Өлең­дер мен әдеби-сын мақалалар,
сұхбаттар, көркем очерктер

Қаласаң, қабыл аларсың,
Салайын деп ем бір қолқа:
Көңілге демеу боларсың –
Көрініп көзге жүр, қалқа.

Сағынып өмір сүрейін,
Сырыңнан сиқыр құр қалдым.
Сыңғырын естіп жүрейін –
Сыңарын берші сырғаңның.

Ынтықса жүрек шерменде
Басайын іштің күйігін.
Қасымнан өте бергенде –
Көзіңнің қишы қиығын.

Көлденең кісі сенер ме,
Арайлап атсын нұр таңым.
Тұтатсам, жетіп келерге –
Шашыңның берші бір талын!

Қалдырып кетпесем де ештеңемді
Қимайды көңіл неге Өскеменді?
Былдырлап тілі шыққан балам құсап
Шықпайтын болып алды естен енді.

Қол созып махаббаттың жүлдесіне
Шомылсам шолпылдатып Үлбесіне
Өскемен келіншек боп көрінеді
Оранған үлдесі мен бүлдесіне.

Жұлдыздай зерлі аспаннан үзіп алған
Түнгі оттар шыға келсе жүзіп алдан
Көңілдің айдынында ағараңдап,
Қаяудай құс жолының ізі қалған.

Қияқтай ай боп көкте тұрса қылыш,
Кетеді жүрек жібіп, жұмсарып іш.
Дүбірлеп түркі атының тұяқтары,
Сібірлеп оянады бір сағыныш.

Күн нұры тозаңдатып гүлдер шаңын
Көшкендей көз алдымда гүлдер сағым.
Санамды сілкілейді сақ кезімде
Сары алтын сауыт киіп жүрген шағым.

Сайы жоқ саясында гүл өспеген,
Самалы сыбырлайды бір ескі өлең.
Киесін Алтай-әжем құрмет тұтқан
Бабамның бөркі шығар бұл Өскемен.

Жеңіспен жалғансын деп жортуылдар
Еңістен ереуілдер еркін ұлдар.
Ішінде қарағайдың қаптап жүрген
Қайдасың, Қаратайлар, Төртуылдар?

Тарихын тергесеңдер Өскеменнің
Жұрты бұл жөңкіп бұлттай көшкен елдің.

Алтайым – ақ бесігі
Ата қазақ
Кіндігін қылышпенен кескен ердің.
Тағдырын кешкен сол ұл Көрғұлының,

Тәңірім, енді ұзартып бер ғұмырын.
Шығыстың шаңырағы жүрген сынды
Шайқалып шүйдесінде Кербұғының.
Рахман суыңда да ырыс қайнап,

Майлайсың мұртыңды енді, мырышты аймақ.
Түбінде қазаныңның тұрсын қаспақ
Қыр асып, қиыр шетке жылыспай бақ.
Бір тылсым бар секілді шипаңда да,

Көзімді кіреукелеп ұйқы, алдама.
Есімді есеңгіреп жиып тұрмын,
Тауып бер тарихымды, титан қала!

Біз үшін атамыздың асы – қымыз,
Қымызбен алшы түсер асығымыз.
Сусынын махаббаттың қанып іш деп,
Қолынан қымыз құйсын ғашығымыз.

Бал дәмі таңғалтады, толғантады,
Толтырып тостағанды қолға ал тағы.
Қымызбен қоса жұтқың келеді екен
Қымсынып қымыз берген сол қалқаны.

Қымыз құй!
Қымыз ішсем – бапқа келем,
Қымыздан артық қазақ таппаған ем.
Атамның асын ішсем, желік буып,

Аузымнан ақтарылар қап-қап өлең.
Шөлінен шығып едім сағыныштың,
Қымызын Ұлытаудың қанып іштім.
Аңқаңды алқағанда аппақ сусын

Басылар алаулаған жалыны іштің.
Қадірін қайдан білсін жоқ үлгінің,
Торсықты тосырқайды көп ұл бүгін.
Баптаулы бал қымыздан аңқып тұрар

Түтінін аңсадым-ау тобылғының.
Телміртпей тостағанға, қымызды бер,
Қымызға қазақтай боп кім үздігер.
Мен нағыз қазақпын ба, басқамын ба –

Қызығып жұтқанымда қымыз білер.
Болсын деп үйір-үйір жылқым аман
Көңілім Қамбар ата жұртына алаң.
Балшықтай ұлдарымды баули берсін

Шешемнің шелек шайып, іс қылғаны,
Тері мес, жез самауыр, мыс құмғаны
Келеді көз алдыма кино болып
Татыса таңдайыма ыстың дәмі.

Қапысыз қадірлесең қонағыңды,
Қарағым, қылтыңдатпа коньягіңді.
Сарқып құй сабадағы сусыныңды,
Жібітсін жыбырлаған тамағымды!

Жеткіземіз деп жүріп жолдарды Айға,
Жиреншені,
Алмаймыз Алдарды ойға.
Шырт түкіріп, шақшасын қағып қойып,

Қабағымен ықтырар шалдар қайда?
Жеті қырдың астынан тың тыңдаған
Жігіт қайда – сақтайтын жылқыңды аман?
Ажал жетсе арысқа – жоқтау айтып,

Жесір қайда – жұбанбай сұңқылдаған?!
Тұлпарларын жүрсе де мініп қойға,
Тектілігі қанымен тұнып бойда,
Қарындастың басына күн туғанда

Ту түбінен табылар жігіт қайда?!
Бәлесі көп бықсытып өрт-өсегін,
Бұрышында тұрмайтын әр көшенің
Ару қайда – ар, ұят, иманымен

Жайнамаздай күтетін жар төсегін?!
Қыздар қайда – Мәжнүннің ғашығындай,
Келін қайда – аспанның ашығындай
Омпысына қорғасын құйып қойған

Бала қайда – құлжаның асығындай?!
Намыс болса, оянар өзі-ақ бойда
деп жүргенде,
ағарып көз ақпай ма?

Алты алаштың арманын арқалаған
Асып туған атадан қазақ қайда?!
Бар азапты арқама тиегендей
Мен өлуім керек қой,

Кием өлмей.
... Қазақ іздеп жүрмін мен, қазақ іздеп,
Күндіз шырақ ұстаған Диогендей!

(Боямасыз поэма)
Ол кезде мен жігіт едім жастау шын,
Қоғамға да естілмеген еш даусым.
Алаша хан зиратына кідірдік,

Өзбекәлі Жәнібеков – бастаушым.
Ел молдасы оқып сүре-аятын,
Кез болғанда қолды көкке жаятын
Жәнібеков сұрақ қойды:

Кім жатқанын білемісің, ей ақын?
Жәнібеков кісі еді ғой бір беттеу,
Айып емес хатшы алдында дірдектеу.
Мен күмілжіп қалып едім,

Өзекең:
Тарихыңды керек, – деді, – құрметтеу!
Күн көсемнен білуші едік кімді өзге?

Абылайға үлгі болған айбаты
Ақназар хан жатыр осы күмбезде!
Тәлім алған Өзекеңнің мысынан,
Содан бері... күмбез көрсем, қысылам.

Қазағымның ерлерінің бірі-ау деп,
Күмбездерге дұға етемін тұсынан.
Талай ерді келмедік пе танымай,
Соның бірі – ардақты хан Абылай.

Үш жүз жылға толғаныңды ұрпағың
Білмей қалу мүмкін боп тұр, Ханым-ай!
Батыр емес,
Бүрсеңдеген пақырмыз,

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Есіміңді ұмыттыру үшін біз
Тыңшылардай
Үн шығармай жатырмыз.

Өмір сүру қолайлы ма мықты ұлсыз,
Патша да үнсіз.
Уәзірлер тіпті үнсіз.
Түркістанда жатқан ұлы хан емес,

Қапастағы қамаулы бір тұтқын – сіз!
Өлсеңіз де, Қаһары бар күшсіз бе,
Қауіптеніп қарап жүрміз біз сізге.
Кемеңгерім келіпті деп 300-ге

Кім жасайды торқалы той үш жүзге?!
Туғаның да,
Өлгенің де бізге анық,
Біле тұра, сыртымызбен сыздадық.

Жүргендейміз дабырайған даңқыңды
Қурап қалған сүйегіңнен қызғанып.
Ақиқаттың үзбей жібек арқанын
Төбесіне көтермес пе ел әр ханын.

Үш жүзіңді тойлатпаған осылар
Сол үш жүзге келмейді-ау деп қорқамын.
Өзімді өзім қайрай-қайрай жұқардым,
Өксігімді өкінішпен жұтармын.

Тәңір маған тағдырын да қимады-ау,
Тоқсандағы тобықтай қарт Бұқардың.
Орыстардың тілін тапқан Абылай,
Қытайдың да жынын қаққан Абылай.

Өлгеніңде түспеп едің тұғырдан,
Құлап жатсың бүгін тақтан, Абылай!

Ақиқаттан адаспаған Абылай,
Болсын иман жолдас саған, Абылай.
Хан сарайда құс жастықты жастанбай,
Ту көтеріп, қол бастаған Абылай.

Заманыңмен тең болып па ең, Абылай?
Сен біреуден кем болып па ең, Абылай!
Есіміңді есімізге алмастай,
Жемқорлыққа жем болып па ең, Абылай?

Әйдік бәрі,
Әкім де әйдік, бай да әйдік.
Неге айтпайды айыбыңды айдай ғып?
Ат белінде аш-жалаңаш жүргенде

Сенің ішіп-жеп қойғаның қай байлық?!
Тағыңды да,
Бағыңды да күндейміз,
Тағлымыңды көзімізге ілмейміз.

Қырық қызың шықпаған ба күйеуге,
Отыз ұлдың құдасын да білмейміз?
Сенің көрген рахатың – дау, тартыс,
Бүгін өмір-сахнаға толды әртіс.

Опырық деп шығарғанша атыңды
Неге салып алмағансың гауһар тіс?!
Тарқамайды жанжал – бисіз,

дау – елсіз,
Ән де әдемі айтылмайды әуенсіз.
Абылай хан, айбарыңды ұмытсақ
Қайтіп толық ел боламыз тәуелсіз?!

Сіз билікке бізден гөрі жақынсыз,
Ұрпағыңды кешіре гөр ақылсыз.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
«Той көрмей-ақ,
Сый көрмей-ақ» өткен көп,
Сізге тойдың керегі не?

Жат үнсіз!
Үміт, күдік – қақ бөледі әр күнді,
Тәуелсіздік таразыға тартулы.
Мешітке кеп, дұға тілеп отырмын

Есіме алып Өзбекәлі марқұмды.
Имам отыр «ағузылап», «құлқулап»,
Мен тілеймін тапса екен деп ұлтым бақ.
Білетінім – үш жүз жылдан кейін де

Аспанға шарбы бұлттан шатыр тұттырып,
Ұлытаудың көлеңкесіне,
Қазақтың кең өлкесіне
Саны жоқ ақ үй тіктіріп,

Жылқыны жусанды жоннан айдатсам,
Желіге құлын байлатсам,
Сала құлаш селебемді
Қарқаралының қайрақ тасына қайратсам,

Сойысқа алдырған
Отар-отар қойымды,
Үйір-үйір жылқымды,
Келе-келе түйемді

Баталы құлдарға жайратсам,
Үш жүзге сауын айттырып,
Саба-саба қымызды
Сарыкеңгірдей ағызсам,

Күбі-күбі қымыранды
Қаракеңгірдей ағызсам,
Құйылып келген мейманды
Шалғынның ішінде шайлатсам,

Мұрттарын майлатсам,
Балп-балп сөйлеп
Төрімде отырса байбатшам!
Сарыала сере қазыны

Келіндерім бүл-бүлк қайнатып,
Ақындарыма
Қартаны былқ-былқ шайнатып,
Даңқымды

Дүниенің төрт бұрышына жеткізіп,
Сарыарқаны сахна еткізіп
Есік пен төрін жайнатып,
Розаны

Ертелі-кеш бұлбұл құстай сайратып,
Белуардан келер шалғынды
Тайбурылдың тұяғымен жықтырып,
Тәңірім палуандарымды мықты ғып,

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Қуаныштан кірпігіме шық тұрып,
Оралмандардың тізесін
Ордабасыға бүктіріп,

Қожа менен төреге
Қонағымды күттіріп,
Орыстың ойнақтаған сұлуларын
Саулы інгендей ыңырантып

Бура санды бұла жігіттеріме сүктіріп,
Есіл менен Нұраны
Балық сүзген балаларыма лайлатып,
Бәйбішем жүрсе

Немерелерім мен шөберелерімді
Кемпірқосақпен ойнатып,
Солтүстіктегі суық көршімді,
Шығыстағы жуық көршімді

Күпті ғып,
Көңіліне қауіп ойлатып,
«Хабарға» тікелей эфир бергізіп,
Көңілімді бірлеп жайлатып,

Қуанғаннан жүрегім лүпілдеп,
Бөрігімді айға атып,
Қаптамамды қырға атып,
Саптамамды сайға атып,

Өзім қырға шығып қой бағып,
Ойға түсіп ой бағып,
Елім бейғам болсын деп
Күн күзетіп, ай бағып,

Тәуелсіздігіме тәубе деп,
Төрткүл дүниеге тойлатып,
Алаша ханның басына
Асылдан ақтық байлатып,

Айбыныммен алыс-жақынды ықтырып,
Текті екенімді ұқтырып,
Осынша берген дәулетті
Көтеріп алсам тік тұрып,

Сен менің азат басыма қонбай,
Қайда қонасың, ей Бақыт!

Сен – сенгенім!
Сенсіз жерде түседі еңсем менің.
Қапияда көз жазып қалам ба деп,
Көтере алмай еңсемді,

Кемсеңдедім.
Емшім менің!
Тағдырымнан тиген сәл еншім менің.
Сені ойласам ұмытып мен өзімді

өзімді өзім демедім,
Сенсің дедім.
Күнім менің!
Сенен басқа бар еді кімім менің!

Сен от басып қалар деп ойда жоқта
Көрсең еді жүрегім тілінгенін.
Тілінгенін, ей, жалғыз ұлым, менің!

Бойы – биік,
Ойы – ұшқыр,
Өңі – тәуір
Азамат боп өссін деп елі таныр

Шайқы-бұрқы біреуді туа салмай,
Махаббатпен жаратқан мені Тәңір.
Өзіме-өзім секілді енді қазы,
Сол тәңірге боламын мен де разы.

Сөз ермейтін соңына сорлы емеспін,
Жараспайды мен жайлы әңгіме азы.
Анам сүйсе қуанып «құлыным» деп,
Сол махаббат жүктейді ұлы міндет.

Патшадан да еңсемді биіктеттім
Мен Тәңірдің сүйікті құлымын деп.
Махаббатсыз шырайы енбес үйдің,
Мені сүйген адамды мен де сүйдім.

Шөліркеген ерінім кезергенде
Мейірі бір қанбаған пендесімін.
Дос өкпелеп жатса егер, жар кінәлап,
Сүрінесің – болсаң да арғымақ ат.

Тарыдай мін таудай боп көрінсе егер –
Махаббатта болғаны бар кінәрат!

Дегені қайда – басылды құйын?
Ақылым жетпей, ашиды миым:
Виноградов көшесіндегі
Қиратып жатыр Қасымның үйін.

Қайтейін, кембақ астана сені –
Тиетіндей-ақ басқаға себі
Қиратып жатыр Қасымның үйін,
Қиналып тапқан баспанасы еді...

Шақыр да шұқыр шаққанда әйнегін
Ажалдың сездім ақпандай лебін.
Біртіндеп сөгіп қабырғаларымды
Кеудемді бұзып жатқандай менің!

Жырды қорғаудың кешікті ережесі,
Қирады, сынды есік-терезесі.
Сәби жырлардың бесігі еді,
Бар екен сонша бесікте несі?

Шашылды жерге – шамдары сыңғыр,
Тағы да үйсіз қалды арысың бір.
Қиратып жатыр Қасымның үйін,
Қатыгез жандар, қолдарың сынғыр!

Жүйрігім еді жыр көшіндегі,
Бауырын жазып бір көсілмеді.
Қиратып жатыр Қасымның үйін,
... Біздің үй соның іргесінде еді!

Қимайтын жанды қапа еттім,
Жақындарымды жат еттім.
Ортасында ылғи қаламын
Ербеңдеп жатқан екі оқтың.

Мойындап өмір өкімін,
Берік болмаққа бекідім.
... Сетінеп кете беремін,
Біреу емеспін.

Екімін.
Жібектен болса бір тінім,
Бір тінім – талы шырпының.
Тұтанып қоя беремін

Ойылып отпен жыртығым.
Екімін,
Екі бөлекпін.
Есемді жатыр елеп кім?

Біресе отпын маздаған,
Біресе сулы көнекпін.
Арбаса нәпсі-ыбылыс,
Алаңдай берем ұлып іш.

Көңілге неге сыймайсың
Көзіме сыйған құбылыс?!

Сыйынайын
«Раббым» деп бір Аллаға,
Орала гөр тіліме, құран дана.
Тау-сәждеге басымды тигізейін,

Жайнамазым өзің бол, қыран-дала.
Түзетпесе қисығын өлім – Ана,
Қыңырым мен қырсығым мәлім, Аға.
Шұбар тілім сыймайды көмекейге,

Келтірмесе тылсымың кәлимаға.
Босап аға,
Келетін боздап іні,
Бар қазақтың бұл қабір – өз қабірі.

Итке ашамай салғаннан иман таппай
Сені іздедік – өлгенде сөз қадірі.
Теріс мініп тұғырын

тойсыраған
Үмбетіңбіз – тәубаға ой сұраған.
Күдірейтіп жүрсек те жалымызды
Толар емес орының ойсыраған.

Тұрқың асып тұрғанда көп тұғырдан,
Келмеуші еді шобырлар шоқтығыңнан.
Шыбындасақ соларға шұлғып басты
Бәрі, Мұха, өзіңнің жоқтығыңнан.

Шыққандай-ақ шалдықпай еркін қыстан
Шекесіне киеді бөркін дұшпан.

«Қой» дейтұғын қожасы болмаған соң
Шал көбейді шалдуар, кемпір мыстан.
Қызда – қауіп,

бұл күнде ұлда алаң бар,
Түлкі заман бүлкілін кім бағамдар?
Ішігінің астарын індетіп жүр
Інісіне сақалын бұлдағандар.

Жайлағандай жастықтың дерт денесін
Ұмтылады өңмеңдеп өртке несін.
Арқасынан бір адам қақпағасын,
Маңдайынан бір адам шертпегесін.

Азабына қазақтың қосып азап
Дұшпан таба қылады, досы – мазақ.
Жауға алдырмас жарағын дауға алдырып
Сормаңдай-ау шынымен осы қазақ?

Тұнжыраған көзімде тұнып бір мұң
өксігімді көмейде құмықтырдым.
Қайран Мұха, қадірің жеткен күні
Басыңа кеп, бөрідей ұлып тұрмын!

Құрысыншы.
Бәрі де құрысыншы.
Бірі – ақылгөй қазақтың,
Бірі – сыншы.

Бәрімізге жақсатты көрінем деп
Арамтер боп арада жүр үшінші.
Ескі дерті қазақтың дерсің мұны,
Түңілтеді тобасыз ер сұмдығы.

Сарқытыңнан садаға кеткірлер-ай,
Бірі – рушыл ағаның,
Жершіл – бірі.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Солай.
Аза бойыңды қаза қылған
Ит өмірдің несі кем дозағыңнан?

Қазақ, қазақ дегенде қар сындырып
Көресіні көрдік сол қазағыңнан.
Даңдайсыған дәлдүріш данасынар,
Жанап кетсең – жабатын жаласы бар.

Ит тірліктен іргеңді бөлгің келсе –
Жай табатын жалғыз жер – мола шығар...

Ғалам жайлы ғажап сырлар шертеді –
Ертегіні тәуір көрем мен тегі.
Осы күні ойлап көрсем,

жасымда
Шешем маған айтпапты еш ертегі.
Балалық-ай – жамау-жасқау көрпелі,
Ақауы бар көңіл енді дертеді.

Айтпайын деп айтпады ма – мұршасы
Болмапты ғой айтар оның ертегі.
Соғыстан соң жимаған кез жұрт есін,
Сәби көздің жасын өзің сүртесің,

Таңсәріде кететін ол шығырға
Әкеміздің киіп солдат күртесін.
Шықпаған кез елдің әлі бүйірі,
Ең тәуір ас – жүгерінің түйірі.

Кешке келсе, күтіп оны тұратын
Жанбаған от, сауылмаған сиыры.
Парыз-бейнет босатпайды арқаны,
Отын шауып, диірменін тартады.

Су әкелу, тезек теру аз болса
Мүгедек боп оралған жар бар тағы.
Қалай бәрін үлгертті екен,

есепте!
Қалай ғана тесілмеді қос өкпе?
Ертегі боп ұйқыны бір қандыру –
Әзер жетіп жығылатын төсекке!

Ертегіде жібердің деп есені
Жазғыруға болмайды енді шешені.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Апашымның азайғанда бейнеті,
Алпамса ұлға ертегі айту кеш еді!
Қартайды ана.

Көп арман бар ойында,
Мазалайды ажал жайлы уайым да.
Мен шешеме айтам енді ертегі
Жүз жасайтын кейуаналар жайында!

Сағымымен даланың жарыса аққан
Жақсылықтың алдынан желі соққан,
Кейінгі елге жылы сөз жеткізбекке
Хабаршыдай қуанып кері шапқан

Арқада бір өзен бар – Терісаққан.
Келісесің, болмаса керісесің,
Айтпағымыз әйтеуір кері шешім:
Терісаққан дейді жұрт бекер сені –

Саған жаңсақ таққан бұл теріс есім!
Жеткілікті болса да зейін-дарын,
Біз аңғарып жүреміз кейін бәрін:
Шөліркеген даланы шыр айналып

Теріс аққан шығарсың, мейірбаным?!
Аптабынан шілденің,

Сартамыздың
Кепкен кезде аңқасы арқамыздың, –
Кейін қарай бұрылып кеттің бе екен,
Келді ме екен далаға нәр тамызғың?!

Қазағымның қақ жарып кең даласын
«Терісаққан» атанып енді ағасың.
Бәлкім, барлық өзендер теріс ағып,
Оң ағатын жалғыз-ақ сен ғанасың?!

Бәлкім, барлық өзеннен сен данасың...
Бәлкім емес, менің еш жоқ күмәнім,
Сейілтейін күдіктің көк тұманын:
Терісаққан дегенде,

Терістердің
Бәрі сендей болса ғой деп тұрамын!

Жексенбі.
Түнгі он екі кезі.
Сәл тінте қарап мені екі көзі
Таксидің ішінде бір ару отыр

Бөлек жамалы,
Бөлек мінезі.

Бетімді шарпып жалынша лебі.
Тұңғиық жанар тереңге қарай
Батыра берді ағынша мені.
Түріктің қызы – туған ай дерсің,

Жүрегің болса – туламай көрсін.
Қап-қара шашты,
Аппақ иықты
Жолыққан ақын жырламай көрсін!

Ұмытар лезде азабыңды ішкі
Сұлулық, сенің ғажабың күшті.
Аққу мойынға жараса қалған
Тарыдай меңге назарым түсті.

Бұрқанса сезім кімді бұзбайды,
Жұтамыз ба екен енді біз қайғы:
Түнгі сұлуға тебіреніп айттым
Хафиздың жырын меңді қыз жайлы.

«Мейірбанды түркі аруы
Сүйсе мендей бейшараны –
Бір меңі үшін қияр едім
Самарқан мен Бұқараны».

Білетін жырым осы бар менің,
Дәулетім болса тосылар ма едім,
Хафиз сыйлаған екі шаһарға
Алматыны да қосып ал дедім.

Еліккен ұлдың кесір мінезін,
Көрікті қалам, кешіргін өзің!
Қолымда болса қиятын едім
Ертіс пен Сырды,

сыйларың қымбат,
Одан да Хафиз жырларын тыңдат.
Жомарт ақынның дидарын көріп,
Дауысын естіп тұрғаным қымбат.

Кезімде жырды кенет аңсаған –
Өзім-ақ әлі телефон соғам.
Әзірге хош бол,
атымтай ақын,

Бетімді шарпып жалынша лебі.
Елеңдеп әлі күтумен жүрмін
Телефон шалар деп сағынса мені.
Түседі жиі есіме тегі,

Тағдырым қандай шешім етеді.
Хафиздың жырын іздеген шақта
Звондай салса несі кетеді...

Ырғай, ырғай, ырғайлы,
Ырғай мойнын ырғайды.
Ғұмырыңды қысқартып
Уақытың зырлайды.

Ызыңына пенденің
Мойнын бір сәт бұрмайды.
Ырзығыңды берген боп
Қызығыңды ұрлайды.

Ырғай, ырғай, ырғайлы,
Ырғай мойнын ырғайды.
Баяны жоқ бұл дәурен
Басыңда көп тұрмайды.

Өкінішің өзеуреп
Өзегіңді тырнайды.
Көздің жасы кептеліп
Көмейіңде құрғайды.

Ырғай, ырғай, ырғайлы,
Ырғай мойнын ырғайды.
Ырылдасып қайтеміз
Сенде де бар бір қайғы,

Менде де бар бір қайғы.
Ырғай, ырғай, ырғайлы...
Ырғай мойнын ырғайды...

Нәпсі деген кеселдің
Кесірінен неше өлдім.
Терім қалыңдаған соң
Терлемеуге төселдім.

Сөз сөйлесем жобалы
Ол өзімді табады.
Айтылмаса ақиқат
Кімге қалар обалы?

Қарап жүріп күйінем,
Жұдырықтай түйілем.
Жапырылам қоғадай,
Адырнадай иілем.

Түсіп кетсем топқа кіл
Алтын басым – қақпақыл.
Өзгермейді болмысым,
Осы менде жоқ па ақыл?

Көңілімнің жыртығын
Кеңейтеді түртіп ұл.
Дүрдигенмен сырты құр
Тақымында жүр тұғыр.

Жұртқа кінә тақпаймын,
өзіме-өзім жақпаймын.
Шырылдаған жанымды
Қай сандықта сақтаймын?!

Сұлу көрсем соңынан жүгіретін
Мынау – менің жас күнгі сүгіретім.
Шарап берсең шалқалап сіміретін
Мынау – менің бүгінгі сүгіретім.

Осы менің бүгінгі сүгіретім,
Қарай берме қажыма түріме тым.
Аяғына жем түскен тұғыр құсап
Етегіме болыппын сүрінетін.

Қашан қалай келтірген кім ретін,
Көн секілді тартылған сірі бетім.
Күндер қайда жоғалған
Көлге барсам

Қармағыма ақ сазан ілінетін?
Жігіт едім жақсыға жүгінетін,
Жөнім бар-ау жалғаннан түңілетін.
Сындыр барлық айнаны!

Жырт альбомды!
Көрінбесін көзіме сүгіретім...
Сен не деген шеберсің, құдіретім!?

Жоғал әрі санамнан сары уайым,
Қыркүйегім, келдің бе, шаруа айым.
Қырдың қызыл дүзгенін бір иіскемей
Мейіріміне даламның жарымайым.

Жауа берсін ақ жауын себелеген,
Тауып алам бір қуыс шөмеледен.
Шайырлардың көзіне бір шалынбай,
Ши басынан тамшылап өледі өлең.

Қытықтаса желкемді тынысымен
Көк бестінің көремін мұнысын ем.
Саз-саз қылып шетелдік қалпағымды
Толтырамын көсікке құм ішінен.

Шуылынан мезгілдің мезімін бе –
Сабандалып қалғандай сезімім де.
Бір тал изен қыбырсыз салбырап тұр
Көкбестінің қап-қара езуінде!

Күн ашылды.
Бауырлап бу ұшуда,
Қара жидек езілді уысымда.
Бәтіңкемді жалатып маң төбетке

Маужыраймын маяның қуысында.
Тауан тауып таусылған тағатыма
Қарамаймын жаутаңдап сағатыма.
Күздің исі аңқыған күйлі жырды

Ертеректеу ержетіппін
өтіп дәурен, озып ғалам.
Киіс көрген керзі етіктің
Жұлығындай тозып барам.

Уатылып төзім бордай
Қайда асығыс алып-ұштық?
Қасатталып сезім қардай
Суынды ерте қаным ыстық.

Тұлпарын бір тебінуге
Қысса жастық тақымын сәл,
Жігіт болып желігуге
Жібермеді ақылым – шал.

Саяқ жүрген құландаймын,
Жығылады жығам қай күн?
Ештеңеге қуанбаймын,
Ештеңеге жұбанбаймын.

Жүрегімен арыстанның
Қозыдайын көгенделдім.
Дел-сал болған данышпанмын,
Қайғы жұтқан кемеңгермін.

Ойыма мұң мінгесуде,
Тәңірім-ау, есірке бір:
Тақуа боп күн кешуге
Тати ма екен осы ит өмір?

Ойланып алмай – іс қылма,
Сайланып алмай – күш қылма.
Шамаңнан артық шоқпарды,
Беліңе бекер қыстырма.

Белдігің бекем болмаса,
Екі қол жүрер ышқырда.
Сөзіме бәрі күлді деп,
Үйірсек болма мысқылға.

Қадірі кеткен кезінде,
Алтынды қорлап, мыс қылма.
Сағынтар кезі болады,
Сары аяз буған қыстың да.

Қамыстың күні жетпесе
Себепсіз түспес ұшқын да.
Өшіріп жатса ел өртті,
Шатырым менің шетте деп,

Қауымнан сен де тыс тұрма.
Шуылдың бәрі бір ғой деп,
Дауылмен бірге ысқырма.
Бойыңа шақтап өлшеп ал,

Ұқсағың келсе ұстынға.
Күбіге тиер септігі,
Түтіннен болған ыстың да.
Еліңнің қамын ойлай жүр –

Қырандай көкке ұштың ба.
Көлеңкесі жерде болады,
Аспанда жүрген құстың да!

Қай жерде, мейлі, қай елде
Әлемнің мәні – Әйелде.
Шын мықты болсаң оныңды
Әйелге барып дәлелде!

Әйелсіз айтпан әнді мен,
Әйелмен дәмді әңгімем.
Сүйкімді болсаң шынымен
Әйелің сүйсін алдымен!

Әйелге мәлім көп сырың,
Сүрінсең – әйел деп сүрін.
Халыққа сыйлы болмайсың
Әйелге болсаң жексұрын.

Әйелсіз қонды бақ қашан,
Әйел деп түстік отқа сан.
Әлемнің тілін таппайсың
Әйелдің тілін таппасаң!

Ананың сорып емшегін
Басылған талай кемсеңің.
Бәдік боп өмір кешесің
Бермесе әйел жень-шенін.

Болмасын әйел назалы,
Болмасын әйел жазалы.
Кеудесін қаққан талайдың
Әйелден болған ажалы!

Әйелден ыстық от бар ма?
Сол үшін түстік көкпарға.
Қарғағың келсе біреуді
Әйелің өлсін деп қарға!

Әйелмен құның өлшенер,
Құдайдан кейін – сол шебер.
Бақытты сен де болмайсың
Әйелің сорлы болса егер!

Сырыңды соған ашасың,
Шөліңді содан басасың.
Адамның күні әйелмен,
Әйелдер мәңгі жасасын!

Жырдың ғана қабағына қарайлап,
Өмірін де құрбан етті жыр үшін.
Қасіреті қарығанмен қанша ішін,
Жыр-тұлпарға басып соңғы қамшысын,

Келешекке сәлемім деп,
Өлеңге
Сарқып құйды жүректің қан тамшысын.
Қара өлеңмен көгерер деп көсегем,

Жанын жырға жөргек етіп төсеген,
Бір өлеңге бар ғаламды сыйғызды ол,
Соңғы өлеңім емес пе деп осы өлең.
Білуші еді ол ажалдың күтпесін,

Білуші еді бәрін жазып бітпесін,
Қолындағы қалам сусып түскенде
Соңғы өлеңнің қойды соңғы нүктесін.
Қолында өлең –

Қансыраған жансыз хат,
Жылап тұрды жүрегімен жар сыздап,
Тіршілікте қолға түспей,
Өлгенде

Басына кеп қонып жатты арсыз Бақ.
Тасынғанда – теңіз болып толатын,
Ашынғанда – гүлдей қурап, солатын,
Өлең үшін өмір сүрген сол ақын –

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Телмірді күнбатысқа бір жас бала,
Ұқсайтын қыран құсқа қас-қабағы.
Қыран құс түлемесе қомдана ма,

Шілдеде жылына ма тоңған ана.
Иесіз Шалқұйрықтың киесі мен
Шылбыры қалып еді сол балада.
Өмірдің керуені тоқтасын ба,

Жанашыр әкесі де жоқ қасында,
Жамылып атасының жарғақ тонын
Жанығып жыр жазатын от басында.
Тіліне кейде оралып Құран – дана,

Ерте-кеш құмартқаны жыр-ән ғана.
Шаңқылдап шәулі бүркіт болып шықты
Қабағы қатыңқылау қыран-бала.
Қуалап құдірет күш қан тамырды

Елемей жолдағыны жаңқа ғұрлы
Шарықтап кетуші еді шайыр бала
Құшақтап қиялымен Хан–Тәңірді.
Көзіне көрініп бір бақ құсы аппақ,

Жарқылдап шың басында жақты шақпақ.
Үйреніп найзағайдан жарқылдауды,
Тұратын тау басында от құшақтап.
Тұңғиық тереңімен көл шымырлап,

Кететін құлағына жел сыбырлап.
Тілейтін Қарасаздың кемпір-шалы:
Я Құдай, сол балаға берші бір бақ.
Бар ма деп Шалкөдені шолатын күн

Баланың жанарына толатын мұң.
Халықтың қайғысы мен қасіреті
Шер болып шөкті ішіне сол ақынның.
Жыр жазып арасында жүрді ауылдың,

Сөзімен сызып заман суретін
Айналды ақынына бір дәуірдің.
Жазғанмен жан жарасын үрлеп уақыт,
Жесірмен қайғы-көлге бірге батып,

Жүретін Қарасаздың көшесінде ол
Басынан Хан-Тәңірдің жыр боратып.
Күзетіп босағасын боздақтардың
Ошақта өлең отын маздатты әр күн.

Есіне түсіп кетсе есіл ерлер
Ызғарын сезінетін жазда ақпанның.
Түнектен тілегендей жанға жалын,
Жүректе тұншықтырып мәңгі азабын,

«Есіктің» кафесінде отыратын
Ішінде жалғызсырап даңғазаның.
Жөңкілген Хан-тәңірі бұлты сынды
Жұмбағын жүрегінің кім түсінді.

Адамзат көктемінің хабаршысы
Жоғалтып алдым бір күн жыл құсымды.
Райымбек! – деп туған ұранды ақын
Түсіріп жырмен елге Құран–хатым,

Шалқұйрық шашасына шаң жұқтырмай
Шалкөде, Қарасаздың шығарды атын.
Еңбегін еткен емес елге міндет,
Естіді ел қыршын күйде өлгенін тек.

Жұрт енді мін тағады сол ақынға
Жамбылдай неге жүзге келмедің деп.
Ақынға мақсат па екен көп жасаған,
Көп күнді көрсетпеді көз жасы оған.

Алыптың бар міндетін атқарыпты
Халықтың ұлы болған жап-жас адам.
Аз жасау болып еді күнә қашан,
Ел неге айтады әнін – ұнамаса ән.

Жоқтауын тұрмын жырмен жеткізе алмай,
Көрісіп Қарасазға жыламасам!

Аспанның алыстығын аңғартар бар,
Армысың, көк тіреген заңғар таулар.
Түсіріп басындағы бөркін жерге,
Қасымды тамсантып ең, Талғар, Талғар!

Сол шыңдар,
Емессіңдер басқа шыңдар,
Келіп тұр етегіңе жас Қасымдар.
Биікке құмар болған жүрегім бар,

Қасыммен достасқандай достасыңдар.
Биікке қарай қалсақ аңырып біз,
Жол беріп жатыр жырға жарылып құз.
Тасыңа тәу етуге рұхсат бер,

Басыңа қонған кезде самұрық – құс.
Таң қылып қыз-жігіттей арша-қайың,
Жаңғырып жатыр менің жан сарайым.
Тіземді бүгіп саған тағзым етіп,

Қыз өңді бір таңыңды қарсы алайын.
Таппадым құпияңды жол аралар,
Сұлуға жасырынған болар амал.
Басыңда аунап жатқан бұлтыңды бер –

Етейін сағынғанда қол орамал.
Төбемнен төге салсаң нөсеріңді,
Түсінем – тірсектен су кешерімді.
Тазарып қайтар едім Алматыға,

Уілдеп өлең қылып әсерімді.
Жұқтырса шыңдарға күн шұғыласын
Сүрініп көк шалғынға жығыласың.
Бетпе-бет келгеніңде шын биікпен

Аласа екеніңді ұғынасың.
Жұпар боп көкірекке кірсін орман,
Жаңғырып жыр ішінде жүрсін арман.
Тілімді кәлимаға келтірейін –

Ей Аллаһ,
Шашу етіп шаттығымды,
Бұйырттың пешенеме сәтті күнді.
Өзіңнің есіміңмен қатар қоям

Тәуелсіздік деген бұл тәтті ұғымды!
Ұшырып азаттықтың құсын қолдан,
Бабамның тұншыққанда ішінде арман.
Қазақтың тарихында соғыс болса,

Барлығы тәуелсіздік үшін болған.
Шулатып шүршіт-қалмақ шапқанда елді,
Болғандай бір әділет хақтан белгі.
Дұғадай жыры ма едің Доспамбеттің,

Ақ таң ба ең аңсап өткен Ақтамберді?!
Шұбырған көші ме едің «Елім-айдың»,
Суырған сесі ме едің Абылайдың?
Сен менің тарихымды танымасаң,

Тәуелсіздік!
Мен сені танымаймын!
Сен менің тарихымды оң бағала,
Сен маған туысасың сонда ғана.

Құлдықтан құлқым азат болған шақта
Қаймықпай қарсы барам бомбаға да!
Болса егер дінім – дербес, тілім – бостан,
Естілсе ғаламшарға үнім қосқан.

Қазақ боп туғаныма қуана алсам,
Көшер-ау көрген түстей мұңым бастан.
Тапжылмас тұғырым боп тасы берік,
Сен менің беремісің басыма ерік?

Мен төрткүл дүниені шарлағанда,
Қорғаштап жүремісің қасыма еріп?!

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Қоғамға басу айтып күнде өлермен,
Саңқылдап мен сөйлесем мінбелерден,
Алаштың сесі болып төбемде тұр,

Түнермей темір торлы түрмелерден!
Таптамай туған жердің гүлін ешкім,
Келеді қадірімді біліп өскім.
Көтеріп Қазақстан көк байрағын,

Жүрейін дүрмегінде ұлы көштің!
Көңілде халқым үшін қалмаса алаң,
Болсын деп елім аман,
Елбасы аман,

Тілеуіңді тілеймін, Тәуелсіздік,
Тәуменмін,
Тәуелдімін онда саған!

