С. Омаровқа
Жақсы екен сенің Отаның,
Келісті өлке, кең көңіл.
Ұмытпайды екен Сейтжанын,

Ұмытса да ұлы кейде бір.
Әлі тұр сонау көк қақпа —
Волисполком мекені.
Белгілі ғой айт-айтпа

Туған жер, шіркін, не екені.
Әлде бір ыстық сезіммен
Қараймын ұзақ мен-дағы
Үнсіз де үлкен көзіңмен

Қараушы едің сен-дағы:
Қаңылтыр шілтер — көп әйнек
Шағылар күнге екінді.

Шақырған өзің секілді.
Атбасар десе, ол жерден
Шыққандар еске түспей ме?
Аға едің ардақ көз көрген

Секілді жақын іш жейде.
Кешуін болса маған бер,
Еркелей қалдым жайша бір.
Дегендей саған туған жер:

«Келіп те кетіп қойса бір!»
* * *

Соқты боран,
«Соқты» деген жай сөз ол.
Көз алдында көрінбейді созған қол.
Аппақ болып шыға келер әп-сәтте

Қара асфальттан қасқитып-ақ салған жол.
Әп-әдемі-ақ шығып еді жаңа күн,
Жарқыратып оттай қызыл шанағын.
Соқты боран.

Содыр сойқан қолымен
Жапты барып жақсы күннің жанарын.
Бұлт дегенің
Бұған салсаң — сөз емес,

Түн бе дерсің,
Түннің тағы өзі емес.
Жан-жағына дөп-дөңгелек мұз қатқан
Көзің дағы әшейіндегі көз емес.

Мықты болсаң,
Дәл осындай шақта бір
Кетпек болып,
Жолаушылап, атқа мін.

Ал біз кеттік
Ортасымен достардың!
Ойламай да,
Ойлап тағы бас қамын.

Машиналар
Керуендей тізілген,
Зымырайды бір-бірінің ізімен.
Бара жатыр адам, боран алысып

Атбасардың алыс жота, түзімен.
Неге шықтық?
Күтті бізді енді не!?
Тағдырымызды сынағымыз келді ме?

Уақытымызды сынағымыз келді ме?
Күшімізді сынағымыз келді ме?
Болса болар!
«Көрдік, - дедік, -шыдап бір».

Алдағы әр он шақырымда трактор.
Әлсін-әлсін дауыс естіліп ауамен
Целиноград халімізді сұрап тұр.
Адам — боран,

Боран-адам алысқан.
Ақтүнекте екі бірдей арыстан
Минут сайын тұмсықтары түйісіп,
Көкке шапшып, қары талып қарысқан.

Секілді бір болды ғажап,
Сол күні!
Шеке шертіп ішкі қанның толқыны.
«Ойпырым!» деп отырдық біз тым-тырыс.

Басылмады табиғаттың жойқыны.
-Ештеме емес, сабырыңа ерік бер,
Таңсық емес бізге мұндай желіктер,
Mінe осылай туады егін жаздағы,

Mінe осылай туар бізде ерліктер! —
Дейді маған құрдас басшы сөзі әзіл,
(Менің күлкім келіп тұрған жоқ әзір!)
Мұздан сауыт киіп алған машина

Тым күштірек шығар еді жыр сонша! —
Дейді тағы ол, мен басымды изеймін,
Есілдертім, — қалды алда жол қанша!»
Алты сағат ақырып соққан манадан,

Тартты боран қолын біздің жағадан.
Өз ыстығын алып шығып жолшыбай,
Шығарып сап тұрды туыс бар адам.
О, Атбасар, жібергің-ақ келмеді-ау,

Тілінді алып боран да жол бермеді-ау,
Осыншама көңіліңді көрген соң
Болмас енді бізде де өкпе, сенде дау!
Целиноград ұқсап сүйгіш анаға,

Қарауменен көзі талды далаға.
Ақ боранда ылғи қара «волгамен»
Жүйткіп кіріп келе жаттық қалаға!

Қостанай, айналайын ауаңнан мен,
Жаныма әсер етпес баламнан кем.
Сол үшін сонша жерден ұшып келіп,
Татамын дос ұсынған тағам-дәмнен.

Жолы алыс Алматы мен екі араның,
Екеуі екі шеті сахараның.
Сағынам сағат сайын өзіңді мен,
Қалайша ол мезгілде жете аламын?

Білмейді жақын жүрген қадіріңді
Мен болсам сарқып біттім сабырымды.
Алысқа шашыраған, арман бар ма,
Сағынсаң сен де осылай әр ұлыңды!

Жарықтық жатыр екен Тобыл тасып,
Толқыны баяғыдай көбік шашып.
Сүйеді Қостанайдың қос бүйірін
Баладай ерке тотай тиіп, қашьп.

Қиналдым бір әлсіздік жасап алып,
Көзіме еріксізден жас оралып.
Сан жылдар еске түсті-ау самсап бәрі,
О, шіркін, кісі едік қой осы аралық!

Жә, жетер, назы ғой бұл бір перзенттің,
Жанымды сені көріп бір тебіренттім.
Алыста сағынатын жан болмаса,
Деген бар «ел де жетім, жер де жетім».

Тұра қап егін шетінде
Қолыма алдым бір сабақ,
Ып-ыстық сәуле бетінде
Толысқан екен күн санап.

Уысқа салып уқалап,
Ұшырдым үрлеп қауызын.
Оқуға бетін бір парақ
Алтын дән атты аңыздың.

Мөлдіреп сары моншақтай
Қолымда қалып от табы,
Алақан сайын босатпай,
Сырғанап болып тоқтады.

Үңіліп, көзімді ала алмай,
Ынтыға тұрдым иіскеп,
Сағынтып соққан самалдай
Тарайды тәтті иіс кеп.

Бейнеттен туған ақ перзент
Зейнеттің аты осы ма ед?!
Алтын дән бойын тұр кернеп
Адамнан жұққан қасиет.

Табиғат әмір істемек,
Сипат пен сипат алмасып.
Өтеміз солай біз, демек,
Туған жерменен жалғасып.

Өтеміз, солай, күні-түні
Өсудің заңын алға ұстап,
Төгілсе, қайта өнетін
Бір уыс сонау дәнге ұқсап.

Теңіз де теңіз сары ала
Жел құшағы жетпеген
Теңіз құсы шағала
Ол да кесіп өтпеген.

Аспан асты-ақ толқын
Ал қимылда, ел-дана!
Соны төкпей сақтайтын,
Жинайтын да сен ғана!

Сенің ғана бірлігің,
Іскерлігің бір сенің,
Сенің ғана тірлігің,
Жерге біткен мұнша егін!

Қашанда өзің ұлы істі
Басқарар да, туғызар.
Кең жаралған ырысты
Кең маңдай ғана сиғызар.

Сенің еңбек – бағында
Ай-қарауыл, Күн — күзет!
Керек болған шағында
Түнді дағы күндіз ет!

Күз — күрес те, жаз - майдан,
Миллиард қолда бір тұрсын.
Жеңіс келіп мәз-мәйрам
Ғажап бақыт күн тусын!

Таң ата көрдің бе сен Көкшетауды,
Дейтіндей бұлтсыз аспан жұпар жауды,
Хош иіс жан-жағыңды қоршап алып,
Секілді ақ шымылдық қыздың аулы.

Көтеріп самал саусақ сәл билетіп,
Сәбидей құшағында әлдилетіп,
Көлденең көк бесікке бөлеп салып,
Көрмеген рахатқа жаныңды ертіп.

Жарықтық әкетеді-ау есінді алып,
Таулардың көкше мұнар көшін бағып,
Солармен қалқып қатар ұшқандайсың
Құс болып, адам деген есім қалып.

Бәрі — көк, жерің де — көк, көгің де көк
Орманың, көлің де - көк, шөбің де көк.
Теп-тегіс көк дүниенің ортасында
Сенің де көк болмасқа жөнің де жоқ.

Ақ таңның аясында Көкшені кер,
Арудың алпысы айдын, сексені көл.
Аспанның жерге түскен балалары
Секілді, сәл тұрады-ау сескеніп ол.

Ал сонда алтын табақ күн дөңгелеп,
Көргендей нақ туысын көл еркелеп.
Сағынып, шопылдасып сүйіскендей
Сүйкімді құлағыңа бір үн келед.

Басында Көкшетаудың күн тыныстап,
«Демалып жатайыншы бір дұрыстап!»
Дегендей көк кемерге көп бөгеліп,
Тұрады ұзақ балқып, тым-тырыс қап.

Көк бұлттан жарастырып бөркін киіп,
Денесі Көкшетауға еркін тиіп,
Есіл күн ерке қыздай тұрар бір сәт
Ернінің ұшыменен ептеп сүйіп. —

Содан соң есін жиып рахаттан,
«Ал, жолым, енді көктен жыраққа аттан!-
Дегендей қызыл күйме, күрең атпен
Күн сері жез қоңырау сыңғырлатқан.

Ал, Көкше, жаңғырыққан көк сарайдай,
Тұрады сол дыбыстан босай алмай.
Айналып шыға алмайсың құшағынан
Сен-дағы бақыт тапқан босағандай.

Таң ата Көкшетаудың сәнін көр сен,
Сары ала самсай біткен дәнін көр сен.
Кетесің тау Көкшеге тәрік қылып
Қызықтың өзге керген бәрін де сен.

Тау Көкше, тамаша едің не деген сен,
Осы күй, осы түрмен кеудеме енсең,
Көтеріп, Көкшетаудай жақсы өлкемді
Арман жоқ жер бетімен дөңгеленсем!

Сарыарқа жерге қойған елдің аты,
Бір сөзде ата қазақ махаббаты,
Болжаған болашағын сан ғасырға
Даланың данышпаны — дана қарты.

Сап-сары, сары алтынмен туысқандай
Малынып маржан дәнге тұрыс қандай!
Жетеді көк жиекке көзін талып,
Арада егіннен бос қуыс қалмай!

Теп-тегіс жер алтынмен қапталғандай,
Сан ғасыр бұзылмастан сақталғандай,
Комбайн бір шетінен тіліп алып,
Жүйткиді олжасына мақтанғандай.

Шашау жоқ шебер қолмен қиған шауып.
Ер анау ел ырысын жиған шашпай,
Бұл жерде молшылықтың оты маздап,
Адамнан адам бақыт қызғанбастай.

Отанның сары қазаны бұрқ-бұрқ қайнап,
Орнаған осы араға ошақ сайлап,
Бас қосқан барлық ұлттың өкілдері
Сыйласқан бірін-бірі «Ағатайлап».

Бәрінің олжасы ортақ, алары бір,
Еститін қуанышты хабары бір
Атқан таң, шыққан күнге, туған айға
Артатын мақсаты мен арманы бір.

Дәл солай ұлы астықты ұлы халық
Ұласып жатыр қолмен жиып алып.
Көк Нұра, Тобыл, Торғай, Есіл, Ертіс
Ойнайды күн нұрымен күліп ағып.

Жарасқан күміс толқын алтын қырға,
Баптанып байтақ дала балқып нұрға
Қақ жарып қара өзендей ағады асфальт
Шақырып жолаушыны шарқ ұруға.

Мыңдаған шақырымдар қалады артта,
Қайрылып мұрша бермей қарамаққа,
Қол бұлғап алтын сабақ бидайымен
Шығарып Жетісуға салады Арқа!

Жетесің бауырыңа, туысыңа
Керемет тыныс қосып тынысыңа,
Сонан соң түсінде де шаттанасың,
Толассыз туған жердің ырысына!

Алатау, тағы саған қарап қалдым,
Бармысың барқыт мінез, қарақтарым.
Көктемнің періштесі, көк еркесі
Аққудың сағындым ғой қанаттарын.

Сорғалап содан сұлу ән келетін,
Ән келіп, жан шіркінге әл беретін.
Суықтан аман қалған нәзік талдай
Еркелеп, есіл шабыт тербелетін.

Сол кезде бар сүйегім балқып менің,
Ойламай бұл дүниенің артық-кемін,
Бақ-дәулет баяғыдан дос секілді,
Патшадай пәрменімен шалқып көңілім.

Шаншылып аспан, жердің арасымен
Жастықтың қолға түспес ауасымен
Дем алып, дертке дауа табушы ем мен
Адамның әсем туған баласымен.

О, көктем, әулиемсің неткен менің
Жасымнан аяладың көп тербедің,
Жанымды қырықта да қоймай тыныш,
Атылған нажағайдай от бергенің.

Дариға, табиғатта сен болмасаң,
Қырылар ақын біткен әлде қашан,
Дүние ақынымен әсем шығар,
Оларсыз қалар дейсің онда не сән?!

Тұрмасаң жылында бір жайнап келіп,
Туымды тас төбеме байлап беріп,
Тұрмыстың ұйқы-тұйқы дауылында
Қаңғып-ақ кетер едім қаңбақ болып.

Дәурен ғой аяқ жерде, бас көктегі,
Сен барда адам түгіл тас көктеді,
Жаныңды кісі қылған, бала қылған
Жаса, сен, туған жердің жас көктемі.

Таң азанда таласып арай-күнмен,
Алматының үстінен қараймын мен.
Бауыры шаң-шаң бұлттар тауға көшіп,
Көрінеді көшелер талай жүрген.

Тазарады астана таң құшақтап,
Әсемдігін елендей мәңгі сақтап,
Атылады аспанға ақ фонтандар,
Жуынады жапырақтар тер бұршақтап.

Дымқыл асфальт төсінен бу шығарып,
Жағалауда арықтар шым-шым ағып,
Сопаң етіп бұрыштан бір машина
Су дөңгелек сырғиды сусыл қағып.

Оянады қос аққу сол дыбыстан,
Көкті жайлап түсінде самғап ұшқан,
Басын сілкіп, өңіне өкінгендей,
Тауы қайтып, талықсып сан дауыстан.

«Қайырлы таң!» деген сез саңқ ете қап,
Үлкен алаң алады бойын жинап,
Бас поштаның сағаты алтыны ұрып,
Радиодан ағады күй құлдилап.

Ал содан соң Алматы дүріл қағып,
Терезеңнен сан дыбыс кіріп алып,
Тіршіліктің асығыс асау қолы
Төсегіңнен тұрғызар жұлып алып.

Сонда мен де балконнан ішке беттеп,
Тастап алып шампаннан кішкене ептеп,
Алтын тамшы мұздаған қанды қозғап,
Ақынға да азырақ күш керек! — деп.

Отырамын қиялдың күймесіне,
Жаңа естіген жаңғыртып күйді есіме,
Жақсы астана көңілге қайта орнайды,
Қоймайтұғын бір жайсаң сүймесіңе.

Бас айналған еңбектің қарқынынан,
Білек қызып, кеуде ысып, алқынып жан,
Зырылдаған тірліктің доңғалағы
Адам күшін бойына тартып жылдам.

Қалмаймын деп қарқыннан әсте мен де,
Күннің езі кеп тұрып тас төбеңде,
Жұмысшыдай қалжырап, дем сағынып,
Алыс кетпей, құлайды Қаскелеңге.

Бірте-бірте баяулап сойқан қарқын
Үйді-үйіне аяндап тарқар халқың.
Биік-биік крандар көкке қарап,
Ыстық бетон төменде тартар салқын.

Сағынса да үй ішін сабыр сақтай,
Сан дүкеннен дәм жинап дамыл таппай,
Автобустан төгілген адам бейне
Ақдорбадан шашылған бауырсақтай.

Сәлден кейін жабылып ымырт жетіп,
Әр терезе көз ашар жылт-жылт етіп.
Қуаныштың әр үйден үні естілер,
От басының қазаны бүлк-бүлк етіп.

Сонда тағы қараймын мен биіктен,
Алтын теңіз Алматы көз сүрінткен.
Сол теңізге қарғымақ болып тұрған
Айнымайды Көктөбе жез киіктен.

Теледидар — қос айдар мұнарасы
Сол оттардың секілді бір ағасы.
Көрінеді көк жасыл сәуле болып
Үлестірген әр үйге сыбағасы.

Айқай, шіркін, Алматы түнде қандай!
Көз құмары қарайсың мүлде қанбай.
Өз ажарын астана отты сезбен
Жұлдыздардан асырып жырлағандай.

Күндіз мұнда жұмсаған мыңдар күшін.
Күндер өзі игеріп жылдар ісін
Алатаудың қойнында жақсы астана.
Мәңгі осылай жарқырап тұрмақ үшін!

