Баян Тіленшина
Арман – дүние 2-вариант
\роман\
Мазмұны

Пролог
І -бөлім
І –тарау – Ызғырық….............4
ІІ –тарау – Рауан......................25

ІІІ –тарау –Арман....................43
ІҮ –тарау –Кесірлі көлеңке.....60
Ү –тарау – Деңгей....................86
ҮІ –тарау –Жауқазын .............100

ҮІІ –тарау –Кінәсіз күнәһар....115
ҮІІІ –тарау –Улы уыт...............133

ІІ –бөлім
ІХ –тарау –Өлген уақыт............151
Х –тарау –Тұманда.................... 170
ХІ –тарау –Шым –шытырық......192

ХІІ –тарау –Аруана.....................215
ХІІІ –тарау – Көгілдір...............239
ХІҮ –тарау – Тексіз ..................258
ХҮ –тарау – Тор .......................275

ХҮІ – тарау –Қоштасу ...............285
Эпилог..................297- 305

Тегім біреу –халықтан жаралғанмын,
Санат, иман, нұр өзек –бар арманым!

Студенттер жатақханасы.Оқу залында екеу ғанасы.
Ескі шүберектей өңсізденген Мәди қатар жайғасқан
соң күрсіне берген-ді.
-Не болды,тыныштық па?!Аманшылық па? Айтшы.

-А-аман,бәрі аман. Тек мен...
-Кім?!Сен?! Бірдеңе деші...
-Қ-қазір...Қазір айтам.
Ол бидай өңі бозарып бірдеңе- бірдеңе деп

күбірледі ме, сыбырлады ма...Әйтеуір бір улы сөз қыз
құлағына жыбырлай жетіп, өрмекші қарақұрт уындай
қалтыратты.Көңіл аспанын аударып –төңкерді.Көз
алдында жұлдыздар жыпылықтап, қар көшкінінің жан

ашытар аязы алқымынан алғандай-ды.
-Кешірші, мені кешір-ші-і. Кешіре алсаң, кешші
мені! Иттік жасадым-м!
Сезім сапырылысынан қыз қалай қорғануды, қайда

бой тасалауды, енді қандай қадам жасауды да біле алар
емес.Тіпті мына тұттыққан дауыс түс көріп, түсінде
Жебірейіл періште осы жігіттің бетпердесін киіп
әзілдегені сияқты ма... Осылай...иә! Жебірейіл болғаны

дұрыс.Түсі болса етті! Қыз естен тандырған сөз
айтқан жаналғышқа жалынғысы келді: «Құдіреті күшті
ажал тәңірісі! Осы айтқан әзіліңіз Сізге жарасады. Рас
айтам! Бірақ, шын айтып тұрсаңыз... Онда... Онда

мына бір тиындық мағынасы қалмаған қыбыр- жыбыр
тіршіліктен мені құтқарыңызшы! Маған Мәдисіз өткен
тіршілік –тірі тозақ, Тәңірім!» деп іштей егіліп, көзін
сыққан қыз Жебірейілге қалтырай қол созды.

-Жаным менің! Жаным-ау-у! Кешіресің ғой...
Уақыт қыспағынан қыздың құлпынай жүрегі езіліп
бара жатты. Ол өзіне өзі қайрат беріп, қатаюға
ұмтылды. Болмай тұр- ау, болар емес.

«Қара тастан жүрегім қаланса- шы,
Жұмсақ еттен сезім боп жарал-ған-ша-а-а!»- деп
іштей буырқанды. Сол осалдығын білдірмеу үшін
қатаң намыстың қаратасына жігерін жанып, соңғы

талшығы үзілер сары жапырақтай дір-дір бүржектеді.
Бақытының негізі санаған, сезімінің егізі санаған мына
жарық дүниедегі махаббатын дүлей құйынға қалай
бере салады? Қалай? Мәдисіз бұл не деп күліп, не

үшін, Кіммен, қалай өмір сүреді? Жыбырлап тірі
жүрген тірмісек күндердің керегі не-е Айдынға?!
Басына алтын тәж киген патшайым паңдықтың да
Мәдисіз не қызығы, не мәні бар Айдынға-а? Кім

құтқарады бұларды? Кім-м? Қа-лай-и?
Төрт құбыланың төрт жағынан да аққу махаббатқа
садақ кезенгендер... Жүрегі жыр тербеді.

Атпаңдаршы аққуды, құдайсыздар!
Өмір біреу, сіздер де құлайсыздар.
Жүрек зарын жүрегі барлар ұғар,
Аққу- мұңға қалайша шыдайсыздар?!

Қайсарлығы жоқ үлбіреген қыз-жүректің жаны езіліп,
жанарынан жас болып тамды.
-Тағдыр мені сенен бөлмесінші, жер бетінен іздеп
тапқан арманым! Жалғызым менің, жүрегім менің,

Айдыным! Бір ауыз қарсы сөз айтпай, түсінгеніңе
ризамын. Мені кешірдің ғой,ә? Өзім де осылай кең
болатыныңа сенгем. Менен бір иттік кетті- ау...
Кешіргеніңнен айналайын, ақылдым.-Қыздың көз жасы

кеуде тұсын салқындатты ма, жігіт оны қапсыра түсті,-
Жыламашы, тірі жүрсем енді жылатпаспын,-деп удай
ащы екі сызық жігіт жүзін тіліп жатты..
Терезеден түскен көгілдір таң аққу көгілдіріндей

Тұмау арты -құрт болар,
Тұман арты -жұт болар.
Шыны ғашық қосылмас,
Шыны достық айрылмас.

...Атқан таңда айып жоқ- ты.Күн падиша паңдана
оянып, жер бетіндегі тіршілікке төсегінде құлақ тосты.
Аспанның бір нүктесіне ілініп, құйқылжытқан
бозторғайдың: «Қараңдаршы, қара-а -ңдар! Мен жаңа

күнді көрдім!» деп шырылдай қуанғанына шалықтай
күліп,төсегінен тұру үшін тау басының мұз сілемдеріне
саусақтарын соза бастады. Сұлулық дүниесінің әдепті
жұлдыздары қараңғыда қарауылдаған Күн әлемін

иесіне ұяла табыстап, Ай анасының көгілдір шатырына
жылдам-жылдам енді.
Дала қоңырауы –бозторғай үніне екі ғашық та
құлақ тосты.

-Айдын, қарашы, таң атып келеді. Бұл біздің бақыт
таңымыз! Біз мәңгілікке бірге боламыз! Солай деші!
«Иә...Көгілдір, нәзік те сұлу таң! Айтары жоқ...
Осы өмірде әрбір таңым бақыт болып атыпты, ал

бүгінгі таң ненің хабарын айтып тұрғанын мен біле
алар емеспін, Мәди». Айдын жүрек тілімен, қан

тазалығымен ғана сөйлейтін көзін кірпігімен жауып,
ыстық демін ішке жұтты.
-Айко, дұрысталдың ба? Қазір мен ыстық шәй
алып келейін, жарай ма? Жаңабек оянды ма екен?

-Жоқ, шәйді... үйден ішейік.
-Онда, сені бөлмеңе жеткізіп салайын,- Мәди
екеуінің кітап- дәптерлерін реттеп, қолтығына қысты
да Айдынды оң қолымен демей тұрғызып, құшақтап

келеді. Айдынның қарсыласпағанына таң болып,
жүзіне үңілді. «Мазасы қашып, әлсірегеннен ғой».

-Дұрыс, рахмет,- деді қыз. «Сенімен өткен
күндердің қымбаттылығын білсем де сенімен
қоштасып,сенсіз уақыт өткізем–ау деген ой келмепті.
Бас дегенім дәл қазір жұмыс жасамайтын бір зат болып

тұр, Мәди».
-Міне, келдік. Қазір жуынып-шайынып, тез келем.
Сен дұрыссың ба?
-Иә, дұрыспын.

Өмір көктемі. Тағдырым осылай. Сенімен өткен әр
сәтім қымбат. Сен жүрген дәліз, аудитория, тротуар
қымбат, Мәди. Әттең, қырсығып, керісінше жасаған
істерімнен маған қаншалықты қымбат екеніңді сезбей

де қалдың-ау, жалғызым! Міне, бір сәтте өтті де кетті!
Барсың, бірақ, жоқсың, Мәдиім! Жүрекке қатқан
қорғасын, қасымда жоқсың. Бекерсің. Амалым
қайсы?!»

« Мә, Айды-ын! Неге сен тереңдеп кеттің? Қай-
қайдағы қауіпті «қауесеттерді» іздеп тапқаның не?
Мәди не деді, ал? Түсінген де жоқсың ғой сен! Анығын
біліп алсаңшы әуелі!»- деп өз кеудесінен өзіне қарсы

екінші бір болмыс тікесінен тік тұрып, тоқтау салғаны!
Бөлмесінде бір өзі. Өз ойымен жеке қалған Айдын
өмір жолы жазбасын кері айналдырды.

Бұл түсінде кө-өп ұшатын. Тізесін бүгіңкіреп
серіппе жасайды да жерді бір теуіп, жер мұны алға
қарай зулататын. Қолдарын қанат етіп, жұлдыздар
арасымен көгілдір кеңістікті қақ жара, шаштарын жел

тарап, құлаққа әуез естірте самғаудың ғажайып сезімін,
жан жұмағын тілмен жеткізе алмас! Қайталана берген
түс «Расымен-ақ ұша аламын ба!?» деп ой салатын...
Мектеп бітірердегі түсінде Мұхтар Әуезов ағасы

екеуі ғана кемемен теңізде жүзіп барады екен. Мұхаң
мұны қапсыра, қол сыртынан баса ұстап, кеме
жүргізуді үйретіп келеді, бағыт– солтүстік. Жағаға
тоқтаған соң мидай тегіс даладағы үлкен қоршаулы,

қара сыбақты үйге келсе, қабырғада Абайдың бейнесі
бар кілем ілулі тұр. Бұл – ұлы Абайдың үйі екен-ау
дейді. Кілем жиегі араб әріпті жазумен айналдыра
көмкерілген.«Кілемді алып жүр» дейді. Айдын кілемді

орай иығына көтеріп, екеуі кемемен кері қайтады.
Анасына түсін айтып, «Алматыға журналистикаға
барамын» деген арманын тағы да жаңғыртты. Бірақ, тіл
мен тарихқа талапкер көп, алысқа үйі жібермей, өз

қаласындағы педагогикалық институттың физика-
математика факультетінен бір-ақ шықты. Осылай.

Міне,Жетіқарақшы да ұрлап әкелген Үркердей
сұлуды қорғаштап, өзі тұмсығынан арқандалған
Темірқазықты бүкіл аспан сферасын сүйрете айналып,

кешті таңға жалғамақ. Әне, Айдынның сүйікті
Сириусы ерекше жарқылдап, бұған күліп тұр.
-Айдын, халің қа-ла-ай?
-Ертең физикадан емтихан.Қиындықты жеңерлік

нұрыңнан қарасшы-ы!
-Сендегі күш –білім жарқылы,қиындықты жеңесің!
-Жоқ, сәуленің жолында көлеңке тұрады ек-ен-н!
Оны енді ғана ойлап жүрмін, Сириус!

-Айды-ын! Шаң-тозаң, бірінің аяғын екіншісі
шалатын күндестігі мен іштарлығы басым Жерді
қайтесің. Менің кіршіксіз аспаныма келші, қосыла
жарқырайық! Күн де жұлдыз,қуаты менен де аз. Ол

...Айдын орнына келіп, кітап- қағаздарына қайта
үңілді, оқыған білімін санасына тағы бір бекітті.Таң
рауандады. Кітаптарын жиыстыра бастаған Айдынға
физиканың «Салыстыру теориясы» заңына сай, табиғат

құбылысы тілінде өзін-өзі тәрбиелей жұбатқан өлең
оралды.

Тек Таным басқа,
Биіктік сонда – қарамас кәрілік-жасқа.
Сәуле бар жерде көлеңке болуы-заңды,
Адамды Ниет бөледі дұшпан мен досқа.

Мені тыңдашы қалқатайым,
Сұрақ болған түйінді тарқатайын:
«Физика-фюзис-табиғат» мағынасы,
Бөлшегісің. Заңына бағынасың.

Өмір-өзен. Қайық боп елестегін,
Мүмкін бе бар қайыққа теңеспегің?!..
Қарсы тұрдың дейік сен бір ағысқа,
Күш көрсетіп ескекпен, бұралыста.

Не дер едің?...
«Ескексіз қайық –жел өмір, елес!-дедің,
Дәрменсіздік, ессіздік!-демес пе едің?

Айдын тосын дауыстан селк етті де,бас изеді.
Алдында бойшаң, толқын шашты жігіт күліп тұр екен.

-Мен сізді сабақпен отыр ма десем, өлең жазып
отырсыз ба?! Өзіңіздікі ме, әлде...

-Жо-о,мен қазір-ақ.... Негізі сабаққа дайындалдым,-
деп, Айдын абыржыған. «Сонша ақталғаным нем?» деп
іштей өзін сөккен.

-Физикадан емтиханға дайындалдыңыз ба? -Бұл
бас изеді, - Мен де...Сіз 136-да тұрмайсыз ба? – Бұл бас
изеді, - Танысып қояйық. Менің атым – Мәди. Сіз?...

-Атыңыз әдемі екен. «Өзіңіз де» деп айтқысы
келгенмен күбіжіктеп, тұттыға берді. - Мен сізді
танимын. Өткен емтиханда-шы, «есептің сыртына
фамилия жазуға бола ма?» деп сұрап едіңіз ғой.

Мәди сол қызды бірінші болып математикадан
емтихан парағын тапсырғанда –ақ көз аппаратына сырт
еткізіп түсіріп алған –ды. Кейін онымен тілдесудің
ретін оқу залы ғана келтіретінін байқады. Бұл да оқу

залынан шықпайтын болды. «Түн ауғанша,тіпті таңға
дейін кітапқа қарай беретіні не осы қыздың?!»
-Сол қыз сіз бе?- деп жорыта сұрады. Қуанып тұр.

Айдын басын изеді. «Сол сауал, сол жазу маған
сор болды ғой» деп ойлап, күрсінді.

-Е-кеуміз-ақ...қалыппыз ғой. Таң да атты. Атып
қапты... қайтамыз ба, үйге... - ербеңдеген қолын артына
жасырып, қызарақтады. «Үйге дегенім не? Туһ,
сөздерім қиюласпай кеткені несі?»

Айдын сор болған оқиғасын ұмытып, жымиып
күлді. Мәди аңғал, таза сезімді боп көрінді. Оның осы
қиюы қашқан сөздеріне риза болды.

-Жоқ, мен біраз отырамын,- деген өткен жолғы
емтихан қиналысы қайта есіне түскен Айдын.

...Иә,алғаш математикадан жазбаша сынақ өтті.
Емтихан алушылар есеп шығарылған парақты

«емтихан парағының» ішіне бос салуды ескертті.
Тапсырманы орындаған Айдын қол көтеріп, «есеп
парағына фамилия жазуға бола ма?» деп сұрады.
«Егер болса, суретіңді жапсыр» деді кірпішаш ағай.

Суреті жоқ Айдын фамилиясын жазған-ды. Екінші,
яғни, математикадан ауызшаға кіргенде, емтихан
алушылар арасынан:

-Әй, кім-м! Сен бе шырағым, есебіңнің сыртына
фамилия жазған?- деді қызыл мұрынды ағай.

-І-і, неге жазасың тәртіп бұзып?! Есептерің дұрыс.
Бірақ, тәртіп бұзғаның үшін «екі» қою керек еді, қыз
деп аяп, «үш» қойдық.Білдің бе?!

-Сол дұрыс шығарған есебім ауысып кетпесін деп,
ағайдан сұраған ем, «болады» деген соң...

-Кім, Мамеков пе? Көрейік, келсін! Айта бер
жауабыңды!

Айдын айтып жатты. Қызыл мұрын мұғалім мен
әдеміше апай күбірлесіп,«Списокта жоқ бұл қыз»десті.

-Айттым?! Не айттың? Біз естімедік! Сен естідің
бе, Мәке, а?

«Жылама жат алдында, қайратты бол!
Жасқанба озбырлардан, айбатты бол!» - деп
өлеңдете берер сөзі болмысына қуат берді.
-Аға, өздеріңіз сөйлесіп... Қайтадан айтайын ба...

шашты Мамеков келіп қосылды.
-Сәке,мынау кешегі қыз ғой, таныдың ба? Фамилия
жазған! «Суреті ұл бала сияқты екен» деген-ші?!
-Ә-ә! Иә,түсіндім. Әй қыз! Неге жаздың

фамилияңды?
-Сіз «болады» деген соң...
-Мен бе?! Мен?! Сонда мен бе саған тәртіп бұзуды
үйреткен,а? Бұз-зығын қарашы-ей мынаның, а?!

Ойпырмай, ақыр заман жақындайын деді ме, жастан
ұят кетіпті ғой!
Айдын қатты ыңғайсызданды.«Үлкеннен иман
кеткен бұл қай заман екен?» деп ойлады, енді не десе

болады?» Кірпішаш мұғалімнің быртиған қысқа
саусағы мұның көзін шұқып алардай дірілдеді.
-Мынау бәлеқор қыз жауап берді ме? Өзі бірдеңе
біледі ме екен?-деді емтихан қабылдаушыларға.

-Мұнда оты-ыр! Қане, айт білсең!- деп кірпішаш
ағай зілдене, өз тұсындағы орындықты нұсқады.
Айдын су терге түсті. «Мұғалімдерді даярлайтын
ұстаздар осындай болса, мен мұғалімдікті несіне

армандаған екенмін!? Орнымнан тұрып, кетіп қалсам
ба? Онда «білімі жетпепті» деп күлкі болмаймын ба?
«Директор өз қызына медаль бергелі жатыр» деген
сөзге шамданып, мектеп бітірудің соңғы емтиханында

директор-әкесінің: «Бұл кластан медалист шықпайтын
болсын» деп, жалған намысқа шапқанын қалай
дәлелдемек?
Айдын емтихан сұрақтарының жауаптарын тағы да

қайталап айтты. Теоремаларды дәлелдеді. Теңдеулерді
шешті. Қосымша үш- төрт сұраққа жауап берді.
Мамеков быртиған саусақтарының арасынан қарап
отырса да, тыңдады. Сосын ыңыранды. Орындыққа

жантайды. Одан соң үш мұғалім күбір-сыбырға
ауысты.
-І-хім-м! Дұр-ре-е-с-с! Бірдеңең бар екен!Үш!-деді.
Айдын бет орамалымен маңдай терін сүртті.

Тамағы құрғап кетті. «Енді қайттім? Бірінші емтихан
фамилия жазғаныма «3»; Бұл не үшін «3»? Барлық
сұраққа дұрыс жауап бердім ғой».
-Ағай, тағы сұраңыз-шы-ы...

-Ағалар, сіздерден бір өтінішім бар, - деді кішкене
бойлы, ұяң жүзді Бейсек, - еңбек жолымды бірінші
бастап тұрмын ғой. Осы қыздың көкпарын маған
қиыңыздаршы, - ол көз алдындағы көріністен

қысылып, галстугін босатып, маңдайын сүртті,-
өтінем!
-Ал, ала қойшы-ей! Қалауың сол болса,бердік
саған-ақ! «Көкпарын» деп.А!?–кірпішаш аспанға

қарап, қарқылдай күлді.
-Кел, - деді ұяң мұғалім Айдынға жылы көз тастап
,-келші менің алдыма. Ал, басынан бастап айта ғой.
Көкпар демекші,мұндай тартыс- доданы көрмек

түгілі мүлде бейхабар қыз су терге түссе де, жіңішке
саусақтары мұздай еді.Мына ұстаз –сараптамашылар
мұның көк шыбықтай нәзік денесін аяусыз бұрап,суын
сыртқа шығарғандай. «Босама, баламтай! Жат алдында

жігерсіздік білдіре көрме! Өмір –күрес! Сен өмірге
жеке қадам бастың, енді өзіңе өзің тәрбиеші бол!» деп
әкесі алыстан мұны бақылап тұрғандай болды. Таза
параққа есептерді шығарып, теоремалар мен

теңдеулерді дәлелдеп, үш сұрақтың да жауабын қайта
жазып шықты. Мұғалім ынта қоя тыңдады, қосымшаға
да дұрыс жауап алды.
-Қайда оқыдың? Қалада ма?

-Жоқ, ауылда.
-Жарайсың! Қазір бес қойғызамын.

Айдынның жүрегі лүпілдеп кетті. Қарсы алдында
отырған иман жүзді мұғалімді туғанындай жақын
сезінді.Қинағанда қатайып-ақ отырған көзі жылы сөзге
босаңсып, жас үйірілді. «Рахмет сізге, аға! Сіз нағыз

Адамсыз! Бәсе, ұстаз деген дәл сіздей мейірімді,
әділетті, қамқор болуы керек.Ауылдағы ұстаз әкесі мен
ұстаз анасы; Мейманхан,Сейілбек, Кәден, Дербіс
ағасы, Әбілдә, Сәбит, Шегентай ағайларының періште

болмысы емес пе еді мұның арманын оятқан? Олар да
дәл осы Бейсек ағадай мейір... » Дауыс гүр етті:

-Қалай,эй, Бейсек,болдыңдар ма? – Айдын жас
мұғалімге төнген кірпішашты көрді.

-Бе-ес?! Өй, сен әлі бала екенсің ғой! Бұл қыз «бес»
болса, мұнда неғып жүр медалистермен тапсырмай, аһ?
Бері, мұнда кел! Әй, қыз!-деп Мамеков өзінің
алдындағы орындықты шұқып көрсетті. Орнынан

көтеріліп, төртбақ кірпішашқа көзі түсіп еді, қарасұр
жүзіндегі жасыл көздер жабайы мысықша ызғар
шашып тұр екен.Мұндай да қорқынышты адам болады
екен-ау!Есіне көкесі қиссаларды әндете оқығанда

суреттейтін құрыш сауытты, «өте қауіпті» батыр; оның
астыңғы ерні жер тіреп, үстіңгі ерні көк тіреп, бір
төбенің тозаңын бір төбеге қосқан киелі серігі –
тұлпарлары түсті. «Қиссалардағы қыздарды сұлулығы

үшін ғана жырлаған ба? Жоқ, қызым.Олар қысылғанда
жол табатын ақылды, батыл да болған. Батырлар мен

хандар қыз сөзіне содан тоқтаған. Саспа!» Анасы
Айдынға осылай деп майда лепті жылы үнімен дем
беретін. Ұстамдылыққа қанша талпынса да Айдын
састы. Боп- боз боп, қаны тартылған қыз жас мұғалімге

жәутеңдеді. Ол «бара бер, қорықпа!» дегендей саусақ
ұштарын серпіп, күле қарады. Өмір мұншалықты да
қиын болады екен- ау! «Сыннан сүрінбеу өзіңе ғана
байланысты, баламт- а- й! Ерік –жігеріңді, ойыңды

жоғалтушы болма,қызым! Ешқашан саспа!» деді әке
бейнесі.