Туған жерге талантыңды қишы бар,
Өлең арна,
Ән асқақтат,
Күй шығар.

Қарағанды – Қазыбектің шапаны –
Шалғайында Сарыарқаның исі бар.
Күдірейсе шахталардың жотасы
Ауасынан көмір дәмін татасың.

Қарағанды – көре білген кісіге
Тәттімбеттің күйлерінің нотасы.
Алмас қылыш, қында жатып жұқардың,
Келер әлі балдағыңнан тұтар күн.

Алба-жұлба ала бұлттың ішінде
Елесі жүр буырқанған Бұқардың.
Қарағанды – алғы сөзі ғасырдың,
Нүркен болып атағыңды асырдың.

Теміртаудың будақ-будақ түтіні –
Шамырқанған шумақтары Қасымның!
Қажет кезде – патшаға да тақсыңдар,
Қажет кезде – аққа Құдай жақсыңдар.

Қарағанды – замананың бетіне
Былш еткізіп түкіретін С.Ақсұңқар.

Алты алашқа азық болған ақылы
Қарағанды – ол Ақбайдың Жақыбы.
Қарағанды – Қарабастың түрмесі,
Тауқыметтің темір құрсау тақымы!

Кенші қазақ маңдай терін сыдырып
Жатқан жерге келу қиын қыдырып.
Қазағымның қатқан кезде қабағы
Қарағанды – түйілетін жұдырық.

Қарағанды – қасиетті ол Отан,
Қарағанды – ескі тарих, жаңа таң.
Қазағымның ашылғанда қабағы
Қарағанды – аялайтын алақан!

Айтарыңды жасқанбай айт, тіл өткір,
Қарағанды – дүрсілдеген жүрек бұл.
Қарағанды – қара бақан секілді
Қазақстан шаңырағын тіреп тұр.

Көптей көріп, құрметтеген аз ұлын,
Қарағанды – маңдайдағы жазуым.
Қарағанды – қадірімді іздесем –
Қайта айналып тауып келер қазығым!

* * *
Құлдың сөзін құрдым заман іріктер,
Майданға әлі шығарсыңдар мініп кер.
Әзәзілдің әлдиіне арбалып,

Қазақ елі – ел ғой деп енді іргелі
Көңілімді күмәнсіз сендіргелі,
Тарихыма тәу етіп,

келіп тұрмын
Бейітіне Шоқайдың Берлиндегі.
Үйірілді таңдайға жыр тәттісі,
Үлгі болар кісі еді ұрпаққа ісі.

Тәуелсіздік жолында тәуекел деп,
Құрбан болған қазақтың бір тоқтысы.
Бұлтқа кіріп барады ұрланып күн,
Жетімсіреп бейіті тұрды алыптың.

Бір уыс боп бүрісіп жатуын-ай,
Қайта тумас көсемі бір халықтың.
«Біз – бұлақпыз.
Мұстафа Шоқай – теңіз,

Түркістанмен есімін атайды егіз», –
Деп тілмашқа жатырмын түсіндіріп,
Ұқпады ма, ұқты ма ноқай неміс?!
Жанын баққан жалдама – білер кімді,

Таң еді ғой Мұстафа түрер түнді.
Маңдайдағы марғасқа маңғазымды
У берген қасқырдай ғып кім өлтірді?
«Қаһарманым қатарға қосылшы» деп

Отырмады бір қазақ басын сүйеп.
Оралғанмен рухы туған жерге,
Жатыр әлі жат елде асыл сүйек.
Қабыл болмай баяғы ақ батасы,

Күңіреніп жатыр ма датқа атасы.
Кіріп бара жатқандай қара жерге,
«Мұстафа бей» деп жазған тақта тасы.

Жайсыздау боп жатқаны-ай шіркін ердің, –
Деп басыңа күмбездеп үй тігер кім?
Терезеңді тең ұстап, түркімін деп
Жетегіне жүрмеп ең Гитлердің.

Қапияда мерт болған қырғи құсым,
Көсемдердің аузына құм құйды шын.
Шоқайұлы шабына шоқ түсірсе,
Сталин де төрт бөлген түнгі ұйқысын.

Талайлы тағдыры үшін алты Алаштың
Азабын ақыреттің арқаластың.
Балапанын алдырған бозторғайдай
Жер мен көк арасында жанталастың!

Сол асылдың
Тәу етеді жат жерде моласын кім?
Тасбауыр ел талпынып іздемеді-ау,
Тағдырына тәуелсіз талас ұлдың!

Қадіріне жетпесек бар асылдың
Таусылады тасмаңдай шарасы ұлдың.
Елейді деп ел қашан есіл ерді
Сол бейіттің басында аласұрдым.

Шоқай десе қалады тіл күрмеліп,
Ештеңе айтып елге біз үлгірмедік.
Қор еттік пе бұл сөзді жетесізге,
Шығара алмай шылбырдан бүлдіргелік.

Шенеуніктің тілінде шүлдірледік,
Ел шетіне Шоқайды ілдір дедік.
...Осы арманым аманат саған, Ұлым,
Сен екеуміз кетпеспіз бір күнде өліп!

Жырымен жүрек дертін емдер кей күн,
Мен Абайды ешкімге теңгермеймін.
Ақиқатын айтқанда, ұлы ұстазды,
Өзім туған әкемнен кем көрмеймін.

Әкеңнен жақын сірә, кісің бар ма,
Бастырса,
Сол бастырар ісіңді алға.
Өлең мені өгейсіп қалса,

Абайдан
Медет сұрап жүремін қысылғанда.
Жыр-жарыста әркімге бас қайғы деп
Абай-әкем жұмбағын ашпайды көп.

...Қазақ бекер айтпаған:
Әкенің де
Жақындығы жездеден аспайды деп!

Шежірені шиырлап тарата алам,
Тусақ, туған шығармыз әр атадан.
Өзіңді өзің сүйрелеп, қатарға қос,
Ей, қазақтың баласы қара табан!

Қарындаспын, қандаспын, жүректеспін,
Сол жүректен мен саған тілектеспін.
Алп-алп басқан аталар әулетіміз,
Сенен асып туған жоқ білекті ешкім.

достан – қайыр,
Тасмаңдайдан тағдырды жасқанбай ұр.
Сен туғанда қуанған әке-шешең
Берді ғой деп Тәңірім қошқардай ұл.

Күнге қарап, қырандай қанатың кер,
Сені көріп серпілсін қара түндер.
Сұрамайды Құдайдан ұлды қазақ
Жүрсе екен деп әйтеуір санатында ер.

Жарқылдап жүр ендеше,
Жігіт оңбас – жігерді шідерлесе,
Үлесіңді тартып ал, сұрап алма,
Ешкімнен де именбе.

Жіберме есе!
Сыр қадірі – тек қана сұрасқанша,
Жат түгілі, жақынға сыр ашпа онша.
Сен басқадан артықсың – анаң егер

Қуанғаны қалжа жеп рас болса!
Болу керек жігітте айла күшті,
Парасатпен пайымда пайдалы істі.
Барша қазақ елінің бақ-талайы

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Жігітсің бе, мақсаты, мұраты бар,
Құз басынан құлжаңды құлатып ал.
Жарқ ететін сағатың соғады әлі,

Оқталмаған мылтық та бір атылар!
Өз жолыңды табатын жетті күнің,
Алғырлығың көрінсін,

ептілігің.
Болсаң болып, болмасаң – бордай тозып
Танылатын шақ осы тектілігің!
Сен оңбасаң, оңады қайдан халық?

Ойдан қамық.
Аламанға түскенде бәйгеңді алып
Сен жүруге тиіссің жайраң қағып.
Тауқыметін тартсаң да азаптың көп,

Қуана біл, қарағым, қазақпын деп.
Атыңды сәл оздырсаң, сол қазағың
Жібереді мықты ғып.

Түндердің енді серпі қанатын,
Күн келді демді еркін алатын.
«Келеді қайтып өлеңін айтып»
Соғыстан тапқан дерті бар ақын.

Тізгіні қолға тиген сәт енді,
Сабаға түспек үйленсе әпенді.
Сабылып іздеп,
Сабырсыз жүрек,

Сағынып құшты сүйген Сәпенді.
Мойнына жар боп келіп асылды,
Көңілдің шемен шері басылды
Сәпен сұлу да серігім деді

Сұр шинель киген сері Қасымды.
Шерлі болмасаң, шерді ұғасың ба,
Еркелесең де, ерді басынба.
Серінің серттей сөзіне сеніп

Дертіңді менің дертім етермін.
Әніңді сенің айтып өтермін,
Күйіңді сенің шертіп өтермін.
Бір ғана сөзді сұрасып алмақпын:

Шын сүйсең – сертте тұрасың, ардақтым.
Пейілін маған нәсіп ете гөр
Айшаны сүйген Расул Аллаһтың!
Жүр екен жүрек тек іштен жүдеп,

Таптым-ау жебер періштемді деп,
Сәпен сұраған сол ауыр сертке
Сеніскен жүрек

Тек ажал бізді бөлектей ме анық?
Садағаң болсын Сәпенің онда,
Өтейін сені бөбектей бағып!
Қуантып көзін көрікті Ай, Күні,

Қалар деп шошып сөніп қай күні,
Қасымның жары қасында жүрді
Бөліп бақытты, бөліп қайғыны.
Көрсетпей көзден шық құлағанын,

Уын да бірге жұтты қаланың.
Қасыммен бірге жадырап күліп,
Қасыммен бірге шытты қабағын.
Торғын деп киіп ескі көйлекті,

Қасыммен бірге кешті бейнетті.
Тарпаңдау ақын тарыққан жардың
Кейіген сөзін естімей кетті.
«Қамығып келсем – күліп тұрасың,

Дертімнің барын ұмыттырасың».
Өлеңнің отын лаулатып жағып,
Жаураған жарын жылытты Қасым.
Азайды дерті, басылды мұңы,

Көңілдің жайнап ашылды гүлі.
Сақыпжамалы – Қасымның жары,
Қасымның айы, Қасымның күні.
Жарының көзі – сезім айнасы,

Жалт ете қалған кезін ойлашы.
Қасымның жары – өзі Лаурасы,
Қасымның жары – өзі Ләйласы.
Деген жоқ дертке басым байланды,

Ақынды көрді досындай мәңгі.
Зәредей селкеу арада қалмай,
Сәпеннің өзі Қасымға айналды.

Ақылын құяр арна табылды,
Үйінде жұмақ орната білді.
Махаббатының шырағын жағып
Тәңірге емес, жарға табынды.

Сөзбенен сомдап таза сымбатын
Жүрекке мәңгі жазасың ба атын.
Ақылман әйел – ақынның бағы
Ақынның соры – мазасыз қатын.

Желіксе ақын – жері көтерер,
Желікпен жырдың жерігі өтелер.
Тәңірім, барлық ақынға сондай
Айнымас жарды серік ете гөр!

Қосылып үні егіз бұлақтың
Жемісін халал жегізді бақтың.
Сегіз жыл бірге дәурен кешірді
Салтанатындай сегіз жұмақтың.

Өбектеп дертін, жарасын емдеді,
Алдырды қолға анасын елдегі.
Отқа да түсті пәруана жары,
Ажалға бірақ шамасы келмеді.

Өлеңін жазып хатындай мәңгі
Қасымы өлмес ақынға айналды.
Шарасы қайсы, шырағы сөніп,
Хош айтар сәті жақындай қалды.

Елестет көзге Қасым ажалын,
Суалтты сырқат асыл ажарын.
Өмірден өтер сағаты жетіп,
Шақырды Қасым қасына жарын.

Қалтқысыз сүйген қыз есінде еді,
«Жастығымды өзі түзесін» деді.
Сылқ ете қалды Қасымның басы
Сақыпжамалдың тізесіндегі.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Өмір таусылды. Сайран басылды.
Ажал кеп алды қайран Қасымды.
Ұйықтап кетті Айша анамыздың

Тізесіндегі Пайғамбар сынды.
Сөзінен сыпсың шошымай елдің,
Келеді мен де осылай өлгім.
Пейіште нұрын шалқытсын Алла

Көрдім талай іріні –
Бауыржаным тұр дара.
Қасымдағы бір іні,
Соңымдағы бір қара.

Көңілдегі елесті
Көрсетеді жыр-айна.
Бұлың-бұлың көмескі
Құлын күнің жүр ойда.

Жолығатын жамырап
Қозыдайын көбеген.
Аузын ашса маңырап
Төгілетін көп өлең.

Жазатын ол жыр түмен
Деп ауылда қалды үйім.
Әжесінің құрты мен
Сағынатын әлдиін.

Жүрегінде сөндірмей
Жүрген отын даланың.
Сағынушы ем мен бірге
Әжесін сол баланың.

Зуылдама, зырлама
Десең, уақыт тоқтар ма.
Өлең құмар бір бала
Кіріп кетті көкпарға.

Жолықты ма олжаға
Өмірменен беттесіп,
Уылжыған сол бала
Ақын болып кетті өсіп.

Сіңіп кетті ол сағымға
Жүйрік аттай жыл шығып.
Арқасынан қағуға
Жүрем енді қымсынып!

Сайлау дос,
Сайлау іні,
Сайлау ақын,
Кез келді сен жайлы да ойланатын.

Ауылдың жаратылған жүйрігісің
Алматыға апарса бәйге алатын.
Болмайды өзің жайлы толғанса артық,
Өлең сөз өзегіңді алған шарпып.

Шетелдің адамына көрсететін
Салдар мен серілерден қалған сарқыт.
Ұрпағың десем сізден бек кем емес –
Бөгенбай бабаң бізге өкпелемес.

Көзіме сен боп кейде көрінеді
Баяғы батырлардан жеткен елес.
Ауылдас ағайынның ұйтқысы ма ең,
Қауымдас қаламгердің мықтысы ма ең.

Жүресің елден саяқ, көптен жырақ,
Алысып Ерейменнің ит-құсымен.
Балқытып баялыштай жанса сезім
Желге ұшып кетіп жатыр қанша сөзің.

Дон-Кихот болған кезде Қанай ағаң,
Қасында жүрген Санчо-Пансосы өзің.
Белгілі әркім түрлі тон пішері,
Бойыңа өнерпаздың қонды шері.

Қанжығалы баласы хан көтерген
Ішінде Сүйіндіктің соңғы сері!

Бәйгеден жүргенімен келмей атым,
Туған жоқ тұл ғасырда мендей ақын.
Күркілдеп жүргенімде күнім бітті,
Оқыса, оқи берсін енді аятын.

Ертеңге талпынғанмен ер көңілім,
Шықпайды бұрынғыдай сергек үнім.
Дүние дөңгеленіп өтер шақта,
Көлбеңдеп көз алдыма келді өмірім.

Кешіріп қиындықтың бәрін бастан
Бұл Қасым қияметтің төрін басқан.
Сөзіме сыйғыза алмай жүруші едім,
Көзіме тулақтай боп көрінді аспан.

Алланың жанып тұрса әр күн шамы,
Сынар ма жоқшылықтан ердің сағы.
Апыр-ай, жұдырықтай ғана екен ғой
Шегіне жеткізбеген жердің шары!

Хош, жалған – қызығымен мені арбаған,
Болып ем өлеңге алаң, өнерге алаң.
Жүйткіген келер күндер керуені
Түсіріп тастап жатыр мені арбадан.

Іштегі шемен болған шер басылмай
Сайрап ем тоты құстай торға сыймай.
Қайғы мен қуанышты кезек құшып,
Балқытып құйдым жырға қорғасындай.

Қазақтың керуен болып кең өлкесі,
Шұбырды тұс-тұсынан өлең көші.
Жаныма жуытпадым зұлымдықты –
Жырыма түспесін деп көлеңкесі.

Қарсы алып құмарлана өмір таңын,
Тамсанып келбетіне таңырқадым.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Қара өлең кірпішінен соқтым сарай
Көрсін деп тамашалап жаңа ұрпағым.
Жетелеп жүргенімен жастық үміт,

Қайтейін, көңілімді басты күдік.
Айтылмай қалды қанша ақиқатым,
Тұрғандай тамағыма тас тығылып.
Замана ызғарынан жыр бұғынып,

Мойнымда сүйретіліп жүрді құрық.
Айтақтап ағайыным ит қосқанда
Басында бір төбенің тұрдым ұлып.
Болғанмен туғаным – шын, өлерім – хақ,

Тіледім тапса екен деп өнерім бақ.
Алдым – жар,
Артымда құз тұрғандығын
Түсіне алармысың, келер ұрпақ.

Қайтейін, қол қысқарды, ой тарылды,
Алаңсыз айта алмадым айтарымды.
Күндіз-түн армандадым алаң болып
Халқыма қарызымды қайтаруды.

Өлеңнен қармап қалдым сыбағамды,
Келер жас, кіналама бұл ағаңды.
Жұбаттым жырымменен жылағанды,
Сүйедім қолтығынан – құлағанды.

Кетсе егер төңкеріліп бір күн қайық
Болмас деп жырды сүйген жұртым ғайып,
Жел кернеп жыр-теңізде желкенімді
Ертеңге құшағымды жүрдім жайып.

Өлеңім, өлгенімше сырласымсың,
Қанбадым құмарланып жырға сусын.
Еліме еркелейтін еркін шақта
Қасымға тарлық етті-ау бұл ғасыр шын.

Қорлатпай күншілдерге басымды алтын,
Қасқайып қалсам дедім Қасым қалпым.
Жанымды түйіп едім шүберекке,
Шешер деп керегінде асыл халқым.

Қасыммын, сені сүйген сол Қасыммын,
Алдаспан жарқылдаған алмасыңмын.
Күрмеліп қалған шақта қызыл тілім
Айтарсың ән-жырымның жалғасын кім?

Қонардай бақыт құсы өзі-ақ қолға,
Туғанмен жақын жерде – Қазаткомда.
Батқан ол белшесінен бейнет-суға,
Кешірген басынан көп азапты ол да.

Ағаштың бұтағына жеміс байлап,
Жанарын қуантқанмен келісті аймақ
Қамығып он жасында жүретін ол,
Кешіккен күнбатыста жеңісті ойлап.

Қазатком арасында Қыр-Балтабай,
Жар кешіп жалаңаяқ жүрді ол талай.
Құйды оның кеудесіне дыбыстарын
Әнші құстар салтанат құрған тоғай.

Аймаласып аңызақ – аптаппенен
Қыр асып, қырман жаққа кетті атпенен.
Жып-жылы Жетісудің жаңбырлары,
Құйғызып құлағына жаттатты өлең.

Жазуға жаттықпаған саусағы әлі
Сақаны шиыруға ауса-дағы,
Ойынның баласының ойын жаулап,
Сыбырлап сөз үйретті тау самалы.

Толсын деп діңгегінен дарын-ынтаң,
Себелеп жүрегіне жарығын таң
Айналды қыз-келіншек сырласына,
Құрдасына айналды кәрі-құртаң.

Шуақтап шумақ қонып ши басына,
Шара жоқ көздің жасын тыймасына
Жұбатып өзін-өзі уілімен,
Жейдесін жыр-жігіттің киді асыға.

Қол бұлғап қиындықтың көп қамалы,
Ауылдан шықпаса да соқпағы әлі

Шырылдап бозторғайдай бала жүрек,
Оның ақын болмауға жоқ-ты амалы.
Өлең алған, ал десе – алтын алмай,
Жыр үшін жаратылған қалпы қандай.

Ілінді Әуезовтің ауызына,
Аузынан өлең төккен сол Тұманбай.
Бұл күнде алты алаштың болды ағасы,
Жеміске жыр бағында толды ағашы.

Жүр енді жыр елінде билік құрып,
Кешегі Қазаткомның сол баласы!