* * *
Алматыда «Ауыл1» бар
Көктөбенің басында.
Ағайын бар, бауыр бар

Кеп жұлдыздың қасында.
Түнде көрсең сағыныш
Сап-сары ала от жаққандай,
Күндіз көрсең ағылыс,

Адам су боп аққандай.
Төбеде аспан анық көк,
Төңірегің мақпалдай,
Ауылына барып кеп,

Мәз болып жұрт жатқандай.
Шаңқан аппақ отаулар
Шаңқай түсте жайнаған;
Қарағай бас қарт таулар

Кісідей ат байлаған.
Мұны тапқан расында,
Жомарт еді ой қандай,
Алматының басына

Сурет іліп қойғандай!
Керемет қой жолдағы
Жүр! — деп дабыл ұрғандай.
Елегізимін мен-дағы,

Атым сыртта тұрғандай.
Не бір рақат ой кешіп,
Жұмбақ сырға батасың,
Алды-артыңмен сөйлесіп,

Өліп, қурап құлаған жапырақтың
Денесінде ойнайды жарқырап күн.
Ең соңғы рет аймалап нұр тіршілік,
Жөнелтпекші астына топырақтың.

Дәл осындай, о ғажап, адам-дағы,
Таусылғанда дүниеден тағам-дәмі.
Өз перзенті болған соң, бұл табиғат
Бөліп-жарып қарамас оған-дағы!

* * *
Туу қате, туған соң өлу дұрыс,
Бір қате мен бір дұрыс күнде ұрыс.
Ешбір қате жасамау — біздің мақсат,

Күнде осымен өтеді барлық жұмыс.
Көп қатеден тұратын тірлік кәдік,
Шегінеміз қатерді біліп қалып,
Ол бәрі бір айналып табары хақ,

Сүрінгендей жап-жақсы жүріп барып.
Ең үлкені қатенің өліп кету,
Одан бергі қатеге еш жоқ кешу,
«Анау сөйтті, е, бәсе, сөйтер болар!»

Пенделердің кәсібі «Шоқ-шоқ!» десу.
Кешірімсіз, дүние кең болар ма?!
Кең деп айту білгенге жөн болар ма?
Кешірер деп дүниеге келіп қалып,

Ылғи қате жасаған пенде оңар ма?
* * *
Жолдастар, тарылтпайық кең дүниені,
Бер дейсің бұдан артық енді нені?

Ел тыныш, құт-береке, ырыс қолда,
Кешегі алыс бақыт келді бері.
«Күндерде бұдан жаман тойға барған»
Дегенге жетті мезгіл ойланар жан.

Алқынған қуаныш қуып қайран жүрек.
Қайтесің, дем алсын да, ол-дағы адам!
Әмәнда көп бар жерде біз де бармыз,
Несіне несібені қызғанамыз.

Ұзақ жыл зорға соққан бақытты үйді
Бақпасақ сыйламасақ, бұзып алармыз.
* * *
Күзгі орманның көрдің бе тыныштығын,

Түннің жайған күн ерітіп күміс шығын,
Аман тұрған жапырақтар шүкір айтып,
Аз кезінде сақтаған туыстығын?!
Тыңдап қалсаң олар да жылайтындай,

Құдіретінен бір тілек сұрайтындай,
Ал орманға қарасаң, тіл қатпайды
Артистері тараған театрдай.
Ақырындап жылжисың әсте тынбай,

Аяғыңмен тыныштықты басатындай,
Алтын қойма секілді сары жапырақ,
Сол алтынды қозғасаң, шашатындай.
Сыры жұмбақ күзгі орман, расында,

Ойға батып қайтасың, барасың да,
Тұрғандайсың орманда, өзің-дағы
Жаңару мен тозудың арасында.
* * *

Көйлегіңді тастағалы
Тұрсың ба сен, ақ қайың?
Жаңа дәурен бастағалы
Тұрсың ба сен, ақ қайың?

Күзді желге басынды иіп,
Күрсінбе сен, ақ қайың,
Түсінде әсем шашың жиып,
Жүрсің бе сен, ақ қайың?

Үндемейсің, е, досым-ай,
Мұң оралтып маған да...
Дәурені өтсе, дәл осылай
Үндемей ме адам да?

* * *
Жердің бәрі күп-күрең
Күз бе мынау?
Сары шашақ, түк кілем,

Үзбелі бау.
Күн ыстығы басылып,
Суыған нан
Секілденіп, жас иісі

Мұрын жарған.
Көңілде бір тоқшылық
Орын теуіп,
Бәрін орған көпшілік,

Бәрін сеуіп.
О, жарықтық, күз деген
Осы екен-ау!
Қалың жұрттың іздеген

Досы екен-ау!
Дүниедегі ең ыстық
Еңбек болса,
Күзде соны бөлістік

Ел боп сонша!
Күзді өз басым жамандап,
Көрген емен,
Жас жапырақ, самал бақ

Өлгенімен.
Күзде еңбекке ылайық,
Кенелгенбіз,
Күзге көрік сыйлайық

Өлеңнен біз.
* * *
Ойлап тұрсаң келтірер күлкіңді жұрт,
Жүргендері белгісіз кім-кімді ұғып.

Баптайтынын қайтерсің кейде әдейі
Ақ жабулап жабыны сүйкімді ғып.
Күнде жарыс қайда бар жүйрік озған?
Бапшыл байғұс күй тілеп, ғұмыр тозған.

Оны әлдилеп, құндауға уақыт жоқ,
Жабы жақсы өңмендеп тізгін созған.
Соны оздырып, мақтанып отырған жөн,
Күпсіп күлкі жарасып антұрғанмен.

Оның жабы екені есінде жоқ,
Оқа зерлеп жан-жағын толтырғанмен.
Сипай қамшы, сып-сидаң сыпайылық,
«Амал қайсы қойған соң құдай ұлық?» —

Ақталғаны осылай бәрінің де,
Білмегенсіп әшейін біле тұрып.
Батуашыл бәрі әзір қор қылмаққа,
Әуре болма сөз арнап зор мұратқа,

Балаң қолы жетер деп айту қиын
Атаң қолы баптаған арғымаққа.
Ұсақшылдық көп кәсіп етек алып,
Қара толқын ішінде кете барып,

Қайран өнер қызығын көрсете алмай,
Жарар еді жүрмесең текке қалып.
* * *

Ол сөзіңе мәз болар ақымақ қана.
Ең болмаса ақымақ болмайын да...

Бауырым, бұл кәсіптен
(Бірді бірге айтақтап күн кешірткен)
Етік майлап отыру көп артық қой!
Кетті анау сөз айтпай төніп барып,

Жалт бұрылып, бір тасты теуіп қалып.
Ал орманда өз қалпын бұзбай терек:
«Біз қайтер ек, дегендей, — біз қайтер ек?..
* * *

Алғашқы түтін — жылылық иісі,
Ауылдан шығып, аспанға беттеп,
Осы ғой дерлік күздің бір ісі,
Ағайын жатыр қыс қамын реттеп.

Тартады дала, саябыр маңай,
Кешегі қауырт қимылдан қайтып,
Қусырар ептеп ноябрь солай,
Үкімін қыстың жып-жылдам айтып.

Дүркіреп бір жыл өтпекші тағы
Құлақта қалып жаңғырық үні.
Жақсылық жағы, өкініш табы
Есінде сайрап, бал ғұмыр күні..

Сыртыңды қарып шыдатар емес.
Ішіміз маздап, жылытып алау,
Жастық шақ жайлы шертейік кеңес.
Шәугімге аздап ет тастап жібер,

Бүлкілдей берсін тәп-тәтті, шіркін.
Не болып кетті жап-жақсы жігер,
Тиылып әсем әп-сәтте-ақ күлкің.
Алтайы ішік айқара тастап,

Айтшы бір әзіл, жеңеше-ау, маған!
Кеп-кеше ғана ару ең асқақ
Киіктен балғын денесі аумаған!
Өзің бір сүйген түйдей жас қыздың

Айтқызып арман, ағызып жасты.
Алысқа кетпей, ырысқа біздің
Ағаға келгені қандай-ақ жақсы!
Іштегі дертті бір-бірлеп жойып,

Анда-санда бір үрлеп қойып,
Кетесің қараған көзге бір тойып,
Кетесің асқан етке бір тойып.
* * *

Құндамауға құнығып алған кісі,
Жақсы деген ұғыммен болмайды ісі.
Өзін-өзі күйттеген күйбеңшіл жан,
Алар ақы, ас тамақ бар қайғысы,

Өзі байсып, барсынып жүргенімен
Оның өмірін адамның аяйды іші.
Естімейтін, көрмейтін қабілетпен
Қаруланып, ол бәрін жарып өткен.

Жан қинамай зеріккен сау денеге
Қабат-қабат май біткен қалың етпен.
Бүгінгіге тайсалмай билік айтар
Баяғыда бір жиған мәліметпен.

* * *
«Ол да керек!» — дейді екен бір философ,
Мақұлдаған жансынып, мысқыл қосып,
Қай әрекет болса да, бәрі дұрыс

Ешкім ренжіп жатпайтын, ешкім шошып.
«Осыныкі дұрыс-ау» — деймін кейде,
Құбылысқа, шаттанбай, кейімей де,
Жанын салқын ұстайтын мұздатқышта,

Құпиясын ашардай кейін елге.
Ұзақ жасау әдісін тапты ма әлде,
Ол да бір кез тіресіп бақты ма әлде,
Өмір-тұрмыс қаруын сындырған соң,

Қолын жайып, көкке мұң шақты ма әлде?!
Содан жаны мұқалып, қайтты ма ақыл,
Көрінгеннің бәрі де болып мақұл?
«Ол да керек, ондай да болады» — деп,

Арамызда қалдырды тосын нақыл.
* * *
Мақтаймын деп, кей-кейде даттап алған,
Біздің жұмыс қиын-ау көп қамалдан!

Ұстара ғой қайран сөз, сәл қылт етсе
Дұшпан түгіл, алады дос жағаңнан.
Ол да үкімі күрделі тіршіліктің,
«Құбылыстың сырларын мінсіз ұқтым»

Десең-дағы күнде бір жұмбақ сайлап,
Көбейеді жалғанның тылсымы тым.
Бәлкім, осы шығар-ау өмір деген,
Күресінің шет-шегі көрінбеген.

Бейқам күнді жанын көп аңсағанмен,
Іссіздіктен жерің жоқ жерінбеген.
* * *
«Ол да керек!» — дейді екен бір философ,

Мақұлдаған жансынып, мысқыл қосып,
Қай әрекет болса да, бәрі дұрыс
Ешкім ренжіп жатпайтын, ешкім шошып.
«Осыныкі дұрыс-ау» — деймін кейде,

Құбылысқа, шаттанбай, кейімей де,
Жанын салқын ұстайтын мұздатқышта,
Құпиясын ашардай кейін елге.
Ұзақ жасау әдісін тапты ма әлде,

Ол да бір кез тіресіп бақты ма әлде,
Өмір-тұрмыс қаруын сындырған соң,
Қолын жайып, көкке мұң шақты ма әлде?!
Содан жаны мұқалып, қайтты ма ақыл,

Көрінгеннің бәрі де болып мақұл?
«Ол да керек, ондай да болады» — деп,
Арамызда қалдырды тосын нақыл.
* * *

...Көп ойларға тартады күз жетелеп,
Ой ырқына көнбейді сөз еркелеп.
Назды ырғақ, сазды әуен, ой жайлауға
Келіп тұрған кездер-ай өзі ентелеп.

Жастық еркін не десе жарасар, — деп
Шықты қазір үлкенге таласар дерт.
Жартасты ұрған толқындай тауы қайтып,
Ол да тынар «Қой жаным, қоя сал!» деп.

Бәрі солай, таңы жоқ, дүниенің,
Бәрі кезек, сүйінер, күйінерің.
Уақыт қолы сындырса оп-оңай-ақ
Ертең сорлы болмағы бүгінгі ерің.

* * *
Қазақ өлең жазбаған жас шағында,
Айналам деп бақ дәулет бас бағуға.
Бала шәкірт, сөзіме сен нанбасаң,

Тарихына болады көз салуға.
Бұқар, Мұрат, Шортанбай, Шал Марабай,
Омар, Нұржан, Әубәкір, Заңғар Абай,
Дүниенің ойларын жинап әуел,

Ғибрат - нақыл қозғаған содан былай.
Жаңа шықты шешендер таңдай қатып,
Ит көйлегін тоздырып болмай жатып.
Көпке жарар сөз айту оңай емес.

Көп құбылыс көкейге қонбай жатып.
Нені көрдің, соншама өңмендейтін?
Нені білдің соншама мен-мендейтін?
Өз басыңа қасиет бітпеген жан

Қасиет айтып, қасіреттен кімді емдейтін
* * *
Толған сайын, о ғажап, жас кемелге,
«Әуселеңді, ағайын бас дегенге!

Көңіл көнбей көп уақыт тулағанмен,
Тартқылайды табиғат тас тереңге.
Ойын-сауық, думан-той жалаулы күн,
Алтын жүген, күміс ер, аяулы күн,

Сері жүрек, сүйгіш жан, құмар сезім,
Арман екен саған да қарау бүгін!
«Неге керек жігітке жай денсаулық,
Болмаған соң бойында бір асаулық!»

Деп жаныңнан су жаңа заң шығарып,
Бір кісідей қиқуға біз де салдық.
Не қамалды жүруші ек бұзып, шіркін,
Деп қоятын үлкендер «Бұзық шіркін!»

Сен көрмеген өмірде бір қыз болып,
Енді өтеді қасыңнан қызық шіркін.
Енді ғана қимылың болып әнтек,
Еркелігің ұғылмай босқа кетпек.

Ұлғайғанда өсекшіл, жұрт кінәмшіл,
Кеше салар кеңпейіл жоқ қой еркек.
Сұлу көрсе бір кезде көзі ойнаған,
Аңшылықты алдымен өзі ойлаған.

Серілері қартайса болар сопы,
Адымыңды аштырмай «қой-қойлаған».
Қызық екен, дүние, тағаты жоқ,
Қызықтығы сап-салқын, рақаты жоқ.

Бүгініне мәз болған адамдайсың
Ертең ішер қолында ауқаты жоқ.
Дүние жұмбақ, аңғармас пенде түгін,
Қайран жастық, білінбес кем-кетігің.

Қолда қалған жастықтан жалғыз қазық
Сол қазыққа ілініп мен де тұрмын.
* * *
Қараңғы тас қабағын түйіп аспан,

Күндізге сондай түспен түн ұласқан.
Жұп-жұмсақ ақ алақан қар түседі
Сұлудай үнсіз ғана сыбырласқан.
Асқар тау тағы қалғып жан әлдилеп,

Жатқандай ұйқыда да жаһан билеп,
Жалғыз-ақ анадайда жол бойында
Бұзады тыныштықты адам сөйлеп.

Соларға-ақ әмірлігін жүргізе алмай,
Қалады қайсар көңілі жасып тау да.
Айнала жарық дүние сөніп әбден,
Қариядай қайрат қайтып қалып әлден,

Дүние түн күштіге бас иеді,
Ол қайтсын ерегісін палуанмен.
Тек қана махаббатшыл жастар анау,
Ойда жоқ тыным іздеу, баспаналау,

Оларға айналаның бәрі жарық,
Жандары жан-жағына шашқан алау.
О, шіркін, кеуде толса махаббатпен,
Байлықпен, ісің болмай атақ-даңқпен.

Күнде ерлік жасап жүрер шақтарың-ай,
Жүрегің ыңқ демей-ақ дәл салмақпен
* * *
Қазіргі сұлу тұлға, көркем ұрпақ,

Көзіңе сүйсінемін ерке бұлтақ.
Ал бізге ерік бермей өмір дауыл
Өтті ғой басымыздан ерте бұрқап.
Әлжуаз тұлғамызда бар әлсіздік,

Әсері талғажаулық, тағамсыздық.
Сүйекке сіңіп кеткен сонау ызғар
Азырақ күн бұлттанса шығады ызғып,
Азырақ мұң басады сонда бойды,

Ойналмай балалықтың қалған ойыны,
Жалғанбай еркеліктің аяқ жағы,
Еріксіз шақырады қайдағы ойды.
Көз жұмып, көңілінде қайта көріп,

«Кел, күнім, сағындым» — деп айта беріп,
Ілезде оянасың, басың шайқап,
Шын келмей есіл жастық, жорта келіп.
Бұл күнде аға атанып, жолға басшы,

Бір кезде өмір дәмі болған ащы.
Дембелше тапал бойлы осы ұрпақтың
Тұрғаны алдарында қандай жақсы.
Жақсы деп, жақсы қарап қолдағыға,

Көз салып оң жағыңа, сол жағыңа,
Бұл күнгі аман ұрпақ, әсем толқын,
Солардың жанын ұқсаң болғаны да!
* * *

Есік пенен төр — егіз,
Жүрсек тағы бөлмелеп,
Бірте-бірте келеміз
Біз де төрге өрмелеп.

