1933 ж., №42

Кеңестік Ресейдің сыртқы саясаты аса қолайсыз бір жағдайға душар болып отыр. Алдымен кеңестік Ресей мен Манжурия арасындағы жанжалдан бастайық. Жанжал большевиктер Солтүстік Манжурия темір жолына қарасты (Шығыс Қытай) 102 локомотивті (паровоздарды) 990 жолаушы және 4000 жүк вагондарын Манжурия шекарасынан шығарып, Транс Байкал және Уссурии темір жолдарына алып кетуімен басталды. Манжурия үкіметі осылардың бәрін қайтарып беруді талап етті. Ал большевиктер болса патшалық Ресейдің көмегімен салынған осы темір жолды (патшалық Ресейден мұраға қалған) Ресейдің өз мүлкіндей санап, Манжурия үкіметінің әлгі талабын орындаудан бас тартты. Манжурия үкіметі өзінің заңды құқығын қорғап және большевиктердің өздері жариялаған принциптеріне сілтеме жасай отырып, патшалық Ресей әлсіз Қытай үкіметіне күштеп таңған заңсыз келісімді енді мойындай алмайтындықтарын білдіріп, большевиктердің Манжурия темір жолын басқару құқығын тоқтатып тастады. 1929 жылы Кеңес үкіметі мәні, маңызы бұдан әлдеқайда кем болған жанжалға байланысты Қытайға қарсы соғыс бастаған болатын. Енді, міне, Манжуриямен қарулы қақтығысқа барудан сескенуде. Өйткені Манжурияның артында Жапония тур. Осыған орай, күллі Еуропаның оңшылдары да, солшылдары да кеңестік Ресей мен Жапония арасында бір соғыс болмай қоймайды деп пайымдауда. Большевиктердің озбыр қылықтарынан Батыс та сескене бастады. Батыс әліптің артын бағуда. Ағылшын инженерлерінің соты жөнінен шығарылған үкім бүгінгі күннің барометрі іспетті десе де болғандай. Экономикалық шпиондықпен және зиянкестікпен шұғылданған 6 ағылшын инженеріне шығарылған сот үкімі тым жеңіл болды. Олардың екеуі ғана (2 және 3 жылдық қамаумен) жазаланды. Ал Кеңес үкіметі бұрын мұндайларды тек өлім жазасына үкім етіп келген болатын. Кеңес үкіметі бұл жолы қорықты. Кеңес үкіметінің сот үкіметіне орай, Англия большевиктермен жаңа сауда келісімін жасау жөнінде жүргізіп жатқан келіссөздерін тоқтатты және Ресейден импортталатын товарға ішінара шек қойды. Мұндай шара большевиктердің сыртқы саудасына ауыр зиян келтіретін болады. Ағылшын инженерлерінің сотталуы большевиктерге тағы бір жағынан соққы болып тиді. Рузвельттің АҚШ-қа президент сайлануына байланысты соңғы кездері Кеңес үкіметін тану жөнінде әңгімелер шыға бастап еді. Кеңес үкіметі де одан үмітті болатын. Енді ағылшын инженерлерінің сотынан соң Американың Кеңес үкіметін тануы әлі де ұзақ бір мезгілге қалдырыла тұруы тиіс деген пікірді қуаттаушылардың дауыстары күшейе түсуде. Алманияда национал-социалист Гитлер үкіметінің ел басына келуі көптеген адамдарға Алмания мен Кеңес үкіметі жауласуының басы болып көрінді. Гитлер үкіметінің тек большевиктерді ғана емес, тұтас марксшілдерді айыптауы қисын бойынша солай болуға алып келері сөзсіз еді. Бірақ олай болмады. Гитлер үкіметінің еврейлерді қудалауға алуы Америкада болсын, Еуропада болсын оған қарсы жеккөрушілік сезімдерін өршітті. Версаль шартының кейбір баптарын реттеуді және кейбір баптарын Алманияның пайдасы жағына қарай өзгертпеуді жақтаушылар енді өз көзқарастарын табанды түрде қорғай бастады. Алманияның Кеңес үкіметіне қарсы батыл шыға алмауының бірі себебі де осы сыртқы жағдайдың оған ыңғайсыз бағытта дами бастағаны еді. Большевиктердің Алманиядан үрейленуі орынсыз болып шықты. Гитлер үкіметі Кеңес үкіметімен арадағы достық ынтымақтастық байланыстарды үзгісі келмейтіні туралы Алмания басылымдарының соңғы мәлімдеулері большевиктердің көңілін тыншытқандай болды. Сонымен бірге большевиктер ертеңгі күндерінің қамын ойлап, Польшамен қатынасын жақсарту шараларын қарастыруға кірісті. Кеңес үкіметі Кіші Антанта, яғни Чехословакия, Югославия және Румыния мемлекеттеріне көзқарастарын өзгерте бастады. Бұған дейін Кеңес үкіметі Кіші Антантаның құрылуын кеңестік Ресейге шабуыл жасауды көздеп, арнайы ұйымдастырылған дұшпандық әрекет деп санайтын. Енді Мәскеу осы Кіші Антантамен де түсіністік табу жолдарын іздестіруде. Баспасөз ақпаратына қарағанда, Кеңес үкіметінің бастамасымен Кіші Антантаға мүше елдер арасында өзара шабуыл жасаспау және бірін-бірі ресми түрде тану турасында келіссөздер жүріп жатқан көрінеді. Бұларға қосымша ретінде мынаны да айта кеткен артық болмайды. Алмания мен кеңестік Ресейді достастырған бір басты дәнекер − екеуінің де Версаль келісіміне қарсы болуы еді. Алмания Версаль келісімінің тек өзіне қатысты баптарының өзгертілуін талап етсе, большевиктер қазіргі Еуропа мен дүниежүзілік жағдайға шешуші ықпал ететін осы келісімді бүкілдей күшінен қалдыруды кездейтін еді. Версаль келісімі өзгеріссіз қалуын жақтап, қорғап отырған елдер − Франция, Польша және Кіші Антанта (Чехословакия, Югославия, Румыния) мемлекеттері. Кеңес үкіметі, егер өзі дұшпандық пиғыл танытып келген Версаль келісімін жақтаушы елдермен тіл табысуға ұмтылмаса, арақатынасын жақсартпаса, онда оның қандай қиын жағдайға тап боларын осыдан-ақ байқауға болады... Егер Кеңес үкіметі өз ішіне алаң болмаса, онда мұншалық дәрежеде қорықпас та еді. Мұншалық дәрежеде мүләйім болмас еді және өздері ең бір жек көретін елдерімен мұншалық дәрежеде жұмсақ тілмен сөйлеспес еді. Еуропа баспасөздерінде кеңестік Ресей тап болып отырған шектен тыс қиыншылықтар туралы көп және жиі-жиі жазыла бастады. Онда ашаршылық болып жатқаны хақында көп айтылуда. Қызыл Армия ішінде туыла бастаған наразылықтар жөнінде де ақпараттар басылуда. Кеңес газеттерінде елдің шет аймақтарындағы «ұлтшылдардың» бас көтерулері туралы ызалы материалдарға көп орын берілуде. Мәскеуден шығатын «Известия» газетінің хабарына қарағанда, телқұжат жүйесі барлық қалаларда, қалашықтарда, колхоз-совхоздарда, Кеңес Одағының Батыс Еуропамен шекаралас аймақтарының бәрінде жолға қойылуда. Кеңес Одағының 25 қаласында тұратындар (бұлар арасында Түркістаннан бірде-бір қала жоқ), Ресей мен Батыс Еуропа шекарасының 100 километр аралығында, Мәскеуде, Петербургте, Харьковта, Мәскеу мен Петербург маңындағы 100 шақырымдық аумақта, Харьков төңірегінде 50 шақырым аумақта тұрып жатқандар ғана төлқұжат жүйесіне тартылмайды. Кеңес үкіметінің тарихта бұрын-соңды көрмеген мұндай шараларға баруына өздеріне жау пиғылдағы элементтермен күресу қажеттілігі итермелеп отыр. Бүкіл елді қамтыған осындай «тазалау» шараларына қарап, большевиктердің жауы қаншалықты мөлшерде көп екенін анық аңғаруға болады.

1933 ж., № 42

Лондонда шығатын «Дели экспресстің» хабарына қарағанда, Кеңес үкіметі едәуір мөлшерде Канада бидайын сатып алмақ көрінеді. Бұдан бұрын большевиктер Франциядан және Аргентинадан да көп мөлшерде астық сатып алмақ болатын. Осы газет большевиктер тағы Солтүстік Америка елдерінен де бидай сатып алу туралы келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлайды. Осыған қарамастан, большевиктер мен олардың сойыл соғарлары колхоз саясатының жеңістері туралы насихатын күшейте түсуде. «Яш Түркістанның» өткен санында қысқаша хабарлағанымыздай, Ресей-Манжурия жанжалы күтпеген нәтижелерге апарып соғуда. Жапония арқа сүйеген Манжурия үкіметі Кеңес үкіметіне өз талаптарын орындатуда Қытай үкіметіне қарағанда өтімді болып шықты. Ол большевиктерді жол салуға мәжбүр етті. Кеңес үкіметі Манжуриямен арасындағы жанжалдың нәтижесінде Жапониямен қақтығысқа барудан қорқып, Солтүстік Манжурия (Шығыс Қытай) темір жолын Манжурияға сату туралы шешім қабылдады. Көне Ресей мен Қытай арасында жасалған және Кеңес үкіметінің Манжурия темір жолына ие болу құқығын қамтамасыз еткен бір келісім бойынша Қытай мемлекеті бұл темір жолды 1938 жылы сатып алуға хақылы болатын. 1939 жылы темір жол Қытай жағына бүтіндей өтіп болуы тиіс еді (егер патшалық Ресей өмір сүргенде, бұл темір жолды ешқашан қолынан шығармас еді). Жапониямен қақтығысудан именген большевиктер патшалық Ресейден мұраланып, өздері барынша қорғаштап келген Манжурия темір жолын енді, қытайлардың наразылықтарына құлақ аспастан, Манжурияның пайдасына «өз еркімен» беріп отыр. Қазіргі мәселе тек темір жолдын бағасында ғана қалды. Кеңес үкіметі енді темір жол басқарудың манжуриялық қағидаларына, яғни кеңестік ықпалды әлсіретіп, манжуриялық ықпалды күшейтуге мақұл.