Бұл жолы ата-бабам жатқан Құйған мен Қурайлыға бір
соғып, бала-шағама көрсетейін деген ниетім бар еді. Жол
бастаған
Көбейсін

ағам
Бұлантыны
жағалата
жөнелді.

Қурайлы – елсіз-күнсіз жер. Баяғы біздің мұғалім Әлирахман
бір отар қоймен мекендеп отыр деп естиміз. Атамның түйе-
қорасының, кеңестің сауат ашу мектебінің орны болса керек.
Ептеген жын-шайтан да бар дейді. Не көрмей жүрген басымыз,

таныс шайтаннан қаймығамыз ба, тарта бердік. Әуе айналып
жерге түскендей ыстық. Мәшиненің «аут-сайд» деген тілі 50
градус ыстықты көрсетіп тұр. Әйтеуір тоңазытқыш суға толы

соң, жан-жағың жағалай өрт. Аспан мен жер тұтасып кеткен
түтін, ыстың исі. Оны сөндіретін қайран ешкімде жоқ. Ақыры
адастық. Көбейсін көкем баяғы өзі жар жағалаған өзен бойын
танымайды. Қайдан танысын – Кеңес өкіметі құлағаннан бері

де он бес жыл болды. Әр сайдың басын мекендеп, алдыңнан
шауып шыға келетін еркөңіл қойшылар жоқ. Жер тусырап
кеткен. Ауылға арналған үш жылдық бағдарлама бұл жаққа
шапағатын шаша қоймаған. Кешегі тоқсан мың қойымен

мақтанатын Байқоңыр осы өрттің астында, корабль ұшып
жатыр ма, ракета құлап жатыр ма, кім білсін?! Біздің ауылда
аспаннан жауған гептиль атамыздың асы секілді. Бір жерде
менің көлігімнің бауырына от тиіп кетті. Жанған машинадан

балалар түсе- түсе қашты. Жабылып отты сөндіріп алып, қыр
басындағы қызыл зиратқа қарап аят оқыдық. Бабалар жатқан
мекен таптырмады.

«Бескесіктің» биігі болса, «Құйған» мына жағыңда болу керек...
Құйған болатын жаққа үш рет шапқылап, болмаған соң
«Итауыздың» бөгетіндегі құрт құжынаған тоспа суға бір-
бір сүңгіп, жолсызбен Тұрсын байдың ауылына құладық.

Бүгінде бай атанып отырған осы Тұрсекең күні кеше ауылдағы
аурухананың шопыры еді. Шөп шабу науқанына Қарағандыдан
келген Нұрила қызды алып қашып, отау тігіп, одан он бала
сүйген ер. Кеңес өкіметі тарағанда бұларға да еншіге отыз қой

тиген. Несібесі шығар, екеуі тырбанып жүріп сол отыз қойды
көбейтті. Мың қойы барлар екі кір сабынға бір тоқтысын
айырбастап жүргенде, бұлар тілін тістеп отырды. Он бала өсті.
Еңбек жанып, дәулет тасыды. Кешегі тоқсан мың қой өсірген

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
ауылда шаруа түзеп қалған төрттің бірі – біздің Тұрсекең болды.
Қуанышбайда, Қалқаманда береке калды деп естиміз. Ауылға
Тұрсынның ұлы Аязби мен келіншегі ие екен. Абылай мен

Атымтай деген ұлдары – көмекші. Кешкі ауыл қандай берекелі.
Мың қой өрістен құлап келеді. Желі басында екі үйір жылқы.
Қымыздың сабасы күмпілдеп тұр. Отызға тарта сиырды келін
мен бала үйренген дағдымен лезде сауып алып, май айыра

бастады. Ертең Жезқазғанның базарына осы майды алып
Нұрила жөнеледі деген сөз. Атымтай атты қаңтарып қойып,
мотоциклмен қой қайырып жүр. Еркебұлан шетелдік қызыл
автокөлікпен ойқастайды. Шөп шабатын трактор төбешіктің

басында тұр. Тұрсекеңнің өзі «УАЗ-бен» базарға мал тасиды.
Қаладан балалар үшін екі үй сатып алған. Отыз қой осындай
берекеге алып келді.
Ауыл дегенді естігені болмаса, көзімен көрмеген менің

немерелерім улап-шулап жүр. Айсана мен Айдана қос түбіндегі
боталы түйенің боздағанына мәз болса, Ерасыл мен Қасым-
Назар есекке таласады. Жаздай мініс көрмеген көк есек қоңды.
Қаланың балаларынан лезде мезі болып, үй айнала қашып,

мініп алса, мөңкиді. Шаң қауып қалған екі ұл есекке қайта
мінгесіп, кинодан көргенін істеп, таяғын бұлғап, ешкілерді
жаудай қуалайды.

сегізінші оқитын қызын касқыр тамақтап кеткен...
Осындай бір трагедияның болғаны рас еді. Мыңғырған
киіктерді мүйізі үшін өзіміз қырып салып, ашыққан қасқыр
ауылға кірген кез болған.

жақсысы, Тұрсекең ақ үйдің қасына көк вагон әкеліп қойған.
Іші де қапырық емес. Түнде жаңбыр төге салып еді, біразымыз
соған тығылдық.
Баяу сөйлейтін Тұрсекең таңертеңгі қуырдақ үстінде шаруа

базарға шыққанда бір миллион болады. Маған да алып
берсінші! Дарханға тапсыр.
Кешегі күні кеңшардың бастықтары ғана мінетін «УАЗ-ды»
бүгін дәулеті барлар тақымға басады. Бұл жақта басқа көліктің

реті жоқ.
Түске таман Қоскөлге бет алдық. Тұрсекеңнің ескі деген
«УАЗ-ы» алдымызда ойқастап, біз мінген қала көліктерін дала
шаңына көміп келеді. Әр тұстан малшы ауылдардың нобайы

сағыммен оранып, көлбең-көлбең етеді. Әне, Ащысудың
бойында ақ боз үйлер көзге шалынады. Балық аулаған қаланың
орыстары да жоқ емес. Мынау оң жақта қалып бара жатқан –
менің парталас досым Қожамұрат Есеновтың шаруа қожа­лығы.

Кезінде «К-700» тракторын айдап, еңбектің озаты болған Қожа
қазір қой бағып, шаруасын күйттеп, көтеріліп келеді. Қой
бағып жүріп «Жұлдыз» бен «Қазақ әдебиетін», «Известияны»
оқитын, саясатты шемішкедей шағатын Қожекеңмен бір

сөйлескеннің өзі олжа, оның үстіне, былтырғы соғымым осы
ауылдан болғаны есіме түсіп, соғайық десем, қасымдағылар:

сатуда, – деп көнбейді.
«Қоскөлдің» төбесі көрінгенде, менің жүрегім сыздап қоя
берді. Балам қашан келер деп, жолға қарап жүретін менің
байғұс анам енді анау зиратта жатыр. Жалпы, мен сағынатын

аяулы бейнелердің көбі не зираттан, не қаладан қоныс тепкен.
Біз мектепте оқып жүргенде, осы ауылда өмір қанбазар­дай
кайнайтын. Шалдар қандай көп еді. Бір сомнан салып бура
соғатын Зәбида әкей, Сарбас, Хасен деген майдангерлер

енді осы зиратта дамылдап жатыр. Осы ауылдың көшін өрге
сүйреген «керой» Әбілқас ағамыз, Жұртшыбай, Сайын, Мүгір,
Тапай, Іскендір, Жандарбек, Әбікен ағаларым... Кеңшардың
жұмысын опырып-жапырып, ел ризығын тасытып, осы

алыс ауылға жол әкелген, шам тартқан, мектеп пен аурухана
салған солар еді. Осындайда еске түседі: жеңгелері «шұбар»
атаған Нұрпейіс деген ағамыз жаяу қалжыңға есе жібермейтін
редактор Ишанбек марқұмның өзін сөзден сүріндіретін ділмар,

қалжыңқой кісі болды. Дүкен ұстады. Сауда жасауға келген
келіндерінің бірі ауылдағы тели сөйлейтін сөздің салтымен:

көрінеді. Аңдамай сөйлеген келіні дүкеннен шыға қашыпты.
Қылтамақпен ауырып жатқан Нұрекеңнің көңілін сұрай
барғанымда:

ауруымнан жазатын түрі жоқ, алып тынатын шығар, – деп,
келіп қалған ажалының өзімен қалжыңдасып еді-ау!
О жасаған, ат басындай ағалардың бір де біреуі қалма­ған.
Ауыл көңілсіз. Кешегі озат шопан Мейрам, «опыраулиш»

Ахат қалада жан сақтап отыр. Ауылдың ендігі ағасы Сапар
алдымыздан шықты.

техниканы бөліп алып, сатқаннан басқаға қолы тимеді. Мынау
аулымызды көң басып бара жатыр, – дейді қамығып.
Шынында, тоқсан үйлі Қоскөлдің көшесі малдың қорда­
сынан көрінбейді. Әркім қорасынан шығарып, үйе берген.

отыр, – дейді Сапекең.
Мен есепке кірісіп кеттім: тоқсан қойдың алпысы техни­
каның шығынына, еңбектің өтеуіне кетсе, отызы қалады. Отыз
қойдан ойсыратып табыс тапқан Тұрсекең – мынау. Ауылға

көшіп келіп, осы малға ие болсам, мен де байып кетер ме
едім? Отыз жыл баққан өлең сөздің оңдыратын түрі жоқ! Осы
ауылға алпысыншы жылдардың басында Қасым Тоғұзақов­тың
келгені, менің алғашқы өлеңімді тыңдағаны есіме түсті. Содан

кейін тірі жазушының келуі – өзім сексенінші жылдары ертіп
әкеп, өлең оқытқан Қайрат Жұмағалиев. Ол кездегі мектеп те,
мұғалімдер де ажарлы еді. Қайран Ұлданай апай, Роза апай,
Ғалиолла ағай, Сапар мұғалім қандай еді!

Елубайдың үйінде енді шайға кірісе бергенде, Өміртай­
дың баласы деген бір мұғалім үстімізге кірді. Сүр мас екен.
Жалаң аяқ. Киімінің мөрі көрінбейді. Шатып-бұтып сөйлеп,
мазамызды алды.

ауыл ағалары көзімен жер шұқиды.
Осы ауылда мектептен өзге жұмыс көзі жоқ. Азғантай
айлықтың бірін алып отырған мұғалімнің түрі – мынау. Жұ­
мыс табу – ақырет. Менің Алпыс деген құрдасым биыл қыста

дейді алыстан айқайлап. – Менің құжаттарымды Алматы­дағы
Черкашин деген біреу алты ай ұстап отыр. Сол орыстың тілін
тауып, маған осы жұмысты алып бер!

пен Аманбай ғой. Әлгі жұмысты әпермесең, тілімізді тістеп
отырмыз. Мал жоқ, мал жоқ болған соң, ақша да жоқ.

бара алмаймын. Сол жақтан бірдеңе етіп... Мені орналастыр.
Бір туысыңның мәселесін шеше алмасаң, Алматыда отыз жыл
не бітіріп жүрсің? – дейді Алпекең алқымнан алып.
Ауылға барғанда амандасуға жарамай, арқасын көрсете­

тін Алпекеңнің маған туыс екені рас. Үш атадан қосыламыз.
Бірақ, Черкашин бізге үш атадан қосылмайды екен. Содан
бері Алпекеңмен амандығымыз тағы үзіліп қалды. Есесіне,
ауылға барған сайын Алпекеңнің ағасы Тәлһаға сәлем беру –

салтымыз. Қырық жыл дүкен ұстаған Тәкең қазір ауылдағы бас
имам. Аятты заулатады. Жаназаның бәрін өзі атқарады. Бір
қызығы, біздің ауылда мешіт жоқ. Монша да жоқ-ау деймін.
Қоскөлдегі ең ауқатты деген кісі – бұрынғы ауылкеңес Доскен

болса, қалаға автобус жүргізіп отырғанмен, оның да қолы қыс­
қа. Былтыр келгенімде, құм ішіндегі әкемнің зиратына, Зәбида
қақпан құрған, Молдаш құс атқан, Көжекбай мен Түсіпбек шал
жылқы баққан бұйрат арасына жүрдек мәшинесімен апарып

ет жақыным – Әбсат көкем елуге келгенде туған Елубай ғана.
Көкем кайтқан соң, алты ұлдың бесеуі қалаға жылжып кет­
кен. Бірі – шахтада, бірі – зауытта. Шаңыраққа ие болып
қалған Елубай мен келінде жұмыс жоқ. Биыл төртінші қызы

туған Елубай ауылда балық аулайды. «Жыңғылдыөзек­ке» су
түскелі бері, балығы бірге келген. Ақбалығы, алабұғасы қалың.
Су тартылған сайын балық та қалыңдайды екен. Сол балықты

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
аумен сүзіп алып, Елекең оны тұздап, ыстайды. Ыстаудың
әдісін өзі тапқан, ешкімге айта қоймайды.

тартқан әзілкеш, әнші інім.
Ыстамаған балығын түнімен қамысқа орап, суытып, таң ата
Жезқазғанға жетіп, базарға шығарады. Аптасына бір рет. Келісі

табыс түседі. Оның сегіз мыңын жалданған мәшинеге төлейді.
Қалған он екі мыңын Сақташтың баласы екеуі тең бөледі.
Екеуі – әріптес. Осылай шай-суын айырады. Биыл көктемде су
түспесе, бұл кәсіптері де тоқтайды.

Азғантай су ашып, тартылып барады. Ауылдағы елдің күні
осы. Жұрттың бәрінің баласы қалада. Қолы жеткені жұмыс
істейді. Жұмыс таппағаны көше кезіп, арақ ішіп, бұзақы­
лық жасайды. Тұрсынның бір баласының көзін Аманғазы­

ның баласы шығарған. Аманғазының баласының көзін де
біреу ойып жіберген. Біздің Нариман да төбелестің арқасында
түрмеде отыр. Темір тордың ар жағындағы інім маған анда-
санда телефон шалып тұрады. Біздің ауыл осындай.

Ауылдан аттанарда тағы да зиратқа соқтық. Аштықты,
соғысты бастан өткеріп, колхоздың бейнетін кешірген қайран
анам, аналарым мәңгі ұйықтап жатыр. Маржангүл апам, Әуеш
әжем, Күнжан әжем... Жеңгелерім...

Қимастарым жатқан бейітке қарай-қарай ауылдан ұзап
кеттім.
Алматыға келген соң, бір тойда жолыққан Қайрат
Байбосынов:

келемін, – деді. – Ән шығарсам деп едім. Бір шумағын өзіңе
оқып берейін:
Сен өмірдің тауқыметін көп тарттың,
Көп тарттым деп, кімге бірақ өкпе арттың.

Бар сырыңды бүгіп, апа, ішіңе,
Қатарында келе жатсың көп қарттың...
Қайрекеңнің сөзі қамшы болып, әнін өзім шығарам ба
десем, қанша ыңылдағанмен, әуен деген де бір ғайыптың құсы

Баяғыда бір көрпенің астында өскен Тұрсекең ауылда қой
бағады, мен Алматы мен Астанада сөз бағамын.
Қайсымыздың мұратымыз ғасыл болары бір Аллаға ғана
аян.

Р.S. Осы жолдарды жазып болып, алыстағы ауылымды
аяушылық сезіммен еске алып отырғанымда, ел жақтан тағы
бір суыт хабар келіп қалды. Кезінде облыстың бетке ұстар озат
шопаны болып, Лениннің атымен әспеттелген орденді омырауына

тағып, кейінгі жылдары қаладан кәсіп іздеген екі ұлды сағалап,
Жезқазғанға келіп жан бағып отырған, бүкіл ауылдың тағдырын
қамыға ойлайтын сұңғыла қарт Мейрам Жақайұлы өмірден озып
кетіпті.

Тұрсынның, Алпыстың, менің ағамыз еді, Кожамұраттың
қайынатасы еді. Бір бәйтерек құлап түсті, бір қабырғамыз қирап
қалды. Соғыстың соңғы сарбазына топырақ салу үшін екі баламды
ертіп, тағы да жолға шығып барамын.

Алдымызда – мың жарым шақырымдық ұзақ жол...
Алматы – Қоскөл – Құлжанбай – Алматы.

ғана таяқ ұстаушы едік. Қазір Алматы мен Астананың қай
қуысына барсаң да, қаптаған бильярд клубына тап боласың.
Қайсысының босағасын аттасаң да, кемінде бір ақын, бір
жазушы шар қуалап жүреді. Бәрінің де қолында бір сиырдың

құнын төлеп алған таяғы болады. Шетінен чемпион. Шетінен
мақтаншақ.

пайды, – деп Шөмішбай Сариев мақтанады: – Бәрібір менен
жеңілетінін біледі. Жарыс болғалы жатса, Асекең телефон
шалып:

бермей, күле береді. Сірә, Шөмішбай өтірік айтпайтын кісі
болуы керек.
Ибрагим Исаев «Бильярд» дейтін тамаша өлең жазып, оны
Алматы сауда палатасының президенті Ізбасар Бозаевқа арнап,

қазір досымыз Ізбасардың қолтығына өзі оңаша кіріп алды.
Кейде соның бильярд клубына түней салатын болыпты.
Ақын Темірше Сарыбаев қуысқа түсер-түспесін білмей,
сандалақтап келе жатқан шарға:

Қай жерде бильярд жарысына сауын айтылады деп сайла­
нып жүретін Намазалы Омашев пен Бауыржан Жақып тас-таяқ
додасы табылса, түрленіп кетеді.
Бильярдтың хикаясы көп. Астанаға бара қалсаң, бастығымыз

дайынмын, – деп емеурін білдіреді. Зауқиыр шақыра қалсаң,
Қойшығара, Ақселеу, Секен Тұрысбеков деген серілермен
бірге құдалыққа келгендей сау ете қалады. Бәрінің қолында
бір-бір сүйріктей таяғы болады. Бильярдтың столына бойы

жетпейтін Несіпбек Айтұлы биік өкше етік киіп келіп, бәрін
ұтатын көрінеді. Мода деген осы! Бұл мода деген нәрсе қайта
айналып соғып тұратыны бар. Ғабеңдердің үрдісін жаңғыртып,
басқа өнерді әуектейін деп, аңшылыққа ден қоя бастадым.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
болмаса, сыртым аңшыға ұқсасын деген оймен су етік, киіз
қалпақ, сырма шалбар, жарғақ тон сатып алдым. Әйел қарсы
болмады: қаз атса да, қоян қуаласа да, қаланың сыртында, құба

түзде жүрсін дейтін болуы керек. Бильярдты сылтау етіп үй
қарасын көрмейтін қаламдастардың таң алдында қайдан келіп
жатқанын шынында да кім біліп болады?!
Сонымен, Бақанас жаққа қаз атуға барған сапарымнан бір

жолжазбам «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көре қалмасы
бар ма. Алдымен Алматы қаласының Қаржы басқармасы­ның
бастығы, ескі досымыз Қыдыр Тәжібаев телефон шалды:

мақалаң шыққан нөмірді жігіттер әкеліп берді. Біздің ауылға
барып, бір үйрек ата алмай қайтқаның дұрыс болмаған екен.
Маған хабарласып қойсаң, үйрек пен қырғауылды үйіңе түсіріп
береміз ғой, – дейді.

ректор досымыз Уәлихан Бишімбаевтың үш мың дана «Қазақ
әдебиетіне» жаздырамын деп уәде беріп, сөзінің аяғы сұйылып
кеткелі бері осы газетке қарыздар секілді сезінемін.
Келесі күні Бақанастан ауданның әкімі едім деп Ерғазы

тінен» оқыдым. Оның алдында өз еліңе, сосын қажылық­қа
барғаныңды да осы газеттен білдім. Жазушылардың газетін
жібермей оқимын. Бақанасқа жасырын, ұрын келмей, елдің
егесімен хабарласып, осындағы үлкендердің батасын алу керек.

Сонда үйрек пен қаз да, одан ірісі де қанжығаңа байланады.
Бізде жабайы жылқыға дейін бар. Тағы бір келіп қайт. Өзім
бастап жүремін, – дейді бейтаныс әкім.
Шынын айтсам, Бақанасқа барған екінші сапардан ора­лып

отырғаным сол еді. Көгермегір Мәлік құрдасым Іленің бойын
үш күн шарлатып, кеше ғана жылап қоштасқанбыз.
Бұл жолы «Қараойдағы» Мәліктің үйіне кештете жетсек,
аулада бір үлкен қара «Джип» пен доңғалақтары кісінің бойы­

мен бірдей, аса қуатты екенін сыртымен-ақ сездіретін жабық
машина тұр екен. Екеуінің де егесі – жасы алпыстан енді ғана
асып түскен, бойы тіп-тік, жүзі жылы Марат деген бизнесмен
болып шықгы. «Сарытұмсықтан» өгіз терісіндей жерді иелікке

алыпты да, соған аңшы Мәлікті қарауыл етіп белгілепті.
Шаруасы өрге жүріп тұрған кәсіпкердің доңыз атуға келген беті
осы көрінеді.
Мәліктің үйінде еліктің арық еті желініп болған соң:

Белгібай.
Марат жымиды да қойды. Орыс болса, орыс шығар. Кім
кімді алмай жатыр?..
Мараттың пайдасын Белгібай екеуіміз сол түні-ақ көрдік.

Ілені жағалап, қаз бен үйрек қалың-ау деген бір тұсқа бойлай
еніп, тоқтай қалдық. Мәкеңнің көмегінде жүрген екі бала
жабық машинадан алдымен «Ямаха» деген двигательді түсі­
ріп, дыр еткізді де, сексеуілдің бұтақтарына үш-төрт шам­

ды іле салды. Түн серпіліп, айнала самаладай жарқырады.
Лезде қызыл-жасыл шағын шатыр да тігілді. Ақ пластиктен
жасалған төрт жеңіл стол ортаға тұра қалды. Дәл сондай жеп-
жеңіл кресло мен орындықтар, аппақ дастарқан. Сексеуілдің

алаулаған жалынымен тез жылынып, көңілденіп сала бердік.
Ақ дастарқанның үсті алуан дәмге толды: қазы мен жая,
шұжық пен тауық, тұздалған, тұздалмаған қияр мен қызанақ,
түрлі түсті қырыққабат, біз көрмеген тағы бірдеңелер. Жұмсақ

орамалдар мен сүлгілер, бұрыш пен тұздыққа дейін түгел үстел
үстіне жайғасты. Буы бұрқыраған бүйірлі ақ шәугімнен шай
да құйыла бастады. Ыстық тұшпараның бір табағын төңкеріп
тастаған Белгібай:

на жабық машинаға мініндер, – деді Мәлік.
Жұмақ сол жабық машинаның ішінде екен. Кіре берістегі
кішкене темір пеш қып-қызыл боп, даланың суығын жалмап
тұр. Сол жақтағы кішкене қолжуғыш та сүп-сүйкімді. Төрде

төрт кісілік ақ төсектер. Марат пен Мәлік қару-жара­ғын
асынып, жылы киімдерін киіп, биік креслоларға жайғас­қан
қалпы бастарын люктен шығарып, төңірекке прожектор салуға
кірісті. Белгібай екеуміз екі мылтықты кезеніп, іште отыр­мыз.

Мылтық атар кезде бір түймені басып қалсаң, екі жақтағы
терезелер шалқасынан ашыла кетеді.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Ыңыранған жабық «Кунг» құмды кешіп, алға ұмтылады.
Қуатты шамдардың алысқа түсетін жарығы түннің қою
қараңғылығын айқыш-ұйқыш тілгілейді. Ана жерден де, мына

жерден де ор қояндар орғып шығып, «мені ат, мені ат» деп
тұра қалады. Доңыз бен қасқырдан өзге анды атпаңдар деген
қатаң тапсырыс алғанбыз. Доңыздың ізі бар да, өзі жоқ. Әрі-
бері­ден соң пысынап кеттік те, бар киімімізді шешіп тастаған

Белгібай екеуіміз екі төсекке сұлаған қалпымызбен, ұйқыға
бас қойдық. Қуатты машинаның ызыңы тербетіп, оған пештің
қызуы қосылып, ұйықтамасқа қоймады. Анда-санда, машина
қатты сілкігенде оянып кетсем, сот төрағасының қорылынан

басқа дыбыс құлаққа шалынбайды. Жоғарыдағы екі мылтық­
шы түн құшағына телміріп алған, бізде шаруасы жоқ. Шаруасы

көріп жатқан болар. Жақында ғана қажылыққа барып келген
мен үшін сол харамдардың қарасы көрінбегені жақсы...
Ұйқылы-ояу жатқан менің ойыма өзім туып-өскен Бай­
қоңыр даласы, Қарақұмның дүзген мен қоянсүйек, үшқат,

сағыз көмкерген шағылдары оралды. Құлжанбайдағы сегіз
жылдық мектепте оқып жүргенімізде, менің ұста әкем Зәбида
дәл осындай күз айларында түйемен аңға шығушы еді. Қос ауыз
қара мылтығына аша аяқ бекітіп алған майдангер қарт жұма­сына

бір рет түйесіне мініп, таң қараңғысында құмға сіңіп кететін.
Кеш түсе ауылға оралады. Бақырауық сары атанның жазы­
сына арқанмен байланған төрт-бес киіктің текесін көргенде,
Тұрсын екеуіміздің қабағымыз жабылып кетеді. Жабыл­ма­

ғанда қайтсін: Әкей дәретін алып, намазын оқып, Күл­бар­шын
апамның күрең шайына кіріседі, ал біз екеуміз әлгі теке­лерді
ауылдағы үйлерге таратуға кірісеміз. Біреуін құмға жабыса
салынған Есқали әкейдің үйіне, бірін дүкеннің қасын­дағы

Нұрпейістің үйіне, бірін «Бәтір-ау» әженің үйіне дегендей, екі
қара сирақ бала зыр жүгіріп жаяу тасимыз. Күзгі семіз текелер
қандай ауыр. Олжаны үлестіріп болған соң, өзімізге қа­лдыр­ған
текені сою да Тұрсын екеуіміздің мойнымызда. «Ұста пы­шаққа

жарымас» деген рас, күмістен жүзік соғатын ұста әкейдің киік
соятын пышағы да өтпейтін бір лөкет еді-ау!.. Келесі жұмада
осы бейнет қайта басталады. Бұл жолы киік жетпей қалған
үйлер Зәпекеңнің келесі аңшылықтан олжалы оралуын асыға

жүгіріп, теке таратуға кірісеміз. Осы күнгі балаларды дүкеннен
нан әкелуге жұмсасаң, қорс ете түсуден тайынбайды. Сол
Зәпекеңнің Тұрсын екеуіміздің келіншектеріміздің қолынан
шай ішуге ғұмыры жеткеніне де тәубә деп жүр едік қой...

ішінде тоқтап тұр екенбіз. Прожектордың жарығына ілінген
сұр қоян орнынан қозғала алатын емес. Жоғарыдағы доңыз
атқыштар қоян атуға арланса керек (біздің ұйқы соғып
жатқанымызды қайдан білсін), кезекті Белгібай екеуімізге

Жартылай жалаңаш соттың төрағасы әлгі қоянның үкімін
іштей шығарып жіберген болуы керек, лезде мылтығын гүрс
еткізді. Сұр қоян мұрттай ұшты. Көп ұзамай мен де екі қоянның
мұрнын қанаттым. Ағарып таң да атты.

жоғарыдан Мәлік айқайлады. Терезеден бас сұғып, сыртқа
қарасаң, шынында да, сыпсындаған үйректер мен қаңқыл­
даған қаздар көл жақтан қарақұрым болып ерсілі-қар­сылы
ұша бастаған екен. Түсе-түсе қалып, бір-бір сексеуілдің түбіне

бұғындық. Төбемізден суылдап ұшқан қанаттылар оқ жетер
жерге төмендейтін емес. Оқ көп. Гүрсілдетіп атамыз. Құс­
тар серпіліп, одан әрі биіктейді. Әудем жерге барып қо­нып,
көлдің бетін азан-қазан еткен дауыстарымен жүйкемізге

тиетінін қайтесің...
Сәске кезінде оттың басына оралып, Мараттың Алматы­дан
ала шыққан дайын сорпасына бас қойдық. Менің есіме Төлеген
Айбергеновтің бір шумақ өлеңі түсіп, тост орнына соны оқып

бердім:
Алдында Ай дірілдеп ұзақ таңға,
Не жетсін айдын көлден құс атқанға.
Сол құсы құрғырыңды атпағанмен,

Марат сүйсініп. – Тағы айтып жіберші әлгі тақпақты.
Төлегеннің «тақпағын» қайта айта отырып, өзімнің жа­
қында ғана жарық көрген, сарайда жиналып тұрған «Құдіретке

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
жүгіну» атты кітабымды есіме алдым. Қырық жыл бұрын
өмірден өтіп кеткен сұрапыл ақын Айбергенов Бақанастың
қалың құмына енді жетіп жатса, менің тақпақтарымның күні

не болар екен?..
... Бақанастан телефон шалып тұрған аудан әкімі Ерғазы­
ға мен сол жақтан жаңа ғана оралғанымды айтқаным жоқ.
Шындап шақырса, тағы барып қалармын. Күтіп жүрсін.

ала келсең, тіпті тамаша болар еді. Кешегі Қонаевтың елі деген
атымыз бар ғой. Ұятқа қалдырмаймыз! – дейді аңқылдаған ел
ағасы. – Мәлік құрдасыңа сыйлаған кітабыңның бір данасын
маған да қи!

Елең ете қалдым. Бақанас жаққа тағы кетіп отырсам ба екен?
Әттең, бильярдтың қызығына құнығып, көк түтінге қамалған
менің қаламдас достарым ере қояр деймісің?!
Сорлы Көкбай қор болды-ау, Осыншадан құр қалып! – деп

Абай ағам айтпақшы, ауылда, ен далада қандай қым-қуыт өмір
өтіп жатқанын қаланы мекендеген бильярдшы қаламгерлер
қайдан білсін...
Алматы – Бақанас – Қараой.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
45-ші жылы, көз көрінбейтін тұманда да дәл осы арбакеш
самолеттер фашистердің төбесінен түспеуші еді...

қатысқаныңызды, ордендеріңіздің бар екенін неге қоспайсыз?!
КСРО сауда қызметінің үздігімін деңіз...
Менің Алматыдан келгенімнің салмағы шамалы екенін сезді
ме, Файзолла Нұрекеңнің өз абыройын алға тартты. Аэропорт

бастығы қатқылдау жауап берсе керек. КСРО сауда қызметінің
үздігі, зейнеткер қарт коммунист Нұрпейіс Құрманбаев та
нығыздыңқырай сөйледі:

ңыз. Бәрінен бұрын, біз осы совхоздың төрт адамы, кәсіп­
одақтың тегін жолдамасымен Болгарияға туристік саяхатқа
жүрмекші едік. Документтерімізді әзірлеп, өткізіп болғаны­мыз
осы. Енді үй ішімізбен дидарласып, айтпақшы, үйде Бал­сары

деген жеңгең бар, ана жылы өзің көріп ең ғой, иә сол Балсары
жеңгеңнің рұқсатын алып, екі күнде ауданға қайта оралуы­
мыз керек... Путевка күйіп бара жатыр. Осыны бір ойланшы,
шырақ... Біздің Болгарияға жүретінімізді обком да біліп отыр...

Нұрекеңнің қай сөзі өтімді болғанын қайдам, жарты
сағаттан кейін АН-2 самолетімен ұштық та кеттік.

айтты Нұрекең, самолет Сәтбаевқа қарай анық бет түзеген
кезде.
Жұмысшылар комитетінің төрағасы Файзолла Әжібековпен
бұрын онша таныстығым жоқ еді, сөмкесін ашып, ішінен

облысқа келген жоқ, – деді. – Мына кітапқа қолтаңба беріңіз...
Ішім жылып қоя берді... Нұрекең аудандық «Октябрь туы»
газетінің соңғы нөмірін қолыма ұстатты. Жергілікті журна­
листің «Медпункт жабық тұр» деген мақаласы бар екен. Соны

оқы деді. Оқыдым. Сәтбаев совхозындағы медициналық
қызметтің өте нашар екенін, учаскелік ауруханада медицина
сестраларының жетіспейтінін, бөлімшелердегі медицина­
лық пункттердің 7-8 айдан бері біржола жабық тұрғанын, ал

Жезқазған медициналық училищесін бітірген 7-8 адамның
ауылда бөгде жұмыспен айналысып жүргенін жазыпты. Соның

бәріне бас дәрігер Сайлау Сәбитов кінәлі көрінеді. Ауруханадан
өзіне жақпаған қызметкерлерді қудалап, мамандығы болмаса
да, өз туыстарын жұмысқа алған. Жедел жәрдем машинасын өз
шаруасына пайдаланып, істен шығарып тастапты.

шаруасын да оңдырып жүргені шамалы. Қасқыр аулаудан
қолы тимейді. Соны жазу керек еді, – дейді Нұрекең. Туған
ауылымның жағдайынан біраз хабардар едім, көңілім жүдеп
қалды.

Екі сағаттан соң Сәтбаев совхозының орталығына келіп
қондық. Жал-жал қарды күреп, қоналқа жерді ашып қойыпты.
Аэродром басы қарақұрым кісі. Ауданмен де, облыспен де жол
қатынасы жоқ, бір ғана АН-2-нің қанатына қараған ауылдың

бар жүргіншісі осында көрінеді...
Сәлден кейін біз мініп келген АН-2 қайта гүрілдеп, көкке
көтерілді де лезде көзден ғайып болды. Алыстағы ауыл­дың
тып-тыныш аспаны тосындау көрінеді. Қыбырлаған көлік жоқ.

... Ауылда болған үш-төрт күн көзді ашып-жұмғанша өте
шықты. Былтырдан бері ат ізін салмаған ауылдың барша
тіршілігі бүкіл болмысымен қайтадан алдыма тартылғандай...
... Арал Қарақұмының Байқоңыр даласымен ұштасатын

талмау тұсындағы шөлейт аймақтан Сәтбаев атындағы совхоз
отау тіккелі биыл тура он жыл болды. Осы шаруашылықты
тоғыз жыл бойы облыстағы айтулы директорлардың бірі Ереже
Шоланов басқарған да, соңғы бір жылда Жұматай Қасым­

беков тізгінді қолға алды. Бұл екеуі – коллектив басқарудың
бір-бірінен мүлдем алшақ екі стилін ұстанған жандар. Ереже
Шоланов көбіне өзі біліп, өзі шешетін, қатты сөйлеп, қауырт
қимылдайтын, қиын деген шаруаларыңыздың өзін тізеге

салып, омыраулап жүріп-ақ орындап жүретін аса қажыр­
лы адам еді. Жұматай болса, көбіне мамандарға, қоғамдық
ұйымдарға арқа сүйеп, адамдардың өздеріне ерік беріп, сенім
білдіргенді тәуір көреді. Қатты сөзі жоқ, сынық мінезді, аса

сыпайы, интеллигент адам. Істің бәрін ақылдасып-кеңесіп
шешуге бейім. Ереженің үзілді-кесілді бұйрықтарына бой
үйретіп, басшының тегеурініне сеніп қалған ауыл адамдары
Жұматайдың осы мінезін әлі күнге сан-саққа жүгіртеді.

маяның басынан бөлімше меңгерушісі Жандарбек Әбіловты
жолықтырдық. Кара жер қозғалса, қозғалмас дейтін сабырлы
жігіт еді, сабасына сыймай күйініп тұрғанын бірінші рет
көрдім. Сөйтсем, шөп тасуға шыққан екі тракторшы – Абдол

Жаналин мен Қарақұмбай Қайратов тал түсте «тойып» алыпты.
Бір қолын екі ете алмай отырғанда, екі інісінің жерге қаратқаны
күйдірмей қайтсін...
Әупірімдеп жүріп К-700-дің екі тіркемесіне шөпті сірестіре

тиеп, бесін кезінде Абдолды Қоскөлге баратын күреме жолға
түсіріп жіберген соң барып Жандарбектің қабағы ептеп
ашылайын деді. Көз байланған кезде екінші К-700 жолға
шықты. Рульде – Қожамұрат Есенов. Мен Қожамұратпен

бірге жүрдім. Бір класта оқыған сырлас досым еді. Мұның
да тракторшы болғанына 15-16 жыл болып қалыпты. Қысы-
жазы үй қарасын көрмейтін, жұмыс десе бәрін тастап жүре
беретін, соның арқасында алғысты да, абыройды да жинаған,

аса орнықты жігіт. К-700-дің ұядай жып- жылы кабинасында
сырттағы уілдеген боранды ұмытып, біраз сыр шертістік.
Шаруашылыққа адам күшінің жетпей жатқаны совхоздың
басшыларын ғана емес, тұрғындарын да мазалайтын көрінеді.

Майдангер азаматтар мен олардың өкшелестері қазір жаппай
пенсияға шығып жатыр. Ендігі жерде бар шаруаны атқаруға
тиіс болса, олардың көбі мектеп бітірісімен қалалы жерге
тайып тұрады. Онда да тындырып жатқаны шамалы... Әйтеуір,

ауылда берекелі еңбек етіп жүрген жастарды саусақпен санауға
болады. Мұқаш Сарбасов, Иманбек Көбегенов, Өмірзақ
Кенжеахметов, Боранбай Тазабеков, Әбдіхамит Қызыров,
Бүркітбай Жаналиев, тағы төрт бес жігіт. Бірі – механизатор,

бірі – шопан, бірі – шофер. Жастарды ауылда орнықтырудың
бірден-бір жолы деп жыл сайын мектеп бітірушілерден
комсомол-жастардың шопандар бригадасы ұйымдастырылады.
Жыл сайын тарап кетеді. Өткен жылы да Сайлаубек Құлманов

бастаған 7-8 қыз-жігіт біріккен екен, бәрінің жабылып
бағып отырғаны 700 тоқты. Мұның экономикалық тиімділігі
қай деңгейде болмақ деген сауал бірден көлденеңдейді...
Дегенмен шаруашылықты рентабельді негізге көшірудің

біраз талаптары жасалып жатқаны сүйінтеді. «Қоянқартадан»
ашылған мал бордақылау пункті сондай игі шараның бірі ме

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
дедік. Социалистік Еңбек Ері Әбілқас Сыздықов пен Иманбек
Көбегенов басқарған шағын топ қыс ішінде бордақылық
етке тапсырған тай-құнанның, кәрі жылқының әрқайсысы

323 килограмм салмақ басып, еңбектері жаныпты. Осындай
өрелі істер Сәтбаев атындағы совхоздың экономикасын өрге
бастырып жатқаны аян. Жыл сайын жоспардан тысқары
мыңдаған қозы, ондаған бота мен құлын табынға қосылады.

Соның нәтижесі – 1983 шаруашылық жылын совхоз 900 мың
сом таза пайдамен аяқтап шықты. Қожамұрат Есеновтың да,
өзге өндіріс озаттарының да көңілін тасытып жүрген мұндай
игілікке шынымен қуанады екенсің.

Қожамұрат екеуіміз жолшыбай Қойшыбай мен Кәрібай
Нұркеевтің жылқы қосына, Қуанышбай Досжановтың қой
отарына соқтық. Қай ауылда болсын қоғам малы үшін табиғат
кәріне қарсы тұрып жатқан еңбеккер адамдардың жүзі жарқын,

ісі өнімді.
Түннің бір уағында, Шұбаркөлдің тұсынан өте бергенде,
тоқтап тұрған манағы Абдолдың К-700 тракторын қуып
жеттік. Күндізгі «серуеннің» желігі басыла қоймаған Абдол

кінәлі ме, әлде техниканың өзінде бір кінәрат болды ма,
әйтеуір трактор айдалада өшіп қалыпты. Жол бойы жағалай
шашылған шөпті көріп, күндікке ыза болып келе жатқан
Қожамұрат әуелі кабинасында мүлгіп отырған Абдолды біраз

сілкіледі. Сақылдаған сары аязда дірілдеп жүріп, өз тракторына
Абдолдың тракторын тіркеп, сүйрелеп, бір сағаттың шамасында
әрең от алдырды да, тағы да жолға салып берді. Түн жарымы
кезінде ел қарасына іліктік. Қыстың көктемге ұласар осы бір

күндері Сәтбаев совхозы үшін барлық ауыртпалығымен, қат-
қабат қиындығымен қоса келді. Қарлы боран ауданға баратын
жолды да, мал қыстақтарына баратын күремелерді де сипап
өтті. Қақаған аяз жылу жүйесін де істен шығарды. Аурухана,

мектеп пен интернат, кеңсе ызып қоя берді. Оның үстіне, бірер
отардың шөбі таусылып қалды. Жеке меншік мал ұстайтын
үйлер де албарының ортайғанын айтып, кеңсе келгіштеп кетті.
Осы шаруалардың бәрінің барып тірелер жері Жұматайдың

алды... Жас директор байбалам-күйгелеңі жоқ, байсалды мінез
танытып, орнықты істерге мұрындық бола білді. Оның осындай
сабырлы қалпы мамандарға да сенімді сүйеу болды. Сапар
Қайратов, Сенбі Жиенбаев, Жандарбек Әбілов, Иманбек

Көбегенов секілді өңшең жөн білетін жігіттер бар шаруаның
басы-қасында жүріп, қайрат көрсетті. Олармен тізе қосып
жанқиярлық танытқан қанша шопанның, механизатордың
табандылығы осы күндері елдің аузына ілікті. Осының бәрі

директордың да арқасын кеңейтіп, қолын ұзарта түсті.
Қыс қаһарының беті қайтты дегенде облыстағы ең үздік
шопан деп саналған Мейрам Жақаев қария тағы бір шаруаны
күні бұрын болжап отырғанын сездірді.

Әні-міне дегенше қардың да көбесі сөгіліп қалады. Осы
совхозда көктемгі көші-қонға қажет бензин-солярканың қоры
бар ма екен. Соны ескеріп пе Жұматай? – деді. Шынында да,
бұрынғы директор жанармай билігін өз қолына ұстап, тістей

қатып, жылдың қай мезгілінде болса да 20-30 тонна бензинді
іркіп отыратыны бұл ауылға мәлім еді. Жұматай май тізгінін
бас инженер Серікбай Бимағамбетовке берген. Ол да үлкен
шаруаға енді араласқан жас жігіт. Артын ойлай алды ма екен...

Осыны директорға ескертпекке Мейрам Жақаевқа ілесіп,
кеңсеге мен де бардым. Жұматайды шұғыл түрде ауданға
шақыртып кетіпті. Ол екі арада почтадағылар Мекеңе әскердегі
баласы Серіктен келген хатты табыс етті. Азаматтық борышын

өтеп бітіп, май айында ауылға келеді деп отырған Серік бір
екпінді құрылысқа көңілі кетіп жүргенін айтып, әкесінен
рұқсат сұрапты.

іздесе, осында келмей ме! Өз ауылын төрт аяғынан тік қоймай
тұрып, екпінді құрылыс іздеген несін алған?!

Бәкірге: – Былшылдамай мерзімі біткесін тез ауылға қайтсын.
Осы Қарақұмның бейнетін кешкеніміз аз ба, көп пе?! Ендігі
кезек соныкі, солай деп жаз. Әй, тоқта, жазбай-ақ қой. Менің
айтқанымды айна-қатесіз жеткізетін орысша саған қайдан

келіп қалыпты? Үйге барып, өз қолыммен хат жазайын.
Мекең почтадан маркасы жоқ конверт алып, үйге қайтқан
кезде, кең даладағы оқшау селоның үстінен бір айналған АН-2
самолеті қонуға беттеп бара жатыр еді. Ауылдың біраз адамдары

аэродромға қарай шұбырыпты. Болгарияға туристік саяхатқа
баратын үш жерлесін ерткен Нұрпейіс Құрманбаев оларға бір
бүйірден қосылып барады...

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Автордан:
Кезінде «Қазақ әдебиеті» үшін жазылып, әлдебір себеп­тер­
мен жарияланбай қалған бұл очерк менің архивімде тоғыз жыл

жатқан екен. Уақыт қандай жүйрік десеңші! Осы шағын ауыл­дың
бейнесіндегі өзгерістерден-ақ замана желінің қалай ұйытқы­ғанын
жазбай тануға болатындай: совхоз да жоқ, обком да жоқ...
Шаруашылық ұжымы бар. Соны леп, тыныс бар. Алыстағы

ауылға көтерме жол салып, күнара автобус қатынайтын болды.
Теледидар барды.
Адамдарды айтсаңызшы! Күлкіден езу жидырмайтын аға­мыз

та құру дейтін бір дүрбелең дәуірді де шығарып салып, енді баю­
дың көзін таба алмай, сабылып жүр. Ереже Шоланов болса, қазір
осы ауданның әкімі. Жұматайдан хабарым жоқ. Иманбек Көбе­
генов құрдасым бірер жыл рабкооптың бастығы болып, түкірігі

жерге түспей жүр еді, қазір қайтадан «шопыр» болып қалды.
Жер қозғалса қозғалмайтын Қожамұрат бір жолы басшыларға
қатты ашуланып, тракторымен кеңсені итеріп тастаймын деп,
жұмыстан шығып қалып... Қазір қайтадан трактор айдап жүр.

Қарақұмбай қой бағып кетті. Мейрамның әскерден келген баласы
Серік те бір мәшиненің асты-үстіне түсіп жүрген көрінеді.
Осының бәрі – Өмір.

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
бердім деп шақырғанда жете алмап едік: жан-жағын қоршап,
шырша егіп қойған еңселі мешіт осы ауылдың ажарын кіргізіп
тастағандай. Ұзатқан қызынан қалыңмалды мол алған ба, әлде,

зейнетақысы көбейгеннің әсері ме, Мәліктің де қоңторғай
дастарқаны көркейіп қалыпты. Семіз қаз бен қырғауылдың
асулы етінің қасына «Самтрестің» бүйірлі бір шөлмек арағын
қылқитып қойған екен.

Өзің әрі емші, әрі молдасың. Мына соттың төрағасына айтып,
үкіміңді қиямет-қайымнан бұрын шығартып жіберейін бе? –
десем, Мәлік құрдасым:

ақ қой! – деп ырқ-ырқ күледі. – Осы ауылдағы бозбалалар арақ
көрсетсең, құдық қазып беруге дайын.
Біздің ауылдың балалары да сондай еңбекқор болып бара
жатыр деуші еді...

Қаз бен үйрек «Қараойдан» жиырма бес шақырым жердегі
жайылма көлдің үстінде екен. Құмды кешіп, сексеуілді жарып
отырып, күн шығар-шықпаста әзер жеттік. Мәліктің былтыр
ұзатқан қызының күйеуі Қуаныштың әкесі Мүтәлиф осы

«Қызылтамдағы» көлдерді жалға алған көрінеді. Сексеуілді
өртеп жағып, мосыға қаз етін асып қойып, бізді тосып отырған
Мүтәлиф бүкіл Бақанасты жалға алғандай көңілді:

жалғыз ауын құрып едім, жыртып шыдатар емес! – деп апыл-
ғұпыл сөйлейді. Құрдасыңның құдасы кім болады? Сорпаға
жеті рет қайнатқан қабырғаның қатқан басы болмай ма?
Мүтәлиф ондай емес. Қамыс көрпені астына төсеп, оттың

шоғын саған қарай ысырып, қара шәугімнің түбіндегі қоюды
саған құйып, әбден бәйек болады. Көзінің үстіне былтыр
шыққан бармақ басындай меңі үлкейе түсіпті. Егер Несіпбек
Айтовты орта бойлы кісі деп санасаңыз, бұл ортадан жоғары

қашанғы телмірейін. Осы көлдерді жалға алып, ондатр аулауға
шарт жасастым. Күн көріске қолайлы екен, – дейді.

Бұл «Қараойда» елдің көбі ондатр аулайды. Терісін Алматы­
ға апарып өткізсең, бес жүз теңгеден айналады. Келіп қабыл­
даушылар екі жүз теңгеден көтеріп алады.

еді, – дейді Мүтәлиф Көшкінбаев, – енді өзіміз иеміз. Бөтен
адамды бұл аймаққа қия бастырмау келісімшартта көрсетілген
міндетіміз. Ондатрды өзіміз бағып-қағып өсіреміз. Мына екі
бала соның қуырдағына құмар.

Мүтәлифтің сырықтай-сырықтай екі ұлы – Қуаныш пен
Нұржан еңбектің дәмін татып қалған өрімдей жігіттер. Көлдің
жиегіне шағын баспана тұрғызып, ішіне пеш орнатып тастапты.
Енді қара сылағын бастағалы отыр екен. Елтең-селтеңнің бәрін

қойып, жеке кәсіпке білек сыбанып кіріскен екі жастың талабы
тас жаратын түрі бар.

тиын-тебені қосылып, есімізді жиып келе жатырмыз, – дейді
кәсіпкер Мүтәлиф.
Біздің кәсібіміз – қаз-үйрек атып алу екені еске түсіп,
рұқсат қағазымызды Мүтәлифке тапсырып, қамыстың ішіне

сұғындық. Құс атаулы таң бозынан бастап көлден ұшып шығып,
құрғаққа қонып жайылады екен. Төбеңнен өте бергенде атып
үлгеру керек. Белгібай, Мәлік үшеуіміз үш жерден гүрсілдетіп
атқанмен, бір қаздың қанаты қисайған жоқ. Тым биік ұшып

қалып жатыр, – дейді. Онсыз да күздің қара суығынан жаурап
қалған Белгібай екеуіміздің оны атарға оғымыз жоқ...

отыр, – дейді ол суайт. Мына қайыққа мінсеңдер, қамыстың
арасымен сырғып барып, үстінен түсесіңдер.
Шұрық-тесік ескі қайыққа мінуге жүрек дауалар емес.
Қалтылдап келе жатып, аунап кетсе, құдай сақтасын...

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
бойлы, алып денелі... Осындай шведті бірінші көруім, – дейді
әңгімеші қызып кетіп.

мырс етіп. Мүтәлифтің кекесінде шаруасы жоқ, сөзін жалғай
берді:

Мәскеуден бір қапшық кітап, газет-журнал келеді. Соны оқып
жата беруші еді.

күнге сол үйдің бір бөлмесін толтырып тұр. Аяғындағы бәтіңкесі
әлі бес жыл кисе, шыдас берер еді. Осы Жалайырдың шалдары
мені сүйегіне түсірмей қойғаны. Бәтіңкесін кисем деп едім...

Мүтәлиф қосалқы сөзге елең етпей. – Анда-санда күркесіне
соға қалсаң, Жалайырдың шежіресін қолмен қойғандай
таратып беретін, байғұс...

Туғанбайдың үйіне апардық. Мені іздеп келген кісіге берерсің
деп қағаз жазып кетіпті.

бала өре түрегеліп.
Мылтығымызды жүре оқтап, қамыстың арасына сүңгіп-
сүңгіп кеттік. Жер сыз. Әр жерден бадырайған қабанның іздері
денеңді дір еткізеді. Қамысқа сұғына өскен жыңғылдың, қара

барақтың шық басқан бұтақтары жағаңа жармасып, етегіңнен
тартқылайды. Сымпылдап ұшқан үйректер, қаңқылдап хабар
таратқан қараша қаздар анда-санда төбеңе келіп қалғандай-ақ
болады. Гүрс еткізіп атып қаламыз. Құлап жатқан құс жоқ.

мін жоқ, – дейді Мәлік аңшы.
Екі таң, бір кеш «күзетте» тұрып, оқтың бәрін тауысып,
қайтатын болдық. Соқыр үйрек ата алмаған бізді аяды ма,
Мәлік пен Мүтәлиф екі-үш үйітілген құсты қапқа салып берді.

Ауға да бірер сазан ілінген екен. Әйтеуір әйелдің бетіне тура
қарайтындай халге келіп қалдық. Қалғанын өтірікпен жамап-
жасқап жіберуге бұрыннан кәнігі шеберміз.
Алматыға келгелі «Қараой» жаққа қарап кісінейтін болдық.

Кеңседе отырсам да қаңқылдап ұшқан қаздардың дауысы
құлағыма келгендей болады. Күн де суытып барады...

Сол Емекең өмірден озып жатқанда, елге барып, Марат
досымның қасынан табылғанға не жетсін! Барайын десем –
жер шалғай. Баяғы мың жарым шақырымдық ұзын күре жол.
Ұшақпен ұша қояйын десең, баяғы 18 сомның билеті енді

жоқ. «Қазақмысты» басқаруға алған кәріс ағайындардың бүкіл
Жезқазғанды бауырына басып, билеп-төстегені аз болғандай,
Алматыға қатынайтын әуе жолын да «жекешелендіріп» алған:
ұшқысы келген күні ұшады, ұшпаса қояды. Билеттің бағасы

менің бір айлық жалақымнан асып жығылады.
Сонымен, барайын десем – жер шалғай, бармайын десең –
ел қандай!..
Естелікпен өмір сүретін жасқа шынымен-ақ келіп қалға­

нымыз ба, қайдағы-жайдағының бәрі еске түсе береді. Сол
сайлаудың алашапқынымен жүргенімізде, алдымызға Қасым
Қайсенов пен Камал Смайыловты салып, Байқоңыр ауы­
лына жұртшылықпен кездесуге келдік. Аттандап сөйлейтін бір

бол­саң, осы өз ауылыңның өткен-кеткенін неге жазбайсың?
Аттың басындай ағаларыңды неге жазбайсың? Махаббат-
сахабат­ты қоятын кезің болған жоқ па, әдірам калғыр! – деп
шүйлік­кені бар. Айтты – кетті. Ыбырай Жақаевтың кетпені

секілді сол сұрақ менің көкжелкемнен әлі төнеді де тұрады.
Кейде шырт ұйқыдан шошытып оятады. Қаршадайымыздан
қалаға кетіп, елден қол үзіп қалған басымыз, ауылдағы ақсақал-
қарасақалдан сөз үйренеміз, әңгіме естиміз деп, әне барам,

міне бараммен жүргенде, сол абыз қарттар да түгесіліп бітуге
айналыпты. Міне, Емберген ағамыз да аттанып кетті.
Төрт-бес жыл бұрын Көбейсін көкемді, Бекіш жездемді,
сұңғыла Сабыр Момбекұлы қарияны қасыма алып, Бай­қоңыр­

дың оңтүстік-батыс желкесіндегі «Үйтасқа» арнайы бардым.
Жетпіс сегізінші жылы, Зәбида әкемнің зиратына қажет қай­
рақтас іздеп барғанымда, «Үйтас» дегеннің ешқандай қара
тас емес екенін көріп едім. Қақпақтастан қаланған қалмақ

батырының моласы екенін басындағы жұлдызша белгісінен
танығанбыз. Сол «Үйтастың» өзен жақ бойында быжыр­лаған
араб жазуына толы 50-60 жапа тас жатушы еді. Жазу бол­ғанда,
бәлен жылы бәленше туды, өлді деген дерек емес, кәдімгі

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
ұсақ маржандай, мол жазу еді. Кітап беттері жерге шашылып
түскендей. Сол тас жазуларды ширек ғасырдан соң ұзақ
іздедім. «Үйтас» бар, белгілер бар, жазулы жапа тастар жоқ.

Ізім-қайым жоқ.
Сабыр ақсақал:

соған жазулы тастар қаланып кетті деуші еді. Кімнің қорасы
екенін де ұмыттым. Кеңес өкіметі құлағаннан бері талай үй
қалаға көшіп, талай қора бұзылды ғой, – деп сарыуайым айтты.
Сабыр шалдың бізге сойған лағының басы піскенше, талай

кісіге сұрау салдық. Тастағы жазулар таптырмады. Осы әңгімені
Ақселеу Сейдімбекке айтқанымда:

Іздеймін деген кісіге, «Үйтас» орнында тұр. Оның өзен
жақ беті қаптаған қалың тас. Қай төбенің етегінен көргенімді
қайдан білейін...
«Үйтасты» сол иыққа алып, әрі жүрсең, шым-шытырық

дала жолдары андыздап қоя береді.
Осы құба жонда осыдан отыз жыл бұрын ондаған мың киік
баласы өріп жүруші еді. Тұрсын Нұриланы алып қашатын
жылы мамыр айының басында, қара жолдың үстінде балалап

жатқан киікті жарып өте алмай, тоқтап қалғанымыз есімде.
Сол жылдары біздің ағайындар сырттан кісі келіп қалмаса,
мал соя қоймайтын. Киіктің ақбас текелерінің сүйкімді еті –
елдің ырысы еді. Енді киіктің суретін балаларымызға кітаптан

көрсетіп, ертегі айтатын болдық. Ол ертегіңе сенетін бала да
жоқ. Соңғы бір жылдары жол үстінде аңырып тұрған екі лақ
текешікті сусыз жерде шөлдеп өледі ғой деп, мәшинемізге
салып алдық. Бармақтай ғана мүйіздерінің түбінен шып-шып

Дүйсебек Дүйсенбаевтың үйіне апарып бергенімізде, көпті
көрген Дүйсекең:

баудай түсірді. Ірі басты жылқы төзеді екен де, қарақұлақтанып
үлгермеген құлын тұрған жерінде сеспей кататын көрінеді.
Біздің Ұлытау ауданы осындай сұмдықты да көрді-ау.
Ұлытау демекші... Сәбит Мұқанов әкемізден қалған

дәстүрмен, бірді айтып, бірге кете береміз. Әлқисса, әлгі екі
лақты тауып алатын жолы, Ұлытаудың теріскей бетіндегі
«Ащыкөл» деген балшықты суға ем алуға бардық. Әулие-әнбие
көбейген, ем-домды көрінген бұлақтан, таудан-тастан іздеп

кеткен бір заман еді ғой. Рас, әлі де дос алдамаған, жолдас
сатпаған, адам біткен бір мейірбан шақта әлгі Дүйсебек ағамыз,
Мұхтар Бәйменов пен Серікбай Омаров досымыз, аудан
басшысы Серік Тілеубаев «Ащыкөлдің» басына үй тігіп, егін

шаруашылығының бір көк вагонын қойып берді. ЬІдыс-аяқ та,
көрпе-жастық та су жаңа. Айдалаға тоңазытқыш та әкелінді.
Айтайын дегенім – «Ащыкөлдің» беті толған сыңқылдаған
аққу кұс. Қоға-құрақтың арасы – сутышқан. Қырқадан ассаң

болды – мыңғырған киік. Қаратай деген қайнағам екеуіміз
дырылдаған ескі «Москвич» көлігімен топ киікке барып
араласып, суретке түсіреміз. Көзі баданадай жарқыраған киік
баласы қандай сұлу! Түн ортасына қарай маңырап-жамырап

мыңдаған ақбөкен суға құлағанда, жым-жырт түн ертегінің
еліндей күйге көшер еді. Осы өлкеге енді барсаң, емге майын
қуыратын суыр таппай сандаласың. Қойнауы құтқа толған
Ұлытау мен Кішітау, Желдіадыр тандырдай кепкен табиғаттың

музейі тәрізденіп, көңіліңді кұлазытады. Бір ғажабы, калай
қарай жүрсең де, қаптаған зираттарға, қараусыз қалған
молаларға жолыға бересің. Бір қырқаға шыға келгеніңде,
мұржасы сорайған Карсақбай мыс зауыты, оның іргесіндегі

құлаған үйлер, қалқайған қабырғалар көзіңе шалынады. Кеше
ғана соғыс жүріп өткен өңір тәрізді сұрықсыз сурет көңіліңе
қаяу салады. Елестен қашқан кісідей, тезірек жолға түсіп,
ауылыңа жеткенше асығасың...