Жастары үлкен жұрт өзге,
Орналасса екен, — деп,
Отырушы ек бір кезде
Босағаны мекендеп.

Қайда да артық ер бағы,
Білетін жұрт бас сынай,
Жақсы екенсің сен-дағы
Сыпайы еткен жастық-ай!

Жылда жылжып бір орын
Өзгелерге табыстап,
Біз барамыз көз көрім,
Босағадан алыстап.

Дей алмайсың, бас тартам,
Деп тұрған соң: «Сіз, «Сіз», Сіз».
Өмір деген дастарқан,
Ортасында біз жүрміз.

Жаспен терді аларсың,
Жас жинаған бұйым ғой.
Жаспен алған сол терді
Баспен ұстау қиын ғой!

* * *
Жүрмейді еркелесіп бізбен өмір,
Кей кезде күңгірт тартар күздей көңіл,
Үнемі жақсылықты аңсағанмен,

Болмайды басқан сайын із де жеңіл.
Бұл өлең айнасы ғой жан дегеннің,
Ылғи да бақыт құшып, дәндеген кім?
Бәрі де құбылыстың адамға тән,

Орны жоқ әсіре қызыл сәндегеннің.
Ақынның айтары әділ ой болғасын,
Тұрмыстың тандап жүрсің қай балғасын.
Әркімнің ауызының дәмін іздеп

Еш ақын білесің ғой жыр жазбасын.
Несі бар күзді жазса май айында,
Ой салып көктем сүйгіш ағайынға!
Әр мезгіл әр көңілдің күйті басқа,

Ен салып жырға тұмар тағайын ба?
Не жетсін жаның еріп шын айтқанға,
Қарамас дұрыс пікір кім айтқанға.
Өзінің қорасынан шықпай жатып

Кім сенер жеті жұртқа сын айтқанға?
Сондықтан жақсы досым, шам шығарма
Көңілден күзде тамған тамшыларға.
Қан сонар қанша айтқанмен болар дұрыс

(поэма)
Профессор Кәмила Досқызы Өтегеноваға

Сәске түс. Июльдің бір балбыраған
Күні еді, ыстық, сәуле жамыраған.
Қаз-қатар ақ теректің саясымен
Ағылған Алматыда қалың адам.

Кім келді, кім кетті! деп білу қиын,
Секілді сарқылмайтын ұлы жиын.
Сан сапар сапырылған тұрмыс толқын,
Толтырған есік пен төр — Тірлік үйін.

Бәрі сау, көрінеді, бәрі де аман,
Бәрінің көзі жоқтай дамылдаған,
Еш кісі үйде отырып қалмағандай,
Еш адам секілденер ауырмаған.

Еш шығын болмағандай, толық бәрі,
Жөнелген бас изесіп жолыққаны,
Қаратпас алды-артыңа бір жылдамдық,
Секілді жойқын жүріс жорықтағы.

Ғажап қой үлкен қала қозғалысы,
Өмірдің білінбейтін көзге ағысы!
Үлгіріп, бірдеме істеп тындырғандай
Тек мынау жылдамдықтан озған кісі.

Болмайды уақыттан озбайынша,
Тірлікті тірлікпенен созбайынша.
Көп қой ондай қал ада еңбеккерлер,
Көретін көңіл тоқтап, көз қайырылса,

Солардың бірі менің — жырым бүгін,
Мезгілдің түріп тастап шымылдығын,
Жымиып маған қарап тұр ол қазір,
«Білер деп сырымды кім, шынымды кім?»

Сәске түс... Аурухана... зәулім... жарық,
Жарыққа зар болғандар болсын қарық.
Дегендей, сәуле толы кең бөлмелер
Адамның қабағы мен қасын бағып.

Шап-шағын бір кабинет, оңаша, аулақ,
Әйнектен жомарт күннің нұры саулап,
Түсіп тұр жұқа перде арасымен,
Сәл ғана жел үрлесе қиыс аунап.

Ал, міне, кірді иесі кабинеттің,
Жап-жаңа күшін жеңіп ауыр дерттің.
Қажыған жанарымен жайлап қана,
Бір шолды үйдегінің бәрін де еркін.

Содан соң ақ желеңін шешіп іліп,
Шаршаған саусақтарын кесілдіріп,
Аса бір ұқыппенен жуды-дағы,
Отырды диванға кеп, көзін жұмып.

...Сергіді профессор сәл дем алып,
Әлі де екі беті бал-бұл жанып.
Мойылдай қара көзі сұлу екен,
Түбінен от шыққандай жалынданып.

Сол отта тоқсан сезім тоғысқандай,
Ала алмай бірін-бірі соғысқандай.
Қаталдық мейрімділік, ақылдылық, —
Сен санап мүмкін емес тауысқандай.

Сәл ғана қара шашқа қылау түскен,
Алысып ажал деген мылқау күшпен.
Қайраттың қалың біткен арқасында
Бойына бола алмаған жылдар үстем.

Қимылын құрыш дене басқарғандай,
Шыл-шымыр, жұмыр алмас тас жарғандай,
Жүрегі тәуекелшіл, сенімі нық,
Жан тату әлдеқашан дос болғандай.

Қарады ол жан-жағына, көңіл хош бір,
Алдында терезенің тұрды қос гүл.
Ерекше өмірдегі қуанышы —
Қашаннан жан секілді гүлмен дос бұл.

Жайнайды күн нұрымен екі шоқтай,
Алқызыл райхандар өрт құшақтай,
Немесе арманымен өтіп кетіп,
Аяғы гүлге айналған жастық шақтай.

«Япыр-ау, жоқ еді ғой таңертеңнен,
Бұларды бүгін біреу тағы әкелген!
Айналдым, алда, менің достарым-ай,
Бір бақыт маған-дағы әл әперген!»

Деді ол іштен, қуанып бар көңілден,
Сөйлескендей әлде адам, әлде гүлмен.
Қолға алғанда екі хат түсті сырғып,
Құшағында гүлдермен бірге жүрген.

«Көңіл-ай! Көніл деген жан ба едің, сен,
Адамзат жаралғаннан бар ма едің, сен?
Сен әлде жүрек ісі — сезім бе едің,
Дәт, қуат, шабыт, рух, әл ме едің, сен?

Әйтеуір, көңіл сұрап көрінгеннен,
Жатамыз, алғаш сәлем берілгеннен.
Адамды ұстап тұрған алтын тірек,
Сол деген арылмаймын сенімнен мен.

Сенім де — сол көңілдің бір шыбығы,
Көңілмен байланысты тіршілігі,
Көңілдің күндіз, түндей екі беті —
Адамның я күлуі, күрсінуі.

Біреудің біреу кетсе жығып туын,
Біреудің біреу алар жұлып мұңын,
Қырсық та, қайырым да — адам ісі,
Әмірі өмір деген бір мықтының.

Ал, өмір тәтті жақсы, жаманға да,
Жан бермей, алысамыз соған бола.
Өзінен жаманмын деп, кісі безбес
Ойлайды керекпін деп қоғамға о да.

Осылай өмір заңы, тірлік қамы,
Жүректің тоқтамайтын жүйткіп қаны.
Қос қолдап айрылмасқа тіресеміз,
Сырғанақ өмір деген бір тұтқаны.

Сол өмір деп қалғанда «Енді кетем»
«Мен саған болысамын, елдік етем»,
Дейтіндей жан бар ма деп жаутаңдайсың,
Тарылып дүние деген кең бір мекен.

Мысалы, сау денеңді дерт мен деді,
Шыбықтай балғын едің көктемдегі,
Бар еді өңкей сәби армандарың,
Жүректе әлдилеген көптен бері.

Бар еді аппақ адал мақсаттарың,
Қызықтың қақпасының ашпақ бәрін,
Ай нұрын, күн сәулесін, дүние шуын,
Кетуге ыңғайланса тастап тәнің.

Азғырып, ажал десе: «Кел, тыныс тап!
Жаның да ол дүниеде еркін ұшпақ!»
Соңғы рет сонда әлемге бір қарасаң,
Ақырғы үміт арқан шетін ұстап.

Ал сонда, ақ киімді бір періштең,
Сағынып, сақтаушыңдай күткен іштен,
Ілінсе жанарыңның ұшына кеп,
Үңілсе күлімсіреп, төніп үстен.

Үміттің маңдайынан Сенім сипап,
Талықсып рахатпен сен ұйықтап,
Оянсаң белгісіз бір мерзімнен соң,
Манағы тас құшақтан серіліп қап.

Бойыңнан бөлінгендей бір ғаламат,
Жатқандай жаңа туып күнге қарап,
Жыбырлап әлсіз қанат кірпіктерің,
Өңіңе тіршіліктің нұры тарап.

Қайтадан сенім қолы сені әлдилеп,
Секіріп, алақайлап, көңіл билеп,
Шаттық пен Разылық араласып,
Өзіңмен өзің сөйлеп сәл күбірлеп.

Әлі де қайда екенің білмей бірақ,
Әйтеуір ақ босаға, үйден, жырақ,
Сезесің жатқаныңды, сезесің де,
Кетесің тағы ұйқыға жай қалжырап.

Келесі оянғанда кемел тірлік,
Санаға сәуле беріп «Жеңіп тындық!»
Деген бір салтанатты хабар айтар,
Есте жоқ болған айқас, өткен сұмдық.

Тек қана ақ қанатты сол періштең,
Тағы да күлімсіреп төнген үстен.
«Профессор...» дегенін әзер шығып,
Сарқып айтып жатасын өңгені іштен.

Тіл жетпейтін ризалық орнап саған,
«Ақырғы рет мені де қорғапты адам,
Шіркін, адам, бауырым, жан туысым,
Қайтіп саған алғысты арнап бағам?

Қайтіп саған жеткізем сол алғысты,
Жеткізетін кім бермек маған күшті.
Сен бересің, оны да сен бересің.
Адам күшін жаратқан қоғам күші!

Ризамын мен саған, туған Отан,
Алғысымды алдымен саған айтам.
Қымбаттатып қойған сен тірлігімді,
Сенсің маған шыққан күн, ағарған таң!»

Деп жатасың сайрап сен ұзақ іштен,
Профессор жымиып тұрады үстен,
Тұрады үстен жарқырап ажары оның,
Адам тілі жетпейтін қуанышпен.

«Шіркін, дәрігер қорғаушым, арашашым,
Нендей күшті теңеуге жарасасың.
Сен әйелсің, профессор, анасың, сен,
Мен де анамын, төгілген қара шашым.

Мен де анамын төгілген мейірімім,
Бар күшімен ризамын пейілімнің,
Бар көңілімен ризамын балаларымның,
Бар тілегімен ризамын жан-жарымның!

Сенсің менің әулием, жарықтығым,
Сен сыйладың әлемнің жарық күнін.
Сенің үлкен жүрегін аман болсын,
Ақ тілегім, айтарым анық бүгін!

Сенің жолың бақытқа сайраған жол,
Жан екенмін жарықтан сыбағам мол.
Абыройлы елімнің профессоры,
Жақсы қызы қазақтың сен аман бол!

Көңіл-ай! Көңіл деген жан ба едің сен!
Екі туған көзімде бар ма едің сен?
Ал бар болсаң, білін сен қорғаушыма,
Сүйінген де, сүйенген дәрменім сен.

Шіркін, біздің ақындар, қайдасыңдар?!
Мынау ерлік күшіне жалғасыңдар!
Менің отты сезімім, жан-күйімді
Сендер ғана жеткізіп айтасыңдар!

Қараңдаршы жүзіме сәл шыдап бір,
Қуаныштан көз жасым тамшылап тұр,
Өтінемін, дәрігердің өр еңбегін
Жазыңдаршы, бауырлар, жақсылап бір?

Ал әзірге, Апатай, қолың бер сен,
Ақ қағазға тым еркін ойымды өрсем,
Осы менің қолымнан бар келгені,
Анда-санда бір оқып көңіл бөлсең!

Мен барайын мақтанып перзентіме,
Бақытымның бесігін тербетуге.
Осынау күшті жүрекпен, махаббатпен
Маздап жанып жүріңіз жер бетінде!»

«Бес айдан соң бірінші рет
Жаздым өлең Сізге арнап,
Күнім қайта күлімсіреп,
Қайта шықты қызғалдақ.

Ол қызғалдақ көңілім еді,
Қурауына аз қалған.
Ол қызғалдақ өмірім еді,
Қирауына аз қалған.

Қалай ғана тебіренбейін,
Жүрегімді қолға ұстап,
Басымды ием жерге дейін,
Доктор сізді алғыстап,

Профессор ризамын мен,
Жақсы өмірге Сіз барсыз!
Тағы жайнап жаным күлген,
Қасіретсіз, ызғарсыз!

Неткен жомарт жүрегіңіз.
Неткен нұрлы қолыңыз.
Қорғаушым ба ең, кім едіңіз,
Мұнша жарық жолыңыз?!

Қансыраған көкірегімді,
Қайғы бұлтын жамылып,
Сұп-сұр болған өрт реңімді,
Реніштен шағылып.

Ысып-қайнап алған миды,
Бас сүйекті балқытып.
Қажып-шаршап қалған күйді,
Запыран жұтып, зар тұтып.

Есіл өлең, ақындықты,
Қаламынан безінген,
Серілікті, сақилықты,
Қайта келмес сезінген.

Бәрін бәрін, жан апатай,
Бердің қайтып өзіме.
Аман қалған жан қалқатай,
Жарқ етті ғой көзіме!

Махаббатты көп жырлап ем,
Тиді ғой бір сауабы.
Үмітімді солдырмап ем,
Тез келді ғой жауабы.

Ананы да мен едім ғой
Ел аузында ән еткен.
Өзім де бір пенде едім ғой
Жақсылықты дәметкен!

Не айтайын мен, рахмет, апа,
Жақсы қызы қазақтың,
Енді өленді жазам қайта,
Ауыр ойдан азатпын!»

«Қайтсын-ай!» — деді балқып профессор,
Бір ана, айтыпты ғой бір әке сыр.
Қос тағдыр сөйлеп кетті кезегімен,
Сөйлеткен өмір деген мұрат есіл!»

Есімде, әйел еді алдыңғы адам,
Отызға жаңа кіріп жалындаған,
Адал жар, аппақ сәби баласы бар,
Оларды сағаты жоқ сағынбаған.

Жаутандап, жар сығалап, көп әйнектен,
Кісіден сәлем айтып өткен-кеткен...
Төменде, аула ішінде балапаны,
Секіріп ойнаушы еді дөңгелекпен.

Ойында ол сәбидің қауіп қайдан,
Жүгірген шарлап жүрек, жалықпай жан.
Тек қана әкесіне танданады,
Мамасын бір жат үйге салып қойған.

Оларды көруші едім күн санап мен,
Аналық жүрек жібіп, жұмсап-ақ мен,
Қайтадан бекінуші ем өзіме ұрсып,
Күні ертең кездесетін сын сағатпен.

Мыңдаған операция кешіп қолдан,
Десем де үйреншікті кәсіп болған.
Тұсында әр тағдырдың бір тебіреніп,
Қазақша өкпе, шіркін, өшіп болған.

Оларды ешкімге айтып мұнданбайсың,
Дәрігердің салты солай — сыр жаймайсың.
Ал егер әр адамың аман қалса,
Өзің де аман қалып тұрғандайсың.

Ол әйел естіп едім жас ғалым деп,
Еңбегін енді жаза бастады деп,
Еңбектің ең үлкені семьясы ғой,
Асатын алда талай асқары көп.

Жан сырын жазған екен жасы егіліп,
Осылай өсер сенім, өсер үміт,
Жетеді маған соның мерейі де
Тірліктің сапарында жүрсе күліп.

Ал мынау еді жалын бір жас ақын,
Тіпті өзі баламмен де құрдас ақын.
«Айтшы апа, жарым аман қала ма?» — деп,
Жаныма күнде келіп сырласатын.

Жылайтын бір мезетте ол еңіреп,
«Ол өлсе, мен де бірге өлемін» — деп,
Ешқандай ерсілігі болмас оның,
Ақынның сезімі әсте тереңірек.

Не керек сүйдім оны өз баламдай,
Алаңсыз ақ сенімін қозғап алмай,
Қалайша ақтап шығам үмітін деп,
Көп жүрдім жарынан да көз жаза алмай.

Міне, енді хат жазыпты маған бүгін,
Бақытын айтып түгел, амандығын.
Солардың шаттығының шұғыласы,
Алдымда мынау күліп тұрған гүлім!

Гүлдер-ай! Ылғи шаршап шыққанда мен,
Алысып ауыр дертті жыққанда мен,
Бұрқырап хош иісің, қарсы аласың,
Талпынып талған қолым тұтқанда әрең.

Содан соң қайта қуат кернеп мені,
Рахат-ау, көңіл бесік тербетпегі!
Адамның адамменен мархабаты,
Адамға адам бақыт бермек тегі!

Осылай өсе берсін адам гүлдеп,
Қадірін тіршіліктің содан білмек.
Адам боп бас изейді мына гүлдер,
Жарқырап, сәлемдесіп аманмын деп!

Жарайды мен атқарған осы міндет,
Тілеймін абыройға толсын күн деп,
Түбінде бір дем алып, арманым жоқ,
Айтса алсам амандықтың досымын! - деп»

Жинақтап, осыны айтып, ойын жылдам,
Профессор тұрды жайлап орынынан,
Қашанғы жауынгердей қадам басты
Қажымас өмір күрес жорығынан.

Білемін, жүгім ауыр бүгін менің,
Уақыт, енді өзіңсің - жүгінгенім,
Көңлімде кеше ғана секілді еді
Желбіреп жалаң көйлек жүгіргенім.

Дала да сәби еді кеше ғана-ақ,
Үстінен тоқтамайтын күн сырғанап,
Ол дағы ауыр тартып есейіпті
Төсіне қала орнатып неше қабат.

Қала не, — мақтанбаса биігімен,
Самсатпай заводтарды үйірімен.
Олар да тік көтеріп тұр аман-сау
Соншама алыптарды иығымен.

Уақыт, мен солайша жүгінді арттым,
Сол жүкпен жыр жолында зырыл қақтым,
Салмағы бәрінен де асып түсті
Екі жыл егіз туған миллиардтың.

Миллиард әкетеді ойды алысқа,
Жүйрік боп шыдасаң да қай жарысқа,
Нар болып, жарасаң да қай сапарға,
Әлеумет, мына жолдың орны басқа.

Жүрек те бұрынғыдай емес батыл,
«Әлі де қабырғаңмен кеңес, батыр»,
Күңкілдеп қояды өстіп ішкі сарай,—
Алдында қайрат сынар белес жатыр.

Тәуекел, тарс буынып тарттым тағы,
Ақынның оң сапарда жоқ бұлтаңы,
Мандайын күнге беріп тұр әнекей
Өлеңнің өзім мінген ақ тұлпары.

Жосылып туған жердің жолын кулап,
Жинайын қанжығама шумақ-шумақ,
Лақтырған қашағанға бұғалықтай
Шыңылдап шиыршық атып түссін зулап.

Ысқыртам асау жырды, алдыма сап,
Жөңкіліп жөнелгендей қалың жасақ,
Мөңіреген адырнаның ауызынан
Ауаға ұшып жатсын алтын масақ.

Ғажайып зымыраудың қысымынан
Үстегі болат сауыт ысып жылдам,
Қақырап ол да жолда түсіп-қалса,
Іштегі өрт тысқа шықса тылсым буған.

Сонда мен ракетадай отқа айналып,
Үн-түнсіз қап-қараңғы көкті жарып,
Ғарышқа балқып жүзіп бара жатсам
Алтын тау миллиардты бетіме алып.

Миллиард— көк пен жерді жалғастырған,
Секілді алып биік алмас қырман,
Баурында сол қырманның бауырым кез боп.
Сан ұлттың сабаздарын жолдас қылған.

Қарсы алса, «Қайран ақын, жеттің бе деп,
Сен неге бізбен болмай, кеттің бөлек? —
Ол сөзге аз қысылып, қызарандап,
Десем мен: «Жетуге де екпін керек!»

Қарасам үсті-басым ызғыған шаң,
«Күткелі сізді қашан, сізді қашан!..»
Деген мәз қалың дауыс арасында
Болды ғой бір азырақ мызғып алсам.

* * *
Басталды соғыс,
Болмаған әсте зор майдан,
Жинамай шөбін,

Желкілдеп шыққан орман дән,
Шалғы-орақтарын
Шалғынға көміп жөнелді
Мен ермін деген

Ауылда тірі қалмай жан.
Ең соңғы ағам
Атына қамшы басарда,
Еліне қарап,

Ең соңғы қырдан асарда,
Еңкейіп қалып,
Бетімнен менің сүйіп ед,
Есімнен менің

Кетпейді сол сәт қашанда.
«Дәмдесу жазсын! —
Жатқызып жерге жау ұрсақ,
Қамықпа, баурым,

Болады ертең ауыл шат!» —
Деді де маған.
Ең соңғы шаңы бұрқ етті...
Көзімде моншақ —

Қолымда жалғыз бауырсақ.
* * *
Қаһарлы күндер..,
Қаршадай мені қасына ап,

Қартайған әжем
Бір үйлі жанды асырап,
Масағын теріп
Қиырда қалған егіннің,

Тамызушы еді
Таңдайға нәрін тамшылап.
Қаһарлы жылдар...
Қатпаған буын —күн жетім,

Атқарып енді
Азамат жігіт міндетін,
Жұмысқа тұрдым,
Ауданның там-тұм азығын

Ай-айға бөліп,
Талонмен беру — қызметім.
О, достар, сондай
Жалғанда болмас ауыр шақ!

Телміріп қарап,
Ашқарақ көздің жауын сап,
Атымды менің
Құрғатпай айтқан минуттар...

Бұлдырлап алдан
Баяғы жалғыз бауырсақ...
* * *
Жеңістің жазы...

«Жеңдік қой!» деген қуаныш,
Көңілге медеу,
Ал бірақ жылап тұрады іш.
Жалаңаш өзек,

Асқазан күйіп әлі де,
Бауырсақ бұлдыр
Армандай болып бір алыс.
Студент күндер.

Жарықтық сол бір қара нан,
Тірлікке тіреу,
Жомарттық жолға жараған.
Бір үзіп алып,

Бір жұтым сумен айдасаң,
Оянып жүрек,
Тамырға қаның тараған.
Сол жүрек кәзір

Жырлауға оны тапты өлең,
Қадірлі сезім,
Қасиетті махаббатпенен.
Бір үзім нан мен

Бір ғана сонау бауырсақ
Дастанға кірді
«Ұмытпау» деген атпенен.
* * *

Қираған, өшкен,
Өртенген, күйген қалалар,
Минадан, доптан
Дал-далы шыққан далалар.

«Жараны жазу» —
Деген бір сөзге сыйып-ақ
Кетті ғой жылдар,
Ерлікке толы-сан айлар.

Сондай-ақ сойқан
Арпалыс соққан от дәуір,
Бейбіт күн шыққан
Бақытты құшқан шақта бір.

«Ұлы Отан соғысы»
Деген сөздерге
Сыйып-ақ қазір
Алаңсыз тұрған жоқ па бір?!

Қашанда халық
Тарихи жайды кешкенде,
Тағдырға сәйкес,
Тарихи сұрақ шешкенде

Талай жыл өтіп,
Бір сөзге оның сиярын
Тап сонда болжап,
Біле де бермес еш пенде.

* * *
Осындай кезең,
Дамуда болар толғақты,
Қуатты милар

Данышпан ойлар болжапты.
Fасырлар бойы
Осынау ұлы сұрақты
Соғыстан өзге

Шешетін құрал болмапты.
Ленин сонда
Тарихи жолға ел бастап:
«Қоғамда мынау

Болмайды қанау, болмас тап,
Сарайын бақыт
Соғады бейбіт жылдармен,
Адамдық аты

Шығады биік сонда асқақ!» —
Дегенде жайнап,
Болашақ ойнап көзінде,
Құлшынып бастап,

Жөнелген ғажап кезінде.
Үлгірмей кетті,
Қапысыз бірақ нұсқады ол,
Партияға арнап,

Өсиет айтқан сөзінде.
Бесжылдықтар...
Аттанды Ленин жолымен,
Қаһарман халық

Құрылыстар салып қолымен,
Адамның жайсаң
Жаңа бір түрін туғызып,
Парасат, ақыл

Биіктеп кеткен ойымен.
Дүрілдеп солай
Азат ел сайран салғанда
Жалғыз-ақ еркін,

Жалғыз-ақ қожа жалғанда,
Ең биік жолмен
Алысқа қонбай барғанда,
Теріскей Мұхит

Мәңгілік мұзын жарғанда —
Тоқтату үшін
Мынау бір ғажап маршты,
Тоқтату үшін

Жеңбей де қоймас жарысты,
Империализм —
Ең күшті жыртқыш-фашизм
Деген бір жауыз

Жағаға келіп жабысты...
* * *
Содан соң бәрі
Айтылды сөздің басында,

Жеңімпаз Отан
Жаңа бір келді асуға...
Қураған шөлдер,
Тандайы кепкен далалар

Жарымай жатты
Жат болып аққан мол суға.
Каналдар қаздық
Ұзыны ай мен күнге тең,

Ормандар ектік
Таратып шашын қырға кең.
Бозбала күнім,
Осынау алып істердің

Куәсі ем мен де,
Қуатын қосқан құрдасы ем.
Партия дейміз,
Партия — ақылды адамдар

Уақыт, қоғам
Өсірген баптап замандар,
Олардың басы
Көтерген ауыр салмақты —

Міндетін күннің,
Мақсатын жылдың қойған дәл.
Партия сан жыл
Ағасы болып солардың,

Отырған ақыл,
Ойларын жұмсап ол әр күн.
Ол кешкен жүкті
Оңай деп тарих айта алмас,

Басында сол бар
Біз өткен даңқты жолдардың...
Қашанда біздер
Ең соңғы жеңісті айтарда,

Боламыз мәжбүр
Тарихты қозғап қайтарға,
Өйткені ол біздің
Ғажайып өсу жолымыз

Симайтын жырсыз
Қатарлап қойған қай санға.
Елу жыл асқан
Өмірі дастан еліммен

Келгем жоқ бірге
Өткізіп жылдар тегін мен,
Куәсі болдым
Талайда асу-кезеңнің

Екі адым алға,
Бір адым кейін шегінген.
Өмірім зырлап
Өтті ғой деп те өкінбен,

Осынша қарқын
Уақыт берген екпінмен,
Өйткені әмән
Жекелеп қумай бақытты

Қалаулы күнге
Халқыммен бірге жеттім мен.
Қалаулы күнге
Жеттім мен бірге халқыммен,

Қуаныш, бақыт,
Кей-кейде үрей қаупыммен,
Айнымай қалам
Сондықтан елдің өзінен

Шапшыған шабыт,
Шабуыл сүйгіш қалпымен.
Советтік Отан
Қашанда қамқор зор аңам,

Туымен тудым,
Туына күнде оранам.
Жырыммен солай
Алып бір шығып серуенге

Тағы да шалқып,
Дастанға қайтып оралам.
Желбіреп биік
Партия тіккен ту алда,

Басталған солай
Шабуыл, шөлге, қуаңға,
Жақсы түс көріп
Жатыр ед Қазақстаным,

Келесі кезең,
Ғажайып кезең туарда...
* * *
Жерім менің — Ұлы жері Қазақтың!

Сен тұрғанда шағын ойдан азатпын.
Сен мәңгісің. Тек мен сенің жүзінді
Ғасыр көмген шаң-тозаңнан тазарттым.
Сан шабуыл жасалғанын білем мен,

Сенің атың өшу үшін әлемнен.
Әлсін-әлсін қару,— сайғақ көтеріп
Келген жаулар қасіретті сәлеммен.
Сен атынды бермеу үшін таластың,

Болмағанда қанды селден толас күн.
Сен өзгеге қызықты деп айтпайды
Мен де тарих көне бетін көп аштым.
Үлкенсін сен. «Үлкендердің жауы үлкен».

«Неге мұның бөліспеген бәрін тең?»
Деп, тарихқа ашуланған талайлар —
Қоқиланып — «Мен үйтем де, мен бүйтем!»
Шыңғыс, Бати қаһарынан кім басым,

Қайран болған көріп дала тұлғасын.
Жер бетінен олар дағы жоқ болды
Халық қолы қақ мандайдан ұрғасын.
«Қазақ жері — қазақтікі қашаннан,

Әр есімі тау мен тасқа қашалған.
Сулары да ән айтады қазақша
Асқар шыңнан, қыр, жотадан бас алған»
Ұлы шындық. Сол шындықты жоғалтпай

Келген тарих — тот баспаған болаттай.
Сол шындықтың мұнарасын көп көздеп
Тентек бастар тек жүрмеген оқ атпай.
Жерім менің — соның бәрін білесің,

Көкрегінде жазулы тұр мың есім.
Жатты бірақ әлі жұмбақ қалпында
Болашақтан алар сенің үлесің...
* * *

Сан қалалар сойқан апат қиратқан,
Сан далалар сау денесін күл жапқан,
Сан сабаздың қаусап қалған орнына
Жан толтырып жаңа туған ұрпақтан.

Көз көрмеген машиналар шығарып,
Дым сезбеген шөлейттерді суарып,
Сан өзеннен теңіз жасап болғанша,
Сан теңізден жаңбыр жасап, бу алып.

Сан құм, саздан, мұнай, фонтан атқанша,
Сан қиырға биік оттар жаққанша,
Спутниктер көктің жүзін шимайлап,
Гагариндер ғарыштан тіл қатқанша.

Қанша жылдар керек болды, е, досым,
Заман біздің ұмытқан жоқ уәдесін.
Бұдан артық Отаныңа не дерсің,
Бұдан артық уақытыңа не дерсің?!

«Бұдан артық енді кезек созбаймыз.
Ал даланы көтереміз қозғаймыз!..»
Деді сонда партиясы Лениннің —
Қайдасыңдар, балғын жігіт, уыздай қыз!?

Қайдасыңдар коммунистер, комсомол,
Сендерменен салынды ерлік қанша жол.
Ал даланың үлкен жолы созылды,
Сол жолменен бас қимылға барша қол!»

... Ия, ұлы жер жатыр еді қозғалмай,
Кеудесінде айтылмаған сөз бардай,
Оған ұлы сөз берудің кезегін
Уақыт өзі бізге дейін созғандай.

Ал манағы күткен кезең басталды!
«Тың» деген сөз жаңғыртты жер, аспаңды,
«Тың анасы — Қазақстан» — бар әлем
Радионың құлағына бас салды.

«Бұл қай өлке
«Бұл қандай ел?» — көп сұрақ.
Талай білгіш айтып жатты топшылап.

Ел еді бір көшпелі,
Жел аударған құм сияқты еспелі.
Соның өзі романтика еді ғой
Ұмтылмайтын сәби күндей естегі.

Қалсын қорғап оны! — деп,
Жатты талай жат пиғылдар жұлынып.
«Тың» деген сөз тың естілді құлаққа,
Таң да болды жақын, жат та жырақта,

«Тың» деген сөз — ол далада бұрын-соң
Түк жоқ еді деген емес, бірақ та.
«Тың» деген сөз — сызу емес тарихты,
Жоқ деу емес — бар боп тұрған халықты.

Қайта соған халық қосып, күш қосып,
Жайнату ол—дала деген алыпты!
Отан үлкен - оған қуат, әл керек,
Астық керек, таусылмайтын нан керек.

Ол астықты еркін егіп тастауға
Кең кеуделі дала керек, жон керек.
Ал далаға өсу керек ғажап бір,
Сол өсуге жаны дайын қазақ тұр.

Ертең соның ұлттық атын аңыз ғып
Барлық әлем айтуына аз-ақ тұр.
Осыны ұғып жеткенінше талайлар
Өткені рас сан уақыт, сан айлар.

Ұлы аттаныс шұғыл бастап жөнеліп,
Болмады кез ондайларға қарайлар.
Жаулар сондай қуыс іздеп тапқанға,
Мәз боп шулап, өрт тұтатып жатқанда,

Құйылды кеп адамдардың тасқыны –
Жаңа орынға жаңа қазық қаққандар.
Ия, тынды оңай ұққан жоқ ешкім,
Қиындығын бұл керемет зор істің.

Талайлардың қатесін де дұрысын,
Уақыт, өзің жақсы ұғуға болыстың!.

Жаз еді жайсаң...
Июльдің аяқ кезі еді.
Керемет ұзақ
Келді бір сапар кезегі

Ап-ашық күндер
Көк егін бойын көтеріп,
Аспанның өзі
Астықтың исін сезеді

«Торғайдан шығып,
Қостанай келіп есен-сау,
Асфальтті қуып,
Алдымды орап

Көкшетау,
Құлдилап төмен,
Келесі кезек Ақмола,
Ал одан әрі

Қарағанды ұзап кетпес-ау!
Каналды бойлап,
Павлодар шалқып қайтадан,
Ертістен өтіп,

Арғыда беттен айтсам ән,
Семейге келіп,
Серуен сәтін қызықтап,
Аягөз беттеп,

Жетісу ассам ал содан!»
Маршрут осы –
Өлеңге жайлап түсірген,
Машина-көлік,

Қобалжып қоям ішімнен.
Қасымда Бақыт,
Қасымда серік ұлым бар,
Мынау бір жолдың

Қиынын ол да түсінген.
Арманым —
Арқа
Бойымен сан күн зыр қақсам,

Атақты Тыңның
Кескінін көріп бір қайтсам.
Самолетпен де,
Поездармен де жол шектім,

Көзің де тоқтап
Үлгірмес олар тым шапшаң.
Ал солай тарттым.
Қазықты қақтым

Торғайдан,
Ризық дәмім,
Шашылды наным шалғайдан,
Жалықпай бізге

Болды да тұрды күн серік,
Біресе арттан,
Біресе қарап маңдайдан.
Белгілі бұрын

Қостанай бес жүз шақырым.
Соған кеп біттік
Сөткелік жолдың ақырын.
Не көрдім сонда?

Көкпеңбек егін — бар дала.
Жанарым талып
Қарадым саған жарты күн.
Қасымда балам

Деймін —
бұл байтақ.
Көр енді көзбен
«Тың» деген сөздің не екенін.

Ауызбен оны
Екінің бірі күнде айтад!
Деймін де оған
Кетемін өзім сан ойға,

Осынау жолмен
Аптада жетіп Торғайға.
Боз,
көде,

жусан,
Өлеңнен өзге көрмеуші ем,—
Ал мына сурет
Келеді миға қонбай да.

Қонбаса, қайтсын,
Кесілген егін көкпеңбек,
Сөйлейді дала —
Өзгеріп солай кеткем — деп,

Қиырда қалып,
Өңкей бір аппақ қалалар,
Шақырар бізді —
Егінді кешіп кел-кел — деп.

Отау боп кеше
Бөлінген менің
Торғайым,
Ол жайлы дастан

Басқа бір жолы толғайын.
Ал мынау тұста
Атақты
Аманкелді бар

Соған бір сәлем
Сырттай да болса жолдайын.
Аманкелді десем —
Бұрынғы

Аманкелді емес,
Жап-жас бұл жігіт
Атағы одан кем де емес,
Егін боп толқып

Шайқалды оның қолымен
Кешегі батыр
Дүбірлете жортқан дөң-белес.
Кеудеде жайнап

Жұлдыздың алтын белгісі,
Секілді өзі
Даланың жүйке, нервісі,
Жолаушым, сенің

Көргенде көзің тоятын
Жаңа бір Торғай,
Жаңа күн Аманкелдісі.
Еңкебай қарттың

Еңсегей туған баласы,
Жаурыны жалпақ
Жарасар соған даласы, —
Сілтей бер, солай,

Сілтеуіңе жететін
Сенікі бүгін
Есіл мен Торғай арасы!
Ал анау қырда

Атақты қала Қостанай,
Қос элеватор
Секілді бейне қос сарай,
Қанатын жайған

Тобылдан тартқан тас көпір
Өткізер жеңіл
Жамырап келсең, жасқамай
Сары алтын күзде

Үстімен соның түйдектеп,
Миллион пудтар
Қозғалып маңғаз күнде өтпек,
Қостанай сабаз, —

Тыңның ең үлкен ордасы,
Отырар ма едім
Оңаша сені суреттеп!
Ал қазір сапар,

Сапарда болмас аялдау.
Сыбағаң бөлек,
Айтылмас әсте саған дау.
Аман бол енді!

Алдымда төрт жүз шақырым,
Арқаның тәжі —
Күтіп тұр бізді Көкшетау!
Пай, пай, пай, шіркін,

Жарықтық Арақарағай,
Саяңа бізді
Қарық қып дана анадай,
Өсіріп ең ғой,

Тоқтамай саған болар ма,
Ал, түстік, балам,
Дастарханыңа тағам жай!
Қостанай наны!

Қанымда жүрген бөлшегің,
Қадірінді айтып
Тауысам ба екем мен сенің!
Сонау бір күнде

Хош иіс аппақ бөлкенді
Баурыма қысып,
Иегімді артып жеуші едім.
Қақ жарып тілсем

Бармақтай тесіктеріңнен
Жерімнің даусын
Жаңылмай есіткенмін мен.
Саусақтың ұшы

Кетті ғой тағы шымырлап,
Қайран бір қолды
Сағынта кешіккенімнен!
... — Тағы да егін...

Егіннен егін... көп егін,
Көз болжап әсте
Көріп те болмас келемін.
Облыс, аудан,

Сан совхоздың есімін
Қағылған баған,
Жазудан ғана көремін.
Айтпақшы мынау

Қараған совхоз астырттан,
Кешегі жаз да
Қалаған тауды астықтан,
Дейтіндей бәсе:

«Құлашы мұның мұнша кең!»
Осында біздің
Демеев батыр Жансұлтан.
Ойпыр-ай, кілең

Батырлар туған алқаптар,
Кешегі дала
Арқасы жауыр, ақ қаптал!
Қолымен алтын

Уыстап шашқан серілер,
Жолына күміс
Тастаған төсеп жомарттар!
«Жансұлтан, бауырым,

Ғафуды бұл жол ғафу ет!
Әрине, әзір
Бір шәугім шай мен бір асым ет.
Көңілдің алтын

Жібіндей бейне шумақтап,
Осынау қырдан
Лақтырдым саған «Рахмет!»
Ол рас, бір төл,

Бір жылы туған құрдас ек,
Асығыс жолға
Бола алмай қалды бұл да сеп.
Балаңмен бірге

Батырлық құрып күн сайын,
Жемісін еңбек
Жап-жалпақ мынау қырға сеп!»
Зырлайды асфальт

Даланы жасыл қақ жарып,
Спидометр
Жүздеген цифр аударып,
Жеткізбейді егін,

Алдырмай демін көліктің
Біз содан бері
Қаншама сағат зауладық.
Танданады ұлым:

Ол адамдарды
Қай жерден көрсе болады,
Егіннен басқа
Көзіңе түк те түспеген?

Бар жерден жақсы танисың,
Сіңірген олар
Бойына мынау дән исін.
Көрінген жолда

Жағалай аппақ қалалар,
Бәрінде соның
Замандас, құрдас, танысың.
Дән өсу үшін

Жан өсу керек, біл, балам,
Әр жанның мұнда
Өмірі тарих, бір ғалам.
Сен туған жылы

Басталған Тыңның дастанын
Өзіңдей сәби
Іңгәлап жатып тындаған.
Олардың қыста

Шатырда туған талайы,
Вагонда, қыстау,
Тақырда туған талайы.
Күздегі жаңбыр

Құрғатпай жуып жөргегін,
Әреңдеп оны
Кептірген көктем, май айы.
Осынау байтақ

Далада қазір сан ұлт бар,
Тарихи іске
Тағдырын қосқан халықтар.
Алғашқы кезде

Жатырқап елді, даланы
Талай да табан
Тайып та берген жәйіт бар.
Уақыт етіп,

Жыл кеткен сайын орнығып,
Заманның өзі
Нұсқаған айқын жолды ұғып.
Жылдардың жомарт

Жемісін қолмен құшақтап.
Саналы тәртіп
Сабаға қайтып толды жұрт.
Сондағы туған

Өзіңмен құрдас ұландар,
Даланың бүгін
Үстінде ұшқан қырандар,
Даланың бүгін

Төсінде тозаң көтеріп,
Алады астық,
Аузыңда ант пен ұран бар.
Кінә жоқ саған

Оқисың қиыр шалғайда,
Жүруің мүмкін
Дәл бұған назар салмай да,
Әдейі алып

Шықтым мен бүгін сапарға,
Ұқсын да жаның,
Қанықсын көзің сондайға.
Қарайсың, әне,

Қара бір көзің таңырқап,
Талтүсте мынау
Тандайың кеуіп шаңырқап,
Аңызақ, аяз

Жылдарда бекіп қанаты
Өскелең тыңнан
Өсті бір солай жаңа ұрпақ.
Олардан қазір

Сұрасаң қайда тудың? - деп, -
Береді жауап:

Әнекей ғажап,
Көрмесең сенбес танданып,
Мінекей саған
Тындағы тың ұлт, тың халық!

«Тың» деген солай,
Тек ғана болмай молшылық,
Толғақты талай
Мәселе басы мол шығып, —

Мұншама ғажап
Даланың болашағына
Жатқан бұл кезі
Жағалай тарау жол шығып.

Алдымен «Достық»
Дегенді мықтап тудырды ол,
Түсінбес, күдік
Көңілдің кірін жудырды ол.

Дәл осы тұстан
Дақ салам деген аямай
Жалалы жау мен
Дұшпанның сағын сындырды ол.

Қазақтың жері —
Достықтың алып бесігі,
Достықтың аты —
Бар туған сәби есімі,

Қолдары емес,
Қандары бірге қосылған
Ағайын бәрі
Ашулы жатқан есігі!

Осыны ұқ, балам,
«Тың» деген кезде тыңдап қап,
Даланда мынау
Қалалар өссе, ну қаптап.

Қайраткер, іскер
Ұрпақтар өссе өзіндей
Шығатын елдің
Үмітін асқақ күнде ақтап.

«Тың» деген солай,
Біз үшін алып бір дәуір,
Дәуірде ірі
Тұлғалар тумақ кіл тәуір.

Орнына ұсақ
Күншілдік, ғайбат, өсектің
Келетін болмақ
Парасат,

ақыл, мол сабыр...
Тындайды балам,
Зырлайды асфальт қара көк,
Ыстыққа сая

Соқты бір самал жаңа кеп.
Көкшенің шыңы
Көк жасыл қамқа жамылып
Дегендей болды:

«Жолаушы, маған соға кет!»
...Түн еді барқыт,
Түбінде жаттық Көкшенің,
Далада қонып,

Көкшеде қонып көрсе кім.
Рахатын өзі
Айтпай-ақ сезер дүниенің
Түс көрем жатып

Жастанып жатып көк шөбін.
... Сары алтын дала.
Сарыарқа теңіз — көл-көсір,
Өсірсең егін

Осындай байтақ жерге өсір!
Маржанға толы
Сыңғырлап күміс сабақтар
Айтады әсем

Айдарын бұлғап желге сыр.
Құйылған халық
Мыңдаған дізбек составтан,
Студент, әскер

Арқаға қарай көш тартқан.
Даланы басты
Машина тұтас бұлттай боп,
Комбайн қаптап

Атандай мойнын көкке асқан.
СССР - қалмай
Жорыққа шыққан секілді,
Ашылды майдан,

Азамат халық жең түрді,
Алдыңғы жақта
Айтулы қамал-миллиард,
Жағалай жалау,

Қадаған тудан жел тұрды.
Ал, кәне, солай
Басталды байтақ бір жорық,
Жарқырап жан-жақ

Түні — күн, күні — түн болып.
Жиырма төрт сағат
Қас қағымға да тұрмастан.
Апталар өзін

Санатуға да мұң болып.
Даланың мұндай
Үздіксіз сөйлеп кеткенін,
Көз жұмды талай

Көрмеген әсте көкте күн.
Көз жұмған кезде,
Көл-көсір жауын сарқырап,
Жиғызбай әлек

Адамның қолдан еккенін.
Қарамай соған,
Қаһарман халық қайтпастан,
Тозаңын беттің

Кірпіктің шаңын қақпастан,
Қаптатты-ай келіп
Тұс-тұстан алтын тауларды
Байлыққа, бақыт

Барлыққа байтақ қақпа ашқан.
Бауырлас халық
Ерлері түгел қауышқан,
Жиналып келіп,

Қиырдан не бір алыстан
Мереке-жеңіс
Туларын көкке көтерген,
Оянып кеттім:

«Миллиард!» деген дауыстан.
Бұл кезде Көкше
Иыққа күнді қондырып,
Болашақ барып,

Қайтқандай ол да жол жүріп.
Жайдары ғана
Жақсылап қарап тұр екен
Жолаушы бізге

Жатқан бір атын шалдырып.
Баламды қайдам,
Тәуір-ақ тыныс алыппын,
Бүгінгі түспен

Ертеңге бір-ақ барыппын.
Естуім анық —
Осы бір тұста совхозы
Ертеңгі батыр Кенжетай Рамазановтың.

Көкшені Біржан
Әнменен басқа көтерген,
Ыбрай ақын
Өлеңнен жайдай от өрген,

Ал одан біраз
Араға жылдар салып кеп
Қадірлі Мәлік
Батырлық атын әперген.

Көкше едің ғой, сен
Шіркін де сабаз Көкшем-ай!
Өлке едің ғой, сен
Аруға жомарт, ерге бай,

Ердің де атын,
Елдің де атын шығарар
Бүгінгі үміт
Өзінде жатыр Кенжетай!

Содан соң тағы...
Тағы да жалпақ көк егін,
Мен енді заулап
Ақмола беттен келемін.

Земля целинная»,— деп
Жазықта шырқап
Ұлым да созады өлеңін.
Мен болсам әлгі

Ғажап бір түсті сарқа алмай,
Жол бойы созып
Шұбатып келем арқандай.
Бұлғайды қолын

Трактордың үстінен
Дауыстап бізге
Далада туған Дарқанбай.
Ағады асфальт

Доңғалақ тисе аңырап,
Тездіктен мынау
Кетердей кәзір жанып-ақ.
Ғаламат шәһар

Ғажайып шапшаң салынған
Бұлдырлап көзде
Қалады Целиноград.
Бақытты қала!

Өскенің Тыңның арқасы,
Айдары биік
Арқаның нағыз ортасы,
Салындың үлкен

Достықтың шебер қолымен,
Сондықтан сенің
Үйіңнің берік әр тасы.
Болды ғой онда

Игілік бәрі сен тілер,
Басында жүрді
Өнерін салып ел түгел.
Қозғаман небір

Ойлардын түзу-қисығын...
Тарих өзі
Орнына бәрін келтірер.
Михаил Довжик –

Алғашқы тыңда ардагер,
Сен білмес мұнда
Қалған бір жазық бар ма жер,
Қайда екен кәзір

Сен қаққан қазық сондағы,
Айнымай сан жыл,
Мызғымай тыңда қалған ер.
Есімде бәрі

Балаң бір жап-жас жігіт ең,
Тұл бойың толы
Арман ең, әсем үміт ең,
Айқайлап тыңға

Алаңкөз келген талайдың,
Тақиясын құмға
Толтырып бердің жығып сен.
Сен адам едің

Туысың жақсы жайсаң жан,
Әуелден саған
Мына тың мықты ой салған.
Еңбекпен өстің,

Адамдық атың және өсті,
Қиындық шақтан
Көзің жоқ әсте тайсалған.
Сен әсем жаздың

Тыңныңда өмірбаянын,
Шындығын биік,
Аяулы сырын, аянын,
Сен алғашқы

Ақыны тыңның шығарсың, —
Қосылып саған,
Қолымды жырға қоямын.
Қадірлі Миша,

Лайықсың дара дастанға,
Ерсі емес жазу
Атынды биік аспанға,
Жасырман сырды

Әлі де сендей көп керек,
Ғажайып жандар
Ғажайып Қазақстанға!
Маңдайға біздің

Шежіресі болу жазылған,
Жерім жоқ қалған
Сезіммен жұртты мәз қылған...
...Тағы да егін...

Жарықтық егін зымыратып
Каналға келдік
Кеп-кеше ғана қазылған.
«Қарағанды — Ертіс».

Ғажап-ау бұл да байқасаң!
Төгілді мұнда
Адамның тері қанша сан!
Қайнады мұнда

Күні-түн тынбай қанша еңбек.
Аспанның жүзін
Көмді ғой дейсің қанша шаң!
Осының бәрі

Отанның күшті бейнесі,
Тыныштық түнде
Тынбастан құлаш сермесі!
Осының бәрі —

Ғажайып сенің адымың
Алыпша басқан
Алып бір байтақ жерде осы!
Шексіз бір Тынды

Көтеріп ерлік істесең,
Сүйеніп бақтың
Осындай алып күшке, сен.
Бір-бірін қолдап

Дәлелдеп жатқан биіктер
Соларды көріп
Аласа болма, әсте, сен!
Қашанда, досым,

Далада кешкен ой тәтті,
Кетесің кезіп,
Аралап миың байтақты.
Қайран да жердің

Қасиетіне не жетсін,
Бесігіңді де
Анаңнан бұрын шайқапты.
Павлодар, Семей,

Аягөз, Талдықорғаннан,
Нелер де асу
Өзеннен, судан жолдардан,
Айтып та жатсаң,

Жазып та жатсаң таусылмас
Көңілде, көзде
Тамаша әсер мол қалған.
Солардың мықты

Анасы сонау — Ұлы егін
Арқадан тартып,
Жетісу созған жиегін.
Солардың барлық

Иесі — Қазақстаным,
Қазақтың ұлы —
Өзім де соған иемін.
Оқушым созып

Кеттің ғой деме, сен маған,
Жолымды менің
Өмірдің өзі жалғаған.
Сенемін саған

Жолымды қысқарт демессің,
Тың сөзім, жырым,
Тыңға деп сақтап арнаған.
Жиырма жыл бүгін,

Дәуренім шалқып озғалы,
Қазақтың жері
Атағын биік созғалы
Бір соның ақын

Куәсі болсам дәл бүгін
Сонікі асыл
Мендегі жыр мен сөз бәрі!

... Таң еді мынау.
Алматы туға бөленген.
Азаннан тұрып,
Алаңға беттеп келем мен.

Елу бес жасар
Октябрь кірген шақта бір.
Сөйлеуім керек
Сол жерден тұрып өлеңмен.

Келемін жүріп
Кеудеге жұмбақ күш біткен,
Адамдай алдан
Аса бір тығыз іс күткен.

Сөйлеуім керек
Ал қызыл тулар үстінен,
Сөйлеуім керек
Ақындық, комунистікпен.

Ойымда қайнап
Басымнан кешкен күн елес,
Көзімде ойнап
Талайдан тосқан бір белес.

Сөйлеуім керек,
Бұл кезге дейін айтқаным
Секілді маған
Қасында мұның түк емес.

Тулайды жүрек
Басылмай әлек кеудемде,
Мұндайда басқа
Керемет сөздер келген бе?

Тебініп келіп,
Шегініп кеткен секілді
Шабыттың аты
Келтірмей қамшы сермеуге.

... Басталды парад.
Алаңның төсі солқылдап,
Мұхиттай жиі
Жағаны соғып, толқындап.

Саңқылдап ұран,
Ауаны тіліп «Уралар»
Ыдырап содан
Көшеді биік бұлт тулап.

Шымырлап, қайнап,
Шымырлап, қайнап, сәл тынып.
Тасып бір алаң
Кетеді қайта шарқ ұрып.

Жатқандай бейне
Салмағы түпте парадтың
Секілді бәрі
Жол ашқан соған қалт тұрып.

Алаң сол шақта,
Шынында сәл-сәл
Трибунадан оң жақта
Келеді екен

Ғажайып үлкен нан жүзіп,
Қайысады алаң,
Шыдамай мынау салмаққа.
О, ғажап, сонда

Халықтың көрдім шаттығын,
Осы ғой менің
Сөйлейтін сөзім тап бүгін.
Көргендей болып

Алғаш бір жердің бақытын
Қиырдан сонау
Тесіле қарап қапты күн.
Кеудемнен сонда,

Ағыл да тегіл сөз кетті.
Миымда шапшаң
Тақырып басын өзгертті.
«Миллиард» — деген

Сағыныш сөзден басталды ол.
(Басталды дағы
дастанды мынау тездетті!)
* * *

Азат күш, ақ ниетке бөленсе адам,
Туады құдірет пен өнер содан!
Сен соның айғағысың — Алтын астық,
Миллиард Далабай ұлы сәлем саған!

«Миллиард. Қазақстан. Жетпіс екі»
Рапорт ат шаптырым екі шеті.
Ашық ел аспанында жүзді жайнап
Секілді жарқ-жұрқ етіп ердің серті.

Не деген қуаныш еді, досым, мынау!
Қуаныш—теңіз болып жосылдың-ау!
Тау болып тақиянды көкке тіреп
Алаңға, дала, келіп қосылдың-ау!

Туған жер, саған деген жыр басымен,
Мен сенің мәртебенді тудай сүйем!
Бүгінгі салтанатты сағатыңның
Білемін өлеңіме симасын мен!

Алайда жырламай қап, жолдан шықпан,
Қолтықтап, өзің барсың қолдан тұтқан.
Ерекше шығу керек менің даусым
Қазақстан ақыны болғандықтан.

Миллиард! Жалғыз сөз бе екен айтуға
оңай?
Миллиард! Жалғыз — астықпа
тартуға бай?

Миллиард! Жалғыз ерлердің еңбегі ме,
Сарқылған тер, күн менен сарқылған ай?
Миллиард! Жалғыз далама кесілген кең,
Миллиард! Жалғыз бақыт па несібеңмен.

Миллиард! Жалғыз достық па, күш
біріккен,
Миллиард! Ғажап дән бе еді өсіп-өнген.
Жоқ, миллиардта осының бәрі де бар.

Ойлан, оның мағнасын әріден ал!
Миллиард — азат қазақтың тарихы ол
Көріп тұрған бір кезде көре алмағандар!
Миллиард — шыққан биігі сол халықтың,

Оны жырлап жеткізер толғанып кім?
Миллиард — Қазақстанның өз есімі
Аты да сол абройдың, мол бақыттың!
Елу жылда жан сенбес жылдамдықпен

Бұлай дамып, шырқауды кім бар күткен.
Мақтанамын — бар ерлік, бар ғажайып
Миллиард — деген бір сөзге сиғандықпен.
Жүзге мәлім, болармын мыңға мәлім,

Миллионның көріп пе ем тыңдағанын!?
Бар сандардың әкесі — миллиардты
Жырлағаным — тарихты жырлағаным.
Сол миллиардтың анасы — Қазақстан,

Сен құс елсің — ұшқанда ғажап ұшқан.
Неге бүгін сені айтып мақтанбасқа
Сені көріп тұрғанда көз алыстан?!
Тағатым жоқ жүрекпен сені сүймес,

Сағатым жоқ сенімен бірге жүрмес.
Россия, кең байтақ саған тартқан
Ініңмін мен, тарихтан тиген үлес.
«Неге кеңсің!» — деп енді айтпас ешкім,

Ол сұрақты мен бүгін жақсы-ақ шештім.
Рахмет, туған халықтар, сендерге де
Достас өстім, бауырлас, бастас өстім!
Бәрімізді бақытқа бірдей баптап,

Көп жұлдыздың тірлігін күндей сақтап,
Лениннің арманын іске қосқан
Партия атын сүйеміз жырдай жаттап.
Біз елу жыл жасадық ұлы одақпен,

Айнымастан гербіміз балға орақпен.
Ғасырларға тартамыз қол ұстасып
СССР — деп Ленин қойған атпен.

Отырды ол таңертеңгі сәуле астында,
Ойымен өткен күнге жалғасты да,
Шыға алмай шым-шытырық оқиғадан,
Сан рет санап бәрін адасты да.

Алдында жатқан қалың қол жазбасын
Итеріп әрегірек, көз жазғасын.
Тұтатып сөніп қалған трубкасын,
Шалқайып, креслоға қойды басын.

... Еліне атақ-даңқы кеткен асып,
Бір кезде аласапыран кекке басып,
Жорықтың жойқын жолын бастан кешіп,
Өлімнен жеңіп шыққан көп таласып.

Айналған ертегі-аңыз, өлең-жырға,
Тасыған абыройы нелеп жылға,
Ер еді ол анда-санда бір жарқ етіп,
Туатын тұтас тұлға біздің қырда.

Ал кәзір қырау жапқан тәкаббар бас,
Қалпына қайта басып қарап қалмас,
Иілмей, иілу білмей сорлатып тұр,
Күндердей жарқылдаған жарақты алмас.

Кім біліп, кім ұғады іштегі өртін,
Майданның ортасына түскен еркін.
Жайылып арғымағы далада жүр,
Кісінеп күнде келіп түске енетін.

Қалғиды қара наган қабырғада,
Симаған қан сайыста кабургада,
Алдында жатыр анау қызыл дәптер
Бастаған тағы жазып «жорықнама».

Бөлмеде қалықтайды түтін ұшып,
Саңылаудан самиянға ұмтылысып,
Солардай өткен күндер бұлдырайды
Қиялдың алаңына бір шығысып.

Аржақта трубка тез салынды да,
Үн тұрды шырылдаған әлі мұнда.
Полковник бір мезетте қалды қатып
Қалшиып сол отырған қалыбында.

Кеңейіп үлкен көзі одан әрман,
Түйіліп қалын қабақ о да қалған.
Миының архивінен бірдеме іздеп
Қалпы бар тез таба алмай қапа болған.

Көптен соң қоңыр жүзі күреңітіп,
Қадалды екі көзі енді тіп-тік,
Орнынан атып тұрып, ерсіл-қарсыл
Еденде жүріп кетті басып дік-дік.

Есіне қаулап келіп қайта бәрі,
Баяғы майдан төрін қайталады.
Зырылдап кинодағы лентадай боп
Самсады оқиғаның сан тарауы.

«Япырау, сол болды ма жаңағы адам,
Қалайша аман қалған, аман қалған?!»—
Деді де, өзіне өзі сөйлеп кетті:

* * *
Қанды ұрыс. Қар мен түтін араласқан,
Теңселіп қазалы жер, қаралы аспан,
Мұз шеңгел, қызыл соқта қым-қуытта

Тоймастан ажал жебір аран ашқан.
Айқас бұл ең керемет. Москва үшін,
Баспалап жау төгеді басты күшін.
Зіл-зәлә, жан көрмеген, бір алапат

Жан-жақтың оқ бітеген бос қуысын.
Сау қалмақ деген үміт жоқ адамда,
Ондырмай оқ бораны борағанда.
Бауырлар, отандастар баудай түсіп,

Толады қолқа, жүрек қара қанға.
Дәл бұл жер кешегі аман село еді бір,
Қалмады бүгін бүтін жалғыз тұлдыр,
Жұлмалап темір ауыз, бір жалмауыз

Құрдымға жоқ болғандай қаңғыр-күңгір.
Қазылып тамырымен қалың орман,
Шіліктей жел жапырған халы қалған.
Баяғы базарлы өмір тойы быт-шыт,

Жас үміт жатыр отқа жанып арман.
Осылай аза салып, аймақ жылап,
Тас бітіп құр жарғақ боп қалған құлак,
Орыстың алтын айдар шіркеулері

Күңреніп жоқ болады жардан құлап.
Осынша зіл-заланың ортасында,
Малынып қызыл нөсер қан тасқынға,
Алты күн арпалысты батальон

Ажалдың ойнақтаған оты астында.
Ақбоз ат ыс-түтіннен қарауытқан,
Жаралы, ыңырсыған жан ауыртқан.
Аттайды адамдардың арасымен,

Күн шықты күреңітіп жаңа бұлттан.
Бір жерде батыр біреу жан ұшырып,
Қолының шапшып көкке қаны шығып.
Жақындап келді де оған тани кетіп,

Атынан ырғып түсті Момышұлы.
Маңайда жаралыны жинап жатқан
Шақырып санитарды жылдамдатқан,
Қаудырлап шолақ тоны ол келгенше,

Көк шыбық алды кесіп бір бұтақтан.
Қақ жарып ортасынан жасап істік,
Жетіп кеп жаралыға құстай ұшып,
Ілініп сіңірінен салақтаған

Оң қолды қылышпенен шапты қыршып.
Санитар көзі шықты шарасынан
Қарауға шыдай алмай дәл осыған.
Тамырды шыбықпенен қысып байлап,

Ауаны өткізбестен арасынан,
Шинельдің жыртып алып өңірінен
От жағып, көңірсітіп көмірімен
Жараның ауызына шыжылдатып

Басты да, санитардың көлігіне
Жіберді көлденең сап,
«қош аман!» — деп,

Білмеймін қалар тірі, қалмасын да,
Тапсырдым ендігісін мен саған,— деп.
Солдаттың әкесіндей, ағасындай,
Жалғанда жалғыз медеу, жан

ашырдай,—
Жол тауып қапылыста талай шыққан
Бәукеңнің тірлігінің бәрі осындай.
Содан соң қанды майдан қайта кешіп,

Тағдырын батальон шебер шешіп,
Командир кете барды от ішімен
Талай күн жау қамалын оқпен тесіп.
* * *

Жүзіңнен, айналайын, жарқыраған,
Соңдағы інің мынау, өзің бір кез
Ажалдың құшағынан тартып алған.
Шашым ақ, мұртым бурыл мен де

шалмын,
Деп едім тірлік болса, жолығысармын! —
Салмағын содан соңғы жылдарымның
Мінекей мынау жалғыз қолға салдым!

Жібердің көңілімді жібітіп-ай!
Жарқыным, аман қапсың, құтты болсын,
Көзіндей батальон, бір құтындай, —
Деп Бәукең қалды мәз боп, сүйіп құшып,

Бір сәтке жүйесімен босай түсіп,
Бір кезде қатуланып:
Встать! — деді.
Жалғыз қол сонда орнынан тұрды ұшып.

Сарт етті!
Қолы неткен шапшаң еді!
Сол қолмен жауын талай атқан еді!
Ол бірақ баяғыдай наган емес,

Шәмші ақсақалға
Алтайдың асылдарын соққан ұста,
Алмаған екі көзін оттан ұста,
Төс темір, қара көрік, батпан балға —

Аузымен қызыл жалын қапқан ұста.
Сағынып Алматыда соның бәрін,
Мен көрдім қалың ойға шомылғанын.

Қор қылдым жұмсай алмай қолдың әлін.
Деп кәрің мұңаяды жұмсақ қана,
Көзінен келінінің бір сақтана.
Қарайды немереге және бізге

Кінәсіз кінәліге ұқсап қана.
Ойландым, қарап алып ұстаға бір,
Еткендей біреу қыран құсқа жәбір,
Сыпырмай балақ бауын, бап тілетпей,

Дегендей «аспан кәрме, ұшпа қазір!»
Айрылған шабытынан кәрі ақындай,
Өксігін іштен ғана алатындай,
Балғаның не темірдің даусы шықса

Кебісін кие сыртқа шабатындай.
Мандайдың кеуіп қалған моншақтары,
Бүріскен сом білегі, шаршап қары,
Құрыстап жауырыны қушық тартқан,

Қисайған қимыл көрмей саусақтары.
Бұл дағы ел аузында киелі өнер,
Іс емес кім көрінген иеленер,
Өңінде екі қолын әзер ұстап

Ер Дәуіт түсіне оның жиі де енер.
Мұңайған,
ойға батқан мені көріп,
Кетті шал бір мезетте көңілденіп:

-Азырақ домбыра алып, дауыс көтер
Алайық арқа жазып, жеңілденіп!
Ән тулап, кеудемізден күй толқынып,
Жібердің үйдің ішін бір толтырып,

Мәз болып мына жақта біз жатқанда
Кетіпті орынынан шал тез тұрып.
Оралды жебесіне күлкі үйріліп,
-Бұл дағы мезіреті — бір сый-мүлік,

Ең соңғы соққан алмас пышағым ед,
Жалынға бір суарып, бір күйдіріп.
Ұстаның бар байлығы соққан ісі,
Тозбайтын көңілінің мақтанышы,

Көзімдей көріп жүр — деп, — саған
тарттым,
Ұсынбас мұндай сыйды жатқа кісі!
Ішінен суырып ап мүйіз қаптың

Жүзіне ақ алмастың сәуле ұстаттым.
Сол сәуле тайғанамай тұрып қалды
Көңлінің шұғласындай мынау қарттың.

Москва. Аэропорт. Вокзал іші
Қысты құн ығы-жығы толған кісі.
Ұшпайды тұман тұтқан самолеттер,
Болады кейде сондай жол қайғысы.

Қисайған, ұйықтаған, тұрған, жүрген,
Дамылсыз радиоға құлақ түрген.
Сағаттың тілін баққан сарғаюмен,
Сарыққан сабырларын шыдап мүлдем.

Кезектен сұрақ сұрап шығады әркім,
Бас шайқап, жауап таппай жұбанатын.
Шеттегі бір орында кемпір отыр
Ең соңғы сапары ма мынау, бәлкім!

Ақ кемпір жерге жаңа жауған қардай,
Үлбіреп өз-өзімен алданғандай,
Әр талы күміс шаштың шашау шықпай
Жиналған ширақ пысық қолмен қандай!

Кәрі көз әлі жұмсақ сәуле шашқан,
Ауысқан көктен аққа бейне аспан,
Әлі де ұзын кірпік имек қаспен
Қағысып бірге қанат хабарласқан.

Қос сызық кең мандайын керген әсем,
Қозғалып қояды әнтек кейде бәсең,
Мәрмәрден қиғандай-ақ түзу мұрын,
Күліп түр еріндері ләм деместен.

Сұлулық аналықпен қосып басын
Көріктің көзге басқан қос нұсқасын.
Бекзаттық, ақ тәрбие, биік үлгі
Бір кезде тандандырған өз тұстасын.

Зер салмай маңайдағы қалың шуға,
Жатты да, іздеместен танысын да,
Өзге бір дүниені ойына әкеп
Отыр ол оңашада қауышуға.

Ол — оның тым әрірек жастығы емес,
Бақытқа,
махаббатқа мас күні емес,
Берірек өмір-тірлік мағынасын

Ұққан шақ,
берді ме екен дос-күн елес?
Өйткені үстіндегі тозған киім,
Бір кезде қатарынан озған бұйым,

Бір кезде рахатқа,
Салтанатқа
Қысқа өмір қызығына жазған жиын.
Тойларда,

мерекеде мерей тасқан,
Жайтаңдап көздің жауын ала қашқан,
Кезінде киім еді-ау бәрі мұның
Жұтынтып жан-жағына жұпар шашқан.

Келеді қазір киіп сапарына,
Жайнаған жақсы күннің батарына
Сенбейді ол,
рас көңілі күңгірт тартар

Кей-кейде қарап қойып қатарына.
Сенбейді ол,
сол сенбеудің күшіменен.
Өмірде көп жасамақ кісі деген,—

Сенеді бір сиқырлы қағидаға
Өзінің азбай тұрған түсіменен.
...Қолғабын қасына әне қойды шешіп,
Олардың саусақ басы ойық, тесік,

Онысы мұның әсте жырында жоқ,
Тақталап, мәпелейді жайып, есіп.
Қарады етігіне көз асырып,
Қалыпты біреуінің аузы ашылып,

Жалма-жан екіншінің тасасына
Қойды оны еппен ғана сәл жасырып.
Қос шәлі іштен, тыстан салып алған,
Сыртқысы тұтас алдын жауып алған,

Қәзірде алақандай тесіктері
Бір кезде көз тұрмайтын шәлі болған.
Сыпырып алды да оны жайды келіп,
Еңкейіп,

жата қалып,
құлаш керіп,
Жапқылап алақанмен жыртықтарын
Отырды ойға батып,

ұзақ төніп.
Мөп-мөлдір сүйкімді бір жымиыспен,
Баяғы еске алды ма күнін үстем,
Иыққа жайлап әкеп қайта жапты

Қан ойнап ақ жүзіне сүйініштен.
Қарады қара доха ішігіне,
Қырқылған,
жарғақтанған түс-түгіне,

Қаз-қатар мүсіркеу мен қасиеттеу
Сезімі тағы ойнады бет-жүзіне.
Сипалап редикулін содан кейін
Отырды,

енді шаршап қалған зейін
Тіледі демалысты, шыдатпады
Қайран жас кәрілікке салған бейім.
Бір сәтке қайта сергіп,

ойланды да,
Қарады кескініне айна алды да,
Түп-түзу қисаймаған саусағымен
Бетін ол жұмсақ қана айналды да.

Тіреліп маңдайына тұрып қалды,
Көсілген қарап сонау сызықтарды.
«Өмірдің бұйрығы...»
деп күбір етіп,

Аржағын айтпай кенет,
үзіп қалды.
Көптен соң самолетке қозғалды жұрт
Орнына абыр-сабыр сөз қалдырып.

Кемпірдің қасындағы бір топ адам
Барады ауыз жаққа аздап жылжып.
Қиялмен кешіп сапар рахатты,
Алмасып бір ойдан соң бір ой тәтті,

Қарт дене қалжыраған болса керек,
Бұйығып байғұс кемпір ұйықтап жатты.
Осынау көріністі, байқаған сен,
Батасың қалың ойға қайтадан сен,

Әуелде мықты күштен жаратылған
Рухтың тозбайтынын айтады әсем.

Сүйікті Торғай,
Сүтіндей болған анамның,
Осынау жаста
Арнадым өлең саған мың.

Ең үлкен менің
Дастаным жазған — өзіңсің,
Атыңды жырдан
Тастамай жүрген балаңмын.

Солардың бәрін
Томдарға кейін жинаймын,
Жинап бір әкеп
Өзіңе ғана сыйлаймын.

Жылдардың қиын,
Жылдардың жақсы — куәсі
Тастауға оның
Қиқымын дағы қимаймын.

Қырық бес жылдай
Тамырда соққан қаным бар,
Сол қанда сенің
Тірлігің менен нәрің бар.

Ажырап сенен
Алыста жүрген бір толқын
Өзіңе тартқан
Өзіндей қуат,

әлім бар.
Бұрқырап сендей
Аспанға кейде шапшимын,
Шабақтай алтын

Сәулесін күннің қақшимын,
Әрине, менде
Қасиеті де бар шығар
Бір кезде сенің

Жағаңа тіккен жақсы үйдің.
Толқыны Торғай,
Өзгеше сенің даңқың бар,
Суыңнан ішкен

Ақындар менен батырлар,
Тартам деп саған
Салды ғой талай қиғылық,
Басыңнан өтті

Тарихи талай толқындар.
Сондықтан сенің
Толқының десе — көп мән бар,
Өмірдің өзі

Толқынға ұқсап аққан дәл,
Заманның күші,
Жаңаның ісі — бәрі де
Толқын боп тулап

Жағадан тыныс тапқандар.
Толқысаң Торғай,
Төсіңнен туған сол толқын,
Өмірдің мынау

Ағысы болмақ көк жойқын.
Даланың мынау
Бақыты болмақ тасыған,
Қаланың мынау

Келбеті болмақ ақ жарқын.
Толқының сенің —
Қырларда туғаң ақ қырман
Миллиард пұдты

Балуан қолмен лақтырған,
Толқының сенің
Мыңғырған төскей — төрт түлік
Жұлдызды шопан

Ерлерге баптап бақтырған.
Толқының сенің —
Өлеңнің, күйдің шумағы,
Дәуірдің үні,

Өмірдін, шаттық думаны,
Маржаның сенің —
Республика таққан ордендер,
Жарқырап тұрған

Алқызыл біздің тудағы.
Мен солай ұғам,
Ұғымда қандай олқым бар?!
Жаныма менің

Жарасқан сен - деп шалқулар!
Өлеңнің атын,
Кітаптың атын өзің — деп
Қоюға менің

Рахмет саған, Партия,
Әділім менің, қамқорым,
Тағы бір қалды жарқырап
Қуаныштан жан төрім.

Орденді Торғай атанып,
Туған жер жатыр той жасап,
Ғажаптың мынау аты анық,
Толғанып терең ойласақ!

Кеп-кеше туған жаңа өлке,
Керемет күшпен тасқындап,
Ағыл да тегіл береке,
Кәрі де жайнап, жас қунап.

Қайраттың зорын көрсетті-ау,
«Мен саған сендім!» дегенде.
Тұрғызып дәннен маржан тау,
Қозысы сыймай көгенге.

Қаласы шапшаң салынып,
Қадамы алыс аршындап,
Адамы жеңіс сағынып,
Кірісіп еді ал шындап!

«Жассың ғой әлі» дегізбей,
Қатарға кірді қапталдап.
Бұрқырап тасып теніздей
Қарғыды көкке от қайрат!

Лениннің өзі хат жазған
Азамат соғыс күні есте.
Торғайың сонда топта озған
Азаттық үшін күресте.

Мінекей бүгін көр, елім,
Заманы келіп колдауға,
Қадады Ленин орденін
Жап-жалпақ біткен омырауға.

«Сүйінші!» — деймін, туған жер,
Даланың төсін жаңғыртып,
Ағылсын бүгін думан жыр,
Ағайын қалма әнді іркіп!

Абырой, бақыт қиын ба
Орнайын десе, орнайын!
Жалауың жайнап қиырда
Жарқыра менің, Торғайым!

Қазақша болдың көзайым,
Жап-жаңа өлке, жас ұлан.
Құттықтап, қолым созамын
Ақ торғын аспан астынан!

Сан батырлар cap садағын мөңіреткен,
Азаттықты талмай іздеп жер-көктен,
Күнге қақтап күнде найза саптаған,
Тұлпарларын ақ сабын ғып терлеткен.

Бәрі де оның өз орнында керемет,
Аңыз етіп айтады әлі ел елеп,
Бірақ солардың сирек даңқын жинауға
Бұл далаға жаңа батыр керек ед.

Дәл осы бір зәру тұста тарыққан,
Рұқсат алып тағдыр менен тарихтан
Аманкелді сабаз шықты жарқ етіп,
Батырларды кеп туғызған халықтан.

Ол жаралды ыза менен намыстан,
Қатты езгіден ел иығын жанышқан,
Ең ақырғы күшін жинап халықтың
Қанды айқасқа белін буған арыстан.

Бар азамат, жинап жең мен жағаны,
Ат жалына жаңа қонған баланы —
Арттан ертіп, аттан салып, ұрандап
Төбесіне тік көтерді даланы.

Қара дауыл, ала боран, отты сел,
Көк жаңбырдай қаптай жауған оқ нөсер,
Ортасында найзағайдай жарқылдап
Айқыш-ұйқыш ашты майдан есіл ер.

Жау сұрапыл, от бүріккен зеңбірек,
Не бір сабаз жерді құшты ер жүрек,
Сұрапылдан басы айналды даланың,
Түтін сасып тұрып алды төңірек.

Қуат кеміп, талықсыған шақта бұл,
Келіп жетті бостандықшыл Октябрь,
Келіп жетті кемеңгер дос - Ленин,
Деген шақта «болысар күш жоқ па бір?!»

Ескі дүние қабырғасын қаусатып,
Келді бір күш тұрған кезде әл сарқып.
Сол жеңімпаз әскеріне Лениннің
Қосты көкең сарбаздарын самсатып.

Бұдан артық ер бақыты болар ма,
Содан қайтып тартты батыл ел алға,
Сан ғасырлар сағындырған бостандық
Тосты бетін сахараға, самалға.

Дәл кезінде көтерілген ер халық,
Ауылына Октябрьді келді алып,
Қырағы көз шалып қалып қиырдан
Көрді Ленин, тұрды көсем толғанып.

Ол естіді Аманкелді есімін,
Тербеп тұрып революция бесігін.
Телеграмма берген көсем Торғайға
Тамаша ғой тарихтағы осы күн! —

Кеттік алға Ленин сүйеп қолтықтан,
Есте мәңгі атқан жайнап сол бір таң!
Сол тандағы Аманкелді бақыты –
Біздің бақыт дейтініміз сондықтан!

Мынау көктем — таудан түскен ақ бұлақ,
Мынау көктем - жаңа оянған жапырақ,
Осы таңда көшесімен өзінің
Менің көкем келеді әлі шапқылап.

Таусылмайтын ұлы жорық, неткен жол,
Әрбір жылда созады оған көктем қол,
Баяғыдай дүрсілдетіп даланы
Таңға қарап, күнге қарап жүйткиді ол.

Аманкелді деген жалғыз есіммен
Көз алдыңа дала келер көсілген,
Сол даланы мол жайлаған ел келер
Салтанатты салқар-салқар көшімен.

Қара нөсер, қаптай шапқан қол келер,
Қара шаңы аспан қапқан жол келер,
Найзалары бұлттан шашақ тағынған
Арыстан жал, жолбарыс көз ер келер.

Ал содан соң алқызыл ту желбіреп,
«Ақ бостандық, азат күнім келді», — деп,
«Бар қазақтың бақыты мен елдігін
Ленинге тапсырамын енді», — деп.

Өзім соның бір батыры болам деп,
Тас қамалға талай найза соғам деп,
Семсер тағып, былғарыдан киініп,
Тұрар көзге ер Военком ағаң кеп.

Аманкелді — атының өзі жап-жарық,
Аман келген азаттыққа елді алып,
Аманкелді көшесінде тұр бүгін
Баяғыдай басын қосып мол халық.

Ол ұрандап өтер бүгін тағы алдан,
Даңқын сынап даласына таралған,
Ол халықты бастау үшін туған да,
Ол халықты жинау үшін жаралған.

Бұл қасиет — сирек жандар үлесі,
Соны да өсем баяндайтын күн осы.
Зор тарихта жатыр мәңгі жарқырап
Дейтін бір жол: «Аманкелді күресі».

Астанам туға бөленген,
Аспаным шұғыла жамылған,
Алаңға беттеп келем мен
Октябрь күнін сағынған.

Ең ұлы мейрам жердегі,
Мерекелердің басы сен,
Маржаны жырдың мендегі,
Ал, кәне, судай тасы, сен.

Ал, кәне, таудай шық биік
Абыройым, даңқым — Октябрь,
Республика тік тұрып
Қарсы алған сені шақта бір!

Қуаныш, мерей, молшылық
Ардақты ән мен айтқан серт,
Алаңға бүгін тұр шығып,
Алқызыл тулар тартқан шеп.

Күмбір де күмбір үн мынау
Салтанат, жеңіс даусындай,
Қанатын қағып мың жалау
Ағады алға таусылмай.

Ол жалау — елдің жүрегі
Дүрсілдеп соққан мәңгілік,
Ол жалау — елдің тілегі
Ағысы тұрған жаңғырып.

Жақсы күн, саған көп сәлем,
Бақыттың ашқан қақпасын,
Қадірлі мейрам жоқ сенен
Сыпырған қырсық ноқтасын.

Елу бес жылдай елім өш
Жеңіліс қаупін білмеген,
Октябрь аты бөлінбес
Еркіндік атты күнменен.

Еркіндік емей немене,
Еркелеп доспен, құрбыммен,
Құттықтау жолдап ел-елге
Алаңнан сөйлеп тұрмын мен.

Мұншалық биік мәртебе,
Аузыма асыл сөз берген,
Шыққаным шырқап зор төбе,
Тағдырым әсем көз керген.

Қалайша саған, Октябрь,
Алғысымды айтпай қалам мен.
Өзіңмен жүрер сапта бір,
Өзіңнен туған балаң — мен.

Төгіл де шырқал, ән-өлең,
Төбеде жайлап күн тұрсын,
Қосылып Ленин данамен
Парадтың көркі құлпырсын!

Жайна да жаса, болашақ,
Бақытқа шомып жер қалсын!
Қаз-қатар қырға қала сап,
Егіндер басы ырғалсын!

Миллиардтардың отаны —
Бүгінгі Қазақстаным.
Өсірді-ау иық, жотаны
Биікке самғап ұшқаның!

Даусым да бүгін ап-айқын
Жүрегім дабыл ұрғанда,
«Ақыным бар», — деп атайтын
Республикам тұрғанда.

Қадірлі достар, бауырлар,
Қадірлі қала, ауылдар,
Қадірлі тулар, жалаулар,
Қадірлі туыс, қауымдар!

Құтты да болсын мереке,
Мереке сөзін айтам мен,
Жасайды бірге береке
Сүйікті біздің Отанмен!

Апрель. Жатыр Есіл жаңа оянып,
Қыс бойы ұйықтаған қарға оранып.
Дабырлап қырдан келген қысқа өзендер
Мазасын күн-күн сайын барады алып.

«Қой енді,
қозғалмасқа болмады деп,
Ұйқыда еш береке қалмады деп,
Толғанып, мұз кеудесін сықырлатып,

Лықсиды байқамаққа арнаны кеп».
«Кетем-ау осы биыл тағы да асып,
Қалыпты қар да мені қалың басып,
Жазыққа балығымды шашып алып,

Тағы да ел жинар ма екен жабырласып!»
Деп Есіл ұйқысырап бейне адамдай,
Алдағы өз тағдырын ойлағандай.
Бусанып жағадағы жалбыр талдар

Жас көктем самалымен ойнағандай.
Бүйректей одан арғы құба дөңдер,
Күн түсіп, қары кеткен сида белдер,
Тас, шыны, темір-терсек,

сүйек-саяқ
Барымен жарқырайды — мұнда кел деп.
Қызық-ау табиғаттың мына шағы!
Қолына тимей қыстай алашағы,

Енді-енді байимын деп тұрған жандай,
Кеңпейіл кедейлігі жарасады.
Күні ертең кеуде керіп заңғар айдын,
Есілге түсер нұры толған айдың,

Үміттің көзіменен ол қарайды,
Сенімнің көзіменен мен қараймын.
* * *

Әйдә, жолдас секретарь,
Қырға шығып қайтайық!
Отырайық қаз-қатар,
Өткен-кеткенді айтайық!

Әй, заман-ай, десеңші!
Кеше ғана екеуміз
Студент ек бірге енші,
Қызбай жүрген шекеміз.

Тойға барушы едік-ау
Бір костюмді кезектеп.
Жаяу қалушы едік-ау
Бес тиынсыз безектеп.

Белі мықты тұлпардай
Сөткесінде бір шалып,
Мұртымыз да мұқалмай,
Мұздай темір құрсанып.

Не боламыз деу де жоқ,
Қарызымыз өтелген.
Әйтеуір бір кеуде көп,
Әйтеуір жел көтерген.

Енді алдында жатыр күн
Ел басқарып, ту алған,
Енді мен де ақынмын
Еліме атым шығарған.

Ол мәселе бір басқа...
Кел мауықты басалық,
Саған келдім жол алып,
Көңілге бір ой алып,

Көзіме бір жас алып.
Не шаруасы бар екен? —
Деме маған байқамай,
Бір көруге зар екен —

Десе қайттың, қалқам-ай!
Тіршілік бір шу асау
Қалай бұрса, көнесің.
Мәңгі-бақи аман-сау

Болатындай көресің.
Тұра тұрсын бастықтық,
Баяғыны айтайық,
Анау кеткен жастықты

Қуып барып қайтайық!
* * *
«Терісаққанның бойында
Аманкелді батыр бар», —

Деген хабар ойымда,
Соған сапар тартылды ал!
Әр уақытта әрқалай
Жер мінезін білмесең,

Жол құмары тарқамай,
Кешігесің кейде сен.
Онсыз да алыс дос-ауыл,
Қабат-қабат кезеңдер.

Болыпты енді тосқауыл
Өткел бермес өзендер.
Есіл бәрін солардың
Жиналысқа шақырған

Секілденіп, жолдардың
Суға басын батырған.
«Қанша талаптансақ та,
Болмай отыр еш амал.

Қалды батыр алшақта —
Арасында неше арал.
Беріп қана үлгірдік
Рациямен тек хабар.

Болса да жол бір күндік,
Оның өзі-ақ кеп қалар!» —
Дейді аудандық басшылар,
Олар сөзін қимадым,

Қиындығы рас шығар
Жаңа қоныс Қиманың.
Қарамастан соларға
Берген былтыр көп астық.

Сыйламасқа болар ма,
Жасап мінез оғаштық!
Отырғанда мүдіріп
Оңаша өзім ойыммен,

Кіріп келді бір жігіт
Еңгезердей бойымен.

Келді міне батырың! —
Деп гүрілдеп бар кеңсе,
Жаңғырығып жатыр үн.
Өздері де мен түгіл

Сағынысып қалғандай.
Жамырасып кетті бір:
«Жағдай қалай?», «Хал қандай?».
Ортақ шаруа, ортақ қам,

Сөздері де тым ыстық.
Жандарына жол тапқан
Аяулы бір туыстық.
Жолдар, сайлар, қыраттар,

Жалпақ дала, сұр аспан, —
Жауаптар мен сұрақтар
Одан әрі ұласқан.
Шаруасындай бір үйдің

Ақылдасқан, ойласқан,
Мен де тыңдап ұйимын
Дәптерімді жаймастан.
Мен де осынау қауымның

Мүшесіндей боп кеттім.
О, ғажайып, дәуір, күн —
Кереметі мектептің!
Күнде сабақ бересің

Мен білмеген тараудан.
Жалықтырмай келесің
Қадіріңе қараудан!
Сының әділ, бағаң дәл

Айтқан адал жүректен.
Бірін-бірі адамдар
Ұлы да еткен, ірі еткен!
Бәрі жақсы болғасын

Бір жақсыны ардақтау, —
Қиын болмас — жоғалсын
Баяғыдай құр мақтау!
Қандай жақсы бас қосу,

Іс ақылын кеңесу!
Көтерілмей босқа шу,
«Бәрекелді», «ие» — десу!
Өмір әнін жырласқан

Айналасың бұл көптен,
«Бірлік» атты бір дастан
Бас көтеріп жүректен.

Сауалың бер батырға,
Сауғаңды айт көздеген
Сен де босқа отырма! —
Деп күледі секретарь,

Айта берсек, кеш батар
Әңгімеге жетікпіз.

Осы отырған бәрінді.
Барлық сөзді тыңдадым,
Талай сырға қанықтым,
Аманкелді жырлады

Өзіндей боп тарихтың.
Жаңа өлкенің батыры,
Жаңа тарих - басы бұл.
Мен кездестім ақыры

Тыңдағандай асыл жыр!
Бәрі солай әрқашан,
Бар батырдың жаны бір.
Не істедің? — деп сұрасам

Айтпас еді бәрібір.
Байқатпастан мен қазір
Тез бітірдім шаруамды.
Енді айтпасақ тек әзіл,

Айтылмаған не қалды?
Сәтін салып, жол берсе,
Ақыл өзі үлгіртер.
Ақындарға көп нәрсе

Керек емес, жігіттер!
Бәрі де мәз, ойланып,
Енді ұғып жеткендей,
Жұмыс жөні оңдалып,

Жан жадырап кеткендей.
Шылым жаққа қол барып,
Таяу-таяу отырып,
Қозғалақтап, қомданып,

Орталарын толтырып.
Терезені кең ашып,
Бірде келіп, бір қайтып,
Әзілдері жарасып,

Қыстан қалған сүрді айтып.
Айқой, адам жарықтық,
Жайнайсың-ау шақта бір!
Жан-жағыңды қарқ қып

Сайран салып тәп-тәуір!
(Бала жастан танығам,
Талай сондай болған күн).
Сүйем, кейде сағынам

* * *
О, дала, құмды дала, ақ шаң дала,
Ойнақтап сәби күнім шапқан дала,
Көсілген көп ғасырдың үстіменен

Жүгірген жүйрік дала, шапшаң дала.
Барасың қайда, қайда жүйткіп тынбай?
Дамылсыз дауыл қуған көк бұлтындай,
Немесе кеме жыққан асау толқын

Дүниенің ең бір алып мұхитындай.
Немесе ақ жұлдыздай аққан дала,
Байқаған ол ағысты аспан ғана,
«Мүлгіген мүкіс құлақ меңіреу», — деп,

Талайлар саған жала жапқан дала.
Олардың миы мешеу қозғалмаған,
Аузыңда ақыл жұмсар сөз қалмаған,
Аяқпен құр жыбырлап жүргенге мәз

Тобасыз не демейді тозғанда адам?
Ағасың, аққанда да зырлап ақ сен,
Көрінбес көзге шапшаң бір қанатпен.
Ағасың, ағысынды күн біледі,

Ай бағып, өткір жанар, нұр қабақпен.
Жүйткисің, жүйткуінді тау аңғарған,
Сілкінсең шатынап барып, әрең қалған
Біледі дариялар, өзен-көлдер

Арнасын саған қарап сан аударған.
Ұшқан құс, жүгірген аң бәрі таныс,
Мәңгіге тыйылмасын кәрі шабыс —
Дейді де олар дағы жүгіреді,

Ұлы бір қозғалыстан болмас қалыс.
Дәл солай жер зырлайды күнді айналып
Тұңғиық кеңістікті тынбай жарып.
Талайлар талай ғасыр келді адасып

Үлкен жер айналарын білмей қалып.
Ағасың әмбе солай, тұлпар дала,
Жүйткуге, жүгіруге іңкәр дала,
Мен дағы ағысыңды келем сезіп,

Шыққанда жазығыңа бір сәл ғана.
Әнекей, ақты киік өзің болып,
Қарадым мөлдір жасқа көзім толып,
Аспаннан сорғалады қыран дағы

Қиядан қылаң берген қызыл керіп.
Жан-жағым зымыраулар, сорғалаулар,
Деместен арғымағым жолдан аунар,
Қосылып қайран жүрек кете барды,

Қасиетті туыстықты содан аңғар!
Содан соң, ақын, киік, қыран болып,
Бастадың тағы да сен ұлан жорық,
Жалғайды күн мен сенің екі араңды

Тіршілік үзілмейтін бір ән болып.
Зымырайды қос киік
Ақ көбікке боянып,
Қасуа жолмен қасқиып,

Біз келеміз қарауға,
Келбетіне жан құштар,
Жел жинайды танауға
Зәресі жоқ байғұстар.

Тимейміз деп айтуға
Тілді ұғатын олар жоқ.
Мына беттен қайтуға
Бізде дағы амал жоқ.

Болмасын бұл асылық,
Ғажап сурет — қараңыз
Ұлытауға асығып,
Киік жегіп барамыз...

Ой да киік, қыр киік,
Сағым ойнап, сел жүзіп.
Ағады ылғи жылмиып,
Мүйізімен жел сүзіп.

Аңшы жігіт ынтықты,
Сәт екен-деп әдемі!
Шығар кез де мылтықты
Алмағанбыз әдейі.

Бауырларын жазып ап,
Жортуын-ай бүлкілдеп.
Келеді аңшы азырақ,
Арт жағымда күңкілдеп.

шақ төздім,
Айтыңызшы, өзіңіз.
Киік баққан совхоздың
Директоры ма едіңіз?

Алған беттің бәрі жөн,
Ұлытаудың алабы,
Алдағы бір сары жон
Қозғалғандай болады.

Деді маған ел күліп.
Шаң бұрқ етті сол шақта,
Салды дейсің асырды!
Ылғи сары моншақтай

Қырдан төмен шашылды,
Ағып барып оқ бойы,
Қаны қайнап тасқанда,
Өзін-өзі доптай ғып

Лақтырады аспанға.
Көзіме түк сенбедім,
Әрі жағамды ұстадым,
Менің тұңғыш көргенім

Киіктердің ұшқанын!
Сонау аппақ сағымға
Жете беріп, басылып,
Ырғып кеткен шағында

Тұрды көкке асылып.
Шіркін, осы суретті,
Алса шапшаң түсіріп!
Қарар едің тірліктің

Бейбіт дала, еркін жел,
Киіктердің мекені,
Көзіңе әсем келтірер
Тыныштықтың не екенін.

Мезгіліңнің қандайын,
Мейіріміңнің нендейін!
Рахат көрік — дап-дайын,
Көңіл жұмсақ, кең пейіл.

Көсіледі қыр мынау
Қойны толы еркелік.
Дене таза, жүрек сау,
Жан құлшынып, белсеніп.

Құйылады нұр саулап,
Жаңғырығып сарайың.
Ой-қиялың бір самғап,
Билеп биік талайын.

Айнымайтын анадан
Құшақтайсың даланы.
Ең алғашқы дін аман
Күніңді еске салады.

Еш зілі жоқ ойында,
Сөйлейді аңшы-дос кісім:

Киіктер бар тас мүсін.
Келіп кейде соларға
Әлгі нағыз киіктер,
Тартпақ болып қоғамдап,

Танауынан иіскеп.
Жағдай сезіп басқа бір
Үндемейтін туыстан,
«Қой, мынау бір тас бауыр!»

Қостаймын да ойланам.
Не көп, жұмбақ сырлар көп
Тағдыр қатал ойнаған.
«Қайтсе де ұқсас осы — деп,

Өзіміз де тірлікте
Сол секілді біреуді
Қоймаймыз ба биікке?!

Адал дала, сәби дала киіктей,
Біз ылдидан бірте-бірте биіктей,
Ұлытауға жоғарылап келеміз
Жол бойында еш қиынға килікпей.

«Сары кеңгір»,
«Қара кеңгір» - бал сулар,
Мұңлы тарих, мұнаралы мол сырлар,
Құлан атқан, құнға батқан есер күн,

Алаш бұзған Алашахан, Жошылар.
Бәрін айтып жатпадым мен тәптіштеп,
Жақтайтұғын жағдайы жоқ жақсы іс деп,
Сен халықтың өнерін тік көтеріп,

Тұрсың асқақ биік-көкке басқыш боп.
Батыр дала, барың сенің зор бақыт,
Кең кеудеңнен кербез сарай орнатып,
Жаңа ұрпағың жатыр оны жаңғыртып,

Тереңдегі қазынада қол батып.
Алтын, жез де, ақ күміс те өзінде,
Барлық шындық шешен айтқан сөзінде,
Әсемдігің әдемі өскен бөбек пен

Шапқылаған құралайдың көзінде.
Халық тату, ел бірліктің даласы,
Азат еңбек, еркіндіктің даласы,—
Зымырайсың, болашаққа ағасың

Кеудемде асыл сезім, аяулы ағын,
Күнді ертіп, қыр басында жаяуладым.
Күн маған саусағымен нұсқап қалды
Қара — деп Қарсақпайдың оянғанын.

Сөйтті де бар сәулесін төмен шашты,
Боп кетті алтын теңіз аяқ асты.
Ішінен сол теңіздің бойлап шығып
Бір кеме арқыраған үнге басты.

Басты да, тік көтерді тіршілікті,
Даланы иығынан бір сілікті,
Қашаннан қимыл қосқан бұл алыптар
Мінезі бір-біріне түсінікті.

Екі дос — дала, завод — қас қағымда
Жөнелді үлкен ісін бастады да,
Көк түтін жерден ұшқан бұлттай болып
Шаншылды Қарсақпайдың аспанына.

Жалтылдап сол түтіннің арасынан
Сары ала ұшқындардан жол ашылған.
Белгісіз — әлде мыстың тозаңы ма,
Әлде күн сәулесі ме мол шашылған?

Ал завод екі дөңді ерттеп мініп,
Жайғасқан, ешбір дауыл кетпес жұлып,
Шошайған дулығасы қас батырдай
Сескеніп, ештемеден етпес күдік.

Бұл жерде баяғыдан бар боп өзі
Жарасқан даласына бар мінезі.
Өзі аттас туыстардан мүлде бөлек
Тұрпаты, сөйлер сөзі, берер жезі.

Бас жақта кәрі орманы, қос тоғаны,
Секілді киіз қалпақ, тостағаны,
От шайнап, жалын қауып,
бір жұтқанда

Қос тоған әжептеуір бос қалады.
Бер жақта үйір-шүйір үйлерімен,
Өзге де күндік тұрмыс күйбеңімен
Бозарып Қарсақпайдың, қаласы тұр,

Қуалап сайдың бойын түйдегімен.
Жұмыр тас,
тақыр кеуде,
шолақ бөксе,

Шықпайтын өздігінен шыбық ексе,
Жан-жақта қысыр дөңдер жатыр мүлгіп,
Көз ашып, қарсақ, түлкі қыбыр етсе.
Ал завод анда-санда азынап бір

Дегендей дабылыма аз құлақ тұр,
Жез-дастан хикаясын содан шыққан
Даланың магнитофоны жазып ап тұр.

Жамырап қайдан жүрсің,
кілең қошқар?
Қанекен жымиғандай болды бізге,
Сағынып бағзы күнін әзіл қостар.

Ашылып кең маңдайы одан сайын,
Сұрасып саулық жайын, өлең жайын,
Көзінің шуағымен шомылдырып,
Дегендей еріндері: «Айналайын!»

Мол жеткен жан-жағына жақсылығы,
Болмаған мейірімде тапшылығы,
Кісі ғой — рахаттың сарайындай,
Есігі әрқашан да ашылулы.

Кеткен соң сәлемші жұрт, қонақ толып
Қозғалып орынынан тұрмақ болып,
Секілді қам жасамақ ойында бар,
Жап-жаңа Жезқазғанды жырлап болып.

Уа, көңіл, қиял жүйрік жұмсап қана,
Әкелдің оны бізге бір сәт қана,
Алдымда ақ мәрмәрдан мүсіні тұр
Жымиып баяғыдай жұмсақ қана.

Тұғыры кіл асыл тас өзі тапқан,
Қойнында туған жердің тұнып жатқан.
Көтерген ел асылын жер асылы,
Не мықты мынау биік махаббаттан!

Шомбал шойын ожаулар,
Сұп-сұйық оттар кілкілдеп.
Қарамай беттеп, көз аунар,
Қайтеді мынау шіркін! — деп.

Маңдайды лебі күйдіріп,
Кірпікті қарып, қайқайтып,
Тұруға бір сәт кідіріп,
Шыдамың мүлдем қалмай түк.

Ілгері-кейін жылжисың
Ойында енді өз қамың.
Танауың сезіп жез исін,
Ерінің татып жез дәмін.

Қара мұрт қазақ алысқан
Жолбарыстай жалынмен.
Жебеге мысы жабысқан,
Қарайды бізге сабырмен.