Екі қолын тарақтап,орындықта шіренген мұғалім
көзімен орындықты нұсқап, «Отыр!» деді зілдене,
«Айт!» деп жекіді.

Алтыншы рет айтып жаттығып қалған ба, әйтеуір
Айдын тоқтаусыз жауап берді. Үндемей ағай үкімін
Алланың әміріндей табына күтті-ау сонда.

Ол қосымша сұрады.Мін таппай отыр ма,аздан соң
Айдынның парағын жұлып алып, аударыстады да:

-Әй, Бейсек, шпордан оқып берсем, мен де айтам
ғой «беске», а?

-Мына формуланы қорытқанын,оны өлген орыстың
моласындай шарбақпен қоршағанын да қазіргі дейміз

бе? Осы жас қыздардың шотын шабу... «Бойдақта ес
жоқ» деген осындайдан қалған-ау, аха-ха-ха-а!

-Неһ?! Әй,қыз! Бұл жерге бәрі де «білем» деп
келеді, білмейтіндер үйінде! «Сұра!» Уһ!! Сен бірінші
кірдің! Сенен басқа 200 адам отыр сыртта. Мен
отырмын сенімен қуыршақ ойна-ап, аһ?! Мә, білсең,

өзің қойып ал бағаны! – ол баға қағазын абитуриентке
қарай шиырды. Айдынның ақылы айрандай ашып,
сары суы бөлініп жатқандай, шүйдесі ашыды. Желкесі
тартылып, көз алды қарауытқанын сезінді. «Ұстаз ғой,

-Аға,-деді Айдын даусындағы дірілді басып,-мені
медальға ұсыну керек еді... Үздік оқығам...

-Жоқ, әкем ұсынғызбады. Енді мен білімім барын
дәлелдей алмасам, әкеме де, маған да ұят. Биыл оқуға
түсуім керек. Көмектесіңізші...

-Эй!! Аһ!!Өй, мынау қыз мені қылмысқа итеріп тұр
ғой, а?! Не істейміз мынаны? «Көмектесің» не, ойба-ай
айналайын-ау! Бізге сен бе, орыс па, орман ба, шүршіт
пе, бәрі де бірдей. Біз - әділқазы алқасымыз! Біз, дажем

баламызға көмектеспейміз, түсіндің бе? Ай, Бейсек,
сен жақсы түсінеді екенсің қыз тілін.Сен айтшы
мынаған, а! «Үш» пен «төрттің» айырмасы не? Жоқ!
Ал «екі» мен «үштің» арасы,-кірпішаш сұқ саусағымен

аспанды, сосын жерді нұсқады,-түсіндің бе? Аспан мен
жердей! Биыл конкурстан өтпесең, келер жыл бар.
Өмірің алда ғой, шырағым-ау! Бар, бара бер!- ол даусы
жіңішкеріп, оң қолының сыртымен ауаны сыпырып,

-Жақсы! Сау болыңыз,– деп орындықтан көтеріл
ген Айдын көзі қарауыта теңселіп кетті.
-Өй, и-и!- деп жас мұғалім Айдынды сүйемелдеді.
Маңдайынан суық тер бұрқ еткен қыз аздап іркілді де:

-Рахмет, аға,- деп шығып кетті.
-Іһ?! Һі-мм!-деді сұп-сұр Мәмеков,- А-а? Құдай
сақтап...А?! Бойдақта энергия көп- ау,ә? Қолы тиіп еді,
жазылып сала берді ғой әлгі қыз,әһ!? Х-х-хи-и...

Мұны Өмір атты теңіз толқыны осылай алғаш рет
сілкілеп-сілкілеп, жағасына лақтырып тастаған-ды. Ол
есіктен үнсіз жылап шықты. Математикадан жазбаша
емтиханды бірінші болып орындаған Айдынның неге

Қыз бөлмеге келгенде қараса, баға қағазында «үш»
те, «екі» де жоқ –бос. «Білсең, мә! Өзің қойып ал!» деп

лақтырғанда сол күйі алып кеткеніне ол енді мән берді.
«Үштік» қол жетпестей аспанда қалған екен-ау!»

-Балам, бұлардың көбі қолда өскен қулар ғой, мен
барсам, қатты кетіп қаламын. Ағаңмен бар. Егер қайта
емтихан аламыз десе, не дер едің? Жауап бере аласың
ба? Ойланшы, баламтай.

...Проректорға кірген Шынарбек ағасына ол кісі
бүйірден тиісті.

-Редакциядан болсаңдар, бір кіндіктерің артық па?
Енді, әр мекеменің өз заңы бар. Бірінші емтиханда-ақ
«тәртіп бұзды» деп протокол толтырылған. Қыз екен
деп аяп едік қой. Жарайды, аттас екенбіз, емтиханға

жіберткіземін. Өткен математиканың бағасын қойғыз.
Ал, сен, бауырым, институттың баспаханада заказдары
жатыр еді. «Әні, міні» деп жүр, соны бітіріп бер.

...Осыдан соң-ақ қуанышы қойнына симаған
Айдын Мамеков ағайы айтқандай «үштің» қадірі жер
мен көктей екенін түсінді.

-Әй, қыз! Сен енді осы институтқа түсемін деп
ойлайсың ба, аһ!?

Түтігіп тұрған Мамеков осы қыздың себебінен
басшысынан сөз есітіп, неше жауабын айтпағанына,
қалтасы ортайғанына күйініп- ақ тұр еді. «Өзің
кінәлісің. «Атыңды жазуға болады» деген сен емессің

бе? Оған күллі бала куә.Ал!? Ол кімнің қызы екенін
білесің бе? Білмейсің! Ол –менің ұстазымның, менің
ғана емес, осы өңірдің, қазақтың сауатын ашқан білім
шамшырағының қызы! Ең бастысы –қыздың білімді

екенін бәрің де айтып отырсыңдар, қойып бер бағасын!
Кейінгісін көре жатармыз!» деп, бір жапырақ қызға
мойнын бұрап, жығып берді-ау!

-Өй, сен... Түспейсің, білдің бе! Ал, түссең, бәрібір
бітіртпеймін сені! Бұл жерде не сен, не мен жүреміз!
Осыны есіңде сақта!-деді күштеп қойған «үштікті»
дірілдей ұсынып жатып.

-Көрерміз! – деді Айдын. Қуаныш алауын құйын
соққылады, - аға, бірақ ... жазығым не? Айтыңызшы.
-Жазығың?! Жазығың көп сенің! Заңды бұзып
тұрсың –бір!Емтиханнан тыс баға қойғыздың! Екі!

Мен сөгіс алдым сен үшін. Аһ!? Тағы айта берейін
бе,аһ!?

Айдын оқуға тапсырған құжаттарын кері алуға бел
байлаған-ды. «Құрысын, мұндай адамдардан тәлім де,
білім де алмай-ақ қойғаным дұрыс!»

«-Оп-оңай шегіне салдың ба? Білімін алсаң, тәлімін
електен өткізбеймісің?Ел не дейді?!» деді ішкі дауыс.

...Сол Мәдимен танысқан түні кірпік қақпай 3-ші
емтихан –физикаға дайындалған-ды. Қамықты.

Жұлдыз-жасым аға ма жылағанда,
Мен не деймін халімді сұрағанға?!
Өмір деген нәр алып, гүлдемей ме,
Сәуле түсіп біреуден бір адамға.

Ызғар шашса, тіршілік тоңбайды ма?
Қорғамай ма қу бұтақ торғайды да.
Суық сөзбен жанымды жаншығанша,
Қанат беріп, қатайтса болмайды ма?- деп

өлең жазғаны бар сол кезеңде. Философияда жалпы
дамудың өзі спираль бойымен, яғни бір қадым алға
басумен қайталанады деген ұғым бар ғой. Сол алғаш
танысқанда да тап бүгінгідей Мәдимен таңды қарсы

алған-ды.Бүгінгідей бөлмесіне жеткізіп салу да сол
күннен басталыпты. Сол күні:

-Айдын, шпор жаздың ба?– Шыныңды айта берші,
мен жаздым. Емтиханға қашан кіресің?

-Бірінші топта кіремін, ол кезде шаршамай, басым
орнында болады.

-Басым?! Бүгін көрер таңды көзбен аттырдық.
Басымыз орнында ма өзі! –ол басын айналдыра
сипалап,- Айдын мына бір жұмыр бірдеңені ұстап
тұрмын. Бұл не зат өзі!? –деп мәз болып күліп тұр.

білем.Атыңды да. Бүгін қуаныштымын. Шынымен.
Сен ше? Ой, біз қашан «сенге» көшкенбіз? Бөлмеңе
апарайын, жуынып шық. Сосын буфеттен кофе ішейік.
Әрі қарай емтиханға барамыз, іһі?Айтпақшы,жаңағы

өлеңді өзің жаздың ба? Қарасам, ақындарша ойланы-
ып отырсың ғой, досты алдауға болмайды!
-Ақындар!? Олар қалай ойланады, қызық.
-Көрсетейін бе?-Мәди сол қолының алақанына

иегін тіреп, оң қолын аспанға созып,көгілдір сәуле тап
бүгінгідей себездеген терезеге мойнын бұрған-ды,-
Осылай ғой!? Олардың басы салмақты-ау мойны
көтере алмайтын. Әйтеуір бастарын қолдарымен тіреп

суретке түседі ғой көбіне.
Екеуі етене жақындарша мәз болып, күліп алды.
Мәди мен Айдынның таныстығы осылай басталып еді.

Айдын оқуға түскенде әкесі: «Менде бір-ақ арман
бар. Әттең, осы қызым ұл боп тумады» деді.

Киелі үкі ғашық қара түнге.
Тәттіден уланады-ау тіршілігің,
Рухы жоқ оқ атпай ма білімдіге?
Бұл қандай ажырамас қайшылықтар,

136-шы бөлменің 5 қызы биологиялық қан туыс
болмағанымен рухани бауырласып кетті. Бұлардың
студенттік күндері ғана емес, ниеттері, сырлары
ортақтасты.

Бесеудің ішіндегі пысығы Әсем болып шықты.
Ортадан ақша жинап, аядай бөлмеге терезе перде,
төсеніш, ыдыс-аяқтар алып, бәрін басқарып жүр.
-Оны бұлай етпе, мұнда қой. Мусор шелек ол,

бұрыштағы қуысқа...Ә, тазик пен сыпырғыны қасына.
Иә! Сен, Айко, пердені қайырып тіге бер. Сен екеуің
клеенканы кесіңдер. Мен ілгіш қағатын бір жігітті
тауып келем қазір.

шығармасын,-деп ересектеу, әзілкеш Жаһан күліп
алды.
-Сенде ғой қайшы. Саған үндемес.
-Ойбай, мен де қорқып тұрмын. Үп-үлкеніміз

болып... десе ше...
-Келіңіздер, міне біздің қыздар. Ал, біреуіңіз перде
қағасыз, екіншіңіз есікке құлып сап беріңіздер. Көрейік

не өнерлеріңіз барын,- деп Әсем ол жігіттерге де
тапсырманы үйіп- төкті.
-Жанат, сен болдың ба? Қазанды қамдай бер.
Сәбеш,сен буфеттен оны- мұны...І-і... Айко, сен терезе

сүрте бер, бойың ұзын ғой. Әй, шлабра қайда жаңағы?
Мен пол сүртейін...
-Швабраны көршілер алды.
-Үйбай, «Өзіміз ұстаған жоқпыз» демейсіңдер ма?

-О, дұрыс Әсем! Біз сізді жатақхананың
студсоветіне мүшелікке қабылдаймыз. Жақсы
ұйымдастырады екенсіз! Бірақ, жуасыз орныңызды,-
деп, есікті жоңғылап жатқан ересектеу жігіт

қуақыланды.
-Мен бе? Алдымен мен келісем бе оған десеңізші.
-Ойбай, қыз-ау, постымды босатып берейін деп
тұрсам. Біз де келісе салдық қой сізге, бір ауыз

қарсыласпадық-ау, аздап бұлданбаппыз да ғой жаңа.А,
Қуеке?
-Жігіт бұлданбайды, қызға бәрі жарасады,-деп
күліп, Әсем де дес берер емес.

Бөлме жиналып, шайға отырды. Жаһан мен
Әсемнен басқасы аттарын айтқаны болмаса,үнсіз.
-Кешке дұрыстап танысамыз,- деп кеткен екі жігіт
шынында дәптер- қаламдарымен үшеу боп қайта келді.

Осыдан соң-ақ киноға шақыру басталды. Әсіресе әдемі
Әсемге құрмет көбірек.

Күнде пікірталас.Бөлменің ішкі тәртібі, кезекшілік,
бос уақытта немен айналысу, махаббат, достық,кітап
талқылау, өлең оқу, не керек, айтылмайтын тақырып
жоқ –ты.

-Қыздар, бөлме күнделігін жүргізейік, кезекші
толтырады. Тұрдым, жуындым емес, өзгеріс, жаңалық,
оған өз пікірің, сенің ұсынысың қалай? Неге олай?...
-Дұрыс, «бардым, келдімнің» несін айта береміз?

-Үйба-ай, Айко-о, біз сен сияқты ақын емеспіз ғой
жаза салатын. Математикпіз. Қояғойшы сол күнделік
дегенді, қажеті бар ма соның?
-Ол жақсы нәрсе ғой. Өзімізді өзіміз тазалап

тұрмасақ, қарайып кетеміз,- деп Жанат түйіндеп,
бекітті.

күнделік толтырасың, Әс-сем-та-ай,- деп Жаһан мен
Сәбеш күлкіге қақалып- шашалуда.
-Амал жоқ, көнеміз, кәйтеміз басқа. Қараймайы-ық.
-Бұл не береді бізге, қыздар? Алдыңда қағаз,

қолыңда –қалам. Ойлануға тура келеді. Не жазамын
дейсің ғой? Дейсің!
Мөлдірді аңдамаймыз бұлақ тұнбай,
Өмірді ойланбаймыз сұрақ тумай,

Біз әуел тік жүруге үйренбейміз,
Алдымен қара жерге құлап тұрмай!- деген.
-Ой,шабыт кеп қалды, тынышталыңдар!

Айдынның 731-тобы бәрі 47, оның 25-і студент,
басқасы кандидаттар. 41 ұлдың ішінде 6 қыз: Гүлнәр,
Гүлдәр, Зүбайра, Зибаш және 2 Айдын. Сондықтан ба,
бұл Айдынды Айко деп кетті. Ұлдардың әзілдері көп,

оқытушы келгенше топтанып, гуілдесіп тұрғандары.
Олардың арасында қыздар да жүреді. Ал,Айдындар
алдыңғы қатарға қосақталып бірге отырады..Кейіндері
Айконың сол жағына Мәди, оң жағына Тұрды

орнығатын бопты. Сабақтан соң да күтіп тұрғандары,
жатақхана мен оқу залына,лаборатория жұмыстары
мен тамаққа да, қыдыруға да бірге баратын болып жүр.

Мақта терімі науқаны алдында Мәди де ауылына
барып қайтты.Ұлдың үлкені болғасын ба үй- ішін
көбірек уайымдайды. Қыстық жем-шөп, қой- ешкінің
күзем жүнін қырқумен айналысты. Шаршағанын

елемей, түгескеніне қуанды.
-Төрем, шаршадыңыз-ау, сағынып келгенде...
Бауырларыңыз да жігіт болды, осы Әлендер-ақ жасар
еді ғой,- деп анасы сызылып ас даярлап жүр. Енесінің

баласы деп атын атамаушы еді. «Е, жеңеше, сіздерді
уайымдаймын- ау, ал, басқа адамды қатты сағынады
екем. Өзіме де біртүрлі, бірақ, шыны солай, анашым.»
Мәдидің есіне Айдынның жымиып күлісі, еркелеу

жүрісі, бояусыз балаң жүзі, құлақ артынан буылып,
желбіреген жібек шашы, талдырмаш денесіне
жарасқан ұзын баулы сөмкесін иығына ілген ұяң
бейнесі елестей берді. Оны анасына қалай айтсын.

киімімді әкетемін,- анасының үнсіз жымиғанын
аңғарды да жүзі ысып сала берді. «Менің ойымды
оқып қоймады ма екен анашым? Жымиғаны Айдыннан
аумайды екен-ау,ә?»

жинаған терімші студенттер бүктетіле іске кіріскен.
Тапсырма -60 кг. Бейсек ұстаз да осында келген екен.
«Айдын, қалайсың? Студент болуыңмен
құттықтаймын!» дегенде, атын ұмытпағанына бұл да

таң болды.
-731-ші топтың жігіттері! 6 қыздың нормасын
орындаңдар алдымен!- деп қояды ара-арасында,- міне,
мен де көмек беремін,- ол шеңгелдеген мақтаны

6 қыз шынында қаннен қаперсіз десе болғандай-ды:
Жұмыс нормасы орындалады, таразы басына
бармайды, тамақ алдыларына келеді. Кешкі биде басқа
жігіттер биге шақыра алмайды, қысқасы, ешкім бетте

ріне тіке қарай алмайды. Бір күні мақта даласында:
-Бейсек ағай!- деген Өркеннің жан дауысы шықты.
Көпшілік бойларын тіктеді.- Сіз білесіз бе, тау да, тас
та, дала да, қала да, кесек те, көсек те, сіз де, біз де қы-з

мақта алқабы ду күлді.
-Әй, жарайсың, жігітім! Бәрімізге күлкінің
дәруменін бердің!- деп Бейсек те мәз. Бірақ, қыздарға
мақта сыйлауды сиретті.

Күні бойғы бел қайыстырған ауыр еңбек кешке
шаң-топырақты көшемен казармаға қайтқанда-ақ
ұмытылады.Әзіл мен анекдотты жарыса айтып, кейде
топтана ән салып, еңбек даласынан емес, тойдан

қайтқандай сезім толқитын. Мәди, Тұрды, Айдын
үшеуі мұнда да жұптары жазылмайтын- Айдын ұл, не
үшеуі де қыз сияқты!
Түскі демалыста 731-тобы әдеттегідей бірге

отырған-ды. Топқа гитарамен әндеткен екі жігіт
қосылды. Орысша- қазақша әндерді әуелетті. 6 қыздың
ішінен әнге қосылатындар да табылды.
-Жігіттер, араласайық, таныстығымыз артсын.

Орыс тобында оқысақ та, затымыз қазақ қой,- деп
Ахан уәж айтты.
-Түсінікті ғой неге араласқың келетіні. 6 қыз -
6 қаз болып көрініп тұр ғой көзіңе! Хи-хии! Ол

өзімізден де артылмайды! Қай қызды қандай
көзбен ішіп-жеп бара жатқаныңды біз байқамай
отырмыз ба! Аб-бай-ла-а! Еркекпіз біз де!- Тұрды
көзіне түсіп тұратын кекіл шашын артқа сілкіп, хи-

хи-лап күлді.
-Сен де айтады екенсің-ау! Қыз үшін деп,
қыз бізде де бар. Ал, не бопты қыздармен
достассақ?

-Басқа нәсілдің қызын не істейміз? Тіліміз
де, дініміз де тура келмейді. Іздірәстіні ғана
білеміз, хи-хи... Біздің ауылда бір орыс жоқ, көрсем
қор-қып кетем мен! -деп шашала күлді.

араласуың керек, орыс тілін білмесең, сабақты
қалай оқисың? А? Технология, машиноведение,

сопромат, гидравлика... Бәрін де орысша оқып,
орысша тапсырамыз ғой.

екенсің-ау өзің. Күнде айтсам да әлі құлағың
ұқпаған екен сенің,а! Қыз бен бала дос бола
алмайды ғой, шикіөкпем-ау! Қосылып қояды! Хи-
хи! Сонда мен көзін көкшитіп, бала-шаға өсіріп

тұршы, қазір оның не жөні бар! Ұят-ты...
-Қоя тұрмау керек! Кейінгіні кәзір, тап
кәзірден ойлау жөн! Ертең кеш болуы мүмкін. Үш
жылғыны ойламаған еркектен без дегенді мен

шығарды деймісің- әй? И, енді осы мақта
науқанында десең...сөз басқа. Бірлі- жарым ай іш
пыстырмауға десек, онда болады! Болады, хи-хи!

ертегісінен шыға алмай, аузы сүт-сүт боп жүрген
қайсың ол?! Махаббат деген жоқ нәрсе-е! Ол деген

дым көрмеген бәлесіңдер ме, хи-хи-хи... «Он үште
отау иесі» дегенді мен айтып кетіппін бе? Қазақ
атаң айтқан! Миларың...а? Қанша жаста тоқтап
қалғансыңдар өзі?!...

-Тұрды, Абай не деген? «Махаббатсыз дүние
бос, хайуанға оны қосыңдар» деген. Абай айтқан!

айта береді. Ақын- сақын дегендер делебесі
қозғанда не айтып, не қойғанын білмей де қалады!
Олардың сөзінің бәрі уақытша ғой! Уа-қы-ытша!-
деп Тұрды даусын жіңішкертіп, қолымен ауаны

сызып бір айналды.
-Қой, Тұрды, осы жерден тоқтайық,- Жаңабек
сөзге араласты,- ұлы кісілерді тілдеуге енді дәтің
бармасын!

-Турасын айтсаң, туғаныңа жақпайсың деген!
-Ол тура емес,- деді Айдын.
-Қайсы, Айконь? Қайсыны айтасың,а?- деп
Тұрдының даусы лезде жіңішкеріп, ыржиып күле

салды.-Мен әшейін сөз болсын деп әдейі айттым. Кім
не дейді де-еп.Ұрсып қалған адамдай үнсіз отыра
береді мына жүгермектер мен болмасам. Сөйлетейін
дедім дә-ә! Хи-хи!

-Енді ондай қисық сөзді айтпа.
-Мақұл, мақұл, Айконь. Қойдым, міні, оллахи!
Әшейін, сендердің құлақтарың үйрене берсін деп...
Еркектердің ішкі сырын осы бастан түсінсін де-еп...