Көтерме жол «Жыңғылдыөзектен» өтіп, біздің «Қоскөлге»
жете бере таусылады да, қара жолдың сорабы екі айырылып,
бірі – зиратқа бұрылады, бірі – ауылға кіреді. Зиратқа баруға
қанша асыққанмен, ауылды аттап кетуге болмайды. «Итсіз

ауыл – қорымдағы» аналарым, әкелерім, бауырларым жаққа
қарап, жүрек сыздағанмен, дәстүрге бағып, ауылға кіресің.
Біздің түсетініміз – Елубайдың үйі. «Жыңғылдыөзектің»

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
балығын аулап, ыстап, қалаға өткізіп жүрген кәдімгі Елубай
ғой. Келініміз Ардақ екеуі тапса, тоқты сояды. Таппаса... Әй,
таппаған күні жоқ-ау. Үйелмелі-сүйелмелі төрт қыз өсіріп

деп қуантып қояды, – деп әзілдейді. Екі үлкені – Айсұлу мен
Күнсұлу апасының қыс киесің деп әкелген жылы киімдерін
киіп алып, пысынағанына карамай, шарайнаның алдында
көлбеңдейді. Жетінші сынып оқып жүргенімде ағам Жұмағали

маған да костюм- шалбар, табаны падош туфли, тор көз көк
ала жібек көйлек әкеліп, мектепке барар кезге шыдамым
жетпей, мұздай киініп алып, Ембергеннің үйінің тұсынан бұзау
қайырғаным есімде...

Елубай мен Ардақтың күрең бауырсағы пісіп, самаурыны
божылдағанша:

бұлжымайтын дәстүр. Соятын тоқты-торымның бар-жоғын
түгендейді, отын-суды тексереді. Кешке электр шамының
сөніп қалмауын қадағалап, оған бір шөлмегін жөнелтеді.
Сонсоң барып шайға отырады. Еттің наны салынды-ау деген

кезде бұрын ауылкеңес болған құдамыз Доскен де босағадан
аттай береді. Басқа ешкімді біз де іздемейміз. Тұрсын отарда
болар. Нұрила жеңгей терезесін бүркеп алып, үйінде жатады.
Жортуылға күн қызуы басылған соң, кешкілік қана шығады.

Жылқы отарын басқарған, кісілігі мол Жандарбек ағамыз
біздің шаңымыз қыр басынан көрінгеннен-ақ Елубайдың
үйін бетке алушы еді. Ол кісі бір-ақ күнде о дүниелік болып
кете барды. Іскендір ағамыз да, Мүгір ағамыз бен Мейрам

ағамыз да әлдеқашан аттанып кеткен. Біздің қатарымыздан
ауылда қалған Иманбек пен Алпыс мен келді деп естісімен, «аң
қарауға» жөнеледі. Артық кісі күтіп неғылсын...
Айтпақшы, сол шалдардың көзін көрген, тәрбиесін алған

Құлжанбай деген ініміз Сапармен ілесе келіп, отын жарып,
мал сойып, шаруаны үйіре жөнелетіні бар. Ішің жылып
қалады. Осындай бір тәуір балалар Әпек ағамыздың үйінде де
бар. Аттары да қызық: Тәуекел, Келсеңкел, Алыпкел, Ұмтыл,

Вперед. Тәуекел бізбен қатар. Впередті де қатар-құрбысы
«Пеке» дейтін болыпты. Әпекеңнін балалары сабаққа онша
алғыр бола қоймапты. Жазда, оқуға түсу науқаны басталған

шақта, Әпек те бір баласын жетектеп, қалаға жүрейін деп тұрса,
ауылдастары:

қажапты.
Сонда Әпек:

Сол баласы Тәуекел ақыры институт бітіріп, біраз жыл
осындағы мектептің де директоры болды.
... Елубайдың үйінде қона жатып, зиратқа шұбырып
барып, әке-шеше, ағайын-туысқа аят бағыштап, мауқымыз

басылған соң, жайлау іздей бастаймыз. Қоскөлдің басындағы
әйелдер жалқаулыққа үйренген. Бір үй бие байламайды.
Сиыр сауатындардың өзі аз. Мейрам көкемнің үйіндегі Жібек
жеңгеміз қысы-жазы ашымал ұстаушы еді, енді, міне, Мекең

де, Жікең де бұл пәниде жоқ. Жалғыз інгенін сауып отыратын
Ахат ағаға сәлем беріп, шұбатын қотарып кетуші едік, ол үй де
Жезқазғанға қоныс аударғалы неше жыл болды. Обалы нешік,
кұмның іші толған жеке шаруалар. Қайсысының қай өзекті

сағалап отырғанын кісі біліп болмайды. Кешегі мұғалімдер,
кешегі дәрігерлер, кешегі шопыр-тракторшылар бес-он қойын
айдап, малшы боп кеткен. Бәрінің байығысы келеді. Алла
соларға оң көзбен қараса екен, тоқтысы егіз туса екен деп

тілейсің. Байып жатқандары да жоқ емес. Соның бірі – менің
туған жиенім Қуанышбай Досжанов. Апам Қалия қайратты,
қажырлы, көргенді кісі еді. Ақбоз үйді қосарлап тігіп, үйірлеп
бие байлап, күмпілдетіп саба пісіп, мейман келсе екен деп

елеңдеп отыратын. Ол жылдары Көбейсін, Шымболат, Мұхтар
бәріміз сол ауылдан жиі табылушы едік. Апам түйе қарап
кеткеннен бері, жиеніміз жөн таба алмай қалды. Қойдың саны
мыңнан асып, мінетін көлігі көбейген сайын Қуанжан дәулетін

айтып мақтанатын, жер-көкке сыймайтын болды. Бұрын менің
«Жезкеме» деген өлеңімді әнмен айтып қарсы алушы еді, қазір
сөзінен жаңылысатынды шығарыпты. Жаңа кітаптарымды
да оқымайтын тәрізді. Содан ба екен, мен де ол ауылға ат ізін

салмай жүрмін.
Ең шырайлы ауыл – «Ұзынсордағы» Ғалымның ауылы.
Жандарбек көкемнің түтінін түтетіп отырған Мәруа жеңгеміз

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
аударып-төңкеріліп әзер жүрсе де, ұлдарын шаруаға жегіп
қойған. Кешегі мың жылқының жұрнағы әлі де берекелі. Табыс
та бар, мақсат та мол. Жасы қырыққа келгенде Нұрперзент

атты ұл сүйген Ғалым ініміз соңғы жылдары көшелі кісілік
тауып келеді. Барсаң, құлын сойып қарсы алады. Биенің сүтіне
шомылдырады. Қысқы соғымыңа да ен салдырып жібереді.

алшаң-алшаң басасың. Талтайып тұрасың. Шалқайып жатасың.
Аяулы ағаларыңның, жайдары жеңгелеріңнің сиреп қалғанына
жүдеген көңіліңнің наласы сәл де болса сейіліп, көрген күніңе,
кешкен ғұмырыңа шүкіршілік етесің. Мәруа секілді ескінің

Жезқазғанның ресторанында тойлаймын. Ат шаптырамын.
Алматы деген мына тұрған жер емес пе, келін екеуің қалайда
келетін болыңдар! – дейді Мәруа мерейленіп. Келмей
қайтушы едік. Жалғыз Мәруа емес, қалада отырып-ақ үйткен

қойдың жамбасын алдыңа тартатын Айман, Әтір, Күлмәрия,
Жібек, Кеңгірбайдың Күләші секілді балбармақ жеңгелерің,
Фатима, Балгүл, ІІІынар, Бәйкеңнің Күләні секілді ыспадияр
келіндерің сол баяғы ескі ауылдың сарқытындай болып,

көзіңе оттай басылып жатса, елге қарай құстай ұшарсың! Туған
жермен қатынаспай қалған азғантай айларда жаның жабырқап,
бір жақсыңды жоғалтқандай, бір қызығың кем болғандай,
елегізу күй кешесің. Хабар күтесің. Жақсы хабар келсе екен деп

тәңірден тілейсің.
Емберген қарттың қырқы да таянып қалды.
Барайын десем – жер шалғай, Бармайын десең – ел қандай!..

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
оқып, қатты мақтады,– деп бастығымыз Сағат Әшімбаев
қуанып келді.

желпініп қояды.
Ақындар айтысы өтерде бір, өткен соң бір ЦК-ға шақырып
алып, әкеме танытып жіберетін қаһарлы хатшы жазған-
сызғанымды мақтап жатыр дегенге онша иланыңқырамай жүр

едім, наурыз мерекесіне байланысты теледидардан сөй­леген
сөзінде менің «Ұлытауға бардың ба» деген өлеңімнен үзінді
оқып, шынымен-ақ төбемді көкке тигізді.
Бір сенбі күні Өзекең Сағат Әшімбаев екеуімізді шақы­

рып алып, ұлттық рух, дәстүр мен салт, тіл мен әдебиет жө­
нінде ұзақ кеңес құрды. Әртүрлі жиындарда, басқосуларда
құ­лақты жауыр еткен қысыр кеңес емес, елдің, ұрпақтың қа­
мын жеп, болашағын болжаған кемел ойлар, көреген пікір­лер

ортаға түсті. Қасаңдау, қатаңдау көрінетін хатшы осы жолы
алысты аңғаратын ақылгөй аға кейпінде ашылып сөйледі.
Арқалықтағы мәдениет үйінің қабырғаларын өз қолымен бояп

өз топырағымыздан екенін танып, іш тарта түстік. Айтқан
ақылы да, жүктеген тапсырмалары да партия қайраткерлерінің
әдеттегі нұсқауларынан гөрі қанаттас, пікірлес кісінің қамқор
пейілі іспетті еді. Түс әлеті болғанда:

хатшыға үйлеріңнен шай бермейсіндер ме? Ал, қайсыларыңның
үйіңнен түстік ішеміз?
Сағат екеуіміз басымызды ала қаштық. Біздің түсінігі­мізде
хатшыға үй көрсету үшін шабылып дайындалу керек. Аста-

төк дастарқан жайылу керек қой. Сағат Медеуге барар жолда
бой көтерген бір әдемі үйге қызығып жүргенін, ол үйдің көше
жақ бетіндегі қабырғасында тұлпар бейнесі ойып қашал­
ғанын сөз етіп, сондай бір оңаша үйде ғұмыр кешуден артық

бақыт болмайтынын айтып, қиялдың қанатына ілесіп кетті.
Оның қиялының келісті болғаны соншалық, үшеуіміз Ор­
талық Комитеттен жедел шығып, әлгі Сағат айтқан әсем үйді
көруге бардық. Әрине, осы күнгі байшыкештердің салтанатты

сарайларының көлеңкесі іспетті сол үйге қарап тұрып, талай
қияли әңгіме айттық.

Өзімнің маңайымдағы адамдарға орынды-орынсыз көп
айтылатын қалжыңдарымның бірін хатшыға осылай «өткізіп»
алған соң, оны жиілете бастағанымнан шошынған Сағат
марқұмның бірде «соңғы шара» қолданғаны есімде қалыпты.

Әріптесіміз Төлеубай Қаймолдиновтың бір баласы үйленіп,
тойы «Қазақстан» қонақ үйінің астындағы қызыл залда өтті.
Мен тойдың орта кезіне дейін қатысып, одан соң Өзбекәлі
Жәнібековпен бірге сапарға аттанып кетуім керек еді. Мені

сіндей әзілдескенді қойсын. Осының қалжыңдарынан менің
зәрем ұшады,– дегені бар. Дос пейілмен айтылған бұл кеңесті
ескеруге ант- су іштім де, сол сәтінде-ақ ол уәдемді ұмытып
кеттім. Өз-ағаның өзімсініп, іштартқан бір ауыз сөзі менің ол

кісіден қатер тоспауыма себеп болып жүр еді. Сенбі күнгі бір
оңаша әңгімеден соң:

деді. Орталық Комитеттің терезесінен көрініп тұрған өз кең­
семе жаяу барып үйренген маған көліктің қажеті не?

Мен «Волганың» алдыңғы орындығына отырдым. Хатшы­
ның шофері мені Тимирязев кешесінің Желтоқсанмен қиы­
лысында түсіріп кеткісі келгенін аңғарған Өзекең:

Жүйіткіген машина зыр етіп жоғары көтерілді. Есіктің
алдында жүрген екі-үш орыстан басқа ешкім көзге шалын­­бады.

Мәшинеден түсе беріп, көз қиығымды салсам, не жүзінде,
не жанарында күлкінің ізі жоқ.
Осы сәтті кейін сан рет көз алдымнан өткіздім. Бұл не

көңілден шыққан қандай әдемі қалжың: қатардағы қаратабан
журналисті Орталық Комитеттің хатшысы жұмысына әкеліп
тастап жатыр!
Тағы бір жолы кабинетіне шақырып алып, Ұлытау өңірін­

дегі тарихи – мәдени ескерткіштер туралы әңгіме айта бастады
да, кілт сөзін доғарып:

қаламым жоқ еді деп, шыныңды айтпаймысың! Мә, мына
қаламды ал.
Қызыл сиялы қаламмен жазылған сол деректер менде
әлі сақтаулы тұр. Арқадағы көне дәуір жәдігерлері туралы

соншалық білгірлікпен айтылған әңгіме тарих докторының,
архитектура докторының тұтас академиялық дәрісі тәрізді: қай
ескерткіш қай дәуірдің мұрасы, қай ескерткіш қай кеңшардың
аумағында тұр, оның өлшемдері қандай? Өзекең осындай көп

күні Жезқазғанның самолетіне шық. Бірге барып қайтамыз, –
деді сөз соңында.

Айтқан күні айтқан жерінен табылдық. Кешігіп ұша­тын
ұшақтың ішінде дағдарып көп отырдық. Сөйтсек, Өзекең
Саяси Бюроның мәжілісінде кідіріп қалған екен. Әлден уақыт­
та аспанға көтерілдік. Өзекең алдыңғы қатарда, облыс басшы­

ларымен бірге, біз – соңғы салондамыз.
Хатшының көмекшісі Сансызбайға:

Айта алмаймын! – деп басын ала қашады. Ал мен хабарымды
білдіруім керек. Түскен соң қайда барамыз? Қай жаққа, қашан
жүреміз?
Сансызбайдың септігі тимеген соң, алдыңғы салонға өзім

қалды.
Жезқазғанға жеткен соң, ағайын – туысымыздың үйіне
қонып, таңертең хатшы түскен резиденцияға келсем, Өзекең
орналасқан бөлменің есігі шалқасынан ашық. Обкомның

идеология жөніндегі хатшысы Сырым Сапарғалиев ортада
кінәлі баладай түрегеп тұр. Жәнібековтың өзі көрінбесе де,
ашулы дауысы естіледі. Кешегі қаһары басылмаған тәрізді,
Сырымды жерден алып, жерге салып жатыр. Сыртта облыстың

әртүрлі деңгейдегі басшылары жол жүруге әзірленіп тұрғанын
көргенбіз. Бір тобы Ұлытау жағына, екінші тобы Жетіқоңыр –
Сарысу бойына аттанбақ. Біздің қай топқа қосылатынымызды
ешкім білмейді. Қаһарлы хатшының дауылы бір толас тапқан

Сырғанақтастағы балбал тастарды киноға түсір! – деді
әмірлі дауыспен.

кесенелерін аралап қайтам. Телестудиядан машина аласың да,
қазір жүріп кетесің.

Сіздің әміріңізбен келдім. Сізбен бірге жүрсем, шаруам да
оңға басып, тапсырмам да ойдағыдай орындалады. Өз бетім­
ше кетсем, мені Ұлытаудың басшылары көзіне де ілмес.
Қасымдағы орыстар аштан өлер!

Туыстарыңа келіп түнімен сілтеген шығарсың? – деп жүзін
жылытты. Дауысында да зіл азайыпты.

Мен кеспені тауысқанша ол барлық жоспарды өзгертті.
Сөзге тоқтады. Алашахан, Жошыханды қойып, Арғанатыға
бізді өзі бастап баратын болды Көп кешікпей, шұбатылған көп
көлік­пен Ұлытауға қарай жолға шықтық. Облыстық телестудия­

ның ескі көлігіне асай – мүсейімізді тиеп, соңдарынан ілес­кен
біз кейін қалып қойдық. Орталық Комитеттің хатшысы мен
облыс шенеуніктері мінген жүрдек «Волгалар» лезде көзден
таса болды...

Сәтбаев қаласына таяу қырқаның басында бәрі иіріліп тұр
екен.

тайға мінгендей тепеңдеп келе жатырмын.
Өзекең қарқылдап күліп жіберді:

қайда?
Мынаған біреуі дұрыс машинасын түсіп берсін!
Облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, ертеде
өзіме ұстаздық еткен журналист ағам Сағындық Қожамсейітов

бұл топта жоқ екен. Сөйтсек Өзекең мемлекет қарауына алған
тарихи – мәдени ескерткіштер тізімін сұрапты да, ол тізі­м­нің
жалғыз данасы Сағындықтың үйінде ғана бар болып, соны
тауып алып келуге Сәкең кері оралған көрінеді. Ол кел­генше

Рудник кенішіндегі тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру
шеберханасын көрейін десе, ол шеберхананың қайда екенін
облыс басшыларының бір де бірі білмейтін болып шықты.
Білетін жалғыз Қожамсейітов тізімді іздеп, Жезқазғанға қай­

тып кеткен. Әлгінде ғана жадырап, менің көлігімді ауысты­рып
берген Өзекең қайтадан қабағын қарс жауып алып, қаһарланып
кетті. Дауыл да тұрды, найзағай ойнап, күн күркіреді. Неше

түрлі ызғарлы сөздер аспаннан бұршақтай жауды. Екі иіні
түсіп кеткен обком хатшысына қарасаң, өзің де жылағың ке­
леді. Арқаның төсіне тарих өзі орнатып қойған ескерткіш­терді
қалпына келтіретін жалғыз шеберхананың қайда екенін біл­меу

деген не сұмдық?! Мәдени жәдігерге деген көзқарасың мынау
болса, облыстың идеология жұмысы су түбіне кеткен екен ғой.
Әй, сенің өзің...
Өлдік дегенде Қожамсейітов те келіп жетті – ау...

Жолға шықтық. Шұбаған шенеуніктерді Ұлытаудың күре
жолына салып жіберіп, өзі ауаткомның «Уазигіне» ауысып
мініп, қасына мені алды да Жездінің іргесіндегі «Аяққа­мыр»
кешеніне бұрылды. Тоғыз ғасыр құламай тұрған кесене­

нің тарихын біраз сөз етті. Осындай ескерткіштерді қалпына
келтіретін шеберхананың есігінен бас сұқпаған шенеуніктерге
неге ренжігенін айтып, аса қатқыл сөздерінің соңын жуып-
шайғандай рай танытты.

«Аяққамырдан» өзен жағалап барып, талдың арасымен арғы
бетке өтіп күре жолға төтелей қосылатын ескі сүрлеу бар екен.
Өзеннен өте бергенде екі аяқты мотоциклге бала мінгестірген
біреу көлденеңдей берді.

Қабекең бір тайыншасын жоғалтып, соны тал мен шидің
арасын қағып іздеп жүр екен. Өзекеңмен таныстырып тұр­
сам, жоғалған тайыншасының ен – таңбасын, түсін айтып,
Алматыдан келген кісілерден:

шаруасын түгендейді.
Былай шыққан соң Өзекең:

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Ол түгілі, Әшімбаев екеуіміздің сізді шақыруға шамамыз
келмей жүр. Одан да, машинаның алдында отырсыз ғой, әлгі
тайыншасы түскірді қарай отырыңыз. Оң құлағында ойық

таңбасы бар деген жоқ па. Үрпісінде пішпеден қалған ақ
қылшық бар дейді.

Шұбырған шенеуніктерге
қайта қосылып,
Кенесары
қарауылының тұсында сусын ішкен соң, Ұлытаудан әрі асып

кеттік. Арғанаты тауларына сұғына бере, жер ауырлады. Сай
сала, ойпаңның бәрі – саз. Саздың бәрі – бауырмал. Жібергісі
жоқ. Сондай бір иірілген тұста Өзекең шұғыл шешім қабыл­
дап, шенеуніктің бәрі осы жерде тосатын болды. Ауатком­

ның уазигімен Өзекең, мен, кинооператор және ауданның
орынбасар бастығы төртеуіміз «Сырғанақтасқа» жүріп кеттік.
Езілген ескі жолмен ұзақ ырғаңдадық. Шөлдедік. Маши­
наның Өзекең отырған алдыңғы орындығының арқалы­

ғында біраз шампанның басы ағараңдап, мені алаңдата береді.
Орынбасардың аяғының астындағы қағаз қорапта да бірдеңе
бар секілді,

Таңдай жібітіп алмасақ, шөл қинайтын түрі бар, – дей­мін
екіұштылау ұсынысымды желке тұсынан қылтитып.

Сыйпалақтап іздесек, шынында бұл көліктің ішінде адал
ыдыс жоқ екен. Соның бәрін бұл кісі қайдан біледі?
Енді өлдік-ау дегенде «Сырғанақтасқа» да жеттік. Қыр­дың
басынан біреу құйрығымен төмен сырғанағандай, соның ізі

тасқа айналған. Жалтырап жатыр. Балбал тастың біреуі ғана
қалыпты.

Өзекең. Әркім тасып кеткен ғой. Өз тарихымызды өзіміз тонап
жатырмыз. Мәдениеттегі дүмшелер – ең қатерлі жау.
Күйінген, ызаланған Өзбекәлі ағаның шарасыз қалпы әлі
күнге көз алдымда. Қазақстан мәдениетін басқарған азамат­

тардың арасында Темірбек Жүргенов пен Ілияс Омаровтың
даңқы мен дақпырты басылмай келе жатыр. Олардан кейін
алашқа атағы жайылып, ұлттық деңгейдегі көсемге айналған
тұлға осы Өзбекәлі Жәнібеков қана. Әйтпесе, мәдениет

де қалып жатыр. Келеді-кетеді. Тындырғаны шамалы. Ұлттық
масштабта мазаланып, халық тағдырының қамын жеп, ой
кешпесе, осы бір сықырлаған ескі машинамен саз кеше оты­
рып, сай жағалап Арғанатыға келіп, ашық аспан астындағы

музей жасау туралы қиялын бізге баяндар ма еді. Қайран
асыл ағаның қанша аяулы арманы өзімен бірге өшіп кетті!
Хатшының да шарасы шектеулі екенін көзімізбен көрдік.
«Сырғанақтастан» кештетіп кері оралсақ, сайда иіріліп

қалған шенеуніктер бір жотаға шығып алыпты. Өздерін әбден
маса талап тастапты. Бұлардың қоржынында дәм жағы мен
тостаған жағы мол екен де, күллі сұйық біздің көлікте кеткен
көрінеді. Көрген күндері күн емес.

Бұлардың тостағандары қаңсып қалыпты ғой.
Жусан исі бұрқыраған қырдың басында жұлдызды ша­рапты
шалқалап тартатын кезде менің Сағындық ағамнан ши шықты:

сұранып кету керек, –Өзағаң бір-ақ кесті. Әзілі ме, шыны
ма – белгісіз. Облатком төрағасының орынбасары қызметіне
енді ғана ілінген Сағындық ағай бір тостақ коньякты қина­лып
әрең ішті. – Қожамсейітовке тағы құйыңдар, – деді Өзекең.

Денсаулығы жаман емес көрінеді!
Сәкеңнің түрі бұзылып кетті. Өмірі ащы татпаған адамға
екінші тостақ азаптың ең ауыры болып көрінсе керек.
Орталық комитеттің хатшысы бұйырып тұрған соң, ішпей көр!

ішірткісін,– деп Өзекең жұмсақ жымиды.
Туған жерімнің төсінде, Өзағаңның рұқсатын алып тұрған
соң, танымайтын ас емес, тайынатын не бар...
Ұлытауға таянғанда бір жол оңға айырылады да, Амангелді

кеңшарының орталығы Сарлық ауылына алып келеді. Бұл –
Баубек Бұлқышевтың, Камал Смайыловтың атамекені. Сол
ауылдағы рабкооптың бастығы – менің жалғыз бажам Қази

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
Айтжанов. Жайшылықта менің келген-кеткенімді мерекеге
айналдыратын Қазекең, хатшыны ертіп, үйіне түсе қалсам,
түйе соятын шығар.

адамдар.
Бұл пәтуәні естіп тұрған обком хатшысы Сырым Сапарға­
лиев өзге шенеуніктерді ертіп облыс орталығына қайта
беруге рұқсат сұрады. Ертең облыстық партия конферен­

циясы. Қазақша айтқанда, сайлау! Өзекең Сырымды босатты.
Жүйт­кіген машиналар жолдың айрығына да келіп қалдық.
Батар күннің астында екі «Уаз» тұр. Тани кеттім. Амангелді
кеңшарының екі бастығы. Директоры – Жақыпбек, парткомы

басы мен бірер жілігі көзге шалынады. Хатшыға жол үстінде
дәм татқызып жібермекші ғой.

шалқиып жатамыз, – дейді әңгіме ауанын тез аңғарған Өзекең
маған белгі беріп.

безек қағады.
Сөз соңы сұйылған соң, «Уаздың» капотын қоршауға ал­дық.
Құдайдың өзі үлкен хатшыны айдап алып келіп тұрғанда, ауыл­
ға жоламай, айдаладан аттандырғалы тұрған екі бауырымды

қойдың ішек-қарнын ұнатып жейтін еді. Сирағы қайда?
Өзекеңнің нені ұнатып жейтінін мен қайдан білуші едім.
Әйтеуір, ойдан шықпаған ауыл басшыларын мұқатып кеткім
келіп, айтқан әңгімем ғой.

Ауылдың екі басшысы жердің жарығы болса кіріп кетуге
әзір сияқты. Бірақ Өзбекәлі Жәнібековті Сарлыққа қарай қия
бастырар емес. Ауылдың шекарасын жанқиярлықпен қорғап
бақты. Күн де ұясына қона бергенде біз Ұлытауға қарай жүріп

таптың?
Ертесіне Өзекең облыстық партия конференциясына
қатыспақшы болды да, біз Алматыға аттанып кеттік.
Түп-түзу жолдар, сықиған сапарлар есте қалмайды. Кісінің

ұмытпайтыны – оқыс оқиғалар, қиғаш айтылған сөздер.
Өзбекәлі Жәнібеков Жоғарғы Кеңестің депутаттығына
Батыс Қазақстан облысынан кандидат болып ұсынылып,
сайлау­шылармен кездесуге барды. Мені де ерте жүрді. Мәде­

ниет министрі Ахметова, Оқу министрі Шаяхметов, денсаулық
министрі Ізмұхамбетов бірге барды.
Жолға шықпас бұрын, әдеттегідей, Жәнібековтің жеке
«дәрісін» тыңдап, әжептәуір әзірліктен өткем. Әсіресе, Орда,

Сайқын туралы деректерім мол. Барамын да, киноға түсіре
беремін...
Оралдан тікұшақпен ұшып шығып, күн бата Ордаға келіп
қондық. Қарсы алушылар қонақтарды бөліп әкетіп жатыр.

біреу жеңімнен жұлқып. Ауылдық кеңестің төрағасы екен.
Мені қасымдағы екі орысыммен бірге әй-шайға қаратпай ала
жөнелді. Ауласы әжептәуір бір қазақы үйге алып келді. Осыдан
кейін әлгі төрағаны көргеніміз жоқ. Ақиқатты айтар болсақ,

арада он бес жыл өтсе де, әлі күнге көрген емеспін. Бізді әкеліп
үйіне түсірді де, жоғалды. Аман болса, жарар еді...
Үйде шал бар екен, келін бар екен. Кемпір Орынборға ма,
Саратовқа ма, әйтеуір Ресейдің бір қаласына сауда мәселе­

сімен сапарлап кетіпті. Жерге жайылған жүдеу дастарқаннан
шай іштік. Ет алдымызға келгенде, қасымдағы екі әріптесім­
нен қысылып, қорланып қалдым: қыстан қалған сиыр­дың
қақпыш етінен жайсыз иіс шығып тұр екен. Келін мойнынан

қысып ұстап әкелген қисық арақ та жексұрын болып көрінді...
Таңертең аулаға шықсақ, шал мал жайлап жүр екен.

қой қорасына ертіп апарды. Шынында да, құйрығы теңкиген
біраз қойдың шаруасы бізден тәуір ме дедім.
Жәнібеков орналасқан қонақүйді тез тауып алдым.
Министрлер есік алдында қыдырыстап жүр екен. Ішке кірсем,

ішші.
Кеспені ішіп болғанша, кешеден көрген жайларды баян
еттім. Хабарсыз кеткен төраға, қақпыш ет, құйрығы төңкерілген
семіз қойлар...

Өзекең ауданның бірінші хатшысы Бірманов дегенді
шақырып алып, сыбағасын мол ғып беріп жіберді. Тысқа
шықсақ, күн дауылдатып тұр екен. Кинооператорды ертіп
алып, Ордадағы тарихи ескерткіштерді түсіруге өзі кірісіп кетті.

лейді. Жақындап, бірдеңе демекші болған мәдениет министрін
қаңғытып жіберді. Маңына кісі жуып болар емес, Кешеден
бері хатшыға еркін сөйлеп, қалжың айтып жүрген Шайсұлтан
Шаяхметов те шай ішуге кетті. Бір пәленің менен шыққанын

теріс айналдым.
Тарихқа тұнып тұрған Ордада Өзбекәлі Жәнібековтың
тікелей басшылығымен түсірілген осы телехабар «Қазақстан»
телеарнасының қорында әлі күнге сақтаулы болса керек...

Оралға қайтып келген соң, обкомның бірінші хатшысы
Нәжімеден Есқалиев берген үлкен қонағасыда да қабағы
ашылмады.

«Жайсыз үйде қонғанымызды неменесіне айта қойдым екен»
деп әлі күнге дейін өкінемін. Болар іс болды...

Өзекеңді соңғы рет Әуезов театрының сахнасында көрдім.
Мырзатай аға Жолдасбековтың 60 жылдығында сөз сөй­
леді. Таяққа сүйеніп, ентігіп, әрең тұр еді. Ер арыса – аруақ.
Сырқаттың әбден жеңген шағы екен. Үзеңгілес інісіне пейілін

білдіруге барған ағаның жүдеу кейпін көріп, өткен-кеткен ойға
түсіп, мен де мүжіліп қалдым.

Қамшының сабындай қысқа ғұмыр таусыншақ күнге келіп
қалған екен-ау.
Биылғы көктемге салым Түркістаннан академик Рахманқұл
Бердібаев ағамыз телефон шалды:

басына тәу етіп, Өзекеңе құран бағыштадым. Өзекеңді ұмытсақ,
кім болғанымыз?

Жұмыс бабында ұрысса, көңіліңе алып жүрме. Биыл Өзбек­
әлінің туғанына 75 жыл толады. Басқасын былай қойғанда,
айтыстың аяғынан тұрып кетуіне де аз үлес қосқан жоқ қой.
Сол ағаңа арнап бір айтыс өткіз, қарағым!

жетті ғой. Өзбекәліні ұмытпа! Ұмытылатын кісі емес қой...
Телефон дың-дың, дың-дың деп тұр екен. Менің басым да
дың-дың.
Өзім демеушілікке тартып, әбден мазасын алып бітірген

Амангелді Ермегияев пен Өмірзақ Сәрсеновтың алдына барып
тағы бір рет жүгінуге тура келеді.
Өзбекәлі Жәнібеков ұмытылатын кісі емес қой!

Келер жылдың 3-қаңтар күні Алматыға қайтып келсем,
елімізде талай оқиғалар болып үлгеріпті. Алаңдағы ереуілдің
белортасында
жүрген

үлкен
балам
түгілі,
желтоқсан

көтерілісінің хабарын жиырма күн кешігіп естіген мені де
ұлтшылдардың тізіміне қосып, тергеуге алды. Өзімнен ештеңе
шықпайтынын сезген соң менен Сағат Әшімбаев туралы
«компромат» алуға тырысты. «С.Әшімбаевтың осылай деуі

мүмкін бе, осылай істеуі мүмкін бе?» деген қияли сұрақтарын
қадап сұрайды. Желтоқсан көтерілісінің эпицентріндегі кеңсе­
міздің терезесінен бүкіл айуандықты көзімен көріп отыр­ған
қазақтың арман-аңсары десе басын бәйгеге ойланбай тігетін

Сағат Әшімбаевтан шынында бәрін күтуге болатын еді. Ол
ұлттың мүддесі үшін отқа түсіп кетуден тайынбайтын бір
пәруана көбелек еді ғой. (Осы жерде өзім үнемі таңқалаты­н бір
жайды айта кеткім келеді. Желтоқсан көтерілісі кезінде көзге

түсіп қалып, жаза тартқан кейбір қандастарымыз жайшылықта
желтоқсанның батырымыз кеудесін соғады да, іле-шала
жазықсыз жапа шегіп едім деп, ақталғысы келіп, ізденіп жүреді.
Қисын қайда? Екінің бірі емес пе?!). Қазақтың қарадомалақ

балаларының итке таланғанын көзімен көрген Сағат Әшімбаев
бұғып қалмайтын ерлердің сойынан еді ғой!
Біз студент болған 1968-1972 жылдары Алматының жоғары
оқу орындарында, әсіресе, КазПИ мен КазГУ-дің мехматында

әдеби басқосулар жиі өтетін де, сондай жиындарда суыры­
лып шығып өлең оқитын Кеңшілік, Жарасқандармен жағала­
сып мінбеге көтеріліп, алқынып сөйлеп тұратын студент
Сағат мен қатарлылардың көбінің есінде қалған болуы керек.

Екпіндеп, ексімдеп сөйлейтін. Уысында умаждалып тұратын
қара кепеші де жадымда. 1982 жылы Алматы жоғары партия
мектебінің журналистика бөлімін үздік бітіріп, жыл соңында
Қазақ теледидарының Жастар хабарлары бас редакциясына

бас редактор болып келдім. Жастарға арналған «Жүректен
қозғайық» деген жаңа телехабарды басқаруға лайықты ойы
ұшқыр, тілі шешен жүргізуші іздей бастағанда, менің есіме
баяғы екпіндеп сөйлейтін Сағат орала кетті. Іздестірсек,

авторлық қоғамды (ВААП) басқарып отыр екен. Қазіргі «Хабар»
агенттігі орналасқан, салпыншақты ғимараттың ең үстіңгі
қабатының оң жақ бұрышындағы шеткі кабинетте Сағатпен
бірге «Жүректен қозғайықтың» неше түрлі жобасын талқылап,

Жүрсін Ерман А л ыста н және ж а қ ынна н
талай кешті бірге өткіздік. Ақылдасуға да, кейін хабарды
өткізуге де Лұқпан Сыдықов, Әбдімәлік Нысанбаев, Бақтажар
Мекішев, Күләш Ақжолтаева секілді біраз ойлы азаматтар

белсене қатысты. Ауылшаруашылығы және зооветинсти­
тутта өткен сол жастар хабары өз кезінде елге кеңінен таны­мал
болды. Ұлт мүддесі, қазақ жастарының мұрат-мақсаты туралы
озық ойлар, батыл пайымдаулар ортаға түсті. Соның бәріне

қозғау салатын тележүргізуші Сағат Әшімбаев та лезде танымал
болып шыға келді.
Телерадиокомитет төрағасының орынбасарының босаған
орынына кім келеді деп бал ашып жүргенімізде, аяқ астынан,

ешкім ойламаған жерден Сағат Әшімбаев сол қызметке
келе қалды. Жоғарыдағы көсемдер Сағатты әкеліп ұжымға
таныстырып, орындығына отырғызып кеткен соң, түстен
кейін жаңа бастығымыз менің кабинетіме кіріп келді. Мен

әдеби-драмалық хабарлар Бас редакциясын басқарушы едім.
Оңашада қуанышымызды бөлісіп болған соң:

шілігім сылтау болды. Ал тележүргізуші болуыма себеп болған
сенсің. Енді тізе қосып, бірге жұмыс істейік. Өзің білесің, мен
теледидардың ішкі құпияларынан бейхабар адаммын. Жұ­
мысты неден бастауым керек? – деп Сәкең сұрақты төтесі­нен

қойды.
Ол жылдары Қазақ теледидарының директоры – көп
жыл телерадио саласында қызмет істеген, қулығына құрық
бойламайтын жөйіт Изя Эйнехович Фидель деген кісі.

Қазақша хабарлардың жалпы көлемі 30-35 пайыздан аспай­
ды. Асырмайды. Әр редакцияны басқаратын Сәңгерей Тәжі­
ғұлов, Кеңес Дүйсекеев, Қажы Қорғанов, тағы бірер жігіт,
дирекцияның мүшесі ретінде жиналыс сайын Фидель мен

оның сойылын соғатын партком Светлана Татенкомен шайқа­
самыз да жатамыз. Техниканың құлағын ұстаған мамандар­
дың көбісі – сол екеуінің сойылын соғатындар. Тізеге салса
да, алдаса да солардың сөзі өтеді. Қазақ тіліндегі әр хабар үшін,

олардың түсірілуі, құрастырылуы, эфирге қойылуы үшін көзге
көрінбейтін майдан жүріп жатады. Сағаттың жұмысты неден
бастасам екен деген өзімсінген сауалына:

кете береді. Қазақша хабарлардың соры қайнайтыны содан, –
деп ағымнан жарылып, хабарды студияда пысықтау, түсіру,
құрастыру кезіндегі қиянаттардың жайын айтып, өз тіліміздегі
телехабарлардың жолын кеңітудің амалдарын айта бастадым.

Менің сөзім оған жақпады. Неге жақпағанын әлі күнге анық
түсінбеймін. Жанарын бір нүктеге қадап, түйіліп отырып
қалатыны болушы еді. Сөйтті. Сірә, Орталық Комитеттен алып
келген тапсырмаларымен менің көзқарасым сәйкеспеді-ау деп

шамалаймын. От пен судың арасында қапылып жүрген маған
жаңа басшының қазақ тіліндегі хабарларға оң қабағы керек еді.
Менің сөзімді жаратпаған Сағат орынынан тұрып жүре берді
де, сол бетімен бірер ай менен бойын аулақ ұстады. Бір күні,