1933 ж.,№ 43

Манжурияға байланысты жүріп жатқан Жапония − Қытай қақтығысы жапондардың күткен нәтижелерін беруде. Қытайдың Жапонияға шамасы келмейтіні белгілі болды. Оның Ұлттар Ұйымынан күткен үміті де ақталмады. Ұлттар Ұйымының ұйғарымы бойынша Қытай 24 мамырда Жапонияға қарсы ресми соғыс жариялау құқығына ие еді. Өзінің ақпан қаулысында Жапонияның Қытайға қарсы іс-қимылдарын айыптап, Ұлттар Ұйымы, егер Қытай Жапонияға қарсы соғыс жариялайтын болса, онда Қытайға көмек көрсетпек болды. Алайда жағдай қытайлардың және олардың күмәнді достарының еркінен басқа бағытта өзгере бастады. Соғыс Қытайлардың әлсіздігін, жалғыз өзі Жапонияға төтеп бере алмайтынын мейлінше анық паш етті. Жапония армиясы Тяньцзин мен Пекинді қауіп астында ұстады... Америкадағы және Еуропадағы ішкі экономикалық дағдарыс Қытайға жаны ашығандықтан емес, Қиыр Шығыста Жапонияның күшейіп кетуіне тосқауыл қою тұрғысынан Қытайға көмектеспек болған елдердің қол-аяғын матап, мұршасын келтірмеді. Америка Құрама Штаттары мен Мәскеу большевиктерінің Қытайға өте-мөте көмектескісі келіп-ақ еді... Нәтижесінде Қытайға Жапониямен турадан-тура жол қою шартына барудан басқа жол қалмады. Жапондар мұндай шартты көптен бері-ақ күтуде болатын. Бірақ оған Қытай жағы көнбей келе жатқан-ды. Енді, міне, Жапония мен Қытай арасында шарт жасалды. Шарт бойынша Қытай Жапонияның Манжуриядағы қазіргі ықпалы мен мүдделерін тануға мәжбүр болды. Алайда Жапониямен жасалған осы шарт Қытайда үкіметке қарсы жаңа қарсылықтар тудырды. Контондағы «Қытай Кеңес үкіметі» Нанкин Орталық Үкіметінің Жапониямен жол салу шартына барғаны үшін наразылық жариялады. Осы тұста Мәскеу большевиктерінің бұрынғы досы христиан дініндегі қытай генералы Фран Юсэн саяси ойын сахнасында төбе көрсетіп қалды. Ол Нанкин үкіметіне қарсы күресуге ант ішті. Бұл арада Мәскеу большевиктерінің террорлығы белгілі рөл атқарды. Жапон империализмін Манжуриядан қуалап шығару туралы жұрттың бәрінен көп айғайлайтын да большевиктер еді. Олар өздерінің партиялық басылымдарында бұл туралы сан құрғатпай жазатын. Өздері көне Ресейден мұраға қалған Қытайдағы құқықтарынан аз да болса баз кешкісі келмейтін орыс большевиктерінің ең жақсы көретін ұраны: «Тарт қолыңды Қытайдан!» болатын. Кеңес Сыртқы істер министрі Литвинов Ұлттар Ұйымында «Қытай үшін!», «Қытай құқығы үшін!» деп жұрттың, бәрінен өткен қамқоршы болып көрінуге тырысатын. Бірақ Қытайдың Жапонияға күші жетпейтіні анық білінген кезде Қытайға бірінші болып Мәскеу большевиктері қиянат жасады. Қытайдың мүддесін бірінші боп солар сатты. Жапониямен араларының ушығып кетуінен қорыққан Мәскеу большевиктері, Қытайдың наразылық білдіруіне қарамастан, Манжурия темір жолын Манжурияға сатып беру туралы ұсыныс жасады.

1933 ж., №43

Үстіміздегі жылдың бас шенінде Түркістанда болып қайтқан бір «интурист» бізге өзінің сол жақтан алған әсерін әңгімелеп берді. Бұл адам еліміздің ірі қалаларын түгел дерлік аралаған. Орыс тілін білуі және біздің тілімізден де ептеп құралақан болмауы себепті, ол бұл өлкеге сырттан баратын былайғы жұрт аңғармаған көптеген мәселелерді дәл аңғарып, дұрыс түсінген. Түсінікті себептерге байланысты бұл «интуристің» атын атай алмаймыз. Сондай-ақ оның Түркістан әсері хақында бізге әңгімелеп бергендерінің де бәрін жариялауға шарасызбыз. «Интурист» сөзін былай бастады: «Менің Түркістаннан алған әсерім: бұл елді аштық жайлаған. Қай жатыңа қарасаң де ашаршылықтың белгісі көзге ұрады. Орта Азия темір жолы бойында, Түрксіб бойында, станцияларда, ірі және шатын қалаларда − қай жерге барсаңыз да алдыңыздан аш адамдар шытады. Ашаршылыққа душар болғандар Түркістанның жергілікті халықтары. Елдің әр түкпірінде − Қазақстанда, Қырғызстанда, Өзбекстанда және Түркіменстанда ашаршылықтың себебі туралы жергілікті тұрғындарға сұраулар қойып, жауап алдым. Ал үкімет пен партия қызметкерлері ашаршылықтың себебін сұрасам, қашқалақтап, өтірік жауап қайырады. Олар: «Түркістанда ашаршылық ауық-ауық болып тұрады. Төңкерістен бұрын да ашаршылық болған», − дейді. Бірақ үкімет пен партияның жауапты орындарында отырмаған қатардағы адамдар ашаршылықтың шын сырын бүркемелемей ашық айтуға тырысады. Өзбекстандағы және Түркістандағы ашаршылықтың ең басты себебі − дәнді дақылдар егетін жерлердің мақта егуге берілуінен еді. Өзбекстанда күріш жетпеуі қатты сезілді. Менің естуімше, кей жердегі жергілікті тұрғындар өздері әдетте коп тұтынатын күріштің жүзін көрмегелі талай заман болған тәрізді. Ашаршылықты тудырған себептердің бірі колхоздар болып табылатыны ешкімге құпия емес. Алайда үкімет пен партия ұйымдарының жауапты қызметкерлері ашаршылықтың себебін колхоздарға көз бояп кіріп алған қайдағы бір тап жауларынан көреді. Қарапайым бұқара мен қатардағы қызметкерлер істің шын мәнін онша коп жасырмайды. Олар колхоздарды ашаршылықтың қайнар көзі деп есептейді. Самарқанда болғанымда бір белгілі коммунист маған колхоздардың Түркістанға сәйкес келмейтінін, Түркістан халқы Мәскеудің мұндай «жақсылығына» лағнет айтатынын білдірді. Қазақстан мен Қырғызстандағы ашаршылықтың басты себебі ретінде жергілікті тұрғындар колхоздармен қатар күштеп отырықшыландыруды айтады. Қызмет бабы бойынша қазақ және қырғыз тұрғындарымен жақын араласып жүрген кейбір партия мүшелері отырықшыландыру бұл халықтар үшін аса бір тиімсіз жағдайда жүргізіліп жатқанын жасырмайды. Жаңадан отырықшыландыратын шаруашылықтарға бөлінетін жерлердің көбі көшпелі және жартылай көшпелі жергілікті шаруалардан тартып алынып, Ресейден келген келімсектерге үлестіріп беріліп қойылған және үздіксіз беріліп жатыр. Орыс шаруалары қалаған жерлеріне қазық қағып қоныстануда. Үкімет солар жағында. Жаңадан отырықшыланған қазақ-қырғыздарға не баспана үшін, немесе азық-түлік үшін ешқандай көмек көрсетпейді. Көмек көрсеткен жағдайда, ондай көмек тым мардымсыз. Ақыры отырықшылануға қажетті ең қарапайым шарт-жағдайлардың өзін әзірлей алмай, қайтадан көшпенді күйге түсуге мәжбүр болады. Солардың арасында Әулиеата аумағының қазақтары да бар. Мұндағы бірталай отбасы өздеріне берілген жерлерін тастап, қайтадан көшпелі мал шаруашылығымен шұғылдануға өткен. Бірақ оларда мал дейтін мал да қалмаған. Көбі ашаршылық азабын тартып, өліп жатыр. Түркістан оқу орындары студенттерге лық толған. Тек Өзбекстанның өзіндегі жоғары оқу орындарында 10 мыңнан аса студенттері барын айтады. Оқу ғимараттары жетпейді. Түркістандықтардың өзінен шыққан оқытушылар тым аз. Білікті оқытушылар дайындауға жеткілікті дәрежеде мән берілмейді. Өйткені большевиктерге білікті педагогтардан гөрі, коммунистік мұраттарды насихаттайтын насихатшылар мен үгітшілер керек. Олар осындай кадрлар дайындауға баса көңіл бөледі. Бір жауапты орында отырған оқу-ағарту қызметкеріне мен: «Сіз неліктен педагогтар дайындау үшін Түркияға жастарды жібермейсіз, қазір Түркия Кеңес үкіметінің досы, ал Мұстафа Кемал Ата түрік болса өз халқын шетелдіктердің тепкісінен және ішкі опасыз күштерден құтқарған нағыз төңкерісшіл күрескер емес пе?» − деп сұрақ қойдым. Ол мынадай жауап берді: − Біз − коммунистер − Мұстафа Кемалды нағыз төңкерісшіл деп есептей алмаймыз. Ол бар болғаны бір ұлттық реформатор («национал-реформист») ғана. Қазіргі Түркияда буржуазиялық идеология өмір сүруде. Егер біз оған жастарымызды жіберсек, оларды буржуазиялық батпаққа өзіміз итеріп түсірген боламыз. Бізге керегі: ұлтшылдар мен ұлттық әсемпаздар емес. Бізге керегі: төңкерісшілдер мен дүние жүзі пролетарлық төңкерісі үшін бел бұған күрескерлер. Кемал біздің сыртқы саясатымыз тұрғысынан досымыз тәрізді болып көрінгенімен, кемализм ұлттық күрестің негізі ретінде бізге біздің өз ішімізден шыққан кері-төңкерісшілерден де қауіптірек. Өйткені кемализм − өзінің сыртқы көрінісі жағынан ғана − төңкерісшіл, ал ішкі мәні жағынан − барып тұрған кері төңкерісшіл. Біз бұған керісінше бағыт ұстаймыз. Сол себепті кемализм − бізге тек жарамсыз ғана емес, біздің жауымыз да болып табылады». Біз бұл арада «интурист» берген басқа мағлұматтарды келтіре алмаймыз. Түркістанда не болып жатқанын білгісі келетіндерге осы да жеткілікті болса керек. Мәскеу большевиктерінің кемализм туралы айтқандарына Түркия баспасөзі қандай жауап қайтарар екен?

1933 ж., №44

Шығыс Түркістанда қанды соғыстар жүріп жатыр. Бұл оқиғаларға бүкіл дүние жүзі зор маңыз беріп отыр. Түріктердің басқа өлкелерінде болып жатқан оқиғаларды сараң жазатын Түркия баспасөзі де үнсіз қала алмады. Шығыс Түркістандағы ұлттық күштерге іш тартып материалдар жариялады: «Яш Түркістанның» соңғы үш санында (43-45) тілшіміз Тәңірберді де Шытыс Түркістанның бастан кешірген тақсіреті және ұлт-азаттық күрестері жөнінде қысқаша мағлұмат берді. «Яңа милли иол» журналының 7-санында келтірілген мағлұматтардан (бұл мақала «Яш Түркістанның» 44-санына қысқартылып көшірілген) және журналымыздың өткен санында басылған Жаркент пен Қашқардан түскен хаттардан осы елдегі көтерілістің күш-қуаты мен ауқымы, мақсаты туралы белгілі бір дәрежеде пікір түюге болады. Шытыс Түркістан көтерілісшілдері, бұдан бұрынғы көтерілісшілдер сияқты, атамекенін қытайлардан біржола азат етуді көздеп отыр. Бұл мақсаттарына олар ішінара болса да қол жеткізгендей сыңайы бар. Шығыс Түркістан соғысы бізге − басқа өлкелердегі түріктерге − қайда болсақ та қолымыздан келген барлық шараларды қолданып, шығыс түркістандықтардың ұлт-азаттық күресіне көмектесу және кейбір орыс басылымдарында оқиғаның шығу себептері бұрмаланып көрсетілуіне байланысты тойтарыстар беру сияқты аса маңызды міндеттер жүктейді. Мұның өзі шын мәнінде айтпаса да түсінікті жайт. Дегенмен, екі оқиғаға байланысты біз бұл арада біраз тоқталып өтуді жөн көріп отырмыз. Бірінші оқиға. Осыдан біраз бұрын бір лектор өз сөзінде Кеңестердің қол астындағы Түркістаннан келген бір адамның айтқандарына сілтеме жасай отырып, қазіргі Шығыс Түркістандағы оқиғалар большевиктердің қолымен істеліп жатқанын айтқан еді. Өзінің осы сөздеріне ол шынымен сене ме, жоқ па? Ол жағы бізге беймағлұм. Біздің білетініміз: көтерілісшілердің, қолына өткен барлық қалалар большевик агенттерінен тазартылған. «Яш Түркістанның» өткен санына басылған Жаркенттен және Қашқардан келген хаттарда «Шығыс Түркістан мен Үндістан арасында сауда істері жолға қойылды» делінген. Мұның өзі большевиктік саясатқа берілген ауыр соққы болып табылады... Біз мынаны естен шығармауымыз керек. Тұрғындарының көпшілігі тарапынан, яғни түріктер тарапына ешқандай құрметке ие бола алмаған және ішкі Қытайдан тым шалғай, оқшау тұрған Шығыс Түркістанның билеушілері тек Кеңес үкіметінің жартылай ашық, жартылай астыртын көмегінің арқасында ғана өмір сүріп тұра алды. Шығыс Түркістандағы осы үкімет тұсында бұл өлкенің есігін емін-еркін ашып, қазыналарын қалауынша тонауға, экономикасын оз ықпалына біржола енгізуге мүмкіндік тапқан Мәскеу (Бұл туралы «Яш Түркістанның» 44-саны қаралсын) мұндай үкіметтің бұдан соң да өмір сүре беруіне шын мүдделі болатын. Большевиктер Шығыс Түркістанда тек экономикалық пайданы ғана емес, сонымен қатар саяси мақсаттарды көздейді. Олар ұлттық көтерілістер капиталист мемлекеттерді әлсірететіні себепті, мұндай көтерілістер тек өздеріне зиян келтірмейтін мемлекеттерде болып жатса ғана, ондай мемлекеттердегі ұлттық көтерілістерді ұйымдастыруға және жәрдем етуге қатысып отырады. Мәселен, большевиктер Голландия Үндістандағы және Яуа аралындағы ұлттық көтерілістерге шынымен-ақ көмек берді. Өйткені ол жерлердегі ұлттық көтерілістердің жеңістері тек Голландияның отаршылдық саясатына соққы беріп, большевиктердің өздеріне ешқандай бір қауіп пен ыңғайсыздық тудырмайтыны себепті солай болды. Тіпті мұндай көмек Кеңес үкіметінің «шапағатты отаршылдығы» үшін қолайлы алғышарттар жасайтын еді. Шығыс Түркістанда жағдай басқаша. Бұл жердегі ұлттық күрестің жеңісі Кеңес үкіметі мүдделеріне, оның жаңа отаршылдық саясатына қауіп тудыратын болады. Жапонияның Манжурия арқылы Моңғолстанға жақындасуы, бір жағынан, Англияның Тибетке саяси-экономикалық билік жүргізуі, екінші жағынан, большевиктерді Шығыс Түркістан мәселесінде барынша абай болуға мәжбүр ететін факторлар. Оқиғалар мен жалпы саяси жағдай Шығыс Түркістандағы Қытайға қарсы ұлт-азаттық күрестер тек большевиктердің еркімен ғана болып жатыр деген пікірді теріске шығарады. Екінші. «Яш Түркістан» адресіне бұған дейін белгісіз болып келген «Шығыс Түркістанды құтқару комитеті» деген ұйымның атынан жасалған мәлімдеменің бір нұсқасы келіп түсті. Бұл мәлімдеме тұр жағынан да, мазмұн жағынан да біздің симпатиямызды тудырмайды. Оның мазмұны Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық күрестердің мақсат-мүддесімен ешбір сәйкеспейді. Оны теріске шығарады. Мәлімдемені егжей-тегжейлі талдап отырмаймыз. Оның диалектісі де Шығыс Түркістан түріктерінің диалектісіне ұқсамайды. Мәлімдеме Қытай үкімет орындарының Шытыс Түркістандағы озбырлықтарын, жауыздықтарын санамалап келеді де, ақырында Қытай аумағында автономия талап етумен аяқталады. Мәлімдеменің 4 және 10-тармақтарында «Орталық (Қытай) үкіметпен арадағы барлық қатынас қағаздары қытай тілінде жазылады» делінген. 10-тармақта «Түркістандағы халықтың ризалығын алмайынша ішкі Қытайдан мұғажыр әкелмеу» деп жазылғанымен, қытай тілі − мемлекет тілі ретінде күшке енсе, онда Шығыс Түркістанға қытайларды қоныс аударуға ең қажетті алғышарттардың бірі жасалды деген сөз. Мұндай хатты күресіп жатқан Шығыс Түркістан жазды деуге мүлде ауыз бармайды. Мәлімдемені тарату тәсілі де оның растығына деген күдікті күшейте түседі. Көп уақыттан бері Қытайға қарсы қанды күрестер жүргізіп келе жатқан шығыс түркістандықтар Еуропаға келгенде жасырынып жүріп аноним мәлімдеме таратқанына сену қиын-ақ. Шығыс Түркістанды құтқару күресінің мақсатын Қытай шекарасы ішінде автономия құру деңгейіне дейін құлдырату және шытыс түркістандықтардың сыртынан Шығыс Түркістанды құтқару комитетімен ойнау − қауіпті іс. Мұндай ойын Шығыс Түркістан үшін де, жалпы түріктердің өзара бауырластығы үшін де аса залалды. Шығыс Түркістан мәселесіне біз өз отанымыз мәселесіндей қараймыз. Алайда бұл Шығыс Түркістанның өз күрескерлерінің қатысуынсыз, өздерінің басқаруынсыз басқа өлкелердегі түріктер Шығыс Түркістан комитетін құра беруіне болады деген сөз емес. Шығыс Түркістанды Қытайдан құтқарудан бұрын, оны осы тәрізді аноним мәлімдемелер мен жалған комитеттерден де құтқару лазым.

1933 ж., № 46

(Кітабият) Әзірбайжанның ұлттық саяси қайраткері, доктор Мирякуб бек француз тілінде «Кавказ мәселесі» деп аталатын бір кітап басып шығарды. Басынан аяғына дейін Кавказияның бірлік-ынтымақ мұраттарына қалтқысыз қызмет ету тұрғысынан жазылған бұл кітап Кавказ мәселесі қызықтыратын кез келген адам үшін аса құнды. Кавказ мәселесі − Әзірбайжан, Солтүстік Кавказ, Грузия және Арменстан мәселелерінің біріккен қосындысынан тұрады. Мирякуб бек осы төрт ірі топтың бәріндегі ұлттық күрестердің жағдайларына талдау жасайды. Осы талдауы арқылы автор Біріккен Кавказ мемлекетін құру жолындағы бұрынғы қиындықтарды саралап талдап, Кавказ мәселесінің болашағына дұрыс жол көрсетеді. Кавказиядағы осы төрт топтың әрбірінде ұлттық қозғалыстың жай-күйі түрліше жағдайда еді. Сол себепті өздерінің тәуелсіз мемлекетін құру орайын іздеу барысында олардың күш-қуаты бірікпеді. Мен бұл жолы осы мазмұны терең, аса құнды еңбекке жан-жақты талдау жасап жатпаймын. Мен тек қана Кавказ сырты Федерациясының құрылуына, оның Түркиямен арадағы келіссөздеріне, бөлшектенуі мен жекелеген әлжуаз ұлттық республикалардың құрылуына арналған тауарларына байланысты қысқаша тоқталып өтпекпін. Кавказ сырты ұлттық қозғалыстарының тарихындағы осы бір қысқа ғана уақыт күрделі оқиғаларға толы болғанына қарамастан, ол оқиғалар біздің түркістандықтарға өз деңгейінде мағлұм емес. Кавказ сырты Федерациясы Ресейдегі Уақытша үкіметтің құлауы және мемлекет мекемелерінің Кеңестер қолына өтуінен соң бірден ұйымдасқан жоқ. Орталық Ресей үкіметінің біртіндеп жойылуы әзери түріктердің Ресейден бөлінуіне қолайлы жағдай жасағанымен, армян және грузиндердің лидерлері үшін бұл бір аса ауыр «эксперимент дәуірі» болды. Mіне, осы арада әзерилер мен олардың көршілері арасындағы ұлттық, саяси және рухани өзгешеліктері тебе көрсетті. Әзірбайжан зиялыларының басым көпшілігі мен халық бұқарасы Ресейге саяси және рухани жақтан бүтіндей жат, бөгде еді. Грузия халық бұқарасының атынан сөйлеп жүрген грузин меньшевиктері өздерін және көпшілік халық бұқарасын мәдени және саяси жақтардан орыстар мен Ресейден мүлде бөлекпіз дей алмайтын. Ал армяндарға келсек, олар Ресейді Түркияға және жалпы түріктерге қарсы тұруда өздерінін қамқоршысы, тірегі есептейді. Ресейсіз, орыстарсыз өздерінін өмір сүріп тұруы мүмкін емес деп санайды. Бұл екеуі әзери түріктер ұстанып отырған «Табиғи ұлттық жолға» кіруі үшін оларды соған итермелейтін төтенше жағдайлар туылуы лазым еді. Грузия мен армяндардың ұлттық қозғалыстарын және олардың Кавказ сырты федерациясын ұйымдастыру дәуіріндегі ойнаған рөлдерін жазған тұстарында Мирякуб бек кейбір ағаттықтарға ұрынады. Алайда бұл оның шығармасына пәлендей бір нұқсан келтіре алмайды. Алыс болашақтың мүддесі тұрғысынан, таяуда бастан кешкен оқиғалардағы ұсақ-түйек азаттықтарды ұмытшақтық пердесімен бүркемелеп кете білудің өзі де саяси қайраткердің сапасын айқындайтын басты белгілердің бірі болып табылады. Уақытша үкімет құлағаннан кейін Тифлисте әзери, грузин және армян өкілдерінен құралған Кавказ сырты комиссариаты Түркиямен келіссөздер жүргізе бастайды. Келіссөздер кезінде қайшылықтар бірден-ақ көрінеді. Өз ішінде әзерилерге екінші дәрежелі орын бере отырып, Кавказ сырты комиссариаты Кавказ сыртын Ресейден болу жолдарын іздеу былай тұрсын, кезінде Түркияға Қарыс, Ардахан, Батумдарды иелену құқығын беру жөнінде кеңестік Ресей өзі де қолын қойып қостаған Брест-Литва келісімін де мақұлдай алмады. Кавказ сырты өкілдерімен ырғасып отырмай-ақ, осы үш уәлаятты басып алуға түріктердің толық мүмкіндігі де, құқығы да бар еді. Кавказ сырты түрік әскерлеріне ешқандай қарсылық та көрсете алмас еді. Соған қарамастан, Түркияның Кавказ сырты өкілдерімен келіссөздер жүргізуге мақұл болуы, шынында, Кавказ сыртының өз алдына тәуелсіз ел болып құрылуына мақұл екенін көрсетеді. Ал Кавказ сырты комиссариатының өкілдері Брест-Литва шартын мойындауға мақұл болды. Трабзон конференциясы осымен аяқталды. (1918, 27 ақпан − 1 көкек). Грузиндер мен армяндар көпшілік болуы себепті, Кавказ сырты Парламенті Трабзон конференциясының қаулысына разы болмай, 1914 жылты шекаралық аймақты қорғап қалу үшін Түркиямен соғысу туралы шешім қабылдады. Кавказ сырты Парламентінің әзери мүшелері Түркияға қарсы соғысқа қатыспайтындықтарын білдірді. Әзери түріктердің Түркияға қарсы соғысудан бас тартуына негіз болған ұлттық және діни себептердің қатарына орыс пен армян большевиктерінің Бакуді басып алуы келіп қосылды. Шынында, орыс большевиктері Әзірбайжанның астанасын жаулап алып тұрған жағдайда әзерилер Ресейдің 1914 жылғы шекарасын қалпына келтіру мақсатымен түріктерге қарсы соғысқа қалай бармақ? Сонымен Түркияға қарсы тек грузиндер мен армяндар соғысты. Бірақ соғыс ұзаққа созылмады. Түрік әскерлері Қарыс, Ардаған және Батумилерді еш кедергісіз дерлік басып алды. Тағы да келіссөзге отыру орайы туды. Бірақ бұл кезде Кавказ сырты аса бір қолайсыз жағдайда тұрған болатын... Трабзон конференциясы Кавказ сырты өкілдеріне Кавказ сыртын Ресейден бөлмей және тәуелсіздігін жарияламай-ақ, өз алдына дербес мемлекет ретінде халықаралық келіссөздер жүргізе алатын бір формада ұзақ мерзімге қала беретінін аңғартты. Ресейді анархия жайлаған. Анархия Кавказ сыртын да үрейлендірген болатын. Өзі мен Ресей арасында тәуелсіз мемлекеттің өмір сүруіне Түркия да мүдделітұғын. Түріктер Кавказ сырты өкілдерін тұп-тура осы жолға салуға әрекет етті. Сонымен 1918 жылдың 22 көкегінде, Батумда түріктермен бітімгершілік конференциясы ашылар алдында, Кавказ Ресейден бөлек өз алдына Тәуелсіз Республика деп жарияланды... Бұл ретте − әзерилердің ынтасынан тұратын ішкі күш, Түркияның қысымынан тұратын сыртқы күш − осы екі жағымды күштер мен Ресейдегі анархия тудырған жағымсыз күштер бірлесіп, бір қуатты тегеурінге айналды да, бұған дейін Кавказ сырты Парламенті қабылдамай келген Кавказ сыртын Ресейден болу идеясын бұл жолы қабылдауға мәжбүр етті. Осы тұста Грузия меньшевиктерінің бүкіл Кавказ сыртының болсын немесе жекелеген Кавказ республикаларының болсын ұлттық тәуелсіздігін жақтауда табандылық көрсеткенін айрықша атап өтуге тиіспіз. Өкінішке қарай, Кавказ сырты Федерациясының өмірі қысқа болды. Ресей сахнадан тайғанымен, оның көне саясатының ықпалы жалғасуда болатын. Күштерін біріктіріп, бір бағытта қимылдаудың орнына Кавказ сырты республикаларының мүшелері көп жақты бағыт ұстап, сырттан өздеріне тілектестер іздей бастады. Кавказ Федерациясын алдымен Грузия тастап шықты. 26 мамырда (1918 жыл) Грузия өзінің Кавказ сырты Федерациясынан шытатынын мәлімдеді. Дәл сол күні Грузияның тәуелсіздігі Алмания тарапынан танылды. Бұл екі оқиғаның дәл осылайша үйлесе кетуінің себебі Кавказда ықпалы күшейіп бара жатқан өз бәсекелесі Түркияға тосқауыл қоюды көздеген Алмания әскери топтары мен Грузия лидерлерінің астыртын тіл табысуында жатыр еді. Грузияның шығуы Кавказ сырты Федерациясының бөлшектенуіне әкеліп соқты. Сонымен 28 мамыр күні Әзірбайжан мен Армения да өздерінің жеке-жеке тәуелсіздіктерін жариялады. Осы бір тұтас дәуір Мирякуб бектің кітабында жан-жақтылы әңгімеленді. Мен Кавказияның осы кезеңімен жақын таныс адаммын. Сол себепті де Кавказ сырты Федерациясының құрылуы мен бөлшектенуінің тарихын бұдан артық толық және кемелді етіп жазу қиынға түсетінін жақсы сеземін. Мирякуб бек Кавказ Федерациясының ыдырауына бәрінен бұрын Түркия коп қайғырды деп тарихи шындыққа дәл келетін өте дұрыс пайымдаулар жасайды. Осындай пайымдаулары арқылы автор кейбіреулер тарапынан таратылып жүрген Кавказ сырты Федерациясының ыдырауына Түркия мен Әзірбайжанның жымысқы әрекеттері себеп болды деген тәрізді өтірік-өсектеріне тойтарыс береді. Біз тағы да Кеңес үкіметі мен Алман әскери қолбасылары арасында болған бір келісімге соқпай өте алмаймыз. Бұл келісім бойынша Баку мұнайын бақылау ісі алмандардың қолына өтетін болған. Алман әскерлерінің Бакуға баратын жолы − Әзірбайжан − Грузия шекарасы түрік әскерлерінің қолында болуы себепті, алман әскерлері Бакуға жете алмай қалды. Кавказ сырты Федерациясының ыдырайтыны бірден-ақ белгілі болды. Жас республикалар ортақ тіл табыса алмады. Бірінің сөзіне бірі құлақ аспайтын болды. Тіпті әскери қақтығыстар да туылып қалып отырды. Күштері әлсіреп бара жатты. Сыртқы жау − орыс большевиктері сергек болатын. Соғыстан жеңіліп шыққан соң, Түркия өзінің мемлекет ретінде аман қалуы үшін күрес жүргізуіне тура келді. Міне, осындай жағдайда Түркияның ұлттық мүддесі Антантамен жауласқан Кеңес үкіметінің мүддесімен тоқайласып қалды. Мұндай түбегейлі өзгерістер большевиктердің Кавказ сыртына сұғына енуіне қолайлы жағдай тудырды. Бірінші құрбан Әзірбайжан болды. 1918 жылы қыркүйекте түрік әскерлері тарапынан большевиктерден азат етілген Баку қаласы 1920 жылдың көкек айында қайтадан большевиктердің қолына өтті. Арменстан мен Грузия республикалары да көпке барған жоқ. Кавказ сырты Кавказдың басқа да аумақтары тәрізді түсін өзгерткен жаңа орыс империализмінің тепкісіне түсіп қалды. Таяуда ғана болған осы оқиғалардың ащы сабақтары нәтижесіз кетпеді. Кавказ халқы енді күш біріктіру мен Біріккен Кавказ конфедерациясын құрудың маңызын бұрынғы кездегіден де терең сезіне бастады. Бірақ олардың арасында армяндар тана болмай тұр. Ал Кавказ бірлігін мұрат тұтқан Әзірбайжан, Грузия және Солтүстік Кавказ бір-біріне көмек қолдарын созуда. Біртұтас Кавказ жолында тізе қоса отырып күресуде. Баршамызға аса қасиетті түрікшілдік сезімін Кавказ бірлігі ұранына дарытып, аса бір сәтті үйлесім таба алған Мирякуб бектің кітабы ортақ ісімізге көп пайдасын тигізері еш күмәнсіз. Алға қойған ұлы мақсаттарының ойдағыдай жүзеге асуы үшін кавказдық достарымызға зор табыстар тілейміз.

