– дейді. Оған да сол замандағы ишан-қожалар «мынау пайғамбардың сиярының тілі күрделеніп кетті, жас буын оны түсіне алмайды. Сен осыны қарапайым тілде өңдеп қайта жаз» деп айтқан. Ол сол замандағы жырдың мақамына, буын түрлеріне, өлең құрылысына лайықтап жазып шыққан.

– Ей, менің аяулы Нұрым!!! Сен менің мейір-махаббатымнан жаралдың. Сондықтан да сен мәңгі бақи мейірім-шапағаттың сөнбес жарығына айналасың!!! – деді. Осыдан соң Нұрдың шұғыласынан Ақылды жаратты да:

– Ей, Ақыл, сен менің құлдарыма берген ең ұлы нығметім боласың. Менің шексіз жомарттығымның айқын дәлелі – сенсің! Себебі құлдарым дүниенің жасырын сырларын сенің нұрыңмен таниды. Сенің себебіңнен мен әлемдерге рақым нұрын жіберемін. Сенің тынысың рухани ілім болмақ. Көзіңе ұятты ұялаттым. Тіліңе ақиқатты дарыттым. Құлағыңа хикметті сіңірдім. Жүрегіңе шапағатты қондырдым. Ерік қалауыңа рақымды қосақтадым. Басыңа парасатты қойдым. Өзіңе сабырды серік еттім. Есіңде болсын: сабырсыз құлға сау ақыл нәсіп болмайды, – деді. Сосын Мұхамбеттің Нұрының бір ұшқынынан сабырды жаратты да, ақылмен қауыштырды. Сабыр да жаралған сәттен бастап ұлық Аллаға мақтау мен мадақ айтып, тілін кәлимаға келтірді. Ұлық Алла екеуіне махаббат назарын төгіп:

– Мен енді екеуіңе иман мен таухидты нәсіп етем. Құлдарым менің бірлігімді екеуің арқылы таниды. Ақылды ерден иман қашып құтылмайды, –деді.

– Ей, Ақыл, көңілің тасымасын. Сен бірінші жоғары жаққа назар сал, –деді. Ақыл қарап еді, төбесінде толған айдай жайнап тұрған асыл Нұрды көрді. Ол жарыққа қарап:

– Сен кімсің? – деді тамсанып. Нұр:

– Ей, Ақыл, сен – менің шұғыламсың. Ұлық Алла сені өзінің құлдарына менен нығмет етіп жаратты. Сенің мәртебең менімен ғана өседі, – деді. Ақыл:

– Сенің атың кім? – деді.

– Менің атым – Мұхамбет. Ұлық Алла мені өзінің мейірім-махаббатынан жаратты. Енді күллі әлем менің нұрымнан өсіп-өніп, жан-жаққа таралмақшы, – деді.

– Бұл кімнің есімі? – деді. Ұлық Алла:

– Әй, Қалам, әдепті бол. Бұл есімді ерекше құрметпен айтуды бұйырам!!! Мұхамбеттің Нұры болмағанда, сен де жаралмас едің. Менің сырларыма қанығып, Нұрыма шомылып, махаббатыма суарылмас едің. Оған құрмет көрсет және салауат айт, – деді. Сол кезде Қалам өзінің әдепсіздігіне ұялып, мың жыл бойы қорқыныштан дірілдеп, жаза алмай тұрып қалды. Өзіне қайта келген соң «Мұхамбеттің» қасына салауатты қосып жазды. Осыдан бастап Мұхамбет пайғамбардың аты аталса, салауат қоса жолданатын парыз шықты.

– Әй, Қалам, барлық пайғамбардың үмбетінің болашақ тағдырын жаз, – деп бұйырды. Қалам жаза бастады. Ұлық Алла айтты:

– Бірінші, Адам пайғамбардың үмбетінен бастап жаз. Кімде-кім жақын бауырын сүйетін болса, оны жаннат бақшама кіргіземін. Ал егер мал үшін арын сатып, кісі баласының қанын ішетін болса, тозаққа тастаймын.

– Әй, Қалам!!! – деді әмірлі дауыспен. Қалам қорқып кетті.

– Ей, Қалам!!! – деді тағы да нықтап. – Асықпа, әдепті бол!!! Бұлар – әлемдердің рақымы болатын Мұхамбеттің үмбеті!!!

– Иә, Мейірімді Ұлық Ием, не деп жазайын? – деді. Алла тағала:

– Мұхамбеттің үмбеті ең қиын кезеңде өмір сүреді. Ол кезде дін ұстаған шоқ ұстағанмен бірдей болады. Ұстаса, қолы күйеді. Тастаса, иманы кетеді. Ол заманда жерлер жақындайды. Теңіздер тартылады. Дәстүрі тәрк болады. Дүниеқоңыздық сәнге айналады. Бүкіл бұзық пен қызық жердің бетіне шығады. Дүние де бұрын-соңды болмаған әлем-жәлем, қызыл-жасыл түрге енеді. Ол кезде уақыт үш есеге қысқарады. Адамдар құлшылыққа уақыт таппай қиналады. Мұндай шырғалаңнан діннің турасын тауып, әділдік үшін күресу екінің біріне нәсіп болмайды. Бірақ сонда да олардың арасында арды күзетіп, әділдікті түзететін дидар талап құлдарым болады. Олар мені сүйеді. Мен оларды сүйем. Табанды құлдарым момындарға жұмсақ, қараниет залымдарға қатал келеді. Елдің өсек-аяңынан қорықпай, Хақтың ілімін таратуға тырыса береді. Оларға пейіштен де бөлек артықша нығметтерім бар. Ол – менің дидарым! Қияметте менің дидарымнан асқан қызық та, нығмет те болмайды, – деді. Қалам аса ілтипатпен жазып жатты. Ұлық Алла:

– Заманның қыспағынан ғапылдыққа бой алдырған Мұхамбеттің үмбеті көп болады. Оларға Мұхамбеттің шапағатшы нығметін нәсіп етемін. Себебі Мен әділетті Құдаймын. Бірақ шарты сол: олар пайғамбарына салауат айтсын. Мұхамбетті өзінің туған ана-анасынан да артық жақсы көретін дәрежеге жетсін. Кешірім сұраса, тәубесін сол мезетте Мұхамбеттің құрметіне қабыл етемін, – деді.

– Ақырдың соңында менің пайғамбарым Мұхамбет маған адам бейнесінде қонаққа келеді. Кім өзін осы бастан тақуа ұстаса, сол менің досымды маған қонаққа әкелуге лайықты болады. Хабибіме серік болып, менің рақымыма бөленеді, – деді. Мұны естіген барша пырақтар желдей жүйткіп, жарыса жөнелді. Олар сол сағаттан бастап Мұхамбет пайғамбар миғраж түні аспанға ұшқанға дейін оны тағатсыздана күтіп, бір-бірінен тақуалықта озуға тырысты.

– Ақырдың соңында Мұхамбет миғражға көтеріледі. Менің дәргейіме жақындаған кезде періште де, пырақ та жылжи алмай, дәрменсіз халге түседі. Сол кезде осы жайнамаз ғана хабибімді маған жеткізе алады. Сен сол жайнамазды қазірден бастап тоқисың. Миғраж түні сүйікті досымның жайнамазы дайын болсын!!! – деп әмір етті. Періште жайнамаз тоқуды сол сәтте бастап кетті.

– Әй, Жебірейіл, көкке қара, – деді. Қараса, төбесінде жарқыраған үлкен Нұр тұр екен. Көркем Нұрдан көзін айырып ала алмай, есеңгіреп тұрып қалды. Есін жинап, зер салып қарап еді, оның қасында төрт нұр және жанып тұр екен.

– Уа, Тәңірім, бұл қандай Нұр? – деді. Тәңірі тағала:

– Әй, Жебірейіл! Әдепті бол. Сенің өзіңді осы Нұрдың бір тамшысынан жараттым. Ол Нұр болмаса, сен де мына нығметтің ұшқынын да көрмес едің. Бұл – Мұхамбет Мұстафаның Нұры. Ол – менің хабибім. Сен оған салауат айт!!! – деп бұйырды. Жебірейіл салауат айтты. Сосын:

– Жанындағы төрт нұр кімдікі? – деп сұрады.

– Ол – Мұхамбеттің төрт серігі, төрт шадияр – Әубәкір, Омар, Оспан, Әлидің нұры, – деді.

– Иә, Тәңірім, бұл төртеуінің нұры басқалардан артық па? – деді.

– Мен төрт шадиярдың бәсін басқалардан артық еттім. Кім бұларды өзіне дос санаса, маған да дос болады. Кім бұларды дұшпан көрсе, менімен қас болады. Бұлардың достарын да дос көрген құлдарымды Мен жұмаққа кіргіземін, – деді.

– Иә, Алла, мен әдепсіз іс қылдым. Өзімді бәрінен артық санадым. Саған қарауға бетім жоқ. Осы айыбымды ақтайтын маған бір міндет жүкте. Мен Мұхамбетке алаңсыз қызмет етейін, – деп сұранды. Ұлық Алла:

– Жебірейіл, ақырдың соңында ол дүниеге барып Хақтың ілімін жаяды. Адамзаттың хикмет кеудесі – жүрек көзін ашуды үйретеді. Құранның Нұрын әлемге шашады. Оның дәрежесі қандай ұлық болса, міндеті де сондай ауыр. Миғраж түні болғанда Мұхамбетті дәргейіме қонаққа шақырам. Сен сол түні оны пырақпен бірге аршы әлемін аралатып қыдыртасың. Жеті тозақ, сегіз жаннатты көрсетесің, – деді. Осылайша Жебірейілдің көңілі жайланды.

– Қара Жер, ықыласыңа разымын. Сен ақиреттің көлеңкесі боласың. Адамзаттың бес күн жалғандағы сынақ алаңы сенде өтеді. Адам ұрпағы пәни жалғанда еккен егінін ақиретте Менен алатын болады, – деді. Жер:

– Иә, мейірімді ием. Мен де Сенің мәңгілік назарыңда болғым келеді. Сынақ алаңынан басқа маған қандай да бір нығметің нәсіп бола ма? – деді.

– Қара Жер, қайғырма. Мен әділ Құдаймын. Бір үйімді сенің бетіңе соғамын. Құдіретімнің белгісі ретінде қара тасты жерге түсіремін. Тәубе қылып, Менен рақмет тілеген құлдарым Менің үйіме зиярат жасайтын болады, – деді.

– Әй, Адам, Жерге барған соң Менің үйімді соғасың. Мен әлімсақта қара Жерге құрмет көрсетемін деп уәде еттім. Барлық қылған тәубеңді Қағбаға барғанда қабыл көремін. Қағбаның белгісі қасиетті қара тас болар! – деді.

– Уа, Менің құлдарым!!! Сендердің барлығың Мұхамбет пайғамбардың Нұрынан жаралдыңдар. Оның рухына қарап, құрмет көрсетіңдер!!! – деп бұйырды.

– Бұл Нұр барша адамзатқа ортақ. Мейірім мен махаббатқа құмар болған барша мақұлықат бұл Нұрға жақындай түседі, – деді.

– Әй, менің досым Мұхамбет, мен барша ғаламды сен үшін жараттым. Сен болмасаң, мына әлем жаралмас еді. Енді сенің өз Нұрыңнан нәр алған он сегіз мың ғаламды аралап көруіңе рұқсат, – деді.

– Cендерді Ұлық Алла не мақсатта жаратқан? – деп сұрады. Олар:

– Біз барша мақлұқат пен Ұлық Алланың арасын жалғаймыз, – деді.

– Онда менің үмбетіме қайырлы болыңдар! Адасқан үмбетке тура жол нұсқаңдар! – деді. Олар:

– Егер сенің үмбетің күн сайын саған он рет салауат айтса, онда Алладан оның екі дүниеде қайырлы ғұмыр кешуін тілейміз, – деп уәде етті.

– Әй, Қалам, сенің қызметің не? – деп сұрады. Қалам:

– Әлемнің әуелі мен ақырына дейін болатын оқиғаны Алланың қалауымен жазамын, – деді. Нұр:

– Әй, Тағдыр тақтасы, сенің қызметің не? – деп сұрады. Ол:

– Мен барша мақұлықтың тағдырын бекітемін. Құпия етіп сақтаймын, – деді.

– Әй, Қалам, менің үмбетімнің тағдырын жеңіл етіп жаз! – деді. Ол:

– Иә, ақырдың пайғамбары, егер саған кімде-кім күніне он салауат айтса, оның тағдырының жеңіл болуын бір Алладан тілеймін, – деді.

– Әй, жұмақ, сені не үшін жаратты? – деп сұрады. Ол:

– Ұлық Алланың «әділ» деген сипаты бар. Ол дүние сынағынан сүрінбеген құлдарын менімен сыйлайды. Дүниеде көрген қорлық, тартқан азабының өтеуін менен табады, – деді.

– Әй, тозақ, сені не үшін жаратты? – деді. Ол:

– Ұлық Алланың «жазалаушы» деген сипаты бар. Дүнияда момынның ақысын жеген, әділдікті таптаған, ар-ожданды былғаған күнәкар құлдарын маған тастап жазалайды. Мен оларды өртеймін, – деді.

– Сен кімсің? – деп сұрады.

– Мен жермін. Күллі тіршіліктің қайнаған құтты мекені менде болады, – деп мақтана жауап берді. Нұр-Мұхамбет:

– Баяны жоқ сұм жалған, пәни дүние сенде екен. Сондықтан босқа мақтанасың, – деді. Қара жер жым болды. Сосын сумен тілдесті.

– Су, сені Құдай не хикметпен жаратты? – деді.

– Мен Алланың ерекше хикметпен жаратылған нығметімін. Күллі кірлеген затты мен тазартам. Тіршіліктің бір көзін ұлық Алла маған байлаған, – деп мақтанды.

– Су, сен бекер мақтанасың. Күллі кірді тазартасың. Бірақ, өзің де лас болып ағасың. Ұлық Алла қаласа, тіршілікті топан сумен де тоқтата алады, – деп судың аптығын бір ауыз сөзбен басты.

– Әй, от, сені ұлық Алла не мақсатта жаратты? – деді. От:

– Мен Алла жаратқан құдіреттің бірімін. Менсіз тіршілік болмайды. Суықты қашырам. Шикіні пісірем. Темірді балқытам, – деп мақтанып сала берді. Нұр-Мұхамбет:

– Сен де босқа мақтанасың. Жануың желден, өшуің судан. Қараусыз қалсаң, тіршілікке қуаныш емес, қасірет сыйлайтын қатігездігің басым. Өз бетіңше өшуді білмейтін тілсіз жау екенсің, – деді. От сап тыйылды. Сосын желге барып тіл қатты:

– Сенің мұратың не? – деді. Жел:

– Мен бұлттарды айдаймын. Жердің көгеріп көктеуі, қуаңшылықтан құтылып, құлпырып тұруы маған байланған. Сондықтан тіршілік менімен тыныстайды, – деп мақтанды. Пайғамбар рухы:

– Міндетің жақсы екен. Тек ақылың кем екен. Кей кезде жындылықпен іс қыласың. Долданып соққанда гүлденген әлемді жермен-жексен етесің. Құбылмалы мінезің мұратыңа көлеңке түсіріп тұр, – деді. Жел де жым болды.

– Денеге кір!!! – деп әмір етті. Рух жансыз, қараңғы балшық тәннің ішіне кіруге қорқып тұрды әрі жансыз дененің иісі де жағымсыз еді. Ұлық Алла Мұхамбеттің Нұрын жансыз дененің маңдайына қойып еді, суық тән тартымды боп шыға келді. Сосын барша періштеге құйқылжытып, жеті сазбен зікір айтуды бұйырды. Адамды қоршай қаптаған қисапсыз періштелер сазды әуендермен зікір айта бастады. Саздың ырғағына елтіген Рух Мұхамбеттің Нұрына қарай тартыла түсті. Бір сәтке өзін ұмытып, мастық халге түсті. Сол кезде Жебірейіл періште оны балшық тәнге жайғастырып үлгереді.

– Уа, Алла, сенің ұлық есіміңмен қатар тұрған кімнің есімі? – деп сұрайды. Алла тағала:

– Әй, Адам, ол – сенің ақырдың соңында шығатын ұрпағың. Ең соңғы пайғамбар. Менің сүйікті досым. Есімі – Мұхамбет. Мен оны барша әлемге шапағат етуші рақмет етіп жіберемін, – деді.

– Оның менен қандай артықшылығы бар?

– Адам, әдепті бол. Егер ол болмаса, Мен мына аспанды, жерді, Аршы мен Күрсіні, барлық мақлұқатты, тіпті сені де жаратпас едім. Барлық әлем сол пайғамбардың шарапатынан тұр. Оған көп салауат айт, – деді. Адам таңғалып тұрып қалды. Барша періштелер мен хорлар қызмет етіп жүргендіктен, өзін асыл сезінуші еді. Оның ішінен «сонда бұл менен артық болғаны ма? Егер мен күнәға ұрынсам, ұрпағым маған қалайша шапағат қылады?» деген күмәнді ой кеудесін торлады. Сол сәтте Ұлық Алла:

– Әй, Адам, бұл Мұхамбет – менің хабибім. Ол он сегіз мың ғаламға шапағат етеді. Оның ішінде сен де барсың. Оның ұлылығын осыған қарап-ақ тани бер. Ақырдың соңында шығатын ұрпағың болса да, ол саған шапағат етеді. Оған берілетін көркем мінез-құлық бірде-бір адам баласына нәсіп болмайды. Мұхамбет әділдіктің де, әдептің де, иманның да айнасы болады. Мұхамбеттің әдебіне, мінез-құлқына еліктеп, әділдіктен таймаған адам ұрпағы марқұм болған аталарына шапағат етеді. Оларды еске алып, Құран оқытып, дұға жолдайды, – деді де, Жебірейілге:

– Адамның кеудесіндегі күпір ойды ойып алып, көміп таста. Күмән иманды жояды, – деді. Жебірейіл күмәнді ойды Адамның көңілінен сылып алды да, пейішке көмді. Одан бидай өсіп шықты. Кейін келе Адам ата мен Хауа ананың пейіштен қуылуына осы дақыл ақыры себеп болды.

– Иә, Алла, тақ менде ғана деп ойласам, мында өте көп екен әрі менің Хаджар әл асуад тағымнан үлкен ғой. Бұл кімнің орны? – деп сұрады.

– Бұл – менің досым Мұхамбет пен төрт шадиярдың, барша жүз жиырма төрт мың пайғамбардың сұхбаттасып отыратын мекені, – деп жауап берді.

– Мұнда тек пайғамбарлар ғана отырады ма? – деп сұрады.

– Әділдіктен танбаған, қара қылды қақ жарған, шадиярларды дос тұтқан, бөтеннің айыбын жапқан, Хақ жамалына ғашық болған барлық құлдарым пайғамбарлар сұхбатына қатыса алады, – деді. Адам ата:

– Мұхамбеттің күрсісіне отырып көрсем бола ма? – деп сұрады. Алла тағала рұқсат етті. Адам ата күрсіге шығып отырады.

– Иә, Алла, неге барша періште маған телміре қараудан жалықпайды? Бұл не хикмет? – деп сұрады. Ұлық Алла:

– Сенің беліңде Мұхамбеттің Нұры бар. Кейінгі ұрпағыңа сен арқылы беріледі. Олар сол Нұрдан ләззат алады, – деді.

– Оны мен де көрсем бола ма? – деді. Ұлық Алла белдегі Нұрды Адамның бас бармағына көшіріп берді. Сол кезде Адамның бас бармағы сәуле шашып шыға келді. Артынша төрт саусағы да жұлдыздай жылтырап жанды. Адам ата:

– Иә, Алла, не себепті бес саусақ бірдей нұрланды? – деп сұрады.

– Ол – Мұхамбеттің серігі, барша үмбетінің достары төрт шадиярдың нұры. Олар – ақырдың соңында Мұхамбетке серік болатын Әубәкір, Омар, Оспан, Әли. Төрт шадияр Мұхамбеттің дініне тірек болады, – деді.

– Иә, Алла, бұл кім? – деп сұрады. Ұлық Алла:

– Бұл – Хауа. Сенің жан-жарың, өмірлік серігің болады. Бар, жаулығын ашып, жүзін көр!!! Жарыңмен таныс!!! – деп бұйырды.

– Әй, Адам, әуелі қалыңдығыңның қалыңмалын төле, – деді.

– Иә, Алла, мен оның қалыңмалын қалай төлеймін? Мендегі бар мүлік – өзіңдікі. Тіпті үстімдегі киімді де сен бердің, – деді. Сонда Тәңірі тағала:

– Ақырдың соңында шығатын сүйікті пайғамбарың, өзіңнің ұрпағың Мұхамбет пайғамбарға салауат айт, – деді де, салауат айтудың үлгісін Адам атаға өзі үйретті. Адам ата Мұхамбет пайғамбарға он рет салауат айтты. Содан бастап үйленгенде қызға қалыңмал беру дәстүрі сүндет болыпты.

– Әй, Адам, көтер басыңды!!! – деген әуез келді. Адам жоғары қарап еді, бір заманда өзі мекендеген пейіштің маңдайшасынан «Лә иләһа илла Алла, Мұхамбет расул Алла» деген жазуды көрді.

– Иә, Алла, мені ақырдың пайғамбары Мұхамбеттің құрметіне күнәмді кеш, – деді.

– Кештім. Мұхамбеттің шарапатынан бүкіл ұрпағыңның күнәсін кешіріп, пейішке қайта кіргіземін. Дидарымды көрсетемін. Шарты: ұрпағың Хақтың жолына бекем болсын, Мұхамбетке салауатты көп айтсын, – деді.

– Әй, Шиш, бұл өсиетті жадыңа тоқып, ұрпағыма жеткіз. Бұл жаһанға жан беріп, тіршілікке мән беріп тұрған – бір ғана Мұхамбеттің рухы. Барша ғалам тағдыры соның рухына ғана байланған. Бұл дүниені ақырға дейін рақметпен ұстап тұрудың жалғыз ғана жолы бар. Ол жол – Мұхамбеттің әділдік жолына адал болып қалу. Сондықтан да оның Нұрын көздің қарашығындай сақта! – деді. Сосын ұлына жұмақта көрген өзінің естеліктерін айта бастады:

– Мен жұмақты аралап жүріп, Мұхамбеттің есімі жазылмаған бірде-бір зат көрмедім. Оның аты әрбір ғимаратта, әрбір бөлмеде, әрбір жемісте, әрбір гүлде жазылып тұрды. Тіпті Аршы мен Күрсіде, Лаух пен Қаламда да оның құрметті есімі жазылған, – деді. Шиш:

– Әке, сен екеуіңнің қайсысың артықсыңдар? Сен абзалсың ба, ол абзал ма? – деп сұрады. Адам оның сұрағына жауап бермей, үнсіз қалды. Шиш әлгі сауалын үш рет қойды. Сол кезде барып Адам:

– Әй, Шиш. Маған Алла тағала былай деді: «Әлемдегі барлық нәрсені сен үшін жараттым. Бірақ сенің өзің Мұхамбеттің құрметіне жаратылдың. Егер Мұхамбет болмағанда, сен де топырақтан адамға айналып, Алланың халифасы деген ұлық мәртебеге жетпес едің». Ертең қияметте барлық пайғамбарлар алдыңғы сапта үмбетімен бірге тұрады. Мен сол кезде Мұхамбеттен екі саты кейін тұрамын.

– Әке, неге екінші болып сіз тұрмайсыз?

– Себебі екінші сапта оның зайыбы Хадиша тұрады.

– Оның зайыбының да дәрежесі сенен ұлық па?

– Иә, Хадиша Ібілістің азғыруына ешқашан ермеген. Керісінше, ол сайтанмен күресте еріне сүйеу болған. Ал менің зайыбым әзәзілдің азғыруын дер кезінде ақылымен айыра алмады. Оның тіліне еріп, мені де қара басты. Алланың тыйым салған бидайын жеп қойдық. Екіншіден, өзің де жақсы білесің, адамның жүрегінде бір сайтан және бір періште болады. Мұхамбеттің жүрегінде қос періште қатар отырды. Яғни оның сайтаны одан жеңілді. Иман келтіріп, мұсылман болды. Мұхамбетке серік болып, періштенің қызметін атқарды. Ал менің сайтаным өле-өлгенше менімен қастасып өтті. Жұмақта жүргенде бір әсем дауыс еститінмін. Сосын Алладан:

– Иә, Тәңірім, бұл қандай дауыс? – деп сұрадым.

– Бұл – Мұхамбет Нұрының зікірінің дауысы, – деді. Мен ол Нұрдың дауысын естігенде барша денем балқып, бір ләззатты күй кешетінмін. Сол Нұрға барғым келді. Барайын десем, бес жүз жылдық қашықтықта екен. Жете алмадым. Жұмақтан қуылған соң, өзекті өртеген өкініштің бірі сол дауысты естімейтіндігім болды. Жұмақта жүргенімде, Нұрдың миск сияқты жұпар иісін сезетінмін. Ол жаныңды рақатқа бөлейтін. Барша періштелер оны құмарлана жұтатын. Жерге түскен соң, сол Нұрдың иісін сағынып, қырық жыл ұйықтамадым. Өкініштен запыран жұттым. Көңілден кетпеген арманның бірі – осы! – деді.

– Мұхамбет деген кім? – деп сұрады.

– Ол – ақырдың соңында шығатын пайғамбар.

– Оның дәрежесі сізден де ұлық па?

– Ей, ұлым, егер ол болмағанда, біз топан судан аман қалмас едік. Мен кеме салып жатқанда, қанша жерден Алланың атымен бастасам да, құрастырған ағаштарым құлап қала берді. Соның мәнісін Жаббар Хақтан сұрадым. Ол айтты:

– Ей, Нұх, ақырдың пайғамбары Мұхамбетке салауат айт. Сонда ісің оңға басады.

– Әке, ең ұзақ жасаған пайғамбар сіз екенсіз. Ұлық Алла сізге мың жыл ғұмыр жазды. Сізде арман бар ма?

– Ұлым, арманның көкесі мына менде, – деп көкірегін нұқыды.

– Ол не арман?

– Мұхамбеттің үмбеті болсам деген арман еді. Мың жыл ғұмырымды үмбеттіктің бір күніне айырбастар едім.

– Әке, адамзатты топан судан құтқару – сіздің маңдайыңызға жазылған бақыт. Осының өзі ұлық дәреже емес пе?

– Балам, сен әлі шикісің. Мен азғантай адамды азғын топтан ғана айырып алдым. Ал Мұхамбет мәңгілікке созылатын рухани ілімнің шырағын жағып, адамзатты қараңғылықтан құтқарады. Менің шапағатым жан-жануар мен ауылдағы аз ғана ағайынға тиді. Ал Мұхамбет он сегіз мың ғаламға рақмет етеді, – деді. Баласы Мұхамбет пайғамбардың дәрежесін естігенде сілейіп отырып қалды.

– Досым, Мұхамбеттің дүниеге келетін уақыты жақындап келеді. Бүгін таң сәріде ұйықтамай отырған момын пендемнің үстіне Мұхамбеттің Нұрын шаш, – деді. Жебірейіл ұйықтамай отырған тақуаны таба алмады.

– Тек бір дінсіз адам пұт жонып отыр, – деді. Алла оны жерге қайта жіберді. Бұл жолы да таба алмай нәтижесіз оралды.

– Дүниені шарладым. Әлгі дінсізден басқа ояу отырған бір адамды көрмедім. Бәрі ұйқыда, – деді.

– Олай болса, соның үстіне шаш, – деді. Пұт жонып ояу отырған Ыбырайымның әкесі Азар еді. Азардан Ыбырайым пайғамбар туады. Ыбырайым есімі «Рақымның атасы» дегенді білдіреді. Ал «Рақым» кім дегенге келсек, ол – Мұхамбет пайғамбар. Хазіреті Ыбырайым Мұхамбет пайғамбардың жиырма бесінші атасы болып келеді. Ыбырайымға қонған соң, Нұр тағы да ерекше сипатпен нышан берді. Адамдар оның жүзіне тура қарай алмайтын. Себебі іштегі Нұрдың сәулесі оның екі бетінен шуақ болып төгілетін.

– Ұзамай ұлды боласың. Ысырайыл қауымының күллі пайғамбары сенен тарайды, – деді. Сара анамыз мына жаңалықты естігенде қуаныштан көзінің жасын тыя алмады. Бірақ бұл хабар Ажар анамыздың көңіліне дық салды. Ол өзін күйеуінің алдында қор сезініп, бір уыс боп жатып қалды. Ыбырайымның отбасының берекесі кетті. Осы кезде Жебірейіл періште келіп:

– Ей, Ажар, басыңды көтер. Раббыңның саған сақтаған сыйы бар. Сүйінші!!! Екі жаһанның жан-нұры, бүтін пайғамбардың тәжі, екі дүниенің сардары, он сегіз мың ғаламның рақметі, Алланың хабибісі әзіреті Мұхамбет пайғамбардың Нұры сенің жатырыңда жатқан бөбектің денесіне ауысады. Ұлық Алланың бұдан асқан нығметі болмайды, – деп сүйінші сұрады. Бибіажар анамыз мына сөзді естігенде өз құлағына өзі сенбей, есеңгіреп отырып қалды. Екі көзінен парлап аққан жас күні бойына тоқтамады. Көп кешікпей дүниеге Смағұл есімді ұл келді. Нұр Смағұлдың екі қасының ортасына барып жайғасты. Ыбырайым Нұрдың ұлына қонғанын көрген соң, оған былай деп өсиет айтты:

– Әй, ұлым, барша аталарымыздың бізге қалдырған өнегелі өрнегі бар. Мұхамбеттің шарапатты Нұрын аялап ұста. Тек әдепті әйелмен ғана отау құр. Себебі әдепсіз әйелден Нұр қашады. Ұлық Алла Мұхамбеттің Нұрына сені лайықты деп тауыпты. Енді бұл бақытың баянды болғай! – деді. Баласы:

– Әке, бір сұрағым бар. Мұхамбеттің сенен қандай артықшылығы бар? – деді. Ыбырайым:

– Әй, ұлым. Менің көкірегімде бір арман бар. Мен түсімде жаннатты көрдім. Оның көлемі жер мен көктің ауқымындай екен. Мен Жебірейілден: «Бұл кімге арналған орын?» – деп сұрадым. Ол: «Сенің әулетіңнен шыққан Мұхамбет Мұстафа мен оның үмбетіне арналған орын», – деп жауап берді. Мен ол жұмақтың бау-бақшасындағы жемістерге назар салдым. Барлық ағаштың діңгегіне «Лә иләһә иллалла» деп жазылған екен. Бұтағында «Мұхамбет Расул Алла» деген жазуды көрдім. Ал ағаштың жемістерінде әр түрлі салауаттар жазылған екен. Мен Жебірейілден: «Мұхамбеттің үмбетінің қандай артықшылығы бар?» – деп сұрадым. Ол: «Оның үмбеті – барлық үмбеттен қайырлы. Бейішке бұлардан бұрын ешкім кірмейді. Ақирет күнінде барлық адам баласы қорқыныш пен қатерде тұрған кезде оның үмбетінің көңілінде ешқандай қауіп болмайды. Ғарасат майданында барлық пайғамбардың үмбеті лыпасыз тіріледі. Оларды періштелер мақшарға жаяу айдайды. Ал Мұхамбет үмбеті жібектен тон киіп, салтанатқа бөленеді. Жұмақтың арғымақ аттарын тақымына басады. Қолдарына «Лә иләһә иллалла» деген жазуы бар байрақтар ұстайды», – деді. Пайғамбардың нұрлы жүзін көру, оның үмбетінің бірі болу маған арман болды. Сондықтан сен аманатқа қиянат қылма, – деді.

– Әке, өсиетіңді ұқтым. Кеңесіңді кеудеме тоқыдым, – деді.

– Қызым, тұрмысың қалай? – деп сұрады. Атасын танымаған келіні отбасындағы ұсақ-түйек ұрыстарды айта бастады. Ерінің айыбын ашып, оны жамандады. Ыбырайым кетіп бара жатып:

– Еріңе сәлем айт, үйінің есігін ауыстырсын, – деді. Әкесінің сәлемін естігенде Смағұл: «Әкемнің көңілінен шықпаған екенсің», – деп отыра кетеді. Смағұл бағын екінші рет сынамақ боп, Хәлә атты қызға үйленеді. Ыбырайым келінін сынау үшін тағы да диуана кейпінде қонаққа келеді. Хәлә құманға жылы су құйып, зыр жүгіріп, қызмет қылады. Алдына барын тосады. Астына қалың көрпе төсейді. Жүгі жинаулы, ыдыс-аяғы мұнтаздай таза. Келіннің де қабағы ашық, көңілі жарқын екен. Шай үстінде пайғамбар:

– Тұрмысың қалай, қызым? – деді. Келіні: «Шүкір ата, жақсымыз», – деп, ерінің жақсысын асырып, жаманын жасыруға тырысты. Оның иба-ізетіне сүйсінген атасы: «Еріңе айт, үйінің есігін жақсы сақтасын!» – деп, сәлем айтты. Бұл сәлемді естігенде Смағұл қуанып:

– Әкемнің көңілінен шығыпсың! Атаңа жаққаның – Аллаға да жаққаның. Енді, Құдай қаласа, Мұхамбет пайғамбардың Нұры сенің жатырыңдағы нәрестеге нәсіп болады, – деп риза болды. Хәлә Қайдар есімді ұл туады. Ол ұл өте парасатты, ақылды, кеудесі хикметке толы нағыз батыр болды. Нұр оның білегінде сәуле шашып тұрады екен. Оған қызыққан жын-перінің қыздары естерінен танып, ғашық болатын. Ол аңға шыққанда ұшқан құс, жүгірген аң алдына келіп, өздері құлайтын да: «Әй, Қайдар, сенің бойыңда асыл Нұр бар. Саған тек қана адал ас жеу керек. Біз сенің қорегің болсақ, арманымыз болмас еді», – деп өздерін құрбандыққа шалатын. Смағұл киелі дәстүр бойынша Нұрды баласына аманаттап, дүниеден өтеді. Қайдар да ер жеткен соң, өзіне жұп болатын әдепті қалыңдық іздейді. Ол бастапқыда өзімен рулас тайпаның бір қызына үйленеді. Алайда Нұр ұрпағына ауыспай білегінде жарқырап жүре берді. Оның сырын ұқпай Қайдар дал болады. Көңілін күмән торлады. Бір күні Меккеге құрбандық шалу үшін сапарға аттанды. Сол сапарда рахмани түс көреді. Түсінде Жебірейіл періште келіп:

– Әй, Қайдар, сен Нұрдың кейінгі ұрпаққа көшуіне кедергі келтіріп тұрсың. Себебі қалыңдықты өз жұртыңнан алдың. Егер олай ететін болсаң, Хақтың ілімі сенің жұртыңда ғана шектеліп қалмақ. Ұлық Алла күллі адам ұрпағына рақмет қылатын ең мақтаулы пайғамбарын жібермекші. Енді сен ескі тәртіпті бұзасың. Сол үшін де қалыңдықты алыстан, бөтен жұрттан айттырып алуға міндеттісің. Алланың қалауы солай. Сонда ғана Мұхамбеттің Нұры күллі жаһанды шарпиды, – деді. Осыдан соң Қайдардың көңілін торлаған барлық күдік пен күмән сейіліп сала берді. Ол енді бұрын қыз алысып, қыз беріспеген алыс жұрттан қалыңдық айттырды. Ағайын, ел, туысы оның бұл қылығын түсінбей өсектеді. Кейбір надандары: «Қайдарды қара басты. Бөтен жұрттан қыз алды. Дәстүрді тәрк етті. Қанды бұзды», – деп әңгіме таратты. Бірақ Қайдар қайсарланып алған бетінен қайтпады. Ол арабтың жүркем тайпасының бір әдепті қызымен көңіл қосып, шаңырақ көтерді. Бұл некеден Құрайыш тайпасы тарады. Осы сәттен бастап күрмеліп тұрған түйін шешіліп сала берді. Бұдан соң Нұр тоқтаусыз көшіп отырды.

– Ей, сәуегей. Мен кеше түнде түс көрдім, түсімде ғажап іс көрдім. Түсімде беліме байланған алтын шынжыр төрт тарапқа қарай созылып, тартыла бастады. Ол шынжырға таңғалып қарап тұр едім, алтын шынжыр ерекше сұлу бәйтерекке айналды. Қисапсыз бұтағынан өңімде көрмеген жұпар иісті жемістер өсіп шықты. Әрбір жемістен жарқыраған аппақ сәуле төгіліп, айналаны жарыққа толтырды. Оның жарығының қасында көктегі күннің өзі көмескі тартты. Бәйтеректен тараған Нұр сәт сайын ұлғайып, алыс тараптарды да шарпи жөнелді. Аспан астындағы күллі мақұлықат түгел бас иіп, оған тағзым етті. Кенет бір топ адам келді де, ол ағаштың бұтақтарына жармаса бастады және бір топ адам келді де, бәйтеректің діңгегін шапқысы келді. Осы кезде көркем жүзді бір кісі ғайыптан пайда болып, ағашты шапқысы келген тобырға кедергі келтірді. Мен көркем пішінді кісіден: «Бұл Нұрдан мен де алсам бола ма?» – деп сұрадым. Ол: «Кім ар мен иманға бекем болып, әділеттен таймаса, Нұрдың берекеті оған нәсіп болады», – деді. Бір кезде ғайыптан тағы да екі адам пайда бола кетті. Олар менімен амандасты. Мен олардан: «Сіздер кімсіздер?» – деп сұрадым. Олардың бірі: «Менің есімім – Нұх», екіншісі: «Менің атым – Ыбырайым Халилолла», – деді. Сосын олар маған: «Ей, Әбдімүтәліп, бұл ағаш – шарапатты Нұрдың шынары. Ол Нұр сенің ата-бабаларыңнан ұрпақтан ұрпаққа өте келіп, саған жетті. Енді ақырдың пайғамбары, асыл Нұрдың иесі дүниеге келеді. Әрі қарай бұл Нұрдың шарапаты оның діні мен ілімінің аясында жалғасады», – деді. Сосын мен оянып кеттім. Түсімді жорыту үшін саған келдім, – деді. Сонда сәуегей:

– Бұл көрген түсің рахмани болса, сенің ұрпағыңнан пайғамбар шыққалы тұр. Ол барша адамзатқа ортақ пайғамбар болады. Оның діні мен ілімі қияметке дейін жойылмайды. Нұхтың ишарасы былай: Хақ пайғамбардың іліміне қысастық қылғандар Нұхтың қауымы сияқты опат болады. Ыбырайымды көргенің: оның үмбеті Ыбырайым Халилолланың қауымында болып, оның шарапатынан бұ дүниенің де, ақиреттің де игілігіне ие болады. Жеміске қол созғандар – иман іздеген момындар. Бұтақты шаппақ болғандар – кеудесі тар күншілдер. Ал дарақты қорып жүргендер – жүрек көзі ашылған нағыз ілім иелері. Олар қияметке дейін Хақтың ілімін залымдардан қорғап, қисайғанды түзеумен әуре болады.

– Егер бұл түс рас болса, он бір ұлымның бірін Алла жолына құрбандыққа шаламын, – деп қуаныштан айтып салды. Сәуегей:

– «Айтылған сөз – атылған оқ. Қайта айналып адырнаға салынбас» деген. Құрбандыққа ұлдарыңның бірін даярла. Түсің рахмани, – деді. Әбдімүтәліп сасып қалды. Бірақ қай ұлын құрбандыққа шаларын білмей, дал болды. Үйіне келіп, балаларына болған жайды баяндады. Ұлдары:

– Әке, сен өзің не деп ұйғарсаң, біз сол шешімге ризамыз. Тіпті Алла жолында бәрімізді құрбандыққа шалсаң да, қарсы емеспіз, – деді. Әбдімүтәліп балаларының жанқиярлығын көріп, көңілі босады. Он бір ұлын ертіп, Қағбаға келді де, жеребе тастады. Шек Әбділдаға түсті. Әбдімүтәліп оны ерекше жақсы көретін. Бірақ Аллаға ант беріп, нәзір атағандықтан, сертін орындауды жөн санады. Баласын құрбандыққа шалуға бел буды. Бұл хабарды естіген Әбділданың шешесі қарсы болды. Басқа ақсақалдар да мұны ести сала, сол заматта келіп жетті. Олар да құрбандыққа қарсы болып, табандап тұрып алды.

– Әй, Әбдімүтәліп. Сен сорақы салт бастама. Егер ұлыңды құрбандыққа шалатын болсаң, бұл дәстүрге айналып кетуі мүмкін. Райыңнан қайт. Одан да басқа жолын табуға тырыс, – деді.

– Сендерде бір адамның құны қанша? – деді. Әбдімүтәліп:

– Бір адамның құны – он түйе, – деді.

– Олай болса, он түйені бір жаққа, Әбділданы екінші жаққа қойып, жеребе таста. Жеребе түйелер жаққа түссе, құрбандыққа малды шал. Егер Әбділдаға түссе, онда тағы он түйені ортаға қойып, тағы жеребе таста. Жеребе түйелерге түскенше тоқтатпа, – деді. Әбдімүтәліп солай істеді. Түйе саны жүзге жеткенде жеребе түйелер ақысына түсті. Осылайша Әбділданың құны жүз түйеге теңелді. Әбділда құрбандықтан аман қалады. Кейін пайғамбарымыз өзі туралы:

– Мен екі бірдей құрбандыққа шалына жаздаған адамның перзентімін. Оның бірі Смағұл болса, бірі Әбділда еді, – дейтін.

– Не тілекпен келдің? Бұйымтайыңды айт, – дейді. Ол:

– Түйелерімді қайтарып берсең, жетіп жатыр, – дейді. Абраха:

– Бары сол ма? Малдан басқа ештеңе керек емес пе? Сендер Құдайдың үйіне иелік етуші едіңдер ғой. Енді бастарыңа күн туғанда Құдайдың үйін тастап қашқандарың қалай? Қағбаның амандығын тілеудің орнына сырты түкті, іші боқты түйе үшін бас тігіп келіп тұрсың, – деп мазақтады.

– Мен тек түйенің иесімін. Қағбаның иесі – Тәңірім. Ұлық Алла өзінің үйін өзі қорғайды. Онда менің ісім жоқ, – деді.

– Жарайды, малыңды алсаң, ал. Бірақ айтпады деме. Қазір Қағбаны қиратам. Іргетасына дейін тегістеймін. Оның орнына егін егем. Көрейік сосын Алла деген құдайыңның әуселесін. Осылай жасамасам, Абраха атым өшсін! – деп ант-су ішті. Әбдімүтәліп малдарын айдап, тауға қарай шығып кетті. Құрайыштар таудың төбесінен оқиғаның немен бітерін бақылап тұрды. Абраханың соғысқа салатын арнайы жойқын пілдері бар еді. Соғысты солар бастады. Осы кезде бір періште келді де, пілдердің құлағына:

– Сендер Алланың үйін бұзуға бара жатсыңдар. Райларыңнан қайтыңдар, – деп сыбырлады. Пілдер Қағбаның тура алдына жеткенде жаппай тізе бүгіп, сәждеге бас қойды. Сарбаздар қанша сабаса да, олар жатқан жерінен қозғалмады. Кенет алып пілдер атып тұрды да, өкіре шыңғырып, кейін қарай қаша жөнелді. Артта тұрған қалың әскерді ауыр пілдер таптап өтіп, бет-бетімен бытырап кетті. Осы кезде көкжиектен қара бұлттай қаптаған құстар легі көрінді. Олар көктің жүзін лезде жауып кетті. Тұмсықтарымен тістеген тасты аспаннан ата бастады. Тастың тиген жері денені күйдіріп тіліп өтеді. Қару асынған қалың қол көзді ашып-жұмғанша қырылып қалды. Адамның қаны өзен болып ақты. Өліктер тау-тау боп үйілді. Артынша нөсер жаңбыр жауып, арқыраған сел ақты. Жойқын сел мәйіттерді ағызып, қанның ізін шайып кетті. Көп ұзамай Қағбаның айналасы түк болмағандай жайнап шыға келді. Ал Абраха еліне қарай тырқырай қашты. Зәулім сарайына жете бергенде тас төбесінен бір құс төне берді. Оның тұмсығындағы таста Абраханың есімі жазылып тұр екен. Сол таспен атқан кезде отты тас көк желкеден тесіп өтті. Абраха «Апа!» деп айғайлауға шамасы келмей, өкіріп барып құлады. Залым патша табалдырығына жете бергенде топырақ қауып, о дүниеге аттанды. Осылайша бұл оқиға елдің есінде «Піл оқиғасы» деген атпен қалды. Құранда осыған орай «Піл» сүресі түскен.

– Пұтханаға барсам болды, белімнен бір Нұр пайда болып, кіруіме кедергі жасайды. Ылғи төбемде тұрады. Құлағыма бір әуез келіп: «Әзіреті Мұхамбеттің қасиетті Нұры саған аманат етілген. Оны таза ұста», – деп сыбырлады. Қураған ағаштың саясында отырсам да, ағаш ғайыптан көгеріп, маған көлеңке береді. Лас жерге қадам бассам, топырақ қозғалып, маған таза жол ашады. Бұлаққа барсам, мөлдір су ағады. Әке, бұл не хикмет? – деді. Әбдімүтәліп:

– Әй, балам. Ақырдың пайғамбары сенің перзентің болады. Сенің көрген-білгеніңнің бәрі соны меңзейді. Мен де сен сияқты белгілерді байқағанмын. Бұл пайғамбарлардың мырзасы біздің ұрпақтан шығатынын аңғартып тұр, – деді.

– Фатима, сен неге қайғырып отырсың? – деді. Фатима:

– Әй, Әбділда, мен бұл жерге қасиетті Нұр үшін келдім. Ең ардақты пайғамбардың анасы атанбақ үшін алыс сапардың азабын арқаладым. Амал нешік, ондай бақыт маған нәсіп болмады. Осының өкініші өзегімді өртеп барады. Ендігі жерде саған тілерім: Хақ тағалам сенің перзентіңді қараниет залымдардың зарарынан сақтасын, – деп, көкірегі өкініштен қақ айрыла жаздап әзер дегенде жауап берді. Сосын шатырын жинастырып, еліне қайтуға айналды.

– Нұр Әминаға өтті. Пайғамбардың абзалы Мұхамбет дүниеге келетін сәт жақындады! – деп сүйінші сұрады. Бұл күн Ібіліс үшін қаралы күн болды. Оның қатты күйінгені сонша: бүкіл денесі өртеніп, қарайып кетті. Іштарлықтың отына шыдай алмай, теңізде қырық күн қайғыдан қан жұтып жатып алды. Есін әрең жинаған соң, Меккенің жанындағы Әбу Құбайыс деген таудың етегіне келіп, жан дауысымен айқай салып, барлық ұрпағын қасына шақырды. Ол:

– Ей, менің перзенттерім! Басымызға қаралы күн туды. Пайғамбардың дүниеге келетін сәті жақындады. Ол дүниеге келген соң, барлық пұттарды қиратады. Ал мен бұл адам ұрпағының ақылын матап, ақымақ қылу үшін неше мың жыл еңбек еттім?! Енді еңбегім еш кеткелі тұр. Мына пайғамбар соның бәрін жоймақ. Ол әлемге әділдік пен адалдықтың үлгісін шашады. Зұлымдықты құртпақ. Әлсіздерді демейді. Жесірлерді жебейді. Надандықты кетіріп, ілімнің нұрын шашады. Адамдар ақыл мен рухтың нұрына жалғанады. Ол адам мен Алланың арасына алтын көпір салады. Бұдан кейін адамдар ас-ауқат ішерде, бір жұмыс бастарда пұттардың атымен емес, Алланың атымен бастайды. Оның үмбеті зікір, таспиқ, салауатты көп айтуға бейім болады. Білмесеңдер, айтайын: кәлиманың әр сөзі – менің денеме шаншылған үшкір найза. Енді біз бұрынғыдай адамды емін-еркін азғыра алмаймыз, – деді. Сол кезде Ібілістің ұрпақтарының бірі:

– Әке, неге сонша қайғырдыңыз? Осыған дейін де талай пайғамбар келді ғой. Олар да елін тура жолға бастады. Тіпті Тәңірімен тілдесіп, кітап алғандары да болды. Бірақ олардың да қауымын қараңғы түнекке апарып қамадық. Бұл жолы да солай болмай ма? Соңғы пайғамбардың қауымын азғыру соншалықты қиын ба? – деді. Ібіліс:

– Әй, мен сендерге айттым ғой. Бұл басқа пайғамбарлардан ерекше. Себебі бұларға Құран кітабы түспекші. Оның мұғжизасы мынада. Кітаптың бірде-бір әрпі қияметке дейін өзгермейді. Бұған дейінгі қауымның кітаптарын оп-оңай өзгертіп келдік. Енді ол мүмкін емес. Себебі Құранды Алла құдіретімен өзгеріссіз сақтайды. Қолдарында Құран тұрғанда, оларды пұтқа табындыра алмайсың, – деді. Сонда ұрпақтарының бірі:

– Егер олардың ілімдері өсетін болса, біз де соған сәйкес арбаудың амалдарын арттырамыз. Ендігі заманда оларды тек қана абырой мен атақ жарыстыратын мәнсіз тіршілікке байлауға тырысайық. Құран жаттаған көзі ашық ғалымдарын атаққұмарлыққа қызықтырайық. Тақуаларын құрметті болуға құмар қылайық. Байлары той жасап, мал шашып жарыссын. Би, шешендерін қызыл сөзге үйір етейік. Хакімдері шын сөзден емес, әдемі сөзден ләззат алсын. Біз ендігі жерде, керісінше олардың қарым-қабілеті мен дарындарын аша түсейік. Сол кезде олар өздеріне тамсанып, атақтарына малданып, өзінің жеке басына табынатын болады, – деді. Мұны естігенде Ібілістің көңілінде үміт оты оянды.

– Әй, жарайсың, сабазым! Ендігі заманда оларды пұттарға шоқындырып қажеті жоқ. Ең дұрысы, өздерінен пұт жасау керек. Сол кезде Құдаймен ісі болмайды және мұның ең рахаты мынада: олар өздерінің пұтқа айналып кеткенін ешқашан да сезбейді.

– Ал егер олар өздерінің пұтқа айналып бара жатқанын біліп қойса ше? – деп сұрады көп сайтанның біреуі.

– Оның да амалын табамыз. Оларды пұт-парастармен соғыстырып қоямыз. Олар жүрген жерінде Аллаға серік қосатын адасушыларды іздеумен әуре болады, – деді.

– Әй, Әмина, сен кімге жүкті болғаныңды білесің бе? – деп сұрады.

– Жоқ, білмеймін, – деді Әмина.

– Ендеше біліп ал. Сен күллі әлемнің жарығы Мұхамбетке жүкті болдың. Лас жерді баспа. Дәретсіз жүрме. Тек адалдан ас іш, – деді. Бұл Жебірейіл періште еді. Әмина осылайша үнемі түс көріп жүрді. Кей кездері Жебірейіл өңінде де келіп ескертіп кететін. Әмина пайғамбарды босанар кезде тағы да түсіне енді. «Перзентіңе Мұхамбет деп ат бер», – деп қайта-қайта айтты. Жебірейіл періште пайғамбардың атасы Әбдімүтәліптің түсіне еніп: «Немереңнің атын Мұхамбет деп қой», – деді. Ол кезде пайғамбардың әкесі Әбділда сауда жасап, алыс аймақтарға керуен жүргізетін. Бір күні ол Мәдинаға қарай сапар шеккенде, жолда сырқаттанып қалады. Мәдинаға жеткенде кеселі асқынып, тұра алмай жатып қалады. Баласының халін естіп, Әбдімүтәліп үлкен ұлы Харисті артынан аттандырады. Ол Мәдина қаласына келсе, Әбділда о дүниелік болып кетіпті. Жора-жолдастары оның денесін «Дәрун нәбға» деген мазарға жерлепті. Бұл кезде Әбділданың жасы жиырма бесте еді. Ал пайғамбар анасының құрсағында жатыр еді. Дүниеге келмей тұрып, әкесінен жетім қалды.

– Дүниеге Алланың хабибісі келді. Оған он сегіз мың ғалам сәжде етіп жатыр. Біз де солармен біргеміз. Тік тұруға еркіміз жоқ, – деп былдырлады.

– Куә болыңдар!!! Мұхамбетке рақмет қақпасының кілтін тапсырамын. Ақиретке дейін бұл күн оның үмбеті үшін берекелі һәм мереке болсын, – деді.

– Әй, Әмина, ұлыңды бізге қос. Қағбаға барып, Тәңіріне тәуап қылсын. Әлемнің төрт бұрышын аралатайық. Әлем де оны көруге ынтық, – деді. Әмина келісті. Пайғамбар бұлтқа отырып дүниені кезіп кетті. Жердегі барлық орман-тоғай, тас, су, аң-құс оған жамырай сәлем беріп, өздеріне Алладан рақмет етуін тілеп жатты. Көзді ашып-жұмғанша періштелер дүнияны шарлатып шықты. Шақалақты Әминаға қайта әкеліп тапсырды. Артынша иман жүзді үш адам есіктен кіріп келді. Бірінің қолында күміс құман, екіншісінде зүбәржаттан жасалған леген бар. Үшіншісі пейіштің ағашынан жасалған бесік ала келіпті. Мұхамбетті легенге отырғызып, пейіштің кәусарымен жуындырды. Судың хош иісі бүкіл Меккені жайлап кетті. Пайғамбарды жібек жаялықпен құндақтап, бесікке бөлеп тербетті. Құлағына бірдеме деп сыбырлады. Сосын Расул да оған ишарамен жауап қайтарды. Бұл Раузан періште еді. Ол пайғамбарға:

– Ей, Мұхамбет, бұ дүния сені неше мың жыл сағынышпен күткенін білесің бе? Бүгіннен бастап ақыл иелеріне рақмет қақпасы ашылды, – деді сыбырлап. Оған Мұхамбет:

– Мен де осы күнге зарығып жеттім. Менің үмбетім, Құдай қаласа, енді үмітсіз болмайды, – деп жауап берген еді. Сосын Әминаға:

– Үш күнге дейін үйге ешкімді кіргізбе. Періштелер кезекпен оған тәуап етеді. Бұл – ақырдың пайғамбары, – деді.

– Иә, Алла, немереме ұзақ ғұмыр бере гөр, – деп тіледі. Сол кезде Қағба оған иіліп:

– Иә, Расулдың атасы! Дүниеге Мұхамбет келді. Құтты болсын! – деді. Қағба сөйлегенде Әбдімүтәліп тілі күрмеліп, талып қала жаздады. «Өңім бе, әлде түсім бе» деп үрей мен үміттің ортасында үйіне қайтты. Жолда бір яхудиді кездестірді. Ол Әбдімүтәліптен:

– Бүгін түнде Меккеде бір бала туылды ма? – деп сұрады. Әбдімүтәліп оған:

– Иә, келінім жаңа ғана маған немере сыйлады, – деді. Яхуди:

– Онда сен пайғамбардың атасы болуың әбден мүмкін. Аспанда қызыл жұлдыз пайда болды. Мен білсем, бұл – пайғамбардың нышаны, – деді де, сәуегейлік долбар айтып кетіп қалды. Қиялы сан-саққа жүгірген Әбдімүтәліп көңілі босап, «бұл қалай болды» деп, үйіне көз салды. Үйдің төбесінде бір ақ бұлт қалықтап тұр. Бұлтты алып самұрық құс тегеурінімен басып, қозғалтпады. Әбдімүтәліп мұны көріп қайран қалды. Немересінің тегін емес екенін шындап сезді.

– Әй, Мұхамбет, сен менің хабибімсің. Қам жеме, мен сені жетімдіктен өсіріп жеткіземін. Кеудеңді ашып, жүрегіңнен хикметтің бұлағын ағызамын. Мұқатқан дұшпаныңа үстем етемін, – деді. Сол кезде сәбидің жаны жай тауып, тәтті ұйқыға батып кетті.

– Әбдімүтәліп, немерең құтты болсын! – деді. Ол сәбидің түріне қарап пайғамбарлық нышандарды анық байқады. Арқасындағы елшілік мөрді көрген соң, ізетпен иіліп, құрмет көрсетті. Нәрестеге тағзым еткен яхудидің қылығы Меккеге тарап кетті. Құрайыштың шынжыр балақ, шұбар төс шонжарлары «ендігі жетпегені осы еді. Баладан Құдай жасап, мына яхудиді албасты басқан екен» деп мазақ қылды. Сонда яхуди:

– Тәуратта бұл баланың барлық пайғамбарлық нышаны анық жазылған. Көріңдер де тұрыңдар. Бұл бала қырыққа келгенде қамал алады. Оның атақ-даңқы бүкіл патшалардан асып түседі. Ал есімі қияметке дейін батыс-шығыс, желдік-түстікте тоқтаусыз ұлықталып тұрады. Оның беделінен құрайыш тайпасы адамзат тарихында қалады. Араб жұрты бұрын-соңды көрмеген өзгерісті бастан кешеді. Сол кезде мені еске аласыңдар, – деді. Сөйтті де, өзі отанына көшіп кетті.

– Үйдегі шұбатты алып, Әминаға апар. Күш-қуаты сарқылып, әлсіреп жатқан болар. Шұбат ішіп, әл жинасын. Ана сүтіне құнар бітсін, – дейді. Кейін Әбулақап Мұхамбеттің даңқы шығып, Мекке жұрты оған ықыласты болғанда өзінің күншілдігін жеңе алмады. Қара басып онымен тіреседі. Қатыны екеуі оны өсектеуден аузы босамады. Ақыры екеуі де қарғысқа ұшырап тынды. Құранда оларды қор болған кейіпте сипаттаған сүре түсті. Бірақ мейірімді Ұлық Алла сонда да оларға тозақта екі түрлі жақсылық нәсіп етіпті. Біріншісі: дүйсенбінің түнінде оларды азаптау толық тоқтайды. Екіншісі: сол күні шаһадат бармағын сорса, одан салқын су шығады екен. Бұл оның Мұхамбет туған кезде жасаған екі түрлі жақсылығының қайырымы еді. Әділетті Жаббар Хақ оның ақысын жемеді.

– Менің немеремді кім алады? – деді. Тайыптық әйелдер жетім баланы алғысы келмеді. Тек Халима есімді әйелдің ғана Мұхамбетке мейірімі ауды. Халима оны бауырына салып Тайыпқа қайтты. Бірақ оның түйесі көтерем еді. Мұхамбетті алып жолға шыққаннан бастап аруана түлей бастады. Еңсесін көтеріп, жүрісін жылдамдатты. Жарты күнде керуеннің алдына шықты. Тайыпқа жеткенде інгеннің желіні сүтке толды. Сол күннен бастап Халиманың отбасы қымыран-шұбатқа қарық болды. Қанша сауса да, сарқылмады. Ол артылған шұбатты саудаға шығарды. Тайыптың халқы бал татыған Халиманың ғана шұбатын таласа сатып алатын болды. Мұхамбетті емізгелі оның отбасына береке кіріп, дәулеті артты.

– Мен де бұлармен бірге өріске барсам бола ма? – деді. Екі ағасы да қиыла өтініп тұрып алды. Бәрі жалынып қоймаған соң, Халима амалсыз келісті. Ересек ұлдарына:

– Мұхамбетті көзден таса қылмаңдар. Байқап ойнаңдар, – деп ескертті. Өріске шыққан соң балалар малды жайып жіберіп, қуаласпақ ойнап жүрді. Кенет аппақ киінген екі адам көктен сап етіп түсе қалды. Бірінің қолында ақ күмістен құманы бар, бірінде зүбәржаттан легені бар еді. Олар аузы ашылып, қарап тұрған Мұхамбетті білегінен ұстап алды. Оны шалқасынан жатқызды да, кеудесін ауыртпай жарды. Жұдырықтай жүрегін білдірмей суырып алды. Баланың жүрегі дүрсілдеп соғып тұрды. Тірі жүректі легендегі мөлдір сумен жуды. Сыртын шайып болған соң жүректі жарды да, ішінен түймедей қара қанды алды. Су құйып тұрған қасындағы серігіне қарап: «Мынау ғой сайтанның үлесі», – деп сылып алды да, аулаққа лақтырып жіберді. Сосын жүректің барлық қабат-қуысын айрықша ықыласпен шайып тазартты. Олар:

– Әй, Мұхамбет. