Тау мен дала

Авторы: Жұмабай Шаштайұлы

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ Екі томдық таңдамалы шығармалары Повестер, әңгімелер УДК 821.512.122 ББК 84 қаз 7-44 Ш 27 «МӘДЕНИ МҰРА» БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ АЯСЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ӘКІМІ СЕРІК ӘБІКЕНҰЛЫ ҮМБЕТОВТІҢ ҚОЛДАУЫМЕН ШЫҒАРЫЛЫП ОТЫР ІSBN 978-601-7130-70-1 (Т.1) ІSBN 978-601-7130-68-8 Шаштайұлы Ж. Ш 27 Екі томдық таңдамалы шығармалар. / Жұмабай Шаштайұлы. Алматы: «Ан Арыс» баспасы, 2010.

Т.1. Тау мен дала. Повестер мен әңгімелер. – 360 б. ІSBN 978-601-7130-70-1 Қазіргі қазақ прозасында өзіндік қолтаңбасымен көрініп, әдебиет әлемінде соны соқпағын бедерлеп үлгерген жазушы Жұмабай Шаштайұлының екі томдық таңдамалы шығармалар жина ғына кезінде оқырмандар тарапынан жоғары бағаланған туынды лары енгізілді. Қолдарыңызға тиіп отырған бірінші томға кітаптың аты айтып тұрғандай ауыл адамдарының өмірінен сыр шертетін «Тау мен дала» хикаялары топтастырылды. Автор күнделікті өмірде болып жатқан кез-келген қара пайым уақиғалардың астарынан психологиялық сыр суыртпақтайды, көпшілігіміздің назарына іліге бермейтін тарыдай тағдырдың таудай трагедиясын алдыңызға күлбілтелемей, суреткерлік шеберлікпен жайып салады. Адамдар жан дүниесіндегі толассыз тауқымет тер мен күллі құпияларын қойнауына бүккен табиғаттың тылсым сырлары Ж. Шаштайұлының әңгімелері мен хикаяттарында нәзік шеберлікпен астастырыла, жіктестіріле баяндалады. Қаламгер дің қай шығармасына да тереңдеп үңілсеңіз кешегі қазақ әдебиеті классиктерінің болашаққа жалғанған ізінің үзілмегеніне, сәтті жалғанғанына көзіңіз жетеді. Жазушы шығармалары қай заманда да еш жоғалмайтын адамгершілік деген ұлы қасиеттің туын асқақ желбірете алғандығымен де бағалы. © Шаштайұлы Ж., 2010 © «Ан Арыс» баспасы, 2010 УДК 821.512.122 ББК 84 қаз 7-44

Повестер АСПАНҚОРА – Атан өлiптi, – дедi Сайлаубай. Қасымжомарттың қызыл шырайлы жүзi шоққа қарыла түскендей нарттанып, аппақ қолымен бетiн сипады да, қоңды реңi шымырлай Сайлаубайға тiктеп қарады. – Е-е, Атан Атан болғалы қай заман! Дүние шiркiннiң бiр-ақ тұтам екенiн бiлмедi ме екен сорлы. Күнделiктi қамқаракет деп итшiлеп өткiзген күн күн бе, тәйiрi?! Мына жалғанда бiрдеме жетiспейдi деп асанқайғы болғанмен, өзiнiң шолақ қолы тәрiздi қайтып орнына келмейтiнi де бесенеден белгiлi. Құдай-ау, сонша неге бiр тұтамы қалғанша өкпесi өшiп, етi өлмей осы дүниеден шарқ ұрады бұл пенде?! Құзғынның жасын жасап, ақыл-ойы бiр жағына алжасқанша қасарысып қалатын сертi ме екен шiркiннiң, – дедi Қасымжомарт. Сайлаубайға түксие қараған ол жауап тоса iркiлiп, қабағын сұстана кердi. Сайлаубай жаңағы сөзге, мол денесi бiр бүлк етiп, Қасымжомартқа көзiн шақшита қадады. Жанарының жиегiндегi ақ етi қызыл тартып, шелдене бастағандай. Томпайған дөңес жағындағы қаудиып-

қаудиып өскен қылтанақтар әр-әр жерiнен сойдиып, ұсқынын кетiрiп-ақ тұр. Жазық маңдайы қатпарлана: – Әй, Қасеке-ай, – дедi ауыр күрсiне басын шайқап. – Қайтесiз әруақты қорлап, қияли болған шығар. Оның орнында болсақ не iстейтiнiмiздi кiм бiлсiн. – Не iстеушi едiк, барға қанағат деп жүре беретiн едiк, – дедi Қасымжомарт жұлып алғандай. – Жоқ, ақсақал! – Даусы қалтырап шыққан Сайлаубай Қасымжомартқа тесiле қарап, бөгелiп қалды. – Сонау ашаршылық пен қырқыншы жылдың қырғынын көрген небiр аяулылардың сарқыншағы емес пе едiк. Сiз онда осы төңiректе жоқ болатынсыз. – Қырылайық па ендi?! – Қырылмаңыз, Қасеке! – дедi Сайлаубай. – Жанымызды сақтап, қалт-құлт етпесек те, дәм-тұзымыз таусылмай, табанымыз тозса да, талабымыз шағылмай, мына өзiңiз көрген ниетiмiзден жаңылмай жеттiк осы күнге. – Заман, заман, – дедi Қасымжомарт манағы бiр өктемдiгiн пышақкестi тыя, бiр сарабдал кейiпке енiп. Жанжағын жiтi шолды. Тұла бойы жерiнгендей Сайлаубай оған бiр мезгiл тыжырына қарады. «Туһ, кәпiрдiң бетiнiң қы зылын-ай», – дедi iштей. Дегбiрi қаша астындағы қара гердi жиi тебiне берген Қасымжомарт алға оқ бойы озып шық ты. Қойға мiнiлген торыны үстi-үстiне қамшылаған Сайлаубай Қасымжомартқа әзер-әзер iлестi. Қаракер ұзай түс кенде: «Қап, итте сөзiм кетiп, қыбым қанбады-ау. О, қайран Атанай!» деген өкiнiш жан-дүниесiн қуыс қалдырып, одан жел уiлдеткендей құлазытып жiбердi. Тұмсыққа тiрелгенде Қасымжомарт атының басын iркiп, қаздия қалды. Нарттай қоңды қызыл жүзi көңiлiне бiр ой алғанда осылайша парық салып, сонда да жалғанды өзi тұрған биiктен шолғанды ұнататын сыңайы аңғарылады. Кескiнiне иманы үйiрiлiп тұрғанымен, Сайлаубай сияқты жаяуларды жанына қоңсы қондырмайтын атадан балаға ауысқан ақсүйектiк ғұрпы кiсiнi шошытпағанымен, ыңғайсыздандыратын тәрiздi. – Ол бейшара неден қайтыс болыпты? – деп, Қасымжомарт жақындап қалған Сайлаубайға тесiлдi. Өткiр, ашық даусына я шаңқыл, я дiрiл араласқанын Сайлаубай болжай алмады. Атының тiзгiнiн тарта түсiп, iркiлдi. Қара торы дөңгелек жүзi қошқылданып, Қасымжомартқа

тайсалмай суық қадалды. Қолындағы қамшыны бүйiрiне таянып алыпты. «Жаманның кесiрiн қарай гөр, ұрынайын дей ме, қалай?»– деп Қасымжомарт iштей жиналып алды. Сайлаубайдың өткiр көзi өңменiнен өтiп бара жатса да, сыр бермей қалшиып тұра бердi. Ауыр күрсiнген Сайлаубай: – Атанның неден өлгенiн бiр құдайдың өзi бiледi, – деп, өзiне-өзi сөйлегендей, назарын Аспанқораның тiк шоқысына бұрды. Сонан соң даусын қатайтып: – Қасеке, айтыңызшы, Аспанқора сiздiң атақонысыңыз,әкеңiз Тобықбайдың баяғыда алты жүз жылқысы осы жердi жайлады. Кедей-кепшiктiң заманы туғанда Атанның әкесi колхоздың алғашқы бiр отар қойын бiрiншi болып осы жерге қыстатты. Содан ендi ол Атанға бұйырған едi. Соған iш қызғанышыңыз болды-ау деймiн. Баяғыда өзiңiз мал фермасының бастығы болып жүргенде ше, Атанды басқа қонысқа ауыстырмақ ниетiңiздi сезетiн ем. Қабағын таңырқай керген Қасымжомарт Сайлаубайға шұқшия ызбарлы қадалды. Ашу қысып, жүзi қып-қызыл болып күреңiткенiмен даусын баяу шығарды. – Өзi қырсық шалған жiгiт едi. Атақонысын қызғанатын мен бiр түлей деймiсiң. Менiң әкем кiм, Атан кiм? Бiздiң үйге су өзi әкелiнетiн, қой өзi сойылатын, қымыз өзi iшiлетiн. Бейшараның кемдiгiн ескерiп, басқа жерге қоныс аудар дегенiм рас. Әй, бұл жұртты қойсаңшы, – деп тебiнiп қалып, аяңмен жүрiп кеттi. Сайлаубай өзiнiң бүгiн тым аңғарымпаз болып кетке нiне таңы бар. Қасымжомарттың қызыл реңiнен ащы мысқылды аңдап, титықтаған атын қамшымен осып-осып жiбе рiп, қопаң желiспен қатарласты. – Қасеке, Атан алдында күнәңiз жоқ па едi? – деп тықақтап қоймады. Ажары бұрқ етiп күреңiтiп кеткен Қасымжомарт үрiккендей Сайлаубайға қарап: – Әй, сен немене тықылдай бересiң? Кiсi өлтiрдi деймiсiң, менi бiр. Қой әрмен, етегiне намаз оқып жүрген ешкiмдi көрген емеспiн. – Кем адамды басындыңыз, Қасеке. Қайта сiзге жағады екен, – деп Сайлаубай буырқанып келе жатыр едi, Қасымжомарт айқайлап жiбердi. – Иә, жағады! Маған жағады деймiн,ей! Жақпаса Атан тұқымсыз қала ма, – деп атын қатты тебiнiп, желе жөнелдi.

Басқа ауылдың көп төбетiнiң арасына түсiп қалып, содан әзер құтылғандай Қасымжомарт сидаң барады. Ал Сайлаубай қия беткейдiң жалғыз аяқ жолында мiз бақпастан аңырып көп тұрды. «Иттiң бетiнiң өрттей қызарғанын қарашы», – деп тiзгiнiн Аспанқора шыңына қарай бұрды. «Атан жазған осы жолмен өмiр бойы жүрдi ғой. Жаңағы қызыл иттiң айтқанының жаны бар-ау, шынында. Неге сонша осы жерге ындыны құрыды екен байғұстың. Кейде осылай көзсiз кетемiз ғой бәрiмiз. Басы бейнетке жазылған бейшара-ай десеңшi! – деп Сайлаубай жалға шығып, тiк тұмсыққа қапталдағанда, құбыла жақтан: «Ойбай, бауырымдаған» дауыстарды естiдi. Торының сауырын қамшымен көмiп-көмiп жiберiп, өрге қарай тырмыса жөнелдi. Жылдам жүрген аты аяқ асты кiлт тоқтағанда, өзiнiң егiлiп жылап келе жатқанын аңғарды. Соғыстың екiншi жылында Атан бiр қолынан айрылып келдi. Бiр үрiм-бұтақтан қарайып жалғыз қалған Атанның аман оралғанына кәрi-құртаң ағайын қуана қауқылдасты. Қуаты қайтып қалтылдаған Рақымбердi: – Уа, әруақ, Бидалының шаңырағы ортасына түспептi. «Қанаты бүтiн сұңқар жоқ, тұяғы бүтiн тұлпар жоқ». Бiр қолың аман келгенiңнiң садағасы шығар. Қамықпа, жетiлiп кетесiң, – дедi. Атан сол жылы көңiлi жарасып, Ханымкүлге қосылды. Қараторының әдемiсi Ханымкүл қарақаттай тұнық, күлiм көзi жайтаң қағып, кiсiнiң ынтығын құртады. Үй мен түздiң тiршiлiгiн сылаң қаға шыр айналдырып, дөңгелетiп әкеттi. Атан әуелi уыздай ұйыған қоңыржай тiршiлiгiне бейiлдене қойған жоқ. Өзiн қатты ыңғайсыздандыратын осы бiр жылы-жұмсақ күндерi еркiнен тыс, құдiретi күштi басқа бiреудiң әмiрi арқылы өтiп жатқандай көрiнетiн. Жаратылысынан ашық, ақжарқын әйелi сықылықтып күлiп, Атанның мойнына асылған сәтте жетегiне ерiп кететiнiн сезбей де қалатын. Көп ұзамай Атан қой бағуға бекiндi. Қой баққанда әкесiнiң жыл он екi ай қонысы болған Аспанқораға көшуге дайындалды. Атанның бұл ниетiн сезген ферма бастығы – Қасымжомарт бұлқан-талқан ашуланды. – Атан-ау, өзiң болсаң жарымжансың, баққаның қой, отырған жерiң тау, итқұс болса қалың, су құз етекте, оны

қайтып тасып iшесiң? Қой, оның болмайды, – деп үзiлдiкесiлдi қарсы шықты. Назарын Қасымжомартқа тiктегенде Атанның жанарының ұясынан ұйықтап жатқан жылан бас көтерiп алғандай кiсi баласы сескенетiн сұс сезiлдi. Пышақпен сылығандай жақ еттерi түтiгiп, қушық маңдайы оқшаулана тыртысып, дөңес мұрны қоңқайып, кескiнi өзгеше өрескел бұзылып кеттi. Бетiндегi шешек дағы сұр жүзiне уқорғасын түстес уыт берiп, дәл бiр шалт қимылға көшетiндей қуқыл тартты. «Пәтшағардың ұсқыны бұзылып кеттi ғой, аңдамай сөйлеп қойған жерiм болды ма?» деп ойлаған Қасымжомарт қатты сасайын дедi. Айтқан сөздерiн зердесiне салып та көрдi. – Атан-ау, – бұл жолы даусы бұзылып шықты. – Атаң да болса бiр жолдассың, саған жаманшылық ойлаған жерiм жоқ. Әкемнiң жұрты деп те қызғанбаймын. Тек Аспанқора тым қиын жер ғой, жарықтық. Атан үндемедi. Жалғыз қолын ауырсынғандай ақырын көтергенде қушық маңдайы қатпарланып, көзiнiң ұясы суық тарта түстi. Тайсақтаған Қасымжомарт көзiн оның көзiмен түйiстiруден тайқытып әкеттi. «Осы бiр тексiз итке несiне шырылдаймын. Маған десе қия-құздан ұшып өлсiн. Сонша бедiрейгенi несi» дегендей Қасымжомарт: – Мейлiң, – деп атын тебiнiп жүрiп кеттi. Көктөбе шыңынан құбылаға қарай жылжыған жал шоқы өзгеден ерек көкке шаншыла бiткен. Ал қапталдағы сумаңдаған жалғыз аяқ ирек жол көлденең шөккен еңселi тепсеңнiң терiскейiне ғайып болып,содан тағы бiр өркеште түлкiнiң құйрығындай бұлаң етiп, тiкеден-тiк тартылған арқандай қозыкөш жердiң жон тоспасын тiлiп жатыр. Жалғыз аяқ жол шөмiштiң шұңғылындай шыңыраудың апанына тiреледi. Тұңғиық терең сайдың көз ұшында айнаның сынығындай сәуле шашыратып, болар-болмас жылтырап аққан бастаудың көзi бар. Қойға шыққан жылдың алғашқы айларының бiрiнде Атан әйелi екеуi дәл осы жалғыз аяқ жолмен су алуға келдi. Ханымкүл шөмiшпен шелектi толтырса, Атан оны жалғыз қолымен теңдеулi тұрған флягтарға көтерiп алмакезек құяды. Шелек жиi-жиi шайқалып,ернеуiнен лықсып төгiлген су түйенiң қомына, одан Атанның үстiне шашырады. Атанның бұжыр бетi қызылкүреңiте түтiгiп, жалғыз

қолын қалтылдатпауға тырысқанда, ашу ұялаған көзi алара шатынап кеттi. Тiстенiп алған ол бар пәрменiмен шелектi флягтың аузына еңкейткенде лақ етiп екпiнiмен аққан су екi айрылып, Атанның белiнен төмен құйылды. Осы сәтте қуыстана қалған ол шұғыл керi бұрылды. Қаққан қазықтай қалшиған Ханымкүлдiң қара торы әдемi жүзiнiң сыны бұзылайын деген бе, аялы қарақат көздерiнен ыршып шыққан жас екi бетiн айғыздаған бойы тарамдана төмен саулап барады екен. Атан өзiнiң кем екендiгiн бұрын да бiлетiн, қазiр де осы күйiне еш налыған жоқ. Тек бүп-бүтiн нәрсенiң кемдiгi байқалмай, кем нәрсенiң кемшiлiгi бiрден көзге ұратынына қынжылды. Үйленгелi берi әйелiнiң бет–жүзiнен мұндай сұмдықты аңғармап едi. Алдындағы тiк өрден көз алмай жұқалтаң ернiнiң қанын шығаратындай қырқа тiстеп алған Ханымкүлдiң қарақат көзiнде өмiрiне деген ренiшпен аралас, әйел баласына тән астарлы сыр жатқан сияқты. Өткен өмiрiнiң қызуына бой жылытып, қызығына қанып, ендi мынау өзiнiң қол-аяғы балғадай жастық өмiрiнiң нарқын түсiрмейтiн, бүтiндей басқа қаракет аңсаған ұшқын көзiнен анық сезiледi. Ханымкүл Атанға оқыс жалт қарады. Түйiскен екi көз бiр-бiрiне ұзақ қадалды. Заты суық, сұсты шарадан дәтi шыдамай әйел бiр мезет тұқырып қалды. Жаймен келiп шелектi бастау басына тастай салған Атан оқты көзiн әйелiне қадаған күйi: – Не қылып состиып тұрсың, бақырды толтырмайсың ба?-дедi. Тiк беткейдегi қожыр жартас Атанның қатқыл даусынан жаңғырығып, қарадүрсiн сарын бiраз уақыт құлақтың түбiнде ызыңдап тұрып алды. Мiз бақпастан селтиiп тұрған Ханымкүл кенет жүресiнен отыра кетiп,қос иығы бүлкiлдеп, өз демiне өзi тұншыға ұзақ жылады. Қасым анда-мұнда Аспанқорадағы Атанның үйiне келiп, түстенiп қайтатын. Ондайда мал-жаннан бастап, күнделiктi тiршiлiк күйбеңнiң қалтарыстарына дейiн көңiл аударып, ықыласты әңгiменi қоздатуға себепкер де болатын. Кiсiнiң қас-қабағын қапысыз танып, айтар тiлектi емеурiннен бiлетiн елгезек Қасым елдiң көңiлiнен шығып отыруды дағдыға айналдырған едi. Ел тiптi оның есiмiне «жомарт» деген сөздi қосамжарлап айтатынды шығарды. Ал қариялар Қасымға сүйсiнiп кеткен уақыттарында : «Әкесiне құдай

берген-ақ кiсi едi, мұның қолында жоқ, әйтпесе байғұстың пейiлi бар ғой, тура баяғының Қасымжомартыныкiндей» деседi. Қасымжомарт бiр күнi шайдың үстiнен түстi. – Иә, мал-жандарың аман ба, Атан? Ауыз су демесең бұл жер жайлаудың төресi ғой, шiркiн! Атан мен Қасымға алма-кезек қадалған Ханымкүл қасқабағын қылықтана керiп, ұяңдау жымиып қойғанда одан сайын әдемi көрiнедi. Қарақат көзiне кiсiнiң ынтығын құртатын жылылық ұялатып тұрып: – Бiздiң Атан Аспанқора мен ит өлген жердегi бастаудан басқа еш нәрсе бiлмейдi ғой, Қасым, – деп жеңiл күрсiндi. Қасым бiр нәрсенi қамығып ойлағандай төмен қарап, тұқырып отырған. Ханымкүлдiң сөзiне елең етiп, басын жұлып алды. Дөңгелек қызыл шырайлы жүзi ашаң тартып, үлкендеу қоңыр көзi көкейiне бiр тәуiр ой оралғандай ойнақши: – Атан-ау, осыншама азапқа түсе бермесең қайтедi. Қолымнан келген жақсылығымды аямаймын, ауыл маңына жылжышы, бiреу саған қың десе маған кел, – дедi. Атан сау қолымен керегеге қарай қисайып отырғанынан түзелiп алды. Қабағын шытқанда суалыңқы жақ еттерi қатпарланып кетiп, көзiне ызбарлы ұшқын ұялатты. – Әй, жомарт десе жомартсың-ау, Қасым, – деп кеңккеңк күлдi. Атанның кекесiндi сөзiн қаперiне iлмей, жайдары жымиып алған Қасымжомарт аяқ асты состиып қалған Ханымкүлге iркiлiп барып, үй иесiне назарын қайта тiктедi. «Бiр-бiрiмiздi отқа итермеймiз ғой» дейтiн сыралғы пiшiнге енiп, томсарып отырған Атанға байыппен езу тарта: – Атеке, – дедi. Тығыз-таяң нәрсенi айтуға аптыққандай алдыға ұмсына түстi. – Екеумiз бiр жылғы төл едiк. Осылай аракiдiк жүздесiп қалғанда қаймана қазақтай тымырайып алсақ, онда бiздiң кiсiлiгiмiз қайсы. Бұл жал ғанда сыйласқанға ештеңе жетпейдi. Көкейiңдегi не түйткiл, айтып көр, тыңдалық, – дедi. Атан оң қолы жоқ иығын абайсызда қомдап қалғанын өзi де сезбедi. Аталы сөз айтылатын тұста кемдiгiн жасырып қалуға тырысатыны несi екен. Абдырап, асып-сасқан күйi көз қиығын әйелiне тастады. Ханымкүлдiң бiтiм-сынын да бiр таза әйелдiк сипатпен бiрге, күйеуiнiң кейбiр

оғаш тығын қорашсынатын сыңайы айқын аңғарылады. Бiр деңе айтсаңшы дегендей Атанға өтiне телмiрдi. Өзiнiң тоңмойын, тұйық мiнезiн бiлетiн бұл жаңағыдай сөзге дәм кiргiзе алмайтынын бiлдi. Айтса, Қасымжомарттың да, Ханым күлдiң де өзара жақсы ұғынысып отырған пейiлықылас тары ның шырқын бұзатындай көрдi. «Шынында, кiсiмен сөй лесу керек екен өзi. Малдың саяғындай жұрттан сырттап қалатыным қалай?!» деп ойлады. Көзiнiң қара шықтарына бiр сәттiк ұшқыны пәтуалы ойдың тоқтамындай лып еттi де, мезетiнде ғайып болды. Сау жағына қарай қисая шынтақтағанда шолақ қолының шұнтиған тұқылы ның байланған ұшы қойшылардың итқұста амал ғып жасаған қарақшысына қағылған ағаштай бiр-ақ тұтам. Қасымжомарт Атанға тiксiне қалғандай одырая қарады. «Құданың құдiретi, адам баласы да жаратыла бередi-ау. Ханымкүл мына жазғанның қай ұсқынына қызығып тидi екен?» дедi iшiнен. Өзгенi шен-маңайына жуытпайтын әдетiне бағып, тауаны тар Атанның сиықсыз бiтiмiн көз қиығына қыстырмай, ендi Ханымкүлдi бажайлап шолуға кiрiстi. Әйел баласының ынта-пейiлiн жiтi бағдарлайтын Қасымжомарт Ханымкүлге парық салып тағы бiр қарады да, жаймен көтерiлдi. – Атеке, мен мына Көктөбедегi қойлы ауылдың жағдайын бiлейiн, маған айтар не тiлегiң бар, – дедi. Шынтақтап жатқан Атан шолақ иығын өзiне бейiмдей құнжиып көтерiлдi де, малдасын құрып отырды. Қой көзiнiң зәрлi уытын Қасымжомарттың өңменiне қадады. Осы қарастың түп-төркiнiнен өзiн жақтырмайтын сыр ұшқынын байқайтын Қасымжомарт жайдары қалпынан қалай да ажырамай, кәнiгi ұстамдылығын сақтады. – Атан, – шаруа жөнiнде айтқысы келгенде қатқыл кейiпке көше қоятын қашанғы рәсiмi едi. – Келесi жұмада есеп-қисабыңды берерсiң, – деп боз ши қалпағын киiп сыртқа беттедi. Ханымкүлдiң тұнық қара көздерi қатты таңырқағандай кең ашылыпты. Бұрқ етiп бiлiнген қызылкүрең түс әдемi кескiнiн одан сайын ажарландыра түскендей. Қасымжомартпен есiктiң көзiне дейiн iлесiп барып, бiр кезде күйеуiне жалт бұрылды. – Үйге келген кiсiнi аттандырмайсың ба! – дедi.

Атан мiзбақпады. Ханымкүл Қасымжомартқа қиыла өтiнгендей әрi бiр сынық мiнезге салынып: – Қасым-ау, келген сайын құр аттанасың. Бүгiн жатажастанып, бiр малдың басын жеп кететiн ретiң едi. Бiз де қайбiр жетiсiп жүр дейсiң. Жердiң төбесiне шыққалы берi елдiң жүзiн көруге зар болуға айналдық, – дедi. – Ханымкүл, малдың басы қашпас, қоғамның жұмысын дер кезiнде тындырмасаң, ұяты өзiңе келедi. Кеңiнен отыратын күн алда ғой, – деп, Қасымжомарт сыртқа шығып кеткенде, екеуi екi жерде ұзақ состиысып, тұрып қалды. Үнсiздiктi Ханымкүл бұзды. – Мола не, бұл үй не? Бiр Сайлаубай болмаса, өзгеге сенiң қабағың неге қарыс жабылып қалады, осы?! Қасым кiм, Сайлаубай кiм? Оның бiр парықсыз, бейшара, құлқұтан. Атан Ханымкүлдiң ашық ұрысқа тiленiп отырғанын бiлдi. «Қойнындағы әйелiнiң сөзi осындай болса, онда өзгеге не жорық. Бұл бейбақ «қызыл иттен» басқамызды құл-құтанға теңгередi екен ғой... » Жұқалтаң өңiнiң қаны қаша, шешек дақтарына дейiн сұрғылттана сұрланған Атан көзiне зәрлi айбын ұялатты. Күйеуiнiң ұсқынсыз қара шұбар кескiнiнен о баста-ақ қаймығатын Ханымкүлдiң әдемi пiшiнi бозғылт тарта қуаңдап, ойнақшыған күлiм көзi жасқа шылана жәудiреп, түз тағысыныкiндей тосырқайтын сыңайы байқалды. – Аспанқораң елегзiтiп өлтiретiн болды. Бiр ауық да ла ға түсiп, туған-туысқанды аралап келудi бiлмеймiз. Аң бо лу ға айналдық. – Қыңсыламашы-ей! – деп Атан уытты көзiн әйелiне түйрей қадап, қинала тыжырынды. – Қыңсылаған екенмiн ғой мен саған, – деп Ханымкүл өршеленiп кеттi. – Тас мақаудан қай жерiң iлгерi?! Атан әйелдiң тiлiн шығармау керектiгiн ойлады. Ешкiмде iсi жоқ өзiмен-өзi жорғалап бара жатқан жыланды құйрығынан шұқысаң ғана басымен оралып келiп шағатыны сияқты, әйелге тiл бiтiрсең жаныңды жаралайды. Дұшпан айтатын сөздi қатыннан есту таң емес. Атан орнынан тұрып, сыртқа шықты. Қапталдағы отқа қойылған атына мiндi. Сәскедегi ащы күн тура төбеден төнiп, тау шалғыны шағылданған қуаң түске енiптi. Шығандаған биiктiгiнен

Аспанқора да сәл аласарып, шөжiп, шөккендей. «Тiршiлiкте не мән бар?» деп ойлады. Аспанқораның тiк тепсеңiнде тұрған бұл ұзыннан-ұзақ шұбатылған Атабайдың мұқал жалына көз тiктi. «Атабай жарықтық момын кiсi дейтұғын. Анау бiр көлденең тұмсыққа сұғына бiткен жайдақ тепсеңдегi жер-қораны әкесi баяғыда көрсеткен. Ендi қараса оның орны тып-типыл. Сол Атабай қыстауында бұл дүниеге келiптi. «Ақсақал, сiздей қоңыртөбел тiршiлiгi болып, есiмiңiздi көтерiп жүрсе болды» – деп, әкесi байғұстың естұсы қалмаса керек қой. Әй, сорлы әкем-ай, Аспанқора дағы Тобықбай анау қызыл итi туғанда Қасымжомарт әулие нiң есiмiн таңдапты. Ал бұған жұрт Атабай есiмiн қимай, Атан атап кетiптi». Кенет өткiр зат түйреп өткендей жүрегi жиырыла қал ды. Өзiнен Қасымжомарттың барлық жағынан iлгерi еке нiн iшi сезедi. Қойшы-қолаңмен қазан-ошағы араласып жа тады дейдi. Кей байғұстар бұл жата-жастанып кетсе, үйле рi не қыдыр қонатындай алдынан қия өтпей қол қусырып кү тетiнi несi екен? Ханымкүлдiң жаңағы сөзi Атанның жанына қатты батты. «Қызыл иттiң» алдында өзi менi кем көргендей бола ма, қалай?» деп ойлады. «Балам, кесiрге жолықпа» дейтiн әкесi. Қараса, момақан қария пенде шiркiннiң тез ес жиып дәл осы күйiнде туа салғандай керiлiп-созылатынын бiлiптi ғой. Ханымкүл парықты әйел ме, жоқ, әлде бүгiнiн ғана ойлайтын төмен етектiлердiң бiрi ме, ол жағын байқап, байыптап көрген емес-тi. Әйтеуiр, көлденең көк аттының көзiне түсетiн көркiне өзi де ылғи тәнтi боп, көңiлiне пендешiлiк қуаныш ұялатыпты. «Апырмай, осыншалық итшiлiкке неге бардым екен?» дедi Атан iштей ширығып. Әйелiнiң өзiн менсiнбейтiнiн сезiнген сайын көкiрегiн ессiз ашу кернеп, шарқ ұра бастады. «Неге сонша қор болып жаратылдым екем?» – дедi. Бiреудi кiнәлап, жазғыруды бiлмейтiн бұл – маңдайға жазылатын несiбенiң болатынына күмәнсiз сендi. Қараса, адам баласы иемденетiн жақсылық болса, соның түгелге дерлiгiн Қасымжомарт игiлiгiне жаратып жатыр. Күндердiң күнiнде Атан осы күйiнде қалмайды. Дүниенiң қызығы мен шыжығы бұған таңсық та емес. Бiрақ осы Қасымжомарттың қайғысы бар ма екен деп ойлайды. «Бұл неге жұртпен осынша жарқын сөйлеседi? Тымырайған

менi де iш тартып, жанашырлық бiлдiрiп жүргенi анау. Ханымкүлдiң жаңағы «тас мақаудан қай жерiң iлгерi» деуiнде бiр гәп бар шығар? Қатын алдым, үй болдым деуiм көңiл жұбату болмағай. Осы Қасымжомарт келген сайын шырқымыз неге бұзылады? Кезең белдiң тiк құлдилаған тұсына жақындап келдi. Құз шыңыраудан Аспанқора көкке шапшиды. Пенде баласының қам көңiлi қаперiне кiрмейтiн осынау жаратылысты Атан ерiксiз шолды. Осы Аспанқораға байланып қалатын не жөнiм бар дейтiн сауалға жауап таппай iркiле бердi. «Жағады, жақпайды дейтiннiң ақиқатқа жуық әлде бiрдеңесi бар ма екен?». «Аспанқора қиын жер ғой, жарықтық», – деп Қасым иттiң айтқанының, жоқ, жаны бар болғаны ма?» Бұрын басынан кешпеген бiр түсiнiксiз жай-күй. Аспанқорамен бетпе-бет келiп тұрғандай көре ме, кейде өзiн. Өмiрiнiң тең жартысынан астамын осында өткiзiптi ойла са. Баяғыда әкесi етектегi Атабайдан осы Аспанқораға қоныс аударғанда мұның есi кiрiп қалған шағы едi-ау. Әшейiнде можантопай, салбыраңқы самарқау әкесiнiң сонда айбаттанып алғаны несi екен? Бұл да Ханымкүлмен қосылып, қой алып, Аспанқораға қоныс тепкенде өзiн бiр түрлi сергек ұстамап па едi? Ханымкүлмен арадағы кикiлжiң әңгi меден кейiн Атабайға қоныс аударуға iштей талай бекiндi. Бiрақ олай iстеуге бiр бөгде күш жiбермей, бөгеле берген. Аспанқора малға жайлы, қой тоқтайтын тұйығының қолтығы кең сөгiлгендiктен ғана емес, Атан бұл жердiң аяқ-қолын еркiнше созып, барынша көсiле алатын тыныстылығын қалайды. Қаршадайынан құз етектен су тасып көндiккен адам, оның азабын да елемеуге үйренген. Оның үстiне, соғыстан бiр қолынан айрылып келгелi берi бұрынғы қамсыз-мұңсыздықтан жұрдай болып, көңiлi босай беретiндi шығарды. Аспанқораның кез келген тұсын әкесi мен анасынан қалған көздей қорғаштап, содан жанына демеу табатындай болады. «Мен сияқты кәрiп адамға алданыш керек-ау» дедi Атан. Ол кейде Сайлаубай үйiнiң қатықсыз қара суын iшсе де, сарсаң ойдан арылғандай сарайы ашылады. Мына бiр ойқышойқы дүние жасылдана түзiлiп, көзi шырадай жайнайды. Мұндайда Сайлаубай да дiлмәрсып кетедi. Оның жұпыны

үйiнде отырып, әңгiмеге шешiлiп араласатынына таң. Бiрiнен соң бiрi дастарқан басына келетiн Сайлаубайдың үйелмелi-сүйелмелi балалары мазасыз-ақ. Ананы-мынаны сұрап, шешелерiнiң мазасын алады. Осындайда Сайлаубай балаларына зiлсiз ақырып, әмiр бергенiмен сөзi өтпейдi. Соған ызаланып, сықпырта бiр сыбап алады. Ал Атанның Сайлаубай балаларына деген ықыласы бөлек. Солардың әуенiне төңкерiлiп, әлек-шәлегi шығып жатқаны. Атабайда отырған Сайлаубай бiрде Атан мен Ханымкүлдi ерулiкке шақырды. Екеуара қоныс, мал, даладағы ауыл жайынан бейiлдi әңгiме қозғады. Ара-арасында Сайлаубайдың әйелi де сөзге араласып қойғанымен, оны-пұныда iсi жоқ, қаққан қазықтай тiп-тiк отырған Ханымкүлге жалтақжалтақ қарайды. Сайлаубайдың кейбiр әзiл-қалжыңына салқын езу тартқаннан басқа Ханымкүл шырай бермей, тымырайып алыпты. Өзеурей өңештеген Сайлаубай барынша дiлмарлығына салынып бақты. – Қасымжомарт ана салпы етек қатынын баяғыда қырық жетiге алып едi. Мына бiздiң Атекең Ханекеңдей уылжыған келiншектi қырғидай қағып түсiрдi, – деп қарқ-қарқ күлдi. Ханымкүл манағыдан да қаздия түсiп, көз қиығын екеуiне ерiне тастап, мырс етiп күлгеннен басқа ләм демедi. Сайлаубайдың өршелене өрекпiп, әр саққа жүгiрген көңiлiн су сепкендей басқысы келген Ханымкүл ешқандай қылық көрсетпей-ақ кексе әйелдерше сыздана тiл қатты. – Бар адам не iстемейдi. – Осы сөздi айтқанда қараторы жүзi сұрланып, ал бұған не дейсiңдер дегендей, Сайлаубай мен Атанды алма-кезек барлай қарады. Атан селт етiп, әйелiне жалт бұрылды. «Апырмау, мынау Қасым иттен басқаны адам санатына қоспайды екен-ау, ә». Осы түйткiл көңiлiне келгенде Атанның өңi бұзылып, суық ойдың табы бiлiнген едi. Ал бүгiнгiсiне не жорық. Әйелiн жамандыққа қанша қимай әлек болғанымен күдiктi ойлар жанын жегiдей жедi. «Қасым итке келгенде мұның ықыласы неге өзгеше?» – дедi ақыры. «Мендегi осы шыдам ба, жоқ, әлде күнелту сияқты ездiк, бейшаралық па? Мен сияқты парықсыздан нәресте көргiсi келмейтiн шығар мұның әуелi. Әйтпесе бiр бала емес, екi бала табатын уақыты болған жоқ па?!» Тұла бойы селқос тартқан Атан сансырап қалғандай әрекетсiз күйде тұр. Аспанқора шоқысының тiк қапталында

үйездеп жатқан қой, түпсiз терең көгiлдiр аспан, дүниедегi мүлгiген тыныштық, көз ұшындағы құз етекте жыландай ирелеңдеп аққан өзен – бәрi бұған бiр түрлi жат болып көрiндi. Тентiреп келiп, кездейсоқ табан тiреген жерi Аспанқора болғандай баянсыз күй кештi. Дыбыс қатса бiттi – кеуде тұсы қақ жарылып, жан-жүрегi парша-паршасы шығатындай сезiндi. Бейжай күйде атына мiнiп, үйiне келдi. Киiз үй тiгiлген тiк жалдың терiскей қапталында әйелi отын терiп жүр екен. Ханымкүлдiң мына қаракетi берекесi қашып бара жатқан тiршiлiкке сәл дәнекерлiкке жарағандай. Аз да болса түйсiгiне жарық сәуле түсiп, өзiнеөзi ептеп келе бастады. Бүгiнгi ренiш мұнымен жуылыпшайылып кетпейтiнiн де бiледi. Мұның алдында әйелiнiң кiшiк, зайыптық жоралғыны мүлт жiбермей сақтауының да қажетi шамалы. Атан Ханымкүлден адамгершiлiк нұсқаны күтедi. Қасымжомарт келгенде мұның берекесi қашпаса екен дейдi. Әйелiнен бұдан өзге ештеңе сұрамайды да. Тек алдына алып отыратын алданыш керек. «Жоқ, мұнымның күпiрлiк бiрдеңесi бар ма?» – дедi өзiне-өзi ақталғандай. Атан бүгiн ой түбiне жете алмайтын болғандықтан Ханымкүлдi тезiрек келсе екен деп күттi. Қоңылтақсыған көңiлi әйелiнiң келуiмен серпiлетiндей тағаты таусылып, мазасы кете бастады. Бiр кезде арқалаған отыны бар Ханымкүл келдi. Бағанағы ренiштi ұмытқан ба, жүзi жайдары. – Сенен Сайлаубай досыңның бiр артықшылығы, әйелiне отынды үйiп тастайды, – дедi. Бұл сөздi айтқанда қараторы әдемi жүзi күреңiтiп, күлiм көзiн мұныма не дейсiң дегендей төңкере тастап, әнтек езу тартқандай болды. «Апырмай, бұл менiң кемдiгiмдi бетiме басқаны ма?» дедi iшiнен. Бойын түсiнiксiз ашу биледi. Шешек дақты қарасұр жүзi қарауытып,сопақ бетiнiң ұсқыны қаша түстi. Сыр тартқысы келгендей бiраз уақыт әйелiне көзiн алмай тiк қарады. Ауыр-ауыр сөздердi айтқысы келдi. Кiмге айтады, ненi айтады? Көңiлiнде бұрыннан жүрген түйткiлдер дiң бiрi қалмай, iзiм-ғайым жоғалыпты. Артық-ауыс бiрдеңе айтылса бiттi – дүлей күшiне ерiк бере алмайтындай көрiндi. Сыны бұзылып бара жатқан Атанның жүзiндегi өзгерiстi бағып отырған Ханымкүл бiр кәдiк болатындай тiксiне қалып, таңырқаған сыңай танытты.

Атан белдеуде байлаулы тұрған атына шұғыл қонып, тiзгiндi турадан-тура Аспанқораның шалқалаған тiк шоқысына қарай бұрды. Пенде болып жылқыны қинамайтын ол атының қара суға түсiп, тiрсектерi майы сып, дiрiлдегенiн де қаперiне iлген жоқ. Атанның қолы жоқ иығы мына бiр тосын әрекетiн құптамағандай құнжия бүрiсiп, бүкiл сырт тұлғасын шоңқитып, сынын қашырып-ақ тұр. Ал ана шұнтиған тұқылы еркiне көнбей шолтаң-шолтаң етедi. Ұшар тұмсыққа iлiнгенде ғана Атан жан-жағына ба жайлап қарады. Бұл жер таудың аяқталар тұсы. Жал-қаптал бiткеннiң баурайлары алақ-жұлақ сарғыш тартыпты. Асқар шыңдар осылайша мәңгi тұратынын бiлетiндей,мына кiшкентай тiршiлiк иелерiнiң күйкi ниеттерiн қабылдамайтын тәрiздi райы салқын. Аспанқора осы өңiрдiң қарауыл шыңы болмағанмен, анау андыздаған Көктөбемен терезесiн теңестiре, иық тiрестiрiп тұр. Атанды мазалаған бұл ой емес. «Тау екеш тау да бiр-бiрiмен бақ-күндес емес пе осы?» деген аңғал ой жанына бiр түрлi тыншу бермедi. Баяғыда осы Аспанқораны Тобықбай бай неге жақсы көрдi екен? Оның да дүниеден баз кешкен күндерi болған шығар? Ондайда ол да осы шоқыға шығып, арлы-берлi жалғанды болжаған болар? Осы Қасым ит барып тұрған әзәзiл ме дерсiң. Ойымды онға, санамды санға бөлiп қойды ғой. Көзi кенет иегiнiң астындағы жамбастанып бiткен қия жалдағы үйiне түстi. Өзiне қарап, қатып қалған Ханымкүлдi көрдi. «Сен андағы жерден, мен мына жерден тұрып, кел арбасалық», – дедi Атан мырс етiп. Құз-шыңырауға ұйысқан сонау көлеңкеге, төсiн Аспанқораға шалқайта жiберген шатқалдағы жартасты алданыш тұтып шолғанымен көңiлiн демейтiн еш нәрсе таппады. Жаңағы шатқалдың құлдилаған етегiндегi бастауды көргiсi келiп кеттi. Шоқының қылтаң тұсына барып, Аспанқораға түйiсер кезеңдi бойлады. Шыңыраудың тұйықталған тұмсығына сұғынып жатқан бастау көзiне шалынбаған соң тағы да үй жаққа көз салды. Ханымкүлдiң қарасы көрiнбейдi. Манағы шиыршық атқандағыдай емес, тұла бойы дел-салданып, бiр түрлi самарқау тартты. «Осы шоқыға жұлқынып шыққаным әбестiк болмады ма екен?» – деп ойлады. Тiкке көтерiлгендегi екпiнiнен айрылып, етекке жалдатып жаймен түстi.

Бiр күнi Ханымкүл екеуi түскi шайға отыра бергенде, бiреулердiң дабыр-дұбырын естiп, Атан сыртқа атып шықты. Қарсы беткейдiң қиясын жалдатқан екеу бұл үйге бұрылатын емес. Қоржын бөктерген торы аттың үстiндегi әйел қалшиып тұрған Атанды көрiп, атының басын iрiктi де, өзiнен озып бара жатқанға бiрдеңе деп күңк еткендей болды. Сайлаубайды әйелiмен жазбай таныған Атан: «Бұлар қайда барады?» – деп таңырқады. Сайлаубай қалт тоқтап, селтиiп тұрған Атанға қарады да, iле: – Әй, тойға жүрмейсiңдер ме? – деп айқай салды. Жарықшақтанып шыққан даусы дарылдап сүйкiмсiз естiлдi. – Ол не той? – деп Атан қайта дауыстады. – Қасым баласын сүндетке отырғызып, ат шаптырып, той жасап жатыр, бiлмеушi ме едiң? Сайлаубайдың даусы бiр сыдырғы қамсыз-мұңсыз дарылдап шығады. Атан тұрған орнында қатты да қалды. «Қасым еледi екен деп, жетiле ме, мынауың? Ең құр ғанда босағамды аттап, әйелге көз қылып, тойға жүрiңдер десе болмай ма? Бүкiл елдiң iшiнде Қасым иттiң жалғыз менi алалағаны ма?» Сайлаубайлар бiр кезеңдi асып, көрiн бей кеткенше тұрды. Үйiне кiрiп, қайтып шайға отыруға жүрегi дауаламайтын сияқты. Ханымкүлдiң ендiгi iлiк-шатыс сөзi жанына жайсыз тиетiнiн бiледi. Сонда да сол пайып келiп дастарқанның бiр шетiне жайғасты. Ханымкүлдiң қара торы әдемi жүзi қуқыл тартып, кiшкене қыр мұрны қусырыла Атанға тiке, сынап, барлап, телмiре қарады. Кесенi де самарқау ұсынып жатып: – Е, Қасым той жасаған екен ғой, – дедi. Қибыжықтап, тынышы қашқан Атан «жасаса жасай берсiн» деп айтуға бiр оқталып барып, сап тыйылды. Жұмған аузын ашпаған күйi шайын құлықсыз iштi. Ханымкүл есiктiң көзi нен көрiнген Аспанқора шоқысының жұмыр жонынан сыр тартқандай қадалып тұрып:– Ел той жасайды, – дедi өзiнеөзi сөйлегендей аһ ұра ауыр күрсiнiп. Атан әйелiнiң бұл сөзiне де ләм демедi. Кесенi төңкерiп салып, қолы жоқ иығын қолапайсыз қомдана құнжиып, сыртқа беттедi. Қасымжомарттың тойын қанша ойлағысы келмей әлек болғанымен, жалғыз мұны елемеуi қорлағаны тәрiздi көрiндi.

«Осы кем болмай келгенде қайтер ем?» Қасымның, оның тойына кеткен Сайлаубайдың менен несi iлгерi едi. Кейбiрде сенiп, сырласып, мұңдасатын дейтiн Сайлаубайдың сұры анау, кiсiнiң көңiлiн аулап қоятын түйсiк дегеннен түк жоқ. Бiз шақырылған тойға сендер шақырылмайсыңдар деп қыр көрсеткенi ме екен? Бiлсе, мен кiм оған, Қасым кiм?» Күзге салым колхозға Дегерестен әкелiнген жылқылардың iшiнен бiр торы дөненi Атанға тидi. Сол торы дөнендi осыдан екi күн бұрын өрелеп қойған болатын. Қойға даладан тұз тасып, келесi күнi бастаудан су әкелгенше бiр жарым тәулiк өтiп те кеттi. Ертеңгi шайдың үстiнде Атан Ханымкүлге: «Сен мына қойға қарай тұр, мен бүгiн торы дөнендi тауып келейiн,үйренген жерiне тартып кеткен шығар?» – деп жиналып жүрiп кеттi. Аспанқора кезеңiнен қапталдай түсiп Асусаймен жалдатып барып, Көктекшенiң тiк тепсеңiне көтерiлдi. Жоғын сол арадағы қойшылардан сұрастырғанда, олар аяғындағы өресi үзiлген торы жылқының «Орыс» бұлағынан кеше кешкiсiн Ақобаға қарай бет алғанын айтты. Ол Көктекшенiң тiк тепсеңiнен Жылқыбай тұйығына қарай құлдилап, Қаратастың үстiндегi Сасықбұлаққа шықты. Бiр кезде күн көзi сәскеден ауып, кезең-белдердiң күнгейiне көлеңкелер мойнын созып, жер-өңiр ала күңгiрттенiп қалған шақ едi. Сасықбұлақтың тұйығындағы бiр үйiр жылқыны жағалап жүрген торы дөненнiң үстiнен түстi. Атан жоғын жетегiне алып, келген iзiмен керi қайтты. Жалғанды жалпағынан алып, аспанмен астасқан Алатаудың асқар шыңдарынан қызыл күлгiн айдың жартысы көрiндi. Аспанқора беткейiнiң тiк қия қапталында астындағы көмпiс күрең мойнын жерге жiбере өрге тырмыс ты. Жиi-жиi пысқырынған аттың бұлшық еттерiне дейiн дiрiлдегенiн Атан жан-жүрегiмен сезiндi. Қия белдiң бiтер тұсындағы кезеңге тақағанда ат қос құлағын қайшылап, оқыранып қалды. Тiзгiндi тарта түсiп, бiр-екi тебiнген Атан кiшкене дөңсымақты айналғанда алдынан бекiтiлiп қойылған ақбоз атқа кезiктi. Әуелi бұл жылқы кiмдiкi екен деп ойлады. Кенет басы шың етiп, жүрегi аузына тығылды. Демалысы жиiлеп, жалғыз қолының жұдырығы тас түйiле аттан қарғып түстi. Қалжырап келе жатқан бойы аяқ асты

жеңiлденiп, торы дөнендi күреңге матастыра сала, үйiне қарай секемшiл сақтықпен жылдам басты. Бұл жылқының Дегерестен келгенiн жақсы бiлетiн. Қасымның тақымынан да бiр-екi жолы көргенi бар. Iшкi сұм күдiгiне ерiк бергiсi келмесе де, өзiнен тысқары күш тұла бойын билеп, ақылесiнен айырғандай үйiне қарай дедектетiп барады. Киiз үйге жақындай түскенде тосын күлкi құлағына шалынып, қалт тұра қалды да, тың тыңдады. Осы бiр қылығын қорсынғаны сонша, көңiлiндегi күдiгi расқа шыққандай қарасұр жүзi өзөзiнен түтiге дуылдап барады. Аспандағы арсыз жұлдыздар жымың-жымың етедi. Әшейiндегi соғатын тау самалы да болмай, Атанның бетжүзiн жалын шала тынысы тарылып кеттi. Әйелiнiң тұншыға сыңқ етiп күлгенiн құлағы тағы шалды. Жалма-жан есiктiң тиегiн ағытып жiберiп, үйге ентелей кiрдi. Ондық шамның өлiмсiреген жарығы «алақай, қызық болды» дегендей бiр-екi дүркiн жыпылықтап кеттi. Есiктiң жапсары көтерiлгендеақ айдың сүттей жарығы үй iшiндегi қараң-құраңды емiнеркiн көрсеттi. Әуелде өзiнiң үйреншiктi жатын орнынан екi бас қатар көтерiлдi. Состиған екеуiнiң бойларынан құмарлықтың iз-тозы қалмай, ұят пен нысаптың алдындағы бейшара күйлерi сезiлетiндей. Отырған орнында қатып қалған бiреуi келесi қимылды баққандай тым-тырыс. Атан әлi тұр. Көкшiл көздерiнiң аласы қанталағаны Ханымкүлге анық көрiндi. Теңселiп кетiп, бойын тез жиып алғаны да, әйелдiң көзiнен таса қалмады. Көмейiне тас тығылғандай жан дәрмен дыбысын шығара алмаған Атанның көкiрегi күйiпжанып, өзегi өртенiп барады. Осы кезде орнынан әйелi атып тұрды. Кәдiмгi есiнен жаңылғандай қолаң шашы қобы рап кетiптi. «Жүзiқара!» – дедi Атан iшiнен. Оның бетiнiң ұштары мен көзiнiң айналасы қызыл темiр қарыған дай дуылдады. Ал Ханымкүл басын сiлкiп қалып, күйеуiне тiке, шабына сөйледi. – Не ғып тұрсың, ұр, өлтiр! Даусынан ұяттың отына өртенгендiктен гөрi, осын шама азапқа салған сәттен арылуға асығу мен үрей сезiледi. Ол өзi осы сөздi айтқаннан кейiн отыра кетiп, тiзесiне басын қойып ащы өксiдi. «Жоқ, мен ұрмаймын, өлтiрмеймiн». Бұл iш тей берген жауабы болғанымен, ол оны айқайлап айтқан дай

сезiнiп, жиiркене жалт бұрылды. Сыртқа шыққанда тау дың тұнық ауасына денесi тiтiренiп, шолақ иығына қарай қисая теңселiп барады. Қай бағытқа бет алғанын бiлмей, сүрiнiп кеттi. Бойына ие бола алмай етпетiнен құлады. Қаптаған көртышқан iндерiнiң бiрiне сүрiнiптi. Қолына жұп-жұмсақ топырақ iлiндi. Мұрнына жер иiсi келдi. Демiн терең алып, ауыр күрсiнгенде, өксiк тәрiздi ыстық дем өзегiн жарып өттi. Көкiрек тұсы өкiнiш пен қызғаныштың уытынан ашып кеткендей. Алақұйын көңiлi шалт қимылдауға сан мәрте өрекпiдi, сан мәрте атып тұрғысы келдi. Жер-ананы бауырына алып, көп уақытқа дейiн жата бердi. Таң сыз бере Атан орнынан сүйретiле көтерiлдi. Түн ортасынан бергi сұрапыл аласапыран тыншып, ендi монтаны қалпында өзiнiң босағасын аттап, мына сұм жалғаннан баз кешiп кеткiсi бар. Қолы жоқ иығының тұқылынан қараған кiсiге мұның сау қолы құдайдың құдiретiмен қапсағай денеге әшейiн жапсырыла салғандай. Белiне қыстырылған шинелiнiң бос жеңi Атан теңселе басқан сайын арлыберлi бұлғаңдап, ұсқынсыз кiсiнiң кембағалдығын әйгiлеп тұрғандай. Есiктiң көзiне жақындап, жалғыз қолымен маңдайшаға сүйендi. Ащы өксiктi құлағы шалғысы келген дәмесi әуелгi бiр ар-намысына үстемдiк бермей кететiндей көрiндi. Жүрегiнiң қан тамырлары лүпiл араласа дiрiлдеп, есiктiң жапсарын күшпен көтердi. Ханымкүл түндегi отырған жерiнде қара шашын қобырата бiр қырынан жатып ұйықтап кетiптi. Атан Ханымкүлдiң жамылған көрпесiн iргеге лақтырып жiбердi. Шошып оянған Ханымкүл iш көйлегiнiң етегiн қармана, күлiм көзi қорқыныштан қарақаттай тұнып, Атанға бейкүналана жәудiрей қарады. Атан ыңғайлы тұрғысы кеп бiр иығына қозғала бергенде, Ханымкүл керегенi қос қолдап ұстап, булыға жылады. Атан бiрақ тiл қатпады. Ашулы көзiн Ханымкүлдiң өңменiне қадаған күйi ұзақ тұрды. «Әй, мынау жылайды ғой» дедi Атан iшiнен. Өзiне ие бола алмайтындай сезiлiп, тiстенiп алыпты. Үрейлi Ханымкүл жан дәрмен арпалысты күтiп тұрғандай. «Бұл сонда неге жылайды?» деп ойлады ол тағы. Түндегi жағдай ойына оралғанда басына ыстық қан шауып, көзi қарауытты. Мұның алдында қашанғы бейшара боламын деп, сыртқа атып шықты. Атына мiнiп Аспанқора шоқысына тiк тартты. Сүйiр шыңға шығып, сол арада қарауыл құсап ұзақ тұрды.

Содан Аспанқорада Атан жападан-жалғыз тiршiлiк кеш тi. Iштей талай мұжылды. Ханымкүл емес, өзiн жазғыра тын ды шығарды. «Әйел әйелдiгiн iстемеушi ме едi? Анау Айда бол соғыста жүргенде қатыны жол-жөнекей бала тауып ал мап па едi? Намыс, ұят менiң не теңiм? Көп болса сөз көбейiп, жүзiм төмендер. Айдаболдан қай жерiм артық менiң» деген ол – көптен сарылып келiп тұтқиылдан шығарған ше шiмiн әжептәуiр тұғыр-таяныш көрдi. Ненi болса да таланынан көруге мойын ұсынған Атан Ханымкүлдiң үйiнен бiржола кетерiнде, тумысында басынан өткермеген күйзелiстi хал кештi. Түйiншегiн салбырата ұстап, кiршiксiз аппақ орамалын алқымынан байланған Ханымкүл далаға апаратын жалғыз аяқ жолға түстi. Артына бұрылып та қарамаған Ханымкүлдiң мына қалпынан Атан сағы сынғандықты аңдады. Құлди төмен еңiстеп, бой жасырып кеткенше Атан көз алмай қадалған едi. Ханымкүлдiң сұлбасы ғайып болғанда барып, жүрегiнiң тамырлары үзiлiп кеткендей ауыр күй кештi. Бойын бiр мазасыздық билеп, айналаға құлази көз тiктi. «Айналайын Аспанқорам, қолына тағдырымды тапсырған адамым кетiп барады. Күйзелiп кеттiм ғой, бiр амалын тапшы» дегiсi келiп кеттi. Ауыс-күйiс ойлардан басы шатасып бара жатқандай көрiндi. Сәл сабыр шақырмаса бiр жаман ойға барғысы келетiндей ме, қалай? Ұзақ уақыт осылай сұлық тынған адам мағынасыздыққа ұрына бередi екен ойласа. Бiртiндеп сабасына түскенде терең селқостық бойын меңдеп, жанына бiр қатерлi дерт жабысқанын бiлдi. Орамалын алқымынан тартынып алған Ханымкүлдiң әлгi тұрпаты көз алдында қайта көлбеңдегенде, жүрегiне ыстық қорғасын құйы лып түскендей тұла бойы күйiп, дуылдап ала жөнелдi. «Зауал бар ма, жоқ па?» – дедi. Намыс па, ашу ма, нала ма атой салып, тас-түйiн ширығып алды. Бiр нәрсенiң байыбына жетпегендегi сауалды пiшiнi, ұясы тереңдеген көзi, еш нәрсенi кешiре алмас тоңмойындығы – бәрi минутында-ақ жиылып, кескiн-келбетiн тым сұрықсыздандырып жiбердi. Қалтаң-құлтаң еткен Рақымбердi шал бiр күнi Атанға келе тепсiндi. – Бiр қатынға ие бола алмай қара басыңа не көрiнейiн деп жүр, шiрiк неме?! Оны төркiнiнде найқалта басқызып, сыртынан сөздi көпiртiп қойғаның не? Атан үндемей Рақымбердiге салмақпен алара қарады.

көрсеткiсi-ақ келдi. Қаламқастың өңiндегi тосырқаушылық толық сейiлiп бiтпеген едi. Атан құнжиған тұрысынан түзелiп, бейiмделетiн белгi бергенде, әйел үрейi ұша кейiн шегiндi. Осы қылық Атанға тым тартымды көрiндi. Бiр қолы жоқ иығына қарай еңкейiп, состия аңырып қалды. Өзiнiң кемдiгi аяқ астынан есiне түстi. Жұпыны үйiнiң ретсiздiгi көзiне айқын шалынды. Қолайсыздықтың шегi жоқтай. Дәтi құрғыр бармайтын бiр iстiң кезегi тұр. Қаламқас тапжылмай ұзақ селтиiп, даңғыраған бос шелектерге көз қиығын салды. Кенет iрге жақта шашау жатқан ыдыс-аяқты жиыстыра бастаған оның жiтi қимылы жаңағы ыңғайсыз халден тез құтқарып жiбердi. – Су жоқ екен, – деп бiрiншi Қаламқас ұяң тiл қатты. Жүрегiне ет жақын үн төбе құйқасын шымырлатып өттi. «Жазған-ау, тәубеңе кел, тәубеңе», – дедi iштей. – Қаламқас, – деп ақырын дыбыс бердi. Әйел әлденеден шошынғандай жалт бұрылды. Басқа нобайы келiспесе де, көзi қап-қара тұнық екен. Қарашықтарынан момақан нұр шашырайды. Атан үн қатқанда бозбаладай жүрексiнген жоқ. Өзiн әбден запы қылған мынау тiршiлiктен ала бөтен мейiрiмдi көзқарасты күтiп едi, оны көрдi, тыншыды. – Түйемен барып бастаудан су алып келейiн, – дедi. Былай шыққанда көзiне бiрiншi шалынғаны Аспан қораның күмбез шоқысы едi. «Жарықтық Аспанқора, – дедi көтерiңкi көңiлмен. – Мен бүгiн үйiме екiншi әйелiмдi алып келдiм. Өз қойнауыңда туған Қасым ит пен әлгi Ханымкүл өздерi харамданып, сенi ұятқа қалдырды-ау. Мен сол бетiңдегi шiркеудi алып тастау үшiн қаншама арпалыстым. Жарықтық Аспанқора, сенiң мына биiк шоқыңда болмаса да, бауырыңдағы тұқыл жота Атабайда туып едiм. Өзiң тұтқан пендең Қасым саған опасыздық жасады. Сенiң ендi киелi шыңыңда ондай сұмдық болмаса екен». Атанның осындай күйлi-мұңлы көңiлi жүрек түкпiрiндегi ауыр құпияларды сыртқа сыздықтатып шығарып жатты. Айлап, жылдап басына бiр келетiн елгезектiгi көпке бармайтынын да бiледi. Өз өмiрiн таудың ашты күнiне қуырылған күнгей беткейi тәрiздi сезiнедi. Одан берi де көп айлар iлгерi озды. Атан мен Қаламқас бiр-бiрiн мiнеп-жасқап, артық сөзге барған емес. Ертеден қара кешке дейiн бiр үйдiң тiршiлiгi басынан асып жатса да, Қаламқас тынбастан қыбырлай бередi. Сон-

да оның не тындырып жүргенi әсiресе Атанның көзiне тiптi көрiнбейдi. Кейде әйелiнiң сылбыр қимылын шолып тұрып: – Әй, жайбасар, шайыңды тезiрек қамда. Қойға барайын, – дейдi. Қаламқас мұндайда Атанға алара қарайды. Бүйрек бетiнiң шығыңқы қабақтарына дейiн күреңiтуi бұрқ етiп ашуланғанын сездiредi. Бiрақ ләм-мим деп жауапқа келмейдi. Күндердiң күнiнде Атан өзiнiң әйелiне салқын емеурiн бiлдiрiп, қатысуы арқылы-ақ етiн өлтiрiп алғанын сездi. «Пұшпағы қанамаған байғұс-ай, сен екеумiздi құдай азапқа жазып қойса, не шара, бәрiне көнемiз де, басқа не iстеймiз?!» – деп ұнжырғасы түсiп, мұңайып қалған-ды. Бiр жауынды күнi Атан қойдан сызданып келдi. Қараса, шай қамдалмапты. Әйелi нан пiсiрумен әлек болып жүр екен. – Әй, жайбасар байғұс-ай, құдайдың күнi ашық болғанда, осындай шаруаны неге бiтiрмейсiң сен осы? Қаламқас күйеуiне жайлап бұрылғанда, қысыңқы көзiнен ашудан гөрi мысқылдың ұшқынын аңдап тiксiнiп қалды. – Жылдам басар қатыныңның ебiне үйренiп қалған соң қиын ғой саған, – дегенде езуi әнтек ашылып, бұл сөзiме не айтасың дегендей күйеуiн сабырмен шолды. Атанның ессiз ашуланғысы келдi. «Ескi жараның орнын тырнағанын қарашы-ей, мынаның. «Үндемегеннен үйдей пәле шығады» деген осы екен ғой». Бiрақ тұтана алмады. Қалай килiккiсi келсе де жөнсiз жерден ұрынатынын сездi. Үндемей қалуға тағы болмайды. Бала таппағанын бетiне басқысы келдi. – Тiлiңдi кесiп тастайын ба осы?! Не қызығыңды көрiп жүрмiн сенiң?! – Мықты болсаң жақсы қатыныңа ие болып жүрмедiң бе? – деп Қаламқас одан сайын шабалана түстi. Атан қақ шекесiнен ауыр соққы тигендей есеңгiреп қалды. Аласы үлкен көзi кең ашыла бiр сәт селтие iркiлiп тұрды. Қаламқасқа Атан қазiр қатты бүлiк шығаратындай көрiндi. «Не болса да болса екен,ақыры» деген шыдам сыздық Қаламқастың бойын билеп,дүлей күшке қарсылық жасауға iштей қамданып алғандай. Бiрақ Атан бұдан арыға

бармады. Солпайып сыртқа шығып, белдеуге байланған атына мiндi де бетi ауған жаққа жүре бердi. «Қорлық-ай, сенен қайда қашып құтылсам екен?» – дедi тiстенiп. Көптен берi ат iзiн салмай кеткен Сайлаубай Аспанқораға келдi. Қасымжомарттың орнынан алынып, мұның ферма бастығы болғанын естiген Атан қанша сызданып, сыртын қаудитқанымен Сайлаубай келгенде жайылып салатын әдетi едi. Сайлаубай да мұның асты-үстiне түсiп, жай-жапсарды сұрастырып жатыр. Бiрақ Атанның көңiлiне бiр белгiсiз түйткiл орнықты. Сайлаубай толысайын деген бе, күлгенде мол денесi шамадан тыс бүлкiлдейдi, қошқыл реңiнде немкеттiлiк бар. Әлдеқалай жүдеп-жадап, жалғыздықтың жапасын шеккенде мият тұтатын кiсiсi осы Сайлаубай емес пе едi?! Сайлаубай болса бәз-баяғы дiлмарлығына салынып бақты. Қаламқасқа әзiл-қалжыңын оспақтата келiп, ақыры әңгiменiң жөнiне көштi. – Қара қатын, мына байыңа қолқа сала келдiм. Колхоз мал заводынан екi-үш отар қой алатын едi. Соған бас-көз болып, жөн көрсетер естияр адам керек дейдi. Оған мына байыңды ұйғардық. Жердiң оты әлi қаша қойған жоқ. Малға екi-үш күн өзiң қарарсың. Ыстық-суықтарың басылмаса да, қайтесiң, – деп базыналығын да бiлдiрдi. Қаламқас тұжырымды байлам айта алмай Атанға жалтақ-жалтақ қарады. Күйеуiнiң ыңғайына үйренген ол: – Мен не бiлемiн, өзi шешедi ғой, – дедi. Сыны қашып отырған Атанның жүзiн барлаған Сайлаубай тосылайын дедi. «Артық-ауыс бiрдеңе деп қойдым ба, мынаның қабағы ашылмайды ғой» деп ойлады. Сонан кейiн мүләйiмси қалып: – Атан, – дедi. Үнiнде өзiмсiнгендiк те, бұйрық рай да жоқ, тек қиылған өтiнiш бар. – Алдыңа бiр келгенде терiс кетпессiң! Атан отырған орнында қозғалақтап қойып, әйелiне түксие, сұраулы жүзбен қарады. Бағанадан берi күйеуiн бағып отырған Қаламқас: – Барсаң бар, бiрдеңе қып, iлдәлап күн көре тұрар - мын, – дедi. Атан басын тiктеп көтерiп, көзiнiң қиығын Сайлаубайға қадап тұрып: – Оның қашан едi? – деп сұрады.

– Ойбай-ау, мен сенi iлестiрiп кетуге келдiм ғой, – дедi Сайлаубай тағатынан айрылғандай елпелектеп. – Жолға бiрдеңе алмайсың ба? – дедi Атан бұған бейiл бiлдiрмей, өзiн күтiп тұрған Сайлаубаймен қатарласа берiп, аңырып қарап қалған Қаламқасқа жайымен бұрылды. Жалғыз қолымен терiскей жақты нұсқап көрсетiп: – Қойды мынау шыңырауға түсiргiн. Кешке өзi иiрiледi, – дедi. «Осы әйелiме неге суықпын. Жөн-жоралғыны қатты сақтайды-ақ, бейшара. Жайтаң қағып, жарқын-жарқын сөйлемегенмен, маған деген ықылас-пейiлi түзiк емес пе», – деп ойлады ол кетiп бара жатып. Атан бастаған бес-алты адам мал заводынан қабылданып алынған үш отар қойды дедектетпей, аяңмен жай айдады. Көш басшысының дiттеген ойы бiраз жер жүрген соң алдан кездесетiн ну қамысты, сазды өзекке тоқтап, дамылдап, өзi бiлетiн қарауыл шалдың үйiнен шай iшу. «Бiр жағы, жарықтықтардың аман-есендiктерiн бiлейiн», – деп түйдi. Шiлде шыққандықтан ба, күн шақырайып тұрғаны мен, ауада қапырық бiлiнбейдi. Бiрақ құлазыған қуаң далада адам қараң-құраң еткенге елегзи бередi. «Бiздiң де атамыз бiр кезде асқар-асқар тау болған» дегендей, қарауытқан мұқал жоталар қол-аяғын жиып алуға ерiнiп, сұлық түсiп жатыр. Атан салқын саялы Аспанқорадан алыстап кеткенiне бiр түрлi қамығатын сияқты. Шешек дақты жүзiн шаң қапқандықтан ба, өңi қарауытыңқы. Соңғы кездерi бiр нәрсеге алаң болып, тынышсызданған емес. Тас тыныштықтың шыңы рауына өзiн сiңдiрiп алғандай сезiнген. Қазiр, мiне, сол Аспанқорасын, ондағы Қаламқасты ойлады. Өзiнiң томағатұйық тiршiлiгiне, оның жарқ етпес қарадүрсiндiлiгiне налыды. «Ханымкүл шiркiннiң қас-қабағын аңдитын бай құс басым, ендi осы әйелiме бейiл бiлдiруiм керек қой», – дедi. Ханымкүл ойына оралса бiттi – жаны ауырып кетедi. Осындай болымсыз күйден мәңгiрiп қалатындай төңiре гiн самарқау шола бастайды. Жадау тартқан өзекке бұлар ат басын тiрегенде, түс ауып бара жатыр едi. Қоғалы қамыс сыбдыры мен қорғасындай толықсып баяу ағатын қарасулы кiшкене өзен Атанның көңiлiн сергiткендей, жан-жағына қунақ қарады. Сонау терең жырадағы қора-қопсылы үйдiң Атан талай

дәм-тұзын татып едi. Ондағыдай емес, мая-мая шөп тiзiлiп қалыпты. «Орталық бiрдеңеге айналайын» деген ғой деп топшылады. Қарияның үйiнен шай iшпекке бекiндi. Өзi бiр елгезек шал. – Келдiң бе, қарағым, төрлеткiн! Қазан сен үшiн ғана көтерiлмейдi. Осылай дабырласып отырғанға не жетсiн! Кiсi нәсiптi тауыспайды. Тамақ сал! – деп сыртта күйбеңдеп жүрген кемпiрiне айқайлап қоятын. Содан кейiн iргедегi қолдан жасалған сиықсыз домбыраны тыңқ-тыңқ еткiзiп, Атанға шұқшия қадалды. – Қарағым, бала бар ма, қанша? Атан күмiлжiп, не айтарын бiлмей дағдарса, қария үнтүнсiз томсара қалып, әудем уақыттан кейiн тiл қататын. – Кемдiк кемдiк емес, бас кемдiгi жаман, шырағым, көресең алдыңда ғой, тiршiлiктiң түбiн сұра. Сол қарияның жүрекке шаншудай қадалатын сөзi, неге екенi белгiсiз, Атанның жанын ауыртпайды. Қазiр ет жақынын көретiндей көңiлi төтенше алабұртып, сабыртағатынан кәдiмгiдей айрылып қалды. Екi-үш күннен бергi серiгi талдырмаш келген сiрiңке қара заржақ бiреу болып шықты. Әр нәрсенiң басын бiр шалып, аузы тыным таппайды екен. – Атеке, бұл Үлгiлiге комсомол құрылатын болыпты. Заводтың шөп жинап, жем төгетiн орталығына айналадыау, шамасы. Атан бұны да елең қылмай, өзiмен-өзi болып келедi. Ойпаңға орын тепкен қарауыл шалдың үйiнiң жанына киiз үй тiгiлiптi. Мұны көргенде Атанның өрекпiген көңiлi басылып, қоңылтақсып қалды. Сол бiр қарияның тоқтамды сөзiн естiп, көңiлдегi түйткiлiн жуып-шайғысы келген ниетi тасқа тигендей қайтты. Сыртқа өзi құралпы жасамыс кiсi шығып, бұларға тосырқай қарады. Атан ат үстiнде жаңағыға амандасқанда, ол ернiн ғана жыбырлатты. Сұңғақтау келген атжақты,аққұба кiсi бұлардың беймезгiл уақыттағы жүрiсiне таңырқаған кейiпте состиып әлi тұр. Үзеңгiнi кере шалқайыңқыраған Атан: – Мына арада бiр қария тұратын, бiр жаққа қоныс аударған ба, көрiнбейдi, – дедi. Жаңағы бейтаныс мұның суық өңiнен, уытты көзiнен тосылып қалғандай дегбiрi қаша тiл қатты.

– Кемпiрi дүниеден қайтқан соң, бұл арада жалғыз тұра алмай төске көшiп кеттi. Жалғыз қолымен Атан ерiксiз бетiн сипады. Шалдың бiр айтқаны мұның әлi есiнде: «Әйелдiң жесiрлiгi ештеңе емес, қарағым, мұнда қарақан басың сопайып жалғыз қалса, дүниенiң қорлығы сол». «Апыр-ай, жазған қария ақыры жалғыз қалған екен-ау», – деген бұл бейтаныс кiсiге еңкейiңкiреп: – Балалары бар ма едi? – деп ақырын сұрады. Атан көзiнiң сұғынан тайсақтағандай анау қозғалақтап: – Болған, бiрақ соғыстан келмей қалды ғой, – деп жауап қатты. – Бiз төстегi ауылдан едiк. Мына заводтан екi-үш отар қой алып, айдап бара жатқан бетiмiз. Сусын-көжемiз таусылып, шөлiркеп қалдық. Айыбы болмаса, шай iшсек пе деп едiк. – Ойбай-ау, сондай да сөз бола ма, түсiңiздер, – дедi жаңағы кiсi. Атан белдеуге атын байлап, үйге өзi бастап кiрдi. Дөңгелек үстелдi жағалап жүрген бiр-екi жасар бала Атанды жатырқап, бағжиып қалды. Кiсi баласы болып бұл нәрестеге тiктеп қарамайтын. «Көзiмнiң сұғы жаман, өтiп кетер» дейтiн. Бала шошына ма деп iргеден төрге озып барып жайғаса, жайланып отырды. Өзгелер де Атаннан кейiн тiзiле орын тептi. Суық келiп, үн-түнсiз томаға-тұйық отырған адамдарды жатырқаған бала шар ете түстi. Бетi жапқышпен жабылған iргедегi бесiктен де тыпырлаған тiршiлiк иесi бiлiндi. Үй иесi баланы тiк көтерiп алды. – О, жабайы, кiсiнi өстiп жатырқап жылай ма екен? Шешең қайда ұшып кеттi, шай қоятын, – дедi. Содан кейiн бесiктегi оянған нәрестенiң бетiнен жамылғыны ысырып: – Ой, сен тентек те ояндың ба, қап, мынау қайда кеттi? – деп сыртқа шықты. Бiраз уақыт аялдап барып үйге ендi. Самауырды алып шығып, шай қойды. Бiр кезде бесiктегi бала жағы тынбай қатты жылауға көштi. Үй иесi келiп арыберi тербеттi, жуанбады. – Әй, мынаны алшы, – дедi. Даусында зiл бар ма, сызданып шықты. Сып берiп кiрiп келген әйел амандаспастан жылдым басып, бұларға сыртын бере бесiкке жабыса

қалды. Атанның көз шарасы атыздай болып кеттi. Қушық маңдайы қыртыстана жиырылып, қоңқақ мұрны делдие, қолы жоқ иығына қарай құнжия тым-тырыс отыр. «Осы әйел бiр кезде мұның шаңырағын ортасына түсiрген. Баяғы бiр парықсыз түн емес пе, мұның өмiрiнiң ойран-асырын шығарған. Ендi қараса бала тауып, байсалды әйел болыпты. Кiсiге сұғанақтанып қарайтын құтырынған көзi қайда, бетi күйсе күйген шығар. Сонда бұл менен шынымен ыңғайсыздана ма? Ханымкүл қимыл-әрекетсiз бесiкке жабысқан күйi әлi отыр. Сәл бiр жағына қарай оңтайланса бiттi, әлдене түйреп, опырып кететiндей тым сақ. Басына тартылған кiршiксiз ақ шыт, үстiне киген шақпақ жол сәтен көйлегi, белiне байланған шашақты орамал толысайын деген сырт кейпiн таразыландырып, баяғыдағы уыздай келiншек қалпынан ажыратпапты. – Әй, шай қайнады ғой, – дегенде үй иесiнiң үнi тағы да шаптығып шықты. Ханымкүл лып көтерiлiп, дiк етiп қайта отырды. Бiр кезде Атанға жалт бұрылды. Күлiмдеген көзiнде мұң емес, айбын бар. Тәкаппарлықтан гөрi төменетектi пенделердiң пұшайман күйi аңғарылатындай. Бiрақ Ханымкүл баяғыдай қылықтанып, айласын асырғысы келiп тұратын ниетiн пышақкестi тыйған сыңайлы. Атанға бiр ауық ұзақ телмiрдi. Көз бен көз түйiскенде Ханымкүлдiң жазық маңдайына қонақтаған сызат тарамтарам. Босанғанына көп болмаса керек, қас-қабағында айықпаған кiрбiң бар. Бiрақ жүрiсi бәз-баяғы, ширақ. Жаңағы ыңғайсыздықтан арылғандай ортаға дастарқан жайды. Жаңа пiскен таба нанды мол қып турап, керегедегi кенеп қоржынның аузын ашты. Басы бiрiкпеген iртiк-iртiк майдың сөлiн шығара түйдектеп, кiшкене шұңғыл табаққа салды. Сырттан буы бұрқыраған самаурынды көтерiп әкелген күйеуi Ханымкүлдiң қасына таяу отырды. Бұдан кейiн Ханымкүл Атанға тiктеп қараған жоқ. Сол сынық қалпында шай құйып, кесенi төрге жайғасқан Атанға ұсынды. Атан кесеге ұмсынбастан Ханымкүлден жүзiн аудармай, көзiнiң сұғын қадаған күйi әлi отыр. Ханымкүл әйел баласындағы асылдың сынығындай көрiндi. Өмiрiн өксiтiп, көзiне шөп салғанын да ұмытты. «Бiр Қасымды ашына етсе, екiншi Қасымның етегiне жармасу ерсiлiк емес екен

ғой. Одан бұл жаман болып отырған жоқ. Бала туды, байыз тапты». Үй иесiнiң шай iшiңiз деген iлтипатынан соң бұл жөнделiп отырды. «Құдай-ау, мынау менiң күндесiм сияқты бiрдеңе болып шықты ғой. Бiрақ бұл менен iлгерi екен. Бала көрiптi» деп ойлады. Осы кезде бесiктегi нәресте жылап, Ханымкүл қасындағы күйеуiне жұбатшы деп ым қақты. Анау бесiктi бiр сыдырғы ырғап тербедi. Атан алдындағы суып қалған шай ды бiр-ақ ұрттады да, шынысын төңкере салды. Атан тiл қатпастан орнынан тұрып, сыртқа беттедi. Атын бiраз аралыққа дейiн жетектеп барып мiндi. Өзегiне шоқ түскендей қызынып, қолқасын жалын қауып, тынысы тарылды. Ханымкүлдi есiне алып, жаны ауырмаған күнi жоқ едi. Шешек дақты жүзiнде сырт адам сескенетiндей сұс бар. Бетiндегi бiлiнер-бiлiнбес секпiл шұңқырлар үңiрейген, тым суық. Қушық маңдайының қатпарлары жиырылып, жанарына салқын ой ұялапты. Шолақ қолының тұқылына киiлiп, шорт кесiлген жең ұшы арлы-берлi бұлғаңдап келедi. « Бұл жалғаннан не опа күтiп жүрмiн? – дедi. «Дүниенiң ащы-тұщысы болады» деушi едi, сонда менiң басыма әр жерде қор екенiмдi көрiп-бiлу жазылған ба? Қиюы қашқан қисық дүниенiң қисынын келтiремiн деген дәмем-ай, шiркiн!» Соғыстың алдында алыс ағайыны әпендi шалыс Шоқай деген кiсi жыл он екi ай тума-туысқандарының үйiне кезекпе-кезек қонып, күнелтiп жүрiп өлдi. Өле-өлген ше әйел алмай тентiреп өтудi мансұқ еттi ме, пұшайман күйi нен пенде баласы боп ажырап көрмеген ол, тоң-торыс жұрт қа базынасын өткiзе алмай дүниеден көшiп едi ақыры. Сонысына қарамай «ей, жаман» деп сөйлейтiн. Жарықтық шынында жақсы кiсi екен-ау. Кейбiреулердiң арамза пиғылниетiнен жерiнгенде «жаманнан» басқа сөз таба алмаған-ау, шамасы. Кенет Қаламқастың парықсыз пiшiнi көз алдына келдi. «Ол жазғанға жаңағыдай жөндемдi бiреу кездеспесе де, балпанақтай қып ұл тапсын, обалына қалмайын. Шоқай құсап бiр күнiмдi көрермiн», – дедi.

де жалғыз сол қолының күректей алақанымен әйелiнiң бетiн сипап, емiнiп те қалады. Тумысында тұйық адамның мұн дай кездейсоқ қылығы Қаламқасқа оғаш көрiнгенi сонша, қатты ыңғайсызданып, қолын жан дәрмен серпiп тастайды. Осындай күндердiң бiрiнде Атан күн сәскеге ауғанда қойын шыңырауға ойыстырып, үйiне келiп демалды. Талдан иiлiп жасалған уықтар, анау төрт көз шаңырақ әкесiнен қалған көз едi. Одан бертiн келе Ханымкүлмен қосылды. Әкесiнiң мұрасын пендешiлiк жасап, ластап алған жоқ па екен бұл. Атанның жүрек түкпiрiнен бiр бөгде күш тусырып шығып, қайнар атқылайтындай тұла бойын шымырлатып жiбередi. Жаны күйзелгендей мәңгiрiп тұрды. Бiртiндеп есiн жиды. Кеудесiнiң бiр тұсы өмiр бойы олқы соғып келе жатқандығын түсiндi. Шұғыл басын көтерiп, сыртқа құлақ тосты. Әйелi күйбеңдеп жүр екен. – Қаламқас! – Қоңыр даусына дiрiл араласып, солғын әрi толқып шықты. Кеуде тұсы тырнақтың iзi қалғандай шым-шымдап ашып, iштей тепсiнiп, бұлқынғандай демiктi. – Е, не? – Берi келшi. Әйелi киiз үйге апыл-ғұпыл кiрiп, қалшиып тұрған Атанмен соқтығысып қалды. – Не болды, байқұс-ау? – дедi алқынып. «Қатын дегеннiң үнiне дейiн сиқыр болатынын кiм бiлген» деп iштей Атан әйелiн жалғыз қолымен қапсыра құшақтай алды. – Түлен түрттi ме, мынаны? Бiреу келiп қалады, жiбершi, – деп әйелi жұлқынып, босанғысы келдi. Атанның тегеурiндi жалғыз қолы оны тапжылтпай өзiнiң ыңғайына көшiре бердi. Әйелi басындағы орамалын жөндеп тұрып: – Саған өзi бiрдеңе болған-ау деймiн, емешегiң езiле қалыпты ғой маған, – деп алара қарады... Атан сыртқа шыққанда басы зеңiп, көз алды қарауыта бастады. «Осының бәрi қартайғандықтың белгiсi» деп ойлады. Оны қостағандай Аспанқора шыңдары етек-жеңi кең жал-қапталдарын бауырына тартып, тәкаппарлықпен ыздиып тұр... Бүгiн таңертеңнен берi Суықтөбенiң найза шоқысына қою қара бұлт үйiрiлдi. Ол бiртiндеп ұлғая жайылып келiп, Майтөбенiң жайдақ шыңына iлiктi. Баурайдағы ми-

дай жазық даланың үстiне тарам-тарам өрмек тартылып қойғандай құйғытқан ақ жауын бiлiндi. Атан түскi шайға келгенде әйелiнiң тым қунақ және бiр нәрсе айтуға оқталатынын сездi. Бұрын әр нәрсеге зорланып жымиятын әйелi бұл жолы тым бейiлдi. Күйеуiне ұрлана қарап, қылықты ыңғайсызданып әрi жүрексiне үн қатты. – Шал-ау, бiз қартайғанда жорға шығыппыз! Атан бағжаң етiп әйелiне сыралғы жүзбен таңырқай қарады. Қарасұр жүзi сұстана қызылкүреңiтiп, әлдене күткендей шолақ иығын шошаңдатып, отырған орнында қозғалақтап қойды. Көзiнiң зәрлi уытын әйелiне тас қадап: – Е, не бопты? – дедi. Әйелiнiң кейкi мұрнының үстi тершiп, қысыңқы қой көзi жасаурап, бiреу естiп қалмасын дегендей ақырын: – Екiқабатпын, – дедi. Атанның қолындағы кесесi шайқалып кеттi. Көзi дөңгелене түсiп, бiр-екi мәрте емiнiп, орнынан көтерiлетiн дей талпынды. Тұла бойы ысынып, басы айналғандай. – Рас па? Жоқ, әлде қағыс естiп отырмын ба? – деп сыбырлады. – Байқұс-ау, өзiңе өзiң сұқтанбасаңшы! Су әкелiп қойшы, бүгiн , ертең кiр-қоңыңды жуып берейiн, – дедi Қаламқас, тершiген маңдайын қолымен сырып. Атан шайын тез iшiп, шынысын төңкере сала сыртқа шықты. Қалың тiкенде жайылып тұрған түйенi жетектеп әкелiп шөгердi. Қаламқасты шақырып, қом салды да қос флягты артты. Атына мiнiп, түйенi жетектеген бойда шыңыраудың жалғыз аяқ жолына түстi. « Менiң де көрер күнiм, тiлер тiлеуiм болар ма екен. Қу бас боп мына дүниеден өтуге де көндiгiп ем». Атан өзiнiң осы бiр елгезек көңiл күйiн ерсi санамағаны былай тұрсын, бауыры жер сызған қорғасын бұлттардан тiксiнiп, сұстанып жатқан жал-қыраттарды өмiрiнде алғаш рет көргендей қызықтай бердi. Қаудиған түйежапырақтар көгiлдiрленiп арбағаны сонша, Атан көзiн тұтқиыл шыңырауға аударғанда, сонау етекте өкiрiп аққан өзен жап-жасыл боп көрiндi. Жалғыз аяқ жолдың жиегiн бойлаған тiкеннiң қызғылт сары гүлдерi бүрiн жаңадан жарып шыққандай үлбiрейдi. Атанның тұла бойын бiр түсiнiксiз құштарлық билеп, беткейдегi майда

шалғын қуалай соққан желге бiрөңкей жапырылатынына дейiн қызықтады. Құдды: «Атекесi, қуанышыңа ортақпыз» дейтiндей iзетпен бас шұлғи майысады. Тiк шыңыраудың аузына құлдилап барып, түйiскен жадағай жол бiртiндеп жазылады. Бұл арада түйе шудасын желпiлдетiп жылдам жүрдi. Тек төскейi қайтадан қайқыланып, арғы тепсең одан әрi шалқайған тұстан Атанның жүрегi әбден шайлыққан. Бүгiн оны да елейтiн түрi жоқ. Бiраздан берi жауын жаумап едi. Алғашқы тамшылар қаудырлаған жапырақтарға тигенде, сатырлаған дыбыс құлақ жаратындай күштi естiлдi. Ендi жауын баппен дыбыссыз ұзақ жауды. Мыңмиллион ұсақ түйiршiктер уатылған әйнектiң сынықтары тәрiздi ұшқындайды. Атан көлденең тұмсыққа шыққан соң тiк қапталдап барып, төмен еңiстедi. Тоған тәрiзденген саздауытты айналып келiп, бастаудың басына түйенi шөгердi. Азаппен су құйып тұрып «Ойпырмай, түйе өрге шыға алар ма, екен?» деген күдiк мазалай бердi. Әзер дегенде флягтарды толтырып, түйенi тұрғызды да жетегiне алып, жаңағы тiк қапталдың жалғыз аяқ жолына түстi. Құлама жалдың қайқаң белiне әрең көтерiлiп, кiшкене еңiске ойысқанда, түйе әудiм жерге дейiн тайғанап барып, талтайып тұрды да қалды. Атынан түсiп , түйенiң қомына байланған күректi шешiп алған Атан балшық болып шыланған жалғыз аяқ жолдың бетiн арши бастады. Түп-түп тау шөбiнiң араарасынан аққан су жалғыз аяқ жолдың жиегiн жылғалап, арна тартты. Атан ендi мал аяғы көп баспаған өзек жолдың жиегiн алды. Қалт-құлт басып, жиi-жиi маңқ еткен түйенiң үлкен көзшарасы жасқа шыланыпты. Атының тiзгiнiн белiне қыстырып,тiзерлеп отырған күйi Атан жұқа қабатты сылып лақтыра бердi. «Мына өрсымақты тазаласам, түйе ары қарай өзi жүре алады», – деп түйдi. Атанның қушық маңдайының айғыз-айғыз қатпарларынан тұзды су түстi лайлы тер моншақтары екi жағын сызып өтiп, мойнына келiп құйылды. Жалғыз қолы салдырап, көз алды қарауыта бастады. Түнере түскен айнала бiр ғаламат жарылыс күткендей үрейлi тыныштық құшағына енiптi. Атан қимылдаған сайын қол-аяғы ұйып, қарыса бердi. Кiсiнiң дәтi шыдап қарай алмайтын көзiне айбын ұялапты. «Мына бiр тепсеңнiң арғы жағындағы қаптал жазық», – дедi iштей тағы да. Кiлкiлдеп тұрған майлы топырақтың

үстiңгi қабатын лақтырғанда оң қолы жоқ иығының тұқылы сәт сайын шолтаңдайды. Балапанынан айрылған кiшкене құс тәрiздi безектейтiн сияқты. «Дүниеде жалғыздықтан жаман нәрсе жоқ-ау. Қарақан басым тұрмақ қолым да жалғыз», – дедi ол. Оның жүрегiн лүпiл қақтырған тосын үмiт бүкiл ойсанасына жайылғанда, ыстық қан басына шапты. Көз алдына Қаламқастың түскi шай үстiндегi пошымы келдi. Жүрегi қатты соққандай алқынып, омырауына тер құйылды. Өмiр бойы алданыш үмiттердi тiршiлiгiне таяныш етiп, шынайы жалғандықтың қу тақырының ызғарын сезiнгенде, көңiлiнiң арғы түкпiрi жан баласы дендей алмайтындай құлазып кетiп, есеңгiреп қалатын едi. Кейбiреулердiң опоңай ие болатын нәрселерiне Атан жете алмағанына ашуланып, я болмаса күндеп көрген емес. Әйтеуiр, сол адамдар өмiрiнiң игiлiгiне қатты қызығатын. Кiсi қайғыдан да, қуаныштан та өлмейдi. Тiптi ұятты да көтеретiн көрiнедi. Бiрақ кейбiреулердiң құзғындай қара ниетiне төзу мүмкiн еместiгiне баяғыда көз жеткiзген болатын. Атан қатты қимылға көштi. Тiзгiнi белiне қыстырылған аты жол жиегiндегi балауса көденi жұлып жеп шайнағандағы ызың аралас дыбысы бiр ауық ойдан аулақтатып, марғау күйге көшiредi. Қалт-құлт басқан түйенiң тiзелерi дiрiлдеп, көздерi мөлтiлдеп жасаураса да, мойнын ыңырана созып, жол жиегiндегi түйебас тiкенге қарбыта ауыз салып, басына дейiн сыдырып шықты. Содан басын қайқаң еткiзiп жоғары көтерiп, бейғам малжаңдағанда, мұрнының ошақтай үңiрейген орны сәңкиiп көрiнедi. Атан қозғалған сайын ол да маңқ етiп, аузындағы жынын жан-жаққа шашыратады. – Боздап қал, арам қатқыр! – деп Атан көзiн түйеге аларта қадап, тiк беткейдiң тұсына келгенiн шамалады. Ендi мүлт кетсе түйенiң жазым болатыны кәмiл. Тұла бойын бұрын-соңды болмаған дел-салдық билеп, самарқау тартты. Еркi мен санасынан тыс бiр болмашы күш жалғыз қолындағы күректен ажыратпай, мимырт қимылдады. Алдындағы тiк қияның көзге iлiгер үйреншiктi тұсын шолған мен, көре алмады. Сонда да жеңсiк үмiтi өзi тұрған орны нан көздеген аралығының шамасын алты құлаш арқаннан арыға жiбермедi. Ерiксiзден-ерiксiз артына бұрылып қарады. Құлдилаған шыңырау етегiндегi жалғыз бастау көздiң жа-

сындай жылтырап жатыр. Түгi сыртына шыққан сұсты өңiр салбыраған ауыр бұлттарға жонын бере түнерген. Табиғаттың барлық сынына төтеп берiп, ендi майып болуға жақын тұрған тұмсықтағы кәрi жуан шетенге Атанның көзi амалсыз түстi. Қыбыланың қай тұста екенiн айыра алмай, бетi ауған жаққа намаз оқитын,ақылынан алжасқан қариядай шөңкиiп, көзге тым қораш көрiнедi. Сарғыш тартқан селдiр жапырақтары атасы жапырақ болған соң сылдырлайтын тәрiздi. Атанның көз алдына соғыстан бұрын әбден қартайып өлген әкесi келдi. Қалтаң-қалтаң еткен шал дүниеден бияжат болып, ештеңенi қарманып, қамданбайды. Өзге емес-ау, ұлынан да мынау кiм дегендей ұзақ тесiлiп, содан бiр нәрсенi пайымдайтын сияқтанушы едi. Атан ет жақынынан ендi ғана айрылып, соның аясында жүрiп қадiрiне жетпегенiн тым кеш ұғынғандай, түсiнiксiз күйзелiп жылап жiбердi. Кәдiмгiдей солқылдап шын жылады. Қарасұр жүзi қуқыл тартқан Атанның оң қолы жоқ иығы қатты қозғалғандықтан зар қақсайды. Жалғыз қолының қары талып, бүкiл денесiмен ұмсынды. Қазiргi тұрған аралығындағы жалғыз аяқ жол доғаланып келген бiр ылди, бiр өр. Қылтаң жердiң жолын тазаламақшы болып ыңғайлана бергенде Атанның аяғы тайып кетiп, оңқашоңқасынан құлады. Торы ат үркiп, жұлқынды да босанып, өрге тырмысып жүрiп кеттi. Түйе мұнысы несi дегендей, бiр маңқ еттi. Қарақаттай тұнық көзiн шарасынан шығара басын қақшитып мүлт етсе құрдымға кететiнiн сезетiндей аяғын кiлт-кiлт санап басады. Жалпақ табандары таулы өңiрдiң майлы топырағына тиген сайын шалыс iздер дөңгеленiп қалып барады. Тiк қабаққа келгенде артқы аяғы тайып кетiп,екi аша талтайып барып, оң қапталына серең етiп құлады. Атан тiстенiп тұрды. Үстi малмандай су. Тәлтiректей басып түйенiң қасына келдi. Басын анда-санда қақшаң еткiзгеннен басқа қимылға келе алмай серейiп жатқан түйенiң тас боп байланған бел арқанын әзер шештi. Кiшкене аралыққа жылжып, жантая кеттi. Бұдан әрi қимылдауға дәрменi жетпейтiнiн сездi. Сонда да өзiн-өзi қышап, қайта тұрды. Шолақ иығы сау жағына қарай ауып, ұзынтұра еңкiш бойы одан әрi бүгжиiп, Аспанқораның қия шыңына тарамыстай тырмысты. Әрбiр тобылғының бұтасынан тасына

дейiн таныс өңiрi көз алдында белгiсiз бағытқа құлдырап, табан тiрер жер қалмағандай санасымен сарғаятын құбылыс Атанның көкiрегiн кеулеп кеттi. Осы күнге дейiн өзiне оң мен солын бажайлап қарамаған жандай көрiндi. Санасының бiр шетiнде Ханымкүлдiң, Қасымжомарттың кейiптерi қылаң бергендей болды. Осы тұрпатын дұшпан көзiне iлiкпесе екен деген сақтық Атанды ширықтырып, алды-артын болжауға септiгiн тигiзгендей едi. «Шынында, мықты болсам жақсы қатыныма неге ие болып жүрмедiм!» – деп қатқыл сыбырлады. Қаламқастың түнеукүнi айтқан осы сөзi ойына оралып, түйiлiп алды. Қаламқасқа рақымы түсiп, бiр де жылы сөз айтпағаны несi? Денi дұрыс отырып, от басы, ошақ қасындағы әңгiмеге де бармапты. Иттiкке иттiк жасамағаны қалай? Көкiрегiнде сәулесi жоқ пенде боп Аспанқора мен бастаудың аралығында жүре берiптi, жүре берiптi. Әлi күнге бала сүймегенiн ойламағанына таң. Ойласа ойлаған шығар, пенде баласы болған соң төрт құбыланың тең болуы сирек қой. Атан алқынып тiзерлеп отырды. Маңдайынан суық тер бұрқ еттi. Буын-буыны құрығандай, аяғының ұштарынан бастап кеудесi ұйып, басы салқын тартты. Жүрегi әлсiз соқты. Айнала дүние өзiн бүргелi келе жатқандай түксиiп тұр. «Мұнысы несi?! Осынша итшiлеп келiп ендi... » Өзiнiң ойынан өзi шошынғандай айнала әлемге секемшiл көз қиығын тастады. «Рас,рас» дегендей Аспанқораның Атанға қараған терiскей беткейi бедiрейiп алыпты. Атан шұғыл тұрғысы келiп, бiр-екi ұмтылғанда, басы сынып түскендей болды. Көзi қарауытып, жер-әлем тұмандана бұлдырап барады. Жүрек тұсынан ащы шаншу қадалғанда, екi бүктелiп сәл жазылды да: – Мұнысы несi?! – деп тағы да әлсiз сыбырлады. Көзi шарасынан шыға жаздап ойнақшып, сол жамбасына қарай сылқ еттi. Жалғыз қолы қарсылық бiлдiргендей ауа қармап сермелгенде, шолақ иығы әлсiз бұлқынды. Аспанқораның құбылаға созылған қаптал жалының тiк тұмсығына бiр отар қой тырмыса өрлеп барады. Ауада сыз бар. Қойнау-қойнаудың шыңыраулары қарауытып, бозғылт сәулелердi ығыстырып жiбердi. Атан сол жатқаннан қайтып тұрмады. Келесi жылдың көктемiнде Қаламқас ұл тапты.

