Бабалар сөзі 31 том

Авторы: Серікбай Қосан

Астана «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасы бойынша шығарылды Тасмағамбетов И.Н., бас редактор Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары Тәуекел С.Т., жауапты хатшы Әбділдин Ж.М. Әуезов М.М. Байпақов К.М. Зиманов С.З. Кәлетаев Д.А. Кекілбаев Ә. Кенжеғозин М.Б. Қасқабасов С.А. Қойгелдиев М.Қ. Қосыбаев Е.М. Құл-Мұхаммед М.А. Мағауин М.М. Мәмбеев С.А. Нұрпейісов Ә.К. Нысанбаев Ә.Н. Рахмадиев Е.Р. Сұлтанов Қ.С. Сүлейменов О.О. Хұсайынов К.Ш. «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары Бас редакциясының алқасы

БАБАЛАР СӨЗІ жүз томдық Қытайдағы қазақ фольклоры Хикаялық дастандар 31 том

ББК 82.3 (5 Каз) Б12 «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері: Қасқабасов С. (төраға), Қорабай С. (төрағаның орынбасары), Жұмасейiтова Г. (жауапты хатшы), Әзiбаева Б., Күзембаева С., Қирабаев С., Мамыраев Б. Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Томның редакция алқасы: Қосан С. (жауапты редактор), Қасқабасов С., Қорабай С., Елеукенов Ш., Алпысбаева Қ. Қытайдағы қазақ фольклоры үлгілерін жинап, баспаға дайындаған: Егеубаев О. Томды жүйелеп, ғылыми қосымшаларын дайындағандар: филология ғылымдарының кандидаттары: Қосан С., Алпысбаева Қ. (жауапты шығарушы), Егеубаев О. Б12 Бабалар сөзі: Жүз томдық.—Астана: «Фолиант», 2006. Т. 31: Хикаялық дастандар.—2006.—376 б.

ISBN 9965-35-140-6 «Бабалар сөзі» сериясының 31-томына «Құламерген», «Арық мерген», «Әбу жылан», «Телім—Тентек», «Екі ағайын», «Мұрат Сәлих пен Мағрипа», «Көкек пен Зейнеп», «Қойшы батыр», «Саналы Сара», «Сәукеле», «Бөкен жарғақ», «Бұлғын—Сусар», «Үш жетім», «Үш жетім қыз», «Кезбе шал», «Хан хүкімі» атты хикаялық дастандар енді. Б 4702250205 00(05)—07 ББК 82.3 (5 Қаз) ISBN 9965-35-140-6 (т. 31) © Әдебиет және өнер институты, 2006 ISBN 9965-619-60-3 © «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2006

Құрастырушылардан М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­ кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарияланатын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап, жари­ ялау жұмысын жалғастыруда. Серияның жарық көрген отыз томы ұлттық фольк­ло­ рымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып сана­ латын дастандар мен тарихи жырларға арналды. Дәлірек айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он бір томы, діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы және тарихи жырлардың үш томы әзірленіп, баспа бетін көрді. Қазақ халқының қымбат қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безендірілген жаңа басы­ лымын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін жариялау осымен шектелмейді. Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның 31-томы Қытайдағы қазақ фольклорына арналды. Бұл томға «Құламерген», «Арық мерген», «Әбу жылан», «Телім—Тен­ тек», «Екі ағайын », «Мұрат Сәлих пен Мағрипа», «Көкек пен Зейнеп», «Қойшы батыр», «Саналы Сара», «Сәукеле», «Бөкен жарғақ», «Бұлғын—Сусар», «Үш жетім», «Үш жетім қыз», «Кез­ бе шал», «Хан хүкімі» атты хикаялық дастандар енді. Аталған дастандардың кейбірінің сюжеті шығыстық, яғни үнді, парсы, араб хикаяларынан алынса, кейбірі жергілікті оқиғаларға негіз­ делген. Сюжеттері хикая, қисса түрінде ауыз әдебиетінде ерте­ ден айтылып келген бірқатар фольклорлық шығармалар қазақ ақындарының жаңғыртуымен нәзира үлгісіндегі дастан жан­ рында жырланған. Аталған шығармалардың кейбіреуі ел аузы­ нан жазылып, біраз өңделіп барып Қытайда баспа бетін көрген.

 хикаялық дастандар Қазақстанда алғаш жарияланып отыр. Тағы бір ерекшелігі бұл мәтіндерде араб, парсы, қытай тілдерінен енген сөздермен қоса жергілікті тілдік қолданыстар да кездеседі. Мәтіндерді жинап, баспаға дайындауға Қытай мәдениеті мен өнеріне үлес қосқан ғалым, ҚХР фольклортанушылар қоғамының мүшесі—Оразанбай Егеубаев қатысты. «Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес отыз бірінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды. Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кезде­ сетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер, дастанның жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағыл­ шын тілдерінде жазылған түйін кірді. Томның көлемі—23,5. б.т.

Құламерген Бастайын бір хикая сөздің басын, Қайғылы жандар төгер көздің жасын. Апарып таразыға тура тартар Билер мен ғадыл өткен падишасын. Шер сөзді ішке сақтап жарамайды, Жазалық батырлардың бір қиссасын. Көп сөз боп бекер кеңес ұзамасын Көңілі жылағанның жуанғансын. Еркіне қызыл тілді қоя бермей, Осы жерден шығаралық қисса басын. Жаратқан жаппар Құдай жанды-жансыз, (Жамағат, ғайып етпе болса дәмсіз). Өтіпті Құламерген деген батыр, Қызығы айта берсең болар сансыз. Тыңдасаң Құламерген бұрын өткен, Ақырында мұратына о да жеткен. Мұхиттың Казар деген аралында Өнерпаз мергендікпен мекен еткен. Астына Құлагер ат мініп жүрер, Құс салып, қаршыға сап дәурен сүрер. Қызықтың неше түрлі бәрі өзінде, Аң қуып, күндіз-түні ит жүгіртер. Гүләйім—алтын шашты қатыны бар, Шәрипа—жеті жасар бір қызы бар. Гүләйім талай жаннан сұлу екен,

хикаялық дастандар Қарасаң көркемдігі күн тұтылар. Үш жаста Жоянмерген бір ұлы бар, Бұлардың аяғында қызығы бар. Гүләйім ақ ордадан бір күн шығып, Дариядан ағып жатқан су алдылар. Жуам деп алтын шашты суға салды, Барша әлем мынау іске қайран қалды. Жуам деп отырғанда алтын шашты, Бір талы дарияға кетіп қалды. Жөңкіген суда сол шаш ағып кетті, Гүләйім зар еңіреп зарлық етті. Зарланып ордасына қайтып келіп, Мергенге шаштың жөнін баян етті. Айтқан соң шаштың жөнін баян қылып, Сөйледі қатынына мерген тұрып. —Сөзімді менің айтқан тыңда,—деді,— Бәйбіше, бір азырақ мойын бұрып. Тыңдашы, мен сөйлейін саған,—дейді, Ұстауға келмеді ме шамаң,—дейді. Шашыңды бұл дүниеде адам көрсе, Ғашық боп, өш болады маған,—дейді. Тамамдап Мерген сөзін айтып бітті, Алтын шаш дарияға ағып кетті. Бұлғары шаһары еді су аяғы, Шаш ағып сол шаһарға барып жетті. Дарияға балық аулап бір шал барған, Ауына дариядағы көзін салған. Оралып қалған екен әлгі алтын шаш, «Бұл не?» деп қайран болып қолына алған. Тарту қып ол патшаға алып келді, Не нәрсе екендігін жан білмеді.

ҚҰЛАМЕРГЕН Алтын шашты әкелген ғаріп шалға Мың ділдә қазынадан алып берді. Патша сонда халықты жинап алды, Алдына халайықтың шашты салды. —Не нәрсе екендігін тапқан адам Мұратына жетеді,—деп жарлық салды. Жиылған тамам халық ақылдасты, Ұйғарып әр нәрсеге жақындасты. Дүниенің жамандықпен түбін тескен Бір кемпір сонда тұрып бақылдапты: —Ей, патша, мен сөйлейін саған,—дейді, Не нәрсе екендігін табам,—дейді. Бар менің жалғыз ұлым—Орақ батыр, Қызыңды некелеп бер соған,—дейді. Кемпірдің айтқан сөзін мақұл көрді, Кемпірдің бұл тілегін бермек болды. Осылай залым кемпір сөз сөйлеген: —Бар,—дейді,—бұл мұхитта Құламерген. Гүләйім алтын шашты қатыны бар, Білмесең, мынау соның шашы деген. Патша бұл ғажаптан хабар тауып, Кетеді Гүләйімға көңілі ауып. Кемпірге сонда патша жарлық қылды: —Сен азғыр, мен онымен етем сауық. Билеген Қасым патша оң мен солды, Таныған білімімен қандай жолды. Ғажайып сиқыршы еді әлгі кемпір, Азғырып Гүләйімді бермек болды. Біраз күн мыстан сонда дайындалды, Мойнына қайыршы боп қоржын салды. Дарияға елсіз жермен жолға түсіп, Мұхиттың аралына жақын барды.

ҚҰЛАМЕРГЕН Мергенге патшаның әлі келмес, Келсе де қанша адам қырар деген. Кемпірге жақты да оның осы сөзі, Жайнады маңдайдағы жалғыз көзі. —Мергенің сонша мықты, батыр болса, Ұйықтайтын бар ма,—деді,—оның кезі? Гүләйім сонда тұрып жауап қатар: —Шешеке, осы жерге қылдың сапар. Ішінде әр жұманың дүйсенбі күн Мергенім үш күн, үш түн ұйықтап жатар. Әскері дүйсенбі күн келсін,—дейді, Қай жерде Құлагер ат көрсін,—дейді. Қылышы шаншулы, аты сыртта тұрса, Сол кезде келген әскер кірсін,—дейді. Байланса Құлагер ат босағаға, Сүйеулі үйде тұрар қылышы да. Ол кезде келген пенде құтылмайды, Патша ұмытпасын мұны, сірә. Мұны естіп қайығына кемпір мінген, Өзінің шаһарына қайта жүрген. Бастан-аяқ көргенін бір-ақ теріп, Патшаға залым кемпір баян еткен. Патша мұны естіп дайындалды, Алдына шеберлерін жиып алды. Бір қайық шеберлерге істеткізіп, Тағы да үш жүз балуан жиып алды. Қасына қырық уәзірін ертіп алды, Дарияда кемеменен үш айды алды. Мергеннің аралына тура салды, Мергеннің ордасына жақын барды. Жануар Құлагер ат жауды көріп, Пысқырып иесіне хабар салды.

хикаялық дастандар Сонда қатын шошынып оянады, Қойыны көз жасымен боялады. —Атыңды босағаға байладың,—деп, Ренжіп, қатын сұмдық ой алады. —Байла,—деп, Мерген,—атты басқа жерге, Қауіпсіз қайта ұйықтап қалды демде. Қатыны ақ ордадан шықты дағы Кер атты байлап қойды аулақ жерге. Сол кезде үш жүз балуан кіріп келді, Мергенді ұйықтап жатқан көзі көрді. Оянды мерген сонда ұйқысырап, Жабылып үш жүз балуан байлайды енді. Мойнына темір шынжыр арқан салып, Арқанды бір іркіп қап быт-шыт етті. Қорықты өңшең залым есіл ерден, Балуан қамал бұзған кемеңгерден. —Мергенді бекітер,—деп,—осы арқан, Қатыны әкеп берді асыл арқан. Қоймады қалың әскер болмасына, Гүләйім қастық қылды жолдасына. Байласып ол батырды жүрген шақта, Құлагер кісінейді қыр басында. Шулайды үш жүз балуан андағайлап, Мерген тұр ашуланып көзі жайнап. Алдында есігінің бір бәйтерек Бар еді, соған ерді қойды байлап. Үп-үлкен бәйтеректің бойы мықты, Батырың қозғалғанда-ақ жұлыныпты. Мергеннің көл болыпты аққан жасы, Гүләйім жолдасына қылған қасы. Патшаға ол мынадай ақыл айтты: «Орданың бекітер деп босағасы».

ҚҰЛАМЕРГЕН Мергенді босағаға қойды байлап, Жатады босағада көзі жайнап. Қайтарып үш жүз балуан сойылшысын, Падиша Гүләйіммен жатты ойнап. Сол кезде Құламерген зар жылайды, Зарланып бір Аллаға көп жылайды. Төсектен жаңа тұрған қыз баласын Шақырып, ол мынадай деп жылайды: —Қарағым, қалқам, қандаймын, Жылап саған зарлаймын. Сендерді мен көргенде Ботасы өлген нардаймын. Қасыма келші, қарағым, Қайда екен қару-жарағым. Маңдайыңнан иіскетші, Мен армансыз болайын. Шәрипа сонда тұрып сөз сөйлеген: —Сен емес менің атам, патша,—деген. Сөзіңнің былжыраған керегі жоқ, Төсекте атам жатыр апамменен. Сарайға қайрылмастан кіріп кетті, Бұл сөзді естіген соң Құламерген. —Құдай-ау, не жаздым?—деп зарлық етті. Жөнелді қарамастан туған қызы, Құданың бұл да болса бір сызығы. Жылайды Құламерген бір Аллаға, Құдайдың құдіретіне бар ма шара? Зар жылап Құламерген жатқан шақта, Оянды Жоянмерген ұлы жаңа. Құламерген шақырып, Ұлына сонда жылайды. Көзінің жасын бұлайды: —Айналайын, жалғызым,

хикаялық дастандар Маңдайыңнан иіскет,—деп, Қатты зарлық қылады. —Айналайын, жан ата, Он жасқа да келмедім. Байлаған сізді кезеңде Соғысып бірге жүрмедім. Босатар едім мен сізді, Болса егер дәрменім. Бір ақыл Құламерген ойлайды енді, —Атамның алтын сапты қылышын бер,—деп, Шешеңнен соны сұрап жыла,—дейді. Мұны естіп Жоянмерген жүріп кетті, Барды да шешесіне зарлық етті. Падиша сонда жатып сөз сөйлейді: —Немене, мұның жайын білші,—дейді. Бер қарай таң атқаннан мазаны алды-ау, Жылатпай сұрағанын берші,—дейді. Балаға қылыш бермей, қынды берді, Ойын қып қынды мініп бала жүрді. Ойыны әбден қанып болғаннан соң, Алдына әкесінің әкеп берді. Қылыштың қабын Мерген алды қолға, Құдайым өзі бастап тура жолға. Түбіне бір пышақты салдырған-ды Ұстаға қылыш қынын соқтырғанда. Гүләйім ол пышақты білмейді екен, Балаға білсе қынды бермейді екен. Сонымен қынды Жоян алып келді, Пышақты түбіндегі көзі көрді. Әкесі:—Бұл пышақты қолыңа алып, Тигізсең бір шетіне қияр,—деді.

ҚҰЛАМЕРГЕН Баласы қиып-қиып босатады, Қолына өз пышағын ұстатады. Орнынан тұра келіп Құламерген, Жағалай қырық уәзірді жусатады. Жағалай қырық уәзірдің бәрін қырып, Орнына байланғандай қайта отырды. Әлқисса, қырық уәзірінің қырылғанын патша білмей қалады. Таң атып, Гүләйім ұйқысынан оянып, патшаға назда­ нып жатқан кезде Құламерген өзінің таңылған жерінде отырып қырық уәзірді қырғандығын жариялайды. Патша сонда тұрып ашуланды, Қолына шыдай алмай қылыш алды. Батырдың босағанын байқай алмай, Жанына өлтірем деп жетіп барды. Ал, сонда Құламерген ашуланды, Маңдайға жұдырықпен қойып қалды. Бір ұрған жұдырықты көтере алмай, Тіл тартпай сол арада өліп қалды. —Құдай-ау, бергеніңе шүкірлік,—деп, Қауіпсіз Мерген ұйықтап жатып қалды. Бір шақта Мерген тұрды ұйқысынан, Гүләйім бек ұялды қайғы жұтқан. Сарғайып күншығыстан таң кеп атқан. Жамандық ұзамайды көңіл қара, Падиша бағы қайтса түсер тақтан. Көтертіп Шәрипаны Гүләйімға, Жөнелді Мерген шығып арал жақтан. Мінгесті Жоянмерген ат беліне, Айдады Гүләйімді төркініне. Үш айдай қосақтаулы қатын, қызы, Өзінің айдап келді елдеріне. 2-132

хикаялық дастандар Келгенін мергеннің жұрт көзі көрді, Болғанын бір сұмдықтың патша білді. —Не жазым қылды саған, қарағым?—деп, Ол патша келген жерден сұрап кетті. Айтады Мерген кешкен уақиғасын, Төгеді атасына көзден жасын. —Балаңыз шайтандыққа азып кетіп, Өзімді өлтіруге қылды қасын. Патша істің жайын енді білді, —Жендеттер тез келсін,—деп хабар етті. Екеуін жаяу айдап алып барып, Бастарын кесіп бүгін алсын,—деді. Апарып екеуін де асты дарға, Жеділер миын шашып құзғын, қарға. Жоқ деген аққа зауал, ей, жарандар, Демеңдер басымызға пәле қайда. Жамандық осыменен кетті дейді, Ақырында жақсылыққа жетті дейді. Тағы да Маржан сұлу балдызы бар, Мергенге соны неках етті дейді. Балдызын Маржан сұлу алғаннан соң, Қайнында бес жыл уақыт өтті дейді. Бір кезде мекендерін сағынған соң, Патшаға мұны баян етті дейді: —Ей, ата, мен қайтайын жерге, —дейді, Талап жоқ онан өзге менде,—дейді. «Әркімнің туған жері—Мысыр шәрі» Деген бір мақал бар ғой елде,—дейді. Патша рұқсатын берді оған, —Барсаң бар, жолың болсын, жаным, балам. Жиенін дәл сол күні шақырады, Апарып тоғыз жүздей жылқысына Бір шұбар Дұлдаш деген атты берді. Дұлдаштың жайын айтып бағалатты, Күмістен төрт аяғын тағалатты.

ҚҰЛАМЕРГЕН —Жоянмерген, жиенім, Мына атты көр,—дейді. Баласы ед Қулық биенің, Алла жазды Дұлдашты. Жиенім, саған бергенім, Бес айлық жолды бес күнде-ақ Басасың, бала, Мергенім. Жануардың жүрісін Бір мініп өзім көрмедім. Сұрап келген көп батыр, Біріне оның бермедім. Бұл сөзді естіген соң Жоянмерген, Қасына Дұлдаш аттың жетіп келген. Иесін көргеннен соң Дұлдаш жануар, Иіскелеп ол баланы тұра берген. Елімен қоштасыпты сұлу Маржан, Көш жүріп жол ортаға келіп қалған. Көш бастап келе жатып Құламерген, Баланы жылап жатқан көзі көрген. —Баланы,—Маржан сұлу,—алма,—дейді, Алам деп пәлеге сен қалма,—дейді. Дүниеде дұшпаның көп пенде едің, Өзіңе өзің пәле салма,—дейді. Ал сонда Құламерген көп сөйлейді, Қайғысын өз басының жеп сөйлейді. —Алам деп қатын тілін қапа болғам, Алмаймын қатын тілін,—деп сөйлейді. Бұл сөзге сұлу Маржан құлақ салды, Еңкейіп жас баланы қолына алды. Бәрінің сиқырлықпен көзін байлап, Жас бала білінбестен түсіп қалды. Мергеннің арт жағынан тұрды қарап, Көңілі қорыққан соң әрбір тарап. Сауыты, сайман, мылтық, оқ, найзасын, Жас бала түсіріпті бек сиқырлап.

ҚҰЛАМЕРГЕН Әлқисса, Орақтың басын кесіп, сауыт-сайманын алған Жо­ янмерген қайтадан атқа қонады да, қалың жауға қырғидай ти­ еді. Қойға кірген қасқырдай Бір шетінен қырады. Мылтық жетер жер болса, Атып кетіп барады. Қылыш жетер жер болса, Шауып кетіп барады. Өз білгенін батырлар Істеп кетіп барады. Өртке жанған қамыстай Күйіп кетіп барады. Әй, жануар, Дұлдаш ат, Аяғы жетер жер болса, Теуіп кетіп барады. Үш күн тынбай қырады, Төртінші күн қараса, Болған екен тамаша. Өзге әскері таусылып, Үш-ақ адам қалыпты, Оны да ұстап алыпты. Құлағын кесіп құнтитып, Мұрнын кесіп шұнтитып, —Еліңе барып сәлем айт,—деп, Қоя берді жымпитып. Үшеуін жолға салып қоя берді, Өзінің аралына жүре берді. Қызықты неше түрлі аңды аулап, Мергендер аралында жата тұрсын, Қызыққа аңын аулап бата тұрсын. Келеді үш пұшықтың енді сөзі, Қандырып тыңдағанның құлақ құрышын. Үш пұшық сымпиып жетті елдеріне, Өзінің Бұлғары шаһар жерлеріне.

хикаялық дастандар Қырғынның бастан-аяқ бәрін теріп, Баяндап сөз сөйледі елдеріне. Патша бұл қырғынды естіді анық, —Неткен күш,—дейді бұған қайран қалып. Мергеннен не қылсаң да өшіңді ал,—деп, Жінікті жалмауызға хабар салып. Мыстанға бұл хабарды естіртіпті, Орақты естіген соң есі шықты. —Қаныңды тірі болсам ішермін,—деп, Мініп ап желмаяға жүріп кетті. Ақырып, айбарланып кемпір келді, —Болса үйде Құламерген шықсын,—деді, Кемпірдің заһарынан қорыққан соң, —Аңда,—деп сұлу Маржан айтып берді. Тұрыпты сонда кемпір уақытын айтып, —Барамын мен үйіме бүгін қайтып. Сайланып Құламерген дайын болсын, Келемін бесінші күн тағы қайтып. Келіпті Мерген кешке аңнан қайтып, Жылайды сұлу Маржан кемпірді айтып. Көтеріп оң қолымен жүзін сүртіп: —Әлің келер, Мерген-ау, оған қайтіп? Әлқисса, мұны естіген Құламерген абыржып қалады. Ол: «Кемпір биыл үш жүз жасқа келеді. Гүләйімді азғырып, жақсы өмірді аздырып жүрген сол. Менде ұзында өші, қысқада кегі бар, Жоянның қолынан өлген Орақ батыр кемпірдің жалғыз баласы. Оған атса оқ, шапса қылыш өтпейді. Мен қашайын, не көрсем де далада жалғыз көрейін. Кемпір келсе, ізіме салып қоя беріңдер»,—дейді. Қашпаққа Құламерген дайындалды, Заһары кемпір сұмның қандай қатты. Сүйгені—қатын-бала үйде қалды.

ҚҰЛАМЕРГЕН Жөнелді Құламерген атқа мініп, Айтады баласына зарлық қылып: —Егерде кемпір келсе, ізіме сал, Пәлеге қалып жүрме қарсы тұрып,— Деді де Құламерген жүріп кетті, Қатын-бала жылаумен зар еңірепті. Тағы да үш күн, үш түн өткеннен соң, —Құламерген қайда?—деп кемпір жетті. Кемпірдің айбарынан қорыққан соң, —Қашты,—деп Жоянмерген айтып берді. Көрсетті Құлагердің жатқан ізін, Ойылған жер ошақтай басқан жерін. Кемпірдің маңдайында бар жалғыз көз, Тұра алмас адам қарап оның жүзін. Сұм кемпір желмаямен кетті суыт, Артынан жете алмады үш ай қуып. Төрт айдай сонда малғұн қуалапты, Бес айда жете алмады жақын жуық. Болғанда алтыншы ай қуды тағы, Қарасы Құламерген бұлдырады. Келеді желмаяға қамшы басып: «Жетем,—деп,—қай уақытта асып-сасып». Сол кезде Орал тауға жеткен екен, Айналып Орал тауды жүрді қашып. Ол Мерген Орал тауда жүре тұрсын, Мехнат қайғыменен көре тұрсын. Азырақ қатынынан сөз қозғалық, Тыңдаған ел құлағын түре тұрсын. Бір күні сұлу Маржан ұйықтап жатқан, Түс көріп, хабар алды Мерген жақтан. Мергеннің халі-жайын білдірмекке, Түсінде аян болды жалғыз Хақтан.

хикаялық дастандар Баланы оятады сұлу Маржан, Оянып Жоянмерген құлақ салған. —Жалмауыз әкеңізге жеткен екен, «Баламды көрмедім»,—деп қылады арман. Әкеңнен қалған екен алтын жүзік, Әкең жүр дүниеден күдер үзіп. Тез жеткіз, жолың болар бұл сапарда, Көрерсің тірі жүрсең талай қызық. Әкеңнің оғы менен садағын ал, Сөзіме менің айтқан құлағың сал. Қалтаңнан жүзікті ал да жолға таста, Кезіңе келіп қалар жалмауыз дәл. Бұрылар сонда кемпір саған қарап, Атып қал жалғыз көзден тура қадап. Жығылар сонда кемпір омақасып, «Екі ат» деп, бір оғыңды сұрар қалап. Бір атқан жалғыз оғың жетер оған, Жаны оның жаһаннамға кетер содан, Екі атпа, тілімді алсаң, Жоянмерген. Мінді де Дұлдаш атты жүріп кетті, Жүрісі жануардың сондай қатты— Оралға бес-ақ күнде барып жетті. Әкесін шаршап жүрген көзі шалды, Жүзікті қалтасынан қолына алды. Жолына әкесінің тастап еді, Көрген соң Құламерген қолына алды. Астында Құлагер ат үдеді енді, Жануар құстай ұшып жігерленді. Кеткенде Мерген сонда қырдан асып, Артынан кемпір келді жанталасып. Балаға сонда кемпір жалт қарады, Садақпен жалғыз көзден қалды басып.

ҚҰЛАМЕРГЕН Жығылды оқ тиген соң омақасып, —Ер болсаң, Жоянмерген, екі атшы,—деп, Кісімен өзін атқан қарсыласып. —Бір атқан жалғыз оғым жетер,—дейді, Сұмдығы жаннан асқан залым кемпір Ажалы Орал тауда жетті дейді. Әкесінің зары: —Жоянмерген, жалғызым, Үш пәледен арылдым. Бірінші ажал, қарағым, Босағаға таңылдым. Екінші ажал, қарағым, Жас балаға алдандым. Сайманды ұрлап алғанда, Жауды қырып сен салдың. Үшінші ажал, мінеки, Атаңнан тұр хал кетіп, Кер аттан тұр сән кетіп. Қысылып жүрген кезімде Келдің, қалқам, сен жетіп. Келе салып өлтірдің Сұм жалмауыз кемпірді, Қоя бермей дәндетіп. Сол жерде Құламерген көп жылайды, Қайғысын өз басының жеп жылайды. —Жалғаннан бүгін көшсем, арманым жоқ, Жалғызым тірі көрдім,—деп жылайды. Құданың құдіреті қандай епті, Осындай бастарынан заман өтті. Басында мехнатты көрсе дағы Ақырында мұратына олар жетті.

Болыпты өте ертеде Арық мерген, Ақылды, өзі батыр садақ керген. Аң аулап жатпай-тұрмай құла түзден, Кедейге қамқоршы боп азық берген. Бір күні жол тартыпты мерген алыс, Асыпты асқар таудан елге таныс. Бір үлкен шөлден өтіп, өзен аттап, Барыпты бөтен жерге бір бейтаныс. Жатыпты кеш болған соң ат арқандап, От жағып, атқан елік етін қақтап. Пысырып етті алдыға алған шақта, Жетіпті бір сұлу қыз бұлғалақтап. Үстінде асыл киім, теңге таққан, Аяғын басқан сайын сылдыр қаққан. Қылмиып бір тізелеп бұраң қағып, Қыз келіп орын алды еңіс жақтан. Қыз отыр бір шөп алып шұқыланып, Мергеннің бар қылығын көзбен бағып. Кезіккен елсіз жерде сұлу қызға, Мерген де таңданады қайран қалып. Мерген де ет шаншып ап пышағына, Әдейлеп ұсынады қонағына. Ұмтылып қыз пышақтан ет алғанда, Сырт етіп пышақ ұшы сынбады ма?! Арық мерген

АРЫҚ МЕРГЕН Түсінді сонда мерген жау екенін, Тұрағы елсіз иен тау екенін. Болса да өзі жалғыз амал тауып, Тажалдың таптамақшы құт мекенін. Сиқыр қыз жезтырнақтың нағыз өзі, Ойнақтап тоқтамайды екі көзі. Аралап тажалдықпен жапан түзде, Сумаңдап құлқын іздеп жүрген кезі. Көк шөпке қолын сүртті ет жеп болып, Маңайды қыз да отыр көзбен шолып. «Сүртуін майды майға»,—деді дағы, Қыз тұрды орнынан кетпек болып. Мерген де қыз кеткен соң қылды қауіп, Әкелді бір кесінді терек тауып. Сұлатып жерге жастап жатқызды да, Қояды қаптал шапан оған жауып. Сонан соң бір терекке шықты барып, Қолына өз қаруы садақты алып. Қыз келіп мытығанда сол теректі, Түсірді етпетінен тартып қалып. Бірақ та қыз жаралы, кетті қашып, Орнынан әрең тұрды жаман сасып. Тисе де екі оқ қатар өлмей кетті, Көк шөпке із қалдырды қанын шашып. Көк шөптен тоқтамады аяқ тайып, Әркімге жауды жою емес айып. Бір-екі ащы дауыс шықты дағы, Бұл маңнан табылмады болып ғайып. Ал мерген таң қылаңдай асын ішіп, Жөнелді ұзын сонар ізге түсіп. Сиқыр қыз қатпар-қатпар тауға тартқан, Қалудан қатты қорықты көзге түсіп.

хикаялық дастандар Кезікті бір жартасқа мерген барып, Әр жерін аралады жолын шалып. Жан-жағы құз-құлама қиын екен, «Шықпас» деп мерген қалды оған нанып. Бір шетке жүре берді мойын бұрып, Шаршады өрлі-қырлы жаяу жүріп. Жартастың бір шетінен шыққанында, Қараңғы болды, ымырт үйіріліп. Сол күні және қонды қорым тасқа, Жайлы орын табылмады мұнан басқа. Су көрмей тәулік бойы арып-ашып, Ұйықтады ер-тоқымды жастап басқа. Жол жүріп қалжыраған күніменен, Негізгі сөз түгемес мұныменен. Таң атып, жерге жарық түскен кезде Оянды құзғын-қарға үніменен. Ас ішіп таң атқан соң тағы жүрді, Дыбысқа алуан-алуан құлақ түрді. Азулы сан жыртқыштың мекенінен, Жатқанын қыздың өліп көзі көрді. Осы тау жезтырнаққа болған мекен, Жан бағып тажалдықпен жүреді екен. Екі көз арт жақтағы мергенде боп, Сұрқия тастан құлап өлген екен. Жемтігін жезтырнақтың алды тауып, Мергенге жолықса да талай қауіп. Істеген ерлігінің белгісі үшін Тырнағын жезтырнақтың алды шауып. Азырақ жалғыз өзі құрды кеңес, Ойласа бұл сұм, әсте, жалғыз емес. Қалғанын тағы тауып құртуды ойлап, Жан-жақты түгел кезді ертелі-кеш.

АРЫҚ МЕРГЕН Болса да екінші күн су көрмеді, Су іздеп бір шатқалды тік өрледі. Басына сол шатқалдың таянғанда, Бір бұлақ сылдыраған кез келеді. Бұл судан мерген келіп шай қайнатты, Болғанша шайын ішіп кеш те батты. Жүруге бұдан ары болмаған соң, Сол жерге ат оттатып мерген жатты. Осы жер бір жолбарыс мекені екен, Күндізі әлде ұйықтап жатқан ба екен. Адам мен ат иісі мұрын жарып, Аяңдап жолбарыс та жеткен екен. Жолбарыс баспалап кеп жақындады, Елеңдеп ат осқырды, қалшылдады. Осқырған дауыспенен тұрса орнынан, Таяп кеп жолбарыс тұр атылғалы. Талайда Арық мерген батыр еді, Бастапта тәтті ұйқыда жатыр еді. «Аузында азулының кетпейін»,—деп, Жалма-жан қимылдап, қамтылды енді. Семсерді сонда мерген қолына алды, Шатынап екі көзі оттай жанды. Үлгеріп басқа қару алғанынша, Екеуі қоян-қолтық келіп қалды. Екеуі бола қалды арбақ-құрбақ, Бірі аң, енді бірі адам ұрпақ. Екеудің ерегесте бірі өлсе, Болмақшы құзғын-қарға қанына ортақ. Жолбарыс келген жерден алды басып, Адамнан кетті оның күші асып. «Япыр-ау, ажал шіркін жетті ме?»—деп, Мергенің бастабында қалды сасып.

хикаялық дастандар Жолбарыс қанды аузын салмақ болды, Шел қаптап, екі көзі қанға толды. Мерген де тез қамданып семсерімен, Жыртқышты тақыр шаптан жармақ болды. Жолбарыс тұр еңкеймей қаңтарылып, Алқымға мерген қолы тиген барып. Бұлқынып аунағанда бар күшімен, Жолбарыс түсті астыға аударылып. Мықты қол жолбарысты алқымдады, Алқымға қол батқан соң қырқылдады. Тіктесіп екі мықты алысқанда, Тозаң боп жердің шаңы бұрқылдады. Бір кезде ақ семсерін қолына алып, Жіберді шаптан өрлей ішін жарып. «Үһ!» деп сонда мерген демін алды, Терісін жолбарыстың сойып алып. Сол жерде демін алды бір күн жатып, Азыққа семіз теке таңдап атып. Қуырып бақыршаға май қуырдақ, От жағып, көк түтінді будақтатып. Сонымен тағы жүрді шатаңды өрлей, Аты да босаңсыды көзі терлей. Үш күнде жал басына таяп қалды, Кез келген кедергіге кезек бермей. Алдынан көркем бір жер кез келеді, Сұлулық қандай оған тең келеді. Көк аспан тау басына төңкерілсе, Ақ қайың самал желмен тербеледі. Тауменен жағаласқан ну қарағай, Тік өрлеп кең қапталды өрге қарай. Даланың алуан гүлі көзді тартып, Сайрап тұр тал басында бұлбұл, торғай.

АРЫҚ МЕРГЕН Мақсатқа жетеді адам жалықпаған, Шын жүйрік топта озады талықпаған. Бозторғай жерге қонбай ән шырқаса, Құзында қыран ұшып қалықтаған. Басында ешкі, теке қойдай өріп, Қарайсың көз айырмай қызық көріп. Шатаңда бұғы, марал жатса жусап, Елік тұр алаңқыда жонын беріп. Түн болса аюы да ақырады, Байғызы тыным таппай шақырады. Ұлыса тамақ іздеп аш қасқыры, Шәуілдеп қу түлкісі шабынады. Жайылып ұларлары қапталында, Немесе терең сайдың шатқалында. Топ-топ қып балапанын ұшырады, Жатып ап құзар тастың қатпарында. Бұларға көп қызықтап көзін салды, Сүйсініп көп қызыққа демін алды. Бір тасқа тамашалап шығып еді, Көп қойды қарсы беттен көріп қалды. Бір кезде жалға шықты үш атты адам, Келеді ыра төмен шыққан заман. Тұс-тұстан құрайлаған дауысымен Қойлары қапталдағы құзға таман. Өгіздей серкелері қой бастаған, Иенде еркін өскен жан баспаған. Мерген де атын ерттеп мініп алды, Қадамын жеделдетті жай тастаған. —Жол болсын,—деді біреу жалғыз көзді, Мерген де нағыз жауды енді көрді. —Аң қарап шығып едім ағат жүрдім, Жөн сұрай келіп тұрмын көріп сізді.—

хикаялық дастандар Деп мерген баяу ғана жауап берді, Жалғыз көз мергенді де байқап көрді. «Бір күндік азық болар күйік бар»,—деп, Жүруге қалмай еріп бұйрық берді. Көк жартас қойнауына бұлар келді, Арпалыс ой кернеді асыл ерді. Бекіткен қара үңгірдің аузын мықтап, Үзіктей тас қақпаны мерген көрді. Қуаныш сейілткендей ақыл-ойды, Жалғыз көз, ұзын сирақ, сұңғақ бойлы. Тұтқадан ұстады да лып еткізіп, Орнынан әлгі тасты алып қойды. Үңгірге кіріп жатыр қой да саулап, Ет жүрек тоқтамайды атша тулап. Жалғыз көз қойды санап болғаннан соң, —Үйге кір,—деді оған көңіл аулап. Болғанда бұлар кіріп есік жапты, Айырар кім бар мұнда сор мен бақты. Қожайын төрге шығып отырды да, Бақыршы будақтатып отты жақты. Жанында жалғыз көздің екі адам бар, Сиқынан байқалады мұң менен зар. Қапыда қолға түсіп кете алмапты, Кең дүние бұлар үшін болыпты тар. Қарайды, тіл қатпайды жаутаң қағып, Жүреді кешке дейін қойын бағып. Ел-жұртын, бала-шаға, үйін ойлап, Бірін де айта алмайды мұңын шағып. Бұларға мергенді де қосты апарып, Тағы да есік ашты тас қопарып. Ішіне қара үңгірдің кірді дағы, Жалғыз көз төрге шықты масаттанып.

АРЫҚ МЕРГЕН Бұрынғы екі адамға бұйрық берді: —Біріңді бірің сойып пысыр,—деді. Азырақ дем аламын көз мызғытып, Ет пысса мені оятып, түсір,—деді. Екі адам жағаласты бұйрық қылған, Бұларды қырқыстырды әлгі антұрған. Өлтірді тез қимылды баяулауын, Аямай бұрынырақ таспен ұрған. Боршалап қазанға әкеп етін салды, Маздатып отқа салды қара талды. Астында оты күшті болып еді, Қазан да көп кешікпей бұрқылдады. Ет пысып, уақыт жылжып өте берді, Естіген ертегіні көзі көрді. Ет пысып болған шақта әлгі залым Есінеп орынынан түрегелді. Бұл кезде ет те түсіп дайын болды, Астауға адам еті төбе болды. Білегін сыбанып ап, жалмаң қағып, Жалғыз көз асап жатыр оңды-солды. Қызарып жалғыз көзі қанға толып, Етті жеп, сорпа-суын ішіп болып. Бір қойды адамдарға «же» деп берді, Мергенді жаңа тапқан барлай шолып. Бір қойды қорек етті қалған адам, Қарны ашып отырғандар бағанадан. Алған соң азын-аулақ өлмес қорек, «Жатыңдар» деп бұйырды әлгі надан. Салынған сарпалдаңға кешке дейін, Жатуға ыңғайланды болып бейім. Жамбасқа қара үңгірдің тасы батып, Мерген де ұйықтамады көпке дейін. 3-132

хикаялық дастандар Бір кезде жалғыз көзді тұрды аунап, Адамды қой орнына жеген жалмап. Құпия бір нәрсені күбірлейді, Мерген де ұйықтаған боп, жатыр тыңдап. «Япыр-ау, не болды оған кешікті ғой, Мінеки, үш күн болды көрсетпей бой. Өлмесе, келер еді, тірі емес қой?»,— Деген сөз жалғыз көзге түсірді ой. «Тосайын және екі күн күдер үзбей, Шығармын келмесе егер өзім іздей. Өлтіріп қойған болса егер біреу, Қоймаспын мен де оның мойнын үзбей. Болады бұған қауіп адамзаттан, Келмесе іздеу керек, қарап жатпан. Кезіксе мойнын шілше бұрар едім, Күшім бар тұла бойда батпан-батпан». Күбірлеп осыны айтып, сырт айналып, Төсекке қайта жатты қатты ойланып. Қауіп жоқ бүгін маған деген мерген, Ұйқыға ол да кетті ыңғайланып. Таң атты, жалғыз көзді ішті шарап, Қалғаны түндегіні етті тамақ. Астан соң жалғыз көзді тысқа шығып, Үңгірге барды қойған қойды қамап. Ашты да тас есікті куалайды, Далаға шықпақ болып қой саулады. Қой беттеп өрісіне кеткен кезде, Тағы да тас қақпалы үйге барды. Бұл үйі ет сақтайтын кең қоймадай, Тастапты сөре-сөре етті қақтай. Асулы дайын тұрған дайын еттен Жалғыз көз құшырлана соқты бара-ай.

АРЫҚ МЕРГЕН Бұл кезде мерген де ойын пайымдады, Қауіптен таяп тұрған тайынбады. Алмас жүз ақ балтасын ішке тығып, Сайысқа болатұғын дайындалды. —Біріңді бірің асып бересіңдер, Не айтсам бұйрығыңа көнесіңдер. Асықпай бабыменен әбден пысыр, Әйтпесе көресіні көресіңдер. Бұл жолы тез қимылдар Арық мерген, Жазықсыз жаннан қорқып ұрып жерген. Ұрған тас бейне садақ оғындай боп, Күнәсіз әлгі байғұс бекер өлген. Қазанға етті салып, отты жақты, Өлтірді сыр білдірмей бір нақақты. Бұрқылдап қазан қайнап қалғанында, Жалғыз көз құс ұйқымен мызғып жатты. Қазан да бұрқылдаған қызып алған, Әркімді алдандырған пәни-жалған. Істік те қып-қызыл боп дайын болды, Ертерек айламенен отқа салған. Сонда ер ақ балтасын қолына алды, Істікті көзден дәлдеп періп қалды. Доңызша өкіргенде әлгі тажал, Мерген де қой ішіне кіріп алды. Жалғыз көз іздесе де таба алмады, Табам деп әрлі-берлі алаңдады. Ұстайын дәл есіктен деген ойда, Алдынан тас есіктің жаңылмады. Таң атты, ашылды есік күндегідей, Қой шығып шулап жатты кәдімгідей. Өткізді екі бұттың арасынан, Түстеп тұр қолмен сипап, көзі көрмей.

хикаялық дастандар «Ақ серкем алты мүйіз бастай берсін, Түймелі сұр, теңбіл шұнақ қостай берсін. Қой шолпаны көк қошқар қожасы боп, Соңынан барлық қойым ере берсін».— Деп сипап мүйізінен, сауырынан, Шұбырып шығып жатты қой шулаған. Ұстап ап бір серкені мерген сойды, Осылай қапелімде айла ойлаған. Пәледен құтылады ақыл тапқан, Теріні жамылды ол сойып болған. «Шұбарым сербегейлі» дей бергенде, Лып етіп шығып кетті борбайынан. —Қап, бәлем,—соқыр қалды—айырылдым,—деп, Қайғырып айырылғанға уайым жеп. Жөніңді тым болмаса білдірмедің, Кім едің, не себепті жүрген келіп? —Ей, тажал, менің атым—Арық мерген, Мақсатым—сені жою, соған келгем. Деді де, дәл жүректен атып қалды, Сұлатты халық жауын өзі өшіккен. Осыдан аралады көрмек болып, Жазасын, жау табылса, бермек болып. Жарқылдап ақ балта мен ақ семсерді, Келеді үңгір ішін түгел тінтіп. Үңгірдің іші толы адам екен, Бұларға жазы-қысы болған мекен. Мергенді көре сала шошыды олар, Сойылып су жүрек боп қалған екен. —Қорықпаңдар,—деді мерген,—құтқармақпын, Сеніңдер, өздеріңдей адамзатпын. Сайысып сендер үшін осы арадан, Екеуін мен өлтірдім жезтырнақтың.

АРЫҚ МЕРГЕН Қуанды қамалғандар «ақсарбастап», —Жатқанда құтқардыңыз ажал ұстап. Қашанда ұмытылмас бұл жақсылық, Ел-жұртқа жеткізе гөр тура бастап. —Бәрің де сыртқа шығып жазыңдар бой, Жасайық дүрілдетіп біздер де той. Ес жиып, әлге келіп сорпаланып, Сойыңдар таңдап әкеп жеткенше қой. Жатқанда бұлар мәз боп дуылдасып, Баса алмай қуанышын шуылдасып. «Кеп қалды бір топ адам» деген хабар, Әкелді күзетшілер асып-сасып. Мергеннің елі екен іздеп шыққан, Ізінен «тірі екен» деп хабар ұққан. Түнесе мерген қайда, сонда түнеп, Мезгілі осы болды ақыр тапқан. Қуанды барлықтары қосып басын, Шатқалдың аралап жүр қожыр тасын. Қой сойып, ет қайнатып қазан-қазан, Дайындап қонақасы—ишарасын. Дем алып құрғандары ойын-сауық, Қызыққа барлығының көңілі ауып. Жасады сыбызғыны сол арада Сары ағаш, өгізқурай іздеп тауып. Осылай сауық-сайран салған екен, Тең бөліп барлық малды алған екен. Қуантып елі-жұртын қайта оралып, Өмірлік мұратына жеткен екен.

Жүйесі сұлу сөздің қорда, қалам, Тайпалған төрт аяғың жорға, қалам. Артыңа жазғаныңнан сөз қалдырсаң, Жетесің арманыңа сонда, қалам. Өткеннен бір әңгіме бастау үшін Сөзіме қуат беріп, қолда, қалам. Бәрін де бір-ақ күнде жазғандайсың, Тек менің соған жетпес ақыл-санам. Осыдан алты мың жыл өткен бұрын, Жасапты түрлі халық неше ықылым. Өткен сол ұлы түрік қауымында Мен дағы сөз қыламын соның бірін. Басталмақ не періден, яки жыннан, Қорқамын өтпей қалса сөзім сыннан. Алдында оқырманның жайраңдар ем, Татымды болып шықса сөзім шыннан. Дәуіттің сегізінші немересі, Едіған падишаның шөбересі. Ол оның оқымысты жалғыз ұлы, Ешкімнің тең келмеген терезесі. Әйгілі тапқыр, ойшыл, ғалым еді, Жасынан оқу-ғылым дарып еді. Адамның сыртын көрсе, ішін білген, Ақылы туған айдай жарық еді. Әбу жылан

ӘБУ ЖЫЛАН «Артымда тәжі мен тақыт ұстайды»,—деп, Қарт патша қуанып-ақ қалып еді. «Балама сүйген қызын әперсем»,—деп, Бір күні уәзірге ақыл салып еді. Болмасын кімдер құда патшаға, Қуанып қызы барлар қалып еді. Кісі сап сөйлесетін екі араға, Әдеті сол кездегі халық еді. Аты екен баласының Шаһимұрат, Баланың ішкі сыры атаға жат. «Қыз таңдап менің балам, той жасатсын»,— Делініп әкесінен жазылды хат. «Сен менің үміт күткен жалғызымсың, Артымда өлсем қалар бақ ізімсің. Бала—бақыт, бала—шах, бала—тақыт, Көретін өмірімдегі қызығымсың. Отыр ғой қуанғалы бүкіл елім, Тек, балам, сен ғанасың асқар белім. Артымда сен жоқ болып қаза тапсам, Әркімге болар еді-ау халқым телім». Түскендей қуанышты бүгін келін, Әкетіп шатлық кернеп жүректерін. «Той жасап, қайтсек, қызық көреміз»,—деп, Шал-кемпір қуанысты байлап сенім. Сөз туар көк сиядан ағылған соң, Хат кетті баласына жазылған соң. Қуанды патша, ханым екеуі де, Кесімді сөзге жұп табылған соң. Кемпір-шал болып отыр қуанғандай, Үміттің туғанынан бу алғандай. Хатты оқып көргеннен соң Шаһимұрат, Қайтармақ не деп жауап бұған қандай?

хикаялық дастандар Тапсырды хатты апарып уәзір Сағат, (Сөзімді түзетіңдер бар болса ағат). Қолына ап уәзірдің берген хатын, Байыптап оқып көрді бала Мұрат. Ибамен орынынан тұрады енді, Мақсатын уәзірдің ұғады енді. Асықпай жан-жағына хабар беріп, Бірге өскен қырық жолдасын құрады енді. Қырығына күлімсіреп қарады енді, Бір ақыл барлығына салады енді. Бар еді бір жолдасы Жәни деген, Айғайлап сырттан келіп араға енді. Ол айтты:—Қызды мырза таңдап алсын, Қолына дүние жиһаз қамдап алсын. Падиша ерік берсін баласына, Демеді қайда кетті, қайда барсын! Әкелсін қызы барлар хабар тауып, Падиша мақұлдай ма көңілі ауып? Құптайды барлығы да мұның сөзін, Ер Жәни кеткеніне ақыл тауып. Деген «Сөз тумақ, өлмек» нағыз шындық, Қалады сұм қара жер бетін жауып. Бұл дүние күлгірсіген бір сұлу қыз, Өмірдің ішкізетін сүтін сауып. Болғанда жер—айдаһар, ажал—қылыш, Желкені қиып түсер бір күн шауып. Баласы бір хат жазды әкесіне, Өсірген деді рахмет мәпесіне. Иіліп уәзір хатты табыс етті, Қадірлі ханзаданың тәтесіне. Хатты алып уәзір Сағат қайтып келді, Пиғылын баласының айтып келді.

ӘБУ ЖЫЛАН «Бала көңілі далада» болғаннан соң, Уәзір алған беттен тайқып келді. Падиша отыр еді намазында, Ол көрді бала жазған қағазын да. Шайқайды Сағат басын таңдай қағып, Сыр жатыр біз ұқпаған сабазыңда. —Балаңыз қыз таңдаймын дегенді айтты, Әуелі айтқан сөзден кейін қайтты. Беремін алмасам да қалың малын, Айтып бар деді сізге мына жайтты: «Мен сөйтіп жер жаһанды аралаймын, Қыз таңдап төрт тараптан саралаймын. Көрсетсін өзі әкеліп әркім қызын, Қыз іздеп үйіне оның бара алмаймын». Әкесі мақұл болды баласына, Көзінің жалғыз нұры—қарасына. Онымен бірге өсірген қырық жастың Бәрінің де қарап қабақ санасына. Артқызды алтын, жақұт алпыс нарға, Тоқшылық қандай оңай қолда барға. Кигізіп ыңғай киім қырық жасқа, Мінгізді пар-пар асыл, қостан жорға. Жөнелді салтанатпен ханның ұлы, Қалдырып ханзада атын сан шаһарға. Алдынан қыз көрмекке ағылан шашып, Күн бұрын хабарлайды халықтарға. Әкелді талай сұлу естіген жұрт, Бірі де ұнамады шалықтарға! Бар екен «Үрім» атты үлкен қала, Патша екен Сағит Қанат туған дана. Патшаның Жәмиіл атты бір қызы бар, Тумаған бұл пәниде ондай бала.

хикаялық дастандар Бұл хабар естіліпті барған елден, Жасы бар он алтыға жаңа келген. Дидары толған айдай толықсыған, Бір көрген мас болады шығып шерден. Артында қалмаса екен деп тілейсің Қызғанып басқан ізін қара жерден. Қалады ес ақылың мүлде ауысып, Алдыңнан бұлаң етіп басса кердең. Дуласты естіген жұрт беріп баға, Қайтсе де өтіп қалар сынақ белден. Сылдырап келді сұлу шұбатылып, Жүргенде толықсиды бұратылып. Алдынан хан ұлының өткен кезде Жас, кәрі қарап қапты қиратылып. Ханзада оның барып қолын алды, Көз жұмып бір азырақ ойға қалды. «Тарыдай бір мінің бар тал бойыңда, Болмаса жарар едің»,—деп-ақ салды. Қыз айтты:—Жан екенсің сөзге құмар, Шындыққа көз сүрініп көңіл тынар. Мінсіз жан табамын деп қаңғырыпсың, Ондайды жаратқан жоқ Пәруардигар. Болмайды жолың сенің қайда барсаң, Қауіпті күпіршілік ойламасаң. Асқақтап арманыңа жете алмайсың, Беліңді тәуекелге байламасаң. Соны айтып, қыз аттанып қайтты еліне, Келмеді істің сәті кемеліне. Тон тозып, ат арықтап, ақша азайды, Берген соң алмаса да беделіне. Ханзада тағы тартты шетке сапар, Қаймығып қыз сөзіне қылмай капар.

ӘБУ ЖЫЛАН Бір иен жазираға беттеп еді, Асқар тау тоса берді қатар-қатар. Мінген ат қырқаны аспай болдырады, Қарғысы қыздың қайтіп оңдырады. Жетелеп бірде жаяу, бірде атты, Қырқы да арып-шаршап қалжырады. Бір сайға шаршаған соң қонды барып, Бәрі де азып-тозып болды ғаріп. Ешбір тіл қатыспады ауыз жарып, Тасыған хан ұлынан көңілі қалып. Оңаша бір ағаштың саясында Ханзада жатыр еді демін алып. Тамылжып бәйтеректің бұтағынан Бір бұлбұл сайрап кетті әнге салып. Хан ұлы назар салды бұл әуенге, Жеткізбес арман шіркін «аһ» дегенге. Ғажайып таң тамаша болды бәрі Бозторғай дәл адамша сөйлегенде. Жас бұлбұл әсем күйді бұрап жатыр, Нақыштап адамша сөз құрап жатыр. —Ей, жігіт, қайсы жақтан келесің?—деп, Бір-бірлеп мәні-жайын да сұрап жатыр. Ол айтты:—Падишаның баласы едім, Көзінің жалғыз нұры—қарасы едім. Алды-артым құйрық-жалсыз болып туған Патшаның жалғыз ғана сарасы едім. Жасымнан іздеп едім оқу-ғылым, Келгенше он жетіге таппай тыным. Көрімдік, көргеніме қалың беріп, Талайдың ұнатпадым тауып мінін. Тағы да жаһан кезіп кетіп барам, Мінеки, айтып бердім сөздің шынын.

хикаялық дастандар Сандалған ғарібіңе көмек көрсет, Болайын қара лағың, жас бұлбұлым. Мұны естіп әлгі бұлбұл кетті сайрап, Ханзада тыңдап отыр көзі жайнап. —Бір сұлу көріп едім өткен жылы, Ақарал деген жерде жатқан жайлап. Ол өзі Ақаралдың ар жағында, Атақты Көкаралдың бер жағында. Алмақшы қандай жігіт бағы ашылып, Он алты, он жетінің дер шағында. Дейтұғын Харұт патша пері қызы, Белгісіз жатқан жері жапан түзі. Құпия сақталып тұр осы арада, Диюға байқалмайды басқан ізі. Диюдың Хамұн атты бір ұлы бар, Жасынан аруларға ғашық құмар. Ол қызды көріп қалса тартып алмақ, Перінің шарасы жоқ оған қылар. Әкесі тілсәмат қып қойған тығып, Қыз сорлы амалсыздан жатыр бұғып. Жүре ғой маған еріп, қазір, достым, Көріп қайт өз көзіңмен жөнін ұғып. Ақсұлу—оның аты, күнмен тең, Төгілген таққан алқа жаға мен жең. Сен дағы бір білімді зат екенсің, Бар дағы сынап көрші, қай жерің кем? Сөзіне жас бұлбұлдың сенеді енді, Ат мініп торғайға еріп жөнеді енді. Бойына Ақаралдың таяғанда, Тұрғанын алтын сарай көреді енді.

ӘБУ ЖЫЛАН Сарайға бұл екеуі жақындайды, Шын сеніп бұлбұл сөзін мақұлдайды. Сарайдың алдындағы шарайнаға Шағылысып қыз суреті жарқылдайды. Суретін ғажап қалды қыздың көріп, Тұр екен шашын тарап, қасын керіп. Міні жоқ хас сұлу кезіккен соң, Ханзада қорғасындай балқиды еріп. Ол айтты:—Мен барайын, сен тұра тұр, Мойныңды шындық сөзге сен бұра тұр. Қақпаға бұлбұл ұшып кетті кіріп, (Бұл өзі айта берсем бірталай жыр). Барды да бұлбұл ұшып, қайта келді, Мән-жайын Ақсұлудың айта келді. —Тоқтай тұр тағат қылып түс ауғанша, Көрсетем ертіп барып қима белді. Көрінді жарты күні жарым жылдай, Қалмады ақыл-есі бұрынғыдай. Болар деп қашан жауап қима белден, Көз салып, құлақ түріп тұрды тыңдай. Бұл мырза осы арада тұра тұрсын, Кеткен соң бастан еркі, күні құрсын. Азырақ қыз жайынан сөз қозғалық, Қандырып оқырманның құлақ құрышын. Алтын шашын тарап қойған ұлпа бұрым, Ауызбен айту қиын қыздың түрін. Қиғаш қас, қима бел, қыран иық, Арайлы, ақ сүмбідей қырлы мұрын. Жұқа ерін далап жағып боялғандай, Түсінде көрген мас боп оянғандай. Қастарын бейне қолмен сызып қойған, Ай сұлу, айбаршалы жазық маңдай.

хикаялық дастандар Тізулі отыз тісі аппақ меруерт, Алыстан жарқылдайды жаққан шамдай. Тұп-тұнық қарағаны қандай тәтті, Секілді көтеріліп атқан таңдай. Сүйріктей он саусақтың бар саласы, Теңеуге табылмай тұр сөз сарасы. Оғындай нажағайдың жарқылдаған, Тартады тынықтырып көзқарасы. Кигені кәмшат бөрік қырмызыдан, Қалғандай естен танып көрген адам. Жын-шайтан, адам, пері бәрі бекер, Байқасаң бағана артық хор қызынан. Осындай сұлу екен бұратылған, Сүйген жар шыққандай-ақ мұратынан. Айланып әлгі бұлбұл қайта келді, Түгепті жарым күні тосып тұрған. —Бейнесін көрдің қыздың айнадағы, Шын ғашық сүйген болсаң ойла тағы. Серт жасар алдыңызда бір белес бар, Беліңді жігіт болсаң байла тағы. «Ол жігіт қазір қайтып кетсін,—деді, Аман-сау жолдасына жетсін,—деді. Қайтарып ел-жұртына адамдарын, Тек өзі жалғыз қайтып келсін»,—деді. Сөзіне қыздың айтқан көне кетті, Ат мініп жолдасына жөнелетті. Адасып ханзададан отырғанда, Аман-сау достарына келіп жетті. Көрген соң барлығы да қуанысты, Ұмытып әлгі тартқан жұбанышты. «Алланың адам басы добы» деген, Алдағы кім біледі ғайып істі.

ӘБУ ЖЫЛАН Ол айтты нөкеріне:—Қайтыңдар,—деп, Әкеме менен сәлем айтыңдар,—деп. Айтпайтын сіздерге жан сырым бар, Бұл жерде бірнеше күн боламын,—деп. Ісімнің беталысын оңап алып, Артынан бір күн жетіп барамын,—деп. Тосыңдар Атбасқанның шаһарынан, Бүрсігүн бет көрісіп қаламын,—деп. Сандалып жолдастары қайтты еліне, Босқа еріп жын соққанның беделіне. Бәрінің хан ұлынан көңілі қалды, Іс сәті келмеген соң кемеліне. Әреңге Атбасқанға келіп жетті, Бәрі де ғазап тартып тентірепті. Хан ұлын тоса-тоса азып-тозып, Кешірді бастарынан қасіретті. Жоғалды ханның ұлы деген хабар, Мағұрыптан машұрыққа келіп жетті. Ішінде барлығынан артығырақ Жәни жас тартты ғазап-қасіретті. Кездесіп ер Жәниға бір ақсақал: —Жылайсың осынша көп неге?—депті. Өзіне жаны ашыған ақсақалға Айта алмай сөздің жөнін еңірепті. —Жылайтын,—Жәни айтты,—бар ғой жөнім, Хан ұлы жалғыз Мұрат құрбым менің. Қыз таңдап, әуел баста, алыңыз,—деп, Аузымнан шыққан сөзім бар ғой менің. Бұл сөзге хан да мақұл болып еді, Қолында дүние, малы толық еді. Қазынаның алтын, гауһар арасында Арылтып жер жаһанды шолып еді.

хикаялық дастандар Жақтырмай талай қызды сырлы бала, Жасынан ғылым қуған өзі дана. «Табам,—деп,—жер жүзінен бір сұлуды, Ел-жұрттан сапар шегіп кетті дара. Айрылдық жапан түзде ханзададан, Құданың құдіретіне бар ма шара? Падиша енді көрсе оңдыра ма? Ақсақал, осы арасын ойлап қара. Бастаған бұл қылмысты мен болдым ғой, Ұққан соң айырасыз болса сана. Шал тұрып:—Сөз мәнісін ұқтым,—деді, Бұл сөзді бұрын айтпай тықтың,—деді. Қарығың ашылмаған сорлы байғұс, Мехнаттың Қап тауына шықтың,—деді. Қаңғырмай, қарақтарым, қайт еліңе, Кім төгіп ақша берер беделіңе. Сен оны қайғырғанмен таба алмайсың, Келмейді бұзылған іс кемеліне. Жасырмай әкесіне барып ұқтыр, Көне бер, қаһарланса, дегеніне. Падиша бола алмайды ақылсыз жан, Ісіңнің қарап көрер себебіне. Ер Жәни мақұл алып қарттың сөзін, Жиып ап ақыл қосты өмегіне. Барлығы бұл ақылды қабылдады, Ас ішіп, аз отырып, дамылдады. Толықтап ат-көлік пен азық-түлік, Сақадай сай жол қамын дайындады. Келеді күндіз-түні тынбай жүріп, Хабарлап жол бойына құлақ түріп. Жапанға жалғыз кеткен жан туралы Ешбіреу айта алмайды хабар біліп. Еліне таяғанда барлығы да, Біртұтас шошып кетті сағы сынып. Шаһардың шетіне олар кірген кезде

ӘБУ ЖЫЛАН Бір жайсыз хабар жетті ханға естіліп. Ішінде жалғыз ұлы жоқ дегенде Анасы талып кетті шашын жұлып. Төгіліп екі көзден қан менен жас, Падиша сөзден тоқтап қалды тынып. —Алдына келтірмей-ақ падишаның, Қамалсын!—деп шығарды үкім қылып. Байлап ап қол-аяғын зынданға атты, Бас кесер алдарынан жаллад шығып. Жабылып зынданының есіктері, Салынды күмбір етіп үлкен құлып. Зынданда бұлар енді жата тұрсын, Мехнат жандарына бата тұрсын. Айталық ата-ананың қайғы-зарын, Қандырып тыңдарманның құлақ құрышын. Ата-анасының зары: —Айналайын, жалғызым, Қандай жерде қалды ізің? Аралайын жер-көкті, Бірден санап жұлдызын. Ішімізде от жанады, Жүрегіміз жаралы. Қу түбірдей кемпір-шал, Қалдық жұртта қаралы. Үкілеген тұлпар ең, Қасірет басты сананы. Ғайып болған, қарағым, Ашылмаған қабағым, Жаңа пысқан алманың Кім үзді екен сабағын? Тақты талақ етейін, Шақай тартып табақ ап, Қаңғырып жаһан кетейін. Аулақ менен дүние, Мәжнүн болып өтейін. 4-132

хикаялық дастандар Патшалық санат құрмаймын, Бір күн де тірі тұрмаймын. Неменесін алып ем Жаратқан жаппар Құдайдың. Жалғызымнан айырылып, Қанатымнан қайырылып. Қатқан сабақ ырғаймын, Борасын гүлін сындырған, Балдырған емес қураймын. Аллаға айтар зарым көп, Құйрық, қанат, жалым жоқ. Қарғам, бері келші,—деп, Қолымды кімге бұлғаймын?! Топырағыңды көрмедім, Қолымнан сусын бермедім. Жалғызым сапар шеккенде, Артынан неге ермедім. Қаңырап қалды-ау ордамыз, Ойылғандай ортамыз. Өлмегенде не қалды, Тоз-тоз болды торқамыз. Иен қалды тақытым, Қайтты ғой бастан бақытым. Қайғы жұтып өлетін, Осы болды-ау шақтым. Ішіне барып кірейін, Дайын тұрса табытым. Дүние бізге не керек, Өлімнің кисек қамытын. Осылай ата-анасы қылады зар, Кең дүние, қайғы қылса, болады тар. Айрылса жалғызынан, өлер сорлы, Жаратқан өзің қолда паруардигар. Ел-жұрты, уәзірлері жиналады, Бұлар да уата алмай қиналады. —Сабыр ет, әлде, бала тірі шығар,

ӘБУ ЖЫЛАН Бермесе Тәңірім бақыт кім алады? Бүкіл ел қасіретке қалды батып, Болмапты ақыл айтып тоқтатары. Рақымы Құдіреттің өзіне тән, Кімді алқап, кімді қарғап жоқ қылады. Мұрат тұр көрген жайда аттан түсіп, Қусырып жас келіндей қолын құшып. Қараса маңайына көз жүгіртіп, Бір тажал темір қанат келді ұшып. Бұл тажал қасына оның түсті келіп, Тал белін қаһарлана қысты келіп. Шыңғыртып жас баладай жіберді оны, Қалдырмай бойда қуат, басында ерік. Тажалдың көзқарасы өте бұзық, Ала көз, сойдақ тісті, түрі тозық. Секілді мұрны пештей, аузы үңгірдей, Қарайды қылқың қағып, мойнын созып. Ақырып аждаһадай ар-гүр етіп, Қаһары барған сайын кетті қозып. Дүниеде ең атақты жыртқыштардың Ешбірі шығар емес мұнан озып. Ойласаң істің шарты жалғыз Хақта, Қылысып тәуба үйіріп тұрған шақта. Бармақтай баққа туған бұлбұл торғай Зулатып ұшып келед сарай жаққа. Тағы ұшып осы араға келді бұлбұл, Бау-бақта ол сайраса ашылар гүл. Бұлбұлдың дауысына құлағын сап, Тым-тырыс тоқтай қапты әлгі құрғыр. Тажалға бұлбұл келіп:—Тоқта!—деді, Жұмысың маған айтар жоқ па?—деді. —Орында бұл жайдағы міндетіңді, Айланып бұл араны соқпа!—деді.

хикаялық дастандар Жөнелді шұбатыла тажал ұшып, Мұратты жіберіп ед қатты қысып. Жүрегі шошығаннан тоқтамады, Денесі кейде суып, кейде ысып. Үмітін өз жанынан өзі үзіп, Қысымнан қасы-көзі кетіпті ісіп. Кеп қонды әлгі бұлбұл қасына оның, Қанатын көлеңкелеп басына оның. Тоқтатты ақыл айтып азаматты, Сүрткізіп көзіндегі жасын оның. Салынған алты қабат алтын сарай, Қойылған қақпа алдына гауһар жанай. Нақышын інжу-маржан, меруерттің Ауызбен тауысқысыз айтып санай. Байлаулы қос арыстан қақпа алдында, Алланың өзі кепіл сақтарында. Ұмтылды көргеннен соң адамзатты, Ақсиып азу тісі жақтарында. Осыдан Мұрат кетті қатты сасып, Жалт берді арт жағына тұра қашып. Темір тор арыстанды қоршап қалды, Тетікті қалған екен бұлбұл басып. Қорқыныш тіршіліктен қандай жаман, Темірдей отқа түскен кетті жасып. Қанатын бұлбұл тағы қағып еді, Арыстан тұра қалды далаңдасып. Қайрандап бұған жігіт тұрған шақта, Қыз шықты ақ сарайдан есік ашып. Ибасы сұлулардың тәтті-ау, шіркін, Жаратқан рахымды етсе нәсіп. Дауысы әрең шығып сыздықтаған, Мұратпен қол алысты құшақтасып. Шыбын жан шығып кетпей қайтіп тұрған, Алдынан көлбеңдесе сүйіп ғашық.

ӘБУ ЖЫЛАН Қиялы ұшқан құстай көтерілді, Телегей теңіздей боп жатқан тасып. Қасына Ақсұлудың барды жанап, Әуелі аман жайлы болды жауап. Байқаса бір міні жоқ тал бойында, Тексеріп бас-аяғын тұрса қарап. Әуелі жолғасқанда қол алысты, Қос дидар қызғылт тартып ағарысты. Ибалы қыздан жауап басталған соң, Шатлықтың бозторғайы аспанға ұшты. Сарайға кірді екеуі құшақтасып, Дариядай жастық көңіл кетті тасып. Дариға-ай, бүгін өлсе, арманы жоқ, Отырса ақ сұлумен дидарласып. Алдынан даяр екен түрлі тағам, Жіберді о да бір ләбсін ашып. Көңілінен қаяу кетіп жайланған соң, Жігіт те қорқар емес асып-сасып. Ел-жұрты, әке-шеше шықты есінен, Мақсатқа жеткеннен соң Мұрат ғашық. Қыз айтты Мұрат жасқа жауаптасып: —Көңілің жан екенсің жүрген жасып. Айтарлық саған менің бір сөзім бар, Кең ойлан қабырғаңа ақылдасып. Қоятын саған менің шарттарым бар, Жар сүйер жан екенсің жаның құмар. Серттесіп мені алуға шыдамасаң, Онда еркің, бүгін қайтып жөніңе бар. —Қорықпан,—жігіт айтты,—шартыңыздан, Қылмаңыз қауіп-қатер артымыздан. Не десең ғазиз басым сенің үшін, Серт берем бас тартпауға салтыңыздан. —Үш жыл тұр осы жерде елге бармай, Асқар тау, ағынды су, белге бармай.

хикаялық дастандар Еріксең, сарай ішін серуенде, Қысқасы бақшадағы көлге бармай. Тағамды күтушілер әкеледі, Мені де туған әкем мәпеледі. Ғашық боп мені аңдыған бір дию бар, Сол ғана маған төнген қатер енді. Менде жоқ одан басқа қайғы-уайым, Сені әкеп маған қосқан бір Құдайым. Шартым сол, асылзада, саған қояр, Ұғынсаң ауыр емес сөз сыңайын. Барамыз ел-жұртыңа үш жыл өтіп, Тарыққан соң қалмай ма дию кетіп. Қоямыз қайтыс болсаң қолымыздан, Бұл жерде өліп қалсаң қаза жетіп. Мұрат айтты:—Мұныңа көндім,—деді, Жолыңа жас жанымды бердім,—деді. Айрылып жолдастардан жалғыз басым, Сен үшін жан пида ғып келдім,—деді. Қолдасып ақ төсекке жатты бұлар, Қорылдап тәтті ұйқыға батты бұлар. Сөйлейік жастық жайлы бір азырақ, Үзіліп тыңдай қалсын жаны құмар. Ақ білек талма белді алды қысып, Иіскеп тамағынан, бетін құшып. Тұла бойы қорғасындай балқиды енді, Атылып ақпа жұлдыз жерге түсіп. Шолп етіп тәтті еріндер кезек тиіп, Шымырлап жан денеден шыққанда ұйып. Қояр ма нысанаға дәл тигізбей, Алдынан кезіккенде алтын киік. Ақсұлу туған айдай шалқалайды, Дәрменсіз қол-аяғын әрең жиып.

ӘБУ ЖЫЛАН Қарасаң бірі—пері, бірі—адамзат, Махаббат төсегінде жатыр сиып. Рұқсат, дем алайық дегеніне, Бір сәтке жібере ме жігіт қиып?! Осындай қызық күндер өтіп жатыр, Құла тон, кисе даяр баста шатыр. Ләззаттың боз тұманы тұмшалаған, Іс артын қайдан білсін Мұрат батыр. Барады қызықты өмір шыр айналып, Уақыт таяп қалды жыл айналып. Байқаса, денесі әлсіз күннен-күнге, Жүрегі дүпілдейді, басы айналып. Төмендеп халі түсіп күннен-күнге, Көз көрмей алыс жерді қалды мүлде. Әуелгі ат бәйгесі жолда тоқтап, Боп қалды ала алмайтын күнде жүлде. Ол сезді бір науқастың жабысқанын, Сүйіп тұр жүрегі әлі табысқанын. Ентігіп қарыс жерге жүре алмайды, Белінің жаңа білді қайысқанын. Айтты ол сұлуына ауырғанын, Ауру меңдетіпті тау қыранын. Ар жағы әлі ешкімге түсініксіз, Ел-жұртын, сағынды ма, бауырларын. Тағы айтты:—Сахараға барайын мен, Отардан бір мал тауып алайын мен. Әкеліп қой сорпасын ішсем қайтер? Сол үшін жаныма ақша салайын мен. Қыз айтты:—Сертің қайда әуелде айтқан, Ер жігіт не болады серттен қайтқан? Егер сен сахараға жалғыз барсаң, Ғазәзіл азғырмасын бір жын-шайтан...

хикаялық дастандар Отырды қысылғаннан жігіт жылап, Ағызып екі көздің жасын бұлап. Болса да өзі басқа, жүрегі—ет қой, Болад деп түсіп қалды қыз да құлап. Қыз айтты:—Сахараға барыңыз,—деп, Соманы жаныңызға салыңыз,—деп. Сорпа ішіп көңілімізді көтерелік, Кездессе, бір қой тауып алыңыз,—деп. Қуанып ақбоз атқа мінді жігіт, Беліне алмас қылыш ілді жігіт. Кергітіп сахараға бет алады, Баласы падишаның сәнді жігіт. Отарға сол күн кепті дәрігер шал, Жарандар, мына сөзге құлағың шал: «Себеп бар шықпас жанға,—деген ғой Хақ», Дәрігер кез болыпты алдынан дәл. Кезіккен Қыдыр болып осы шалы, Белгілі оған науқас көрсе халі. Дәрігер сәлемдесіп қарап тұрса, Көрінді солып кеткен жүзі сары. Айырды дерттің түрін көрмей тұрып, Жай-күйін жігіт айтып бермей тұрып, Аурудың пайда болу ахуалын, Жасырды сорлы байғұс Құдай ұрып. Шал айтпай қалай істі біледі екен, Ғайыпты кітап ашып көреді екен. Жатқанын Әбу жыланның Ақаралда, Мөлшерлеп сыртынан шал жүреді екен. Шал білді халі азайып қалғандығын, Бір қырсық бейшараны шалғандығын. Жайлаған Ақаралдың Әбу жыланын, Сұлу деп жаза басып қалғандығын.

ӘБУ ЖЫЛАН Икемді жазса қалам сөзді ыңғайлы, Қисынды болып шықса, сөз шұрайлы. Халайық, таң қаласың құбылысқа, Азырақ тоқталайық Әбу жайлы. Жыланның ата тегі өзі екен ғой, Құбылғыш денесінде көзі екен ғой. Жасы бар мыңнан асқан жыландарды, Ежелгі ат—Әбу деген сөз екен ғой! Жүз жасқа келсе, айдаһар болады екен, Жуандап бәйтеректей толады екен. Денесі мыңға келсе кішірейіп, Құбылып әр түрлі боп тұрады екен. Бір мезет торғай болып ұшып-қонып, Айналып дүние жүзін шолады екен. Әйел боп, жігіт тауып алдап сүйіп, Бойынан қан қуатын сорады екен. Айрылып ет пен қаннан сүйек қалып, Құрт жеген миуадай солады екен. Қызарып, бірде ағарып мың құбылып, Алуан түрге кіре қалады екен. Қу сезім төндіреді басыңа ажал, Кезікті бұл сорлыға Әбу тажал. Шал ойлап бас қатырып отырса да, Әбуден құтқарарлық таппай амал. Айтайын дәрігердің атын—Сәлім, Жасынан даңқы әйгілі көпке мәлім. Кітабын тәуіптердің көп оқыған, Туа да өнер дарып алған тәлім. Амалдап үлкен айла жасамасаң, Бетпе-бет алдыртпайды ол бір залым. Бір айла тез қарекет қылмағанда, Аз күнде бітіреді жастың халін.

хикаялық дастандар Қой сойып, сорпаға сап уды беру, Осы бір сәтті орай деп тапты амалын. Ол білді көргендей-ақ ауру халін, Құтқарар тағы да айтты даруларын. Бойына тарап кеткен Әбжыланның, Бір-бірлеп түсіндірді заһарларын. Жігіттер күмәндігер бола қалды, Жүйелі түсінген соң істің мәнін. —Бір ту қой жеті жылдық табыңдар,—деп, Шақырып хабарлапты қойшыларын. Кез келген өлмегенге өлі балық, Ту қойды берді тауып малшыларың. Қуанды сонда тұрып Шаһимұрат, Көзінің енді жетіп ашыларын. Ол қойға бір құты уды қоса беріп, Дәрігер ұғындырды жоспарларын. —Дұға оқып оның көзін байлаймын мен, Залымды тылсыматпен жайлаймын мен. Жіберем хабар беріп еліңе де, Әр қилы әдіс-амал сайлаймын мен. У салған сорпа беріп бір байқап көр, Осыдан құтылмас деп ойлаймын мен. Ешқандай секем беріп, сыр алдыртпа, Қайткенде құтқарамын сөзіме сен. Алдырам шақыртқызып осы араға, Бар еді үлкен ғалым өзіме тең. Сен барып сорпаға сап уды ішкіз, Екі ойлы болма, жаным, сөзге келсең. Қорылдап ұйықтаған боп жатып байқа, Көрсетер бір «хикмет» неге десең. Сарайға жігіт қайтты қойын алып, Әлі де кете алған жоқ сөзге нанып. Ас ішіп, жатар уақыт болғаннан соң, Қисайды төсегіне Мұрат барып.

ӘБУ ЖЫЛАН Көйлегін шешіп берді Ақсұлуға, Оның да жоспары бар сырды ұғуға. Қорылдап тәтті ұйқыға батқансиды, Сығалап жатты қарап әлгі қуға. Көйлектің битін әбден қарады енді, Төрт бүктеп аспалыққа салады енді. Мұраттың ұйықтағанын байқаған соң, Көз тігіп жан-жағына қарады енді. Қысылып қырық бұралып отырған қыз, Жылан боп бір ысқырып қалады енді. Болды да Әбу жылан бейне айдаһар, Иіріліп сарай ішін шалады енді. Жалаңдап айыр тілі заһар шашып, Жақындап кіреуітке таяды енді. Құбылып, бір ысқырып бұлбұл болды, Шықпаған жаны жатыр Мұрат сорлы. Әуелеп үй ішіне қанат қағып, Аздан соң орнына кеп қайта қонды. Қанатын бір қозғалтып қақты дағы, Сұлу қыз бола қалды қалпындағы. «Сезбейтін ешнәрсені маубасым»—деп, Мұраттың қасына кеп жатты тағы. Амалсыз шошығаннан Мұрат жатты, Байқаса ажал оған жақындапты. «Қарғам-ай, ғашық жарым, сүйгенім»,—деп, Көлгірсіп залым оны құшақтапты. Тоқтар ма жүрегі оның дірілдеген, Дүнияда қорқыныш жоқ мұнан қатты. Шара жоқ құтыларға қайран боздақ, Пәлені басына іздеп өзі тапты. Аңдысып бірін-бірі таңды атырып, Сол күні қыз бен жігіт ұйықтамапты.

хикаялық дастандар Еске алып Жәмиіл қыздың айтқан сөзін, Ағызып көзден жасын солқылдапты. Ебі жоқ суық көңіл іске қиыс, Махаббат бұрынғыдай қалды сүйіс. Басында сорлы жігіт байқамапты, Бар екен қыз сұлуда жылан иіс. Барласа сырты сұлу, қыздай екен, Ашыған сілекейі удай екен. Жас жүрек алыпқашпа аңғармапты, Ақ еті қатып қалған мұздай екен. Жақтырмай Жәмиіл қызды асқанына, Әдейі кезіктірген Құдай екен. Оқушым, асқақтаған асылады, Қарғысы қыздың қалай атқан екен?! Таңертең тұра салып қойды сойды, Қыз отыр шашын тарап, сылап бойды. Салды да бір құты уды сары аяққа, Үстіне ет пен сорпа шылап қойды. Отырып кәселерін қолдарына ап, Етті жеп, сорпаны ішіп әбден тойды. Заһарға заһар қайтіп тасыр қылсын, Ол удың ішкеннен соң күшін жойды. «Әбжылан» етке тойып, бал-бұл жайнап, Тастады іске асыртпай жоспарлы ойды. Жаңылар адам азса тәубасынан, Дәрігер дүрбі салды тау басынан. «Қанып өлді ме»,—деп ойлап еді, Бұлқынсып көрінді қыз ауласынан. Сәлімнің жолдасы екен ғалым Асқап, Оқумен жын-періні жүрген жасқап. Келіпті шақыртқан соң жолдасына, Көрсетті болған жайды оған нұсқап.

ӘБУ ЖЫЛАН Бұл жайлы екі ғалым ақылдасты, Құтқармақ бұдан қайтіп Мұрат жасты. «Баланың ел-жұртына әтей барып, Бір хабар табамыз»,—деп мақұлдасты. Бет алып бұл екеуі жүріп кетті, Жасамақ үлкен амал кереметті. Күн-түні тынбай тартып екі ғалым, Падишаның ордасына келіп жетті. Ордаға келіп жетті кешке таяу, Көзі жасты падишаның, көңілі қаяу. Толассыз бал аштырып балгер жиса, Хабар бар «тірі» дейтін ұйқылы-ояу. Екі адам қақпаға кеп салтанатты, Падишаға хабар берді шарапатты. —Кезіксек сізге барып,—дейді олар, Жіберді жалғастыр,—деп осы шартты. Патша айтты:—Құдай айдап келген шығар, Көңілін менің үшін бөлген шығар. Ертіп кел көріселік оларменен, Хабарын жалғызымның білген шығар. Басында олар өзін таныстырды, Істерді жақсы-жаман салыстырды. Кезіккен баласының хал-жайынан, Тастады бәрін де айтып, ашып сырды. Айтты олар әтей іздеп келгендігін, Жаны ашып жасқа көңіл бөлгендігін. Қамалған Әбу жыланның қапасына, Көзімен сөйлеп берді көргендігін. Падиша естіген соң жаман састы, Жиып ап білгіштерін ақылдасты. Сандалыс аяқталып, шабыс шықты, Қайткенде құтқармақшы Мұрат жасты.

хикаялық дастандар Бас қатып, ақыл таппай айналған соң, Шешілмес қырық шие байланған соң. Алдына келді бұлар Сәлім, Ғаппас, Екеуі демін алып жайланған соң. Бұл іске,—олар айтты,—Қысылмаңдар, Көп шығар іштеріңде ысылғандар. Бір сарай жеті қабат салғызалық, Үш күнде дайын болсын темір тамдар. Жап-жалтыр іші-сырты болсын алтын, Кем қылмай толтырыңдар істің шартын. Астына орнатылсын құпия пеш, Дүр етіп бір-ақ жерден от тартатын. Құлыбы мықты болсын есігінің, Әйнегі болат болсын тесігінің. Тас көмір от алғышпен толтырылып, От бергіш даяр тұрсын пештігінің. Ішінде дүние-жиһаз жайнап тұрсын, Самаурын меш үстінде қайнап тұрсын. Жиналып жастар тартып кернай, сырнай, Ән айтып, сауық-сайран ойнап тұрсын. Үш күнде бітірілсін сарай салып, Ол бітсе тойға келмек барлық халық. Патшаның құтты мешіт сарайына Келуге келінді әтей шақырталық. Осылай жоспарымның жөні келсе, Сәт болар келін бұған келіп кірсе. Құлыптап есіктерін палуандар, Астынан үлкен пешке от берілсе. Барлығы бұл планды мақұлдасты, Падиша қазынасының аузын ашты. Жиналып тамшы, ағашшы, өңшең ісмер, Бұл іске сатұр-сұтыр араласты.

ӘБУ ЖЫЛАН Отырмас бекер адам патшалықта, Босатты зынданынан қырық жасты. Қуанып құтылған соң пәлесінен, Олар кеп ел-жұртымен амандасты. Падиша кем көрмеуші ед баласынан, Жәниді шақырып ап құшақтасты. Төгілген көз жастары екеуінің Жібітіп жібергендей қара тасты. —Шақырып өзім барып әкелем,—деп, Ер Жәни ел-жұртымен уағдаласты. —Егерде Әбуді ертіп келе алмасам, Бәй тіктім Мұрат үшін ғазиз басты. Мұратпен бір жерде өлсем арманым жоқ, Айрылып қайтем онан жасап жасты. Әлденіп, аз уақыт демін алып, Сіңіріп бойларына ішкен асты. Жегілген пәуескеге қос арғымақ, Тағылып шілия-тұрман алтыннан нақ. Сырланған пәуескесі поталменен, Ішіне орнатылған гауһардан тақ. Бар еді бір сиқыршы бұл шаһарда, Тоқшылық не қылғызбас қолда барда. Шақыртты сиқыршыны патша ағзам, Қақтырды болат таға жорғаларға. Жөнелді Жәни батыр күймені айдап, Үш сұлу бірге кетті күндей жайнап. Қыз-жігіт әзіл айтқан сәні келіп, Күймеге көрік берді күліп-ойнап. Дем алмай күндіз-түні тартты бұлар, Тас басып, таулар асып, дария бойлап. Падиша тілек қылды Жаратқанға, Дүбірлі қуанышты халық тойлап.

хикаялық дастандар Егерде Мұрат аман келер болса, Жолына ақсарбасын қойған байлап. Жол тартты өңкей бағлан екпіндетіп, Сарайға бет алған соң келді жетіп. Сарнатып кернай, сырнай әуендерін, Ән қосып қыз бен жігіт өлеңдетіп. Алдына ақсарайдың келді бұлар, Көркіне көрген жанды етіп құмар. Ақсұлу сәскеде ұйықтап жатыр екен, Төсектен атып тұрды ұмар-жұмар. Жүгіріп сыртқа бұлар шыға келді, Тұрғанын бір тамаша көзі көрді. Ер Жәни құшақтасып Шаһимұратпен, Тарқатты құшып, жылап ішкі шерді. Үш қыздан құтылмапты сәулет, көрік, Кигені дүрия, шағи, кәмшат бөрік. Қақ тіліп қара жерді жұлқынады, Мінгені астындағы өңшең елік. Айланып іс сәтіне, бақ оңына, Ақсұлу амандасты өзі келіп. Екі дос құшақтасып тұр еді әлі, Оларды айырыпты ақыл беріп. Зәр жылан айласымен құбылады, Мұратқа айрылмастай болып серік. Жаңылды әлгі сұмырай бұл барыста, Өзіне сор қайнамақ осы тұста. Ақырып аждаһадай күркірейтін, Жымиып жатып қапты жолбарыс та. Ордаға кірді бұлар күліп-ойнап, Қызыққа қызғанышсыз бәрі бойлап. Сұлу қыз, ақын жігіт басты әуенге, Бұлбұлдар мың құбылтып қайта сайрап.

ӘБУ ЖЫЛАН Бас қосып тағамға әуел отырысты, Көтеріп «кәусар» атты шарап ішті. Соғылып зәр сұлуға рюмкалары, Мастықтың тамшысы оған барып түсті. Байқады қыздың қызып отырғанын, Келтірді жайлап айтып сөздің мәнін. Ата-ана қуанышпен бір көрмекке, Арнаулы олар айтты шақырғанын. Жаһандағы ісмерлердің бәрін жиып, Арнайы алтын сарай салдыртқанын. Топ жинап, жаһаз ашып думандатып, Қуанып бір көрмекші келінжанын. —Ел-жұрт пен ата-анаңның батасын ал, Бұйымтай біздің осы, сұлу ханым. Бұл сөзге Әбу сиқыр қалды түсіп, Алған соң бойы қызып, шарап ішіп. Күймеге апыл-ғұпыл отырғызды, Қоймады, алды еркіне бәрі пысық. Жіберді қос тұлпарды Жәни ұрып, Соққан жел қала берді артта ысқырып. Болғандай мүлде разы тілсіз орман, Еңкейіп қала берді басы мүлгіп. Тұлпарлар көбік шашып, иіп мойын, Ерленді ер Жәни да жайып бойын. Көтертіп әлсін-әлі құмыраны, Басқаға бұрылтпады қыздың ойын. Көрінді хан ордасы алтын сарай, Көз тігіп әлгі сиқыр қалды қарай. —Па, шіркін! Туған ай ма, шыққан күн бе? Бұл не?—деп Жәни достан жатыр сұрай. Ол деді:—Сіздің отау сарайыңыз, Артылар оған кіріп талайыңыз. 5-132

хикаялық дастандар Той қылып, ел жиылып, неке қиып, Бөленер той-думанға маңайыңыз. Сарайға бұлар енді келіп түсті, Бұйрықтан құтылмайсың, құдірет күшті. Ата-ана, елі-жұрты шашу шашып, Көтеріп сыйлық тост шарап ішті. Қуанды падиша мен барлық халық, Бәрінің сырты шаттық, іші зарлық. «Қырық күн той, отыз күн ойыны бар»—деп, Падиша хабарлады шашып жарлық. Келіннің басталды той бетін ашып, Уәзір, ғұламалар ақылдасып. Таратып міскіндерге қайыр-сақуат, Алатын түрлері жоқ жаза басып. Көз салып барлық қимыл-әрекетке, Сыр бермей Әбу де жүр араласып. Екі елі ханзададан айрылмастан, Сусындап ол да істеп жүр жанталасын. Алдыртар бұ дағы оңай сайқал емес, Бір парқы көзден таса сайтан емес. Байқасаң талығу жоқ әлпетінде, Әлі де аңдысудан қайтар емес. Күзеткен жеті тәулік көз ілместен, Ер екен қасарысқан Жәни егес. Болмаған тарихта көз жіберсек, Білдіртпей жан алатын мұндай кеңес. Пендеге рақым қылар Тәңірім өзі, Қолдаған ақиқатты әділ сөзі. Ойламаған мақсаты іске асып, Мұраттың бағы ашылар келді кезі. Сайлауыт аңдып тұрған қыз бен жігіт, Қырағы барлығының шалды көзі. «Асқанға тосқан» деген заңды кезек,

ӘБУ ЖЫЛАН Дәл осы көк темір үй басар тезі. Үйдегі қыз бен жігіт шықты бәрі, Лезде есік жапты палуандары. Піл құлып салынды да бекітілді, Сақадай сай күзетіп тұрған бәрі. Білтелі май көмірге от қойылды, Астына алып пештің шоқ қойылды. Нажағай қабылдайтын ыстық шашып, Айлана темір үйге от қойылды. Айғайлап Әбу жылан ысқырады, Ақырып арыстанша ышқынады. Жан бермек қарап тұрып қандай қиын, Қиратып шығу үшін күш қылады. Талқандап бес қабатын болған кезде Әбудің терісінен ыс шығады. Балқыған қызыл темір жіберсін бе? Күйгізіп тиген жерін пысқырады. Болса да қанша сойқан қызып отқа, Әлсіреп, күйіп-пысып ысқырады. Малынып, майша жанып балғын дене Бір кезде көк түтіні бұрқырады. Осылай күйіп өлді Әбу жылан, Қас сайлап, адамзатқа қаққан сылаң. Болыпты бір хикая естен кетпес, Сондағы Әбу жылан салған ылаң. Айтыпты сансыз алғыс патша, ханым, Ісіне разы болып Асқап, Сәлім. Аямай, қазына ашып, берді сыйлық, Құрметтеп шағынаштың ғалымдарын. Той қылып, тілеу тілеп, тәуба қылды, Шақырып жеті ықылым халықтарын. Қысқаша осы жерден тоқтаталық, Оқырман, разы бол барлықтарың.

Аты екен бұл қиссаның Телім—Тентек, Бұрыннан ел аузында болған ертек. Жауыздық жаны ашымай жас баланы, Өлтірген қыздырып ап таспен өртеп. Болыпты ағайынды үш азамат, Ертеде көп іс өткен не ғаламат. Айтайын әңгімесін осылардың, Тыңдасаң құлақ салып, ей, жамағат. Жігітке үлкен тұсау—кедейшілік, Алшаңдап баса алмайды ойнап-күліп. Жақсылап жан асырау оңай болмай, Істейді әр немені үзіп-жұлып. Олардың Телім—Тентек кішкенесі, Аусарлау, ойы төмен жарым есі. Болғанмен жасы кіші, бойы серен, Батыр мен балуандай бар денесі. Үлкені кәсіп қылған қақпан құрып, Көздейді анда-санда ерте тұрып. Бір күні ағасымен таласады, Қақпанды келмек болып Тентек көріп. Көп болған қақпанға түк ілінбеген, Әуелі уақытымен көрілмеген. Бүгін бір дәмелі күн сияқты еді, —Қарағым, қойсаң қайтер, інім,—деген. Телім—Тентек

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Көнбейтін мұндай жерде Тентек батыр, Әр түрлі кеселдерді салып жатыр. Ақылға айтқан сөзге, сірә, көнбей, Сонымен Телім көздеп барады ақыр. Ол барса жатыр екен қоян түсіп, Аяғын жаралапты қақпан қысып. Жаны ашып, бақырған соң жылады деп, Босатып қоя берді аттан түсіп. Қоянға:—Байғұс-ай,—деп,—ұзын құлақ, Аяғың ауырған соң тұрсың жылап. Бақырып мені көріп жылағаның, Тұрсың ғой бір шыбынды менен сұрап.— Деп оны қоя берді жаны ашып, Серперді босатты да мықтап басып. Темір бау аяғынан тайғаннан соң, Жөнелді үш аяқпен аулақ қашып. Қақпанды үйге сүйреп қайтып барды, Мән-жайды ағаларға айтып барды. Кәсібін ғайып берген қоя беріп, Ауызға келген бақты тайқытқаны. Ағасы айтты:—Тегі сен жындымысың, Қашанда оңбай жүред қылған ісің. Бұйырған несібені лақтырып, Таластың жұмысыма немене үшін? Бармайсың енді менің қақпаныма, Қанша күн болса дағы жатқанына. Бүлдіріп бір жағынан шашып жүрсең, Қалай ортақ боларсың тапқаныма? Жаны ашып жібермейді түскен аңды, Көрмедім тірі күнде сендей жанды. Тәңірдің бергеніне қарсы тұрсаң, Қайтып, қане, бағасың екі ағаңды?

хикаялық дастандар Осымен бірнеше күн өтіп кетті, Аз ғана тапқандарын кәсіп етті. Тентекке Алла сабыр бере ме екен, Қақпанды көздейтін күн тағы жетті. Бұл күні үлкен аға өзі барған, Інісін кетпек еді сөзбен алдап. Мұндайда Тентек көніп қашан көрген, Күш бермей кезекті алып тағы бармақ. —Мен барам бүгін тағы қақпаныңа, Қашанда ортақ болам тапқаныңа. Сырттағы жұмысыңды бітірейін, Ағатай, алаңсыз бол жатқаныңа. Көрейін сол жеріңе тағы барып, Қолыма бос мойынды шоқпарды алып. Алдыңа түскенді енді тірі әкелмей, Өлтіріп әкелермін бір-ақ салып. Ағасы айтты:—Шырағым, осының жөн, Сенің де емес екен ақылың кем. Көк желкеңнен өзіңді бауыздаймын, Енді түскен нәрсені қоя берсең. Әуелі шоқпарыңмен қатыр көсіп, Аяқты темір қақпан тұрсын қысып. Бұдан былай өлсең де жібермегін, Жатса да әке-шешең бірі түсіп. Тапсырып Тентегіне қатты айтыпты, Көңілін әбден шыңдап қатайтыпты. Енді түскен нәрсені қоя берсең, Саусағыңмен шағамын бақайшақты. Осымен кетті інісі жігерленіп, Болады түскенді енді жібермелік. Ағасының айтқанын мақұл алып, Қақпан жаққа тезірек кетті желіп.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Аға сөзі жындыға болды серік, Иенде ақымақтың өзінде ерік. Барса түсіп қақпанда отыр екен, Алдында кеткен кемпір тезек теріп. Қуанып тұра шапты көре сала, Ұрыпты шоқпарменен бара сала. Есірік есі кеткен ұға ма оны, Еш адам болмаған соң арашада. Жан тәтті болғанымен жарлық қатты, Шешесін шоқпарменен ұрды қатты. Қақшаңдап отырмайтын қақбас кемпір, Аяғы аң орнына қаза тапты. Анаға жыламады, қуанып жүр, Балақ түріп, білегін сыбанып жүр. Баланың сонша мықты болғандығы, Сөзінен ағасының бу алып жүр. —Шіркін-ай, жақсы болды мынау маған, Үйіме олжалы боп барамын-ау. Көбірек ағаларым ұрсып еді, Олардың енді алғысын аламын-ау. Мақтанбақ ағасына енді барып, Болғандай қуанышта аңға қарық. Кемпірдің аяғына шылбыр байлап, Жөнелді үйге таман сүйреп алып. Асығыс келе жатыр қайта шауып, Алғандай үлкен жақсы олжа тауып. Алдына қарай берет көз бұлдырап, Қара тер моншақтаған бетін жауып. Кемпір де дал-дұл болды сүйреткен соң, Шоқпарлап сүйектерін күйреткен соң. Естігенін қояр ма екі есе етпей, Ағасы бар ақылын үйреткен соң.

хикаялық дастандар Апарып ағасына қанды қақпан, Кемпірді көрсетіпті өліп жатқан. —Не түссе де айырылма деген едің, Аңыңызды алып келдім сіздің атқан. Ағасы шошынады көргеннен соң, Қапыда қайран ана өлгеннен соң. Амалы таусылады тағы да ойлап, Бұйрықты өзі мықтап бергеннен соң. Амал жоқ, қайтеді енді кеселді ерін, Ешкімге бермеуші-ақ ед еселерін. Оқыстың бәріне де ортағы боп, Амалсыз жерлеп қойды шешелерін. Мұнан соң ай айналып жылға толды, Істеді балалары ескі жолды. «Қарызы апамыздың қалды» десіп, Жылдығын шешесінің бермек болды. Бар малы жетуші еді екі басқа, Бұйым ба кедейшілік өңкей жасқа. Мінетін Теңбілшолақ атыменен, Бар еді құнан өгіз қызыл қасқа. Жылдыққа атын әкеп сойды дағы, Былқытып қазанға асып қойды дағы. Екі ағасы екі жаққа жүгірмекші, Ел жинап шақыруға маңайдағы. Жібермейді екеуін де Тентек тағы, —Халықты мен шақырам бұл маңдағы. Жалғыз қалып бұл жерде отыра алман, Жын-шайтан бәрі келет қай-қайдағы.— Деген соң оны тағы қоя берді, Шақырып келер дейді талай жерді. Жындының жас баладай қылығы бар, Кім тыңдар кісі екен деп Текең ерді.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Биіктеу шығып алды бір жотаға, Қарайды қызығына бала-шаға. Таңертең атын сойып, асып қойған, —Ет же,—деп айғайлайды аузын қаға. Бұл сөзді кім елейді естісе де, Кейбіреу «не деп тұр» дейд жынды неме. Жөн айтып жосынымен шақырмаса, Сөзіне ақымақтың ел сене ме. Адам жоқ, кеш батарда өзі кепті, —Биіктен хабарладым бәрін,—депті. Қылығын бауырының білгеннен соң, Екі аға екі жаққа өзі кетті. Тентекке:—Кетпе,—депті—осы арадан, Басына жер ошақтың жолатпа жан. Өгіз бен асып қойған етін бағып, Келгенде тапсырасың есен-аман. Байлады қазық қағып қасқа өгізді, —Маңына келтірме,—деп,—басқа өгізді. Аузыңа ет салмайсың бір жапырақ, Келгенше қайта айналып тоспай бізді. Айтқандай отырыпты қыбырламай, «Ел келсе, ет жейміз» деп көңілі жай. От жағып қазандарға қапалап жүр, Басынан аққан тері болып сай-сай. Жабығып отырғанда жайын ойнап, Қарны ашып, еңсе түсіп, тамақ ойлап. Өгізге қасындағы қарағанда, Ол күйсеп жатыр екен жынын шайнап. Өгізге:—Ей, ақымақ, маған,—депті, Кім берді «жеме деген» андағы етті. «Біз келмей желінбесін» деген еді, Қарашы елден бұрын мынау жепті.

хикаялық дастандар Сұрайды неше қайта берсеңші деп, Хайуан қанша айтқанмен ұға ма гәп. —Тапсырып екеумізге кетіп еді, Ел келмей етті неге жатырсың жеп? Асқан жынды көрмедім сен немеден, Ел келіп ет жегенде мен де берем. Кемісе екеумізден бірдей көрет, Біз келмей бір жапырақ жеме деген. Шыныңмен жегеніңнен бермеймісің, Қасыңда мен отырсам көрмеймісің. Жылқының семіз етін сонша жесең, Ішіңнен май сорғалап өлмеймісің. Хайуанға «ұқпадың» деп ызаланып, Жүгірді қасындағы балтаны алып. Ашумен қатуланып барды дағы, Өгізді қақ маңдайдан қалды салып. Өгіздің басын балта бөліп кетті, Ұзамай жаны шығып өліп кетті. Отырды Текең жалғыз өлеңдетіп, Қан дүзіп қасындағы серік кетті. —Қу қасқа ит, сұрап жатсам бермеп едің, Елемей жей бердің ғой, бер,—деп едім. Адамға қолынан дән татырмайтын, Дәл сендей сараңды мен көрмеп едім. Өлгенің жақсы болды тірі қалмай, Мен емес, өзің өлдің тілімді алмай. Келгенде ағалар да көреді ғой, Тауыстың еттің көбін жалмай-жалмай. Жануар жазығы жоқ қалды өліп, Шақырған елдің дағы алды келіп. Ашумен ағалары назаланды, Өгізді өлі жатқан көзі көріп.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Сұрады:—Мына малға не болды?—деп, Жүгіріп екі ағасы алдымен кеп. Өгізді обалды етіп талқандапты, Сен сонда қайда жүрдің, Телім—Тентек? Текең айтты:—Оны әдей мен шапқамын, Сұрасам бермеген соң жеп жатқанын. Қазандағы етіңнің көбін жеді, Өзі ақымақ екен ғой ант атқаның. Ақымақ көрінеді бұл өгізің, Итіңнен қайырымсыз күдер үздім. Татырмай жегенінен қойғандықтан, Балтамен бір-ақ шауып, шұр еткіздім. Неге өзі жей береді маған бермей, Тауыспақ еттің бәрін сендер келмей. Сөздерің жеме деген естімесе, Жарым есің ақылы жоқ қайтеді өлмей. Не қылсын аға шіркін ақылсызға, Құтырық ұстамалы миы қызба. Қылатын ешбір шара болмаған соң, Қойыпты тағы кешіп амалсыз да. Өгізді сойып, етін тағы асады, Ет таусылмай аяғы таң атады. Тамақ жеп жұмыстарын бітірген соң, Жайына жиналған жұрт тарасады. Қайтарып асын беріп қонақтарын, Тентектің айтып түгел қылықтарын. —Басыңнан қылған ісің асып кетті, Жоғалттың мал, адамның қырып бәрін. Туғалы көре алмадық сенен пайда, Ат, өгіз, әуелінде, апам қайда? Түгемес осыншалық зиян салсаң, Кетелік айырылысып осындайда.

хикаялық дастандар Тентек емес, болдың сен зиянкесті, Мұндайлық көрмеп едік жарым есті. Көрген күн, өткен өмір осы болса, Әр жайға бытырасып кетсек,—десті. Бауырдан безді түгел ағалары, Ана өліп, бастан кеткен паналары. Ұрыс пен күнде жанжал көбейген соң, Өзара кетісіпті бағалары. Үлкендері отырысты ақыл ойлап, Терең ой теңізіне батты бойлап. Ақылы ойлап тапқан сол болыпты, Тентекті тастап қашу мықтап байлап. «Тіршілік не болмақшы бүйтіп жүрген, Бауырдан жақсылық жоқ болды көрген. Болған соң жаман туыс зияны көп, Есікке сүйреледі басын төрден. Іс бітпес күнде жанжал, төбелестен, Не пайда өнері жоқ ерегестен. Апамды еш кінәсіз өлтіруші, Тіріде ұмытылып кетер ме естен. Осыдан бір құтылсақ,—дейді,—ептеп, Бір болсақ қорлықпенен өмір өтпек. Бауыр боп мынау бізді оңдырмайды, Шіріген бір жұмыртқа қайда кетпек». Екеуі бекініпті осы сөзге, Көп ойдың керегі жоқ жоқтан өзге. Еш амал мұнан басқа таппаған соң, Ойланып айналдырмақ істі тезге. Текеңде болып жатыр ерекшелік, Ешкімге көрген емес есе беріп. Қолма-қол байлауына көнер ме елдің, Қысымсыз, тосалғысыз тұрғанда ерік.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Бір жатса, ұйықтайды ол үш күн, үш түн, Тырп етпей жатады екен қаққандай жын. Тосады ағалары осы сәтті, Болыпты жатпағалы бірнеше күн. Келіпті ұйықтайтұғын осы күні, Қоныпты шұғылменен кәрі жыны. Кетудің дайындығын көріп болған, Жөнелмек екі ағасы «Қош,—деп,—іні!». Бос қалса, қуып жетер қайдан болса, Жан қалмас жетіп алып майдан болса. Жүгірер сапалақтап сағымдай-ақ, Өлшемді ұйқысының уақыты толса. Болмас-ты байламаса берік қылып, Айрылмас ұйықтамаса көре тұрып. Тез тұрып қуып жетіп қояр болса, Жоғалтар екеумізді бір-ақ қырып. Байлады диірменнің бір тасына, Көтеріп апарды да тап қасына. «Тәуекел не де болса қидық»,—десіп, Тапсырды аруаққа—апасына. Екеуі бірікті де кетті қашып, Талай жон-белестер мен жотаны асып. Кез болып сергелдеңдік серуенге, Келеді көңілдері қатты жасып. Тоқтаусыз бұлар алға жүре берді, Басады талай сөтке талай жерді. Ұйқысы әбден қанып Тентек батыр, Орнынан асып-сасып түрегелді. Оянып «ағам-ау» деп айғайлапты, Ойланып істің жайын таба алмапты. Байланған беліндегі тасты көріп, Апамның ұршығы екен деп ойлапты.

хикаялық дастандар Екі ағам кеткен екен аңға шығып, Қалғам-ау ілесе алмай ұйқы жығып. Ұршықты тастап кетпей ала жүріп, Іздейін ағалардың жөнін ұғып. Тасты арқалап жүгіріп кетті шауып, Сескеніп ешнәрседен етпес қауіп. Иенде ебелектеп келе жатыр, Алыпты жалғыз алма түскен тауып. Жарымын тығып алды, жарымын жеп, «Жеткенде ағаларға беремін,—деп. Жеймін ғой тойғанымша мұнан былай, Табылса түсіп жатқан тағы да көп». Жөн сұрар кезікпеді тірі жанға, Ағалап айғайлайды анда-санда. Жеткені ақылының соншалықты, Жүргендей ағалары осы маңда. Кейде отырып аз ғана дем алғалы, Көтерген ауыр таспен құрып халі. Жегісі кеп қызығып айландырып, Иіскеп жалап қояды жарты алманы. Орнынан ұшып тұрып жүгіреді, Қара тер өне бойдан төгіледі. Бұйрықша кеткендерге кез болмаса, Ақыл жоқ аңғал байғұс не біледі. Екеуі кейде ойлайды: «Келе ме,—деп, Кезіксе енді келіп бола ма елек. Ойына тағы бір іс оралады, Байлаулы көп жатқан соң өле ме»,—деп. Қиялдап арт жағына ой жіберді, Көз шіркін шалып еді талай жерді. Жанары қос қиықтың жалт еткенде, Ұзақтан бір қарайған сезіледі.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Байқады тосқауылдап баяуласып, Отырып ойланады демін басып. Ағалап айғайлаған дауысы естіліп, Бейнесі бауырының көрінді ашық. Бір ойлап бастабында шошынады, «Не пәле шығарар,—деп,—мынау тағы». Ойында інісінің дәнеме жоқ, Зарығып іздеп келіп қосылады. Үшеуі жыласыпты сағынысып, Құшақтап бірін-бірі қатты қысып. Әркімі іштерінен қынжылады, Өзінің қылықтары еске түсіп. Тоқтапты жыласудан мауқын басып, Өзара отырысты амандасып. Туыстар аман-есен бас қосқан соң, Сөйлесті көңілдері судай тасып. Бұл жерде сусын да жоқ, тамақ та жоқ, Тап дерге тақат қылмай талап та жоқ. Тентектің ағаларға арнағаны, Ұсынды жарым алма қожақ-қожақ. Ағасы жарты алманы қолына алды, Тентектің бұл ісіне қайран қалды. Тастап кетсе тағы да ойлапты деп, Аузына ұялғаннан әрең салды. Ағалары алмасын ап жеді дағы, «Бауыр ет деген осы»—деді дағы. Бір туып, бірге өлуді серт қылысып, Үшеуі қол ұстасып жүрді тағы. Текеңе:—Ауыр тасты таста—деді, Зіл салмақ езер бекер жас денені. Туысқа ағалардың жандары ашып, Аяқтап көңілдегі басқа кегі.

хикаялық дастандар Тентек айтты:—Ұршықты тастамаймын, Әдейі әкеп беріпті апатайым. Анаға бала қайыр қылар болса, Көрсеткен осы болсын күн мен айым. Сендер кетіп қалғанда қақпан құрып, Ұршықты тауып алдым ұйықтап тұрып. Пайдасын мұнан былай көрмейміз бе, Мұрасын апамыздың алып жүріп. Үйіріп арқасына салып алды, Кеудеге қоян қолтық таңып алды. Ағаларының алдымен жүгіргенде, Артынан шумақталып шаңы қалды. Шөлдеді ұзақ жүріп, су таба алмай, Шөл қанса болар еді көңіл де жай. Кезіксе алдымыздан бір ішім су Болар ед мініс ат, тағалы тай. Ұзақтан көрінеді бір бәйтерек, Ол дағы жолаушының соқпа жері ед. Қуанып «су болар» деп таяғанда, Шерікті қалың шоғыр көзі көрет. Шошыды көре салып: «Өлеміз—деп, Бұл жерге ажал айдап келеміз—деп. Қарсылық көрсетерлік еш амал жоқ, Біз—үшеу, ат-қарулы аналар—көп». Тұрды да біраз ғана ақылдасты, Қосылып бір түйінге мақұлдасты. Жүгіріп бір жыраның ішіменен, Терекке шеріктерден бұрын асты. Басына бәйтеректің шығып алмақ, Мән-жайын төбесінен ұғып алмақ. Мәуенің далдасына жасырынып, Ішіне жапырақтың бұғып алмақ.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Тентекке:—Аса қорқып саспа,—депті, Көрініп беті ашыққа қашпа,—депті. Биікке алып енді шыға алмайсың, Тасыңды арқаңдағы таста,—депті. Үш жаяу бәйтерекке барып шықты, Көне ме айтқан сөзге Текең мықты. —Апамның ұршығынан айрылман,—деп, Тастамай ауыр тасты алып шықты. Шеріктер ағаштағы суға келді, Байлады саясына көліктерді. Теректің басында отырғандар Бұлардың бар қимылын әбден көрді. Су алып, тамақ істеп, шай қайнатып, Қайшылас біреу жүріп, біреу жатып. Неше күн дән көрмеген Телім—Тентек Ағаштан сығалайды көзін салып. Тамақтың иісі аңқиды буы шығып, Үн шығармай үшеуі отыр бұғып. Пісіріп, алдына алып кейбіреулер Уыстап көмейлетіп жатыр тығып. Көргенде Тентек қайтіп шыдайды оны, Бос болса көрер еді екі қолы. Ұстаған ауыр таспен әрең отыр Далдада бой тасалап қайнап соры. Шыдамай:—Апырым-ай, аға,—деді, Қысылдым, қуығыма сідік келді. Күшпенен қиналсам да, шыдап едім, Ақыры мына заһар мені жеңді. Ағасы:—Өлсең де, ойбай, симе,—деді, Пәлеге мына жатқан тиме,—деді. Қолына қалың жаудың түсе қалсаң, Құзғындай жемтік тапқан үймелейді. 6-132

хикаялық дастандар Тентек қашан көнетін айтқан сөзге, Бір дауыстап жіберді осы кезде. —Екеуің жарты алмамды жегісіңдер, Өзім алам, бері әкел тап ілезде. Бұған қылар тағы да амалы жоқ, Алма тұрмақ бір түйір анары жоқ. Есе бермей еңкейіп шаптырғанда, Жапыраққа жайылды, тамары жоқ. Ештеңе өнбеген соң мұнысынан, Бұзылып жан шошырлық өң-түсінен. —Тышқым келді, аға,—деп бұлқыныпты, Айғайлап жасырмай-ақ бар күшімен. Әңгіме ағаш асты дуылдаған, Самалмен жапырақ та суылдаған. Дауысы көп адамның саң құлақтап, Бірер айғай оншалық ұғылмаған. Ағасы қысылады шошып енді, —Қайтемін ақымақты осыны енді. Кеселді кесегімен іздеп отыр, Қой дегенде онан әрі екіленді. —Сөзіңнің керегі жоқ, айтпа бекер, Бізге орын болмайды екен мынадай жер. Бір тышып алуыма қосылмасаң, Қайдан тапсаң онан тап, алмамды бер! Ағасы шара таппай қосылады, Бауыры енді неге тосылады. Атқытып биік жерден жібергенде, Құмалақ төмен қарай жосылады. Астына көз жіберді тышып қалып, Құйрықты бір күшеніп қысып қалып. Мұның да мәнері жоқ бір іс болды, Дәреті ашық жерге түсіп қалып.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Ештеңе өнбей отыр қиқылдақтан, Тамақтар неше түрлі жерде жатқан. Тыншығып көрген сайын отыра алмай, Бір амал Телім—Тентек тағы тапқан. Кеселді не болса да бастағалы, Істетпек тағы да бір жақсы амалды. —Апам ұршығы арқама батты,—депті, Биіктен күмбірлетіп тастағалы. Ағасы түн тосады кетпек болып, Олардан ептемекші нәрсе торып. Тентек те көп ойлайды әр түрлі әдіс, Ертерек пысқан асқа жетпек болып. Ағалар онан әрі шошынады, Тасты қоя беруге қосылмады. Кеселді неше қилы бастап Тентек, Жортақтап бір орынға отырмады. —Онда сен менің жарым алмамды тап, Таппасаң, тыныш отыр, аузыңды жап. Өзі де шыбын жаным шыққалы отыр, Әуелі жоғалтамын өзіңді тап. Жеп қойған табылады алма қайдан, Кеселдің өнер жері осындайдан. Шырағым, онда өзің біл демегенде, Шықпақшы әйте біреу үлкен майдан. Тағы да «мақұл» деді амалсыздан, Әйтеуір не болса да шығатын жан. —Андағы жерді барып бүлдіргенде, Түседі басымызға атпайтын таң. Дегенде қоя берді диірменді, Тентектің қылығы бар артық-кемді. Аспаннан қазандай тас былш еткенде, Барлығы тәубә-зікір үйірді енді.

хикаялық дастандар Ағаш асты болыпты астаң-кестең, Біреулер талып қапты танып естен. Үміт жоқ тіршіліктен өлімді ойлап, Зікірін айтып бәрі жаннан кешкен. Шуласып, Құдайға айтып тілектерін, Бірінің бірі айтады жүректерін. «Белгісі жанүзердің осы екен»,—деп, Кейбіреу баса алмай тұр сүмек терін. Әл де жоқ, амал да жоқ адамдарда, Аспаннан түскен пәле амал бар ма. Ат-көлік, азық-түлік бәрі қалды, Шеріктің амалы жоқ оны аларға. Азырақ әлділері қашып кетті, Анадай бір далаға барып жетті. Ағаштан асып-сасып түсіп алып, Қос қолдап Телім—Тентек тамақ жепті. Кейбіреу көріп оны мылтық атты, Дарымай оқ зымырап кетіп жатты. Асықпай, тамақты жеп, кең тұрған соң, Шеріктер «бұл не жан?» деп аң-таң қапты. Еркін жеп тамағына әбден тойды, Кеудесін көтерді де жазып бойды. —Қатты шерткен құмалақ көзге тиет, Ойнамай, ақымақтар, қой,—деп қойды. Таңырқап айтқанына қорқып шерік, —Мынаның не қылса да өзінде ерік. Қорғасынды теңеп тұр құмалаққа, Сыбағаны жүрмесін енді беріп. Өлшеу жоқ мынау батыр адам екен, Байқасаң ахуалы жаман екен. Оқ атқанды «құмалақ шертпе» дейді, Осыдан құтылайық аман-есен.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Шеріктер шошып бұған жоламайды, Оларды Тентек жауға санамайды. Жаннан жан шошытар тағы іс бар, Жата қап оқтай зырлап домалайды. —Домалақ пәле деген осы екен,—деп, Болмаса перілердің досы екен,—деп. Кетелік бойда жанның бар күнінде, Бізге жоқ дәл мынадай пәле жеңбек. Сонымен қарсыласпай кетті қашып, Арттағы мүліктердің бәрін шашып. Тамағын жеп үшеуі тойды дағы, Олжа қып бәрін түгел қалды басып. Нәрсені қалған түгел алды жиып, Ат мініп, құрал асып, киім киіп. Алғанынан артылған мүліктерді Түбіне бәйтеректің кетіпті үйіп. Аттанып бұл арадан кетіп қалды, Бір үлкен бай манапқа жетіп барды. Жарақты жасанғандар барғандықтан, Мейман, дос, сыйлық жолмен күтіп алды. Ертеңі жөн-жосықты сұрасыпты, Екі жақ бірін-бірі сынасыпты. Пейілі кең, дәулеті мол болғаннан соң, Үшеуі ақтарылып сыр ашыпты. Қоныпты бұл адамға бас пенен бақ, Бір елде тұрған екен өзі ағалап. Ен дәулет, шалқып жатқан мол ырысты Үшеуі орын етіп жағаламақ. Сондықтан ашып түгел кеңеседі, Бай дағы мәнсаптан сау емес еді. Жатпай-тұрмай жалғасып кеп тұратын, Төңірек алыс-жуық ел өсегі.

хикаялық дастандар Осы елдің патшасы екен Ғабділ Жүніс, Соғыстан аз ғана күн алып тыныс. Маңайын төңіректеп жеп тұратын, Сол күні бір шаһарға қылған жүріс. Жорыққа шерік кетіп, бастық қалған, Қонақ қып бірін-бірі мас қып қалған. Елеусіз суға барып түседі екен, Болмаса қарауыл жоқ алдын шалған. Көп шерік осы топты қашып кеткен, Аспаннан пәле түсіп, шошып кеткен. Қаңғырған иендегі үш жаяу жан Қайтіп олжа алады қалың көптен. Бұл жерде анықталып істің жайы, Таразы теңгерілсе сөз шынбайы. Үлкен жау ауыр шығып болмаған соң, Патшаның қаһарланған жоқ шынайы. Соғыспен қарсылық жоқ төбелесте, Кісі өліп, қан төгіліп ерегесте. Ат, көлік, құрал-сайман, адам да аман, Айғағы істің факт сол емес пе. Бұл патша ел болмаса шауып алар, Күш қылып қарсыласқан жауын алар. Көзі тар шағын көлемді адам емес, Адамсып әлсіздерге әлек салар. Мұның да тентек болған бір баласы, Ұқсамайт патша ұлына ер қарасы. Әр түрлі ақымақтық іс қылған соң, Көп болған алыс кеткелі екі арасы. Бір күні осы жынды елді үркітіп, Жоғалған ел ішінен өзі жітіп. Ақыры патша алдына тауып әкеп, Айында әрең шыққан жұмыс бітіп.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Тапқан соң тура барып ел иесін, Пәледен құтылады жиып есін. Оқыстан өткен бір іс болғандықтан, Падиша жиып алды дүниесін. Қоспады жала менен өтірікті, Қайтеді қаңғып жүрген есірікті. Зияны, бүлінгені болмаған соң, Басқадай қылмыс тақпай кешіреді. Үшеуін тастап кетті жан бақсын деп, Жалданып осы байға мал бақсын деп. Патша пақырларға кеңшілік қып, Жайына тастап кетті қайтармай кек. Үшеуі қалды байға жалдануға, Күш сатып еңбегімен жан бағуға. Тұрақтап осы орынды мекен етпек, Болмас деп енді бекер сандалуға. Әуелі қожайынмен келіседі, Ант пенен уағда сертін беріседі. —Екеуміз малыңызды берсек бағып, Ініміздің мінезі теріс еді. —Оған кәсіп бермеңіз,—депті байға, Бізге де, саған да тым бермес пайда. Бұл қырсық оңған жұмыс істемейді, Ашып айтып қоялық осындайда. Бай ұқты осы сөздің мәні-жайын, Кәсіп те тұрмаған-ды оған дайын. Қосында ағасының Телім—Тентек Өткізді санап бекер күн мен айын. Бір күні Тентек іздеп байды тапты, Әуре қып неше түрлі әлек сапты. —Маған неге бір түлік мал бермейсің? Бос жату жас жанымды жабырқатты.

хикаялық дастандар Бағатын мал бермейсің неге маған? Жылқы, сиыр бағып жүр, ана, екі ағам. Меке қойын өзіме берсең, бай-ау, Кең айдап, көсілдіріп мен де бағам. Кәсіпсіз бекер қойдың еріктіріп, Қолқандай азаматты көре тұрып. Бағуымды бір сынап көрмеймісің, Арнаулы бір малыңды бере тұрып.— Деген соң бөліп берді бір жүз қойды, Ескертіп көп нәрсені айтып қойды. Тентектің құлағына сөз кіре ме, Әйтеуір қой алған соң көңілі тойды. —Маңайдың бәріне жай ерте бар да, Артынан жайған малдың әсте қалма. Әнебіреу көрінген көкшіл тауға, Қашанда жаямын,—деп қойды апарма. Ол бір тау қашандағы мал бақпайтын, Шөбі жоқ, сайларынан су да ақпайтын. Пәлесі тасынан да көп болады, Әр түрлі кесел шығып құр жатпайды. Қойды айдап Тентек кетті:—Болады,—деп, Жөндеймін кешке жақын қораны кеп. Байеке, малыңыздан қам қылмаңыз, Тұнық су ішкіземін, соны шөп жеп. Қой жайды сонылатып бірнеше күн, Барады тағы кернеп бойдағы жын. —Бұл байдың «ана тауға барма» деуі, Кім білсін қалай екен жалған-шынын. Айдайын осы қойды тауға таман, Көрейін не де болса ақырзаман. Апарып байдың қойын сонылатып, Тойғызып алып келсем несі жаман?!

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Қойды айдап «тәуекел» деп Текең кетті, «Сол тауға не де болса жетем»,—депті. Барса таудың бер жағы мұз бенен су, Өткізем деп қойменен тепеңдепті. Қой судан өтпейді екен сабаса да, Тентекке қарап жүру жараса ма. Шарасын өткізудің ойланады, Қараңыз тағы қызық тамашаға. Иірді бір шұңқырға жинап бәрін, Көсілтіп жатқызады сирақтарын. «Кебісімді шеш деген екен ғой» деп, Сыпырды бәрінің түгел тұяқтарын. Қан жоса болды қойдың сирақтары, Орнынан қалды тұрмай қирап бәрі. —Кебісін шешсем дағы өтпей жатқан, Осындай қырсық па еді байдың малы. Себебін енді өтпеген тағы ойлайды, Дауыстап жатқан қойды құрғұйлайды. «Енді бұл тонымды шеш дегені», деп, Тері сойып жайратты аппақ майды. Май мен қанға бояды судың бойын, Бір жынды кешке дейін салып ойын. Аң, құстың жемі қылып тастап кетті, Семіртіп жаятұғын байдың қойын. Сауыс боп үсті-басы кешкейітті, Бара сап қожайынға жөнін айтты. Өз ойын, істегенін жасырмапты, Бастан кешкен бүгінгі барлық жайтты. Байекең естіген соң ақырыпты, Келсін деп екі ағасын шақырыпты. —Малымның басын толық төлеңдер,—деп, Дауына қойды осылай тақырыпты.

хикаялық дастандар Малына күйіп кетті байдың іші, Ашумен басып сынды азу тісі. Бір іске тақамақшы пақырларды, Тасымай тоқтала ма дәулет күші. Қысады «қайтесің» деп екі ағасын, Жоғары бағалады малдың басын. —Қолыма толық сома салмасаңдар, Беремін бұзықтардың сыбағасын. Осындай түсіп жарлық жерден ауыр, Қапы қып жаннан кешті аға-бауыр. Оңаша ақылдасып екі үлкені, —Құтылсақ құрбандықпен болар тәуір. Бай көнсе, ақымақтың берсек өзін, Жоғалтса ебін тауып соның көзін.— Деп екеуі мақұлға келісті де, Дайындап алды байға айтар сөзін. Қайтып кеп қожайынға бас ұрады, Айтуға амалсыз сөз батынады. —Кегіңді қылмыстыдан өзің ал,—деп, Жалынып-жалбарынып жатып алды. Бай айтты:—Малы жоқтың жанын алам, Жүректен кетпей отыр салған жараң. Ақымаққа қайырым етемін,—деп, Обалды болып кетті малым арам. Ініңді өлтіремін малым үшін, Әуелі үшеуіңе қаптал күшім. Қайтарам мал ашуын осыменен, Онан соң өздерің біл ендігісін. Құп көріп ағалары «құлдық» деді, —Осымен қайтарылсын малдың кегі. Тентекті не қылсаң да бердік саған, Қайтпаймыз уағдада тұрдық,—деді.

ТЕЛІМ —ТЕНТЕК Бай сонда шығарады сұмдық істі, Болған соң еркі өзінде ұқық күшті. —Көрікпен қазандай тас қыздырсын,—деп, Ұстаға ауылдағы бұйрық түсті. Жиналып ұсталары түгел барып, Көрікке қазандай тас қойды салып. Сұмдығы байекеңнің қанқұйлы екен, Тентекті өлтірмекші тасқа қарып. Істейді опасыздық бейуаз жанға, Пенде жоқ арашашы осы маңда. Бай келіп көрді дағы дайындықты, Тас әбден шоқтай болып қызарғанда. Ақымақ, аңғал аусар мақұлықты Қасына алдап оны шақырыпты. Қиядан тасты төмен домалатып, —Ағаңды тас соқты,—деп бақырыпты. Тас көзге көрінеді қызыл шоқтай, Тентек те ұшады оған атқан оқтай. Жібермей жол ортадан ұстап алып, Ағасын арашалау тасқа соқпай. Жетті де құшақтады қызыл тасты, Жас жаны жанған отқа араласты. Аға тас, бай қатыгез болғандықтан, Аямай берді ажалға есіл жасты. Құшақтап тасты астына басып алды, Ұқпады ауырғанды, ашығанды. Ойы адал, жүрегі хақ байғұс бала Ағасы үшін құрбан еткен шыбын жанды. Мәз-мәйрам қарап тұрды қатыгез бай, Кек қайтып есе алдым деп көңілі жай. Құшақтап қызыл тасты Тентек батыр, Дауылдап жалын болып шыжыған май.

хикаялық дастандар Қастықтан қаза тауып тасқа күйді. Ағасын амандауға жанын қиды. Жастықпен әрқилы іске душар болды, Қайтеді жетілмеген жастық миды. Кешірім жақсы болар кем білгенге, Барлық жан қанық болмас сен білгенге. Білгір болсаң білмеске кең болған жөн, Тым әуес бола бермей өлтіргенге. Ежелден Телім—Тентек ерегеспе, Жынды деп болмайды оны елемеске. Ақыры не болғанын көбің ойла, Әңгіме болсын дедік бір күн кешке. Болыпты көпке кеңес ерте күнде, Әркімнің ауыз айтқан ертегінде. Арыңды ақылменен жеңбегенде, Тентектен күнің төмен ергеніңде. Аяғы созылмаған мұнан әрі, Нұсқасы осыншалық қолда бары. Ертек, жұмбақ, тақпақ пен өлең еді, Ертеден халқымыздың мұралары. Тентектің анығында аты—Телім, Осы еді біраз ғана білгендерім. Ғапу ет, оқырмандар, өздеріңіз, Қиссаның артық-кемді болған жерін.

Қолыма қалам алып жазамын хат, Қылыңыз бір Аллаға құлдық тағат. Тәуба қып Жаратқанның бір өзіне, Айтайын жарлықпенен бір мінәжат. Жаратқан бір Аллаға сәт айтайын, Салауат Пайғамбарға жете айтайын. Достысы Мұхаммедтің төрт шаһариар, Оларға разы Алла тағы айтайын. Адамды топырақтан жаратқан Хақ, Пайғамбар бір Құдайдың достысы нақ, Рақмет имамларға деп сөйлейін, Жаза гөр мүдіртпестен тіл менен жақ. Пірі екен ер жігіттің Шаһимардан, Алладан хат жазамын тілеп жәрдам. Біз ғаріп ақ көңілмен тілегенде, Келер ме медет-қуат осылардан? Медет бер сиынғанда, Мәуһіләна, Ғаріпке біз секілді болғыл пана. Қолыма қалам ұстап хат жазғанда, Мүдіртпей көкірекке салғыл сана. Осындай өз ойымда кеңес құрдым, Күреде жамбыл үйде бір ай тұрдым. «Өлең қып бір хикая шығарсам»,—деп, Осыны ертелі-кеш ойлап жүрдім. Екі ағайын

хикаялық дастандар Алланы сыйынайын ауызға алып, Ілеге қарап тұрған қызай халық. Жазайын бір әңгіме жаранларға, Сөйлетсе көкірекке кеңес салып. Қобдалы баян қылып айтып кеткен, Бәріне тірі адамның зауал жеткен. Бұрынғы халифалар заманында Пірістапар, Иман деген екеу өткен. Қысқартып басқа сөзді мен тастайын, Пірістапар, Иманнан сөз бастайын. Жамағат, құлақ салып тыңдасаңыз, Сөзінен шалым айтқан адаспайын. Жоқ екен бұрынғыда өтірік-жалған, Істерін қылады екен көңілге алған. Қазақтың ескі заңы, үлгі сөзі, Ертегі бұрынғылар айтып қалған. Қолында қожа-молла Құран—Кәлам, Тағы да бір әңгіме шықсын менен. Қобдалы кәриядан естіген соң, Қиссасын Пірістапар қылдым өлең. Бұрынғы уақытта бір хан өткен, Білмеймін ханның атын, мұным неткен? Бұқара қол астында адамдарын Асырап, жақсы бағып үкім еткен. Хан еді мұсылманда дана кісі, Болмайды мұныменен жұрттың ісі. Өзінің патша болған заманында Бітіпті әділдікпен әр жұмысы. Патша жақсы кісі, ойы толық, Тұрыпты жұртын сұрап, әділ болып. Бала жоқ патшаның өз басында, Жүреді сол себептен іші толық.

ЕКІ АҒАЙЫН Падиша бала көрмей қайғыланды, Шыдамай қайғысына күйіп-жанды. «Әулиеге зиярат қылайын»,—деп, Ішінен осылайша ой ойланды. Һәр малдан әулиеге нәзір берді, Патша аралады талай жерді. Қатыны сонан кейін буаз болып, Тоғыз ай, тоғыз күнде бір қыз көрді. Падиша балалы боп, қылды тойды, Әкеліп төрт түліктен малды сойды. Бұл тойға жұрт жиылып, қуаныш қып, Бұл қыздың Істалипа деп атын қойды. Падиша балалы боп қуанады, Қайғыны көңілдегі шығарады. «Көрсетпей еш адамға бақсам»,—дейді, Асырап мәпеледі бұл баланы. Бағуға күндік жерден салды сарай, Алтыннан кірпіштері болды талай. Мұнара алтын, гауһар және орнатты, Қысқарақ жазып тұрмын сөзге жарай. Есігі бұл сарайдың алтын қақпа, Ішінде сандал ағаш, сулар ақпа. Бақ болды көрген адам таңлағандай, Су ақты бұлбұл сайрап әр тарапта. Бір сарай үш жыл жасап әрең бітті, Ішінен шыққың келмес кірсең тіпті. Ішіне сол сарайдың отыруға Гауһардан нақыш салып тахыт қыпты. Жатады Істалипа баққа барып, Темірден сырт жағына қорған салып. Қорғанға жалғыз ауыз есік қылды, Жиылса бұзар емес қанша халық.

хикаялық дастандар Болаттан іш жағына салды құлып, Көрсеңіз таң-тамаша өзің тұрып. Қорғаны, сарайы, бағы біткеннен соң, Падиша ойлайды ақыл-кеңес құрып. Ойлайды «қызымды адам көрмесін—деп, Қызыма жаман үлгі бермесін»,—деп, Осындай айламенен берік қылды, «Шетіне ешбір адам келмесін,—деп. Көп болса қызметкері жаман,—дейді, Ішінен бірі болар надан,—дейді. Балама әрбіреуі жол көрсетер, Азады қам сүт ішкен адам,—дейді. Қасында қызметкері біреу болсын, Балама жалғыз үйде сүйеу болсын. Баламның өз қасында бағып тұру, Асырап таза қылып кімнен болсын? Діні абзал, бір де болса берік болсын, Әр жолын мұсылмандық көріп болсын. Бағуға және бір қыз мен табайын, Қасына ханшаның серік болсын». Падиша жаманнан һәм қылды қауіп, Шақырды уәзірін ақылы ауып: —Елімді билеп тұрған тегіс кезіп, Молда қыз—бір баланы келтір тауып. Бірталай мұныменен уақыт өтті, Патшадан жарлық алып, уәзір кетті. Оқыған молда қызды сұрай-сұрай, Шеттегі бір шаһарға келіп жетті. Қызы еді бір кедейдің, өзі молда, Уәзір бес дүз ділда берді сонда. Ділда беріп, бұл қызды сатып алды, Сонан соң қуанышпен түсті жолға.

ЕКІ АҒАЙЫН Уәзір мұндай қызды тауып алып, Жолықты патшаға енді барып. Қараса басқа қыздан сипаты артық, Патша масайрады хұрсан болып. Патша көп қуанды мұны көріп, Сыйлады уәзірін инғам беріп. Сарайда өзі ауаша жатқан қызға Қыз келіп, қызмет істеп, болды серік. Жатады Істәлипа күліп-ойнап, Дүниенің қызығына бар ма тоймақ?! Бірталай мұныменен уақыт өтті, Көңіліне шек алмады бөтен ойлап. Бір талай мұныменен заман өтті, Он беске Істәлипа келіп жетті. Күзді күн жеміс пысқан уақытында, Екеуі бақты аралап тамаша етті. Әр түрлі жеміс көрген бұлар бақтан, Жемекке әрқайсысын бір-бір қаққан. Бір жеміс жерге түсіп кетіп еді, Хан қызы қолына алып дәмін татқан. Жемекке бұл жемісті қызады ойы, Болады хан қызының енді тойы. Жемісті алып аузына салған шақта Балқыды қорғасындай тұла бойы. Жемістен қыз бір сұмдық көріп қалды, Денесі қорғасындай еріп қалды. Сенделіп басы айналып кете жаздап, Сол жерде қайран болып тұрып қалды. Хан қызы тоқтамастан кетті жүріп, Сарайға өзі жатқан барды кіріп. «Япырым-ау бұл не деген іс болды?»—деп, Ішінен ой ойлайды сонда тұрып. 7-132

хикаялық дастандар Хан қызы енді сонан буаз болды, Ішіне уайым мен қайғы толды. Іші өсті күннен-күнге көзге түсіп, Сарғайып зағыпырандай жүзі солды. Жылайды ханның қызы болып ғаріп, Күлмейді бұрынғыдай ашық-жарық. «Осыған қас қылмайын»,—деп ойлайды, Адамнан болмағаны өзіне анық. Хан қызының көңіліне қайғы толды, Бір күні іші ауырып, толғақ келді. Құдыретіне Алланың шара бар ма, Нақақтан байғұс ханша мұндай болды. Қолына үш дүз ділдә алды санап, Сөйледі қасындағы қызға қарап: —Базарда бар,—дейді,—бір бақсы кемпір, Шаһарды барсаң болар тез аралап. Егер де үйден шығып жүрер болса, Жетелеп тез келіңіз көзін байлап. Сонымен кемпірді іздеп дая кетті, Таба алмай бір азырақ жапа шекті. Көрінгеннен кемпірдің сұрап үйін, Күн батар уақытында әрең жетті. Кемпірдің алып келді байлап көзін, Қасында буаз қыздың көреді өзін. Ақы беріп ол көзін байлатқан соң, Айта алмады ішіндегі арман сөзін. Бұл кемпір әрі-бері ем қып бақты, Толғақтан қиналмасқа дәрі жақты. Құдайдың құдыретіне қараңыздар, Сол жерде Істәлипа екі ұл тапты. Кемпірді дая әкетті көзін таңып, Хан қызы бала тауып қалды жатып.

ЕКІ АҒАЙЫН Осындай бір ғажайып іс болады, Құдырет жасады екен мұны қайтып?! Хан қызы үш күннен соң есін жиды, Үстіне неше түрлі киім киді. Бала деген адамға қандай ыстық, Бетінен екеуінің екі сүйді. Бірін өзі, біреуін дая бақты, Өлтірмейік деген бір ақыл тапты. «Таза қылып баланы асырайық, Не деп қойсақ болады бұған атты?» Қолына бес дүз ділдә санап берді, Болжайды ақылменен талай жерді. —Базарда сонау жерде бір қожа бар, Ақы бер, көзін байлап ап кел,—деді. Ақшамда қожаны іздеп дая кетті, Құдайым осыларды ауыр етті. Көрінгеннен қожаның сұрап үйін, Ел жатар уақытта әрең жетті. —Тақсыр, қожа, асығыс жұмысым бар, Жолыңа жүрсеңіз,—деп боламын зар. —Жеріңіз баратұғын қайда?—дейді, Қожаңа берер болсаң пайда,—дейді. Әуелі жанқалтама ақшаңды сал, Онан соң екі көзді байла,—дейді. Қолына бес дүз ділдә санап берді, Қолға алып тақсыр қожа қарап көрді. Екі көзді сол жерде байлатты да, Жетелетіп даяның соңына ерді. Сарайға алып келді көзін байлап, Төрге әкеп отырғызды мұны жайлап. —Екі ұлға ат қойсын,—деп шақырғамыз, Қойып бер, ей, қожаеке, атын ойлап.

хикаялық дастандар Дүнияда зейіні мол бұл бір молда, —Қой,—дейді,—бірін оңға, бірін солға. Баланы бұрын туған оң жаққа қой, Соңғысын солға қойсаң болар сонда. Қойылды бұрын туған оң жағына, Қойылды соңғы туған сол жағына. Қожекең балаларға ат қоймақ боп, Азан-тәкбир қояды құлағына. —Оң жақтағы баланы Иман,—дейді, Нәпсіні жақсы болар тыйған,—дейді. Отырған сол жағымда балаңызға, Ат қойдым Пірістапар бұған,—дейді. Қожаны қайта үйіне алып кетті, Даямен көз байлаулы барып жетті. Біле алмай сонда қожа бұл мәністі, Ойлайды күн-күн сайын әрбір гәпті. Екеуін бұл екі қыз асырады, Көрсетпей тірі адамға жасырады. Сипатын екеуінің көрген сайын, Жаратқан бір Құдайға бас ұрады. Балалары өсіпті жаннан артық, Тұрады сарайында нұры балқып. «Өскенде тірі болып жүрмейді-ау»,—деп, Жылайды Істәлипа ішін тартып. Балалар енді анықтап білді тілді, Екеуі төрт-бес жасқа келіп кірді. Қолына садақ алып, торғай атып, Осындай тамашамен ойын қуды. Қорғанға тоқтамады екі бала, Түседі хан қызына енді сана. Атқан торғай далаға шығып кетсе, —Шығар, қуып алам,—деп алды маза.

ЕКІ АҒАЙЫН Екеуін тоқтата алмай қайғырады, Көңілі қайғыменен қамығады. Не қыларын біле алмай ақырында, Бұларды өлтіруге қам қылады. Дая қыз сонда айтты көңілі ауып Баланы өлтіре алмай ебін тауып: —Өздеріміз өлейік пышақ ұрып, Балалар артымызда қалсын жарық. Хан қызы айтты:—Мұндай іс жарамайды, Бұл бақты біреу келіп аралайды. Екі бірдей баланы тауып алса, Біздің адал өлімге қарамайды. Ал, сөйтіп, ұят ойлап өлеміз біз, «Бір сұмдық тапқан» дейді бұл екі қыз. Екеуі екі бала тапқаннан соң, Баруға ахиретке қойыпты жүз. Сөз қылар онан кейін тамам халық, Балалар обалды боп, көрмес жарық. «Арамнан пайда болған, мұны өлтір»,—деп, Екеуін хан өлтірер алып барып. Онан да бұл екеуін өлтірейік, Саудасын екеуінің бітірейік. Ұятын бұл жалғанның көтергенше, Біз қанын екеуінің көтерейік. Біреуіне біреуі ақыл берді, Даяшы да бұл сөзді мақұл көрді. —Екеуін сен апарып өлтіргін,—деп, Құшақтап жылап жатты қара жерді. Даяшы бұл екеуін алып шықты, Көрсетпей алып жүрді пышақ, жіпті. Екеуін бір аулаққа алып барып, Тас қылып қол-аяғын буды мықты.

хикаялық дастандар Өлерін осы арада білгеннен соң, Балалар кетті еңіреп зарлап тіпті. Балалардың зары: —Байладыңыз қолымды, Даярладың жолымды. Айтшы бізге, жан шеше, Неге бұздың үйіңді? Өзіңнен туған ұл болсақ, Неге салдың зұлымды? Тірі адамға бермесін, Сенің мұндай күніңді! Біз екеуміз баламыз, Отқа босқа жанамыз. Шыныменен өлтірсең, Ұжмақтан орын аламыз. Өлімге қайтіп қияды, Біздің тапқан анамыз?! Іште кетіп барады Ақыл менен санамыз. Біз екеуміз жас едік, Ойынменен мас едік. Төртеу едік бір үйде, Қандай іске қас едік? Алып шықтың қаладан, Құтылам деп жаладан. Тауып алып бақтың ба, Бізді шеше даладан? Неғып мұнша шошыдың, Біз секілді баладан? Қайғылы болып өтіпті, Біз сияқты сан адам. Бұзылды қалай ниетің, Шықты ма дұшпан арадан?

ЕКІ АҒАЙЫН Даяшы қыздың айтқаны: —Балаларым, ұғып ал, Сенің атаң хан,—дейді. Перзент деген жағынан Жалғыз қызы бар,—дейді. «Қызым жаман болар»,—деп, Ханның іші тар,—дейді. Адам көрмес падиша Қызын салды сарайға. Айта берсем бұл сөзім Кетеді ғой талайға. Біз екеуміз жатып ек Жан жуытпай маңайға. Анық сөзім Құдайға Жолықпадық адамға. Бір жеміс жеп осында Екі бала туғанда. Таза қылып сіздерді, Жұпарменен жуғанда. Екі бірдей асыл зат Нәсілің нұрдан жаралған. Арғы затыңды айтайын Хан затынан таралған. Ұят ойлап біз тұрмыз, Осы күнгі адамнан. «Бала тапқан қыздар» деп, Бір сөз шығар наданнан. Хан естісе бұл сөзді, Абырой кетер анаңнан. Өлтіруге сендерді Қия алмаймын, қарағым. Көзімнен аққан жасымды Тия алмаймын, қарағым. Ханның қызы болмаса, Бала таптым дегеннен Ұялмаймын, қарағым.

хикаялық дастандар Соны айтып даяшы да жылады, —Қандай қылсам болад,—деп, Балалардан сұрады. Балалар айтты сонда:—Анам,—дейді, Болады тірі десең жаман,—дейді. Жейдемізді алып бар қанға малып, Береді Құдай қуат маған,—дейді. Жылайды бұл үшеуі болып ғаріп, Жейдені екі-үш жерден қойды жарып. Қоян атып қанына әбден былғап, Анама көрсет,—деді,—алып барып. Жейдені даяшы қыз алып барды, Алдына алып барып, жайып салды. Патша қызы жейдені қатты сүйді, Елжіреп іші-бауыры оттай күйді. —Солармен бірге өлсем болмас па еді, Мен бағып не қыламын йен үйді?! Екі қыз сол үйінде жата тұрсын, Қайғы мен уайымға бата тұрсын. Екі бала қаңғырып кеткен былай, Осыған әңгімеміз мойын бұрсын. Жүгірді бұл екеуі үш күн, үш түн, Жамағат, жалған емес, бұл сөзім шын. Бестен оқ, екеуінде екі садақ, Жас бала қарны ашып жылайды тым. Осындай екі бала жүрді қашып, Жылады жапан түзде қарны ашып. Сойылды құмға күйіп табан еті, Дүниеде бұларда жоқ ешбір нәсіп. Екеуі демі құрып жүре алмады, Бұл қандай жол екенін біле алмады. Демін алып азырақ отырды да,

ЕКІ АҒАЙЫН Сол жерде екеуі де ұйықтап қалды. «Екеуің екі шаһарға патша бол»,—деп, Түсінде Қызыр Ілияс назар салды. Балалар түрегелсе тоқ болыпты, Арыған-шаршағаны жоқ болыпты. Екеуі және біраз жүріп еді, Екі айыр екеуіне жол жолықты. Екеуі сол арада көп ойлады, Айтпаған іштерінде сөз қоймады. —Екеуіміз кетейік екі жолға, Бұл жолдар кетіп жатыр оң мен солға. Біріміз өлсек, біріміз тірі болсақ, Ата-ананы көргелі болар сонда. Болалық не көрсек те жалғыз-жалғыз, Құдай-ау, анамызға тірі барғыз. Тең өлсек екеуіміз бірге жүріп, Таусылмас сонда біздің арманымыз. Екеуі қайғыменен ойлайды ойды, Қайғыдан жапан түзде көңілі солды. «Жасарып тірі болсақ тұрсыншы»,—деп, Екі айыр жол басына екі оқ көмді. —Жаратқан адамзатты бар қып жоқтан, Ажал келмей өлмейді аш пен тоқтан. Дүниеде өлі-тірі, бар-жоғымызды, Білеміз хабар алып көмген оқтан. Уағда осы серттен бұзылмасын, Өтті ғой қайғыменен мұңлы басым. Оқ қуарса біздердің өлгеніміз, Реңі тірі болсақ бұзылмасын. Иманжан осылай деп бір дем салды, Оқ бойы жап-жасыл боп жанып қалды.

хикаялық дастандар Айырылуға қия алмай бірін-бірі, Сол жерде жылауменен бір күнді алды. Көрісті бұл екеуі құшақтасып, Айырыла алмай барады іштері ашып. Сандарын шапалақпен бір-бір салып, Екеуі екі жолға етті нәсіп. Оң жақтағы жолына Иман кетті, Сөйлеуге шебер, бейім, аузы епті. Үш күн, үш түн Иманжан жүріп еді, Патшасы өлген бір шаһарға келіп жетті. Қырық күн тұрады екен аза қылып, Той қылар онан кейін ойнап-күліп. Ұшырып патшасының тоты құсын, Қонғанды алады екен патша қылып. Дәл бүгін уағдалы қырық күн болды, Жалаңаш әлгі бала шаһарға келді, Жалаңаш, жаяу келген жас баланы, Шаһар халқы тамашалап бәрі көрді. Жеті жасар баладан, жетпісте шал, Жиналып сауық кезде тоты ұшырды. Қонады Иманжанға тоты барып, Сенбеді, қайта ұшырды тотыны алып. Ұшқан сайын қонады бұған тоты, Тамам жұрт тамаша етті қайран қалып. Барлық ел таңданады жас балаға, Жалғыз бала елге кеп бас бола ма?! Ұшқан сайын қонады бұған тоты, Құдай берсе, адамзат қас бола ма? Одан кейін Иманды алып барып, Киіндірді қазынадан киім алып. Құдай өзі жөндесе несі қиын, Тағына Иман патша мінді барып.

ЕКІ АҒАЙЫН Сол өлген патшаның бір қызы бар, Өзі бек сұлу еді Саһипжамал. «Падишаға лайық ханша»,—деп, Некесін молдалар кеп оқыдылар. Иманжан патша болып жата тұрсын, Қызыққа тамашамен бата тұрсын. Пірістапар бір жолмен кетіп еді, Осыған әңгімеміз мойын бұрсын. Бір жолмен Пірістапар кеткен былай, Салады қандай күйге мұны Құдай. Келеді жапан түзде қарны ашып, Құдайға мінәжат қып, жылай-жылай. Алдында қасқыр отыр жүресінен, Адасты мұны көріп бір есінен. «Садақпен неде болса атайын»,—деп, Атқалы оғын сүйеп тізесімен. Қасқырға тіл бітірді Хақ Тағала: —Сен мені атпа,—деді,—жаным, бала. Өзіңмен қияметтік дос болам,—деп, Аяғына бас қойды келе сала. Қараймын жолыңызға келе ме,—деп, Құдайым тілегімді бере ме,—деп. Жолдас боп мен өзіңе қосыламын, Шапағат қияметте тие ме,—деп. Сонымен қасқырды ертіп жүрді жаяу, Сіркедей көңілінде жоқ-ты қаяу. Бір аю қарсы алдында және жатыр, Бөгелмей қасқырды ертіп келеді таяу. Аюды көргеннен соң қорқып қалды, Өлімнен аз сескеніп ойына алды. «Садақпен не де болса атайын»,—деп, Қолына Пірістапар садақ алды.

хикаялық дастандар Аюға тіл бітірді Жапар Кәрім: —Ей, бала, сені тосып құрыды әлім. Өзіңмен қияметтік дос болайын, Титтей де саған тиер жоқ залалым. Қараймын жолыңызға келеді,—деп, Құдайым қашан қуат береді,—деп. Пір бала, мен өзіңе жолдас болам, Үміт қылам шапағат тиеді,—деп. Дос болды Пірістапардың жолын тосып, Қайраты молаяды көңілі өсіп. Жасынан асырған күшігіндей, Осындай хайуанатты Құдай қосып. Істапар жүгіреді жолға түсіп, Көңілі көтерілді алып ұшып. Алдында бір жолбарыс жатыр еді, Ойлады атайын деп зәресі ұшып. Жолбарысқа тіл берді бір Құдайым: —Ей, бала, менен сен де қылма уайым. Өзіңмен ахиреттік дос боламын, «Келмеді» деп болды ғой көңілім жарым. Қараймын жолыңызға көзім талып, Қаңғырған тілек тілеп біз бір ғаріп. Шапағат бізге біраз қылмасаңыз, Кетпеңіз ахиретте сөзден танып. Жүрді олар жолға түсіп, аттай желіп, Құдайдың не қылса да өзінде ерік. Жасынан асыраған күшігіндей, Келеді бұл үшеуі қасына еріп. Істапар осы жолмен бір ай жүрді, Қап-қара мұнар басқан шаһарға келді. Шаһарға бұл бойынша кіре алмады, Бұл қандай шаһар екенін біле алмады.

ЕКІ АҒАЙЫН Қасына хайуандарын ертіп алып, Бір тауға бет алдағы аяңдады. Көрінген әлгі тауға жетіп келсе, Бір шалға ешкі баққан жолығады. Істапар әрең жүріп тауға жетті, Құдайым осыларды әуре етті. Қарны ашып келе жатқан бұл үшеуі Ол шалдың аз ешкісін қуып жетті. Шақырып хайуандарын шалға келді, Ибамен қол қусырып, сәлем берді. Бұл қандай оқиға деп аң-таң қалып, Шалыңның тұла бойы тітіреді. —Мен барда бүйтіп қорықпа, бабам,—дейді, Ішпедім неше күндей тағам,—дейді. Малың бағып барайын кешке таман, Барып тағам әзірлет маған,—дейді. Және үш хайуаныма бөлек ас қыл, Сөзімді менің айтқан өзіңіз біл. Құдай айдап кезіктім енді сізге, Бала болып тұрамын бірнеше жыл. Шал байғұс қорыққанынан үйге кетті, Қасына кемпірінің барып жетті. —Осындай бір ғажайып іс көрдім,—деп, Таңырқап кемпіріне мағлұм етті. Ет асты, алған екен бір қой сойып, Хайуанға көже құйды теректі ойып. Алдынан кешке шықты қарсы ала, Дайындап мұның бәрін жасап қойып. —Мен тойдым, астан әбден іштім,—дейді, Әлхамдулилләһ, Құдайға шүкір,—дейді. Хайуанға науаменен көже беріп, Сен қораның шетінде отыр,—деді.

хикаялық дастандар Береке осы шалда, тоқ болыпты, Малы өсіп күннен-күнге көп болыпты. Пірістапар мал бағып жүрген кезде Малынан ешбір шығын жоқ болыпты. Береке бала келіп, шалға кірді, Жамағат, естідің бе мұндай сырды. Төрт-бес жыл шалдың қойын бағып еді, Бір мыңға қойдың саны барып тұрды. Істапар қой бағады таяқ алып, Шулаған шаһар халқы айғай салып. Күнде көрсе, бұл шаһар жылап тұрған, Шалдан бір сұрамаққа аң-таң қалып. —Ей, ата, бұл шаһарда кім тұрады? Бірі жылап, біреуі шақырады— Жылайды неге күнде шаһар халқы? Шал айтпай баласынан жасырады. —Ей, балам, ол шаһарда ештеңе жоқ, Қасымда жүрсең, балам, көңілім тоқ. Шаһарды сен сұрама, мен айтпайын, Сұрайтұғын оныңда дәнеңе жоқ. —Ей, ата, айтып берші сөздің шынын, Бала болып мен жүрдім мұнан бұрын. Болайын мен разы, ата, сізге, Мәнісін ұғындыршы осы сырдың. —Ей, балам, оған көңіл бөлме,—дейді, Тірі жүр, не қылсаң да өлме,—дейді. Шаһарды сен сұрама, мен айтпайын, Сен тегі ол шаһарды көрме,—дейді. —Неше жыл сізден тағам іштім,—дейді, Асырап мені жақсы күттің,—дейді. Айтпасаң жегіземін жолбарысқа, Қаныңнан жалғыз қасық жұтсын,—дейді.

ЕКІ АҒАЙЫН Шал қорқып сонда тұрып жылайды енді, —Сақтай гөр мен ғаріпті, Құдай,—дейді. Мәнісін сен тыңдағын, мен айтайын, Себебі жылайтұғын былай дейді: —Ей, балам, бұл шаһарда бір патша бар, Бойжеткен өңшең сұлу үш қызы бар. Неше жылдай талас боп бір нәрсеге, Соның үшін шулаған мұсылмандар. Бір арал бар шаһардың ар жағында, Үш дию бар аралдың бұлағында. Шешесі үш диюдың жәдігөй кемпір, Жатады бұл төртеуі шаһар бағында. «Айтады еліңе ойран саламыз,—деп, Патшаның тағын тартып аламыз,—деп. Үш қызын падишаның берсе бізге, Бейбіт боп сонда ғана қаламыз»,—деп. Осылай диюменен кеңес етті, Аяғы бұл кеңестің егес етті. Үш диюға үш қызын бермек болып, Диюлар ақырында сертке жетті. Қыздарын ертеңгі күн бермек болды, Дию малғұн аралдан келмек болды, Қызын берсе, ел-жұртын аман сақтап, Алланың не салғанын көрмек болды. Осыны айтып, жылады бейшара шал, Жылай-жылай қалмады өзінде хал. Бала айтты сонда былай әлгі шалға: —Өзің ие бола тұр мына малға. Маған қару тауып бер бәрін сай қып, Көңіліңе ешқандай қаяу алма! —Не беремін, менде жоқ найза, қылыш, Қарағым, маған келіп болдың ырыс.

хикаялық дастандар Өзіңнен қайраты мол ол бір дию, Қыласың оныменен қайтып ұрыс? —Олай деме, қайрат бар, ата, менде, Бір адам тең келмейді осы елде. Естідің бе, ей, шалым, шыныңды айт, Қару-жарақ жоқ па екен ешбір жерде? —Ей, балам, анау жерде төбе тас бар, Пендені не қылса да Құдай бастар. Астында сол төбенің жатыр,—дейді, Тірі адам көтере алмас үлкен шоқпар. Бұл сөзім рас, балам, жалған емес, Қасына жаман адам барған емес. Жиналып қанша халық аламыз,—деп, Ешбіреу күші жетіп алған емес. Опасыз мына жалған қалар деген, Талайды алдап жолға салар деген. —Ей, шалым, естідің бе? Сөйле,—дейді, Ешбір жан ол шоқпарды алар,—дейді, —Тыңдасаң осы сөзді ақыр,—дейді, Өзіңді ойлағаның ақыл,—дейді. Алар деп Пірістапар естігемін, Төбеде соны тосып жатыр,—дейді. —Ей, шалым, басқа сөзді таста,—дейді, Жылама, ақылыңнан саспа,—дейді, Аламын сол шоқпарды өзім барып. Төбеге мені тура баста,—дейді. Шал байғұс ол төбеге анық барды, Көңілі бұл жалғаннан қалып барды. Амалсыз, көнбеген соң қойшы бала, Төбеге тура бастап алып барды.

ЕКІ АҒАЙЫН Істапар шоқпар жайын алды біліп, Төбеге жақындады тура жүріп. Барды да пәрменімен күшін салып, Шоқпарды төбе астынан алды жұлып. Жамағат, естіп пе едің мұндай халді, Шоқпарды төбе астынан жұлып алды. Шоқпар үшін бір тауды қопарған соң, Шал тұрып қайратына қайран қалды. Қайраты шоқпарды алып толады енді, Үйіне әкесінің қонады енді. «Таң атса, сол диюмен ұрысам»,—деп, Көңілі мәз-мереке болады енді. Жатады Пірістапар ұйқы көрмей, Отырды шалдың айтқан тіліне ермей. «Диюмен соғысам» деп қиялдайды, Мінәжат қып Аллаға, көзін ілмей. —Ей, ата, сіздің айтқан сөзге нанам, Осындай қайрат берген Алла Тағалам. Соғысам сол диюмен бүгін барып, Майданды қыз беретін көрсет маған. Шал бастап майданына алып барды, Пірістапар айналаға көзін салды. Диюдың алдын тосып, келе ме деп, Мекен қылып отырды биік жарды. Патшаның жанында уәзірі бар, Ержеткен уәзірдің үш ұлы бар. Үлкен ұлын падиша шақырып ап: —Үлкен қызды апар,—деп салды хабар. Үлкен ұлы бұл қызды алып барды, Көңілі бұл жалғаннан қалып барды. Қол-аяғын байлап ап әкелді де, Майдан жерге апарып тастай салды. 8-132

хикаялық дастандар Дию келді «бұл қызды алайын» деп, «Басына ақыр заман салайын» деп. Орнынан Пірістапар тұра келді, Диюмен бір ұрысып қалайын деп. Істапардың ызасы жаннан асты, Дию да жұтамын деп қадам басты. —Ол қызды мені өлтірмей алмайсың,—деп, Алдынан Пірістапар қаһар шашты. Балаға ол да ақырып қоя берді, Екеуі тітіретті қара жерді. —Алдыңғы ұру кезек сенікі,—деп, Пірістапар диюға кезек берді. Пірістапар диюға кезек берді, Қаһармен дию оны келді де ұрды. Сойылы диюдың да сондай күшті, Істапар тізесінен жерге кірді. Дию малғұн қорқады жаман сасып, Жығылмады Істапар қайраты асып. Кезек алып сонан соң бір-ақ ұрып, Диюды талқан етті қанын шашып. Үш хайуан етін жеді қарық болып, Істапар күлімдеді мұны көріп. Баяғы жасырынған уәзір ұлы Қызды алып жөнеп берді көңілі толып. Қызға айтты уәзір ұлы:—Білсең,—дейді, Сөзіме менің айтқан жүрсең,—дейді. Диюды өлтірдім,—деп мен барайын, Лайық көрсең, маған тисең,—дейді. Қыз дағы осы сөзді мақұл көрді, Патшаға келді дағы сәлем берді. —Сізге дұшпан диюдың көзін жойған Мына жігіт,—деп оны нұсқады енді.

ЕКІ АҒАЙЫН Өз баласы айтқан соң патша нанды, Шақырып неке қиды молдаларды. Ортаншы ұлын уәзірдің шақырды да, Ортаншы қызын байлап және берді. Патша оны тағы шақырады: —Сендерден неге аяйын жиған малды. Қол-аяғын қызымның байла дағы, Диюға алып бар,—деп жарлық салды. Диюға өңгеріп ап алып келді, Бойы таудай диюды көзі көрді. Істапар о да келіп отыр еді, Көре сап қыз диюды, талып қалды. Диюмен соғысуға бала келді, Дию да ақыра кеп қоя берді. —Мені өлтірмей ол қызды алмайсың,—деп, Орнынан Пірістапар тұра келді. Диюға сен ұрғын деп кезек берді, Көрмеген бұл дию да мұндай ерді. Шоқпарынан диюдың аман қалып, Тізеден Пірістапар жерге кірді. Диюдан Пірістапар кезек алды, Шоқпармен дәлдеп тұрып басқа салды. Үш хайуан етін жеді қарық болып, Жамағат, естідің бе мұндай халді. Уәзір ұлы тұр еді жасырынып, Қыздың қолын шешеді ол асығып. —Құдай қосса, екеуміз қосылсақ,—деп, Қызға зарлап жалынды ол бас ұрып. Қыз дағы оның сөзін мақұл көрді, Азғырған сол жігіттің тіліне ерді. Өз баласы айтқан соң падиша сенді, «Мына жігіт өлтірді» деген еді.

хикаялық дастандар Неке қиып ол қызын тағы берді, Жігіттер жалған айтып, рахат көрді. Екі қызын екеуі алғаннан соң, Кіші қызын беретін кезек келді. Кіші ұлын уәзірдің шақырып ап, Падиша әмір берді оған қарап: —Диюға осы қызды апар,—дейді, Сен дағы қалғандайсың іске жарап. Кіші қызын диюға алып жүрді, Көңілі бұл жалғаннан қалып жүрді. «Әкем мені шынымен берді ме?»—деп, Іште мұңын айта алмай налып жүрді. Дию да майдан жерге келіп еді, Өзінің қайратына сеніп еді. Екі ағасы жоғалып кеткеннен соң, Ашу кернеп көңілі желігеді. Бұл диюдың басқадан қайраты мол, Алам деп аға кегін ойлаған ол. Істапар да алдынан қарсы шығып, Екеуі жекпе-жек кеп ұмтылды сол. Бұл малғұнның басқадан күші мығым, Істапар жолын тосып тұрған бұрын. Кезек берді диюға сен ұрғын деп, Дию да білмей қалды мұның сырын. Бұл дию Істапарды келді де ұрды, Істапар кезек беріп қарап тұрды. Бәрінен бұл диюдың күші бөлек, Істапар белуардан жерге кірді. Істапар кезек алып ұрам депті, Диюдың қорыққанынан есі кетті. Бар күшін бойға жиып ұрғанында, Диюдың зор денесін дал-дұл етті.

ЕКІ АҒАЙЫН Хайуандар етін жесті қарық болып, Шешеді уәзір ұлы қызды келіп. —Құдай қосса, екеуміз қосылсақ,—деп, Алдына ала жөнелді қызды өңгеріп. Қыз сонда:—Сенің сөзің жалған,—дейді, Бір жігіт мені айырып алған,—дейді. Өтірік айтып жалғанда қиянат қып, Тозақта ахиретте жанбаң,—дейді. —Ей, жігіт, рас айтсақ сөздің шыны, Басынан барша жанның өтер күні. Біреудің абыройын сіз алмақ боп, Сірә да, кім үйреткен сізге мұны? Істапар сол арада көп ойлады, Өзінің келешегін бек ойлады. «Жар қылып осы қызды алсам егер, Өзіме серік болар»,—деп ойлады. Уәзір ұлы бұл қызды алып кетті, Үйіне падишаның келіп жетті. Бұл қызды және аман келгеннен соң, Падиша шүкірлік қып сабыр етті. Падиша той жасады елін жиып, Нашарды тамақ беріп, тойындырып. Бірнеше күн тамаша біткеннен соң, Халықты таратады жолын қылып. Падиша кіші қызын қасына алды, Өткеннен сұрағалы басындағы. —Шырағым, қалай аман келдің?—дейді. Дию малғұн не болды қасыңдағы? Қыз айтты:—Әке бердің мені қиып, Симадым сыртыңызға, ішке сиып. Шынымен әкем мені қор етті-ау,—деп, Уайым-қайғы жедім ішім күйіп.

хикаялық дастандар Амалсыздан диюға бардым,—дейді, Бір жігіт мені айырып алды,—дейді. Қасында ертіп жүрген үш хайуан бар, Соғысты диюменен салды,—дейді. Қолында бір күмбездей шоқпары бар, Болды ғой мен ғаріпке Құдайым жар. Қарамай байлаудағы маған дию, Жігітке тұра ұмтылды пейілі тар. Дию ұрды баладан кезек алып, Аман қалды шоқпардан ол бір ғаріп. Кезек алып ол бала ұрып еді, Диюды талқан етті басын жарып. Патша айтты:—Бұл сөзге сенсем,—дейді, Баланы танимысың көрсең?—дейді. Егер тағы сол бала кез боп қалса, Берейін, балам, сені көнсең,—дейді. —Ей, ата, осы сөздің ақыл,—дейді, Көрейін бұл сөзіңді мақұл,—дейді. Танимын ол баланы көрсем менде, Еліңді бірін қоймай шақыр,—дейді. Бұл қыз да шығып тұрды сахнаға, Ел-жұртын жиды патша осы араға. Үш күндей қалың елі өтіп еді, Жоқ болып шықты ақыры батыр бала. —Ей, ата, мен қарадым алға,—дейді, Жиылған көз жібердім жанға,—дейді. Ол жігіт бұл халықтың ішінде жоқ, Келмеген енді кісі бар ма?—дейді Біреу айтты:—Бір кемпір, бір шал қалды, Бағады тау ішінде аздап малды. Олардың асыраған бір ұлы бар, Біз барып шақырмадық осыларды.

ЕКІ АҒАЙЫН Патша:—Оған біреу барсын,—деді, Олар да тамаша қып алсын,—деді. Кімде болса тез әкел үшеуін де, Қызыма бір көрініп қалсын,—деді. Жасауыл жалпаң қағып шауып кетті, Алдына кемпір-шалдың барып жетті. Жүріңдер ордаға, тез киініңдер, Падиша «алып кел» деп жарлық етті. Шақырған сол патшаға бала келді, Шоқпарын қолына ұстап ала келді. Үш хайуанын қасына ертіп алып, Тұп-тура падишаға барады енді. Ел-жұрты мұны көріп, қашты дейді, Топырлап бірін-бірі басты дейді. Падиша тұра келді қорыққанынан, Балаға орын нұсқап састы дейді. Падиша айтты:—Сіз бұрын келмедіңіз, Еш хабар болған істен бермедіңіз. Үйінде бір кәрінің жатып алып, Мені, сіз, кісі орнында көрмедіңіз. —Болмаймын, тақсыр патша, сізден ұлық, Мен кеттім, өлтірдім де диюды ұрып. Қайырымды сел қылды екі қызың, Осыны жата бердім қайғы қылып. Падиша айтты:—Қайғырма, жаным, балам, Артықша қуат берген Алла Тағалам. Маған дұшпан диюды өлтіріпсің, Қызымды мен берейін енді саған. Падиша неке қиып қызын берді, Шығарып қазынадан малын бөлді. Қақ жарған қара қылды әділ бөліп, Биледі Пірістапар қалың елді.

хикаялық дастандар Істапар патша болып бір жыл тұрды, Еліне әділдікпен үкім қылды. «Тамашалап бір күні келейін»,—деп, Иттерін ертіп алып аңға жүрді. Шығыпты тамашаға сейіл құрып, Көңілді көтеруге мойын бұрып. Үш иті бір араға кетті кіріп, Тамаша бірін-бірі ойнап қуып. Бір кемпір шыға келді жалаң қағып, Баламен амандасты қолын алып. —Көрсем,—деп мен де сені зар болып ем, Айрылған баласынан мен бір ғаріп. Ойлайды: «Мен үйіне барайын,—деп, Үйлерін тамашалап қарайын—деп. Артық па баласынан мұның жаны, Қас қылса, басын кесіп алайын»,—деп. —Ей, ана, сіз жүріңіз алдымызға, Арманда балаңыздан қалдыңыз ба? Әуелде бізді аңдыған дұшпан едің, Дос көңіл енді бізге салдыңыз ба? —Ей, балам, өзің жүргін ілгеріңе, Ақылды таң қаламын білгеніңе, Қарағым, көз қуатым, жүрші ілгері, Мен қарап көрейінші жүргеніңе. Істапар алдыға аяқ салды дейді, Кемпір сиқыр дұғасын алды дейді. Бір дем салып, сол жерде үшкіргенде, Істапар тас боп қатып қалды дейді. Істапар қара тас боп қатып қалды, Иттері кешке таман үйге барды. —Хайуаны келді, өзі жоғалды,—деп, Патша қызы еліне хабар салды.

ЕКІ АҒАЙЫН Онан соң патша шықты:—Қарайық,—деп, Артынан иттерінің барайық,—деп. Баланың қайда екенін иті білер, Іздеп барып қайтсек те табайық,—деп. Падиша мұңға батты, ойлап ойды, Ел-жұрты таба алмастан сарсаң болды. Қараса адам бойы бір қара тас Барғандардың анықтап көзі көрді. Иманжан патша болған кейін қалып, Оғынан тұрушы еді хабар алып. Бір күні барып көрсе сол оғына, Қалыпты оғы қурап қазан болып. Иманжан тағат қылмай жолға түсті, «Ініміз көрді» екен,—деп,—қандай істі. Түнде де, күндіз түгіл дамыл алмай, Келгенше шаһарына құстай ұшты. Ағасы шаһарға осы жетіп келді, Қамыққан, қайғыланған елді көрді. —Шаһарда патша болып кім тұрад,—деп, Ең алғаш кезіккеннен ұқты жөнді. Бір бала сұраушы еді әділ болып, Халық та жақсы көрген көңілі толып. —Үш күн болды сол бала жоғалғалы, Көпшілік қайғы жұтты көңілі солып. Иман айтты:—Ордасы қайда патшаның? Көрсетші оның үйін, қалқа, жаным. Алдымен ордасына ат байлайық, Ұғармыз онан кейін істің мәнін. Үйіне падишаның қадам басты, Келіні, патша қызы есік ашты. Ұқсайтын күйеуіне бұл қонаққа, Ибамен құрмет етіп амандасты.

хикаялық дастандар Қонаққа келтірілді алуан тамақ, Қонақ та ауыз тиді бірден санап. Ұққан соң жай-жапсарды тым асығыс, Кетуге дұға қылып етті талап. Хайуандары шықты да қорасынан, Жөнелді иесіне жаны ашыған. Иманжан оларменен еріп келді, Қу кемпір шықты алдынан аласұрған. Кемпір келіп балаға сәлем берді: —Жүрмісің есен-аман, балам,—деді. Бір көрсем деп сені де зар болып ем, Кезіктірді Құдайым маған,—деді. Кемпір тұрып:—Сен жүргін үйге,—дейді, Ініңіз шәһит болған күй ме?—дейді. Құдай артық жаратқан сені дағы, Тұрайық жолдас болып бірге,—дейді. Иман бала ойлады: «Бас бұзар,—деп, Сұмпайы сайқал кемпір қас қылар,—деп. Сиқыршы дені бұзық болса керек, Мені де інім сынды тас қылар»,—деп. Осындай ойлап тұрсаң дүние бұзық, Талайды жолға салған алдап жүріп. Сиқыршы түрі жаман бір сұм екен, Осы екен бұл інімді қойған буып». —Сен жүрші ілгеріге, қалқа, балам, Ақылды білгеніңе мен таңғалам. Қарағым, көз қуатым, жүрші ілгері, Артыңнан қарап жүрсін ғаріп анаң. —Алдымен үлкендік қып анам жүрсін, Артынан кішілікпен балаң жүрсін. Ана жолы бек ұлық дүниеде, Артыңнан ғаріп балаң қарап жүрсін.

ЕКІ АҒАЙЫН Ақыры кемпір алда жолға тартты, Қысылды Иман бала жаман қатты. «Үйге барсам маған да қас қылар,—деп, Дайындап маған тағам тіпті тәтті». Артынан ерді жігіт әрең зорға, Қарады: «медет бер»,—деп оң мен солға. «Алла» деп қылышпенен шауып еді, Кемпірдің басы ұшып түсті жолға. Иманжан тас қасына қайтып келді, Құдайға мінәжатын айтып келді. Қасында інісінің зар жылайды, —Ей, Алла, қабыл қыл,—деп,—ақ тілеуді. —Ей, Алла, дүниені сен жараттың, Әлемді он сегіз мың кең жараттың. Ұшқан құс, жүгірген аң, қарайған жан Бәріне ризық беріп, жем жараттың. Жан беріп сол қатарда бізге дағы, Солармен бізді дағы тең жараттың. Туған жанның барлығы ұқсас емес, Әр түрлі кеудесіне шер жараттың. Не қылсаң да құдыретің жетеді ғой, Жан беріп бұл інімді бері қаратқын. —Адам ата құдыреті, Бұл ініме жан берсең. Ғаріп болған күнімде Көз жасымды бір көрсең. Қара тас болған ініме Сөйлесуге тіл берсең. Болар едім армансыз, Көріп тұрып жан берсем. Медет бер, Хауа анамыз, Қайғыменен жанамыз. Бұл сияқты асылды Қайдан іздеп табамыз? Дүние толған топаннан

хикаялық дастандар Аман қалған Нұх Нәби Болғын біздің панамыз. Әулиелер құрметі, Бұл інімнің жанын сал. Мұның үшін құрбандық, Мен ғаріптің жанын ал! Інім еді данышпан— Кіп-кішкентай күнінде-ақ Аюменен алысқан. Ер жігіттің пірлері, Медет қыл, Ғали Арыслан. Қызыр бабам, медет қыл, Бес жасымда табысқан. Дана туған шырағым, Болжайтын істі алыстан. Қара тас болып қатыпсың, Семіп мұнда жатыпсың. Кемпір-шалға бала боп, Дәм-тұзын оның татыпсың. Жәді кемпір қас қылып, Түн-түнекке батыпсың. Осыны айтып зарланып, Еңіреді бұл ғаріп: —Ісімді алға бастыр,—деп, Бір Алла, өзің оңғарып. Медет бер,—деп тіледі, Әрі-бері толғанып. «Тұр» деп еді тұрмады, Жалғанға мойын бұрмады. Бейшара болған ағасы, Тағы жылады зарлады: —Бауырым, рас кеттің бе, Ол дүниеге жеттің бе? Мен бейшара ағаңды Мәңгі шерлі еттің бе?

ЕКІ АҒАЙЫН Иманжан осылайша зарланады, Алладан тілек тілеп қарманады. Күндіз-түні көз ілмей, демі құрып, Азырақ көзі ілініп ұйықтап қалды. Түсінде Қызыр бабам айтты датын, Аллаға жетті дейді мінәжатың. Ініңіз аман-есен тіріледі, Оқысаң дәрет алып мұғажатын. Алланың құдыреті кең деседі, Тілекті шын тілесе, жөн деседі. Оқысаң ықыласпен мұғажатын, Сиқырды дүниедегі сол шешеді. Иманжан түрегеліп дем салады, Дұғамен қара тасты қақ жарады. Тілсіматпен байланып қалған екен, Інісін аман-есен шығарады. Екеуі құшақтасып көріседі, Беттерден жылай тұрып өбіседі. Байланып тілсіматпен қалған екен, Құдайдың шын жаратқан серісі еді. Үйіне Пірістапар алып жүрді, Естіген бұл хабарды жұрт жиылды. Алдынан алған жары қарсы шығып, Қосылып, шұрқырасып шақты мұңды. Жиналып бүкіл халық келді қаулап, Істапар көрген ісін айтты баурап: —Тастады мені байлап жәді кемпір, Ағамды алып келді Құдай айдап. Кемпірді өлтірді де мені жазды, Әйтпесе, өліп едім сорым қайнап. Істапар той жасады жұртын жиып, Кедейге тамақ берді тойындырып.

хикаялық дастандар Орнына патша сайлап шаһарына, Еліне жүрді ағаның мойын бұрып. Қасына бес жүз әскер алды жолдас, Жетілген осылардай адам болмас. Шаһарына ағасының келді олар, Дүниеде қарғыс алған адам оңбас. Ағасы той тамаша жасап жатыр, Қызметкер жігіттері өңшең батыр. Он екі ай той жасады ұлан-асыр, Тіктірді бес жүз ерге бес жүз шатыр. Ағасы бір уәзірін патша сайлап, Ол алды бес жүз әскер енді жайлап. Екеуі мың әскермен жүрмек болды, Іздеуге шешелерін белді байлап. Осындай тамашамен жолға шықты, Кезінде екі патша болған мықты. Атасының шаһарына бұлар келіп, Хал-күйін өз елінің әбден ұқты. Патша болған атасы жасы жетіп, Кәртайған өне бойдан халі кетіп. Екеуі кісі салды қарт патшаға, Ұрпағы едік десті қалған кетіп. Падиша сөз ыңғайын аңғарады, Қызым қашан тапқан деп таң қалады. Істәлипа отырған ерге тимей, Балаларын көруге зар болады. Шешесін жібереді қызына енді, —Білейін дейді мұның шынын енді. Өтірік айтпай, қорықпай бәрін айтсын, Екі қыз болған істің сырын,—дейді.

ЕКІ АҒАЙЫН Қарасам екі жігіт екі патша, Тегінде балаларды рас тапса. Кәр төгіп не қыламын қарт басыммен, Керегі болды маған шынын айтса. Істәлипа баяндады ахуалын: —Тірі екен-ау дүниеде қалқа, жаным,— Деді дағы егіліп кетті жылап. Баяндап балалардың бар мән-жайын. Ханым ұғып барлығын қайтып келді, Расын осы істің айтып келді. —Баласыз қу бас едік,—деді патша, Ендеше, бұл ұрпақты Құдай берді. Патша халқын жиып айтты сырын, Бұл істі естімеген бұдан бұрын. Көпшілік мұны естіген аң-таң қалды, Сауықтың содан кейін тікті туын. Екі бала падишамен амандасты, Бұлардың шарапаты жаннан асты. Шешелерін көруге тым асығып, Екеуі бақша жаққа қадам басты. Келеді шешесінің бақшасына, Ойнаған бала күнгі қақпасына. Көрісіп бір-бірімен құшақтасып, Шешесі сонда былай қақсасында: Айналайын, қарағым, Қолға ұстаған жарағым. Айырылып сенен қалғанда, Ашылмады-ау қабағым. Өлтірдім сені дегенде, Орныңа мың қарадым. Туылғанда екеуің, Жүз кісіге баладым.

хикаялық дастандар Асыл туған, шырағым, Артымдағы лағым. Туып едің асылдан, Көңілім менің жасыған. Екеуіңнен айырылып, Құсым ұшты басымнан. Тірі деген ойда жоқ, Қасиетім бойда жоқ. Өлтірді деп жүріппін, Ішім жалын, сыртым шоқ. Айналайын, құлыным, Айырылып сенен құрыдым. Естігенде хабарың, Бекіді менің буыным. Бес жасқа жаңа жеткенде, Даяшы алып кеткенде Тірі қалып өлмедім, Өлтіремін деп ерткенде... Осындай еңіреді ханша жылап, Зарына тұра алмады адам шыдап. Көрісіп бір-бірімен аман-есен, Сергіді мұң-қайғыдан аунап-қунап. Істәлипа отырған ерге тимей, Баланың қайғысымен ойнап-күлмей. Даяшы, міне, осындай айла қылған, Жүретін талай жылдан оны білмей. Мұратқа ақырында бұлар жетті, Екеуі патша боп дүрілдетті. Әділ боп заманында бұл екеуі, Осылай дүниеден өтіп кетті.

ЕКІ АҒАЙЫН Біреуі сол шаһарға патша болған, Жүргізіп әділгін оң мен солдан. Бақшасын шешесінің орда қылып, Істапар сол арада тұрып қалған. Иманжан патша болған екі шаһарға, Құдайдан не тілейді одан өзге. Жастары жүзге жетіп өмір сүрген, Пендесі бола бермес сол бір кезде. 9-132

хикаялық дастандар Қош айтып, жолға шықты Мұрат Сәлих, Қиыспай аттандырды сонша халық. Мағрипа жылай-жылай үйде қалды, Кеткен соң сүйген жары, қайғыланып. Тамақты қайнысы әкеп береді екен, Жеңгесі оған қатты сенеді екен. Өтіпті осылайша талай күндер, Апыр-ай, түбі қалай болар екен? Бір күні тағы тамақ берген екен, Шаш тарап отырғанда келген екен. Толқыған он төртінде толған айдай, Дидарын жеңгесінің көрген екен. Көрген соң нәпсі қозып қайнысының, Біле алмай не қыларын жүрген екен. Дертіне ешбір айла таба алмастан, Бір түнде жеңгесіне келген екен. —Көңіліңе жаман ниет кірген шығар, Ойыңды шайтан бұрып жүрген шығар. Құдайдан қорық, ұял адамзаттан, Көрсетпей тез қараңды, үйден жоғал. Қажыға кеткен ағаң іздеп сауап, Меккеге барған шығар етіп тәуап. Қайт, қайным, тәуба қылып ниетіңнен, Махшар күні беремін не деп жауап. Нысапсыз қорықпайсың ба ақиреттен,— Деп қайнысын шығарды үйден айдап. Көзіне жас аралас жас та келді, Қиянат іс қылмады түбін ойлап. Қайнысы жеңгесіне ашуланды, Бір қастық жасайын деп қатуланды. «Дүниеде менен сорлы жан өтпес»,—деп, Азуын-азуына басып алды.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Қайнысы айтты: —Кең дүниеңді тар қыламын, Алдың биік, артыңды жар қыламын. Айтқаныма көнбесең тұра тұр сен, Осы көрген күніңді зар қыламын. Берді ол төрт жігітке алтын-күміс, Ойына кірді дағы бұзықтық іс. «Жеңгем зина қылды,—деп мен айтамын, Беріңдер қазы алдында куәлік іс». Көңілінен тәуба қашып, шайтан кірді, Қазыға айтпақшы боп бұлар жүрді. Қазыға арыздама жазып беріп, Қақпаға төрт жігітті алып кірді. Арыздама осылай жазған мұңы: «Жеңгем зина қылды,—деп,—күндіз-түні. Көзбен көрген төрт жігіт куәшім бар, Айт ақыл, алып келдім сізге бұны. Ей, тақсыр, арыз қылдым сізге келіп, Айтпасам күнә болар көзбен көріп». Төрт жігіттің куәлік сөзін естіп, Қазы да ашуланды түсі оңып. Әйелді ұрып-соғып алып келді, Төрт жігіт қасындағы куәлік берді. Шариғат үкіміменен жаза беріп: —Таспен ұрып өлтір,—деп әмір берді. Мағрипа айтты:—Нақақпын, Құдайға шын, Төрт адам жалған айтты куәлігін. Қайным қастық істеп жүр көнбедің,—деп, Оған мақұл демедім мен де бүгін. Еш адам қатын сөзін тыңдамайды, Жендеттер жан-жағынан жұлмалайды.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Құдай-ау, аман көрсет алғанымды, Артында арман қылып қалғанымды. Тәңірім өзі медет берер ме екен, Айтпадым адалдықпен жалғанымды. Осылай деп бұл әйел зарлап жатыр, Қайғылы тас астында болып пақыр. «Аллаға не күнәлі іс қылдым»,—деп, Өзінің өткендерін ойлап жатыр. Сол шақта бір Ағыраби келе жатты, Ыңырсыған бір дауыс естіп қапты. Сайтан ба, әлде жын ба деп тоқтай қап, Дыбысқа ыңыранған құлақ сапты. Ол адам келіп тұрды тас жанына, Зарлаған құлақ салды дыбысына. Тәңірдің бұл ісіне құлақ салды, Жылаған тас балқиды көз жасына. Түйеден түсіп жігіт жақын барды, Үйілген үстіндегі тасты алды. Қараса жатқан жан бір әйел екен, Құтқарып үйген тастан ашып алды. Керуенші айтты әйелге:—Неткен жансың, Жасырмай айт шыныңды не қылғансың? —Сырымды мен айтайын бастан-аяқ,— Деді әйел,—Зәлімдерден жедім таяқ. Сөйлейді бастан кешкен істің бәрін, Қайнының зұлымдығын жасырмай-ақ. Жігіт әйел сөзіне нанды дағы, Есіркеп көзіне жас алды дағы. Басы, көзі жаралы бұл әйелдің, Түріне қайран болып қалды дағы. Көрді таңғаларлық нұрлы жүзін, Әйелге жігіт айтты арыз сөзін.

хикаялық дастандар Неке қиып алайын әйелдікке, Егерде шын риза болсаң өзің. Ғашық болдым мен сіздің өзіңізге, Толған айдай нұр тамған жүзіңізге. Ерге тию міндетті іс ұрғашыға, Разы бол көңіл-күй сөзімізге. Жігітке сонда әйел былай деген: —Құдайға мұңымды айтып жылай берем. Сақтай біл шариғаттың дұрыс жолын, Менің ерім Меккеде тірі екен. Ол Меккеде қажының бірі еді, Жолына шариғаттың мойын бұрды. Күтемін мен, тек соның жұбайымын, Жігіт те әйел сөзін дұрыс көрді. —Ендеше қияметтік қарындас бол,— Деп жігіт әйел сөзіне мақұл болды. Құлақ асам бұл айтқан талабыңа, Таңдандым мағыналы жауабыңа. Аман келсе, еріңе мен тапсырып, Бейшара қалайын бір сауабыңа.— Деп түйеге мінгізіп алып жүрді, Түнімен басты олар талай жолды. —Бір мүсәпір әйелді әкелдім,—деп, Үйіне Мағрипаны алып кірді. Тапсырды әйеліне Мағрипаны, Сөздері айта берсе оның мұңлы. Киер киім, ішерге тамақ беріп, Сыйлады «сауап болар» десіп оны. Үйге әкеп дауалады Мағрипаны, Сақайып бейшара әйел мағдырланды. Маңайдан сұрап келген көп жандарға Сөйлеп берді өткен сол оқиғаны.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Оңаша Мағрипаға бір үй берді, Құрметтеп Ағыраби күтіп жүрді. Бірі аға, біреуі қарындас боп, Сол үйде талай уақыт тұра берді. Бар еді Ағырабидің бір інісі, Болса да ата-анасы жақсы кісі. Бір күндер Мағрипаға ғашық болды ол, Пенденің не қылса да Тәңір ісі. Ғашықтық дертіне айла таба алмады, Әр сағат көргісі кеп алаңдады. Ақыры Мағрипаға мағлұм етіп, Ақтарды жүрек сырын, жаба алмады. —Саған ғашық болыппын мен бейшара, Жүрегім болды сен деп пара-пара. Сенен себеп болмаса кетті мазам, Бұл дертіме дәрмен боп мені ая. Ішім оттай лаулайды, сыртым түтін, Еместей боп қалды ғой ақылым бүтін. Перімісің сиқырлы, көктен түскен, Толқиды толған айдай нұрлы жүзің. Сені деп қарыс жерге жүре алмаймын, Әлім жоқ сенсіз жерде тұра алмаймын. Мағрипажан, қайтсең де жауап берші, Бұл дертке сенсіз дауа таба алмаймын. Мағрипа жігіт сөзін ұғып алды, Бір қайғы көкірегіне сұғып алды. Бір пәледен құтылдым деп жүргенде, Бейшара бір пәлеге тағы қалды. —Ей, жігіт, сөзің қабыл болмас,—дейді, Мағрипа бұл сөзіңді алмас,—дейді. Тәуба қыл, шайтандыққа мойын бұрма, Дертіңе менен дауа болмас,—дейді.

хикаялық дастандар Мен жүрген шер көкірек бір адаммын, Баспанасыз қорланған бейуаз жанмын. Зорлық пенен зомбылық бәрін көріп, Айырылған ел-жұрттан бейшарамын. Жігітке айтты осыны әйел ғаріп, Тәуба қыл жақсы ниет көңіліңе алып. Мен басымды Тәңірге тапсырамын, Пәниде зия қылман білсең анық. Жігіт әйел сөзіне сенбей қалды, —Сүйесің қайтсеңде де мендей жанды. Өйтпесең сені жұртқа масқара етем,— Деп әйелге әр түрлі үрей салды. Сөйте отырып екеуі ерегесті, Біреуі бол, біреуі болман десті. «Көнбесең тартқызам,—деп,—сазайыңды», Жігіттің барған сайын кеудесі өсті. Қашанда бисмиллаһи ғой сөздің басы, Балаға қорған болар ата-анасы. Мағрипаны асыраған Ағырабидің Бар еді жар дегенде бір баласы. Сол ғана Ағырабидің жалғыз ұлы, Шыққан бір басындағы бақ жұлдызы. Мағрипаның үйіне апарды да, Баланы бауыздайды сол күн түні. Мағрипа түк білген жоқ, ұйықтап жатыр, Осылай қастық қылды әлгі қатыл. Қып-қызыл үйдің ішін қан-жоса қып, Көрпе-кешек, төсекке жағып жатыр. Ол жігіт те ойлап жүр талай ойды, «Таңертең көремін,—деп—қалған тойды». Пышақты от жағына тықты дағы, Қанды әкеп қолына да жағып қойды.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Сөйтті де жігіт шығып кетіп қалды, Өз үйіне сездірмей жетіп алды. Осындай қара ниет қастық жасап, Үйіне барды дағы жатып қалды. Мағрипа таң атқан соң ояныпты, Үй іші қызыл қанға боялыпты. Бауыздаулы бала жатыр төр алдында, Әйел шошып өлуге айналыпты. Баланы Ағыраби іздеп келді жетіп, —Қарындас, не қылғаның мұндай етіп? Мен сені туысымдай көріп жүрсем, Ақыры құртқаның ба түпке жетіп? —Ағатай, бала өлтірген мен емеспін, Мен сізге бар адамның теңі емеспін. Мені өлімнен құтқарған сіз едіңіз, Құдай бар, мұндай істі істемеспін. Нансаңыз баланы мен өлтіргем жоқ, Құдай бар, иншалла, көңілім тоқ. Сіз аға, мен қарындас болған жанбыз, Сізге қастық істейтін жөнім де жоқ. Наныпты Ағыраби зарланған соң, Жас ағып екі көзден парланған соң. «Біреудің қастандығы болу мүмкін»,— Деп түйді барлық істі аңғарған соң. Ағыраби айтты:—Қарындас, құлақ салшы, Бір мың алтын берейін тығып алшы. Әйелім енді өшігіп қастық істер, Сондықтан бұл арадан кетіп қалшы. Жылай-жылай Мағрипа алды алтынды, Ақиретке ақ едім ғой деп зарланды. Ертіп шығып Ағыраби жол көрсетті, Мағрипа амалсыздан кетіп қалды.

хикаялық дастандар Мехнат, машақаттың бәрін көрген, Мағрипа кетті ұзап осы жерден. Құдай басқа салған соң амал бар ма, Басы ауған жаққа кете берген. Мағрипа алыстан бір шаһар көрді, Жүре-жүре аяңдап соған келді. Аралап шаһар ішін келе жатып, Жиналған топ-топ болып адам көрді. Таяулап Мағрипа да келіп қалды, Жиналған қалың жұртқа таңырқады. Қалың жұрттың ішіне араласып, Біреуден «не жиын?» деп сұрай қалды. Ол айтты:—Бұл жігіттің қарызы мол, Қайтармаған бейшара қарызын ол. Алғаны бір мың алтын болған екен, Дарға аспақ боп жігітті жатқаны сол. Ол дарға тартылмайды алтын берсе, Өлмек егер қарыздан түк бермесе. Патшаның қолданған шарасы осы, Бітті өмірі, қарызын төлемесе. Мағрипа айтты:—Алтынды мен берейін, Құтқарып оны өлімнен жіберейін. Бір жас екен дүниеден қызық көрсін, Өлтірмеңдер, қарызын мен төлейін. Алтынды алып, жігітті қоя берді, Әйелдің бұл ерлігін халық көрді. Өлімнен азат қылып Намұрұтты, Мың алтынды қолма-қол санап берді. Намұрұт тағзым қылды Мағрипаға: —Тірі жүрсем болайын саған аға. Алла разы бұныңа болсын,—деді, Бір ақтармын бұныңды келсе шама.

хикаялық дастандар Ақыры бірнешеуі айтты оған: —Мың ділдә берейік,—деп—жарияңа. —Болады,—деп ол мыңды алып алды, Қалтаға көп ақшаны салып алды. —Мен бұның жариясы емеспін,—деп, Мағрипа да жас төгіп көп зарланды. Абыр-сабыр кеме де жүріп кетті, Қуанғаннан Намұрұт күліп кетті. Қалың ердің ішінде жалғыз әйел, Бұл әйелден бар еркек үміт етті. Біреуі көзін қысты, бірі шымшып, Қояды ондайларға әйел ұрсып. «Мен алам» деп шуласты кемешілер, Шырмады Мағрипаны тағы қырсық. Кейбіреуі мойнынан құшақтайды, Кейбірі мазақтайды, сықақтайды. Мағрипа ақылынан адасады, Түн болса бейшараны ұйықтатпайды. Келеді тынбай жүріп кеме суда, Кез болды Мағрипа да өңкей дауға. Қалың ердің ортасында жалғыз әйел, Деген ғой «бұқа буға, азбан дуға». —Таңда,—деп қамалайды бірімізді, Бес күн болды байқадың түрімізді. Осы жерде дарияға лақтырамыз, Алмасаң егер біздің тілімізді. Таусылды сонда ақылы Мағрипаның, Қоярға жер таппады енді жанын. «Аяғымды қия бассам пәле болды-ау, Бұлардан енді қалай жол табамын».

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА —Айт, айт,—деп тағы дағы қамалады, Қалай деп айтарға сөз таба алмады. Терең ой түкпірінен амал тауып, Мынаны айтуға ол ойланады. «Қарасам бәрің жақсы, тәуір жігіт, Түгелдей мені алуға қылдың үміт. Күресіп көріңіздер түгел шығып, Кім күшті болса, алсын әйел қылып». Барлығы қызып алған арақ ішіп, Бірі лоқсып, біреуі жатыр құсып. Көп адамның ішінде нелер бар ғой, Біреу момын, біреу қу, біреу пысық. Алысты кеме үстінде барлық адам, Күш сынасып алмақшы ағалаған. Біреуді біреу суға ылақтырып, Қырғынға ұшырады қатты жаман. Жел соғып, таудай-таудай толқын атты, Қараса кемеде бір жан қалмапты. Бар адам қалқақ қағып су бетінде, Шошыған Мағрипадан әл қалмапты. Кемені толқын айдап дөңгелетіп, Мағрипа келе жатыр есі кетіп. Үш күн жүріп дарияның ортасында, Бір мезгілде шетіне келді жетіп. Шықты дағы кемені байлай салды, Ес-ақылын аз тұрып жинап алды. «Әйел боп жүрсем тағы пәле болар»,— Деді де еркек киім киіп алды. Бұрымын төбесіне түйіп алды, Бір қалпақты кемеден киіп алды. Дарияның жағасынан шаһар көріп, Жігіт болып жасанып соған барды.

хикаялық дастандар Патшаның сұрап кірді ордасына, Құдай оңға бастаса болмасын ба. —Патшаға жолығатын бір ісім бар, Рұқсат бер?—деп айтты қорғаушыға. Біреу кірді патшадан рұқсат сұрап, —Келіп тұр бір саудагер жолы ұзақ. Құзырыңа, патша ағзам, кірсем—дейді, Келуіне, патшам, қылсаң рұқсат. Патша айтты:—Рұқсат кірсін,—дейді, Бар ма екен маған айтар бір сыр,—дейді. Патша айтты Мағрипаға кіргеннен соң: —Қане айт, қайдан келдің, кімсің?—дейді. Затым—әйел, Мағрипа—атым менің, Түркістан деген шаһар туған жерім. Басыма бір қиындық іс түскен соң, Пана іздеп тақсыр патша сізге келдім. Айтты ерінің қажыға кеткендігін, Қайнының зор қастандық еткендігін. Ағырабидің інісі мен Намұрұттың, Қастығынан мехнат шеккендігін. Сонан соң кемешіден көрген ісін, Дарияда көп адамның өлген ісін. Қанша дүние кемеде асыл бұйым Сумен ағып бұл жерге келген ісін. Патша айтты:—Ал, маған не қыл дейсің? Көп азап көргеніңе уайым жейсің. Ойыңдағы барыңды түгел айтшы, Тілегіңді тілеген Тәңірім берсін. —Тілегім сол, кемедегі затымды алсаң, Патшалық қазынаңа әкеп салсаң. Барлық дүние-мүлкімді түгел алып, Пақыр, міскін, ғаріпке садақа қылсаң.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Арнаулы мен кіретін бір үй салсаң, Пәледен аман болсам демімді алсам. Егерде Мұрат Сәлих келе алмаса, Таратып хабарымды іздеу салсам. Бар еді бір өнерім ауру көрсем, Шипалық дәрі беріп ем істетсем. Сіз аға, мен қарындас болып өтсем, Риза боп осыларға рұқсат етсең. Патша барлық сөзін қабыл алды, Бар мүлкін қазынаға әкеп салды. Өзіне арнайы бір үй салдырып, Мағрипаны құрметтеп күтімге алды. Дүниеден көрген бір кез қиянатты, Мағрипа тапты енді рақатты. Әр іске дұға оқыса, қабыл болып, Әйелге Құдай берді кереметті. Ақсақ келіп бата алса, аяқ бітті, Саңырау келіп бата алса, құлақ бітті. Жарлы келіп бата алса, малды болды, Әйелдің талай жерге даңқы кетті. Тілсіз келіп бата алса, сөзді болды, Соқыр келіп бата алса, көзді болды. «Әмин» деген батасы қабыл болып, Әйелдің іші кірсіз ізгі болды. Мағрипаның емшілік өнері асқан, Ол жазды талай науқас кәрі-жастан. Бұл бір сөз тұра тұрсын осы арада, Сөйлейін қайта айналып әуел бастан. Аман-есен Сәлих қажы үйге келді, Қарсы алып шаһар халқы сәлем берді. Ел-жұрты, туыстары түгел келіп, Қажыны сағынған жұрт аман көрді. 10-132

хикаялық дастандар Келген жұрт түгел тарап кетті енді, Сәлих та шүкіршілік етті дейді. Ел кетіп үй оңаша болған кезде, Ясажға:—Жеңгең қайда кетті?—дейді. Ясаж айтты:—Ол бада бақыт зия қылды, Оның бұзық екенін халық білді. Шаһарда қазы, патша, әкімдер боп, Шариғат жолымен үкім қылды. Ағасы Ясажы айтқан сөзге сенді, «Ол қатында обал жоқ екен»,—деді. Қажылығын еске алып, сабырлық қып, —Қайырын Құдай өзі берсін,—деді. Ағасы аралады көп ауылды, Сәлемге туыстар да көп ағылды. Осындай қуаныштың дәл үстінде, Көп кешікпей Ясажының көзі ауырды. Ясажының екі көзі көрмес болды, Қажыға шәй қайнатып бермес болды. Іні соқыр, қатын жоқ қажекеңе Қу тұрмыс бір тыныштық бермес болды. Айтты сонда біреулер:—Бір қатын бар, Дем салып ауруға дұға қылар. Алдына қандай ауру барар болса, Науқасынан аз күнде сақайта алар. Бұл сөзді елден естіп Сәлих ұқты, Ойлады оған бармай болмас тіпті. «Ясажыны сол емшіге көрсетем»,—деп, Інісін алып, жабдынып жолға шықты. Үйден шығып не қилы басты жолды, Жол жүргелі, мінеки, бес күн болды. Дәм тартып, риздық айдап осы күні Үйіне Ағырабидің келіп қонды.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Ағыраби қонақтарын қарсы алды, Әңгіме сөйленеді әрбір жайлы. Тамақ ішіп жайланып отырған соң, Жұмысын қонақтардың сұрасады. Сәлих айтты:—Бұл інім болды соқыр, Қандай ем істетсем де болмай отыр. Бір шаһарда емші әйел бар деген соң, Қонағың соны іздеп барғалы отыр. Ауру айығады екен дем салғанда, Бұндай емші табылмас бұл жалғанда. Құдайдан шипа тілеп іздеп барам, Қайтамыз осы інім жазылғанда. Ағыраби айтты:—Інім топ боп жатыр, Оған да ешбір дауа жоқ боп жатыр. Сізге мен де қосылсам қалай дейсіз? Ертіп барар еш адам жоқ боп жатыр. —Болады,—деп бұларды ертіп алды, Жолдас болып төртеуі кете барды. Жолшыбай Намұрұтқа кез боп қалып, Жөн сұрасып бесеуі тұра қалды. Сәлих айтты мән-жайын қиындықтың, Намұрұт ұқты шын сырын бұл бір істің. Жабысты:—Бүгін маған қонақ бол,—деп, Сіз білетін емшіні мен де ұғыстым. Деді ол да:—Сіздерменен бірге кетем, Бір жүріп ол араға бірге жетем. Мақаупес дейтұғын науқас болдым, Мен де барып соған бір ем істетсем. Бесеуі ертесінде жүріп кетті, Мағрипа тұрған шәрге барып жетті. Емшіге қаралатын адам көп боп, Бірнеше күн дегенде кезек кепті.

хикаялық дастандар Мағрипа тани кетіп, перде киді, Сөйлейді сыр білдірмей аса сыйлы. —Үш ауру әкеп ем құзырыңа,— Деп Сәлих дәруішке басын иді. Мағрипа бұл үшеуін тексереді, Ішінен үшеуіне кектенеді. —Сендерді ертең түсте дауалайын, Мінеки, болды енді кеш те,—деді. Мағрипа патшаға жетіп барды, Ол оны «өрге шық» деп қабылдады. Өзіне қастық қылған үшеуінің Келгенін патшаға хабарлады. —Тақсырым, бұл сөзімді қабыл көрсең, Шаһар халқын ертең түс жиып берсең. Үшеуін дауалайын жұрт алдында, Залымдар кім, бейуаз кім, халық көрсін. Бұл сөзді патша ағзам қабыл көрді, Уағында шаһар халқын жиып берді. Халқы түгел алаңға жиналған соң, Төртеуінің біреуін ертіп келді. Сәлихты патша алды өз қасына, Ол бастады былай деп сөзді асыға. —Алдымен үшеуің де қалдырмай айт, Не зұлымдық боп өтті өз басыңда. Айтпасаң жазылмайсың қылмысыңды, Жасырғанмен болмайды бұл ісіңді. Егерде әр қисының нақ айтпасаң, Зынданда бітіремін жұмысыңды. Қылмысын ең алдымен соқыр айтсын, Сонан соң топ ауру айтпай қайтсін. Үшінші мақаупес те шынын айтып, Жазылып дәруіштен үйге қайтсын.

хикаялық дастандар Мен ойлаймын тіліме жеңгем көнсе, Білдірмесем қажыдан ағам келсе. «Інің маған осындай істеді»,—деп, Енді қайтем ағама айтып берсе. Онан да бұл жеңгемді өлтірейін, Басына пәле-жала келтірейін. Өлтіре алмай қалсам да ебін тауып, Жоғалтайын, бұл жерден кетірейін.— Деп ойлап содан шығып базар бардым, Сыбайлас төрт адамды тауып алдым. —Жеңгем зина істеді, куә боп бер,— Деп осы қастандықты ыңғайладым. Оларға айттым қазыға барайын,—деп, Бұл істі шариғатқа салайын,—деп. Төртеуіне төрт алтын ақша бердім, Маған сендер көмектес, ағайын,—деп. Төртеуі бұл сөзіме мақұл болды, Ойладым деп осыным ақыл болды. Қазыға бардым дағы арыз қылдым, «Менің жеңгем бұзақы қатын болды. Ылажсыз бұрын да жүрген екен, Арам ойға қу жеңгем кірген екен. Түн болса бойдақ жігіт сонда болды, Менен басқа төрт адам көрген екен». Төртеуі айтты: «Мына сөз тіпті шындық, Жалған сөз сөйлемеймін, тақсыр, құлдық. Түн болса жігіт біткен сонда боп жүр, Көзімізбен осыны көріп жүрдік». Куәлік бұл төртеуі беріп кетті, Қазы да бұл сөздерге сеніп кетті. Таспен ұрып өлтіруге зинақорды, Шариғаттың жолы деп үкім етті.

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Мағрипа зар иледі: «Құдайым,—деп, Бұл пәлеге не ылажы қылайын,—деп. Аллаға бетім жарық, ісім нақақ, Тәуекел, не де болса шыдайын»,—деп. Жеңгемді шәр шетіне алып жүрдік, Шариғат үкіміне бағындырдық. Жиналған жұрт ортаға алып Мағрипаны, Тас жаудырып сол жерде жанын үздік. Осындай зұлымдығым болды менің, Қан қарызы менде боп сол жеңгемнің. Біреуге қазған көрге өзім түсіп, Себебі осы болды бұл көзімнің. Сөйлейді сонда тұрып тонан аяқ, —Мендей зұлым болған некен-саяқ. Таңда махшар күніне жүз қарамны, Бір мархабат қылмаса Тәңірім аяп. Тегінде Ағырабидің інісі едім, Бір әйелге сондағы ғашық болдым. Сөз айтып ем, ол әйел ұнамады, «Көнбедің» деп ақыры қастық қылдым. Қастық соған істедім көнбеген соң, Тілеген тілегімді бермеген соң. Өз ағамның баласын бауыздадым, Қаскүнемдік қайтерсің дендеген соң. Пышақты от жағына тығып кеттім, Қатынның қолына қан жағып кеттім. Баланы өлтірген қып пәле жауып, Ақырын үйден ептеп шығып кеттім. Жоқ болды әлгі қатын содан кейін, Көрмедім дәл бүгінгі күнге шейін. Қатынды Ағыраби жоғалтты әйтеу, Не болғанын білмеймін одан кейін.

хикаялық дастандар Жоқ шығар менен, сірә, жауыз адам, Ағасының жалғызын бауыздаған. Сол қарғыспен тартылып қол-аяғым, Бейшара бір жан болдым домалаған. Сонда Намұрұт:—Мен залым қатыл,—дейді, Осы ісім соққы болды ақыры,—дейді. Мың алтынмен бір әйел босандырды, Патша дарға асқалы жатыр еді. Сөз салдым сол қатынға маған ти,—деп, Сені мен сүйіп тұрмын, сен де сүй,—деп. Бұл сөзім құлағына тигеннен соң, Қатын лағнет оқыды түйдек-түйдек. Қашты ол, соңынан мен де ердім, Кемеші саудагерге бірге келдім. Ол қатын маған ақыр көнбеген соң, Саудагерге мың алтынға сатып бердім. Қатынның асыл еді ой-санасы, Әйелдердің еді ол бір ең данасы. Мақаупес ауруына тап болғаным, Сол әйелдің тиді ме екен шын қарғысы. Патша енді сөйлейді дәруішке: —Тап осындай болуы шындық іс пе? Қалған жері, қате айтқан сөзі бар ма? Толық бір талдау жасалық бұл бір іске. Дәруіш деді:—Үшеуі дұрыс айтты, Демеймін мына жерін бұрыс айтты. Хан да отыр, халық та отыр, қара да отыр, Алдыңызда бітірер жұмыс айтты. Хан айтты:—Сендер неткен залым едің, Залымдықпен обалға қалып едің. Үшеуіңе сол қатынды алып келсек, Жұрт алдында жаңылмай таныр ма едің?

МҰРАТ СәЛИХ ПЕН МАҒРИПА Үшеуі бұған бөгеліп аз отырды, «Айт» деп ақырып патша, тақты ұрды. Төмен қарап тұқыра басын иіп, —Таныр едік, тақсыр,—деп жауап берді. Ясажы айтты:—Менің көзім көрмейді ғой, Көрер көз маған Құдай бермейді ғой. Көзім болса, әттең-ай таныр едім, Көз алдыма ол әйел келмейді ғой. Патша дәруішке:—Емде,—деді, Наба суы бар ма еді сенде?,—деді. Дәруіш наба суын бір тамызып, Көзіңді жұма отырып терле,—деді. Патша айтты Сәлихқа:—Ей, бұрадар, Отырған бұл арада қанша жандар. Халық көрсін, үш залым және көрсін, Мағрипа, бетіңдегі пердеңді ал. Бұл сөзге Сәлих аң-таң қалып отыр, Құлағын нақ естуге салып отыр. Жалған деуге болмайды жанды дәлел, Болған істің бәрі ойға қонып отыр. Патша айтты:—Ал, Ясаж, көзіңді аш, Ағаң менен жеңгеңе қылыпсың қас. Арамзаның құйрығы бір-ақ тұтам, Арамдық істеген жан әзелде оңбас. Мағрипа да пердесін жұлып алды, Таңырқатты отырған тірі жанды. Үшеуі қастық қылған Мағрипаның, Емдеуімен жазылып аман қалды. Көрісті ол Сәлихпенен, құшақтасты, Жылады екеуіне, жұрт шуласты. Шаһар халқы құрметпен қошаметтеп, Неше күн сауық құрды көп дуласты.

хикаялық дастандар Қашанда қара ниет қастық оңбас, Әділеттіктік аты арып, тоны тозбас. Бір мезгіл жанталасқан жалақорға, Бір айналып кезегі келмей қоймас.

хикаялық дастандар Айды күннің нұрына Қаратыпсың Жасаған. Ұжымақ пен тозақты Жұп жараттың Жасаған. Әрқайсысына лайықты Жұрт қараттың Жасаған. Қасиетіңнен Жүсіпті Ғашық етіп Жасаған. Зылиханы сен оған Мәшұқ еттің Жасаған. Асан менен Үсенді Тең жараттың Жасаған. Даңқын оның әлемге Кең тараттың Жасаған. Ғаріп пенен сәнәмді Айырылмас еттің Жасаған. Қызыл гүлден тікенді Арылмас еттің Жасаған. Шырын үшін Фархатқа Тау шапқыздың Жасаған. Махаббаттың көк гүлін Аунатқыздың Жасаған. Бір жұп құсты телмірттің Бір-біріне Жасаған. Махаббатқа жеңдірттің Өз еркінен Жасаған. Көкекті әкеп Зейнепке Ғашық еттің Жасаған. Кіріптар қып бейнетке Қасіретті еттің Жасаған. Жеткізіп енді арманға, Қоссаңшы басын, Жасаған. Ғашықтар, сірә, қанған ба, Тоқтатшы жасын, Жасаған!» Етсе де адам тілектер, Еш өнімі болмапты.

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Көкек пенен Зейнептер Іздесуін қоймапты. Ұя салар жер іздеп, Аш қап, қарны тоймапты. Жем жеп қуат тапқан соң, Тағы ұшуды ойлапты. Сөйтіп, орман ішінен Дән теріп жеп жүріпті. Тұмсығының ұшымен Бірін-бірі сүйіпті. Маңайында жүрген құс Келіп бәрі көріпті. «Неткен ғашық бұлар!»—деп Қарқылдасып күліпті. Бір жақ шеті орманның Теңіз екен шегі жоқ. Мекендеуге ар жағын Ұйғарыпты екі дос. Сондықтан да дән терген, Мақсатына жетпек боп. Қанша құстар теңізден Өлген екен өтпек боп. Әл болмаса денеде Түскен суға топ-топ боп. Бұл сабақты ұққан соң, Алмақ болған топ-тоқ боп. Дән теріп жеп екеуі Көп жолдарды кешіпті. Жеген дәні таңдайға Тым-ақ татып кетіпті. Көні кепкен байғұстар Бас көтермей жесіпті. Жүре-жүре екеуі Мүлде адасып кетіпті. Уәде еткен ұшар шақ Әлдеқашан өтіпті. Бірін-бірі таба алмай

хикаялық дастандар Көп жапалар шегіпті. «Қайда кеттің әкау?»—деп Мұң-мінәжат етіпті. Мәшұғы болған Зейнепке Жолығып бір мақұлық, Сұқтап тұрып қос көзін Ишарат қыпты шақырып. Шақырғаны сол екен Қорқылдапты бақырып. Ала-жасыл түкті екен, Қалыпты Зейнеп жақтырып. Айнып досы Көкектен Қозыпты нәпсі шатылып. Көзі оның тартқан соң, Барыпты жақын атылып. Әлгі мақұлық дәл сонда Келіпті шөпті жапырып. Құйрығымен бір соқса Қалыпты Зейнеп бақырып. Кетіп те қапты есінен, Көзінен оты шашылып. Мақұлық сазға жөнепті, Өз бейнесін жасырып... Бұл жайттан хабарсыз Көкек кеткен бір бөлек. Қалып жалғыз амалсыз, Алаңдады ол өте ерек. Көп тосса да келмеді, Сау болса егер жетер ед. Келмеген соң Зейнепті, Көп іздеді не керек. Ешбір жерден таппады, Көзден жасы себелеп. Қайтып келді жағаға, Ұшуға енді ентелеп. Уағында ұшып өтпесе, Дауыл тұрмақ бір мезет.

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Өткенінше ол дауыл, Күтпек керек көпкешек. Сондықтан тез қамданып, Қақты қанат шетке кеп. Ұшты Көкек заулатып, Қатты сермеп қанатын. Қанаты жел аңыратып, Екпіндетіп қағатын. Қос жанары қызарып, Бейне шоқтай жанатын. Беталысты түзеген, Межелі жерге баратын. Асты теңіз, үсті аспан Қара жер жоқ қонатын. Кезігіп кейде шағала, Қиқылдасып қалатын. Сөйтіп, Көкек ұшқанда, Зейнепті ойға алатын: «Қош, қош енді, Зейнебім, Еш болмасын еңбегің. Жем қуалап кетіп ең, Өз уағында келмедің. Көп іздеумен өзіңді Арып-шаршап терледім. Қайда кеттің, не болдың, Хабарыңды бермедің?! Сонан тағат қыла алмай, Сапарға қанат сермедім. Құрсағыңды тойғызсаң, Артымнан заулап келерсің. Шырғалаңға жолықсаң, Ақылменен жеңерсің. Өз нәпсіңе берілсең, Мені неге теңерсің? Онда жойып сенімді, Артымнан қуа келмейсің.

хикаялық дастандар Олай болсаң, әрине, Уағдамызға не дейсің? Тек қиямет болғанда, Бет-жүзімді көргейсің. Еске алсаң сен дағы Дәл осылай дегейсің!.. Айтарым сол, Зейнебім, Теңіз үсті еңіредім. Қарасам да артыма Зарықтырдың, келмедің. Қайтуға енді шамам жоқ, Айдынның көбін ендедім. Жете қонам өлмесем, Көріп жердің сербегін. Келсең мені іздерсің, Қыдырып орман белдерін. Тірі болсам сенің де Білінер маған келгенің. Сонда басты қосармыз, Тыярмыз жасын еңіреудің...» Махаббатты, тілекті, Ғашық отты жүректі Әл-дәрмен қып өзіне Ұшуын Көкек үдетті. Күндер өтсе нұр сеуіп, Қоп-қоңыр боп түн де өтті. Осыменен неше күн Өтсе дағы білмепті. Ақыры бір кешқұрым Көрді адырлы бір бетті. Жетіп соған қонды да, Сапарын сәтті түгетті. Дән теріп жеп азырақ, Кетті тәтті ұйқыға. Таң атқанда жадырап Қапты бойы, тұрқы да.

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Су бойынан су ішіп, Қарап еді сұрқына. Тәп-тәуір-ақ жүдепті Топшысы келмей ырқына. Мұнда аз күн дем алды, Келгенінше сиқына. Ыстық аптап, мол дәндер Келтірді тез шырқына. Сонан Зейнеп! Зейнеп!—деп, Мұң-зар етіп бұлқына, Кезді өңірін бұл жердің, Танысып ел-жұртына. Мақұлықты көрген соң, Зейнеп айнып Көкектен, Қорқылдаған даусынан Нәпсі қозып, ес кеткен. Білмеді қанша жатқанын, Зіл болып бойы меңдеткен. Есі кіріп көптен соң, Іздеді оны төңіректен. Көрінбеді көзіне Жасыл ала мақұлық. Қыжалат боп өзі де Қиял сүрді отырып. Ойланды ол өз жайын, Көзін жасқа толтырып. Қиялында ол көрді Батыр Көкек тұлғасын. Пұшайман қып сенделді, Ап қашқандай бір басын. Тағы да кетті есінен, Көңілінде көріп қимасын. Сонда әлгі мақұлық Жатыпты аңдып Зейнепті. Өзінше көп ой сапырып, Былайша қиял тербепті: 11-132

хикаялық дастандар «Мынау байқұс талма ма?, Әлі есіне келмепті. Миы ауысып қалған ба? Көзінен жас селдепті. Көрсеқұмар жан екен, Іздеген ылғи ермекті. Маған да сүзіп жанарын, Көңіл күйін тербетті. Көрмесе тағы безеген Көрінеді әйтеу жер бетті. Опалы емес түбінде Болса да өзі келбетті. Әлсін-әлі ессіз боп, Сол ғұрлы бұған не жетті?! Тек сәп салғам қиылып, Оған менің нем кетті!»— Деп құрқылдап тағы да Шөпке сіңіп ол кетті... Көптен кейін Зейнеп те Келді есіне қайтадан. Көзін тастап төңірекке, Құбылып бір айтады ән: —Мен не болдым, апырым-ау, Көзіме немене көрінді? Қайда кеттің асыл-ау, Көрсетші бір көзіңді? Көріндің де жоқ болдың, Не қылдым мен сол ғұрлы? Жасыл ала келбетің Көріндің сонша порымды. Соңыма, сірә, түспесең, Тосып ең неғып жолымды?» Деді дағы «үһ-үһ!» деп, Олай-бұлай толғанды. Тамақтары бүлкілдеп, Тағы бір ой ойланды.

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП «Сұлу сұлу емес-ті, Сүйген сұлу, түбінде. Жоғалтыппын мен есті, Нәпсіні қиған күйімде. Опасыздық болар бұл, Көкегім қайда бұл күнде? Оны іздеп табайын Есім қайта кіргенде. Ар жаққа ұшып кетпекші ек, Жүр екен ол не күйде?»— Деді де ол қомданып, Қанат қақты аспанға. Ұша жүріп ойланып, Көп жер кезді сасқанда. Кезді шөлді, даланы, Орман, тауды, адырды. Талмай қанат қағады, Өтіп Көкек қадірі. «Көкек! Көкек!» десе де Айналып кең жер-көкті. Қаншалық жер кезсе де Таба алмады-ау Көкекті. Көрінбеді көзіне Шын ғашығы—Көкегі. Әлсіреді өзі де, Кетіп мұңмен кетеуі. Зарын тыңдап көргендер, Іш ауыртып кетеді. Тілеу тілеп тағдырға, Шын мінажат етеді: —«Көкек пенен Зейнепті Жұпты етіп ең Жасаған. Көп көрсеттің бейнетті Жеке еттің де Жасаған. Көрсеқұмар болам,—деп,

хикаялық дастандар Жалғыз қалды бұл Зейнеп. Тауып алды басына, Мәңгі арылмас мол бейнет. Өзгеге ой бөлдің,—деп, Жалғыз қойдың Жасаған. Ала ниет болдың,—деп, Айырдың жұбын Жасаған. Досыңды таба қылдың,—деп, Назаландың Жасаған. Опаға жапа қылдың,—деп, Жазаладың Жасаған. Өзгеден үміт күттің,—деп, Айыптадың Зейнепті. Қорылдай болсын жұптың,—деп Тартқыздың оған бейнетті. Ала көңіл болғанды Аямадың Жасаған. Соңынан қылған ойлауға Қарамадың Жасаған. Көкек кетті Зейнебім, Келеді деп Жасаған. Оған мұрсат бермедің Сенеді деп Жасаған. Осыменен айырылды-ау, Көкек, Зейнеп Жасаған. Қанаттары қайрылды-ау, Тартып бейнет Жасаған!» Жер-әлемді айналып, Келді Зейнеп жеріне. Мақұлықты ойға алып, Басты аяғын еріне. Көрмеген соң ештеме, Қарқылдады керіле. «Тағы кеппін адаспай, Көңіл қосқан жеріме. Көрінбейді сұлу жан, Кеткен бе екен еліне?»— Деп тұр еді күлімдеп,

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Қоғалы саз бойында. Үн қатты оған мақұлық, Тұрып жардың қомында. Мақұлық: —Өзі сұлу, ділі нас, Дән тересің қалып аш. Қараң бопты-ау күндерің, Дертіңді төк қарындас? Зейнеп: —Сұлу да сұлу перімін, Қам-қайғыдан жеримін. Сұлу жанды көргенде, Қаштың қайда серігім? Мақұлық: —Көре салып қызықтым, Отына түсіп үміттің. Сонда арсалды болып ең, Қалайынша ұмыттың? Зейнеп: —Құс сұлуы нәзік ем, Көріп естен танып ем. Өртеніп ем дертіңнен, Сенбейтұғын нағып ем? Мақұлық: —Айтқаны ылғи жалған-ды, Сүйген жардан танған-ды. Көрсем аулақ безінем, Қиянат жолға барғанды. Жан екенсің осындай,

хикаялық дастандар Көріп көзім қанған-ды.— Деді де ол құрқылдап, Кетті ұшып пырылдап. Қалды Зейнеп сол жерде, Тырнап бетін жырымдап. Өтті уақыт, кеш болды, Ұшты Зейнеп далаға. Еңбегі оның еш болды, Жүрегі толып жараға. Өкінді қылған ісіне, Көкек кіріп түсіне. Келді ұшып теңізге, Сиынып бойда күшіне. Ұшты олай, бұлай да, Атын атап Көкектің. Өтуге жүрек шыдай ма Көрместен теңіз о шетін. Ұшты үміті торығып, Қорқып шексіз айдыннан. Қалды өзі де зорығып, Әлсіреген қайғыдан. Жүрді жерді шұқынып, Олай-бұлай жорғалап. Келді сонда шұқшиып, Қорылдай да шырғалап. Зейнеп дереу оңшалып, Сылаң қақты жасанып. Отырмады томсарып, Күлімдеді қарсы алып. Мың бұралды назданып, Басы төмен еңкейіп, Екпеттеуге аз қалып, Көрсетті артын теңкейіп. Шық-шық етіп қорылдай, Жүрді айналып қасында. Тұмсығымен жақындай,

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Түртіп қалад басына. Сөйткен сайын еңкеңдеп, Зейнеп мойнын иеді. Тұмсығымен өңмеңдеп, Қорылдайды сүйеді. Сөйтіп, Зейнеп ұнатқан, Қорылдайға жұпты боп. Жұмыртқа да ол тапқан, Қорылдайдан жүкті боп. Өтті күні осылай, Қайғы-дерті ішінде. Көкекпенен қосылмай, Кезіккен тек түсінде. Әңкі-тәңкі боп басы, Ұшып жүрер «Көкек!» деп. Қорылдайдай жолдасы, Жүреді арттан секектеп. Жұмыртқасын баса алмай, Тастап кетіп қалады. Басып оны қорыдай, Аздап ұрпақ алады. Осыменен өсе алмай, Келген Зейнеп ұрпағы. Екеуі сыр шеше алмай, Бір-бірінен бұлтарды. Қорылдай кетсе алысқа, Яки қалса ол ұйықтап. «Көкек!» деп Зейнеп шақырса, Қалады екен тыныстап. Бұны біліп қорылдай, Жүреді екен шеткері. Сонда Зейнеп сорлыдай, Тырнайды екен к...н. Кейде танып есінен, Төгеді екен дерттерін. Құстың тілін білетін Жандар көріп бұларды,

хикаялық дастандар Қылығына күлетін. Айтып талай сырларды: «Көкекке ғашық боп Зейнеп, Тау мен таста сайрайсың. Тартсаң дағы зор бейнет, Неге атынан танбайсың? Опа қылмай уәдеге, Неге оны алдайсың? Мақұлыққа көз тастап, Неге жолдан азғансың? Көрсеқұмар, арты бос, Өзің де сорлы жазғансың. Сол үшін де Көкектің Қарғысына қалғансың. Көкек! Көкек! Көкек!... деп, Қанша айғай салсаң да, Көре алмайсың Көкекті, Ақыретке барсаң да. Саламын деп ұяңды, Қыдырдың-ау көп шетті. Қылма қысыр қиялды, Таба алмайсың Көкекті. Көкек десең ішіңнен, Сасық бір леп тарайды. Қорылдайың шиқылдап, Талып саған қарайды. Енді Зейнеп сен үшін Қажеті тек қиямет. Көкек саған қарамас, Сен жасадың қиянат. Ғашық-мәшұқ болғанды Айыра алмас машақат. Көңілі жақын достарды Бөле алмайды кесапат. Опасыздық, батпақты Сен кешіпсің белшеңнен. Мәңгі жапа тартпақты Көтеріпсің желкеңмен. Махаббат бір шам болса,

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Опа оның майы ғой. Опасыздық нәм болса, Ол өлімнен ары ғой. Опасыздық, адамдық Армен мүлде шығыспас. Адамға керек адамдық, Қиындардан ығыспас...» Осыны айтып құсшыл жұрт, Сықақ етіп Зейнепті. Айтқан талай насихат, Ұрпақтарға өнекті. Сонда олар Көкекті, Мүсіркеген еске алып. Жырлар айтқан не текті, Ғашықтарды бетке алып. «Көктемеде бау-бақта Көкек тынбай сайрайсың. Көңілің ауып жар жаққа Қанат—шалғың қайрайсың. Зейнептің күйік отымен Күндіз-түні аңырайсың. Ләйлі менен Мәжнүндей Көріссем деп зарлайсың. Зейнеп тектес құс көрсең, Сол ма екен деп қалмайсың. Бүйтіп зарлап жүргенше, Қасына неге бармайсың? Қанатыңды қомдап ап, Өт теңізден екпіндеп. Көзіңнен жас сорғалат, Ғашық үшін селкілдеп. Кейде тіпті кетіп жүр Желке шашың желкілдеп. Сөз қатасың құстарға Зейнепті айтып елпілдеп. Онымен не таппақсың? Қаласың босқа кеңкілдеп. Опасыз болса ол Зейнеп,

хикаялық дастандар Несіне оны ойлайсың?! Зейнеп! Зейнеп! Зейнеп!—деп Шақырғанды қоймайсың? Оны ойдан шығарып, Басқамен неге болмайсың? Естісек Зейнеп о жақтан Жар тауыпты өзіне. Қорылдай ма торылғы? Кіріпті оның сөзіне. Соныменен жұптасып, Ұя сапты бұтаға. Тілімен су ұрттасып, Тұрады екен жұтарға. Сол себепті еске алып, Көңіл артпа қитарға. Көкек, сенің қылығың Әсер етер адамға. Ғашық-мәшұқ болғандар, Сені өзіне балауда. Естіп көрсең жырларын Сан жетпейді оларға: «Зейнеп!—десең, о, Көкек, Қарс айрылар жүрегің. Өзіңді етіп мен өрнек, Ғашықтық жолда жүремін. Сенің халің мүшкіл-ақ, Жүрегім шын жыртылар. Естілгенде үнің нақ, Сай сүйегім сырқырар. Сен секілді менің де Адасқан бір жарым бар. Ғашық оты кеудемде Жанар тауша жарылар. Зейнеп десең көп сайрап, Келер менің құмарым. Жүрем сенше мен зарлап, Табылмаса жұбайым. Сен секілді, о, шіркін,

КӨКЕК ПЕН ЗЕЙНЕП Болса ұшар қанатым. Болмас едім мен міскін, Едім ғой жарды табатын. Дертің жаман болса да, Дертіме менің жетпейді. Жарды деп жүзің болса да, Солғаның менен өтпейді. Ғашықтықтың жолында Жаным құрбан болсын,—деп. Шыға қалың сорым да, Жүрер жолым оңсын,—деп. Махаббат бір пәле екен, Кетпес бастан айналып. Ғашығы жоқ білмес-ті, Тұрады тек таңғалып. Қанатыңды серіпсең, Отың қозып желпінер. Мен отымды желпісем, Лаулап жалын өлтірер. Сен ағашта сайрайсың, Ғашығыңды ойға алып. Мен жырласам қанбайсың, Әуенімен толғанып. Самғап көкпен барғайсың, Кім жолыңа қас қылар. Сәлемімді алғайсың, Ғашығыма тапсырар. Мен де жолдан адастым, Мен секілді жар іздеп. Өзен кешіп, тау астым, Айтқаннан соң парыз,—деп. Көкегісің сен құстың, Мен көкегі адамның. Сеніменен тең түсіпті, Сенімен бір қадамым. Зейнеп деп сен зарласаң, Мен жарым деп жылаймын. Сен іздеуге бармасаң, Мен іздеймін, сұраймын.

хикаялық дастандар Құдай бізді демесін, Демесін де жебесін. Қиямет күні болғанда, Көрсетер бір төбесін. Сонда жетіп арманға, Сүйген жарды көрерміз. Қош айтып бұл жалғанға, Зарлай-зарлай өлерміз. Ғашық жолы—отты жол, Жалынына жандырар. Арманына жетсе қол, Өлсе де жанын қандырар...» Осыменен бұл қисса, Тамам болды қараңыз. Құстар ісі болса да, Жан ісіне балаңыз.

Бір байға Қойшы батыр жалшы болған, Қапамен жүрегі оның шерге толған. Ойы оның батырлықпен ел қорғамақ, Жігіттің кезі еді әбден толған. Жас Қойшы осы істі армандайды, Көңілі қой бағуды ар ойлайды. «Арыстанмен айқасып, жолбарыспен Шайқасып, күш сынасам»,—деп ойлайды. Далада қорықтық қып сүтін ішті, Қиялдап ойына алды әрбір істі. Шетіне саптыаяқтың қаптап келіп, Күн ыстық, қара шыбын қона түсті. Сабымен пышағының қалды ұрып, Шыбынды үймелеген салды қырып. Санаса, қанша екенін білмек болып, Өлгені дәл бір жолғы болды қырық. Ойлады: «Бір жолда өлді қырық қатып, Батырлар мақтанады бекер шатып. Қолыма қылыш алып шапсам жауға, Қалмай ма қызыл қанға бір-ақ батып. Сонымен жайылмай ма батыр атым, Жаралған қасиетті адамзатпын. Халықтың жауын жеңсем ұрыс салып, Алғысын алмаймын ба жамиғаттың». Қойшы батыр

хикаялық дастандар Бай білді бұл қойшының тұрмастығын, Сөзінің бұрынғыдан қиғаштығын. Қақысына жиырма қой, бір ат беріп: —Ақың жоқ,—деді,—енді соқыр тиын. Ат мініп тумысында ол көрмеген, Ат жетектеп, қой айдап жүре берген. Белгісіз қаншалықты жол жүргені, Салынған бек тамаша шаһар көрген. Шаһарға тура келді қойын айдап, Көңілінде әрбір істі келеді ойлап. «Соқтыртып ұстаға алмас қылыш, Берейін осы қойды соған айдап.» Бар екен бір бұрышта қалың ұста, Қолөнері артылған осы тұста. —Қақысына жиырма қой мен беремін, Бір қылыш соғып бер,—деп айтты қысқа. Тиеді жиырма қойға неше қылыш, Ұстаға қиын емес мұндай жұмыс. «Мақұл» деп сөз қайырмай соқпақ болды, Ұсталық кәсіп еткен пайда қуғыш. —Қынабы жақсы болсын өрнек салған, Жан жолдасым етпекпін қолыма алған. Жазу жаз қынабына әдемілеп: «Бір жолда қырық адамның басын алам». Қойшы батыр соны айтып, кетіп қалды, Уағдалы күні де жетіп қалды. Айтқандай даярлап қойған екен, Қойшы алуға қылышын жетіп барды. Қылышын алды дағы қойшы кетті, Бір иен қалың орман сайға жетті. Ат мініп өмірінде көрмеген жан, Жетелеп атын жаяу тентірепті.

ҚОЙШЫ БАТЫР Арқандап атын Қойшы қалды жатып, Ұйқыға шаршаған соң кетті батып. Оянса, қасында жүр бір-екі адам, Түн түріліп, таң дағы қалған атып. Өзара бұл екі адам кеңеседі, —Бұл жатқан бекер адам емес,—деді. Бір шауып қырық адамның басын алса, Мұнымен қандай адам теңеседі. Бұлардың сөзін естіп «батыр» жатты, Екі адам мұны көріп басы қатты. —Оятып сөйлессек,—деп біреуі айтса, Біреуі айтты:—Ашуы болар қатты. Екеуі кетпек болды енді қашып, Атына мінбек болды асып-сасып. Қапыда сасқалақтап бірі барып, Батырдың бір аяғын қалды басып. Қылышын қойшы батыр қолына алды, Тұра ұмтылып, аянбай сілтеп қалды. Шайқасы тұңғыш рет сәтті болып, Бірінің қойшы батыр басын алды. Жөнелді енді бірі жан сауғалап, Артынан Қойшы батыр тұрды қарап. Қуғанмен жаяу оған жете алмас-ты, Әзірше атқа міну ауыр талап. Күн шыға ат жетелеп тағы жүрді, Тау көркін тамашалап бәрін көрді. Батырды алып ұшқан асқақ арман, Сондықтан қанша жүрсе ерінбеді. Күн батқан соң бір иен жерге келді, Болуға «тау қыраны» буған белді. Ер жастап, жұлдыз санап жатыр еді, Алыстан жарқыраған бір от көрді.

хикаялық дастандар Ойлады: «Ел болса егер барайын,—деп, Бір хабар не де болса алайын,—деп. Егерде жасанған ел жауым болса, Жайратып бәрін қырып салайын,—деп». Қараса әлгі жарық қозғалады, «От алып кім кезеді бұл даланы? Анықтап не екендігін айырып ап, Артынан іс қылайын»,—деп ойлады. Әлгі от бірте-бірте келді жақын, Анықтап батыр отыр байқап артын. Қараса шам ұстаған жалғыз адам, Қасына келіп түсті байлап атын. Шамды қойып күрекпен қазады жер, Топырақ үйіп жатыр шығарып тер. Баспалап Қойшы батыр көріп отыр, Сабырлы баспайтұғын ол дағы ер. Әлгі адам жер үңгірдің бетін ашты, Қойшы көрді бір сұлу қалам қасты. —Сүйесің бе мені?—деп зекіреді, Билік жоқ қыз байғұста, төкті жасты. Қызды ол шапалақпен бетке тартты, Қойшы батыр баспалап қарап жатты. Бір шыны су, бір тілім нан берді де, Үңгір ауызын қызды сап, қайта жапты. Жапты да қайта кетті келген ізбен, Ғажайып іс кезікті жапан түзден. Жетелеп қойшы атын, жүрді артынан, Соңында не боларын көрмек көзбен. Осылай екеуі де кетті жүріп, Аңғармады қойшыны ол да біліп. Алдыңғы адам бұрындау келді дағы, Бір үлкен қақпаға кеп кетті кіріп.

ҚОЙШЫ БАТЫР Қақпаның ол есігін алды жауып, Қойшекең кіре алмады ебін тауып. Дем алды атын ұстап сол арада, Кезі екен түн ортасы қалған ауып. Күн шықан соң төңірекке көзін салды, Жиналған анық көрді барша жанды. Алып қамал ішінде бір шаһар тұр, Салынған ғимараттар түгел сәнді. Бұл шаһар да бір ханның қаласы екен, Хан қызы көп адамның таласы екен. Із-тозсыз ханның қызы жоғалыпты, Қойшы көрген қыз ханның баласы екен. Ел-жұрт боп бұл қызды көп іздепті, Қойшы көрген хабаршы ханға жетті. Хан дағы намыспенен қаһарланып, Тәуекел батырларға үкім етті. Іздеген бағанағы екі батыр, Біріне түспеп пе еді «заман ақыр». Қашқаны ханға келіп хабар берді: —Орманда жан көрмеген бір дәу жатыр. Жолдасымның бір шауып басын алды, Қашып зорға құтылып жаным қалды. Деп жазған жазуы бар қылышында: «Бір шауып қырық адамның басын алды». Қызыңды табар болса осы табар, Көпті көріп, көп жортқан адам болар. Сол адамды бір тауып сөйлесуге Ханға кеп жеткізеді анық хабар. Мұны естіп хан жұртына етті бұйрық, Келтірді уәзірлерін жұртты жиып. «Қызымды кім тапса егер, сол адамға, Беремін разылықпен неке қиып». 12-132

хикаялық дастандар Тағы да бір батыр бар жапан түзде, Алыс емес шаһарға осы кезде. Көрген адам хабарын маған айтса, Беретін сыйлығым көп тағы сізге. Шаһарға хан салғанда солай сүрен, Ат жетелеп бұл топта батыр жүрген. —Бұл не қылған көп адам, не қылған іс?— Деп сұрайды көрінген әрбіреуден. Біреу айтты:—Хан қызы жоғалғанын, Оны іздеп жұрттың бәрі сандалғанын. Кім тапса, қызын соған бермек болды, Білмеді жұрт ол қызды кім алғанын. «Дәл екен одан түнде көрген қызым, Мен барып ханның енді көрсем жүзін. Табам деп ханға барып уағда беріп, Бұйырса, мен аламын осы қызын».— Деді де ханның тартты ордасына. Қалың ел қаумалаған ортасында. Ұстауға ешбір адам бата алмайды, Көрген жан сүйінеді тұлғасына. —Хан ордасы қай жерде? Ханға барам, Болмаңдар маған, жұртым, ешбір алаң! Жетелеген екі аттың біреуін танып, Жүгірді жолдасы өліп, қашқан адам. Құрақ ұшып қойшыға сәлем берді, —Көретін күн болды-ау,—деп,—сіздей ерді. Бері қарай жүріңіз,—деді дағы, Сүйінші сұрап батыр ханға келді. Хан дағы қарсы алды оны өзі шығып, Үй берді жатуына ол тынығып. Алдына неше алуан қойды тағам, Күтушілер иіліп қол қусырып.

ҚОЙШЫ БАТЫР Хан келді қасына оның жөнін сұрап, Батыр да хан бетіне қойды қарап. —Жөнімді әзір менің сұрамаңыз, Айтыңыз, қоятұғын болса талап. Хан айтты:—Көпті көрген сіз бір дана, Бірі істен менің көңілім болды ала. Бар еді жалғыз қызым әлпештеген, Жоғалып табылмады бар ма шара? Жұрт жиылып қызымды көп іздеді, Ат жетер аралады жапан түзді. Бір тапса, көпті көрген сіз табар,—деп, Осы үшін шақыртып ем әтей сізді. Халыққа бұл жұмысты жария еттім, Айырылып жалғыз қыздан запар шектім. Қызымды кім тапса, егер, бермек болып, Осылай бұл жұмысқа уағда еттім. Сөйледі сонда тұрып қойшы батыр: —Мен табам уағдаңда тұрсаң ақыр. Қасыма сайманымен дайын болсын, Жүретін бірге ілесіп қырық батыр. Табамын бүгін түнде қызды барып, Келемін ордаңызға ертең алып. Уағында осы болсын сізге айтар, Жүрмеңіз іс біткен соң серттен тайып. —Хан басым қағыс кетсе болар қара, Бұл іске алаң болма, батыр бала. Қызымды тірі тауып келсең болды, Қосамын шын ниетпен саған ғана. Жол тартты қойшы батыр тура бастап, Көрген жер көкірегінде түнді жастап. Қасына дәл құдықтың барғаннан соң, Қоршау қып сабаздарды қойды тастап.

хикаялық дастандар Сайлауыт қырық батыр дайын тұрды, Қойшы батыр бағып тұр келер жолды. Мезгілі таянғанда келетұғын, Алыстан кәдімгідей шам көрінді. Келді де ор басына жеделдетіп, Ол қазды қара жерді екпіндетіп, Тереңдеп есігіне таяғанда, Тұс-тұстан қырық батыр келді жетіп. Ұстады қалың адам мұны әрең, Ол дағы батыр екен асқан ерен. Сондықтан ханның қызын алып қашып, Өзінің алмағына әбден сенген. Алысып жан үздірді бір қаншасын, Ол жалғыз, қарсы жақ көп не қыла алсын. Ақыры қойшы батыр жеңіп шығып, Жалғыздың сол арада алды басын. Шығарып құдықтағы қызды алды, Мақсаты ойындағы орындалды. Бөлентіп қуанышқа патшаны, Табыспен қойшы батыр қайтып барды. Патша орындамақ айтқан сөзін, Батырға тойын жасап бермек қызын. —Әзірше той жасауға асықпа,—деп, Батыр да сабыр сақтап ұстады өзін. Бұл ханның көптен асып даңқы артқан, Теңескен бір патша бар жақын тартқан. Кезінде осы қызға құда түсіп, Алуға елші салып сол сұратқан. Елшіге патша жауап бере алмаған, Өйткені қыз жоғалып болған алаң. Жағдайды содан бергі баян қылып, Сөйлейін екі сөзді екі ханнан.

ҚОЙШЫ БАТЫР Көрші хан сөз сөйлеген ашуменен, —Іс екен жаралғаннан мен көрмеген. Кемітіп патша атымды керек етпей, Атақсыз бір қорашқа қызын берген. Осыны айтып, шақыртты уәзірлерін, Түсірмек едім ханнан жақсы келін. Барыңдар ханға тағы елші болып, Қыз бермесе, соғысар айтсын жерін. Соғысқа қапы қалмай дайындалсын, Әйтпесе қызын беріп «қалың» алсын. Біліңдер қайсысына мақұл екен, Екінің бірін таңдап өзі ойлансын. Кідірмей бұл хабар да ханға жетті, Естіген ел-жұртынан зәре кетті. Хан жинап уәзір мен манаптарын, —Амалын табыңдар,—деп жарлық етті. Уәзірлер айтты:—Мұны күйеу білсін, Ортаға шақырыңыз ол да келсін. Ақылмен амал тауып шешу керек, Өкінер іс болмасын қара дүрсін. Ақылын, ханеке, оның алғаның жөн, Еш адам ол кісіге келе алмас тең. Соғыстан қорқып қызды бергеніменен, Іс тауып алмайық біз онан үлкен. Шақырып батырдан хан ақыл алды, Өзің шеш деп ауыр жүк салмақ салды. —Соғысса, соғысайық, қорқамыз ба,— Деп батыр қыз беруге намыстанды. Ол сонда патшаға қойды талап, —Соғыста мен мінетін атты жарат. Темір ер-тұрмандары берік болсын, Қауіпсіз мінетұғын тепкішек сап.

хикаялық дастандар Атыңыз жүйрік болсын қуса жетер, Еріңіз бос болмасын ұрса кетер. Жиыңыз әскерлерді сайлауыттан, Жатпайық енді қарап біз де бекер. Патша әмір қылып, әскер жиды, Батырды қалың қолға басшы қойды. «Жүрмесін,—деп,—қапыда жазым қылып», Сақтанып неше жерден күзет қойды. Соғысқа екі жақ та дайындалды, Хан үшін қан төгуге ел сандалды. Хан кәперсіз сарайда жатыр шалқып, «Табар,—деп,—күйеу балам бір амалын». Жүйрік ат, ер, тепкішек дайын болды, Падиша бастап келді қалың қолды. Батырға кәукелектеп құрақ ұшып, Әскерлер сапырылып оң мен солды. Ылажсыз батыр сонда шықты жауға, Өз ойы кету еді қашып тауға. Күзеті ханның қойған күшті болып, Бұл ойын болмады әсте орындауға. Жетелеп жаяу жүрді бозжүйрікті, Майданға екі жақ та жиылыпты. Жасанып келген жаулар қарап тұрмас, Батырлар бастап кетті жекпе-жекті. Айқасып қарсыласты нелер мықты, Бірі шауып, біреуі найза тықты. Ерегескен екі ердің біреуі өліп, Хан үшін талай адам қанын төкті. Күйеуге кезек келді енді ақыр, Таусылып өз жағынан жеке батыр. Мінгізді тұлпарына тілек тілеп, Аяқ сап тепкішекке мінді батыр.

ҚОЙШЫ БАТЫР Жөнелді алып қашып әлгі жүйрік, Тұлпар ед жарап тұрған күйі келіп. Қуанды қарсы жағы «қашты анау» деп, Қайын жақ «қырар,—дейді,—қайта келіп». Ат кетті сайға таман құйын болып, Қалың жұрт таңырқап тұр мұны көріп. Иілген түбі шірік бір қарағай Көлденең ер алдына қалды ілініп. Қопарды қарағайды аттың күші, Темір ер ашамайлы берік ісі. Айналып ат қайтадан топқа шапты, Белгілі болды осылай «батыр күші». Екпіндеп келед шауып қарсы жаққа, Қайын жақ айтып жатты «құдай сақта!». Өңгерілген қарағай көрген кезде Ығысты зәресі ұшып қарсы жақ та. Сөйткенше қалың жауға кетті кіріп, Ұғар емес біреуді-біреу біліп. Есі кетіп, соғылып қарағайға Адамының бір қаншасы жатыр өліп. Өңгерген теңселеді ен қарағай, Үйіріп жүргендей-ақ батыр солай. Екпінмен ағаш соққан кездерінде Бірге ұшты атыменен адам талай. Қарсы жақ жапырылып тұра қашты, Күйеу жақ ұран салып қуа шапты. Тұлпар да ауыр жүкпен көп шапқан соң, Болдырып осы кезде тұрып қапты. Қойшы батыр тізгінді алды қолға, Басын бұрып жүйрікті салды жолға. Батырдың алдындағы қарағайды Әскерлер алды жерге әрең, зорға.

хикаялық дастандар Жүйріктің батыр сонда басын тартып, Қуанды жеңісіне тасып-шалқып. Қайын атасы батырға жіберді адам, —Қумасын қашқан жауды, келсін қайтып. Жіберген адам жетті құрақ ұшып, Батырға тағзым етті аттан түсіп. Оралып батыр қайта келген кезде, Ел жетті таңғалып, таңырқасып. Батырға барлық елдің көңілі толды, Шайқасы сәтті болды неше жолғы. Хан дағы күйеуіне дән риза, —Жеңімпаз батыр екен,—деп,—ақ жолды. Ойлады осы кезде қойшы батыр: «Дүние бастан талай өтіп жатыр. Ат мініп, қарағайды мен өңгердім, Қырық емес, сан қырықтың басы жатыр. Әуелі бір батырдың басын алдым, Қыз ұрлаған дәуге де әлек салдым. Жайын елге жазықсыз соғыс салған Қатыгез ханнан жұрттың кегін алдым». Ерлікке көзі жеткен ел иланад, Ер деп сені таныса ел, кіреді ажал. Қисынын әр нәрсенің келтіріп тұр, Жаратқан барша жанды жалғыз Жаппар. Тынымсыз дүние өтер күреспенен, Жан жасамақ өзіндік үлеспенен. Сол елден алман алып тұратұғын Бар екен бір айдаһар құр өтпеген. Тірі жан болмапты оған қарсы келген, Он қой мен бір қыз ала жылына елден. Тізімдеп ел ішінен жас қыздарды, Келгендер өз кезегі соған берген.

ҚОЙШЫ БАТЫР Кезі еді айдаһардың тағы келген, Шуласып қалмады үрей қалың елден. Кезегі қыз беретін патша да боп, Сондықтан ел шуласып зар еңіреген. Падиша ылажсыздан болды мақұл, Таппаса күйеу бала енді ақыл. Айдаһарды құртпаса, жұртты қырып Түседі ел басына заман ақыр. Хан келіп күйеуінен сұрады ақыл, —Шарасы табылар ма, ойлан, батыр. Ар көріп тайсақтаудан батыр сонда: —Амал бар, қорықпаңыз!—деді ақыр. «Қайыспай қандай іске мақұл,—дейді, Кім көрген жүрек жұтқан мұндай ерді. Айдаһар келсе енді алаңсызбын, Бағыма бұл батырды құдай берді». Тек, хан емес айдаһар елдің жауы, Масыл боп ел басына түскен тауы. «Амал бар»—деп батырдың айтқандығы— Халық қамы, айдаһар ата жауы. Отырып қойшы батыр ойға батты: «Ұрысым бұдан бұрын болды сәтті. Ат міндім, қылыш шаптым, қызды таптым, Айдаһармен айқасу жанға батты». Көп ойлап жете алмады ой түбіне, Кез болды бір қиын іс тағы, міне. Киініп жеңіл киім, іс тағы, міне, Түн жастанып келіпті бір иенге. Тақыр жер, айналасы адыр дала, Кез болды бір бәйтерек жалғыз ғана. Таң атып, күн түріліп қалған екен, Терекке батыр шығып қылды пана.

хикаялық дастандар «Күн ыстық терек басын паналасам, Аялдап осы арада демімді алсам. Бет түзеп, күн батқан соң тағы жүріп, Табылар бір бекініс араласам». Батырға терек басы орын болды, Екі көзге тығылып, ұйқы толды. Азырақ көзі ілініп кеткен екен, Шуылдап бір төбеге адам келді. Бұл келген патша бастап шаһар елі, Айдаһар елден алман алар жері. Күйеуді іздеп бәр жерден таппаған соң, Бергелі қой мен қызды алып келді. Шаһардан жұрт батырды көп іздеген, Кетті ме, бірақ, қашып әлде бізден. Немесе айдаһармен айқаспақ боп, Жүр ме екен жолын тосып жапан түзден. Амал жоқ шыныменен кетсе қашып, Енді айналсақ, уақыт кетеді асып. Бірер жәрдем батырдан болмаса егер, Қой мен қыз айдаһарға болар нәсіп. Патшаның келген осы «жем» бергелі, Жыласып, шуылдасып қалың елі. Айдаһар дәл теректің түбінде екен, Үстінде батыр қалғып тұрған еді. Шулаған ел дауысы кетті үдеп, «Келеді анау, енді қозғалды»,—деп. Оянып ел дауысынан батыр сонда, Көз салды айналаға «не болды» деп. Ысқырысып айдаһар да заһар шашты, Мұны көріп батырың қатты састы. Тасаланып бұтаққа қалмақ болды, Өзін жөткеп, қарманып жанталасты.

ҚОЙШЫ БАТЫР Ұстаған бұтақ сынып, батыр ұшып, Үстіне айдаһардың міне түсті. Көрмеген мұндай істі жаралғаннан, Адамнан айдаһардың зәресі ұшты. Ысқырды құйрығымен жер сабалап, Қалың ел шуласуда «я, Құдайлап!» «Не деген жүрек жұтқан батыр» еді, Түннен келген екен ғой осыны ойлап». Зәрленеді айдаһар тіпті үдеп, Үстінен қойшы батыр емес түспек. Тақымын барған сайын қатты қысты, Түсе қалса егер де, өзі өлмек. Көңілі енді орнықты жүрек тоқтап, Айдарынан ұстады бірақ шоқтап. Айдаһар біраз сонда бәсеңдеді, Құйрығы жер сабаудан қалды тоқтап. Бар күші айдаһардың айдарда екен, Қойшы батыр ұстады оны бекем. Қылыш-қамшы, айдарды тізгін қылып, Мініп ап айдаһарды топқа келген. Таң қалды көп жамағат мұны көрген, —Ойпырмай, батыр еді неткен ерен! Айдаһар астындағы жуасыпты, Болып ед жаңа ғана құны перен. —Шапсаңшы енді батыр қылышпенен, —Алсаңшы басын кесіп енді тезден. —Мінгенде айдаһарды өзі білді, Сұрамас шапса ақыл енді сенен. Мініп ап айдаһарды топ жиынға, Қылышты басып отыр құйрығына. Сұрады батыр сонда патшадан: —Айдаһар қыз жұтатын шын осы ма?

хикаялық дастандар Патша басын иіп тағзым етті, Батырлық таң қалдырды қалың көпті. Құтқарған көр аузынан ханша да Батырға өз жаулығын тарту етті. Арманын ақыр батыр орындады, Ел қорғау еді баста ойындағы. Сол жерде айдаһардың басын алды, Айдарды жіберместен қолындағы. Елінің алды батыр ықыласын, Халықтың ыразы етіп кәрі-жасын. Қызын беріп, некелеп падиша да, Көтерді әскер басқа дәрәжәсін. Қойшы еді қорлық көрген бай қолында, Жүретін қысы-жазы мал соңында. Қамшылап айдаһарды ат қып мінді, Талапты ер талаптанған өз жолында. Бай түгіл, падиша да басын иді, Қызын беріп, көрсетті артық сыйды. Ер жігіт елдің қамын ойлау керек, Не қылмақ елден аяп баста миды. Қорқа жүріп соңында болды батыр, Егескенге түсірді заманақыр. Мақсаты қойшы болмай, ел қорғау ед, Талпынып арманына жетті ақыр... «Нұр жауар талаптыға» деген рас, Адамға талаптанбай бақыт қонбас. Ел үшін жас шағыңда еңбек сіңір, Кәртейгенде қайратың бойда тұрмас.

Жұбайы Ибраһимның екен Сара, Ақыл мен сұлулықта шыққан дара. Құрбы боп олармен бір өткен екен, Кеселді, кербез Намұрт падиша да. Ғашық боп сәлем жазған Намұрт оған, Қағазын жыртқан екен пара-пара. Өш еді еріменен басқа жөннен, Патшаға мына іс тағы салған жара. Көп уақыт Ибраһимға қорлық қылған, Патшаның үкіміне бар ма шара. Отқа май құйғандай ғып жіберіпті, Сараның хатты жыртқан ісін қара. Аяғы қайтер екен кім біледі, Сараға қолданбақ ол қандай шара? Елшілер жағымды сөз көп айтса да, Көзіне ілмей қойды бара-бара. Біреулер ардақтайд дер патша десе, Біреулер өлтіред дер қаны қара. Жүре ме ұрып-соғып кім біледі, Түсіріп сау етіңе бітпес жара. Қорқытса кейбіреулер осылай деп, Оған да қыңқ етпеді жанын сала. Біреулер пайда жоқ дейт егесіңде, Падишамен айтысасың сен несіне? «Айтқанын орындасаң тиемін,—деп, Падиша көтерер ед төбесіне. Боласың сонда оның ақылшысы, Орданың бірге болып кеңесінде. Саналы Сара

хикаялық дастандар Билеген дүниені Намұрт қандай, Жүресің қай-қашанда ел есінде». Қорқыту, жарылқауға көнбей қойды, Сирек қой мұндай әйел жер үстінде. —Сөзіңді ұқтым,—деді,—көп абысын, Патшаның қандыра алман мен нәпсісін. Бақ, мәнсап, байлығының керегі жоқ, Өлтірсе тағы мейлі өзі-ақ білсін! Бұл сөзді падиша естіп, ойға кетті: «Араға бекер саппын сонша көпті. Адамға білдірмейтін құпияны, Бәлкім, ол білдіреді»,—деп өкпе етті. Осылай ойға кетіп патша бек те, «Ол бәлкім көніп қалар жекпе-жекте. Ол кезде жөн болады Сараныкі, Халыққа білдірдің деп мені сөксе. Желігі патшалықтың екен мұным, Ашуға кетпейін мен тектен-текке. Ордама шақыртып ап сөйлесейін, Әзірше етпейінше Сараға өкпе. Орда айдынды, әскер сұрлы, патша зәрлі, Келгенде не дегізбес бетпе-бетке. Ғашықты ашулы деп кімдер қият, Шақырсам ордаға оны болар ұят. Жекелей шақыртуға бар ғой уақыт, Әуелі мейман етіп көрейін сыйлап».— Деді ол, бұйрық етті күтушіге: —Қырық түрлі тамақ жаса бөліп төрге. Бәрі де дәмді болсын, мін шықпасын, Келеді қымбат мейман бүгін үйге. Күтініп осылайша тұрған кезде, Шақырған мейманы да келді ілезде.

САНАЛЫ САРА Намұрт мұндай қуанып көрген емес, Жүрегі соқты оның тезден-тезге. Боп кетті мейманхана шам жаққандай, Шіркін-ай, мейман болған ғашық қандай! Өкшесі кө...ке тиіп аспаздардың, Әрі-бері зыр жүгіріп асыққаны-ай! Кәдімгі мыңдап мейман күткізгендей, Дастарқан болды бейне бұлт тізгендей. Біреуі қалжың бастап деген болды: «Болдық қой ішпей тұрып ішкізгендей». Тағы бір аспаз тұрып деді былай: —Келемін бір нәрсені мен ұғынбай. Болды әуре бір қатынға сонша неге? Мейманды күтіп ек қой бұрын талай. Ол кезде күтушіден кемдік өтсе, Қоятын сол күйінше құз астырмай. Ал бүгін инедейін ақау шықса, «Патша қойман деді жазаламай». Бәрі де рас екен ойлап тұрсам, Аузымды жабайын тез назаланбай. Аспаздар жүгірісті қыпыжықтай, Ішінде патша сөзін жүрді ұмытпай. Тамақты арт-артынан әкеп жатыр, Қол-аяқ қимылына мін жуытпай. Отырған дастарқанға жұрт жағалай, Сараны отыр патша қаумажалай. Сара да қырық табақтан ауыз тиіп, Шекерлі шайын ұрттап отырды жай. —Алыңыз, мұныңыз не, тұр ма жақпай?— Десті кеп әрқайсысы тыным таппай. Падиша да қарап отыр:—Бұл несі?—деп, Тамақты өзі татып, еш мін таппай.

хикаялық дастандар Қарқылдап күлді Сара қарап тұрмай: —Бәріңнің тіліңді алсам жарасқандай. Бір басқа дүз кісілік тамақ жесем, Өлер ем іш жарылып қонақ болмай.— Деп еді көп ауыздар жабылды да, Барлығы қалды тынып, тақақтамай. Сараға қарап қалды көптің көзі, Патшаға тигендей боп әлгі сөзі. Дастарқан жиналған соң кетпек болып, Тарқайтын алды-алдына жетті кезі. —Рахмет, меймандыққа шақырыпсыз, Көп жедік асқа қолды матырып біз. Қайтуға енді бізге рұқсат ет, Қалдық қой көп жосынға жатылып біз. Дегенде Намұрт тұрды жөнді білген, —Рұқсат көпшілікке,—деді,—бізден. Саражан, сен орданы айналып қайт, Бар еді сөйлесер сөз өзіңізбен. Ордаға кірді Сара шат-шадыман, Сұлу жүз нұрдай шалқып жарқыраған. Намұрт тесірейіп қалды қарап, Төңкерген қара көзін бақылаған. Бастауға сөзді қалай ойланып тұр, Құрылып қарашығы жалтылдаған. Отырып талайдан соң сөз бастады, Қарап ап дүзігіне алтындаған: —Тек сізге ғашық болды менің жаным, Әйелсіз түсінетін ердің жанын. Болса да мыңдап сұлу қол астымда Бәрінен сізге құмар болам дәйім. Дегенде Сара отырып деді былай: —Мұныңыз сұмдық екен таң қалғандай. Жар сүю болса егер көңіліңізде,

САНАЛЫ САРА Қыздар көп күндей сұлу таңдағандай. Ері бар маған ғана телміргенше, Сондайдың нағып жүрсіз бірін алмай? Жар сүйіп, ой ұстаған мен бір жанмын, Емеспін маған патша ұйығандай. Қайтыңыз ондай ойдан бір-ақ жола, Қойды деп өкпелеме тілімді алмай. Отыр ед бас салуға батылданбай, Намұрт тұра алмады ашуланбай: —Сен маған қыз көрсетпей, өзіңді біл, Ойланып жауабыңды айт, қатуланбай. Патша сөйлеп болсын дегендей қып, Сара да тыныш отырды басын бұрмай. Жас падиша тым тәкәппар, ашуы көп, Шекесін ашуымен қасыды кеп. «Сөзімді алмағаны неткен қорлық»— Деді де сөйлеп кетті басын изеп: —Ойларсың патша маған қапты күйіп, Ол мені өлтірмейд деп көзі қиып. Қорлықты көрсете алам жан көрмеген, Қылмаймын енді сені көзге күйік. Әскерім қыл мойныңнан арқан тағар, Сөйлесең, қыбыр етсең, қамшы салар. Қолыңды арт жағыңа байлап тастап, Ауаша бір тоғайға алып барар. Төрт жаққа керіп тастап борбайыңды, Етіңе жүздеп-мыңдап дүре салар. Сен тұрсың осындай күн көрейін,—деп, Қорлықпен бостан-босқа өлейін,—деп. Денеңді бақа, тышқан оя еткенде, Зарларсың «тақсыр, саған ерейін!» деп. Көзіңе елестеттім көреріңді, Бүрсігүн жауабыңды айт «келейін» деп. 13-132

хикаялық дастандар Осылай айтылды сөз түйдек-түйдек, Сара оған жауап қатты мынадай деп: —Қашанда саған айтар жауабым бір, Қолыңнан келгеніңді қыла бер,—деп. Кесірмен Намұрт сонда деді бүйдеп: —Тұр екен қаның тасып, ажал билеп. Сыртыңнан бақылаушым айтқан маған, Жүректі көрінгенсіп қинайды, деп. Тастаймын топырақ қып енді сені, Тұрған соң дүниені өзім билеп. Еліріп жан айтпаған сөзді айттың, Қолыңнан келгеніңді қыла бер,—деп. Білмейсің сен ақымақ ердің нарқын, Қарамен айырмайсың ханның парқын. Сенімен мылжыңдасып отырмаймын, Ордамнан тез шығып кет жәһил қатын! Патшадан сөз қалған жоқ ашу батып, Айтпады жүрегінің мұңын сарқып. Жалыну, жарылқауға басқан да жоқ, Тек қана зорлық күштің уын айтып. «Есікті қайта кірер қатты серіппе», Көріп пе ең мұндай сөздің дәмін татып? Өмірді, я өлімді таңдағайсың, Саған мен сөз айтпаймын енді қайтып. Ордадан кет деген соң, кетті Сара, Патшаның үкіміне бар ма шара?! Өшіккен соң падиша өлтіреді, Сараның көңіліне түсті жара. «Келіп ал әбден ойлап ақылыма, Елдегі қош айтайын жақыныма».— Деп күнде күтіп жатты көп мейманын, Шақырып туыс, жолдас, жақынын да. Намұртпен арадағы болған істі Айтқан жоқ, қойып әтей жасырынға.

САНАЛЫ САРА «Өлгенде бір-ақ білсін елі-жұртым»,— Деп ойлап келіп алған ақылына. —Биылғы көрген түсім қауіпті,—деп, Тек қана осыны айтқан ақырында. Уайымдап айтқан емес ол мұны да, Жайраңдап күлкі үйірілген шырайында. Мейманын аттандырып болғаннан соң, Отырды шақыртар деп сарайында. «Ажал менен азаптан кім құтылған, Өлмеймін қашып, сірә, ел-жұртымнан. Иемнің жазған ісін кім бұзады, Шыға алман Тәңірімнің мен ырқынан». Өмірде бар ежелден екеу қатар, Болғанда бірі—ауру, бірі—ажал. Аурудың ісі азырақ рақымы бар, Тек қана рақымы жоқ ажал қатал. Сараны шақыртамын деген күні Кенеттен Намұрт патша болыпты сал. Ауру мен ажал, сірә, бет қарамас, Демейді анау мықты, мынау осал. Бәрін де адамзаттың жерге тығар, Егерде ауру жетсе болып тажал. Билеген дүниені ердің ері, Сал болып жатып қалды Намұрт сері. Жанынан шошынды ол уайым жеп, Қам жеді қасындағы уәзірлері. Тілі сау, денесі сал жатқанында, Жиылған былай десті кемеңгері: —Ауруға ем жасайтын еліңіздің Жиналсын емкүстері—дәрігері. Намұрт:—Таптың,—деді,—жолдастарым, Өмірде тату өскен сырластарым. Қимайтын тырнағымды қара жерге Едіңдер жанашырым, қимастарым.

хикаялық дастандар Ежелден батыл болған бір мінезім, Шошындым осы аурудан менің өзім. Жасымнан тату өскен достар едің, Ақтайтын сол достықты келді кезің. Жас пенен тілегім сол кәрілерден Қалмасын ешбіреуі дәрігерден. Ғұлама, оқымысты бәрі келсін, Жатырмын күдер үзіп бұл өмірден. Жол тауып алып қалсын қайран елім, Қойнына бермей мені, қара жерден. Бар еді дүниеде екі пәле, Бірі—ауру, біреуі—ажал және. Ауру келіп нығарлап басып отыр, Аяғы мұның соғар әлденеге? Тұрғанда ажал келмей, қамданыңдар, Шабыңдар, оқтырыңдар бәрің молда! «Патшадан не сұрасаң аласың»,—деп Айтыңдар барлық елші, әлімдерге. Тапсырмасын беріп боп, алды демін, Шабармандар жөнелді шәрілерге. Тезінен тарап хабар барлық жерге, Кеп жатыр шақыртқандар айтқан жерге. Жиналып талай емсек келгеннен соң, Бір уәзір сөз сөйледі келгендерге: —Құрметті сөз сөйлеймін көптеріңе, Сүйікті ел қорғайтын бектеріме. Дібірсіз тыңдауыңды өтінемін, Жазып ал, молдаларың, дәптеріңе. Науқас боп падишамыз Намұрт жатыр, Жасынан ел қорғаған ол—бір батыр. Денесін қозғалтуға дәрмені жоқ, Түсіп тұр басымызға заманақыр.

САНАЛЫ САРА Қазірше түсіп отыр сендерге ісі, Патшаның күнде түспес елге ісі. Жазсаңдар, бұдан өтер абырой жоқ, Болады ондай жан шын ел үлгісі. Өздерің миға салып ойлап көрші, Айтыңдар келмей қалған болса емші. Жасаңдар білген емді сал жазатын, Әуелі өздеріңе өзің сенші. Ел деген патшалар болмаған жар, Елімен шешіледі мұң менен зар. Ем болмайтын дәріні істетем,—деп, Жазамен аспақталып көрмеңдер дар. Ал енді науқас жанды тез көруге, Барлығың, бұл арадан тарқалыңдар. Сөз бітті, емшілер кеп жатыр көріп, Пәлен деп айта алмайды көңіл бөліп. Ажалдан басқаға ем жасайтындар. Есінен танды қорқып, кетті өңіп. Өйткені аурудың түрі жаман, Қалады, сақайтпаса, өзі өліп. Біреуі оны десе, бірі бұл деп, Айтады өз қарасын тамыр көріп. Жатқанда әбігер боп өстіп бұлар, Біреуден Сараға да тиді хабар. Ауруды табалайтын Сара емес қой, Демесең көңілінде аз ренжу бар. Себебі ақылды жан, санасы өр, Орынсыз басқаға өлім, тілемейд зар. «Таба жолы тар болар» деп ойлайды, Араз болса ашумен болған шығар. «Жаман достан білімді дұшпан артық» Дейтұғын ескіде де мақалдар бар. «Егер де қазам сонан жетіп тұрса, Қайтемін, онда оған не лаж бар?—

хикаялық дастандар Деп ойлап, Сара бір сәт отырды жай, Дұшпаны ауырса да хошал болмай. «Ер ерлігін білместік ақымақ қой, Қиын ғой табылмағы патша мұндай. Болғанмен маған дұшпан, елге қамқор, Халқына әділетті болды сондай». Осыны іштей ойлап жүре берді, Жазылып қалса екен деп япырым-ай. Намұртты барлық емші жатты бағып, Әр адам білгенінше дәрі жағып. Қонбады қылған емі ешкімнің де, Патша жатты ойбайлап жыбыр қағып. Кетті есі емшілер мен уәзірлердің, Бірі де шипа қылмай дәрілердің. Намұрт кетті шошып зәре қалмай, «Астында қалам ба деп қара жердің». Жатқанда үркіп-қорқып бәрі әбіржіп, Біреуі былай деді емшілердің: —Төрт-бес салды жазғанын көзім көрген, Үйі бар тар көшеде бір әйелдің. Қарасам осы адам жоқ ішімізде, О дағы бірі еді шипагердің. —Танысаң өзің барып ертіп кел,—деп, Біреуі бұйрық етті уәзірлердің. Шақырып келді біреуі зыр жүгіре, Отырған дайын болып Сара үйінде. Бұл емші бастан-аяқ баяндады, Намұрттың жатқандығын сал күйінде. —Ешбір ем қонбаған соң көптен бері, Арнайы іздеп кеп ем сіздің үйге. Жазғаның төрт-бес салды көзім көрген, Жүріңіз Намұртты енді дәрілеуге».

САНАЛЫ САРА —Бармаймын,—деді Сара сізбен бірге, Жетпейді менің шамам дәрілеуге. Менікі ұшық болса, соны ұшықтау, Қоспаңыз мені үлкен дәрігерге. Тағы да бармауымда бір себеп бар, Әйелдің ерден алар рұқсаты бар. Сұрап ап рұқсатты жұбайымнан, Онан соң барсам маған дұрыс болар. Сонымен түсті емші демін алып, Отырды төңірегіне көзін салып. Келген соң еріне айтты тұрып Сара, Келгенін ол емсектің бұйрық алып. —Жатыпты Намұрт патша науқас болып, Кетіпті дәрігерге орда толып. Айтыпты «мені емші» деп мына кісі, Шақырып сол себептен отыр келіп. Сол сәтте Ибраһим айтты ұғып: —Азды-көп жүруші ең ғой ем-дом қылып. Бұл кісі соны көрген болса керек, Айтқан ғой көрген ісін іші жылып. Бару-бармау емшінің өз ісі ғой, Араға түспекшімін мен не қылып. Сарадан ренжіген соң Намұрт хан, Алдырып Ибраһимді сотқа тартқан. Қылмыс жоқ артатұғын пәлендей бір, Патшаға наразы деп жаланы артқан. Осыдан аз күн бұрын сес білдіріп, Шығартқан «өлтірем» деп үкім қылып. Мұны да кек көрместен Ибраһим, Әйелге рұқсат еткен іштен жылып. Зорлығын Намұрттың Сара айтқан жоқ, Еріме не қылам деп жаныстырып.

хикаялық дастандар Бар дейтіні емеуірін көрсеткен соң, Барайын деді Сара біраз тұрып. Сара да сөйлеп қалды үйде отырып: —Намұрт кетіп еді аласұрып. Көңіліне жақпағанды жаншу үшін Тастамақ болды тіпті тұтас қырып. Ал бүгін өз жанымен әуреленді, Жағадан сал атты бір ауру бұрып. Бет алды жындыланған басшы адамды Тастайды кей шақтарда Тәңірі жығып. Мен айтсам елге әйгілі ісін айтам, Бостан-бос отырған жоқ құр жазғырып. Тегінде өте әділ падиша еді, Жыл толды құтырғалы Құдай ұрып. Жамандығын көргенде, жақсылығын Көрмей қалсақ, қалармыз соқыр болып. Даңқы бар дүниеге Намұрт еді, Қалың ел өте жақсы көруші еді. «Егіндікті көркейт» деп бұйрық беріп, Көрмеген ашаршылық бүкіл елі. Ғаріп, міскін, жетімге көмек беріп, Тойғызып қазынадан келіп еді. Уатып кім жыласа, сүйемелдеп, Ақсақ-шолақ, соқырға жағып еді. Ауруларды қаратып емшілерге, Ажалдан арашалап қалып еді. Оқытып ұрпақтарды бүкіл елде, Жетілген талай жастар ғалым еді. Елден қайғы жоғалып, қуаныш кернеп, Ел ақын—жыршысына жарып еді. Салғызып көп қаланы қалың елге, Біреуін үйсіз қылмай бағып еді.

САНАЛЫ САРА Кеңейтіп, төрт түлікті көп өстіріп, Ет—май—сүт өзен болып ағып еді. Жазираға бұрғызып өзендерді, Жасылға жамылдырған барлық жерді. Қайыршыны жоғалтып ел ішінен, Тыйып еді ұры-қар зәлімдерді. Бүкіл жасты үйретіп әскерлікке, Қорған қып тыныштықты алып еді. Айта берсем сан жетпес еңбегі бар, Кетпей ме ел ұмытса лағып енді. Өкпелеп ол өктемге бармай қойсам, Қыжыл болар адамдық арым енді. Бәріміз де барамыз жер қойнына, Өмірде кім тартпайды зар-мұң енді. Қазірше ол ауру, ол мүсәпір, Селбесу емші үшін қарыз еді— Дей жүріп, күйеуіне тамақ беріп, Кеткендей өз сөзіне өзі еріп. Біткен соң үйдегі ісі киінді де, Жөнелді шақырушыға болып серік. Шақырған адамға еріп барды Сара, Жазылып қалса екен дейт бұл бейшара. Келгендер көңіл сұрап жол бермейді, Жасақтар кіргізді әрең етіп шара. Біткендей бұл орданың тамашасы, Тек қана ыбыр-жыбыр адам басы. Зарланып отыр екен келіншегі, Бет-аузын кеткен жауып қара шашы. —Менен бөлек әйелге қарамаушы ең, Басталды осылайша сөздің басы. —Намұртты жаза гөр, елі-жұртым, Осындайда,—дейді,—оны жарылқашы.

хикаялық дастандар Кетті жырлап, сұңқылдап бұл әйелі, Су құйғандай сорғалап көзден жасы. Намұрт байқап елдің көңіл-күйін, Зекіді:—Мазамды алып зарланбашы! Барлығы қошаметтеп падиша сөзін, Әйелге «қой!» деп жатты кәрі-жасы. Қорсылдап сорлы әйел қалды тоқтап, Бола ма қайғылыға ашу-оспақ. Кей жанның өкпесінен күлкі қысып, Неше рет кете жазды сықылықтап. Ең алғаш Сара үйге енген кезде Падиша жатқан еді ықылықтап. Оқыса ғұламалар дұғаларын, Көп емші тұрған қамап, тамыр ұстап. Есіктен кіріп Сара тұрған кезде Өшірет келмеді оған ә дегенде. Адам көп, біреу кіріп, біреу шыққан, Бір уәзір көрді де айтты:—Келдіңіз бе? Намұрт жатыр екен өңі қашып, Өлімнен қауыптеніп қатты сасып. Қасына көңілін сұрап Сара барды, Өр дауыс, жылы жүзбен амандасып: —Ағаекем, тәуірсіз бе, қандай тұрсыз? Сақайып қаласыз,—дейді көңілін ашып. —Уайым етпеген жөн ауруды, Ойланса, таудай жүк боп алар басып. Кәдімгі қарындасындай жарық-жұрқ етеді, Сараның шын пейілімен жаны ашып. Намұрт жатыр еді түрлі ойда, Сараны көріп, батты терең ойға: «Шыны ма, сиқыры ма, әлде қалай? Апыр-ай, келді ол нағып осындайда?

САНАЛЫ САРА Бұл Сара неге келді осы жерге? Қолынан келсе дайын өлтірерге. «Мені емші деп мәлімдеп айтып қой» деп, Бұрыннан айтты ма бір дәрігерге?» Бір уәзірін шақырып сұрап еді, —Бұл емші келді,—деді—дәрілеуге. Екі көз бір-бірімен сайысқанда, Намұрттың қалды жүзі дірілдеуде. Намұрт:—Тәуірмін ғой,—деді,—қарақ, Деп айттың жазыласың келе сала-ақ. Жазылам қанша күнде, қандай еммен, Қанеки, айтшы,—деді,—Сара шырақ? —Дәрі жоқ ауру жұлар әзір менде, Әйтсе де бермейміз ғой сізді өлімге. Дәрігер, ғұламалар мыңдай бопты, Мен дағы ем жасаймын көппен бірге.— Деді де тамыр ұстап кесіп айтты: —Сақайып қаласыз,—деп,—он бес күнде. Халқыңа сіңірген еңбегің көп, Еш адам ұмытпайды оны мүлде. Ішінен құрып жатыр патша кеңес, Өткізген Сараменен талай егес. «Егер де ішетұғын дәрі берсе, Онысын Намұрт мүлде ішпек емес». –Дедіңіз, Сара қалқаш, жазыласың, Беретін дәріңді айт, беріп кеңес. —Емім сол, бұрын елге істеп келгем, Суменен ұшықтаймын, дәрі емес. Дегенде Намұрт та жалт қарады, Көңілінде шешілмеген бардай елес. —Қанеки, оны қалай істетесіз? Әйтеуір, дәріні іштен ішпе дерсіз.

хикаялық дастандар Жазылсам еміңізден, жаным Сара, Алуға немді болсын күш етерсіз. —Отырам,—деді Сара—мен тұрмаймын, Сіздерге тура келсе, ел жұмсаймын. Таңдатып ең сенімді адамыңнан, Екеуін осы араға еткін дайын. Патша екі адамын дайын қылды, Сара да ісін оған байым қылды. Айтар деп қандай дәрі таңырқасып, Көп емші, қалың молда пәһім қылды. Сара айтты:—Сен екеуің дүкенге бар, Жап-жаңа, ұсталмаған бір шелек ал. Кесеге бір шымшым тұз қосып ал да, Тап-таза бастау судан толтырып ал. Ағаштың көмірінен асықтай қос, Үстіне жеті қасық сүт құйып ал. Барлығын қосқан сумен шомылдырсам, Сол кезде жазылады ауру сал. Бар саны ыдыспен болды жетеу, Сараның үстінде енді айтқанды өтеу. Ішетін дәрі берсе, ішпес еді, Енді бұған көнбеске амал нешеу. Барлығын осылардың суға салып, Шелектен жалғыз кесе суды алып. Бетіне Намұрттың бүрікті-ай келіп, Кесеге анда-санда аузын малып. Таңырқап тұрды қарап қалың халық, Бірі де шыға алмады сөзбен жарып. Тағы ұзын мата, орамал алдырып кеп, Сабады оныменен суға салып. Осылай керіп қойып ұрды Сара, Селкілдеп, қалшылдады Намұрт қара.

САНАЛЫ САРА Сүйсініп ұрған сайын «болады» деп, Сара емші озды өстіп жеке дара. —Басқа ем жасалмасын,—деді,—бұған, Сақайып қалады енді бара-бара. Келесің он бес күнде қалыбыңа, Ойыңнан кетсін аулақ ақау, жара. Сенімді үш-ақ адам бақсын,—деді, Өзгесі үйлеріне қайтсын,—деді. Келемін он бес күнде жазылған соң, Тастаңдар көрпеге орап, жатсын—деді. Айтқандай он бес күнде келді Сара, Айығып кеткен екен Намұрт дана. Дұшпаннан дос шығад деп ойламаған. Мәнсаппен кесірленген қаны қара. Ем қылған үйден Сара ішпейтін ас, Ешкімге ойламайды ол титтей де қас. Бүгінгі кейбіреудің ұшықтауы, Әне, сол Сара анадан қалған мирас. Намұрт шықты алдынан жайраң қағып, Иіліп бүгіледі жалпаң қағып. Сараның емдеуімен жазылған соң, Жүгіріп қысты қолын жарбаң қағып. —Үйге жүр, мейман бол,—деп құлдық ұрды, Сара да өшсіз, кексіз жандай күлді. —Әдетім, дәм татуға болмайды,—деп, Қайтуға көп өтініп бетін бұрды. Жасынан мықты болған Намұрт сері, Билеген дүниені төрттің бірі. Сараға қандай құрмет етер екен, Болар ед боп жүрмесе достың кері. Еңбегін ақтар ма екен, ұмытар ма екен, Ең биік мәнсапты ғой ердің ері.

хикаялық дастандар Егерде Сара мұны құтқармаса, Топырақ болар еді жатқан жері. Болмаса ел билемей ме ойы терең, Болса оңай бағына ма дүние-әлем. «Жазды дер ауруымды қорыққанынан», Егер де болса оның ойы төмен. Сара еңбек алмаса да көп жалынып, Деп айтты:—Не сұрасаң соны берем. Бірақ та Сара ешнәрсе алмай қойды, Деп:—Ауруды сақайту борышым,—дегем. Сарадан жан болған ба адал жүрек, Жеткізер адамдарды таза тілек. Беріктіктен ақыры бақыт тапты, Адамға бақтың бірі—батыр жүрек. Намұрт бұйымтайын сұраған кеп, Сара айтқан «еңбек ақы мен алман» деп. Ажалдан қарсы жауын алып қалған, Тарихта сирек-ақ қой ондай еңбек. Кейбіреу аздап еңбек көрсетсе егер, Дәметіп дүние қуып, қылар дүрмек. Өлшесе-ау әркім өзін осыларға, Болар ед бұл дүние шын көркеймек. Сараны нәрсе алуға көндіре алмай, Ақыры қойды Намұрт мұндай тілек: —Бірінші, еріңізге бердім ерік, Ол сіздің адал жарың мәңгі серік. Үкім өткендегі есеп емес, Сыйлаймын мұнан былай оған сеніп. Екінші, таңдап жүріп жерін алсын, Аралап мен басқарған жерді көріп. Көптеген қауымы бар кәсіп еткен, Берейін бір шаһарды өте берік. Бар жалғыз қарындасым Ажар атты, Беремін жақтырсаңыз етіп серік.

САНАЛЫ САРА Осыны күйеуіңмен ақылдас та, Қабыл ал лебізімді, кетпей жеріп. Келгенде Намұрт сөзі осы араға, —Тоқтаңыз, болды,—деген бұл Сара да. Күйеуі Ибраһиммен ақылдасып, Барыпты таңдап көшіп Африкаға. Көшерде кеткен мұнан Ажарды алып, Жайласқан Мәдинеге шаһар салып. Таралып екі әйелден көптеп ұрпақ, Сол жайда өсіп-өнген өркен жайып. Ибраһим ұлты боп сол ұрпақтар, Әлемге танылыпты қызыр дарып. Еңбекшіл, күресшең боп соңғы ұрпағы, Қолына алған дейді Кәләм шәріп. Сараның көрдік бұл бір даналығын, Ағартқан жау жүректің қаралығын. Жамандыққа жақсылық істеп ақыр, Сақтаған махаббаттың тазалығын. Осындай өнегелі жандар өткен, Әйгілеп дүниеге адалдығын. Қиссасы Сара ананың бітті осылай, Көрсетіп арлы жанның адамдығын.

Алтай, Ертіс ежелден егіз есім, Жасыл орман жайнатқан құбылысын. Жазы жәннат дегенмен, қысы қырау, Ғасырлардың қарсы алған дүлей қысын. Шоқыларын сұлатып тұман шалған, Талай жанның тасында ізі қалған. Сол бір заман өксітіп аруларын, Арыла алмай өтіпті мұң мен зардан. Соның бірі Сәукеле елге таныс, Басып өткен іздері қалса да алыс. Ұлты басқа болса да, діні басқа, Тарих үшін жырладым болсын қалыс. Шежірелер тарихтың соңындағы, Деректерге қарасаң қолыңдағы. Алтайды әуел кезек қоныс еткен Көшпелі моңғұл, қазақ бұрындағы. Барсаң да қайда самғап тарих керек, Салғаның жөні саралап, алтын елек. Талайдың аңсары ауған Алтай тауға, Қоңтажы келе қапты тым ертерек. Ол заман бу көретін хан нәсілі, Тарих өткерсе де сан ғасырды. Дүние күңгірт тартып бара жатыр, Сездірмей тылсым өмір жанға сырды. Сәукеле

СӘУКЕЛЕ Қоңтажы кетуі рас кезінде ауып, Жалған сөз «ауды деген қазақ шауып». Шындығын сол тарихтың жазбақшымын, Шежіре бабалардан алдық тауып. Қоңтажы төрт ғасырдан бұрын өткен, Отыз ру соянға үкім еткен. «Ақсүйек хан нәсілі, төремін» деп, Қан тамып қылышынан дүрілдеткен. Жетпістің екеуінде хандық құрған, Тұлғасын қара күштің сай қып құрған. Уәзір жасағымен сақадай сай, Аумағын алып күштер аңдып тұрған. Елінен отыз сұмын жасақ салып, Қорғайды бақ-дәулетін насаттанып. Не білгір, не шешендер алдында жүр, Бәрі де жалғыз жанға жақсы атанып. Мен оның бақ-дәулетін жоқтамаймын, Әулеті, сәулеті деп тоқтамаймын. Қисынсыз жалған жала, күйе жағып, Біреудің естіп едім оттағанын. Ол өзі қатыгез жан елден асқан, Көз жасты мөлтілдетіп жерге басқан. Алтайды алақанмен басып тұрып, Аранын аш бөрідей Сауырға ашқан. Дөрбілжін, Қобық—Сауыр уаңдарын, Қорқытып алған талай жуандарын. Тап берсе, қалағанын тартып алып, Қарсы келсе қандасып қуар дәйім. Еңіреді қара жұрт езілгеннен, Ол мақұрым әділ жол сезінгеннен. Ананың жалғыз қызын тартып алып, Үнін қосып зарлатты бозінгенмен. 14-132

хикаялық дастандар Кіндіксіз атамұра секілденген, Тағдыры иімеді өкінгенмен. Шыдамай жолсыз қылған озбырлыққа, Сауыр да Гүң уаңнан өкіл келген. Таралға тарту жолы көрінді олақ, Бір қамшы, бір пышақ бар өзі шолақ. Ат, түйе, алтын-күміс келмеген соң, Қоңтажы Гүң уаңға қойды сұрақ. Шеше алмады бұл істің мәнін біліп, Ар көрді сұрауға елін жиып. «Келеке қып жіберген тартуы» деп, Бет қаратпай елшісін салды қуып. Елшісі Гүң уаңның қайта келді, Шешуін жұмбағының айта келді. Өзінен білімді, артық көрінген соң, Күн санап күндестігі артады енді. Жіберген шолақ пышақ, шолақ қамшы, Жұмбақ тілмен оятқан еді жаршы. Шолақ тілді, шолақ қол халық саған Шығады дегені еді ертең қарсы. Қоңтажы заманында шалқып тұрған, Бір сұлу қызы бопты онан туған. Көрген жан келбетіне ғашық болып, Жолына құрбан етіп жанын қиған. Сәукеле көрікті еді сұлу біткен, Жасанып хан сарайда жанын күткен. Тотыдай түрленеді бақшадағы, Алқызыл нұры тамып алма беттен. Жасы оның он жетінің шамасында, Орыны қыз біткеннің жағасында. Жастардың Сәукелесі ед тамсанарлық, Еліне артық еді бағасы да.

СӘУКЕЛЕ Тал бойы ұзын да емес, қысқа да емес, Аузынан шыққан лебіз нұсқа-кеңес. Сөзіне үлкен-кіші балдай ұйып, Айтқанын, әсте, жерге тастар емес. Толғанып өсе берді толған айдай, Ұнасып қос жанарға ақша маңдай. Елінде ерке сұлу көз салады, Болашақ болар шіркін әлдеқандай. Жасағын қара соян басқаратын, Дұшпаны айбарынан жасқанатын. Себілдір деген батыр шығып еді, Сайысса, қас батырдай қасқаятын. Басы оның тай қазанның шарасындай, Жауырыны кең жайлаудың саласындай. Тепсінген тегеурінді сойдай адам, Бір тауды иыққа сап алатындай. Айдары аш беліне түсетұғын, Арақты шөлмегімен ішетұғын. Жаралған сом денесі сұлу екен, Келіспес бір жері жоқ мүшесінің. Садағын тоғыз батыр ие алмаған, Сауытын қырық батыр кие алмаған. Моңғұлдың мың жылғы өткен тарихында, Ондай боп ешбір ұлан жаралмаған. Бойы оның зәулім шынар, алып терек, Хан дағы көреді екен елден ерек. Жүрегін жастық жалын шалып кетіп, Көз қырын Сәукелеге салса керек. Жастықтың шалқымалы дәуірі ғой, Себілдір замандастың тәуірі ғой. Көңілге ғашық дерті ұяласа, Жас жанға соқпа дерттің ауыры ғой.

хикаялық дастандар Сытылып сабырлы ойдың тежемінен, Жасырып өсек тілдің кезебінен. Тіл қатты Сәукелеге, сырын шертті, Орын ап ғашық жалын өзегінен. Ұсынды жол бойынша күрең құты, —Қабыл көр,—деді,—бикеш сұлу, тоты. Мен қар—есіктегі күзетшіңмін, Сен—ару ханышасың ханның ұрқы. Сен күнсің көкте бейне күлімдеген, Түсте көрсем өңімде көрінбеген. Сен мені құтқара көр, Сәукележан, Қоштасып кеткелі тұр өмір менен. Сен менің жұлдызымсың жанып тұрған, Бекзатсың хан сарайда жалғыз туған. Армансыз бұл жалғанда болар едім, Жолыңда, Сәукележан, болсам құрбан. Мен қара, сен ханыша, хан еркесі, Не болар өмірімнің күні ертесі. Ішімде ғашық оты лауылдайды, Жандырып жүрегімді қыз білтесі. Кім білсін сен тобылғы, мен тораңғы, Күзетіп қаламын ба жат қораңды. Өртеніп ғашық отқа, жанып барам, Есті едің есіркей көр, тос боранды. — Деп жігіт жүрек сырды білдіреді, Күн санап ғашық жалын күйдіреді. Тәкаппар, асқақ өскен ханның қызы, Қарай ма қараларға кім біледі?! Арпалыс ғашық дерттің тепкісінде Ұйқысыз нелер қиын атты түн де. Азапты ауру адам секілденіп, Әйтеуір Себілдірде қапты сүлде.

СӘУКЕЛЕ Қыз сүйсе қырсығы жоқ, жігіт бақты, Ғашық дерті қызға дағы отын жақты. Әр күні жая тастың төбесінде Жас жандар ғашық дерттің емін тапты. Осындай күндер өтті, күлім қақты, Шәрбаты махаббаттың болып тәтті. Сайрандап үш шоқыны мекен етіп, Жастарда қызық думан қызып жатты. Көңілі Себілдірдің жүрді шалқып, Махаббат қызығына бойы балқып. Махаббат тұнығына лай құйып, Кетпесе болғаны ғой қызы тайқып. Дүрбіттен осы кезде біреу шықты, Өзі мерген деседі, өзі мықты. Тіресіп оған ешкім беттемейді, Хан-төре, балуанын түгел жықты. Даңсалы бұл жігіттің аты—Сұңғат, Бар біткен өнеріне сұлу сымбат. Шақырып хан қасынан орын берді, Ерекше жас батырмен құрды сұхбат. Қара деп санамады жұрт қорашы, Болған соң хан сарайдың бір жорасы. Кең маңдай, жайсаң сары дегендей-ақ, Арда емген көк дөнендей ер тұлғасы. Қараға хандық затын бұлдамаған, Көңіліне тәкаппарлық орнамаған. Ойнады Сәукеле қыз, жатсынбады, Тұрған соң бақыт құшып қолда заман. Қоздырды сұлу пері делебесін, Құртты да ғашық жалын кенересін. Қараның қалбағайлы батырына Теңер ме хан аруы терезесін.

хикаялық дастандар Күн өтіп, айлар жылжып келе берді, Жайраңдап жастар да ойнап күле берді. Сұңғаттың салмақты әзіл-қалжыңынан Қыз дағы тылсым сырды біле берді. Асау ой, албырт көңіл толқымалы, Тентек қыз теңін іздеп жұлқынады. Бір сүю бір жүрекке ұнасар ед, Өсекке қалмаса игі қыз тұрағы. Қызықшыл әйел құрғыр кім біледі, Дүние сонша қызық, күлгірме еді. Сұңғатқа қыз ниеті ауып кетті, Айтуға бөтен жауап үлгермеді. Қонған бақ Қоңтажыға таудан биік, Жылан да жер бетіне жүр ғой сиып. Осқырып жат ауылға тұрыпты Алтай, Гүлдерін көркейте алмай алтын ұйық. Таласып жауқазынмен ерте көктеп, Хандығын Қоңтажы да тұрды өбектеп. Дүние бір алдамшы құс екен ғой, Бірге қонып, біреуі шолып өтпек. Хандықтың ұсталды да тасы күрең, Бақ-байлық ақ соянға қонды кілең. Моңғұлдық ата салтын ескерместен, Сәукеле еркелікке басты білем. Жел соқса гүл еріксіз ырғалады, Хан қызы ғашық дертке шырмалады. Бір өзі екі жанға ғашық болып, Сәукеле салды өзіне шырғалаңды. Қызғаныш Себілдірдің еркін алып, Ішінен қапаланды күйіп-жанып. Сұңғаттың көзін мәңгі жоғалтпаса, Жас жүрек тынышталсын енді нағып.

СӘУКЕЛЕ Себілдір ердің ері елден асқан, Сүйгені Сәукеле қыз әуел бастан. Айрылып жол ортада қалып қойса, Емес пе анық намыс қара басқа. Сұңғат та өркөкірек ісік кеуде, Алыпсоқ дайын еді тартып жеуге. Сом біткен мойыл дене, қызба жігіт, Ежелден жаны құмар батыр деуге. Суық сөз елден-елге тарай берді, Елеңдеп сұмдықшыл көз қарай берді. Шырмалған ғашық дертке екі жасты Сыртынан руластар аяйды енді. Борандай қыздың шашын ұйпалаған, Қырғидай торғай іліп боршалаған. Тынымсыз өсек гулеп кетіп жатты, Қылығын қос батырдың қор санаған. Асаудай албырт жүрек ала қашқан, Аюдай ақырысып жемтік басқан. Жоғалтып бірін-бірі жіберуге, Сайысып талай рет күш сынасқан. Пар келіп екеуінің қара күші, Бұзылып сұстанады өңі-түсі. Істесіп сан қияпат қылықтарын, Қалмапты бір-біріне істер ісі. Сәукеле екеуін де тең көреді, Өзінше осы жолын жөн көреді. Күн санап күндестіктер қоза беріп, Шашылып құпия сыр, ел біледі. Ханның да құлағына шалынады, Шамданып, шамырқанып тарылады. —Қараға хан басымды қорламан,—деп, Ақырып, айбар шегіп қағынады.

хикаялық дастандар Қызына байланған соң жаман атақ, Кәрі хан ашуланды қаһар жасап. Қарманып қанды шеңгел салмақ болды, Сақадай сайланып тұр қанды жасақ. Хан жиды әрбір ару тайпаларды, Шойындай шой қара бас шайқалады. «Қорланды хан нәсілім қараға»,—деп, Оңайға тоқтамасы байқалады. «Құлдарым есіктегі құтырмасын, Білсін ол менен қашып құтылмасын». Айбар сөз қызына да айтып салды, —Мәлім ет,—деп,—басынан құш ұшырмадым. Екі ерді таспен атып, көмем,—деді, Не келеді қолынан көрем,—деді. Құтырды құл жабылып қорашыдан, Қызға да ауыр жаза берем,—деді. Аққандай Ертіс тулап сабасында, Көпірді хан қасарып жағасында. Еліне зілді жауап салып отыр, Қалдым деп дұшпандардың табасына. Өрлесең Ертіс басы жалғыз ағаш, Ол күнде бақ күндестер жерге талас. Қырқысып бірін-бірі тынши алмай, Бездірген өз туысын етіп алаш. Ақ тышқан, шегір тайдың дарасынан, Бір батыр шықты соян баласынан. Аты оның—Әмірсана қара соян, Дәл осы қанды қуған жаясынан. Ер екен жауын көрсе кектенерлік, Дұшпаны атын естіп сескенерлік. Ағалап хандық елді алға шыққан, Бар екен бір басында біткен ерлік.

СӘУКЕЛЕ Аюды лақтай ғып бұраушы еді, Ат көтеріп өз күшін сынаушы еді. Дау-шарда, талас-тартыс әділ сөйлеп, Еліне Әмірсана ұнаушы еді. Елі күлсе бірлікте күлуші еді, Ел қайғысы мендік деп білуші еді. Ержүрек парасаты елден асып, Алға ұстап қара соян сенуші еді. Ханға қарсы шаба алған тұңғыш рет, Садақ атса, құс түсті көкке шіреп. «Атылмасын екі жас бейуаза»,—деп, Ханына елші салып, қойды тілек. Ел тілегі қосылып бұл тілекке, Ел ниеті ауыпты бір ниетке. Кәрі жанға қасқайып жауаптасып, Моңғұлды бөлді ақыры екі үйекке. Қоңтажы екеуінің көзін жоймақ, «Кәртейгенде тағымды жүр,—деп—қорлап. Әмірсана араға түсіп отыр, Екі жасты өлтірмеу қамын ойлап. —Отқа түссе, кім төзер жақын-туыс, Екі жасты өлтірмеу—деді—дұрыс. Қауым жұрттың арызын айтса дағы, Иланбады Қоңтажы кәрі қырыс. Себілдір, Сұңғатқа да беріп ақыл, Сан сұңғыла сөздерден салып нақыл. Көбелектей шырмалып, шоққа айналып, Ерлік істе біреуің болып мақұл. Біреуіңе бер дағы, бірің шегін, Қуыспаңдар бұл істің артық-кемін. Әмірсана толғана түптен сөйлеп, Бұл істің болжап отыр арғы тегін.

хикаялық дастандар —Шырағым, есің бар ма, Себілдір,—деп, Ақылмен болды мұны шегіндірмек. Бір қыз үшін екі ердің басы кетсе, Ойлаушы сұмдық істің тегін біл,—деп. —Отырмыз қалың ел боп отыз сұмын, Бұл жұрттың мен білемін жайы-күйін. Таңдап көр бір сұлуды өзің сүйіп, Халқыңның көрсетейін сізге сыйын. Қой дағы Қоңтажының Сәукелесін, Көрейік дүрбіттердің әуселесін. Жалынып Әмірсана зарлап отыр, Өсіріп Себілдірдің мәртебесін. Себілдір бордай болып егіледі, Көз жасы көлдей болып төгіледі. —Айрылып Сәукеледен жүргенімше, Ажалға дайынмын,—деп жүгінеді. Онан соң:—Бауыр Сұңғат, келші,—деді, Жолыңды Себілдірге берші,—деді. Екеуің бір әйелге таласқанша, Ата заң, ел салтына ерсі,—деді. Шамданып, бұған Сұңғат ашуланып, Іс қылып азаматқа ашынарлық. —Сүйікті Сәукеле қыз, ғашық жарым, Қанша күшің бар еді басынарлық. Қара соян күшіңді көремін—деп, Мен қалай Сәукелемді беремін,—деп. Әзірлеп бес қаруын сақадай сай, Жолында Сәукеленің өлемін,—деп. Өзіне Себілдірді жақын көріп, Әмірсана жалынады ақыл беріп. Сөйлесті Сәукелеге кісі салып, Тұрғанда ханшаның басында ерік.

СӘУКЕЛЕ Наз етті Сәукелеге кінә тағып, Екі ерге жалғыз басын жүрген таңып. Көрсеқызар жастықпен әдеп бұзып, Ер басына тудырды қатер-қауіп. Ел басына түсірді ауыр салмақ, Ел салтында жоқ еді екі ер алмақ. Халық болып қорғайық бостандығын, Ерікті сүйсін өзі бірін таңдап. Ел бүлінер ер өліп, туып шатақ, Қыз соңына ереді жаман атақ. Бірін таңдап Сәукеле сүйем десе, Мен қорғайын жолына қасам жасап. Қыз айтты:—Екеуін де сүйемін,—деп, Ортақ боп екеуіне жүремін,—деп. Күнім кетсе басымнан бағым тайып, Жолында екеуінің өлемін,—деп. Малы емеспін, әкемнің жалғызымын, Өзге емеспін, өзіндей хан қызымын. Бостандыққа, еркіме қол сұға ма? Ондай болса құрысын хандық түзім. Ғашық жалын жүрегін шалып кеткен, Бойын билеп, ақылын алып кеткен. Құмартты да соңында қу арманның, Қайта алмады үшеуі тайып серттен. Тау тағысы секілді бедірейіп, Бұқадай сүзісетін күжірейіп. Тар қыспақ қия жолдан тоса қалды, Атқалы бақталасын ежірейіп. Оның да істегені машық еді, Өнері тұстасынан асып еді. Жебені дарытпады, қағып алды, Келтіре қос өкпеден басып еді.

хикаялық дастандар Үйіріп бос мойынды талай рет, Қаршылдап көк сүңгілер тұрды шіреп. Дал болып екі батыр ажырасты, Шақырып ой теңізі қара шүңет. Ағады әсем бұлақ сылдыр қағып, Бәрі де бәсекемен барады ағып. Ақ қайың ырғалады сұлық сері, Шолпысы шұғынықтан үкі тағып. Ершідей шотын алған тоқылдауық, Жоқтап жүр көкек кімді сұңқылдауық. Үш шоқы мелшірейіп тұр қалпында, Нажағай қорқыта алмас жарқылдауық. Секілді сорлы көкек сынық қанат, Себілдір қалды өмірге селқос қарап. Дертіне махаббаттың шалықты да, Тартады қапалықпен асау арақ. Жыныс орман, тауда өзен гүрілдейді, Өсек өріп тынымсыз сөз гулейді. Май болып махаббатқа еріп кеткен, Сұңғат түкті сезбейді, күйінбейді. Елден оқшау қалған соң дараланып, Өсек сөзбен жүректері жараланып. Екі батыр қонаққа шақырылды, Кенет бір күн хан жақтан аяланып. Батыр аңғал, рас сөз ежелдегі, Сезілмеді қатерлі оқ кезелгені. Сол қонақты шынжырлап алған екен, Аюдай күші басым көзелдері. Баяғы шой қара тас қалпын сақтап, Қойғандай көк құрышпен сыртын қаптап. Мәңгіге мұз жүрегі жылынбастай, Қойсаң да миллион ғасыр күнге қақтап.

СӘУКЕЛЕ Секілді қаңтардағы қарлы боран, Ашудан қайтар емес кәрі ноян. Екі жікке бөлінеді ерегеспе, Ханға төтеп бере ме қара соян. Он екі бек жиылып осы кезде, Хан тентегін халқымен салды тезге. Хан халыққа бергенсіп жатып алды, Сайқалдығы болса да көрер көзге. Кітап ашып лама үкім кеспек, Әдепсізді өлтіріп, істі шешпек. Дау-жанжал ұзақ талқы болып кетті, Біреу баяу сөйлесе, біреу күштеп. —Дарға асып өлтірсек болар,—дейді, —Ғибрат алып ел іші оңар,—дейді. —Қызды тірі тастасақ ерге қоспай, У жайлап қызыл гүлі солар,—дейді. Уәзір жасағымен сайланып тұр, Істің арты жаманға айналып тұр. Бүк түсіп Сәукеле қыз жатып қалды, Сүйікті екі досы байланып тұр. Мұңлы орман мүләйіп иіп басын, Сәукеленің қоршады жая тасын. Аласұрып аптығып жасауылдар, Күзетті тас бекітіп хан ордасын. Екі ерді таспен атып көмбек болды, Жазаның ең ауырын бермек болды. Үш ғашықтың кеңесі ұлан жаздай, Отыз сұмын моңғұлға ермек болды. Қарағайдың етегі текше жұртта, Ор қазылды көрсетіп қауым жұртқа. Орға тірі тасталып екі жігіт, Тартылыпты осылай заңсыз сотқа.

хикаялық дастандар Қайда дерсіз аруы махаббаттың, Болып кетіп жүр ме екен арға сатқын. Махаббаттың жолында жанын қиып, Теуіп кетті шәрбатын алтын тақтың. Тоғыз қада түбіне әрі барып, Ақтық рет қоштасты қадақ тағып. Құстай ұшып келді де Сәукеле қыз, Жаза орынға атылды топты жарып. Ыршып келіп түсті де жаза орынға, Қос білегін ұсынып қос мойынға. Арманына жеткендей екі досы Ізетпен қойды басын жас қойынға. Бір жасақ бестен жебе жаудырады, Керең боп қалды білем тау бұлағы. Атылған сонша қалың жебелердің Оларға бірде-бірі дарымады. Әлемде жоқ ғажайып қылық болды, Атылған тас шұңқырға лық толды. Бұрқ етіп терісінен дауыл шығып, Кезіне ақырзаман жуық болды. Азадан асау өзен асты тулап, Киелі жыныс орман кетті шулап. Сұрапыл долы дауыл көкті үйіріп, Жер әлем түтін бопты будақ-будақ. Бет қарап жан иесі тұра алмаған, Бір жерге адам басы құралмаған. Тозғындап жан-жануар бет-бетімен, Біреудің-біреу жөнін біле алмаған. Айықты жеті сөтке шамасында, Адамдар сыңсып орман арасында. Қараса Сәукеле тұр алып пері, Қорғаған екі батыр бар қасында.

СӘУКЕЛЕ Жақтырмай хан қылығын кәрі Бұрқан, Шығыпты осындайлық ауыр шұрқан. Бүкіл ел есеңгіреп алапаттан, Табиғат дүниесі неткен тарпаң. Халайық қалған кезде есеңгіреп, Көңілі ханның дағы бәсеңірек. Ол бұрын көрмеген соң үш шоқыны, Бір сезім туылды да әсерлірек. Қараса үшеуі де адам мүсін, Мықтыдай мекен еткен орман ішін. Бір қызды екі батыр ортаға алған, Кәрі хан айырмады өңі-түсін. Бұйралап қара шашын тарап тұрған, Әлемге салқын жүзбен қарап тұрған. Емес пе Сәукелесі алдындағы, Көңілін асқар шыңға балап тұрған. Амал не болғаннан соң наным солай, Іс мәні болды дағы соған орай. Үш мүсін үш ғашыққа арнай сапты, Бәрі де Көк Тәңірге емес пе оңай. Ақ бұрқақ соқтырғанда Тәңір көктен, Жандары жасыл құс боп ұшып кеткен. Сәукеле махаббаттың пірі болып, Мүсіні әлі күнге тұрады өктем. Кеңесі болса дағы мылжың-қыртың, Сенімі солай екен көне жұрттың. Бұл сөздің мәні-жайын сұрастырып, Алтайда Норызын деген шалдан ұқтым. Аңыз бар аңыздарда ұғысарлық, Ел тарихын білмеу де тоғышарлық. Ханы әділ, халқына жайлы болса, Қара жұрттың несі бар жұлысарлық.

хикаялық дастандар Әмірсана Қоңтажы басындағы, Аты қалған Ертістің тасындағы. Екі мүсін сол екі батыр десек, Сәукеле ме шынында қасындағы. Махаббаттың пірі деп аңыз еткен, Мөлшері бір мың жылдан бұрын өткен. Үңілдім ішкі сырын ұғайын деп, Пердесін діншіл тобыр жұлып беттен. Ден қойып ділмар шалдың кеңесіне, Нәз қойып Сәукеленің темесіне. Екі ұлттың тарихынан дерек таптым, Еліктеп сол ертектің елесіне. Еңіреп етегіне қойып басын, Жылады Сәукеленің сүйіп тасын. Шындыққа өткен тарих көзді жібер, Салиқа-Сәмен дағы айтты расын. Тарихты талдай білу оңай емес, Бастады тағы бір шал былай кеңес: —Сәукеле жермен құрдас дегеніңіз, Бәлки, бұл көне таным, бұлдыр елес. Үш шоқы болуы анық адам мүсін, Кім білер табиғаттың дүлей күшін. Дүние өлі зат қой жер менен көк Өзгертер қайсы тауды адам үшін. Біреуін үш шоқының Жая дейміз, Орманы басындағы сая дейміз. Құлынның жаясындай жая тасқа, Ат қойған бабаларды дана дейміз. Сәукеле сол Жаяны мекен еткен, Басына көлеңке қып орман еккен. Жете алмай арманына ару бикеш, Арманда асау марал бауырында өткен.

СӘУКЕЛЕ Шоқыда сол себепті аты қалған, Қос жанар сөнерінде жасы тамған. Батырып қызығына қызықты өмір, Өтіпті жалт еткізіп соқпа жалған. Басында екі шоқы—екі батыр, Аңдысып садақ тартқан ізі жатыр. Сондықтан Әмірсана, Қоңтажы боп, Атанып ғасыр бойы келе жатыр. Кірбеңшіл әдетіңнен қытымырлап, Сен дағы мазаларсың құр сыбырлап. Өткен соң өкінерсің санаулы өмір, Бере алман сонда жауап мен қыбырлап. Кер заман сүрдеуі бір алыс соқпақ, Кім жетер бұлтаңына оны жоқтап. Десе де делебеме тылсым болып, Қалып ем Сәукелеге біраз тоқтап. Қарарсың Сәукелеге сен де үңіліп, Бәлки, бұл болмаса да гүл шұғынық. Діні қырсау, хан қарақшы заманына Тарихтың заң-зәкүнін алшы ұғынып. Жете алмай арманына ерте кетіп, Қалатын кейінгілер ертек етіп. Теңіздей тереңіне батар едің, Біреуін сол тарихтың берсе шертіп. Тарихқа айғақ болып атамекен, Ұрпақтан-ұрпақ жалғап қалған екен. Үш жастың қан қарызын қайтаруға Қара жұрт ханмен соғыс салған екен. Өлтіріп алғаннан соң ханның қызын, Екі жақ бекініс қып таудың құзын. Қарадан Әмірсана ханға шауып, Тарихқа тайталаста тастады ізін. 15-132

хикаялық дастандар Жайлаудан ел көшетін кезі болды, Алтайдың қоңырсалқын күзі болды. Тұқымын қара соян құрту үшін Қолбасшы Қоңтажының өзі болды. Соғысты бүкіл елге жайды дағы, Сұстанып қас жауына алды дағы. Жіберді мың жасақты сақадай-сай, Хабарсыз жатқанында қарсы жағы. Бастығы жалғыз жиен Батуба еді, Екі ауыл ілік-шатыс тату еді. Беделін нағашының қорғау үшін Батуба айбарланған қатулы еді. Шұлғытып ханның семіз құр аттарын, Жапырып көк жайлаудың құрақтарын. Ауылын Әмірсана қоршап алды, Кесті де бекініс жол қыраттарын. Хабарсыз жатқан ауыл суық тілден, Жойқын жау тілсімденіп түнде тиген. Үйіріп қанды қылыш, жарлық шашты, Батуба шымдай темір сауыт киген. Таң ата қанды қырғын басталады, Қиратып жай түскендей баспананы. Ешкім жоқ ұғатындай ақ-қараны, Найзаға іліп тастап жас баланы. Қан болып аққан дейді Доржы бұлақ, Түскендей жалпақ елге зеңгір құлап. Масайрап жатқан ауыл сар жайлауда, Қараулап қызыл күні батты бірақ. Жатаған малдай болып қалды өлік, Батуба да қандай зұлым қанға жерік. Ойнатып қылыш-найза алма-кезек, Қылп еткен адамзатты қалса көріп.

СӘУКЕЛЕ Ауылды тайпасымен қырып салып, Айдады төрт түлігін олжаға алып. Жойқын мал жолға сыймай ылықсиды, Батуба да құшырланды мейірі қанып. Ауыл шауып, мал қуып батыр үстем, Жеңгендей желігеді жойқын күшпен. Күдір жол, қалың орман, аптық кеуде, Кеш бата ұлы Ертіске әрең түскен. Алдынан жапырылды жауы қашып, Сойыпты тоқсан өгіз етін асып. Тастады, тарылмады тасқа басып, Барады бет қарамай белден асып. Отындар мая-мая үйіліпті, Майлы етке маңғаз көздер сүрініпті. Орынын қу шақайдың тартып алып, Шыбындай қызыл көрген жиылыпты. Сорлаған қара соян тартып азап, Десіп жүр барлығы да етіп мазақ. «Көкесін» даяр етпен қамдайды деп, Керулі төстіктерден жатты қажап. Етке бөгіп жатам да бүгін тыныш, Таң ата саламын деп үлкен ұрыс. Батуба масайрады маңыздалып, Тапқан соң мол қазына ырғын ырыс. От маздап, қу қарағай шатырлады, Қарсы алып жатқандай-ақ батырлары. Ылықсып олжа малға өзен толып, Осындай мәртебесін асырған-ды. Жадағай жатқан елге салып ойран, Алысқан олжа бөліп ылғи молдан. Соныны дүзе шалып аттар кетті, Батырлар аунайды енді етке тойған.

хикаялық дастандар Масайрап барлығы да болып қарық, От маздап бір өзенді етті жарық. Қасқырдың жемтік басқан нағыз өзі, Сұмдарға еш жері жоқ таңырқарлық. Зулаған бір мезетте дыбыс шықты, Жүндей түтіп маздаған қызыл шоқты. Белгісіз адам ба, әлде албасты ма? Алдымен Батубанның өзін жықты. Ат дүбір айғай-сүрен білінбейді, Қылп еткен адам көзге көрінбейді. Зулап кеп шыныдай тас басты жарып, Шүмектеп аққан қандай дірілдейді. Қашқынды қараңғыда сілейтеді, Ағашқа аса қойып терейтеді. Қасқырдай шаба бұғып, жатыр сұғып, Білмейді-ау, жекпе-жекті кедей тегі. Қызған кез Бату батыр ошақтары, Таяған Әмірсана жасақтары. Сыбанып, селебесін сайлап алған Секілді аспазының қасаптары. Жамылып жасыл қайың жапырағын, Қоршап ап Батубанның атырабын. Шуылдап етке түсіп жатқан кезде, Үйірген қарсы беттен зақпыларын. Жайратты қалың жауды жасыл түспей, Қырыпты Әмірсана кіріп іштей. Хан естіп ертесінде суық хабар, Қалыпты долданғаннан асын ішпей. Қашқандар жаяу-жалпы келіп жатыр, Сұп-суық мұздай хабар беріп жатыр. Өзгенің керегі жоқ, қара жұрт қой, Жалғыз-ақ ауыр тиді Бату батыр.

СӘУКЕЛЕ Қызыл тон Қоңтажының қарындасы, Жақыны, жанашырлы—ақылдасы. Оның да ен дәулетке мұрагері, Жалғызы—бүгінгі өлген Бату басы. Отызға ілінбеген оның жасы, Хан болып отыр тақта Қоң нағашы. Шыр еткен үш әйелден көргені жоқ, Дұшпаны күлмесе игі боп табасы. Кәрі хан қайта шапты қатуланып, Іс қылды өз жұртына ашынарлық. Ежелгі бағынышты қарашалар, Қанша күшің бар еді басынарлық. Екі жақ бекіністі шығып тауға, Айланды кешегі дос бүгін жауға. Тартысып садақтарын қылп еткенге, Әкетті бірін-бірі етіп сауға. Жыртылып бет-перденің шырындары, Жауығып ел арасы қиындады. Іздесе табылмайды қу шақайлар, Қисапсыз хан жасағы шығындалды. Ашылып шақайының арандары, Қорымға жатып алып адамдары. Қамады Қоңтажыны бір шоқыға, Қылыштар түссе төмен жалаңдады. Зар етіп тамшы суға ұлықтарды, Өзенге тірі пенде жуытпады. Биіктен көбі тастап тартып еді, Арқанын қыл садақпен қиып салды. Осылай кәрі ханды торықтырды, Соғыспен сан саңлақты зорықтырды. Бөлініп Әмірсана өз ішінен, Ел ауған алапатқа жолықтырды.

хикаялық дастандар Не боранға дүзгендей бақал емен, Қоңтажы қу түлкінің миын жеген. Сенімді серіктерін жанына алып, Із тастап ұлы өзенді көшті төмен. Жасағын қолындағы жиып ұстап, Жау күшін жағаласпен болды тоспақ. «Тырнадан таз ашуын алғанындай», Халқына ол дағы ауыр салды қыспақ. Қайдағы құрап, жамап өтірікті, Адамды шетке шыққан өлтіріпті. Шарпыды соғыс оты ой мен қырды, Қалдырды ауыл-аймақ тіршілікті. Қамыққан ел ісіне ханы да жоқ, Хан қайғырды түскеннен соң тағына шоқ. Қараны дос, хан жауым дегенімен, Ол сөзде Әмірсана тағы да жоқ. Жамандыққа ол кетті ниеті ауып, Тамақ етті маңайын қырқай шауып. Бір күні хан ордаға кіру үшін Жайлады ол дағы бір хайла тауып. Иіріп қалың жылқы әкелді де, Байлады елеген мен кәтелді де. Қалдырмай қатқан тұяқ ел маңына, Үркітті кермедегі сетерді де. Жіберді тулақ тағып шу асауға, Ауылына Қоңтажының қоя салды. Жылқымен жаяу жасақ араласып, Тайсалмай хан ордаға тура салды. Жылқысы бір өзеннің құрап қуған, Неткен үрей десеңші кенет туған. Әп-сәтте жауланып хан ордасы, Көк тымақ қолға түсті жылап тұрған.

СӘУКЕЛЕ Қоңтажы ауып кетті осы жылы, Тарихтың бізге таныс ішкі сыры. Айланбай сол бетімен алыс кеткен, Осы еді тоқсан жастан алған сыйы. Алтайдан Қоңтажы хан кеткенде ауып, Жей алмай Әмірсана тамақ тауып. Қуғыншы, қу шақай деп аты шықты, Алтайдың жайын жатқан елін шауып. Еліне тоғыз құлтай жаулық жасап, Әйгілі болып шықты қанды қасап. Кәнігіп ұрлық, қулық, зұлымдыққа, Кешегі селге кетті абырой-атақ. Ұрлықпен елі тойып жарымады, Ашығып тайпалы ауыл тарығады. Қырғындап жайын жатқан қалың елін Қыс-жазы жортуылмен сабылады. Әрі асып адырлы алқап қолы барды, Шайқады не керемет толыларды. Жазықсыз қылыштады, қырып кетті, Бейуаз жатқанында сорлыларды. Рулы ел, тайпалы ауыл түгескенін, Елінің естіген соң кеңестерін. Түкібай қатуланып атқа мініп, Жерлеген батыр еді егескенін. Соғыс боп өр Алтайда қанды қырғын, Қан сасып жоғарыда қалды бұлғын. Шыдамай жекпе-жекке Әмірсана, Майданнан осы жолы болды қуғын. Түкібай батыр екен елден асқан, Аптығын жауларының жалғыз басқан. Теңесіп Түкібаймен соғыса алмай, Шаңғымен Әмірсана Қобдаға асқан.

хикаялық дастандар Тазартып жерін жаудан ер Түкібай, Келіпті жазғасалым жыл құсындай. Рухы өсіп рулы жұрт болып кетті, Құрметте, есте сақта ерді осындай.

Шертуші еді бабамыз Бебеулетіп бір күйді. Күйден көп сыр табасыз, Білсең өмір-айдынды. Бебеулейтін атқақтап, Сыңғырлайтын аспандап. Мың құбылған шертпе күй Ерітетін ойды асқақтап. Қатпары көп өмірге, Сүңгіп ұшқыр көңілге. Ирек жолды тарихтың Бұлт шұбыртып көгінде. Ағып келіп қиырдан, Айдын көлге құйылған Көп өзендей өмірдің Сыры күйге жиылған. Сыбызғыдан сырғанап, Төгілсе күй бір ғажап. Бойды билеп, ойды алар Күй толқыны тулап-ақ. Арманның ақ сұңқары Болып шарлап жырларды, Жігіт мұңын, қыз зарын Бүгінгіге жалғайды. Бөкен жарғақ

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Текесінің мүйізі-ай Неткен әсем, сірә да! Арқан бойы секіріп, Тау таласа текіріп, Көрмеген-ау тұяғы Тасқа тисе кетіліп. Сол бөкеннің жарғағын Киген шағы шаруаның. «Бөкен жарғақ» күйінің Ашсақ терең қайнарын. Жұтаң өмір, жұт заман, Қайда онда құт заман. Тарпаңдықпен табиғат Қаншалап көп жұтты адам! Міне, осы шақтардан, Қалың-қалың қатпардан. Терең ашып күй сырын, Ата-бабам ақтарған. Аумақты тау, айдала, Шатқалы мол сай-сала. Ақ теріскей төсінде Боздайды қыз зар қаға. Бойжеткен қыз егілед, Көзден жасы төгілед. Қайғы жарып жүрегін, Қабырғасы сөгілед. Қыз мұңына тегінде Ашынған көп елі де. Көп жүректер езіліп, Көп тулаған сезім де.

хикаялық дастандар Шолпанындай аспанның Қырмызысы асқардың. Осы қыздың мұң-зары Ашынтқан көңілін жастардың. Кілті емес пе күй жанның? Араласқан сырға мұң. Қыз ағасы Әлбатыр Қыршын жанын қиған кім? Қай ғасырда, қай шақта, Сонау ерте-алшақта. Тұрлауы жоқ бұлт заман Шараны тым тар шақта. Жұтаң, жұқа халі бар, Жетім-жесір зары бар. Тауда отырып бір түтін, Тартқан бейнет қамы бар. Иен тауда жалғыз үй, Талшыққа тар, зарлы күй. Тартыпты өмір оларға Шері қалың қайғы сый. Ауа қонған сай аттап, Кеткен елден саяқтап. Осы жесір-жетімнің Айтам жәйін ардақтап. Патша болған залымнан, Бай малымен қағынған. Күңіренген қалың ел Бас көтермей алымнан. Мал мен жаны қорғалмай, Тозған халық торғайдай. Жаратқанын жазғырған, Болғаннан соң сормаңдай.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Иесі боп мәнсаптың, Тұтқасы боп бай таптың. Қожасы еді Жанқылыш Жырғалаңдай алқаптың. Жылқысы оның мол еді, Қымызы жаз көлі еді. Бақпаса оны жылқышы, Мұндайлық бақ жоқ еді. Жылқышы еді Байбосын, Отарлатқан бай қосын. Атамұра—тал құрық Арқалаған бай көшін. Көп бейнетті көрсе де, Елден саяқ жүрсе де, Бишән сынды жарымен Бас құраған күркеде. Айы туған оңынан, Ақ Шолпаны солынан. Әлбатыр мен Күләндай Ұрпақ ерткен соңынан. Күндер өтті, ай өтті, Мұң басып жыл жәй өтті. Жылай-жылай талпынып, Ұл ержетті, қыз өсті. Телім-телім ұл жүрді, Өрім-өрім қыз жүрді. Ұл мен қыздың күнінен Жүрек үсіп, мұз кірді. Кие жүріп жарғақты, Отын алды, мал бақты. Ар-намысты ата-ана Қорланумен зар қақты.

хикаялық дастандар Сол жылдардың бірінде, Тышқан жылы кіруде, Қағыршылық болды жаз, Басып шаңдақ күнінде. Жаңбыр жаумай, кербақты, Желтоқсанда жел қатты. Қақап кетті қаңтар да, Шегедей боп жер қатты. Нысаны деп бұл жұттың, Үрей ұшып жүр жұрттың. Жұтқа қарсы шама жоқ, Жүдеу шағы ел-жұрттың. Малын ойлап Жанқылыш, Байламмен салды күш. Жер шалдырып ұзақтан, Бастады бір жарлық іс. «Жұттан қашсақ, есебі, Жылқы отарға көшеді. Көктемде бір-ақ оралсын!», Бай жарлығы осы еді. Бес қос жылқы көшті ұзақ, Елден шалғай кетті ұзап. Байбосындар не білсін, Құрылғанын көп тұзақ. ...Қырау кірпік қыс келді, Аспан сұрғылт түске енді. Жұт нысаны ушығып, Қыс та ерте түскен-ді. Қарға малтып қарағай, Шоқы шөкті баладай. Төңкерілді сұрлы аспан Жерді басып қалардай.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Соқыр, дүлей тұнжырап, Басын тауға ұрғылап, Қатпар-қатпар қара бұлт Тау үстіне тұр құлап. Көзін сүзіп аспанға, Әлсіз қадам басқанға. Аң біткеннің ажалы Жетті қардан, тастан да. Аязда үсіп құстар да, Хал таппады ұшқанға. Қарс айрылды дәу жартас Айбарлы аяз қысқанда... Міне, осындай жұт шақта Бишәнді алып қыстаққа, Кісі салды Жанқылыш, Күлән қызды құшпаққа. «Тоқалдыққа Күләнды Берсе болар ұнамды. Жылы суға қол малып, Көред қайыр-дұғамды».— Депті ұялмай Жанқылыш, Айбарланып, сап ұрыс. Жаушылар да жалақтап, Сөздер айтты нәдұрыс. Естіп, ана егілді, Көзден жасы төгілді. Балапанын бауырына ап, Қабырғасы сөгілді. —Жеткіз мұнан хабар,—деп, Әкеңе азық апар,—деп, Әлбатырды жүргізген Әкесі ақыл табар,—деп.

хикаялық дастандар Кімге шағад зар-мұңын, Кең дүние тар күнін. Езілді іші Күләннің, Естіп ана зарлы үнін. Басынды бай қузап көп, Ана ашынды тулап кеп. Қанжардай боп қадалды, Қыз жүрегін турап кек. Бай сақалы сапсиған, Майлы көзі шақшиған. Қабандайын көрбиіп, Қасқа тісі ақсиған. Қыз түсіне бай кіріп, Басты шошып қайғы бұлт. Байдың үрей, зытынан Ас ішпеді қайғырып. Қайғы қайрат емес-ті, Ана-бала кеңесті. Бай қолында өлуге Белді байлап егесті. Деп атына ер салды, Маңайына зер салды. Бес аспабын дайындап, Жүрер жолға көз салды. Ана оралды шаужайға: —Бақсақ керек аужайға. Қорыталық ақылды, Ойлап тәуір бір жайла. Қарындасы да қайырылып, Қайғы жұта майырылып, Ағасын құшып, өтінді: —Ойласайық, жай біліп...

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Тыңдап сөзді тоқталды, Келді ақылға ұстамды. Ақылдасты бас қосып, Жасап соңғы жоспарды. Көрсе ұғып әркімнен, Жолаушылап бай кеткен. —Осындайда қамданып, Құтылайық бұл дерттен. Жазмыш салды, көнейік, Байдан ірге бөлейік. Тау үңгірін мекендеп, Жазға дейін көрейік. Өлсек өлдік сол тауда, Жан бермейік дұшпанға. Нағашы жұрт төркінге Кетейік өтсек қыстан да.— Десіп олар тоқтаған, Аязға етін қақтаған. Қарлы тауға сүңгіді Жанқылыштан тайсап жан. Иен тауда жалғыз үй, Талшыққа тар, зарлы күй. Міне, осылай бет алған Жаралы жан, жарлы күй. Жалғыз сиыр—бар малы, Бір «саққұлақ» арланы. Таудан тапты тас үңгір, Бүрген—алды, қар—маңы. Байдан қорлық көп көріп, Көкірегін кек керіп, Атамекен жерінен Босқындады жөткеліп. 16-132

хикаялық дастандар Бұлар тауда күн көрсін, (Көз жастарын кім көрсін?) Бағы тайған жандарға Қоймақ еді кімдер сын? Шолғындап мал отарын, Қағылдап қарын жотаның, Байбосынды іздейік Бишәннің жан қосағын. Тауды тұман бұлт басқан, Жапан түзден құт қашқан. Босқын-босқын аңдар жүр, Ұша алмаған құс қатқан. Қаптай басқан қарларды, Көрсең басқан талдарды. Шаңқан аппақ биелер Жұлысқан жеп жалдарды. Жылқы бетті оймыштап, Қардың астын ойғыштап, Тіске сыздық іздеген, Тамыр қазып сорғыштап. Қар да, аяз да тең тиген, Бірінен бірі зор тиген. Тоқпақ жалды айғырлар Аштан өліп теңкиген. Жылқышылар айқасты, Қар-боранмен шайқасты. Орман кесіп, талшық қып, Долы қыспен байқасты. Болды күні осылай Жылқышы басы қосылмай. Қар астына көмілген Қостары жатыр қоңырқай.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Бай жылайды мал үшін, Малшы жылайд жан үшін. Жылқышылар апатта Қайрай түсті намысын. Түнек болып бұлтты аспан, Жердің жүзін жұт басқан. Ақ мылтықтар атылып, Сай-саладан құт қашқан. Көрмегелі аспанды Бір айдан да асқан-ды. Қосқа келіп бір сөтке, Қосылмаған бастары. Жылқыны айдап кесінге, Қосқа жай жоқ кетуге. Байбосын жүр көксайда, Мұрша жоқ бел шешуге. Келмеген соң қосқа әлі, «Жүр ме күрек ашқалы?»— Десті келген жылқышы, Қосылмақ ед бастары. Шықты оны іздеуге, Жылқыны да көздеуге. Қар қалың, адым аштырмайт, Жүріс қиын өрлеуге. Жұтта жатпас жылқышы, Андыздап жүр жылқысы. Қатқан бәрі қаншырдай, Бұрауланған жылқы іші. Бір биік бет көшіпті, Қаптал қары жосыпты. Тау, теңіз боп көшкіні Аңғарға ағып түсіпті.

хикаялық дастандар Қарағайлар қирапты, Шатқалға қар симапты. Таз басындай тақырлап, Бүкіл бетті қырнапты. Жылқышылар шошынды, Қимай аға—есілді. Жаяулап түгел із шалды, Күдіктенді, күрсінді. Айқайлайды дауыстап, Кетті үндері алыстап. «Байбосын-ау, Байбосын!»— Десті бүкіл тау-қыстақ. Көшкін қарға көміліп, Тұтамдай боп көрініп, Құрық ұшы тұр екен, Кетті түгел егіліп. Салып ойбай, аттанды, Жаңғыртты кең шатқалды. Жылқышылар оншақты Көшкінді ашты қатпарлы. Балталармен оймыштап, Ағаштармен қойғыштап, Ашты қарды бір сөтке Құрық маңын көзде ұстап. Өтті өкпеден үскірік, Беттер кетті істігіп. Еріндері айырылып, Бой дірілдеп, іш суып. Көздер кетті қанталап, Жөтел, қырыл—бәр тамақ. Алды отырды сенделіп, Халі кетті, шалқалап.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Қайратты тек қанағат, Күш шығарған қабағат. Үңгіп кірген көшкінді Айбалтасын сайлап ап. Тағы бір таң атқан шақ, Қас-көзге мұз қатқан шақ. Есіл елдің тағдырын Айтты жылап, аттан сап. —Таптым!—деді Қанағат, Түршікті жұрт қабағат. —Есіл ерден айырылдық!— Деді естіртіп айқайлап. Көрініпті аяғы, Дал-дұл шалбар балағы. Қарағай бойы қалың қар, Алуға күш бар әлі. Мөлдір жастар көзді алды, Жігер қайта қозғалды. Үнсіз қимыл жанба-жан Жүректерден қозданды. Жігер-қайрат есе артып, Байбосынды алды босатып. Жүрек қаны тоқтаған, Бұл дүниеге қош айтып. «Биік беттің көшкісі, Жанқылыштың тепкісі, Бауырын езіп өлтірген!»— Деп қозғалды кек күші. Шалса да үсік бет-жүзді, Мәйітті қосқа жеткізді. Дұға оқып, арулап Жаназалық өткізді.

хикаялық дастандар Қайрап бәрі қайратын, Жасады кең жәннатын. Жұма күні тигізді Жерге марқұм жамбасын. Кеуделерді кек керді, Құзғын басты бөктерді. Тазқаралар, құмайлар Тартты жемтік-көкперді. Көп жылқыны көшкін айдап, Кеткен қырып қан сойдақ. Қатты апатқа не амал бар, Қалды бәрі көп сорлап. «Өлмеген малын апарып, Бай кек алар қасарып. Берекемен бас қосып, Баймен соғыс ашалық. Туыс кегін алмасақ, Жүрміз қайтіп жан құстап?! Айдағанға көнетін Кетпейік біз мал құсап!» Қанағаттың бұл сөзін Құптады сүртіп қос көзін. Бар жылқышы кеуде ұрды, Келтірмек боп бір кезін. Тұрсын олар кектеніп, Жылқы отардан жөткеліп. Жанқылышпен сайысып, Айқасқанша бет келіп. Тауға барып келейін, Жалғыз үй жайын білейін. Бишән менен ұл-қыздың Халін сөйлеп берейін.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Тас үңгірде жалғыз үй, Тартты тауда зарлы күй. Жалғыз сиыр медеуі, Қар астында болды қи. Қыстан әзер өткенде, Келген кезде көктемге, Ана, бала бозарып, Құр сүлдері жеткенде. Болды лайсаң жер беті, Сай-саладан сел кетті. Толды арналар аң-құсқа, Айдын шалқар көл беті. Тау көшіп, тас құлады, Жыныс орман сұлады. Үрейлі үндер тау іші, Құқай құлақ тұнады. Барлық жерді басты сел, Төбелерден асты сел. Тас үңгірін Бишәннің Кенет келген жапты сел. Бас көтермей жастықтан, Дәрмені жоқ аштықтан. Бишәнді кетті сел жұтып, «Тамақ» құйып балшықтан. Жан далбаса алысып, Апатқа қарсы қарысып, Әлбатыр мен Күлән жүр Толқындармен қағысып. Құлазып тау тынғанда, Құзғын шулайт құз-жалда. Қасқыр өліп қыратта, Жаңғырыққан құздар да.

хикаялық дастандар Екеуі де аш қалып, Жеді құсты бассалып. Әлбатыр мен Күлән жүр Сел тұнбасын ақтарып. Сарқып күшті бойдағы, Ойылса да қолдары. Тұнба жардың түбінен Тапты ананы, қоймады. Ардақты ана ақ маңдай, Қолаң шашы мақпалдай. Ұл-қызына (көзі ашық) Мейір төніп жатқандай. Солған жүзі ашаңдай, Әжімсіз өң жасаңдай. Соқса жүрек, ұл-қызын Кеудесіне басардай. Ана мейірі жанға азық, Ақ сүтіне қанған лық. Аймалап өскен ұл мен қыз Жоқтады ұзақ зар қағып. Тау жаңғырта зарлады, Көзден жасы парлады. Секілді еді аққан бұл Денедегі қандары. Талықсыды, келді еске, Бола ма енді көнбеске. Қырық бесте қиылып, Кетті-ау ана келмеске. Мейірінен ананың Жоқ қой енді қанарың. Тағы талай жол басып, Ойды екеуі табанын.

БӨКЕН ЖАРҒАҚ Ананы олар арқалап, Әлі құрып, шаршап-ақ, Зиратқа әзер жеткізді. Мұңға батты барша алап. Жатыр зират жаурап бәр, Өксігендей аруақтар. Құшақ жайып жер ана, Иілгендей тау-қатпар. Қойылды ана арулап, Зират дөңді бауырлап. Көңіл суып, көз ісіп, Қайтты екеуі ауырлап. Маңдайдан сор арылмас, Болды аға-қарындас. Әлемдегі жарлылар Осыларман тағдырлас. Тау да селден тазарған, Аман қалып ажалдан, Бала жігіт Әлбатыр Сүйегі сом жаралған. Жиырмада жасы бар, Қыр гүліндей ашылар. Қарақат көз, қыр мұрын, Қою қара қасы бар. Бидай өңді түсі бар, Жолбарыстай күші бар. Аң ауласа, құс атса, Таң қалдырар ісі бар. Әлбатырмен тетелі, Зерек туған жетелі. Қарындасы Күләннің Толған айдай бет-өңі.

хикаялық дастандар Жасы биыл он жеті, Хор қызындай келбеті. Мінезі бар жібектей, Бар ішінде көп дерті. Ақылды, әрі ойлы еді, Дәл орташа бойлы еді. Сүйегіне сүзілген Көрген жанның көздері. Сағынды олар әкені, (Ұқпаған әлі қатерді). Көріп мауқын басуға Таудай тірек—дәт еді. (Қашан хабар жетеді), Ақыл қосты екеуі. Тайсап тұрып тау жаққа, Болды жер үй мекені. Әкесі аман оралса, Бас бір жерде бола алса, Ана сөзін ақтамақ, Жанқылыштан кек алса. Жасау үшін тіршілік Еңбектенді құлшынып. Беттен-тастан ойды үй, Бір жаз бойы түртініп. Мекен етіп тау жақты, Шарлар кең аумақты. Шатқалдардан аң аулап, Садақ атып жан бақты. Аң терісі жарғақты Киім етіп тән жапты. Күркесінде тынықты, Кезіп келіп жан-жақты.