1933 ж., №46

(Ресейдегі түрік студенттері өмірінен) Көне досым Мирякуб бек «Кавказ мәселелері» хақындағы кітабының бір жерінде сөз арасында 1912 жылғы Балқан соғысына орай Ресейдегі әзери студенттер арасында жүз берген толқулар туралы айтады. Ол кездердің көріністері сол тұста орыс жоғары оқу орындарында жүрген түрік жастарының күні бүгін жадында. Қашанда төңкерісшілдігімен мәлім ондағы жастар тек ел өмірін білумен ғана шектеліп қалмайды. Халықаралық жағдайды да жете ұғынып шығады. Мен Ресейді реакция жайлаған, жоғары оқу орындары, әсіресе университеттер тікелей полицияның бақылауына алынған 1910-1914 жылдары Петербург университетінде оқып жүрген болатынмын. Жағдайдың сондайлығына қарамастан, біз, студенттер, саяси бой көрсетулерге шығатынбыз. Үкіметке қарсы шешімдер қабылдап, көшелерде демонстрациялар жасайтынбыз. Балқан соғысы Петербург студенттер қозғалысын қыздыра түсті. Ол кезде Ресей бейтарап болатын. Алайда ол бейтараптығына қарамастан Түркияға қарсы тұрып, Балқан славяндарына ашықтан-ашық жәрдем беретін. Петербург көшелерінде «Аясофия үстіне крест» қоюды талап еткен ереуілдер өтіп жатқан. Міне, осылардың бәрі бізді, студенттерді, қатты толқытты. Орыс курстастарымыздың төңкерісшілдіктеріне қарамастан, біз олармен ылғи да бірге шыға алмайтынбыз. Дегенмен біз − орыс және орыс емес студенттер − бірлікте университет ауласында Балқан славяндарына жәрдем жинаушыларға кедергі жасайтынбыз. Жәрдем жинаумен шұғылданып жүрген ханымдар университет ауласынан қуылып тасталатын. Ақша салынған ыдыстары тартып алынатын. Сонда да біз, түрік студенттеріне, бұлар аз көрінді. Бұларға қосымша тағы бірдеңелер істеуді ойластырдық. Ол үшін біз − әзери, татар және түркістандық студенттер, орыстардан бөлініп, өзімізше әрекет жасамақ болдық. Ол кезде қызмет бабында Петербургте тұрып жатқан түркістандық адвокат Сералы Лапиннің келісімін алып, сол кісінің үйінде бас қосып тұратын болдық. Осы бір ұмытылмас бас қосуларға қатысқан адамдардың есімдері әлі күнге жадымда сақталып келеді. Татардан бұл күнде марқұм болған Нәжіп Құрбанғали мен Сұлтанбек Мамали және қазір көзі тірі большевик Ілияс Илкиндер, әзерилерден Мирякуб бек, Шейх-Сылам Зада, Әкпар аға және басқалар бар еді. Ал түркістандықтардан Бердіғұлұлы Қақажан екеуміз бар едік. Бас қосуымыздың күн тәртібі бір ғана тармақтан тұратын. Егер Балқан соғысына Ресей араласатын болса, онда біздің позициямыз қандай болуы тиіс деген мәселе төңірегінде пікір алысатынбыз. Әңгіме ұзаққа созылатын. Әрқайсысымыз өз пікірімізді айтып қалуға тырысатынбыз. Арада 21 жыл өткен соң, ол кездегілердің бүге-шігесіне дейін еске түсіру, әрине, киын. Дегенмен сол кезде шығарған жалғыз қаулымыз бар еді. Сол қаулы есімде қалып қойыпты: онда түрік студенттері өздері оқып жатқан оқу орындарында үкіметке қарсы өткізілетін бой көрсетулерге, түріктерге қарсы жұмсау мақсатымен славяндар пайдасына жәрдем жинаушы ұйымдарға тосқауыл қою әрекеттеріне және түріктерге көмектесу үшін астыртын қаржы жинауға белсене қатысуы тиіс деген болатынбыз. Қаулыда ерекше көңіл аударылатын бір мәселе бар еді. Егер Ресей түріктерге қарсы соғысқа кірген күнде, темір жолдарды, телеграфтарды, көпірлерді бұзу мақсатында Кавказ шебіне бару керек делінеді осы қаулыда. Жолдастарымның сондағы бет-бейнесі әлі көз алдымда. Арамызда еріктілер ретінде Түркия армиясы қатарына баруға дайын екенін білдірушілер де болды. Орыс темір жолдарын, телеграфтарын, көпірлерін бұзуға қатысатын студенттердің тізімі де белгіленді. Біз бәріміз де сақадай-сай халде тұрған едік.

...Біраз уақыттан кейін мен Түркістанға барып қайттым.

Петербургке қайтып оралған соң, түркістандық Өтеген Садықұлы деген досымның езінің Петербургке келмек екенін айтып жолдаған бір телеграммасын алдым. Келетін күні мен оны вокзалға барып қарсы алдым. Екеуміз мен тұрған жерге келдік. «Аздаған алтын ақша әкелдім. Түрік елшісіне өз қолыммен табыс етуім керек еді» деді ол маған ентігін басып үлгермей жатып. Ол кезде Түркияның Петербургтегі елшісі Тұрхан паша болатын. Арада екі күн өткен соң, кешке таман көшеде адам аяғы саябырлаған кезде, Садық екеуміз Түркия Елшілігіне келіп Тұрхан пашаның қабылдауында болдық. Түрік елшісі кең қабылдау бөлмесінің ішінде оңаша отырып, бізді мұқият тыңдады. Садық отан түрік жаралыларын емдеу үшін шалғайдағы Түркістанда тұратын түрік қандастары жинаған азын-аулақ ақша әкелгенін айтқанда, елшінің көңілі босап, көздерінен жас парлады. Оған қосылып Садық екеуміз де жылап алдық. Тұрхан паша Түркістанда түріктер тұратынын білгенімен, саны қанша, тұрмысы қандай, немен шұғылданатынын білмейтінін айтты. Түрік Елшілігінен шыққаннан кейін Садық екеуміз үн-түнсіз келе жатқанбыз. Үнсіздікті Садық бұзды. Оны Тұрхан пашаның «Сіз христиансыз ба, мұсылмансыз ба?» деген сұрағы мазалап келе жатқан еді. Әңгіме былай болған: Тұрхан пашаның Түркістан түріктері өздерін қалай атайды деген сұрағына жауап ретінде Садық бірнеше рулардың атын келтірген. Біз екеуміз «қазақпыз» деген. Осы «қазақ» деген сөзді естісімен Тұрхан паша: «Христиансыз ба, мұсылмансыз ба?» деген сұрағын қойған болатын. Өйткені ол кездегі, басқа да көптеген түріктер тәрізді, Тұрхан паша орыс қазақтарын біледі екен де, ал қазақтар туралы ештеңе білмейді екен. Садық маған қарап «Мұстафа бек, түріктер бізді білмейтін болғаны ма?» деп сұрады. «Солай болғаны да», − деп жауап бердім мен оған... Бірнеше күннен соң Садық кайтып кетті. Біздің мұсылман не христиан екенімізді түріктердің білмейтіні туралы ол Түркістанда ешбір адамға айтпады. Өзі таңдап алған «Түріктер» жолын сол бұрынғысынша жалғастыра берді. Қадірлі Садық, сен қазір қайда жүр екенсің? Әлде Түркістанның қазіргі қожайындары жағынан Итжеккенге кеттің бе? Жоқ әлде аштан өліп қалдың ба?..

1933 ж., №47

Большевиктер өз диктатурасының 16 жылдығын мерекелеуде. Большевиктердің жаулары да, тіпті большевиктердің өздері де кеңестік үстемдік осыншама уақытқа созылады деп ойламаған еді. 1917 жылғы қазанда (жаңаша есеппен қарашада) Кеңес үкіметін қолына алған Лениннің өзі «Келешегі күмәнді төңкерістік эксперимент» деп қарап, Қазан төңкерісі мен Кеңес үкіметі дүниежүзілік төңкеріске ұласқанда ғана баянды болады деп санады. Ленин «Орыс Қазан төңкерісі тек дүниежүзілік төңкеріс арқылы ғана өмір сүре алады» деп есептеді. Кеңес үкіметі дүниежүзілік төңкерісті дайындаушы, ең кемінде «әлемнің ең дамыған елдері − Англия, Франция және Германияда» тез арада төңкеріс жасалуын қамтамасыз етуші штаб ретіңде танылды. Егер дүниежүзілік төңкеріс Ленин мөлшерлеген мерзім ішінде жасалмаған болса, оған Кеңес үкіметі тарапынан аз күш сарып қылынғанынан, Еуропадағы коммунистік партиялар мен топтарға материалдық және моральдық жақтан аз қолдау көрсетілгенінен емес еді. Еуропада коммунизм төңкерісін, ал отар және жартылай отар елдерде ұлт-азаттық төңкерісін жасау үшін Кеңес үкіметі материалдық жақтан да, моральдық жақтан да еш нәрсесін аяған жоқ. Ресейдің тікелей басқаруында «Коминтерн», «МОПИР» (интернационалшыл төңкерісшілдерге жәрдем көрсету ұйымы), «Крестинтерн» (Интернационал шаруалар ұйымы) тағы басқа да төңкерісшіл ұйымдар құрылды. Шалғай елдердегі төңкерістік әрекеттерге қолайлы болу үшін Кеңестік Ресей — Дүние жүзі пролетариатының отаны деп жарияланды. Қай жерден, қай елден болсын − оған келген төңкерісшілдер мұндағылар мақұрым етілген жеке бастың құқықтары мен ұлттық құқықтардан мейлінше пайдаланды. Дүниенің барлық елдеріндегі «төңкеріс мамандарының» қатысуымен жасалған «дүние төңкерісінің жоспары» орындалмай қалғаны тәрізді, кеңестік Ресейді жәннатқа айналдыру жоспары да жүзеге аспай қалды. Кеңес үкіметі өмір сүрген 16 жыл ішінде ешқандай бір онды істер болмады десек, ол да дұрыс болмаған болар еді. Табыстар да жоқ емес. Алайда мұндай табыстардың көпшілігі большевиктердің «төңкерістік жоспарларында» көрсетілгендей емес. Төменде біз кеңестік табыстардың жалпы сұлбасын беруге тырысамыз. Одан оқырмандарымыз өздері тиісті қорытындылар шығарады деген ниеттеміз. Ресейде большевиктер үкімет басына келуден бұрынғы жағдай. Көне патшалық Ресейдің орыс халқына және Ресей үстемдігі астындағы халықтарға қарсы ең соңғы қылмысы − дүниежүзілік соғыс пен төңкерістік жарылысқа жағдай әзірлеуі еді. Жарылыс сәті 1917 жылдың ақпан-наурыз айында туды. Романовтың монархиясы әп-сәтте құлады. «Ақпан төңкерісі» мемлекеттің құлдырауын тоқтата алмады. Ең таңдаулы деген шешендер мен саяси қайраткерлер үкімет басында бола тұрып, тарихи кезеңнің талаптарына жауап беруге дәрменсіз болып шықты. Төңкеріс соғыстың, жалғасы ретінде туылғандықтан, төңкерістік үкімет соғысты ең соңына дейін жалғастыра беру жағында болды. Төңкеріс кезінде Ресейде 14 миллионнан аса адам әскер қатарында болатын. Олардың басым көпшілігі өмір бойы ұлтарақтай жерге ие болуды армандаумен келе жатқан шаруалар (крестьяндар) еді. Патшалық түзімнің11 жойылуымен бірге помещиктердің мүддесін қорғап келген күш те жоғалды. Соғыстан қажыған шаруалар енді помещиктердің қараусыз қалған жерлеріне көз тігіп, әскер қатарынан қаша бастады. Ал Уақытша үкімет елдегі мұндай өзгерістерді есепке алмастан, соғысты ең соңына дейін жалғастыра беруді қуаттаумен болды. Тағы бір жағынан ұлттық мәселе де шиеленісіп кетті. Ең алдымен, Польша мәселесі күн тәртібінде тұрды. Польша төңкеріске дейін-ақ Ресейден іргесін аулақ сала бастаған болатын. Алмания үкіметі Польшаның тәуелсіздігін таныды. Ресейдің Еуропадағы бақталастары Англия мен Франция Польшаның тәуелсіздігі жөнінде патша үкіметіне баяғыда-ақталып қойған еді. Милюковтың 1916 жылы Лондонға барған кездегі жазғандары мен большевиктер тарапынан басылып шыққан ноталар бұған дәлел бола алады. Міне, осындай жағдаймен бетпе-бет тұрған Уақытша үкімет Польшаның тәуелсіздігін мойындамауға мүлде шарасыз еді. Финляндия, Украина және басқа өлкелерге сәл басқаша мәлімдеме жасады. Оларға байланысты Уақытша үкімет ешқандай бір ымыраға барғысы келмеді. Финляндия Сеймі таратылған. Және Уақытша үкіметтің бастығы Керенский финдерге екінші Николай патшаның тілімен құқай көрсетуді әдетіне айналдыра бастаған. Украина да әрі-сәрі күйде тұрды. Украина соғыс шебіне жақын болуы себепті Уақытша үкімет оған дөрекілік жасауға бата алмады. Уақытша үкімет Украинаның ішінде шұғыл бой көтерген автономияны мойындауға мәжбүр болды. Біз − түркістандықтардың да және басқалардың да автономия жөніндегі талаптарымыз ескерусіз қалды... Бұл арада әңгіме Уақытша үкіметті әлсіретіп, кеңестер мен большевиктерді күшейте түскен мәселелер хақында болып отыр. Үкімет ақпан кезіндегі сүйеніштерінен айырыла бастады. Соның нәтижесінде 1917 жылдың қазан (қараша) айында Уақытша үкімет те екінші Николайдың аяғын құшты. Большевиктер оны көп қиындықсыз құлатты. Большевиктер Үкімет басында. Большевиктердің Үкіметті жылдам қолға алуына олардың әр нәрсеге бір уағда бергіштігі де себеп болды: олар мемлекетке тездеп бітім және бейбітшілік, шаруаларға (крестьяндарға) ) жер, жұмысшыларға − билік, кейбір ұлттарға бостандық пен тәуелсіздік беруді уағда етті. Біз бұл арада Кеңес үкіметі бастан кешірген барлық оқиғаларды тізіп жатпаймыз. Ол бізді алыс жақтарға алып кетеді. Журнал талабына сай жазылып отырған мақалада әскери коммунизм «НЭП» (жаңа экономикалық саясат), кеңестік басқарудың орыс емес өлкелердегі − Украина, Кавказ, Түркістандағы жай-күйін, соғыс кезеңінің аумалы-төкпелі жағдайларын ғана баяндаған күннің өзінде шолып шығу мүмкін болмас еді. Большевиктер Брест-Литовск келісімін (1918 жылдың наурыз айында) жасау арқылы сыртқы соғыстан қолдарын босатты. Оның есесіне ішкі соғыс басталды. Ел ішінде ішкі соғыстың қажеттілігі туған. Отан әсіресе шаруалар мен жүмысшылар мүдделі болатын. Шаруалар жер үшін, жүмысшылар билік үшін соғысқа кірді. Генерал Деникин, Врангель, адмирал Колчактар тек Кеңес үкіметіне ғана қарсы емес еді. Жалпы төңкерісті тудырған негіздерге − шаруалардың жерге ие болуларына, жүмысшылар мен жекелеген ұлттардың да уақыт алға шығарған талаптарына қарсы соғыс ашқан еді. Кеңес үкіметі оларды жөнді. Жеңуі сөзсіз болатын. Өйткені бұл соғыста Кеңес үкіметі орыс халқының көпшілігінің қолдауына, орыс емес халықтардың да кейбірінің тікелей көмегіне, кейбірінің іш тартып болысуына қол жеткізе алды. Ақтарды тізе бүктірген Кеңес үкіметінің бұл жеңісі қандай нәтижелерге алып келді? Шаруалар, жұмысшылар және орыс емес ұлттар нендей нәтижелерге қол жеткізді? Біз енді осы сұрауларға шамамыздың жеткенінше жауап беруге тырысамыз. Орыс шаруалары (крестьяндары) шынында жерге ие болды. Тек Ресейдің өзінде ғана емес, басқа да өлкелерде, біздің Түркістанда да солай болды. Алайда шаруалар жерді жеке меншікке ала алмады. Ұжымдық шаруашылық жүйесі орнады. Колхоздар мен совхоздар шаруаларды жеке шаруашылық жүргізу құқығынан айырып, оларды мемлекетке басыбайлы етіп қойды. Ауыл шаруашылығына ең озық техникалардың қолданылуы да күткен үмітті ақтамады. Бір кезде бидай өндірумен атағы шыққан Ресей бүл күнде аштық апатын бастан кешіруде. Сталин Кеңес үкіметінің 12 жылдығына орай сөйлеген сөзінде: «Мынаны нық сеніммен айтуға болады. Колхоздастыру қозғалысының күшеюі нәтижесінде біз астық дағдарысынан тез арада құтыламыз. Тіпті қазірдің өзінде құтылуға таяп та қалдық. Егер колхоздастыру мен совхоздастыру тағы да қарқын ала түссе, мемлекетіміз алдағы үш жыл ішінде бидай өндіру бойынша дүние жүзіндегі ең бай ел болмаған күннің өзінде, ең бидайлы елдердің біріне айналатыны күмәнсіз», — деген болатын. (Сталин. «Ленинизм мәселелері» атты кітабының 9-тарау, 440-бетін қараңыз). Ол кезден (1929 жылы) бері колхоздар мен совхоздардың ұйымдастырылуы шынында күшейтілген қарқынмен етек алды. Бірақ бүгін кеңестік Ресей «адам жегіштер» отанына айналып отыр. Жұмысшыларға келейік. Жұмысшылар билікке ие бола алды ма? Ие болған болса, олар қандай билікке ие болды? Большевиктер қашан да өздері билеп тұрған елде «жұмысшы демократиясы» үкім етіп отырғанын жазады. Олардың жазғандарына сенсеңіз, Кеңес үкіметі жүмысшы табының арман-мүддесін білдіруші, еркі мен ұмтылысын жүзеге асырушы саяси құрылым ретінде көрінеді. Ал іс жүзінде тіпті де олай емес. Олай болуы мүмкін де емес. Өйткені жұмысшы табы, Маркс пен оның мұрагері Лениннің теорияларына қарамастан, бір ғана идеологияны қабылдап қарап отырмайды. Социалист (түрліше түстегі) жұмысшылар болғаны тәрізді, антисоциалист жүмысшылар да болады. Біз қазір Еуропада «Католик жұмысшылар ұйымының» да бар екеніне куә болып отырмыз. Егер жұмысшылар көмектеспесе және қатынаспаса, онда Италиядағы фашистер мен Алманиядағы гитлершілдер күш алуы мүмкін бола қояр ма еді?11 Жұмысшылар демократиясы дегеніміз − тарихтың табиғи қажетіне сәйкес бірігіп, бүгінгі саяси демократияның шеңберінде бола отырып, жалпы жұмысшы табының дербес тап ретінде өзін көрсете алуы болып табылады. Ақиқатын айтқанда, жұмысшылар табы дүниенің ешбір жерінде дәл кеңестік Ресейдегідей тепкі көріп отырған жоқ. Жұмысшы пролетарларының Коммунистік партияның сыртында қалған көпшілігі үкімет пен партия тарапынан «партияда жоқтар» деп аталады. Олай аталу себебі − кеңестік Ресейде Коммунистік партиядан басқа ешбір партияның өмір сүруіне жол бермейді. Кеңестік Ресейде жүмысшы жұмыс таңдау құқығынан мақұрым. Ол белгілі бір заводқа немесе фабрикаға байланған. Бір заводтан басқа бір заводқа өз еркімен ауысу құқығынан да жұрдай. Кеңестік Ресейде Үкімет жалпы жұмысшы табының қолында емес, бір тана большевик партиясының уысында. Кеңес үкіметі шындап келгенде, большевиктер айтып жүргендей, пролетариат диктатурасы да емес, пролетариат арасынан шыққан бір ғана беделсіз топтың диктатурасы. Шаруалардың ел басқаруға қатысуы туралы айтып жатудың өзі артық. Кеңес заңдары бойынша бір жұмысшының дауысы 25 шаруаның дауысына тең. Ұлттық мәселе. Большевиктік диктатураның 17-жылында кеңестік Ресейдегі ұлттық мәселе қандай жағдайда қалып отыр? Ұлттардың Ресейден бөлініп шытып, өз алдына тәуелсіз мемлекет құруына дейінгі өзін-өзі билеу құқығы туралы большевиктер тарапынан берілген уағдалар немен тынды? Ресейдегі азамат соғысы аяқтала бастағанда-ақ большевиктер (1922 жылғы 10-партия құрылтайында) ұлттық мәселе хақындағы бағдарламаларын түбегейлі түрде өзгертуге кірісті. Сталин сол кезде Сыртқы істер коммиссары міндетін атқарған Чечеринді «шын мәніндегі бос мылжыңға айналып қалған ұлттық автономия туралы көп айтады» деп сөккен болатын... Енді осы «бос сөзге» көңіл аударып көрейік. Кезінде большевиктердің ұлттық мәселе жөніндегі бағдарламасынан көрнекті орын алған осы «бос сөздің» орнына енді бүгін Кеңес үкіметі қандай нәрсені қойып отыр? Сталин енді ұлттардың бөлініп шығуға дейінгі өзін-өзі билеу құқығын тек Еуропадағы отаршыл елдерге ғана қатысты деп есептеуде. Кеңес билеуіндегі Ресейдің өз отарларына келгенде Сталин: «Бөліну құқығы Ресейге қараған ұлттардың өз қалаулары бойынша пайдаланылмайды» дейді. Ал енді осы ұлттар өздерінің осы құқықтарын қай кезде, қандай жағдайда пайдалана алатыны туралы Сталин жұмған аузын ашпайды. Арада екі жыл өткен соң, 12-партия құрылтайында, Сталин «шет аймақтарда Кеңес үкіметі орыс үкіметі ретінде көрініп отырғанын» мойындады. Сталиннің мұндай мойындауы Түркістанға байланысты болған еді. 10-қүрылтайдан 7 жыл өткен соң, 1928 жылы, Мәскеу большевиктері пролетариат диктатурасының Түркістанда пролетариатсыз жүргізіліп жатқанын айтуға мәжбүр болды. (Кеңестер Одағы Орталық, Атқару комитетінің 1928 жылы желтоқсан айындағы стенографиялық, деректерін қараңыз). Осыдан 4 ай бұрын ғана Түркістан коммунистері (Сәдуақасұлы Жанайдар, Құрамысұлы Ізмұқан және басқалары) Түркістанда етек алып бара жатқан дұшпандық әрекеттерді көре тұрып, оған Мәскеудің, өкілі Голощекиннің «батылы жетпегендіктен» тойтарыс бере алмағанын және өздерінің (Түркістан коммунистерінің) өз отанында ырықсыз күйде қалу себебін ұлттық пролетариаттың жоқтығымен түсіндірген еді. Түркістандағы Кеңес билігі іс жүзінде орыс билігі екенін көрсету үшін бұдан артық тағы қандай дәлел керек болуы мүмкін? Ұлттардың бөлініп шығып, өздерінің тәуелсіз мемлекеттерін құруға дейінгі құқықтары ақыр аяғында «бос сөз» болып шыққаны тәрізді, пролетариат диктатурасының 16-жылында дәріптеліп жатқан «ұлттардың өзін-өзі басқару» құқығын қамтамасыз ету туралы айтылып жүрген урандар да ақыр соңында «бос сөзден» басқа ештеңе де болмай шығарына біздің сеніміміз кәміл. Кеңес билігі кезінде бұдан басқаша болуы мүмкін бе? Әлбетте, мүмкін емес. Өйткені Кеңес үкіметінің табиғатында ұлттық мәселе құндылыққа жатпайды. Большевиктер ұлт мәселесін жалпы жүмысшы мәселесіне тәуелді, соның бір бөлігі деп санайды. Большевиктердің теориясы бойынша, дүние жүзіндегі мемлекеттерде жұмысшылардың мүдделері мен мақсаттары сол елдердегі ұлттардың және басқа әлеуметтік күштердің мақсат-мүдделеріне қайшы11. Кеңес билігінің он жетінші жылында да бұл елдегі ұлт мәселесі сол баяғы күйінде тұрғанын көріп отырмыз. Уақыт өте келе ұлттық өлкелердегі ұлттық коммунистер арасынан − Түркістанда, Кавказда және басқа да аймақтарда − Мәскеуге қарсы бас көтерушілер, «бос сөздің» шындыққа айналуын талап етушілер қатары барған сайын көбейе түсуде. Өйткені шет аймақтардың орыс отарына айналғанын, Түркістан мақтасы, Кавказ мұнайы өз елінің иелігіне жұмсалмай, Орталық Кеңес билігінің қажетіне пайдаланылып жатқанын ұлттық коммунистер ап-анық көріп отыр. Біз бұл арада Кеңес билігінің 16 жыл ішінде әкелген экономикалық табыстары хақында егжей-тегжейлі талдау жасап жатпаймыз. Большевиктер завод-фабрикалар салды. Ауыл шаруашылығын машиналандырды. Бұтан дейін беймағлұм байлық көздерін ашты. Алып өнеркәсіп пен құрылыстарды дүниеге келтірді. Олардың бәрі дерлік капиталист елдердің, мәселен, Алмания, Америка және Англия мамандарының басшылығында жүргізілді. Ең жаңа жүйедегі фабрика мен заводтардың жұмыс істеп жатқанына қарамастан, қажетті заттар тапшы және бағалары жоғары. Мемлекет қайыршылық жағдайында. Тұрғындар аштан қырылуда. Кеңес ақшасының құны жоқ. Кеңестік Ресейдің 16 жыл өткеннен кейінгі жағдайы, міне, осындай. Кеңес билігінің сыртқы саясаты. Кеңестік Ресейдің, жоғарыда айтқанымыздай, ішкі саясаты оның сыртқы саясатына да ықпал етпей қалған жоқ. Большевик диктатурасының он алтыншы жылында Еуропада төңкеріс үшін қолайсыз жағдайлар туа бастады. Мәскеудің ресми журналы «Төңкеріс және ұлттар» (4-санында): «Коминтерн ең басты және ірі капиталистік елдерде қазіргі кезде төңкерістік жағдай және төңкерістік ахуал жоқ» екенін жазды. Неге бұлай? Бұл жолы біз оған соқпаймыз. Кеңес үкіметі өзінің сыртқы саясатын ел ішіндегі толқулар мен Еуропадағы жоққа айналған «төңкерістік ахуалдарды» есепке ала отырып жасауға мәжбүр. Большевиктер қателіктерін түзетуге кірісті. Кеңес дипломатиясы бұған дейін өзінің жауы санап келген мемлекеттермен жақындасу бағытын ұстана бастады. Ленин: «Марксизм теориясы догма емес, іске басшылық», − деп жазған болатын. Енді, міне, соған жүгінуге тура келді. Кеңес үкіметі Ресейде «дүние төңкерісінің штабын» сақтап қалу үшін неге де баруға әзір еді. «Дүние жүзі төңкерісінің штабын» қандай бағамен болса да сақтап қалу үшін Ленин алман коммунистеріне өздерін ешқашан Версаль келісімін тездетіп күшінен қалдыру міндетімен байланыстырмауға кеңес берген еді. Ол (Ленин) тағы өзінің «Коммунизмдегі солшылдықтың балалық ауруы» деп аталатын атақты еңбегінде «Версаль келісімінің тезірек күшінен қалдырылуы тек алмандардың ғана емес, сонымен бірге кеңес төңкерісінің шешуші жеңістеріне де байланысты» деп. жазған еді. Сондықтан да әлемдегі күшті партиялардың бірінен саналған Алмания коммунистік партиясы жойылды. Алмания ішінде национал-социалистердің коммунизмге қарсы әрекеті жеңіске жетті. Міне, дәл осы кезде Кеңес үкіметі Версаль келісімінің өзгертілуіне келіспейтіндігін білдірді. Сөйтіп, ол осы арқылы Польша және Франциямен жақындасуға жол ашты. Кіші Антанта, яғни Чехословакия, Югославия және Румыниямен тіл табысуға жағдай әзірледі. Кеңестің сыртқы саяси бағытын толық білу үшін жалпы дүние жағдайымен де жете таныс болған жөн... Қазіргі кезде төңкерісті дерек туғыза қоярлықтай ахуал болғанымен, дүние тыныш та емес. Еуропа, Америка, Азия дағдарыс құрсауында тұр. Сол себепті олардың баспасөздері соғыс қаупі хақында көп жазуда. Франция, Польша және Кіші Антанта мемлекеттері Гитлер үкімет басына келгенге дейін Алманияның Кеңес үкіметімен жақсы қатынаста болғанын есте ұстай отырып, осы екі мемлекеттің қарым-қатынасы бұдан былай қалай қарай дамитынын көз жазбай қадағалап келеді. Тіпті бір мезгіл Алмания мен кеңестік Ресей арасында әскери одақ жасалған болуы мүмкін деген болжам бар болатын. Міне, сондықтан да Кеңес үкіметінің бұл мемлекеттер жаққа созылған қолы ауада бос асылып қалуы тиіс емес. Кеңес үкіметінің АҚШ тарапынан танылуы да кезекте тұрған мәселе. Оған себепті кеңестік Ресейдің «табыстары» жақтан іздеудің қажеті жоқ. Америка Манжурияны нығайту және ішкі Моңғолияға ықпалын өткізу саясатымен бұл аймақта Жапонияның қарсы жағында тұрған болатын. Сонымен, Америка мен Кеңестің Жапонияға қарсы ұстанып отырған бағыттары екі елдің сыртқы саясаттарын жақындастыру қажетін туғызды. Америка Кеңес сыртқы саясаттарының жақындасу себебі дәл осы айтылған мәселеге қатысты екені туралы Еуропа баспасөздері жеткілікті түрде жазды. Сонымен қатар Кеңес Сыртқы істер комиссары Литвинов та бұл туралы ашық мәлімдеді. Кеңес сыртқы саясатының табыстары мына үш нәрсеге негізделгенін көріп отырмыз: дүние жүзіндегі ең күшті партиялардың бірі Алман коммунистік партиясын жойған национал-социалистердің жеңісінен соң, кеңестік Ресейдің өз ішіндегі, оны әрқандай бір сыртқы қақтығыстан сақтануға мәжбүр ететін ішкі толқулардың тез жүз беруі, Еуропада және Америкада төңкерістік ахуалдың жоқтығы, міне, осылардың бәрі қосылып Кеңес үкіметінің төңкерістік жарылыстар тудыру жөніндегі бағдарламасын кері ығыстырып қоюына мәжбүр етті. Осыдан 16 жыл бұрын большевиктер үкімет басына келісімен «Сарайларға − соғыс, лашықтарға − бейбітшілік» жариялаған болатын. Бұл саясаттың нәтижелері қазір біздің көз алдымызда: Ресей бүгін өз ішінде лашықтармен, яғни қарапайым халық бұқарасымен соғыс жағдайында тұр деуге болады. Ал ел сыртында Кеңес үкіметі капиталист мемлекеттердің сәнді сарайларына имене кіріп, олардан қайыр-садақа сұрауға дейін барып отыр. Алайда бұдан большевиктер өздерінің табиғатын өзгертті деген мағына келіп шықпайды. Кеңес үкіметі сол бұрынғысынша «интернационал пролетариаттың отаны» болып қала береді. Және ол «Бүкіл дүние жүзіндегі еңбекшілерді, езілген ұлттарды империалистер мен капиталистік мүлік иелерінің билігін қарулы көтеріліс, ішкі соғыс және «ұлт-азаттық» қозғалыстарымен құлату үшін ең соңғы айқасқа әзірлейтін болады» («Революционный Востоктың» 1933 жылғы 2-санын қараңыз). Большевиктер бүгін жағдайға бағып, капиталисттерге алақан жаюға мәжбүр болып отырған болса, бұл − уақытша, өткінші құбылыс. Өйткені большевиктік идеология тұрғысынан мұндай қадамдар оның еркіне қарсы жасалған болып табылады.

Түркия Республикасының 10 жылдық мерекесі Түркістан түріктеріне өз пікірлерін ашық айту орайын туғызған бір төтенше оқиға деп те қарағанымыз жөн. Мұндай айтулы күнге орай Түркістан түріктерінің жүрек түпкірінде сақталып келе жатқан арнайы сөздері болмауы мүмкін емес. Түркістан түріктері Түркия ұлттық төңкерісінің тарихи маңызын терең сезінбеуі, Анадолыдағы бауырларына өздерінің шексіз сүйіспеншілігі мен достық сезімін білдірмеуі де мүмкін емес еді. Бірақ олай болмады. Алманияда сотталуға тиісті болгар және алман коммунистері Димитриев пен Төрағаларға және басқа да сол тектестерге «құрметті сәлемдерін» жолдаушы Түркістан түріктері өз бауырлары Түркия түріктеріне олардың ұлттық мерекесіне байланысты айтарға бірде-бір жылы сөзін қимағаны қынжылтады. Біз Түркістаннан келетін басылымдарды асыға күттік. Олардың беттерінен Түркияның 10 жылдық мерекесіне орай жарияланған материалдарды оқимыз деп ойладық. Біз − Әзери, Еділ-Орал, Қырым, Түркістан мұғажырларының − Түркияға деген сүйіспеншілігі хақында жазғандарымыз Түркиядағы ресми топтың назарында пәлендей бір маңызға ие емес. Мәскеу коммунистеріне жау болуымыз себепті біздің пікірлеріміз бен сөздеріміз Түркияның ресми орындарына жете бермейді. Тіпті кейде біздің жазғандарымыз Түркиядағы кейбір беделді адамдарды ыңғайсыз жағдайға душар ететіні бар. Сол себепті Түркияның ұлттық мерекесі, Түркия ұлттық төңкерісінің тарихи маңызы туралы Түркістан түріктері өздерінің «ұлттық» түркістандық кеңес баспасөздерінде жазғанда оның әсері анағұрлым пәрменді болған болар еді. Біз кеңестік Түркістанның барлық басты газеттерін, «Қызыл Өзбекстан», «Социалды Қазақстан», «Шоралар Түркіменстаны» (бұлар түрікше), «Правда Востока», «Казастанская правда», «Туркменская искралардан» (орысша) тұратын алты орталық газеттерді және «Бұхара пролетариаты» атты бір жергілікті газетті мұқият сүзіп шықтық. Бұлардың ешбірінде Түркия республикасының айтулы мерекесіне орай өз аттарынан жарияланған бірде-бір материал, тіпті, тым құрыса шағын хабарлама да жоқ. Түрік тілінде шығатын ірі газеттер − «Қызыл Өзбекстан», «Социалды Қазақстан» және «Шоралар Түркіменстаны» Мәскеудің «Известия» газетінде басылған «Түркия Республикасының 10 жылдығы» атты мақаланың аудармасын қысқартып басып, ТАСС-тың шағын хабарын берумен шектелген. «Известияның» мақаласы Түркия төңкерісінің мән-маңызын барынша кемітіп көрсетуге тырысқан. Түркия ұлттық төңкерісі мен Түркия Республикасы орыс большевик төңкерісінің ықпалында дүниеге келді деген ойды ашық аңғартады. Ал Кеңес ақпарат агенттігінің хабарына бақсаңыз, Түркия өзінің ұлттық мерекесін тек кеңестік Ресейдің арқасында өткізіп жатқан тәрізді әсерде қаласың. Орыс тілінде шығатын екі газет − «Казахстанская правда» және «Туркменская искралар» − Ақпарат агенттігінің телеграммасынан басқа, академик Самойловтың сұхбатын («КП»-ның 28.Х санында) және Кеңес Сыртқы істер комиссарының орынбасары Қараханның «Кеңес Одағы және Түркия» деген мақаласын көшіріп басты («ТИ»-ның 5 қарашадағы санында). Самойлов өзінің нәрсіз, сүреңсіз сұхбатында Кеңес Ғылым Академиясы мен Түркия Ғылым Академиясы арасындағы байланыстар туралы және Түркияға барған сапары жөнінде әңгімелейді. Осы екі автордың саясаттан аулақ жазылған материалдарының өзі де Түркістанда түрік тілінде шығатын газеттерден орын таба алмаған. Ол − ол ма, «Социалды Қазақстан», «Шоралар Түркіменстаны» және «Туркменская искра» газеттерінің 29 қазан күнгі, яғни Түркия Республикасы ұлттық мерекесінің 10 жылдығы күні шыққан сандарында тым құрығанда Ақпарат агенттігінің бір ауыз хабарына да орын қалдырмапты. «Қызыл Өзбекстан» сол күнгі санына «Түркия Республикасына 10 жыл» деген сөздерді кішкене әріптермен теріп, оның астына Кеңес Ақпарат агенттігінің «Кеңестік ықпалдың салтанаты» хақындағы хабарларын жариялады. «Бұхара пролетары» мүлде үнсіз қалды. Жағдай, міне, осылай болды. Мұның өзі Нұралдин бектің «һәргун» газетінде жарияланған мақаласында айтылғандай (бұл мақаланы біз де журналымызда жариялаған болатынбыз), Кеңес үкіметі Түркия мен Ресей түріктері арасына «Қытай қорғанын» соғуды көздеп отырғанын көрсетеді. Мәскеу біртүтас түрік ұлтының осы екі бұғатын бір-бірінен бөліп тастамақ. Кемал Түркиясына дос болып көрінгісі келетін Мәскеу үкіметі Түркістандағы түріктердің Түркиядағы қандас бауырларына өздерінің ең қарапайым туыстық сезімдерін білдіруіне де жол бермей отыр. Біз «Яш Түркістанның» бұрынғы бір санында түркістандық бір журналистің Анкараны аса бір ыстық сүйіспеншілікпен суреттегені және Түркия Жоғары Ұлт мәжілісін бүкіл түрік халқының ерік-жігерін білдіреді дегені үшін Түркияның мәскеулік достары тарапынан «пантүркист» деп айыпталып, партиядан шығарылғаны туралы жазған болатынбыз. Міне, енді «Социалды Қазақстан» және «Шоралар Түркіменстаны» да Мәскеудің қас-қабағынан қорқып, 29 қазандағы Түркияның ұлттық мерекесіне орай жұмған ауыздарын аша алмады. Ал «өзін батылдау» көрсеткісі келген «Қызыл Өзбекстан» Ақпарат агенттігінің сол күнгі хабарын кішкене әріптермен елеусіздеу жерге зорға басты.

1933 ж., №49