ЖАЛА МЕН НАЛА Екi қабатты үйдiң қарсы алдына қалт тоқтаған Райысқа ағылып келiп, iшке қойып кетiп жатқан балалардың кейбiреулерi ғана таңырқаса бағжиып, одырайысып өткенi болмаса, көпшiлiгi бұрылып та қарамайды. Ал бұлар оқып жүрген кезде мектеп ауласынан бөтен бiреудiң сұлбасы көрiнсе бiттi – бәрi жапа-тармағай анталай қадалатын. Қазiргiлерге ештеңе таңсық емес. Әлдебiр жайды қызу әңгiмелеген екi келiншек бұған көздерiнiң қиықтарын тастап, бездең-бездең басып барады. Қанша туған мектебi болса да жатырқау сезiмiнен арыла алмай, қолапайсыз селтиiп тұр. Ай-шай жоқ, iшке кiрiп баруға да дауаламайтын тәрiздi жүрегi лүпiл қағып, тынышсыз соқты. Осы үйдiң табалдырығын алғаш аттаған шақтағы бiрен-саран жағдай емiс-емiс есiнде. Санасының терең түкпiрiнен еңселi де зәулiм, самаладай жарық ғимарат қылаңытқан сәтте, ыстық бiр нәрсе көкiрегiн желпiп өткендей болды. Туған мектебiне он жылдан кейiн қайтып оралып отырған бетi екен бұл. Дүниеде бұдан өткен биiк үй жоқтай көрiнетiн со кезде. Ал қазiргi қалқайған қалпынан етене жақын момақандық аңғарылады. Оқушыларға зейiн бұра қараса, ересектерi еркiн, мығым басады, тағы өздерi әлденелердi айтып мәз-мейрам. Кiшкентайларының жүздерi ұяң да тымпиыңқы. Солар құралпы жүгiрiп өткен қыз балалар құлындай сүйкiмдi. «Дәл осындай уағымызда бiз қандай едiк өзi?» Әрқайсысының кескiн-нобайын түстеп ажыратып, айырмаса да, ауылдастарының әр түрлi тұрпаттары жадында жаңғырығатын сияқты. Қатарындағы балалардың бiресе о жағына, бiресе бұ жағына шығып, кiм болса соған ұрынып, тыныш таппай аласұра елiрген қара домалақ бала өзiмен он жыл бiрге оқыған Серiктен аумайды екен. Мұны соның iнiсiне ұйғарды. Сондай беймазалығы үшiн балалар Серiктi «сайтан» дейтiн. «Мынау ендi қандай атты иемдендi екен?» деп ойлады. «Мен бұлардың бiразын оқытатын боламын ғой, сонда!» Iшке енгенде жүрегi дес бермей лүпiлдеп соғып, көкiрегiне ыстық бу шымырлай жайылды. Мұғалiмдер бөлмесiне бiрден кiрiп баруға ыңғайсызданып, амалсыз

бөгеле бердi. Ұзыннан-ұзақ дәлiздi балалардың шуылы кернеп тұр. Осындағы тiршiлiктi кiрпiк қақпай шолған атақты адамдардың кейiптерiнде сейiле қоймайтын сұс бар. Бiр қабырғаға тұтас iлiнген соғысқа қатысқан адамдардың суреттерiне төне қадалды. Көбiсi – қаршадайынан бiлетiн шалдары. «Бiздi мына шудың ортасына әкелiп қойғаны несi» дегендей көмбiс сыңайларында жабырқау бар тәрізді. Назарын әркiмге көп кiдiртпей осылайша жүгiртiп өтiп тұрған. Кенет бесiншiден сегiзiншi класқа дейiн тарих пәнiнен сабақ берген Досаевтың кескiнiн ұшыратты. Таңертеңнен алып-ұшқан көңiлi аяқ астынан ортайып: «Серiктiң әкесi Кеңеске дейiн бар, Досаев оны баяғыда пленде отырған деген сияқты едi. Сонда менiң әкемнiң суретi мұнда неге iлiнбеген?» дедi iшiнен. Досаевтың бейнесiне қайтадан көз тiгiп, ойлы қияпатқа ұқсайтын сарабдалдықты ұзақ барлады. Қоңырау соғылғанын да сезбесе керек, оқушылардың шу-дабыры сап басылып, зал сiлтiдей тыныштық құшағына енiптi. Екiншi қабаттағы директор кабинетiне баруға оқтала бергенi сол едi, мұғалiмдер бөлмесiнiң есiгi жайлап ашылып, ар жақтан бiр топ кiсi шыға келдi. Бұл оларға, олар бұған таңырқаса қарасты. Зәуреш апайы өңiн әлi бермегенге ұқсайды, ал Санат пен Жылқыбек ағайлары боз бас болып үлгерiптi. Ал қартаймай көрiңдер ендi. Өзiң оқытқан балаң өзiңмен бiрге жұмыс iстеген соң-ақ, ақсақалдыққа мойын бұрған деген осы. Бәрiнен бұрын жетiп келген апайы қолын алып, қатты сiлкiледi. Қазақ тiлi мен әдебиет пәнiнен берсе де ешқандай артық-ауыс әңгiмеге бармайтын қаталдау кiсiнiң еменжарқын қалпына сенер-сенбесiн бiлмегендей, бұл бiр сәт аңырып қарады. Зәурештiң шарасы үлкен көзiнен сыншылдықтың баяғыдан таныс байыпты уытын сездi. Санаттың сүзiле қарағандағы жанарына ұялаған жылы нұр қараторы кескiнiне iркiлген шаршаңқылықты елетпей жiберетiн секiлдi. Осы кісінің әзiл-қалжыңға үйiрсектiгiнен бе, «химия қиын, ашиды миың» болса да, бұлар әйтеуiр жалықпайтын. Ал мына Жылқыбек ағайының қақ-соқпен онша iсi жоқ, кiрiп келiп дереу бойлықтар мен ендiктердi, құрлықтар мен мұхиттарды түсiндiре жөнелетiн. Ол

жағынан келгенде бұл қасиетi институт мұғалiмдерiне қат ы ұқсайтынын кейiн барып ойлаған едi. Осы сәтте қуақы жымиып алған Санат: – Зәке, он жерден қартайдым деп айт, айтпа, бұлар бәрiбiр саған жастығын бермейдi. Бiр күнi төбемiзден қарайтын дәу бастық болып шыға келсе, өзiмiз оқытқан шәкiрт едi деп кергiп те тұра алмаймыз бiз жазған. Одан да, Райысжан-ау, ат-көлiгiң аман ба, үйлi-баранды болдың ба, болсаң кiшкентайларың қанша деп сұраған жөн, – деді. – Бiздiң алдымызды орап кететiн қашанғы әдетiң едi, бұл баланың бастық болатынын да елден бұрын өзiң айттың. Жақсылықтың бәрi сенiкi-ақ болсыншы, бiз Зәуреш екеумiз қызғанбай-ақ қоялық. Жылқыбектiң сөзiне үшеуi бiрдей күлдi. Жүзi өрттей қызарып кеткен Райыс ұстаздарына көзiнiң астымен қарады. – Әлi үйленген жоқпын, – дедi. Танымайтын ортаға тап болғанда кiм мұны өстiп елеп, аспан-сайбақ етер едi. Өзiн кексе жiгiт санатына қосса да, қазiр нақ бозөкпе баладай сезiндi. Көңiлiн түсiнiксiз қуаныш тербеумен бiрге бiр босаң сезiм жүрегiн сыздатып өттi. Мұның өңiндегi құбылыстарды байыптай түскiсi келгендей үш жақтан қадалған сыншыл назардан қысылып та барады. Санат осы кезде екiншi қабатқа апаратын тепкiшекке көз қиығын тастап, бойын жиып ала қойып тiктелiп алды. – Әне бiзге қарай Сәкең келе жатыр. Оқушымыздың алдында әжептәуiр болып тұрғанда ол кiсi мақтамен бауыздап жүрсе ұят шығар, қой, есiмiз барда елiмiздi табайық. – Ештеңе жоқ, оқытқан баламыздың бәрi мұғалiм болып жатса қайда жүр. Сәкең де қуанады, қуанбаса қуантамыз, – деп, әңгiмеге килiккен Зәуреш сыңғырлап күлiп жiбердi. Сарыла ойлаған жайының түбiне жете алмаған кейiппен өтiп бара жатқан Сабыр кенет қалт тоқтады. Әйнектiң ар жағындағы қоңыр көзiне жылы нұрды молынан ұялатып, езуiне қуақы күлкi үйiрдi. Бұл кiсi не айтпақ екен дегендей бәрi оның аузын баққан күйi тынып тұр. – О, гөзелдер, көзайым болып үлгергенсiңдер ме, дұрыс. Сабыр бұған бүкiл денесiмен бұрылып, бiр уақ сазара қадалды. Бала кезiнен етене таныс осы момақан пiшiннiң селт етiп лезде сергектiкке көшетiн болмысында қандай

құдiрет барын кiм бiлсiн, Серiк екеш Серiкке дейiн директор десе сымдай тартылып, сыптай болып тұра қалатын. Сөйткен кiсiнiң мысы қай жерiнде. Байыптап қараса, жалғыз көзін оқырайта қадаған шақта аққұба дөңгелек кескіні томсара тосылып, ұмытып жүрген нәрсесі дәл осы арада есіне түскендей аңқылдап сөйлей жөнелетін. Әлдененi айтуға оқталғанда қазір де аузын шүйiрiп, мысқылшыл қалыпқа көше қоятын тұрысының өзiнде кiсiнi баурап әкететiн ерекшелiк бар. Қоңыр даусын соза әндетiп шығарғанда реңi күреңiте шымырлай құбылатынынан бұл әйтсе де әжептәуiр жатырқап тосылады екен. – Жақсылықты жақсылық деп түсiнгенге не жетсiн. Бiлсеңдер бар ғой, мен сендердiң осыларыңның өзiне разы болып тұрған жайым бар. Қуанатын жасқа келiп тұрып, қуанбайтын елдi де көргенбiз. Болымсыз жымиып тұрған Санат дереу қатқыл сыңайға енiп, назарын Сабырға жорта наразы тастады. – Осы, Сәке, өкшеңiздi басып келе жатқан бiздi әлi бала көретiнiңiз-ай! «Қолда өскен аттың тай аты қалмайды» деушi едi. – Сабыр тiксiнiп қалғандай одырая қарады. – Санат шырағым-ау, бiз ендi көп болса бес жыл жұмыс iстеймiз. Саған әлi қайда, кемiнде он, он бес жыл бар. Қырма сақал қырыққа келген бiреу үйленбеген соң, жаңағы жерде iнiсi айтады дейдi: «Осы ағам не өлмедi, не кезектi бермедi» деп. Орнымды жастарға берейiн деп аудандағыларға құдайдың құтты күнi қақсаймын. – Қартайып тұрған жоқсыз ғой, ағай, – деп арада Зәуреш сөзге килiктi. Сабыр аяқ астынан қабағын сұстана түйе қойып, үшеуiне бiр-бiр шүйiлiп барып, назарын Райысқа салды. – Мына Райыс та кейiн өздерiң сияқты жақсылықты жақсылық деп ұғынуы үшiн осы тұрған бәрiмiз класына ертiп барып таныстырып шығалық, – деп ешкiмге қарайламастан өзi бастай жөнелдi. Оның соңынан үн-түнсiз iлескен ұстаздары бiр-бiрiне қарап, жымың-жымың еттi. Санат уақытының тығыз-таяң екендiгiн сездiргiсi келгендей сағатына қарағыштап: – Сәкең айтқаннан кейiн жүрмеске амалың жоқ, әйтпесе алтын уақыт дегенiң заулап отырып бiрталай жерге барып та қалыпты, – деп ұрлана бұған көзiн қысып қойды.

Салып ұрып бара жатқан Сабырдың нақ қазiргi қалпынан мазаң ойдан арыла алмаған бiр көңiлсiздiк сезiледi. Соғысқа қатысқан кiсiлердiң ортасынан орынды ойып алып тұрған Досаев та осылай жүрушi ме едi? Түкпiр жақтан екiншi қабатқа қарай көтерiлетiн тепкiшектiң тұсында директор қызыл тақтаға әспеттеп айқастыра iлiп қойған күрек, сүймен, шелек, балондарға бiр мезет сұстана шүйiлiп өттi. Оған сонша тесiлетiндей не тұр деген сыңайда бәрi бiрбiрiне таңырқаса қарасып қойды. – Осындағы баттасқан шаңды қазiр елемей өте берсем де ешқайсысың кiнә қоймайтын едiңдер. Бiрақ соны мына соқыр көзiм көредi, көрген соң сөйлемей тұрмайсың. Жасымызда әке-шеше деген жарықтық неге зарлай бередi деушi ек? Ендi өзiмiз де зарзаман болып бара жатырмыз. Оның сөзiн жымиған қалыптарында тыңдаған үшеуiне кенет Сабыр жалт бұрылды да, сәл бөгелген күйi ләм деп тiл қатпай жоғарыға қарай бет алды. Жүзiндегi манағы момақан жайдарлылықтың iзiм-ғайым жоғалғанына аңтарылған Райыс ыстық-суығы алма-кезек ауысатын ендiгi өмiрдiң түрлi қитұрқысынан жүрегi сескене ме, көңiлi тынышсыз қобалжи бердi. – Райыс, көрдiң ғой, бұл ағаларың күледi, ал мен жылап жiбере жаздауға шақ қалып келемiн. Айтқызбай iстейтiн адамдардан айналып кетпейсiң бе, бұл күнде, – дедi Сабыр. Өз-өзiнен қуыстанып, ана екi ағайына ұрлана қарады. Директордың мұндай қалтарыстары тек өздерiне ғана мәлiм секiлдi көздерi күлiм қағады. Әрбiр кластың тұсынан өткен сайын көңiлi өрекпіген Райыс қарсы алдындағы бөлмеде химиядан лабораториялық тәжiрибе жасайтынын есiне алды. «Қазiр бұл не болды екен? Бүгiнгi кабинеттiк жүйе дегенiмiздiң ұшқыны бiзде сонда-ақ бар екен-ау» дедi iшiнен. Сол есiкке жетiп келген Сабыр тұтқаны ұстаған бойы бiршама бөгелiп барып ашты. Арғы жақтан толассыз шудың дабыры қатты естiлдi. «Сабыр ағай соған бола кiдiрген екен ғой» дегенше болған жоқ: – Мiне, Райыс, мұнда қазiр сенiң бесiншi класың орыс тiлiн оқып жатыр. «Ой, бесiншi класс па» деп олқысынбайақ қой. Бұлардың бiр күнi оныншыға қалай жетiп барғанын да сезбей қаларсың. Сонда сен де мына Самат ағаңа ұқсап

алтын уақытыңды жеткiзе алмай әбiгерге түсiп жүрерсiң. – Сабыр есiктi шалқайта аша түсiп, iшке жайлап енгенде, шу құлақ жаратындай күштi естiлiп барып сап тынды. Ортада сабақ түсiндiрiп тұрған талдырмаш қыздың қағаздай аппақ өңiне лыпып қан жүгiрiп, әлденеден секем алған сыңайда көзi кең ашыла кейiн шегiншектеп кеттi. Мұншама адамның топырлап кiрiп келгенiне не жорық дегендей, орындарынан атып-атып тұрған оқушылар үр пиiсiп-үрпиiсiп қалды. Санат пен Жылқыбек ағайлары ның жүздерiнде өзiне бала кезден мәлiм сұсты ұстамдылық молая түстi. Мұғалима қызға әлденелердi сыбырлап айтқан Зәуреш апайы бұған көз қиығын бiр-екi мәрте тастап қойды. Айтар сөзiн ойша жұптап алғысы келгендей оқушы ларға ұзақ қадала аялдаған Сабыр аузын шүйiре ашқанда мыс қыл шалыс әлдененi езуiне жиып ала қойғанын көрдi. Жүрегi өз-өзiнен лүпiлдеп, жиi-жиi соқты. Көз әйнегiн жарыққа оңды-солды шағылыстыра жарқ-жұрқ еткiзген дирек тор шұғыл серпiле жөнделiп, тiкейiп алды. – Осынша адам сендерге ерiккеннен келiп тұрған жоқ, мына Санат пен Жылқыбек ағаларың, ана Зәуреш апаларың не нәрсеге болсын алтын уақыттарын қия бермейтiн кiсiлер. Райыс деген ағаларың жоғары оқу орнын бiтiрiп, сендерге мұғалiм болып келдi. Оқытқан шәкiртiмiздiң ендi өзiмiзбен жұмыс iстейтiнiн көрген соң он жасқа жасарып қалған жайымыз бар. Егер сендердiң араларыңнан кейiн осындай әлетке жететiнiң шықса, бiз онда жиырма жасқа жасаратын шығармыз. – Директор сөзiнiң әсерi қандай екен дегендей бұл ұстаздарының кескiнiндегi құбылысты бақылады. Әрқайсысының жүздерiне ойлылық iркiлiс тауыпты. Ендi оқушыларды байыппен жайлап шолуға кiрiстi. Оң жақ қанаттың бiрiншi қатарындағы үкiдей бағжия қалған қыз баланы әлдекiмге ұқсатады, бiрақ оның кiм екенi есiне түссе ше. Ал соның қасындағы оқушы онша ешкiммен аралас-құраласы жоқ жоғары көшеде тұратын сиыршы кiсiнiң кейпiне келедi. Жолығып, амандаса қалсаң: «ей, мұның рас па?» дейтiндей аңыра селтиiп барып үн қатады. Мына баланың да қара домалақ ұсқынынан сондай момақандықты аңдауға болатын тәрiздi. «Серiктiң үйiндегi он шақты баланың бiреуi осында отырған шығар?» деп оқушыларға назарын жағалата тастағанмен оған ұқсас

ешкiм көрiне қоймады. Кенет оң жақтағы қатардың соңына таман отырған қалың бетi бұлтиыңқы, мұрны делдиiңкi бiткен оқушыны шырамытатын секiлдi қалт тынды. Қоңыр көзiнiң аясындағы естиярлыққа ұқсас әлденеге әуелi алданып, аңқайып қалды. Титтей де қымсынып қоймайтын марғаулау болмысы баяғы Досаевқа қатты келедi. Мұның тесiлiп қарап қалғанына көзiн төңкере тастап наразылық бiлдiрiп, қабағын шытынғанына дейiн әкесiнен аумайды. Көкiрегiн от қауып, тұла бойы дуылдап өттi. Сабырдың не деп жатқанын зейiн қойып тыңдамады. Өзiне бола ерiп келген ағайлары мен апайын да ұмытып, қалың қабақты балаға арбалып қалғандай қалшиып тұра бердi. Директор «Райыс, Райыс» деп әлденеше рет үн қатқанда барып, селт етiп бойын жиып алды. Мұның бағанадан сөзiн тыңдамай өзiменөзi болып тұрғанын сезген Сабыр тұла бойын бастан-аяқ сүзе тiнтiп шықты да, қуақылықпен жымиып қойды. – Ағаларыңның түсiнiң суықтығын көрдiңдер ғой, кейбiр апаларыңның сабақтарында шулағандай шуласаңдар, айтпады деп жүрмеңдер, тура бар ма, оңдырмайды. Өңi өрттей қызарып кеткен Райыс осы кезде Досаевтың баласы жаққа көзiнiң қиығын ерiксiз тастады. Сазарған күйi қылаймай отырған оның мына болмысы балалыққа жуыспайтын байсалды. Зәуреш апайы шарасыз кейiпте жымиып қана тұр екен. Биғайша атты мұғалима қыздың кескiнiнiң алабұртқанына жылы шырай танытып, бүкiл денесiмен бұрылған Сабыр: – Қалқам, уақытыңызды бөлгенiңiз үшiн сiзге көп рақмет, – дедi де ешкiмге қарайламастан кете барды. Мұн дай оқыс қимылды күтпеген Райыс асып-сасқан күйi Санат қа қарады. Сабырдың сырт бiтiмiне ұзақ қадалып барып, еңсесiн тiктеп алды. Зәуреш пен Жылқыбек екеуi нiң қабақтарына ұялай қалған кiрбiңнен әжептәуiр қуыс танып: «Бәрiне сыр алдырып қойдым-ау, шамасы» дедi. Сыртқа шыққан соң: – Сәке, – деп дауыстаған Санатқа Сабыр жалт бұрылды. – Досаев марқұмның елуге келiп жасаған тойында сөйлеген сөзi есiңiзде ме, «келгендерiңе де, келмегенде рiңе де рақмет» демеп пе едi. Жүзi аяқ астынан алабұрта құбылған Сабыр: – Бұл бiлместiк дегенiң кiсiнi өстiп соңынан опындыратыны жаман да. Жас болса келдi, бас болса iстемейдi. Сен-

дерге рақмет айтуды ұмытып кетiп бара жатыр екем ғой, қара басып, – дедi. – Ой, Сәке-ай, сiзге әзiл айтудан да қалып барамыз ғой, бұл. – Әзiлде, әзiлде, – деп көзiн бiр қиырға қадап барып кенет Санатқа қайта шүйiлдi. – Осы Досаевты көрiнде тыныш жатқызсақ қайтедi?! – Райысты иегiмен нұсқады. – Мыналар ненiң қадiрiн бiледi. Директордың назары ендi өзiне ауғанын байқаған бұл оның әлпетiнен қатулықтан гөрi бiр нәрсенiң байыбына тереңдеп барып, содан көңiлi оңбай қалған құлықсыздықты танып, құты қаша түстi. – Сәке, бiз жүре берелiк, – деп Санат кiлт бұрылғанда қалғандары да соны күткендей ләм деместен оның соңынан iлестi. Сабыр аса құпия жайды айтатындай бұған ақырын жақындап келдi. – Сен ойлап қалып жүрме, аналар маған ренжiп бара жатыр екен деп, түк те олай емес. Менде басқа шаруаң жоқ болса, завучтан сағаттарыңды белгiлей бергiн, – дедi де, мұның қолтығынан ұстап, төмен қарай алып жүрдi. Ал бұл мұғалiмдер бөлмесiне бiрден кiрiп баруға әлденеден ыңғайсыздана кідірді. Терезенiң тұсына келiп, сыртты шолды. Қара күздiң шымырлаған салқын мезгiлi. Бас тары бiртегiс қырқылған ағаштың сап-сары жапырақтары елпелек қағады. Кiшi Досаевтың қымсы нып қоймайтын сызданыңқы әлпетi ойына оралғанда: «Қайда барсам да Досаевтардан құтыла алмайтын болдым ғой. Оны көрiнде тыныш жатқызбай жүрген кiм сонда?» деген сауал санасында қылаң берді. – Райыс-ау, сен әлi тұрсың ба?! – деген дауысқа жалт бұрылды. Дәл осы сәтте өзiн баяғы оқушы сияқты сезiндi. Әлi күнге дейiн шешiлiп, бiр ақжарқындық танытпайтын мiнезiн ойлады. «Мен ендi Досаевтың баласының класс жетекшiсiмiн» дедi төтеннен бiр ой кимелеп. Оның баяғыда айтқанының ақ-қарасы әлi толық анықталмағанын есiне алғанда бас шекесi зырқ ете түстi. «Досаев неге мезгiлсiз өлдi екен?!» дедi тiстенiп. Сабыр кiм бар екенiн көргiсi келгендей мұғалiмдер бөлме сiнiң есiгiн шалқайта ашып, iшке бас сұқты да, Райысқа жүр деген ишара жасады. Оқушы кезiнде бұл бөл меге анда-мұнда ғана кiретiн. Сонда мына «Т» әрпiне

ұқсастырып қойылған ұзыннан-ұзақ үстел, жағалай тiзiлген орындық, оң жақ қабырғада қаз-қатар тұрған шкаф – бәрi жасаулы жиһазға толы сарай сияқтанатын. Мұнда қазiр де ешқандай жұпынылық жоқ екен, не нәрсе болсын шашауы шықпай рет-ретiмен орналасыпты. Төрде қағазға шұқ шиып отырған кiсi бейсауат кiрiп келгеннiң бiрi – директор екенiн байқаса да ұстамды қалыппен оны көзiмен бiр сүзiп өттi. «Мынау кiм?» дегендей Райысқа да байыпты қарады. Тағы қандай жұмыстың ұштығын шығарғалы келдi екен деген сыңайда бастығына сазара қараған қалпының өзiнде ештеңеден саса қоймайтын сабырлы. Оқу iсi жөнiндегi орынбасарына өзiмсiнген райда сенiммен келген Сабыр: – Кенеке, мына жiгiт туралы кеше айтып ем ғой. Соны, мiне, ендi өзiңiздiң қоластыңызға әкелiп отырмын. Қолдан өсiп шыққан оқушың дыңдай математик болып орал са, жан қала ма, класына Санат, Жылқыбек, Зәуреш – бәрiмiз апарып, таныстырып та қайттық, – дегенде оның өңiндегi манағы салғырттық тез сейiлiп, лезде қунақ шырайға көштi. – Жарықтық қариялар алдым өспесе өспесiн, артым өссiн деп тiлейдi деушi едi, Сәке. Онда мереке сiзде екен ғой. – Айтпаңыз, Кенеке, қуанған да бiр, қорыққан да бiр. – Сабыр әдетiнше аузын шүйiре ашқанда езуiне жиыла қалған қуақы күлкiнi аңдады. – Осы жаңа ғана Санатқа ренжiп ем, ретi келген соң айтайын деп тұрмын, Досаевты бiле сiз ғой, соны ең кенжесi бiрде абайламай «ата» деп қойса керек. Бұл сөзден оның шошынғаны сонша, «сұмдық-ай, менi балам ата дедi» деп марқұм көпке дейiн аузынан тастамай айтып жүрдi. Ал сол Досаев қазiр тiрi жүргенде мұғалiмдердiң мұғалiмi болатынына қалай қарайтын едi, кiм бiлсiн. – Ол кiсi аталықтан неге қашты екен? – Сабырға сұраулы жүзбен байыпты қараған оқу iсiнiң орынбаса ры қабағын кере болымсыз жымиды. – Ата болудан неге қашты дерiң бар ма, Кенеке. Мына жарық дүниеде өзiмiздi жуырмаңда өлмейтiндей көре тiнiмiз бар ғой кейде, – деп Сабыр Райыс жаққа назарын екi ойлы тастады. – Мыналар сол ата деген сөздiң төркiнiн бiлуден де қалатын шығар, әуелi. Ата болудан Досаев ағалары қашқанда, бұлар қайда барып оңдырады дейсiң.

«Оңдырады дейсiңге» Райыс әжептәуiр елеңдедi. Сабырдың Досаевты аузынан тастамай, ылғи мысалға ала беретiнiне таң. Әйтсе де ол туралы не жақсы, не жаман демейтiнiне қайран. Ал оқу iсiнiң орынбасары Сабыр әңгiмесiнiң күрмеу-түйiнiн ойша тарқатып отырғандай белгiсiз тарапқа назарын қадай бередi. Бұрнағы жылы жатақханадағы студенттердiң бiр қызылкеңiрдек дау-тартысының үстiнде дөңгелек жүздi төрт көз жiгiт әдетi ме, көзәйнегiне қолын қайта-қайта апарып, түртпектеп тыныш таппады. Кiсiге бойкүйездеу әлпетпен қарағыштай да бередi екен. «Достоевскийдiң Раскольниковы «Адамдар шындықты айтудан қорқады деген» деп, бiр кезде әңгiмеге килiктi. Тым тосаң шығатын даусының мұндайлық ақылды сөзге сәйкеспейтiнiне көңiлi сонда әжептәуiр ортайып қалған едi. «Адамдар шындықты айтудан қорқады» дегендi қазiр iшiнен әлсiн-әлi қайталай бередi. Үйiне тақаған кезде жалғандағының бәрiн мансұқ етiп, есiктiң алдында осылай қаракетсiз отыруға өмiр бақи бекiнген сыңайдағы әкесiн көрдi. Тек бұл жақындағанда ғана тiктеле жөнделiп, бiр жөткiрiнiп алды. – Иә, мұғалiм батыр, қалай, сабағыңды өткiздiң бе? – Көзiн сығырайта қадағанда сопайған жағының әжiмдерi қатпарлана жиырылды. Мұнысынан баласының мұғалiм болып, сабақ беруiн қызықтағанына қоса, мақтанышы қабат бiлiнедi. Кенет ұлының өңiндегi кiрбiңдi аңғарып, «мұнысы несi» дегендей аңтарыла қарады. «Осының балалығы қалмаған ба, өзi?» Кескiнiне еш қаталдық жи мастан Әбдiбай жауап тоса шүйiлiп әлi отыр. – Көке, менiң класымда Досаевтың баласы оқиды екен, – дедi. Қара торы жүзi сұрлана күреңiткен Әбдiбайдың қос шырағына ызбар ұялай қалды. Әкенiң салыңқы ажары ойдан әбден сарылып, қажып-сансыраған сияқты көрiнiп кеттi. Шешiлiп сөйлесудiң орайын таппаған Райыс ауызғы бөлмеде аяқ киiмiн шешiп жатып, әкесiне көзiнiң қиығын ұрлана тастады. Осы кезде «Келiп қалдың ба, балам-ау» деген шешесiнiң әдеттегi сыпайы сынық әлпетiмен қарсы ұшырасты. Шаруасын үнемi ың-дыңсыз атқара беретiн анасының бiтiмiндегi момақан көмбiстiк көңiлiн бұрын-

соңды дәл бұлай сыздатып па едi, сыздатпап па едi, бiлмейдi. «Мен өзiмдi қанша жоғары бiлiмiм бар азамат болдым, жұмыс iстеуге кiрiстiм десем де, Досаев әңгiмесiнiң аққара сын әлi айырмағаным қалай?» деген ой санасында қылаңы тып өттi. «Досаевтың ата деген кенжесi жаңағы өзi оқыта тын салыңқы қабағы шығар? Соғысқа қатысқандар дың арасында ол маңқиып тұрса, менiң әкем есiктiң алдында күйкиiп отыр. Бұл кiсiнiң суретi шынында оған неге iлiнбедi екен? Досаевтың айтқанында бiр кiлтипан болғаны ма?» Әскерде жүргенде: «осыдан тура ауылға барған соң бәрiнiң анық-қанығын сұрамасам ба, қарап тұр» деген батылдығына босаң сезiм еш қылау түсiрмейтiн. Сөйткен ауылына да келдi. Бастапқыда ол ойы жадынан шығып кеткендей болды. Көкiректi сыздатқан екi жылғы сағыныш, дос-жаранға қосылып апай-топай тiршiлiктiң ырқымен кетуi, ақыры бiртiндеп сабасына түскенде сол құрғыр батылдығын бiржола жоғалтты емес пе. Содан оқу, бiрiншi, одан екiншi курсты бiткеннен кейiн деп жүрiп уақытты оздырып алды. Ендi келiп Досаевтың баласымен ұшыра сып отыр, ұшырасқанда – өзiнiң оқушысы. Ертеңiнде тамағын апыл-ғұпыл iшiп, мектепке тұра жөнелдi. Жол-жөнекей асықпай жайбарақат бара жатқан оқушыларды да басып оза бергенде тұсынан құйындатып өткен «Белорусь» анадай жерге барып, кiлт тоқтады. Дық етiп секiрiп түсiп, өзiне қарсы жүргеннiң жалпақ кескiнiн бiрден таныды. «Мынау Мұқан ғой, кәдiмгi «бақа-бақа, бақбақ, басың неге жалпақ» қой деп, Райыс ерiксiз кiдiрдi. – Әй, ұзынтұра, салып-ұрып қайда бара жатырсың? – Райыстың көңiлiндегi алып-ұшқан сағыныш дес бер мей кететiндей көрiнетiн. Жол бойындағы балалардың бәрi бұларға жаппай жалт қараса қалғанынан қатты қуыс танып, аңқалаңдап өзiне жетiп келген Мұқанды тосырқай қарсы алды. Бәз баяғы қалпы, екi езуi құлағына жете ырсиып күлiп тұр. – Әй, Мұқан, байқасаңшы, балалар естiп қалса ұят болады. Мен ендi анау-мынау емес, кәдiмгiдей мұғалiм екенiмдi бiлмейсiң бе, не?! Шырттай киiнiп, шедiрейiп алған Райыстың қалпына Мұқан бiр мезет бажырая қарап, күнi кеше өзiмен тел өскен бұған мұғалiмдiктi шынымен қимай ма, әйтеуiр,

тас шекесiнен шыға алайған көзiнде таңырқау басым. «Бақабас» деп балалар мұның басының үлкендiгiне бола емес, мағынасыз шақырайған мына көздерi үшiн атаған екен-ау деп ойлады. Қарлығыңқы қоңыр даусынан қатты есейiп кеткен сарынды аулады. Еш нәрсеге алаң бола қоймайтын кейпiндегi қамсыздық әлi сол қалпы екен, – Сен жаман да мұғалiм болдың-ау, ендi оны жумайсың ба? – Мұқан өзiмсiнгендiктiң бұл өтеуi тым қымбатқа түсiп жүрмесiн дегендей сенiмi нық. – Сабақтан қалып бара жатырмын, ал жақсы, – деп бұл оған қолын ұсынды. Мектептi бiтiргеннен кейiн Серiкпен де, Сейiтпен де, осы Мұқанмен де өте сирек жолығатын. Көптен асыға күткен кездесудiң бiрi осылай болады деп тiптi ойламапты. Есiк пен төрдей биiк торы атқа шiренiп отырған Досаевты бала кезiнде бiр бәйгеде көргенi бар. Төңiрегiндегi шал-шауқан сонда Досаевтың аузын бақса, ол жазғандарда оның түк iсі жоқтай тұрған бойы паң. Мына шуылдақтардың жанында амалдың жоғынан тұрмын-ау дейтiн сол бiр кейпi қазiр ойлап қараса ол айналасындағылардың бәрiнен өзiн жоғары қояды екен ғой, «Досаевтың алдында сол шалдар дың қандай кiнәсi бар!!» – дедi бұл кенет. Сақалдары қауға дай, бөрiктерi қазандай асықпай жаймен басатын шалдардың қазiр көбiсiнiң көзi тайған. Өмiрiнiң бәрiн есiк алдындағы орындықта өткiзетiн әкесiн кенет қай санатқа жатқызарын бiлмедi. «Соғысқа қатысқандардың суретiнiң iшiнде Досаев бар да, менiң әкем неге жоқ?» деген түйткiл сауал көкейiнен кетпей көлденең тұрып алды. Екi ортада әкесiн не анаған, не мынаған қоспау сұмдық түсiнiксiз көрiндi. «Атаңа нәлет бұл шалдар өңкей надан, кертартпа» деп едi Досаев бiрде сабақ үстiнде. Осы сөз сөйтсе санасына мықтап бекiнiп алыпты. Содан бастап шал бiткенге аяушылықпен мүсiркей қарайтынды шығарып едi. Бала кезiнде соғысқа тек Досаев сияқтылар ғана барады, тек сол құралпылар ғана ерлiк жасайды деген ойдың орнығып, ал қалған жұрттың бәрi құр әшейiн жүрген далақпай көрiнуiне кiнәлi сол – Досаев, басқа ешкiм де емес. Райыс солардың бәрiн балалыққа аудара салғысы келгенiмен жүректiң терең түпкi қалтарысынан дес бермейтiн шыншыл үн бас көтерiп шыға келедi. Мұғалiмдер бөлмесiнде бiрлi-жарым адам өзара шүйiркелесiп тұр екен. Кешегi Биғайша деген қыз өзiне таңыр-

қаулы пiшiнде жалт қарады. Сондайлық таза, сондайлық аппақ қыздың сырт қалпы қалалық ыңғайға келгенiмен томырылған ұяңдығына таң. Былайынша ширақ болғанымен балаларды игере алмайтын болбырлығын ойлаған заматта Райыс Биғайшаға бiр түрлi мүсiркей қарады. Өзiнiң бойынан да осындай бiр осалдықты сезiнетiн бұл тез шығып кетудiң қамымен журнал тұратын ұяларға еңкей генi сол едi: – Сiз 5 «Б» класының журналын iздеп жүрсiз бе? – деген дауыстан ерiксiз iркiлiп барып, артына жалт бұрылды. Мұғалiм қыздың көзiмен көзi түйiскен сәтте көңiлiн төтенше бiр ынтық сезiм қытықтап өткендей болды. Сонысын сырт көзге бiлдiрiп қойғандай кескiнiне бұрқ етiп қан тебе: – Иә, – дедi. – Ол менде, – қыз журналды майыса ұсынды. Райыс оны ала салған бойы ләм деместен сыртқа беттедi. Биғайшаның да, өзгелердiң де мұндай шалт оспадарлықты тосырқай қалғандарын анық сездi. Тоңмойын жаратылысына iштей қатты опынса да, өмiрдегi тәртiп пен рәсiмнiң бәрiн бiрдей сақтай беру мүмкiн еместiгiн ойлады. Белiнен бiр-ақ басып жүре беруге де болмайтыны мәлiм, сөйтсе де сондайға өзiнiң икемi жоқтығына амалсыз жүгiндi. Класқа кiрiп келгенiн балалар орындарынан атып-атып тұрғанда бiр-ақ бiлдi. Отырыңдар деген ишарат жасамастан журналды әуелi үстелге қойып, содан соң барып бәрiне жаппай назарын салды. Осының өзi неге керек, әшейiн далбаса дейтiндей айналасына немкеттiлiкпен қараған кiшi Досаевты көрдi. Бұл қанша түксиiп, түнере түскенiмен, оны елей қоймайтын менмен салғырттық. Қыз балалардың кейбiрi шошынулы сыңайда бақырайып қарайды. Осы кiшкене аралықтың өзiнде бiр-екi оқушының iштерi пысып кеткендей миықтарынан күлiп, ерiндерiн жымқыра тiстеп алыпты. Әр уақыттың өз Серiгi мен Сейiтi болса, мына екеуi солар шығар, бәлкiм. Сонда бұлардың Мұқаны қайсы? Әрқайсысына назарын тұрақтата түсiп кiдiргенiмен, ол пошымдас ешкiм көрiнбеген соң, көз қиығын кiшi Досаев жаққа елеусiздеу тастап қойды. «Бұлардың Мұқаны осы емес пе екен өзi?» Бiрақ бұл ойынан тез қайтты. «Мұқан қорқақ. Ал мынау сәл шыдасаң үлкен Досаевқа ұқсап

көзәйнегiн жұлып алып, тесiрейе қадалатын сияқты». Аппақ қағазбен тысталған журналға көзi түскенде ғана сабақ өткiзу керектiгiн ойлады. – Отырыңдар! – дедi де, тiзiмге әуелi жалпылай көз жүгiртiп шықты. Содан соң оқушылардың бағаларын шамалады. Күлiмбетова Айна деген қыз ғана бұрын бестiк баға алыпты. Ежелгi тәжiрибе ме, жоқ, әлде жақсы оқитын балаға ынтық бола ма, әйтеуiр Райыс осы фамилияны бiрiншi атады. Нақ осы сәтте Досаевтың оқушыларды әкелерiнiң аттарымен Әбдiбай, Кеңесбай, Серiкбай деп шо лақ қайыратыны есiне түсiп, миығынан бiр күлiп қой ды. Қа зiр өзi де «Күлiмбет» деп барып, «ованы» соңынан бiр-ақ қосты. Соған кәдiмгiдей ыңғайсызданып, Әбдесбаевты шұғыл тез айтты. Орнынан созалаңдап тұрған қара до малақ оқу шы ға сәл iркiле тесiлiп барып, дереу Болысбаевқа көштi. Шетi нен бәрiн өстiп тұрғызып, бет-жүздерiн анықтап қа рап алып, Күлiмбетоваға назарын қайта аударды. – Үйге қандай тапсырма берiлгенiн айта қойшы? Орнынан қымсына көтерiлген қыз: – Дайындалған жоқпын, – дедi. – Даусынан кiнәлiлiктiң жұрнағы да сезiлмейдi. «Ылғи мен айта берем бе, басқалардан неге сұрамайсыз» деген ренiш бардай. Райыс аңыра бөгеліп, өмiрде өз өтiмдiлiгiн бұлдайтын әдеттiң ежелгi қитұрқысын айырып, сараптауға еркi жетпей ішінде әлдене дуылдап бас көтеріп келе жатты. Осындайларға ылғи есе жiберiп келгендiктiң қарымтасын қайтарудың бiр кезегi жеттi-ау ақыры дейтiн табашыл сезiм ырық бер мей өршiп барады. Тек сыр бергiсi келмей түксиiңкi қалпы: – Отыр, екi! – дедi. Бiр сәт тосырқай қараған оқушы жалп етiп отыра кеттi де, бойын төтенше долылық буғандай екi қолын жастана жылап жiбердi. Райыс бұған зейiн бұрмай журналға қайта шұқшиды. Өңкей үштiк баға қойылған фамилияның тұсына ерiксiз кiдiрдi. – Әбдесбаев, сен айтшы, – дедi. Сөлбiрейе тұрған қара домалақ «менен не сұрамақшы» деген таңырқау шалыстанған қиястықпен көзiн төңкере қадады. – Бiлесiң бе, бiлмейсiң бе? – дедi бұл шыдамы таусылып. Оның салғырт нышанында ештеңеден хабары жоқтығына опыну емес, мазаны алудың жайсыз нәубетi келге нiнен шошыну ғана бар. Бұған көзiн ара-арасында сақ тас таған сайын жанары алайып, қарашықтары дегбiрсiз ойнақ шып

кетедi. Үлкен Досаев баяғыда бұларды оқытқанда бiлмей келген баланың күнделiгiне бiр күнгi сабақтың орнын тұтас қамтып, екiнi баттитып бiр-ақ қоятын. Ал мынаған он дай екiнi он жерден қой, бәрiбiр түк өнбейтiнiн бiлдi. «Кiшi Досаев қалай болды екен?» дедi. – Досаев, сен айтып көршi. Әуелi маған бiрдеме дедi ме дегендей жан-жағына қаранып алып, орнынан аспай-саспай көтерiлдi. Осы сәтте оның соншалықты сүйкiмсiз емес екенiн байқады. Тек қабағын сәл шытынғанда ғана қалың бетi бүлк ете түске нiн аңғарды. – Теңдеулер. Мынаның әкесiнен аумайтын жүзiн бақылаған сайын: «Бiр пұт,бiр пұт нан жеп, балшықтай-балшықтай болып отырсыңдар» деген қоңыр даусы құдды өмiрдегiдей дәл құлағының түбiнен естiлгендей болды. Досаевтың балаларды соншалықты жақсы көре қоймағанына нақ осы жолы көзi жеткенiне қатты таң қалды. Өмiрiнiң түйткiлдi жағдайына айналған оның сондағы әңгiмесiнiң өзi жаңағы ойын растай түскендей. Ендi оның баласының бойында бiреудi жақсы көретiн қасиеттiң болатынына кiм кепiлдiк бередi. – Ал, теңдеулер дегенiмiз не? – Селт ете қалған оның қоңыр көзiнiң шарасынан «мынау қайтедi-ей» дейтiн қомсынуға ұқсас әлдене барын аңдады. «Бұл Досаевтың өрен-жараны, демек, мұның қанында да сондай опасыздық бар» деп кәмiл сенетiн едi. Бақса, мынауың сыңарезу бiрбеткей ме, қалай өзi? Көзiн бұған қаймықпай тiке қадап, өткен тақырыпты жайлап айта бастады. Бетiндегi жыпырлай қаптаған ұсақ секпiл торғай жұмыртқасiнiкi секiлдi шұбар ала. Сонысына қарамай сабақты жүйелi бiлетiн дiгiн байқатқан оған: – Отыр, бес! – дедi. «Бәсе, осылай болу керек қой» деген райда төңiрегiне сенiммен көз тастап, орнына маңғаз барып жайғасты. Райыс бiр кезде жаңағы Әбдесбаевтың әлi отырмай қақиып тұрғанын көрдi. Ұябұзбас можантопай кейпi көңiлiне бiр сезiк кiрiп қоймайтын алаңсыз. Оған отыр деп айтудың да ыңғайын таппады. Бүгiнгi тақырыпты өткен сабақпен түсiндiрiп жатқанда да назары оған ерiксiз түсе бердi. Осы сәтте бес жыл класс жетекшiсi болған Жiбек апайының

бiр мiнезi ойына аяқ астынан оралды. Сабақ бiлмейтiн оқушыны осылай тұрғызып қойып, бiр уақытта барып, «неғып тұрсың, отырмайсың ба» деп тiл қататын. – Әбдесбаев, отырсаңшы, – дедi бұл да сөз арасында оған аңтарыла қарап. Бағанадан берi шынымен байқамаған ба дегендей көздерi жыпылықтап, абыржи қараған қалпы орнына жалп етiп отыра кеттi. Үйге берiлген тапсырманы қадала сұрап, қабағын қанша шытса да дәл мұндай әсерi болмағанда бiр елеусiздеу әрекеттiң құдiретiне шын таңырқады. Көне дәуiрдегi спартандықтардың балаларын тәрбиелеуi мен Демосфеннiң өзiн шешендiкке қалай баулығанын Досаев мына ұлының құлағына құйып үлгердi ме екен? Райыс оған бiр мезет шүйiле қадалды. Өзiне деген өне бойғы бiртүрлi қарастан ол қуыстанғандай назарын жиiжиi бұрып әкетуге айналды. Кейде мұны жақтырмағандай қабағын қинала шытынған кезде бұған үлкен Досаевты сол күйi қайталаған кiшкене құбыжық секiлдi көрiнiп кетедi. Сабақты түсiндiрудiң сондайда бастапқы екпiнiнен айрылып қалады. Ақыры қоңырау соғылғанда, «осы тақырыпты үйден пысықтап келiңдер», – деп тез жиналып сыртқа шықты. Жiбектiң сол баяғы бiр әдiсiнiң Әбдесбаевтың құтын алатындай не бәлесi бар екен? Оның қой көзiндегi байыпты ұстамдылықтан түк қалмай «мынаның беталысы әлден-ақ қатты, мұның ақыры не болып тынады» деген мазасыздық үйiрiлген әлпетi көз алдынан көлбеңдеп кетпей қойды. Жiбектi он жерден қайталасын, онда тұрған не бар! Бiрақ бiр қолайсыздыққа тап болып, тынышы қаша беретiнi қалай? Егер осы күнi басқа жаққа ауысып кетпегенде бәрiн Жiбектiң өзiнен сұрап, анық-қанығына жетер ме едi, жетпес пе едi? Класс жетекшiсiн әйтсе де еске алған сайын ескiден көкейiне сақталып қалған өкпе-назы көкiрегiн оңдырмай сыздата ауыртып өтедi. Бәрiбiр әкесiнiң Досаев болғаны үшiн мұның алдында кiшi Досаевтың, әрине, еш кiнәсi жоқ. Оны сонысы үшiн жек көретiнiн мойындау бiрақ азап. Оқушының бiреуiне жылы қабақ танытып, келесi сiне рай бермей тымырайып алу – педагогика жарықтық тың талабына мүлде қайшы. Дастарқан басында отырған әкесi мен шешесi ұлдарының көңiлсiз екенiн байқады. Әлденеден сезiгi бардай,

тiптi, әкесi бұған ұзақ тесiлдi. Үнемi түзде жүргендей өңi тотығыңқы, суалған жағы қатпар-қатпар әжiм. Шайын сораптап ұрттаған сайын екi шықшытының бұлшық еттерi бұлтылдап ойнап, көзiнiң зәрлi уытын мұның өңменiне тiктеп қадайды. Ойлап қараса, ес бiлгелi берi әкесiн осы қалпында көрiп келедi екен. Қазiр мен сенiң әкеңмiн дейтiн нышанынан зiл артудың жұқанасы да сезiлмейдi. Сен бала, мен әке болсақ қайтейiк, кiм әке, кiм бала болмай жатыр дейтiнге ұқсас қабағында кейiстiк бардай. Босаға жақта жайғасқан шешесiнiң дөңгелек жүзi мазасыз. Состиып тұрып қалған бұған бiр-екi мәрте көзiн кең аша таңырқай қарап: – Бала оқытқан қалай екен, шаршадың ба? Тамағыңды iш, – дедi. Кең-мол пiшiлген денеге шiңкiлдеп шығатын дауыс мүлде үйлеспейтiнiн бұрын қалай аңғармаған, қазiр бәрi тосын. Бұл түпкi бөлмеге кiрiп, кiтап-қағаздарын орнына қойды, пенжегiн шештi. Сыртқа шығып қолын шайып, сүртiндi. Осы бiр ұсақ-түйек қимылдың бәрiнде шешесiнiң: «Бала оқытқан қалай екен, шаршадың ба?» деген сұрағын iштей әлсiн-әлi қайталады. Бiр ауыз сөз көңiлiндегi кiрбiңдi жуыпшайып, сергiтiп жiбергендей болды. Дастарқан басы на жайғасып отырып жатып, өзiнiң бүгiнгi бiр жiберiп алған әбестiгiн айтатындай қысыла күлдi. – Досаевтың баласына бес қойдым. Басын шұғыл көтерген әкесi бұған сұстия тесiлiп қарады. Көзiнiң аласы ұлғайып, қарашықтары кәдiктi ойнақшып өттi. – Осы сен тентек Досайдың баласынан басқа ешкiмдi оқытпайтын болғансың ба, өзiң?! – дегенде даусына зiл араласты. Әкесiнiң сөзi шапалақпен тартып жiбергеннен де жаман әсер еттi. Тiл қатуға шамасы жетпей дүлей ашу бойын билей, қыстығып барады. Әкесi мiз бақпаған күйi әлi отыр. Уақыттың сарытап белгiсiндей аясы қызғылт тартқан жанары тұнық емес, тек төне қадалған сайын сарғыш тартқан тамыры бадырайып көрiнедi. Райыс кесесiн шиыра төңкерiп, атып тұрды. Еш нәрсенiң байыбына бара алмаған шешесiнiң шошынған сыңайынан ерiксiз тосылып, түпкi бөлмеге жұлқынып кiрiп кеттi. Мұнда бiр мезет со-

стиып қалды. «Досаевтың баласы дедiм ал. Досаев шамына тиедi екен, баяғыда қайда қалып едi?» Осы кезде әкесi тоқтаусыз күркiлдеп жөтеле жөнелдi. Мұндайда оның жұпжұқа жүзiнiң қатпар-қатпар жиырылған әжiмдерiне дейiн зор келiп, қып-қызыл болып, бiлеуленiп кететiн әдетi едi. Бiр кезде қақалып-шашалып түсiнiксiз бiрдеңелердi айтты. Шешесi жазған ләм демедi. «Мен не деген сорлымын, кiмнiң ақ, кiмнiң қара екенiн әлi анықтай алмай жүрген». Күнделiктi дайындалатын орнына сылқ етiп отыра кеттi. Жазған әкесiнен бар жайды анықтап сұрауға мұның батылы неге жетпейдi? Райыс өз басының қорқақтығы Ақберген дейтiн кiсiге барғаннан басталатын сияқты көрдi. «Оған қай бетiммен жүгiндiм екен?» Қара бұжыр қапсағай денелi Ақберген зор бiтiмiне келiңкiремейтiн жiңiшке даусын оқыс шаңқ еткiзiп шығарып: – Ей, ол Досаев бәрiмiз Тәшкенде тамақ асыраған жоқ па едiк. – Қоңырқай көзiнен қитұрқы сәуленi тоятсыз ойнақшытып ол: – Иә, ол кезде соғыстан Әбекеңнiң Тәшкенге бiр келiп кеткенi рас. Әй, бiрақ Әбекеңе сонда бiр кәдiк болды-ау, – деген. «Сондағы кәдiгi несi» дедi. Бұл бұдан он жыл бұрын сұрайтын жай едi. Зiлдей салмақ денесiн батпандап басып, өткiр заттың жүзi етiн оңдысолды осқылап өткендей денесi тiтiренiп кеттi. Ортаңғы бөлмеге кенет жұлқынып шықты. Өзiне селтие қарасқан әкесi мен шешесiнiң ұстамды қалыптарынан екпiнi қайтып, босаңси бастағанын сездi. – Көке, сiзге Тәшкенде бiр кәдiк болды дейдi ғой. – Райыс осы сөздi айтқанда демi тарылып, тұла денесi дуылдап, шымырлап өттi. Әбдiбай ұлына көз қиығын әнтек суық тастады. Кенет ащы езу тартқанда ашу-ызбар жоғалып, шырайы жайдарылана түскен тәрiздi. Бiр ызбар шалыс күлкi не ұлғайып, не бiржола өшпей кескiнiне айбар-сұсты мол ұялатты. – Ия, болды. Ал оны кiмнен бiлдiң? – Ақбергеннен. – Сонда Ақберген қандай кәдiк болғанын айтқан жоқ па? – Әкесiнiң өңiндегi манағы наразылық iзiм-ғайым жоғалды. Балағын түрiнiп, оқ тескен балтыр етiнiң құжқұж шұңқырын тыр-тыр қасып, оқты көзiн тағы бiр қадап өттi. – Досаев соғысқа барып па, өзi? – Бiлмеймiн.

– Досаев кезiнде ол әңгiменi маған айтқан жоқ, саған айтты. Ендеше оның соғысқа қатысқан, қатыспағанын неге бiлмейсiң? – Бiр сәт томырылып үнсiз отырған Әбдiбайдың кескiнiндегi ұстамдылық бiртiндеп ызбарлы сұсқа ұласты. – Әбуғали дегендi сенiң естуiң бар ма? –Иә. – Ол кiм, бiлсең айтшы? – Сiздiң ағаңыз. – Иә, менiң ағам! – Әбдiбай ашуға ерiк берiп қатты айғайлап жiбердi. Қағiлез кейпi тым жүдеу. Күйеуiнiң түрiндегi өзгерiс сыралғылыққа ұқсамайтын болған соң, шешесiнiң көзi шарасынан шыға бақырайып кетiптi. – Оны көрiнде өкiргiр Досайдың баласы да, Ақберген де бiлетiн едi. Сол менiң Әбуғали деген ағам танкист болып соғысты. Бiр ұрыста танкiсi өртенiп, өзi қатты күйiп қалыпты. Жарты жылдай госпитальда жатқан соң бiр-екi адам үйге әкелiптi. Алдында осының бәрiн айтып, шешем хат жазған болатын. Амалым қайсы, iштен тынып жүре бердiм. Жерiмiздi немiстерден тазартып болып қалған кез. Ойда жоқта маған бiр күнi жас солдаттарды алып келу үшiн Ташкентке командировкаға барасың демесi бар ма. «Иә, сәт» деп қуанып кеттiм. Әйтеуiр жөнi келсе ауылға барып, Әбуғалиды көрiп қайтатынымды ойладым. Қанша дегенмен майданнан шалғай, сәл де болса кеңшiлiк шығар деп сендiм. Сөйтiп Ташкентке де келдiк. Бұл жерде интенданттық әскердiң құрамында бiздiң ауылдан Ақберген, Досайдың баласы, ауданнан тағы бiрқатар адам бар екен. Командирiме жағдайды айтып, ары сұрандым, берi сұрандым, жалынып, жалпайып та көрдiм. Жiбiмедi де жiбермедi. Содан ауылға тарттым да кеттiм. Тура менi күтiп тұрғандай келген соң Әбуғали өлдi. Оны жерледiк. Бiраз күн кешiгiп, оралмаймын ба, соғыс уақытының заңы қатал, келген бетте штрафной батальонға айдады да жiбердi. – Ал Досаевтың сiздi сатқын деуге қандай хақысы бар?! – Ол иттiң баласының менен гөрi оқыған-тоқығаны көп, әр нәрсенi, бәлкiм, артығырақ ойлайтын шығар. Соғыс кезiнде ондайға барған мен де оңып тұрған жоқпын. Бiрақ мен ол айыбымды қаныммен жудым ғой. Ал Досайдың баласының менде не әкесiнiң құны барын мен қайдан бiлейiн?! Райыс та, шешесi де үн-түнсiз. Ал Әбдiбай бiр нүктеге қадалған күйiнен танбады. Уақытты осыншалықты со-

зып алғанына опыну сезiмi Райыстың етжүрегiн сыздатып ауыртып, iшiн от шарпып өткендей қызынып барады. Сүлесоқ басып сыртқа шықты. Күнi бүгiнге дейiн әкесiне күдiкпен қарап келген кiнәсiн жуып-шаюдың қиындығын ойлап, көзiне ыстық жас үйiрiлдi. «Атаңа нәлет, Досаевай!» дедi тiстенiп. «Аты-жөнi жоқ қаралай салуға қалай дәтi барды?! Құбыжық шалыстанған Досаев бiтiмi көз алдына келдi. Тұтқиылдан өшпендiлiк сезiм шекесiн шыңылдатып, көз алдын қарауытып жiбердi. Қанша шиыршық атқанымен шарасыздық меселiн оңдырмай қайтарып, дел-сал күйге ұшыратты. Серiктi балалар Сайтан, Сейiттi Быдық дейтiн. Бәленiң бәрi сол Сайтан мен Быдықтан шықты. Лабораториялық сабақ өтер алдындағы үлкен үзiлiс. Быдық пен Сайтан жуандау ұзын нұсқағыш таяқты есiкке сүйеп, сыртқа шығып кеткен балалар iшке кiре бергенде кеуделерiне солқ ете түскен әлдебiр сұмдықтан шошына абыржып, тұра қалғанын тамашалайды. Ал бұған балалар қыран-топан күлiсiп, мәз-мейрам. Анау-мынауға елiге қоймайтын Райыс та Серiк пен Сейiттiң қимылын көз жазбай бақты. Бiр кезде әлденеден ыңғайсызданғандай айналасындағы қыздар мен балаларға көз қиығын ұрлана тастап, орнынан ебедейсiз көтерiлiп, есiкке беттедi. Нұсқағыш таяқты қолына қолапайсыздау алып, мұнымен не iстемекшi болғанын ұмытып қалғандай сәл тосылып қалды. – Әй, Эвкалипт, есiкке тiре, – деп Серiк Райыстың қасына жетiп келдi. Сейiт пен Серiк өздерiне таңылған лақап атқа еш қымсына қоймаса, ал Райыс бойының ұзындығына бола қойылған Эвкалипт деген бәледен қатты қысылады. Оның өзi баяғыда ботаника сабағынан шығып едi. Дүниедегi ең ұзын ағаш – эвкалипт, класс балаларының iшiндегi ең ұзын Райыс, демек бiздiң балалардың эвкалиптi дегендi ойлап тапқан дәу де болса осы Сайтан. Мұның өңiндегi өзгерiспен түк iсi жоқ ол таяқтың келесi ұшын шап берiп ұстай алып, өзiне қарай жұлқи тартты. Бiр шамдағай қимыл қажет болғанда тiлiнiң ұшын екi бүктеп тiстеп алатын әдетiне бақты. Серiктiң қалпындағы еркiндiкке қызыға аңқайған бұл дегенiне көнiп, таяқты қоя бере салды да, әлпетi нарттай қызарып, орнына арбаңдап барып жалп етiп отыра кеттi. Ұзын таяқшаны тайғанап кетпесiн дегендей

есiкке ықтияттап тiреумен әуреге түскен Сайтанның әрбiр қимылын көз жазбай бақты. – Эвкалипт, көрдiң бе, осылай тiреу керек! – ол басын кегжите бұған бiр маңғазданып қойды. Ду күлген балалардың өзiне жаппай қарағанынан қысылғандай Райыстың өңi қып-қызыл болып кеттi. Осы кезде есiктi әлдекiм жұлқып ашып қалғанда, тағы бiр қызықтың қалай аяқталатынын тағатсыз күткен балалар iштерiнен тына қалысты. Ал таяқ есеппен дәл ыршып барып әлгiнiң кеудесiне солқ етiп түскенiне балалар жамыраса күлдi. Әуелi күлкi де, сөз де пышақ кестi тыйылып, кiре берiстегi партада отырғандар, одан кейiн бәрі орындарынан жаппай көтерiле бастады. Баппен асықпай жүретiн кеудесiне қадалып тұрған найзадай таяқшаны Досаевтың серпiп те жiбермей бiр орнында қалшия қатып қалғанына таңырқаса қарасты. Бүкiл ашу-ызасын маңдайына жиып алғандай қатпар-қатпар. Оқушыларды қоңыр көзiне ызбар ұялата шолған сайын тапал бойы ептеп теңселiп, тiректi содан ғана табатындай қайта нықтала қалады. Досаев кенет есін жиғандай таяқты лақтырып кеп жiберiп, табалдырықтан берi аттаған бойы бiрер сәт селтие кідірді. Қолын жүрегiнiң тұсына апарып, ауырсына қабағын шытты. – Указканы есiкке тiреген қай иттiң баласы? – Сейiтке одырая қараған Досаевтың суық назарынан ол басын төмен тұқырта қойды, – Әй, Еласаров, класс жетекшiлерiңдi шақырып кел, жүгiр! – сыртқа қарай беттеген Сейiттi балалар көздерiмен ұзатып салды. – Түһ, жүрегiм-ай! – Досаев қолын кеудесiнен алмаған күйi қинала тiл қатты. Балаларда еш шаруасы жоқтай терезенiң тұсына таяп барып, көкiрегiн қақ айыра ауыр күрсiндi. Көктемнiң лайсаң мезгiлiндегi тұнжыраған бақты бейiлсiз шолды. Кенет есiктен кiрiп келген жас әйел Сейiттi өзiнен оздырып жiберiп, балаларға, одан соң терезеден сыртты көздеген Досаевқа таңырқай бөгелдi. – Бердiбек ағай, жай шақырттыңыз ба? Досаев бүкiл денесiмен бұрылды. Қатты жәбiр көрген кейiпке еніп, даусы мүсәпiрлене бұзылып шықты. – Қарағым Жiбек, мен соғыс мүгедегiмiн. Дәл қазiр бiр өлiмнен қалдым. Осылардың iшiндегi бiр жүгенсiз ана указканы, – босағада жатқан таяқты көзiмен нұсқап көрсеттi.

– Есiкке сүйеп қойыпты. Ойымда ештеңе жоқ кiрiп келсем, бiр сұмдық нәрсе төсiме қадала кеткенi. Есiм ауып, әрең-әрең жан шақырып тұрғаным. – Жiбектiң сирек ұшырасатын секпiлдерiне дейiн бадырая ноқаттанып, қой көзi кең ашыла үлкейiп, ләм деп тiл қатпастан назарын әркiмге бiр суық бөгедi. – Мұны iстеген кiм, шындарыңды айтыңдар! – Әлдеқалай абыржи тосылған Жiбек кенет балаларды шеттерiнен тұрғызып: «Сен бе?» – деп бiртiндеп сұрай бастады, бiрақ тиiстi жауап ала алмады. Бәрi қабақтарын түйген күйлерi «бiлмеймiз» дестi. Кезек ендi бiр партада отыратын Сейiт пен Серiкке келдi. – Кеңесбаев, Еласаров, кiм мұны iстеген? – Үшеумiз, – деп Сейiт күңк еттi. – Қай үшеуiң? – Жiбектiң даусы төтенше ышқынып шықты. «Сен бәле де осының iшiнде барсың-ау» дегендей Жiбек Серiкке жақындады. Қара торы кескiнi сұрлана қалған Серiк әлдебiр жазаның зауалын тартатындай жүрексiне жүзiн төмен салды. – Қай үшеуiң деймiн мен саған, Еласаров? – Әбдiбаев, Кеңесбаев, мен... – Әбдiбаев, Кеңесбаев, сен... – Серiк пен Райысқа алма-кезек көз тастаған Жiбек даусын таңырқай созды. – Әбдiбаев, жаңа сұрағанда неге бiрден мойындамадың? Бар, әкеңдi ертiп кел! Әйтпесе мен сенi сабаққа кiргiзбеймiн. – Жiбекке көзiнiң астымен сүзiле қараған Райыс орнынан қозғала қоймады. – Әбдiбаев, мен саған айтып тұрмын, бар, әкеңдi ертiп кел! – Райыс Жiбектiң өзiне осынша қадала қалғанына таң. «Серiк пен Сейiттiң әкелерiн неге шақыртпайды. Сайтан бастықтың баласы, Быдықтың әкесі ауыл активі. Жұмыстан босап қалған мұның әкесіне ғана сонда әлі келеді екен ғой» деген күдікті ой көкейіне қонақтаған заматта қаны басына шапты. Көзi ашулы ұшқын атып, партаның қақпағын сiлке қатты жапты. Тарс еткен күштi дыбыстан әуелi Досаев, одан соң Жiбек селк ете түстi. «Бұ екеш бұған дейiн қыр көрсетедi, сонда не болғаны» дейтiн жүздерiнде аңыру бар. Сыртқа беттеп бара жатқан мұны Жiбек көзiмен шығарып салды. Ал Досаев Райыстың соңынан одырая бiр қарады да, балаларға жайлап бұрылды.

– Қарағым Жiбек! – Даусы биязы да жұмсақ. Бүлк ете түскен қалың бетiнен болымсыз дiрiл бiлiндi. – Мен мұның әкесi Әбдiбайды бiлемiн. Ол баяғыда немiстерге сатылып кете жаздаған. Ал ендi ондай кiсiнiң баласы кiмдi оңдырады дейсiң. Бастарын жерден алмай сүмiрейiп тұрған Серiк пен Сейiтке Жiбек шиыршық ата жетiп келдi. – Ағаны шақыртсам қайтесiң, оңбаған? – деп Серiктiң иегiнен ұстай алды да ары-берi сiлкiлеп жiбердi. – Ол кiсiнiң сенсiз де жұмысы басынан асады. Жiбектiң әлдебiр шалт қимылынан жасқана үрейi ұшып, бағжия қалған Серiк өзiнен дене бiтiмi әлдеқайда iрi Сейiтке жақтырмай қарады. Оның бүйрек бетiнiң шығыңқы сүйегi iшке қарай қушия бiтiп, жапсырыла салғандай тоқаш мұрны қырынан бiтiмсiз көрiнетiнiне көзi осы жолы жеткендей таңырқай аңырды. Басын iшке тыға желке сiн күжiрейтiп, көзiмен iшiп-жеп түйiлгенiнен ересек адамдардан ғана кезігетін қарсылық аңғарылады. Жiбек дiңкесi құрығандай бiр сәт қимылсыз қалды. Сейiт пен Серiкте түк iсi жоқтай бiр кезде ортаға шықты. Үшкiр таяқтың уыты ендi-ендi тарағандай Досаев та жайдарылана түстi. Тек бiр нәрсенi жадынан шығарып алып, соны есiне түсiре алма ған кейiстiкпен бiр жөткiрiнiп қойды. Осы кезде Жiбек оған жалт бұрылды. – Аға, бұларды сабақтың соңынан алып қалып сөйлесемiн, – дедi. Тағы бiрдеңе айтпақ болған райынан тез қайтты да, бұрылып жүре бердi. Қабағындағы кiрбiң сейiлместен Досаев орнына бап пен жайғасты. Балалардың алдынан қия өтпейтiн кiшiк тiгiне әбден етi өлiп кеткен кейпi селқос. Қалың журналды арыберi аударыстырып отырып, бiр тұста шұқшия қадал ғанда, әлденеден сезiк алғандай қасы жиырылып жазылады. – Ақатай. – Мұрнына қарай сырғып түсiп кеткен көз әйнегiн елеместен басын көтердi. Сып берiп орнынан тұрған талдырмаш қызға бiр мезет сазара қарады. – Ақатаева, неге үндемейсiң? Әбдiбай, – сәл iркiлiп барып, тiзiм ге қайта шұқшиды. – Бейсенбай. – Бар, – деген бiр-екi баланың даусы қосамжарла са шықты. – Исабай. – Ешкiм жауап қата қоймаған соң, басын жұлып алды. Көз әйнегi мұрнының ұшына iлiнген қалпы

есiк жақтағы қатардың соңғы партасына мойнын созды. Қапе рiне ештеңе кiрiп-шықпай қолын жастана ұйықтап кеткен Мұқанға қызықтап қараған күйi мысқылмен жымиып қойды. – Әкесi Исабайдың төрiнде жатқандай шiренедi ғой, мынау, – дедi. Балалардың ду күлкiсiнен оянып кеткен Мұқан Досаевтың да, оқушылардың да назары өзiне ауғанын көрiп, абыр жып қалды. Қолын жастанғандағы жалпақ iз шикiлсары бетiне бiлем-бiлем түсiптi. Езуiнен аққан сiлекейiн алақанымен тамсана сүртiп үлгердi. – Үндiктiң айғырына ұқсап күжiреймей, тұр орныңнан! – Досаевтың қатқыл шыққан даусынан кейiн класта тырс еткен дыбыс бiлiнбедi. – Жүгенсiз, ноқтасыз өскен ата ңа нәлет, надан. Үйiңде бiр пұт нан жеп, балшықтай бо лып семiрiп алып, мектепке ұйықтауға келген екенсiң ғой. – Досаев орнынан ширақ көтерiлiп, сәл алға жүрдi. – Осы сендер қызықсыңдар. – Шiренген тұрысы нығыз. Сүмiрейген Мұқан мүлде есiнен шығып кеткендей өңi лезде жай ма-шуақтанып қалды. – Осы менi кiм деп ойлайсыңдар? Жүрген бiр ақымақ дейсiңдер ме?! Кешегi соғыста Әбдiбай сияқты немiске сатылған да жоқпын немесе мы на Кеңесбаевтың әкесi сияқты пленге де түскен жоқпын. Тұптура қып-қызыл майданның ортасында жүрдiм. Қара торы пiшiнi ду етiп қызарған Серiк басын төмен тұқыртып алды. Құтын одан сайын қашыра түскiсi келгендей Досаев ақырын басып, қасына жақындады. Лезде шаршаған кейiпке көшiп, Серiкке төне қарады. – Кеңесбаев, сенiң әкең бiр колхоздың бастығы болса да, мен шындықты айтатын адаммын. Пленде болған-болмағанын сенбесең, сұра өзiнен. – Осы кезде қоңырау тынымсыз шырылдай жөнелдi. Досаев айтпағым көп едi дегендей бөгелiп барып, үстел үстiндегi класс журналын қолтығына қысты. Орындарынан әлi қозғала қоймаған балаларды жаңа байқағандай қасын кере бiр шолып, есiкке беттедi. Оның қарасы көзден таса болған кезде оқушылар орындарынан жап пай өре түрегелдi. Тiлiн екi бүктеп тiстеп алған Серiк өзiне-өзi әлi келе алмай отырған Сейiттiң иығынан қойып қалды. Ол көз аясындағы ызбарлы уытымен сазара қарап, қара шұбар жүзiн күйзелте шытынғанымен ләм деп тiл қатпады. Серiк оны лезде ұмытып, арт жағына бұрылды да балалардың

әрекетiн бақылауға көштi. Кiтаптарын жиыстырып жат қан Мұқанды көргенде жүзiне лезде күлкi жүгiрiп өттi. – Әй, бақа-бақа, бақ-бақ, басың неге жалпақ? – деп Мұқанның назарын өзiне аударып алды. – О, жүгенсiз, ноқтасыз өскен надан. Бiр пұт нан жеп, балшықтай болып семiрiп... Балалар ду күлкiге басты. Шикiлсары өңi құлағына дейiн қызарған Мұқан: – Ой, кетшi-ей, пленнiң баласы, – дедi. Класс iшiн күлкi тағы көмiп кеттi. Мұқаннан дәл мұндайды күтпеген Серiк назарын әркiмге тиянақсыз аудара состиып тұрғанда, Нәзира деген қызбен көзi түйiсiп қалды. Кластағы ең сұлу қыз саналатын Нәзираның өзiне деген салқын райын байқады. – Немене мәз боласың? – дедi. Нәзираның сыншыл да кiнәмшiл қарасынан мұның бойында түсiнiксiз қысылу пайда болды. Бiрақ оны елеместен партасынан ытқып шығып, қасына жетiп келдi. Шұғыл әрекетке барардағы әдетiне бағып, тiлiн екiбүктеп тiстедi де, Нәзираның қолынан шап берiп ұстай алды. Мұның тосын қылығынан әрi шошынып, әрi таңырқаған қыз ендi қолын тартып алуға әлектенiп бақты. Манағы қолайсыз жайды жадынан мүлде шығарып жiберген ол Нәзираны қапсыра құшақтай алып, көтере жөнелдi. Аяқ-қолы тырбана жан дәрмен қарсылық көрсеткен қыздың жүзi өрттей қызарып кеттi. Дабырласа күлген оқушылар Нәзираның жылап жiберуге шақ қалғанын байқап, сап тыйылды. Осындайда күлкiнi қошемет көретiн Серiк балалардың тым-тырыс бола қалғанынан сезiктенiп, Нәзираны дiк еткiзiп жерге қоя салды. Құп-қу болып ұсқыны қашып кеткен қыз: – Оңбаған, – деп бетiн баса жылап жiбердi. Серiктiң етжүрегiн елжiрете сыздатқан түсiнiксiз сезiм жан-жүйесiн жiңiшкелеп ауыртып өттi. Сағы оңбай сынып, көп назарынан қашқақтаған күйi заттарын жиыстыра бастады. Сейiтке қарап едi, оның миығындағыны не күлкi, не мысқыл екенiн айыра алмады. Сыртқа беттеп бара жатқанда балалардың назары тек өзiне ауғандай көрiп, қатты ыңғайсызданды. Әсiресе «пленнiң баласы» деген Мұқанның жасқаншақтау кескiнi көз алдынан кетпей тұрып алды. Серiк тас көшенi бойлап отырып, үйiне бұрылатын жай жолға түскенiн де бiлмей қалды. Бүгiнгi әңгiменi әкесi естiсе

не iстемек? Кенет Райысты ойлаған кезде жүрегi шым етiп, «Эвкалиптi неге қосып жiбердi?!» деп, Сейiтке деген ашуы қозып кеттi. Қарсы алдындағы өрге бұрылып, дөң үстiндегi Райыстардың үйiне көз жiбердi. Есiгiнiң алдында өзiне тесiле қарап тұрған оның қарасын бiрден байқап, қарайламастан жүре беруге дәтi жетпей, амалсыз кiдiруге айналды. Райыстың қолын бұлғап, өзiн шақырғанын көргенде онымен бетпе-бет жүздесуден қашқақтайтын қолайсыз күй кеше сiлейiп қалды. Ол да сайға қарай жүгiрiп түстi де, кiшкене көлденең кезеңнен сопаң етiп шыға келдi. Қорбаңдаған олапатсыз жүрiстi бiр мезет тамашалай қараған Серiк жайсыз көңiл күйден бүтiндей арылмаса да, болымсыз жымиып: – Эвкалипт, Досаевты өлтiрiп қоя жаздадың ғой, – деп, қарқылдап күлiп жiбердi де, салқын кескiнiнен тосыла абыржыған қалпы жол жиегiне тiзерлеп отыра кеттi. Бiр қызарып, бiр қуарған Райыстың түксиген әлпетiнен қашқақтап басын төмен тұқыртып алып, жердi айқышұйқыш сызғылауға көштi. – Серiк, мен кеткен соң не болды? – Әлдебiр жаманаттан күдiктенгендей даусы бiр түрлi жүрексiнiп шықты. Оған аңтарыла қарағанымен Серiк ләм деп тiл қата қоймады. – Серiк, сенiң папаң колхоздың бастығы, Быдықтың папасы бригадир болғандықтан шақыртпады. Райыстың не айтқысы келгенiн түсiнбеген Серiк аңқайып қараған кезде әлпетiндегi табиғи алаңсыздық бiржола жоғалды. – Бәрiн бүлдiрген Быдық қой... – Даусы күтпеген жерден ширығып шықты. Томсырайып отырған Райысты мүлдем ұмытып, жан баласының көзiне түспеген әлдене ден сыр аулағандай бiр нүктеге ұзақ қадалды. – Быдық сонда не дедi? – Райыс Серiкке төне түстi. Өзiн тарпа бас салатындай мұның суық сыңайынан сескенген Серiк әлденеше оқталып барып, ойындағысын ақыры айтып тынды. – Досаев сенiң папаңды немiстерге сатылған, менiң папамды пленде болған дедi. – Деуiн десе де басын төмен тұқыртқан Серiк қимылсыз отырып, Райыстан еш дыбыс болмаған соң оған көз қиығын ұрлана тастады, бақса ол тiптi бұған бұрылып та қарамапты.

Райыстың көз алдынан әуелi жүрек тұсын ұстаған Досаевтың аласа бiтiмi елес берiп өттi. Ал Жiбектiң өңiнде әлдебiр ойдың iркiлiс тауып, өзiне сезiктене қарауында күдiк пен сенiмсiздiк жатқандай. Бұдан былайғы әрекеттiң түк мағынасы қалмағандай состиыңқы тұрысынан аумады. Көз алды қарауытып, ширатыла жыбырлаған сағым толқындана көлбеп, айнала төңiрекке көлеңке қалың ұйысқандай болды. Серiктiң дөңгелек қара торы пiшiнiнен бәз-баяғы ойнақылықты аңдағанда Райыс жирене жалт бұрылып кете барды. «Мұның әкесi пленде отырып шыққан соң құтырып тұр ғой» дедi. Әкесiнiң үнемi салыңқы қабағы есiне түскенде, басы солқылдай жөнелдi. Бойын дiрiл билеп, теңселе басып келедi. Жұдырығын тас түйiп, тiстенiп алған кескiнi шүберектей боп-боз. Арт жағына бұрылып қарамаса да, Серiктiң өзiн бағып тұрғанын сездi. Кiшкене дөңге шыға бергенде есiк алдындағы орындықта екi бүктеле отырған әкесiнiң күйкi кейпiне көзi түстi. Бәрiнен көңiлi қарадай қалған оның осы бiр тұрқы бiр кездегi ауыр айыбының зауалын тартып отырғанға ұқсайды. Әкесi бiр кезде басын жаймен көтерiп, қалшиып тұрған Райысқа таңырқай қарады. Әуелi ұлының тосын сыңайын қызықтағандай бөгелiңкiреп, «балалығыңа болайын» дегендей жымиып қойды. «Сонша тесiлгенi несi» деп кейiстiкпен назарын бұрып әкеттi. «Көке, Досаевтың айтқаны рас па?» дегендi күбiрлеп iшінен қайталаған сайын артық-ауыс әңгiме тұрмақ әкесiнiң пұшайман қалпы көкейiндегi түйткiл сауалды сұрауға жiбермейтiн секiлдi. Әбдiбай жан қалтасын дағы темекiсiне қол салғанда, түтiн иiсiн алдын ала се згендей күрк-күрк етiп ұзақ жөтелдi. Көшеден ары-берi өткен дерге шүйiлiп: – Жермен-жексен болып тұқың-тұқың кетiп бара жатқан кiм анау? – деп жарықшақтана шығатын даусын қамсыз созды. Жауап қатпаған соң ол жалт бұрылғанда бұл дереу назарын сол жаққа тастап, бiлмеймiн дегендей иығын қиқаң еткiздi. Класс жетекшiсiнiң «әкеңдi ертiп келмесең, сабаққа жiбермеймiн» деген сөзiн дәл қазiр құп көретiндей. Досаевтың әңгiмесiнен кейiн әкесiн ертiп бармақ түгiлі, балаларға ендi қай бетiмен көрінбек. – Әй, сенiң бiр жерiң ауырып тұрған жоқ па? Әкесiнiң әлденеден күдiктене сұрағыштағанынан ешкiмге тiс жарып, сыр ашпай келген құпия саяқсуының сырына ендi қаныққандай.

– Әй, саған не болған? – Даусы қатқыл шықса да ұлының сескенбей көзiн өңменiне тура қадағанына абыржи тосылды. Өңi қатты бұзылған ұлының бұл қылығын неге жорырын бiлмей дағдарған Әбдiбай: – Балам-ау, айтсаңшы, бiреу тидi ме, әлде бiрдеңе дедi ме? Ақыры еш қайран жоқтығына көзi жеткендей орнынан сүйретiле көтерiлiп, қора жаққа бет алды. Әкесiнiң сырт кейпiн көзден таса болғанша баққан Райыс: «Досаевтың айтқаны рас болса не iстемекпiн?» дедi. Осы уақытқа дейiн қаперiне ештеңе кiрiп шықпаған күндерiнiң бұдан былай көңiлсiз болатынын ойлағанда көкiрегi сыздап кеттi. Көзiне келiп қалған жасты да елемедi. «Бәрiн бүлдiрген Быдық» деген Серiктiң сөзiн есiне алды. Қора жақта оны-мұныны шұқылап қайтқан Әбдiбай манағы орнынан тапжылмаған ұлына таңырқай қа рап қойды. Шалқая ашылып қалған қақпаны орнына келтiре алмай бiраз әуреленiп тұрып та көзiнiң қиығын тастады. Арыберi ырғап, түк шығара алмаған соң сiлки серпiп жiбердi. Аулаға шығып, айналасына көз салды. Әкесiнiң әрбiр қимылын бақылаудан айнып, есiк алдындағы орын дыққа сылқ етiп отыра кеттi. Көз алдына Досаевтың жүрек тұсын ұстай алған кейпi тағы да келдi. Терең қиналыс iрi к кен үнiн талмаусырата шығарғандағы әлпетiнде мұның сана сы жете бойламайтын мағына бардай. Ондайлық мiндетсу тек Досаевқа ғана жарасатын сияқты. Райыс алакөңiл күйде көп отырды. Бiр кезде әкесi жаққа қайта қарады. Ол сөйтсе дөң басына шығып, жан-жаққа көз жүгiртiп тұр екен. Онысы тiлдесiп, шер тарқататын кiсi таппаған жалғыз сырағандыққа ұқсайды. Төрт күн қатарынан сабаққа бармай қойған бұған Жiбек ақырында Серiктi жiберiптi. Әдеттегi шодыр бейбас тақтықтан бүтiндей арылып, имене қарағанмен үнемi күлiмдеп тұратын қап-қара тұнық жанары меймiлдей мөлтектеп, күмiлжи бередi. – Апай саған ертеңнен қалмай сабаққа келсiн дедi. – Әдеттегi қитұрқылығына көшер-көшпесiн бiлмей тосылып, сынық сыпайылығын сақтауға шамасы әзер жеткен Серiк Райыстың әңгiмеге зауқы жоқтығын байқаған соң кiлт бұрылды. Әлдекiмге наразы сыңайда бiраз аралыққа басын салбыратып барған ол кенет жол бойындағы жатқан бос

қалбырды қаңғырлата теуiп жүгiре жөнелдi. Даңғырлаған тосаңдау дыбыс ауаға ащы сiңедi. «Әкеңдi ертiп келмейiнше сабаққа кiрмейсiң» деген Жiбектiң қатқыл даусы сияқтанып басында бiрер сәт шыңылдап тұрды. Балалардың өзiн анталай қоршап алған кейiптерi көз алдына келгенде мектепке барар-бармасын бiлмей екiұдай күй кештi. Ендi кештiң батып, таңның атпай қоя тұруын қалады. Аспанды құрсаған бұлт кей-кейде ұсақ дым бүркедi. Көңiлдi ғана жадау тартқызбай, адамның сықпыт-сынын да қашыратын көктемнiң ыбылжыған бiр қолайсыз шағы. Үйреншiктi төбешiгiнде қалқайып Әбдiбай тұр. Ауланың сыртына шыққан Райыс әкесi жаққа анда-санда көз тастайды. Қою қара түн шымырлап түскен сайын көңiлiндегi түйткiл молайып, бәрiбiр таңның атпай қоймайтынын ойлап мазасы кете бастады. «Мынаның әкесi сатқын екен» деп тұс-тұстан қадалатын көздер елестеген сәтте ол жаққа қарай аттап басуға тiптi құқы жоқтай. Төсегiне жатқан соң да кiрпiгi айқаспай дөңбекши бердi. Түннiң соншалықты ұзақ болатынын бұрын кiм бiл ген. Санасына мың-сан ой килiгiп, сабыр-шыдамы тау сылды. Мұның бәрiнен құтылудың бiр жолы – өлiм секiлдi бо лып көрiндi де тұрды. Бiрақ ол дегенiң қандай, бiлсе бұйыр масын. Өзi өлгеннен соңғы жайды көзiне елестетiп бақты. Шашын жайып жiберiп, басы-көзiн тоқпақтап жылаған сор лы шеше, жан баласына тiке қарай алмай еңсесi түсiп егiл ген әке, үрпиiп-үрпиiп тұрған Сайтан мен Быдық. Бала лар дың ортасында Жiбек безерiп алыпты. Ал Досаев топыр ла ған жұртты қақ жарып келiп: – Бұл баланың өлiмiне кiнәлi бiр ғана адам, ол – әкесi Әбдiбай, – деп әдеттегiдей ыңырана сөйлейдi. Шөге түскен әкесi бiр ауыз қарсы сөз айтпай жон арқасы шодырая солқ-солқ жылағанда басы жерге тиетiндей салбырап кетiптi. Селт ете қалған Райыс әкесiне жаны ашығаны сонша, көзiнен ып-ыстық жас ыршып-ыршып шықты. «Көке, Досаевтың айтқаны рас па, өтiрiк пе?» Намыс пен ұятқа қоса мұнда әке жанына оңдырмай жарақат салатын бiрдеңе барынан да имене ме, әйтеуiр, нақ солай сұрауға батылы жетпейдi. Атар таң атты-ау, ақыры. Мәңгiрiп ұзақ отырды. Басы мең-зең, көзi удай ашиды. Түндегi бiр қиялында өзiн өлiмге

қиналмай қиып жiбергенiн ойлады. «Досаевтың айтқаны рас болып шықса қайтпекпiн?» Кеше кешкiлiк бос қал бырды даңғырлата теуiп жүгiре жөнелген Сайтанның қылығы ерiксiз есiне түстi. Бiр кезде атып тұрып апыл-ғұпыл киiндi де төсегiн жинады. Кiтаптарын реттеп сөмкесiне салды. Ортаңғы бөлмеге шыға келiп едi, шешесi шай қамдап, мұны күтiп отыр екен. Сырттағы уақ малды жайғап жүр ме, әкесi көрiнбейдi. Анасы мұның ұсқынына бағжиып, таңыр қай қарады. – Райыс, түнде бiр жерiң ауырды ма, ұйықтай алма дың ғой. – Жоқ, – дедi бұл асып-сасып. Ұйықтай алмағанын шешесi қалай сезiп қойды деген ой көкейiнен кетпедi. Сыртқа шыға берiсте жолыққан әкесi нiң өзiне деген күдiктi қарасына да аялдамай жүгiре жөнелдi. Топ-тобымен бара жатқан балалардың бәрi де алаңсыз, бәрi де мәз-мейрам. Ара-арасында әлдененi айтып, қатты күлгендерiн естiгенде олар мұны сөз ететiндей өзiнен-өзi қуыстана бастайды. Ешкiмге қосылмай осылайша шет теп саяқси берген бұл қысыла-қысыла мектептiң алдына қа лай жеткенiн де бiлмептi. Жоғары класта оқитын кезекшi екi қыздың есiктiң көзiнде қыдиып тұрғандарын да еске руге шамасы жетпей iшке ене бергенi сол едi, мұның қолы нан бiреу шап берiп ұстай алды. Жалт бұрылғанда өзiне шұқ шия төнген бiреу: «Әй, сатқынның баласы, сен қайда барасың?» дейтiндей бетiнен оты шыққан Райыстың тiзелерi қал тырап кеттi. Анау қолын тас қып ұстап жiбермеген күйi кейiн қарай сiлки серпiп қалып: – Жан-жағыңа қарамай қайда барасың, ұятсыз! Комсомолдық значогiң қайда? Жүгiр, үйiңе барып тағып кел! – дедi. Санасында «ұятсыз» деген сөз жаңғырығып, шекесi шыңылдап кеттi. Жол-жөнекей кезiккендерден қуыстана, берекесi қашты. Бұрын-соңды бойынан дәл мұндай дәрменсiздiктi сезiнiп пе едi, сезiнбеп пе едi, әйтеуiр, қазiр өзiн дүниедегi адамдардың iшiндегi ең бейшара қоры санады. Шайларын баптап iшiп отырған әкесi мен шешесi бұл беймезгiл уақытта кiрiп келгенде «бұған не боп қалды» деген сыңайда бiр-бiрiне состия қарады. – Жаңа ғана айтпап па едiм, бұл оқуды қойған деп. – Әкесiнiң даусы күңiрене шықты. Оларға бұрылып та

қарамастан төрге озып, значогiн тақты да сыртқа ата жөнелдi. Жүгiргеннен жүгiрiп отырып келсе, сабақ әлдеқа шан басталып кетiптi. Дәлiзде еден жуушы әйелден басқа қы быр еткен пенде жоқ. Бұған сыншыл суық назарын тастаған ол «мынау әлгi Әбдiбайдың баласы екен-ау, алда жазған-ай, а» дегендей қабағын кере таңырқай бiр қарап қойды. Төр жақ бұрыштағы есiктен кенет Жiбек шыға келгенде, бұл қатты састы. Райысты барлай қараған күйi бiрер сәт iркiлiп тұрды. Бейiл бұра жақындап келгенде кескiнiнен өзiн аяп мүсiркеуден де өзге «осындай да бола ма екен» деген кешiрiмдi кiнәлаушылықты аңдады. – Сен қайда жүрсiң, Райыс? – Арада түк болмағандай Жiбектiң көрнеу бейғам тiл қатқанына бұл селт етiп бағжия қарады. Қанша шүйiлгенiмен көз жанарынан бой тiксiнетiн зiл байқалмайды. Райыс әлпетiнен балаға лайықсыз қамығуды аңдаған Жiбек әлденеден құты қашып: – Бұдан былай сабақтан қалушы болма! – дедi. Бұл сөздi айыптау емес, бiр түрлi өтiнгендей жұмсақ айтты да, мұғалiмдер бөлмесiне қарай бұрылып жүре бердi. Бұл орнынан тапжылмаған күйi тұрды да қалды. Үй iшiн әлдеқашаннан бiр жайсыз салмақ басып тұратыны есiне түсiп кеттi. «Әкемнiң немiстерге сатылғаны рас болғаны ма?» дедi iшiнен. Әйтпесе оның еңсесi неге түсiңкi, шешем неге бiр жарқ етiп қоймайды?» Кенет ту сыртынан: – Райыс, сен неғып тұрсың? – деген Жiбектiң даусынан селк ете түстi. Қазiр Досаевтың сабағы екенiн шынымен апайы бiлмей ме, жоқ, бiлсе де әдейi айтып тұр ма, соған көзi жетпей дал. Әрi-сәрi күйде залда көп жүрдi. Мұғалiмдер бөлмесiне асыға басқан кейбiреулер «сабақ жүрiп жатқанда мынаның тұрысы қай тұрыс» дегендей бiр-бiр қарап өтедi. «Елдiң бәрi менiң жағдайымды бiледi екен» деп түйдi. Әкесiнiң сүлесоқ жүрiс-тұрысы көз алдына келдi. Сағы сынғандықты жасырып-жауып, елге көрнеу қитарлықпен қарайтындай көрiнедi. Осы кезде безектеп шырылдай жөнелген қоңырау үнiнен төбе құйқасы шымырлап, жүрегi атқақтай соқты. Тұс-тұсты әуелi шу кернеп барып, зал iшi апыр-топыр балаға толды. Маң-маң басқан Досаевтың қарасын көргенде бойын тiктеп ала қойды. Өзiне-өзi ырза кейiппен жан-жаққа назарын самарқау тастайды. Пошымында Райыс ұғынуға әлi ертерек бiр сараб-

дал ақылдылық бардай. Мұның тұсынан өтiп бара жатып, шырамытатын бiреуiндей тесiле қарады. Көлкiлдеген көзiнiң айналасын жыпырлаған ұсақ әжiм торлапты. Шүйiлген сайын жүзiнен шаршап-шалдыққан бейiлсiздiк сезiледi. Бiр сәт сүзiле қарап тұрып, кiрбiң ұялаған жүзiн бұрып әкеттi. Досаевты көзiмен ұзатып салған бойы бұл селтиiп тұра бердi. Бiр-ақ тұтам бойын алға қарай зорлықпен еңкейтетiндей қысқа аяқтарымен жан дәрмен тырбаң-тырбаң басқандағы қимылы тым оғаш. – Эвкалипт, – дегенге қараса, өзiне қарай күлiп келе жатқан Бақабас – Мұқан. – Сайтан бүгiн сенi келедi деп едi ғой. – Оның көңiл жықпас жалтақ қалпында момақандықтан өзге кiсiнi өзiне баурай қоятын ерекшелiк сезiлмейдi. Әйтсе де мұны лақап атымен атағаны iштартудың сырын аңдататындай. Сондықтан балалардың арасынан осы Бақабас ты жолықтырғанына қатты қуанды. – Мұқан, мен туралы Досаев әнеугүнi не дедi, айтшы?! – дедi оған тесiле қарап. Әлдебiр нәрсенi парықтағандай лезде ойлылыққа көшкен ол көзiн бұған тұрақтатпай басқа жаққа аударып әкеткенде, Райыстың жүрегiне бiр жiңiшке зат бойлап енгендей шым ете түстi. Бетi өз-өзiнен ысынып, дуылдап барады. – Айтсаңшы, Мұқан! – Даусы сыздана шықты. Райыстың түксиген сұсты қабағынан жасқанған Мұқан басын төмен тұқырта қойды. – Сенiң папаңды немiстерге сатылып кеткен дедi. Мұқан екеш Мұқанға дейiн Серiктiң бұған жеткiзген әнеукүнгi сөзiн айна қатесiз қайталағанына таң қалған жоқ. Жiбектiң манағы сынық қалпы ойына кенет сап ете түстi. «Сабаққа бара бер деуi – «ендi қайтесiң, жағдай солай болса» дейтiн мүсiркеуден де жаман бiрдеңе сияқтанды. Безере қалшиып қалған бұл: – Эвкалипт, Эвкалипт, апай саған қарай келе жатыр, – деп Мұқанның жанұшыра сыбырлап, жеңiнен жұлқып тартқылағанына да селт етпедi. – Әбдiбаев, сен әлi сабаққа бармағансың ба? – Ашуы ырық бермей даусы шаңқылдап шыққан класс жетекшiсi қа сына жетiп келдi. Мұның өңiндегi балаға лайықсыз ұстамды лық тан бойы тiксiнген Жiбектiң секпiл

жапқан сопақ кескiнi нен әлденеден секем алушылық бiлiндi. Оқушысының өзiне жалт қарағандағы көзiнде өшпендiлiкке ұқсас уыт барын аңдап, не дерiн бiлмей тосылып қалды. Әйтсе де, қаба ғын болымсыз керген Жiбек асқан төзiмдiлiкпен жауап тосып әлi тұр. Құп-қу болып кеткен жүзi күреңiткен Райыс, есiкке қарай жалт бұрылды. – Әбдiбаев, тоқта, берi кел! – деген мұғалимасының даусына бұрылмастан жүре бердi. Райыс жол-жөнекей кездескен адамдардың бiрiне де назарын салмай суыт келедi. «Қазiр барып әкемнен бәрiн сұрамасам ба! Егер рас болса, онда не iстемекпiн?» Қос шекесi қатты солқылдап, көз алды бiр қарауытып, бiр бозаңытады. Манағы сәттегi бүкiл денесiн алға жiберiп, томпаңдаған Досаевтың бей-жай жүрiсiнде алаң атаулыдан түк жоқ, мына жаратылысына, айналасына бек разы кейпi көз алдынан көлбеңдеп кетпей қойды. Есiк алдындағы орындықта күжiрейiп отырған әкесiн көрiп, ерiксiз тоқтады. Сырт пошымындағы осы бiр көңiлсiздiк бәрiнен түңiлiп, қалған өмiрiн итшiлеп өткiзуге бел шеш кен адамға қатты ұқсайды. Дауасыз шарасыздыққа тап болған Райыстың кеуде тұсы тымырсық ауаға тола, тынысы тарылып бара жатқандай, өзегiн бiр ащы нәрсе шарпып өттi. Сазара қалған бетiнiң әр қатпарын жаза таңырқап барып жиырып, содан шошынғандықты iрке бағжиған әкесi: – Ей, саған не болған тағы? – дедi. Ләм деп жауап қатпай үйге кiрiп бара жатқан ұлын көзiмен есiкке дейiн ұзатып салды. Аяқ астынан күркiлдеп жөтеле жөнелгенде желқақты өңi күреңiте шымырлап, қалтасындағы темекiсiне қол салды. «О, тоба, мұнысы несi?!» дедi. Мектептен шыққан беттегi батылдығынан жұрдай айрылып, осы бiр шарасыздықтан құтыла алмаған Райыс түпкi бөлменiң төрiне етпетiнен құлай кеттi де: «өлiкпiн, өлiк пiн» дегендi үздiксiз қайталай бердi. Нала сезiм көкiрегiне шымырлап тұтас жайылды. Кластас балаларының iшiнде Мұқан нан басқасымен жүздесуден қашқақтауын қорқақ тыққа әлде басқаға жорырын бiлмедi. Досаевтың бейнесi көз ал дынан көлбеңдеп өткенде. «Мен оны өлтiремiн!» дедi. – Әй, мұғалiмiң келдi, тұр! – деген әкесiнiң даусынан жекiру емес, күйзелген адамның шарасыздығын аңдады.

Басын еппен көтергенде әкесiнiң көзiмен көзi түйiсiп қалды. Жанары қунақ жылтырағанымен үңiрейген жүзi салыңқы екен. – Жүр, ана мұғалiмiңнiң алдында сөйлеселiк. Әкесiнiң соңынан құлықсыз iлесiп, сыртқа шыға бе рiстегi кiшкене бөлмеде етжеңдi денесiн тiк ұстап, қой көзiн кең аша өзiне ызбарлы шүйiлген Жiбекпен ұшырасты. Бойын тiктеп, иба көрсетудiң жоралғысын жасағанмен түсiнiксiз енжарлыққа тап болды. Жiбек мұның тұла бойын түгел тiнте шолып, әлдеқандай өзгерiстiң белгiсiн iздеген дей ұзақ кiдiрдi. Секпiлдi жүзiне бұрқ етiп қан теуiп, қыр мұрны ның жұқа танауы қусырылып кеткендей. Тиянақ та ба тұр ғысы келгендей сәл шегiнiп, нықталып алды. – Ата-ана тәрбиесiн көрдi деп сенi кiм айтады?! – Бағана мектептегi ұстамдылығынан бүтiндей айрылып, шаптығып тұрған ұсқынымен түк әсер ете алмағанына қорынған Жібек көзiн ақшитқан қалпы сәл жақындай түстi. – Әнеугүнгi Досаев ағайға iстегенiң анау. Ал бүгiн тоқта десем қарамай кетiп қалғаның мынау. Сонда сенi жалынып оқытпақпыз ба? – Досаевқа бұл не iстеп қойып едi? – деп сөзге Әбдiбай килiктi. Жiбекке осы сұрақты қитығына тигiсi келiп әдейi қойылғандай көрiндi ме, әйтеуiр, пiшiнi аяқ астынан бояудай бұзылып кеттi. Көзге ұрып тұрған қараниеттiлiгiнен жүрегi айнығандай лезде салғырттыққа көшiп: – Сiзге, не ұлыңыз айтқан жоқ па? – деп сұрады. Сыншыл назарынан ендi бұған не дер екенсiң дегендi аңғару қиын емес едi. Әбдiбай сұраулы пiшiнде әуелi Райысқа түйiлiп, содан соң аң-таң күйi Жiбекке қарады. – Қарағым, бұл оған не iстеп қойып едi? Пәлелi жерден аулақ жүр деп, құдайдың құтты күнi қақсаймын бұған, – дегенде жүзiндегi кейiстiк одан сайын ұлғайып, басын кекжите қойғанда жүзiнде не момақандыққа, не қияңқылыққа келмейтiн тосылыс бар. – Ол ешқандай пәлелi жер емес, үлкен кiсi. Балаңыз оқитын орын пәлелi болса, онда оқытпай-ақ қойыңыз, – деп Жiбек шап ете түстi. Әңгiме төркiнi қайда жатқанына көзi анық жетiп, бағанадан айтқан сөзi құр далаға кеткенiне қамыға қалған мұғалима Райысты бастан аяқ жаман көзiмен тағы бiр шолып өттi. – Төрт күн бойы сабаққа бармаған

балаңызды ақтағанша, ұрсып та, айналып та ақыл айтатын сiздiң жөнiңiз емес пе?! Бүгiн есiкке таяқ тiресе, ертең темiр тiрейдi, – деп Әбдiбайға тiке қараған Жiбек «айтты не, айтпады не» дегендей қабағын шытты. «Не деп кеттi, құдай-ау, ағашы несi, темiрi несi» деген сыңайда Әбдiбай бiресе баласына, бiресе мұғалимаға қарады. – Досайдың баласы тiл-көзден аман ғой, әйтеуiр, – дедi бiр кезде қысыңқы көзiн Жiбекке қунақы қадап. Реңiндегi келемеж iзiм-ғайым жоғалып, тағы бiрдеңе айтуға оқтала бергенде Жiбектiң өзiн шошынған сыңайда бағып тұрғанын аңғарды ма, амалсыз тосылды. – Балаңыздың төрт күн бойы сабаққа неге бармағанын сұрамағаныңызға әлi таң қалып тұрмын. – Жiбек бұл сөзiн Әбдiбайға емес, Райысқа бағыштағандай бiрер сәт ендi оған шүйiлдi. «Сынықтан басқаның бәрi жұғады» деп бекер айтылмаған-ау, бұл қалай болды дегендей, жүзiндегi абыржулы iркiлiс ұлғая сағы сынып, тауы шағыла: – Жақсы, сау болыңыз, – дедi де шығып кеттi. Әке мен бала состиған-состиған қалпы тұрды да қалды. Жiбектiң кескiнi не десеңдер о деңдер, бәрiн өмiр көрсетедi дейтiндей ұстамды да тәкаппар. Райыс әкесi жаққа ұрлана көз тастады. Оның жүзiнен жазғырудан гөрi әлденеге алаңдаулы қамкөңілді абыржу сезiледi. Суалыңқы жағының бос терiлерi қатпарлана жиырылып, иегi жөнсiз үшкiрленiп кеткен сияқты. Өздерiнен тыс бiр әлемет екеуiнiң арасын байланыстырып тұрған дәнекер жiптi үзiп жiбергендей Райыстың балаң санасы әзәзiл күдiкке толып кеттi. – Маған көрсететiн жақсылығыңды бастаған екенсiң, балам. – Әбдiбайдың даусынан қыжыл бiлiндi. «Неге менiң әкем өзге балалардың әкесiндей емес» деген ой қапелiмде басына шапты. «Көке, сiздi Досаев сатқын дейдi, сол рас па?» деген сөз тiлiнiң ұшына оралып тұрғанымен соны айшайға қарамай айтып салуға батылы құрғыр жетпейтiнiне тiптi қайран. Ал әкесiнiң түксиген қабағы өзiнен сыр аулағандай қадала түскен сайын шамырқана шымырлайды. «Осы үшiн азап шегiп жүргенiмдi бiлмейдi-ау» деген ой көкейiне оралды. – Әй, сен маған неге одыраясың? – дедi Әбдiбай. Бала болып әкеден қаймығып, жүрексiнудiң белгiсiн таппаған нышанында қорыну да жоқ емес. Әкесiнiң кескiнiндегi

құбылысты баққан Райыс қатты-қатты сөздерiн айтып, ұрса түссе екен деп тiледi. «Досаев мұны немiстерге сатылып кеттi десе, ойына ештеңе кiрiп-шықпайды ғой» дедi iшiнен. Мұндайдан зықысы шыққан Райыс үнсiз тынды. Ашу-ыза дейтiннiң қауқар-қуаты қалмағандай көрiнiп кеттi. – Өскен сайын адам бола ма десем, бада болып бара жатырсың, – дедi бiр кезде әкесi. Манадан бергi ұстамдылығынан бүтiндей айрылып, түпкi бөлмеге қарай жүгiрiп кiрiп кеттi. Осы заматта әкесiмен оңаша ұшырасу дан қаш қақтайтын сезiмге тап болды. Көкiрегi өксiк-өкi нiшке то лып, бет-жүзiн ыстық жалын әлсiн-әлi шарпып, дуду еткiзедi. «Өлiкпiн, өлiкпiн!» деген сөздi ырқынан тыс қайталай бердi, қайталай бердi. Райысты ертеңгiсiн әкесi оятты. Ұйқысын аша алма ған мәңгiрген қалыпта бiр нүктеге сазара қадалып ұзақ отыр ды. Бесiктен белi шықпай жатып мұншалықты бейiлсiз дiктiң сырына бара алмай дағдарған әке жазғанның кейпiнде де шарасыздық басым. – Ей, не бiлгенiң бар, өлтiрсең де айтып өлтiршi! Сенi бағып-қаққаннан басқа жазығымыз қайсы? Әлде бiрдеңе естiдiң бе? – Әкесiнiң тiк төмен құлаған қыр мұрны делдиiп кетiптi. – О, тоба, саған бiрдеңе көрiнген шығар! – дедi сөз таба алмағандай қиналып. Өңi құп-қу. – Сен бүй те берсең жетiстiредi екенсiң. Не түлей емес, не жынды емес, құтымызды қашырып бiттiң! Бала емес, пәлесiң, бiлдiң бе! – Әр сөзiн таптап айтып тұрған әкесi кенет айғайлап жi бердi. – Жүзiң төмендеп, елге қарабет болып қалсаң да школыңа бар, құр сүлдерiмдi сүйретiп жүрген маған көрсетпе мұндай сұмдығыңды! Бағанадан айтылған ашулы сөздердiң астарына Райыс ендi дендегендей орнынан атып тұрды. Апыл-ғұпыл киiнiп жатып, сөмкесi жаққа назарын екi ойлы тастап та қойды. Мұның бойындағы шарасыздық әкесiн сескенте ме, әйтеуiр, бұған жалтақтап қарай бередi. Сыртқа сүйре тiлiп шыққан Райыс мектепке қарай жүруге жүрегi дауаламайтындай аяғын құлықсыз басады. Кетiп бара жатып ар тына ерiксiз бұрылып қарады. Есiктiң көзiнде өзiн бағып тұр ған әкесi: – Әй, бетiңнен басқандай не болды сонша?! – дедi. Әкесiнiң даусы бастапқыдай сенiмдi шықпағанын аңдады. Кенет оған жаны қатты ашып кеттi. «Досаев бiрдеңе

бiлмесе айтпайды, демек бәрi рас болғаны ғой». Бiр нәрсеге алаңдап қоймай, жайбарақат тiршiлiк кешу бақытынан айрылып қалғанын ойлаған сайын өзегi өртене түстi. Тас көшеге түскенде жол бойымен мектепке қарай ағылған қыздар мен балалардың қарасы мол екенiн көрдi. Оларға кешегiдей тағы да қосыла алмады. Өздерi әлденеге мәз-мейрам. Бәлкiм, «мынаның әкесi сатқын болып шықты, оны Досаев айтты» десiп бара жатқан шығар. Мектепке кiрер сәтте ерiксiз аялдады. Кешегiдей бүгiн кезекшiлер жоқ екен. Класқа таянғанда балалардың улапшулаған дауыстары еркiн естiле бастады. Тұтқаны ұстап тұрып, қолын қайта тартып алды. Осы күйiнде тұра берсе мұғалiмдердiң көзiне түсетiнiн ойлап, қысылып та барады. Аяқ тықыры естiлген соң, есiктi жайлап ашып, iшке ене бергенде жаңағы у-шу сап басылды. Жым бола қалған балалар Райысты таныған соң жаппай күлiп жiбердi. Ал бұл көп бөгелместен өз орнына озды. – Эвкалипт келдi. Бойы бұрынғысынан бiр метр ұзарып кетiптi, қараңдаршы, – деп Серiк дүңгiрлеп сөйлей жөнелгенде класс iшi жаңғырыққан күлкiге ұласты. Серiк әзiлi Райысты бiр пәс болса да қолайсыз күйден арылтқан сияқтанды. Партаға жайғаса берiп, бүкiл назардың өзiне ауғанын сездi де, тұқырая төмен қарап отырып алды. Балалардың әлпеттерiнде бұл қайда жүрiп, қайдан келдi дейтiн таңырқаушылық бардай. – Ананы қараңдаршы, мойны жирафтiкiндей ұза рып кетiптi. – Серiк тыныш тұрмай тағы бiр сөз қыстырып жiбердi. Балалар ду күлдi. Қызарақтаған Райыс оған көзiн сүзе қарап қойды. Қараторы дөңгелек кескiнi құтырынған құмбыл, көзiнiң қарашықтарынан өткiр ұшқын ойнайды. Ал оның қасындағы Сейiттiң ұсқыны алабөтен күреңiтiп, бұған бiр түрлi суық шүйiле бередi. Осы қарастан мұның тұла бойы тiксiнiп, iш дүниесi қызып ала жөнелдi. Мұның алдында өзiнiң айыбы барын сезiне ме, әйтеуiр, оның да көңiлiнен бiр түйткiл кетпейтiн сағы сынық тәрiздi. Райыс бiртiндеп өзiне-өзi келе бастады. Әркiмнiң жүзiндегi өзгерiстердi жiтi бақылауға көштi. Тiп-тiк отырған Нәзираның арқасына құлаған тоқ бұрымы қозғалған сайын шынжырбаулы сағаттың жуан тiлiндей жаймен тербетiледi. Бұған көзiн төңкере тастап, райынан әуелi еш

өзгерiс байқалмағанына абдырап, соңынан томсара қалады. Тұп-тұнық жанарындағы нұр қызды тиянақ тап қызып отырғызбай қалтарысы мол құпия халге душар ететiн секілді. Iшiнен айтқан әр сөзi сарайында жаңғырығып, көңiлi алыпұшатын күй ендi Нәзираның қас-қабағындағы әр өзгерiске қарай ауытқитынын сездi. Өзiнiң санасына иелiк ете алмай кеудесiн ыстық жалын қауып, түсiнiксiз алақұйын сезiмдермен арпалысып бақты. Осы сәтте Нәзираның өңi әлденеден күрт өзгердi. Осы кезде әкесiнiң жағдайы есiне оралып, қалшиып қатты да қалды. Класқа бiр кезде Жiбек кiрiп келдi. Қашанғы әдетiнше оқушыларды үнсiз тұрып, түгендеп шықты. Райысты көрген сәтте таңырқағандай қасын керiп, бiр мезет шүйiлiп барып дереу салғырт райға көштi. – Сендер қазiр у-шусыз отыра тұрыңдар. Көршiлерге кедергi жасап ұят болып жүрмесiн. Жетiншi кластың балалары деген есейген, бәрiн түсiнедi деп ойлаймын. Жiбектiң ызбарлылау қарасына тағы бiр iлiнiп кеткенiн байқады. Жанын жегiдей жеген ойдың қайтадан бас көтерiп, өре түрегелгенiнен дегбiрi қашты. – Сонымен шуламайсыңдар ғой, балалар? – Шуламаймыз! – деп бәрi жамыраса үн қатты. Осылар өтiрiк айтып тұрған жоқ па дегендей балаларды байыппен үнсiз шолып шықты. Әрқайсысының бойындағы қасиеттерiн жүйрiк көңiлмен шамалағандай болымсыз езу тартты да, сыртқа беттедi. – Әй, жираф, мойныңды созып не көрiндi сонша, – деген Серiктiң даусынан селт ете түстi. Балалардың ду күлгенiнен қатты қуыстанды. Серiктiң жүзiнде, бақса, Досаевтың әңгiмесiне опық жегеннiң еш белгiсi жоқ. Орнында бiр минут дегбiр тауып отыра алмай жан-жағына алақ-жұлақ қарайды. Әлдебiр жайды санасына салып, зерделеген сыңайда селтие қалады. Бiрақ бұл күйiнде ұзақ бөгелместен шұғыл серпiлiп, қандай қызық ойлап тапсам екен деген пiшiнде iркiлiп бiраз тұрды. Қаперiне ештеңе кiрiп-шықпас тан ұйықтап жатқан Мұқанды көргенде басқа дүниенiң бәрiн есiнен шығарып жiберiп, бүкiл ынта-бейілi соған ауып кеттi. Сып етiп тұрып, дыбысын бiлдiрмей мысықша басып келдi. Балалардың бәрi бұл тағы не сойқанды ойлап таппақшы дегендей оның әрбiр қимылын көз жазбай баға

тына қалысты. Ал ол Мұқанның желке тұсына жақындап қалт тоқтады. Шалт әрекетке барардағы әдетiнше тiлiн екi бүктеп тiстеп, бас бармағымен Мұқанның шүйдесiнен осып өттi де, жүрелеп отырып, жасырына қойды. Басын жұлып алған ол қыран-топан күлген балаларға алақтап қарады. Беймезгiл ұйықтап кеткенiне ыңғайсызданғаннан бұрын жаңағы қолдың уытын ауырсынғандай қабағын тыжы рына шытынды. Қарсы алдында өзiн бағып отырған Сейiтке көзiн ежiрейттi. Мұның алаңғасарлау қалпына мырс етiп күлiп жiберген ол: – Әй, Бақабас, басыңнан тайтұқыр алған мен деп отырсың ба? – дедi. Жасырынып отырған Серiк осы кезде орнынан лып көтерiлдi де, қайқайтып және бiр осып өттi. Жалмажан желкесiн ұстай алған Мұқан көзiн алартып: – Қойсаңшы, ей, ауыртып жiбердiң ғой, – дедi. Тайтұқыр алғанның кiм екенiнде де шаруасы жоқ, ашық қарсылыққа да бармайды. Үйреншiктi жасқаншақ та жалтақ қалпы сайқымазаққа iлiнiп кетем бе дегендей секем шіл. Бұғынып, бүрiсе түскен Мұқанның төбесiнен Сейiт те бiр тайтұқыр алып үлгердi. Оның добалдай қолынан бастап, шошайған жуан бас бармағынан, аясы қып-қызыл көзiне дейiн бiтiмсiздiктiң ұсқынын аңдағандай Райыс қатты жирендi. – Бақабас, маған неменеге қарайсың? – дедi оған бүкiл денесiмен бұрылған Сейiт. Мұқанның әлпетiндегi жексұ рындықты өзi ғана сезiп, өшпендiлiгi соған одан сайын қозатындай пiшiнi сұрлана күреңiтiп барады. Көзiнiң қарашықтары кәдiк ойнақшып, жанарынан жылтыңдаған тiкенек-тiкенек ұшқын шашырайды. – Неге қарайсың, Бақабас? – Даусы кекесiндi, зiлдi. Басын жасқана көтерiп алған Мұқан жойқын қимылдан сезiктенгендей бағжия қараған күйi кейiн шегiншектедi. Шарасына сыймай атырылған жанары жасаурап, жалпақ бетi нарттай қызарып, алаулап кетiптi. Сейiттiң өңiндегi ызбарды шынға, әлде ойынға балай алмай состия ошарылған Серiк Мұқанның желкесiне қимастықпен бiр түрлi үздiге жұтынып қарайды. Тiлiн жалма-жан екiбүктеп тiстеп алып, қолын тағы зып еткiздi. Шүйде жағын қос қолдап ұстай алған Мұқан өзiне тесiрейiп қалған Сейiтке назарын сәл бағыттап тұрып

бақырып жылағаны Серiктiң көңiлiне сыймай дарақылана күлiп жiбердi. Бiрақ ешкiм қостай қоймағанына абыржи қалт тынып, әр тұстан өзiне қадала бастаған назарлардан берекесi ұшып: – Бақабас, ойнағанды бiлмейсiң бе, – деп, солқылдап жылап отырған Мұқанның иығынан ұстап, өзiне тартты. Сейiттiң тоқаш мұрнының ұшы тершiп, кескiнi күреңдене түтiгiп кетiптi. – Ойнап жүрiп жыласаң таз боласың, бiлдiң бе! – деп, тайтұқырды үстi-үстiне ала бастады. Қарсылық көрсетуге еш айла-шарғысы қалмаған Мұқанның өкiрiп жылағанына Сейiттiң айызы қанбайтындай жөнделiп отырып: «Ей, мынау жылайды, – дегенде ашаң тартқан жүзiне таңырқау шалыстанған әлдене үйiрiлдi. Мұқанның жосықсыз жыласы қитығына қатты тиетiндей ұсқыны төтенше сұрлана құбылып барады. – Сен бағанадан берi өтiрiк жылап отырсың, шын жылауың керек. – Сейiт манадан бергi әрекетiн мiсе тұтпай, ендi Мұқан басының тиген тұсынан тоңқылдатып шертуге кірісті. Сейiттi тумысында көрiп отырғаны осы тәрiздi Райыс оған таңырқай қарап қалыпты. – Сейiт, қойсаңшы! – деген Нәзираның сөзiн шыбын шаққан құрлы көрер емес. Бақырып-өкiрiп жылаған Мұқанның басын умаждап ұстап, бұған ендi не iстесем екен деген кейiппен iркiлiп, шапалақпен тартып-тартып жiбердi. Одан сайын қорғаншақтай түскен Мұқан порапорасы шығып жылады. Бiр жаққа қашып кетпесiн дегендей тағы оның қолынан тас қып ұстап алыпты. Мұқан тiптi жұлқынып, қарсылық та көрсетпедi. – Қандай оңбағансың, Сейiт! – деп Нәзира ғана шырылдап жүр. Ал Мұқанға ұрынған сайын жанын жай таптыратын рақаты бардай Сейiттiң қара шұбар кейпi шырайлана бал-бұл жанады. Болар-болмас iркiлiс тапқ ан езуiндегі күлкi оны есейтіп жібергендей әлпетi тым ересек көрі неді. Көзiнен тоят таппайтын ұшқын ғана қараса налы тұр қының жаманат хабаршысындай тынымсыз жылт-жылт етедi. Серiк манадан берi артық қимылға барудан жүрек сiнетiндей селтиiп қана тұр. Райыс сөзге әлденеше рет киiлккен Нәзираға, бәленiң бәрiн өзi бастап алып, ендi барып бiр шетте қағажу тұрған Серiкке бiр мезгiл iшiп-жеп қарады. Содан орны нан

асықпай жайлап көтерiлдi де, Сейiтке ақырын жақындап келдi. Райыстың түксие түскен ұсқынынан сескенген балалар бiр сұмдық болатындай iштерiнен тынулы. Мұқанды зар еңiрете жылатудың қызығына түскен Сейiт Райысты байқамады да. Тек бұл иығына қол салғанда ғана ол қалт тынып, өзiне таяу тұрған Серiкке, сонан соң артына жаймен бұрылды. Райыстың сұстана түйіліп кеткен пiшiнiнен аяқ астынан iркiлiп, құты қаша, мәмілеге шақыратындай сынық тартқан жүзінің шұғыл өзгергеніне Райыс амалсыз тосылатынына ішінен қайран. Қоңыр көздiң ызбарлы уыты өңменiне қадалғанынан секем ала шегiнген Сейiт дойырлау шалт әрекеттi күттi. Ал Райыс дәл осы жерде ұрына кетудiң желеуiн таба алмай бiр қолайсыздыққа тап болды. Кенет Сейіттің сұрында да Досаевқа ұқсайтын бiрдеңе бар тәрiздi көрiнiп кеттi. Еш жерiнен саңылау кiрмейтiн доғалдау тоқаш мұрны сайқымазақ бiрдеңе. Сырт үстемдiктi сезген заматта-ақ көп нәрсенi көрнеу аңдай алмайтын алаңғасар кейіпке ауыса қалатыны Райысты қатты жирендiрдi. Сейiт езуiнен бағана байқаған күлкi iзiм-ғайым жоғалса да, Досаевтың әңгiмесi осыған бола шықты деген ой басын солқ еткiзiп ұрып өттi. Көзiн тайдырып әкеткенде кiрпiгiнiң жиi жыпылықтап кеткенiне дейiн аңғарды. Райыс өзiнiң батыл әрекетке бара алмай тұрғанынан ыңғайсызданып: «Менiң әлiм жетедi, мұны бiрақ неге ұрмаймын?» деп ойлады. Бiреудiң өзiне арашашы болғанын малданған Мұқанның солқылдап жылаған арыны басылып, Райысқа әлсiн-әлi қарайды. Оның ықылық ата өксiп жылауы өзгелердiң өзiне деген аяныш сезiмiн оятқысы келген зымияндыққа ұқсап кетедi. Райыстың өзiне төне түскенiнен сескенген Сейiт басын кегжең еткiзе шалқақтай шегiнiп, таяныш iздегендей партаның жақтауын қолымен ұстай алды. Шақшиған шегiр көзiнен қапы қалмай қарсыласуға қамданған жылт еткен өткiр ұшқын бiлiндi. Кенет есiк жайлап ашылып, iшке қарай ұмсынып кiрiп келе жатқан Жiбектiң мол денесi көрiндi. Сыртқа дейiн естiлетiн балалардың әдеттегi дабыр-дұбыры шықпай, тым-тырыс тыныштық орнағанына әуелi таңырқай бөгелдi. Соңғы кезде атышулы бола бастаған Райыстың, Серiк пен Сейiттiң жат тұрыстарына аңыра қарады. Басын көтерместен дыбыссыз жылаған Мұқанға көзi түскенде: – Исабаев, тұр! Не болды саған? – дедi.

Орындарына әлi жайғасып үлгермеген Райыста да, Сейiт пен Серiкте де iсi жоқ, пәле бiр шықса осы Мұқаннан шығатындай оның солпайыңқы пошымын суық шолды. Басын одан сайын төмен тұқырта түскен Мұқан ләм деп жауап қатпады. –Дап-дардай жiгiт болғанша жылаған сенi көрдiм, Исабаев! Саған кiм тидi, айтшы. Еласаров па, Кеңесбаев па, жоқ, әлде Әбдiбаев шығар? Осы сендерге есейген сайын ақыл кiре ме десем, бала болып барасыңдар. Еласаров, тұршы орныңнан! Сүйретiле құлықсыз көтерiлген Сейiт бiтiмi селт етпейтiн керенау. Көзiнiң астымен сүзiле қарап, еш нәрседе iсi жоқ ұя бұзбас бiр момақан қалып танытты. Ал құты қашқан Серiктiң жүзi күреңiте сан құбылды. Райыс тың көзi осы сәтте Нәзирамен түйiсiп қалды. Әуелi бетiне бұрқ еткен бояу бiрте-бiрте жайылып, құлағының түбiне дейiн қызарып кеттi. Қос бұрымын ары-берi бұлғаңдатқан қыз қаздия қалып, қолын көтердi. – Нәбиева, не айтайын деп ең? – Апай, Исабаевты Еласаров ұрды. Әбдiбаев болма ғанда Еласаров оны аямайтын едi. Сейiт Нәзираға оқты көзiн қадап; – Бақабасқа бiрiншi мен емес, Сайтан тиiстi ғой, сен неге өтiрiк айтасың! – дедi. Көңiлсiз ойдан iркіле бөгелген Жiбек кенет Серiкке назарын шаршаңқы тастады. – Сайтан деген ат алып жетiскен екенсiң! Сенiң бiреудi қоса iлiп әкететiн бiр жаман әдетiң бар екен, Еласаров. Мен мына Кеңесбаевты ақтап отырғаным жоқ. Мұның да бiр басына жетерлiк әңгiмесi бар. – Серiктiң қасына жақындап келген Жiбек тұқырайып алған одан бiр сәт көзiн алмай қадалды да, қайтадан Мұқанға бұрылды. – Өзiңдi Бақабас дегiзiп, бiреу ұрса жылап... Сенiң Еласаровтан бiр жерiң кем бе, Әбдiбаев арашаға түспесе, соққысына көне бермекпiсiң? Шырақтарым-ау, ақыл кiретiндей жасқа келiп қалдыңдар ғой, бұл! Ешкiм сендерге жаманшылық ойламайды, бiлсеңдер. Кейде ұрсып та, жалынып та түсiндiргiм келедi. Орыс халқының «Арыңды жасыңнан сақта» деген сөзi бар. Осы кезден қалай қалыптастыңдар, солай кетесiңдер. – Тағы бiрдеңе айтпаққа оқталып барып, сағатына үңiлдi. Со-

дан назарын балаларға жалпы тастады. Көңiлiндегi түйткiл сейiлмеген мазаң күйде үстелiне барып жайғасып, класс журналына белгi соға бастады. – Уақыт аз қалыпты, үйге тапсырма берейiн, жазып алыңдар, – дедi. Үйге берiлетiн тапсырмаға Райыстың көңiлi ауа қоймады. Осы жаратылыс жаратылыс болғалы берi өмiр кешiп келе жатқандай сезiндi. Әлдебiр кедергiге бола көп нәрсенi айырып, ажыратпаған ба, қалай! Жiбекке ендi аңырып ұзақ қарады. Класс жетекшiсiн бiр түрлi жек көрмейтiн секiлдi. Тек Досаевқа бола жүрегi өкпелi сыздайды. «Арыңды жасыңнан сақта» деген сөз санасында жаңғырығып өткенде тура өзiне арналып айтылғандай көрiндi. «Шынында, менiң әкем осы кiм?» Кескiнi бұрқ етiп қызарып кеттi. Жанталасып әлденелердi түртiп алып жазып жатқан Сейiтке әлдеқалай көзi түстi. Басы зыңылдап ала жөнелдi. Етжүрегi езiле ауырып, кеудесi удай ашып барады. – Райыс, сен неғып жазбай отырсың? Бiлсең, техникадағы жаңалықтардың бәрi алғаш биология заңдылықтарына сүйенген, – деген Жiбектiң сөзiнен бойын жиып алып, дереу қаламына жармасты. Үйге берiлген тапсырманы жазып отырған сыңай танытып: «Арыңды жасыңнан сақта» деген сөйлемдi сойдақтатпай, бiр жолға тәртiппен ықтияттап түсiрiп шықты. – Осы тапсырманы оқып келiңдер! – Қоңыраудың соғылуын күтпестен сыртқа беттеп бара жатқан Жiбек Сейiттiң тұсына қалт тоқтап, оны бiрер сәт сыншыл райда шолып тұрып: – Еласаров, сабақтың соңынан маған жолығып кетшi, – дедi. Мектептен шығып, үйiне қарай аяңдап келедi. Жiбектiң өзiне деген көзқарасының өзгергенiн байқады. Жылт еткен жылылықты малданғандық емес, көңiлiндегi түйткiл мен алаң бiр мезет ұмыт болса – осылай алып-ұшатын әдетi. Көктемнiң салқын-саялы мезгiлiндегi желпiген самал сарайын ашып, бойын сергiтiп өттi. Жан-дүниесiн бiрде жабырқатып, бiрде жадырататын тұрақсыз көңiл күй тағы қайда апаратыны беймәлiм. Күдiктi ойлар қайтадан бой көтерсе бiттi, қобалжып, қоңылтақси бастайды. Артына бұрылып қарады. Балалардан бөлiнiп, саяқсып келе жатқан Мұқанның қарасы көзге ерек шалынады екен. «Өзiңдi Бақабас дегiзiп, бiреу ұрса жылап» деген Жiбектiң сөзi ойына оралды. Бiр топ қыздардың ортасында өзiн

еркiн ұстап, әлдененi айтып, дарақылана күлген Серiктiң нысапсыздығына қайран қала қалт тоқтады. Мұның аңырып қалғанын көрген ол: – Жираф, берi кел, әңгiмелесемiз, – дедi. Үнiнде бәзбаяғы қамсыз сарын. «Қыздардың көзiнше Ұзынтұра, бiресе Эвкалипт, бiресе Жираф деп бұл да бәле болды ғой. Ол әкесiнiң, әрине, пленде болғаны үшiн ұялмайды». Кенет өзiнiң Мұқаннан түк айырмашылығы жоқ екенiн ойлады. Мұқан Сейiтке ешқандай қарсылық жасамаса, ал бұл әкесiнiң соғыста не iстеп қойғанын әлi күнге сұрап ала алмай жүр. Бағанадан осындай оймен селтиiп тұрған Райыс Серiктiң өзiне жақындап қалғанын байқамапты. Өңi ойнақы. Езуiне жиылып қалған күлкiнiң қаймағы бұзылмас тан сол қалпы тұр. Онымен сөйлесуге зауқы соқпай Райыс жалт бұрылды да жүре бердi. – Жираф, тоқтасаңшы, – деп оның таңырқай дауыстағанына да қарайламады. Есiк алдында селт етпей көңiлсiз отырған әкесiн көргенде, құлазулы сезiм жанын одан сайын жабырқатып жiбердi. Есін білгелі еңсесі түсіңкі, кірбіңі сейіліп көрме ген сол баяғы бір ажар. Жанын жегiдей жеген жайсыз уәйiмнен күннен күнге ұсқыны да өзгерiп, берекесi қашып бара жатқан сияқты. Қалған санаулы ғұмырын осылай аяқтауға бiржола бекiнген енжарлық сыңайы мұның жанын бебеу қақтыратын болғалы қашан. Ұлының қылығы да қитығына тиiп бiткендей Әбдiбай қабағын шытып: – Бейсенбiнiң қызы саған бүгiн ұрысқан жоқ па? – дедi. Сұрауын сұрағанмен назарын көлденең тас жолда арыберi өтiп жатқан жүргiншiлерге аударды. Бiр күн ауру, бiр күн сау дiмкәстiкке етi әбден үйренiп, қу жанын шүберекке түйiп жүрген қалпы әбден зерiктiрiп жiбергендей. Күрккүрк жөтелгенде алқымына тас тығылғандай даусы әрдайым тұншыға булығып шығады. – Көке, сiз осы соғыста болдыңыз ба? – дегенде Райыстың үнiнен дiрiл бiлiндi. Әбдiбай әуелi мұны тосырқаған сыңайда шекесiмен қарады. Сазарған әлпетiнде әлде қамығу, әлде толқу сияқты бiрдеңенiң барын сездi. Бұл сұрағы қай сұрақ дегендей жүзiне таңырқау үйiрген әкесi бiр мезет абдырап: – Бардым, қайтедi? – дедi.

Әкесiнiң бұл сұраққа дегбiрi қаша қалғанын неге жорырын бiлмей дағдарған Райыстың мұрны бiр делдиiп, бiр қусырылды. Өзiне ежiрейе қараған әке көзiнен кәдiк шалыс ұшқын жылт етiп ойнап өткенiн аңдады. Сол ұшқыннан мұның санасында күдiктi ой тағы қылаң бердi. Әкесiнiң алдында өзiн еркiн ұстаудан бүтiндей айрылып, жиi-жиi тұтыға бастады. – Ана Досаев сiздi соғысқа барған жоқ дептi. Әбдiбай мынау не айтып кеттi дегендей жөнделiп отырған ұлына бiр уақ ойлана қарады. Қаны қаша абдырағандай iркiлiп, реңi бiртiндеп сұрлана қатайып, көзiн тура мұның өңменiне тiктеп, жаңағы сөздi Досаев емес, құдды ұлы айтқандай қабағын күйзеле шытынды. – Досайдың баласынан өзiң соғысқа бардың ба деп неге сұрамайсың сен?! Маған келiп анау үйтiп айтты, мынау бүйтiп айтты деп тұрсың. Әбдiбай орнынан атып тұрғанда ұзынтұра бойына ие болмағандай теңселiп кеттi. Ұрынарға қара таппай айналасына алақ-жұлақ қараған кескiнi тыз етпе ұшқалақ. Көз аласының жиегiн қамти жапқан қызыл еттен жан кетiп қалғандай тым суық. Райыс әкесiнiң аяқ астынан ашу шақырғанына таң. Досаевтың сөзiн егер сол күйiнде жеткiзсе не болмақ. –Мен Сталинградтың қып-қызыл өртiнiң iшiнде жүргенде, ол мынау Тәшкенде болған, ендi келiп соғыстым дейдi, қызталақ. Ойпыр-ой, бет жоқ қой итте, бет жоқ! – Досаевқа еш дауа жоқтығына шарасы біткендей осы бiр сөздердi бiртүрлi күйзеліп айтты. Қабағы одан сайын тұнжырап, селт етпейтiн сүлесоқ осы сұры шапшаң тұтанатын ашудың жетегіне еретіні Райыстың көңiлiн әжептәуiр қоңылтақсытып жiбердi. Бiрiн-бiрi жек көруден де былай үлкен адамдардың бiрiн-бiрi жауапсыз қаралай салуының мәнiсiне жете алмай тосылды. Арадағы сөздердiң қайсысы ақиқат, қайсысы жалған екенiн айырыпажыратудың қиындығына таусылып, осыншалық азап шегудiң салмағын бұдан былай көтерiп жүрудiң мүмкiндiгi жоқ тәрiздендi. Тап мұндай жағдай тек өз басынан ғана ұшырасып, қалған балаларда болмайтынын ойлаған сәтте тұла бойын өшпендiлiк сезiм бунап ала жөнелдi. Жайсыз әңгiменiң одан әрi ушығып кетуiнен жүрексiнетiн хал-

де тұрып-тұрып, үйге кiрдi. «Досайдың баласынан өзiң соғысқа бардың ба деп неге сұрамадың сен?!» деген әкесiнiң шаңқылдап шыққан даусы құлағының түбiнде шыңылдап әлi тұр. Түпкi бөлмеде отырған Райысқа әкесi мен шешесiнiң күңкiлдеп сөйлескендерi емiс-емiс естiледi. Бiрақ олардың не деп жатқандарын тыңдауға зауқы соқпады. Көңiлi жосықсыз құлазыса да, екiұдай шарасыздыққа да көндiгiп бара жатқаны жанына қатты бататын секілді. – Райыс, тамағыңды iшпейсiң бе! – деген шешесiнiң даусынан селт еттi. Шала бүлiнiп, шырқыңды қашыратын ештеңе жоқ дейтiн басалқалы үн жанын жай таптыратындай жұмсақ естiлдi. Әйтсе де, есiктi қысылып-қымтырылып ашып, әкесi жаққа назарын тастады. Төрде жамбастап жатқан оның өңi бәз-баяғы салмақты, бөтен өзгерiс байқалмайды. Тек бұған сыншыл да сұраулы пiшiнмен ұзақ шүйiлдi. Әлпетiне кейiстiк үйiрiлгендегi әдетiнше жақ сүйегiнiң бос терiлерi қатпарлана жиырылды. – Досайдың баласы соғысқа барғанда не iстеп қойдым дейдi соншалықты, қырып-жойған шығар жаман қатты! Ұлының әлпетi бұрқ етiп қызарып кеткенiне абыржы ған шешесi күйеуiнiң болмысындағы немкеттi әрi өкпе ша лыс сызды түсiнбей состиып: – Балаң қайдан бiлсiн, айдаладағы Досайдың соғысқа барған-бармағанын, оған барып қырып-жойғанын, – дедi. «Сен осы бiрдеңенiң жөнiн бiлiп алмай тұрып, сөзге араласпай-ақ тыныш отырсаң қайтедi» дегендей басын кегжите қойған Әбдiбай әйелiне алая қарап: – Баяғыда сүйегi қурап қалған Досайды айтып отырғам жоқ, – деп айғайлап жiбердi. – Иттiң баласын қарашы, мына тұрған Тәшкеннiң төңiрегiнен шықпай, тағы өзi соғысқа бардым деп шiренедi. Ана Сейiтжапар, Ақберген үшеуi бiр жерде болған. Ақберген арақ iшкен сайын Досай баласының опасыздығын жыр қылып айтушы едi, кейiнгi кезде онысын қойыпты. Райысқа әке сөзi дәл нысанаға тимей, айдалаға кетіп жатқандай көрiндi. Тек «Досай баласының опасыздығы» дегенге селт ете түстi. «Көке-ау, Досаев не дейдi, сiз не дейсiз?» Көкейiне келiп қалған осы сауалды қоя жаздап барып тоқтады. Күйеуi мен ұлының дәл қазiргi түсiнуге қиын

мiнездерiне, аяқ астынан орнаған қолайсыз тыныштыққа жаутаң қаққан ана болмысының жалтақтығына мұның етжүрегi сыздап ауырды. Мiз бақпайтын суық қалпы Әбдiбай қолындағы кесесiн шиырып лақтырып жiберетiндей шошайта ұстап, шайды сораптап ықылассыз ұрттайды. Осы сәтте басына мың-сан ой келген Райыс әкесiне: «Досаев сiздi немiстерге сатылып кеттi деді» дегендi айтуға әл-әзір батылы бара қоймайтынына көзi жеттi. Мектепке Райыс бүгiн тым ерте келдi. Көңiлiне алаң кiргелi берi жұрт тек өзiн бағып тұратындай көрiнедi. Санасын сансыратып тастайтын ойлардан запы болғалы қашан. Бүкiл класс балаларының алдында әнеукүнгi Досаевтың айтқанын есiне алса бiттi, қаны басына шабады, ше кесi шыңылдап, көзi қарауытып кетедi. Мiне, ендi елден бұрын келiп, жападан-жалғыз отыр. Күн көзiнен қалтарыста орналасқан бөлме iшi алакөлеңке. Терезенiң арғы жағындағы қалың бақ екi қабатты мектептiң қалқасын сағалай маужырайды. Көлденең көшенi жиектей түскен күн сәулесi көлеңке ұйысқан бақ iшiне болымсыз шашырайды. Осы көрiнiске алдана қарап тұрған ол жайлап есiк ашылғанда селт ете жалт бұрылды. Өзiне бағжия қарап қалған Серiк бiр кезде ыржиып күлiп жiбердi. Райыстың түксиген қаба ғын состия жатырқап, орнына барып асықпай жайғасты. Көп ұзамай балалар топырлап келе бастады. Ешкiмге назарын тiктемей кiрген Сейiттiң де сағы сынық. Нәзира кешегiден сүртiлмей қалған тақтадағы жазуды өшiрдi. Бәрiнiң соңын ала жеткен Мұқанның өңiнде әлденеге алаңдап, тосыр қау деген атауымен жоқ. Өңмеңдеген жүрiсiмен өз орнына қарай озып бара жатқанда болымсыз күлiмсiрегенiн Райыс анық байқады. «Кешегi жағдайды бұл сонда тез ара да-ақ ұмытып кеткенi ме?» дедi iшiнен. – Райыс, сен бүгiн кезекшiсiң, – деп тақ ете түскен Нәзираның саңқылдаған даусы құлағының түбiнде дiрiлдеп тұрып алғандай болды. Кезекшiсiң деген соңғы кездегi көңiл күйiне сәйкеспейтiндей бiр түрлi тосаң естiлдi. Неге екенi белгiсiз, Нәзираның да әлпетi алабұртып кетiптi. Кенет кезекшiсiң деу, «қазiр Досаевтың сабағы, абайла» деген ескертпедей көрiндi. Досаевпен беттесу кезегiнiң тағы бiр қияметi тұрғанын ойлады. Жол-жөнекей кездесе қалғанда ол шалқақтап, тоқ сыңайына белгiсiз ой iрке сәл

бөгеледi. Содан маңғаз қалпына бiреудiң көзiнiң сұғы өтiп кетiп жүрмесiн дегендей жорта сынық тартып, бәсең басады. Бұрын бiр жерден көрiп, соны ендi есiне түсiре алмай тұрғандай мұрнының үстiне сырғып түскен көз әйнегiн жұлып алып, ұзақ аңтарылып үңiлетiн бітімі көз алдынан сол күйi көлбеңдеп өттi. Фамилиясын Әбдiбайлата шорт қайырып, тақтаға шығаратын қылығына ашуланудың орнына, қақтығысқысы келетiн ниетi ояна бастады. «Ағай, сiз соғысқа бармапсыз ғой» деп айтатын сөздi қапы жiбермеудi ойлады. Балалардың дабыр-дұбырына көңiл бөлмей өзiмен өзi отырған. У-шу сап тынып, орындарынан бәрi жапатармағай көтерiлгенде, бұл да қалай атып тұрғанын сезбей де қалды. Суыт кiрiп келген Жiбек балаларға назарын бiр түрлi дегбiрi қаша тастаған сияқтанды. Өңi қуаң тартып, қоңыр көзiнiң қарашықтары шықтана мөлтiлдеп, әлденеге абыржулы кейiпте ұзақ тосылды. Бiр сәт көзiн оқушылардан асыра қабырғаға тастады. Әлдебiр жайға қайран қалып, соның зардабын санасына жеткiзгiсi келмегендей қиналақинала тiл қатты. – Балалар, – тым-тырыс қалған оқушылардың әлiптiң аяғын естиярлықпен баққандарына таңырқаған сыңайда көзiн кең ашты. – Кешегi түнi Досаев Бердiбек ағаларың машина апатынан қайтыс болыпты. –Жiбектiң жарықшақтана шыққан даусынан қалтыраған дiрiл бiлiндi. Бұрқ етiп қызыл бояу шарпыған жүзi сұрланып, бетiндегi секпiл нүктелерi жыпырлай қарауытады. – Ол кiсi бiз түгiлi, бiздiң әкелерiмiздi оқытып едi. – Назарын кенет Райысқа тiктедi. Сыншыл сыңайда сыр аулап, әлдебiр тоқтамға келгеннен кейiнгi берiк байламға көшкенiн байқатты. Бұл хабарға әлi де сене қоймағандай демдерiн iштерiнен ала тынған балалардың жүздерiнде таңырқау да, қалайша дейтiн абыржу да жоқ емес. Досаев өлiмiн естiген заматта Райыс айызы қана табалайтын пиғылына дес бере алмайтынына қатты қуыстанды. Жiбектiң өзiне қадала қалған сәтте осынысын оқып, сезiп тұрғандай дегбiрi қашты. Қызарып кеткен жүзiн төмен салды. – Ол кiсiнi жерлейтiн күнi бәрiмiз барамыз, – деп Жiбек класс журналына шұқшиды. Бiр нәрсенiң байыбына бара алмаған Райыс екiұдай күй кештi. Өзгелер нендей күйде отыр екен дегендей, ба-

лаларды шеттерiнен барлап, қарай бастады. Ортаңғы қатардың алдыңғы партасында отырған Серiк пен Сейiттiң қап-қара желке шаштарынан төмен айрықшалана көрiнетiн шодырайған сүйектерi күп-күрең. Нәзираның қалшиған қалпымен бұл сонда қалай дегендей шарасына сыймаған жанары шошына атырылып кетіпті. Соңғы орындағы Мұқанның өңiндегi жоқ, ол мүмкiн емес дейтiн сенбеушiлiкте естиярлыққа ұқсайтын бiрдеңе бар. Көкшiл көзiн белгiсiз тарапқа қадағанда, ештеңеге жанын ауырта қоймайтын бәз-баяғы балаң марғаулық байқалады. Райыс осыларды бағып отырып, көңiл күйiнiң түсiнiксiз бiр қалыптығынан тағы да қуыстана бастайды. Досаевтың өлiмiн жадынан лезде шығарып жiберiп, жаңа сабақ түсiндiрудiң әрекетiне қызу кiрiскен Жiбекке де қарады. Мұғалиманың сабақ түсіндіруге кіріскен ынтасына балалар арбалып қалғандай тым-тырыс. Ал мұның қабырғасына Досаевтың өлiмi бәлендей батпаса да, өмiрде күтпеген жағдайдың соншалықты тез, аяқ астынан бола салатыны ақылына сыймай, ойы быт-шыт. Жiбек әңгiмесiне қаншалық ден қойғысы келгенiмен бiр сарынды жiңiшке шығатын дауыс басында сүйкiмсiз даңғырлап жаңғырыға бердi. Мұрнына сырғып түскен көз әйнегiн жұлып алып, ошарыла қарайтын Досаевтың кейпi көз алдына келдi. Оның өлiмiн әкесi естiсе қайтер екен? Қыбы қанғандағы әке пiшiнiн қанша елестеткiсi келгенiмен онысынан ештеңе шықпады. Осы кезде қоңырау соғылды да Жiбек сабағын аяқтады. Аса тығыз шаруаларынан кешiгетiндей балалар алдарындағы заттарын сөмкелерiне апай-топай сүңгiтiп, өре түрегелдi. Өзiнiң бiлiмдiлiгiне насаттанатын тоқ сыңайда әңгiме бас тайтын Досаев жаратылысынан тiршiлiгiне деген разылығы қатты сезiлетiн. Түлкiнiң күшiгiн қойнына тыға салып, сапқа тұра қалған спартандықтың әлгi бәле қанша тырнап, азаптаса да сыр бермейтiн төзiмдiлiгiне немесе Демосфеннiң теңiздiң жағасына барып сөз сөйлеп, берекесiн қа шыра қиқаңдай беретiн иығына жоғарырақтан қылыш асып, сәл қыбыр етсе осып түсетiн ыңғайға келтiрiп, ақыры ше шен болғанын әңгiмелегенде Досаевтың салғырт жүзi қунақ тартқан ширақ кейiпке енушi едi. Райыс дәл қазiр өзiнiң Досаевқа деген өшпендiлiгi жоқтығына таңырқады. Тек қайдағы бiр табалағыш сезiмдi сырт көз байқап қойғандай

өз-өзiнен қуыстанып, берекесi қашады. Сөйтсе де әлгi түлкiнiң күшiгiн қойнына тығып ала қойған спартандықтың төзiмдiлiгi мен Демосфеннiң ерiк-жiгерi туралы сондай сүйiспеншiлiкпен әңгiмелеу, басқа басқа, ал Досаевтың аузынан шығуы мүмкiн емес сияқты. Баяғы орнынан тапжылмай отырған әкесiн көрген заматта көңiлi алып ұшқан тағатсыз күй кештi. Жақындай түскен сайын селт етпес сол марғау қалпын таныды. Оны осы бiр көңiлсiздiктен арылту өз қолында тұрғандай ентiге жетiп келген Райыс: – Көке, Досаев өлiп қалыпты! – дедi. Бiр түрлi сүйiншi сұрағандай асығып-аптығып келдi. – Тек! – деп басын жұлып алған әкесi бұған ажырая қарады. Күреңiткен кескiнiне «балам-ай, сонша не көрiндi, өлiм ойыншық па саған» деген ренiш үйiрiп, қабағын шытты. – Түске дейiн өлген кiсiнi естiмедi деп тұрсың ба, барып та шықтық. Тiршiлiкте өлiм дейтiн нәрсенiң кездейсоқтығынан шошынатын кейiпте Әбдiбай ұзақ бөгелдi. Райыс әкесiнiң жүзiнде қайғырып-қамығудың терең сызаты жоқтығын байқады. Бiрақ Досаев өлiмiнiң әсерi неге күштi болды деген ойдан ерiксiз мүдiре бердi. Досаевтың бiр ауыз сөзiне бола мұның шегiп жүрген азабын әкесiнiң тiптi сезбейтiнiне налыды. «Мен әлi айтқан жоқпын, егер айтатын болсам, өлмесе өмiрем қапсын» деп шыға келер. Шеке тамырлары солқылдап ала жөнелiп, көз алды ысынып барады. – Ол сiздi немiстерге сатылып кеткен дептi. Күреңiте шымырлаған қара торы кескiнi сұстана түскен Әбдiбай ұлына жақтырмай қарады. Қысыңқы көзiнiң қоңырқай қарашықтары дегбiрсiз ұшқын атып: – Оны маған не қыл деп айтып отырсың?! Ол өлмей тұрғанда қайда қалып едiң? Досайдың баласы қағынайын деп қағынбаған шығар, осынысына көрiнейiн деген ғой. – Қатқыл үнiнен шамшыл сарынды аулай алмады. Ұстамдылығын жорта сақтап отыр дейiн десе, жүзi өрт сөндiргендей түтiгiп кеткен. Көзiнiң сұғын тура мұның өңменiне қадап: – Бәсе, бұған не болды деп ойламаймын ба?! Досайдың баласы мейлi жарайды, қараниет-ақ болсын, ал Бейсенбiнiң қызына не жоқ, бәрiн көрiп, естiп тұрып, әнеугүнi тепсiнiп кеткенiн қарашы! – дедi.

Әкесiнiң өңiндегi күйзелiске ұқсайтын төтенше өзгерiстi ұзақ барлады. Жүзiнде опыну да, наза да бар секiлдi. Райыс бiр жағдайға түсiнбей дал. Сыртқа шығаруға жүрексiнiп келiп, абайсызда айтып қойған жаңағы бiр кесапат сөзге әкесi неге ашуланбайды? Өзiне түксиiп қарағандағы суық райынан бiр жағдайды дендеп ойлауға дәтi жетпей дегбiрi қашатын секiлдi. Түйiнi жуырмаңда шешiлмейтiн, әйтеуiр, шым-шытырық бiрдеңе. Балалардың алдында Досаевтың айтқаны анау да, әкесiнiң сөзi мынау. Iшкi күдiгi қайта бас көтердi. «Әкем менiң шынымен сатқын ба, мен сонда сатқынның баласы болғаным ба?!» деп тығырыққа тiреле бердi. Әлденеден қарманып ұстамаса, дүние шыр көбелек айналып бара жатқандай көрiндi. Райыс өлiмдi жерде кек болмайды дегенге жүгiнержүгiнбесiн бiлмей, түпкi бөлмеде қалшиып әлi отыр. Бiр қу ағашты есiкке тiрегенге бола балалық өмiрiнiң бүлiнгенiнiң обалы Досаевқа деп он жерден айтқанымен ештеңенiң орны толмайтыны белгiлi. Өкiнiш тәрiздi кермек сезiм кеудесiн сыздатып-сыздатып өтедi. Сонда Досаевты жерлеуге бармай қоюын өзiндiк қарсылыққа жорыса да, көңiлi көншiмейтiн бiр ықылассыз күйден арыла алмады. Ендi келiп оның салыңқы қабақ баласына: «Сенiң әкеңдi елдiң бәрi жек көретiн, аты-жөнi жоқ қаралай салатын. Соғысқа барды ма, бармады ма бiлмеймiн, әйтеуiр, қатты сиқырситын» десе жақсы бола ма? Бұдан да бәрiбiр меселi қайтпайтынын түсiндi. Түбiнде онысы көкiрегiнен запыран болып лықсып шығып кете ме деп қауiптенетiнi де рас. Оның бiр ғана сөзi үшiн кiшкентайынан булыға тығылып өскендiктiң өксiгi қазiр де аһ деп қалса бiттi қолқасын қауып, кеудесiн ыстық дем кеулеп кетедi. «Өлетiн Досаев өлдi, оның қараниеттiлiгi ақыры өзiне жақсы болған жоқ. Оның өлiмi таза кездейсоқтық болса да, ал мен неге ылғи жөнсiз жайларға сене берем осы!» Манағы томсырайған қалпынан аумай, бiр нүктеге сазара қадалып қалған әкесiнiң кейпiне ашпалы есiктiң жақтауынан ұрлана көп қарағыштады. Кенет «штрафной батальон» деген сұмдықтың абыройсыздығымен қоса, айтып жеткiзуге қиын ауыртпалықты ойлаған уақытта тұла бойы тiксiнiп, шымырлап өттi. Мынау пәни дүниеде бiр жазған өз еншiсiне тиесiлi қиындықты өлермендiкпен

көтерсе, екiншi бiреуге ондай сын маңдайына көрнеу жазылмайтын сияқтанып кеттi. «Сорлы әкем! Мұның көрген азабының жанында Досаевтың жаласы түкке де тұрмай қалатын шығар, әуелi?» дедi iшiнен. «Осы бiздер неге шешiлiп сөйлесе алмаймыз?» Мұншалықты шеккен тауқыметтiң игiлiгiн көрмеуден өткен қорлық жоқтығы әке денесiндегi құбыжықтанып бiткен шор-шор жарақат тарды ақыл-есiнен мүлде айрылған әлденеге ұқсатқаннан барып: «Осыншалықты сенiмсiздiктiң салдарынан оңба ған дай қиянатым тиiп кеткен екен-ау?» деген күдiк ойына сап ете түстi. Осының бәрiн ақтарып, кешiрiм сұрап, көңiл дегi кiрдi жуып-шаюға илiкпейтiн тоңмойын жаратылысы ғана кiнәлi секiлдi. Құпияны қанша тiс жарып ашпауға бекем осы нау тiрлiктерiн сыншыл сырт көз үнемi бақылап тұ ратындай көрiндi. Бiр кезде әкесi орнынан сүйретiле көтерiлдi. Еңкiш бойын қинала жазғанда қарауытқан кескiнiнен манағы ашуыза әлi толық сейiлiп болмапты. Кенет бұл отырған жаққа жалт бұрылып, одырая қарағанда бiр ойдың ұштығына жетпей сансыраған әлпетiні селқос. Әке жүзiне ұялаған мұндай кiрбiңдi көрiп отырғаны осы секiлдi сасқалақтап, қатты абыржыды. Арқасы шымырлай мұздаған бұл есiктен екi бүктеле шыққан әкесiнiң қоянның жонындай күжiрейiп кеткен жотасы мен бiраз уақыт сембеген күрккүрк жөтелгенiне дейiн етжүрегiн езiп, елжiретiп жiберетiн аяулы нәрсесiндей сезiндi. Осы сәтте әке өмiр бақилық әке де, өзiнiң маңдайына бала болып қалу жазуының нәубеті ешқашан жылжымайтындай көрініп кетті. Таң ертеңгiсiн мектепке келе жатқан бетте әкесiнiң кешегi болмысы көз алдынан кетпей көлбеңдеп тұрып алды. Онысы және бұрынды-соңды көрiп жүрген ашушаң тыз етпелікке мүлде ұқсамайды. Атжақты арық жүзiндегi қатпар-қатпар әжiм, шалт тастағанда шарасындағы бой тiксiнетiн уыт – бәрi терең дендеген күйзелiс пен қина лыс тай. Жанын жегiдей жеп жүрген мазаң ой сондықтан да ұс қынын мың-сан құбылтатын секiлдi. Жүрек тұсы тұтқиылдан тағы да сыздай жөнелдi. Досаевтың баяғы сол лаңынан кейiн төрт күн бойы мектепке бармай, ақыры шақыр тып болмаған соң келгенде есiктiң көзiнде қыдиып тұрған әлгi ересек екi қыз: «Значогың қайда, ұятсыз, бар тағып кел»

дегенi осы қазiр тура сондағыдай елесімен көз алдынан тірі көлбендеп өткенде, өзiне-өзi қатты жаны ашып кеттi. Досаев сұмның жапқан жаласы анау, бетiнен басқандай болып құр сүлдесiн сүйретiп мектепке келгендегiсi мынау. Маңдайымен жартасты соққандай есеңгiреп үйiне қайтса... Райыстың шекесi дың етiп, көзiнiң алды қарауытып, бұлдырап бара жатқандай көрiндi. «Жан алғыштай қыдыңқыдың еткен қыздарға жалынышпен жаутаңдау он беске келiп қалған сойталдай жiгiтке оңай тидi дейсiң бе?» Әлдекiм мұның өңiндегi өзгерiстердi бағып тұрғандай көрiнiп, жан-жағына қарап алды. Тас көшенiң бойындағы әр үйдiң тұсынан шығып тұрған балалардың жоғарыдан келетiн топты асықпай тосқан кейiптерi үлкен кiсiлерден ғана кезігетіндей басалқалы. «Кiшi Досаевта таза балалық нышан бар ма?» дедi бiр кезде өзiне-өзi. Досаевтың баласы болғаны үшiн ғана осы бiр сұраққа оң жауабын беруге еркi жетпейтiндей. «Балаға сену керек, оларды алаламай жақсы көру керек деп үйреткен жоқ па» дедi iшiнен тағы. Райыс өз бойындағы пендешiлiктi ойлаған заматта көңiлi кәдiмгiдей қоңылтақсып қалды. Мектепке кiргенде де осы бiр қуыстанушылықтан арыла алмай, жүрiс-тұрысындағы олпы-солпылыққа таңырқап қарай беретiн секiлдi. Мұғалiмдер бөлмесiне кiре берiсте Сабыр қарсы жолықты. Бұған одырая бiр қарап, амандасудың ишаратын жасады. Мұның селт етпейтiн суық райынан назарын тайқыта төмен түсiрiп, томпаңдаған жүрiсiмен сыртқа беттеп барады. Мектеп директорының өзiне деген қарасынан әкiмдiк мысы барын аңдады. Мұғалiмдер бөлмесiне кiргенде терезе жақта әрқашандағыдай бiр топ әйел шүйiркелесе әңгiмелесiп тұрғанын көрдi. Төрде отырған оқу iсiнiң меңгерушiсi бұған көзiн сүзiп өтiп, жазып жатқан қағазына қайта шұқшиды. Ал ана Биғайша жас болса да кексе әйелдердiң ортасында тұрғанда байқалмай қалатынына таңырқаған күйi журналды алып кете бергенi сол едi: – Шырағым, сен осы жоспар жасайсың ба, жасамайсың ба? – деген байсалды шыққан қатқылдау дауыстан амалсыз кiдiрдi. Күнделiктi жоспарды көрсете берудiң ыңғайы келе бермейтiн кездер де бар. Мына бiр топ әйелдiң көзiнше жалпаң-жұлпаңға ұқсайтын болған соң, сұрай қалса көрсетермiн деп ойлаған. Мұғалималар сөздерiн

кiлт доғарып, бұған аңтарыла қарасты. Биғайшаның бетiне қызыл ойнап, қас-қабағын кере, көзiн төңкере тастады. Кескiнi ду етiп қызарып кеткен бұл оқу iсiнiң меңгерушiсiне жалт бұрылды. Әдепкiде осы бiр шалт қимылынан ыңғайсызданып та қалды. Асықпай жайлап ашып, әр жолға шұқшия қадалған ана кiсi бiр кезде: – Осылай көрсетiп тұрған қиын емес шығар, – деп, байыптылығынан еш жаңылмай езу тартып қойды. Райыс жасы үлкен адамдардың мiнездерiндегi iрiлiұсақты қилы сәттi аңдап болжаудың қиындығын ойлады. Бұл кiсiнiң көзiнше жаңағы бiр топ мұғалiм әйелдердiң қысылып-қымтырылмай әңгiме соққандарына не жорық? Бала оқытуға етi бiртiндеп үйрене бастаған секiлдi. Түрлi ойдың шырмауынан шыға алмай класқа кiрiп келедi, орындарынан атып-атып тұрған балаларға отырыңдар дейдi де, бiрден сабақты түсiндiруге кiрiсiп кетедi. Бiрақ өзi жетекшiлiк ететiн кластағы кiшi Досаев дертiне айналып бара жатқан бiрдеңе. Назары ылғи соны іздеп тұратын секілді. Ол да қабағын кiржитiп, осы бiреу маған бәле болды ғой дейтiндей, көзiн бұған қырын тастайды. Бүгiн де бәрiнен кештеу созалаңдап тұрды. Қитығуын қитыққан Райыс сыр бермей түксиiп, оны бiр сәт үн-түнсiз барлады. Әбдесбаевтың жалпақтау пошымы да назарына бiр iлiгiп өттi. Күлiмбетованың қап-қара жанары мөлдiреп, жатырқаулы сыңайда селтиiп қалғанын аңдады. Қайдағы бiр аяушылық сезiм көкiрегiн шымырлатып жiбергенде, ширақтығын аяқ астынан жоғалтып алады. – Әбдесбаев, сен бүгiн дайындалып келген шығар сың? – Сенiмiнiң шамалылығын бiлдiрiп алғандай үнi бәсең. Орнынан ауырлау көтерiлген Әбдесбаев екi иығы салбы рап, сүмiрейiп барады. Бiрер сәт Райыс оны көз алмай бақ ты. Мұндайда Әбдесбаев нобайынан балалық нышан жоғала бастайтынына таң. Құдды зәрезап болып, бәрiнен көңiлi қалып, түңiлген сыңайға енедi. – Әбдесбаев, сен тақтаға шықшы, – дедi амалы бiтсе де жұмсақ тiл қатып. Осы кезде бiреудiң сыңқ етiп күлiп жiбергенiн естiдi. Әрбiр баланың жүзiн байыптап шолуға кiрiскенде кiшi Досаевтың кескiнi қунақ, күлкiнiң iзi өшпей езуiне жиылып қалғанын көрдi. Мұның өзiне қадалып

тұрғанын аңдап, екi қолын алдына салды да үлгiлi оқушы лық қалыпқа лезде көшiп үлгерді. Өзiнiң жанары нұрлы. «Мұның көзiндегi ұшқын мына Әбдесбаевқа неге бұйырмады екен?» дедi. Оның жаратылысындағы марғаулық шымбайына қатты бататындай бұл атып тұрып, қасына қалай жетiп бар ға нын сезбедi. Төмен тұқырып алған оның басын әрең көте рiп, назарын аударып алды. Қарашықтары көзiнiң құйры ғына тығылып, аласы мағынасыздау ұлғайып, ақшиып барады. «Қақ-соқта түк iсi жоқ бiртоға адам болады-ау түбiнде. Бiреулердi басына шығарып алатын ез шығар, бәлкiм. Бұған қандай амал жасаса жөн?» дейтiн шарасыздыққа ұрынды. Осы кезде сарт ете қалған дыбысқа ерiксiз бұрылды. Қараса, орнына тез жиналып үлгерген Досаевтың тымпиып алып отырғанын байқады. «Бұл өзi неге құтырып алған өзі?». – Досаев, тыныш отыр! – дедi. Шынымен қаймыққандай жүзi мүләйiңкi тартты. «Мұны әкесiне бола жек көрем бе, жоқ, сүйкiмсiзi сүйкiмсiз бе? Осы Әбдесбаев қанша можантопай, қанша кеще болса да жек көрмеймiн. Неге?» – Әбдесбаев, не iстеуге болады, өзiң айтшы? – Онымен ақылдасып, сырласқысы келгендей бiр түрлi толқып тiл қатты. Ол екi иығын қомдана күжiрейiп, көзiнiң асты мен қарағаннан басқа әрекетке бармады. Мұндайда Досаевтың «үндiктiң айғырына ұқсамай» деп тiлдей жөнелетiнiн ойына алды. Ендi оның ұлы жаққа ерiксiз көз салды. Алдын дағы баланың желкесiнен нұқып қалып, жайбарақат қана отыра қалғанының үстiнен түстi. Алдындағы оқушы да қа бағын кiржитiп, қолын сiлтеп кеп жiбергенде шалқая шегiнiп үлгерген Досаев денесіне дарытпады. Кенет өзiне қадалып тұрған мұны сезе қойды да: «мынаны қарашы, өзiненөзi ұрынып отыр» дегендей иегiн изедi. Басында қалың бетке мұншалықты сергектiктi қимай таңырқай беретiн. Өзiн мiсе тұтпай, басынғысы келетiн ыңғайын таны ғандай күдікті ой көкейiне қапелiмде келгенде басына ыстық қан шауып, көзiнiң алды тұманданып кеттi. Ұстамдылығынан қанша айрылмауға тырысқанымен кiшi Досаевтың тұсына түтiге жетiп келдi. «Мынау қайтедi-ей» дейтiн сес кенулi сыңайынан балалыққа тән емес, жөргекке сiңiстi әлдебiр зымияндықты аңғарғандай әуелi қалт тынды. Ал ана ның шарасы үлкейiп, делдиiңкi танауы қусырылып ба рады. Ақырының аңдысын баққан ұстамдылығында да әкесiн

сол күйi қайталайтын бiрдеңе бар. Кенет Райыс оның желкесiнен нығыздай ұстай алып, тiк көтерiп тұрғызды да алға қарай шиыра серпiп қалды. Бiрқауым аралыққа дедектеп барып, екпiнiн әрең тежеген ол – «мынаның есi дұрыс па» дегендей одырая қарады. Райыс оны желкелеген күйi есiктен сыртқа мытып жiбердi. Суық сыңайынан балалардың үрпиiсiп қалғанын аңдады. Әбдесбаев тың салбыраңқы ұсқынындағы пұшаймандыққа манағыдай жан ашу сезiмiмен емес, көзтүрткi сүйкiмсiздiктен әбден запы болғандай жерiне қарады. Класта шыбынның ызыңы естiлетiндей тыныштық орнапты. «Ұстамдылық керек жерде дүлей ашудың ырық бермей, ағаттыққа апарғаны-ай» деген опыну санасына оңдырмай сызат сала қылаңытты. Сабасына түсе алмай арыберi жүрдi. Өзiне қадалған көп көз таңырқаса жәутеңдейдi. Аққұба, қараторы, сап-сары кескiндердiң кесел-кiнәраттан таза аңырулы қалыптарында мынау ұзынтұра мұғалiмнiң ожарлау мiнез-құлқынан шын тосырқау бар ма, қалай! Қолайсыздықты сейiлтудiң ретiн таппай бөгеле бердi. Бiр кезде Әбдесбаевты көзiнiң астымен шолып: «Отыр» деген сәтте даусы өзiне тосын әрi қату естiлгендей болды. Әбдесбаевтың бойындағы осыншалықты жiгерсiздiкке ме, өз бойынан байқалған осалдыққа ма, әйтеуiр, ашуы қатты қозды. Өзiне анталаған көздердегi секемшiл әрі сын шыл естиярлыққа ұқсаған жылт-жылт еткен ақылды ұшқынмен әр ұшырасқан сайын құты қашатын сияқты. Ендi бiрде мұның қалпындағы олпы-солпылыққа таңырқаулы балалық ынтызарлықты аңдады. Бұрынғы мұғалiмнiң өткiзген сабақтарына амалсыз көз жүгiрттi. Оның көбiнесе қойған үштiк бағалары ұзындықысқалы, артық-кемi бiлiнбей көгенделе тiзiлiп тұрғанына таңырқады. Ал өзiнiң Күлiмбетоваға қойған екiлiгi мен кiшi Досаевқа қойған бестiгi мыналардың қасында тырбиыңқы, көзге тым қораш. – Күлiмбетова, тақтаға шықшы, – дедi журналдан көз алмаған күйi. Бұрынғы мұғалiмнiң үш қоюға келгендегi ұқыптылығына қызыққандық емес, «сонша жыпырлата бергенi несi» деген ой тербеп өттi. «Әбдесбаевқа да үш, ал Әбдесбаев бiреу емес, көп болса қайтем?» Күлiмбетованың кенет үздiк-создық шыққан үнiнен селт ете басын көтердi.

Демiн ентiге алған кiшкентай қыздың қап-қара көздерi жәудiрей мөлдiрейдi. Мұнысы несi дегендей аңыра селтиiп қалды. Екi тiзесi қалтырап тұр екен. Бiр жадырап қоймайтын түксиiңкi қабағынан мұнша қаймығуды сезгенде көңiлiндегi қуыстану түйткiлінен бүтiндей арылып, бойы жеңiлейiп шыға келдi. Күлiмбетованың сөздерi қиыспаса да, зейiн қоя тыңдаған кейiп танытты. Қалтырап-дiрiлдеген қыздың нақ осы қалпынан ләззат алатын түсiнiксiз күйге тап келді. Және оған ыңғайсызданбайтынына таңырқады. Осы күнге дейiн Досаевқа ғана ысырып келген жамандық атаулы өз бойынан табылатынына көзi жеткен сәтте жайдарылылығын жоғалта бастады. Өзiне деген ашу-ыза алқымына тiрелiп, кескiнi күреңiте жөнелдi. – Күлiмбетова, жақсы, отыра ғой, – деп ақырын үн қатты. Жасқа толы мөлтiлдеген шарасын сәби бей күнәлiлiк пен бұған бiр сәт төңкере тастады. Үрку, тосырқау қабат бiлiнген мына пiшiнге шүйiле түскен сайын етжүрегi сыздап ауыратын сияқты. Сүйекпен бiткен тоң мойын кiдiлік қазiргi жайсыз сәттi сейiлтiп жiберуге икемсiз едi. Күлiмбетова тауы шағылып, сағы сынған қалпында орнына беттеп барады. Райысқа бұл сағат тым ұзарып кеткен дей көрiндi. «Бүгiнге дейiн бiржақты ойлап келгеннен саумын ба, өзi?» Осынша баланы үйiрiп қойып, өзiмен-өзi болып кеткенiне ыңғайсызданып, дереу жаңа сабақ түсiндiруге көштi. Райыс жол-жөнекей «Досаевтың баласын шығарып жiберудiң орнына тыныш отыр деп бiр-екi рет ескерткенiм дұрыс па едi» деп ойлады. Осы күнге дейiн өзiн көрнеу алдаусыратып келгендей сезiндi. Сол Досаевты бұрын қандай жексұрын санаса, өзiнiң бүгiнгi пендешелiгi арқылы ендi оны жазғырып, қаралауға құқы жоқтай. Кiшкене төбешiкке шыға келгенде күнделiктi отыратын орнында әкесiнiң қарасы көрiнбегенiне көңiлi сәл елегзiгендей болды. Ауызғы үйде күйбеңдеп жүрген шешесi әдетiнше бұған бiр қарап, үйреншiктi тiршiлiгiне кiрiсiп кеттi. Момақан шешесiне дейiн сыр берiп алғандай сезiндi өзiн. «Түк те болған жоқ, тек Досаевтың салыңқы қабақ баласын желкесiнен ұстап, сыртқа шығарып жiбергеннен басқа» дедi iшiнен. Райыс осы мезетте өзiн-өзi ақтауға тырысатын қуыстанушылықтан арыла алмады. Әлi тапжылмай состиып тұрған шешесiнiң сезiктi кескiнiнен абыржи

iркiлiп барып, iшке сып берiп кiрiп кеттi. Шекесiн үздiксiз дыңылдатқан бiр ырғақты ызыңдаған сарыннан зықысы шығып, төсегiне киiмшең құлады. Тiзелерi қалтылдап, сабақты жыламсырап айтқан Күлiмбетованың кейпi көз алдынан көлбеңдеп өткенде бiр масаттанушылық сезiм жанын жадыратып жiбергендей болды. Қыз баланың онысы сыннан өтер алдындағы толқыныс екенiн ойлаған заматта – соны әжептәуiр малдана қалғанына iшінен қатты қолайсызданды. «Досаевқа деген жеккөрiнiшiм өз бойымдағы пендешiлiктi сездiрмей жiберген бе, тiптi?!». – Әй, Райыс, тамағыңды iшпеушi ме ең?! – Аяқ астынан шыққан дауысқа ашу-ызалы сарын тосаңдау қосамжарласты. Сол дыбыс терең бейқамдық қойнауына сiңiп жоқ болғандай бiр сәт тыныштық орнады. Сәл бөгелсе шырқын қашырып тағы еститiндей орнынан тез көтерiлдi. Дастарқан басына келген соң шешесiнiң жүзiн бажайлап шолды. Қара торы томпақтау шырайына мазаң ой ұялап, соның әсерiнен кескiнi қызыл күреңiтiп шымырлайтын секiлдi. – Көкем бiр жаққа кеткен бе? Шынында ол қайда кетiп едi деп шешесi есiне түсiре алмағандай тосылып барып, қабағын шытты. – Тұмауратып қалған ба, жатыр ғой. – Немкеттiлеу үнде одан басқа не бiтiрушi едi деген ренiшке ұқсайтын қыжыл бар. Мұнысын әкесiнiң қиястау мiнезiнен әбден запы болғандыққа жорып, шайын апыл-ғұпыл iше бастады. Дайындық сабағын өткiзiп, үйiне қайтып келе жатқан бетi. Мана түсте алай-дүлей халдi басынан кешсе, қазiр бейжай. Жаратылысының осындайда нашарлығына мойынсұнғанда көңiлi кәдiмгiдей пәсейiп қалады. Мектептегi он жылы, институттағы бес жылы үлкен жүректi лiкке баулыған-ақ тәрiздi едi. Тарынудың адамшылыққа жат – жақсылық емес екенiн терең зердемен емес, әлдебiр шарасыздық арқылы түйсiнiп, соның бәрiн ерiксiз ойлататын бiр төтен күш бар. Бiрақ ол не, бiлмейдi. Түстен кейiн мектепке барғанда да есiктiң көзiнен Сабыр тағы жолықты. Кiре берiстегi алакөлеңкеге көз әйнегi шағылысып, сол баяғы жорта сынық қалпымен сәл бөгелдi. Самарқаулық молынан үйiрiлген сүдінінен, жанын жеген ойдан әбден қажып, айтпасқа амалы қалмағандай қабағын шытты.

– Райыс, неге осы бiр жарқ етiп қоймайсың? Қашан көрсем де түнерiп, түксиесiң де жүресiң. – Әуелi жайлап шыққан қоңыр даусына қиқу араласқанда дөңгелек жүзi алабұртып кеттi. Осындайда дұрыстап жауап қайыра алмайтынына налыды. Әйтпесе: «Көңiл күйiмiз мәз болып жүргенде бiтiргенiмiз шамалы. Адамдардың көбiсi өмiрiн көңiлдi өткiзгiсi келедi» десе де болатын едi. «Сонда сенiң әкеңнiң бiтiргенi көп екен ғой» десе не уәж айтпақ. Әдеттегi орнынан әкесi тағы көрiнбедi. Тек шешесi тас жол жаққа мойнын әлсiн-әлi соза қарағыштап тұр екен. Онша-мұншаға селт ете қоймайтын қазіргі беймаза кейпi бейсауат келген бейтаныс адамды тосырқағандай бұған абдырай қарап: – Әй, ана әкең аласұрып жатыр. Доғдыр шақыртамыз ба, не қыламыз? – дедi. Жiңiшке үнiнен «мен айтпасам түктi де сезер емессiң ғой» деген жазғыру сарынын аулады. Көздерiн қанша тесiрейте қадағанмен бой тiксiнетiндей сұс жоқ, момақан ғана нұр жылтырайды. Қарсы алдындағы бөлмеге жүрексiне кiрдi. Әкесiнiң қатты қиналып, аһылап-үһiлеп жатқанын көрiп, сiлейiп қатты да қалды. Шалқасынан сұлық түскен Әбдiбайдың жүдеу кескiнi түтiгiп кетiптi. Райыстың санасын: «Кеше кешкiсiн ғана сап-сау емес пе едi» деген ой осып өттi. – Үһ, қу жаным-ай! – Әбдiбайдың жарықшақтанған даусы үздiк-создық қиналып шығады. «Сонда бұл не сұмдық» дедi өзiне-өзi. – Ойбай-ау, сен әлi осында жүрмiсiң?! – Шешесiнiң ту сыртынан шыққан даусынан ренiштi сызды анық сездi. Көкейiне келген ойды ашып-жарып айтуға батылы жетпегендей бұған ұмсына түсiп, қатқыл сыбырлады. – Ауданнан доғдыр шақырт, мынаның барып-келiп жатқаны жаман. Райыс шешесiнiң «барып-келiп жатыр» деген бiр ауыз сөзiн жол-жөнекей әлденеше рет қайталады. Өзiне оңай тимейтiн ауыртпалықпен бетпе-бет жүздесуден шын жүрексiнетiн сезiк жанын безек қақтыратын үрейге ұласты. Түннiң бiр уағында жедел жәрдем келiп, Әбдiбайды ауруханаға ала жөнелдi. Үй iшi сол замат Райысқа қаңыраған қуыс, азынаған даладай көрiнiп кеттi. Ұзынтұра бойын қолапайсыз иiп, екi бүктеле тұратын әкесiнiң сұсты

кескiнiнен бұл бұрын байқамаған жылылықты ендi сезгендей iшi тұтас қызынып, көзiне жас iркiлдi. Түсiнiксiз күйзелiп, сумаңдаған суық ой санасын сәт сайын шарлайды. Не iстемек болғанын есiнен тарс шығарып алғандай бөгелiп барып есiктi ашып жiбердi де, қалт тынды. Төсегiнiң тұсында жағын таянып алып шешесi ағыл-тегiл жылап отыр екен. Ненi болсын оңайшылықпен тiс жарып айтпай, құпия сақтайтын жазған анасының бұрын-соңды мұндай боркемiк халiн байқамағандықтан ба, арғы-бергi жайды болжап-байыптайтын ақылды әлпетке енгендiктен бе, бұл, әйтеуiр, шындап шошынайын дедi. Сырт назарды сезiп жалт бұрылған шешесiнiң жасқа толы жанарының шарасы үлкейiп, басындағы орамалынан қарманып ұстана қалды. – Әкең байғұстың қатты қиналғанын ойладым әшейiн, – дедi. Райыстың жүрек тұсы шым ете түстi. Өмiрiнде әлдебiр астамшылыққа жол берiп алып, соның кесiрiнен әке мен шешенiң қадiрiне жетпеген ноқайлығына опынған сезiмi өршiп, ұлғайып демi тарылып барады. Сәл аялдаса өкiрiп жылап жiберетiнiн сезiндi. Шешесiнiң әлденеден секем ала қараған ұсқынында сыралғылылықтан гөрi биажат жатырқаушылық бардай дегбiрi қашты. Бiр кезде сыртқа атып шықты. – Қай бағытты бетке алып келе жатқанын бiлмейдi. Әйтеуiр, жүгiрiп келедi. Қанша шиыршық ата дедектетіп әкеткенмен болбыр-босаң сезім ырық бермейтіндей көңілі соған алаңдаулы. Шырт қараңғы түнде әлдебiр аумақты сұлба зорайып-зорайып барып, қайта зым-зия жоғалтатынына көңiлi елегзiсе де, зейiн бұрып анықтап қарауға құлқы жоқ. Қырға бастайтын қасқа жол аспалы тақтай көпiр тәрiздi көзiне жарқ етiп шалынып қалады. Жотаға шы ғып, сайдағы күркiреп аққан өзендi тумысында көрiп отыр ға ны осы секiлдi. Әлдебiр сәулеге шағылысып, жарқ ете түс кен ақжолақ иiрiмнiң бедер iздерi қараңғылыққа сiңiп жоқ болып кететiнiн едәуiр уақыт көз жазбай бақты. Өзiн кенет қапас түнекке шым-шым батып бара жатқандай сезiндi. Мұншалықты жалғызсыраған құлазушылыққа бұрынсоңды ұшырамағандықтан ба, бiр пұшайман бейшара халiн ойлап, жылап жiбердi. Егiлiп езiлмейтiн, өзегi де ашып өртенбейтiн, өкiнiш пен наладан да өзге түсiнiксiз босау

сарайын да ашпады. Ата-анасымен ренжiсiп, үйден қашып шыққан баланың сiлесi қата ұйқысырағанына ұқсайтын бiр түсініксіз хал. Түнге көзi үйренгенiмен көңiлi елегзи бердi. Орны нан сүлесоқ тұрып, салбыраған қалпы үйiне беттедi. Өн бойын шымырлата терең дендеген түсiнiксiз сезiм күйiп жалындап, iшiн шарпығандай қызып ала жөнелдi. Үйге жақындағанда есiктiң көзiнде шешесi қалқайып тұр екен. Атқақтаған жүрегi аузына тығылып, демi жетпей сәл алқы нып тұрды. Әкесi ауырғаннан да өзге бұл өмiрiнде бiр өзгерiс болғанын терең түкпiрдегi түйсiк арқылы сезiнетiндей. Мұның қарасы көрiнгеннен-ақ шешесi iшке сып берiп кiрiп кеттi. Өз бөлмесiне енгенде бұл бiр қоңылтақ сезiмнен арыла алмады. Ес бiлгелi қабырғаға тұтылған кiлем бұрынғы көгiлдiр түсiнен айрылғандай қаракүреңденiп көрiнедi. Тұрақты iргеден тапқан қоңырқай шифонердiң сыры көше қаңсып, сәл итерiп жiберсең жiк-жiгi қақырай ажырап, быт-шыты шығып кететiн секiлдi. Жадаулықты дәл бұлай сезiнбегендiктен бе, Райыс төсегiне жатқанда да әр бұрыштан ескен жұпынылықтан көңiлi құлази бердi. Жаңа ғана өзенге барып ағыл-тегiл жылағаны санасында бiр түрлi көмескi тарта бастады. Ояна келсе терезенiң тұсындағы ағаштың сыбдырлаған сарғыш жапырақтарынан теңбiл-теңбiл түскен сәуле теңгедей саудырап төгiледi. «Осыншалық қамсыз ұйықтауға дәтiм қалай жеттi» деп ойлап ортаңғы бөлмеге шыға кел генде, күйбеңдеп жүрген шешесi бұған жалт бұрыл ды. Қара торы жалпақ кескiнiнде кешегiдей емес, «қайтемiз, бәрiн алланың жазуы бiледi» дейтiнге ұқсас тобасына келушiлiк бар. – Апа, мен көкеме барып келейiн. – Оразаңды ашпай-ақ па?! – деген шешесiнiң жiңiшке даусынан «жауды жақындатып сонша не көрiндi» дейтiн жақтырмаған сарын үстем естiлдi. Автобус аялдамасына жиылып қалған бiр топ ауыл адамдарының қатарына қосылмай шеткерiрек оқшау ба рып тұрды. Олардың әңгiмелерiне ықылас қоймаса да, үздiксоздық шығатын дауыстарының әр түрлi құбылатынынан өмiрде бiр жайға алаң болушылықтың жұрнағы да сезiлмейтiн секiлдi. Автобусқа жапа-тармағай мiнiп жатқан

қалыптарының өзiнен мұның бәрi осылай болуға тиiс дейтiн сенiмдiлiк аңғарылатындай. Жол бойында өскен биiк талдардың көмкерiле еңсерiлген бұтақтары жаймен шайқатылып тербетiледi. Құлағының түбiнде жағымды сусыл болымсыз шуылдап тұрғандай. Қордалы қалың ұйысқан тұстарда қалт-құлт ұшқан жүрекше жапырақтар кiлт төмендеп, қалықтай қонақтайды. Осы бiр көрiнiстi Райыс қазiр байқағандай таң-тамаша. Техниканың өгiз аяң жылдамдығына келiңкiрейтiн мына қозғалыстың өзiнде күз мезгiлiндегi жадау тартқан жадағай жердiң бозала күңгiрт реңi көңiлдi серпiлтпесе де, жазыла құлдыраңдап көзге жылы ұшырайды. Әкесiне осының бәрiн көрiп, сезiну қайтып бұйыра ма, бұйырмай ма деген ой көкейiнiң терең түкпiрiнен қылт етiп бас көтерген сәтте әлдебiр күш жұлқып тартып қалғандай жүрегi солқ ете түстi. Досаевтың сонау лаңынан бiраз бұрын, шамасы демалыс күнi болар, Серiкпен ойнау үшiн таңертеңгiсiн олардың үйiне қарай жүгiрiп бара жатқан. Сол төменгi көшеде бiр қартаң әйел қорасының маңында мал жайғап жүр едi. Қолына ұстаған жартылығы бар екiншi әйел қаздаң-қаздаң басып сол тұсқа жетiп келдi. Өзiне қарағыштай берген нен соң бұл секем алып жүрiсiн баяулата түстi. – Жеңеше-ау, мына басқарма қайның әлгi Зәуре нiң күйеуiн қамбашылықтан алып тастапты. – Таңер теңгi тұнық ауада ол сөздiң қатты естiлгенi сонша, маңдайы тасқа тигендей бұл қалт тоқтады. Зәуре дегенi өзiнiң шешесi де, қамбашысы – әкесi. Қақсал әйел сол жерде әдейiлеп тұрып, дауыстап айтты ма, кiм бiлсiн, әйтеуiр: – Өңкиген немеге сауап болыпты, ол көксау не елге, не өз басына жақсылық жасамай ақыры тағынан тайған екен ғой, – дедi. Сонда бұл не iлгерi жүрерiн, не кейiн қайтарын бiлмей бiр орнында қалшия қатып қалды. Басқармасы Серiктiң әкесi – Кеңес. Әуелi атойлап шыға келген намыс өшпендiлiкке ұласып, тұла бойын кернеп бара жатты. Көзiне ып-ыстық жас кептелiп, үйiне қарай тұра жү гiрдi. Iшке ентiгiп кiрiп келгенде әкесiнiң сеңсең iшiктi жамы лып алып, терiс қарап жатқанын көрдi. «Өңкиген көксау неме» деген жаңағы әйелдiң сөзi санасында жаңғырығып әлi тұр. Сонша суыт келгенi несi дегендей шешесi басын қыл ти тып

қарап, ұлының сыңайындағы жайсыз өзгерiстен абыр жи тосылғаны күнi бүгiнге дейiн көз алдында. Орталыққа келiп тоқтаған автобустан жаппай қозғалған жұрттың соңын ала түсiп, ауруханаға қарай беттегенде де жүрегi лүпiлдей соқты. Еңселi үйдiң ортаңғы есiгiнен iшке енгенде төтенше өткiр дәрi-дәрмек иiсi мұрнын жарып өттi. Ары-берi асығыс зыр жүгiрген ақжелеңдi адамдардың көлденең келушiге назар бұра қоймайтынын байқады. Тек кiре берiстегi үстелде отырған келiншек Райысты тосырқаған сыңайлы көзiнiң астымен бiр қарап, алдын дағы жазып отырған қағазына қайта шұқшиды. Оның қа сына шұғыл барып әлденелердi сұрастырған бiр-екi әйелге басын зорға көтерiп, самарқау жауап қатты да, назарын бұ ған ерiксiз бұрды. – Сiзге кiм керек? – дедi. – Жамбыл селосынан кеше түскен Әбдiбай Ниетбаев деген кiсiге келiп тұрмын. Көкшiлдеу өткiр көзiн белгiсiз тарапқа қадаған әйелдiң жауабы кешеуiлдеген сайын мұның жүрегi жиi соғып, дегбiрi қашып барады. Әйел алдындағы қағазға шұқшиды да басын қайта көтердi. – Таңға жуық Алматыға алып кеттi. Данияр Тоқсанбаев деген дәрiгерге жолығыңыз, сол кiсi жағдайдың бәрiн түсiндiредi. Жоғарғы қабатқа қарай жүгiре басып көтерiлдi. Тоқсанбаев қайда екен деп сұраса, кейбiреуi бiлмеймiн дегендей иығын қиқаң еткiзсе, келесi бiрi бейiлсiздеу қалыпта жоғарғы жақты нұсқайды. Райыс ұяңдығынан бүтiндей арылып, әрбiр есiктi тосырқап-тосылмай батыл ашатынын өзi сезбек түгiл ойлауға да мұршасы келмедi. Келесi бiр есiкке бас сұққанда халатын шешiп, кетуге жиналып жатқан адам бұған жалт қарап: – Кiр, кiр, – дедi. Селдiр бұйра шашты кiсiнiң салмақты даусы көңiлiн өрекпiтпедi. Тек аласы үлкен көзiнiң қарашықтары шәлкемшалыс ойнақши қадалатынынан бойы тiксiндi. Жөнжосықты тартыншақтай айтқан замат ол елең ете түстi. Әлдебiр тығыз шаруасы есiне түсiп кеткендей шкафтағы кәстөмiне ұмсынып барып, қолын қайта тартып ала қойды. – Жағдай қиын, бауырым, бүйрекке суық тиген, оның үстiне сол бүйректiң давлениесi де бар. Алматыға

гос питальға жөнелттiк. Соғысқа қатысқаны туралы документтерiн, мүгедектiгi болса, бәрiн бүгiннен қалдырмай апарып тапсыр. «Соғысқа қатысқандығы туралы документтерiн» деген жаңағы дауыс Райыстың басында жаңғырығып тұрып алды. Мұның түксиiңкi әлпетiнiң шұғыл өзгерiп кеткенiне дәрiгер таңырқай қарады. «Штрафной батальонда бол ғандарды госпитальға жатқызбайтын шығар?» деп сұрай жаздады. Сау болыңыз деуге де мұршасы келмей сыртқа атып шықты. Бойының ауырлап, көңiлiнiң құлазығанын да елемеуге болатынына көзi жетсе де, тек мына «штрафной батальон» деген бәледен қалай қашып құтыларын бiлмедi. Мұның қарасы көрiнгеннен-ақ шешесi сыртқа атып шығып, тiл қатуға дәтi бармағандай күмiлжи бердi. – Көкемдi Алматыға жiберiптi. – Соған кінәлi өзi секiлдi даусы бiр түрлi бәсең шықты. Шешесiнiң шарасы на сый май атырылған көзiне кәдiк шалыс үрей үйiрiлгенiн байқады. – Алматыға? Мал болудан қалған екен ғой байғұс, ендi қайттiк?! – Бәрi құдды мұның қолында тұрғандай бiр түрлi жалынышты қарап тұр. Қалшиып тұрып қалған Райыс осы кезде жүрексiне тiл қатты. – Соғысқа қатысқан документтерiн, мүгедек болса оның куәлiктерiн бүгiннен қалдырмай апарып берiңдер дедi доғдыр. – Шошынып кеткен шешесi бiр мезет үнсiз бағжиып барып: – Документтерiн? Соған жан болатын болса бумабумасы жатыр ғой, – дедi. Селт ете түскен Райыс «бумабумасы» қалай дегендей шешесiне абдырап қарады. Сабыртағаты қалмай, дегбiрi қаша бастады. Осы кезде шешесi көкiрегiн қарс айыра күрсiнiп, сүйретiлiп тұрды да iшке қарай құлықсыз беттедi. Мұның өзiнде ақыл-санасы жете қоймайтын күрделi жағдай бардай көрiндi. Бұл әкесiнiң «штрафной батальонда» болғаны үшiн қатты қуыстанса, дәрiгерге соғысқа қатысқаны мен мүгедектiгi жөнiндегi анықтама қағаз болса жеткiлiктi. Ал шешесiне оның бәрi түк емес, тек аман болғандығы ғана керек. – Құдай-ау, неге үндемей қалдың, керегiнiң бәрi мынаның iшiнде, – деп орауы жұлым-жұлым сап-сары кiшкене буманы қолына ұстата салды. Дереу аударыстырып қарап жiберуге жүрегi дауаламай, аңырып тұрып қалды.

– Өстiп тұра бересiң бе, балам-ау! Әкең сорлы не күйде жатыр, ең болмаса барып бiлiп келсеңшi, – деген шешесiнiң басалқалы дауыс ауанынан көңiлiне құйқылжи төгiлетiн босаң, күйрек сезiм көкiрегiне шым-шым жайылып, кермек татитын әлдебiр нәрсе қолқасын қапты. Тұла бойындағы дiрiлдi сездiргiсi келмей, қағаздың қат-қатын ептеп жаза бастады. Ең бiрiншi қолына iлiккен тiлдей сұрғылт қатырма қағазды ашып қалғанда сол жақ бетiндегi сурет көзiне оттай басылды. Атжақты ойлы пiшiндi жiгiт, әрi бейтаныс, әрi жақын. Капитан Әбдiбай Ниетбаев деген өшiңкiреген жазу балаң өмiрiнiң алаңғасарлау бiр сәтiн санасында жаңғырта тербеп өттi. Ағаш автомат асынып, балалармен соғыс ойынын ойнап жүргенде: «Кiмдi капитан жасаймыз?» дейтiн бәрi. «Мен боламын» деп өңмеңдейтiн едi сонда бұл. Әлдебiр сағыныш пен қимастық па, жоқ, Досаевтың сөзiнен кейiн әкесiнiң әскери шенi капитан екенiн елемей кеткендiктен бе, әйтеуiр, сонау жылдары көрген зәбiр-жапа «көкем-ау» деген құлындағы даусын шырқыратып шығаратындай өзегi өртене жөнелдi. Ықтияттап бүктелген сарғыш қағаздағы жазуға ұзақ үңiлдi. «Ниетбаев Әбдiбай айып батальоны ның құрамында болып, Висла өзенiнiң маңайындағы бе кiнiстi алуға қатысқан шайқаста ерлiк көрсеттi. Соған байла нысты оған бұрынғы офицерлiк капитан атағы қайтып бе рiлiп, өзiнiң құрамасына жiберiлдi». Астында майор лауа зымы өшпей сол күйi тұр, тек қол қойған адамның фами лия сын оқуға бiраз әлектенiп бақты, бiрақ айыра алмады. Манағы бiр шырқырап шығатын құлындағы iшкi дауыспен «Көке!» деп айқайлай жаздап барып тыйылды. Тәубесiне келгендей екi қолын төсiне қойып, селтиiп қалған шешесiне назарын бұрып, аялдауға да мұршасы келмедi. Табалдырықтан аттап-пұттап түсiп, келген жағына қарай жүгiре жөнелдi. Жылдар бойы жанын жеген күдiктен бүтiндей арылып, мынау өмiр жаратылысқа ынтызар жүрек алып-ұшып кеудесiн бiр ырғақпен ұрғылай соққанына дейiн естiдi. «Тек әкем тiрi болса екен!» дедi. Көзi нен ыршып шыққан жас жерге тырс-тырс тамып, күздiң құр ғақ борпылдақ топырағын түйiр-түйiр илектеп, бүктетiле ширатылып түскенiне дейiн сезiп келедi.

ҚҰРАЛАЙДЫҢ САЛҚЫНЫ Жылдағыдай емес, жайлау биыл төтенше жауыншашынды. Төңiрек аспанмен бiржола тұтасып кеткендей ойлы-қырлы дүние жаһан көкала мұнар болып көлкидi. Қияқапталды жиектей қонақтаған боз тұман жел көтерiлгенде ғана ұзыннан-ұзақ тұтылған пердедей көлбеңдейдi. Анталаса қаумалаған шыңдарға қилы-қилы қиюласқан дөң, жота, тұмсық, шат-шатқал шымырлаған осынау салқын мезгiлге бола арқасын жаза алмай, қоянжондана дөңкиiп-дөңкиiп шөгiптi. Қойнау-қойнаудағы жалғыз жарым бұлт жер бауырлай ширатыла есiлiп, ақ шатырдай ағараңдайды. «Өстiп жайбарақат жатқанда жаз базары тарқайтын болды-ау» дегендей бұрқ-сарқ қайнап, жанұшыра аққан асау өзеннiң толассыз арқыраған сарыны мүлгiген табиғаттың тынышын алуда. Кесе-көлденең шөккен Майтөбенiң кең сөгiлген қолтығына сала-сала жамбас жалдар омыраулай ұмтылып бағады. «Сендердiң қажеттерiңе жарамаған күнiм бар ма едi, келсеңдер келiңдер» дегендей тұғырына нық орныққан Майтөбе маңғаз. Ирек сайдың кiшкене жазықтау ашық алаңқайына қонған қоңыр үй ұйытқып соққан желден қаусырыла дөңгеленiп үйiрiлсе, қарсы қапталдың тiкедентiк өрiне бастайтын биiк тепсеңiне орын тепкен келесi бiреуiнiң екi жапсары «алақай, күн шықты, күн шықты» деп қуанғандай үздiксiз жалпылдайды. Онысы көз ұшында қалықтап ұшқан зор қарақұстың анда-мұнда серпiген қанатына ұқсайды. Басы сүйiрлене шошайып көкке ұмтылған шоқы бауырына қарай көсiле жазылып, пышақ қырындай иекпен тұтасып тынатын қапталға салынған қой тұнған өрiстiң көк майсасында шашылған шақпақ тастардай аппақ. Тоңазыған тұнық ауаны кернеп тұрған кереметтiң құпия сырын бiр өзi ғана бiлетiн сыңайда Демеу қойшы тың тыңдайды. Шапыраштана кең ашылатын көзiнiң аясына құтырынған ұшқын сәт сайын кәдiк ұялап, қалақайдай қағылез сопақ жүзiне қан лап етiп жүгiрiп өтедi. Делдиiңкi танауының желбезегi күн көрiнетiндей жұп-жұқа. Көлденең жалдан кенет бес-алты кiсi дабырлап шыға келдi. Бiр-екеуi ғана еркек, қалғаны әйел: күнге шағылысып,

ағараңдаған ақ жаулықтары шалқар көлдiң айдынында жүзген аққудай баяу қалықтайды. Ынтызарлыққа толы сезiм бойын билеген Демеу – оларға телмiре қараған күйi ерiксiз жұтына түстi. – Мына шешектiң жаңбыр есiн алып, есеңгiретiп жiберген бе, аңқайып тұрысы жаман. Саңқылдап сөйлеген әйел сықылықтап күлгенде беткейдегi пырдай болып жатқан қой тұс-тұстан елең етiстi. Ыңыршағы шыға ырсиған жаман аты да атасы жылқы болған соң жөнi осы шығар дегендей, жалын тiкiрейте оқыранып қойды. Бұлар қайда барып, қайда қояды, оның бiрi де ойына кiрiп шықпаған Демеу осы дүрмекке iлеспесе қалып қоятындай атына тұра жүгiрдi. Жарқырап шыққан күннiң шуақты сәулесi жалғызсыраған елегзулi сезiмдi қуысқуысқа қуып тастап, көңiлi жадырай алып-ұшып барады. Мәстегiнiң тұсауын ағытып, айылын жанталаса тартып болғанша төпелеген көп атты тура тұсына дүсiрлетiп келiп қалды. Бұл жалт бұрылды да назарын әркiмге бiр дегбiрсiз тоқтатып өтiп: – Саламәлик! – дедi. Жiңiшке даусының серпiндi шыққаны сонша, құз шыңыраудың құлдилаған етегiне дейiн шаңқ етiп жаңғырығып, беткейдегi жақпар тас оны тосаң сарынмен сол күйi қайталап тынды. – Уәликiмiсалам! – деп, Тасболат деген жамағайын қойшы қоңыр үнiн әндете созды. Iшке сыр тарта бойлай алатынына сенiмi кәмiл кейiппен шегiр көзiн қадағанда – қызылқоңыр нұр меймiлдеп төгiле жаздайды. Қап-қара салбыраңқы мұрты қола түстес өңiне тұтасып, әлпетi кiсi дәт қылып қарай алмайтындай сұстанып кетедi. Мұртының ұшын ширатып, тесiле төнген қалпы жарқ ете қоймайтын тұнжыр. Болымсыз езу тартып, жылыұшырағанның өзiнде көзi сыр бермес терең, тұңғиық. – «Қатын дұшпан» дегендi қазекең тегiн айтқан ба, осы екi арада Демеуге кiнә қоятындай болып тұр ма. – Тасболат жорта қатқыл қабақ танытып, сыздана тiл қатты. Күйеуiнiң мiнезiне әбден қанық Жамал мына бiр сөз шымбайына қатты батқандай қасақана бұртия қалды. Сөйтсе де әлденеден ши шығып кетiп жүрердей қасын қылықты керiп, оған бiр түрлi сақтанып жәудiрей қарады.

– О, шiркiн, сендерге дұшпанның оңайдан табыла кететiнi-ай, осы. Билiктiң бәрi бауырыңның қолында тұрса көрермiз, – деп бүкiл салмақты Демеуге қарай аударып жiбердi. Бұлар не деп тұр, менiң қолымда не бар екен,мұның ешқайсысы түйткiл боп көкейiне қонбай, сәл базына лық бiлдiрсе басқа шығып кетуге әзiр тұрған Демеудiң саясы аздау қалпын үн-түнсiз баққан Жамал әлденеден сынық тарта сыпайы тiл қатты. – Қайным-ау, бiздiң шал мына Желдiбай екеуi далаға түсiп бара жатыр. Қойлы ауылдың бiраз қатын-қалашы жақсы ырым болсын деп, сендердiң үйге қарай шыққан бетiмiз. Қазақтың салтын бiлесiң бе өзiң, бiлмейсiң бе, құрсақ шашу деген болады. – Бiл, бiле, – деп әлдененiң мәнiсiне ендi жеткендей Демеу ырсиып күлiп жiбердi. – Бiле, бiле болса бастағын. Шешең әйтпесе үйiңнен қуып шығып жүрер. Ат басын iркiп, иiрiлiп қалған топ қия қапталға қарай жөңкiле қозғалды. Оқ бойы озып шыққан Тасболат кеудесiн шалқақтау ұстап, ерге нығыз отыр. Жылдым жүретiн жуан сары аттың белi қайқая майысып барып түзеледi. Ат сауырына қамшыны сипай сiлтеп, жан-жағына бажайлай қарағыштанған Тасболат: – Әй, мына Демеу дегенмен өрiстiң жайын бiлiп қалыпты. Күнгейiне мал аяғы әлi тимептi, – деп сүйсiне дауыстады. Демеу де атына Тасболатша нығыз отырып, төңiрегiндегi ақжаулықтылардың қасынан қораздана қоқиып өттi. Баскөзiне қарамай тоқпақтап зордан желдiрген жаман аты осы кезде арқасындағы жауырын ауырсына белi майысып, дегбiр таппай қиқаңдап кеттi. Тасболаттан өзгесi бұған ду күлдi. Шамырқанып кеткен Демеу қамшыны оңды-солды сiлтегенде ғана аты құлағын жымып, қопаң-қопаң желiп барып, кiбiртiгiне қайта көштi. – Шешек-ау, жiгiт деген бiр жақсы атты сайлап қоймай ма екен, үйде ай-күнiне жетiп отырған келiншегiң анау, түздегi малың мынау. Өзiң тағы жалғызiлiксiң. Көрмейсiң бе, бiздiң еркектi. Шал, шал да болса жiгiттей, – дедi Жамал сықылықтап күлiп.

Екi көзi шырақтай жанған Демеу Жамалдың тұсына елiре жетiп келдi. – Мен аға тоқал әпере онда, – дедi өңештей жөнелiп. Көкейiне әлдеқалай қонақтаған күдiк жанына қатты батқан сыңайда тосыла аңырған Жамалдың әдемi қара торы кескiнi лыпып жүгiрген қаннан күреңiте бұған көзiн төңкере тастады. – Арманың сол болса, онда әпер. «Ағамның екi қатын алғаны жақсы болды, бiреуi маған тиедi» деп бiр жынды қуанған екен, әйтеуiр соған ұқсап жүрмесең жарады да. Алды-артына қарайламай салып ұрып бара жатқан күйеуiнiң көк желкесiне бiр мезет қадала қарап бөгелдi де, көкшiл көзi шарасынан шыға шақшиып тұрған Демеуге назарын суық тiктi. – Қу шешек-ау, қатын әперiп ағаңды жарылқағанша, одан да мынаны айтшы, Қадiрсiз саған әуелi қойшы тапсын ба, жоқ, әлде? Ерге шұғыл түзелiп отырған Демеудiң жұп-жұқа қалақтай әлпетi ыңғайсыздана аңқая селтиiп барып, тезақ серпiле сергiген мезетте жүзiне алаңғасар ожарлық молынан үйiрiлдi. Жан-жағына алақ-жұлақ қарап қораздана қоқиған уақытта қайнылық базынасының өтiмдiлiгiн асыра түскiсi келгендей, көкшiл көзi күлiм қаға емiне төнiп түстi. – Қадiсiн ұл тапса баға, қыз тапса өлтiре. Нақ қазiр бiр сұмдық болатындай бағжаң ете қалған Жамал төңiрегiндегi жайрай күлгендерге бiр кезде өзi де қосылып кеткенiн сезбедi. Кенет қалт тынып, шыннан солай ма деген кейiппен Демеуге таңырқай абыржып қарады. Абайсызда бiр күпiршiлiк айтып қойдымау, оны жаратқанның өзi кешiрсiн, тәубеме келейiншi дегеннiң жұқанасы Демеу өңiнен сезiлмек тұрмақ, өзеурей өршеленiп, әзiл-оспаққа үйiрсектеп барады. – Е, құрыған шешек, жетiскен екенсiң,–дегеннен басқа амалы қалмағандай Жамал селқос тiл қатты. Атының басын еркiне қоя бере салған Тасболат денесiне ие бола алмай екi иығы селкiлдеп, ер үстiнде ырғала тербелiп барып, әзер дегенде тiзгiндi еңкейiп жиып алды. Осы қазiр ғана мүлде күлмеген жандай қалың қабағын сұстана түйiп, шегiр көзiн төңкере тұнжыр тастап: – Әй, Қожанасырсың-ау, Демеу, – деп басын шайқағаннан басқа сөзге келмедi.

–Қыз саған бала емес пе, – деп Жамал бiр жақ шаужайынан жармасып қалмай келедi. – Биылғыдай жауынды жазда Қадiрсiз келiн бiр Жауынбайды тауып берсе, төбең көкке екi елi ғана жетпей қалайын деп тұр-ау, Демеу батыр. Сонда да малыңа ықтият ты бол! Мұндайда итқұс дейтiн пәленiң қағынып кететiн әдетi, – деп жүрiсiн баяулата түскен Тасболат әңгiменi дереу шаруа жайына бұрып жiбердi. Демеу де бiр жайды парықтап, пайымдағысы кел гендей назарын ойлы-қырлы өлкенiң әр тұсына жүгiрте қадады. Көзiндегi көкжасыл ұшқын лезде сейiлiп, аяқ астынан қам көңiл бола қалған ол: – Айдап бара көп, айдап келе көп, мен қайда бiле, – дедi бiр нүктеге ежiрейе қарап. Тоңази маужыраған ауаны бұзып-жарған қыран-топан күлкi тұңғиық құрдымға сауылдай сiңiп, әлдебiр тұстан саңқ етiп жаңғырығып шығады да, қайтадан тына қалады. Көкала сағымға бөгiп мұнартқан тау томсара ыздиған қалпынан лезде айнып, жаңғырыққан үнге қосыла селтеңдеп кет кендей көрiндi. Ат жалын құша еңкейген Тасболаттың жота тұсы тынымсыз бүлкiлдеп барады. «Мына ноқайға бүгiн бiр деңе көрiнгеннен сау ма, өзi?» дегендей сұқтана қалған Жамал да ақыры шыдамай күлкiге ерiк бердi. – Бiраз күн күлмеп ек, көңiлiмiздi әжептәуiр кiр басып қалыпты. Әй, дегенмен жарайсың, Демеу, – деп Тасболат ерге жөнделiп отырды. «Бұл жарықтықтың қамсыз күнi бола ма, тәйiрi. Алдыңа салып алып қаптатып өрiске шығарасың, қаптатып әкелiп қоралайсың. Ондай уақытта «айдап бара көп, айдап келе көп, мен қайдан бiле» дегеннен басқа, шынында амалың жоқ екен-ау», деп ойлаған Тасболаттың қалың қабағы бүлк ете түстi. Қапталдата жүрiп отырып, жал басына көтерiлген бұлар аумақты жазық тұсқа қонған үйге жақындай бере аттарынан түстi. Тiзгiндерiн еркектерге ұстата салып, жай лап басқан әйелдер жұбын жазбай ұшып келiп қонақтаған жыл құсына ұқсайды. Тек Демеу ғана алдынан кезiккен үйге сусын iшуге бұрылған жолаушыдай бәрiнен бұрын же тiп келiп: – Кiм бар, а, кiм бар, а? – деп қатты дауыстады. – Кiм бары несi, жын соғып кеткен бе, мынаны, – деп есiктi жұлқып ашып шыққан шешесi саңқылдай сөйлеп,

сыңқылдай күлген әйелдерге маңдайын қолымен көлегейлей қойып, ұзақ түйiле қарады. Абдырап абыржыған Демеу де сол тұсқа қарай жалма-жан жалт бұрылды. Бiр-бiрiнен аумайтын көздер түйiскен заматта қара кемпiрдiң салың қы жүзiндегi сейiлмейтiн көңiлсiздiк жер табандата ұрсатын шаққа таянғанын сездi. Үлкеннiң сес-айбатынан сескену дiң жөнi осы шығар дегендей Демеу тым бұйығы бола түстi. – Мына жарымағырлар неғып қаптап кеткен өзi?! Бәрiн құдды Демеу бастап келгендей, қара кемпiр шырағы әлсiреген жанарын бұған ұзақ шүйiлттi. Тасболаттың әйелi Жамал осы кезде кейiстiк бiткендi серпiлтiп тастайтын әдеттегi жайнаң қаққан мiнезiне бағып: – Жеңеше-ау, амансыз ба, арамыздағы ескi көзден қалған сiз ғанасыз. Келiнi болса ай-күнi жақын, баласы кешке дейiн қой соңында жүр, көпшiлiкке үйренген кiсi едi, жалғызсыраған шығар, халiн бiлiп, көңiлiн кiшкене көтерiп қайтайық деп, қойлы ауылдың қатындарын ертiп келемiн. Ал мына балаңыз үйге жүр деп те айтпайды, – деді. Жамалдың ойнақы дауыс әуенiндегi сиқырлы сырға көбiрек дендегендей қара кемпiр шырайын күрт өзгертiп, көңiлi бұзыла көзiне жас алды. – Жамал-ау, сендей келiннен садаға кетсе де болмай ма. Көңiлдегi шердi тарқатып, сөйлесең сөздi ұғатын кiсi керек. Өзiңнен өзiң таусылып, қам жеп, қапа болғанда да орнына келiп жатқан ештеңе жоқ, – деп жаулығының ұшымен көзiн сүрттi де, әйелдердiң аттарын жақсылап бекiтiп, еңiстеп бара жатқан Тасболаттарға көзiнiң қиығын қадады. – Анау сенiң күйеуiң бе, кәрi жеңгесiне деген аманы сатулы ма, бұрылып сәлем берiп кетсе қайтер екен! Қозғалмаған әңгiме қалмады. Демеудiң жол-жөнекей айтқан сөздерiне дейiн естерiне салып, бәрi мәз-мейрам болысты. Қара кемпiр ара-арасында шарасыз күлiп: – Құдайдан сұрап алған деген осы, әй, қуарған қу жалғыз-ай, – дей бердi. Еш әңгiмеге араласпаған Қадiрсiз ғана күлген жоқ. Қадiрсiз ғана көңiлсiз жүрдi. Күн ұясына тақап, қас қараяр мезгiлде ғана әйелдер орындарынан тұрды. Оларды бiраз аралыққа дейiн шығарып салып қара кемпiр қайтып келдi. Демеу қойын қоралап, атын жiбердi. Қадiрсiз ғана сыртқа бiр шығып,

iшке бiр кiрiп тыным таппай зыр қағып жүр. Манағы ырду-дырду сап басылып, бiр қолайсыз тыныштық орнағандай. Қыбыла жақтағы үйреншiктi орнына жайғасқан енесiнiң жүзi шамның жарығында әлденеше құбылып, алаулап көрiнедi. Бүгiнгiнiң бәрiн көңiл таразысына салғандай кенет ұлына жалт бұрылды. – Аузыңды бағып неге сөйлемейсiң сен осы? Айкүнiне жетiп отырған қатыныңа тiл-көз болады-ау деп те ойламайсың. Қадiрсiз қалт тынып, жасаураған көзiн бiресе енесiне, бiресе күйеуiне тастап, жыламсырай үн қатты. – Апа, өзiмнiң де қыз тапқым келiп жүрген жоқ, ол бейбақ та мен сияқты елдiң мазағына айналып сорлайтын шығар. Жамал жеңешем балаларын қорқытқанда, Қадiрсiз келе жатыр дейдi екен. – Қадiрсiз сөзiн ары қарай жалғастыра алмай солқылдап жылап жiбердi. Қара кемпiр келiнiне ұзақ шүйiлiп: – Жамал жеңешем деп Тасболаттың жаңағы ербиген немесiн айтып отырсың ба? Жеңеше болмай жерге кiргiр, жетiле қалыпты ғой. Жыртық көйлекпен келiп едi, әй, шiркiн, бәрi ұмытылады екен ғой, – дедi өзiне-өзi сөйлегендей. Демеу жүзiнде де қамығу бар. Күйеуiнiң мұндай қалпынан тез арылып, демде бейғамдығына көшетiнiн Қадiрсiз жақсы бiледi. Оның кейде тек әлденеге алаң бола қала тыны жанына қатты бататын сияқты. Айыбы, әр сөздiң ба сын шалып айтады. Әйтпесе ақыл-есi бүп-бүтiн. Ойын жет кiзе алмау да сордың зоры екен ғой, бұл. Сол үшiн де Демеу кейде қиялға ұрынып, ойқы-шойқы сөйлейтiн шығар. Бақса, бұл да бiр бала. Дегенмен жаңағы сөзiн ауыр алғаны несi? «Мұның сонда бiр мезгiл адам көңiлiн аулауды бiлме генi ме?» дедi iштей. Демеу көкiрегiн қақ айыра ауыр күрсiндi. – Жаман ырым бастамай тыныш жатқын! – дедi шешесi қатқыл дауыстап. Қадiрсiздiң ары-берi аунап, тыныш таппай дөңбекшiгенiнен Демеудiң көпке дейiн көзi iлiнбедi. Салқын самал үздiксiз еседi. Шымырлаған шырт қараңғы түнде жаратылыс марғаулана түсiп, алаңсыз ұйқыға кете бастады.

Шыңдардың ұшар басына иек арта қылтиып шыққан күн текшелерге бұғынған көлеңкелердi iргесiнен түре қуып, тау асырып тастады. Жылы орнынан құлықсыз көтерiлген Демеу осынау жаратылыстың байыбына бара алмаған сұраулы кейiппен бiр сәт жатырқап шолды. Аспанға шапшыған шоқылар мен құлдилаған сай аңғарлардың терiскей-терiскейi ғана әлi көмескi. Қадiрсiз таңертеңгiсiн мұны ылғи түртпектеп оятатын. Бұл сонда тәттi ұйқыны қимай тырп етпестен жатып алушы едi. Сол «тұр-тұрды» бүгiн де көп күттi. Ақыры еш дыбыс болмаған соң, сыртқа сүйретiлiп шығып, жадағай қорада жатқан қойды қияға қарай қаптатып өргiздi. Бақса, әйелiнiң оятуында жанын ләззатқа кенелтетiн бiр керемет рақаты бар екен. Қадiрсiз енесiне байқатпай мұның бүйiрiнен түртiп, қытықтай бастағанда келесi қырына қарай аунап түсетiн. – Еркелейтiн кездi тапқан екенсiң сен жаман. Тұр, қойыңды өргiз! – деген шешесiнiң даусы қатқыл шыққанда ғана апыл-ғұпыл киiнiп, сыртқа ата жөнелетiн. Өз бағасын бұлдай алмайтынына бiр түрлi ашу-ызасы қозды. Кенет көз алдына Тасболаттың салбыраңқы мұртты қара қошқыл кескiнi келе қалды. Сөзге сараң ол әйелi мен балашағасына да тым жайсыз. Биылдың өзiнде Жамалды сабап жатқанының үстiнен бiр-екi жолы түстi. Ашынып алса Жамалың да тiлiн тартпайтын көк сойқанның нағыз өзi. Жан дәрмен арашаға түсiп те көрдi. Болмаған соң көкiрегiн ұрғылап, айқайлап та жiбердi. – Қадiрсiздi мен неге ұрам?! Өзiне көзiн шақшита ежiрейiп тұрған бұған Тасболат ақырын жақындап келдi. – Шiркiн, сен де кiсiге ақыл айтуға жараған соң, бұл дүние оңған екен, – деп езуiне ащы мысқыл үйiрiп, суық жымиып алды: – Сенiң үйiңдегi келiн бiр басқа да, бiздiң үйдегi қатын бiр басқа. Мұны анда-санда осылай сабап тұрмаса жын иектеп кетедi. Жамалға таңырқай қараған Демеу Тасболат сөзiнiң шындығына дендей алмай селтиiп iркiлдi. Жаулығымен көзiн баса жылаған Жамал қалт тынды. – Ағаң рас айтады, үйiңе бар да Қадiрсiздi саба, Тас бо лат үлкендiгiн көрсетiп, осылай iсте деп үйреттi де, шешеңе. – Мынаның лаңын қарай гөр, – деп Тасболат тұра ұмтылғанда Жамал шыңғырып жiбердi. Балалары да шұр-

қырап, әкелерiнiң аяғына оратылып жатыр. Тасболаттың арқасынан қапсыра құшақтай алған Демеу оны артық қимылға барғызбады. Осы оқиға жаңа әзiрде болғандай Демеу бiр түрлi шиыршық атты. Қарсы алдындағы беткейге қойды жаппай қаптатып, үй жағына қарай көз тiктi. Күнделiктi қыбыр-жыбырына әлдеқашан кiрiсiп кететiн Қадiрсiздiң қарасы әлi көрiнбейдi. Үй жаққа жәудiреп қараған сайын көңiлi қамығып,елегзи түседi. Ораза сын ашатын мезгiлдiң өтiп кеткенi де қашан. Аяңдап келдi де, есiктiң тиегiн жайлап ағытып, iшке ендi. Бұрышта тыныш таппай аласұрып жатқан Қадiрсiздi көрiп қалт тоқтады. Ал жаңадан тұрып, асып-сасып киiнуге кiрiскен ше шесi нұры әлсiреген көкшiл көзiн бұған ұзақ шүйiлттi. Әлде ненi шала-шарпы түсiнгендей болған Демеудiң көкiрек тұсы нан бiрдеңе лап етiп тұтанды да, соның қызуы лезде тұла бойына жайылғандай ысына жөнелдi. Дегбiрi қашып: – Апа, Қадiсiн не? – деп сұрауға шамасы әрең келдi. – Түктi де түсiнбей тұрғаның-ай, шiркiн, – деген қара кемпiр Қадiрсiз жаққа иегiн болымсыз изедi. –Кешегi қатын-қалаштың бiрiн қалдырмай шақырып кел! Қатты қинала арпалысқан әйелiнiң көзi кенет өзiне қадалып тұрғанын аңдады. Осы сәтте қатты абыржып, сасып-салбырап, суық қарастың уытынан iшi-бауыры қалты рап барады. Орнынан әлi қозғала қоймай қалшиып тұрған бұған шешесi кенет: – Ойбай, сен тұрма, шап! – дедi. Асығып атқа қонған Демеудiң ойынан анасының сұсты кейпi мен Қадiрсiздiң дөңбекши аласұрғандағы ұсқы ны кетпей тұрып алды. Тiк еңiске қарай бiр үмiт, бiр қауiп дедек қақтыра құлдилатып келедi. Әшейiндегi иек астындағы омарта бiр жаққа жылыстап жоғалғандай қарасы көрi нер емес. Екi-үш үйдiң әйелдерiне мән-жайды үзiп-жұлып жеткiзiп, тез керi қайтты. Ылди-төменге бiрдей жүрiп, әбден титықтап болдырған атын борбайлата отырып, кезең үс тiне шыққанда төбеде қалшиып тұрған шешесiн көрiп, шо шып кеттi. – Әлгi жүрiмi құрғырлардың келетiн түрi бар ма? Сен көкем де қайбiр шекесiн қыздырып айттым дейсiң. – Келе,келе, – дедi бұл сасқалақтап.

Сонау құз сайға көзiн қолымен көлегейлеп, ұзақ телмiрген анасы бұған қайта бұрылып: – Мына төбеге шық та, қарап тұр! Ана қатындардың бiреуi көрiнсе, асықтыра түс, – дедi де үйге қарай жылдам басып жүрiп кеттi. Осы кезде Қадiрсiздiң ащы айғайына состия аңырып барып, көлденең белге тез көтерiлдi. Күнгей мен терiскейге бiрдей көз жүгiртiп, етектегi сонау жалғыз аяқ жолға түсiп, өрге қарай тырмысқанды Жамалға жорыды. Ал қалған әйелдердiң әлi көрiнбегенiне әжептәуiр қамығып, Жамалдың сұлбасын нысанаға ала аялдап тұрды да қойды. Келесi тұмсыққа шыққанда ғана қарсы жүрдi. Көзiн өзiне төңкере ойнақы тастаған Жамалдың әлпетiндегi жайбарақаттықты байқап, тосылып қалды. – Толғақ па, не өзi? – деген сұраққа таңырқай бағжиып қарағаннан басқа ләм деп жауап қатпады. Демеуге зейiн бұра қараған Жамал болымсыз езу тартты да, ақырын тебiнiп жүрiп кеттi. Бұлардың қарасы көрiнгеннен-ақ дүрсе қойған қара кемпiр: – Қарағым Жамал– ау,әне келедi, мiне келедi деп екi көзiм төрт болды ғой. Көсегең көгергiр, тез жүре қойшы! Әлгi қатындарың қайда? Ойпырмай, пiрсiздер-ай, келе қалса қайтер екен, – дедi. Қара кемпiрдiң асып-сасқаны түк әсер етпеген Жамал ұстамдылығынан жаңылмай аттан түсiп, тiзгiндi мама ағашқа асықпай iлдi. Ерде шоқиып отырған Демеуге көз қиығын тастап, қулана жымиып алды да: – Келiнiңiздiң толғағы ашты-ау, шамасы, – дедi. – Е, кiм бiлсiн. Қадiрсiздiң апатайлаған жалынышты даусынан Демеудiң жүрек тамырын әлдене жұлқып тартып, солқылдата ауыртып өттi. – Құр босқа айқайлағанша «Бибi Бәтима пiрiм, қолдай көр» деп сыйынбайсың ба! – Шешесiнiң өктем даусынан сыз бiлiнедi. – Жеңеше-ау, бiз екеумiз не бiтiремiз, ана балаңызды шақырмайсыз ба, – деп сөзге бiр жағынан Жамал килiктi. – Ой, сен де қайдағыны айтады екенсiң! Жаңағы өзi шақырып қайтқан әйелдер де жетiп, iшке сып берiп кiре бергенде ар жақтан аласұрған Қадiрсiздiң ащы үнi ерекше серпiндi естiлдi.

– Майды оттың қозына тақа! – деген шешесiнiң айғайы қосамжарласа шықты. Бiр кезде жаңағы шу сап тынды. Орнай қалған үрейлi тыныштықтан қатты сескенген Демеудiң жаны мұрнының ұшына келгендей бiр түрлi қыстығып барады. Арада қанша уақыт өткенiн де бiлмедi. Күн көзi Суықтөбе шыңын иектеп үлгерiптi. Демiн iшiне ала қалшиған бұл аяқ астынан шар ете түскен ащы үндi естiген заматта төбе құйқасы шымырлай жөнелдi. Көз алдындағының бәрi сұрапыл жылдамдықпен бiр жаққа қарай заулап бара жатқан сияқтанады. Шеке тамырларына дейiн лүпiлдеп, дегбiрi қалмай ұмтыла бергiсi келiп тұрғанда ар жақтан Жамал шықты. Бұған назарын салмастан белдеуде тұрған бақанды ала салып, жердi тоқпақтаған бойы әлденеге «түс, түс» деп үйдi бiр айна лып шықты. Ештеңенiң мәнiсiне бара алмай аңқайған Де меудi содан кейiн байқап, қасы-көзiн таңырқай кердi. – Қайным-ау, сүйiншi, Қадiрсiз өзiңнен аумаған қойшы тауып бердi, – дедi күлiм қағып. Бiр ауыз сөз айтуға шамасы келмей қалшия бағжиған мұның жеңiнен Жамал тартқылаған күйi: – Қайным-ау, естiп тұрмысың, ұлды болдың,ұлды! «Ноқай неменiң қуанғаны қандай болатынын бiлме г ен соң қиын екен ғой» деп ойлап үлгерген Жамал оның өзiне жалт қараған сәттегi шақшиған көз шарасынан мөлтiл деген жасты байқады. «Қайтсын-ай,бейшара» деген сыңайда бетпiшiнi алабұрта құбылып, сәл болса жылап жiберетi нi нен шошынғандай Жамал iшке сып берiп кiрiп кеттi. Андалайлаған андыз-андыз шоқыларға ерiксiз көз салды. «Мен Деме, мен ұл». Әр тепсең мен текше, сай мен өр – өрекпiген көңiлiнiң ыңғайына қарай құбылып, көзiнiң алдындағының бәрi дөңгелене үйiрiлдi. Майтөбе шыңымен деңгейлесе бiткен үшкiр шоқы – Бесқоныс. Ал онымен иықтасып келiп, өрге омыраулап ұмтылған төбе – Жүрекше. Соған қарап қатты да қалды. Тiлiнiң шолақтығы қаперiне кiрiп-шықпайтын иманжүздi болмысы мейiрбан. Осы кезде қойлы ауылдың Жамал бастаған қатын-қалашы мұның қасына топталып келiп, қоршап алды. – Үйде Қадiрсiз, түзде сен толғатқаннан саумысың? Сүйiншiң кәнi? – дестi. Жұп-жұқа сопақ кескiнi қызыл шырайлана алабұртқан Демеу ыржиып күле бердi. Кенет

бойын тiп-тiк ұстап қаздиып тұрған шешесiн көргеннен-ақ абыржып, берекесi ұшты. Әлдене айтпақ ойы бардай бұған бiр мезет сүзiле қарап, жүзiн самарқау бұрып әкеттi. Үйге бiр түрлi жүрексiнiп кiрдi. Қадiрсiздiң қуаңдау кескiнiнен терең қиналыстың табы аңғарылады. Көз шарасында бейiлдi ұшқын жұмсақ жылтырап, монтаны кейпiне жайдарылылық үйiрiлiптi. Бұл кiрiп келгенненақ Қадiрсiздiң өңiне қызыл жүгiрiп өттi. Бiраз ошарылып тұрып қалған Демеу құндақтаулы нәрестеге ебедейсiз еңкейiп, құртақандай тiршiлiк иесiн ұзақ қызықтады. – Не болды сонша тесiлiп? – дедi Қадiрсiз зорлап жымиғысы келген рай байқатып. Маңдайындағы жiпжiңiшке сызықтарда көлкiлдеген тер мөлтiлдеп тамып кетуге шақ қалып тұр. Шешесi бастаған әйелдер сырттан кiрiп келгенде – баласына етене жақын отырысынан жөнделiп жайғасуға үлгере алмай асып-сасып қалды. – Мына шешектiң балажанын қарай гөр, – дедi әлдекiм. Қарашұбар кескiнi түксиiңкi тартқан шешесiнiң суық қарағанынан сескенiп, кейiн серпiлдi. – Елпектемей жоғал әрмен, жаман неме, иектей қалыпты ғой, маған барып! Қойлы ауылдың тайлы-таяғы қалмай шiлдеханаға түгел жиылды. Сыртқа ұзыннан жайылған дастарқан басына жағалай жайғасқан үлкендер қызды-қыздымен тойды өздерi билеп-төстеп кеттi. Еркiндiк өздерiне тигенiне балалар мәз, ойынның қызығына түсiп, оңашалау жерде шұр қыраса шуылдап жүр. Барын аямай ортаға салған үй иелерiне араарасында: «ендi қайтсiн-ай, байғұстар» деп разылығын бiлдiргендер де табылып жатыр. Ет желiнiп, қымыз iшiлiп болған соң кезек өлеңге тидi. Демеудiң құтырына алақтап ұшқын атқан қой көзiнен көпшiлiкке өзiнше даусын қосып iлескiсi келетiн ниетi байқалады. Онысын жатыр қаған Қадiрсiз қабағындағы жазылмаған кiрбiң молая таңырқай қарады. Әйелiнiң салқын райлы кiшiк қалпы Демеудi қанша тосырқатқанымен дуылдасқан жұртқа ырықсыз iлесiп кете беретiнiн кейде сезбей де қалады. Қадiрсiздiң терең көз шарасындағы мұң мөлтiлдеп төгiле жаздайды. Сөздiң ретiн бұзып, кейбiреу орта жолдан килiге бастады. Гуiлдеге ндердi әлсiн-әлi сырттарынан шолып жиырыла беретiн ене сiне,

жүректегi сөзiн жеткiзе алмай әлектенген Демеуге ұрланып қарағаннан басқа ештеңеге кiрiспей оқшау жүр. – Әй, Демеу, сен қонақ боп кеттiң бе, берi келгiн, – деген шешесiнiң әмiрлi даусынан оның қитыға қалып, қабағын шытқанына дейiн байқады. – Мен саған айтып тұрмын, келмейсiң бе, ендi. Онысы несi,түгi! Демеу қасындағы қойшының тiзесiн баса атып тұрып, шешесiнiң алдына қаңғалақтап жетiп барды. Ұлына тiптi назар салып қарамаған қара кемпiр: – Ал, ел-жұртым, қара орманым! – деп даусын жалпыға тастап, бәрiн өзiне қаратып алды. Әлi тыныштала қоймаған бiр-екеуге нұры тайыңқы көзiн бiр түрлi түйрей қадады. – Әй, тыңдасаңшы, сөз айтып тұр ғой, – деп Тасболат қатты жекiп тастады. Өңi сан құбылып, көңiлi босаған қара кемпiр сөздi бiрден бастап кете алмай сәл iркiлiп тұрды. – Далда тұтып жүрген мына жаманымның алғашқы бiрдеңесiне келгендерiңе рақмет, қарақтарым! Бұл екi бейшара осындай қоқыр-соқырымен ел қатарына қосылатын шығар. «Көптiң тiлеуi көл» деген, балаға атты өздерiң қойыңдар. Көпшiлiк арасынан ешкiм суырылып шыға қоймады. Олардың назары боп-боз қуаң жүздi Қадiрсiзге, шарасы әлсiн-әлi шақшиып, қарашықтары дегбiрсiз ойнақшыған Демеудiң түйсiгi шамалы болмысына, қаққан қазықтай қаздиып қалған қара кемпiрдiң тәкаппар тұрысына алмакезек ауды. Демеу осы кезде «апа» деп дауыстап қалды. «Бұл не айтпақшы» дегендей шешесi жалт бұрылды. – Бала аты Көкте бол, Көкте, – деп сөзге жасқана араласты. Кескiнi күрт өзгере сұрланып кеткен қара кемпiр: – Өз тойында өзi билiк айтқаны несi-ай, мынаның!– дедi. Әлдебiр әбестiкке барғандай Демеу басын төмен тұқырта қойды. Тiлегiнiң қабыл болмағанына қапаланып, көзiнiң астымен Қадiрсiздi бiр сүзiп өттi. Қара кемпiрдiң ызбарлы жүзiн баққан көпшiлiк әлi үнсiз. Тек Тасболат бiрдеңе айтардағы әдетiнше салбыраңқы мұртын ширата сипап, Демеудiң шешесiне назарын тiктедi. – Шешей, балаңыздың сол Көктесi дұрыс, өсiп, өнiп, көктегенге не жетсiн. Абыржи тосылған қара кемпiр шарасыз күлiп жiбердi.

– Қалай ұйғарсаңдар солай-ақ болсын, қарақтарым! Бұл жаманның да бiр бiлгенi бар шығар. Бiр жапырақ неменiң, әйтеуiр, көзге көрiнген соң аман болғаны керек те. Демеу әйелiнiң қасынан бiр-екi мәрте қораздана ойқастап өттi. Ал шырайына лып етiп қан жүгiрген Қадiрсiз абыр-дұбырға қайта көшкен елге тiл қатқысы келетiн ниетiн аңғартты. – Апа-ау, ондай атты нәресте көтере ала ма?! – деп өзiнен-өзi тығыла қыстығып, жылап жiбердi. – Қуаныштың үстiнде сықсыңдап жаман ырым бастағаны несi, – деп, әлдене айтпаққа оқталған келiнiн қара кемпiр дереу тыйып тастады. Көпшiлiк қайта тынышталды. Әйелiнiң әлпетiндегi көңiлсiздiктi неге жорырын бiлмеген Демеу бiр мезет тосырқаулы сыңайда үрпиiп, бәз-баяғы жайдақтығымен лезде табысты. Қойлы ауылдың естияры саналатын Тасболат иiкпей тiп-тiк тұрған қара кемпiрге назарын байыпты тастады. – Нәрестелерiңiздiң жасы ұзақ болып, құдай басына тек жақсылық жазсын, – деп үлкендiк рәсiмiн жасады. Бiр-бiр ауыз ниеттерiн бiлдiрген өзгелер де осыны күткендей шеттерiнен көтерiлiп,мама ағаштың тұсына дейiн қауқылдаса әңгiмелесiп келдi. Матастыра бекiтiлген аттарды былай шығарып, жаппай мiнген олар әзiл десе дабырласқан күйi топ-топқа жырылып, бiрi ылдиға түссе, келесiсi тiк өрдi жалдатып барады. Көпшiлiктiң соңынан сазара қарап тұрған Демеудiң ұсқыны күрт өзгердi. Көкiрек сарайын тымырсық ауа кептегендей қинала булы ғып, берекесi қашты. Қазан-ошақтың төңiрегiндегi төпе ле ме ыдысты жууға кiрiскен Қадiрсiз басын көтерiп, бұған ұзақ тесiлiп барып, кемсеңдеп жылап жiбердi. – Саған жай ат жетпедi ме?! Не деп жауап берерiн бiлмей аңтарылған Демеу тұрыптұрып үйге кiрдi. Төрде қаздиып отырған шешесiнiң қарашұбар суық райынан да секем алып, состия аңқайып қалды. – Әй, сенiң ана жаман қатының не деп тантып отыр. Әруақ-құдайды алдыма салатындай ол кiм сонша! – Түктiң де мәнiсiн түсiнбеген Демеу қалшиған қалпы iркiлiп тұрды да, сыртқа сүйретiлiп шықты.

Жүресiнен отырған күйi басын жерге салып, екi иығы селкiлдеп жылаған Қадiрсiздi көрсе де бұрылмастан отқа қойылған атына қарай iлбiп басып барады. Жауырыны қушиып, еңкiш тартқан сырт бiтiмi бейбастығы үшiн оңбай таяқ жеп, өкпелеген ойын баласының кейпiне қатты келедi. Жатса да, тұрса да аузынан тобасы түспейтiн халге ұшыраған Қадiрсiз «Киеңнен айналайын, Көктекше, пендем десең кешiре гөр», – дейдi. Керiлiп-созылып жүрiп алмай күйбеңнiң үйреншiктi қамытын тез-ақ киген Қадiрсiз әлсiн-әлi шырылдап жылаған Көктенi алуға мұршасы келмейдi. Нан жауып, тамақ iстеп, тыным таппай зыр қағып жүгiрiп жүр. – Әй, баланы алсаңшы, iшегi қатып қалатын болды ғой, байғұстың, – деген енесiнiң сөзiн елең де қылмады. Ақыры болмаған соң алдына алғанын көрдi. Әлденелердi айтып, жұбатып отырғанына әуелi зейiн бұрмаған: – Сенiң жаман әкеңде ақыл бар, атыңды Көкте қойып, көктейiк, өнейiк дегенi екен ғой, жазғанның. Iстеп жатқан шаруасын кiлт доғарған Қадiрсiз: «Мына сөздi айтып отырған Демеудiң шешесi ме?» дедi. Демеуге кенет қатты жаны ашып, өзiнен басқа оған жақын адамның жоқтығын ойлады. Бiрақ ол мұның бiрiн де сезiне бермейтiнi жаман да. «Көкте құдды әкесi сияқты болып қалса қайтемiн?» Көзiнiң шұңғыл ұясынан ытқып-ытқып шыққан жасы бет ұшына iркiлiп барып, домалап-домалап түстi. Бiршама уақыт состиып тұрып, үйге кiрдi. Көктенi жұбатып отырғанынан қалт тынған қара кемпiр келiнiнiң мына сыңайынан сезiктене бағжаң ете қалды. – Апа, балаңыздың аты Көкте емес, Көктекше. Демеудiң тiлi келмеген соң Көкте дейдi, бiлмеушi ме едiңiз?! Бiр нүктеге ұзақ қадалған енесi назарын Қадiрсiзге тiктей қалғанда, пiшiнi күл түстене сұрланып кеттi. – Тiлi келмесе, сен неге келтiрмедiң! Содан өзiңдi артып тұрмын деп ойлайсың-ау, бiр бала тауып бәрiмiздiң төбемiздi ойып бiтетiн болдың ғой! Ештеңе жоқ, бiз де қатын болғанбыз, бiз де бала тапқанбыз. Тапқан балаң анау мақауың ба деуден де тайынбайсың сен. Жақсысын алып, жаманын қалдырған құдайға сөзiм өте ме! – Апа-ау, сiз не деп кеттiңiз?! – дедi Қадiрсiз шошынған сыңайда.

Тiктеле жөнделiп отырған қара кемпiр бiр шұғыл қ имылға баратындай қос бүйiрiн таянып ала қойды. Нұры әлсiреген қарашықтары Қадiрсiздiң өңменiне қадала түскенде суық жанарынан бiр қабат жас бiлiндi. – Ал айттым, тергешi, не дер екенсiң, әуселеңдi бiр байқап көрейiн! Сен менiң жаманымнан басқа кiмге керексiң. Асықпа әлi... – Шекесiмен одырая қараған қара кемпiр абдыраған келiнiнiң ұсқынсыз шырайынан жүзiн жерiне бұрып әкеттi. Қадiрсiз селтиiп тұрып-тұрып, сыртқа атып шықты. Бiр кезде көз жасына ерiк бере жүгiрген бойда төмен қарай құлдилай жөнелдi. Демi жетпегендей ықылық ата оқтыноқтын өксiп қалады. Құз табанындағы тақиядай дөңгеленген сонау жота шайпау енесiнiң кейпiне әлдеқалай ұқсап кетедi. Арқырап-сарқырап аққан өзеннiң дыбысынан қара кемпiрдiң шаптыққан үнi қосамжарласа естiлетiн секiлдi. Қалқиған жаужапырақтардың тамырдай тарамтарам өзекшелерiне дейiн адырайып көрiнедi. Бұрылма кезеңнiң ойындағы қалың қорыс тiкеннiң тұсына келге нiн бiр-ақ байқады. «Бәле бiр адамнан емес, екi адамнан бiрдей» деген сөз жадына оралып, өзiн ақтаудың еш қисынын таппай дал болды. Бейуақытта үйден безiп шығып, бiрдеңенiң шалығы тиген жанша оңашаланған мына отырысын әбес санап, өз-өзiнен қуыстанды. Кенет құмырсқаның илеуiне көзi түстi. Бiлтенiң енiндей ғана жiңiшке сызықпен ерсiлi-қарсылы ағылған кiшкентай жәндiктердiң жанкештi қыбыр-жыбырын тумысында көрiп отырғаны осы тәрiздi. Жазғандар дың ауыз дарында бiр-бiр түйiр дән. «Бұлардың да енесi, күйеуi, ба ласы болатын шығар? Бiрiнiң алдынан бiрi қия өтпей тiн не деген тәртiптi едi жарықтықтар!». Байламы жоқ ойға берiлiп көп отырды. Күн сәулесi жоталарға көлбей құлаған шақта шыңырауларға ұйысқан көлеңкелердiң басы әжептәуiр ұзарып, күнгей қапталды ернеулей бастапты. Осы сәтте ойына Көкте түсiп, атып тұрды. Еңiске тым құлдилап кетiптi. Мана өзi сырғанап түскен тiкке тырмысып, жанұшыра өрмелей жөнелдi. Ара-ара сында демi жетпей екi қолын тiзесiне тiреп, сәл аялдап алады. Көлденең кезеңге иек артқанда қарсы алдынан дөңге ле нiп шыға келген киiз үйдi күтпегендей сiлейiп қатты да қалды.

Мама ағаштың тұсында мүлгiп тұрған Демеудiң маңғол атының күйкi тұрқы да, төбенiң жазық аумағына орын тепкен қараша үй де, төңiректегi қаптаған жаужапырақ тардың сыдырылып, жалаңаштана сойдиған жуан собық тарына дейiн бiр түрлi жадау. Енесiнiң шаңқылдаған шамшыл даусын естiп қалт тоқтады. Лүпiл қаға тынышсыз соққан жүрегi аузына тығылып, бiр мезет алқынып тұрды. – Күң немеңдi өлiп кетсең де басыма шығартпай мын. Бала таптым, бiр кiсiлiк бағым бар деген менiкi бекер. Әйтеуiр, бiр сорлы қарды ғана ес тұтып, соның азды-көптi қызығын көрiп жүрмiн. Өз сорың өзiңе. Қадiрсiздiң iлгерi басқан аяғы керi кетiп, амалсыз бөгеле бердi. Ерегiскендей Көкте де жыламай қойған соң, аяғын әдейi тарпылдата басып, есiкке тақады. Бойын жиып ала iшке сып берiп кiрiп келдi. Бiр оянып жылаған соң жұбатып, ұйықтатқанға ұқсайды, Көктенiң қабағы түюлi. Қадiрсiздiң аяқ астынан кiрiп келгенiне енесi одырая қалса, шошайып отырған Демеудiң сопақ кескiнi сұрланып, көзiн тесiрейткен күйi атып тұрды. – Мен жама, апа жама, сонда кiм жақсы, а?! Қадiрсiз күйеуiнiң жат кейпiнен сескене кейiн шегiндi. Жазатайым жапа шегудiң зардабы санасында қылаң берiп өттi. Ожар қимылға барудан тайынбайтын мынаның дүлей қалпын таныған сайын енесi жаққа жаутаңдап, қайта-қайта қарағыштады. Бұл әңгiмеге еш қатысы жоқ кейiпте ыздиып ала қойған қара кемпiрге бiр мезет таңырқай қа рады. Енесiнiң пиғыл-ниетiнде бiр сұмдық бардай көрiнiп кеттi. Екi көзi шарасынан шыға шақшиып, өзiне төне түскен Демеудiң ұсқыны кiсi шошырлық. Осы кезде булығып оянған Көкте шырқырап жылады. Қадiрсiз жалма-жан қолына алғанда да нәресте көпке дейiн солығын баспады. – Жарық сәулем-ау, не болды саған, бiрдеңеден шошынып қалдың ба? – деп ренiш атаулыны есiнен тарс шығарып жiберген Қадiрсiз қысылып-қымтырылмайтын жайдары қалыпқа ендi де, баласын айналып-толғанып емiзуге кiрiстi. – Иә, шошытатын мен ғой баяғы, басқа кiм дейсiң, – деп енесi өршiп-өршеленбей сыздана тiл қатты. Көктенi емiзiп болып қайтадан жатқызғанымен қасынан кете алмай үйiрiлiп бiраз жүрдi. Көз ұясынан момақан нұр

жылтырап, кейiпсiз кескiнiне көңiлi бiржола тыншыған бейiлдiлiк үйiрiлiптi. Енесiнiң зәрлi көкшiл көзiнiң уыты өңменiне өне бойы қадала бергенiнен қашқақтап, сыртқа беттеп бара жатып, төрге жантая жайғасқан Демеуге көз қиығын тастады. Манағы дүлей ашудан әлпетiнде жұрнақ та қалмай, назарын төменшiктеткен сыңайынан шарасыздықты анық аңғарды. Қас қараяр мезгiлдегi үй тiршiлiгiне шұғыл кiрiсiп, қыбыла жақта сазарып-безерiп отырған енесiн қаперiнен мүлде шығарып жiберген едi. Тек Демеудiң бiр жамбастап жатып, бiр жүрелеп отырып, мазасы кеткенiн байқады. Есiкке қарай еңкейе ұмсынып, арғы бетке көз жiбердi. – Қадиси, қой қора иiрле? – дедi бiр кезде арада түк болмағандай бейғам тiл қатып. Селт еткен енесiнiң қарашұбар кескiнi күреңiте шымырлап, ұлына түксие қарай қалғанын байқады. Ел орынға отырар кезде үшеуi үнсiз шай iштi. Қара кемпiр күндегi әдетiнше ерте жатты. Демеу сыртқа шығып, қойды қарады. Түн құшағындағы шыңыраудың қойнау-қойнауы үңiрейiп, сұстана суық қарауытады. Ауыр ауа аспанмен таласқан шыңдардың еңсесiн жаншып, басып тастағандай тым аласарып көрiнедi. Терiскейден жел тұрыпты. Ұйысып, тұтаса бастаған бұлттың селкеу тұстарынан ғана жұлдыздар болымсыз жылтырайды. Қоңыр салқын түннiң тұнығы шайқалып кеткендей құйындай ұйытқып үйiрiлген әлдене зорая тұлғаланып, ақырынақырын жақындап келiп кейiн шегiнiп кетедi. Көңiлi бiр түрлi құлазыған күйi Демеу үйге кiрдi. Шам жарығы төр жаққа еркiн жеткенiмен, босаға мен iрге қаракөлеңке. Ыдыс-аяқты жуып, орын-орнына реттеп қойып жүрген Қадiрсiз бұл дүниеде Демеу бар ма, жоқ па, ойлайтын емес. Қаперсiз ұйықтап жатқан шешесiнiң жүзiндегi жуастыққа таңырқай дағдарды. Осы кезде Көкте шошып оянды. Жанұшыра жетiп келген Қадiрсiз баланы жерден жұлып алды да, «пiсiмiллә, пiсiмiллә» дегендi үздiксiз қайталай бердi. Кейiгендей қабағын тыжырынған Көкте басын шайқап, аузын балапандай ашып, емшек iздедi. «Жарық сәулем-ау, не болды саған?!» дегендi Қадiрсiз жыламсырай сыбырлап айтты. Ұйқы үстiндегi енесiнiң тарс жұмулы көзiнiң айналасы жұп-жұмсақ тәрiздi. Мүләйiм пiшiнiне

бiр мезет алданып қарады. Баланы асықпай емiзiп, орнына қайта жатқызып шоқиып отырды да қойды. Кенет иығына оратыла кеткен Демеудiң қолынан селк ете тұсiп, жалт бұрылды. Демеу өзiне жақындаған сайын бiр түрлi емiнiп, тоят тiлеген ұры ойы көзiне қалқып шығыпты. Оның қолын Қадiрсiз қағып жiберiп, атып тұрды. Демеу бүк түсiп жатып қалды. Түсiнiксiз қорыну сезiмi жанына жайсыз тиiп, көкiрегiн ып-ыстық жалын қапты. Алақұйын сезiмнен арылмаған күйi көзi iлiнiп бара жатты. Түннiң бiр уағында қойдың дүркiреп үрiккенiнен Демеу оянып кеттi. Жалма-жан киiнiп, сыртқа атып шықты да, көзге түртсе көргiсiз шырттай қараңғылықтан қорыққандай шажылдап-бажылдай жөнелдi. Желдетiп жауған жаңбырдан сәл бөгелiп, жан-жағына алақ-жұлақ қарады. Атой сала соққан жүрегi аузына тығылып, сызды ауадан тұла бойы тоңазып, тез ширады. Қабаққа шығып кеткен қойдың қарасы бұлыңғыр көрiнгенде: «Мұнысы несi?» дедi. – Әй, шәй! – деп жанұшыра жүгiрген Демеу жаңағы тұсқа алқына жеткенде бiр уыс болып иiрiле қалған қойдың шамасын болжай алмай дағдарды. Кенет үйдiң маңындағы ойдан жосып бара жатқан бiр бөлегiн байқап, сiлейiп қатты да қалды. Ит-құс дейтiн бәледен дәл бұлай қауiптенiп көрмептi. Жосықсыз айғайлаған бойда төменге сүрiнеқабына жүгiрiп түстi. Жаңағы үрiккен қой үштi-күйлi жоқ. – Демеу, Демеу, малың қайда, малың? – деген Қадiрсiз даусын естiп қалт тынды. « Қойдың қайда екенiн бiлсем өстiп тұрам ба!» деген бұл әйелiнiң жылы орнынан тұрғанын ойлауға мұршасы келмедi. Тек Қадiрсiздiң мұны көрiп тұрғандай сенiмдi үнiнен ешқандай сезiк алмаған дықты аңдады. Шымырлаған қою қараңғылықтың iргесi сөгiлiп, дүние бiртiндеп бозаңыта бастаған шақта тiк қа бақ тың қапталындағы қалың қорыс тiкеннiң тұсына та ман иiрiле қалған қойды көрдi. Төпей жауған жауынды еле местен өрге қайта тырмысты. Мана тура осы арадан жосыған мал дың зым-зия жоғалып кеткенiн ойлаумен әлек. Ағарып таң атқанда көрдей түннiң үлкен аумағы қой науқойнауға бекiнген тұманға айналып, одан бөлiнiп-жары лып қалған жұрнақтарының басы бiрiкпей, бетi ауған жаққа жер бауырлай тентiреп барады. Қырат-қапталдардағы жал-

ғыз аяқ жолдар жерге оңды-солды түскен таңбадай ыр сиыпырсиып жатыр. Демеу сол айқыш-ұйқыш таңба лардың әрбiр шаршысындағы көзге iлiгетiн тобылғы бұтасы ның сағасына дейiн тiнтiп шолды. Кенет қойдың бiр бө лiгiн ғана қара тұтып тұрғанын анық сездi. Көлденең кезеңнiң тұйығына алып-ұшып жеткенде бүрсиген-бүрсиген он шақтысына тағы кезiктi. Төбесiн бұлт, етегiн тұман тұмшалаған қия қаптал қымтанған көрпесi не басына, не аяғына жетпей ұшар шыңы шошайып кетсе, тiк құлдилаған қолтығы далиыңқы. Осы кезде жел құйғытып соғып өттi. Iргесiнен түрiлген тұман төбе-төбеге тақиядай жиектеле жиналып қалыпты. Нақ қарсы алдындағы тепсеңнiң қайқаң терiскей жонынан былай қаптаған қалың нудың орта шенiндегi алаңқай ашық жер көзге анық шалынды. Ыдыраған тұманның ширатыла қалқыған селкеу тұстарының ара-арасынан ағараңда ғанға қараса – қой. Санасы жетпейтiн бiр жаманат болғанын сезiп, жүрегi су ете түстi. Жер-дүниенi алып кеткен бұл не қылған қой, түсiнсе бұйырмасын. Салбырап-салбырап тұрғандарға жанұшыра жетiп келiп қараса – алқымы қызыл жоса қан. Көзi шарасынан шыға ақшиып кеткен Демеу бiр орнында қалшиып қатты да қалды. Сонау сай кемерiндегi оқшау дөңгеленген жота беткейiнiң әр-әр жерiнде де жайраған мал. Бойын бiр түсiнiксiз шарасыздық билеп, басына ыстық қан шапты. Өзiне шүйiле қарайтын Ұрқия әпкесiнiң бiтiмi көз алдына сол күйi келiп, «Қу мақау-ау, қу мақау!» деп таусыла күйiнiп айтқан сөзi нақ қазiр құлағына шаңқ-шаңқ етiп жеткендей жан-жағына алақ-жұлақ қарады. Көкiрегiн ашу-ыза тырнап, көзiне ащы жас iркiлдi. Кенет санасында Қадiрсiздiң кейiпсiз кескiнi қылаңытқаны сол едi осы сұмдықтың бәрiне сол ғана кiнәлi сияқты аяқ астынан қозған өшпендiлiгiн тежей алмаған күйi үйiне қарай жүгiрдi. Бiр-екi дүркiн тайып құлап, қайта тұрды. Есiктен қаны қаша сұрланып кiрген Демеуден сескенiп, Қадiрсiз кейiн шегiншектей бердi. Ұлының ұсқыны нан сезiктенген қара кемпiр де қатты шошынып, аңқайып отырды да қойды. – Қой қасқыр қыра, – дедi бұл жас баладай көзi жасаурап. – Тек, итқұс де! – деп баж ете түскен шеше сөзiн тыңдамаған Демеу әйелiне ақырын жақындап келдi. Пiшiнiнде

үрейi ұшқаннан бөтен «мынаның есi дұрыс па?» деген таңырқау үйiрiлген Қадiрсiз күйеуiнiң шалықты да зәрлi көзiнен тiксiнiп, iргеде ұйықтап жатқан Көктеге көз қиығын тастады. Жыларман пошымда сәл бөгелiп барып, Демеу әйелiнiң бас-көзiне қарамай кенет қойып-қойып жiбердi. «Ойбай» деуге ғана шамасы жеткен Қадiрсiз ұзынынан сұлап түстi. Шатып-бұтып әлденелердi айтқан Демеу ендi аяқ жұмсауға кiрiстi. Бетiн қолымен көлегей леген Қадiрсiздiң арық денесi тепкi тиген сайын бiр созылып, бiр жиырылады. Осы кезде оянып кеткен Көкте шыр қы рап жылағанда тапжылмай сiлейiп қалған қара кемпiр зағип жанша қалталаңдап орнынан әрең көтерiлдi. Үлкендiк тiң жөн-жоралғысы қалай болушы едi дегендей iркiле то с ылып, бiр кезде Демеудiң қарынан шап берiп ұстап, кейiн серпiп жiбердi. – Әй, жаман, жаман, қасқырға кеткен өшiңдi қаты ныңнан алайын деп пе ең?! Демеу қалт тынды. Басын қорғаштаған күйi бүк түс кен Қадiрсiзге, шырқырап шырылдаған Көктеге алма кезек қарады. Жатқан жерiнен созалаңдап көтерiлiп, әлтiк-тәлтiк баса сыртқа беттеген әйелiн көзiмен шығарып салды. – Сұмдық-ау, бiр заржаққа қалдым-ау, – деп Көктенi жатқан жерiнен жұлып алып, ары-берi сiлкiлеп жұбатқан шешесiнiң ұсқыны әпкесiнен аумайтынына таңдана дағдарды. Алдынан қия өтiп көрмеген бұл әпкесiнiң аяусыз төмпешiне көндiгiп өсiп, қит етсе бiттi: «қу мақау, жаныма жалау болармысың сен!» деп дүрсе қоятынын елең қылмайтын. Алғаш үйленген жылы өз-өзiне келе алмай өрекпiп, өршеленгенiн Ұрқия су сепкендей басып тастаған едi. «Сен үшiн шешем отқа да, суға да түстi. Қатын алдым, қолым аузыма жеттi деп ойлама. Тура екi көзiңдi ағызып жiберемiн!» Ендi мына жағдайды естiсе әпкесi төбе шашын жұлып, қолына ұстатудан тайынбас. – Әй, сен бүйтiп тұра берме, әлгi Тасболатқа шап! – дедi бiр кезде шешесi жайсыз тыныштықты бұзып. Түнде отқа қойған атын жетектеп әкелiп, ерттейiн деп жатқанда, шешесiнiң беймаза даусы тағы да жайсыз шықты. – Жаңағы қайда кеттi ербиiп, баласын алмай! Осының бәрiнен безе қашқысы келген Демеу атына мiне салып, тiк жалды қапталдай отырып, Тасболат үйiнiң нақ

үстiнен түстi. Еңiске қарай бiршама жер құлдилап келiп, арқырап аққан судың жарлауытын кесiп өттi де, келесi тепсеңге тiк тартты. Беймезгiл уақытта жаман атының баскөзiне қарамай тоқпақтап келе жатқан Демеуге қойы ның аяғын жиыстырып жүрген Тасболат таң-тамаша боп, аңыра қарады. – Тасбол аға! – дедi даусы жыламсырап шығып. – Иә, тыныштық па, түсiң неге қашып кеткен? – дедi Тасболат та абыржи тiл қатып. – Қой қасқыр қыра, – деп Демеу кемсеңдеп жауап бердi. Бастапқы қалпынан айнымаған Тасболаттың қарақошқыл шырайына кейiстiк үйiрiле күреңiтiп өттi. – Қанша?! – «Айдап бара көп, айдап келе көп» дейтiннiң нағыз көкесi емес пе едi, бұл айтпақшы»деген тоқтамға келгендей назарын Демеуге тiктеген күйi бiршама үнсiз қалды. – Малға кiсi жыламайды. Одан да қойыңды жиыстыра бер, төңiректегi елге хабар берiп, мен де барармын. – Әлденеге таңырқаған Тасболат басын шайқап: – Апырай, тура елдiң ортасында отырып, саған кез болғанын қарашы, – дедi. Көктекшенiң Дәржi сайына ұласатын тепсеңiнде обадай қақшиып тұрған шешесiн Демеу қайтып келе жатып көргенде– тынышы қаша атын үстi-үстiне тебiне түстi. Басы биiк, бауыры жазық өлкенiң көлеңкелi сұрғылт бiрыңғай қоңыр реңi жүрегiн шайлықтырып жiбергендей амалсыз аспанға қарады. Түсi суық қап-қара бұлт шетсiз де шексiз тұманды теңiздiң өрiндей күншығысқа қарай астаңкестеңi шығып жөңкiле көшiп барады. Көлденең тұм сыққа шыға келгенде, киiз үй тұрған аралықтан өрге омырау лаған қайқаңға қарай тырмысқан әйелiнiң сұлбасын көрiп қалып, ерiксiз тiзгiн тартты. Анау ағараңдаған ақ жаулық аз дан кейiн көзден ғайып болатынын ойлағанда-жүрегi шым ете түстi. Көкiрек сарайы қуыс қалғандай қаңырап, азынай жөнелдi. Жұқалтаң сопақ жүзi қуара, көзi жасаурап, шешесi жаққа назарын аударды. Бiр орнынан әлi тапжылмаған қара кемпiр бәрiнен осылай қағажу қалуды көздеген дей көңi лiне түсiнiксiз қобалжулы түйсiк ұялататын құдды жама нат хабаршысы секiлдi көрiнiп кеттi.

Көктенi қолына ұстап, қарына кiшкене түйiншегiн iлген Қадiрсiз Көктекшенiң қиясынан Тайқоңыр тепсеңiне тiк төмен құлдилап келедi. Шодырая шыққан бет сүйектерiнiң әр-әр жерiне Демеу салған таңба қарауыта теңбiлденiп, бiлiне бастапты. «Бұларсыз да бiр күнiмдi көрермiн» дедi тiстенiп. Ертеден қара кешке дейiн жағы бiр тынбай зарлап-қақсай беретiн ене мен не айтса соған мейлi күйеуiне өшпендiлiгi сәт сайын қозып, шиыршық атты. Қанша жамандыққа қимайын десе де, қараптан-қарап ұрынғаны есiне түсiп: «Жаманның әлi жапалаққа келедi» дедi тiстене. «Өшi кеткендей соққыға оңдырмай жыққаны несi?!» Аузына қышқылтым дәм келiп, запыран қысқандай жүрегi лоблыды. Бықсық шаланың жанбай қалған ащы ысындай бiр сүйкiмсiз нәрсе қолқасын қауып, көкiрегiн кептедi. Ыршып-ыршып шығып, тiзбектелген моншақ-моншақ жасы төмен саулаған бойда үзiлiп-үзiлiп түседi. Басына тартқан жаулығын ешқашан кiр шалмайтын дөңгелек жүздi аққұба әйелдiң шырайлы әлпетi көз алдына келе кеттi. Өзiне бiр ауық мүсiркей қарап: «Маңдайының бес елi соры бар қар-ау, ең құрығанда сұрың жетiсiп тұрса ше, ұр ғашы деген атың бар. Айналаңа қарап, бiр мезгiл бойыңды күт сең болмай ма!» – деп едi. Саңқылдаған ашық қоңыр дауыс құлағына дәл қазiр жеткендей, естiген жылы сөзi өмiрде сол ғана сияқты көңiлi аяқ астынан қатты қобалжыды. Аспан астындағы ойқы-шойқы дүниеден бойын аулақ салып, сонау жазықта көк желекке көмкерiлген ауыл көзiне жылы ұшырады. Тас көшенiң ұзына бойындағы әр үйдiң босағасына қаршадайынан телмiрiп өссе де, Қадiрсiз балалық шағын қимастықпен күйзеле есiне алды. Ендi төркiнiм деп сағалайтын жерi сол тас көшенiң бойындағы немере ағасының қоламтасы. Көзiн төңкере тастағанда қоңыр жанарының шырағы қунақ жылтырап, ащы мысқылды езуiне үйiретiн дөңгелек жүздi шырайлы әйелдi жұрт ақ қатын дейдi. Бес биенiң сабасындай келiстi ақ қатынның сондағы бiр айтқаны есiне сап ете түстi. «Құдай әркiмге өзiнiң теңiн лайықтайды. «Тесiк моншақ жерде қалмайды» деген күнде де күйеуге тиiп, қатын болып кету қиын нәрсе. Бәрiн бақ бiледi. Ана мақау бейшараны алдап-сулап адам қылып алуың оңай. Қарашұбар мыстан құзғын болып кетпесе өлетiн шығар, өзектi жан ғой, қайда барар дейсiң. Жалмауыз қаншығы күйеуде, ол да бiр

момынның сорын қайнатып отыр. Сондықтан үлкен жалмауызы басыңды жарып, көзiңдi шығарып жатса да шыдап бақ, түбi сен жеңесiң». Демеу мұны апай-топай алып қашқанда жүрегi жарыла қуанған жоқ. Ақ қатынның айтқанының бәрi ойында, көңiлi тынышсыз сыздап, жатырқай жабырқап жаны ауыра бердi. Есiк алдында топтала жиналып қалған бiрталай кiсi: «Ау, келiн келдi, келiн келдi!» – деп шу ете түскенде, Демеудiң Ұрқия әпкесi табалдырықта сәл iркiлiп барып, бұлғаңдап басып, жақындағаны есiнде. Қолындағы ақ бөртпе шәлiнi Қадiрсiздiң басына төгiлдiре жауып, үйге қарай өзi алып жүрдi. Орамалының жақтауынан бәрiн көрiп келедi. Бiр әйел шашу шашты. Тасырлап түскен кәмпиттердi көпшiлiк жапа-тармағай бас салып, терiп алып жатыр. – Батырекесi, құсың құтты болсын! – дестi Демеуге қаумалаған бойы бәрi. – Айт, айт, – деген күйеуiнiң шолақ-шолақ тiл қатқаны құлағына тосаң естiлiп, құрғыр көңiлi қоңылтақ сып, құлазыды. – Уа, жеңгей, келiнiңiздiң алдынан шығып, ақ батаңызды бермейсiз бе! – дедi сонда Тасболат. Ендi жөндеп қараса, қара кемпiр оқшаулау жерде қаздиып тұр екен. Бойын қорқыныш билеген Қадiрсiздiң төбе құйқасы шымырлап, жүрегi аузына тығылып, көзiне ащы жас үйiрiлдi. – Бас-басыңа шуылдап естi алғанша, бұл бейшара ны табалдырықтан оң аяғымен аттатсаңдаршы! – деп едi сонда сызданған қара кемпiр. Төпеген жауынның астында отырып: « Бұл үйге оң аяғыммен аттап едiм ғой» дедi Қадiрсiз. Алғашқы күнненақ бейшара дегеннен басқа сөздi қара кемпiр бұған қи маған екен, ойлап қараса. Осы үйге түскен күннiң ертесiнде-ақ, енесi мен әпкесiнiң қабақтарынан жiбiмейтiн тоң ызбарды аңдаған. Қойлы ауылға жасаған азын-аулақ тойда қара кемпiр ештеңеге кiрiспейтiн сырбаз қалпын сақтаса, әпкесi шаруаның барлығын өзi билеп-төстеп дөңгелетiп әкеттi. Жай жүретiн Демеу ме, iске жөнi жоқ шошаңдап кiрiсе берiп едi, шешесi бетiн оңдырмай қайтарып тастады. – Бұдан гөрi жiбi түзу бiреудi алсаң төбемiздi ояр сың сен. Сандалмай ғана жайыңа жүр!

– Не керек, келiнiңiз ауылдың ең сұлуы ғой, апа! Балаңыздың өз буына өзi мас болатын жөнi болып-ақ тұр. Ата-енесiнiң төрт түлiгi сай, жан-жағынан қайындары тiреп тұрса, бұл лепiрмегенде ендi кiм лепiрсiн?! Осы сөзге екеуi әуелi айыздары қана рақаттанып күлiсiп алды. Қара кемпiр кенет түсiн суытып, ұлына назарын ызбарлана тастады. – Бұл жаман осы айтқанның бәрiн шын көрiп, едiреңдеп елiрiп жүрер. Қазiрдiң өзiнде дес берер түрi жоқ. Қадiрсiз сонда енесi мен Демеу әпкесiне алма-кезек тосырқап қарағанда, жүрекке тiкендей қадалатын мұншалықты ауыр сөздердi айтуға екеуiнiң дәттерi барға нына қатты абдырап, абыржыған едi. Осылайша үн-түнсiз тыңдап қана отырудан басқа шарасы жоқтығына, iштей шамырқанып қойған. Ұясы терең көз шарасына көлкiлдеп келiп қалған жас сәл аялдаса төгiле жаздап меймiлдеген Қадiрсiздiң дүрдиiңкi ерiндерi одан сайын бұртиып, жан-жағына көз қиығын бейiлсiз қадайды. Маужыраған жаратылыста өшi бардай жарқ-жұрқ ойнаған найзағай оңды-солды осып-осып өтедi. Оны ерен санамай Қадiрсiз әуелi бейғам отырған. Бiр кезде құлақ шекесiн тұндыра тарс жарылған жойқын дыбыстан шошына бұғынып, келесi әлеметтi қапысыз баға тың тыңдады. Өне бойы қатты жауған жаңбыр дан дүние бiткеннiң иiнi салбырай түсiп, тұла бойды тоңа зыта шымырлатқан салқын ауа бет-жүздi әлсiн-әлi желпидi. Осы кезде жiңiшке қызыл оттың сумаңдаған өткiр тiлi көз шырағын ойдырмай түйреп-түйреп өттi. Аспанды еркiн шарлаған гүрiлдеген толассыз сарын төңiректiң бәрiн лезде қарауыта шымырлатып жiбердi. Тағы бiр жойқын үн шатыр-шұтыр сынып, күркiреп-сарқырап жөнелдi де дүниенi түгел кернеп тұрып алды. Үрейi ұша «пiссiмiллә, пiссiмiллә» деп дамылсыз сыйынған Қадiрсiз жаулығы желкесiне қарай сыпырылып, шашы ретсiз қобырап кеткенiн де сезбедi. Аяқ астынан шар ете қалған Көктенi бауырына қысып, қ араса, кең астау тәрiзденген терең сай қойнауында ай қышұйқыш қалың жауын бұрқ-сарқ қайнаған судың аспанға атқылаған буындай тоңазыта шаңытады. Су тимесiн деп, Көктенi денесiмен қалқаламақ болып оңтайлана берген де, көк жолақтанған қызыл семсерлi от бiрiнен соң бiрi жерге

сұлап-сұлап түскен мезет шықтанған шөп бiткен тұтанғалы тұрған шоқтай ағараңдады. Қарыққан жанарының iшi қызыл жалынға толып кеткендей ысынып, бiр жақ шекесiнен жан кетiп қалғандай шымырлап, салқын тартты. Дүниенi түгел бекiнiп, тау төсiн алқымдай мұнартқан сағымға ұйыған денесi шым-шым батып бара жатқандай сезiндi. Иә, алыста, иә жақында үздiксiз жарқылдаған найзағай отының өткiр ұшқындарынан одан сайын сескенiп, жапырақтарға iлiнiп қалған тамшылар кiсiнiң көз жасындай мөлтiлдеп, қалтылдайтынын әлдеқалай байқады. Со кезде көз алдына әуелi жұлдыз құрттай жыбырлап, соңынан тарамданған от сызықтары қарақұрымдана жиектелiп, көлбеңдей бердi. Қадiрсiз үздiксiз айтқан «пiссiмiлләсынан» жаңылып, Көктенi бауырына қысып алған күйi басын көтердi де, төңiрегiне алақ-жұлақ қарады. Әлдене деп тiл қатпаса бiр сұмдық болатындай үрейi ұшып: «Көкте,Көкте», – дедi. Баласының атын айтқанда тiлiнiң күрмелiп, әрең келгенiн елемей: «Жарықтық Көктекше» деген сөздiң орамын iшiнен әлденеше қайталап, «пiсәла, пiсәла» деп дауыстап жiбердi. «Пiсәла, пiсәла, пiсәла»... Қоңыртөбел бұйығы жара ты лысты бiр құдiрет әбден сiлкiлеп, сiлiкпесiн шығарғанда қосақ арасына кеткендей сезiнген Қадiрсiздiң жүрегi атша тулады. «Пiсәла, пiсәла, пiсәла». Қан-сөл жоқ қараторы кескiнiне үйiрiлген абдырау қорқынышқа ұласып, сәл кешiксе өзiнеөзi ие бола алмай мағынасыз шыңғыратынынан шо шыды. «Пiсәла, пiсәла, пiсәла». Бiр кезде күншығыс жақтан кемпiрқосақ үлкен аумаққа доғадай иiлiп түстi. Бұлттардың сетiнеген жиектерi алтын жалатқандай жалтылдап, арғы қабатындағы ақшарбы ұлпасы кiршiксiз аппақ боп көрiндi. Жаратылыстың лезде момақан бола қалғанына иә таңырқап, иә налымады. Жасын тыя алмай егiлiп, «пiсәла» дегендi үздiксiз қайталай бердi. Қимыл әрекетсiз томырылып көп отырды. «Үйден қашып шығып, тапқандағың сонда осы ма» дейтiн енесiнiң суық назары өңменiне қадалып тұрғандай. Көкiрегiн қапқан ыстық жалыннан демi жетпей бiр түрлi қыстығып барады. Осы кезде шар ете түскен Көктенi ағыл-тегiл жылаған Қадiрсiз ары-берi әлдилеп тербетiп жұбатуға кiрiскенде, абыр-дұбырды естiп, өр жақтағы кезеңге жалт бұрылды. Тiк беткейден өзiне қарай салып ұрып келе жатқан екi салт

аттының Тасболат пен Демеу екенiн жазбай таныды. Асыпсасқан Қадiрсiз желкесiне сыпырылып түскен орамалымен қобыраған шашын әрең жапты. – Қарағым Қадiрсiз-ау, амансыңдар ма? Ойпыр-ой, жаңағыдай сұмдықтан шошынып қалған жоқсыңдар ма? – Аттан қарғып түскен Тасболат бұлардың қасына жетiп келдi. Қалшылдап, сүметiле дiрiлдеген Қадiрсiздiң ұсқынынан тосыла абыржыған мұның кескiнi аяқ астынан түтiгiп кеттi. – Айтшы, қарағым, бала аман ба? Бiр ауыз сөз айтпай бағжия қараған Қадiрсiздi әуелi ақылынан ауысқан жоқ па екен деп те күдiктендi. – Қадiрсiз қарағым, шошынып қалғансың ғой, ештеңе етпес. Ана мыстанға, мына ноқайға кiсi ренжiп бола ма, – деп даусын жұмсарта шығарды. Көңiлiн аулаған жылы сөзге солқылдап жылап жiберген Қадiрсiз: – Аға, найза, найза, – дегендi күшпен үзiп-жұлып әрең айтты. Салбыраңқы мұртының ұшына дейiн дiрiлдеген Тасболаттың қарақошқыл кескiнi қуқыл тартып, шегiр көзiне ұялаған ызбарлы ұшқынды Демеу өңменiне тура қадады. – Ал шекелерiң қызды ендi! – Ашуға ерiп кететiнiнен сезiк алып, сыздана безерген қалпы: «Алда жазған-ай, а! Мына ноқайдың кебiн құшқанын қарашы. Қарашұбар жыландай мыстан не деген қараниет едi!» Әуелi нәресте бiрдеңеге ұшырады ма деп қорыққан. Сөйтсе, Қадiрсiз бейшараның тiлi байланып, шалықтап қалатынына көрiнiптi ғой. Бiр орнынан тапжылмай селтиiп тұрған Демеуге оқты көзiн ата қадап: – Алдағы атты берi жақындат! – деп қатқыл үн қатты. Тасболат қабағындағы тоңнан жаутаңдап сасқалақтаған Демеу Қадiрсiздiң алдына атын жетектеп әкелiп, көлденең тосты. Қадiрсiз дiрiлдеп қалшылдаса да, Көктенi бiреу қолынан жұлып әкететiндей тас қып ұстап, сәл артық қимылды аңғарса бiттi-тұра қашатындай сақ. – Қадiрсiз шырағым, алдағы баланы алдыма мен алайын, – деп Тасболат Демеуге ым қақты да, өзi қолтығынан сүйеп, сәл алға жетеледi. Басын кегжитiп алған атымен әлек-шәлегi шыға арпалысқан Демеудiң сасып-салбыраған ұсқыны бiр сұмдық мүләйiм. – Ұрғанға, соққанға келгенде пәледейсiң. Тағы бiр атқа шамаң жетпейдi. Баланы ұста, Қадiрсiз атқа мiнiп алсын!

Демеу ыңғайланам дегенше, Тасболат шамдағай қимылмен алға ұмсынып, Көктенi iлiп әкеттi. Жарау ат тiзгiн қаққаннан-ақ тiк өрге iркiлмей, қолтығын еркiн созып алшаң баса жүрдi. Тұяқтарының ақжемденген жиектерiне дейiн жылт-жылт етiп көрiнiп барады. Ал Қадiрсiздiң астындағы шабдар аттың құймышағы шодырая шығып, сан етi бөлек-салақ жиырыла-жазылып, оның соңынан iлестi Жылқыбай тұйығындағы қалың қорыс тiкендi бойлап, бұлар Көктекше кезеңiне апаратын жалғыз аяқ таптаурын жолға түстi. Қараша үйдiң алдында қаздиып тұрған қара кемпiрдiң сұлбасын Тасболат алыстан-ақ байқады. Сонау құз етекте болымсыз ноқаттай қыбырлаған Демеуге қараған сайын етжүрегi шым етiп, өз-өзiнен жиырыла қалып: «Әй, жазғанай, жазған, қатын ұрған сенiң неңдi алған екен», – дедi. – Қарағым Қадiрсiз, шабдарға қамшыны ұра түс, әйтпесе баспайды, – деп дауыстап, тiзгiндi қағып-қағып жiбердi. «Осы баланың өзi аман ба екен?» деп құндақтың жақтауынан үңiлiп қарағанда, танауы делдие пысылдап ұйықтаған тiршiлiк иесiн көрiп, көңiлi жайланды. Атқа ебедейсiз отырған Қадiрсiз Тасболаттың айғайын естiгенмен елең етпедi. Тоңази қалтырап, тұла бойынан сәт сайын дiрiл жүгiрiп өтедi. Асусай сайына қарай қаптаған қойдың шетi ағараңдап көрiнген замат iргесiнен құдды итқұс тимегендей мал жарықтықтың алаңсыз қалпына қатты таңырқап, жүрегi зырқ ете түстi. Оқ бойы озып кеткен Тасболат тiптi артына қарайлар емес. Мұнысы қойшылардың өрiсте туып қалған саулықтың қозысын қоржын ға салып алып, соңынан зар еңiрете жүгiртiп қоятын әрекетiне ұқсайтынын ойлады. Бiр тұмсықты айнала бергенде шетiне iлiгетiн үй Қадiрсiзге қазiр тым алыстап кеткендей, өзегi талып, жүрегi қарайды. Аттың китiң-китiң жүрiсi бiр өр, бiр ылдида дiңкесiн құртып, әл-дәрменi бiттi. Тасболаттың киiз үйге тақап қалғанын алдыңғы дөңге көтерiлгенде көрдi. Жүрегi жиi-жиi соғып, көз алды тұмандана басы айналып барады. – Уа, берi шықпаймысыз! – Сыз аралас өктем дауыс осы маңға дейiн анық естiлдi. Қазiр шаң-шұң ұрыс болатындай көңiлi өрекпiдi. Сыртқа әуелi паңдау шыққан қара кемпiр суық кейiптен тосыла кегжиiп, айырып танымағандай қолымен маңдайын көлегейледi.

– Сұмдығың құрымағыр қайда барыпты? Ел iшiнде жау алатын неменiң қойы тағы бiрдеңеге кез болып жүрер ме екен?! Әлгi байғұс қалды ма, тағы. Тасболат қара кемпiрге сүзiле қараған күйi ләм деп тiл қатпады. – Ана сорлы қырылып қалған малының орнын ендi қайтер екен? Өзiң бас-көз болып жөндеспесең, оған құдай елге түсiндiрiп айтар тiлдi де қимады,–деп қара кемпiр кемсеңдеп жылап жiбердi. –Жан аман болса мал қайда қашар дейсiз. –Тасболат сәл еңкейе түсiп, қатқыл сыбырлады. – Баланы перiштесi қаққанға ұқсайды. Ал ана келiнiңiз шошынса керек, тiлаузы байланып қалыпты. Қадiрсiз жаққа жалт бұрылған қара кемпiрге ат үстiнде бүрiсiп отырған келiнiнiң бойында ешқандай өзгерiс жоқ сияқтанды. Жаман аттың қалт-құлт жүрiсiнен денесi былқ-сылқ еткен Қадiрсiздiң шарасы жасқа тола, тек өзiн бiр танып, бiр танымаған сыңайын байқағанда ғана бойы тiксiндi. – Мына баланы алыңызшы! – дедi Тасболат. Қара кемпiр Көктеге қолын соза бергенде, Қадiрсiз шыңғырып жiбердi. Екеуi де қалт тынып, жалт бұрылса, шалқалап құлап бара жатыр екен. – Мә, болыңыз! – деп Көктенi қара кемпiрдiң қолына ұстата салған Тасболат аттан қарғып түстi де, жүгiрiп барған күйi Қадiрсiздiң арқасынан сүйеп, аяғын үзеңгiден шығарып, ерден көтере жұлып алды. Сол бойда үйге кiргiзiп, iргеге апарып жатқызды. Кенеттен шар ете қалған Көктенiң үнi бiраз уақыт семiп барып, қайта талықсып шыққанда үлкен шешесiнiң безектеп жұбатқанына көнбей өршiп барады. – Бұл тағы не сұмдығың? – дедi шарасы таусыла жыламсырай үн қатып. Баламен алысып жүрген қара кемпiрге шүйiлген күйi Тасболат ұзақ тұрды. Қабағындағы кiрбiңi молая сыртқа шықты да, белдеудегi байланған атына жайлап мiндi. – Қарағым Тасболат-ау, ана сорлыға қол ұшыңды бере гөр! Одан қайтпаса құдайдан қайтар, – деп қара кемпiр шырқырап жылаған нәрестенi есiктен басын қылтитып шығарды. Ләм деп жауап қатпаған Тасболаттың құлағынан

былай ұзағанда да тұншыға талықсып жылаған нәрестенiң үнi кетпей қойды. Мына мыстанға: «Ел-жұрт аман болса далада қалмаспыз» деген ой неге келмейдi осы? Әлде мұндайларға жан қайғысынан гөрi мал қайғысы қиын тие ме екен? Қақ-соқпен еш iсi жоқ жiбi түзу кiсi болса, шiркiнай, өзiм-ақ айтпас па ем: «Қамықпаңыз, бәрi орнына келедi» деп. Демеу бейшараның бұдан былай да талқанын тауып жеу үшiн ел елдiгiн iстемей тұрмас. Бәрiнен да Қадiрсiз жазғанға обал болған жоқ па!» – дедi. Бiр ай шамасында бетi берi қараған Қадiрсiз үй тiршiлiгiне араласып, оны-мұны iстеуге жараған соң-ақ қара кемпiр ауылдағы қызына жиналды. Кетерiнде бiр бел асқанша Демеудi оңаша алып шықты. – Ит-құсқа жем болған қойыңның орнын бiлдiрмей жауып жiберген ел-жұрттан айналайын. Сенiң қатының ның кеселге ұшырап, тiл-аузының байланғанын менен көретiндер де бар екен. Жазымға кiм қарсы тұрады. Төрiм нен көрiм жуық қалғанда мұндай сөздi көтеретiн де шамам жоқ. Әйтпесе кiмнiң қойына қасқыр тимей жатыр, кiм жауынның астында қалмай жатыр?! –Сыншыл сыңайда ұлын бiр мезет барлай қараған қара кемпiр түйсiгiне еш қан дай сезiк кiрiп-шықпайтын бейғам санасыздығына қабағын шытынып: – Ұрқия жазғанды ұл ғып жаратпаған құ дайды айтпайсың ба. Саған сөз айт, айтпа – бәрiбiр. Жә, қайта бер! – деп қолын сiлтедi. Шешесiнiң әлденеге ренiштi аттанғанына аңыра тұрып қалған Демеу: «Тасболат тың кiсiмси қалатын еш жөнi жоқ. Қатынын күнде сабап, балашағасын шұрқыратып қоятын көк-сойқан, ендi келiп, ақылгөйсiп қалыпты» деп айтқан сөзi, тап осы сәтте, ойына сап ете түстi. Сол жауынның астында қалғалы берi Қадiрсiздiң өзiне әлi бiр ауыз тiл қатпағанын ойлады. Қазiр үйiне барып әйелiмен бетпе-бет жүздесуден жүрексi - нетiн сезiмде сылқ етiп отыра кеттi. Құз табанындағы сонау жеке-дара қонжиған үлкен қой тасқа назары тұрақтап, оның бер жағындағы қияда тырбия өскен долана көзiне бiр түрлi жылы ұшырады. Ақыры зерiгiп кетiп, үйiне қарай жай мен беттедi. Сәл аялдап, артына бұрылды. Тiк ылди ке - зеңге тақаған шешесiнiң қанжығасына бөктерген заты мұны мазақтайтындай тынымсыз бұлғаң қағып барады. Көктенi киiндiрiп жатқан әйелiне есiк маңдайшасына сүйенген қалпы жасқана қарап тұрды. Селт ете басын

жұлып алған Қадiрсiздiң өңiндегi кiрбiң әлi айықпаған. Толық сақайып үлгермеген Көкте ширап, қылық шығарудың орнына босаң, болбыр тартып, тынышсыздана көп жылайды. Орнынан жайлап көтерiлген әйелi көз қиығын бұған немқұрайды тастады. Ортаға дөңгелек үстел жайып, шай қамдады. Бәрiн дайындап болған соң Көктенi алдына алып, жайғасып отырды. Есiк көзiнде манадан селтиiп тұрған Демеу лып берiп, төрге озса да, тiл қатуға батылы бармады. Көктемен әлек болып отырған Қадiрсiз кенет басын көтергенде көзiнен мөлтектеген iрi тамшылар шы ғыңқы бет сүйегiнен бiр-ақ ыршып, төмен қарай моншақтап домалай жөнелдi. Екi иығы селкiлдеп таусыла жылаған әй елiне басу айтпаққа оқталып, ақыры жүрелеп жылжыған күйi, Қадiрсiздiң иығына қолын еппен апарды. – Қадиси, – даусы дiрiлдеп шықты. Жүрексiне ақырын ұмсынғанына Қадiрсiз қатты жұлқынып қалып, қо лын ары серпiп жiбердi. Бұдан ары не iстерiн бiлмеген Де меу сазарған күйi көп отырды. Содан соң орнынан сүйретiле тұрып, сыртқа беттедi. Дәл төбеде тұрған күннен көзiн қолымен қалқалап, жанжақты шолды. Күнгей беткейде үйездеген қой, шаншылған өрдiң жон арқасын таспадай тiлген жалғыз аяқ жол, бетi жырым-жырым ақжемденген еңiстегi жарлауыт – бәрi қанша алдарқатқанымен көңiлi көншiмедi. Әйелiнiң жаңағы сәттегi күйкi отырысы мен қамыға таусылып жылағаны ойынан кетпей тұрып алды. Осы үйдiң қызығы мен қасiретiн сыртқа тiс жарып ашпай, көмбiс қалыпта қалқайып тұрған кернейi тауға, аузы далаға қараған пеш, нысанаға жападанжалғыз iлiгетiн мама ағаш қана. Демеулер таудан далаға түскенде бiр-ақ оралған қара кемпiр бiр жарым айдың iшiнде өзiн тосырқап қалғандарын үрпиiсе қарсы алғандарынан байқады. Үлкен шешесi алдына алғанда сәби екеш сәби Көктеге дейiн жатырқап жылап, Қадiрсiзге қарай ұмсына бердi. – Нәсiлi жаман неменi қарай гөр, – деп қара кемпiр ұлына шүйiле төндi. Амандасуының өзiнен түсiнiксiз ұяңдықты аңдады. – Иә, мал-жандарың аман ба? – Екiұш тылау жөн сұрасуды Демеуге бағыштағанмен наза рын Қадiрсiзге аударды. Аздап оңалып, өңiне шыр бiте бас таса да кiсiкиiктенген тосаңдықтан әлi арылмаған сияқты. – Әй

дейтiн әже, қой дейтiн қожа жоқ, жетiсiп қалған екенсiңдер ғой. Сөз астарын түсiнбей состиған Демеу мен Қадiрсiз қара кемпiрдiң зәрлi қарасынан назарларын төмен тұқырта бердi. – Әй, қу жаман, қу жаман! – деп қара кемпiр түңiле басын шайқады. – Аузыңнан әпкемнiң халi қалай деген сөз шыға ма, әлде саған ешкiм керегi жоқ па?! Сенi берген құдайдың өзi-ақ алғаны жақсы едi. Әне, сенiң жамандығыңнан аналар басымызға шығып бiттi. Әпкеңдi қатын қылмаймыз деп қуып жатыр. Бұдан өткен басыну бола ма, айналайын құдай! Көкшiл көзi құтырына шақшиып, танауы қусырылған Демеу: – Мен бара, ата! – дедi делең қаға. – Ойпым-ай, қырарсың, жаман!.. Төр жақта қаздиып отырған қара кемпiрге, iргеде состиып тұрған Қадiрсiзге алақ-жұлақ қарап, Демеу тiктелiп алды. Еш дыбыс болмаған соң аттап-пұттап сыртқа шыға бергенде алдын кесе-көлденеңдеген Қадiрсiзден сәл iркiлдi. Кiсi шошырлық әлпетiнен сескене кейiн шегiнген әйелi есiктiң жақтауын қарманып, тағы не пәле шақырып тұр дегендей енесi жаққа жаутаң-жаутаң қарағаны сол едi, секемшiл ұсқынынан сезiктене қалған қара кемпiр нұры қашқан көзiн шақшита қадап, сұрланып ала қойды. – Неменеме ербиiп тұрсың? Бай менiкi деп иектей қалыпсың ғой. Тұр былай, барсын! Ең құрыды дегенде төбелерiне қамшы үйiрiп қайтсын. Жалғыз әпкесiнен аяған жаны қараң қалсын! Осыны күткендей Демеу Қадiрсiздi ысырып жiбердi де, сыртқа жұлқынып шығып кеттi. Көкiрегiн өрге айдап, бет бақтырмайтын енесiнiң қазiргi қалпынан әлдеқалай сағы сынған пұшаймандықты аңдайтын-ақ тәрiздi. – Атарға оғың болмай тұр, ә? Түнеугүнi жауынның астында қалып, Демеудiң кебiн құшқалы берi енесiне әлi бiр рет те сөйлемептi. Қадiрсiз керегеге жабыса түсiп, мәмлеге шақырғандай жыламсырап тiл қатты. – Апа, ол бара ұрса. Қара кемпiр қас-қабағын таң-тамаша бола керiп, Қадiрсiзге бiр мезет шүйiле қадалды. – Ал ұрыссын, төбелессiн!

Iш дүниесi сыздап ала жөнелген Қадiрсiз дел-сал күйi сыртқа шығып, ауыл шетiндегi көкөзекке көз жiбердi. Соған өкпе тұстан қосылатын жолда жын ұрғандай шапқан Демеу бiртiндеп ұзап барады. Соңынан бұрқ-бұрқ көтерiлген шаң түйдек-түйдегiмен құйындай көтерiлiп, ширатылған шүйкедей шұбатыла созылады. Демеудiң жолын сыртта жүрiп ұзақ тосқан Қадiрсiз суға қаптаған қой жартоғанның жыра-жырасына үйездеген соң, үйге кiрдi. Көктенi емiзiп, қайта ұйықтатты да, сыртқа шығып жолды көздедi. «Бiр бәлеге ұрынбай тыныш келсе екен» дедi. Мезгiл ұлы сәскеге ауғанда тынышы қаша бастады. «Апырау, неге кешiктi? Тұзы жеңiл сорлы қайтер екен?» Енесiнiң есiктен сидиып кiрiп келгенiнен-ақ жүрегi құрғыр бiр жаманатты сезген болатын. Бетi берi қарап, сәл оңалайын дегенде-ақ қызына тұра жөнелгенiне қатты қамыққан едi. Ең құрығанда «жақсы болып кет» деген жылы сөзiн айтып, үлкендiгiн көрсететiн жөнi. Бiраз жерге дейiн ұлын iлестiрiп апарып, қайтарғанын да көп уақыт ұмыта алмады. Бәрi жабылып әпкесiн қуып жатыр дегенге бiр түрлi сенбейдi. Бар пәле әпкесi мен енесiнде ме деп қорқады. Ал анау мұның бiрiн де ойламастан жынды көбелекше отқа өзi барып түсетiнiне күйiнедi. Қой жыбыр-жыбыр өрiп, қаракөтермеге қарай бiрден лап бердi. Тоз-тозы шығып кетпес үшiн алды-артын жиыстыра жүрiп, екi көзi төрт болып ауыл жаққа кешке дейiн телмiрдi. Бiрақ берi қарай бет алған аттылы көрiнбедi. Ымырт қонақтағанда барып қойды қоралап, әлi отқа қойылмай белдеуде қақиып тұрған аттан секем алып, есiктiң тиегiн жүрексiне ағытты. Iшке кiрiп келгенде төрде етпетiнен сұлап жатқан Демеуге көзi бiрден түстi. Үстiндегi киiмiнiң сау-тамтығы қалмай дал-далы шығыпты. Аңтарыла қалт тынған келiнiн жақтырмағандай Көктенi жұбатып отырған енесi бағжаң ете қалып: – Ұрған-соққанды, төбелескендi көрмегендей неге сонша тесiлесiң?! – дедi. Өз кейпiнiң көлеңкесiне көзi түсiп селт еткен Қадiрсiз олақтау қолдан шыққан сайқымазаққа ұқсайтын бiртұтам бойын бiр ауық жатырқап: «Мен сияқты бейшараның көлеңкесiне дейiн сорлы болады екен ғой» деп ойлап

үлгердi. Көктенi алып жайғасып отыра бергенi сол едi, екi қолын таяна көтерiлмек болған Демеу әлдебiр жерiн ауырсына қайтадан сылқ түстi. – О, қу жаман, қу жаман, шамаңды бiлмеген соң соғысып неңдi алған, – дегенде қара кемпiрдiң алакөлеңкедегi көмескi реңiн сайқымазақ суретке ұқсатты. Керегедегi ербеңдеген сұлба өзiн кенет бүрiп түсетiндей сескене қалт тынды. Келiнiнiң өне бойғы қарасынан бiр түрлi қуыстанып кеткен қара кемпiр: – Ал менi талап, жұлып же! Осынша не жазып ем, тәңiрiм! – дедi де солқылдап жылап жiберiп, сап тыйылды. Шарасына iркiлген жасы ондық шамның жарығынан болымсыз жылтырап мөлтiлдейдi. «Апыр-ау, бұл кiсi де жылай ма, сұмдық?!» деп Қадiрсiз таңырқаған күйi аңырып қалды. Шам жарығы үй iшiне тұтас жетпей бұрыш-бұрышты қараңғылық сағалап, қуыс-қуысқа ұйысып бекiне бастағанда, есiктiң желдiгi кенет желп ете түстi. Жұлқына кiрiп келген әлдекiмнiң тұрқына екеуi бiрдей абыржи қарады. Кiмнiң қай жерде тұрғанын әуелi анықтап алғысы келген сыңайда жаңағы iшке енген бiреудiң бөгелiсi ұзаған сайын шырықты қашыратындай. – Мұнысы кiм?! – дедi қара кемпiр. Құты қаша дегбiрсiзденiп, есiк жаққа жүрексiне қарағыштаған енесiнен кәдiк алған Қадiрсiз босағада состиып тұрғанды бiрден Демеудiң әпкесiне жорыды. – Өзiңнiң ұрыстырып, қырылыстырып кеткенiң аздай ана мақауыңды жiбергенiң қай сасқаның?! Құдай сенi де тiл-аузыңнан айырса, бәрiң құп жарасып отырар едiңдер, шiркiн! Ұрқияның ащы мысқылы Қадiрсiздiң жүрегiне шаншудай қадалды. Әр сөзiн таптап айтатын Демеу әпкесiнiң даусына араласқан шаңқыл шаптығып, өршiп кететiнiнен әйтсе де қатты сескендi. Қанына сiңдi шамшыл қасиетiнен мүлде ажыраған қара кемпiр босаға жақты қорғаншақтап шолып, сынық тiл қатты. – Мақау, мақау да болса жалғыз бауырың. Байғұс-ау, бiр жаныңа жалау болып жүрген одан басқа кiмiң бар ?! Осы сөз ескi жарасының аузын тырнап ашып жiбергендей Ұрқия тұрған орнынан ыршып түстi.

– Жаныма жалау болмай жерге кiрсiн, осы екi жартыкешiңнен басқа ешкiмнiң де қолына сыймайсың. Бұдан былай көзiме көрiнбей қараларыңды батырып, құрыңдар! – Мен қыз таппаппын, тас тауыппын... – Ана мақауыңды таптың. Бүлдiрген өз үйiңдi бүлдiр. Менде, менiң байымда, бала-шағамда шаруаң болмасын, айналайын. Ұрсамыз ба, қырылысамыз ба, өзiмiз бiлемiз, – деп жалт бұрылды да есiктi шалқайта ашып, желдiктi сiлке лақтырып тастаған күйi жөнiне кете барды. Бедiрейе безерген қара кемпiр бiрер сәт үнсiз отырып, төрде ұзынынан сұлап жатқан ұлына кенет назарын салып: – О, қаншық! Жалғыз бауырыңды байыңның соққысына жыққызып, өзiңнiң төбемiзге әңгiртаяқ ойнатуың қалған екен. Есебiңдi тапсын, есебiңдi тапқыр! – дедi. Естiмей кетедi-ау дегендей өңешiн соза өршелене айғайлады. Жанашыр дейтiн Ұрқия сөзiнiң сиқы «Екi жартыкеш». Өлiм ғана әшкерелейтiн ақиқаттың ойламаған жерден ашыла салғанына тарынып, торықса да сыр бермей сызданған енесi жыланды үш кессе де кесiрткелiк шамам бар дегендей қасқиып отыр. Ондық шамның көтерiңкi бiлтесiнiң тiлдей оты буылтық ләмпiнiң түтiкшесiне өрекпи шапшығанда, киiз үйдiң аядай iшi жап-жарық болып кетедi. Осы кезде оңбай сағы сынған қара кемпiрдiң кәрiлiкке бiржола мойынсұнған бейiлсiз кейпi танылды. Әлдене айтпаққа оқталған райынан тез қайтып, Қадiрсiз сүлесоқ көтерiлдi. Бұрыштан жаман шапанын тауып киiп, белiн буынды да сыртқа беттедi. Жердiң оты қашқалы жартықұрсақ қой түн баласы тыныш таппай өрiп шығады. Белдеуде тұрған ат Қадiрсiздiң қарасы көрiнгеннен-ақ оқырана тықыршыды. Пырдай боп жатқан отардың пыс-пыс демалысынан басқа төңiректен бөгде дыбыс бiлiнбейдi. Қаракөк аспанның жұлдызды шоғырының алқызыл арнасы шашыраған қылаудай шаңытады. Бiр-бiрiне иықтаса жұптасқан тау қою түннiң құшағында қордалана қарауытады. Меңiреу түннен сескенiп, қимылсыз қалған Қадiрсiз аттың ерiн алып, аяғына тұсамыс салды да отқа жiбердi. Жердi дүңкiлдетiп шоқыта жөнелген ат кiлт төмен еңiстеп кеттi. Бiр түйiр шоқ жұлдыздың қара түндi қақ жара ағып түскенiн көрдi. Қас

қағым сәт аспан кеңiстiгiнiң бiр бұрышына жарық саңылау түсiп, мезетiнде ғайып болды. Өне бойы таудан соғатын сары желден денесi тоңазып, үй маңынан ұзамай ары-берi жүрдi де қойды. Аршылған жұмыртқадай аппақ қойға алданып қарады. Кенет оянып кеткен Көктенiң үнiнен селт ет түстi. «Маңдайының бес елi соры бар байғұс балам» деп дыбысын шығармастан егiле жылады. Құлақ шекесi шыңылдап, басы айналып, қаңыраған қуыс кеудесi шыт-шыт айрылатындай. Екi кештiң арасында үйге тепсiнiп кiрiп келген Ұрқияның сойқанды ұсқыны көз алдына ойда жоқта келдi. Iш құрылысынан бiр нәрсе төмен тартылып барып, үзiлiп кеткендей болды. Солығын әлi баса алмаған Көктеге жетiп барғысы келдi. Жым-жырт түннiң құлазыған оңашалығында жүрегiнiң дес бермей қаттықатты соққанын сездi. Тұңғиық терең қарауытқан үй маңындағы болымсыз жыраға жақындаса-ақ құрдымға сiңiп жоқ болатындай тұла бойы тiксiнiп, сескене бердi. Мана өзi сыпырып алған ертоқымды жастана қисайып жатты. Жанарына шымырлаған әлдене түйдегiмен келiп, бұлдырап тұрып алды. Көңiлiне орныққан мұң сызаты ұлғайып-ұлғайып, өн бойын түгел жайлағандай дел-сал күйде көзi iлiнiп бара жатыр едi. Көктекше жайлауының ұшар басындағы ескi жұрт екен дейдi. Бесқоныс шоқысының күнгей қиясына тырмыса жайылған қойдың бетi шұғыл төмен ойысты. Демеу қыста шешесi тiгiп берген сеңсең тымақты қайнаған шiл деде милығына баса киiп, ат үстiнде қоқырайып отыр. Күн батыс жақтағы құзға телмiре қарайды. «Елден ерек бұл жазған не көрiп тұр сонша?» – деп Қадiрсiз алдындағы кезең ге шығып, ойға көз жiберсе... Сонау екiаша сайдың тұйығына орын тепкен омартаның бергi қабағындағы қапталды бұзып-жарып, жол салып жатқан тракторды көрдi. Артқа шегiнiп барып, қайта жұлқынып құлама жарға айналдыр ған жер дiң тұмсығына күреуiшiн бойлатады да, төпелеме то пырақты қопарып тастайды. Қадiрсiз қалшылдап кеттi. – Баланың атын Көктекше қойған неңдi алған?! – «Сөйлеп тұрғаным рас па, Демеудiң әпкесi ендi жартыкеш деп көрсiн» деп ойлады. Мұны елең қылмаған Демеу сай табанындағы трактордың әрекетiн қызықтап тұра бердi. «Апырай, жердi оңдырмай жаралайтын болды-ау!» деген

ойдан қатты күйзелiп, оянып кеттi. Жан-жағына алақ-жұлақ қарады. Толысқан ай шығыс сiлемдерiнен арқан бойы көтерiлiп, тұңғиық көкшiл аспанда баяу қалқиды. Еркiн төгiлген боз сәуледен қашып-пұсқан көлеңкелер жыражыраны сағалапты. Қырат-қапталдар сап-сары алтын ның ұнтағын сеуiп тастағандай жалт-жұлт етедi. Пырдай боп жатқан қой көлбей жүзген айдың шуағына емiн-еркiн шомыла тыныстайды. Кенет қой тоз-тозы шығып дүр кiреп үркiп кеткенде, Қадiрсiз атып тұрды. Қазықтай тiп-тiк шаншылған сасықкүзен жiп-жiңiшке болып қаздиып заулап барады екен. Қой тиген-тиген тұсқа тентiреп, босып кеттi. – Әй,әй! – Қадiрсiз тынымсыз айғайлауға көштi. – Ойбай, қой қайда, қой! – Ылғи малдың соңында жүрiп, титықтап, шаршаған адамның ренiшi тәрiздi қара кемпiр шаңқылдап шыға келдi де, қалтаң-құлтаң етiп тұрып, iшке сып берiп кiрiп кеттi. – Мынау төрт түлiгi сай кiсiдей жатыр ғой, шал жиып. Әй, сорлы-ау, қойың тағы да жоқ. Тұр деймiн,тұр! Сен ген кiсiң ана қатының ба, жоқ, сүйегiн әрең сүйретiп жүр ген өлмелi кемпiр мен бе?! Енесiнiң баласын жұлқылап оятқандағы даусынан қосамжарласып шығатын сүйкiмсiз шаңқыл одан сайын көңiлiн ортайтып, ештеңеге құлқы шаппайтын сүлесоқ халге ұрындырды. Осы кезде әлтек-тәлтек басып сыртқа шыққан Демеу, ештеңенiң мәнiсiне жете алмай әңiрейiп көп тұрды. Қойшылардың далба ғып қойған қарауы лындай қимылсыз қалқиған әйелiнiң сыңайына, үйiрiнен адасып, көк жүзiн саяқ кезген ақшарбы бұлттың жерге түскен жапырақ-жапырақ көлеңкесiне кезек-кезек қарады. Қадiрсiз күйеуiнiң iзiн бағып, ұзақ селтидi. Екi иығы салбырап, ұнжырғасы түсiп кеткен оның сырт пошымына қараған сайын ашу-ызасы булығып шығып, безгек тигендей тұла бойы қалшылдап, дiрiлдей бастады. Жаңа ғана түсiнде көрген трактордың көкшiл түсi мен темiр өзегiнен қою қара түтiнiн үстi-үстiне будақтатып, арқырап-сарқырап жер қопарған ожар қимылы көз алдынан көлбеңдеп кетпей қойды. Дүние шыркөбелек айналып, санасынан бiр түрлi шатаса бастағанын сездi. «Аяқ астынан маған не болып қалды?» деген ой қылаң берiп өттi. Қылт еткен ныса-

на тұлдыр жанарына iлiкпей, айналаның бәрi бұлдырап қарауытып барады. Буын-буыны құрып, әл-дәрменi бiтiп, әлсiрегенiнен шошына шыңғырып жiбердi де, екi бүктеле еңкейiп барып, етпетiнен құлап түстi. Осы жаңа ғана қалқайып тұрған әйелiнiң құлап жатқанына сенбегендей Демеу қалт тоқтады. Түнде Қадiрсiз бекiткен ат жартоғанға тақап барып, қақиып тұр екен. Толық айдың жарқыраған қозы сөнiп, ақ қаңылтырдай ақшылтым түске енiптi. Таңғы тыныштықты бұзып, Көкте шырқырап жылады. *** Шұрқырасқан жұрт толассыз келiп көрiсуде. Байыз таппай теңселген қара кемпiр қос бүйiрiн таяна көзiн тарс жұмып алып, боздаған сайын жиналған көпшiлiктiң сайсүйегi сырқырай түседi. Демеу жан баласына жуымай оқшау тұр. Бұрнағы күнгi соққыдан бетiне түскен таңбалар теңбiлдене қанталай бастапты. Суық әлпетi одан сайын түксиген Тасболат қара кемпiр мен Демеудi қаперiнен мүлде шығарып жiбергендей назар салып қарамай, төңiрегiндегiлерге әмiрiн шорт айтып, шалт қимылдап жүр. – Әй, болсаңдаршы, түгi! – деген ара-арасында даусы да қатты шығады. Жаназасы шығарылып, сүйектi көлiкке салғаннан кейiн халық сеңдей қозғалып, соңынан шұбыра жөнелдi. Даусын зарлатып шығарған қара кемпiрге өзге әйелдер жамыраса үн қосқан сәтте дүние дүрлiгiп, азан-қазан шуға айналып кеттi. Ақырын iлби жылжыған машина үстiнде шайқатылып, тербетiлген адамдардың қабақтары да салыңқы. Кiшкене төбешiктегi қаптаған молаларды жағалай жүрiп, машина жаңадан қазылған көрдiң тұсына сырғып ке лiп, ақырын тоқтады. Жапатармағай ырғып-ырғып түс кен жiгiттер сүйек салынған зембiлдi қаумаласа ұстап, төпелеме үйiлген топырақтың үстiне қойды. – Ақым иесi қайда?! – деп шоқша сақалды қария көпшiлiктiң iшiнен Демеудi iздедi. Ешкiммен iсi жоқ Демеуге осы кезде бәрi аңтарыла қарасты. «Дәтi берiк неме ме, жоқ, түлей ме» дегендей жүздерiнде таңырқаушылық та жоқ емес. Тасболат қана қатулы райда:

– Ал топырақ тастаңдар!-дедi. Бiрiншi болып жерге өзi еңкейдi де қолына күрек алып, оны қаз-қатар тiзiлiп тұрған көпшiлiкке жағалата тосты. Уыс-уыстан шөкiм-шөкiм топырақ түсе бастады. Бiр орыннан әлi тапжылмаған Демеуге Тасболат осы кезде ғана көзiн сүздi. Қарақошқыл өңi қуқыл тартып, жанарына бiр түсiнiксiз ызбар ұялаған күйi ақымшылардың бiрiне күректi топырағымен бiр-ақ ұсынып, өзi Демеуге алара қарап бөгелiп тұрды. Бiр нүктеге тас қадалған оның өңiнде қан-сөл жоқ, бiр түрлi боп-боз. «Апыр-ай, мынаның қозғалатын түрi байқалмайды ғой» дедi iшiнен. Жаңа қазылған көрдi айнала қоршап алған адамдар топырақты лақтыруға кiрiскенде гүмпiлдеген толассыз дыбыс көкiректi бiр ыңғай жарып шыққан терең күрсiнiстi еске салады. Үлкен шұңқырға гүмп-гүмп түскен топырақтан бұрқ-бұрқ көтерiлген шаң сейiлмей төңiректе үйiрiлiп тұрып алды. Лезде шошайып шыға келген бейiттiң айналасын тегiстеп, шашау қалған тұсты сыпырып-сиырып жатқанда, шетте тiзiлiп отырған қариялардың арасынан бiреу сұңқылдаған дауыспен құран оқуға кiрiстi. Ол болғанша тым-тырыс қалған жұрт бiр кезде орындарынан қопарыла көтерiлiп, келген жақтарына қарай үздiк-создық шұбай бастады. – Қадиси! – деп кенет Демеу өкiрiп шыға келгенде, жұрт жаппай қалт тоқтап, жалт қарасты. Иығы селкiлдеп, бетiн басып жылағанда сорғалаған жас тамшылары саусақтарының жiк-жiгiнен мөлтiлдеп шығып, жең ұшына қарай құйылып барады. Күйкiтұғырлана бүрiскен кейпi тым қораш. Бiр-екi адам қолтығынан сүйеп, машинаға қарай алып жүргенде де жыласынан танбаған оған сай-сүйегi сырқырап кеткен Тасболаттың кескiнi қатты бұзылды. Бұл жазғанға қайғының зардабы ендi жетiп, соның күйiгiне шыдай алмай жаны қатты күйзелгенiн бiлдi. Бiреулердiң басу айтып, жұбатқанына көнетiн сыңайы байқалмайды. «Бұл шiркiннiң шолақ ақылы егiлiп-елжiреп айтқанды қабыл дай қоймас, әркiм әрқалай уанбай ма» деген тоқтамға Тасболат аяқ астынан келдi. – Әй, Демеу! – даусын нығырлап шығарғанымен бетiн баса солқылдап жылап тұрған ол селт етпедi. Тасболат сәл iркiлiп барып: – Ендi доғар! Қадiрсiздiң өлiмiне күйiнсең де осы, күйiнбесең де осы. Мына ел айтып отыр: бәрiнен де

Көктеге обал болды деп, ол аман болса елге әлi-ақ бауыр басып кетедi. Тек саған ғана Қадiрсiз жоқ, сенiң ел-жұртың Қадiрсiз едi, сол ел-жұртыңнан айрылып отырған жайың бар, – дедi. Осы сөздi айтқанда Тасболат бiр түрлi өршеленiп кеттi. Көпшiлiктiң iшiнен: «Қой, Тасболат, өзi құрып тұрған бейшараны одан сайын тұқыртқаның не» деп тоқтау айтатын бiреу суырылып шықпады. Лезде тынши қалған Демеу әлдененi парықтағандай бiр нүктеге ұзақ қадалды. Бiр кезде төңiрегiндегiлердiң күштеп сүйреген ырқынан шыға алмай машинаға отырды. Үнсiздiктi бұзуға ешкiмнiң дәтi бармай бәрi тымырайып алды. Тек бiр кезде Тасболат қана өзiне-өзi сөйлегендей: – О, жазған Қадiрсiз-ай, есiл өмiрiң ырың-жырыңмен өттi де кеттi, – деп ауыр күрсiндi.

ҰЯБҰЗАР Жуан, көмбiс торы тiк қабаққа келгенде кiлт тоқтады. Ақ көбiкке малынған денесi қалшылдап, тiрсектерi дiр-дiр етедi. Тiстенiп түскен Бөкенбай қырғыз өрiм қамшымен сауырынан тартып-тартып қалды. Қалталақтап құлауға шақ қалып тұрған жануар басын кегжең еткiзгенде екi көзiнен мөлтiлдеген жасты байқады. Амалы таусылған Бөкенбай iшiнен ерiксiз тынды. Қас пен көздiң арасында ат екеш ат көзiн тарс жұмып алып, дүние жалғаннан баз кешкендей мүлгiп тұр. Төскейден ұйытқып соққан желге жiбектей есiлген шалғыннан бiрер сәт көз алмай қадалған Бөкенбай көңiлiнiң терең түкпiрiнен құлазыған ойдың өре түрегелiп келе жатқанын сездi. Ұзақ уақыт сарсылып, сергелдеңге түскелi жазған, жаңылған тұстарын емес, қарақан басының қамы бәрiнен iлгерi екенiне тиянақтап, жатса-тұрса елеңдеп, есi кететiндi шығарды. Құрғыр жүрегi де болымсызға қобалжып, тау тағысындай бiр iзбен жүрудi ойлайды. Анда-санда құстар сараң дыбыс бермесе, кiсiкиiк пенденiң суыт жүрiсiнен секем алғандай дүние үрей құшағында тәрiздi. Бастары қосылып, бәтуалы әңгiмеге келмейтiн қыңыр, қисық жандардай рабайсыз мелшиiп, бедiрейген құз-шыңдар Бөкенбайға бұл жолы тым жат көрiндi. Сонау терең аңғар мен құз шыңырауда жыландай сумаңдап аққан бұлақ қойнауынан көлеңке әлi түрiлiп болмаған, ешқашан илiкпейтiн шалқалап бiткен шоқылардан безiнгендей құрдымға құлдилап барады. Опасыз мына жалғанда ел, ағайын-тума Бөкенбайдан жерiнгелi көп болып едi. «Құдайдың қолы да олақ-ау, – дедi ащы жымиған қалпы. – Мынау көкпен таласқан тауларды тұс-тұсқа шашыратып, секеңдетiп қойғанша... » Жаратылыстың күнгейi мен терiскейiн санасынан шығармаса да кейде пенде баласының кiнәмшiлдiгiне салынып, көзiн ашқалы көрiп келе жатқан ұңғыл-шұңғылы мол өңiрмен араздаса қалғаны на таң. Өз сүлдесiнен өзi жерiнгендей құлықсыз тұрған қалпы төңiректi самарқау шолды. Ел мен жұрттан аластал ғалы жабырқаған жанына жайшылықтағыдай тыншу iздей тiнi бар. Кiсiлiктен жұрдай айырыла бастағанын кейде анық

сезедi. Бiрақ өзiнiң жұртқа әзiрейiлдей көрiнуге айналғанын парықтап ойлаған емес. Момын елдiң iргесiнен тиiп, шаңырағын ортасына түсiрiп, қатын-баласын аңыратып, лаңын шығарса да: «Жарар, ұсынған мойынды балта шаппас болар» деген жұбаныш тауып, өзiн-өзi баяғыда-ақ кешiрiп қойған. Құймышағы бүрiскен кешегi жатақтар дың санатқа iлiнiп, шаужайға жармасқаны ғана көңiлiне ке ледi. Әйтпесе тау кезiп, тентiреп кететiн жөнi ме едi мұның. «Жайпақбай алдамауы керек едi. Әлде анау Қыдырәлi сұмға менiң осында келетiнiмдi жеткiздi ме екен? Қатынбала қолға тисе өзiм де тұрмаспын» дедi құлдилаған құрдым сайдан көз алмаған күйi. Жайпақбай егер жаман ырымға бастайтын болса өзiнiң қалай бекiнiп, қалай бой жасыратынына дейiн жiтi шолып шықты. Көлiк те оңды болмай тұр. Жарым жолда болдырғанына қаратпай бас-көзiне қамшылап, Майтөбенiң терiскей сағасына келiп жеткенi жаңа. Мелшиген-мелшиген жартастардың қалқасында бiр-бiр солдаттан жасырынып жатса бұл не iстемек? Сөзiн әбден пiсiрген сияқты едi. «Түбi жақсылыққа жазса екен» деп тәңiрге жалбарынып та алды. Еңiске қайта-қайта қарағыштап шыдамы бiттi. Кенет берi қарай беттеген екi салт аттыны көзi шалды. Қалың өскен атқұлаққа бой жасыра тұрып, кiм екендерiне көзi анық жеткенше дыбыс бермеудi ұйғарды. Дүрс-дүрс соққан жүрегi аузына тығылып, демi жетпей алқынып бара жатқандай көрiндi. Өрге қарай тырмысқан жылқылардың әлi тың екенiн жүрiстерiнен сезiп тұр. «Не де болса тақай түссiн» дедi. Басына аппақ күндiк ораған, үстiне қарақұрым матадан шапан киген әйел ерде нық отыр. Оны – Күлханға жорыды. Ақ қалпақты, қапсағай денелiнi жыға тани алмай әлек. Жайпақтың дабыр-дүбiрi болушы едi, ал мынаның жаманат хабары бардай сыңайы суықтау. Бөкенбай бiледi, өзi үшiн жаманат дегенiң аты ғана. Көпшiлiктен жырылып қалғалы қатын-бала үшiн көңiлi қобалжып көрген емес. Жайпақбайдан қатын-баланы алдырудағы ойы қалған уақытта селбесе күн көрiп, ойсыраған жерiме бiр қара боп тұрар дегенi. Жүргiншiлер терең өзекке түсiп, көзден тасаланғанда мұның шыдамы таусыла бастады. Тасты қалқалай алға жылжыды. Аналар қас қылғандай берi әлi шығар емес. «Бұлары қай сасқаны? Күнбатыс жақтағы құз

сайдың тұйығына бекiнемiн» деп Жайпақбайға түсiндiрген сияқты едi. Ақыры ағараңдаған күндiктi көзi шалды-ау. Тiзгiндi еркiне қоя берiп, жай аяңдаған адамдардың жүрiсi өндiмейтiнiн ендi есiне алғандай сәл тынышталды. Шошайып көрiнген қалпақты, одан бiртiндеп айқындала бастаған кескiндi анықтап қарап, Жайпақ екенiн бұлжытпай та ны ды. «Әп, бәсе, оқырайып, үнемi қырын қарап, атқа қисық отырмаушы ма едi бұл. Бiрақ неге екеуден-екеу? Назым қайда? Әлде соңдарында қалды ма? Төкен де болу керек едi?» Көз көрген, мият тұтам дегеннен жалғыз қалған сол – Назым. Оны да зерiккенде зердесiне салып, Назым мен Күл хан ның ара салмағын байыптап ажыратқандық емес, жең гедей қосылған әйелi Төкендi туғаннан кейiн бейiлi бiржола соған ауғандай. Ал Күлханның пұшпағы қанамаған нан басқа мұның алдында қылаудай жазығы жоқ. Оған жiбiп, жылы қабақ танытпақ түгiл, безерiп, қанын қашырып, әлсiн-әлi тұқыртып, бала тумағандығын бетiне баса беретiн. Бiрде пұшайман, бiрде жайтаң қағатын Күлхан да мына заман ның апалаң-топалаңы шықпай тұрған кезiнде Бөкенбайды қылығымен аулайтын. Ендi сол қыздай қосылған әйелi өмiрiне құлдық ұрып, тағдырын мұның қолына тапсыр ғалы келедi. Көңiлi сәл өрекпiгендей тұла бойынан бiр нәзiк дiрiл бiлiндi. Тау тағысындай кешкен тiршiлiгiнен зәрезап бо лып, бүтiндей басқа қаракетке аңсары ауды. Мынау жайын ды өңiрден әйел иiсiн жақынннан сезiнiп, емiне құшыр ла нып кеттi. Жалма-жан атып тұрып, келе жатқандарға қарсы жүрдi. Сақал-шашы өскен бейтаныс бiреудiң сопаң етiп шыға келгенiнен әуелi Күлхан шошынып: – Ойбай, мына сұмдығың кiм? – дедi. Бұйығы тыныштыққа енген тау жаратылысының тылсым ауасын Күлханның жiңiшке даусы бұзып-жарып, сүйкiмдi нәзiк ызың әудем уақыт тербелiп тұрды. Осы араға тiк жалдағаннан-ақ Жайпақбайдың бiр қарайғанды көзi шалып келе жатқан. Бөкенбайдың таныс тұрпатын көргенде басында өзiнiң де тiксiнiп қалғанын сездiрмей: – Әй, Күлеке-ай, шалыңызды шынымен танымай қалдыңыз ба? Қуанышыңызды iшке бүкпей, сыртқа жариялағаныңыз болмады-ау, – дедi.

– Жайпақ десе Жайпақсың-ау, қай бетiммен қуанайын. Ұсқынынан шошимын. Бағасы бүйтiп түскенше құдай дың алып кеткенi-ақ жақсы едi, – деген Күлханның даусында ойнақылықтан жұрнақ та жоқ. Жас шетеннiң тасасынан берi шыққан Бөкенбайдың қызыл, жұқа дөңгелек жүзi түтiге күреңiтiп, жирен қаба сақалы қаудиып кетiптi. Адам баласымен көптен ұшыраспағандықтан ба, көзiнен секемшiл тосырқаушылық бiлiнедi. Етжеңдi сом денесi таразыланып, сұңғақ тартқанын әйелдiң көзi жiтi байқады. – Шалым-ау, аман-саумысың, – деп Күлхан ат үстiнен қолын ұсынды. – Шүкiр, – деп аузын болар-болмас жыбырлатқан Бөкенбай әйелiнiң қолын алмастан қолтығынан демеп, аттан түсiрдi. – Иә, Бөке, күйлi-қуаттымысыз, сiздi сонау төмен ненақ байқадым, – деп жалбақтаған Жайпақбай қос қолын ала жүгiрдi. Оған шырай берместен әйелiне бұрылған Бөкенбай суық езу тартты. – Иә, бәйбiше, не жаңалық, кәнi, баяндашы, не көрiп, не бiлгенiң бар? Сұлуша жүзi сұрлана қалған Күлхан көзiн кең ашып, Бөкенбайды жаңа көргендей абыржи қарады. Күйеуiнiң тұла бойында тосын өзгерiс барын сезiп, өз-өзiнен денесi тiтiркене бередi. «Неге сонша қырыстанып тұрмын, илiгiп, кiшiрею менiң жөнiм ғой» дедi. – Не көрiп, не бiлдi дейсiң. – Даусы бұзы лып шыққанымен Күлхан көзiн Бөкенбайға қаймықпай тiк қадап, уытты жанардан дәтi шыдамай назарын бұрып әкеттi. – Итшiлеп жүрiп жаттық. Айтпақшы, абысыны мыз жүрмей қойды. Өлсем, топырағым осы жерден бұйыр сын дейдi. – Айдалада жалғыз қаласыз ба, Назым жеңеше, нәмеңгерiңiзбен бiрге жүрiңiз. Төкен тiрi жетiм атанба сын десем, көнбедi, – деп Жайпақбай сөзге араласты. Осынау өңiрдiң тiлiн бiр өзi бiлетiн сияқты Майтөбенi алқымдаған көлеңкеден көз алмаған Бөкенбай үн-түнсiз сазарып көп отырды. Жайпақбай қипақтап, қолайсыз тыныштықты бұзуға әлденеше рет ұмтылып баққанымен Бөкенбайдың сұсынан қаймығып, ерiксiз iшiнен тынды.

– Өлмесе өмiрем қапсын, арам қатсын, – дедi бiр уақытта Бөкенбай. Өңi өрт сөндiргендей қошқылдана, әлпетiнде кiсi шошырлық сұс пайда болды. Күлхан мен Жайпақбай ләм деп тiл қатпады. Күлхан бiр мезет солғын жүзiмен күйеуiн ұрлана шолды. Жазық маңдайындағы болар-болмас сызат тереңдегендей. Бөкенбайға деген алғашқы қарасында белгiсiз ынтықтықтың ыстық табы жатқан сияқты едi. Қазiр бейiлсiздiкке ұрынғандай сыны тайыңқы. Жайпақбайдың қара торы сопақша жүзiнде де мазасызданғандық бар. Қамшысын бүктеп ұстаған күйi жердi шұқылап, басын зордан көтерiп қалшия қатып қалған Күлханға көз қиығын тас тайды. Бөкенбай жаққа назарын бұруға бiр түрлi дәтi жетпей басын төмен қайта тұқыртты. – Бөке! Бөкенбай түк естiмегендей мiз бақпаған күйi отыр. – Ұлықсат етсеңiз, мен қайтайын. Қыдырәлi деген сұм соңыма түсiп алды. – Жайпақбайдың сөзіне Күлхан елең етiп, оған жалт бұрылды. Сәл болса көз жасына ерiк беретiндей кескiнi алабөтен сұрланып, жауап тоса қипақтаған Жайпақбай отырған орнында ырғала қоз ғалады. Есiне әлдене сап ете түскендей орнына шұғыл көтерiлiп, манағы шетеннiң тұсына келгенде қалт тоқтады. – Жайпақ! – Даусы өктем шықты. – Ау, Бөке, – дедi Жайпақбай қалбалақтап. – Еншiсi бөлiнбеген бiр атаның баласы емес пе едiк. Жiберуге қимай тұрмын. Ең болмағанда бiр бел асырып таста! – Жарайды, Бөке, айтқаныңыз болсын, – дедi Жайпақбай орнынан апыл-ғұпыл тұрып. Үнiндегi толқуын жасыра алмай амалсыз Күлханға жалт қарады. Күлхан тiк отырып алыпты. Уысындағы шөп-шалаңды кәдiмгi түтiп отырған жүндей қоқыстан тазартып, нәзiк тартады. Әйел ғана байқай алатын нәрселердi көңiлiне әбден тоқып, ендi болары болды дегендей кескiнiнде бәрiне көнгендiк бар. Қолындағысын лақтырып жiберiп, етегiн қаға тiк көтерiлдi. – Бөке – Үнiнен дiрiл бiлiндi. Төбе құйқасы өз-өзiнен шымырлап кеткен Жайпақбай бiресе Бөкенбайға, бiресе Күлханға алақ-жұлақ қарады. – Әтиiмдi көрдiм. – Күлхан сәл тосылып қалды. – Мен iшпеген у бар ма? Оны өзiң де бiлесiң. Сол әтиiмнiң батасын алып ем. Күң де бала тау-

ып, байдың қызығын көрiп жүр. Алдыңда алданыш боп отыратын бөпе де тауып бермедiм. Ақыретте де басымыз қосылатын құдай қосқан қосағымсың. Етегiңнен ұстап ит арқасы қиянға да баруға дайынмын. Жолы жiңiшке ұрғашымын. «Көңiлдегi сөз сыртқа шықса көркi кетедi» деген осы ғой, – деп Күлхан солқылдап жылап жібердi. Жарық дүние дыбыс атаулыны жұтып алғандай жүрек сескенер тыныштық орнады. Жайпақбай ендi не болар екен дегендей мәңгiрiп тұр. Бөкенбай бәз-баяғы қалпынан жаңылған жоқ. Қызыл реңi одан сайын күреңiткенi болмаса, аяқ астынан айбат шашатын сыңайы аңғарылмайды. Тек оның қабағының қатулана түскенiн Жайпақбай ғана аңғарды. Бөкенбай кiлт бұрылып, Күлхан мiнiп келген күрең шолаққа беттедi. Айылын мықтап тартып, лып етiп тез қонып, тебiне тiк қапталға тартты. Екеуiне бұрылып та қарамады. Ал бұлар состиған күйi аңырып тұрды да қалды. Жайпақбай мұның ақырының кәдiктiгiнен сескене Күлханға көз қиығын қадады. Күлхан мұнымен де, бiр кезең асып кеткен күйеуiмен де түк iсi жоқтай көк шалғынды кешiп барады. Үрейi ұшқан Жайпақбай: – Күлеке, Бөкеңнiң мұнысы несi? – деп дауыстап жiбердi. Күлхан жалт бұрылды. Көзiнде мұң-наладан бөтен, бiр нәрсенiң байыбына бойлай алмайтын шарасыздықтан да басқа бейжайлықпен: – Еркектiң жақсысы азайып барады-ау, – дедi. Бөкенбайдан құтылуға асық болып тұрған Жайпақбай бұл сөздiң астарын байыптауға құлқы жоқ қалпы Күлханға сiлейе қарады. «Мұның кесiрi мен кербездiгi кiмге дәрi, Бөкенбайдың етегiне жармаспаса неге келдi?» дедi iштей. – Бөкенбай тастанды ғып жұртқа қалдырып кетсе, Жайпақбай, менi алар ма едiң? – Күлханның жүзiнен ойнақылық та, жымысқылық та аңғарылмады. Жайпақбай алға бiр-екi ұмсынғанда нұрсыз көзi күлiмдеп, Күлханды iшiп-жеп барады. – Ондай атты күн болса, Күлеке-ау! Ниетiмiз жарасса... Күлханның езуiне мысқыл күлкi үйiрiле: – Бопты. Мен онда анаған айтайын, – деп манағы Бөкенбай асқан кезеңдi иегiмен нұсқады. – Кiмге, Күлеке-ау? – деп Жайпақбай дегбiрi қаша артына жалт бұрылғанда салып-ұрып келе жатқан Бөкенбай-

ды көрдi. Көзi шарасына сыймай ақшиып, орнынан ұшып тұрды. – Қотыр ауызға қоқыр сөз түседi. Қаны қарайып жүрген кiсi бiр кәдiк болып жүрмесiн. – Жайпақбайдың сыңайын одан сайын қызықтағысы келгендей Күлхан мiз бақпай тұра бердi. Бөкенбай қалың қорыс тiкенге атты бекiтiп, жай аяңмен таяп қалғанда: – Бөке-ау, мынау Жалпақбай сен ары асып кеткенде менi аламын дейдi. – Күлханның даусы өрекпiп шықты. Толқығаны мен жүрексiнгенiн еш сездiргiсi келмегендей оқыс сыңқ-сыңқ күлдi. Жайпақбайға Бөкенбайдың жирен сақалына дейiн күреңiтiп кеткендей көрiндi. Көзiн әуелi әйелiне, одан Жайпақбайға қадады. Бiр орында береке тауып тұра алмай тыпыршыған Жайпақбай мiнәжат оқитындай кенет тiзерлеп отыра қалды. – Бөке, құдай алдында да, сiздiң алдыңызда да ақпын. Мiне, – деп жұлым-жұлымы шыққан қырғыз қалпағын алдына тастай салды. Бөкенбай мұны да мiсе тұтпағандай Жайпақбайға суық қалпында әлi бедiрейiп тұр. Кенет жүзi ашаң тартқанда езуiне ащы мысқыл үйiрiп: – Сәурiк айғырлар үйiрге қосылатын заман болды ғой бұл, Жайпақ. Көп болса тоқтамай жүрген байталдың сауабын аласың, оның ешқандай сөкеттiгi жоқ, – дедi. Жанын жаралайтын сөз еститiнiн бастабында бiлсе де қаныпезер адамның жөнi жоқ ұстамды бола қап есесiн жiберместен бала таппаған айыбын оңтайын келтiре бетiне басқанына Күлхан мелшие сазарды. Ал ана бейшараның еркек басының құнын жойғанына налығандай кенет көз жасына ерiк берiп, қос иығы бүлкiлдеп ұзақ жылады. Қоржындағы дәмдi Жайпақбай ортаға жайды. Ашқарақтанып қалған Бөкенбай түз дәмiне қолды бiрiншi салды. – Алыңыз, Бөке, алыңыз, – деп Жайпақбай жалбақтай түстi. Бөкенбай кесек-кесек еттi қомағайлана асап, төпелеме үйiлген табақтың шетiн ойсыратып жiбердi. Күлхан ғана тамаққа ұмсынбай, қаққан қазықтай қалшиып қалыпты. Жайпақбай да iле-шала қоржынның екiншi басындағы қымызды алып сыры көшкен тостағанға iлпiлдете құйып Бөкенбайға ұсынды. Ол төңкере салып, сүртiнiп тұрып кеттi.

Бозғылт сәуле бiртiн-бiртiн қожырай шымырлап, ымырт қонақтады. Бөкенбай мен Жайпақбай тояттаған төбет тей ер-тұрмандарын жастана екi жаққа қисайды. Күлхан сол орнынан тапжылмаған күйi отыр. Биiк шыңның өзек жырасында қыстан қалған сүр қар әншейiнде көздiң нұрын алатындай кiршiксiз аппақ. Бiрақ оған шалдығып барсаң жыбырлаған құрт-шiркейдi көрiп, жүрегiң айниды. Күлхан да қазiр басынан сондай күй кештi. Әуелi Бөкенбай дың әлуеттi құшағын аңсағанынан қазiр қатты қорынды. Ерiк бер мейтiндей тежеусiз құмарлығы су сепкендей басылды. Бөкенбайға әйел болғаны үшiн ғана емес, бiр нысапсыздықтан жерiнетiн күй кештi. Ең ақыры Қыдырәлiнi кiсi деп елеп пе едi. Қарақойшы деп мысқылдайтын. Қызылға құмар қыз емес пе, бай баласы Бөкенбайға ынтықты ғын бiлдiретiн. Ендеше сол Қыдырәлi талай тепсiнiп, басына қамшы үйiрдi. Ендi бақса, Қыдырәлiге де әйел болудан қалып барады екен. Түнеугүнi бiр топ адаммен кiрiп келiп, шүңiрек көзiмен iшiп-жеп қараған. Көңiлi өскен адам ның астамшылығына салынып: – Әй, кербез қатын, қанiшер байыңның жөн-жосы ғын айтшы, тура итке талатайын, – деген. Күлхан өзiн кiшiк ұстап, Қыдырәлiнiң қату қабағын жұмсартпақшы ниетпен: – Құрдас-ау, ата-баба салтын ұмытайын дегенсiң бе, ассу iшiп отырып, бұйымтайды айтпаушы ма едi, – дедi. Дембелше келген қарадомалақ пiшiнi сазара түскен Қыдырәлi: – Кiсiнi арбаудың жолын үйренген екенсiң ә, – дедi мысқылмен түйреп өтiп. Қыдырәлiнiң кейiпсiз нобайынан абдырай тосыл ған Күлханды кенет төтенше намыс буды. Шенiне жуый алмайтын мұның жөнсiз кiсiмсiнгенiне қатты ашуы келдi. – Жемiт бұзаудай телмеңдеп жүрушi ең. Ендi жетiм балаға, жесiр қатынға әңгiр таяқ ойнататын өнер шығарыпсың. Құдай асықпайды, алдыңа әлi-ақ келтiрер! Зәрлi ұшқын ұялаған шүңiрек көздi Қыдырәлiнiң қатпа бетiнiң бұлшық еттерiне дейiн тас түйiндеп, өзiне тап бердi. – Әй, жердi құртқан салдақы-ай! – деп жон арқасына қамшыны сiлтеп қалды. Қамшы уыты тұла бойын дуыл-

датқан Күлхан жанын қоярға жер таппай бiр отырып, бiр тұрды. Сонда осы Бөкенбайдың жоқтығын ойламап па едi. Қараса, ол да жай алдамшы нәрсе екен. Жарым көңiлi бұдан басқа кiмiм бар деген кезде бүтiнделетiндей көрiнетiн. Дегенмен осы жалғаннан не күтiп жүр? Маужыраған түннiң шымырлаған тұңғиығына сiңiп, бiржола жоғала тындай Күлхан жатырқай сескене бередi. Сыбдырлаған әлдененi құлағы шалып, артына жалт бұрылды. Өзiне қарай өңмеңдеп келе жатқан Бөкенбайдың сұлбасын танып, бойын жиып ала қойды. Бiр ауыз тiлге келместен мұның бiле гiнен шап берiп ұстай алған Бөкенбай дедектете сүйрей жөнелдi. Тiстене тыртысқан Күлхан тегеурiндi күшке қарсы лық көрсете алмасын сезсе де, оның дегенiне көнбей бiраз арпалысып бақты. – Ылығуға келген қаншықпын ба, мен саған?! – Тусыраған шығар десем, бәрiн жайғап жүрген сайқалсың-ау, сыңайың жаман. – Нәпсiсiне тыюы жоқ елдiң бәрi сен деймiсiң, – дедi Күлхан тұншыға тiл қатып. Шырттай қараңғылық өзiнiң тыныштығын бұзған екеуге құйындай үйiрiлiп, албастыдай төне түсетiн сияқты. Күлханның көмескi санасынан түннiң шымырлаған қалың қабатынан әлдене ұят пен ынсабына ұқсап, ағараңдай қылаңытты. Көкiрегi тұтас сыздап, аһ ұра күрсiнгенде көзi жасқа шыланғанын бiлдi. Дыбыссыз ұзақ жылады. Қуыс-қуысты паналай қашқан қараңғылықтан әр тұстағы шоқы кезеңдер омыраулап көрiндi. Бесқоныс шыңының белдеуiнен сәл жоғарырақ кiршiксiз аппақ бұлт қалқып жүр. Түн баласы кiрпiк айқастырмаған Күлхан таңғы салқында денесi тоңазығанын елеместен тiзе сiн құшақтаған күйi қыбырсыз отыр. Осы кезде Бөкенбай әлденеден шошынғандай атып тұрды. Жан-жағына алақжұлақ қарап, әйелiнiң сүлесоқ қалпынан бiр мезет аң тарыла iркiлiп, қаперсiз жатқан Жайпақбайға жүзiн бұрды. – Әй, Жайпақ, тұр! Аттарды әкел! Орнынан ұшып тұрған Жайпақбай Бөкенбайдың өзiн баққан көзiнiң ызбарынан тез сергiдi. Бiр-бiрiне матастырыла бекiтiлген аттарды ылдым-жылдым ерттеп үлгердi. Ләм деп тiл қатпаған Бөкенбай атқа бiрiншi қонған күйi өрге қарай жүре бердi. Аңқая бөгелген Жайпақбай қимылсыз

отырған Күлханға, ұзап бара жатқан Бөкенбайға алма-кезек қарап, үзеңгiге аяғын ықылассыз салды. – Ой, Күлеке-ау, Бөкеңдi айқалатпай атқа мiнiңiз, ойбай! Жайпақбайға бiр сәт шүйiлiп өтiп, одан түңiлiп кеткендей Күлхан жүзiн құз етекке аударды. Ұзақ селтиiп тұрып, ақыры атқа мiндi. Қара торы атжақты жүзi ашаң тартып, көз жетерлiк жердiң бәрiн пiсте мұрны қусырыла түсiп, байыптап шолып шықты. Жанарына iркiле мөлтiлдеген жас кенет түйдектеле ыршып-ыршып шықты. Жайпақбайға наза рын тiктеп, баста дегендей болымсыз ым қақты. Әлденеше ылдиға еңiстеп, шығандаған тiктi өрмелеген бұлар әбден титықтап, көліктерi болдыруға айналды. Қалың қорысты қапталды қиялап келiп, бедiрейген тас шоқы лардың бiр алаңқай тұсына ақыры ат басын тiредi. Саудыраған тасты таудың қуыс-қуысына пана таппай ұйыт қып соққан жел шерменделi бейшараның зарынан аумай тын сарында үздiксiз уiлдейдi. Бiрде солқылдап жылап, бас-көзiн төмпештеп аласұрған адамдай, бiрде ажалдың апан аузынан жан дәрмен құтылғысы келгендей ышқынып, ысқыра соғады. Бүгiн сәскеден берi аспанды торлаған бұлт бiр белгiсiз бағытқа қарай жөңкiле көшумен болды. Түйежүн шекпенiн қымтанып, тастың қалқасында бүк түсiп отыр ған Бөкенбайды «торушылар iзiмдi шалып қалмаса екен» деген ой-ақ дегбiрiн алып бiттi. Мына Ыстықкөл сағасындағы Ырбашы маңайының қырғыздары бұған әбден жауығып алды. «Бөкенбай басмашыны ұстаймыз» деп Қыдырәлi тағы жар салса керек. Он шақты солдатты ертiп, мұның iзiне түс келi берi де бiрнеше күн болды. «Құзғынды қолыма бiр тү сiрсем, етiнен ет қоймай тiлгiлеп, көзiн ойып алар едiм» дейтiн көрiнедi. Бұл жерге аялдамау керек едi, амалы қайсы, жөндi көлiк болмай дымы құрып отырған жоқ па. Желге қарсы қасқайып тұрған Күлханға көзi түстi. Осы қатынға айбынын асырсын, асырмасын, құмартушылығы басылған емес. Бес биенiң сабасындай Назым мұның өзiн басыбайлы ғып алды. «Кедейдiң кербезi» деп, Күлханға қырғи қабақ танытып, ернiн шүйiретiн. Екi әйелдiң күндестiгi Бөкенбай дың қыбын қандыра түсетiн секiлдi. Бiрақ оған бола Күлхан түсiн бұзып, тiс жармайтын. Ал онысы Бөкенбайдың шымбайына қатты бататын.

Күлхан Майтөбеден былай асқан соң-ақ қатулана түстi. Үмiт пен тiршiлiктi тәрк қылып, қаныпезер күйеуiнiң айтқанына көнiп, айдауымен болатын шақтың туғанын бiлдi. Қу жанын шүберекке түюдi ойламады. Қайта ашынған сайын ашылатындай көкейiне кептелiп тұрған сөздердi сыртқа шығарғысы келедi. Өңменнен өтетiн суық желге ұсқыны қашып, көкпеңбек болып дiрдектесе де қалтарыс iздемедi. Аттардың тұсында құнжыңдап қимылдап жүрген Жайпақбай Бөкенбайға жақындаудан қашқақтайтын тәрiздi. – Жайпақ, ердi алма, қазiр жүремiз. – Бөкенбайдың даусында бiр мазасызданғандық бар. Реңi қаша үрпиiп, Бөкенбайға ұрлана қарағыштаған Жайпақбай әлдене айтпаққа оқталып барып, лебiзiн қайта жұтады. Арқасын желге берiп сылқ етiп отыра кеткенде өзегiн қапқан ыстық жалын қолқасын түгел шарпып өткендей демi тарылып барады. «Маған бұл бiр тажал болды ғой, тажал. Бұл мен тұрмақ әулиедей Мақышты алдапарбап пәндi қыла жаздап едi. Ол жарықтық ақыры өлiп тынды. Ойпыр-ай, бұл бәлеге басым қайдан шатылып едi?» дедi өзегi өртене. Бөкенбайға ұрлана қараған сайын әлпетi қуқыл тарта абыржи бередi. «Кәпiрдiң тұрқы қандай жаман едi, көзiне қан толып кеткен бе, өзi? Бұрнағы жылы мына тау етегiндегi елдiң бiр белсендiсiн шырт ұйқыда жатқан жерiнде қойша бауыздап кеттi деп естiп едi, жайратып тастап жүре берсе қайтпекпiн» деген ойдан тұла бойы қалтырап, бiр отырып, бiр тұрғанын сезбедi. – Жайпақ, неге сонша мазаң кете қалды?! – Жай, Бөке, – дедi аптыққан күйi. Тiк шоқылардың омырауы үздiксiз соққан желден ашылып-шашылып қалғандай сойдиған сүйiр ұштарына дейiн қаңсыған сұрғылт, түсi жұтаң. Кенет гүрс етiп мылтық атылған сәтте жалма-жан атып тұрған Бөкенбай қайқаң кезеңнiң қапталынан берi еңiстеген атты кiсiлердiң үлкен шоғырын көрдi. – Атаңның аузын ұрайын сүмелек неме, әбден есiрiп бiттiң. Әй, қорқау, қашқаныңмен құтылмайсың! «Мынау Қыдырәлi құзғын ғой. Ендi не iстемек?» Жуан торы атқа ырғып мiндi де, көлденең тұмсықты бетке алып шаба жөнелдi. Ақырының осы екенiн сезетiндей сұм жүрегi қатты қобалжулы. «Қап, әттеген-ай, түнделетiп жүрiп кет-

пей, дымымның құри қалғанын қарашы» деген ой санасында қылаңытып өттi. Шыңылдап ұшқан оқтар тура құлағының түбiнен зуылдап өтiп жатыр. «Мыналардың қолына түссем, қос шырағымды ағызып тастаудан тайынбайды-ау. Құдай жәрдем берiп, қас қарайса екен. Ең болмаса бой тасалап, бiр жағына сытылып шығудың жөнi келер ме едi?» Қуғыншылардың тасырлатып шапқандары тым жақыннан естiле бастады. Торыны бас-көзiне қанша тоқпақтап, тебiнгенмен жүрiсi өндiмеуге айналды. Екi ара барған сайын қысқара түскенiн бiлдi. Сандықтастың тұсынан өте бере атынан қарғып түсiп, етпетiнен жата қалды. Ат қалт тоқтай салысымен-ақ қамсыз-мұңсыз оттауға кiрiскенiн көргенде Бөкенбайдың зығырданы қайнады. Мынау опасыз жалғанда ат екеш атқа дейiн өзiмшiл. Жан берiп, жан алысарда мұның арқа тұтып, сенетiн кiсiсi болмағаны ма? Аман құтылатын күн бар ма, жоқ па? Құдайым-ау, мен өлемiн бе, шынымен? Мына қара тобыр, өңкей парықсыз кедейкепшiк менi өлiмге қайтып қимақ?» Осы бiр ойға тиянақ тауып, серпiлгендей болды. Белiңдегi бесатарын қолына ала бергенде ту сыртынан атылған мылтықтан мұның есi ауғандай аңырып тұрды да қалды. Алақ-жұлақ етiп жанжағына қарана бастағанда жаяу-жалпылап келе жатқан ақ қалпақты қырғыздарды көрдi. Дәл қазiр өңменiнен көздеп ататынын ойлағанда тұла бойы қалтырап, мiнәжат ететiндей тiзерлеп отыра қалып, қолын жайды. Дұға оқығандай аузын тынымсыз жыбырлатып маңдайын тасқа тiреп, солқылдап жылап жiбердi. Қуғыншылар қиқулаған бойда улап-шулап келiп қалды. – Мола торығыш, құзғын, нәлет! – Қыдырәлiнiң сiлтеген қамшысы басын қақ айыратындай осып өттi. Жер бауырлай екi бүктелiп түскен Бөкенбай жүресiнен иiрiле отыра қап, басын қолымен көлегейледi. – Еми, мен де ұрғылап көргiлейiн, – деген бiреуi қақ шекесiнен тартып қалғанда шоқпен қарығандай ышқына ыршып түстi. Көзi қарауыта бұлдырап, басы шыр көбелек айналып, етпетiнен құлап бара жатқанда қамшы тағы тидi. Аттарынан жапырлай түскендер әлсiз бұлқынған мұның бас-көзiне қарамай тепкiлей жөнелдi. Ес-тұсынан айрыларайрылмас сәтте өмiр бойы қорқып келген өлiмiнiң өзiнен оншалықты алыс емес, қан-жоса болған басында үйiрiлiп

тұрғанын ойлады. Бiреудiң шаж-баж еткен даусын құлағы емiс-емiс шалды. Бөкенбай есiн жиғанда тұла бойы от болып күйiп-жанып жатыр екен. Басы-көзi көнектей боп iсiнiп, қанталаған айқыш-ұйқыш, бiлем-бiлем iздi ұсқыны кiсi шошырлық. Жақ сүйегi қирап қалғандай қимылдатуға келмейдi. Қолын тас қып шандып байлап тастапты. «Қай жерде жатырмын?» дедi. Шеке тамыры солқылдап, бүкiл денесi тыртысып тұр. Кешегi сiлейте соққан қырғыз-қазақ мұны бүгiн де аямас. «Маңдайыма жазылғаны бұл сияқты емес едi ғой. Аузыма су тамызатын ешкiмнiң қалмағаны ма?» Саутамтығы жоқ бетiнiң қабыршықтары шып-шып аққан қан. Кемсең-кемсең дыбыссыз жылағанда көзiнен ыршыпыршып шыққан жас төмен саулап, қан ұйыған сақалы дiр-дiр етедi. Сырттан тықыр естiлгенде тыйыла қалып, түте-түтесi шыққан киiз үйдiң шұрқ-шұрқ тесiктерiнен тұңғиық түпсiз көкшiл аспанға қарады. Пенде баласының ешқандай меншiгiне жатпайтын бұл жарықтықты кiшкене саңылаудан көргеннiң өзiне қара жанына мият таб атындай. Бiрақ жан-жүйесi босап, қобалжи бередi. «Ақырым осы ма?» дегенге тiрелген сайын қан-сөлсiз өңi шүберек тей бозарып, қуаң тарта түседi. Бүкiл астамшылдығының астаңкестеңi шығып, дөкей ожарлықтың тағы қандай қияпа тына душар болар екем дегенде тынши алмады. Осы кезде кiрiп келген еңгезердей орыстан «Ендi бұл не нәубет?» деп қатты сескендi. Тұздай көкпеңбек зәрлi көзiмен мұның тұла бойын түгел тiнтiп қараған ол: – Да, басмач, как огурчик стал, – дедi. Оның не дегенiнде iсi жоқ едi. Әйтеуiр бас салып тепкiлемесе болғаны. «Өгiршiк – не бәлесi?» Шатасқан бас сөз төркiнiн болжамақ қайда. Зәре-құты қалмай жүрегi лүпiл қаға тынышсыз соғады. – Маржа, маржа, – деп жаңағы сыртты нұсқағанда көкшiл көзi шарадай жанды. Iле-шала есiктiң желдiгi желп етiп, ар жақтан тiксiне кiрген Күлханның бiтiмiн көрдi. Шошынған сыңайда бұдан көз алмай телмiрiп тұрды. Кенет жаулығының ұшымен аузын басты да сыңсып жылады. Басын күшпен көтерген Бөкенбай әйелiне бiр мезгiл сазара қарады. Бұл жалғанда әйел, бала болатынын тарс есiнен шығарып жiберiптi. Қазiр байқап үлгердi: Күлхан көп жыласа керек, көзi домбығып iсiнiптi. «Бәрiбiр мұның несi

кеттi. Қайбiр қабырғасы қайысты дейсiң». Бұл – Күлханды жақтырмады. Тiптi, iшкi өшпендiлiгi қозды. «Қыдырәлi сұмның iстеп отырған айласы. Қор болғанымды көрсiн дегенi». Мұның көзiнше бас салып тепкiлемесе де, әуелi». Қып-қызыл қанталаған көзiмен әйелiне iшiп-жеп қарады, басқа ләм демедi. «Неге жылайды, не бiлгенi бар?» дедi тек. Күлханға назарын қайтып бұрмай, ауырсына ыңырсып қойды. Осы кезде Қыдырәлi сөйлей кiрдi. Бөкенбайдың мазасыздана үрпие қалғанын Күлхан қалт жiбермей байқады. «Дәл мұндайға тап болғанша оққа ұшып өлгенi-ақ жақсы едi ғой. Сорлы-ай, ендiгi көрген күнiң не болар екен?» дедi iштей. – Жәдiгөй, сұм, ит, жiлiктеп тастайын ба, осы?! – Қыдырәлi оқыс қимылға оңтайланған ыңғай танытқанда Күлхан шыдай алмай кетiп, сөзге килiктi. – Әй, сонша безбүйректенiп, ұрып-соққаның не? Ала алмай жүрген алты аласың болса да қойсайшы ендi! Бiлсең, атаң да болса бiр жолдас емес пе? Сенiң ақырыңның қандай болатынын бiр құдайдың өзi бiледi. Бiр кезек обалды неге ойламайсың? – дедi шабаланып. Қыдырәлiнiң жаңадан шыр бiте бастаған жүзi күреңiтiп кеттi. Жағындағы сирек қылтанақтарына дейiн тiкірейiп, көзi құтырына шақшиып, сәл iркiлiп тұрды. – Шараңнан асып төгiлген кесiрiң бас жармады ма, керсайқал, – деп Қыдырәлi төнiп келгенде Күлхан мiз бақпады. Ол мынандай сөздi айтады деп күтпеген едi. «Бiрақ бұл қайдағы кесiрiмдi айтады. Жағдайыма өзi де қанық емес пе едi» дедi. Қыдырәлiнiң көзiне ұялаған құтырынған сәулелер тұла бойын тiксiнтiп, тiтiрендiрсе де Күлхан ойындағысын iрiкпедi. – Қасабалы қатыннан қай жерiң артық екен, шiркiн! Қол-аяғы байлаулы адамды бас-көзiне қарамай тепкiлеп, қорғансыз жетiм-жесiрге әңгiр таяқ ойнату ма сенiкi? Одан сайын түтiккен Қыдырәлi: – Әй, салдақы, тiлiңдi тартып сөйле! Қанiшер албастыңның қашаннан берi обалы пайда болып едi? Қай жерде сенi жетiстiрiп, қатынына балап едi бұл? – дедi тiстенiп. Қол-аяғы байлаулы жатып екеуiне алма-кезек алақтапжұлақтаған Бөкенбайға да, қайдағыны терiп-тiзiп айтатын

Қыдырәлiге де жиренiшi қозғандай тыжырына қара ған Күлхан бiр шарасыздыққа тап болды. Құдай қосқан қосағым деп бiлетiн Бөкенбайды бiреулердiң соққыға жығуы мұның қабырғасына бататыны рас. «Бата тимесе де қата тиiп, жазым болып жүрер» деген. Осы сәтте қара басының ғана қамын ойлап, тынымсыз қипақтаған Бөкенбай да, сөзден есе жiбергiсi келмей өршеленiп шыға келетiн Қыдыр әлi де бiр қалыптан шыққандай көрiнiп кеттi. Бөкенбай мен Қыдырәлiнiң арасында о баста-ақ бақастық бар тәрiздi едi. Мұның бiлуiнше, үстемдiк ылғи Бөкенбай жағында болып келдi. Бiрақ соның өзiнде Бөкенбай Қыдырәлiге тiзесiн батырып, көпшiлiктiң көзiнше айбынын асырып көрген емес. Сонда Қыдырәлiнiкi қай өшпендiлiк? Күлхан ойласа түбiн ойлайды. Осынша жауығудың шегi бола ма, жоқ па? Бiреуi өлмей бiтпейтiн қысастықтың ақыры таяу екен ойласа. – Әй, сұм! –Қыдырәлiнiң сызданған даусынан Бөкенбайдың жүзi қуқыл тартып, көзiнiң шарасы үлкейiп кеттi. – Мына қатының сенiң обалың бар дейдi. Бөкенбайға еңкейiп, жақындай түскен сайын оның саутамтығы қалмаған ұсқынын тамашалап iшiп-жеп барады. Әлсiн-әлi сескене шалқақтап дегбiрсiзденген ол төбесiнен түйiле төнген Қыдырәлiден үркектей бередi. – Ой, сенiң обалыңды... Обал жоқ сенде. Саған иман айтуға да болмайды. Ол күнә. – Бөкенбай да бiр кезде астамшылықпен өстiп сөйлейтiн. Мына жазған қара құл ендi соны өзiне қайталап жатқандай көрiндi. Бұдан өткен қор лық бар ма?! Тiршiлiктiң қиын нұсқасы кесекөлденең дегенде түптен бермей көсемдiгiнен еш жаңылмайтын. Кем сеңдеп жылаған Бөкенбайдың көзiнен ытқып-ытқып шыққан iрi тамшылар жұлым-жұлым өңiрiне қарай тоқтаусыз дома - лап барады. Күлхан манағы орнынан тапжылмаған күйi сос тиып тұр. – Жалмауызға да жан керек, жылайсың, ә? – Қыдырәлiнiң езуiне мысқыл күлкi үйiрiлiп, жөнделiп тұрғысы келiп оңтайланғаны сол едi, Бөкенбайдың матаулы денесi шоршып түстi. – Сен қорқау, қорықпа, доңыздай ғып үйтiп, күлiңдi көкке шашқан сауап. – Сыртқа беттеп бара жатқан бойда Күлханға бұрылды. – Сенiң денең мына сұммен харамда-

нып бiткен жоқ па? Қазiр қол-аяғын шешiп қой, атқа терiс отырғызып, қырғыз ауылынан алып шығамыз. Бөкенбай жаққа да назарын салмай Күлхан қалшиып қатты да қалды. – Бiр шын жанашырдың болмағаны-ай, – деген күйеуiнiң күйзелген үнiне ерiксiз жалт бұрылды. Бөкенбай дың жирен сақалына сауыс-сауыс болып қатқан қан, күп болып iсiнген денесi ендi осылай бiраз жатса iркiлдеп бұзылып кететiндей. Қамшының қалай болса солай түскен iзде рiнiң орны ұлғайып, құрым қызғылт түс бiртiндеп жайылып келедi. Бөкенбай өзiнiң осындай халге тап боларын ойламаған сыңайлы. Қыздай алған қатыны ғой мынау. Отымның алды, суымның тұнығы дейтiн жөнi бар. Ажалынан үш күн бұрын өлетiн сағаты да алыс емес. Қайткенде мұның талқаны бұлай таусылмауы керек едi. Сүйекке түскен таңбаның кегiн қуып, аталық ғұрыпты ту қып көтергенi ме, бар жазығы. Әйтпесе бұл ешкiмге қиянатын асырған жоқ! Осы бiр ойға тiрелген сайын қаражанына бiр түрлi тыншу табатын. Бұл жолы бойын түсiнiксiз ашу биледi. Сонда мұ ның өлiмi Қыдырәлi сияқты аш-жалаңаштардың бодауына жүре ме. Тұзының жеңiлденiп, қисынының қашқанын қара шы. Шәуiлдек иттiң шаужайға жармасып, қалыспайтыны түк емес екен. Екiжүздi кездiгiн қайта-қайта суырып алып, кеңiрдектi орып жiберуге ұмтылғаны қорлық. – Маған не айтасың? – деген Күлхан даусынан бұл шошынғандай басын жұлып алып, аң-таң күйде қарады. Қызылкүрең бояу бүкiл қанталаған пiшiнiне жайы лып, шеке тамырлары адырайып кеттi. Қоңыр өткiр көзi нiң қарашықтарын қанша тесiрейткенмен, баяғыдай кiсi ығатын айбын сезiлмейдi. – Не айтайын, – дедi Бөкенбай. – Екеуiнiң құдай тiлектерiңдi бердi. – Жау қолында жатырмын дегенiң шығар бұл сөзiң. Әйтпесе кiмнiң бұрын өлерiн бiр құдайдың өзi бiледi. Менiң тiлегенiм осы деп ойласаң, оның асылық. Алдында бала, қасында байы болса ұрғашының одан артық ырысы жоқ. – Әлi айтпағы бар сияқты. Сөзiнiң жүйесiн келтiре алмаған қиналысты пiшiнмен: – Ойлайтын шығарсың, қатын опасыз деп. Басым төмен, бағам жоқ әйел болсам да ақтығын айтам. Еркекке ындыным құрып көрген емес. Мен жөнiнде

күдiк ойлап, қаның бұзылып жүрмесiн, – деп Күлхан сыртқа шығып кеттi. Мал мен бақ кетiп, қолымен iстегенiн мойнымен көтеру зауалын тарту сәтiнiң қашық еместiгiн сезiнген сайын дегбiрi қашқан Бөкенбай есiкке телмiре қарағыштай бердi. Осы кезде үш-төрт солдат асығыс кiрiп, Бөкенбайды сыртқа алып шықты. Атқа отырғызып, шандып байлап терiскейге суыт алып жүрдi. Бөкенбайдың бекеттегi түрмеде жатқанына үш күн. Күлiмсi иiстi қараңғы жерге өзiн жеке қамаған. Андасанда сыртқа шығарып, жалғыз серуендетедi. Саңылаусаңылаудан түскен сәулеге телмiре төнiп, сырт тiршi лiкке аңсары қатты ауды. Көңiлi алып-ұшқанымен қай раны таусылып, сiлесi қата бүк түсiп әрекетсiз сұлық жа тады. Түнеукүнгi ауыр соққыдан әлi толық айығып үлгер меген пұшайман. Ағына дейiн қанталаған көзiнiң қара ғы жыл тырамаса, ұсқыны құдды саңылаусыз қалғандай кiсi шошырлық. Соңғы кезде iшi бұрап ауырып, сыртқа қайта-қайта сұранатынды шығарды. Түн баласы көз iлмейдi. Түрмеде не үшiн жатқанын бiр ауық есiнен шығарып жiберетiн дей. Өмiрi басынан кешiп көрмеген салғырттық бойын билейдi. Бүгiн таңертеңгiсiн ешкiнiң асығындай шидиген күзетшi сыртқа алып шықты. Дәретханаға жетiп қалғанда жаза тайым сүрiнiп кеттi. Жұмыр кесек тастың дәл ая ғының астында жатқанын көргенде жүрегi жиi-жиi соғып, алқымына тығылды. Елеусiз кейiпте тасты бiр-екi адым сырғытып әкелдi. Қайтадан берi беттегенде де жаңағы тас көзiне оттай басылды. Күзетшiнiң бұдан жүзiн аудар май бақылап тұрғаны белгiлi. Iште де байыз таппай ерсiлi-қарсылы жүрдi де қойды. Үмiтiн бiржола үзiп, өлiмге мойын сұныпты-ау. Бақса, құдайдың жай тасы да бiр қажетке жарайтындай. Ендi сәл кешiксе бәрiнен құр қалатындай көрiндi. Жанұшыра есiктi тарс-тұрс ұрды. Кiшкене саңылаудан сығалап қараған күзетшiге дәретханаға апар дегенiн ыммен бiлдiрдi. Көпекөрнеу iшi бұрап ауырғандай екi бүктелiп, қатты қиналған сыңай танытты. Анау бiрдеме деп шаңқ-шаңқ етiп кетiп қалды. Бөкенбайдың амалы таусылғандай қабырғаға арқасын сүйеп, жүрелеп отырды. Күңгiрт көлеңкелi үйдiң

қуыс-қуысын тiнте шолды. Кiшкене жұмыр тас уысына бiр түссе жаны жай табатындай. Жалма-жан атып тұрып, есiктi қирататындай ұрып-ұрып жiбердi. Дабырласып келген екеу есiктi шалқайта ашып: – Ну, сволочь, басмач! – деп жаңағы шидиген тұздай көзi шатынап, бұған ежiрейе қарады. Абдыраған Бөкенбай сыртты қолмен нұсқады. Таптаурын жолмен келе жатып тастың тура үстiнен түстi. Бұл жолы аяғына iлiп, еппен сырғыта дәретханада қол созым жер қалдырып, ұзақ бөгелдi. Күзетшiнiң жұқалтаң өңiнен шыдамсызданғандық байқалатындай. Бiрақ қасақана кiдiрiп, ананың қас-қабағын, бөгде қимылын бағып тұр. Күзетшi бiр кезде әлдене деп қатты айғайлап, мылтығын кезеңдi. Ұзынынан-ұзақ созылған дуал тамның батыс жағындағы алаңқайда бiр-екi қарияның серуендеп жүргенiн байқады. Олардың қасында мылтығын иығына асынған күзетшi самарқау тұр. Бұл сыртқа шыққанда асықпай жүрдi. Күзетшiнiң көзiмен көзi түйiстi. Тасқа жақындаған сайын кiбiртiктей бастады. Кенет анау күзетшi бiрдеңе деп қарқ-қарқ күлдi. Мұның қасындағы шидиген оған назарын жаймен бұрып, тiл қатқанда, бұл шұғыл еңкейiп барып тасты уысына жасырып үлгердi. Көз алды тұманданып, қаны басына шапты. Шеке тамырлары одырая шығып, жүрегi дүрс-дүрс соқты. Секемшiл көзқарасымен күзетшi мұның тұла бойын түгел тiнтiп шықты. Жатын орнына қарай бет ала бергенде ананың қатқыл айғайынан амалсыз қалт тоқтады. Қырсыққанда сыртта серуендейтiн уақыт болып қалыпты. Бұл ендi шапанының жеңiне қолын сүңгiтiп жiберiп, бүрiскен күйi жүрдi де қойды. Сiркесi су көтермейтiн кейiстiк пiшiнге енiп: «Бүгiнмен болса төртiншi күн түнеймiн. Бұлардың не ойластырып жатқанын кiм бiлсiн, не шiрiтiп өлтiрер, не атып тастар. Құдай жар болса, бiр жаққа түз тағысындай ауып кеткенiм жақсы» дедi. Осы жолы қанша мүләйiмсiп, қанша сынық қалып танытса да ағына дейiн қанталап кеткен жанары әлгiн дегiдей емес, қутыңдаған сәуле ұялап, тiрiлiптi. Көңi лiнiң өрекпи бергенiнен қуыстанып, сыр берiп алмасам екен деп ойлағанша, күзетшi бұған әлдене дедi. Қолыңда ғыны таста дей ме мынау деп үрейi ұшты. Сөйтсе iшке кiр дегенi екен. Үйреншiктi орнына лып кiрiп, түкпiрдегi бұрыш-

қа барып қалшиып тұра қалған тосын қылығына күзетшi таңырқай қарап, есiктi тарс жапты. «Қауiп ойлап қалған жоқ па өзi?» Жеңiнiң түкпiрiндегi тасты сырғытып әкелiп, еппен алақанына салып, жұдырығын жұмды. Жан жүйесi босап, егiлiп жылағысы келiп кеттi. Бiр ащы дем кеудесiн удай ашытып, өзегiн өртеп өтiп, қолқасына бiр-ақ шапты. Осындай күйде қанша уақыт тұрғанын да бiлмедi. Әбден сарыла күтiп, бағанағыдай екпiнi басылып қалғанда барып есiк жақтан бiр тықыр естiлдi. Iшке әуелi басын сұққан күзетшi қыбыр етпеген бұған қызықтаған сыңайда көз тастап, әлденеге артына бұрылып қарағаны сол едi, Бөкенбай дереу ыңғайланып алды. Екеуiнiң арасы бес-алты адым дай екенiн ойша болжап, оң иығына қарай нықталып, оңтайлана түстi. Секем алған күзетшiнiң көкшiл көзi шарасынан шыға атырылып, сәл шегiншектеп, мылтығын кезенбекке оқтала бергенде, Бөкенбай қолындағы тасты бар пәрменiмен сiлтеп кеп жiбердi. Қақ шекесiне тоңқ етiп ти генде ананың көзi ақыл-санадан ауытқығандай алая теңселiп, шалқалап құлады. Бұл дереу мылтықты жұлып алса да не iстерiн бiлмей сасқалақтап, ең сырттағы сықырлау лық есiкке барып, тысты шолды. Бөкенбай ерсiлi-қарсы лы жүрген күзетшiнiң әлi күдiк ала қоймағанын сезсе де, оның көзiн құртпай осы арадан шыға алмайтынын бiлдi. Серiгiнiң кешiккенiне алаңдап, осы тұсқа бiр соғатынын ойлағанша ананың берi қарай келе жатқанын көрдi. Бөкенбай оң қапталындағы қабырғаға жабыса түстi. Есiктi ашқанда бiраз бөгелген күзетшi алакүңгiрт орынға көзi үйренбей кiбiртiктеп, айналаға алақ-жұлақ қараған күйi сақ басып келедi. Бөкенбай қолындағы мылтықты оңтайлы ұстап, сыбдырын шығармай барып көкжелкеден қойып қалды. Оқыс соққыдан теңселе тәлтiректеген ананың дереу алқымына жармаса кеткенде мұрнына тумысында сезiп-бiлмеген қолаңса иiстен жаны түршiккендей тамағын шеңгелдеп езе түстi. Жан дәрмен қарсылық көрсете алмаған ол жанары шарасына сыймай атырылып, қорқырап, екi езуiнен көбiк аға бастады. Қарысқан қолын әрең жазып, сып берiп тысқа шықты. Көлденең соғылған биiк дуал қорғанға жан дәрмен жүгiрiп, атқа мiнгендегiдей ыршығанда қолы ернеуге әрең iлiктi. Жаңқа тастардың үшкiр ұштары саусағына кiрiп, сыздап ауырғанына қарамай тағы бiр жұлқынып,

арғы жаққа аунап түстi. Тiк құламадағы ну қамысты өзенге аяғының ауырғанын елеместен домалай жөнелдi. Шаң-шұң дыбыстарды шала естiдi. Бiр кезде тарс-тұрс мылтық атылды. Өз екпiнiн тежей алмай суға күмп бердi де, жалма-жан атып тұрып, ақсаңдаған күйi қамысты қақырата жарып, төмен құлдилады. Солдаттарды екi бағытқа бiрдей жолдап, шұңқыр, тоған бiткенді түк қоймай тiнтiп iздейтiнiн ойлаған сайын зәре-құты қашады. Тауға қарай өрлесе осы сайдың тұйықталар тұсына тұмсық тiрегенде-ақ бiрден қолға түсетiнiн болжады. Лайсаң қара суға малынған, шапанының етегi шаужайына орала бердi. Тұйық жағалы жейдесiнiң әдiптерi қырқылып, алқам-салқам ашылып кетiптi. Мылтықты тас қып ұстап бүгжиген күйi қалт тоқтап, тың тыңдады. Тұс-тұстан шауып өтiп жатқан ат дүбiрi естiледi. Төменгi сағадағы Құтырған өзенiне iлiге алмайтынын ойлағанда бойын үрей билеп, аяғын қалт-құлт санап басады. Осы өзектiң бiр қылтаң тұсы барын бiлетiн. Онда шоқ-шоқ болып өскен қамыстан қараң-құраң көзге анық шалынады. Ерiксiз жыраның сүйiр тұсымен жүрдi. Әр жылғы су тасқынынан жер опырылып, пайда болған құлама жар жағалауында кiсi бойы өскен қамыс құрағының жiңiшке қияғына дейiн селтең-селтең етедi. Оң қапталдан тым қашық емес сыбдырды естiп, оқыс жалт бұрылды. Өз еншiсiне түнеугүнгi соққыдан да ауыр, қорқынышты жаза бар. Қара жанына демеу болар еш нәрсенiң септiгi жоқ. Жүрегi манағыдай дүрсiлдеп емес, сақ, тынышын кетiре жиi-жиi соғып, екi иығынан демiн ала ентiгiп, ақырын жер бауырлап жата кеттi. Арагiдiк құлағына шалынған тысырдан сұлық тынып, сәл уақыттан кейiн қайта жылжи бастады. Қозғалған сайын шалшық судың шолпылы үрейiн алып, тағы да бүк түсе тың тыңдайды. Таяқ тастам аралықтан кенет қамыстың үлпiлдек бапаны селтең еткенде, не атып тұрарын, не жер бауырлап жата қаларын бiлмей аңтарылды. Мылтық ұстаған оң қолының қары талды. Артқа шегiнгенде тобығына дейiн сазға кiрiп, қайтып суырып алу қиынға соқты. Бiраз аралыққа дейiн еңбектеп келдi. Құмырсқаның илеуiндей үйме-жүйме шымға келгенде көзге анық шалынатын тұста тұрғанын бiлдi. Соры бетке шыққан үй орнындай қопалы жерге өскен қамыс жар жиегiне дейiн барыпты. Шиендеп шыққан көрпекөкке жайшылықпен iз түспейтiнiн анық аңғарып, жан ұшыра жүгiрдi. Әуелi жарқабақта бой

тасалап тұрып, өзекке бiтiсетiн тұста тарам-тарам айрылған оқпанды көрдi. Сол тұсқа таяй бергенде бұл жаққа жолама дегендей қамыс басы епелек қақты. Жар оқпаны жадағай. Ну жынысқа қайта қойып кеттi. Кенет бiреулердiң күбiрсыбырын естiп, қалт тынды. «Айналайын құдай, жар бола гөр!» деді iшiнен жалбарына. Ұрылып-соғылған ұсқынында әлдебiр жаманатты дәт қылып ойлауға тәуекелi жетпейтiн абыржу бар. Су шолпылы дәл жанынан естiлгенде тұла бойынан бiлiнген дiрiлдi жеңе алмай бiраз әлегi шықты. Жаңағы өзi тұрған жардың жағалауынан бiреудiң бажылдап сөйлегенiнен құрғақ жердегi iзiнiң үстiнен түскенiн бiлдi. Екi-үш адамның дәл тұсынан күбiрлеп сөйлеп өтiп бара жатқанда: «Я, құдай... » дедi. Бұдан басқа сөз айтуға шамасы жетпейтiндей. Аспанға көз тiктi. Кiршiгi жоқ көгiлдiр көк тым биiкте төңкерiлiп тұр. Күннiң қай мезгiл екенiн де болжап болар емес. Неге сонша көкбалақ болып сергелдеңге түстi бұл. Бiр қу жаны үшiн басын тауға да, тасқа да ұрыпты. Қаратобырдың қолы сүйегiне қату да бату тиiп, өшпес таңбасын салып тастағаны анау. Бөкенбай осы қалың шуылдақтан бiр артықшылығын пайым қылатын. Ендi оның да еш жылу жоқтығына қайран. Барлық қимыл-әрекетi шектелiп, осылай бiр орында тұрып ақырды күту ғана өлiм шеңгелiнен құтқаратынына көзi жететiндей. «Адам да түнде жортқан қасқыр. Кез болғанша жемiн сарсыла iздейдi. Оған шыдаған шыдайды, шыдамаған өледi». Көкейiне тұтқиылдан келген осы ой бойындағы үрейдi жеңiп, ептеп басалқалы күйге түсiретiн секiлдi едi. Өкпе тұсынан тағы бiр сыбдыр шыққанда жаны мұрнының ұшына келе селтиiп, қатты да қалды. – Ну, шакал, – дедi бiреуi. «Қу сақал» дей ме, ит «кәпiр» дедi. Олар мұның төңiрегiнде айналсоқтап көп жүрдi. Бiр бәтуаға келе алмай керiлдестi ме, әйтеуiр, дауыстары қатты-қатты шықты. Бiреуi баж-баж етiп, өрге қарай шаба жөнелдi. Үмiт пен қауiп санасында қатар қылаңытқан мезет көз алдына Күлхан ның бiтiмi келе қалды. Әуелi құштарлыққа ұқсайтын әлдене бойын тербеп, ол бiртiндеп өзi бiлiп болмайтын өшпен - дiлiкке ұласты. Шымырлап ымырт қонақтады-ау, әйтеуiр, бiр кезде. Терiскейден аңқылдап соққан желден қамыс атаулы су-

сылдап, үрей әкелетiн бөгде дыбысты жұтып алып, көңiлiн бiржола тыншытатын секiлдi. Бөкенбай мылтықты салбырата ұстаған күйi жан-жағына сақ құлақ түрiп, ылдымжылдым адымдап келедi. «Бұлар ендi Қыдырәлi сұмды iзiме салуы мүмкiн, ойпыр-ай, ол кәдiк-ау» дедi. Аяқ астынан шыққан бақа құрылынан тұла бойы мұздап, iшi-бауыры қалтырап кеттi. Өзектi жиектеп отырып, адырға шықты да жыра-жыраны бойлады. Кенет қарсы алдынан бiр қарайғанды байқап, қалт тоқтады. Жерден бастарын жұлып-жұлып алып, құлақтарын қайшылай состия қалысқан жылқылардың тектi де аңқау кейiптерiн танығанда – етжүрегi лүпiл қаға соқты. Бұл жарықтықтарды айналасы бес-алты күннiң iшiнде жатырқай қалған әлдебiр қосамжармаласқан тосаң сезiмнен көңiлi олқы тарта түстi. Оларда түк iсi жоқ пендеше тұстарынан сол қиғаштап өтiп, бойын осылай үйретiп алуды ұйғарды. Iшiндегi бiреуi ғана Бөкенбайды маңайына жуытқысы келмей басын қайта-қайта кегжитiп, тарпа бас салатындай одыраңдайды. Жаңадан қоң жинаған шаруа айғырдың әбiгерге түсетiн осындай қызғаншақ әдетi болушы едi, бұл сондайдың бiрi емес пе екен деп ойлады. Iшiндегi жас тайы ма, бұдан шошынып, атырыла үрiккенде барлығы да дүркiрей шауып, бiраз араға ұзаңқырап кеттi. Бөкенбай бас бағып, жылқылардың жусайтын мезгiлiн көздеп келедi. «Тек жаман сәурiк бiр жаққа қуып алып кетпесе екен» дедi. Екiара қысқара түскен сайын дегбiрi де қаша бастайды. Өйткенi кездейсоқ адамның беймезгiл жүрiсiне бәрi таңырқаса қарайды. Сәурiк дегенi бұған көлденеңдеп келiп, қаздиып тұра қалды. Көзге түртсе қараңғы түнде түр-түсiн ажыратпаса да, оңаша саяқ тұрғанды биеге жорыды. Ендi соған қарай орағытты. Құлаққа тым жағымды естiлетiн дыбысқа жануар одырая бiр қарап, ту сыртын берiп тұрды. Шағын үйiрдiң естияр жануары осы деп ұйғарып, қолын сауырына апарғанда өне бойының дiрiлдеп өткенiн сездi. Етiн үйретiп, сауырын, одан жалын сипап, ақырын тұсарлығына отырды. Қайтадан шапшаң көтерiлiп, тұтасқан жалына қолын сүңгiттi. Жүген кигiзердегi қимылды жасап, шүйдесiн қолтығының астына жiберiп, алға жетектеп көрiп едi, тапжылмады. Одан артыққа бармай табандап тұрып алды. Басын тұқыртқан күйi ол да сәл артқа шегiншектедi. Мойнын алақанымен зiлсiз шапақтап, елеусiз кейiпте алға өзi

аттағанда бие де жүрiп бердi. Бiраз шамадан соң кiлт тоқтап, артына жалт бұрылғанда Бөкенбайдың қолтығынан сусып шығып кете жазадады. Жуас жануар көлденең бiреудiң аяқ астынан иемдене қалғанына шамданбай бейғам кiсiнеп жiбердi де, солығын баса алмай бiраз оқыранып тұрды. Қалғандары ұрқырап-шұрқыраған бойда тасырлата шауып келедi. Бөкенбай биенiң арқасынан бiраз сипалап тұрып, бiр кезде қарғып мiндi. Алып жөнелетiндей адыраңдап, бiрекi дүркiн шыр көбелек айналды. Қақпайлап отырып жолға салғанда көлбеңдеп қарауытқан, тербелiп-теңселген тау мен мұндалап шақырғандай болды. Бөкенбай екi-үш күн Көктөбе мен Майтөбенiң арасында жүрдi де қойды. Күптi көңiлi де байыз таппады. Құла бие де ақыры болдырып тынды. Бүгiн құз терең сайдың қалтарысына жылқыларды бекiтiп қойып, өзi қайқы кезеңге шығып, жан-жақты көздедi. Үш күннен берi нәр сызбағанына ат соғып тастағаны қосылып, сәл қисайып жатып едi, қорылдап ұйықтап кетiптi. Себелеп жауған жаңбырдың сытырлаған дыбысынан оянып, күннiң қай мезгiл екенiн ажырата алмай мәңгiрiп көп отырды. Ешқандай сезiк жоқ сияқты, көңiлiнiң тынши қалғанына да қайран. Ал қолға түсердiң алдында Жайпақбай мен Күлханды тақ осы арадан күтiп алғаны есiне ендi түстi. «Құдай-ау, осынша есеңгiрегенiм қалай?» дедi. Сергiп, серпiле алмай отырғанда тағы да соңынан түсiп, iздейтiнiн ойлап дегбiрi қаша атып тұрды. Мұншалықты қамсыздығына қайран қалды. Қайқы кезеңге асып-сасып шыққанда сонау көз ұшындағы адырлы белес пен үйiрiле дөңгеленген жазық күн шуағына еркiнше шомылып тұр екен. Мұның жүрген жерi ғана бұлт құрсанатын болған ба деген ой санасында қылаңытты. Кенет дабыр-дұбырды құлағы шалып, үрейi ұшып кеттi. Бесқоныс шоқысының күнгей қапталына қарай қараса – екi салт атты салып ұрып келедi. Бөктерген қоржындары тоқ. Құзшыңыраудағы жылқыларды көрдi-ау, шамасы, бiраз аялдап, сол жақтан көздерiн алмай көп iркiлдi. Қауiп алған қалыптары байқалмайды, дауыстары да ап-анық естiле бастады. – Анау құла бие Бекеттегi саудагер тараншынiкi емес пе, осы, – Бөкенбайға бұл сондай таныс дауыстай естiлдi. – Жазғанның қан-сорпасы шығыпты ғой.

– Қой, тұра берiп қайтемiз, жүрелiк, – дедi екiншiсi. «Сағын қарашы иттiң» деп ойлаған бұл асыға қоймады. Тiк еңiске құлдилағанда ғана: – Тоқтаңдар! – деп, ақырып жiбердi. Аңтарыла жалт қарасқан жолаушылар жұлым-жұлымы шыққан бiреудiң мылтық кезенiп тұрғанын көрдi. Жатаған жадау кескiндерiнде үрейге қоса таңырқаушылық та бар. Бөкенбай бер жақтағының Отынбай екенiн таныды. Тоқпақты тоздырып, Әндiжанды аздырып жүр деп естiген. Сiрiңке қара жүзi күреңiте шымырлап, кiлмиген нұрсыз көзiн кең ашқан Отынбай аттан домалап түсiп, Бөкенбайға тұра ұмтылды. – Боздағым-ау, асылдың сынығы-ау, аманбысың, – дегенде үнi жарықшақтанып шықты. Кезенген мылтықты да елейтiн түрi жоқ. Алдында құрдай жорғалаған сайын қиянат зорлығын асыра түскiсi келетiн ниетi жыртқыш құстың тоят iздеген сәтiне ұқсаған Бөкенбайдың арып-ашқан жүзiне бiр ащы мысқыл үйiрiлдi. Шалдыға тарғылданған өңiн дегi үмiтсiздiктiң бәрi iзiм-ғайым жоғалып, демде айбатта нып алды. – Тоқта! – Бұл жолғы жекiруiнде кiсiнi амалсыз кiдiртетiн қатқылдық бар едi. Ошарыла тұрып қалған Отынбай ұзын кiрпiктерiн жиi-жиi қағып, көзi жаутаңдап кеттi. – Сонша зарыққандай өңмеңдеп келе жатырсың ғой, түге, – дедi Бөкенбай. Мына сөзден кейiн Отынбай бiр түрлi еркiндей бастады. Шоқша сақалын селтеңдетiп, серiгiне бұрылды. – Жұмағұл-ау, кел берi, – дедi. Шашауы шыға селдiр өскен ағы мол сақал-мұртты, таңқы мұрын бiреу Отынбаймен қатарласып келiп, қолын төсiне апарып, амандасудың рәсiмiн жасады. Кiсiге тiк қарайтын қой көзiнiң зәрi барын аңғарды. – Қайдан келесiңдер? – Қырғыз асып кеткен ағайындарға бардық. Айтпақшы, Бөке, сiздiң үй-iшiңiздi Жайпақ қырғызға алып кетiп едi. Кiшiкемiнен көрдiк. Аман-есен, – деп, жақсылық хабарының өтеуi мұның жылы шырайымен қайтатындай өзiмсiне қалды. Бөкенбай бұл хабарға кәдiмгiдей елеңдегенiмен, сыр бермеген күйi бедiрейiп тұр. – Һе, сен де қулық-сұмдықты үйренейiн депсiң, – Бөкенбай бiр iлiк табудың жолын iздеп бақты. Мұның қас-

қабағына қарай төңкерiлген Отынбай сондай кiшiк, сондай iзеттi, ши шығып кетпесе екен дегендей сақ. – Ендi қайтемiз, Бөке?! Заман болса мынау, баяғы дәурен жоқ. – Отынбай Бөкенбайдың осал тұсын дөп басқысы келiп, түрлi қитұрқылыққа салынды-ақ. – Әй, алдамшы қу дүние-ай, – дедi Бөкенбай өзiне-өзi сөйлегендей. Содан соң көзiн Отынбайға шатыната қадады. – Сенiң де басыңнан дәурен өткен екен ғой, алда жазғанай, а! – үнi кекесiндi шықты. – Әйтеуiр сiздi қара тұтушы едiк қой, – деп Отынбай безiлдей жөнелдi. Бөкенбай күйiп кеттi. Бетi бүлк етпейтiн безбүйректiң айтып отырғанын қарашы. Жаңа бiр мезетте iшi жылығандай болған. Ертеңгi күнi пұшайман күйге түспесiне кiмнiң көзi жетедi. Мұны аямай соққыға жыққан осы сияқты тексiз құл-құтандар. Ендеше бұл да жау. Күнi қараған соң амалы әшейiн. Түсi бұзылып бара жатқан Бөкенбайдың ұсқынынан кәдiк алған Отынбай тағы бiрдеңе десе бәрiн бүлдiретiнiн сезiп, жұмған аузын ашпай қойды. – Сенi атып тастасам, бәйбiшенiң бiр баласы не кемiр, не кемiмес, – деп Бөкенбай Отынбайға мылтығын тура кезенiп, шүрiппенi басып қалуға ыңғайлана бастады. Отынбай жүрелеп отыра кеттi. Оның қалтырап-дiрiлдеген пошымын қызықтаған сыңайда iркiлiп барып, қабағын кердi де, қағаздай қуарған Отынбайға төнiп келдi. – Iздер-сұрарым жоқ едi, Бөке, шиеттей бала-шағаның көз жасы үшiн қиыңыз жанымды! «Бұл сияқты бейшаралардың да сауабы болатын шығар?» Екiұдай күй кеше iркiлген Бөкенбай: – Екеуiң бiрдей Бесқоныстың етегiне еңбектеп түсесiңдер. Алда-жалда тұра қалсаңдар, айтпады демеңдер, әйшайға қарамай атамын. Болыңдар! – деп ақырып жiбердi. Жалп-жалп құлаған олар құлдилаған тiк құзға жер бауырлай еңбектей жөнелдi. Жаңағы мезетте осының өзiнен ләззат алатындай сезiнген Бөкенбай көңiлiнiң түкпiрiнен сумаң қаға бас көтерген суық ой жан-жүйесiн жайлап үлгердi. Аналардың бiреуi бұдыры жоқ тiктен екпiнiн ұстай алмай тайып кеттi ме, домалаған күйi қорыс тiкеннiң қалың жынысына қойды да, алаңқай тұстан бiр-ақ шықты. Бөкенбай қоржынды алып жерге қойды. Бiр басы өрiк, мейiз, науат, екiншi басы кездеме екен. Қанжыға-

дағы торсықта аздаған сусын қалыпты, төңкерiп салды да Отынбайдың қара атына мiндi. Еңiстегi жылқыларды сырғыта айдап, терең сайды қуалай жүрдi. Бөкенбай Кiшiкемiнге келесi күннiң ертесiнде жеттi. Сәурiктi ұстап мiнiп, қалғандарын жыралы терең сайға матастыра бекiтiп қойды. Тас құрсанған таудың бiраз жерiн аралап шықты, күдiктi ештеңе байқалмады. Бекеттегi түрмеден қашып шыққалы берi құс ұйқылы. «Қапияда қолға түскенiмше, өлгенiм жақсы» дейдi. Жыра-жыраны сағалай жортып отырып, екiаша кезеңге асатын жалғыз аяқ жолға кезiктi. Сырт көзден тасалау жерге апарып, атын шалды. Қас қарайып, көз байланғанша осы жерде тұра тұруды ұйғарды. Осы кезде арғы беттен ойқастап шыққан үш-төрт кiсi бiр-бiрiне әлденелердi айтып, қарқ-қарқ күлiп өтiп бара жатты. Iшкен бозалары бастарына шығып, елiрiп алған қарашаруа қырғыздар екенiн болжады. Мұның да осындай алаңсыз тiршiлiгi бар сияқты едi. Қымыздың желiгiнен кейiн қыз-қырқынға қырғидай тиiп, кез келген жерде ұят пен ынсаптың бет-пердесiн сыпырып тастайтын. Атты кiсiлердi көзiмен ұзатып салып тұрып, бұл неге осы жайды ойлады, бiлмейдi. Неге екенi белгiсiз, есiне Төкенi түсе кеттi. Оны да көрмегелi араға жыл салыпты-ау. Мұншалықты уақытта оны бiр рет те ойына алмағаны қалай! Жүрегi езiлiп кеткендей болды. Тек Назымның бiтiмi көз алдына келгенде қатайып алды. Шиыршық атып атқа отырды. Желе жортып, Шу өзенiнiң сағасына тақады. Жаңадан қоныс теуiп, iрге көтерген қырғыздың жатаған ауылының қатынқалашы мен бала-шағасы бiрлi-жарым малды жиыстырып жүр. Уыздай ұйыған тыныштық. «Мына ақжаулықтың бәрi түнге қарай бiр-бiр еркектiң құшағына енедi-ау» деп ойлады. Ауылдың шетiн ала қоныстанған үш-төрт киiз үй көзiне оттай басылды. Тынышы қашып, көңiлi алабұрта бердi. Күн ұясына тақаған сайын алакөлеңке қоюлана түстi. Жақпар тасты құлдилаған жадағай сайда қылтиған тал-дарақтар көңiлiн аулайды. Судың ақшылтым боз түсi ғана оқшау рең бар екенiн еске салып өтетiндей. Көз байланғанда ауылдың бiр бүйiрiнен келiп кiрдi. Суды жағалай жүрiп, арғы беткейге өттi. Өреленiп қойылған аттар көзге анда-мұнда бiр шалынады. Ойсымал тұс тың қылтаң беткейiне шығып, сәл аялдады. Ай қараңғы сында

жұлдыздар ерекше жымың-жымың етедi. Дiттеген же рiне жақындаған сайын көңiлi алып-ұшты. Қазiр Күлхан да, Назым да отыруы мүмкiн. Екеуiн екi бұрышқа тықсырып, үрейiн алса да еркi. Түнiмен жортып жем iздеп, күндiз дамылдайтын тау-тастың аңына ұқсаса да, әйтеуiр, көзi тiрiде бұл екi әйелдiң тағдыры өз уысында екенiн ойлады. Ақ некелі төсегін былғады-ау деген күдік алда-жалда көкейі не қонақтай қалса, қайсысының болсын қанын аспанға шашуға хақылы. Бiр сәт аңысын аңдып, киiз үйлердiң сыртынан орағыта өтіп, болымсыз жылтыраған жарықты нысана етiп көп бөгелдi. Осы кезде жоғарғы киiз үйдiң жапсары көтерiлiп, бiреу теңселiп шықты. Қаперiне ештеңе де кiрмейтiн алаңсыз бiтiмді, Жайпақбайға ұйғарды. Анық естiлетiн бiрақ ешкiмдi дүрлiктiрмейтiндей: – Жайпақ, – деп үн қатты. Әзiрейiлдей дауыстың қай тұстан шыққанын бiлмей анау сiлейiп барып, жан-жағы на алақ-жұлақ қарады. – Әй, берi кел! – салбыраңқы кей пiнде түбiме осы жететiн болды-ау дейтiн көкейiне оралған то сын қауiптен бiр сәт ошарылып тұрып қалды. – Болсаңшы, ей, тiрi әруақ деп тұрмысың? – дедi Бөкенбай сабыр-шы дамы таусыла. – О, құдай-ау, Бөкең екен ғой, – деп жетiп келген бойда шалғайына оратыла кеттi. Таныс-бiлiс адамдардың қалбалақтауын жаратпайтын болғалы қашан. Қазiр де Жайпақбайға iшi жыли қоймады. – Әлгi екi албасты қайда? – Үйде, Бөке, – дедi Жалпақбай үрейленiп. – Тыныштық па? – Кеше бiр-екi адам Назым, Күлхан үшеумiзбен сөйлестi. Сiздiң серiктерiңiз кiм дей ме, тағы бiрдеңелердi сұрайды. Бөкенбай Жайпақбайдың сөзiн құлықсыз тыңдады. Күнi кеше мұның жылқысын баққан мынаның даусынан сәт сайын естiлетiн жәдiгөй қитұрқы сарынға бiраз алданып тұрды. Пенде шiркiндердiң бiр-бiрiне жасайтын жөн-жоралғының жалғандығына көзi жете түскендей ерiксiз тосылды. – Сен жаман жолдас екенсiң. Түнеукүнi бiр тұсыма қорған болудың орнына... – Ойбай, Бөке-ау, о, не дегенiңiз, – деп Жалпақбай шыр ете түстi. – Қыдырәлi иттiң лаңынан әрең құтылдым.

– Жә, сылдырлама, – дедi Бөкенбай оның сөзiн шорт кесiп: – Төңiректi шолып тұр. Атты да оттат! Бөкенбай есiктi теуiп ашып кiрiп келгенде Күлхан да, Назым да мұны күтпеген кейiпте состиыса қарасты. Май шамның өлiмсiреген жарығы үй iшiн ап-анық көрсетпесе де, екi әйелiнiң өңiндегi құбылысты қалт жiбермей байқады. Кеудесiн ашу-ыза тырнап, көз алды қарауытып кеттi. Әуелi лып көтерiлген Күлхан екi қолын төсiне қойып, бiр кiшiк қалпында Бөкенбайға жәудiрей қарады. Қорыққандықтан ба, қараторы жүзi ашаң тартып, Назымның жанында үрпиiп тұрған Төкендi қолынан ұстап, алдына жақындата түстi. – Төкентай, көкең келдi. – Шыққан жатыры жаман нәлеттi тарт әрмен! – деп Бөкенбай қатты жекiп тастады. Төкен өзiнiң атына айтылған жаман сөздi сездi ме, әлде, сұсты адамның суық қарасынан шошыды ма, бақырып жылап Назымның бауырына тығылды. – Көкең ғой, жылама, – дедi Назым да булығып. Бөкенбайдың күтусiз өскен сақал-мұрты мен көптен ауыстырылмаған алба-жұлба киiмi осы үйге жұтаңдықпен бiрге теңбiл-теңбiл дақ түскен жүзi қорқынышты үрейдi қоса алып келгендей. Оның қазiргi сабырлы кейпi екi әйелдiң шыдамын тауысатындай. Бөкенбай бiр кезде Назымға төнiп келдi. Төкендi бауырына қысып ала қойған жазған әйел оның әрбiр қимылын көз жазбай бағып, бiр уыс болып бүрiсе түстi. Алакөлеңкедегi күйеуiнiң жабайы ұсқыны жат көрiнгенi сонша, Назым әлдененi қарманғысы келгендей төрдегi жүкке қарай жамбастап жыл жыса, шошынған Төкен шыңғырып жiбердi. – Сені осы жерде-ақ буындырып өлтiрейiн, – деп алқымынан қос шеңгелдеп ұстай алды. Назымның көзi шарасына сыймай шектен тыс атырыла алайып кеттi. Осы кезде Күлхан Бөкенбайдың қарынан шап берiп ұстады. Мұндай батылдыққа барады деп тiптi ойла маған Бөкенбай көзiн әйелінің көзiне түйiстiрдi. Жасқа шыланған жанарынанан бұл көрiп бiлмеген наза мен ашынған дық тың барын сездi. – Қасқыр да жолдасына қас қылмайды, баланың үрейiн алдың ғой. Бiр мезет аңырып қалған Бөкенбай мына әйелiнiң дүлей ашудан тайсақтамайтын сыңайын таныды. – Қысыр жылан! – дедi тiстенiп.

– Қысыр жылан болсам қысыр жылан шығармын. Сондықтан салт басты, сабау қамшылы менi-ақ қажа. Қай қияның болса да барайын, Төкен болса әлi жас. Бiреу үшiн бая-шая болатын мына әйелiнiң қылығы санасына сыймаған Бөкенбай әуелi аң-таң күйi тұрды. Жөнақ екенiн сезедi. Бiрақ осының ырқынан шыға алмай, айтқанына көну қаупi шаң бергенi сол едi, өре түрегелген өзiмшiл ашудан көз алды тұмандана ежiрейiп кеттi. Бүкiл денесiмен бұрылып келiп, Күлханды бас шекеден қойыпқойып жiбердi. Жан алқымға келiп тұрғанда ақжүректiк сияқты бiрдеңелерден әбден зықысы шыққан Бөкенбай қуыстанғанымен қатты қозған ашуын тежей алмады. Күлхан басын қолымен көлегейлегенмен қыңқ деген дыбыс шығармады. Әудем уақыттан кейiн сап тыйылып, сос тиып тұрды да: «Апырау, мынаны ұрып тепкiлегенiм қалай!» дедi. Мұның бойына Күлхан арқылы жылу тарайтын бiрдеңе барын, бiрақ ол не екенiн дәл айыра алмай әлектендi. Опыну сезiм санасында қылаңытып, көз қиығын Назымға салғанда... Жеңгедей қосылған әйелiнiң әлпетiнен осы сұмдықтардың бәрiнен қалай ғана құтылсам екен деген бұқпа ниеттi анық таныды. Опасыз жалғанда Назымның бұнысы етене жақын көрiнiп, тыншытатын саясы бардай көңiлi жайланды. Ғайыптан пайда болған мына адамның жақсылық емес екенiн болжаған Төкен құмыға тұншығып, дыбыссыз жылады. Бөкенбай бiртiндеп сабасына түсейiн дедi, дыбыс атаулыны бiр тажал жұтып қойғандай ауыр тыныштық орнады. – Жайпақ! – Әу, Бөке. – Түйе бар ма? – Неғылайын деп едiңiз? – О, тексiз ит, мен бiр сауға сұрап тұр деймiсiң! Алып келiп қомда, жық мына үйдi, арт керектiнi, – деп ақырып жiбердi. Тырп-тырп басқан Жайпақбай аяғының дыбысы бiртiндеп алыстап барады. Бөкенбай жиылған жүктi оңды-солды лақтыра бастағанда май шам лап-лап етiп сөнiп тынды. Манағы тұста Назым тапжылмай әлi отыр. Күлхан сүйретiлiп тұрып, шығып кеттi. – Бөке, – деген Жайпақбайдың түннiң бiр уағындағы даусынан селт еттi. – О, не?

– Түйенi таба алмай қойдым. – «Бұл ит қулық-сұмдықты үйренейiн дептi-ау. Бұған не iстемексiң. Айтқаныңды қу жаны үшiн ғана орындайды. Әйтеуiр, iлдәлап жұмсай тұру ғой менiкi». – Жайпақ! – Иә, Бөке. – Таң атқанша сыртта жүр. Ертең мына албастылар күнi бойы қамданады. Түнге қарай Ырбашыға шығатын тұмсықтан тосыңдар. Одан арғысын өзiм айтам, түсiндiң бе? – дедi. Таңертеңгiсiн аттанған Бөкенбай бекiтiп қойған жылқыларға келiп, ат ауыстырып мiндi. Таудың терең қойнауын өрлеп, тiк қияға жалдатып шықты. Құлдилаған құз етектен аңдыздаған шоқыға дейiн қорым тас. Адырадыр мен қия-кезеңдi, сай-сайды, өзек-өзектi бойлап, ағыны қатты арналы өзеннiң жылғасынан өтiп, тасты шоқыларды қайта бетке алды. Сырт көзге түспеудiң әйтеуiр амалына бола жайылма судың қалың қорыс қамысына кiрдi. Осы жер мен тау бiр қауым аралық. Төмен сағалаған бойы, тiке шапшыған қапталға тiзгiн бұрды. Кенет дабыр-дұбырды құлағы шалып, қалт тоқтады. Көлденең белдiң арғы ойы ат шаптырмас саздауыт. Өрге аяңдап шыққанда бiр топ адамның қарасын көрдi. Көлiктерiн қаңтарып қойыпты. «Мыналарың қуығыншылардан сау ма өзi? Қарамды тез батырмасам болмас. Бұларға кезiкпей Жайпақ көшiп үлгерсе жарады-ау» дедi. Келген iзiмен дереу керi қайтты. Еңiстегi қаңтарулы ат, шөгерiлген түйе, кiршiксiз аппақ күндiк ораған екi әйелдiң бейуақыттағы қаннен-қаперсiз тұрыстары қашып-пысқандықтан аулақ, бейжай қамсыз. Бөкенбайдың қаны соған-ақ қатты қарайды. «Тәңiрдiң тәлкегiне ұшыраған мен, бұлар жетектегi ит», – дедi тiстене. Тойға баратындай бүкiл жасауын тағынып, керiмкербез басқан анау Назым, қасындағы етжеңдiлеу әйел – Күлханға ұқсамайды. Олар да Бөкенбай жаққа состия қарасты. Шөгерiлген түйенiң тұсынан өтiп, екi әйелдiң қарсы алдына кiлт тоқтағанда Назым кескiнi тiксiне қуарса, Бөкенбайдың зiлмауыт ұсқынынан Жайпақбай әйелi сескене аңқайып, кейiн шегiндi. – Әй, ана албастың қайда?

– Албастың кiм? – дедi Жайпақбайдың әйелi сасқалақтап. Өңiнен қаймығудан да өткен, осының ақыры кәдiк-ау дейтiн уәйiм табы көңiлiне орнықса да жаман ойды сездiрместен: – Төкен мен Күлханды алып келуге кеттi емес пе, – дедi. – Төкеннiң көкесi-ау, ол жазған қара кешке дейiн бiр тыным таппады ғой, – деп Назым сөзге қаймыға килiктi. Әзiрейiлдей қатқыл суық реңдi қайтсем жұмсартам деген үмiтпен Бөкенбайға жаутаң қаға қарады. – Ой, ата-бабаңның... – деп, Бөкенбай шалт қимылға көшетiндей Назымға ақырын таяп келдi. Маңдайының бес елi соры барына бiржола келiскен кейiпте Назым бұл жолғы зауалды кiшiк көнбiстiкпен тосатын ыңғай та нытты. Тек жас тұнған жанарын төңкере мөлтiлдетiп, бұған үр кектеп қарады. – Нәсiлiң жаман ғой, ит! Сақал-мұрты қаудиып өсiп кеткен әмеңгерiнiң өңiн дегi жосықсыз ашудың нелiктен өзiне бағышталғанын ұқ паған Назым таңырқаулы сыңайда Бөкенбайға назарын тiк тедi. Түптiң-түбiнде ештеңеден қайран жоқтығына күй зеле кемсеңдеп, жылап жiбердi. – Менiң шыққан тегiм жаман болса, менен туған бала қай жетiсер дейсiң. Керiлген кербез қатыныңмен-ақ болмайсың ба? Қып-қызыл жүзi одан сайын күреңiткен Бөкенбай жайлап аттан түсiп жатып, үрейi ұша состия қалған Жайпақбайдың әйелiне қарады. – Сен қаншық, ана шоқыға шығып, жан-жақты көзде. Бiреу-мiреудiң қарасы көрiнсе дыбыс бер. Зып берiп жөнелген Жайпақбай әйелiн көз қиығымен шығарып сала Назымға бұрылды. Әмеңгерiнiң езуi нен әуелi түсiнiксiз мысқылды байқаған мезет етенелiкке емексiген есекдәмесi қылаң ұрды. Бiрақ онысы лезде жоғалып, қату кейiпке көштi де, әйелiнiң абыржыған нышанын қызықтағандай сәл бөгелдi. Кешегiдей қос шеңгелiн алқымына апарып, өндiршегiн езгенде жан дәрмен бұлқынған Назым қол-аяғын ербеңдетiп, тырбанған нан басқа әрекетке бара алмады. – Сорлы-ау, елден-жұрттан безiп, тентiреп кеткендегiң осы ма?! Әне, үлкенiн қылқындырып, өлтiргелi жа-

тыр. Асықпасаң, кезек саған да келер, – деп Жайпақбай әйелiнiң оқыс шыққан даусынан амалсыз тиылды. Қайқаң кезеңнен құлдилап келе жатқан Жайпақты көрiп, Назымды сiлкiлеп ары итерiп жiбердi. – Қарамызды батырып, бiр жағына жылыстайық дедiм. Әруақтардан ұят деп безiлдеп ең, көр ендi. Көзiне қан толып кетiптi. – Әй, қаншық, зарлама! – Ақырып тыйып тастаған Бөкенбай Жайпақбайдан: – Әлгiлер қайда? – деп сұрады. Қыртыс-қыртыс маңдайы жиырыла түсiп, жүрегi алыпұшқандай демiл-демiл тұтыққан Жайпақбай: –Бб... Бөке, то-торуылдаған солдаттар кетер емес. Бiрекi рет қырындап өттiм. Баяғы өзiмiздiң қаракер айғыр көзiме шалынғандай болды. – «Өзiмiздiң қаракер айғыр дей ме, мына жазған», қаны қаша сұрланған пiшiнде түйткiлдi нәрсенiң байыбына бара алмай тосылған Бөкенбай: «Апырай, қаракер Қыдырәлi сұмның тақымына тиiп едi-ау», – дедi. – Түу, Жайпақ-ай, дүние өртенiп бара жатса да асықпайтының-ай, осы сенiң! – Мiне, мiне, Бөке, Торы ит болдырайын деген бе, баспайды, – дедi тiзгiндi қаққылап. Көнетоз барқыт шапанының ұзын шалғайын көлбеңдете сүйреткен Жайпақбайдың жыртиған көздерiнiң нұры тайып, сағы сынған. «Менiң шықпай жүрген жаным-ай, бел жазып отырмағалы қашан» деп ойлады Бөкенбай Жайпақбайды бастан-аяқ шола. Мұның тағы да шұғыл шешiмге келгелi тұрғанын сезгендей Жайпақбай қипақтай бастады. – Жайпақ, – дедi Бөкенбай асығып-аптыққан қалпы. – Сен мына қаншықты қасыңа алып, арғы сайды өрлей бер. Алдыңнан тұйық кезiгедi. Сонда бекiтiлген жылқыларды айдай-майдай күн шығысты бетке алыңдар. Тек тез! Иiнi түсiп, мойыны салбырап кеткен Жайпақбай атына қарай құлықсыз аяңдап барады. Жайпақбайдың әйелi дауыстамағанда бiр кәдiк болатынына еш күмәнi қалмаған Назым Бөкенбайдың шеңгелiнiң уытын ауырсына тамағын сипалап әлi тұр. Тек қабағын жасқаса бiттi – лыпып кетуге әзiр қағылез қалпы бар. – Әй, естiдiң бе, Жайпақбайдың соңынан түс! – деп әмiрiн қатқыл айтқан Бөкенбай шұғыл бұрылып, атына қарай аяңдады. Ерге қонған соң қоржынды иығына

асып алып, iлби басқан Назым жаққа көз қиығын тастады. Жайпақбай әйелiне қайыр-қош айтуға қанша оқталғанымен, Бөкенбайды бiр күш жiбермей амалсыз тежеле бердi. Назымның жоқтау айтқандай сыңсыған даусын осы кезде құлағы шалды. – Тұрар-ау, қатар өсiп ек, құдай басқа салса амал не, Төкенiме көз қырыңды сала жүр! – Жазған-ау, түбiңдi сұра, – деп Жайпақбайдың әйелi жыламсырап тiл қатты. – Ана бiздiң сорлы бiрдеңеге ұрынып қалып жүрмесiн, аман-есен қайтуына бiр септiгiң тисiн, Назым-ау! Сұңқылдаған дауыстардан Бөкенбай артына қарауға да дәтi жетпей атына қамшыны бастырмалатып сiлтеп, шаба жөнелдi. Бұлар тұйық тұмсыққа ат басын тiрегенде-ақ көз байланып, шымырлаған қараңғылықтың ауыр салмағы басып, жаншып, еңсе көтертпейтiн секiлдi. Ай туғанша дамылдауды ұйғарған Бөкенбай сәурiктi тас қып қаңтарып, шылбырын сүйрете жiбердi де, өзi қиыршық тасты жерге жата кеттi. Көңiлi құлазып, елегiзген Назым жан-жақты үрейлене шолады. Жылқылардың қасына қисайған Жайпақбай да қыбырсыз. Құс па, аң ба, арагiдiк сараң дыбыс қатады. Әшейiндегi жадағай жалаңаш шоқылар қарауыта сұстанып, жақындай түсетiндей. «Терең қойнауға сiңiп кетiп, тентiреп өлсем бе екен?» дедi Назым. Бөкенбайдың дәп мына қаперсiз жатысының өзiнде беймаза тiршiлiктiң ашқарақ аранының аузында тұрғандай бойын қорқыныш биледi. Шырқырап жылаған Төкеннiң даусы құлағына талып жеткендей болды. «Құлыным, ендiгi күнiң не болар екен?» дегенде көз жасына ие бола алмады. Бiр кезде зорайған шоқылардың қалтарысынан сынық сүйем ай қызғылт сәулеленiп көрiндi. Жылқылардың пысқырғаны ма, алыстан шыққан түз тағысының дыбысы ма, сезiктене басын көтерiп, тың тыңдаған Бөкенбай – қаңтарулы аттың шылбырына бiрден жармасты. Аяғының ұшымен Жайпақбайды нұқып оятты. – Әй, ана ұзын қара атты ерттеп мiнiп, адыр-адырды асып жүре берiңдер. Мен кезең арқылы өрлеймiн, көз жазып қалмаңдар! Айдың көмескiлеу жарығында Бөкенбайдың күтусiз өскен жирен сақалы тұтасып көрiнедi. Айналасына алақтай

қарап, атқа қонды да, Жайпақбайдың сылбыр қимылын бiраз бағып тұрды. Мұның содыр-сойқаны ақырында аярлыққа ұласатынын Жайпақбай өзiнiң ту бастағы шамалы ұғымымен пайымдайтын. Бөкенбайдың осы сәттегi ызғарлы қарасын сырт тұлғасымен сезiндi. Осынша тозтозы шығып, құлақ кестi құлындай аянбаса да мынаның қаперiне кiрiп шықпайтынынан назалы. Жайпақбайдың құнжыңдаған құлықсыз қимылынан Бөкенбайдың көңiлiне төтеннен түйткiл килiктi. «Жайпақ екеш Жайпаққа дейiн iштегi қыжылын сыртқа шығарады-ау, түбiнде» дедi. Қара тұтар тiрi пенде қалмағаны санасында қылаңытқанымен, соны ойлауға жүрегi дауаламай тосылып барып, атын тебiндi. Жыра-жыраға ұйысқан көлеңке ай сәулесiнен бейiлсiз ығысады. Бiр өр, бiр еңiсте қосамжарласа қалыспай iлескен көлеңкесiне кенет көзi түстi. Жiңiшкере сорайған сұлбасының сыны кейде жiптiктей таразыланса, бiр тұста көлденеңiнен жалпайып, әлдебiр құбыжықтың тұрқы сияқтанып кетедi. Ендi беткейде кетiп бара жатқандардың анда-мұнда ербеңдеген көлеңкелерi мұны мазақтайтындай бiр ұзарып, бiр қысқарады. Мұнша бейiлсiз қозғалысқа Бөкенбай әуелi таң бола бөгелiп, бойын тұтқиылдан түсiнiксiз ашу биледi. «Құдайым-ау, мен алтын басымды қатерге тiккенiмде, бұлар қарабақыр жандарын сонша аяулы санайтыны несi?!» Өңкей опасыздық жайлаған жерде жападан-жалғыз қалу қаупы тынышын қашыра түстi. Жайпақбай мен Назымнан көз жазып қалатындай, қайта-қайта қарағыштайды. Ойында алаң бар. «Ойпыр-ай, Қыдырәлi сұмның ойындағысы не? Iзге де түспейдi. Әлде Көкойрақтан тоспақшы ма?» Бөкенбайдың жүрегi осыған келгенде су ете түстi. Бет жүзiн қызу леп шарпып өттi. «Ол сұм баяғыда-ақ Көкойраққа бекiнiп, жолымды тосып отырған шығар?» Сабыр-тағаты қалмай Жайпақбайлардың жақындағанын тықырши күттi. Ақыры шыдамай үздiксоздық шұбатыла қарақорымданған көлеңке сұлбаларға қарсы шапты. – Әй, дымдарың құрып қалды ма, желiп отырыңдар, желiп! – деп қатты дауыстады. Бөкенбайдың шаңқыл араласқан үнi мамыражай тыныштыққа бөккен ауаның қат-қабатын жара күштi естiлдi.

Айдың шымқай қызыл қозы бiртiндеп солғын тартты. Тұңғиық түпсiз аспанның қойнауынан сып берiп сiңiп кететiн жұлдыздардың қатары селдiрей бастады. Түннiң iргесi түрiлiп, бозала таң бiлiнгенде, шымырлаған түйiршік сағым жiбектей есiле жөнелдi. Ойпаңды тұста Бөкенбай тiзгiн тартып, Назым мен Жайпақбайдың кескiндерiне алма-кезек қарады. Жүзiндегi мұң қалыңдай түскен Назым Бөкенбайды тосырқағандай назарын тайқытып әкетедi. Жайпақбайдың кейпiндегi кiрiптарлықта бұған бiржола мойынсұнғандыққа ұқсамайтын сыз жатыр. Бөкенбай соны сездi. Жайпақбай келесi әмiрiн күткендей мелшиiп қимылсыз тұр. Мұның ызбарлы қарасынан назарын қашқақтатқанымен, елгезек қалпынан ажырағандай басал қалы. Назарын ендi Назымға тiктедi. Бұл дүниеде ешкiмге қатысы жоқтай мұның қарасынан бойын жиып алғанымен, ұялы көзiн наразы тастайтын секiлдi. – Қаужайтын бiрдеңе болса әзiрлеп жiбер! – деп жүрiп кеттi. Тiк шоқыға шығып жан-жақты сыпыра шолды. Құлдилаған етекте көкпеңбек аспан түстенiп мұнарт қан Ыстықкөл сәт сайын шарасынан асып төгiлiп, өрекпiп өрге шап шитын секiлдi. Ғайыптан пайда бола кеткен таң ға жайып жаратылысқа бiраз алданып тұрып: «Бұл Қыдырәлi сұм абайсызда тағы да қауып түспек пе?» дедi кенет. Жан-жағынан жау анталап тұрғандай дегбiрi қашып, төбе құйқасы шымырлап кеттi. Ас қамдап мұны күтiп отырған Жай пақ бай мен Назым суыт келiсiнен секем ала аңтарылып қарасты. – Дереу атқа мiнiңдер! – Бөкенбай бұларды таптап өтетiндей қастарына төнiп келдi. Көзi қып-қызыл болып от шашады. Сескене керi шегiнген Назымға: – Албастының апасы, неге селтиiп тұрсың, анау биеге мiн де, өрге шыға бер! – деді. Орнынан сүйретiлiп тұрған Назым әлдене айтпаққа оқталған ыңғайда Бөкенбайға жаудырай қарап селтиiп, оқыс ожарлығынан қаймыға алаңсыз жайылған жылқыларға қарай беттедi. Үзеңгiге қыстырылған бие тiзгiнiн қарына iлiп, тiк беткейге қарай қапталдатып жүрдi. Бiр орнынан тапжылмай қалшия қатып қалған Жайпақбайдың айтпағын емеурiннен сезсе де, Бөкенбай атынан түсiп, ерiн жөндеп,

айылын мықтап тартуға кiрiстi. Сөйтсе де Жайпақбайдың бет-жүзiндегi құбылысты қапысыз баққанда – көкшулан сақалының ұшы көстеңдеп, дiрiлдеп тұрғанын аңдады. – Бөке, ұлықсат етсеңiз, қайтайын, – дегенде даусын әдейi сиқырсып, монтаны шығарғандай көрiнiп кеттi. Тау қалтарысынан аумағы үлкейiп келе жатқан күн көзiнен қойнау-қойнаудағы көлеңкелер шорт-шорт қырқылып қалса да, безерiп алған түкпiр-түкпiр әлi бұйығы. Бөкенбай әлi селтиiп тұр. Атойлаған ашуы алқымына келiп тығылып, тынысы тарылып барады. Анда-санда басын көтерiп, қисынын таппай қибыжықтаған Жайпақбайдың жыртиған көзi сүзiле қалған замат шымбайына бататын сияқты. «Жоқ, бұл сонда елге қайтпақ. Жұрт iшiне iрiткi салатын да, ұябұзар атанған да менмiн ғой, бұларға. Қыдырәлi сұмның бодауына бiреу кету керек емес пе». Бөкенбайдың осы ойға тиянақтағанын жүзiнен оқып қойған Жайпақбай бұл бiр артық қимылға барса, құлап қалатындай тiзелерi қалтылдап ала жөнелдi. – Бөке, екi дүниеде жақсылығыңызды ұмытпайын. Бiр атадан жалғыз ем. Артымда тұяқ жоқ. Қу жанымды қиыңыз. Төкенiңiзге де қолдан келген жақсылығымды аямаспын, – деп, маңдайының әжiм-қатпарларын жиырып, жалбарына қарады. – Е, қу кедей, соқ өтiрiктi! – дедi Бөкенбай кекесiндi мысқылмен. Кiсi жүрегiн күптi қылар тұрысынан танбады. Қызылкүрең жүзiнiң қаны қашқандай сұрлана түстi. Жанары шақшия атырылып, көзiнен жасын парлата ағызған Жайпақбай кенет тiзерлеп отыра қалды. – Бөке, жалған айтсам мына атып келе жатқан таң ұрсын, – дедi. – Жоқ, сен бар, – дедi Бөкенбай өзiне-өзi сөйлегендей. Кiрпiктерi жыпылықтап кеткен Жайпақбай бұған абдырап қарай қалды. – Адам баласы опасыз. Қалай ұмытпаймын дейсiң, бәрiн ұмытасың. – Бөкенбай сәл iркiлiп барып, сөзiн қайта сабақтады. – Отырсаң да, тұрсаң да, жүрсең де менi ылғи есiңе алатын жасайын. Иығынан мылтығын жұлып алып Бөкенбай асықпай кезенгенде әуелi бұған сенiңкiремеген Жайпақбай жайы мен тұрған. Мылтық ұңғысы сәл жоғары көтерiлiп бiр тiндеп төмен түсе бастағанда-ақ, мұның әуселесi сонда не де ген дей

өңiндегi ұстамдылық лезде ғайып болды. Көздерiнiң аумағы дөңгелене ұлғайып, шынымен дәті бара ма деген сұ раулы кескiнде жалбарына жабырқап, ұзақ аңырды. Мұның зардабы санасына ендi жеткендей кенет өкiрiп-бақырып жерге құлап түстi. Қарасанынан төмендеу тұсты Бөкенбай көздеп тұрып, шүрiппенi басып қалды. Шаңқ еткен дыбыс құлақ жаратындай күштi естiлдi. Баж ете қап ширатыла со зылып, шоршыған Жайпақбай бүктетiлiп түсiп, қолымен әл дененi ыңырси қарманғысы келдi. «Малдың жуасы қой болса, адамның жуасы сен ең, Жайпақ, обалың Қыдырәлiге» дедi Бөкенбай сазарған қалпы. Бөкенбайдың безерген кескiнiнен аяушылықтың аздаған жұқанасын iзде гендей сәл iркiлген Жайпақбайдың ұсқынына сұрапыл азаптың қиналысы ұялады. Кенет жердi қойғылай өкiрiп жылап жiбердi. Бiр уақытта талықсып кеткендей оң қырына қарай аударыла сұлық түстi. Терi шалбардың түймедей қарауыта үңiрейiп қалған жерiнен шып-шып шыққан қанның орны ұлғая жайылып барады. Едәуiр селтие кiдiрген Бөкенбай атына мiне сала шаба жөнелдi. Бiр белдi айналғанда беткейде биенiң тiзгiнiнен айрылып қалатындай тас боп жабысып, үрпиiп отырған Назымды көрдi. Жандалбаса лайтын қорғаншақ сыңайы сәл артық қимыл байқаса, жыл қы ның бауырына кiрiп кететiндей. Мұның бiрақ ешкiмдi аямайтынына көзi жетiп, не болса да тезiрек бiтсе екен деген шыдамсыздықпен: – Қайда барсаң бiр өлiм, атып таста, ойбай! – дедi. – Сенен жалғыз оқты аяйды дейсiң бе, – деп Бөкенбай иығындағы мылтыққа жармаса бергенде Назым орнынан ыршып тұрды. Қан-сөл жоқ құп-қу өңiнде шошынғаннан бөлек артынан тұяқ iлестiрген менi де өлтiруге дәтi қалай барады деген таңырқау басым тәрiздi Назымның шарасынан төгiлген моншақ-моншақ жас жосыла тiзбектелiп барып, өңiрiне тырс-тырс тамды. – Төкенiң үшiн қи жанымды, құдай бiздi тағы құр қалдырмас, – дедi өксiп-өксiп жiберiп. «Қу жанды қолдан беру оңай емес қой, бәсе» дедi Бөкенбай мылтығын жөндеп асынып жатып. Өшпендiлiк атаулыдан түк жоқ, Жайпақбай қарасындағы лажсыздық өкiнiшi кенет үкiм айтатын ақылды да ұшқынға ұласып, ту сыртынан шаншыла қадалып тұрғандай дегбiрi қашты. – Жә, боздамай атыңа мiн, – дедi бiр кезде.

Бұлар сай-сайды, жыра-жыраны бойлап, сатырлата дамылсыз жүргенде саудыраған тасты таулардың қаңсыған дыбысы мен құрғақ ауасы тамақты кептiрiп жiберетiн секiлдi. Тас төбеде шаңқиып тұрып алған күн бiр сүйемге төмен құлағанда бiрте-бiрте шоқ-шоқ қара тiкен, тарбиған тобылғы көзге жиi ұшыраса бастады. Ақыры қабақ-қабаққа тұтаса өскен тiп-тiк сүмбiдей қарағайлар жамырап алдарынан шыққанда – қар жамылған көз ұшындағы шыңдардың найзалы ұштарына үйiрiлген бұлт алтын жиектенiп көрiндi. Бiр қапталдан келесi қапталға ойысқанда алдарынан сарқырап аққан өзен кезiктi. Осы жерде бiраз аялдап, Назымның алып шыққанымен жүрек жалғады. Әбден қалжыраған Назым мына тұстың сұсынан жүрексiнгендей айналасын көңiлсiз шолады. Қарағайлардың қара қошқыл түсiне астасып, шымырлап көз байланды. Өздерiнiң тиiстi орындарына ыршып-ыршып шыға келген жұлдыздар жайраң қаға жымың-жымың етедi. Бөкенбай жан-жағына жiтi құлақ түрiп келедi. Биеден көз жазып қалған жылқылар ұрқырап-шұрқырап келiп табысқанына тынышы қаша кiдiрдi. Пенде баласы болып аяғы тимеген жердiң ой-шұқыры кезiккен сайын көңiлi қобалжиды. «Жақсылық пен жамандықтың арасында айырма бар ма өзi?» дедi кенет. Қуғыншылар бұл үшiн үйiрлi қасқыр, олар үшiн бұл бiр саяқ көкжал. Әйтеуiр, бiреуiнiң ажалы жетуi керек. Көрдей қараңғылықта осы бiр ой зердесiне жылт еткен ұшқын болып қонақтап, тұла бойын тiтiренте сергiтiп жiбердi. Әлдененi iлдәлап таяныш көру емес, өндiрте жүрiп, қауiп-қатерден алыстаған сайын көңiлi алып-ұшып, мият тұтатын бiрдеңенiң үмiт қарасы қол созым жақындағандай сезiледi. Жылқылардың пысқырынған дыбысынан Назымды қалыспай келе жатқанға жорыды. «Түн жамылып отырып Көкойраққа бiр iлiксем, Қыдырәлi тұрмақ одан зорына қарамды көрсетпес едiм-ау» дейдi. Күн шығыс жақтан көтерiлген қызылқұрым толық айдың шетi асқар шыңның ұшына iлiктi. Қою қараңғылық бiртiндеп сейiлiп, қараң-құраң көзге анық шалына бастады. Жетi түнде жүрген бұлар не қылған пенде дегендей жас шыршалардың сүлдерi көңiлсiз қарауытады. Арқан бойы көтерiлiп үлгерген ай айналаға сүт сәулесiн мол төктi. Аңсаған Көкойрағыма да жеттiм бе деп ойлағанша болған

жоқ, абыр-дұбырды естiдi. «Апыр-ай, бұл тегiн емес-ау». Көп мылтық жамырасып, тарс-тұрс атыла жөнелгенде, жер-дүние жаңғырығып кеттi. Ерiксiз артына бұрылып қараса, еңiске қарай құлдилап түсе бастаған көп қаралы қуғыншыны көрдi. Осындай қысылшаңда Назымның үрей аралас даусы шықты. – Төкеннiң көкесi-ау, иманымды айт, иманымды айт! Сыбай-салтаң жылқылардың оқ бойы озып дүркiреп шапқанын, қуғыншылардың жапа-тармағай шыңға қарай өрмелеп, қылаң жылқы мiнген бiреудiң бiрден суырылып шыққанын қас қағым сәтте байқап үлгердi. Осы кезде ышқына шыңғырған үнге жалт бұрылды. Аппақ күндiгiнiң тарқатылып кеткен ұшы көлбеңдеп ағараңдап, Назым шалқалап құлап бара жатыр екен. Ажалдың осындай жазатайым жалғыз оғынан қанша жан ұшырып басын тауға да, тасқа да ұрғаны түкке де тұрмай жер жастанатыны қапелiмде ақылына сыймайтын сияқтанды. Ойдым-ойдым өскен шыршаның шетiне iлiге берiп, тiзгiндi тiк өрге бұрды. Ат тығылып, кiбiртiктей бастаған соң, тағы бiр алаңқайға қиялай тартып, сәл жазықтау тұста құйындатып шапты. Аражiктi осылай ұзатып алуды ұйғарды. Қар қымтанған шоқының шетiне iлiккенде қалыспай келе жатқан жаңағы бiреудiң екпiнi әлi қатты екенiн байқады. – Әй, сұм! Ендi сенде не құн қалды, өлсең жөнiңмен өл. Көк мұздың үстiнде қу қаңқаң рәсуа болмасын десең! – Тарғылдана шыққан дауысқа амалсыз құлағын тосып: «Құдай-ау, Қыдырәлi ғой мынау, атады-ау, жазым болам-ау деп қорықпағаны ма, сонда?» деп ойлады. Бұл жолы да қу кедейдiң дегенi бола ма деген қауiп санасына жеткенде iшiбауыры қалтырап, тұла бойы тоңазып өттi. Шашауы шығып, селдiрей түскен солдаттар басын құрап үлгерiптi. Биiк шоқының қапталын жағалай қуалап, жылтыраған аппақ оппа қарға кезiктi. Iлгерi баспай тартыншақтаған атты үстiүстiне тебiнiп, тағы бiр кезең асты. Қырғызөрiм қам шымен сауырын тартып-тартып жiберген соң жазған жануар сiрескен сұр қардың үстiнде аяғын санап басты. Қайта дан қарғып мiнiп, бас-көзiне тоқпақтап жатып, бiраз жерге тағы да ұзады. Қаптал жонға шыға бергенде мұны бiреуi байқап қалды-ау, шамасы, әлдене деп айқайлағанын құлағы шалды. Бұл бұлт берiп, қалқаға бой жасырып үлгердi. Еңбектеп

ке лiп қуғыншыларды шолды. Сүр қардың үстiнде Қыдырәлiнiң аты ғана төпеген жүрiсiнен жаңылмаса, қалғандары оның соңынан көлiктерiн жетектеген күйi жаяу-жал пылап iлесiптi. «Обалы, мұның обалы жоқ» деген сөзi аяқ астынан ойына сап ете түстi. «Қазiр, қазiр, бұл иттiң баласының жанын жаһаннамға жiберейiн» дедi тiстене сыбырлап. Тұла бойы ду-ду шымырлап, солқ еткiзiп тоқ ұрғандай сәт сайын дiрiл жүгiрсе де мылтығын асықпай кезендi. «Жуындымды iшiп жан баққан құл, өлетiн жерiң осы» деп қарауылға дәлдеп алып, шүрiппеге саусағын тиянақтата басып қалды. Ауаны бұзып-жара қақыратып өткен дыбыс нысанадан аулақ, көлбеу биiкке сатыр-сұтыр етiп жұмсақ сiңiп барады. Абайсызда маңдайын тасқа ұрғандай Қыдырәлiнiң мол денесi бүлк ете түсiп, шалқалап барып жерге сылқ құлады. Қалғандары жер бауырлай жата-жата қалысты. Осы сәтте бiр түсiнiксiз күйге тап болды. «Ажалың ақыры менен жеттi ме?» дедi әуелi айызы қана, содан соң солқылдап жылап жiбердi. Дереу тыйылып, атқа қайта қонды. Шоқының ұшар басын алқымдаған шақта амалсыз кiдiрдi. Қойнын дағы қанжарын суырып алып, көк мұзды ары-берi осқылауға көштi. Бiраз қашықтықтан шаң-шұң дыбыстар талып жетедi. Мұның сатылап текшелеген жерiнен шошынғандай аттың жолайтын түрi жоқ. Тiзгiндi шiреп тарқатқанымен тыртысып тұрып алды. «Бiр күшенсең шығасың, иттiң малы!» – деген Бөкенбай сөзiн құптамағандай аясы қыпқызыл болып кеткен көзiн төңкере қадайды. Сауыс-сауыс қатқан терi сорланып, енеден жаңа туғандай буынын бекiте алмай дiрiлдеп тұр. Аяғы емiн-еркiн орнығатындай бiр-екi жерге шұңқыр жасап, ат басын тағы да күштеп жұлқып көрдi. Тапжылмай тыртысып баққан ол басын кегжитiп, оқыс шегiнiп қалғанда қайыс тiзгiн шорт үзiлдi. Бойын бос салып, Бөкенбайдың сүйемелiне иек артқан жылқы шоңқия шөгiп барып, серең етiп құлады. Әуелi көк мұз бетімен, содан қар үстiмен төмен қарай сырғып барады. Көзiмен шығарып салып тұрған Бөкенбай мәңгiргендей бей-жай. Ат ойға барғанда екi аяғын алдына созып, тұруға ұмтылып бақты. Бiрақ көтерiле алмай үйелеп, Бөкенбайға алара қарады. Бөкенбай жанталаса қимылдап өзi жасаған тепкiшектермен тырмыса өрлеп, мұз қымтанған шоқыға итшiлеп отырап жеттi-ау, ақыры. Дiттеген тұсына iлiккенде арлы-

берлi дүниенi байыптап шолды. Ойлы-қырлы өңiр ай сәулесi арқылы жiбек перде тұтқандай ширатыла есiлiп жа тыр. Аспан мен жердiң астасқан тұсында тұрғандай көрдi өзiн. «Ел-жұрттан шынымен аласталғаным ба?» – дедi кенет. «Қырғыз туған топырағым болмаса да, неге ыстық көрiнедi сонша!» Шырқау шыңның терiскей беткейiнiң құлды раған етегiне дейiн жылтыраған көкпеңбек мұзды ұзыннан-ұзақ шұбатылған жонның салмасынан тiкке ендi-ендi өрмелеп келе жатқан солдаттарға қарады. – Серкелерiңнен айрылып, иiрiлiп қалған екенсiңдер ғой, – дедi кекесiнмен. Келесi қапталға ойыстай түсiп, бiраз тұрып, ентiгiн басты. Екiұдай күйде iркiлiп барып, тiк құз-шыңның күнгей бетiмен сырғанай жөнелдi. Зымырағаны сонша, таулар селтеңдеп, шыр көбелек айналып бара жатқандай кө рiн дi. Екпiнiн тежеуге әлденеше рет ұмтылып бақты. Кенет бiр бұдыр затқа соқтығып, етпетiнен құлап түстi. Талықсып барып есiн жиды. Сүйек-сүйегi зар қақсап, сыздап ауыр ғанын да елемедi. – Құдай-ау, мынау рас па? Тiрiмiн бе? – дедi. Көзiнен аққан iрi-iрi жас тамшылары түзге тотыққан қызыл күрең жүзi нен сорғалап барады. Сап тыйылып, сүйретiле көтерiлдi. Қалың ну шыршалы тұсқа беттедi. Шың басына солдаттар да шыққан шығар деп жаймен бұрылып қара ған мен еш кiмнiң сұлбасын көре алмады. Ыстық леп тұла бойын шарпып өткендей кескiнi алабұрта нарттай қызарды. Өзегiн жалын қауып, бiреуге ме, өзiне ме, сұмдық өшпендiлiгi қозды. Қатты айғайлағысы келiп кеттi. – Әй, қараларың өштi ме, қайдасыңдар?! Даусы өзiне шiңкiлдеп шыққандай көрiндi. Мұз құрсан ған алпауыт шыңдар рай бермей бедiрейiп тұр. Салқын қабақты самарқау қариядай: «Құдай басыңа не салса, соны көресiң» дейтiн көсемдiк кейiп танытады. Iлбiп ба сып, белгiсiз жат өлкенiң қойнауына бiртiндеп енiп барады.

ШАЛ МЕН ЖЫЛҚЫ Буырылға үйренген жылқылардың Қайыптан бiр-ақ шыққанын естiгенде: «Бiреу-мiреу айдады-ау, әйтпесе бiр жақтағы Қайыпта несi бар?» деп шалдың ойы сан-саққа жүгiрдi. Күш қайта бастаған соң кежегесi кейiн тартты ма, әне-мiне көздеп қайтам деп жүрiп, күздi де өткiзiп алды. Төске түнi бойы жаңбыр жауып, арты қарлы боранға айналғанда : «Төменгi жаққа бiржола қар түскен шығар?» деп ұйғарған. Сөйтсе, онда да тура осындағыдай болыпты. «Басқалары күнiн көрер-ау, әлгi күрең байталдың ұсқыны нашар едi, қайтер екен бишара» деп уәйiмдей бастады. Үйдегi бес-алты уақжан да бiр кiсiнiң қолын байлайды. Кемпiрдiң сұры анау, далаға кiрiп-шығуының өзi мұң. Тығырыққа осылай тiрелген сайын шал қалада тұратын балаларын есiне алатын әдетi. «Иттердiң ең құрымағанда бiреуiнiң малға үйiрсек болып шықпағанын қарашы!» Мұндайда өз-өзiнен өзегi өртенiп, түңiлiп кетедi. Кiшi ұлы Әнуар әскерден оралып, ыстық-суығы әбден басылды-ау дегенде қасқа атты алдына көлденең тосты. – Балам, мынау елге аман-есен оралғаныңа атағаным, ат қып мiнем дейсiң бе, жоқ, құс боп ұшқың келе ме, әйтеуiр, не қылсаң да өзiң бiл. Көп ашылып-жарылмайтын әкесiнiң бұл бейiлiне разы боп кеткен ұлының қара торы, жұқа өңi алабұрта жөнелдi. Табалдырыққа жайымен жайғасып алып, қасқа тайға iшiпжеп қараған әкесiне бiр, қалғып-мүлгiп монтаны тұрған жануарға бiр қарап, жұтына түстi. Шыбындаған тайдың тынымсыз шыпылдаған құйрығы етiн осып, шымылдатқанын елемеген Әнуар жұнттай жұмыр бiтiмiне сүйсiнiп, қасынан үйiрiлiп шықпай: – Көке, шынымен күзеген жоқсыз ба? – дедi. Баласының сұрағына iшi жылып сала берген шал «Бәсе, көрген-баққаны мал емес пе едi» деп ойлады. – Жаралғаннан солай. Тұяқтарына қарамайсың ба, тура қолмен құйғандай. Далиған омырауына қарашы, атты кiсi еркiн өтiп кететiндей кең. Тағы өзi барып тұрған бұзық. Қашса, тура бар ма, атқа жеткiзбейдi. –Құдды немересiнiң қылығын әңгiме қылып, етжүрегi елжiреп кеткендей

шалдың дөп-дөңгелек шырайы әлденеше құбылды. Әңгiме өзi туралы екенiн сезгендей басын кегжең еткiзе жұлып алған қасқа тай Әнуарға бұрылып, тұмсығымен бiр түртiп қалды да, бастапқы қалпына көштi. Тайдың мiнезi әбден өзiне сыралғы болғандықтан ба, шал жымиып қана қойды. – Көке, мен мұны ауылға әр келген сайын мiнiп, тауға шығып тұрамын, – дедi бiр өңкей тiкiрейген жалды құлатып жатып. Шошына селт ете түскен шал Әнуарға одырая қарап, қатты да қалды. Түк сезбеген күйi ол тайды төңiректеп әлi жүр. «Құдайдың ұрғаны-ы, бұл да далабезер болмақ па? Жетпiстегi әкесi желкiлдеп тұр дей ме екен?» Әшейiнде ырғалып-жырғалып асықпай баппен жүретiн кемпiрiнiң осы әңгiменiң үстiне сап ете түскенiн қарашы. Өрекпiген көңiлiн баса алмаған Әнуар лекiлдеп лепiре сөйлеген бойы: – Апа, мына тайды көкем маған бердiм дейдi. Осындағы Әдiлет пе, Қуан ба, әйтеуiр, бiреуге табыстап қоямын, бағып беретiн шығар. Келiп-кетiп жүргенде ара-тұра мiнiп, тауға барып қайтармын. Дүниенiң бәрi орын-орнында тұрғандай етжеңдi кемпiрiнiң әңгiмеге емен-жарқын араласқанына бұл әлi күнге дейiн таң. – Е, халық аман болсын, бiр лажы болар. Шал сендердiң бақтарыңа бола тiрi жүр ғой, әшейiн. Ендi, мiне, сөйткен кемпiрдiң қабағы салыңқы, кiрбiңкiржiңi де көп. Бiр шай бергеннiң өзiнде көкiрегiн қарыс айыра аһылап-үһiлеп, у iшкiзгендей қылады. Ал анда-санда балалары келе қалса жайраң қағатынын қайтерсiң, тағы. Ортаншы ұлы басқаларынан өзгешелеу дызылдақ па, жоқ, шынымен ойлап қамыға ма, әйтеуiр, iшке қонбайтын тосаңдау сұмдықтарды айтады. «Көке, балаларыңыздың сұры анау, өзiңiз болсаңыз қартайдыңыз. Жаман айтпай жақсы жоқ, ертеңгi күнi бiрдеңе болып кетсеңiз, бар ғой, ештеңенiң есебiн таппай елге күлкi боламыз да қаламыз» – дейдi. «Апыр-ай, күн суытқанда Қайып қай бiр оңған өрiс дейсiң. Аңыздың орны болса бiр жөн, күзде-ақ, шаңын шығарып айдап тастамаушы ма едi» деп, шал ендi жылқылардың жағдайын ойлауға көштi. Күн төтеннен суытқалы баяғы қатты қыстағы жылқы баққаны ойынан шықпайтын болды. «Жылқыдан әулие мал жоқ-ау, жарықтық» дедi өзiнеөзi. Сай мен жыраны қалқа, ық деп жайғастырып, көз бай-

ланғанда бiр-ақ үйге оралатын. Таңертеңгiсiн кешегi жерiне қайтып келе жатып «түннен қаншасы ұшып жығылды екен» деп қамығушы едi. Онда жердiң құты қаша қоймаған кез бе, желдiң ығына қарай шыр айнала жайылған жануарлардың дүркiн-дүркiн пыр-пыр етiп, қарды күрсiлдетiп тепкiлеген жойқын қимылын тумысында алғаш рет көрiп тұрғандай таңырқаулы сыңайда ұзақ бөгелетiн. Тынымсыз уiлдеген желге қылқұйрықтардан шыққан сырылдаған дыбыс қабаттасқан уақытта жүйе-жүйесi босайтын күйге душар қылатын. Кiшкене аумақтың қарын әуелi теуiп аршып болған соң тоңази қалтылдап шыға келген бетеге, жусанды күрт еткiзiп бiрден қырқып алмастан ернiмен жым қырып жұлатынына бiраз алданып бақты. Боз, қылаң жоқ, баран ба, ширатыла қырау тұрған ақсүңгi-ақсүңгi жылқы бiткен жарықтық танауларынан бұрқ-бұрқ бу атып, айнала төңiрек шаңытып жатады. Сондай күндердiң бiрiнде ертең гiсiн келсе – кешегi орнында жылқы үштi-күйлi жоқ. Тепсең жер көртышқанның iндерiндей үйме-жүйме де, шыққан iз бiреу-ақ. «Бұл не сұмдығың?» деп қатты састы. Күнбатыстан соққан жел өңменнен өтердей суық. Түйетайлы сай мен ой-шұңқырдың бәрiн аузы-мұрнын толтыра асып-төгiлген оппа қардың жиек-жиектене қабыршықтанған мың сан түрлi бедерлi өрнегiне қанша алданбайын десе де, көзi амалсыз түсе бердi. Беткей-беткейдегi бетеге мен жусан жазмышқа құлдық ұрғандай қалт-құлт етiп бiр уыс, бiр уыс болып бүрiседi. Бiр тұяқтың шеңбер шаршысына дөп келетiн iзбен сонда көп жүрiп едi. «Апыр-ай, бiр кәдiк болды-ау» дегендi iштей әлсiн-әлi қайталай берген. Бiр белдi асып, ойпаңға түскенде тарам-тарам жосыған көп iз алдынан жамырап шыға келдi. Таң қалмасқа шарасы қайсы. Айналасын жал-қырат қаумалаған кең қолтықты жазықта пырдай болып жатқан жылқы ұшыраса кеткенде сыздап қобалжыған көңiлi бiрден жай тапты. Жылқылар елеңдесiп бастарын жұлып-жұлып алды. «Құзғындатып тағы жеттi ме» деген сыңайда одырайыса қарасып, қаудиған үрпиiңкi денелерiн бiр-бiр сiлкiп, жер тебуге қайтадан қызу кiрiсiп кеттi. Жайылған тұстары құмырсқаның илеуiндей үймежүйме, қардан аршылған жерлерi сау тамтығы жоқ таздың басындай шұрық тесiк. Дәл сонда қандай күй кешкенiн кiм бiлсiн, қазiр шалдың төбе құйқасы өз-өзiнен шымырлап,

тұла бойын қалтыратқан дiрiл жүгiрiп өттi. Осы жасқа дейiн көңiлiнде түйткiл секiлдi нәрсенiң көбi болды ғой. Жал ғанда жақсы көретiн дүниесiнен бiрақ бұлайша ажырап, алыста қалғандай сезiнбептi өзiн. «Әлгi айғырдың қоқаң-соқаңы көп болғанымен, шындап келгенде он биенi шығаруға шамасы келе қояр ма екен? Әй, қайдан... » Жөнi жоқ жерде сестенiп, шенiне жан баласын жуытқысы келмейтiн құр көкiректiгiн жақтырмайтыны рас. Он қаралы жыл қыны сөйтсе де, бiрiншi құдайға, екiншi соған тапсырғанда: «не бопты, атасы айғыр ғой, шағын жылқының шашауын шығара қоймас» деп ұйғарған. «Ойпырай-а, Қайыпқа қалай барды екен, бiр бәлеге кез болып қалмаса жарар едi де». Сырттағы уақжанды жайғап үйге кiргенде шай қамдап қойып, өзiн күтiп отырған кемпiрiнiң жалпақ бетi солғын, шығыңқы шықшыты пышақпен сылығандай тiк жарланып, әжептәуiр жүдеп қалғанын байқады. Суықтан кiрген шал пешке әуелi екi алақанын жайып, жылынбаққа ыңғайлана бергенде, кемпiрiнiң күйзеле қабағын шытқанын аңғарып, қалт тынды. Қитығуын қитықты-ақ. Бiрақ ештеңеден байыз таппаған көңiлi құлази бердi. Малымның басы да, құты да деп қажетке жаратпай жүрген тұқыл жалды, мес қарынды манғұл шалыс жиренқасқа биенiң бiтiмi кенет көз алдына келе кеткенi. «О, қайран қасқа бие!» Көкiрегiнде оттың қозы қалғандай тұтас қызынып кетiп,жалыны қолқасына дейiн шапты. Алты ай жазды өткiзiп, күзге салым көздеуге барғанда, бәрi кiсi көрмегендей одырайысып қарсы алса, қасқа бие ғана тапжылмастан жайылып тұра бередi жануар. «Бейшараның азу тiсiне құрт түскен сияқты едi, мына суықта қайтып жүр екен» дедi. – Опырмой, күннiң қағынғаны-ай, жалап тұр тегi. – Шалдың мұнысы – қолайсыз үнсiздiктi бұзғандағысы. Жылқы жайы тiлiнiң ұшында тұрғанымен «малыңның көзiн баяғыда-ақ құрт демеп пе едiм» деп өзеуреген табашыл сөзiн еститiнiн сезiп, амалсыз тыйылды. – Ендi не қыл дейсiң, жақсы бопты. Жылқы бiткеннен айрылып, ел-жұрттың бетiне қарай алмай әлi-ақ тотиып отырарсың. «Ел-жұрттың бетiне қарай алмай не көрiнiптi» дей жаздап барып, қоя қойды. «Бұл құрғыр от алмасын де, алдажалда от алса көр-жердегiнi қопарып, бiр-ақ тынады.

Бәрiнен де ана жылқы Қайыпқа не табам деп барды екен?» дедi iшiнен тағы. Көкейiне қайта-қайта орала беретiн осы бiр түйткiлдiң жауабы табылса ғана көңiлi тыншып, жайланатын сияқты. – Жылқыңды сат, сат деп ала жаздай қақсадым, кiсi орнына да көрген жоқсың. Соятынын сойып бердiм, шетi нен кертiп жеп жырғап отыр деп ойлайтын шығарсың. Айналайын, мiндетсiнсең, соймай-ақ қой, жемей-ақ та қойдым. «Сенiң тапқан, сенiң тапқан балаларың» деп көзiмдi ертелiкеш шұқисың да отырасың. Мен, не соларды даладан тауып әкеп пе ем?! Осы күнi кiм баладан опа көрiп жатыр? «Бүйткен бала құрсын» деп зар қақсаған ел. Қараторы өңi қуқыл тартып, көзiн бұған алайтып, тайдырмай қадаған кемпiр өршеленiп-өршеленiп сөйледi. Шал сазарып отырып қалды. Бiр уыс дөңгелек кескiнiне тоқтамды ой үйiрiп, дереу қатуланды. «Ашуланған уақытта адам не демейдi. Бұл, бәсе, бiр нәрсенiң қоясын қазып, қопарып шығарып отырмаса көңiлi көншiмеушi едi». – Сандалған неменiң денi сау ма, өзi? Жегенi жыл қының етi, тағы маған соймай-ақ қойшы деп кергидi. – Сұмдық-ай, сонша жылқың тұрып, бiреуiн жеме сек елден ұят емес пе? «Қой, құрысын, мұнымен дауласып жеңбеспiн» де гендей шал назарын төменшiктетiп, үн-түнсiз қалды. Жыл қыны көздеп келудiң жөнi қалай болар екен? Мынаның сай раған қызыл тiлi ғана, үйдегi малға өлiп кетсе де қара майды». Шалдың бәрiнен де көңiлдiң аяқ астынан құлазуынан жүрегi қатты шайлыққандай. Жарымжан бейшарадай шамаң бiтiп, шараң таусылып, көпке дейiн өзiңе-өзiң келе алмай, меңiрейесiң де отырасың. Ары-берi ауыр қозғалып, күйбеңдеген кемпiрдiң анда-санда аһ-ұһ ауыр күрсiнiсi болмаса бiр жайсыз үнсiздiк. Шәлкем-шалыс, iлiк-қақпа сөзге ендi екеуiнiң де зауқы жоқтай кескiндерiнде көлеңке кiрбiң мол. «Қайып Буырылдан қырық шақырым, Буырылың мұнан жүз. Мiнiп баруға құнан жарар ма екен? Орта жолда бол дырып, қара басып қала ма? Жүрiсi де жайсыз, ұрып тастайды-ау». Адам да мезгiлге қарай құбылып отыра ма дейдi кейде шал. Қыстың қысылтаяң шағында ой дың шарламайтын жерi, бармайтын ықпыл-жықпылы қал майды екен. Мiне, ашуы бел ала бастады. «Үшеуiне үш жылқы

еншiлегенiме ешқайсысы да пысқырмайды. Жалғыз ма ған ғана мал керек. Мынадан бастап бәрiнiң сат, сат дегеннен басқа ештеңе бiлмейтiнi несi? Ал сатайын... Сонда мынау бекзада, аналар өңкей бек пе? Өле кетсем ошақ қоңырсытуға жарамайтындарын ойламайды тағы өздерi». Ортаншы ұлы бiрде: «Көке, қанша жылқыңыз бар?» деп сұраған. «Он! Бiреу сiздi кулак, бiздi кулактың баласы десе жақсы көресiз бе?» деген. Сұлтанқұл белсендi баяғыда екi сөз айтса бiреуi кулак болушы едi. Ақыры онысы жақсылыққа апа рып соққан жоқ. Сондықтан да кулагы құрғыр құлағына түр пiдей тиедi. «Менi сонда жылқыны көрге бiрге алып кете ме деп ойлай ма екен?» Малының жайына шал қайтадан қа мыға бастады. «Ең құрыса үйренген жерi болса екен, сонда оларды Қайыпқа не айдап апарды?» Ортаншы ұлының сон дағы сөзi жиi-жиi жадына орала бердi. «Жұрт менi сонда құлақ дей ме?» Iшi бiр жылыса сол ортаншы ұлына жылитын-ақ тәрiздi. Қалада, өзi сирек қатынайды. Ал келсе амандық-саулықтан соң-ақ: «Көке, жылқыңыздан хабар алдыңыз ба?» дейдi. Iстеген жерi де онша жаман емес тәрiздi, кiм болса соған жалбақтап, далбақтамайды. Бiрақ өзiнше тiк болып, турасын айтам деп, кейде кiдiлiкке салынып, бұра тартатыны жаман. Ал кiшi ұлын жөнiне қой. Қарайып тiрi жүре берсе болғаны. Бiреудi аяқ астынан аға қылып ала қояды да, құданың құдiретi тез-ақ айнып шыға келедi. Тағы өзi талайға келiп қалды, не алған қатын, не бiтiрген жұмысы жоқ. Ең үлкен ұлы тұрған бойы манап. Дүние көшiп жатса қозғалмайды-ау. Ел мың сөз айтқанда, бiр сөз айтпай, отыра беруге дәтi қалай жетедi сабаздың. Әй, ол да асып бара жатқан қай бiр жақсылық дейсiң. Кемпiрiне салса: «бәрiн бұйрық бiледi» дейдi. Осы елдiң баласының бұйрық-сұйрыққа қарап жатқанын көрген жоқ. Қолдары бiрдеңеге iлiге ме, соған жабысып, ақырына дейiн айрылмай тiстей қатып қалады. Қың еткен сөз сыртқа да шықпайды. Осылай болуды ел қалай үйрендi, бiздiң тiршiлiгiмiз соларға неге ұқсамайды. Алысқа бармай-ақ, мына көршi нiң балаларына қарасаң, жап-жақсы-ақ өсiп-өнiп жатыр. Жандарын аямай жұмыс iстейдi. Кiмнен кем, кiмнен сорлы. Ал бұлар болса бас-басына тентiреп кеттi. Сопайып-сопайып отырған бiздiң сиқымыз мынау. Жылқының жайы не болды, бәрiнен де соны айтсаңшы».

Шал мұншалықты күйдi басынан өткере бермейтiн. «Соймай-ақ та қой, жемей-ақ та қойдым» деген кемпiрi жаңағы азғантай қыбыр-жыбырды көтере алмады ма, қарсы бөлмедегi диванға сұлық түсiп жатып қалыпты. Қуаты қайтпай тұрғанда даңғыратып салған үлкен үйiнiң қақ төрiнде жападан-жалғыз қоқиған отырысының өзiнен секем алғандай, жан-жағына алақ-жұлақ етiп бiр түрлi үрке қарады. Осы күнге дейiн қайнаған қан базардың ортасында жүрiп, ырду-дырдумен ештеңенi елең қылмаған сұмдық өкiнiшi өзегiн от боп қарып өткендей болды. Қырғызға тау асып барып келетiн баяғы жас шағында көрген бiр құқайы, неге екенi белгiсiз, қазiр ойына сап ете түстi. Екi кештiң арасында ат шалдырғаны бар. Төңiрек шымырлап қарауытқан мезгiлде үйреншiктi тау-тас, шоқы-төбе, қияқапталға дейiн барлығы еңселене ыздиып шыға келiп, жат пиғыл, жұмбақ тұңғиық дүниеге айналып кете бергенде-ақ жалғыз сырап елегзи бастады. Кенет өзiне қарай қорбаңдап тұра жүгiрген құбыжық секiлдi әлденеден шошына қатты ай ғайлап жiбердi. Анау да оқыс шыққан дауыстан жалт бұрылды. Сөйтсе, кәдімгi кiрпiкшешеннiң үлкенi жайра екен. Шал осы қазiр өз-өзiнен айғайлап жiберуге шақ қалды. Көзiне ащы жас кептелдi. Басы әңкi-тәңкi. Маужырай мүлгiген тыныштықты асыр-тасыр бұзып, сыртқы есiктi жұлқып аша кiрiп келген кiшi ұлы әуелi күлiмсiреп қарады. Әкесi нiң көңiлсiз кейпiн аңдап, солғын аман дасты. Аузын болымсыз жыбырлатқан шал қабағын кiржите шытынды. Оң жақтағы бөлмеде қимылсыз жатқан шеше сiне үрпиiп, тiксiне тосылды. Бiр нәрсенiң ретiн бұзып алатындай: «Амансыз ба, апа?»– дедi ақырын. Жастықтан ба сын жұлып алған шешесi бiр мезет шүйiле түйiлiп, Әнуар еке нiн айырғанда барып, ажарына ерекше жылылық үйiрдi. – Күнiм-ау, келiп қалдың ба?! Осы бiр сөзден кейiн-ақ Әнуар дүниенi өз орнында тұрғанға ұйғарды. Лезде жайдары мiнезiне көшiп, әкесiне көзiн күлiмсiрете қадады да, төргi бөлмеге сып берiп кiрiп кеттi. Әшейiнде жай ауыр қозғалатын кемпiр етжеңдi денесiмен қалқып басып, ұлының соңынан тұра жөнелдi. Отыра-отыра жалыққан шал сүйретiле орнынан тұрды. Есiктiң жақтауына сүйене бойын жазды да, сыртқа беттеп бара жатқан. Осы кезде кемпiрiнiң сөзiн құлағы шалып қап, қалт тоқтады.

– Сендердiң мына әкелерiң жылқының етiн жалмауыздай жейсiң, сенiң тапқан балаларың дей ме, әйтеуiр, ажалымнан үш күн бұрын өлтiретiн болды. – Өзiм де не iстерiмдi бiлмей басым қатып жүргенде маған осындай әңгiме айтпаңызшы, апа! Жылқы да, бәрi де құрып кетсiн! Көзi тая берсе-ақ өзiн жер табандата жамандап шыға келетiн кемпiрiнiң ежелгi әдетiне етi өлiп кеткен сықылды, елең қыла қоймады. Бiрақ ұлының не бiлгенi бар? «Бәрi құрып кетсе шекемiз қызады екен!» Ақкөзденген арсыз ашуға ерiк бермегенмен шал iштей кiжiнiп, шиыршық атты. «Басы ауырып, балтыры сыздайтындай не боп қалды бұған? Телiм-телiм боп жүр дейтiндей асырап-бағып жатқан қатын-баласы да жоқ. Қызметке таза барып, таза қайтады. Мойнына бiз мiнiп алсақ бiр жөн. Өз күнiмiздi өзiмiз көрiп жатырмыз. Сонда мұның басы неге қатады?» Осының бiрiне де лайықты жауап таба алмаған шал түңiлiп кеткендей қолын сiлтей шытынып, сыртқа беттедi. Осы кезде ар жақтан шыққан күңкiл-сүңкiлге құлағын қайтадан тосты. – Андағы киiмiң жұп-жұқа екен, жаурап жүрген жосың ба? – Өзгелерiнен гөрi осы баласының тiлiн кемпiрi оңай табады. Шешелiк қамқор үнiн жылы-жылы шығарса жайылып салатын ұлы, неге екенiн кiм бiлсiн, бұл жолы ұстамды. Дегенмен жыланның аяғын көрген кемпiрi де зымстан емес пе. «Азып қалыпсың, тамағыңды уағында iшiп жүрсiң бе? Құдай сендердiң алдарыңда алса екен бiздi. Шал алжуға айналды. Ақырымыз қалай болар екен, содан қорқамын». Осы сөздердi кемпiр төпеп айтпай әрбiр жасаған үзiлiсiне байлам-байыбын қоса үйретiндегi дауыс ырғағы ұстамды. Оның үстiне бұрын ешкiмге тiс жарып, аузынан шығарып көрмеген жайды ең сүйiктi ұлына ғана жайып салған кейiпке ендi. Жаңағы ренiшi ұзаққа бармай-ақ Әнуар лезде жадырап шыға келдi. – Жағдайым жақсы, ағаның үйiнде жүрмiн. – А-а, жақсы болған екен, бала-шағалары аман ба? «Ағасы кiм тағы? Әлгi қу тұяқты сөз етiп қалып едi, соны айтып тұрған жоқ па?» дедi шал алға ұмсынған күйi. Аталас ағайынның баласы – Сопыбектi бастан жаратпайды. «Ыстықтың тамырындай ылпылдаған неменiң бiр есебi болған ғой, әйтпесе жолатар ма едi. Өзiнiң туған әкешешесiне жақсылық жасамаған ол ешкiмдi де жарылқай

қоймас. Бiр шаруасын бiтiрiп алған соң бiздiң дәлдiрлектiң құйрығынан бiр-ақ тебер». Денесi ықшам, бетi дөп-дөңгелек, көзi және ойнақшып бiр орнында тұрмайтын Сопыбек сайтанды кiшi ұлының аға деп әлдеқандай қылғаны шалдың көңiлiне сөйтсе де сыймай барады. – «Менiң бауырыма жөндеп қара, төркiн жағыңа тарта бермей» деп жеңгейге аға ылғи тиiсе бередi. – Байғұс-ай, қайтсын ендi. Ел не десе о десiн, өзi бауырмал. Ұлынан да өтiп лекiлдей жөнелген кемпiрiнiң қылығын неге жорырын бiлмей шал дал болып тұр. » Бұлар неге лезде бiреуге жақын бола кетiп, екiншiсiнен айнып шыға келедi екен? Қазiр байқап қарасаң, Сопыбектен жақын адам болмай тұр. Ертең ол да жайына қалады». Маңыз-мәнiсi шамалы бос мылжыңға шалдың ынтығы құрып тұрған ештеңе жоқ, ағайыншылықтың титтей ләззатына бола ұлы мен кемпiрiнiң жүрек жарды әңгiмеге көшкендерiне таң. Осы кезде кiшi ұлы: – Апа, мен үйленбесем болмайды екен, тiршiлiк қиындап кеттi. Көкеммен ақылдасып көресiз бе? – дедi. – Қыстың көзi қырау, заманақыр, жер тақыр, қаңтар да қабаттасып тұр, кiм бiлсiн, балам-ау. «Бүгiндiкке айтқан жiбi түзу сөзi осы болды» деп қойып, шал қозғала бергенде, ашық-шашық жатқан ыдыстардың бiрiне аяғы тиiп кеттi. Даңғыр-дұңғыр боп үйдiң iшi жаңғырыға жөнелдi. – Анау бәрiн қиратты-ау, а! – деп кемпiр берi шыға берiп, шалымен бетпе-бет жүздесiп қалды. Кемпiрiне ұзақ бедiрейiп қарағанмен ләм деп тiл қатпады. Көптен алынбаған сақал-мұрты жүзiн тұтас жауып, өңiн салғырттық меңдей түсiптi. Секем ала сескенген кемпiрдiң қара торы жалпақ кескiнi қызылкүреңiтiп: – Анауың қатын алам деп жатыр, оған не дейсiң? – дедi. Шал сазара бөгелiп барып, бiр кезде сыртқа шықты. Соғыста оқ тиген оң шынтағының жаны кетiп қалғандай, шымылдап ұйи бастағанын да елемедi. Қолға қараған уақ малға қайталап шөп салды. Жаңағы не әңгiме деген де жоқ. Мұнша ұзақ тiрлiгiнде абыр-сабыр ештеңе болмағандай. «Жас демей, кәрi демей бұл бенде шiркiн қарақан басының қамын ойлай ма, қайтедi?» – дедi бiр кезде. «Көке, сiз

жылқыны жақсы көресiз, бiз қаланы жақсы көремiз. Берсеңiз жеймiз, бермесеңiз «ой, осы бiздiң әкемiз қызық, сонша жылқыны не қыламын дейдi екен, төрiнен көрi жуық қалғанда» деп ренжимiз. Бәрiбiр жылқыңыз тек өзiңiзге ғана керек. Байқап қарасаңыз, бiз бәрiмiз сұмдық өзiмшiлмiз» деген ортаншы ұлының сөзi ойына орала кеттi. «Ол неге сонша заржақ болып туды? Анау неге сонша санасыз, есi дұрыс адам қаңтарда қатын ала ма? Жер қара, күн жылыда қайда қалып едi? Әй, осыдан бар ма, бәрiн айдап келiп, шетiнен сатырлатып соймасам ба, осындағы елдiң бiреуi болмаса бiреуiне ет керек шығар?». Шал осы ойға тас бекiндi. «Қаңтар тұрмақ одан зоры болып кетсе де алатын қатыныңды ал, мен жылқыларды айдап келейiн, оған шейiн үйдегi малға қарай тұр» деп, шал бесiн шамасында атқа қонды. «Кештетiп шыққаны несi?» деген кемпiрiне де жауап қатпады. «Құдай жолды оңғартса, ертең тура осы уақытта Қайыпқа да жетермiн», – дедi. Құнан тебiнгенде ғана қолқ-қолқ желедi, онысының өзi қолқаңды түсiретiндей тым қатты. Бiр атқа жүк болатындай сеңсең iшiгiн қайта-қайта қаусырынып: «Төменгi жақ суық екенау», – деп қойды. Ойға қар қалың түсiптi. Дүние шетсiз де шексiз аппақ. Аттың басын төте жолға бұрған шал iңiр қараңғысында Самсыдағы ескi жекжатының үйiне бiр-ақ iрiктi. – Ойпырмай, ақсақал-ай, қартайғанда осыңызды қоймадыңыз-ау. Одан да соятынын сойып, сататынын сатып, үйде тыныш жатпайсыз ба?! Қайып деген жердiң түбi емес пе, жарықтық. Жаман айтпай жақсы жоқ, орта жол да құлап немесе атқа қайтып мiне алмай айдалада қатып қалып жүрсеңiз, балаларыңызға таңба боп түспей ме, – дедi ескi жекжатының баласы. – Осы жолы тұқым-тұяғымен құртпасам ба, қарап тұр, – дедi шал кiжiнiп. Таң сәрiден шал атқа мiндi. Көк пен жердi айырып болмайтындай дүние ақтүтек. Демi үскiрiк аяз ашық жердi осқылай шымшылап, дыз-дыз еткiзедi. Iшiгiнiң жаға с ына бетiн бүркеп, қанша жасырынып баққанымен лап-лап қоятын суық леп қойны-қонышына сумаңдап кiрiп, тұла бойын сәт сайын шымырлата қалтыратады. «Күрең байталдың етi ояз едi, мынадай суыққа ұшып кетiп жүрмесе» дедi iшiнен. Демi жетпегендей құнан да жиi-жиi пысқы-

рына бастады. Тоңазиды-ау шамасы, денесiнен жүгiрiп өткен дiрiлiне дейiн сезiнiп келедi. Балаң жылқы жүрiсiнiң ырғағын қайта-қайта бұзып, бiрде шиыршық атып қаздаң қақса, бiресе лыпып жөнелетiндей маймаңдай басады. Күлтеленген жалының дегбiр таппай қалт-құлт еткенiне бiрауық алданып бақты. Осындай ұзақ жолда көп ойдың бiреуiнiң ұштығынан ұстап, соның аяғына шығу қашанғы бiр дағдысы едi. Қазiр береке-тиянағы жоқ әлденелер санасын алма-кезек киiп-жарып, бiр нәрсенi дiттей алмай көп әлектендi. Қыстың күнi баяу көтерiлiп, сонау тау жақты қиястай көлбеген шақта манадан шаңыта тұманданған ауа шұғыл сейiлiп, адыр-қырат – бәрi тұрған-тұрған орындарында сiресiп-сiресiп қалыпты. Сұлық түскен аппақ азалы дүниенiң бетiндегi жалт-жұлт еткен мың-миллион шыны сағым көзiн қарықтырып бара жатқан соң таптаурын қасқа жолды нысана етiп алды да жүрiп отырды. «Ертеңгi күнi көзiм тайып кетсе, бұларда ауыз бiрлiк бола ма, жоқ, тұқымы тұздай құрып, тоз-тозы шығып, тентiреп кетер ме екен? Менiң балаларым сөзге неге үйiр екен осы? дедi бiр кезде. «Ана қатын алатын дәлдiрекеңнiң өзi «дос-дұшпаным бар» деп, аузын алты қарыс керетiнi қалай?! Дұшпан болатындай сонда бұларға не жетпейдi? Осы күнгiнің адамы сөздi қуарын қуғанмен, артын тоспайтын шығар, бәлкiм?». Шал ойдан да жалығып, бiрауық ыңылдап ән салды. «Көтердiм елу бiр пұт кiрдiң тасын». Осы кезде құнан оңбай сүрiнiп кетiп, тұмсығымен жер сүзе құлай жаздады. Қамсыз отырған шал ұшып кетуге шақ қалып барып, жөнделiп алды. «Әй, бiр құрып қалған жылқысың ғой», – деп қамшыны сауырына көмiп-көмiп жiбердi. Ытқып-ытқып кеткен құнан әудем жер шоқырақтай желiп барып, китiңкитiң жүрiсiне көштi. «Ойпырмай, сұмдық-ай, айдалада құлап қала жаздадым-ау!» деген ойдан жүрегi су ете түстi. Көз ұшынан көрiнген сонау бел-белес, адыр, шоқы шаңыта көлбеген сағым мазағынан қалбалақтай қалқып, тербетiле шайқатылады. «Әй, қайран қасқа ат-ай!» дедi. «Мына иттердiң бiреуi мал баққанда қолдан шығаратын жылқы ма едi, жануар!» «Ауылға келген сайын мiнiп тұрамын» деген әлгi дәлдiрбай «баяғы қасқа тайым қайда?» деп сұрап та қоймады. Мұнда жасы ұлғайған кiсi аттың екпiнiне шыдамайды екен».

Жол-жөнекей кезiккен қыстаулардың ешқайсысына бұрылмаған шал: «Не де болса Қайыпқа бiр-ақ барып жығылайын» дедi. Зiл батпан iшiгi екi иығын жаншып, қарын талдырып-ақ тастады. Қос жауырыны аши ұйып, денесi салдырағанын да ерен санамады. Қарсы алдындағы жотаны асса – Байқоңыр, содан сүт пiсiрiм уақыт жүрсе Қайыпқа тұмсық тiрейтiнiн топшылап-ақ келедi. «Жас болса да белi мықты екен жануардың» деп, құнанға да бiр риза болып қойды. Iңiр қараңғысында ойпаңға орын тепкен шағын қыстауға бiр-ақ тоқтады. Сыртта қыбырлап бiреу жүр. Сембей дарылдаған моторға арпылдап үрген бiр-екi иттiң үнi қосамжарласып, дүние у-шу. Қораның аузына орнатылған шамға жақындаған жолаушының бейуақыттағы суыт жүресiнен секем ала состиған үй иесi көрiндi. Аттың үстiнде сiресiп қатып қалған жүргiншiнiң дөңгелене қаусырынған жағасынан бастап, сақал-мұрты мен түлкi тымағының бәрi ою-өрнектi ақ қырау. – Салаумаликум, ақсақал, иә, жолыңыз болсын! – Бiр қауызға сыйып кететiндей дүниенiң апшысы қуырылған шақта қонағуар сергек дауыс шалдың көңiлiн желпiнтiп өттi. – Айтсын! Е-е, батырекесi, мына суығың қайтедi, жан ала ма? – дегенде iшi-бауыры қалтырап, жүгiрiп өткен дiрiл тұла бойын тоңазытып жiбердi. Үйге кiргенде бетке ұрған жылы леппен бiрге былқып қайнап жатқан жылқы етiнiң дәмдi исi мұрнын жарып өттi. Аузы төске қараған төрт бұрышты темiр пеш алыс жолдан арқырап-сарқырап жетiп, ысылдап-пысылдап баяу тоқтаған тепловозға ұқсайды. Торға түскен кекiлiктей кiсiге жаутаңдап қарайтын келiншек дереу iргеге қарай шегiнiп, бұған жол бердi. Сырттан бiр құшақ суықты ала кiрген үстi-басы ақ қырау мұны жатырқай үрпиiп қалған екi қарадомалаққа: – Бә, аяз ата келдi ме? – деп шал мейiрiн үйiре жылы шыраймен қарады. Белбеуiнiң орамдарын аспай-саспай әлденеше тарқатып жазғанына ана екеуi әуелi таңырқай бағжиып тұрды да, бiрбiрiне қарап, сықылықтап күлiп жiбердi. Кiсiнi тосырқамай шақшиып тұрған ана бiреуiнiң ұсқыны мына кекiлiк кейiптi келiншекке келiңкiрейдi екен. Төрге көрпе төселiп, басына

жастық тасталды. Шал жайғасып отырған кезде балалар бұрышта ширатыла бүктелiп жатқан белбеуге тұра ұмтылысты. Осы кезде сырттан үй иесi кiрдi. Iрi кескiнi көп сөзi жоқ томаға-тұйық адамның кейпiне келедi. Киiмдерiн орынорнына қойған болымсыз қимылдың өзiнде шықшы тының бұлшық еттерi түйiнделе бұлт-бұлт ойнайды. Бел беудi тартқылап арпалысқан балаларына көзiн аларта қадап: – Тиiспей, орнына қойыңдар! – деп зекiп тастады. Бiр мезет абдырай состиысып қалған кiшкентайлар әкелерiнiң бейтаныс кiсiнiң қасына жайғасқанын көрiп, белбеудi қайта жұлқылап, тартқылауға көштi. Манадан берi көз жазбай баққан шал: «Өздерi егiз бе?» дедi. – Қап, мыналар қоя ма, жоқ, таяқ жейiн деп жүр ме! – Әкелерi шұғыл қимылға баратындай тұрмаққа ыңғай танытқанда аналар жым бола қалды. – Тиiспе, ойнай берсiн, баланың шалды қызық көретiн, шалдың жас иiстi аңсайтын заманы ғой бұл, – деп шал екеуiне күлiмсiрей қарады. Жай-жапсарға қаныққан үй иесi әлi сенiңкiремеген дей басын қайта-қайта шайқай бердi. – Самсыдан бүгiн шықтым дейсiз бе, ой, жарықтық-ай, а! Жүз шақырым жерге атпен жүргендi қайдам, төске машинамен барып келгеннiң өзiнде ертеңгiсiн сүйек-сүйегiмiз салдырап, берекемiз кетiп қалады. Жылқының қарасы көп. Жер тақыр, бейшаралардың не тауып жеп жүргенiн бiлмеймiн, әйтеуiр, аңыздан шықпайды. Бiр мезгiл суатқа келгенде көремiн, iшiнде көкжаны да бар сияқты. Мына суыққа ұшып кетiп жүрмесе жарады да. – Бар, бар, – дегеннен басқа шал ештеңе айтпады. «Бұл жаққа қалай келiп қалды екен?» деген сұрақ тiлiнiң ұшында тұрғанымен сөздi одан әрi соза түсуге жүрегi дауала мады. «Жирен байталдың ұсқыны күзде-ақ нашар едi» дедi iштей. Алдына келген еттен де кiнәз жедi. – Ұзақ жолдан келген екенсiз, алыңыз, ақсақал, – дегендi үй иесi әлденеше рет қайталады. Шал шайды жақсы iштi. Күнi бойғы суықтан сiресiп, құрысқан денесi жазылып, көңiлiнiң хошы да келе бас тады. Үй иесiнiң түйткiлдi сұрағына да қитықпады. – Сонша жылқыны қайткенде, қартайған адамға тамақ керек пе, керек. Қусырынып үлгермеген бала бар тағы.

Жөнi келсе осы жолы өзiм де бiразының көзiн құртатын шығармын, – дедi ренiшiн жасыра алмай. – Ана қысыр емген тайдан басқасында ет жоқ қой. – Айғыр ше? – дедi шал жұлып алғандай. – Жылқыларыңыз иесiз қалмай ма? – дедi түкке түсiнбеген райда аңырып қалған үй иесi. Жiгiтке ұмсына түскендегi қимылдың өзiн ауырсынған сыңайлы шал қабағын шытынды да, түзелiп отырды. Жан баласына жақ ашпай, жасырып келген жайын осы қазiр айтатындай шүйiле төнiп, болымсыз езу тартты. – Сексенге келiп селкiлдеп отырса да әке әкелiгiнен танбайды, бала балалығын қоймай ма деп қалдым ғой. Көзiм тайып кетсе бiр бұйыртқаны болар, ендi маған жылқы мал болып жарытпас. Кекiлiк кейiптi келiншектiң қалыңдап салып берген төсегiне жатқанда шалдың санасын сан-сапалақ ой кимелеп, кiрпiгi айқаспай қойды. Ортаншы ұлының әлi күнге дейiн баласы жоқтығын ойлады. «Осылар неге өздерiндей жiгiттi көрмейдi екен? Бейнетi ащы, сонысына қарай же генi қазы-қарта, жал-жая. Тағы өзiнiң екi баласы кiсi жатырқамайды екен». Кенет сонау атамзаманғы өтiп кеткен соғысқа аттанып бара жатқан кезiн есiне алды. Тас жолдың бойындағы таныс үй көзiне оттай басылғанда : «Қарауылбек, қош, аман бол!» деп осы қазiр айғай салғандай көзiне ыстық жас кептелдi. Шал бүгiн де ертелетiп шықты. Бiр белгiлi аумақта ғана тiршiлiк белгiсi бардай, ал осынау түтеген суықтан жер мен аспан тұтасып кеткендей айнала меңiреу шексiздiк. Әр-әр жерде көзге шалынған жусанның басы iсiнiп-кебiнгенiне қарамастан селтеңдеп елпелек қағады. Мұқал жоталар ұшы-қиырсыз сiлемденiп, дерегi жоқ қиянға созылып кететiндей. Шал бiр бел асып, кiшкене жалды тiк өрлеп бiраз жүрген соң қарсы алдындағы тұйық қалқада бүрiсебүрiсе жайылып тұрған жылқыға кезiктi. «Әй, жазған дарай,а!» дедi. Осы кезде астындағы құнаны кiсiнеп жiбердi. Бастарын жұлып-жұлып алып, одырая қарасқан қалыптарынан ширақтықты аңғарды. «Қорықпаңдар, мен бармын ғой» дегендей мойнын доғадай иiп, қасқайып тұра қалған айғырдың ажарына қарап, шалдың көңiлi бiрден тыншыды. Түндегiнiң қарасы көп дегенi рас екен. «Мыналар дың ұзын саны жиырмадан асып-жығылмасын де әуелi. Бәсе,

бөтен жылқылар бастап келген екен ғой, әйтпесе бұлар үйренбеген жерiне тұрмаушы едi». Баяғы әдетiне бағып, шетте саяқ жайылып тұрған қасқа биеге қарай аттың басын бұрды. Екi бүйiрi солыңқы, қарны салбыраңқы екен. «Алда жазған-ай, ерте буаз-ау,а. Биылша жанын бағып шыққаны жөн едi» деп ойлаған шал қасқа биенiң тұсына тақағанда тiзгiндi амалсыз тежедi. Жазғанның қоңы тайыңқы да етi ояз. Қос құлағын қайшылап, кенет бұған оқыранып қалғанда, шалдың етжүрегi езiле елжiреп, арқасы тұтас шымырлап өттi. «Қайран жануарым-ай!» дедi. Аттан түсiп, жалқұйрығынан сипап, еркелеткiсi де келдi. Бiрақ қайтып мiне алмайтынынан қауiптендi. Көз көргеннiң аты көз көрген. «Ана шiркiндер кiмнiң қадiрiне жетедi дейсiң. Шендерiне де жуытпайды». Қасқа бие бiр кезде жылқыларға қарай бет алды. Басқан сайын артқы сүйектерi шодырайып шығып, екi саны шалбарлана керiлiп-созылады. «Тоқтамай қалған жылы жоқ бейшараның. Он екi құлындады-ау, өзi» дедi соңынан көз алмай қадалған қалпы. Кей қатындардың ұсқыны келiспесе де баланы балпанақтай-балпанақтай ғып табатыны сияқты бұл жазғанда да жаман құлын болған жоқау, мола кәрi, сонда да буаз. Ал ортаншы ұлының әйелi келiн боп түскенiне көп болды-ау, бiрақ әлi көтерген ештеңесi жоқ». Құла байталдың да ұсқыны нашар екен. Сидиып-ақ қалыпты. Басын кегжитiп алған айғыр ғана бұған бiр мезет парық сала қарап бөгелген тәрiздендi. Содан мойнын созып жiберiп, басын жыландай сумаңдатып барып қайтадан қақшия қалды. «Кiм болсаң ол бол, мына үйiрде ешкiмнiң шатағы жоқ, өзiмдiкi» дейтiндей кейпi тәкаппар. Бiр кезде қысыр емген тайды, бiрен-саран жабағыны үйiрден аластағысы келгендей қуып бердi. Бүкiл бiр қапталының сау-тамтығы жоқ ол да топ жылқының iшiне өңмеңдеп енiп барады. Түктерi ұзара қаудиып, сап түзей қатарласа жайылған жылқылардың арасынан биенiң бiрi айғырға тұяғын сермеп қалды. «Кiмнiң жылқысы екен?» деп тұрқы бөтен қарагер биеге ұзақ қарады. «Өзi жас екен, құйрықжалы төгiлген келiстi-ақ бие болады-ау, жануар». Қысыр емген тайдың артқы тұяғына бiрдеңе тиген бе, жiгi ажырап, қызыл етi көлдiреп, ырсиып қалғанын байқады. Төске айдамаққа бекiндi. «Жөнi келсе бөтендердi қалдырармын, қалмаса қайтпекпiн, iлескен жерiне дейiн iлесер» деп топшылады. «Мұндай суықта айдап кету де оңай

емес-у», – дедi тағы iшiнен. Жылқыны орнынан дүркiрете қозғап, көлденең белге жайлап қаптата бастады. «Қақаған қара суықта жiтi қимылдамаса басыңа шығып кетiп жүрер» дедi. Осы кезде айғыр бiр шетке сытылып шықты. Шарасынан шәлкем-шалыс ұшқынды байқап, шал лезде сезiк алды. Сөйткенше болған жоқ, айғыр басын шайқақтата келген жағына қарай шаба жөнелдi. Қалғандары да осыны күткендей тұс-тұстан жырылып, оның соңынан iлестi. Ал қасқа бие бәрiнiң кеткен жағына қарай басын кiлт бұрып, таңырқаған сыңайда бiраз бөгелiп барып, кiсiнеп жiбердi де салқылдап кете барды. Құнанның бүйiрiнен түртiп қап соңдарынан тұра шапты. Сеңсең iшiгiнiң далбақтаған етегiнiң қойны-қонышын суық жел кеулеп, көкiрегiн көк сүңгi мұз түйреп өткендей тұла бойы тiтiренiп кеттi. Iшiбауырының қалтырап, тоңазығанын да елемей орағыта алдынан айналып, алған бағыттарынан ойсырата керi қайтарды. Жылқы жарықтықтардың тiршiлiкке дыбыс бере пысқырынғандарына дейiн көтере алмаған нәуетек шыңылтыр ауа сәл нәрсеге қарш-қарш айрылатындай тырсия шатынап тұр. Қаңсыған қатқақ дүниенiң төскейiн топылдата төпеген болат тұяқтар дамылсыз сықырлатқанда – шыңылдаған ұшқынды дыбыс зыңылдап тынбай iлеседi. Басын кегжитiп ап осқырынып одыраңдаған айғыр аясы қызғылттанған үлкен көздерiн кәдiк ойнақшытып, жанжағына алақ-жұлақ тастайды. Ара-арасында наразы адамдай бұрылып қараса сәл ғана жиырылған мойны жуандана тырсиып, тұтаса көрiнедi. Қоқаң-соқаңға көшiп, бiресе о шетке, бiресе бұ шетке шыққанда, бұлтыңдап ойнаған жұнттай жұмыр жаясы шықтанып, сүмбiледей жылтылдайды. Бүкiл жылқы шалдың ыңғайынан шықпай жүрiп бергенiне қитыға ширыққан айғыр үйiрдiң алдын кенет кес-кестей тосып, қасқайып тұра қалғанда: «ай-һай жануар, ай-һай» деп шал қатты дауыстап жiбердi. Көзiн алайта осқырынып, мойнын доғадай идi. Жалын күжiрейте жердi тарпып-тарпып қап қойқаңдап тұрды. Бұған тiке шапшитындай бiр кезде ышқынып барып, жалт бұрылды да құйынперен шаба жөнелдi. Көлденең төбешiкке жеткенде басын қақшитып, құйрығын көтерiңкiреп, қалт тоқтап, кiсiнеп жiбер дi. Жуастау үйiр әлденеден сезiк алып қалғандай жалтжалт қарасып, солай қарай бәрi бiрден лап қойды. Шал бiр орнында қалшиып қатты да қалды. Баяғы күш-қуаты ның

жоқтығына осы жолы шын көзi жеткендей болды. «Апырау, мынау атты адамды қаға-маға кете беретiн түрi бар ғой» деп ойлады. Леп алу қиын мына үскiрiк суық ауада көңiлi құлазыған соң ба, жоқ, шынымен дүние сондай сұрықсыз қытымыр ма, шал сұлық түскен сонау қырат-адыр лар тұрмақ, ие бермей кетiп, келген iзiмен сырғып бара жатқан жылқыға дейiн жатырқап шолды. Баяғы айғыр ғана бұған қыр көрсеткендей басын кегжиткен күйi осқырыныпосқырынып қояды. Бiр орнында тұрмай тықырши берген құнан осы кезде шырқырап кiсiнегенде баяғы соғысқа кетiп бара жатып: «Қарауылбек, қош, аман бол!» деп айғайлағаны ойына сап ете түстi. Тұла бойы қалтырап кеттi. Сөйткен Қарауылбектiң не болғанын кiм бiлсiн, одан берi қырық жыл деген уақытың зу деп өте шығыпты. Сондағы немере жеңгесi Қозының шашын жайып жiберiп: «Он тоғыз бастан айрылып, жалғыз қалған тұяқ ең, кенжем-ау, кебiн киген келмейдi, кебенек киген келедi, жолыңды оңғарсын, жолыңды!»– деп зар еңiреп жылағанын есiне алды. Демi жетпегендей қыстыққан шалдың сеңсең iшiгiнiң жағасын айқара ашып, көкiрегiн қарыс айыра күрсiнгенде кеудесiн ыстық жалын қауып, көзiнен жас ыршып шықты. Осыдан көп жыл бұрын қырғыз асып бара жатып, екi кештiң арасында өзiне тұра ұмтылған мыстан кейiптi жайрадан қатты шошынып, баж ете қалғанындай қазiр де айғайлағысы келiп кеттi. «Қосшыбай деген шалмын, Қосжан деген бала болғаныма кiм нанар дейсiң қазiр. Осы селкiлдеген күйiмде туа салғаным жоқ қой. «Тiрiлердiң бәрi әулие деушi едi» жарықтық бiр жамағайыны. Сонда мен де әулиемiн бе?» дедi кенет өзiне-өзi. Сталинградтың маңындағы ұрыста бес-алты күн қатарынан жаяу жүргенi бар. Қанға көрiндi ме, сол жылғы суық та қатты-ақ қағынды. Алдыңғы сапта кетiп бара жатқан командирдiң есiне бұл анда-санда түсiп кете ме: «Жүзгенбаев» деп дауыстайтын. Бұл дереу үн қатса: «А, значит, живой» дейтiн. Бiр үрiм-бұтақтан жалғыз қалғанымды бiлдi ме екен сонда ол жазған» деп ойлады шал. «Тiрi жүргеннiң бәрi әулие болса әулие шығар, екi дүниенi бiрдей тауысып, мойнына қан жүктеген анау Жанапия да әулие». Iлiк-шатыс ойлардың бiрiнен соң бiрi киiп, әрiсәрi күйде отырған ол аяқ астынан серпiлiп, атын тебiнiп қалды. Жерге топ-топ тиген тұяққа үздiксiз сықырлаған дыбыс қосамжарласа iлесiп келедi. Жолдың тым ұзақ

екенiн сәттiк оймен болжауын болжағанмен санасының бiр түкпiрiнде Жанапияның кейпi сұлбаланды да тұрды. Осы жолға шығардың алдында сол Жанапия төсек тартып қалды деп едi. Әнеукүнгi әңгiменi ұмытып, көңiлiн сұрап кiрiп шығайын десе де бiр күш тежеп, беттеткiзбей қойды. «Бас қосқан жерде менен жақсы жоқ» деп көкiрегiн өрге айдайды да отырады. Ауыздыға сөз, аяқтыға жол бермейдi. Өз-өзiнен келiп ұрынды ғой, әйтпесе онда нем бар? «Әй, сен осы ауыл мен төмендегi жылқыңнан басқа не бiлiп, не көрдiм дейсiң, қыстырылмай тыныш отыр» деп басқысы келген жоқ па. «Әй, пәндi, қой ендi» дедiм. Төрде отырған жерiнен құнжыңдап тұрмаққа оқталған Жанапияның шоқша сақалы көстеңдеп, аясы қып-қызыл көзiн тесiрейте қадағанда қариялылыққа жуыспайтын зады жақсылық емес суық ұшқын өңменiңнен өтердей едi. Қосшыбай шал Жанапиямен бетпе-бет келгендей арқасы өз-өзiнен шымырлап: «Кәпiрдiң ұсқынының жаманы-ай» дедi. «Не көрiп, не қойды екен сонша?» Көп болса өкiмет жылқысын алып, жер аударғаны шығар. Одан Қытайға қашып кетiп, отыз жылдан кейiн қайтып оралғаны ма?» Төске тартқан құнан қараса басын шұлғып-шұлғып қойып, төпеп ұрып келедi. Сәл доғалана иiлген мойнының түгi ақкiреукеленiп, төгiлген жалы сусыл қағады. Тағы да әлденелер кимелеп әлегiн шығарды. Орнынан қалтаңқұлтаң атып тұрып, мұны тарпа бас салатындай боп бiресе Жанапия ежiрейедi, «он тоғыз бастан жалғыз қалған тұяқ ең, кенжем-ау» деген Қозы жеңгесiнiң даусы құлағына келгендей болады. Қанша белдi артқа тастап, қанша қырдың алдында керiлiп-созылып жатқанының көлемiн ойша мөлшерлегенмен көңiлiн оған да дiттетпедi. Сонау алыста үйiрiлiп-төңкерiлген сағым аумағы кейде аспан мен жердi тұтас алып көлбесе, кейде түйдектелiп-түйдектелiп барып, есiле жазылып кетедi. Көз ұшындағы беткейдiң қабағында қимылсыз қалшиып тұрған жылқыны шалдың көзi шалды. Қасында жабағы ма, әлдене қараяды. «Алда жазғандар-ай-а, әл қалмаған соң қайтсын» дедi. Жүрек тұсы өз-өзiнен шым ете түстi. «Кеудесiнде жаны бар қыбырлаған тiршiлiк иесiне жаманат деген,әйтеуiр, бiрдей боп келедi екен ғой. Жанжануарға бұл ашаршылық емей немене ендi. Адам баласы өлместiң амалын тапқанына кекиiп қалатын не жөнi бар? Жарықтық, бұрынғылар айтушы едi, аш боп бара жатсаң

бiр тоқтығы бар деп, тоқ боп бара жатсаң бiр аштығы бар деп. Ойпыр-ой, осы күнгi жұрттың кесiрi бас жара ма, тас жара ма? Баяғыда бiр үзiм нанға зар болған бауыр етi баласын жеп қоюға дейiн бармап па едi. Сен не көрдiң деп кергитiн жөнi ме, Жанапияның». Қырғыз асып бара жатқан баяғы шақтың бейуағында өзiне қарай қорбаңдап жүгiрген жайраның ұсқынсыз кейпiнен шошына баж ете қалғанын ойына тағы да алып: «Сонда қара басып, неге қорықты екем?» дедi. Жаңағы екi жылқы жаққа әлсiн-әлi назарын салып, бұлдырап қарайғандардың тұмсығымен жер сүзе қалтылдап құлап қалуға шақ тұрғандарын сезiндi. Көңiлi босап, көкiрегi қызынды, жан жүрегi сыздап ауырып кеттi. «Тiске iлiнер түгi жоқ қу тақыршылық заманда iлдәлап жа нын бағып, осы күнге дейiн жеткен жылқы жарықтық әулие десе әулие. Әй, бiрақ жаның да, малың да тастан жаратылған ба деймiн. Неше түрлi зобалаң бастан өттi ғой». Қыстың ежелгi мiнезiне қанша көндiккенiмен шыңылтыр аяздың сұмдық суық лебi шалдың iш-құрылысының қуыс қалтарысын түк қоймай түгел шарлап, көзiнiң айналасына дейiн тастай боп кеткенiн де елемедi. Тек бiр азынаған құлазу сезiмi ғана тұла бойын тоңазытатын сықылды. «Баяғы ашаршы лықта жылқы қайда, бақа-шаян, құрт-құмырсқа жоқ болды ғой». «Он тоғыз бастан айрылып, жалғыз қалған тұяқ ең, кенжемау» деп зар еңiреп жылап, соғысқа аттандырып салған Қозы жеңгесiнiң сөзi жадына оралғанда: «Өлген-жiткеннiң есебiн ала берген бе, жазғаның» дедi әуелi жақтырмай. Он тоғыз бас бiр әулетке тым көп болып көрiндi. Әкесi мен шешесi, бес ағайыны, олардан өрбiген балаларды ойша тiзiп, санап қараса, шынында да солай. «Апыр-ау, сұмдық, бiр қауым ел болмақ екенбiз-ау. Солардың бiрiнiң орнына мен кет сем әлдеқалай болар едi? Адамның еркiне қойсаң құзғын боп жүре беретiн түрi бар ғой. Өткен-кеткен әруақтарды бұ рын бұлай ойламайтын шал: «өлерiме көрiндi ме, мұным не?» деп бiр қойды. Әкесiнiң ескi жұртын бiр жаз жайлағаны бар. Арыны басылмай тұрып, сай-саланың қойнау-қойнауын түгел шарлап, тыным таппаған едi. Жамбастана бiткен еңселi тепсеңге көтерiлгенде астындағы аты болдырды. Еңiске жетектеп түсiп, қозыкөш жердегi шұғыл бұрылма кезеңге келгенде құранды ерiн сыпырып алып, тартпамен бунаптүйнедi де үйiне қарай беттедi. Есiктiң алдында тұрған ести-

яр баласы Дарқан әкесiнiң беймезгiл уақытта ер-тұрманын көтерiп алғанына таңырқаған күйi: – Апа, көкем ерiн арқалап келедi, – дедi қатты дауыстап. Етжеңдi қараторы әйелi есiктiң көзiнен сығырая қарап: – Кешелi берi қабағы қарыс жабылып қалып едi, сонысына көрiнгенi шығар, – дегенi де құлағына анық жеттi. Қосшыбай әйелi мен ұлына бiр қарап, төрге оза жайғасты. Он үш, он төрт жасар баласы әкесiнiң ертұрманын арқалап келуiнiң мәнiсiне жете алмай селтиiп тұр. Әкесi мен шешесiне жалтақ-жалтақ қарағанмен тiл қатуға жүрексiнетiн тәрiздi. Күйеуiнiң салғырт, сынық жүзiне ұзақ телмiрiп, жаманатты естуге дәтi жетпейтiндей именiп барып, үнсiздiктi ақыры әйелi бұзды. – Атыңа не болды? Бұл ләм демедi. Ортаға дастарқан жайылды. Жаңағы баласы сырттан самаурын әкелдi. Шешесi шыны-аяқтарды сүртiп отырып: – Ана екеуi қайда кеттi, жоғалды ғой, шақыршы! – дедi. Шешесiнiң тынымсыз жұмсай беретiнiне қабағын кiржитiп, сыртқа атып шыққан естияр бала жiңiшке даусын барынша созып: – Жарасбай, Әнуар, – деп айқай салды да, әкесiнен төменiрек орынға келiп жайғасты. Бiр кезде бiрiнен соң бiрi ентелеп кiрген екi бала бiр сұмдық жаңалық айтатын кейiпте бағжия қарап қатып қалысты. – Күнi бойы үй көрмей қайда тентiреп жүрсiңдер?! – Көке, апа, – дестi олар ентiккен күйi. – Е, не! Мына сайда тасқора бар екен, соны барып көрдiк. – Қайда? Өтiрiк айтасыңдар, – дедi үлкен ұлы. – Нанұрсын! – Бiреуi сенбейсiң бе дегендей кеңiрдегiн қолымен орып жiбердi. – Тек! – деп шешесi шоршып түстi. – Жақтарың қарысқырлар-ай, қайдағыны қайдан шығарасыңдар! – Сонан кейiн бұған бүкiл денесiмен бұрылып, алара қарады. – Әтиiмнiң ескi жұртына келiп отырмыз. Бiр мал сойып, құдайы тамақ бермейсiң бе? Әруақтар дәмететiн шығар! Осыларды қайбiр жетiсiп жүрiп көрдiк дейсiң, – дедi.

Iшiп отырған шайын кiлт доғарған Қосшыбай үндемеген бойда сыртқа шығып жүре бердi. Тасқораға кешелi берi келуге жүрегi дауаламаған. Қазiр қарсы алдындағы тiк текшенi жалдатып шығып, құлама жартастың тұсына келдi. Ендi, мiне, әкесi мен шешесiнiң, бауырларының табандары анық тиген араны басып тұр. Көңiлi босап, көзiне жас үйiрiлдi. Әкесi шыға келетiндей елегзiп, айналасына алақжұлақ қарады. Жер өзгермейдi дегенмен анау андыздаған тiк жоталар аласарып, шөгiп қалғандай. Ал күн көзiнен бой жасыра алмаған күнгей тастарының оңған түсi тым сұрқай. Лыпасының сау-тамтығы жоқ кәдiгiмгi дуанадай ұсқын сыз. Бесқоныстың жұмыр тiк шоқысы ғана «осы өңiрдiң бары да, нары да өзiм» дейтiндей маңғаз. Мал аяғынан тап таурын болған сызық-сызық,тарам-тарам жолдардың түпкi арқауын әрең ажыратып алған Қосшыбай: «Жердiң құты қаша бастапты, малды қалай болса солай жайып, өрiстiң түтетүтесiн шығарып жiберiппiз. Мына терең сайдың өзегiн жарып өтетiн жалғыз аяқ жол бар едi. Көзден тайған көп нәрсе көңiлден де кете ме?» дедi. Аспанға шапшыған Бесқоныс шоқысына түйiсетiн Күшiкбай сайының құлди лаған тұйығына ұйысқан көлеңке бұйығы әрi самарқау. Күнгейi жадағай, жалаңаш, терiскейi қалың ну-жыныс екi сайдың ортасындағы тасқорадан көз алмаған күйi селтиiп тұрды да қалды. Анау еңiске астасқан жырада имене аққан бұлақ бар. Ал тасқора салбыраңқы жартасқа сұғына қаланған. Әуелi ұра қазылып, содан текшеленсе керек. Қожыр тастар пышақтың қырындай өткiрленiп, жерге жапсарласа тамыр алып бiтiсiп кетiптi. Күнгей мен терiс кейге бiрдей салынған қойды көздегенмен Қосшыбайдың көңiлi басқада. Шалқайған төскейдiң беткейiнде бүлдiрген тер ген бала болдым дегенге қазiр өзi де сенбейдi. Қой көзде рi нiң қарашықтары бiр мезет ерекше жылтырап өттi. Әкесiнiң ең кенжесi екенiн ойлады. Ертеден қара кешке дейiн бүлдiрген терiп жеп аузы уылып, тамаққа зауқы соқпай, жүрегi айни беретiн. Шолжаңдау өскен бұл тасқора аузы ның қырына шығып алып, қоймай жылайтын. Қапсағай денелi, атжақты қарасұр әкесi есiктiң көзiнде тұрып, шүңiрек көзiн кенжесiне шүйiлте қадайтын. – Кел, әй, кел! Жылқының майына тары шылап берсем сап басылады. – Тымырайып алған бұл әкесiнiң жылы

лебiзiн қасақана тағы күтетiн. Қарқарадай кiршiксiз аппақ күндiгiмен одан сайын сұңғақ көрiнетiн шешесi шалының елпектеуiн жаратпай: – Тоқалыңнан туғандай осыңды елден ерекше серкештеп, бөле-жара беретiнiң не? – дейтiн. Бәйбiшесiнiң сөзiн құлағына қыстырмайтын әкесi майға шыланған тарыны ұсынып, жұбататын. «Бес ағайынды емес пе ем, қайда кеттi бәрi?» – деп орнынан ұшып тұрғанда жүрегi аузына сыймай демiгiп кеттi. Еркiнен тыс күш ылдиға қарай итермелеп, дедектеп жүгiре жөнелдi. Тасқораның жартасқа сұғынған тұсына жете бере шалынып жығылды. Қолын тiрей қалмағанда тұмсығымен жер сүзетiн едi. Тас жырған алақаны удай ашып, тызылдай бастады. Оны да елемедi. Жүйе-жүйесi босап, егiлiп жылап жiбердi. Парлаған жасы жүзiн айғыздап ағып, тiкенек жирен мұртына мөлт-мөлт iлiнiп қалды. Дел-сал бойын жия алмай, қимылсыз отырды да қойды. Мұжылып, кетiлген тұстарға қарап, бiраз жылдан соң тасқора белгiсiнен түк қалмайтынын ойлады. Шалдың ойы әлденеден бөлiнiп кеттi. Көз талдырар ширатыла есiлген бұлыңғырдан басқа төңiректе көңiл желпiнтер жылт еткен ештеңе жоқ. Құнанның қырау тұрған қылшықтарына көзi түстi. Тынымсыз бұлтылдап ойнаған бұлшық еттерi қыстың қытымыр ызғарына сыр берместен шиыршық атады. Өрге қарай омыраулай өршеленiп ұмтылған жас мал басын оңды-солды бұлғаңдатып, сәт сайын пысқырынғанда – жайсыз дыбыстан гөрi кiсiге ес болатын сарынды аулап, көңiлi түсiнiксiз алып ұшады. Аңдап қараса, Қопаның ұлан жазығына да жетiптi. Мұнша лықты жерге жаңағыдай ойлар алданыш болып келгенiне бiр жағы қатты таңырқады. «Көтердiм елу бiр пұт кiрдiң тасын» деп арасында ыңылдап ән салды. Сталинградтың түбiнде баяғы командирiнiң : «Жүзгенбаев, Жүзгенбаев» деп дауыстайтынына дереу үн қатқанда, оның: «А, значит, живой» дейтiнi санасында жаңғырығып өттi. «Живойымыз живой ғой», – дедi шал кенет өзiне-өзi.

Әкесi, одан үш ағасы бiрдей өлген жылы бұл Орысбұлағының төменгi сағасындағы Көктекшеде жаңадан құрылған мойынсерiктiң азын-аулақ малын бақты. Ендiгi бар мият тұтатын Бөлеген ағасы жаңадан ұйыса бастаған жатақта

дуал соғып, сонда тұрды. Шешесi соның қолында, ал мұның соқа басы ғана. Анда-мұнда жайланып барып, жатыпжастанып қайтып жүретiн. Осындай күндердiң бiрiнде Бөлеген iнiсiнiң қамсыз-мұңсыз тiрлiгiне сәл налығандай: – Күн көрiс қалай болар екен, бидай дегенiң ырымға жоқ. Ұраға тығып қойған соңғы қапты кеше ұрлап әкетiптi. Сенiң жүрiсiң мынау, арғы-бергiнi бiр мезгiл ойламайсың, – дедi. Анасына келiңкiрейтiн аққұба жүзi толқулы сәтiн жасыра алмай, тебiндеп шыққан бояудан өңi қып-қызыл болып кеттi. Жалт-жұлт еткен қарашықтары зәрлi ұшқын атады. Мынандай сөздiң төркiнiне бiрден дендей алмай қипақтаған Қосшыбай ағасының ненi меңзеп отырғанын бiлмей дал. Әудем уақыт жауап тосқан Бөлеген бiр кезде ауыр күрсiнiп, мұны барлап сынай қарады. – Менi алаңдатып жүрген ойдың не екенiн бiлесiң бе? Өңменiне қадалған жанардан дәтi шыдамай, көзiн тайқытып әкеттi. «Бұл кiсiнiң не бiлгенi бар?» дедi iшiнен. Бөлегеннiң сұлуша келген жүзi қуқыл тартып, қалың қара мұртының бiр талын әлдекiм жұлқып тартып қалғандай жыбыр-жыбыр етедi. – Әкем айтушы едi, әуелi пиғыл-ниетiң бұзылмасын деп. – Даусы бiртүрлi қарлығып шықты. Сұсты қалпынан айнымай шарта жүгiнiп отырды. – Не көрiнетiнiн кiм бiлсiн, күннен-күнге тарынып барамын. Қатпа қара келiннiң суық райынан қаймыға бастаған шешесi ұлының сөзiн жаратпағандай қабағын күйзеле шытынды. – Тек, онысы несi! Ер жiгiттiң басына не келiп, не кетпейдi. Одан да құдайдан түп-тiршiлiгiңдi сұра. Бөлегеннiң әйелi басын жұлып алып, енесiне жалт бұрылды. – Қаптың түбiндегi тары таусылған соң топырақты обарсың. – Қарағым, саған сөйлеген жоқпын ғой! – Шешесiнiң иегi кемсеңдеп кеттi. – Сөйлемесең, жайыңа отыр! Ағасының жер шұқылап, үн-түнсiз қалғанына қатты қорынған бұл: «Мына жүзiқара байғұс анамды әбден-ақ тұқыртып тастаған екен-ау» деп ойлады. – Қарлыға-ау, сонша не болды...

Бұған бүкiл денесiмен жалт бұрылған жеңгесiнiң жүзi түтiгiп, сыны қашып кетiптi.

– Шешеңнiң тiлеуiн тiлемей-ақ, тыныш отыршы, қарағым. Шалын, үш баласын бiр жылда жұтқан бұл мыстан сендердiң де әлi арттарыңда қалады, асықпа. – Болды ендi, ей, тура... – Бөлеген шыдай алмай сөзге килiктi. – Сен өлiк немеге не жоқ, одан да бiр қап тарыға ие болмадың ба, – деп күйеуiне шабаланып шыға келдi. Орнынан атып тұрған Бөлеген: – Жоғал, арамқатқыр! – деп айғай салды. – Өлмесең өмiрем қабыңдар! – деп, Қарлыға бұрыш та ойнап отырған екi баласын дедектете жетек теген күйi сыртқа шығып кеттi. Тоқтатпақ болып ұмтыл ған бұған Бөлеген ақырып тастады да, даусын бiртүрлi бә сең шығарды. – Барсын, атасына нәлет, содан-ақ көрдiм, – дедi де бұрыштағы домбырасына қол созды. Бұрауына келiп тұрған болса керек, ащы-ащы дыбыстарды үстемелетiп жiбердi. Ыңыранған баяу саз тамылжыған тәттi әуезге ұласқанда шешесi де, Қосшыбай да елтiп кеткендей тым-тырыс. Домбырасын оңтайына алып, құнжың қаққан Бөлеген өзiн бүтiндей оқшаулап, дүниеден қара жанына жарқын сарыннан ғана демеу табатындай тым бейiлдi. Күйлi-мұңлы әуен жаңадан соғылған дуал тамның ылғалына сiңiп, одан сайын жұмсарып шығып, құлаққа жағымды естiледi. Осы кезде Қосшыбай анасы жаққа назарын ерiксiз бұрды. Әр адымын санап, кербез басатын бiр кездегi тәкаппар, сәнсалтанаты келiстi бәйбiшеге шешесi мүлде ұқсамайды. Опалаң-топалаңы шыққан мына үйдiң кiр-қоқысынан бойын аулақ салып, өлсем – отырған орным киелi дейтiн көзжұмбайлыққа көшкенiнен ғана бұрыннан бойында қалған кесектiк байқалатын тәрiздi. Көкайыл келiннен бетi қайтып, қайраны таусылып, бiржола қарекетсiз қалған ұлынан түңiлiп бiткен шешесiнiң қой көзiнен тiршiлiкке деген жылт еткен ынтызар нұр бiлiнбейдi. Тырсия керiлiп тұратын кимешегiнiң жақтары сөлпiлдеп бос қалыпты. Түсi оңып кеткен өрнек кестелерiне дейiн айырып болмайтындай – баттасқан кiр. Арып-ашып, азып-тоза бастаған анасының ұсқыны Қосшыбайдың жүрегiн сыздата ауыртып өттi.

– Апа, аға, мен Iлеге мал айдасып барып қайтып келейiн, оған дейiн күндерiңiздi көре тұрыңыздар. Шешесi үн қатпады. Тартып отырған домбырасын кiлт доғарған Бөлеген iнiсiне таңырқағандай бағжия қарап, қабағына кiрбiң үйiре құнжиып, домбырасын қырғызшалап ашумен ұрғылай бастады. Жылауық үннен шекесi шыңылдап кеткен Қосшыбай одан әрi тұра беруге дәтi жетпей сыртқа атып шықты. Анасы мен Бөлеген ағасының қатты қажыңқы кейiптерi көз алдынан кетпей көңiлiнiң шырқы бұзыла бердi. Араға екi-үш күндi салып Қосшыбай қайтты. Тырс етiп тамшы тамбаған сұрқай жаз. Жер-дүниенiң бәрi құп-қу. Бүкiл өңiр буалдырлана шаңытып тұрады да алады. Сарайды ашпайтын бiр аңызақ құрғақ леп кенезесiн кептiрiп, шөлiркете бередi. Мойынсерiктiң азын-аулақ малын совхозға өткiзгенде ондағылар бiр қадақтай арпаның ұнын, бiр дорба талқан, бiр-екi бөлкенi қоржынына салып аттандырған-ды. Шүкiршiлiк еткен Қосшыбай: «өлмегенге өлi балық, мұны қаужап бiткенше ар жағында бiр жақсылық та болып қалар» деп өзiн-өзi демеп қойған. Ел отырықшылыққа айналып, тары егiп, мал ұстап шаруаны оңдай бастағанда салық дегеннiң түрi көбейдi. Қапқап тары, азын-аулақ бiткен мал да мойынға салынған борыштың бодауына кеттi. Сұлтан сияқты әпербақан белсендi шықты. Бұрындары адамның жуасы көрiнiп едi, қолына билiк тиiсiмен-ақ, құдай сақтасын, кiм көрiнгеннiң басына әңгiртаяқ ойнатып, Сұлтанқұл-Сұлтанқұл батырға, одан Сұлтан төреге айналып жүре бердi. Ел байғұс не iстесiн, қалған-құтқан азықпен қысты шықпа жаным шықпалап әупiрiмдеп өткердi. «Өлмеген құлға келдi жаз» деп арқаны кеңге ендi салайын дегенде екi ортадан құрғақшылық килiктi. Қосшыбайдың санасын кенет үрей билей жөнелдi. Қоржындағысы – мықтағанда он күндiк қана азық. «Қарлыға айтпақшы: қаптың түбiндегi бiтсе топырақ обамыз ба, қайтемiз?» Жеңгесi екi баласымен кiмге барып сыймақ? Алматыдағы төркiнiн сағаламақ па? Аузын балапандай ашқандарды қазiр кiм жақсы көрсiн? Апам мен ағамның халi нешiк?» Мың сан ойдың түп-тұянына жете алмай дал. «Шама барда қырғыздағы әкесiнiң ескi жекжатын iздестiрiп көрсе қайтедi?»

Шолаққарғалы өзенiн жағалап отырып, қасқа жолдың өкпе тұсынан бiр-ақ шықты. Осы сәт сабыр-тағаты таусыла көңiлi алып-ұшып, тiзгiндi үстi-үстiне қағып, тебiне бастады. «Дүние бiр қисық жол бұраңдаған» деген сөз көкейiне әлдеқалай оралды. Сонымен алданып, бiраз жердi артқа тастапты қараса. Үлкен бекеттiң қарасы мен мұндалап көрiне бастағанда әлдекiмнiң тауды бетке алып қыбырлап бара жатқанын көрдi. «Шалық тиген бiреу болмаса елсiз тауға лаға ма?» дедi. Қарайламай кете беруге дәтi бармай, амалсыз бұрылды. Желе жортып жетсе мұның аманына селт етпей бедiрейген сақал-шашы аппақ қудай қария. Қарсы алдындағы арықтан аттап өте алмай жүрексiне кiбiртiккiбiртiк басып, тура көмейiне жеткенде iркiлiп тұрып қалды. Қосшыбай дереу атынан түсiп, қолтығынан демемек боп ұмтылғанда тартыншақтап, әлсiз бұлқынды. Соның өзiн әлжуаз дене көтере алмай тәлтiректеп, құлап кете жаздады. Жөнделе нықталып тұрған соң бұған тiршiлiк белгiсi жоқ үңiрейген көзiн төндiре түсiп: – Көсегең көгерiп, көрпең ұзарғыр, жағың түскенше жамандық көрмегiр, бағанағы есегiмдi өзiме қайтарып бершi. Айдалада арам өлiп қаламын ғой. Болмаса, тура осы арада өлтiрiп кет те көм, сауабым тиедi, – дедi. Әл-дәрменi бiткен соң даусы да талмаусырап шығады. Тiрi әруақтай қалтылдаған шалдың алдында Қосшыбайдың аза бойы қаза болды. Қанша сыр бермейiн десе де өнбойынан үздiксiз дiрiл жүгiрiп,дегбiрi қаша бастады. Қоржынға асып-сасып қол салды да нанның орауын тарқатып, үлкендеу үзiмiн жұлып алып шалға ұсынды. Ешқандай ықылас бiлдiрмеген шал қайтадан жалбарынуға көштi. Түсiндiрiп, жөнiн айтудың ретi жоқтығын ұққан бұл нанды қолына ұстатты да, атқа қонды. Бiр белгiлi аумақтан жаңылмай аспанда қарақұс қалқып ұшып жүр. «Құзғын деген сұм адамның бойынан күш-қуат кете бастағанын қайдан бiледi екен?» деп ойлады. Бiраздан соң артына бұрылды. Шалдың сұлбасы нысана обадай қалқиып әлi тұр. Ал баяу қалқыған қарақұс шеңбер ауқымын кiшiрейте қарияның дәл төбесiнен торуылдауға көшiптi. Қарсы алдынан және бiр қарақұстың қопаң етiп ұшқанын көргенде жүрегi су ете түстi. Асығып жетсе – жасамыс әйел отырған күйi көз жұмыпты. Кiшкентай екi баланың бiрi – етпетiнен де, екiншiсi – шалқасынан

сұлапты. Жаңағы құзғын шалқасынан жатқан баланың екi көзiн бiрдей шығарып, үңiрейтiп тастапты. Қосшыбай көңiлiнiң жүйрiктiгiмен емес, бiр сұмдық түсiнiксiз қорқыныш арқылы жол бойы мұндайдың әлi көп кезiгетiнiн сездi. Сөйтсе де аялдамай жүрiп кеттi. Жол-жөнекей қирай жығылған адам екен. Кейбiр жазғандар осы өлiмнiң өзiнен құдды ыңғайсызданғандай жүзiн көрсетпей iшке тыға жайғасыпты. Бiр қартаң әйел тура жолдың үстiне қылжия жығылыпты. Мұны жүзiн жасырып, көмiп кететiн бiреу кезiгер деген дәмеге жорыды. «Құзғын-қарға мен қорқау қасқырлар бiр жырғаған екен» деген ой санасында қылаңытып өттi. Шытыр жеп, iшi кеуiп өлген малдай әр-әр жерде теңкиiп жатқан адам. Тiрi қалғаны болып қыбырламай ма екен деп қарағыштап келедi. Дүниенi өлiк исi алып кет кендей. Iш дүниесi де кеуек, қуыс. Тiршiлiкте ешқашан мағына болмаған тәрiздi. «Манағы бейшара шал арам өлуден неге сонша қорқады? Пенде баласының өлiмге дейiн өзiмшiл болғаны ма?» Осыдан үш-төрт жыл бұрын Жанапияның әкесi Мүлкiбайдың алты жүз жылқысын қазынаға алып, өзiн жер аударған кезде елдегi ағайын тәңiрдiң жазуы осы деп ұйғарған. Сонда Мүлкiбай жарықтық: «Қарагер айғыр жылқымның құты едi, соны өзiме қиыңдар» деп өтiндi. Оған Сұлтан одан сайын қағынып, айғырды дереу ұстатып, ерттеткiздi де өзi мiнiп алды. Қатты қорынған Мүлкiбай әруақ, құдайды атап,еңiреп жылап жiберген едi. Қалыс ағайын жаппай жерге қарасты. Қарагер айғыр Сұлтанның айбынын асырып, айда ры нан жел естiрiп жiбердi де, көп ұзамай орта шаруаға да ауыз салып, қырына ала бастады. Бұлардың да киелi санайтын құла жорғасын тартып мiнiп, қызылмай ғып зорықтырып өл тiрдi. Сонда бұл да өгiздей өкiрiп жылаған. Ойлап қараса, ол – ит басына iркiт төгiлген заман екен ғой. Адам баласының осындай күйге ұшырайтынын бiлгенде Мүлкiбай қара гер айғырға бола сақалды басымен жылар ма едi, жыламас па едi? Өзiнен-өзi елегзiп, айнала төңiректi жатырқай шолған шалдың сиықсыз суық дүниеден iшi-бауыры қалтырай азынап, құлази жөнелдi. Топылдаған тосаң дыбыс шыңылтыр шыны аязға сiңбестен айдалаға лаға қаңғып, түк таппай ақыры жолаушыны қара тұтып, құлағының түбiнде сықырлап шуылдады да тұрды. Шымырлаған сағым көз алдын-

да жыбырлап, түйдек-түйдегiмен қордаланып қарауы тады. Үйiрде жүрген жерiнен құла жорғаны ұстап мiнiп, Қопаға дейiн тоқтамай шапқан ақикөз Сұлтанның жындысүрей кейпi қазiр қарсы шыға келетiндей атқақтап соғып кеткен жүрегi аузына тығыла бердi. Ақкөбiкке малын ған жануардың шарасына сыймай атырыла айналып кеткен көзi қып-қызыл. Енеден жаңа туғандай қалталақ-қалталақ етiп, шатқаяқтап тұрған құланы ылаушылардың бiрiне ұстата салып,жөнiне кете барған Сұлтанның сондағы порымы өрт сөндiргендей едi. Бiр-екi жетi алынбаған сақалмұрты тiкiрейiп-тiкiрейiп, шешек дақты сұр жүзi қатқақтап әбден шөлдеген кiсiдей түтiгiп кеткен. Дегбiр таппай ақилана ойнақшыған қоңыр қарашықтары нысанаға дiттеп қадалған уақытта тiксiнетiн зәрлi уыттан гөрi ештеңенiң мәнiсiне бармай кәдiк әпербақан ұшқын жалт еткен мезет – мейiрiм шуақтан ада, тұңғиық түпсiз жыртқыштың ызбарлы елесiн әкелген едi. Бiр болыс елге белгiлi құла жорға қорқырап құлап жатқанда: «Иттiң балалары, маған ат әкелiңдер» деп Сұлтан тепсiнiп шыға келiп едi. Жылқысын алып болған соң Мүлкiбайдың өрен-жаранын алдына салып айдап, ұра-ұраны қоймай тiнтiп, тықтырған алтынкүмiсiн iздеттi. Ақыры түк таппайтын болған соң Мүлкiбайдың бәйбiшесi мен келiндерiнiң ұрқырап-шұрқырап жылағандарына қарамай бiлезiк, сырға-сақиналарының бiрiн де қалдырмай сыпырып алды. Басты жарып, көздi шығаратындай Сұлтанның сондағы екпiнi қатты едi, ойласа. Ылаушыны да күндегiсiн күнде өзгертiп, атты да солай ауыстырып мiнедi. Сұлтанның қарасы сонодайдан көрiнсеақ, жұрт жан-жаққа бас сауғалап, безiп кететiн. Кәрiқұртаң, қатын-қалаш, бала-шаға демей бастарына қамшы үйiрiп, алдына салып бiр шыбықпен айдайтын. Үйден үй қоймай тiнтiп, ұраға тығылған астықты арбаға басып ап, есiктiң алдындағы уақжандықтарды айдатқызып әкете тiн. Аш өзектерiне түспей тұрып босып жөнелген жұрт тың бiразы аман қалды. «Көппен көрген ұлы той», не болса да тәуекел деп жылы орнынан қозғалмағандар қырылды ғой, не керек. Әй, көрiңде өкiргiр Сұлтан-ай!» Шал осы бiр қарғысын дауыстап айтып жiбергенiн сезбептi. Ыза-кек те емес, өзегiн өртеп өтер өшпендiлiкке де ұқсамайтын бiр шарасыздыққа тап болған шал ештеңенi ойлауға зауқы шаппай басын бұлғаңдатқан күйi жүрдi де отырды. Көкiрек

тұсы қызына ашынып, әлдене деп тiл қатса – қақырапқақырап кететiндей ауырсынғандық бар. Селт етпес сұлқ түскен дүниеден де жерiнiп, денесi дел-салдана марғау тартты. Кенет: «ақыретке барасың не деп төре?» деген Сүйiнбай ақынның сөзi ойына сап ете түстi. Құнжыңдаған иығын қозғап, ерге жөнделiп отырды. «Сұлтан ақыретке не деп барды екен?» дедi кекесiндi мырс етiп. «Елдiң қарғысына қалғандар түбiнде соның зауалын тартпай қоймайды деушi едi, ештеңе жоқ, Сұлтан да өлдi, екi кез кебiн мен елден топырақ бұйырды. Одан артық оған не керек? Әй, сол Сұлтандарыңның қорықпағандарына қарағанда, ақырет дегенiң әшейiн жай нәрсе шығар?» Ел тойынып, ауқатын түзей бастаған жылдары мұның Алматыға жолы түстi. Райымбек атаның бейiтiнен былай Тәшкен көшесiнiң төменгi сағасы онда қаптаған мола. Ал маңайы қазiргiдей ел жоқ, қаңыраған қу дала болатын. Мал өткiзiп келе жатқандағы баяғы құқайдан қалай шошыса, бұл жолы да сондай сезiнiстi басынан өткердi. Мұрын тұратын жер аңғал-саңғал сәңкиiп, көздерiнiң орны үңiрейiп кеткен бас сүйектер ырсиып әр жерде жатыр. Тек ендi-ендi жидiп, сыпырыла бастаған шаштардың iрiп-шiрiп кетпей осы күнге дейiн сақталғанына бұл бiр жағы қатты таң қалды. Саудыраған қу сүйектердiң тұсынан өтiп бара жатып, әйтеуiр, сұмдық сезiк алғанын бiледi. Адам баласының бас сүйегi мұншалықты ұсқынсыз болатыны бұрын ойына кiрiп-шықпапты. Аңдап қараса, көр бiткен ойылып-опырылмаған, бүп-бүтiн. «Сонда бұлар осы жерге қалай келiп қалды ?» деуiн дегенмен, Алматының көк базары ашаршылық жылы қайыршыға толып кеткенi жөнiндегi естiген әңгiме кенет есiне түстi. Бiр қу қарынның қамы үшiн бiреу онда балгерлiкке көшсе, келесi бiреу құмалақшылықты кәсiп қылыпты. Сөйтсе де бәрiне бiрдей бiр жапырақ нан қайдан табыла берсiн, көше-көшеде iсiпкеуiп жатып өлген ғой көбi. Иiстенiп, бүлiне бастаған соң осы маңайға сүйреп әкеп тастағанға ұқсайды деп ұйғарды ақыры. «Екi дүниенi бiрдей тауысса да кәрiлiктен жеңiлмей қақаң қаққан Жанапия сол жылдары менiң орнымда болса не iстер едi?» деп өзiне-өзi сауал қойған шал лайықты жауабын таба алмай, дал бола бастады. «Әй, дегенмен де Жанапия да тегiн жаратылмаған пенде шығар, бөтен елде жүргенде өлiп, көмусiз қалса қайтер едi? Дәм тартып тұр ғой, әйтпесе елге оралуы да екiталай нәрсе». Сексенге таяп

селкiлдеп тұрса да аттан түспей өстiп жортып жүргенiн шал әжептәуiр тәубе еттi. Қыстың көзi қырауда әйел алғалы жатқан кiшi ұлының жөнсiздеу қылығына ашуы келмей: «Бәрi жан тоқшылықтың арқасы» дедi. Иә, со жолы жартоғанды бойлап өскен қалың талға атын бекiттi де, қоржынын арқалап, Бөлегеннiң үйiне қарай беттедi. Ұзынағаш өзенiнен бөлiнген кiшкене тармақша су құлдыраңдап баяу ағып жатыр. Дөңге шығып, жан-жағын шолды. Тас төбедегi шаңқиған күн қуарып құлазыған дүниенiң одан сайын апшысын қуырып, күйдiрiп-жандырып барады. Оқшау төбенiң басында қалшия қатып қалған әйелге көзi түскенде денесi тiтiренiп, кәдiктеу қалпынан бiр жаманатты сезе жүрегi тынышсыз соқты. Шешесi мен ағасын көргенше байыз таба алмаған Қосшыбай ылдымжылдым жүрдi. Әйелдiң тұсынан өтiп бара жатып қараса, екi ұрты суалып, арып-ашқан. Аясы қып-қызыл көздерiнiң зәрiнен қорыққан Қосшыбай: –Амансыз ба? – дедi. Әйел селт етпедi. Қосшыбай аң-таң. Қылтаң еңiсте аузы күн шығысқа қараған жертөленi көрiп, жалма-жан соған жетiп барды. Есiктiң көзiнен iшке еңкейе кiре берiп, маңдайы тасқа тигендей қалт тоқтады. Бойы мұздап шымырлай жөнелдi. Төргi бұрыштағы ересек бала қабырғаға жабыса түсiп, жарық дүниеге сыртын бере жан тәсiлiм етiптi. Әлденеден секем ала артына жалт бұрылып едi, көзi шарасынан шыға атыздай болып, шыңғырып жiберуге шақ қалды. Бұдан көз айырмай қадалған қалпы қалт-құлт басқан әйел жақындап төнiп келедi. Жертамның аузындағы алакөлеңкеде кейпi мамырлап жылжыған әруақтай. Желкесiне қарай жылжыған жаулығынан қобырап шығып кеткен шашы жүдеу өңiне одан сайын суық рең берiп, сұстандырып жiберiптi. Үрейi ұшқан Қосшыбай артына қарай шегiншектеп: – Шешей, – дедi денесiндегi тоңазыған дiрiлдi баса алмаған күйi. Тарамыс денесiн сүйрете қыбырлаған әйелдiң қып-қызыл көзiнде шалықты сәуле ойнайды. Алқа-салқасы шыққан бiтiмiнде ой-аңғардан түк жоқ. – Шешей, не iстейiн? – Өлiктi не iстеушi едi?! Қосшыбай кiдiрместен iшi-сыртты тiнтiп жүрiп күрек тапты да, тысқарырақтан барып көр қазуға кiрiстi. Жаз бойы

жауын тимеген жер – кесек-кесегiмен опырыл майтын тас шемен. Зор күшке түсiп қазып бiтiрдi де, жертө ле нiң аузында қимылсыз тұрған әйелдiң қасына барды. Әйел дiң ұсқынынан бастапқыда құты қашып, үрейлене берсе, қазiр бәрiне үйренiп, көндiккен көнбiстiкпен қарайды. – Әке мен бауырлардан айрылған сен бiр мұңдық, бала мен байдан айрылған мен бiр мұңдық. – Мұң-наласын шағатын адамы ендi табылғандай әйел көз жасына ерiк бердi. Бiр уақытта сап тыйылып,ақырын тiл қатты. – Әй, қарағым-ай, жылағанмен ештеңең орнына келмейдi екен. Пенде болған соң ойлайсың, үш жарығымның ең болмағанда бiреуi тiрi қалса деп. Құдды қоскiндiк болған қозыдай тыпырлап-тыпырлап шетiнен өлдi де қалды. Бұдан кейiн үндемей томырылып бедiрейген қалпы балаларына беттедi. Бұл да соңынан үн-түнсiз iлестi. Өлiктердi екеулеп жүрiп сыртқа шығарған соң қазылған шұңқырға бiр-бiрлеп жайғастырды. Балалардың бетi топырақпен жабыла бастағанда-ақ әйел ессiз шыңғырып жiбердi. Осы бiр азапты сәттен тез арада құтылғысы келген бұл тез қимылдады. Төмпешiктi үйiп боп, күректi жерге тастағанда екi қарының ұйи салдырап қалғанын сездi. Әйел де тыншып, бастапқы безерген кейпiне көшiптi. Қосшыбай одан ары көп кiдiрмедi. Бөлегеннiң үйiне барған соң алдағы тiршiлiктiң қамын ақылдасып алуды ұйғарып келедi. «Түнеукүнi тұлданып кеткен жеңгесi сабасына түсiп, қайтып келген шығар?» деп те үмiттендi. Артына ерiксiз бұрылып қараса, отырған орнынан әйел әлi тапжылмапты. «Бiр жылы сөз айтып, жуатпағаным болмады-ау» дедi. Бөлегеннiң үйiне кiрiп келгенде бұған басын көтерiп қарамаған шешесi бiр уыс болып босағада бүрiсiп отыр екен. Мұрнына мүңки бастаған өткiр иiспен қоса дуал тамның көктенген ылғалды лебi де келедi. Домбыраны тартып-тартып шаршаған Бөлеген мызғып алуды ұйғарған пендеге ұқсаса да, Қосшыбай бiр сұмдық болғанын бiрден сезiндi. Жан-дүниесiнiң терең түкпiрiнде бұғып жатқан күйзелiстiң өре түрегелмегенiнен қуыстанса да: «Адам жаман ойға жүйрiк бәлкiм, содан да шығар?» деп өзiн бiр жағы ақтап та қойды. – Бұларыңыз не, апа?! Жалт етiп бiр қараған сәттегi анасының реңi сұп-суық екен. Көзi түп-тұяны жоқ, тұңғиық жұмбақ. Көзi мағынасыз

алайып кетiптi, жүзi көкпеңбек. Булығып, үнi шықпай қалған Қосшыбайдың көкiрегi кенет сұрапыл қызынып Бөлегенге жалма-жан тұра ұмтылды. – Апа! – деп жанұшыра айғайлап жiбердi. Дуал тамның қабырғасынан үгiтiлiп түскен сарғыш топырақ құрым киiздiң үстiне төпелеме үйiлiп қалыпты. Адам барлық жағдайдың үстiнде төңiрегiндегi нәрселердi көзi шала беретiнiне iштей қатты таңырқағанмен дүниедегi сорлылық тың бәрi бiр өзiн ғана төңiректеп, шықпай қойғандай сезiн ген де Қосшыбай еркiнен тыс әрекеттерге бара бастады. Домбыраны лақтырып жiберiп ағасының кеудесiне басын қойып, тың тыңдап көрдi. Құдды жүректiң соғысына елтiгендей бiрер уақыт қыбыр етпедi. Тар қапастың iшiнде тұншы ғып өлгенше құдайдың кең жерiнде аяқ-қолыңды еркiн соза жан тапсырған әлдеқайда жақсы екендiгi санасында қылаңытты. Сол сәтте анасы жаққа жалт бұрылды. Бетiнiң шалбар ланған бос еттерi салбырай түсiп, шүңiрейген көздерi көңiл сiздiкке толы. Анасының дәл қазiргi кейпiн кенет қауқар-қуаты таусылып, ұша алмай шоңқиып шөгiп қалған кәрi құстың бейшара кейпiне ұқсатты. Неге болса соған көндiккен сұмдық құлықсыздықтан шошынып кеткен Қосшыбай ақы лынан алжасқан кiсiше шешесiне қарай жамбастап жылжыды. Жақындап келгендегi аңдағаны анасының жанары қыпқызыл екен. Кимешегiнiң жағынан қобырап шыққан шашы аппақ. Өне бойғы үнсiздiк тұңғиық түнекке шым-шым батыратындай санасы қараңғыланып, көз алдындағының бәрi шымырлап есiле жөнелдi. Байқаса, шешесi өзiне қадала қарап қалыпты. Қызылы кетпейтiн шырайлы ажары қазiр күп боп iсiнiп, былшықтанған көзiнiң аласы лайла нып тұманытады. Бастапқы қадала қараған кездегi жанары нан жөргегiнен бергi етене жақындықты танығандай бол ғанда жүрегi өрекпiп соғып, шекесi шыңылдай жөнелдi. Одан ары бөгелуден жүрексiнген Қосшыбай сыртқа ақырын шыға бердi. – Менi де бiрге көмгiн, – дедi шешесi осы кезде. Осында келгелi тiл қатқаны бұл. Буыны беки қоймаған сәби дей қолын ербеңдетiп, сыртты оралымсыз нұсқаған кезде иегi кемсеңдегенмен көзiнен жас шықпады. Бөлегеннiң жиған құрал-саймандарының iшiнен күректi алып, жер тамның тұсындағы төбешiктен көр қазуға кiрiстi. Шегiнен шыға ашуланған кезде қариялар: «Көмусiз

қал ғыр» деп қарғыс айтады деушi едi. «Жарықтықтар-ай, өйтiп назаланғандарының түбi жаман болатынын бiл меген ғой, бiлсе, олай деп айтпай қалсын». Жарқ-жұрқ еткен күректiң жүзi жерге қарш-құрш тиiп, шыңылдап миын шағады. Безгегi ұстаған балаша Қосшыбай да дамыл-дамыл селк-селк етедi. «Бауырым-ау, ақ жуып, арулап көме алмаға нымды кеш! Топырағың торқа болсын!» – дедi. «Мына жалған дүниенi тәрк ете баз кешiп кетудiң бiр жолы өлiм болса – ол алыс емес, ұзамай бәрiмiз қайта табысамыз» деген ой көкейiне берiк орнығып алды. Жер бiраз қазылған соң айналасын қырнап,тегiстеп боп Бөлегеннiң денесiн алып шығуға iшке кiрдi. Өлiктiң жанына барып бүк түсiп отырған анасы: «Сен әлi жүр ме едiң» дегендей басын көтере сап Қосшыбайға ажырая қарады. Тұрғысы келiп ұмтылып та қалды. Әуелi дененi алып, қазылған көрдiң жиегiне апарып қойды. Содан кейiн шешесiн ертiп шықты. Өлiктi бесiкке бөлейтiн нәрестедей қол-аяғын жазып жатқызды. Шошайып отырған шешесiне қараған сайын тыңнан килiккен жаңағы бiр ой қара жанына әжептәуiр демеу болатынын сездi. Бiр кезде әлi бiтiп, талмаусыраған шешесi қолын ербеңдетiп, аласұра арпалысып кеттi. Қосшыбай қасына батылсыздау барып, алғашқы топырақты ұсынды. – Менi де тастап жiбер! Үздiк-создық шыққан даусы бiртүрлi қарлығыңқы. «Ойпырмай, екеумiздiң ойымыз бiр жерден шыққаны ма сонда» дедi тағы iштей. Сөйтсе де ұсынған топырақты алған ана қолдарын әлсiз шошаңдатып, жылжымаққа ұмтылды. Қолтығынан сүйемелдеп жақындата түскенде уысындағы топырақ Бөлегеннiң денесiне сусып төгiлдi. Шешесiн орнына қайтып апарып, өзi де бiр уыс топырақ тастап, баппен қимылдай бастады. Ағасының жүзi көрiнбеуге айналғанда: «Апыр-ау, мен не iстедiм?» дедi. Бiр-екi сағаттың iшiнде төрт адамды көмiп үлгергенiн ойласа да, қауырт қимылынан танбады. Төбесi кәдiмгiдей шошайып шыққанда күрегiн сылқ еткiзiп тастай салды. Демiн ауыр алған сайын қолқасын от қауып, кеуде тұсы удай ашып барады. Басы ауған жаққа тентiреп кеткiсi келетiн ниетi жеңсiк бермейтiндей көрiндi. «Сонда бұл дүниеде кiмдер қалмақ?!» дедi кенет өзiнеөзi. Әлi қанша адамның шырағы өшiп, көзi жұмылаты нын ойлауға да дәтi жетпедi. «Жұт-жетi ағайынды» дегеннiң өзi

осы екен-ау» дедi. Қосшыбай мазасыздана шешесiне жалт бұрылды. Өзiнiң өлiм сағатын көмбiстiкпен күтiп алуға тас бекiнген анасы басымен жер тiреуге шақ қалыпты. Мұның өлуге де хақысы жоқ екен-ау, ойлап қараса. «Жан тоқшылықта айтылған сөздердiң бәрi өтiрiк» дедi бiр кезде. «Күйiк деген адамды өлтiредi демеушi ме едi. Шешем болса шоқиып отыр. Мен – көр қазушы болып кеттiм. Өлген ешқайсымыз да жоқ». Дәл осы сәтте әлдене деп үн қат паса тынысы бiтiп, қыстығып кететiндей Қосшыбай: – Апа! – деп айғайлап жiбердi. Тiптi даусы өзiне жат естiлдi. Бағанадан iштей арпалыса булығып, аласұрғандықтың бәрi сыртқа шыққан кезде анасының алдына өкiре сұлап түстi. Қанша уақыт жатқанын да бiлмедi. Орнынан тұрмаққа оңтайланғанда шеше сiнiң тарамыстанған арық саусақтары бет-жүзiн сипап өткенiн сездi. Басын жұлып алса – жүдеп-жадаған қорқы нышты кейiп өзiне төнiп келедi екен. Осының алдында ғана жат сезiм иектеп, жанын жегiдей жеген күдiк бәрi лезде ұмыт болды. Шама-шарқы қаужыраған шешесiн ес тұтып, серпiлiп, сергиiн дедi. Тағы бiр пәлеге ұшырамай тұрғанда Қырғызға жылжып кетудi ойлап, сүйретiле көтерiлдi. Анасының қолтығынан демеп, бiраз жерге дейiн жетектеп көрдi. Соның өзiне тұла бойы дiрiлдеп, қалталақтап ентiгiп кеттi. Бұл сұрымен жер өндiмейтiнiн бiлдi. Қоржынын бiр иығына асынып, арқаламаққа ұйғарды. Шамасына қарамай шешесi бұлқынып, қарсылық жасап бақты. «Әй, шiркiннiң кеудесi-ай, тура баяғыдай» деп ашуланып кеткен Қосшыбай қышап тұрып арқалағанда-ақ зiлмауыр салмақ белi мен тiзесiне түскенiн бiрден сезiндi. Былқ-сылқ еткен анасының денесiн ұстау оның үстiне ыңғайсыз екен. Қарақұсы ұйығандай көзi қарауытып, шымырлай жөнелдi. Белi сынып ауырып, тiзелерi қалтырағанына қарамай ақырын-ақырын жүрдi. «Сүйегi ауыр екенау, жарықтықтың. Әкемiздiң әлпешiн көп көрiп едi, содан да шығар? Әйтпесе бұ кiсiнiң нәр татпағанына бiрталай күн боп қалды-ау. Аузына кiшкене талқан салып қою керек едi, бiр демалғанда көрермiз. Әуелi атқа жетiп алалықшы, содан бiр бұйыртқаны болар» деп ойлап, қаракөтерме дегi жартоғанға қарай беттедi. Бiр кiшкене аралыққа жүргеннiң өзiнде маңдайынан бұршақтаған тер алқымына құйыла бастады. «Кiшкене жер жүре түсейiн» дегенмен де шамасы

жетпедi. Шешесiн жерге қоя салып, ентiккен күйi қисайып жата кеттi. Кiшкене қисайғанның өзiне шiлденiң тапжылмайтын күнi тиген тұсын күйдiрiп, ойып түсетiндей тым ащы. Басы зеңiп, көзi талып кеткен Қосшыбайға дүние қап-қара сағым боп есiлiп, жер шыркөбелек айналып бара жатқандай көрiндi. Маңдайымен жер сүзуге шақ қалып отырған шешесiнiң болымсыз тербелiп қоятынын аңдады. Қоржынның аузын шешiп, бiр уыс талқанды ап дауыстап ұсынғанына бiрақ селт етпедi. «Алсаңызшы, апа, кiшкене қуат болады» дегенiне де көнбедi. Уысындағы талқанды не iстерiн бiлмегендей бiраз iркiлiп барып, бiр кезде аузына ытып жiбердi. Күтiр-күтiр шайнап, сөлiн тiлiмен үйiргенде таңдайына татып, бүкiл жан-дүниесi тiршiлiктiң сиқырлы нәрiн тойымсыздықпен қажетсiне түстi. Көкiрек сарайы ашылып, көзi шырадай жанды. «Шешемдi осы жерге қалдыра тұрып, атты алып келсем қайтедi?» дедi кенет. Тұтқиылдан басына келген осы ойға қуанып кеткенi сонша, атып тұрды да қоржынды иығына асына салып, жартоғанды тiкеден-тiке бетке алды. Атақонысқа барып, бiр-екi күн қалған-құтқанды талғажау қып тыныққан соң, ары – Қырғызға аспақ. Күйiп кеткен бүкiл өңiрден мына жыра ғана аман қалғандай көкпеңбек. Жайыла тарбиып өскен талдың сарғыш жапырақтары тынымсыз елпелек қағады. «Ат әбден тойынған шығар?» дедi iшiнен. Ұйысқан қалың шөпке тағы бiр сүйсiне қарады. Ат жуық арадан көрiнер емес. «Төмендеп кетсе керек» деп өзектi бойлай iздедi. Ұшты-күйлi жоқ. Көлденең қара көтермеге шығып, iз шалды. Бiр кезде тұс-тұста шашылып жатқан ер-тұрманға ұшырасты. Терең жыраның тұйығында бауыздалған аттың қаны жерге көпiршiп сiңiп, көбiгi ғана қалыпты. «Осыншалық қырсық шалатындай тәңiрге не жазып едiм?!» дедi тiстенiп. Сұрлана түтiгiп кеткен ұлының пiшiнiн көзiнiң астымен бiр қарап, кемпiр жайына көштi. Анасының ажарынан бақуатты тұрмыстың бұрынғы белгiлерiн iздестiрiп әлек болатынына өзi де қайран. Көзiнiң қызыл етi өсiп, қыр мұрны қоңқая зорайып кетiптi. Көйлегiнiң тiгiстерi ыдырап, болбыраған бос еттерi әр жерден жылт-жылт етiп көрiнедi. Ұлының әлемтапырық жүзiнен секем ала бағжаң етiп бiр қарады да, лезде үйреншiктi кейпiне ендi. Тiршiлiктiң

ыстық-суығына бiрдей көндiккен шешесiнiң осы сәтте тағы бiр жаманатты пайымдағандай жүзiне ой iрiккенiн анық байқады. – Балам, адамзат баласына кесiр жақпайды деушi едi. Жасымда айпау-шайпау сөйлеп, дуалы ауыздардың қарғысына ұшырасам керек. Бөлегеннiң қолына бармағанда ол өлмейтiн бе едi, кiм бiлсiн. Ендi сен кет, қарайлама. Көмусiз қалсам да тастағын. Жан сауғалап, қайткенде тiрi қал! Әлжуаз қарт әйел қолтығынан ақырын демеп, көтерiп тұрғызған ұлына таңырқай қарағанда тым бозарыңқы қансөл жоқ өңiнен Қосшыбай тосылып қалды. «Жол-жөнекей өлiп қалады-ау» деп ойлады. Қоржыннан тағы да кiшкене талқан алып ұсынып едi, дәмнен құдды шошынған кiсiше үрпиiп қарады да қойды. «Мұнысы несi?» дедi. Бағанағы жұмырына жұқ болмаса да ашқарақтанбады. Шешесiнiң салмағынан жүрегi қатты шайлығып қалыпты. Жүрелеп отырып, арқасын тосқанның өзiнде iшiнен қасарысып ұмсынбай қойса екен деп тiледi. Бiрақ әлсiз қолдар мойнына оратыла кеткенде не iстерiн бiлмей бiрер сәт шоқиып отырды да қойды. Жаратушы құдайға ма, жоқ, мынау жалған дүниеге ме, әлде арқасына мiнiп ап жүруiн үн-түнсiз күтiп отырған шешесiне ме, сұмдық ашуы келiп кеттi. Әлденеше ұмтылып барып орнынан тұрып, шайқалақтап-шайқалақтап барып түзелдi. «Бұл жарықтықтың сүйегi сонша неге ауыр болды екен?» дедi тағы. Бiр қиян түкпiрге жету үшiн сабыршыдамды тауыспай, түбiн, ақырын күту ғана қу жанға демеу болатындай көрiндi. Бар дiттеген ойы – әке жұртына жету. Iш дүниесi бос, қуыс қалғандай төтенше қызынып, шекесi шыңылдап, көз алды қарауытып кетедi. «Осының бәрi аштықтың салдары шығар? Мұндайда тамақты тоя жеуден де қорқасың. Ертеңгi күнiңдi не күтiп тұрғаны тағы белгiсiз». Қосшыбай ой жетегiне ерiп, бiрқатар жер жүргенiн сезбептi. Сәл демiн алды. Жолдың ендi ылғи өрге тарта беретiнi есiне түссе бiттi, көңiлi қобалжи бастайды. Қақпатастың екi ортасындағы жалғыз аяқ жолмен тiк өрле ген де күркiрей аққан Ұзынағаш суының сарыны қалмай iлестi де отырды. Арғы беткейдегi жартастардың қара айна дай жалтыраған беттерi шаңқиған күнге шағылысқан сәтте жан-жаққа өткiр сәулелер шашырайды. Биiк сүйiр шо қы ны

көлеңке алқымдай бастапты. Тау өңiрiнiң қойнау-қойнауы бiртiн-бiртiн шымырлап күңгiрт тартса, бүкiл жаратылыс салғырттыққа көшедi. Сәл жүрсе бiттi, дымы құрып дем алатын Қосшыбай ай туғанша Орыс бұлағына iлiгудi көздедi. Ары қарай Күшiкбай сайына тұмсық тiреу онша қашық емес. Тек қалжырауға бой алдыртпаса болғаны. Ендi шешесi мазасын ала бастады. Ауыр кiсi арқасында сәл тыпырласа бұл өз еңсесiне ие бола алмай қалып, тәлтiрек теп кетедi. Даусы жұмсақ шыққанымен сөзi уытты. Ұлының мұнысы құр бекершiлiк екенiн ұқтырғысы келе ме, жанға жайсыз тиетiн қайдағы бiр сөздердi терiп айтады. Бiр мезгiл тыншығандай көрiнгенмен сөзге қайтадан кiрiскенде Қосшыбай өзiн әрең-әрең ұстайды. – Соры қалың балам-ау, қу шешеңдi қайда апара жатырсың? Ақ сүтiмдi ақтауға тыраштану ма, сенiкi. Әдiрем қалсын. «Жаман еркек тiрi болса алтын қасықпен су iшедi» деушi едi шал. Менiң орныма сол әкеңдi көтерсең жараспаушы ма едi. – Шешесi Қосшыбайдың арқасында тағы тыпырлап, босанғысы келiп жұлқынып бақты. Шамасы келмей шарасы бiтiп, қайта қимыл әрекетсiз қалды. – Әйтеуiр тiрi қалуыңды ойлашы. «Мына жазған пенделердiң мұнысы несi» дегендей жоталар барған сайын ыздиып, қаумалай анталады. Өркешөркеш өр Қосшыбайды әбден титықтатып-ақ тас тады. Сөйтсе де «көш жер дем алмай бармасам ба, қарап тұр» дедi тiстенiп. Бет жүзiн тер жауып, тынысы жетпей ауырлап бара жатса да қисая кетудi көксемедi. «Тек апам сөйлемей қоя тұрса екен» деп тiледi. – Көрсеткен ұшпағың сол болса, таста менi, қинама жанымды, – дедi дiрiлiнен айнымайтын бiр әлсiз дауыс. Қосшыбай амалсыз тiзе бүктi. Қоңырқай тiрлiктiң iргесi сетiнегелi көп уақыт болған сияқты. Бүкiл бiр үрiм-бұтақтан қарайып жалғыз қалам деп тiптi ойламаған екен. Көлеңке қоюлана түскен сайын айнала жаратылыстың айбыны аса түсiп, шоқылар мен жалдар аяқ астынан еңселенiп кеттi. Қыбырлаған тiрлiк иелерiнiң қаракеттерiне барлығы да шекесiмен қарайтындай. Жалғаннан жан жүрегiмен жерiнген шешесi басын төмен тұқыртып алыпты. Құр сүлдесiне әрең ие болып, қимыләрекетсiз бүгжиiп қана отыр. – Апа!

Ұясына кiрiп бара жатқан күн сәулесi бұлар отырған еңiстiң шоқысымалына емiн-еркiн төгiлiп өттi. Сай-сайдың бұлың-бұлыңына көлеңке толық бекiнiп алды. Көзiнiң айналасы көлкiлдеген iсiк шешесi осынау өңiрдi тумысында көрiп тұрғаны осы тәрiздi жатырқап, бiртүрлi кәдiк қарайды. Сонау даладан тауға арқалап көтерiп келген тiптi бұған да қайуана қазақтай көз қиығын екiұшты тастайды. Айғыз-айғыз әжiмдерi өрмекшiнiң торындай тарам-тарам. Шөжiп-шөгiп бiр уыс болып кiшiрейiп кеткен шешесiне жүрегi езiлiп, елжiрейтiндей босаң күйге тап болды. Кенет анасын мола күзеткен байғызға ұқсатып, өз ойынан өзi қатты қуыстанды. «Шама-шарқы бiткен адам әлде санасынан шатаса ма» дедi Қосшыбай. «Әйтпесе, туған шешенi дәл өстiп ойлайтын не жөнi бар?» Осы ойдың жетегiне iлесем деп ештеңе байқамай қалыпты. Қараса шешесi тоңқалаң асып құлап жатыр. Бiрден тұра ұмты луға да құлқы шаппай iркiле берiп, орнынан ақыры ауыр көтерiл - дi. Бүкiл денесi салдырай ұйып, құрысып қалыпты. Қол-аяғын жазып, шешесiнiң қасына кiбiртiктеп келдi. Тұрғы зып, буынын қатайтты. Осының бәрiне ләм деп тiл қатпаға нынан секем алған Қосшыбай шешесiнiң жүзiне шүйiле төн дi. Iңiр қараңғысында ана пiшiнiндегi құбылыстарды аң ға ру ға тырысқанымен еш нәрсенiң байыбына бара алмады. – Мола күзеткен құзғынға неге сонша үйiрiле бере сiң, балам? – Даусы сергек шықты. «Жаңағы бiр ойымды дауыстап айтқаннан саумын ба?» дедi iшiнен таңырқаған күйi. Сөз айтуға батылы бармай арқасын жүрексiне тос қанда ұмсынбаған күйi сүлесоқ тұра бердi. –Апа, жүрелiк, – үнi бiр түрлi толқып шықты. Ауырауыр сөздердi еститiндей құты қашты. Әйтсе де шешесi нiң басы арқасына еппен тигенiн сезгенде әупiрiмдеп тұрды да, бiраз аралыққа әлтек-тәлтәк басып барып түзелдi. Кешкi салқынды төске алғандықтан ба, үздiксiз жүруге көштi. Дәржi сайының етегiне тақағанда Орыс бұла ғын қуалаған жалғыз аяқ жолмен қайта табысты. Ара-арасында тiзесiн бүгiп, демiн алғанмен ата жұртты нысана тұтты да, соған барып бiр-ақ жығылуды көздедi. Қанша уақыт өткенiн де бiлмедi. Белi сынып ауырып, екi қары бiрдей талып, сiлелеп бiттi. Бiр кезде шымырлаған тас қараңғы түннiң етегi түрiлiп, қараң-құраң көзге айқын шалына бастады «Өлмеу парыз. Бiр үрiм-бұтақтан тұқым-тұяқ қалмау деген не сұмдық» дедi.

Тiк тепсеңнiң етегiне аяқ басқанда жанын жегiдей жеген ойлардан пышақ кестi тыйылып, сергек адымдады. Алдыңғы көлденеңнiң арғы саласы– мұның ата жұрты. Туған өңiрi көңiлiнде сайрап тұр. Өрге тырмысып шығып, тура тасқораны бетке алды. Шешесiн жайғастырып болған соң беткейден қурай терiп келдi. Екi тастан iлдәлап ошақ жасады. Белiне байланған шәугiммен су әкелдi, от жақты. Бiр уыс бидай талқанын шылап, бiр үзiм нанды майдалап турап қойды. Бағанадан бергi бейғамдығынан шошынып кетiп, анасы жаққа жалт бұрылды. Басын тiк көтерiп отыр екен. Ай тас төбеге таяп, дүниедегi екеуара қыбырлаған тiршiлiк иесiне мейiрiм-шуағын мол төге елжiрей толысып, қызқұлақтанып үлгерiптi. Қосшыбай шешесiнiң тұсына еппен сақ басып барды. Ағыл-тегiл жылап отырғанын көрiп, тосылып қалды. – Апа, неге жылайсыз?! – Шешесi ләм демедi. Ал Қосшыбай бiр өзгерiс барын аңғарды. «Құдай-ау, тағы бiр жамандығыңды көрсете көрмешi!» деп жалбарына бастады. – Апа! – Даусы оқыс ышқынып шыққандықтан ба, күнгей беткейдегi жартас қаңғыр-күңгiр жаңғырығып өттi. Жақсы сәтiнiң шырқын алғанын жаратпағандай ана ұлына ұзақ тесiлдi. Ай сәулесi мен оттың жарығына шағылысқан жүзi алаулап көрiнедi. Қарқарадай күндiк орап, аппақ кимешек киетiн, әр адымын санап басатын баяғы бiр анасын танығандай Қосшыбай абдырап қалды. – Жай әшейiн, әкеңдi ойлап отырмын, – дедi бiр кезде. Үнi анық, сергек шықты. – Жан бар жерде қаза бар деушi едi, дүниенiң алдын болжап, кесiп-пiшiп жүрiп, бiздi жұртқа тастап кеткенiне налимын. Емеурiнiн ғана бiлдiрiп, астарлап сөйлейтiн дәуiрiндегi қалпын тез тапқанына қайран қалған Қосшыбайдың анасына деген сезiгi күшейе түстi. Аштықтан да, өлiмнен де құдiреттi бiрдеңе бардай, бiрақ ол не, бiле алмай әлек. – Балам, несiбе-ырзығың таусылмасын, – деген сөзге селт етiп, жалт бұрылса, шешесi шалқалап құлап бара жатыр екен. Жан ұшыра тұра ұмтылған Қосшыбай: – Апа! – деп айғайлап жiбердi. Қарауыта бедiрейген жартас мұның ышқынып шыққан даусын сол күйi қайталап, әр тұстан қаңғыр-күңгiр еткен тосаң дыбыс әудем уақыт өшпедi.

Нақ осы сәтте шалдың шекесi шыңылдап, көз алды буалдырлана қарауытып кеттi. Шайқатыла тербетiлiп барып ерге түзелiп отырды. Сеңсең iшiктiң зiлдей салмағы өне бойы екi иығына түскендiктен бе, қарына дейiн талып, тұла бойы бөлек-салақ салдырап қалыпты. Шешесiн сол тауға арқалап апарған жолы бар-жоғы он сегiзде екен ойласа. «Әй, дегенмен шаршадым-ау», – дедi кенет. Қайткен күнде аман қал деп аманаттап кеткен шешесi мұның бұл күнде жетпiстен асып, сексенге таяғанын қайдан бiлсiн. Бұл ой жете гiне iлескелi берi бiр тебiнбептi. Құнан бiр сыдыр ғы төпеп келедi екен. Шаңытқан тұман сейiлiп, дүние нiң барлығы көз мөрiне анық басыла бастапты. Суық ауада ұшы қиы ры жоқ қырат адыр бүрсеңдеп тербетiлiп тұрғандай. Бұл төтенi көздеп, дiттеген жерiне қия тартып отырған дықтан көл де нең көк аттыға ұшыраспады. Бiрдi-екiлi қойшы-қолаң кезiк кенiмен бұрылмай жүре бердi. «Бiреуi өстiп мал бақса селкiлдеп отырған мен жоқ, бiр шетiне жарамас па ем» дедi. Ортаншы ұлы Жарасбай сонда тасқораның жа нын да мұның егiлiп жылап отырғанының үстiнен түскенiн кенет есiне алды. Қып-қызыл боп жасаураған көзiн көрсет кiсi келмей жасырып, абыржыған күйi: – Ана тасқораның шетiндегi кiшкене төмпешiкке қарашы, – деген. – Тiк тұрған қалақ тастың жанын айтасыз ба? – Иә, сол жерде әжең жатыр. Жарасбай үлкен кiсiдей томсарып, бiресе әкесiне, бiресе тасқораға жаутаң-жаутаң қараған. Әлденеден қаймыққандай бiр кезде бұйығы тiл қатты. – Өлген адамдар қайтып тiрiлетiн болсашы! Қосшыбай қызарған көзiн ұлына тiктеп, қабағын күйзеле шытты. – Балам, өлгендердiң қайтадан тiрiлуi қайбiр жақсылық дейсiң. Екiншiлей бұлай беталбаты сөйлей көрме. Еңiстегi жылғаға құлдилап түсiп, арғы бетке өрмелеп шықты. Ұлы жаңағы орнынан жылжи қоймапты. «Осы баламның бойынан Бөлегеннiң қылығы ұшырасады» дедi iшiнен. Мына бiр терең аңғарда өзiнiң құлындағы даусы талай мәрте шырқырап шыққан екен-ау, ойласа. – Балам, жiгiт болған кезде мына жерге келiп тұруды ұмытпа! – Жарайды, көке, – деп едi сонда Жарасбай.

Одан берi де отыз жыл дегенiң зу етiп өте шығыпты. Балама бiр жайды мұқият аманаттап едiм деп бұл ойламапты. Дәуде болса Жарасбай да оны ұмытып кеткенге ұқсайды. «Қайта ана дәлдүрдiгiм тәуiр» дедi шал. Жөнi келсiн, келмесiн: «Үлкен атамның жұртына барып кел генде болатын едi» деп тұрады. Сонысына да рақмет. Осы күнге дейiн жұрттан бөлiнiп, саяқсып жалғыз қалатын кез дерi неге көп болды екен мұның? Бұрын үш баласын бiр бөгде зұлмат қыршынынан қиятындай қатты сескенетiн. Қазiр де жүрегi кеудесiн ұрғылап, жиi-жиi соқты. Үйiрге қосылмай, тек соны қара тұтып, маңайлап жайылып жүретiн жыл қы болушы едi. Шал қазiр өзiн нақ солай сезiндi. Дегенмен де мұның балаларының не бiлгенi бар? Жоқ, бұл алжиын дедi ме? Бiр тараншы шалдан балаларыңның қайсысын оңды көресiң деп сұрағанда: «Қайсысы өз бетiнше күнiн көрiп кетсе, сол жақсы» деп едi. «Өз бетiнше кiм күнiн көрмей жатыр? Ит екеш ит те... Ал мұның үлкен баласы бiреуге жа қат тығым тие ме деп ойлай ма екен осы? Ана ортан шысы ның шыр-пыр болып жүргенiне қарағанда көкiрегiн де саңы лау болғаны ғой». Шал жолға атпен қанша шығып жүрсе де өткен-кеткендi бұрын-соңды бұлай таусылып ойламайтын. Бұл жолы әйтеуiр түсiнiксiз күй кешiп келедi. Бұл кезде көз ұшындағы таудың сонау терiскей қолтығынан белгiсiз тараптың тұңғиығына гүмп берiп сүңгiп кетуге ыңғай танытқан дай күн жер бауырлап барады. Ертеден қара кешке дейiн атқа отырып, арғы-бергi дүниенi көп ойлағандықтан ба, шал дың iшi қуыс қалғандай азынап тоңази бередi. Бiр мезет алданыш тұтқан күн өлiмсiрей қызарып барып, бұлт бере бой жасыра қалған сәтте iңiр шымыр-шымыр қонақтай бастады. Қаптал-қапталдың қары кiршiгi жоқ аппақ тар тып, үйiрiлiп-төңкерiле жалт-жұлт етiп көздi арбайды. Көңiл деген шiркiннiң жөнсiз нәрсеге алданатынына шал қайран. Нақ осы жолдың үстiнде бiреу жақсылық айтатын дай аяқ астынан жүрегi лүпiл қаға соғып кеттi. «Бәрiнен бұ рын Самсыға жетiп алайыншы» дедi. Самсыдағы ескi жекжатының үйiне ел орынға отыр ған кезде келдi. – Ойпырмай, әйтеуiр, жеттiңiз бе, ендi болмаса қорқайын деп ем. Бәсе, мұндай уақытта жылқыны айдап келу тұрмақ, салт кiсiнiң жол жүруiнiң өзi қиын, – деп ескi

жекжатының баласы шалдың асты-үстiне түсiп, бәйек болды. – Бәрiн бүлдiрген айғыр... – Ол сiздiң көзiн құртатыныңызды бiлген ғой. – Жекжатының баласы қуақылана күлiп, iстiң жөн-жосығын бiлетiн шаруақор сыңайда шалға бiрауық тесiле қарады. – Ата, осынша жолға атпен жүрiп, қалай iшiңiз пыспайды. Сонда не ойлап отырасыз? Iшiп отырған шайын кiлт доғарып, мына сұрақтың не қитұрқысы бар дегендей бiр нүктеге сазара қадалды. Оңтайлы жауап таба алмай жүзiне қиналыс iркiп, бiр-екi дүркiн ырғатыла тербетiлiп алды. – Өткен-кеткендi ойлағаннан басқа не бар, – дедi солғын ғана. Жаңағы сұрақ түйткiл боп көкейiнен әйтсе де кетпей қойды. «Шынында да өмiр бойы ат үстiнде келемiн. Бұрын не ойлап едiм, бүгiн не ойладым? Мынау зады жаман адам болмайды-ау. Менiң ана балаларымның аузына осындай сөз неге түспейдi екен? Ананы өйтсек, мынаны бүйтсек деп олар шаруаны сөзбен тындырып тастауға шебер. Алғашында соған әжептәуiр алданған жоқ па». Қол-аяғы ұйып, сыздап, денесi ауыр тартқанын елемей шал ертелетiп тұрды. «Оразаңызды ашып кетiңiз» деп жекжатының баласы жата-жабысқанына да қарамай: «Тәңiр жарылқасынын» айтып, атқа қонды. «Әлгiлерге бiр-екi күнге ғана дем ем, әй, безiлдеп-ақ жатқан шығар?» дедi. Жылқыларды айдап келiп, тұқымын тұздай құртамын деп тепсiнiп кеткенiне қарай соқа басының сымпиып қайтқанынан ыңғайсызданып-ақ келедi. Төменгi жақ пен тау арасының суығы бiрдей секiлдi. Кешегi көз талдыратын мұқал жоталардан гөрi кең-молынан сөгiлген сайлардың аңғар-аңғары әжептәуiр қалқа, ықтасын екен. Жоқ, әлде бiр-екi белдiң ар жағында ауыл тұрғандықтан ба, көңiлi бiржола тыншыды. Сәске шамасында шал үйге жеттi. Iшiгiнiң етегi жер сызып, денесiн зорға сүйретiп iшке енгенде дабыр-дұбыр әңгiмелесiп, шай iшiп отырған балалары мен келiндерi атыпатып тұрысты. Шал тапжылмаған кемпiрiне назарын суық тастап, қабағын қинала шытынды. Шешiнбекке ыңғайлана бергенде оқ тиген шынтағы тоқ ұрғандай дыз ете қалды. «Ойбай-ай» деп екi қолын түсiрiп жiбердi. Тұра ұмтылған

балаларының бiрiне: «Қоя бер!» деп даусын сыздатып шығарды. Көп жайды онша ерен санай бермейтiн Әнуар: –Көке, әкел жеңiңiздi мен тартайын, – дедi. Ортаншы ұлының сиқы қитығыңқы, ал үлкенi – Дарқан бұл қайда барып, қайдан келдi дейтiн сыңайда аңқайып қалыпты. «Заман мұнда мынаныкi. Жылқының етiн жеп отырып, жемей-ақ қояйын деген осыны көрдiм» деп ойлады шал. Ұзынсонар ойдың ұштығына жете алмаған кейiптегi кемпiрiнiң кескiнi сазарыңқы. Әбден қаталап шөлдеген кiсiдей шайын сораптап ұрттайды. Бұл төрге асықпай баппен жай ғасты да, бажайлап балаларына қарады. Әңгiменiң ау-жайын байыптағанмен «қосып-алар ештеңем жоқ, бәрiн өз дерiң бiлiңдер» дейтiнге ұқсайтын қашанғы қалыс мiнезiне бола ма, шал, әйтеуiр, үлкен ұлын көп ойламайды екен. Бiр-екi жаман күшiгi бар. Енесi жаққа қайта-қайта еңкейiп, әлденелердi сыбырлап айтып, анда-санда күлiп қойып отыр ған анау осының әйелi. Ал Жарасбай бiр ойдың iзбiнiне түсiп, содан дерек таппағандай қалшия шақшиып қа лыпты. Жел қақпаған дөңгелек кескiнi боп-боз. Шашының маң дай тұсы аппақ болып кетiптi. Босаға жақта бес биенiң сабасындай кеңмол пiшiлген әйел – келiнi. Қабағы әлде неден қабаржулы. «Қайтсiн, ойында әр нәрсе бар ғой» дедi. Осы кезде кемпiрi бұған көз қиығын немқұрайдылау тастап, лезде тайқытып әкеттi. –Жылқың қайда? – Бiреу естiп қоймасын дегендей даусын ақырын сақ шығарды. Аяз сорып, iсiнiп күреңiткен жүзiн кемпiрiне тiктеген шал езуiне ызбарлы ке кесiн үйiрдi. – Бәрiн айдап әкелiп, қораға қамадым, бытырл атып шетiнен соя берiңдер! «Ұзақ жолда қалай iшiңiз пыспайды, сонда не ойлап отырасыз?» деген жекжатының баласы құрлы жоқ болды-ау, бұлар». Аяқ астынан кеудесiн ашу-ыза кептеп, демi жетпей бара жатқан соң алқымындағы түймесiн ағытты. – Әй, жылқы тұрмақ қара басым бар ғой, қара басым әрең жеттi осы жерге! – деп шал айғайлап жiбердi де дереу сап тыйылды. Қашанғы әдетiне бағып, үнiн соза жайлап шығарды. – Саған жылқы керек, менiң өлген-жiткенiм бәрiбiр ғой. Жөнсiз жерден осылай жапа шегетiнiне қорынған кемпiрi жыламсырай үн қатты.

– Жылқыны айдап келем де, сатып көзiн құртам деген өзiң. Сонда маған не қыл дейсiң. Бiр жерде құдай ұрып құлап, қатып қалып жүрсе елге не бетiмiздi айтамыз деп үш күн бойы ұйықтамай аласұрып шықтым. – Жарайды, қойыңыздаршы ендi, – деп ортаншы ұлы сөзге килiктi. – Бәсе бiздiң үйдiң iсi осылай ылғи керiсiнше жүрушi едi. Сексендегi шалды тентiретiп, ит өлген жердегi жылқыға жiберемiз,қақаған қыста қатын аламыз, ендi бiрiмiз маған не iсте дейсiңдер деп жайбарақат отыра беремiз. Бұл сөздiң өзiне еш қатысы жоқтай кiшi ұлы бейқам отырған сияқты едi. Орнынан қалай лып етiп тұрып кеткенiн де байқамапты. Қараторы жүзi түксие сұрланып, Жарасбайға ежiрейе қарады. – Әйел ал, әйел ал деп құлағымның етiн жеп, ендi былай шыға келетiндерiңдi кiм бiлген. – Есi дұрыс адам осындай қыстың көзi қырауда қатын ала ма, күн жылы, жер қарада қайда қалдың, соны айтшы?! – Бүйтiп зарлап-қақсап той жасағандарың құрысын сендердiң, – дедi Әнуар жұлқынып. Жарасбай әлдене деп тағы тiл қатса ашуы ерiк бермей елiрiп кететiнiнен сезiктенiп,тығылып сазарды да қалды. Бұйығы райынан бiр айнымайтын Дарқан назарын ешкiмге тiктемей төменшiктеп, өзiмен-өзi боп отырған. Қағы ныпұшынып кеткен Әнуарға ақырын басын көтерiп, түк сиiңкi әлпетпен шытынап қарады. Екi жерде селтие шошайған келiндерi ештеңенiң мәнiсiне бармағандай бiрiн-бiрi сұраулы жүзбен бақты. Дөңгелек үстелге екi қолын жайып сап, балаларына шарасыздықпен қараған кемпiр дiң шырайы алабұрта күреңiтедi. Бұларды бәтуаға шақыруға оқталғанмен есiл сөзiнiң зая кететiнiн алдын ала бiлiп, сол үшiн тек iштен тынғандай боп отыр. Шал кенже ұлының ұсқынына қарап таң-тамаша. Шабына от түскендей секiрiп, шошаңдап кетудiң түк ретi жоқ едi, бiрақ анау дәйек таппай тықыршып, ақыры Жарасбайға түтiге төнiп келдi. – Менiң қашан, қай уақытта әйел алатынымда шата ғың болмасын сенiң! Алатын қатындарыңды алып, жасата тын тойларыңды жасатып алған соң, ендi, әрине, бәрiбiр сендерге. Көздерiн кең ашып, ошарыла таңырқаған Жарасбай бiр сұмдық әдiлетсiздiкпен ұшырасып, жүрегi қан жыла ған қиналысты реңге ендi.

– Сен бiзбен теңсiң бе, жиырмадан ендi-ендi асқанда үйлендiк. Онда әке-шешемiздiң қуаты қайтпаған кез. Ал сен отыздан асқан жiгiтсiң, кiшкене алды-артыңа қарап, жағдайды ойлауың керек емес пе?! Тап бiр түк түсiнбес көрлiктен түңiлiп кеткендей Әнуар күйзеле басын шайқады. Осы кезде кемпiр қалыс сөздi айтуды мiндетi санады ма, араға, әйтеуiр, күтпеген жерден килiктi. – Бәрiн құдайдың бұйрығы бiледi. Мұның да бiр нәсiбi бар шығар. Оған бастарыңды қатырмай-ақ қойыңдар. Аманшылық болса көресiндер ғой, әлi ақша да табылады, жылқы да келедi, той да өтедi. Бiр мезет үнсiздiк орнады. Осының алдында ғана қағынып-ұшынбаған сияқты Әнуар басалқалы. Әңгiменiң арты насырға шабатынынан сескенгендей Дарқан түкпiрде сөлпиiп тұр. Өзiнiң сөзi бәрiн сабасына түсiргенге жорыған кемпiр сәл алға ұмсынып, дөңгелек үстелге екi шынтағын сүйедi. Көздерiнiң алды iсiнiп, екi бетi домбыққан шалдың жел қағып, суық сорған жүзi қарақошқыл тартыпты. Әуелi ештеңеге мән бермегендей өзiмен-өзi отырған. Бiр кезде басын кегжең еткiзе жұлып ап, кемпiрiне көздерiн алайта қадады. – Осының, әйтеуiр, бұйрығы мен несiбесi келiп бiтпедi. Келсе келсе екен, мына суықта құлазыған қу далаға тентiремей үйде тыныш отыратын. Ақшия жалт бұрылған кемпiрдiң қараторы кескiнi күреңiте шымырлап өткенiмен ұстамды қалпын жоғалтпай шалды iшке тарта мамыражай тiл қатты. – Әй, байғұс-ай, бiлмейсiң ғой, жаның да, малың да, дүниең де маған құралып тұрғанын. – Құралып тұрса тап, кiм қой дедi саған! – деп шап ете түстi шал. Осы шаңырақтан өрбiген өздерi де, дүние-мүлiктiң барлығы шешелерiне құралып тұрғанынан кәдiк алып, көңiлдерiне төтеннен сезiк кiргендей үшеуi үш жерде селтиiп тұрды да қалды. Томсырайған Дарқанның тоңмойындау әлпетi жаңағы әңгiмеге парық салып пайымдауға келмейдi, тек рас-өтiрiгiн айыра алмағандай қиналыс бар. Әнуардың түп-тұнық көзiнiң мөлдiреген шарасы әдемi қараторы кескiнiне дүниенi кеңiнен толғап, ойлай тын саялылықты сыйлайтын-ақ сияқты. Бiрақ шеше сөзiне лез-

де делеңдеп елтiген болмысы ұшқалақ. «Кикiлжiң осымен бiттi, шешемнiң айтқаны дұрыс, бәрiн уақтысында көремiз» дейтiн шұғыл тоқтамға келгендей сұрланған ұсқыны жазылып, жайбарақат тапса, бiр нәрсенiң түйiнiнен ұстай алмай соны оймен безбендеп, ақыры түк дерек таппаған Жарасбай түгi бетiне шығып, ашуланып түнере бастады. – Бiздi құртып, түбiмiзге жеткен апамның сол бұйры ғы мен несiбесi. Бәрiн құдай бередi деп қамсыз жүрдiк. Елдiң иеленген нәрсесiнiң бiзде бiрi де жоқ. Менiң өз басым ел қатарлы бала да сүйгем жоқ, үй де ала алмай кiм көрiнгеннiң есiгiнен сығалап, тентiреп жүрмiн. Жүзiн төмен салып ұйып тыңдағандай кейiпте шешесi отыр. Өзiне таңырқау шалыстана қараған әкесiнiң көзiмен ұшырасып қалғанда Жарасбай шалдың тұрпатынан бей қам немкеттiлiктi оқып қойғандай одан сайын ширығып, шиыршық атты. Ойын аяғына дейiн айтуға тырысып, асығып-аптығып кеткенде тұтығып, түкiрiгiне шашалып қала жаздады. – Ешқандай да бұйрық, несiбе жоқ. Үйде қарап қалқайып қана отырған адам дүние маған ғана құралып тұр деп қайтып шiренедi. – Мен өлем, өлгеннен кейiн көресiңдер бәрiн, – дедi шешесi. –Көретiн-мөретiн түгi де жоқ. Ақшаны бiзге ешкiм де әкеп бермейдi. Осындай қыста жылқыны сату да қиын. Ал қарызданып-қауғаланам десеңдер сөз басқа. Бiрақ сол қарыздың өзiн кiм бер қояр екен? Сондықтан үйленудi де, тойды да жазға қалдыра тұру керек. «Алдымызда әлi жаз бар екен-ау» дегендей шал елең етiп кемпiрiне, кемпiрi кiшi ұлына қарады. Бiр нүктеге сазара қадалған Әнуар кесiмдi сөзге ден қойып, жуасып көндiккендей бiр мезет томырылып отырды. Iшкi жан арпалысынан бозаңыта құбылған өңiне бiр кезде қан ойнап шықты. Жұлқынып атып тұрды да, шалбарының қалта сына екi қолын салып жiберiп, шалқая нықталып алды. – Маған ештеңе жасамай-ақ қойыңдар, үйленбей мiн, тек жылап-еңiремеңдершi! Шат-шәлекейi шығып, осынша сөзге барысып жатқан ұлдарында тiптi шаруасы жоқтай шал бiр қырына қисая жантайды. Қараторы кескiнi сәт сайын күреңiте шымырлап өтетiн кемпiр дөңгелек үстелдiң үстiн сипалаған нан

басқа артық қимылға бармады. Әлi бiр рет те тiл қатпаған Дарқанның сопақ пiшiнi де алабұртып, екi iнiсiне көз қиығын алма-кезек тастайды. Түк мәнiсi жоқ дау-дамайдан бiр кезде жерiнiп кеткендей терезеден сыртты шолуға кiрiстi. Шарасыздыққа тап болған Жарасбай ғана ары-берi жүре бастады. – Өмiр бойы жетiм-жесiр боп, не iшкенге, не кигенге жарымаған Жаңыл да дүркiретiп той жасады. Шиеттей бала-шағалы Күлән да байының өлгенiне қарамай келiн түсiрдi. Ол да қатардан қалмай, елдiң басын қосты. Намысқа тырысты деген сол емес пе. Соларды көрiп отырып, қалай ұялмайсың?! Он жылқысы тұрып Қосшыбай да той жасамаған деген атаққа қаласыңдар, айтпады демеңдер! Кемпiрiнiң асып-саспай жайымен айтқан сөздерiнiң әсерi тура ондыққа тигендей болды. Шал қисайып жатқанынан жөнделiп отырды. Көкейiне төтеннен сезiк кiргендей ойлы пiшiнге көшiп, сақалын саумалады. «Үйленбеймiн, жылап-еңiремеңдершi!» деген Әнуар қанша сездiрмейiн десе де көздерi қутың қаға бастады. Жүзiнде манағы ызбар iзiм-ғайым жоқ, сол бойы сейiлiп, iлiк-шатыс әңгiме болмағандай жадырап келiп, шешесiнiң қасына жайғасты. Асаулығынан тұқырып, жуасыған сыңайлы Жарасбай да ары-берi жүрiсiн кiлт доғарып, шешесi мен Әнуардан сыр аулағандай бiр мезгiл аңтарыла қарады. –Ендi сонда не iстеймiз? – дедi шал да бәтуаға келгендей даусын жұмсарта шығарып. – Не iстеушi ең, той жасайсың, – дедi кемпiрi бұл жо лы жалтақтамаған сенiмдi райда. – Жасайтыныңды жасайсың ғой, мал мен ақша ны қайтесiң ал? – Бiрдеңесi болады да, – дедi кемпiрi тағы түк қиналмаған күйi. Осы бiр жауапты күтпегендей абыржи тосылған шал кемпiрге ажырайып, түсiн дереу суытып жiбердi. Содан ұлдарына алма-кезек көз тастап: – Ешкiмге көрсетпей бұрыннан тығып қойған қазынаң бардай шалқақтайсың ғой, кеп-кеп, атаңның аузын ұрайын! Ал, жаса, жасағыш боп бара жатсаң! – дедi де орнынан сүйретiле тұрып, сыртқа шығып жүре бердi. Шал даладағы ұсақ-түйек шаруаға айналып, көп бөгелдi. Малға жаңғыртып шөп салды. Қора-жайды ара-

лап, шошақтың төңiрегiн тазартты. Құлағының түбiнен бiр өңкей қатқыл дауыстар кетпей шыңылдады да тұрды. Ашу-налалы сезiмдер көкiрегiн сыздатып, көңiлi босайды. Ырың-жырың әңгiмеден жүрегi шайлыққандай, тiптi, беттемей қалыпты. Балаларының пиғыл-ниеттерiн түсiнсе бұйырмасын. Бiр селт етпейтiн құлықсыздық. Тұяғын қимылдатпаса да бәрiнiң белiнен басып, билiк айтуға құмар кемпiрiне деген өшпендiлiгi үдей түстi. Мал-жан, дүние-мүлiктiң барлығы өзiне ғана құралып тұрғанына сенiмдiлiкпен кергiген кемпiрiнен кенет шал әжеп тәуiр кәдiк алды. «Құдай, пендем десең соның алдында алып кетшi!» – дедi жалбарынып. Малдың сықпыты келiспей тұр ғаны анау, үйде ырыс-құттан түк жоқ, бәрiн көрiп тұрып, әйел алуға тәуекелi жеткен кiшi ұлын не десе бо лады? Шыр-пыры шығып шырылдаған ортаншы ұлының жа ңағы бiр сөзiне де қарны ашты. «Бұлар менiң сексенге келiп қалғанымды бiлмей ме, сонша қолыма неге қарай бе редi? Үйiм де, балам да жоқ дейдi. Мынау үй емей не, келсiн де отырсын. Бала керек болса басқа қатын алсын, ал мынасын қимайды екен, пешенесiне не жазды, соны көрсiн» дедi. Жосықсыз ойлардан сандалып сансырап, басы шуылдады. Көз алды жыбырлап, қарауыта бердi. Құр сүлдесiн сүйретiп iшке кiрiп келе жатып, кемпiрiнiң сарнаған даусын естiп, қалт тоқтады. «Өзi де оңып тұрмаған кiсi едi, алжытқан соң не сорым. Қария боп бiр нәрсенiң жөнiн де айтпайды. Жыл қыңды сат деп ала жаздай қақсадым. Тыңдамақ қайда, сол үшiн өзiмдi ұра жаздады». «Дұрыс-ақ! Бiр армансыз ағытылшы», – дедi шал. Кемпiр сөзiнiң дұрыс-бұрыстығын iшкi сарабына салып та жатпады. Бойында ашу-ыза да жоқ, жайлап басып келiп, есiктi ашып қалғанда, кемпiрiнiң даусы бiрден семдi. Жасқа шыланған көзi қызарып, ашаң тартқан жүзi бiресе сазара, бiресе бозара дәйексiз құбыла беретiнiн аңдады. Жарасбай бүгiнгiнiң бәрiн ой елегiнен өткiзiп, көңiлi соған қоңылтақсып, қолын маңдайына сүйеп, шайқатыла тербетiлiп қояды. – Елдiң көрген күнiнiң бәрi осындай ма, жоқ, бiзiң үйде ғана заманақыр, жер тақыр ма екен, – деп тыныш отырмай араға сөз қыстырып жiбердi. Шал бiртүрлi жалғызсырап кетiп, көз қиығын келiндерiне тастады. Екеуара жыбыр-жыбыр әңгiмеге көшкен олардан еш қайран жоқтай жаймен кiшi ұлы жаққа

бұрылды. Бiр нүктеден көз алмай тас боп қадалған оның тау жыққандай екпiнi қайтып, қашанға дейiн екенiн кiм бiлсiн, дәл қазiр әйтеуiр сынық. «Бұл батырың қатын ала алмай қалатын болдым деп уәйiмдеп отырған шығар, әуелi» деп ойлады. Шал кiшi ұлының осындай ұстамды бола қалған кейпiне бiр жағы таңырқағанмен, бiр жағы жаңағы күдiктi ойы көңiлiне мықтап орнығып алды. Терезенiң жақ тауына сүйенiп алып, ештеңеде iсi жоқ өзiнше оқшау тұрған үлкен ұлына шал назарын ұзақ кiдiрттi. «Бәрiнен осым жарайды. Мыналарға ұқсап шыжбақтап-тыжбақтамайды, айта тынын бiр-ақ айтады. Алда-жалда ашуына тие қалсаң, жуыр маңда басыла қоймайтын тоңмойын тағы» деп ойлаған шал: – Ал ендi неге келiстiңдер? Құдаларыңды шақырып, киiттерiңдi кигiзiп, тойды атқарып тастаған шығарсыңдар? – дедi. Мұндай мәнақаның бары жадынан мүлде шығып кетiп, есiне ендi түскендей Жарасбай әлдене айтпаққа емiнiп қалды. Қазақтың осынау ырым-сырымына жұмсалатын есепсiз қаржысынан жүрегi май iшкендей кiлкiп, қынжыла, ұзақ томырылып отырды. Әңгiме ары қарай өрбiмедi. Әркiм өзiмен өзi. «Жағдай бұлай болса жазға дейiн қойсақ қоя тұралық» дегендi шал кесiп айтпады. Осының бәрiн түсiнiп, онда солай-ақ болсын деген жiгiттiк сөздiң кезегiн Әнуар әдейi өткiзiп жiбергендей үн-түнсiз. – Сендердiң не ойлайтындарыңды қайдам, мен бiр нәрсеге көз жеткiзiп келдiм, – дедi шал кенет. Бұған әуелi кемпiрi, одан бала-келiндерi аңтарыла қарасты. Жуасып пұшайман кейiпке көшкен шалдың жолсоқты бiр уыс жүдеу жүзi шалбар-шалбар. Тұтасып кеткен қауға сақалы бетiн тегiс жайлағандай қияпаты жат, көңiлсiз. – Маған мына тiршiлiктiң бар ғой, түк қызығы қалмапты. «Алпыстан асқаннан ақыл сұрама» дейдi екен бұрынғылар. Алпыс тұрмақ сексенге таядым, ендi қалғанын өздерiң бiлiңдер, – дедi. «Ол олай, бұл былай деп iстiң жөнiн айтатын қария – менiң сықым мынау, сөздi апырып-сапыруды ғана бiлетiн шешелерiң анау, былай етейiк деп суырылып шығатын бiреуiң жоқ, ендi не iсте дейсiңдер, айтыңдаршы, қане?!» – деген сөз шалдың тiлiнiң ұшында тұрғанымен үндемей бiр қырына қарай қисая кеттi. Сол баяғы орнаған ыңғайсыз үнсiздiк. Тапжылмаған кемпiрдiң кейпi ойлы. Екi аяғын алға созыңқырап, арқасын

қабырғаға бере жайғасқан Әнуар қабағын түйiп, көзiн бiр белгiсiз қиырға шүйiлткен сайын аңғары терең болмысқа ұқсайды. Бағанадан бергi әңгiменiң әсерi жанына жайсыз тигендей Дарқан сыртқа қарай түксиiп шығып барады. Орнынан асықпай көтерiлген Жарасбай Әнуарды iшiп-жеп қарап бөгелiңкiреп тұрды да, қолын бiр-ақ сiлтеп жүре бердi. Келiндер үйдiң оны-мұны қыбыр-жыбыр шаруасына кiрiстi. Түскi асқа бәрi қайта бас қосты. «Сонда тойды қайтпекпiз?» деген сұрақты Жарасбай бәрiне жалпы тастады. «Менiң алатын қатынымның әңгiмесi бiтпейтiн болды-ау» дегендей Әнуар қабағын шытты. Бәз-баяғы түксиген қалпы табаққа сараң қол созған Дарқан тағы не бәле басталғалы отыр дегендей Жарасбай жаққа көз қиығын ұрлана тастады. Томсарыңқы ұсқынымен әкесi мен шешесiн барлай шолады. – Шақыратын кiсi көп, қойдың етi түк те болмайды. Оның үстiне жылқының бiр-екеуiн сатпасақ ақша да жоқ, – деп шешесi сөзге араласты. –Келмеген жылқыны сатпасақ дейдi, мынаның өзi есi дұрыс па? – деп шал ренжи тыжырынып алды. «Бүгiн кешке дейiн осының-ақ десi жүре бермек пе?» дегендей кем пiр шалына айбаттана жалт бұрылды. – Жылқым шығып кетедi деп, сенiң той жасағың да келiп тұрған жоқ, – дедi. Кемпiрiне бiрауық бағжия қарап барып шал басын шайқады. – Сұмырай-ақ адамсың ғой, сен-ақ айдап келiп тұқымтұяғымен түк қоймай құртшы, қың десем не қыл дейсiң! Үйде отырған бұған әшейiн бәрi оңай. – Көке, – деп Жарасбай әке-шешесiнiң үйрен шiктi ұрсысын одан әрi өршiткiсi келмегендей сөзге орта дан килiктi. Қатты шамданып қалған шал ұлының сөзiне тiптi құлақ аспады. – Жоқ, тегi адамның қанын қарайтқаннан басқа бiлерi жоқ. Қап, шiркiн-ай, жылқыға осының өзiн жiбермей... – Көке, мен бiр үлкен, бiр кiшкене машинаға сөйлесiп келдiм. Ертең тура осы арадан шығып кетiп, жылқы ға барсақ қайтедi? Жөнi келсе басып алып қайтармыз. – Шешелерiңнен бастап бәрiңе басып алып қайтудың оңайы-ай, осы, – деп шал қабағын ренiштi шытты. Бел гiсiз тарапқа көз қиығын қадай iркiлiп барып, басын көтердi. –

Ана айғыр бар ғой, алдындағы кiсiнi тура таптап өтуден тайынбайды. Сендердiң ұят, ұят дегендерiң ештеңе емес, бiреу жазым болса, қас масқара сонда! – Сол айғырда атып алсақ қайтедi? – Ендi атып алуға шықтыңдар ма? Жамсатып қырып тастасаңдар да өздерiң бiлiңдер. Шалдың қабағы қату. Ақыры өз дегенi болатынына кемпiрдiң көңiлi көншiгендей ажары ашық. Жарқынжарқын шыққан даусына Әнуардың дабырлай сөйлегенi, келiндерiнiң сыңғырлап күлгендерi қатар iлеседi. Нобайы келiспей отырған баяғы ортаншы ұлы. Күлкiден де, сөзден де қалып ұрынарға қара таппағандай әркiмге бiр көзiнiң астымен шұқшиып қарайды. Терең ойдың шырмауынан шыға алмағандай үлкен ұлы әлi түксиiп отыр. Кемпiрi мен екi келiнiнiң, оларға қосылған кiшi ұлының айтқандарына құлақ түрiп көрсе – «қашпаған қысыр сиырдың уызына қараған» сол есекдәмелi әңгiме. Шал бiр нәрсеге түсiнбей дал. «Жарайды, кiшi ұлынiкi бiлместiк-ақ болсын. Ал мынаған не жоқ. Табан ақы, маңдай терден басқа артық ештеңе келмейтiнiне көзi жетiп тұрып: « кең болсаң кем болмайсың, құдай бередi» дегендi қақсап қоймайды. Осындай жан қысылғанда бермей ме бергiш болса!» дедi шал iштей шиыршық атып. Өз ойының жетегiне ерiп, бiраз сөздердi жiберiп алған-ау, шамасы. Келiндерi мен кiшi ұлы кемпiрдiң аузына қарап, ынты-шынтысы қалмай ықылас бұрыпты. – Мен сен екеуiң түсетiндерiңде көрген түсiм айнымай келдi. Құдай амандығын берсе, жаман емессiңдер. Алдыңғы күнi таңға жуық Әнуардың алатын әйелiн көрдiм. Қадамы құтты болады екен. Жанына майдай жағып бара жатқан сөздерге үздiккен Әнуар одан ары тыңдағысы келiп, ындыны құри түстi. Қайдағы-жайдағы қолайсыз әңгiме тiптi болмағандай. Тебiндеп шыққан қаннан алаулаған жүзi еш алаң жоқ жайдары да жайбарақат тәрiздi. Көңiлi көтерiңкi тартқанда ұшқалақтана қалатын қашанғы әдетi бойынша қолын арыберi сермеп, сөзiн үзiп-жұлып айтуға көштi. –Айтқаныңыз келсiн, апа! Өңi қандай екен көрмедiңiз бе?– Қалжыңы жанына жағып кеткендей жымиып қойған Әнуар әлдененi есiнен тарс шығарып жiбергендей опы-

нулы кейiппен қалт тынды. Сұқ саусағын шошаң еткiзiп жоғары көтерiп қалды. – Апа, айтпақшы, оның жақын туыстарының бiрi Қазақстанда үлкен бастық. – Қазақстаннан кiшкене төменiрек облысқа, ауданға түсшi, бiзге сол да жетедi, – дедi Дарқан түксиген қалпынан танбай. Мұны еш ар көрмеген келiндер де, кемпiр де, тiптi Әнуар да күлдi. Шалдың да екi иығы тынымсыз селкiлдеп, көзi жасаурап кеттi. Тек Жарасбай суық жымиып қана тынды. Елдi қыран-топан күлдiргенiн малданбай өзiн сабырлы ұс таған үлкен ұлына шал қатты разы болды. Аздап серпiлiс бi лiнiп, әңгiме жарасты өрбуге айналды. Әсiресе реңi жады рапжазылған шал: – Бәрiнен де Дарқандiкi сөз-ақ, аудан да тиiмсiз. Бiзге сол колхоз-совхоз-ақ дұрыс. Ағасы бүкiл Қазақстанды билесе, бiз сияқты кәрi-құртаңдарды, үйi жоқ, күйi жоқтарды қолай көре қояр ма екен? – дедi. – Көредi, көрмей көрсiн, – дегенде Әнуардың үнi бұзыла сызданып шықты. Сызданған дауыс жақсы бола бастаған отырыстың тұнығын шайқап жiбергендей қайтадан үнсiздiк орнады. Шешесiнiң көрген түсi сенiмiн нығайтып, марқая, еменжарқын бола бастаған Әнуар лезде сұрланып, жанарының жалт еткен ашулы жарқылы темiрдiң балқыр алдындағы алқызылданған елесiнен аумайды. Кiшi ұлының жүзiндегi жайсыз құбылысты елемеген шал: – Ой, қызық-ай,а! Ендi не iстеймiз? Бопты, жылқыны мәшинеге басып келелiк. Ал киiтке, тойға ақшаны қайдан табамыз, соны айтыңдаршы. «Кедейдiң кеңесi бiтпейдi» деп неге айтты десем, осы екен ғой, – дедi. – Бiз Дарқан екеумiз қайдан тапсақ онан табайық, мың сом беретiн болып келiстiк. Одан артыққа шама жоқ. Жетпiс сом төлеп пәтерде тұрамыз, үйдiң ауылы әлi алыс, – дедi Жарасбай. Көзiн белгiсiз қиянға қадаған шал сақалын саумалаған күйi бұған елең ете қоймады. Әшейiнде жүрекжарды сөздi айтуға шебер кемпiр де ерегiскендей тым-тырыс. Мұны азсынғандыққа жорыған екi келiн бiр-бiрiне таңырқаса қарасты. Әке-шешесiнiң осы бiр үнсiздiгi шымбайына батып кеткендей Жарасбай:

– Ақша жоқ, ақша жоқ, оны қайдан табамыз деп қақсайсыңдар да, мынаны бiз тауып беретiн болдық десек тағы мелшиiп үндемейсiңдер, – дедi. – Оларыңа рақмет, ендi не деймiз, – дедi шал. – Бiзге рақметтiң керегi жоқ. Балаларыңның алғаш бiрдеңеге жарағандарына жарылып қуану керек қой, атаана. Азсынсаңдар қайтемiз. Бұдан артық барар жер, басар тауымыз жоқ. Осының өзiне бiлсеңдер, артымыз ашылып қалайын деп тұр. Бiз Дарқан екеумiз ары ақылдасып, берi ақылдасып кеп былай деп шештiк. Келiннiң тойға арналған киiмiн Әнуардың өзi көтередi. Киiтке деген ақшаны айғырды сатып ажыратамыз. Тойға – тайды соямыз. Дәл осы сәтте көңiлдi күптi етiп, көлденеңiнен килiк келi тұрған ештеңе жоқ сияқты едi. Күнi бойы ары-берi тартқан әңгiме де саябырсып, ата-ана, келiн-бала – барлығы бiр мәмлеге келгендей еркiн тыныс ала тыншып отырған. Қыр мұрнының үшкiрлеу ұшынан дiрiл бiлiнiп, көзi шақырая шатынаған Әнуар аяқ астынан түлен түрткендей атып тұрды. – Ақшаны мен қайдан таппақпын?! – Бiз қалай тапсақ, сен де солай тап, – дедi Жарасбай ананың айғайына орай даусын қаттырақ шығарып. – Өйтiп мiндетсiнетiн болсаң, сенiң ақшаңның тiптi керегi де жоқ! Езуiне зәрлi кекесiн үйiрген Жарасбай Әнуарға кекиiп, керенау қарады. –Тойдың киiмiне ақша таба алмай тұрып, керегi жоқ дегенiң қызық екен. Әнуар әуелi тосылып қалды. Бүкiл шарасыздықтың бәрiне кiнәлi Жарасбай сияқты көрiнiп, тұла бойы тұнған харамдықпен ұшырасқандай оған бiр мезет сұмдық жеккөрiнiштi көзбен қарады. Өшпендiлiгi кенет сұрапыл өршiп, өзiн-өзi ұстай алмаған бойда ағасының жағасына жармаса кетiп, сiлкiп-сiлкiп жiбердi. – Қалтаңнан ақша шығып кететiн болған соң жаңағының бәрiн әдейi ұйымдастырдың. Әнуардың тегеурiндi сiлкiсiне шайқалақтап, қаны басына шапқан Жарасбайдың өңi өрттей қызарды. Әйшайға қарамай оңды-солды сiлтеген жұдырығына Әнуар да қарымтасын түйдек-түйдегiмен қайтарып үлгердi. Араға шыңғырып кеп түскен келiндер тас қып қапсыра құшақтап

алды. Қан-қан аузын жеңiнiң ұшымен сүрткiлеген Жарасбай Әнуарға тап-тап берсе, жеңгесiнiң шеңгелiнен босанып шығуға ол да жанталасып бақты. Екi кеуденi екi қолымен тiреген Дарқан болмай өршiп бара жатқан соң: – Қойыңдар, әйтпесе бар ғой, тура өлтiремiн! – деп ақырып жiбердi. Тоңмойын айбардан екеуi де сескенiп, бiрден сылқ ете түстi. Күтпеген жерден шыққан ұрысқа аң-таң күйi әлi дүдамалдана отырған шал: – Той болмай жатып қырылысып қала жаздадық, бара-бара не боларымызды бiр құдайдың өзi бiледi, – дедi. Қағынып-ұшынған балаларының ет қызуы әлi басыла қоймағанын шал қаперiне де қыстырмады. Көкiрегiн қарс айыра күрсiнiп, терең ойға кетiп, бiр нүктеге қадалды. Кемпiрдiң де назары пәс. Iшкi жан арпалысынан бү кiл ар-иманы сыртына шыққандай от боп жанған кескiнi шымырлап, күреңiтiп тұр. Сендерге не жазып едiм дегендей екеуiне бiртүрлi назаланып қарайды. Кенет иегi кем сеңдей жөнелдi. Бұршақ-бұршақ жас көзiнен ытқып-ыт қып шыққан бойда бiрiнiң iзiн бiрi қуалап, төмен қарай зау лап домалай жөнелдi. – Бiзден құтыла алмаған соң ақыры осылай өлтiргiсi келiп жүр бұлардың. Әйтпесе, неге әкем отыр, шешем отыр демейдi! Осылардың көңiлi жаман болмасыншы деп, бiр ойлап қойса қайтедi. Бiз өлген соң бәрi белгiлi болып тұр ғой. Сендер бiр-бiрiңдi көрмей кетесiңдер! Берген ақшаңа қуанып, неге жарылмайсыңдар дейсiң. Бiздiң асы рапбаққанымыз, оқытып-шоқытқанымыз, сол сенiң бер ген ақшаңа тұрмай ма, құдай?! Зар қақсап ағыл-тегiл жылаған кемпiрiнен бастап шал барлығын бажайлап бақылауға көштi. «Долылық буғанның арқасында көңiлiнде жүрген бiраз нәрсенi сыртына шығарып, кемпiрдiң жаны тыншып-ақ қалды. Қожекең айтпақшы, бұл да бiр бiткен шаруа болды. Ал ендi бұларға көкейiмдегiнi мен қайтып жеткiзсем екен? Жоқ, мынау сияқты жылайын ба? Ол ұят-ау» дедi iштей. Бар-жоқ дегендi дүние-мүлiктен гөрi адамға қазақы балап түсiне тiн шал күнi бойғы қызылкеңiрдек кикiлжiңдi сол «кеде йдiң бiтпес кеңесiне» жорыған. Нақ осы сәтте дүниеде жапа данжалғыз қалып ем, өсiп-өнiп, өрбiсем екен деген тiлегi де құр бекершiлiк сияқты көрiнiп кеттi. «Қатын да алынады, iз-

десе ақша да шығады, бiрақ бауыр табылмайды ғой, бауыр» дегендi шал iштей айтса да, айқайлап жiбергендей сезiндi. «Ертең бiр-бiрiнiң беттерiн көредi ғой, тағы ұялмай» дедi кiжiнiп. Кемпiр даусына зор келiп,қарлыққанына қарамай шажылдап-бажылдап барып, әрең басылды. Көзiнiң алды ептеп көгерiп қалғанын ғана айып санап, әйтпесе жөнжосыққа, кiсiлiк пен кiшiлiкке қылау түсiрмегендей Әнуар шешесiнiң сөзiне тәлiмси елтiдi. Осының алдында ғана төбелесiп, ағасына қол жұмсап, аузын қан жалатқанын, тiптi, жадынан шығарып та жiбергенге ұқсайды. Басын жерге салып, бүгжие бүк түсiп отырып қалған Жарасбай ендiгәрi ештеңеге кiрiспейтiндей–томырық. Әдепкi бұйығы мiнезiнен арылып, едiрейiп тұрған Дарқан көзiн екi iнiсiне алма-кезек суық тастайды. Беймаза арсыз күн өйтiп-бүйтiп өтiп, кеш батты-ау ақыры. Әлгi айтқан екi машинасы ертелетiп жетiп келдi. Осы есiк-төрде бұрын көп болмаған бәкене шикiл сарыны шалдың суқаны сүймеушi едi. Қасына ерткен бiр-екi жiгiтiн ара-арасында күлдiрiп қойып, жолаушыларға арнап асылған тамаққа емен-жарқын отырып, бiрiншi болып бас салды. – Әнекең күнде қатын алып, күнде жылқыға бара бермейдi, кел, жiгiттер! – Андағы iшке барған соң жылқы қайда, өздерiң қайда боп жүрмейсiңдер ме? – деген бiреуiне екiншiсi басу айтты. – Ғайпекеңнiң көрген құқайы бiр осы деп отырсың ба? Қырлы стакандағы iлпiлдеген арақты шикiл сары қағып салғанда, төтен әлемет күш миын шайқап, ақыл-естен жұрдай айырғандай бiр сәт безере меңiрейiп барып, құп-қу өңiне бiртiндеп қан жүгiргенде иманжүзденiп, жайбарақат тапты. Манадан көз айырмай бағып отырған шал: «Мына бейшара аяқ астынан кәнтөжiн боп қалғаннан сау ма?»дедi. Лезде күлiм қаға қутыңдап кеткен көзiн бұған бiр шүйiрiп: – Ақсақал, жол көрсетiп отырасыз ғой, қанжығамыз майланбай қайтпаспыз, – деп қазының бiр кесегiн қарбыта асап жiбердi. Бiр нәрсенiң жөн-жосығы қалай өзi деген даң кейiппен бiр шетте құлықсыз отырған Жарасбаймен шалдың көзi түйiсiп қалғанда – өз-өзiнен жүрегi солқ ете түсiп, кеудесi

тұтас шымылдап аши жөнелдi. Әке кескiнiндегi жайсыз өзгерiстi қарап тұра беруге ұлының дәтi шыдамағандай жүзiн бұрып әкеттi. «Әй, балам-ай, кешегi әңгiмеден кейiн басың дал болып отыр ғой. Әйтпесе шикiлсары пәлеге қайдан тап болып жүрсiң деп айтатын-ақ ем. Ел мұны, бiлсең, «Ғайыпбек» дейдi. Шал көзiн Ғайыпбектен айырмай бағып отырды. Тағы бiр стаканды қағып салған ол орнынан шұғыл көтерiлiп,ешкiмге ләм деместен сыртқа беттедi. Қалғандары да қотарыла қозғалып, оның соңынан iлестi. Осындай бiр шаруаның оңайдан табыла кеткенiне дабырдұбыр боп, бәрi жайраң қағады. Көкiрегiн ызғарлы суық леп қарып өткендей шалдың көңiлi одан сайын ортайып, жайсыздана түстi. Ғайыпбек секiлдiлердiң алдында әлi қанша өмiр тұрғанын ерiксiз ойлады. Бiр сүйкiмсiз нәрсенiң нобайы санасында қылаңытып:»Түһ, ит-ай, сонша ғұмырды осылай өткiзе берсе, оны қалай тауыспақ?» дедi iштей. – Көке, сiздi күтiп тұрмыз ғой, жүрмейсiз бе? – дедi ортаншы ұлы есiктен басын қылтитып. – Қайда?! –Қайдасы несi?! Жылқыға барамыз деп кешелi берi қақсап жатқан жоқпыз ба! Менi бiр барғысы келiп жұлқынып тұр деп ойлайсыз ғой деймiн, кешегi күнi келiсiп қойып, бүгiн айнып шыға келгенiм ұят шығар деп тұрмын. «Бұларға Ғайыпбек те, машина да қалай оңайдан табыла кеттi?» деп ойлаған шал атсоқты салдыраған денесiн сүйрете созалаңдап тұрды. Келiндерi әкеп берген киiмдi аспай-саспай киiндi. Белбеуiн ұзақ оранып, бiр нәрсенi ұмытып кетпейiн дегендей жан-жағына жiтi қаранып алды. Дебiрi қашып, таңырқау шалысты кейiпте тұрған кемпiрiне ала көзiн бiр атты. Содан соң манадан өзiн бағып тапжылмаған ұлына назарын құлықсыз тастады. «Мұның түбi жақсылыққа апарып соқса жарады. Басқанымыз жылқы, қасымызда тағы Ғайыпбек, милиция кезiксе кәдiк алып жүрмей ме?» деп бiр ойлап қойды. Баласы жеңiл машинаның алдыңғы есiгiн айқара ашып, өзiн күтiп тұрғанын қасақана байқамағансып, үлкенiне қарай беттедi. «Мынаған отырыңыз, мынаған отырыңыз», – деп бәрi жамырай шуласқанына былқ етпестен қиқайып барады. – Әй, шал, ана қытай кiсi қатты жығылыпты, жолай көңiлiн сұрай шықпайсың ба?– дедi кемпірі.

– Ойпыр-ой, апа, тура осы қазiр ме?! Қайтып келген соң да сұрайды ғой, – деп ортаншы ұлы ренiш бiлдiрдi. Қалт тоқтаған шал кемпiрiне асықпай бұрылып, өте маңызды шаруа айтатындай нышанына байыптылық үйiрдi. – Көңiлiн сен-ақ сұра барып, сен барып сұрасаң әлi-ақ қаздаң қағып жүгiрiп кетедi. Бұл сөзге бәрi қарқылдап күлдi. «Естiгiң келгенi осы ғой, онда болды» дегендей шал ендi ештеңеге қарайламай бұрылып жүре бердi. – Әй, сорлысың ғой, сорлы, өз аталарың айтпап па едi, «ертеңгi ұрсың түске, түскi ұрсың кешке жетпесiн» деп, кiрiп шық, ұят болады. «Өз жөнiмен өлетiн Жанапияға менiң бармағаным да ұят», – деп шал ащы мырс еттi. – Әлде ұят дегенде парық қалмай бара ма? Ойбай-ау, кенжесi мен ортаншысы бiрбiрiнiң жетi атасынан түк қоймай боқтасып, қырылып қала жаздаған жоқ па? Сонда ол ұят емес. Осы кемпiрi ұят дегеннен басқа сөздi бiлмейдi, шамасы? Ендi қараса, балалары да сол ұятқа көшiптi. Сонда бұл не қылған қаптап кеткен ұят? «Ғайыпбек Қосшыбайдың тағы боп кеткен жылқысын атып құлатыпты» деген атақ ұят емес. Жетпiстен асып, сексенге тақаған кiсiнi қу медиен далаға әуелi жалғыз-жарым жiберiп, өздерiнiң үйде отырғандарында түк жоқ. Ал Жанапия өлгелi жатыр дейдi, оған бармағаным да ұят». Ананы-мынаны қажап сұрағанды тәуiр көретiн шал бұл жолы бөгде сөзге еш ықыласы жоқ едi. Оның үстiне шофер баланың қабағы салыңқы екен. Машина қақпадан шығып, көшеге түскенде де, сырт жолға бұлт берiп бұрылып, бiрқыдыру уақыт заулағаннан заулап үлкен жолмен түйiскенде де, содан тiк төмен құлдилай ызғығанда да түксиген қалпы ләм деп жақ ашпады. Қартайған кiсi неге болса соған қуанып, не ренжитiн деп ойлайтын шал. Қазiр көңiлiнен еш желпiнiс сезiлмейдi. Машинаның екпiнi қатты ма, сұрқай үскiрiк дала аспанмен тұтаса шаңытып, тек бұлар келе жатқан ашық алаңқай тұс мынау апшыны қуырған сұрапыл жылдамдыққа шыдамай ақыры жан-жаққа тымтырақай қашып-пысудың алдында жалт-жұлт етiп үйiрiлiптөңкерiлiп қалып барады. «Пәндi Жанапия менiң орнымда болса не iстер едi? Әй, оның жылқысына Ғайыпбектен де зоры мылтығын кезенуге дәтi бара қоймас. Жылқыны атты

деген не сұмдық, әуелi құланды атты ма екен бұ қазақ? Атпаған шығар? Осы мен әкемнiң жасынан қанша астым?» дедi кенет өзiне-өзi. «Ойпыр-ой, сұмдық-ау, жетi жыл ма? Сонда қайда бара жатырмын? «Тiрiнiң бәрi әулие» деп әлгi жарықтық шын айтты ма екен, жоқ, көңiлдi демеп қоюдың әшейiн амалы ма?» Кең көсiле жазылып жатқан далаға, сонау көз ұшындағы адыр-қыраттарға шал әйнектен телмiрдi. «Осы арада талай ғұмыр өттi-ау. Машина екеш машина мына тұрған Аюкеге жете алмай ентiгiп келедi». Шалдың есiне соғыстағы бiр оқиға сап ете түстi. Әлгi «Жүзгенбаев, Жүзгенбаев», «а, значит, живой» дейтiн офицер бiрде мұны ми қайнаған шiлденiң ыстығында – қолына котолек берiп, суға жұмсағаны бар. Бұқпантайлап жанұшыра жүгiрiп келе жатқан бетте немiс самолетiнiң аспаннан құйғытып шыға келгенiн көрдi. Баяғының самұрық құсы мұның жанында түк емес шығар, түсi көкшiл суық неме зәре-құтты ала гүрiлдеп келiп тура үстiнен өте бергенде –балық нобайлы бомбаның әлденешесiн тастап жiбердi. Бұл етпетiнен жата кеттi. Құлақ тұндыратын күштi жарылыс тұла бойын солқ еткiзiп, толқынды тербелiс лықсып кеп ұрғанда, қоңырсыған иiс мұрнын жарып жiбердi. Сонда орнынан тұрып, лезде шұңқырайып-шұңқырайып қалған жердiң тереңдiгi қанша болды екен деп мойнын созып қараған. «Тастай қатты жердi қасқырдың апанындай үңiрейтiп тастаған бомбаң осал емес екен-ау» деп те ойлаған. Әйтсе де нақ сонда «бомбаң дөп тимесе түк те қылмайды» деп көкейiне келген астамшылық ойын осы қазiр күпiршiлiк көргендей тобасына бiр-ақ түсiрдi. «Мiне, сөйткен бомбаң дажал болып тұр. Құйтақандайының өзiн тастаса – төсiң мен төменiңнiң бәрiн тып-типыл қылады дейдi, сұмдық-ау». Шал өз ойынан өзi шошына селт ете түстi. Әлдебiр жағдайды ескермей қағажу қалдырып, ақыры сол алдын орап кес-көлденеңдеп тұрғандай көрiндi. «Ғайыпбек жылқыны құрық сап ұстайтын шығар?» дедi кенет. Алға қарай ұмсына түскен шал жан-жағын бажайлап шола бастады. Қыс деген жарықтықтан кiсiнiң көңiлi ештеңенi аулап жарытпайтынына налыды. Осындай суыққа төтеп берген дәл жылқыдан әулие мал жоқтығына ерiксiз мойынсұнды. Жолға шыққанына қаншама уақыт өттi, бiрақ ләм деп тiл қатпай, түк сиiп отырған шофер балаға да бiр жағы таңырқап қарап қояды. Адам қартайғанда емен-жарқын, арсы-гүрсi мiнездi ұната

ма дейтiн. Қазiр ойлап қараса, өз балаларының да сөзi көп, Ғайыпбегiң де одан кенде емес көрiнедi, күпiнiп-ақ отыр. «Тiрiнiң бәрi әулие» дегенде әлгi жарықтық болжалсыз жақсылардың бәрi өле берген соң айтты ма, кiм бiлсiн?» Тұс-тұстан кимелеген iлiк-шатыс ойдың бiрiне де түйiндi жауап таба алмай, томырылып тоң-торыс отырды. Жол тым ұзарып кеткен секiлдi. Анау қол созым жерде тұрған Буырыл шоқысы – машина бiр ойпаңнан көтерiлгенде тура алдынан жамырап шығады да, ойға қарай қайтадан қойып кеткенде iзiм-ғайым жоғалатын алдамшы нысанаға ұқсайды. Зерiгiп елегзiген шал түйткiл ойдың бәрiнен әбден зық ысы шыққан, әрi соған жүрегi қайтып беттемейтiн түсiнiк сiз күйге тап болды. Тек екi жолдың айрығына тақаған кезде шофер бұған сұраулы жүзбен қарады. Төменгi саға ны иегiмен нұсқап, шал қайтадан жайына көштi. Екi ара жақындай түскенде шал мазасыздана бастады. Таныс қия-қапталдан асқаннан кейiн-ақ, машина жемге асыққан жануардай жанұшыра замғай жөнелдi. Алда-жалда болмай жатса атып аламыз деп, мыналардың мыл тықты қоса алғандарынан алаң көңiлi тыншымай жайсыз данды. Ғайыпекеңнiң еркiне қойсаң, бәрiн қырып салудан тайынбас. Жылқының киесi болады, ол ұрса оңдырмай ұратынын бiлетiн жасқа келдi ғой» деп өзiн бiр жағы жұбатып та қойды. Кенет адам баласын шенiне жуытқысы кел мейтiн жирен айғырдың сестенген тұрысы көз алдына келе қалды. Жылқы түлiгiнiң тектiлiгiн ойда жоқ жерде сезiнген заматта етжүрегi елжiреп, езiлiп кеткендей болды. «Сенген адамым сен болсаң... » деген тәрiздi ғып шарасы үлкен жанарын наразы да ойлы қадаған жылқының бiтiмi дегбiрiн қашы рып, жон арқасы жайсыз шымырлап өттi. Бiр кезде осыдан екi күн бұрын өзi қонып кеткен қыстаудың қарасы көрiндi. Үйдiң маңынан бiрталай қашыққа шөп шашып қойса ке рек, пырдай боп бiр отар қой жатыр. Алдыңғы күнi түнде келiп, ертелетiп кеткендiктен бе, байқамапты: үйдiң тура iрге сiнде берзентпен жабылған машина тұр екен. Елдiң баласы ның мұншалықты игiлiгiне шал iштей қатты қызықты. «Мал деген жарықтықтың берекесi әнi» дедi. Бұларға үйдiң ж а нында машина тұрмасын деген кiм бар? Өздерiндей-ақ жiгiт тiң не iстеп, не қойып жүргендерiн көрмей ме? Сөзi қан дай ұстамды, iсi қандай мығым. Балалары да сүйкiмдi. Үлке нiнiң бiр ұл, бiр қызы бар, құдды кiсiкиiк болып қалған дай

адамға жуыспайтынына кейде қайран қалады. Өздерi бiр ауыз қазақша бiлмейдi. «Әйтеуiр, аман болсыншы, бәрiнен бар жақсы, дүниеде жоқ жаман» дедi тағы. Машина үйдiң тұсына келiп тоқтағанда – алдыңғы күнгi сопақ пiшiндi жiгiт сыртқа атып шықты. Жеңiл машинадағылар жол-жөнекей тағы iшкен бе, дабырласа даурығып, ара-арасында қарқ-қарқ күлгендерiн шал жаратпады. Соған бола қабағын кiржитiп, үй иесiне көз қиығын қияс тастады. «Мал дегенiң адамды тосаң қылаты ны тосаң қылады-ау» дедi шал iштей мына жiгiттiң селт етпес аңқайған тұрысына қарап. Шалды танығанда барып, оның да өңi жылығандай болды. – Салаумаликум, ақсақал! – Адам қарасының мұнша молдығының мәнiсiне жетпеген сыңайда таңырқана: – Дәу де болса жылқыңыз бiр жаққа ауды-ау, кешелi берi бұл маңайдан көрiнбей қалды, – дедi. «Күн болса суық, жер болса тақыр, ендi аумағанда қайтсiн, бiрақ бағытын қайда ұстады екен?» деп ойлады шал. Осы кезде бұлардың қасына ортаншы ұлы келдi. Оның малшы жiгiтпен ернiнiң ұшымен ғана селқос амандасқанын шал жаратпады. «Жолаушының жолы жөн сұрағанда ғана өнушi едi». Осындайлардың бәрiн тiзiп, терiп айта берсең кәрi адамда не парық қалады дегендей шал алаңдаулы райда: – Ойпырмай-а, олар әуелi Қопаға тартып жүрмесiн, – дедi. Мазасыздана тықыршыған ұлы жылқының тiлiн бiр бiлсе осы екеуi бiледi дегендей, бiресе әкесiне, бiресе бейтаныс жiгiтке жаутаңдап қарай бердi. Үй иесi шал сөзi нiң астарын арғы түкпiрiнен түсiнгенiн байқатқысы келген дей iле тiл қатты. – Ол жерден жейтiн бiрдеңе таба қояр ма екен, күз де қой жайылған, не қалды дейсiз. – Кiм бiлсiн?! – Көке, ендi не iстеймiз? – дедi ортаншы ұлы. – Қой, онда қалай қарай тартқанын iзiнен шолайық, – деп шал машинаға ыңғайланып отырды. Қабағы түксиiңкi шофер бала шалға ажырая қарады. Шал қолын күншығысқа қарай шошайтты. Қар үрлеп тастаған ескi сүрлеу жолда машина түрлi бұралаңға салып, әзер-әзер жылжып келедi. Бұлардың соңынан бiраз жер iлескен аналар бiр кезде тоқтап қалғанын байқады. «Iз шалып үйренген Ғайыпбектен басқасы не бiледi дейсiң, қалса мейлi» деп ойлады.

«Қара басып неге ойламадым екем, бәсе, бұл жерге қайтып тұрсын». Шофер қары жоқ жалтаң тұстарды қуалауға көштi. Ойпаң-ойпаңдағы тығыз оппа қарды бұзып-жарып өткен сайын зор келедi-ау, шамасы, машина болдырған аттай қалтырап-дiрiлдеп гүжiлдеп кетедi. Алдындағы жотаның арғы қапталына қарай аса бергенде жосылған көп iздi көзi шалды. «Тоқта!» деген белгiнi үстi-үстiне берiп, шал машинадан домалап түстi. Әшейiнде әр қадамын санап, асықпай басса, қазiр iздi қуалаған бойы бiраз аралыққа жылдам барды. «Кешелi берi көрiнбейдi» дейдi ана жiгiт, соның алдындағы түнде ауған ғой онда». Баяғы жастау кезiнде осындай қақаған қыста колхоздың көп жылқысы бiр ғана iзбен бiрнеше белдi асып кеткенде көңiлi күптi болып па едi, болмап па едi? Ширатыла есiлген бұйра сағым мен дүниенi тұмшалаған ақсүңгi қырау жалғанды қайта бас көтертпес ауыр қыспаққа алғанына шалдың көзi жете түскенде жирен айғырға деген ашуы күшейiп кеттi. «Ғайып бектiң жалғыз оғы тура қақ шекеңнен тисе екен», – деп тiстене сыбырлады. Содан ләм деп тiл қатпастан кабинадағы орнына келiп жайғасты. Жiгiт те осыны күткендей маши насын келген жағына қарай заулата жөнелдi. Орта жолда ошарылып тұрған Ғайыпбектердiң тұсына құйындатып келiп бiрақ тоқтады. Өздерiне өңмеңдеп жүгiрiп келген шалдың баласы мен Ғайыпбекке есiктi шалқита ашып жiберiп, көзi нiң астымен қарады. – Жылқы тұрмақ сайтан да жоқ, сендердiң бұларың құр әурешiлiк, осындай кiсi өлетiн суықта қайдан таппақсыңдар, қайтайық. Жақ жүнi үрпиiп, бүрсең қаққан ортаншы ұлын шал бiр мезет жақтырмай қарады. «Бұлардың ешкiден қай жерi iлгерi. Өзiндей Ғайыпбек омырауы алқа-салқа, сонысына қарамай демiне нан пiскендей» деп ойлады. Шофер дiң сөзiн Ғайыпбек шыбын шаққан құрлы көрмедi. Қой көзi нiң құбылып ойнақшымайтын қунақ ұшқыны лезде тоңа зып, соның зардабы түк болып бетiне шығатындай кейпi сұпсуық. – Ата, сiз жылқыңыздың жылдағы өрiсiн жақсы бiле сiз ғой, сол жаққа қарай жүрейiк те. – Осыдан құр қайтсақ елден ұят болатын болды, – дедi тыныш тұрмай ортаншы ұлы. Шал назарын баласының

өңменiне бөгеп, содан жүзiн шытына бұрып әкетiп, көзiн Ғайыпбекке тiктедi. – Олар қалай қарай ауатынын менiмен ақылдасады дейсiң бе? – Өй, ақсақал-ау, бұрын қай жердi қыстаушы едi, айтсаңызшы, сол жаққа барайық. – Сен шынымен бiлмей тұрсың ба, Ғайыпбек, өзiң талай көктей өткен Белғақ қой. – Осы сөздi шын ашуға берi лiп айтқан шал артық кеткенiне еш опынып, қуыстанбады да. Тек ұлының құты қаша қыбыжықтап қалғанын анық сездi. «Ұры Ғайыпбек, кезеп Ғайыпбек» деген тұспалын қаперiне қыстырмастан: – Онда не тұрыс, Белғаққа тарттық, – деп Ғайыпбек жеңiл машинаға қарай жалт бұрылды. – Әй, ол жаққа жылқы ауған жоқ, бiр барса сол Мосқопаға барады. Басқа қисыны жоқ, өйткенi iздiң бағыты солай. – Өй, ақсақал, тағы жүз шақырым жерге жөнi жоқ тентiрей беремiз бе? – дедi шофер шыр-пыры шығып. – Шал айтты – бiттi, жүрiңдер кеттiк, – дедi Ғайыпбек жеңiл машинаға серiктерiн бастап. Бiр қолы рульде, бiр қолы шапшаңдық тұтқасын ұстаған қалпы қатып қалған шофердiң кескiнi түтiге шымыр лаған күйi бұған ала көзiн суық тастады. – Сiздiң ана балаңыздың басында шайнам ми бар ма, жоқ па өзi, мұндай жолға Ғайыпбектен басқа жiбi түзу бiреудi таппағаны несi?! Жiгiтке жүзiн бейiлдi аударған шал аяқ астынан кеңкiлдеп күлiп жiбердi – Қарағым,ендi қайт дейсiң, қасымызда аты жер жарған Ғайыпбек, қолдарымызда бiр-бiр мылтық, бiреу-мiреу баяғы Жанапия бастаған пәндi деп жүрмесе болды да, әйтеуiр. Машиналарын үстi-үстiне бипiлдеткен Ғайыпбектердiң тынымсыз берген белгiлерiне шофердiң шарасы бiтiп, шалға қарады. – Ақсақал, жылқыңыздың Мосқопаға кеткенiн анық бiлесiз бе, жоқ,әшейiн долбарлап соғып тұрсыз ба? Шал райына таңырқаушылықты мол үйiрiп, иегiндегi сақалын көстеңдете жол жақты нұсқады. – Аяқты малдың қайда кетiп, қайда жүргенiн кiм бiлсiн, iзiнiң бағытына қарай айтқаным ғой. Мына Қопаның

төңiрегiнде ажырық деген шөп өседi. Өзiн қой жемейдi, ащы болады. Жерде түк жоқ екенiн көрiп тұрсың, соған барады дегеннен басқа еш қисыны жоқ. – Құр сандалыс десеңшi бұл. – Қас-қабағы одан сайын түксиiп кеткен шофер газды басып қалып,машинаны орнынан ышқынта қозғады. Таптаурын жолға түскен соң рульге жабысып алған жiгiт әр кезiккен қылтаңда маши насын жалт-жұлт бұрған сайын артынан бұрқ-бұрқ көтерiл ген ақ-түтек шаң тозаңытып барып сейiледi. Енесiнен жазатайым жырылып қалған құлындай құйындатқан «Москвич» әр тұстан жарқ етiп көрiнгенде, шалдың елегзулi көңi лiн әлдене желпiп өтедi. «Сонда бұлар қайда кеттi? Мұн дай суықта Белғақ – жалтаң, ендеше ол жаққа өлiп кетсе де аттап басып бармайды. Дәу де болса Мосқопаның төңiрегiнде қаужап тауып жейтiн бiрдеңе бар ғой. Аяқты малға не деп болады. Қысыр емген тайдың артқы тұяғы оңбағандай жараланған көрiнiп едi, қайтты екен? Жирен байтал осы күнге дейiн бiр жағына қарай шыққан шығар?» Шал дың тынышы қапелiмде өз-өзiнен қашты. Үскiрiк аязда сiре сiп сұлқ түскен тас мылқау дүниенi бiр түрлi жатырқап шолды. «Әй, дегенмен машинаға жол алыс емес-ау, бiр күшенсе Буырылға да жетiп барады. Оның ар жағында Байқоңыр да онша қашық емес. Жолай Буырылға соғып, сондағы лардан жөн сұраса қалай болар едi?» деп ойлаған шал сұраулы жүзбен шоферға бұрылды. Жолдан көзiн тайдыр май отырған ол – өз ойымен өзi әлек секiлдi. Жақ жүнi үрпиiп, әр-әр жерде сорайған қылтанақтарына, жаңадан тебiн деп шыққан балапан мұртына сазара қараған қалпы: «Бұл кө сең дүңк неме екен, зекiп тастап жүрер» дедi де жөнiне қой ды. Машинасын үздiксiз заулатып отырып, екi жол дың айрығына тақай бергенде шалға тағы да ажырая қараған шофер: – Қалай қарай жүрейiн? – дедi. – Аюкеге... Шоқы-шоқы адырлы тұстың етегiн айнала бергенде қарсы алдарынан кең көсiлiп жатқан жазық құлдыраң дап шыға келдi. Көз сүрiнер тұлдыр жоқ, жып-жылмағай қу жапаннан түңiлiп кеткендей қолын бiр-ақ сiлтеген шофер: – Кеш батып қалғаны мынау, бақандай бiр күнi мiз жол ға кеттi. Ал жылқыңыздың қарасы көрiнер түрi жоқ, ақсақал, – дедi.

Шал ләм деместен сонау қиырға көз жiбердi. Ешқандай iздiң сүрлеуi көрiнбейдi. «Бұл ескi аңыздың орны. Мұнда талғажау етер не бар дейсiң? Мына адырдың көдесi мен жусанының басын шалса да өлмейдi, тағы бораннан ық». Шофер ашуының екпiнi бастапқыдай емес, қайта бастаған сияқты. Шапшаңдатқыш тетiктi ары-берi бейiлсiз қозғап, газды керенау басқан сайын кiсiнiң еркiне құл дық ұрып көнген машина ыңырана баяу жылжиды. Бiрқатар жер жүрген соң көлденең кезiккен тұмсыққа сұғына салынған қыстау кезiктi. «Мұндағылардың көзiне, бәлкiм, жылқы шалынған шығар?» деп ойлағанмен күмәннан арыла алмаған көңiлi әлi күптi. Осы жасқа келгенше көргенбаққан сыры мәлiм нәрсенiң мұншалықты қиғылығын түсiнсе бұйырмасын. Қабағын бiр ашпай өне бойы түнерiп отырған мына шофер, қойқаптағыны қозғап, кiсiнiң құтын қашыратын ортаншы ұлы, құдды бөкен атуға шық қан дай бес қаруын асынып алған Ғайыпбек – бәрi, ақыр-соңында алжыған шалды тыңдап әуреге түскенiмiз-ай деуден тайынбас, әуелi. Осындай мазаң күйде отырып, қыстауға қалай жетiп келгенiн байқамапты. Қораны жағалап жүрген малшы бұларға одырая қарады. Шал тоқтайды екен деп қамсыз отырған. Шофер ай-шайға қарамай бұл жерден де зу етiп өте шықты. «Мынадан жөн сұрағанда-ақ болатын едi» дедi iшiнен. Еш қайраны қалмаған соң артына жиi-жиi қарағыштады. «Москвичтегiлер» де кiдiрмей заулап келедi. «Жоқ қараудың жөнiн қасындағылар бiлмесiн-ақ, ал жердi құртқан Ғайыпбектiң мұнысы несi?» Шал жоқ қарау деген ойынан шошынып, селк ете қалды. «Белғаққа бара қоймас, тым жалтаң. Оның үстiне-тақыр. Бұл жақта қаптаған сай, ық десе ық». Осы бiр сөздi шал бүгiн қанша мәрте айтқанын ойлаған жоқ. Сөйтсе де оны таяныш тұтқандай шұғыл серпiле жөнделiп отырды. Кең көсiле құлдилап жатқан жазықтың қырат-қапталына дейiн қалдырмай сүзiп қа рады. Көзге кiшкене бiр ноқат iлiксе ше. «Әлгi бөтен қарагер бие басқа жаққа бастап кетiп жүрмесе де, құдай ұрып. Бiрақ олай деудiң түк қисыны келмейдi». – Ақсақал-ау, жылқыңыз қайсы? – дедi бiр кезде қасындағы серiгi үнсiздiктi бұзып. Шал кейiп, қабағын шытынғанмен ләм деп жауап қатпады. Қарсы алдынан көз жазбай иегiмен нұсқап жүре бер деген белгi бердi. Сонау көкжиектегi күннiң қызыл шапағы сынып түскен тұсы

айнадай жалтыраса, ал қалған өлкенi тұтас қаусырған қаракөлеңкеден ызғарлы суық леп келетiндей бойы ерiксiз тоңази қалтырайды. Дүние жаһан жатқан бiр сонар. Жарық кезде шал бәрiн шамалап алғысы келгендей жан-жа ғын жiтi шолып келедi. «Осындай уақытта мал екеш мал жайылмайтын болған ба, бiр жылқысы жоқ, сол да бола ма екен?» Шофер жiгiттiң өзiне деген қарасынан шал қипақтай бастаса, онысын сезе қойған ол тыныш тұрмай, өтiнген рай да жалбарына тiл қатады. – Ақсақал, осы ит әурешiлiктi қойсақ қайтедi? Шал жерге бiрдеңе түсiрiп алғандай бiр ауық аяғының ұшына қарап, басын еппен көтердi де көзiн сығырайта ұяң тастады. Үрпиген күйзелiстi нышанын шарасыздық билеп, даусы бәсең қысылып шықты. – Бұл жаққа жылқы Аюкемен түспеген екен, онда мейлiң, мына төменгi жолға түсiп, Жетпiсалтыға қарай тарта бер. Шал нұсқаған жаққа бұрыла бергенде, «Москвич» бұларды басып озып барып тоқтады. Iшiнен Ғайыпбек пен ұлы апыл-ғұпыл түсiп, бұлардың тұсына дiрдектеп жетiп келдi. Жұтынып тұратын Ғайыпбектiң дөңгелек бидай өңi түтiгiп, қой көзiнiң жарқылы айнығандай нұры өшкен солғын, салғырттық сейiлмейтiндей кескiнi немкеттi. Бiр нәрсенiң байыбына бара алмай тұрғандай қайта ұлы жұқалтаң жүзiнен лыпыған ұшқалақтық сезiледi. –Ақсақал, мен Қайыпта-ақ айтпадым ба, жылқыңыз үйренген жағына қарай тартты деп. Мына жерiңiзде қыбырлаған тiршiлiктiң белгiсi жоқ. – Белғаққа барып, оларды жын ұрып па? Онан не жемек?! – Ол мал ғой, мал, айуан деген сол ақсақал! Әшейiнде дызалақтап сыр берiп қоятын шал қазiр ұстамдылығын көрнеу жоғалтпаған кейiпте шоферға бүкiл денесiмен бұрылды. – Осы жолмен жүр. Шойын жолдың төңiрегiндегi елден сұрастырып көрермiз. Басқа түк қисыны жоқ. – Қисын, қисын, басқа айтатын сөзiңiз жоқ па?! Күнде-күнде машина сұрап беретiн кiм бар сiзге. Қазiр мына Ғакеңнiң айтқан жағына қарай тартайық та, – дедi ортаншы ұлы. Қос танауы делдиiп, көзi шақшиып барады.

Сыншыл сыңайынан жаңылмаған шал ұлының ұсқы нына жақтырмай қарады. – Әй, мынадай қыста үйренген жер болмайды. Атасы жылқы ғой, саясы бар орынды iздейтiн шығар. Белғақ деген жалап тұрған жадағай, өлгiсi келсе мейлi, онда барсын. Қолайсыз үнсiздiк орнады. Ғайыпбек пен ортан шы ұлы ендi не iстеймiз деген сұраулы кейiпте бiр-бiрiне иек қағысқаннан басқа әрекетке бармады. Шофер бiр нүкте ге тас қадалған қалпынан айнымапты. – Қой, онда қайталық. Бәрiмiздiң үйде тiршiлiк бар. Сайда саны, құмда iзi жоқ жылқыны iздеймiз деп,бақан дай бiр күнiмiздi жоғалттық, – деп Ғайыпбек машинаға қарай шұғыл бұрылды. Оның соңынан ұлы да үн-түнсiз iлестi. Шал да қатты қитықты. Алдында шоферға жалтақтап басыңқы қараса, қазiр оған суық райда шүйiле төнедi. Бiраз аумақты айналып өтiп, бұлар Жетпiсалтыншы разъезге апаратын қасқа жолға түстi. Қараң-құраң көзге зорайып-зорайып көрiнедi. Шофердың түксиiңкi кескiнi жазылып, жайдары тартты. Жолдың қилы-қилы бұрылысында бастапқы шалт тығын тас тап, жұмсақ бұрылады. Жазық жайлы тұстар дан қалқып, ағып өтедi. «Е, Қосшыбай, жетпiс асып, сексенге таяған шағыңда машинамен жылқы iздейтiн әлетке де жеттiң», – дедi өзiн-өзi мұқатып. Мана ерте жарықта төбеден қараған уақытта осы жазық оймақтай ғана көрiнiп едi. Iшiне дендеп енгенде бiр шетiне әлi шығып болар емес. Жолдың түнге қарай ұзарып кететiнi жаман. Әйт пе се осы арадан көп ұзамай қыстау кезiгуi керек едi. Шал және мазаң күйге көше бастады. Ойсымал тұстан ырғып өтiп, машина көлденең белге шыға келгенде, жаңағы үлкен қыстауы алдынан жамырап шықты. Көңiлi өрекпiген шал қыстауға қарай бұрыл дегендi айтып үлгермей, қолын қайтақайта шошаңдата нұсқады. Екi бiрдей машина беймезгiл уақытта есiк аузына келiп бiр-ақ тоқтағанына сыртта мал жайғап жүрген қойшы абыржи аңырса, үйден атып шыққан жасамыстау әйел жай жүргiншi бiреулер екенiне көзi жетiп, iшке қайта сып берiп кiрiп кеттi. Шал машинадан аспай-саспай түстi. Қол-аяғының ұйығанын ауырсына қабағын кiржитiп, созылып алды. «Иә, батырекесi, бұл қай совхоз? Е, мал заводы де, малдың күйi қалай? Жайылмайды де. Бiр-екi мезгiл

жем жеп, қалған уақытта шөп қаужайды де». Шал осындай сұрақ берiп, оған өзi де қоса жауап қатып бiраз бөгелдi. Ал машинадағылар тықырши бастады. Ғайыпбек пен ұлының өзiне қарай беттегенiне дейiн қалт жiбермей бағып тұрды. Iңiр қараңғысында қойшының кескiнiн анықтап қарап алғысы келгендей және аялдады. Жаңағы еркiндiгiнен лезде айрылып, даусын жүрексiне ақырын баяу шығарды. – Ендi бiздiң бұйымтайды сұрамайсың ба? – Айтып көрiңiз, тыңдалық, – дедi үй иесi күлiмсiреп. – Кеше, бүгiн осы маңнан жирен қасқасы мен қарагерi бар бiр үйiр жылқы көзiңе түскен жоқ па? Қойшы қолғап киген қолымен құлағын басты да, шалға емiнiп жақындап келдi. Жүрегi лүпiл қағып соққан шал дың тынышы одан сайын қашты. – Кеше мына өр жақта шойын жолды жағалап бiр үйiр жылқы жайылып жүрдi. Iшiнде өзiңiз айтқан жирен, қарагерi бар едi, бүгiн көрiнбей қалыпты ғой. – Бәсе, мына жоғары жақта тегi белгi жоқ. Шойын жолдың жағасында талғажау ететiн бiрдеңе табылаты нын тiптi ойламаппын. Осы күнге дейiн пойыз турап таста маса, сай-сайды ықтап кеткен екен ғой, бейшаралар. Қап,ба ғана төменгi жолмен жүрмей, – деп шал санын соқты. – Онда не тұрыс, аттанайық, – деп Ғайыпбектiң өңештегенiне мiз бақпады. Жылқының жүрер жолын бiл мей қалғанының өкiнiшi әлi басылмаған сияқты. – Мына адыр-адырды қуалап отырып түсетiн ш ығар деп ойласам, шойын жолды жағалап келген екен ғой, алда жазғандар-ай,а! – Ендi соны кешке дейiн айта бересiз бе, жүрейiк те, – дедi ұлы тықыршып. – Қайда?! – Шалдың даусы оқыс шаңқ етiп шықты. – Шетiнен атып, жамсатып тастауға ма, жетi түнде мен қайдан таппақпын? Үн-түнсiз иiрiлiп қалған бұларды қойшы тамға бастап алып кiрдi. Таңертеңгiсiн тұрған шал қойшының атын сұрап мiндi. Көптен мiнiс көрмеген көбең ат әуелi басы ауған жаққа алып жөнелетiндей ауыздықпен бiраз алысып бақты. Туу деген түкiрiк жерге түспейтiндей қақаған аяз. Қылаулаған қар үздiксiз өрмек боп төгiлiп тұр. Тек аттың танауынан атқылаған бу ғана тоңазыған бойын болымсыз жылы