кейін күщ-щті келіншек болуларың үшін...
-Өй, Тұрды, не деп кеттің!?-Жаңабек шыр етті.
-Келіншегің не?
-Мына сарыны не істесек болады өзі?!- қыздар

-Қойдым, ойбай қойдым! Сендерді бір күлдіріп,
шаршағандарыңды бастым-ау, ә? Рахмет деңдер маған.
-Ах, ты черт! С одной стороны он прав! Дұрыс
біржағынан!- Бірақ, махаббаттың дәмін татқан жоқпын

өз басым! Бірақ, сендердің бір қыздарыңды ұнатып
қалдым. Ал, ол не дейді, білмеймін. Мен жаққа
қарамайды да әйтеуір. Келіңдер, ән айтайық,- ол «Ақ
бантик» әнін гитарасында ойната жөнелді. Айдын

-Айконь, бірдеңе сұрасам, шыныңды айтасың ба?-
деді Тұрды кешкі би алаңында.
-Мен әрқашан шын айтам.
-Өй, оны білем ғой, сұрасам... Бір жігітпен жүріп

көрдің бе, айтшы?
-Жүрмін ғой міне көп жігіттің ішінде.
-Өй, Айконь, осы ма? Осы екенін өзім де білгем
ғой! Керегі жоқ әр жігіттің! Сенің папаң... біздікі

сияқты қарапайым емес қой, дұрыс тәрбиелеген деп
ойлаймын.
-Тұрды, «Ұлылық деген -қарапайымдылық» деген
бар ғой.

-Дұрыс. Егер мен бір адамнан жеңілсем, ол –сен.
Бір адамды дос санап, бас исем, ол –сен, Айконь. Сені
қалай тап-таза етіп ө-өсірген деп таң болам кейде.
-Ал, кейде ше?

-Кейде ма? Хи-хи! Кейде де, әркезде! Сені
тыңдаймын. Кейде кешігіп қалдым ба деп қорқам.
...Тұрдының есіне осыдан біраз күн бұрынғы Мәди
екеуінің арасындағы кикілжің түсті. «Сен адамды

малмен тең көремісің сонда? Ұнату, сүю, талғам,
махаббаты жоқ малмыз ба сонда?! Өй, сен де бір...
Жерге қараттың ғой қыздардың алдында әрдеңені
шатып!» деп теріс қол сілтеген-ді Мәди.

-Сен не сонда, махаббат бар деп тұрсың ба?Ал?!
-Бар, біз Айдын екеуміз бір-бірімізді сүйеміз,
түсінеміз,- деген ол.
-Жоқ! Сен оны он адамға, ол сені он адамға

айырбастайды! Қара да тұр!-деген бұл.
Айдынның тамырын басып жатқаны осы себепті.
«Мәдидің менен несі артық? Бәлесін-ай сонда да,
айтқаныңа көне салатын,өтірікке де сене салатын,

қулық- сұмдығы жоқ, жасанды ісі жоқ, ащщ... бояуы
жоқ қызды қалай ғана лезде айналдырып алған? Бұл
қыз түбінде өзінікі болуы керек! Бір тисе, мұндайлар
өлгенінше адал болады, ищ-щещ-щ... Таптым! Таптым

мен қатыным болуға лайықтыны! Ищ-щщ! Осы қызбен
Мәди ғана қыдыра бере ме? Ол бейбақ не тындырады
дейсің? Сораңдап, қисалаңдап жүре-е береді дә,
щещщ... Не сөзі жоқ, не-е қолын да ұстауға батылы

бармайды ғой ол щещ... Бұл қыдырса не бопты?
Мәдидің көзін солай бір шұқымаса ма! Махаббатың
міні деп, ащ-щ!...»

-Айконьжан, мына шудан тысқары о-оо-у асфальт
көшеде біраз жүріп келсек қайтеді? Сырласып...
-Жоқ, мен онда бармаймын.
-Неге? Неге бармайсың? Түсіндірші.

-Барғым келмейді.
«Қап, шещ... Не істесем екен?! Мені менсінбей
тұрғаның ғой! Мен тірі тұрсам, екеуіңді екі жаққа
жіберемін! Мәдиді сенен айырып, сені артымнан

жүгіртіп қоймасам ба! Атым өшсін!»
-Атым өшсін!- деді Тұрды тістеніп.
-Не? Не дедің?
-Кім мен бе?! Жүр, Мәдиге тапсырып кетейін.

Бәлесінен аулақ, хи-хи! Зибашпен билеп жүр-әй! Сұп-
сұлу екеуі де, а? Айконь? Қалай, жараса ма?
-Билегенде, таранғанда аққулар мен қыздар
сұлуланып кетеді деген бар ғой.

-Дегенді қойщ, мына парға қарашы, жараса ма
дейм? Сені сүйсе Мәкең басқамен жабысып билейді
ма? Сені қайда деп ойлап тұрған доқ қой мынауың,а!
-Досы –сенің қасымда екеніңді біледі ғой.

-Шаң жуытпайды тағы! Мәледе-ес келінш...
-Не?!
-Кейін дегенім ғо! Менің сабағымнан біраз
нәрселерді үйренейін депсіңдер! Енді Мәкеңді

пісірмесем, шіп-шикі! Сары ауыз балапан өзі!
Көретіннің бәрін қатын алғанға дейін көруі керек қо!

Үй болған соң әйелдер кісен салып, ешқайда жібермес.
Солай емес пе,Айко!? І-і, солай!
-Не!?
-Кеш жарық! Қалайсыңдар екі дос?- Мәди мен

Зибаш келді бұларға.
-Тұрмыз қаққан қазықтай қақиып! Айко мені
менсінбейді, не қыдыруға, не билеуге келіспей тұр.
-Қой-и, қазір ғана билеп жүр едіңдер ғой,- онда

Би «Летка -Енка».1-ші курстың қыз-жігіттері
шеңбер құра қол ұстасып, алға-артқа секіріп, дөңгелене
билеуде. Айдынның сол қолынан Мәди, оң қолынан
Тұрдыны бөліп Ахан ұстады. «Ащ-щ-щ! Енді сен

төрткөз жолымды кестің бе! Мұрныңды сындырып,
көзіңді 8 қылмасам ба!» деді іштей кіжінген Тұрды.
Мұнда сағат 11-де ұйқыға жату заңды.Сосын
жүріп-тұруға болмайды, мұғалімдерден және

милициядан, дәрігерлерден кезекшілер бар. Мәди мен
Айдын үлкен жолдың бойында қол ұстасып
серуендеуде.
-Қалай, Тұрды әңгімемен зеріктірмеген шығар?

-Иә. Әңгімесі көбіне ұнамайды маған, алжасқан
аталар сияқты сөйлейді.
-Қылжақбас қой, біздерден қайда-а ақылды, көп
нәрсеге сен айтқандай аталар көзімен қарайды. Бір

үйдің үлкені болған соң, шалдың баласы боп өскен
екен, ерке.
-Сен де бір үйдің үлкені емессің бе?
-Иә, көкем көп ағайынды болса да баяғы «Аша тұяқ

қалмасын, Асыра сілтеу болмасын» деген заманда 8
ағайындыдан бір өзі ғана анасымен қалған екен. Буыны
қатар-қатпас шахтада жұмыс жасапты. Содан үй-жай
болғанында шахтада көмір басып қалып, қазірде

денсаулығы жоқ. Балдақпен жүреді, Біз анамызға
қолқабыс жасап, бар шаруаны атқарамыз өзімізше.
Әжеміздің баласымыз. Сегізбіз бір анадан.
«Алғаныңның орнын толтырдың, Аллам! Енді осы

шырақтарымды сөндіре көрме, Аллам!» деп, әжем
дұғасын осылай айтып отырады. Әже дұғасына біз де
әндете қосылатын ек бала күнімізде.
-Әндетіп пе?!

-Иә, ән екен деп ойлаймыз ғой. Айтайын ба?
-Айтшы...
-Жетеуді алған құдайым-ай,
Сыныңа тағы шыдайын-ай.

Жалғыздан өсіп-өндіре гөр,
Өзіңе ғана жылайын-ай,- Мәди қоңыр үнімен
әндетіп барып тоқтады. Қалай?...

-Әженің бәрі мейірімді-ау, баланы аса көп
ойлайтын ең жақыны да әже ме деймін. Менің 3-4

жастағы кезімде әжем екеуміз ауылдағы ағаш ұстаның
үйіне бір қошқарды жетектеп алып бардық.
Ұста кеспелтектен жылқыға ер шауып жатыр екен.
Әжем иіліп сәлем берді.

-Ойбай, жеңеше, амансың ба? Қаяқтың желі айдап
келді? Өмірі ескермеуші ең. Мынау кім, немерең бе?
Жігіт боп қапты, аман болсын. Иә, жол болсын.- Ұста
көрпешені алақанымен қағып- қағып, «Оу... жоғары

шық» деді де жиегіне отырды. Астыңғы ернін созы-
ып,насыбай атты. «Айта бер» дегендей, құлағын
қалқалап, иегін қақты.
-Мырзаға, мынау менің рас па, өтірік пе деп көрген

майшам балам –Мәдиім ғой. Осы жарығым сізге ұқсап
өнерлі ұста, әнші- күйші болсын деп батаңызды сұрап
келдім,-деді.
Со кісі маған бата беріп, домбырасын сыйлаған-ды.

Ойыннан қолым босаса, домбыраны дыңғырлатып
жүріп, ақыры үйреніп кеттік қой, Айдын.
-Күйіңді тыңдап жүрміз-ау, әншілігіңді көрмедік.
-Бәрін бірдей көрсетіп қойсам,а? Қызық болмай

қалады ма деп...Осыдан оқу басталсыншы,
институттың сахнасында ән салып бермесем бе!
Айтпақшы, Айко, сен де өлеңдеріңді оқытпайсың ғой
маған.Ұяласың ба, а? Өнердің несі ұят? Мен де ұялып

тұра тұрмаппын ғой біраз, а?
-Сен мені мазақтадың ғой...

-Мен бе, қа-шан? Ә-ә, иә... Есіме түсті. Ақындар
деп пе... Негізі, институт газетіндегі өлеңдерің тамаша
ғой. Біз былай көкірегімізді желпіп жүрміз ісіп- кеуіп.
Жоғарғы курстың жігіттері сенімен таныстыруды

өтініп, қаншасы бізді паралап жүр ғой.
-Паралап па?!

Тұрды уәделесіп,се-сенімен таныстырмақшы бопты.
Енді бәріміз қыдыруға-а барады екенбіз...
-Осыларың дұрыс па енді?!
-Жоқ, әрине. Сол үшін де керісіп қалдық. Бір мен

емес. Бөлмедегі біздің жігіттердің бәрі де, әсіресе
Жақаң қатты-қатты айтып тастады.

басып, артық кетіп қалатыны бар. Жеңгетайлықпен
ойын ойнауға болмайды ғой, ойыннан өрт шығып
кетсе ше? Оны тәрбиелеу керек шығар. Абай
атамыздың сөзі бар ғой: «Кім де кім жаман болса,

оның замандастарының бәрі кінәлі» деген. Біз бір-
біріміздің дұрыс емес жақтарымызды түзетуге
міндеттіміз, ал, жақсымызды бөлісіп, үйрене білейік.
Жолдастық, достық деген осылай болуы керек.

Бос күннен өткен жоқ қайғы,
Минут та қайта соқпайды.
Адасқан жанды жұбатып,
Арамза ғана жақтайды,- деген ғой бір ақын.

сенікі,жаным да сенікі. Менің ғана Айдынымсың,
жаным. Қырсығым менің, қылтығым менің,- ол аузын
басқан қыз қолын құшырлана сүйді.- Қылжақбасты не
істейсің! Сүтпен кірген мінезі сүйекпен кететін шығар

деп...Бірақ,жақсы дос ол. Уақыт өтеді, «Махаббат бар»
деп тұрақты жігіт болады әлі-ақ. Айко, айтпақшы
ертең түске дейін мақта теріп, түсқайта Ташкентті
аралауға баратын болдық. Келісесің ғой,ә? Бейсек

ағайдан сұрандық.
-Бізді адастырып кетпейсіңдер ме әйтеуір?
-Қойщ...компас сияқты тартылып қалғанбыз ғой
сендер жаққа, Айко.Күн тұрмақ түнде де ойлап-ойлап,-

Түһ! Қолың тоңып қалыпты-ау, Айко,а? Аздап
жылытып аласың ба ме-менің...-Ол қыз қолын жып-
жылы қолтығына салды. Айдын сыдырып кері алды.-
Онда... әкелші, үрлеп жылытайын,- Мәди күректей

алақанымен нәзік қолдарды көмкеріп, үрлей бастады.
Айдын кері тартайын деп ойлады-ақ, бірақ, қолының
жаны жоқ сияқты ма...қозғалмады.
-Сенің бар болғаның...Айко...білесің ба...қандай

жақсы. Сен болмағанда не істер едім? Айтшы, түк те
қызықсыз болар еді мына дүние... Айдыным ме...нің...
Сен қасымда болғанда-шы...күндізгі уақыт та,
айналаның бәрі де өзгеріп... Сенесің ба, басқаша болып

сияқтымын. Мүмкін, ақындар ғана өздерінің
жырларында суреттеп жеткізе айта алатын шығар...
Бірақ, рахмет саған расымен-ақ, рахмет.
-Не үшін?

-Бәрі үшін... Айтайын ба, әйтеуір бар болғаның
үшін. Түсініп тұратының үшін. Әжемнің арманы болғ...
Қойдым, маған ерекше дос болғаның үшін, қасымда
бірге жүргенің үшін... Мені... мені жақсы көргенің

үшін...
-Өйтіп айтқан емеспін ғой...

бермегенің үшін сені... Сені... Жылытып тұруға рұқсат
берші, Айдын. Қалтырап тұрсың ғой тоңғаныңнан,а...
Айдынның жүрегі жыр тербеді:

Тоңғанымда жылытқан шуақтарың үшін,
Мұңайғанда бауыр боп жұбатқаның үшін,
Тек ізгілік тілейтін мұраттарың үшін,
Сендерге тағзым етем, жақсы адамдар.

Адам деп соққан періште жүректерің үшін,
Түйір жас келіп, көңілім дір еткені үшін,
Махаббат жолын күреспен бір еткенің үшін,
Сендерді сүйіп өтем, жақсы адамдар!

Арман көп қой адам боп жаралғасын,
Арман дейді жетпесін, бара алмасын.
Бірақ, ең-ең тәтті де биік мұрат,
Не жетерсің, не жолда қалар басың.

Бүгін жексенбі. Кезекшілік кезегі Әсемде.
-Айко,Айдынка! Тұр, түскі тамақ ішетін уақыт
жақындады. Кеше театрға барып, шаршаған мен де
бағана тұрдым. Еркетай, тұр енді, жуын.

-Ап-па! Өкіметтің тұратын уақыты болып қалды
ма, а? –деді Айдын төсегінде созылып.
-Иә,біздің бөлмедегі «өкіметтің» бәрі де тұрды-ау,
соңғы ақын өкімет тұрса, шәйімізді даярлап қойдым.

Сенің сүйікті картобыңды қуырдым -деп күлді Әсем.
-Сендер бұл «өкіметтің» түндегі жұмысын
білмейсіңдер ғой... – Жаһан күлкіге шашалды.
-Білеміз ғой Айконың үкімен тектес екенін, түнде

өлең не күнделік жазатынын.
-Ішімізде ең аз демалатын да, ең көп пайдалы
еңбектенетін де осы –Айко! Өлең жазу бақытын
Құдайым әркімге бермейді ғой!

-Жо-жо! Біз екеуміз түнде-ші, шет мемлекетке
са...сапар шегіп келдік...
-Қайдағы «шетел»?- аңқау Сәбеш қатты таңданды.
Қыздардың бәрі төсектерінен бірден көтеріліп,

ортадағы үстелге –Жаһанды қоршай жайғаса қалды.
-Айтшы енді, айтшы тез. Қайда бардыңдар? –
қыздар Жаһанға аңтарыла қарасты.
Күлкіден аққан көз жасын сүртіп, Жаһан

нықталды.Ұзын сүйір саусақтарымен үстелді тықырла
тып алды да «Айтайын ба?» деп Айдынға қарады.
-Шетелдің елшісі –ау! Рұқсат сұрап, тәртіпті бола
қалғаның ба расымен...

-Айт, айтасың әрине.Біздегі тәртіп,Айдынның өзі
ұсынған ережесі –сыр жасырмау! Айт.
-Және де сырды есіктен әрі шығармау!- деп қойды
Айдын.- Ұмытпаңдар.

-Да, да! Менде жазық жоқ, шырт ұйқыда жатыр ем,
Айдын оятты. «147-гі Ұлас срочно шақырады» деп.
-Иә, сосын?
-Шықсам, бөлмесіндегі Айконың группаласы

Өркен-ші, «Өлем, сендер менің Айдынмен сөйлесуіме
көмек бермейсіңдер» деп, терезеден секірмек пе,
пышаққа жүгірген бе... хи-хи...Сондай енді.

тұршы, мен бытовкадан тамақты алып келгенше–деп,
Әсем сыртқа беттеген Айдынды қаға-маға жүгіре
жөнелді.

-Мен келгенше аяқтап қой,Жаһан! Іһі?-деді Айдын.
-Іһі- іһі! Әһә!
-Енді басталса, қалай әһә болсын!?
-Ә, кеше «Қаракөзге» шақырғанда бармағанына

қапа болған ғой. Айтып ем ғой, біздің алдымыздағы
қатарда жылады да отырды,-деді ыстық қазанымен
кіріп келген Әсем, -обал бопты-ау.
-Содан? Айта берші,-деп қосарланды қыздар.

-Ыс-содан... Ұластың өтініші бойынша әлгі Ө-
Өркенді «Өлгелі жатыр екен,әл үстінде,соңғы тілегі
сені кө-көру екен» деп, -Жаһанның күле-күле көзінен
жасы ақты, - Айконы алдап апардық...

-Сенді ма соған?
-Сенгіш қой ол!
-Сенгенде қалай! Айконың көзі бақырайып... хи-
хи.. қаны тартылып...хи-хи...құп-қу боп кетті. Мен

бұған бірдеңе боп қала ма деп...
-Өлгені несі?! Енді Айконы неге алдайсыңдар?!
-Бөлмесіндегілердің әбден әлегін шығарғаны рас
қой.Айқай сап, терезеден секірмекші болып... Қойдыра

алмаған ғо... Біздің қызбен тілдеспесе болмайтын
бопты. Кеше кешке ол шақырған театрға Айко
бармағанын білесіңдер ғо! Алдаудан басқа жол
таппадық қо енді.

Сырттан Айдын кірді.
-Ойпырмай, сондайға дейін барып... Соншалықты
жақсы көреді екен-ау,ә?!

-Мұндай махаббатты көргенім, естігенім осы!
-Сенде не арман бар, Айко!? Арман жоқ!
-Өтірікші өрмекші,
Көпір салып бермекші.

Өтіріктің бесігіне,
Осыларды тербетші,-деді Айдын кереуетіне қайта
орнығып.
-Негізі,сенікі дұрыс емес,-деді Әсем,жігітті

жылатпау керек. Не деген сұлу өзі, айтыңдаршы, а?
Полат Бюлбюлоғлыдан аумай қалған! Өзі совхоз
директорының баласы. Әттең, маған сөз айтса-шы...
Ал, тамақ дайын. Келсейші, Айко!

-Жамандап жатырсың, тұрмаймын,-ол жорыта
бұртиды.
-Біз сенің жағыңбыз, 2-де 2, тең! –Сәбеш пен
Жанат қолдарын көтерді.

-Онда «өкімет» тұрады,-Айдын үстелге беттеді.
-Айта берші, не болды сосын?
-Не болушы еді, бөлменің кілтін Айконың қолына
бердік, сөйлессін деп ек. Өркеннің үстін ақ... ақ пр-

простынямен жа-жауыпты...хи-хи...
-Аха-ха-ха!
-Олар да қызық екен, аха-ха-ха!
-Сосын, Айдын простыняның шетін көтеріп еді, а-

ан-нау-у «Айд-ы-ын!» деп атып тұрғаны, а-ха-ха-а!
-Сосын не істедіңдер?

-Не болушы еді, бір ауыз сөз айтпай, Ұласқа кілтін
ұстатып, қыз кетіп қалды. -Ыс-содан,сендер ұйқыда
сыңдар, бұл маған да сөйлемей,бірдеңе жазып отырған.
Ұйықтамады-ы хи-хи...ау-у...

-Маған?.. Саламат болсын.
-Сені театрға шақыра келдім,кешкі 7-де «Қаракөз
ге» билет алдым.
-Мен...мен бара алмаймын-ау, психологиядан

ғылыми конференция өткізуге дайындалуым керек.
-Ертең демалыс қой, екі сағат ештеңе етпес.
-Гүліңе рахмет, бірақ.... өкпелеме,-Айдын сүйеніп
тұрған есікті әрі итеріп еді, іштегілер құлыптап қойған-

ау, ашылмады. Бұл жәй тықырлатты.
-Айдын, өтінем сенен, барайықшы, -бидай өңді
жігіт қызарып кетті,екі жыл болды ғой... сені шақырып
жүргеніме. Неге бармайсың? Соншалықты нашармын

ба? Жоқ...қорқасың ба? Бір группада оқимыз... Оның
несі айып?
-Тағы бірде барармыз,бүгін...болмайды. «Болады,
болады. Барады-ы» деп есіктің әр жағынан бір дауыс

сыбырлады. Бұлар бір-біріне қарап жымиды.
-Әне,«болады» деп тұр ғой қыздарың да, - Өркен
біраз үнсіз тұрды, сосын ақырын Айдынның қолына
қол созды. Қарсылыққа қарамай, қыз қолын екі

алақанының арасында аялады. Сосын маңдайына
апарып, біраз тұрды да, даусы дірілдей тіл қатты.
-Айды-ын, егер мені ұнатпасаң, оқуды тастап
кетемін. Білесің бе, сені сүйіп... Сүйген адамның

қасында... күнде жүріп... оған қолың жетпеу, сөйлеспеу
қандай қиын екенін? - Өркен жылап тұрды. Оның көз
жасы Айдынның білегіне қарай сырғи ақты, -

қиналдым әбден, енді қинамашы. Мен сенен
сұранамын, Айдын.
...Абитуриенттік кезден танысқан Мәдимен
достығына сызат түспеген Айдынды ертеңгілік оқуға

шыққанда ол бөлме алдынан, не сыртқы есіктен күтіп
алатын. Содан, сабақта да, лабораториялық жұмыста
да, оқу залында да бірге болатын. Кешкісін кино-
театрлар мен мәдени орындарға екі-үшеу боп

көбейетіндері бар. Бірде Мәди:
-Мен саған...сені... маған-ше қатты үйреніп қап...
кетіппін,Айко! Сенсіз түк те қызық емес. Ауылға
барайын десем де-ші сені сағынып кетем деп барғым

келмейді. Сен ше менің ең кішкене қарындасыма қатты
ұқсайсың.Каникулда... соны...шақырып ап сүйе берем
сені сағынғанда. Саған ұқсайды. Айко, сен ше,а? Мен
кімге ұқсаймын? А-а?-деген Мәдидің осылай еш

бүкпесіз шатаса сөйлеген ақкөңіл тазалығына риза
болатын-ды қыз.

-Әк? Ол кім тағы? Әкпар? Әкім?Әкеме ме? Айтшы.
-Ө-өзің айнаға ұзағыра-ақ қарасаң,саған қара-ап
тұрады ғой,байқа,-деп сықылықтап күліп алған-ды бұл.
Мәди айнаға қанша қараса да кімге ұқсайтынын

бүгінге дейін біле алмаған.Қанша өтініп, осы жаңа ғана
тап осы есік алдында «ә.к- әзірбайжанның кемпірі»
екенін біліп, көзінен жас аққанша бүгіліп күлген-ді.

-Жо-о, әзірбайжаның дұрыс, мұрным шығар. Бірақ,
неге «кемпірімін» шалы емес, а?
-Білмейсің ба не? Шашың ше бұйраланып, оралып
жатқаны мынау. Шалдың шашы тақырбас қой...-

Айдын оған қарап, Мәди бұған қарап, ішек сілелері
қатып күлгендері жаңа әзірде ғана.

-ӘК... әк! Уһ, ішім-ай,ішім! Ішегім үзіліп кете
жаздады-ау. Кәне, айнаға қазір- ақ қарап көрейінші.
Бөлмеге кірген
ол сүлгіні басына жауып,мойын асты алқымынан

шеңгелдей біріктіріп айнаға қарады да, бүгіле күліп,
кереуетке жата кеткен-ді.
-Кемпір, тұр енді, читалкаға барайық.
-Байқа, Айко, кемпірлердің ашуы жа-манн!- деп

Мәди сұқ саусағын шошайта күлген күйі өз бөлмесіне
кетті. Содан Мәди екеуінің институттың оқу залынан
келген беті осы әзірде ғана.
Айдын осыны естеп, жымиды.Дұрыстап қараса,

Әсем айтқандай-ақ мына Өркеннің Одаққа, тіпті
дүниежүзіне танымал әнші Полаттан айнымайтыны рас
екен. Көріктірек десе де болады, себебі бұл оның жас
шағы сияқты. Не көз дейді мұндайды? Сілеусін көз бе?

Әйтеуір қап-қара сүзіліп қалған көздері мен қыр
мұрыны, шынтағын аздап бүгіп, қанатын қомдап
жүретіні –қыранды елестетеді екен. Шынында өте

көрікті екен-ау Өркен! Айтқандай, Полат «ӘК», нағыз
таза әзірбайжан ұлты ғой! Айдын еріксіз жымиды.
-Неге күлдің?-деді Өркен,- менің жігіт басыммен
жылап тұрғаныма ма? Дұрыс, өзімнің де өзімді мазақ-

тағым келеді. Жігіт адам жылай ма әйтпесе! Негізі мен
әкеме де бағынып көрмегем, оны сыбап тұрып боқтай
салатынмын. Өйткені мен атамның баласы боп...
Осыным дұрыс емес екенін саған ғашық болғасын ғана

түсініппін ғой, Айко. Саған ғана жалыныппын бұл
өмірімде,саған ғана. Кешір менің жылағанымды...
-Бүгін расында да уақыт болмай тұр,тағы бірде...
Өркен, жарай ма? – ол қолын ақырын босатып алды.

-Сен менің атымды біледі екенсің ғой, мен білмейді
ме деуші едім. Кешірші, мен саған өзімді мойындата
алмағанымнан, таныта алмағанымнан кейде арақ
ішемін Сөйтіп, осы дәлізде айқайлап жүремін. Сол

кезде талайлар «Кім бұл? Айқайламашы!» деп есіктен
сыртқа бастарын шығарады ғой. Сен де басын көрсете
ме деп... Негізі, оншалықты бұзақы не бұзық сөзді
емеспін. Мүмкін... менің осы мінезім сені шошытатын

шығар, ә? Мен оны дәл осы қазір түсіндім. Кешір,
жарай ма? Осы келгенде де аздап ішіп келдім, себебі,
келуім қиын. Қиы-ын. Түсінесің бе, ішпесем саған
аузымнан сөз шықпайтын сияқты ма...

-Мен сені... түсінуге тырысамын, ал, жақсы.
-Айдын, Ай-ды-ын...
-Жақсы,-деп бұл ішке кірген-ді.

Қыздар бұлардың әңгімесін есіктің әр жағынан
есітіп тұрған болды.
-О-о, қызғалдақ – махаббат символы!
-Айко, осынша жалындырған сен ақымақсың!

-Күйеу жігіт гүлінің иісі-ай!-дескен-ді қыздар.
Міне, бүгінгі талқылау Өркеннің кешегі
қызғалдағы мен театрға шақыруының жалғасы еді.

...Айдын жуынып-шайынып, дастарханға келгенде,
өзі туралы қызу пікірталас үстінен түсті.
-Сонда да, Өркен байқұс не істейді енді? Біздің
Айконікі 100℅ дұрыс емес. Бірге қыдырғанда не тұр

екен? Ертең тұрмыстанғанда, үйден шыға аламыз ба,
жоқ па? - Әсем қызына сөйледі.
-Сонда, Айдын неменеге кінәлі? Біреу жылады
деп... Жылағанның бәрін жұбата бере ме? Дұрыс,

шыққысы келмесе, шықпайды,-Сәбеш Айдынды
қолдады.
-Қыздар-әй,менің дәу апам айтатын, «ер кісіні
жылатпа» деп,- деді Жанат,-бірақ,Сәбештікі дұрыс қой.

Айдын өзі туралы барлық пікірді тыңдап, әңгімеге
қатыспады. Ойына өлең оралды. «Міне, көкпар» деп
күлді де бір параққа жаза бастады:
Дау - таластан туады шындық деген,

Мен ойланам пікірді күндікпенен.
Сабаңдаршы, аямай сабаңдаршы,
Жан туыстар, жалғаспас кіндікпенен.

Қалай сүйем бұйрықпен, сүймегенді,
Жүрек біреу.

Бір жігіт үйленеді.
Білесің бе, қыздар-ау, дәметтірсек,
Жігіт сонда деліқұл күйге енеді.

Жүр десе барайын ба?
Көңіліне бір үміт салайын ба?
Кездейсоқтан қосылған қос жүрекке,
Орын бар ма Бақыттың сарайында?!

Айдын өлеңді қыздардың алдына тастады да, өзі
оқу залына кетті. Сөз айтпады.

-Ой, лезде өлең жазыпты! Енді 2 жылдай жүгірген
жігітке бір ауыз жауап жазса,несі кетеді? Обал емес
пе? – деді Жаһан.

Студенттердің ғылыми қоғамына психология
саласынан Айдын жетекшілік ететін. Конференцияның
бекітілген жоспары бойынша «Ұстаз беделі неде?»
атты тақырыпта баяндамаға дайындалуда.

Бедел деген мәртебенің сөз бен істің үйлестігіне,
білім мен сана деңгейіне, ұстаздың шәкіртпен өзара

түсіністігіне, шәкіртке жоғарыдан қарап емес, тең
дәрежеде сөйлесуіне, әр істе әділетті болуына, балаға
сенім арта білуіне, баланың даралығы сияқты көптеген
факторларға байланыстылығын айтқан-ды. Баланы

«Неге оқымайсың?», «Неге бұзықтық істедің?» деп
сұрақпен ұра бергеннен гөрі «Балалық шақ қайта орала
ма?», «Кімге ұқсағың келеді?», «Уақытты мәнді
өткіздің бе?», «Өмірдің мұраты не?» деген сияқты

сауал-пікірталастармен ой қозғаған дұрыс деп тапты.
Бұл ой баяндамаға енгізілді. «Тағы да не қалып кетті?»

-Айдын , не істеп отырсың?-қасындағы бос орынға
Мәди келіп жайғасты. –Туһ! Мына қағаздардың бәрін
сен толтырдың ба, а? Оқысам бола ма?

-Ә-ә! Фантомас досың екеуің айналысатын ғылым
ба... – ол күле сөйлегенде, Айдын алақанымен оның
аузын басты,-Қойдым! – Мәди қыздың алақанын сүйіп,
үнсіз отыр.

-Бүгін киноға барайық,-деп сыбырлады Мәди. Қыз
басын шайқады.

-Тұрды үшеуміз.Үнді фильмі «Гита-Зита». -Қыз
басын изеді. «И, жаным менің! Сәл қырсығады да
түсіне салады өзі» деп, Мәди құлағының түбінен
сыбырлады. Бұл саусағымен ақырын мұрнын көрсетті,

«бармаймын» деді. Мәди үлкен көздерін жұмып ашты
да, күліп өз орнына отырды. Сабағына дайындалды.

«Фантомас» - бұлармен группалас Тастан. Өзінің
сыртқы пішім-жаратылысы роботқа ұқсап, шығыңқы
иегі мен ұзын жіңішке мойны алға ұмтылып барып
тікшиген арық иығына дәнекерлеп бекітілген сияқты

бұрылмайтын. Тіпті дік-дік тізесін бүкпей басатын
жүрісі де, кіріспесі жоқ, қорытындыдан басталатын
сөзі де мұны жұрттан оқшаулайтын, ол аспаннан
түскен адамдай еді.

Бұл группа түгелімен, тіпті бүкіл институт
Тастанды «Фантомас» дегенде, кемсіткісі келмей өз
атымен атайтын жалғыз Айдын болған соң ба, өткенде
ол «Киноға менімен барасың!» деп, 2 билет ұсынған-

ды. Аңтарылып қалған қызды, оған «Ұста мынаны»
деп қайта ұсынылған билетті көрген Мәдилер
сахналық көрініс көргендей мәз болды. Ұлдар
группада қалған бар-жоғы үш-ақ қызды қоршап,

Тастанға жел беріп тұр. Әсіресе Тұрды ішек-сілесі
қатып:

-Фантомас, жарайсың-әй! Шешіп сөйлейтін ғалым,
психолог жігіт қой бұл!

-Біздер сияқты «барайықшы-ы» деп сызылып,
сұранып тұра ма! «Менімен барасың!» дейді бұл. Ал,
Айко, алсайшы 2 билетті, ал!

-Иә, кинотеатрға ертерек бар да күтіп тұр,
Фантомас өзі-і барады сосын. Солай ма?- Жігіттер
жан-жақтап, кеу-кеулеп, ілмелеп сөйлеп тұр.
-Ой-ба-ай, бұл деген нә-гіз мі-гіт-ку! Кесіп айтады!

-Иә, нақ солай!-деді Фантомас билет ұсынған
қолын Айдынның көз алдынан тартпай.

-Жарайсың, Фантомас! –қыран-топан күлкі,
іштерін ұстап, бүгіле күледі.

Айдын «күлекештердің» арасынан Өркенді де,
Мәдиді де көрді. Бұл да жымиып отыр.

-Бармауыңның себебін айт!-деді Фантомас, әлі де 2
билетті қыздың тұмсық астында ебелектеткен күйі.

-Иә, себеп жоқ қой! Ал неге бармайсың?-деп
жігіттер жел беруде.

-Бұл – жауап емес, себеп жоқ!-деді қолы қақиған
Фантомас тірі роботтың кейпімен.

-Түсінбейсің бе, қойсайшы енді,-деді Гүлнәр мен
Зүбайра да күлкілерін тия алмай.

мына біз екеумізді шақырсайшы. Біз барамыз,-деді
қыздар.

-Жоқ, ол болмайды. Айдын баруы керек. Сендер
жарамайсыңдар!- деді робот-адам.
-Екеуі де жарамай ма, Фантомас!? Аха-ха-а!

-Эй, жі-жігіттер-ау, Фантомастың өзі әлемде екеу-
ақ қо-ой-и! Ыс-со-ны білсең-де-е-ер қа-лай жаратады
о-о кім болса ыс-соны-ы? Ой- бай, іщ-щім түйіліп қал...
-Тұрды, сені ма бә-лем! Сен бізді Фантомастан да

кем көріп тұрсың ба-а?!- Гүлнәр мен Зүбайра Тұрдыға
тұра ұмтылды. Ол болса көзіне түскен маңдай шашын
кейін сілкіп қойып, жігіттердің ара-арасымен қашып,
«Мен ем-мес, Фантомас айтты ғо-ой» деп ақтала

сөйлеп қояды.
-Өй, Фантомас сендермен қалай түсініседі!?
Түсінбейсіңдер ғой оны! Ол Айко екеуі бір ғылымды
зерттеп жүр! Болашақ ғалым!Простойларға түкіргені

бар ма Фантомастың!-деп Тұрды сайрап тұр.-Айко,
алсайшы билетті! Қолы ауырды-ау Факеңнің! Хи-хи-х!
-Өй- өии, ішім-ай!Хи-хи! Әттең- ай! Қыз
болмағаныма өкініп тұрғаным-ай-и! Қыз болсам,

жылап-еңіреп жүріп, осы Факеңдей қайталанбас
тұлғалы жі-мігітті ө-өлсем де басқаға бермей-ии,хи-
хи...ти-ми-і-іп алар ем... Хи-хи...Айко, бақты теппе...
Группадағы қыран-топан күлкінің үстіне аудиторияға

мұғалім кірді. Ол келмегенде Фантомас оқиғасы қалай
өрбитінін кім білсін. Содан ол «Айконың досы» деген
тағы бір жанама атқа ие болған.

...Мәдидің Айдынға «Фантомас досың» дейтіні
содан. Бұл әңгіме ауыздан ауызға түрленіп, құлпыра
өзгеріп, бүгінде анекдотқа айналып кеткен. Содан бері

Тастанның азан шақырып қойған аты төлқұжатта ғана
сақталып, Айдын да оны «Фантомас» дейтін болды.

Сабақ үстінде авторучка сиясы Айдынның
саусақтарына жайылып, бүлдіргенін көрген Тұрды
қарсылыққа қарамай,саусақты сорып тазалағаны бар.
«Неткен Мәдиге деген риясыз пейіл» деп ойлады қыз.

Ал, сабақтан соң көбіне Тұрды Айдынның сумкасын
асынатын.Түнде институт абсерваториясына да
телескоппен жұлдыздарды бақылауға Айдынды іздеп
жүріп, үшеуі бірге баратын. Аңқау, ақкөңіл Мәдидің

сабаққа алғырлығы басым болса, жалқаулау Тұрдының
сөз тапқырлығы, ылғи да күліп, күлдіртіп жүретіні
Айдынға ұнайтын.

...Бірінші курстың соңында... сессия кезі болатын.
Жатақхананың оқу залынан кеш қайтқан Айдынды
бөлмесіне шығарып салып келе жатқан Мәди күтпеген
жерден қыздың бетінен сүйіп алған-ды. Алақанның

жағына шарт етуі Мәдиге де оқыс болды. Бұл -
бөтеннің алғаш сүюі еді.

-Кешірші... Бірақ, мен сені қатты жақсы көремін,
кешірші. Ер-ертең сені көргенге дейін қатты сағыны-
ып тұрамын. Рас айтам,Айдын. Жыламашы, бұл
нағылу... сүю деген табиғаттың заңы ғой... – ол

күштеп, көз жасынан тағы сүйген.- Ал, кір енді
бөлмеңе, жақсы мен сенің жылағаныңды көргім
келмейді,жаным сол! Жыламашы...

Мәди алыстап, көрінбей кеткен соң, Айдын 2-ші
қабатта тұратын кластасы Бәтестің есігін қақты. Бұл –
түнгі 2-ден асқан кез еді.

-Не болды?! – деп шошынды ұйқыдан оянған
Бәтес,-ауылың аман ба? Айтшы, тыныштық па?
Біржақтан хабар есіттің бе, а?

Бәтесті көргенде қыстыға өксіген Айдын сөйлей
алмай жылады.

-Неғып қойды, а? Не-ғы-ып?! Айтшы жөндеп! А?
Кім, а? Кім тиді? Айко, а?

-Уһ-һ! Сол ма жылағаның?! Уһ-һ! Қаным басыма
шауып кетті-ау,мен де болса... Уһ-һ! Әй, Айко,
неғылады екен сүйсе, аһ? Сонша жылап! Мен де болса,
біреу өліп қалды ма деп... Уһ-һ! Айко-о! Вообщем,

қызықсың сен ше! Ақындар қызық болады деген осы
шығар. Бір қарасам данасың, бір қарасам баласың.
Бізбен жасты кейбір қыздар сүймек түгілі күйеуге де
тиіп жатыр ғой. Ой, төбе шашым тік тұрғаны-ай! Енді

мына бөлмедегі қыздарға не деймін? «Ауылдағы кәрі
апасы қайтыс бопты, соны қазір біліпті» дей салармын.
Қой, құрысыншы! Ал, айтшы басынан, не болды, қалай
болды?

-Енді... енді мен соған тием бе? Өзім сендерге «бір-
ақ адамға сүйгіз, бір-ақ адамды сүй» деп алып... Енді...

-Кімге?..Сүйсе, тие саласың ба? Тигің келмесе,
тимейсің,-деді Бәтес.

Мәдидің де қыз атаулыны алғаш сүюі осы. Көз
алдынан кетпейтін осы қыздың биязы үні, әдемі
әзілдері, шынайылығы, өлең жазғандағы ойлы кейпіне
енді бүгін үндемей жылап ағатын лағыл көзжасы

қосылды.Мәди жастық астынан Айдынның суретін
алып, біраз қарады. Оның алақаны соққан бетін сипап
қойды. «Тап- таза періштесің сен, Айдыным!»
...Содан бері де секундпен тамшылап жылдар

Сәуле бар жерде көлеңке болуы –заңды,
Адамды ниет бөледі дұшпан мен досқа.

...Оқу курсы аяқталғанда, студенттердің құрылыс
отряды құрылып, көбісі құрылысқа, ал, денсаулығы
көтермейтіндері мақта шабық, жатақхана жөндеуі,
милиция патрулі сияқты жұмыстарға тартылады.

Айдын ауыр жұмыстан босату туралы «ревматизм»
диагнозы анықтамасын деканға бергенде, ол кісі
сенбеді.

-Әкесінің беделін арқалаған сендей қыздар осылай
ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүреді. Сені
бәрібір де жатақхана ремонтына көмекке
қалдырмаймын. Құрылысқа бармасаң да мақта

сақтайтын патруль тізіміне ілікті. Тұрдының тоқ көңілі
қиялмен небір қияндарға самғап, жоспарын жетілдірді.
« Ура-а! Құдай қолдады деген осы! Мәди жоқ- ол
ақымақ құрылысқа кетті! Тозаққа-а! Енді ол келгенше

Айдынды шыр-шыр айналдырып, тек өзін ғана
іздейтіндей, өз-зі-ін ғана тыңдайтындай етіп алады
бұл! Жаның тұрмақ жансыз көлеңкең қашатын жер
таппай, табаныңның астына кіріп кететін аптап

ыстықта Қызылқұмның шөліне ақымақ емей, кім
барады!? Мына қаланың саялы тротуарына, саябағына
шыққысы келмей, жатысым мына-ау. Кеш түссін,
салқындасын дала. Сосын Айконжанды қайда-а деп

тауып алады. Патруль де болады, қызбен де қыды-ре-
еп... Ащ-щещ...»
Есік қағылды. Жәй ғана екі рет тықылдады. «Өй,
мынау Айдынның есік қағысы ғой!» Ұшып, есікті

ашса, расымен Айдын екен.
-Өй, Айко, кел- кел! Сен екенсің ғой! Сені ойла-ап
жатыр ем өзім де, кешке киноға барайық де-еп!
Каникулға жеттік қой құдай қаласа де-еп, ә?!

Ақырзаман жақындап қалды-ау осы? Ақырзаманда
кімді айтсаң сол келеді, не айтсаң, сол болады деген.

болдым. Жиналып қойдым, бөлме заттарын өткізсем
болды, жолға ертерек шығайын. Соны айтқалы келдім.
-Не?! Қой, ондай ақымақтықты қой! Справкаң бар
емес пе?

-Справка жарамады. Құрылысқа баруға арыз
жазып қойдым.
-Жарамағаны қалай?! Жаратамыз! Доктор беріп
тұр! Қалай жарамайды?! Берші маған! Деканға,

ректорға бәріне кіріп... Ағамды кіргізіп, сені көше
патрулі етіп жазғызамын!
-Жоқ, мен енді тек құрылысқа барамын, өтініш
жаздым. Справканы жыртып тастадым.

-Айконь, жұрт сондай справкаға жете алмай
жүрсе, жыртқаның не? Қайтадан тиын- тебен ұстатып,
ала саламыз. Кеттік!

Денсаулығым солай нашар шығар.
-Ә, Айко, сақ болғаның дұрыс! Шыныңды маған
да айта берме! Мен не үйретем саған ылғи, а? Қолдан
келсе, қоныштан басып жү-үр! Жаның біреу, ол жанды

кү-үт! Оқи берме миыңды ауырты-ып! Қағаздағы бағаң
дұрыс болса, сол жете-ед деп, ә?!Менің қасымда қал!
Өзім шыбын қондырмай қорғап жүрем ғой, білесің.

барамын. Мына бөлме заттарын тапсырайын десем,
қоймада орын жоқ. Соны ауылға апарып, таңертең
ертелеп кетпекшімін.
-Сені енді қайтару қиы-ын, Фантомас екеуің... –

Айдын бұрылып, есіктен шығып кетті.
-Айко-о, кешірші мені, кешірші.Ойнап айттым
ғой. Тілім жаман ғой менің! Мә, ұрасың ба, ұршы мені

бүйтіп үндемей қоя салғанша, ұршы менің ақымақ
басымды!- деп Тұрды қызды бөгеп тұр.- Фантомасы
құрысын! Ол бір жүрген сайқымазақ қой! Екіншілей
айтпаймын,кешірші. И, жаны-ым менің! Қоя салады

өзі.- күрсініп, қыз қолын сипап біраз тұрды,- мен сені
Фантомас тұрмақ... ешкімге де қимаймын. Сен
білмейсің ғой... қаншалықты сені... Не үшін сенің
қасыңнан айналшықтап шыға алмай...

Тұрдымен бірге жүргелі үш жылдан асса да
Айдын оның мұндай қобалжыған күйін көрмепті.
Қыздарды көйлектей ауыстырмаса да, айына жаңа
қызбен Айдын мен Мәдиді таныстырып тұратын

«серілігі» бар. Сол қыздардың бәрі дерлік Айдынмен
жақын болуға талпынып, келгіштеп,бұларды қыдыруға
шақырғыштап тұрады. Айдын жігіт соңынан жүгіретін
намыссыздықты жек көретін.Олармен бірге серуендеу

мақсаты –Тұрдының жақсы қызға жолығуын және
тұрақтануын қалағандықтан. Былтыр кезекті бір қызы
сырласа келе Айдында қатты аяныш сезімін тудырды.
Түсінік- көзқарасы да,мінезі де, түрі де әп- әдемі екен.

Тұрды одан да қашқақтап, жеріне бастағанда Айдын
оны өлеңмен тоқтатпақ болған-ды:

Қайда лағып барасың, қайда лағып?!
Тозақ жолға бұрылдың –айдан анық!
Жастығыңның лаулаған ақ жалынын,
Қараңғы сор барады пайдаланып.

Тоқта деймін! Тоқта деп бұйырамын!
Тіршілікте осы ма сыйынғаның?!
Тыңдамасаң, мәс-саған бір шапалақ!
Көрсем болды есіңнің жиылғанын.

Жүрек саған дастархан дәм-тұзы ма,
Ұсынатын әр қызға, әр қызылға?!
Сүю заңын сезінбес хайуанаттар,
Жүрек –сыйлық шын ғашық жалғызыңа!-

деп жазғаны бар. Тұрды осы өлеңді бүгінге дейін
жатқа айтады. Бірақ...
-Ә-әй, мен бейбақ әр айтқанымда бір ноқаттан
қосыла ма деп үмітпен жаттап-ақ алдым-ау, сонда да

есім кіретін түрі көрінбейді. Қайта ауру болдым ба деп
қорқам! Ол ауруды бір-ақ адам емдей алады!
-Сендегі сол бір адамыңды айтсайшы, түсінбесе
бәріміз бірігіп түсіндірейік. Бір адам деп қазір 20-30

қыз ауыстырдың ғой мен білетін,- деп күлді Мәди.
-Қолыңнан келмейді! Менің де қолымнан
келмейді! Оны келтіретін бір-ақ жол бар, хи-хи. Ол
жолды айтсам бар ма, біреулер өліп кетер! Тағы

біреулер мені өлтірер!
-Ол кім өзі сені сонша ынтызар еткен? Тұреке,
осы сенің шын ынтық болғаныңды байқамадық қой,-
Жаңабек жұмсақ даусымен күле сөйледі,- әлде біз

-Сендердің бәрің маған келгенде түсінбей,
көрмей қаласыңдар. Мынау Мәкең өзінен бұрын
туылғанға ғашық. Оның қателегін көрмейсіңдер! Қой
демейсіңдер оған. Не дейді ертең Айдынды «апа» деп

жүре ме? Түсіндірем деп, өзімді сүйгізем деп ит әуре
болатын менікі де дұрыс емес. Пешенеге жазғанды
көрерміз. Сол қызды түсіндіргенше қыздарды
көйлекше ауыстырғаным ауыстырған, ищ- щещ...

Туралығын айты-ып, тура жолға бұратын достық
пейілдеріңді көрмедік қой осы сендердің, хи-хи!-деп
Тұрды ойын-шыны аралас көп жұмбақтайтын болған.
-Пәтуасы жоқ сөзіңнен не түсінеміз? Ойының

қайсы, шының не?Біз түсінбегенді қыз қайдан түсінсін.
-Сол қызды ақыры түсіндірем, көрерсіңдер. Қыз
түсінсе, жүргіштігімді сол күні қоямын,- деген
Тұрдыға Мәди:

-Қой-ей! Онда мен мұрнымды кесіп берейін,-
деген.
«...Мәдиді мұрынсыз қалдырып, Айдынды өзіне
қалай қаратады бұл? Бәрін айтып салса ғой... Түсіне

ме, қайтып бет көрмейтіндей ыршып кетеді-ау...»
-Айконь,маған жазған өлеңің ше,тоқта деймін деп
-Тоқтамайсың ғой сен.
-Сен де менің сөзіме тоқтамай кетіп барасың ғой

Қызылқұмның тозағына. Сен қалшы осы қалада, менің
қасымда.Мен сенің барлық айтқаныңды істеймін.Олла!
-Барлығын ба? Сенбеймін.

-Барлығын! Міні жаным! Нан ұрсын! Анамның
ақ сүті ұрсын! Жаным, қалшы. Мақұл десең,құжатты
өзім туралаймын!
-Жаным деме, сенің жаның емеспін мен.

-Кімнің жанысың? Айтшы ал.
-Айтпаймын. Оны өзім білем, мен неге айтуым
керек басқаға.
-Бір-ақ жерің –осы қырсық мінезің, айтқаныңнан

қайтпайтының жаман ғой сенің. Алдай алмаймын сені.
Жүз қыз құл –күңім болуға даяр ғой, көріп жүрсің.
Солар не істе десем де істейді. Тек, сен ғана, Айко...
Мені тыңдасаң, жаман болмайсың ғой...

-Олар қыздарың, ал мен сенің қызың емеспін ғой,
досыңмын. Дос деген қыздан да, туыстан да жақын.
Мені ұстама енді, кетемін.
-Онда өзім апарып саламын. Бөлмеңнің заттарын

бізге қоя салайық, комендантқа өзім тапсырамын. Сені
біреу алып қашып кетсе, не істейміз, хи-хи!

Студенттік құрылыс отряды.Тәулігіне бір рет
мәшинемен су, қымыран, тамақ жеткізілетіні болмаса,
студенттер өздерінен бөгде жан баласын көрмейтін,
ешқайда бармайтын. 30 адам 5 бригадаға бөлініп, бір

мастер, бір командир,екі аспазы бар, іске құлшына
кірісетін. Таңертең сағат 6 да оянып, дене шынықтыру
жасайды, сосын сапқа тұрып, бригадирлер мастерге, ол

командирге рапорт береді. Сосын, тамақтанып, іске
кіріседі. Біреуі лай илеп салады, екеуі лай тасиды,
біреуі сылақшы. Ал, Айдын қабырғаға қара балшықты
жапсыруға машықтанды. Көзілдіріктің сыртынан

басты бүркей орап, балшықты лезде қабырғаға ұрып
тастайтын. Оны жылдам сыламаса, балшық қатып
қалушы еді.

Денсаулығы «төмен» Тұрды Айдынды амалсыздан
құрылыс отрядына жеткізіп салды. Баяғыда «Ұлы Отан
соғысына өзі сұранып кеткендер бар» дегенге
таңданып, ақымақтығына күлуші еді. Мына қыздың

тірі тозаққа сұранып бара жатқан ісіне таң болды.
«Ақын дегендер –адам айтса сенгісіз ақылды өлеңдер
жазғанымен, адам көрсе де сене алмайтындай
ақымақтық істейді екен- ау!» деп ой түйді. Бөлмеде бір

өзі, то-о-лық еркіндік! Пиво, кино, қыдыру, ұйықтау,
ұйықтамау өз еркі - өзі би, өзі хан! «Өзім комендантқа
өткізем» деп қалдырған 136-шы бөлменің төсеніш,
перде, ыдыс-аяқ сияқты ұсталғанымен тап-таза

заттарын өз үйіне пайдалануға апармақ еді. Әдемі
халаттар, киімдер арасынан 6 қалың дәптер шықты.
-Бұл не?! Лекция? Жо-оқ! Мынаны қар-ра-а...
Айдынның күнделі-гі... Ә-ә, ішімді пыстырмайтын

болды, кейін, оқырмын!-деп сөреге қойды.
Үйіндегілерді сыйлықпен қуантуға тау бөктеріндегі

ауылына бет алды. Егер Айдын қасында қалса, келін
түсіртіп қуантуы да мүмкін еді.

Елінде 10-15 күн лай илеп, кірпіш құйды, оны
кептіріп жинады. Сосын деканатқа көрініп қайту үшін
оқу орнына жол тартты.
-Ақымақтар үш ай бойы Өкіметке тегін жұмысқа

жегіліп жүрсін. Мен өз үйіме сарай тұрғызып алайын,-
Тұрды өзіне есеп берді. «Жұмыста бар» деп белгі
соғатын басшылармен «тіл табысып», бөлмесіне келді.
Айдынның қалың дәптерлерін қолына алды.

-Ой-ба-ай, мыналарды нөмірлеп тастапты- әй, қара!
Кәні, не депті?! Ерінбей осыншаны жазғанын айтам,-ол
оқи бастады. Оқтын-оқтын: «Ә-ә, солай екен-ау? Иә,
бір емтиханнан жылап шығып еді, құлаған ба десем...

І-і.», «Төркіні мықты болғаны-ау...Мынаны қара... а-
ақын екен, ә?! Біреудің өлеңдерін жаттап алғам дейтіні
бекер екен,ә? Онда, физматта неге жүр?» «Әй! Менің
хаттарым... мен тура-лы... Иә? Мала-де-ес!!»-деп

дауыстап қояды. Дәптерді бетіне жауып, ұйықтамақшы
еді, күнделіктен оқығандары ми бөлшектерінде
жаңғырығып, маза бермеді.
-Кім қыз болып көрген дейсің? Қыздардың өмірді

пайымдауының өзі, мақсат-мұратының өзі мұның
ойымен кереғар, тіпті көбі қайшы екен-ау? Мынадай
кітаби түсінік көбейсе, жер төңкеріліп, басқа заман

тумай ма?! Бұл қыз кітаби болмаса, Фантомасты адам
деп сыйлап жүре ме? Ол деген щорт қой тір-рі! Хи-хи!
-Әй, бірақ, мұндай қыздар өміріңе ең керекті жан.
Сенімді әйел, алдасаң сенеді, жұбатсаң көнеді, тіпті

сен үшін өледі!Осыған ба.... жоқ, осындайға ма
үйленуім керек. Мені сынағанымен, соның бәрін
жақсыға жорығанын айтсайшы!
-Ал, анау Мәди досыңды не істейсің?

-Ол Айдынды «сүйемін» дей ме, бір түсініксіз сөзді
айтады-ей! Сөз айтылады, ұмытылады, мың айт – оның
белгісі жоқ! Тю-тю, сөз ұшады аспанға! Сүймесең де
үйленген соң сүйіп кетесің,келіссең болды!Не көп–қыз

көп! Осынша үлкен ғаламшардағы адамдар екі-ақ
жынысты, Мәди-и! Енді үшін-ші-сі-і...а-ха-ха-а!
Үшіншісі жоқ, аз! Ешкім өзін «қызтекемін» деп айта
қоймас!

-Эй, Мәкең деген ақкөңіл, жақсы жігіт. Жігіт емес-
ау, жігіт болмаған сары ауыз балапан. Шындасам,
Айдын – менікі. Мәдидің бір қызбен құшақтасқанын-н
кө-көр-се-е... Айконың өзі-ақ одан қашып ке-кетер!

Сонда, ең сенімді досының бірі – маған тығылмай,
менің құшағымда жыламай, кім-ге-е? А-а? -Тұрды
өзімен өзі сөйлесіп, ішегі қата күлді,-кімге-е...
жылайды-ы? Уһ, ішегім-ай! Оны жасау Тұрдыға бес

минуттық іс! Қой, шәй ішейін. Сосын, кешкісін ауылға
шығайын,-деп ой түйді өз тапқырлығына разы болған
Тұрды.

Сол екі айлық құрылыс отряды бұл топты жеке
дара түйіршік тастардан темір бетонды құйма
еткендей. Бұлар бос кездерінде спорттық түрлі
ойындар – волейбол, футбол, шашка-шахмат ойнаса,

кейде ән айтып, би билейтіндері де бар. Кейде кітап
талқыласа, кейде бір тақырып айналасында пікірталас
жасайтын.

Осының бәрі әлі де ұйқыдағы ми бөліктеріне нәр,
шабуыл, қанды қыздыру, көңілді ояту, өмірді тану
тәлімі еді. Мәдидің домбырамен әдемі ән салатыны,
Гүлнәрдің мандолмен ойнайтын қазақша-қырғызша

әндері... шіркін-ай, тыңдай бергің келетіндей –
әншілердің әншісі дерсің!
Сексеуіл мен жыңғыл ғана өсетін құм далада
кесіреткі көп. Түрінің өзінен шошитындықтан, үш қыз

үшін үш кереует, ал,жігіттердің барлығы құм үстіне
жайылған қамыс төсеніштерге жайғасқан-ды.
-Бригада-а! Сап түзе! Тік тұр!- деген Мұхтардың
бұйрығын бұлжытпай орындап, Айдындар тіктеле

қалған.
-Жолдас мастер, сен бір жүрген қасқыр! – деп
шекесіне қолын қоя саңқ еткенде, отряд түгел дерлік
жамырай күліп, босап кетті. Тек Ғабекең командирдің:

-Отставить! Доғар! Бір күнгі нарядың
есептелмейді!- деген қатқыл даусынан кейін бәрі де
қайта тіктелді.

«Біз әуел тік жүруге үйренбейміз,
Алдымен қара жерге құлап тұрмай...» деген
Ақұштап өлеңін естеді Айдын,- әділдік пен тәртіп бар
жерде ғана жақсылық болады» деп түйді ол.

Шопан үйінің фундаментіне траншея қазу мен
топырақты лақтыру бар энергиясын тауысты ма,
Айдын үюлі күйген кірпіштерге сүйеніп, мызғып
кетіпті.Кірпіштің үшкір бұрыштары батқанын да,

шақшиған күннің оттай қарыған ыстығын да елейтін
түрі жоқ. Түскі үзіліске әлі жарты сағат бар. Мәди
Айдынның мынадай шаршауына жаны ауырды.
«Айдын!» деп бір-екі дауыстап еді, оянбады.

-Тиме-тиме! Тәтті ұйқысын бұзбашы,- деді Жақаң,-
одан да бетіне көлеңке жасайық. Сендер төрт рейканы
ұштап, мына кірпіштер арасына қадай беріңдерші. Мен
көлеңкелейтін картон ба бірдеңе іздеп келейін.

-Асханадан, қыздар макароннан босатып берді,-
деп Жаңабек картон қорап көтеріп келді. Оны төрт
қадаға кигізіп, қыз бетіне көлеңке жасады да 4 жігіт
сыбырласа ымдасып, траншея қазуға кетті.

-Қой, бұл істі ертерек бітірмесек, Айдын бізбен
бірдей қимылдаймын деп... мынадай талып шаршау
деген... күш оған!-Жақаңдар құлшына іске кірісті.
-Қолдарынан да обал болды ғой... Қара балшыққа

аямай салып, жарылып кетіп еді. Енді күрек ұстаған
қолдары қабарып, алақанына сары су жиналып кетті.
Сол Айкоға жұмыс істетпей-ақ қояйықшы,- деп
Құтыштың даусы жарықшақтанды.

-Қалай істетпейміз? «Істеме» десек, көне ме ол?!
Көнбейді-ау. А, Мәке, не істейміз?!- Жаңабек Мәдиге
қарады.
-Мені тыңдамайды ол, бригадир ғой, Мұхтар

-Өй, атама оны! Айкосыз қалай уақыт өткіземіз?
Бармайды асханаға! Біздің қасымызда болады,- деп
Құтыштың шыр- пыры шықты.
-Өй, мын-науың не дейд? Оған жаның ашымай ма?

Айдын келмегенде де жүрдің ғой. Ал?
-Сол Айконың арқасында біз ылғи бірінші орыннан
түспейміз. Рас қой? Ол балшықты жылдам қабырғаға
ұрып тастағаннан сен жылдам сылайсың. Себебі

балшық қатып қалмауы керек. Біз балшық әкелу үшін
Мәкең амалсыздан оны жылдам илеп, ыдысқа салып
береді,-деп Жақаң жіліктей сөйледі.-Енді... қыз балаға
траншея қазу... Давай, ол оянғанша бітіріп тастайық!

жазғанда «құрылысқа жіберіңіз» деп жаздым ғой
асханаға емес,- деп күлді қыз.
-Айко, асхана да құрылыстікі ғой. Қыз балаға
ауырлық етеді мына лай мен жер қазу жұмыстары, үш

қыз бірге асханада болсаңдаршы, - деп Мұхтар өтініш
жасады.

...Соғылып жатқан мал қора қабырғасының
көлеңкесіндегі қамыс төсеніш үстіне дастархан жайып,
жігіттер ас әкелді. Шұрқырасып тамақтанып алды.
-Шіркі-ін, қаладағы жүрісіміз ханзадалардың

жүрісінен бір кемдігі жоқ салтанатты екен-ау, әһ?!
-Е-е, бұл күндеріміз де бір қайталанбас романтика
ғой! Таз-за ауа! Машинаның газы мен адамдардың у-
шуы жоқ! Сексеуіл мен жыңғылдан басқа көлеңкесі

жоқ қызыл құм! От жақпай- ақ ас піседі!
-Қызылқұмның кемелері секілді қызыл-қоңыр
түйелерді айтсайшы маң-маң басып жылжитын!
-Шұбатын айт әрі сусын, әрі тамақ.

-Әрі ем де! Адам ағзасының емі ғой!
Бригада мүшелерінің бірі жантайып, бірі созыла
жатып, тыныс алды. Аздан соң ыстық құмды жалаңаяқ
жүгіре басып, әудем жерде Айдынды белуардан құмға

ораған Құтыш пен Жақаң оған күнқағар қадап, ыстық
шәй тасып, термен шыланған құмды сырғыта
ауыстырып, мәз- мейрам боп жатты. Мәди жәймен

тұрып, траншея қазуды жалғастырды.Аяқтап болды-ау
әйтеуір.Асханадан бір бақыраш салқын тұщы су
сіміріп, маңдай терін алақанымен сыдырта
тамшылатқан Мәди Айдындар жаққа бір көз тастап,

көлеңкедегі төсенішке қарай аяңдады. Қолына біраз
күннен бері ел тыныққанда ұстайтын кірпіш-мүсінді
алып, бәкімен жона бастады. Үрлеп тазартты.
Алысыраққа ұстап, айналдыра қарады. «Қалай?! Әдемі

шығатын түрі бар ма өзі? Айдынға ұқсай ма? Ұқсап
келе жатқан сияқты-ау...»
Күндегі дағдымен құм бұлаудан соң қыздар
төсегінде ғана бар декемен оралған кереуетте ыстық

бәсейгенше тынығатын.
-Қызда-ар,кіруге бола ма?- деген Мәдидің даусы
есітілді.
-Иә, кел,- деді Гүлнәр.

-Айдынға бірдеңе... айтпақшы ем...- деп күмілжіген
Мәди күйген кірпіштен ойылған қыз мүсінін ұсынды.
«Саған» деді. Астыңғы жағына «Жүрегімнің жартысы -
сен» деп ойып жазылыпты. Айдынның ақша жүзі

дуылдап, қызыл кірпіш мүсінді айналдыра берді.
Көңіліне жыр тұнды.

Сүйемін деп мен саған айта алмадым,
Сүйерімді қалайша байқамадың...

-Қойшы, мен әдейі айтқаныңды біліп тұрмын ғой...
Неге сөйтесің, а? Қырсығым менің, қылтығым менің!
Қылтық дегенді білесің бе? Ол бидайықтың басы ғой,
бері қозғасаң, әрі жүреді,-Мәди әдеттегідей қорғана

күлді. «ж-а-н-ы-м» деп сыбырлады.
Әдеттегідей бұлардың №2 бригадасының көрсеткі
ші бәрінен жоғары болды. Бригадир Мұхаңа ауыспалы
вымпел тапсырған басекең, «Сенің арқаң ба, жоқ,

лайды жылдам жапсырғаннан ба екен?» деп қолын
қысты. - Осы бригада мүшелерінің құрметіне екі би, -
деді мастер.Жастар ен далада еркін билеп, күндізгі
шиырылған жүйкелерін босатты.

-Енді мен бір ән айтып берсем, бола ма?-деді Мәди.
-Жарайсың! Әшейінде сұраныспен әзер айтушы ең,
бүгін ашылыпсың.
Мәди Айдынға көзқиығымен бір қарап қойып,

домбырасын шертті. Сосын ұяң қоңыр даусымен ән
айтты.
Аңсаған бақытым сияқтанып,
Ай туып келеді қияқтанып...

Айдынға әлемде Мәдиден асқан әнші, көркем,
ақкөңіл, еңбекқор, мейірімді жігіт жоқ сияқты. Оның
жаңғалақтығы да, күлкісі де, дауысы да ерекше
жарасымды көрінетін.

Негізі, бригаданың үздік көрсеткіш кілті - Мәдиде.
Кейде Мәдиді сөйлету үшін басқалар өзара келісіп,
оның шыдамын тексеретін. Төртеуі де ұйықтап қалған

боп, қозғалмайтын. Ондайда Мәди екі құлақты үлкен
ыдысқа лай салып, оны қабырғаға ұрып, сосын
андамамен тегістеп, бір өзі қимылдай беретін.
-Қой, Мәкеңнің мінезінен ұят-ты, тұрайық, - деп

жолдастары іске кірісер еді.
Ас ішерде де солай, бүкіл бригадаға ас тасып,
ыдыстарды жуып жүргені. Сосын, басқалары
ұялғанынан-ақ кезектесетін. Орталарындағы жалғыз

қыз – Айдынды болса да қимылдатпауға әрекеттенетін.
Бұлар ең жақын туыстай, бауырласып кетті.
Мұнда электр шамы жоқ, күн ұзақтығын
пайдаланып, сосын керосинмен жанатын фонарь

жағылады. Мұндағы тіршілік алақандағыдай айқын
көрінетін.
-Мәди қыдырайық деп тұр, барамыз ба?-деді
Айдын Гүлнәрға қысыла сөйлеп.

-Бар,барғаның дұрыс.Қой,мен не істеймін?Өзің бар.
-Онда, 10-15 минутқа барайын...
-Өй,өзіміз ғой бәрі де, бара бер, демалып,
әңгімелесе беріңдер. Оның несі айып, қысылма,-деді

...Күн батқанымен,аяққа тиген құм әлі де жылы.
Тіршілік жердің әр жағына аунап кеткен күннің отты
көсеуінен құтылып, жапырақ қолдарын жайып, дала-
кеудесін ашып, тыныстап жатқандай-ды. Жаңа айдың

туғанына аптадан асып қалған-ау, қара мақпал аспанда
жартыкештеніп, жымия қарайды.
-Айдын, сенің жұлдызың қайсы? Бар ма? Менің
жұлдызым – Ригель

-Өзім таңдаған жұлдызым ба, әлде туылған күніме
байланысты ма?
-Екеуі де. Жоқ, мен біреуін білем ғой. Сен
«Арыстансың», таптым ба, а?

-Сен ше?
-Мен де «Арыстанмын». Сен білесің бе, біз екеуміз
бір күнде бір жұлдыздың астында дүниеге келгенбіз.
-Қойшы?.. Рас па?!

-Рас, Айдын. Сондықтан да бір тамшы судай
ұқсаспыз, егіздің сыңарындаймыз. Бірдей ойлаймыз,
бірдей түсінеміз, иә?
-Иә емес, түк те ұқсас емеспіз.

-Сен қырсықсың, сол жеріміз ғана, бірақ, сен оны
маған әдейіге... түсінем ғой...
Екеуі жетелесіп, жүріп келеді.
-Айдын, сен мені... мені... сүйесің бе, а?

-Жо-оқ...
-Бұрын біреуді ұнатқан ба едің, а? Шыныңды айта
берші.
-Иә, өте қатты...солай еді...

-Демек,бәрі керісінше. Ешкімді ұнатпағансың, мені
ғана сүйесің, иә?
Қыз үндемеді. «Түсінгеніңе рахмет» деді іштей.

-Ой, кесіреткі! – деді де Мәди Айдынды қапсыра
құшақтады.
-Қайда?! – деп шошынған қыз да бұлқынбады.
Мәди иегіне тірелген қыздың жұп-жұмсақ шаштарын

иіскеп,ернін бетіне тигізіп өпті, сосын сәл ғана
ашылып дірілдеген шиедей еріннен аялап қана сүйді.
Айдынның тіреуіш болған аяқтары мен
омыртқаларынан қайрат кетіп, бүкіл денесі

жапырақтай қалтырап кетті.
-Өмірде тұңғыш тапқан махаббатым менің,
мәңгілік болып қалшы. Сені ғана сүйдім, сенсіз уақыт
мені алқымымнан қысып тұрғандай... қысады. Сенесің

бе осыған? Ешуақытта есімнен шықпайсың, Айдын. Не
істеймін, қалай сенсіз жүремін, айтшы? Тағы бір
сүйейінші, жаны-ым, - ол дірілдеп тұрған қызды
ақырын-ақырын үш –төрт рет өпті, - не деген тәтті

едің, Айдын! Не деген сұлу едің, жаным-ай! Не
істейміз, ертерек үйленеміз бе, а?
«Үйленеміз бе?» деген сөз балқып еріген қызды
суға батырып алғандай, есін жиғызды. Ол тез Мәдидің

құшағын итеріп, реттелді.
-Айдын, шошымашы, келші құшағыма!
-Жоқ, кетеміз үйге, жүр.
-Тағы аздап тұра тұрайықшы, жа-ным...

-Жоқ, бәрі бізді күтіп жатыр, ұят болады енді
кешіккеніміз, жүр, жүрші. Онда, өзім кете беремін.
...Мәди мұны қуып жетті.

-Айым, - деді жалынышты үнмен,-бір рет, бір-ақ
рет сүйші мені, сұранамын. Әлі бір рет те, өмірімде...
сүймепсің... а?
-Қалай? Өткенде-ші, «Қарындасым дәл сен сияқты

сүйеді» демедің бе?
-Е-е, мен солай елестетемін ғой... Мақұл, тек
ренжімеші, ертеңге дейін. Тек, ауызша айтшы бір рет-
ақ «сүйемін» деп айтшы, сұранамын.

Айдын үндемей, жымиды. Оның жүрегінен
манадан бері тербелген жыр төгіліп, ол Мәди
жүрегінің дүрсіліне құлағын тосты. Жанарынан бір
сызық боп ыстық жас ағып түсті. Мәди сүйіктісін

құшып, Ай астында ант етті.
-Айдын, мына Ай астында Айды куә етіп... тек сені
ғана сүйетініме, мәңгілік сенімен өмір сүретініме ант
етемін. Ант етем! Сен де айтшы, айтшы... сұранамын.

Айдын айтайын-ақ деп еді, «мен де сүйемін сені»
дегісі келді.Үні жоғалып кеткендей, дыбысы шықпай
қалды. Бірақ, анттан артық сезім – жыр туылды.

«Сүйемін» деп мен саған айта алмадым,
Сүйгенімді қалайша байқамадың?
Мен сені лапылдаған сөзбен емес,
Жалын атқан жүрекпен аймаладым.

Иілуім сырт көзге қиын менің.
Сен жымиған сәттерде мен шаттанып,
Сен мұңайсаң, жетпей ме күйінгенім?

Неге сенсіз жаз көңілім күз болады?
Жалын атқан жанарға мұз тоңады!?
Ғашығына арманын айта алмаған,
Ақын жүрек неліктен қыз болады?

Сезімді жасырмадым,
Сағынғанда сарғайды жасыл бағым.
Қуанғанда құс - көңіл сені іздеді,
Қуат болды дертіме қасымдағы үн.

Рас ол – мойыныңа оралмадым,
Сүйемін деп серт беріп, қол алмадым.
Айтпадым.

Айтпаймын да!
Бірақ, мен басқа адамдық бола алмадым.

...Бұлар қосқа жеткенде, тамақ кенеушілер,
жөткірінгендермен қоса, қыздар да:
-Келдіңдер ме? Барғандарыңнан қайтқандарың тез
болды ғой. Ұрысып қалдыңдар ма?- деді.

...Құрылыс науқанында бұл екеуінің туылған
күндері аталып өтілді. Дастархан мәзірі мүмкіндігінше
түрлендіріліп, аспаздар дәмді тағамдар пісірді.
Ұзын үстелдің басына Мәди мен Айдынды

жайғастырды. Басшылар ұйымдастырды ма, гүл де
пайда болыпты. Гүлдер жыңғылдың майда қызыл гүлді
бұтақтарымен көркемделіп, 3 жерге банкаға
салыныпты.

-Құттықтаймыз! Құт-тық-тай-мыз, - деп екеуін
орындарынан тұрып, алақан соғып қарсы алғанда-шы,
Мәди өзінің үйлену тойы басталғандай көтеріңкі күйге
енді.

Дастарханды құрылыс отрядының бастығы мен
Зүбәйра ашты.
-Қымбатты достарымыз Айдын мен Мәди! Екеуің
бір жұлдыздың астында, бір күнде туылған екенсіңдер,

міне Қызылқұмның құм даласына сән беріп, тойлап
жатырмыз. Жастықтың оты жүректеріңде лаулап,
күндерді бірге өткізіп, бақытты болыңдар!
-Рахмет, әумин! – дейді Мәди.

-Екеуіңнің қуаныштарыңмен!
-Қосақтарыңмен қоса ағарыңдар!
-Ал, той құтты болсын!

Жастар әр жерден тілек айтып, гуілдесіп жатыр.
Айдын бейнебір үй болу тойында отырғандай сезінді.
Ыңғайсыз... Дегенмен ерекше туылған күн тойы өтіп
жатты.

-Мен де Айдынға тілек айтайыншы, - деді Мәди
көпшілікке.
-Айт, айт!
-Неке сақинаң дайын ба?

-Әзілде артық кетпейік, жігіттер! Айдын, саған
бақытты, баянды өмір тілеймін. Барлық армандарың
орындалсын деп мына сыйлықты қабыл алуыңды
сұранамын,-ол бірнеше фотосуреті бар фотоальбом

ұсынды.
-Рахмет! – Айдын орнынан тұрып, қабыл алды.
Альбомның ішкі бетінде амандасқан екі қол
бейнеленіпті. Екі қолда да неке сақинасы бар.

-Інім Әли салған сурет,бұл оның екеумізге деген
тілегі ғой. Үйдегілердің бәрі де сені таниды, біледі,-
деді Мәди риза көңілімен. Айдын қызарды,-Ләйім
осындай сақина киер күнге тезірек жетейікші... Осы

жылдарда екеуміз бірге 6-ақ рет суретке түсіппіз ғой.
Бұдан былай көбірек түсейікші, кейін... кейін... бала-
шағаға... айтып отыру үшін, - деп сыбырлады.
Айдын бір жалт қарап, үндемеді. Себебі,осындағы

әрбір көз өздерін бақылауда екенін сезініп отыр еді.
Қызылқұмда тек қана студенттерден құралатын
«қоғамда» туылған күн тойланып, сауық кеші өтті.

Бұл өмір неткен күресін!?
Жылайсың. Қайта күлесің.
Ителгіні танып боп,
Сұңқардың парқын білесің.

Бөлмедегі Әсемнің кереуеті тұсындағы портретінде
«Студенттік алтын шағым» деген жазу бар-ды. Соны
оқыған сайын Айдынға «Несімен алтын? Оянасың,
сабақ, үй, сабақ, кейде кино, ұйқы» деп ойлайтын. Бір

жыл аралығында бұл бөлменің дос- жарандары
көбейіп, іріктеліп те қалғандай-ды. Олар Жанаттың
кластастары – Маржан мен Датқа, Әсемнің группаласы

осы жатақханада тұратын. Ойламаған жерден
басталатын өзара диспутқа әсіресе Ұлас қызына
кірісетін.

-Егер мен осы бөлменің бір қызына ғашық болсам
бар ма, онда о-у-у есік алдында болсын жатып алып,
кетпес едім,-деді ол.

-Ал мен ғашығымды ақбоз атқа мінгізіп, алып
кетуші едім,-деп Қуандық қулана Сәбешке көз
тастайтын.

Дастарханды жинап, топ-топқа бөлініп домино,
шашка-шахмат ойнайтын. Бүгін де солай.

-Жинай сал шәйді, қалса қалсын қазанда, ертең,-
деді Ұлас.

-Ақынның тобы көбейген бе, қалай...
-Сынықтан басқаның бәрі жұғады емес пе,
Сақышқа жұққан екен, түкірттің бе?! -Ұлас астарлай
сөйледі.

-Біздің Айконың түкірігі-ем, киелі,- деп Жаһан
тігісін жатыстырды.

-Оһо, менен басқаңа жұққан екен, ә. -Ертең
ниеттеніп... мен де түкіртпесем, - Ұластың әзіліне
Әсем:

-Жақсыны жұқтырғанға не жетсін, Ұлас! Таңертең
дәретпен келсең, мен... бұл үйдің шырақшысымын, -
деп күлді.

Сырттан «Жанат! 136-ы!» деген дауыс естілді.
Терезеден қараған Жанатқа Маржанмен қыдырып
жүрген Датқа: «Біз тоңып кеттік. Киім тасташы-ы!»
деді. Айдын екеуі Маржандарға киім тастады.

...Былтыр «Сангам» фильмін көріп шыққан соң
Айдын мен Жанат қыздардан қалып, асықпай
серуендеген. Фильмдегі екі дос жігіттің бір қызды
таңдауы әсер еткен болуы керек, Жанат әлі де толқып

келеді.
-Бұл кино ғой, негізінде досың жақын ба, әлде
сүйгенің бе? Маған екеуі де қымбат, екеуі де жақын.
Ал, екеуі бір кеудеме симайды. «Не істеуім керек?»,-

деп жылап қалған. Бұл – Датқа мен Маржан, Жанат
үшеуінің тағдыры туралы еді.
Содан бері де айналып келіп тұратын кластастарын
136-ң қыздары сыйымен күтіп, Жанатқа тілектес

көңілмен ұзатып салатын. Білулерінше ертең кешкісін
Датқа спортфактағы оқуына академиялық демалыс
алып, әскерге өзі сұранып кеткелі жатыр. Бұл –
партадан басталған алғашқы махаббаттардың әскери

...Институттың физика-математика факультетінің
әдеби-шығармашылық кешіне қызу дайындық жүріп
жатты. Өлең жинап, оны қарап шығу, кеш жоспарын

жасау, қабырға газетіне шығармалар ұсыну – Айдынға
жүктелді.
Кеш алдағы сенбіде өтпекші, кешегі түн тағы да
ұйқысыз, жатақхана оқу залында өтті.

Бұл ана туралы сөзжұмбақ құрастырды, оны дұрыс
шешкенде, қызғалдақ ішіндегі клеткалардан ана
туралы бір шумақ өлең шығады.

Ең биік тұлға – ана
Мөлдірлік өлшемі – жанар
Шапағатты сезім – қуаныш
Нәзіктік символы – гүл

Хабар – хат
Биіктік өлшемі-өре
Жасандылық –бояу.
Сөзжұмбақ шешуі:

О, менің асыл жанды аяулы анам,
Күн шуақты күлкісін аямаған.
Мен сенің асыл атыңды,
Өзгермес махаббатыңды,

...Әдеби кеш ең үлкен аудиторияда өтпекші. Оған
барлық әдебиет сүйер қауым еркін қатыса алады.
Сосын факультет декандары, әдебиет кафедрасы мен
институттың басқа да ұстаздар қауымы шақырылды.

Студент болғалы көрінбей кеткен кірпішаш
Мамеков ағайы осы күнде факультет деканы болған-
ды. Айдын шақыру қағазын бергенде, ағайы сәл
аңтарылып қалды да... «Рахмет айналайын, барамын»

деді. Айдынның қорқыныш билеген жүрегі қуанып
кетті. «Күтеміз, аға!» деді.

«Бәсе, ұстаз деген осындай кең жүректі болуы
керек қой. Кісіні ақ сайтан түртіп, жолдан тайдырады
демекші, шаршап жүрген кезінде сайтанның мінезі
жеңген болар да».

Әдеби кешке кісі көп жиналды. Мұның
группаластары түгел дерлік; мақта науқанында,
құрылыс отрядында бірге болған жоғарғы курс
студенттері, ұстаздар қауымы да баршылық.

Кіріспеден соң өлең құдіретінің айғағы ретінде
жоғарғы курстан бір жігіт қолын сермеп, ырғағын
мәнерлеп, ұзақ шығарма оқыды. «Мұндай болу қайда!
Ұмытып, жаңғалақтап қалмасам, бопты» деп тершіді

Айдын. Кейбір өлеңдердің мән-мағынасынан гөрі
айқайы мен екпіні басым. Айдын таныспаған кейбір
шығармалар ұзы-ы-ын бір сөйлемді төртке бүктеп,
әуездеп тұрғандай, жаман әсер берді. Өлең сөздің

Облыстық, республикалық басылымдарға кейде өз
атынан, кейде жасырын атпен шығармалары
жарияланып жүрсе де, мұнша көпшілік алдына бірінші
рет шығуы – қиынның қиыны болды. Мұның аты

аталғанда «Бәрі де дұрыс! Мен жаңылмай, жатқа айта
аламын» деп, өзін-өзі дайындаған Айдын сахнада
басын сәл иді де «Мылтықсыз майдан» деп, әрі қарай
жатқа айтты.

Мылтықсыз майдан шебінде,
Жүрген бір біздер әскерміз.
Мықтылық керек тегінде,
Қалдыру үшін қастерлі із.

Қаламмен қағаз бетіне,
Жазылмаған заңдар көп.
Айтар ем саған өтіне,
Ниеттің түсін аңғар деп...

...Қалай оқығанын қайдам, әйтеуір мүдіргені есінде
жоқ. Жастар дуылдатып қол соқты. Қошемет шабыт
шақырды ма, әлде бұл даңққұмардың қатарында ма
екен, әйтеуір тағы бір өлең оқығысы келді. Осы ойын

көпшілік біліп қойғандай «та-ғы, та-ғы!» деп қол
соқты. Жүргізуші мұны кері шақырды. Ойына «Қыз
махаббаты» түскені бар ма!? Ұят па, жоқ па, көпшілік
арасынан Мәдиге бір қарап алды да, әрі қарай өлең

Өлеңі біткенде Айдынға гүл жауып кетті, гүл
берушінің бәрі де мұның бетінен сүйді. Олардың
ішінде Өркен де, Тұрды да, Мәди де, Нақыш та бар еді.
Бір білгені –Мәдидің маңдайдан сүйген табы, иісі,

демі, дауысы жадында сақталып қалды. Сол сезім, сол
дауыс өн бойында жаңғырығып, жаңаланып тұрды.
«Жаным менің, жарайсың!» деді Мәди сүйіп тұрып.
Бұл шығармашылықтың алғашқы жемісі еді.

Датқаның әскерге кетер алдында Маржанмен ұзақ
уақыт әңгімелесуінде үлкен мақсат бар еді. Ол –
мектеп партасында басталатын алғашқы сүйіспеншілік
сезімінің балалық екенін, ал балалықтың шалалығы

-Интернатта бір үйдің баласындай бірге өстік,
әсіресе Жанат, сен үшеуміз өте жақын болдық. Мен
де... қыздармен дос болып, ұл жоқтай... Иә, қыздар
деген кісіні шапағатты болуға көп тәрбиелейді екен.

-Білмеймін. Өзің білесің ғой, - Маржан нәзік,
созылған,биязы даусымен әркездегідей күле сөйледі.

-Мен білсем, солай. Ал, Маржан, достықтан үлкен
ештеңе жоқ. Дос боп қалайық. Мен әскерде жүрген екі
жылда, мүмкін тұрмысқа шығып кетерсің. Хабарласып
тұр, жіберсе, келіп, тойыңа қатысармын, - деді Датқа.

-Иә, рахмет, -деді Маржан сасқанынан, - сені қашан
шығарып салатын ек? Ертең бе, арғы күні ме... той?

-Ертең, ертең ұзатасыңдар мені!- Датқа бүркітше
шаңқ етіп күліп, әлеуетті қолымен Маржанның нәп-

нәзік, майысқақ қолын сығып-сығып қош айтысты.–
Ертең келесің ғой мені шығарып салуға?
-Иә-ә-ә, ба-ра-мы-ы-ын ғо-ои-и... Менің бар тілегім

-Ба-ар тілегім со-ол! Ме-мені қояқ қой, до-оспыз...
Үшеу-і-мі-із-ге бір жо-ол тар-лық ет-е-ді, әри-и-не-е...

... Кешкісін жалдамалы пәтерде қоштасу жиыны
болды, Датқаның анасы, туыстары мен достары
жиылды. Жанат та келді.

Датқа Сыр бойында тұратын көп балалы жанұяның
үлкені еді. Мектеп бітіргенде де дәл осылай елінде
тойлаған. Өз баласы болса да жеңгесі есебіндегі анасы
«Палуан» деуші еді.

-Палуан, ұнатқан қызың бар ма? Көз қуаныш қой,
болса... көрейік, - деген анасына ол Маржанды
тұспалдаған. Ол кезде де кеш таңға дейін созылған.

Қайтқалы жатқан тұңғышын анасы оңашалап,
өтініш айтты. Сондағы айтқаны дәл қазіргідей
құлағында жаңғырығып тұратын.

-Палуан, көңіліңе келмесін, мына қыз маған онша
ұнамады. Мені тыңдасаң, анау дөңгелек жүзді сары
қыз ше, сол қол-ау бізге. Ерте тұрып, сиыр сауысып,
шаруа екен. Мінезі де салмақты, пысық, ширақ.

-Иә, сол Жанатты айтам. Аяғын сәл сылтып басады
екен. Егер... соған намыстансаң, Палуан, тойыңды
қалада жасап, қаладан үй әперіп қоярмыз, а? Осы үйге
менен кейін қамқоршы сенің келіншегің емес пе? –

...Әскерге кету туралы әңгіме естігеннен бері
қарындасы мен анасы осы ойды қайтадан айтты..

-Үйленіп кетсең, үй алсақ, қыздармен бірге тұра
береді. Сен келгенде балаң алдыңнан жүгіріп шығады
ғой, - дейді.

-Жеңеше, Жанат жақсы қыз, бірақ... Балалы болуға,
үй болуға үлгерерміз. Жассыз ғой.

Бірбеткей баласының енді илікпесін білген анасы
көргеніне шүкіршілік етіп, амандық тіледі.

Дастарханнан соң жастар Датқаны теміржол
вокзалына шығарып салуға келген-ді. У-шу, түрлі
тілектер, әзіл-оспақ айтылуда.

-Бәрімізден де Маржанға қиын. Енді, амал жоқ,
Датқаны күтесің!

-Қойшы, біз де сендердей доспыз ғой...-
Маржанның нәзік даусы мен биязылығы, жымиғаны
оның табиғи таза сезімі мен адал махаббатын бүркей
алмады. Ол күліп тұрса да, көзі жылап тұр еді.

Бір шетте тұнжырап, үнсіз тұрған Жанатты Датқа
шеткері шығарды. Әңгімені неден, қалай бастауды
білмей, күле берді. Сосын, анасын естеп,өзін жинады.

-Жанат, мен сені бақытты етемін, - деді,-сөйтіп,
оның қарулы, жұмыр қолын қыса берді,- До
востребованиеге хат жазамын, күт. Хат жазып тұр, -
деді. Ол артынша бәрімен қоштасып, вагонға мінді.

Поездың ашық терезесінен тақыр басты болашақ
сарбаздар тізіле қарап, әлдекімдерге қол бұлғап,
дабырласуда. Жанатқа да мына қоршаған дүние дабыр-
дұбыр, түсініксіз шу. Сол шу арасынан «Мен сені

бақытты етемін» деген Датқаның үні ғана анық, қайта-
қайта айқайлап тұрғандай-ды. Ол құлағын түріп, осы
дауысты тыңдады. Көңіліндегі өзін кем санаған шемен
тоңдары еріп, жанарынан тамшылап тұрды.

Жанат ұзап бара жатқан вагон тізбегіне қол
бұлғады. 6-шы сыныптың жазғы каникулында мұны
апасы сынықшыға апарған. Емші мұның жамбасы
шығып кеткен деп,жылқының майымен сылап

босатып, қайта салуға ұйғарған-ды. Сондай ауыр шақта
интернатта бірге оқитын достары –Датқа мен Маржан
қона жатып, Манаттың қасында болған-ды. «Аман-сау
оралшы, арманым! Күтемін сені мәңгілік! Менің

төбемді көкке жеткіздің ғой тап қазір.Осыны неге
бұрынырақ айтпадың еке-ен?! Менің көкірегім
басылып, көтерілмей-ақ өттім-ау! Жаным-ау, енді

маған түк те қажет емес! Мен бақыттымын! Теңестім!
Бақыттымын!» деді іштей.

Датқа оқуда ерекше үздік емес, жақсы оқитын. Ол
спорттың жанып тұрған жұлдызы, волейбол мен
гимнастика, жүгіру мен секіру, күрес, шахмат... не
керек, мектепте спорттан алдына жан салмайтын.

Сосын, суретшілік өнері тағы бар. Қолына қалам-қағаз
алып, болар-болмас қозғай салса, әдемі пейзаж не
айнымаған бейне шыға салатын. Ол сөзге жоқ, істің
адамы, ал, сөз айтылса, басылған мөрмен тең дей бер.

Уәдеде тұратын, шешімді өзі жасап, өзгенің айтқанына
бұрыла бермейтін жан деп біледі Жанат. Сондықтан да
сол төрт ауыз сөз мұның өміріне үлкен өзгеріс
әкелетініне сенімді, ең-ең қым-ба-ат ұғым еді.

Айдын Жанатты жетелеп, екеуі почтадан асыға
хат күтті.

Датқа әскерге кетеді деп естігенде Айдынның оған
арнап жазған 4 бет хаты бар-ды. Онда Жанаттың жан
тазалығын, оның биік өресін айта келіп, «Егер
қолымнан келсе Жанаттың бақытты болуы үшін өз

бақытымды беруге дайын едім» деген-ді. Бірақ, қыз
намысын төмендете алмады ма, әйтеуір «Ол сені
өзінен артық сүйеді» деп жазған хатты бере алмаған.
Бүгінде осы шешіміне қуанады, Жанат жанын түсінген

Датқаға да, өз бақытын берген Маржанға да дән риза
еді.

-Сақыш, осы сен қайсымызды ұнатасың, а?- деді
Жаһан,-киноға бәрімізді, суретке бәрімізді шақырасың.
Біле алмадық қой, өзі...

-Ол енді... ол қалай болады сонда? Бәрімізге бірдей
үйленсең, онда осы бастан дайындалайық та, - Жаһан
мәз болды, - кім бәйбіше, кім ек-екіншісі дегендей... А?
Мөлдіреген қара көзіңе, қара қасыңа... таласып қалсақ,

-Менің бауырыма таласқыш қыздар керек емес. Ол
жүгіргенге қарамайды, ал, қарамай бара жатқанның

басын игізеді. Осыны ұмытпай жүріңдер, - деді Айдын
Сақышты қолтықтай ұстап.

-Сақыш, солай ма, а? Сенің күнде 2-3 рет келуің
тегін емес қой деп, дәмеліміз біз. –Жаһан қысым
жасап, жауап айтуға мәжбүрледі.

-Біздің Айдын да жүр ғой, не директордың
баласына, не Фантомасқа, не Гүлнәрдің суретші
ағасына көңіл аудармай, - деді Жанат.

-Бірақ ол Фантомастың гүлін алып, иіскеді ғой
кеше, - деп Әсем қуақыланып, сыңғырлай күлді.

-Солай, солай! Есікті мен аштым ғой, Фантомас бір
тал гүлін иегінің ас-астына ұстап, қақшиып тұр екен, -
Жанаттың ішек-сілесі қатты.

-Гүлде де, Фантомаста да не күнә бар? Ал,
айтыңдаршы, ал? Гүл – сыйлық, ол құрметтің белгісі.
Оған рахметтен басқа не деуге болады? – деп Айдын
тойтарыс беруге тырысты, - мені қолдарыңнан келсе,

-Ой, қыздар, әнеукүнгі әдеби кеште-ші, Фантомас
қандай букет бергенін-а! Маған әлі ешкім сондай гүл
ұсынбапты,- деп сап-салмақты Сәбеш те желікті. Мына
қыздар желіктірмей қойсын ба!

-Айконың өзі қандай жігіт ұнайды деуші еді?
Естеріңде ма? Не десем де мақұл дейтін Мақұлбектер

керек емес деуші еді. Ол Айкоға «Міні билет, киноға
менімен бар-расың» деген ғой , - Жаһан да сылқ-сылқ
күлді, - Фантомастан асқан батыл жігіт жоқ-ау! –Аха-
ха-а!

-Қойшы, ойнап айтсақ та соны жапсырмайықшы,
тентексұр ма, түрі де түйе сияқты. Одан да сұп-сұлу
менің нағашымды айтсайшы, Айконы ұнататын, -Әсем
өз пікірін ортаға қосып қойды.

-Досым, мына шуылдақ шиебөрілерден мені
құтқаршы, - деді Айдын кластасы Сақышқа.

-Кел, сырғанатайын!–ол Айдынға шарфын ұзартып,
тротуармен сырғаната жөнелді.

-Хош болыңдар, шуылдақтар! – деп Айдын түсінде
ұшатынындай, ауаны тіліп, риясыз күліп сырғанады.

-Васькаға өз тілінде сөйлемесең, түсінбейді-і, - деп
күлді Сақыш.

Тоқтай қалған Сақыш «Моһ! емес, сол үшін» деп
Айдынға қар атты. Айдын оның мойнына қар салды.
Екеуі күле-күле аппақ қарға құлады. Сақыштың қалың
кірпіктерін, шаштарын аппақ қырау басыпты. Айдын

аспаннан түскен тірі Аяз-атаны көргендей аңқайып
қалды да:
-Аяз-ата, маған не сыйлық бересің?- деді.
-Мынаны қара! Сен де Қаршақыз болыпсың! Не

-Бәрін бе, бә-ә-рін?! Онда маған өлмейтін өмір,
баянды бақыт берші, Аяз- ата!

Расында, жан да қонақ-ау,
Тіршілік шіркін тола дау.
Дау –даудың ара-арасында,
Жауқазын жүрек солады-ау.

Әскерден оралып, 731- топқа бас болған Ғабит
Айдынның бөлмесіндегі Ғайшамен көңлі жарасып
жүргендіктен бе, қонаққа еліне шақырды. Ауылы өзен
жағасында екен. «Бұл сенің болашақ жеңгең, сәлем

жасатсаң да еркің, Айко» деген. Ақкөңіл Ғайша сол
заматта-ақ бір сәлем салған.

Бұл топ –Мәди, Айдын, Коля,Тұрды, Жаңабек,
Ғабит ылғи да бірге жүретін

-Айко, жігіт деген қасқыр мінезді, олардан қыздар
әркезде де сақтануы керек, - деді Жаңабек.

-Біз не қыз, не ұл емес боп кеткенбіз ғой. Не деуші
еді, иә, қызтекеміз біз, - деп Тұрдының ішек-сілесі
қатты.

-Өй, сен де айтасың-ау, -деп қызарақтады Мәди,-
осындай сөз айтуға бола ма?

-Сөз... сөз неге болмайды? Бұлар енді бойжетіп
келеді. Қайта құлақтарын үйретіп, осы бастан өмірдің
ачлик-тучлиғына былқ етпейтін етіп,тәрбиелеуіміз
керек, Мәке. Үлбіретіп... Үлбірете берме шіли Айконы.

-Қыздар деген гүл, атам заманнан солай ғой өзі,
оларды үлбіретіп, күту-жігіттердің міндеті, - деді
Мәди.

-Баланы да туыла салып-ақ ащы тұзбен денесін
пісіреді. Сонда ол ауырмайтын, жара шықпайтын
шымыр болады. Бұларды да... шешелерін, әкелерін
сұрап, шайтанын қағып тұру...

-Қазір ше, басыңа бір тас ұшып келе жатыр, сен де
абайла, - деп Айдынның жұдырығы түйілді.

-Ойбай, Айко, қойдым! Сені емес, жалпы әйел
баласын айтып... –Тұрды Айдынның түюлі жұдырығын
сүйіп, бетіне басты, - қойдым! Әкетайым менің!

...Ауыл қырына шығып, жастар қызғалдақ терді.
Адам айтса сенгісіз сұлулыққа тәнті боласың – үлкен
жолдың бір шетіне өлшемі километрмен өлшенетін
қызыл кілем, екінші шетіне сары кілем төсегендей

керемет сұлу дала! Далаға бидай емес, бидайық емес,
қызғалдақ егіп, соны қорып отырғандай-ды. Бойы
қарыстан ұзындау гүлдің жапырақтарына үлкенді-
кішілі мөлдір шықтар тұнып, ертегідегі гүл

патшалығына еніп кеткендейсің. Қыз сәукелесінің
жасыл үкісі сияқтанған шөптер далаға керемет көрік
береді. Әнебір жерде қызыл-сары түстерге боялған
кішкене ғана құстар ұшып-қонып, шықылықтап қояды.

Қыз-жігіттер кілем далаға жайыла серуендеп
кеткен, тек Ғабит пен Ғайша ғана жұптасып жүр.

-Айко, мұнда ке-е-ел, келші, - дейді Мәди. Бұл
солай қарай аяңдады. Тіпті, аяғыңмен басуға обал
қылтиған бидай, сұлу қызғалдақтар! Бұл қатты
ашылған да емес, әлі ашылмаған да емес, орташа үш

-Гүл термепсің ғой сен де... Мына сасырдың
түбіндегі қозықұйрықты қарашы, саған соны
көрсетейін деп... – деді Мәди,-мұны пышақпен түбін
қалдырып кесу керек Сонда тағы да өседі. Сен

-Мультфильмнен көреміз ғой, «пук!» деп қалқиып
шығатынын.

Мәди аппақ тістерін көрсетіп, біраз күлді. Күлкісі
Айдынға таудан аққан суды елестетті.
-Сәбиім-ау менің! Сенің мектепке енді барған
баладан айырмашылығың шамалы-ау... ақкөңілім,-деп

жігіт қызды кеудесіне қысты. -Кел, мен саған ертегі
айтып берейін. Қозықұйрық деген қорқақ жер-ананың
қойнауында өсіп, дүние есігін аша алмай, тығылы-ып
жатады. Көк тәңірі айдауына жүрмей, қашқалақтаған

бұлттарды отты қамшысымен осып-осып жібергенде,
аспан шатыр-гүтір гүрілдеп, жерді сілкіп жібереді
екен. Қорыққан қозықұйрық ұйқысынан оянып, «ің-гә,
ің-гә!» деп топырақты сілки ашып, туылады. Сол кезде

от қамшы денесін осқан бұлт жылап, жаңа туылған
қозықұйрықтың топырақ-лайын жуады екен. Міне,
саған аппақ қозықұйрық!-деп Мәди алақандай 3-4
қозықұйрықты Айдынға берді, - тағы жинаймыз ба?

-Не деген сұлу табиғат! Фотоаппарат алып
келмегенімізді қарашы. Айдын, сенде «Киев» бар еді
ғой, а? Серік аға сыйға берген ше?

Мәди екеуі қозықұйрық терді. Ол өзінің жанұя
алдындағы парызын, яғни іні-қарындастарын
аяқтарынан қоюы – арманы екенін айтты. Мұның бәрін

талай естісе де ол Мәдидің жетегінде,сөзін жаңалықтай
үнсіз тыңдап келеді.

-Кішкененің жүгі көп қой, кішкене ұл-қыз ата-
анаға нағыз қамқоршылар. Олардың қайта бала болған
кезінде, ата-ананы сәбидей мәпелеу керек болады. Ал,
үлкендер енші алып, өз бала-шағасының қамын ойлап

-Ол да дұрыс екен. Осы сенің кіп-кішкентай басыңа
осынша ақыл, өлең қалай сия береді, а? Соны айтшы? –
Мәди Айдынды құшағына қысып-қысып, қолынан
сүйді, - фу-у, мына қолыңнан кімнің бөтен иісі шығады

-Мұрның ше, әзірбайжан–мұрын болса да дұрыс
қызмет атқармайды екен. Одан бері бірнеше рет
сабындалды ғой.

-Мігіт емес,мыжың! Әзірбайжанның мыжың
кемпірі, - деп күлді Айдын.

-Бәс-се, тап-таза сүттің иісі, сосын гүлдің иісі
шығып тұрды!

-Алдадым. Сол үшін не істейсің, а? Бір рет сүйші,
сұранамын...

-Көзіңді жұм, аузыңды аш,- Айдын аузына кішкене
қозықұйрық салып жіберді, күліп тұр.

-Несібем шығар. Сен не берсең де жеймін ғой, - ол
шайнап, жұтып қойды.

-Қойшы, шикілей жеуге бола ма? Уланып қалма,
түкірші. Құсасың ба, қайтесің?...

-Уланбаймын, әбіржіме. Бірақ, у берсең де жеймін.
Сен осыны онша түсіне алмайсың-ау. Түсінсең де
маған ғана қырсығатының не, айтшы. Мен сен... сені
өте жақсы көремін ғой, турасын айтсам, сен болмасаң,

өзіме өзім де керек емес сияқтанамын, Айко-о... Сенші
осыған, - Мәдидің көзінен мөп-мөлдір екі тамшы
төмен қарай сырғи жылжыды, - сенші.

«Әзірбайжансың» деп әншейін айтамын. Осы қыр
мұрының, осы садақ кірпікті үлкен көздерің, мына
ашылған қызғалдақтай еріндерің, сұңғақ бойың, бұйра
шашың - әлемдегі ең-ең сұлу бейне. Мен де сенсіз өмір

сүре алмаспын, ондай күн маған артық. Сен де осыны
түсінші. Жылап тұрған көздерің неткен сұлу!» Айдын
мұның бәрін іштей айтып, үнсіз телміріп тұр еді. Бірақ,
жұбатпады.

-Әй, ғашықтар! Гүлдерің қайда? Бұл жерге гүл
термегенде не үшін келдіңдер? Міне, мені
қараңдаршы, - деді құшағы толған қызғалдақ Тұрды, -
осы бес тал гүл ме тапқандарың? Көздеріңе өздерің гүл

боп көрініп, жұла алмадыңдар ма? Міне, Ғабит
маладес, қызының құшағын толтырыпты. Нағыз еркек
бұл! Ал, Мәке, сен телпексің! Өйткені, телпек теріп
келіпсің!–деді мидай тегіс даладан екеуінің

құшақтасып тұрғандарын көргеннен зығырданы
қайнаған Тұрды.

-Қой енді, қазір өзің де құмартып жейсің ғой
қозықұйрықты, - деді Мәди жәйбарақат күліп.

-Обал деп, ол да бір-ақ рет өседі, өмірі онсыз да
қысқа ғой. Біз жұлып тастағаннан жерде жайнап
тұрғаны әлдеқайда рахат қой, - деді Айдын.

-Айдын дұрыс айтады, біз де қателік жасадық, енді
есте болады, - деді Жаңабек.

-Ой, ылғи ғана кітабилер-ай! Қыз бен гүл жұлуға
жаралған, ал қой-ешкі союға жаралған. Онда әйел
алмай, ет жемей жүріңдер! -деді Тұрды ашуланып.

...Ғабиттікіне жетіп, тамақтанған соң тынығып,
кешкісін өзен жағасына балық аулауға барды. «Сөз,
қимыл болмайды» деп түсіндірген-ді. Өзеннің ағысы
бәсең, жайпауыт жеріне шұбалшаң ілінген қармақ

тастап, қалтқыны аңдып отырғалы біраз уақыт өтті. Бір
кезде қалтқы аздап қозғалды, «тиыш» деп Жаңабек пен
Мәди белгі берді. Аздан соң қалтқы батып кеткенде,
Айдын қармақ сабын жоғары көтеріп қалды. Үш

-Ой, балық! – деп Айдын еріксіз дауыстап жіберді,
сықылықтай күлді.

Әрегеректен жүгіріп келген Ғайша мен Тұрды да
қуана дауыстап жүр.

-Құдайқаласа, егіз балалы боласыңдар! –деді
Тұрды кімге айтқаны белгісіздеу.

-Е, сен... қойсайшы ондай әңгімені,-деді Жақаң
ыңғайсызданып.

-Мен жаманға емес, жақсыға жорып тұрмын ғой,-
деп мәз болды Тұрды.

-Дұрыс, рахмет саған, Тұрды, айтқаның келсін, -
деді Мәди.

...Айдын аузын қармақ тесіп, желбезегі ауаға кеуіп,
су іздеген балықтардың бұлғақтағанын аяп, жүрегі
сыздады. «Өмір неткен қатал, ә? Күштісі әлсізін
жүндеп, әлсізі қорек болған теңсіздік –тіршілік заңы.

Адамдар да солай, үмітті талғажу етіп, өмір сүреді.
Өмірден тек жеңіс, жақсылық күтеді. Ал, үміт үзілсе,
өмір тоқтайтын шығар, сірә...» Жүрек жыр тербетті.

Қалытқы-үміт,
Өзенде бір көрініп, бір батады...

-Айдын, ренжідің бе? Ол сөйтіп ойнап айта береді
ғой... -Мәди мұны иығынан құшақтап тұрды.

-Балықты ма? Тұрдыға өкпелемегенің рас па, а?
Мейірімді жүрегіңнен айна-а-лайын! Жүр, қайтамыз
үйге.

...Ғабиттің үйіне бұрындау келген Ғайша үлкен
бөлмеге дастархан жасасып жүр екен.

-Сикеш,-деді бір қалтарыста иіле сәлем берген ол
Айдынға.

-Бақытты бол, жеңеше! Бірақ, сәлемді таңертең
беруші еді, қазір күн батқалы тұр.

-Рахмет! «Ванька-встанька» болмай тұрғаныңда
шәй жасап ал, - деп аузын басып күлді Айдын.

Бұларды есік пердесіне жасырына бақылап тұрған
жігіттердің ішек-сілелері қатты.

-Ой, Айко, Ғайшаның ішіне пружина салып
қойғансың ба?

-Соны айтам-ау! Пружинасы түзу тұра алмастай...
созылы-ып кеткен-әу,ә? Қайта-қайта бүктеле бергеніне
қарағанда!

-«Сикеш» дей ма, а? Бикешті де тура айтуға
болмайды-ау, ә? Қатты қорқытып қойған-ау Айдын?

-Қорықпай көрсінші менің қарындасымнан! – деп
сілесі қатты Ғабиттің де, -маладес! Тәртіпке түсіріпті.

Екі қыз ұялғандарынан бір- біріне сүйене құшақ
тасып тұр.

Бұл топқа басқа ешкім қосылмады, дастархан
үстінде де өзді-өзі еркін әңгімелесіп, әзілдесіп отырды.

Тұрды тауға саяхат, қасқыр мен түлкі аулаудың
қызықтарын айтса, Жаңабек тауда өсетін киікоты,
көкемарал сияқты шөптердің емдік қасиетін, тау жуасы
мен доланасының пайдасын әңгімеледі.

-Табиғат заңы қызық қой өзі, тауға шықсаң, қан
қысымың артады, ал тауда өсетін киікоты мен
доланасы оның емі.Сол жер ауыртады, дәл сол жерден
ем табасың! - деді Жаңабек ойланып.

-Сол үшін тауға шыға сап, доланаға тойып алу
керек, сосын қаның тасымайды,-деді Тұрды күлегеш
қуақыланып,-неден болған ауру содан жазылады. Арақ
ішіп ауырсаң, таңертең қайта арақ ішу керек.

Жазыласың! Ангина суықтан болады, оны үлбіретпей,
мұз жеу керек. Ал, ғашықтықпен ауырсаң, басқа
біреуге ғашық болумен жазыласың,-деді Тұрды.

-Ғашықтықтың емі үйлену шығар, не аққулар
сияқты өлу шығар,-деді Мәди, - адам бір рет қана
сүйеді дейді ғой, білетіндер.

-Ей, Мәке-ай, осы кітабилығың қашан қалады, а?
«Бір-ақ адам» деген қыздар үшін, ал, жігіттерге шекара

жоқ қой! Бір түрлі тағамды күнде жей берші, ығырың
шығады, тіпті қарағың да келмейді. Еркекке заң басқа!
Ауырасың, құсасың! Қайтып жегің келмейді. Ара екеш
ара да әр гүлдің нәрін жинайды. Бұл – заңдылық. Сол

үшін кемінде 2-3 қызбен жүру керек тә! Сен құсап...
аңқиып... А, Айко? Дұрыс па? – деді Тұрды күліп.

-Дұрыс емес,ол тауық – махаббат, - деді Айдын, -
сен онда тауықсың.

-Тауық?! Әтеш деші ең болмаса,-Тұрдының сілесі
қатты,-сені қайтер екен деп әдейі айттым ғой мен –
сары әтеш екенмін-ау!Ку-ка-ре-ку-у-у...Ойбай, іщ-щім!

-Сары әтеш, сен кейде алжып қай кезде шақыруды
білмейсің, ә? – деді Ғабит.

-Иә, Айко, тауықтың миында-ақ мисыз болсақ,
оның ақылы қай жеріне сияды, а? Түн жарымда,
мезгілсіз шақырса, басы кесілетінін де білмейді
ақымақ. Міні басым, ал, не істейсің, жұлсаң жұла сал!-

-Енді өйтіп айтпашы. Саған жараспайды екен,-деді
Айдын көңілсіз.

-Мақұл, Айым, кешірші, енді айтпаймын.
Бұртимашы,сені... сені ренжіткеннің қолында өлем ғо!-
деп қыз қолын сүйді ол. Айдынның көңіліне жыр
құйылды.

Тауық «махаббаттарға» толды өмір,
Қоразданып, кегжиген жігіт небір.

«Ал-бас-те-е-е!» деп шоқиды аққуларды,
Пәк сезімнен түйсіксіз, арсыз жебір.

Адамбыз ба,
Адамға тән қылық не?
Сөйлеу, киім, екі аяқ, сәнділік пе?
Инстинкт жеңгенше үйір іздеп,

Қандай бақыт жаныңды жатқа арнаған,
Бір түйір сыр қалмаса ақтармаған!
Мүмкін емес аттауы Адам мұны,
Адам емес сенімді ақтамаған.

Осы менің ішкі сыр, жан-дүнием,
Ниетке ашпын. Ол жоқта күл дүниең!
«Ғашық-нама» жазамын үлгі етсін деп,
Жүрегімді арнаған, о, күн-ием.

Аздан соң Ғайша мен Айдын сыртқа шықты, түн
керемет сұлу, ауа қоңырсалқын еді. Мәди келді.

-Айко, ренжіп қалдың ба? Білесің ғой, ол сондай
қылжақбас екенін. Ойнап айта береді,-деді.

Жыр кернегенін айта алмаған қыз жанарына бір
түйір жас тұнды.

-Сен... сен жылап тұрсың ба, а? –Ол бір тамшы
жасты саусағымен іліп алды,-жыламашы, жа-ным.

-Сенен қорқамын, сен ше... осындай ықпалға еріп
кетесің бе деп...

-Қойшы, құдай бар болса, сенсіз өмір бермесін
маған. Мені кім... кім айырсын сенен? Мен қайта сен
үшін... сені біреу алып қашып кете ме деп...

Айдын студенттік өмір бастамасынғы бөлме
күнделігін қолына алды. Күнделік-өткен уақытыңды
талдап, артық-кеміңе көз жіберу, өзіңе өзің есеп беру.
Айдынның ойынша дос-жаран, кітап-кино, ата-ананың

айтқанын қанша естігенімен, ой елегі оның қажеттісін
ғана қалдырады. Әр адамды өзге емес, адам өзін-өзі
тәрбиелейді. Күнделік – тәрбие құралы. Оның
ойынша үлкен кісілердің бәрі ақылды, қателеспейтін,

қалыптасқан қатты формалар. Ал, жастар-құйылған
дененің формасына қарай өзгере беретін аққыш
сұйықтар. Аққыш жастар да уақыт өте келе ортаның
ықпалымен қалыптасқан қатты формаға ауысады.

Сондықтан, күнделікке жазылған көзқарас, тұжырым,
сын, мадақтарға өзара мән берулері міндетті.Екі
жылғы бөлме күнделігі де, жеке өз күнделігі де
жоғалды-ы! Тұрды бөлме заттарымен қоса жоқ етті

әйтеуір. Қалың дәптердің біреуін ғана жатақхана
жөндеуіне қалған бір қыз «коридордағы қоқыстан
алдым»деп әкеліп берген-ді.Сол дәптер. Бірінші курста
Әсем жазған екен.

«Бүгін 16-шы қыркүйек. Таңертең ерте тұрып, шәй
қойдым, өзімді ретке келтірдім. Дастархан жасауға
кіріскенде, қыздарды ояттым. Айдыннан басқасы
сергек, түнде ұйықтамайтын үкіміз де осы. Басқамыз

сияқты шаш түйіп, боянбайды, шашын екіге бөліп,
құлақ түбінен резинамен қыса салады. Сақыш кластасы
айтпақшы - «Құлағы ұзын қоян».Сағат 2-де бөлмеге
келіп, ас қамына кірістім. Таңертең қазанға салып

кеткен ет былбырап, таза пісіпті. Бірақ, еттің жартысы
жоқ, сорпасы да аз. Жігіттер қыздардың қазанына
осылай «жиендік» істейтіні бар. Аз болса да
қалдырғанына, өткендегідей уыстап тұз, келімдәрі

Кезекші Әсем»-депті.
...Иә,Айдын ойлап қараса сол кемшілігі әлі де бар.
Қазір де кеш жатып, кеш тұрады. Үй шаруасына
пысықтығы жоқ, алтын-күміске қызықпайды, боянып

сәнденбейді.Психолог-жетекшісінің ұсынысымен
талай кітаптар оқыды. Адам жаратылысында еңбек
қабілетіне қарай екі топқа бөлінеді екен:

Бозторғайлар таңмен бірге оянып, еңбек қабілеті
түс қайтқанша өз биігінде, күн ауа бәсеңдейді.
Үкілердің еңбек қабілеті түс ауа жоғарылап, түске
дейін төмен болады екен.

Айдын таңертең ояна алмаудың бір себебі –өте кеш
демалу және екінші табиғи себебін де тапқандай . «Ал,
үй шаруасы ше?» дейді ішкі дауыс. Екі жеңге, үш
әпкесі мұны тірлікке көп жақындатпайтын.

Кезекшілігінде көбіне өзі ұнататын ұзынша кесілген
картоп қуырады. Ілуде бір анасы мақтайтындай кеспе
жаяды. Көңілге қараса да қыздары мақтап қоятын.

Шын сүйген айта алмайды «сүйемін» деп,
Шын топас сөзге тұрмас «жүйемін» деп.
Дәндері толық бидай иіледі,
Сабан бас тікшимей ме «би едім» деп?!

Тамырын Жерден алған тіршілікке,
Шырмауық оралмай ма сүйегін жеп!?

Бүгін ТММ – машина және механизмдер теориясы
пәнінен сызуға жәрдемдесу үшін Мәди Айдынның
бөлмесінде еді. Студенттер ТММ-ді сөзге жіктегенде
«Тут моя могила» деп әзілдейтін. Бөлмеге Бәтес,

артынан Сақыш келді. Екі жігіт сызуға, екі қыз шәйға
дайындық жасап, дастархан жайылды.

-Сақыш, неге біртүрлі болып отырсың? Бір жерің
ауырып тұр ма?-деді Бәтес.Ол жәй ғана бас изеді.

-Қай жерің? Қазір ғана бәрі жақсы еді ғой?-Бәтес
ынты-шынтысымен әбіржіді.

-Қазір жазып аламыз сені. «Қалса қалсын қазанда,
жылытамыз азанда» деген кешегі сөзің ше? Палау
жейміз, - деп Айдын ас әкелді, ұшып-қонып жүр.

Сақыштың шынында да жүрегі сыздап ауырып
отырды. Мектепте басталған кіршіксіз таза сезімімен
өзімен өзі күресіп келе жатқанына қазірде төрт-бес
жыл болған шығар. Бір рудан және өзінің кішілігін

біледі. «Бұл қазақ заңына қарсы, ұят, дау, тіпті өлім
ғой! Әлем қызға толы! Нең бар Айдында!» дейді ішкі
даусы. «Онда, «Қаракөз» пьесасы неге жазылған?
Махаббатқа заң жоқ, жеті атадан соң үйленсең, қан

тазалығы да, әдет-салт та, дін де бұзылмайды» дейді
тағы бір ішкі дауыс. Осы жұбаныш осы бөлмеге күніне
екі-үш рет жетелеп әкеледі. Ұлас айтпақшы,
табалдырығында жатса игі еді. Бірақ, мына Айдынның

миында оны ұғынатын, тіпті бір нүкте де жоқ-ау.
Сақыш осыдан қорқады. Қашан көрсең Мәдидің
қасында жүретіні не? Мен ғой... мен кластасымын, ал,
бұл неге келе береді бөлмесіне?! Мұның қандай ақысы

бар?! Әлде, келгеніне қарағанда... Айко да оны сүйіп...
қалған ба? Жоқ! Мүмкін емес! Жоқ!» Сақыштың
тамаққа созған қасығы қимылсыз қалып, селк етті. Бәрі
де бұған аңтарылды.

-Сақыш,бауырым, не ойлап кеттің? Шәй іш. Қазір
мен қалай тәуіп болғанымды айтайын,-деп Айдын
оның шәйін жаңалады, - алып отырыңдаршы айтқыза
бермей.

Біздің Саида деген көрші қызымыз бар. Менің
қасымнан шықпай, көбіне біздің үйде уақытын
өткізетін. Бір төсекте өстік қой. Сол Түркістанға
тұрмысқа шығып, баласы көкжөтел болса, маған

-Сен емдейсің, түкір! Түкірмесең, мына бала өледі,-
деп кәдімгідей жылап тұр ғой. Үйіме қарай өткізбейді
мені.

-Түркістан деген нағыз тәуіп-емшілердің ордасы.
Мұнда не бар?! Дәрігерге апармайсың ба?-десем,
көнбей «түкір» деп жалынады.

-Сосын үйіне кіріп, баланы көрдім. Шиқылдай
жөтеліп, тынысы тарылып барады, анасы «түкірші»
деп жылап тұр.

-Не деп, қалай түкіруді де білмеймін ғой, баланы
қолыма алып,«Түпәй! Кет бәлекет!» дедім тәуіп болып.

Үстел басындағылар қыран-топан күлкіге көмілді.
Әсіресе Мәди кереуетке жатып ап, күлкісін тия алар
емес.

-Сәйкестік пе, түкірген лептен шоши ма, ба-бала
қоя-ды-әйтеуір жө-жө-телін,-деп Айдын да күлкіден
шашалды. - Үйіме бәрібір де жібермей тұр, салт
бойынша кез- келген біреуден ем сұрап, соны орындау

керек екен. Бір өткінші кісі «көк сиырдың сүтін жерге
қоймай, жылы күйінде беру керек» деді.

-Кешке мал пададан қайтқанша біраз уақыт бар.
Ауылға жақын жерде сиыр фермасы болатын. Со-соға-

ан... бара-ай-ық деп айтты ғой Саи-да-а,- Айдын
сөйлеуге шамасы болмай күліп отыр.
-Ба-бар-дың...ба?- Мәди құлап жатып, тілі жетпеген
сұрағын қолымен ымдап сұрайды.

-Иә, бардық қой бір жарым шақырымға бала
көтеріп. Со-ол қиын болды. Кезек- кезек көтерейік
десем, «Жо-оқ! Болмайды ол! Сен ғана көтеруің керек»
деп досым көнбейді ғой.

-Ыс-сен, се...Хи-хи-и,- деп, Мәди мен Сақыш
аунап күліп жатыр.
-Ферманың шетіне жеттік-ау әйтеуір. Сиырлар
сырттағы алаңда екен. «Кімге айтсақ болады?» деп

қарайлап тұрғанымызда сиырлар жақтан бір әйел
баласының жан дауысы шыға айқай салғаны. Өзі бізге
қарай жүгіріп келеді. Қолында шелек. Түсінбейміз.
-Миша! Ми-ша-а! Қаш, қаш!-дейді.

-Мишасы кім?!- деп бір-бірімізден сұрап қоямыз.
-А-ха-ха! Қаштың ба-а?
-Қайда қашам! Қолымда бала, өзім әзер тұрмын.
-Апай-ла-ар! Миша бос! Ол сүзсе, өлтіреді-і,қаш!-

деп бір әзірбайжан қыз жүгіріп...
-А-ха-ха! Әзірбай-жа-ан ба?- деп, Мәди өз мұрнын
ұстай күліп, кереуетке қайта құлады.
-14-15-гі жас қыз екен.Біз ферманың қабырғасы

жаққа кері шегінейік. Сен көк сиырдан бір кеседей сүт
сауып әкеліп бересің бе?-деп жағдай айттым.
-Тәуіппін дедің бе? А?

Шелекті жерге тигізбеші,- деді Саида. Көк сиырды
ұстап, бір кесе сауғызып, мен ішкіздім-ау...

-Баланы менің қолыма ұстатып қойды емес пе, «сен
бер, сен көтер» деп. Біздің үйге баламен қондық қой.
Түнде кеш жатқанбыз.Бала шиқылдап, көгеріп кетеді,
тағы «түпәй, кет бәлекет!» деп... түкі...ріп... таң атты-

-Иә-ә?! Не істедіңдер, а-а? – дейді Бәтес те
күлкіден аққан жасын сүртіп, - со-соны айтсайшы...
Дә-дәріңді...

-Осы оқуыма кетуім керек. Саида «Сен кетсең, не
істеймін? Балам өліп қалады!» деп жылап тұр ғой.. Бұл
жерге әкелгенім қалай болады енді?

-Өзім де қалай жұбатуды білмей тұрсам, әлгі-і...
көк гүл ашатын сүті бар шөп-ші-і, шашыратқы, -
Айдын сөйлей алмай күлді,-сол шөп жоңышқалықта
өсіп, гүлдеп тұр екен. Соны жұлып, Саиданың қо-

қолына ұстат-тым. Жөтелгенде «түпәй, кет бәлекет!»
деп мұрнына иіс-иіске-ет деп... қайнаған суға гүлін бір
ба-ты-ыр-ып ішкі-із деп...

-Содан не болды? –деп салмақты Сақыш та ішін
ұстап күлуде.

-Содан... кейінгі аптада барсам, баласы жазылып
ке-кетіп-ті-і. «Сен жаздың, сенің балаң» деп отыр ғой
ма-ма-ға-а-ан...

«И, жаным! Менің де тәуібім - сен» деп Мәди көзін
ашып-жұмып, мұрнын тыржитып, алыстан иіскеп,
ишарамен еркелетіп отыр.

Бұл әңгіменің аяғында бөлмеге Тұрды мен Сәбеш
те келіп қалған-ды. Сәбешке таныс оқиға, ал Тұрды бір
кереуетте домалай күліп, әлі басылар емес.

-Ой, Айко-о! Емшілігің күшті екен-ау! Енді
ауырсақ, есте болсын! Көкжөтелді ем-ем-де-сең, а,
кәдімгі тұмау-сұмау не тұрады саған?

студентке тәуіптік деген жақсы... Уһ, жақсы кәсіп қой
бұл! Қарнымыз тоқ, көйлегіміз кө-өк!-Тұрдының ішек-
сілесі қатты,-Айко-о! Шынында да біздің бөлмені
емхана ғып, ұялсаң, бетіңді көрсетпей-ақ, орамалмен

жауып... тамыр ұстатып, пұл табайық. Өзім-ақ... бәрін
ұйымдастырамын.

-Шын болса-шы, Абай атаң не деген? Ойланшы,
«Есекті жуып, ақша тап» деген!

-Сонда, біздің Айконың еңбегін сендер неге
пайдалануларың керек,- аңқау Сәбеш сеніп қалды.

-Тең бөлісеміз, Сәке! Асықпаңызшы,-деді Тұрекең.
Дастархан үстінде түрлі тақырыпта қызу пікірталастар
өрбіді.

Айдын осынша достарының арасында өзін жылы
ұядай ай-алақанда тербетілгендей, бақытты сезінді.
«Студенттік алтын шақ» деген рас екен деп түйді.

Датқатай, халің қалай, қалпақтай ма?
Қалқалап құлағың сал хәл-жағдайға.
Арқаңа 15 батпан жүкті салсақ,
Төрт аяқ тең тұра ма, қалтақтай ма?

Біз шешсек жұмбақ – сурет бір парағын,
Толқынға неге батты тұлпар атың?
Біреуден ой түскенмен бір адамға,
Атыңды өзің ғана құтқаратын, -деді қыздар.

Емтихан алдында Тұрды жолдастарын аулына
қонаққа шақырды. Тау бөктерінің ғажайып сұлулығы,
тіпті шыңылтыр таза ауасына дейін көңіл
жаймашуағын қалыптастырады екен. Бірақ Айдын

Тұрды үйінде ілулі тұрған «жоғалды» деген 136-бөлме
пердесін көргенде... ет жүрегі езілгендей ауырды.
«Сонда... Тұрды жігіт басымен осыншалық төмен іске
барғаны ма? Перде арасындағы күнделігімді Тұрды

көргені ме? Жатақхана комендантына тапсырғаны
бекер екен-ау?!» Айдынның кеудесінде жыр толқыды.

Жанымның жапырақтап сыз парағын,
Жазайын жыр-шуаққа қыз-ғаламын.
Мен сені қылымсыған қыздан емес,
Жаныңды жамандықтан қызғанамын.

Баспашы жамандыққа, сұранамын,
Жаман нәр бойға тисе, қуарамын.
Дос түгіл жұғысады металлдар да,
Сен таза, мөлдір болсаң, ну аламын.

Қара дақ түспей адамшылығыңа,
Жамандық жетпей жүрсін жұлығыңа.
Жан досым, терең болшы былғанбайтын,
Мен сенің шөліркейін тұнығыңа.

Айдын бұл «сиқырлы ұрлықты» енді есіне алмау
ды шешті.

Сессия жақындап қалғаннан болар, институттың
оқу залы лық толы. Өркенге жақындау жүретін
группаласы Серғазы келді.

-Тыныш та емес, тыншып кетуі де мүмкін. Енді...
ол саған байланысты.

-Иә, біраз уақыт болды ғой, сабаққа да қатыспайды,
оны өзің көріп жүрсің.

-Әңгіме сонда, сен оның бар-жоғын білмейсің де.
Ал, ол тек сені ойлап, тек сені... ұнатады. Ай шамасы
болды, араққа салынып кетті. Қазір жатақханада да
тұрмайды, әкесі үй сатып әперген. Біз де сонымен бірге

тұрамыз. Барлық жағдайы бар, «оқымаймын» дейді.
Міне,хаты. Сенен өтініш, жыртып тастамай оқып
шықшы. Сосын... өзің білесің енді... Ертең бе, әйтеуір
бір жауабын айтшы, мақұл ма? Ер жігіттің тағдыры

...Жайсыз әңгімеден жайсыз ойға қалған Айдын
қолына ұстатқан конвертті ашып, оқи бастады.

«Айдын! Саған осы хатты екі жылда қанша рет
жазып, қанша рет жыртқанымды білсең ғой. Менің сені
атыңмен атаудан басқа, «жаным, сүйіктім, еркем» т.б.
деуге ақым жоқ. Өйткені, солай айтуға рұқсатым жоқ.

Ал, өз атымнан ғана айтсам, осы барлық жігіт
атаулының ғашықтарына арнаған әдемі атауларын тек
саған, тек бір ғана саған жиып-теріп, арнаған болар ем.
Айко! Атыңнан айналдым сенің. Мен екі жыл бойы

саған құштар ғашықтық сезімімді қасымда
жүргендердің барлығына, өзімнің туысқан, жолдас-
жораларымның барлығына қанша реттен айтып,
есіміңді жаттаттым. Егер тағдыр сенен басқа қызға

серіктесуді жазса, кейін ол әйелім болса да, бала-
шағамның шешесі болса да, оған сені құрметтетемін.
Сенің атыңды жаттатқызамын.
Білесің бе? Білмейсің, білуің керекті бір нәрсе бар.

Ол – осы сезімімді айта алмаған, айта алмайтын бір
ғана адамым бар. Ол – сен, Айдыным.
Менің Ай, Күнім,
Менің айбыным.

Саған айту үшін арақ ішуім керек, әйтпесе
батылым жетпейді. Осы хатты жазу үшін де арақ
іштім.
Байқадың ба, саған сәл ғана ұқсап, ақын боп

Мен әлсіздігімнен саған көріне алмадым. Сен мені
сүймейсің, айыпты емессің. Ал, мен сені мәңгілікке
сүйдім, мен де айыпты емеспін. Сені ұмытпаймын, ол
деген мүмкін емес. Өмірім өшпей, өшпессің сен де,

қымбаттым.
Өркен».

Айдын хаттың соңғы жақтарын қайталап тағы
оқыды. Өркеннің орнына өзін ойша алмастырды.
Жүрегі сыздап, Өркеннің жан-дүниесін сезінді. Бір
түйір лағыл жас іркілді, жыр туылды.

Жанымның терең түбінен тербеп тіл қаттым,
Екеуміз неге болмадық гүлі бір бақтың?
Амалым қайсы?

Жоқ амал!
Өмірім өшпей, өшпессің сен де, қымбаттым.

Жанымның нәрін, жастықтың жалын айбынын,
Арнадым саған, бердім мен саған, Айдыным.
Телміре қарап, секундты санап сарғайған,
Қара жер болдым күтетін үнсіз Ай, Күнін.

Жүйкемді менің өзіңсіз күндер кемірді,
Жасыды жігер, жүрегім тозды, жеңілді.
Жылата бермей, жұбатшы бір сәт ескеріп,

Беторамалымен көзін құрғатқан қыз сыртқа
беттеді. Сыртқы дүниемен байланыс жасап, өз көңілін
сергіткісі келді. Бірақ, әлгі хат, оның сөздері ойынан
кетер емес. Бұл өзіне сырт көзбен қарап, сынады.

Әділетті шешім іздеді, төрешілік айтты, өзін-өзі
тергеді, сараптады, жазалады.

«Не істе дейсің маған?! Менің бойымда Мәдиден
басқаға орын жоқ! Мен не, қапшықпын ба саған,
керектінің бәрін тығыздап сала беретін?!» деп жүрегі
дүрс-дүрс соғып, кеудесінің сол жағында езіліп жылап,

Ол су ішіп, тағы біраз серуендеді де, кітап-
қағаздары жаюлы қалған орнына келді. Келсе... мұның
орнында көршілесі болған Тұрды отыр. Дәптер
арасынан Өркеннің хатын тауып шұқшия оқуда. Тіпті

мұны елемейтін де сияқты. Бұл хатты жұлып алды, ол
болса, екі қолын көтерген күйі ыржия күліп: «Қыз-
Жібек, сенде арман жоқ» деп қояды. «Кімге күлкі,
кімге түрпі?» деді іштей Айдын.

Тұрды Айдынның орнын берді. Желкесінен еңкейе
сыбырлап тұр.

жазушылар сәл нелеу, крышасы айныған болады деген
рас-ау,-Тұрды қыт-қыттай күліп, қызды иығынан
қысып-қысып
қойды,-Айко,

арырақ
отыршы,
сиысайық.

-Сонда Өркен – шибұт не дейді саған, а? Хатын
оқып ем, түк түсінбедім. Қызға да осылай хат жаза ма,
ақымақ неме? Қатысы жоқ сөзді шұбыртып,
былжырапты... Ол әлі шешесін танымай жүр екен,

танытайын оған... Әкесінің!...- қызына боқтанып,
қызарып кетті. Айдын оның аузын алақанымен басты.
Тұрдының өзіне жазатын астын-үстін хаттары, сосын
сағынышы мен қиялын суреттей келіп, «біз сені ұл деп

-Сенің қалай хат жазатыныңды мен білмеймін бе?
Өркеннің сезімі сенен әлдеқайда шынайы!
-Еу, Айко! Сонда біз–Мәди, екеуіміз неғып жүрміз
сенің қасыңда, қызғышқұс құрлы жоқпыз ба, а? Ой,

шешесі сұлу ит Өрке-ен! Біз адамбыз, еркекпіз ғой!
Мәди бар, ол болмаса мен бармын! Басқа еркекті
сөйлетпейміз саған!

-«Ол болмаса менің» не? Мен сендерге жанды
қуыршақпын ба, сонда? Сен... сен не деп тұрсың?!

-Ой, Айко, айтамыз да әшейін. Осы ашуыңды
жаңағы оңбаған хат бергенде, соған көрсетпейсің бе?
Менікі дұрыс қой, не десем де, не істесем де ақым бар.
Ұрамын оны бетін тегістеп тұрып!

-Осыдан ұрмақ түгілі сөйлеп көр Өркенге! Сенің
қандай ақың бар еді менде?-деп сыбырлады Айдын, -
ешкімнің ақысы жоқ менің өміріме қол сұғатын. Мен
ешкімнің жекеменшік заты емеспін! Оны ұмытпа!

-Айко-о, қойшы ашуланбай, а? Жаным әшейін,,-ол
қыздың қолын сүйіп отыр.

-Жаным деме, жаның емеспін! Менің жаным өз
бойымда тұр, әркімнің қолына платочка етіп бере
алмаймын.

-Қойшы енді, алтыным.Саған ше... ашуланған
жараспайды екен. Бүгін ше... Театрға билет алып
қойғанмын, Мәди үшеуміз барамыз.

-Болды енді, жан... жарық күнім менің, мен артық
кеттім, бір білместік өтті менен. Бүгін менің туған
күнім ғой, жан... Айко!

Айдын үндемеді, ашуын ақылы жеңейін деді.
Тұрды бұған қол созды, бұл да қолын берді.

-И, жаным, қоя салады өзі! Ақылыңнан айналдым,-
деді Тұрды.

-Не болды екеуіңе, елге маза бермей, сыбыр-күбір
деп, ұят қой,-деді Мәди Тұрдыға.

-Ой, жазға-ан, сенің қамыңды мен ойламасам, кім
ойлайды дейсің? Сен үшін қызылкөздермен соғысып,
анау принцессаңды тәрбиелеп жүрмін ғой.

...Келер күні Өркеннің туысы Айдынға тағы
жолықты.

-Айдын, кешегіге... хатқа келіп тұрмын. Оқыдың
ба? Не дейсің? Не деп барайын дегенім ғой...-деді ол
батылсыздау.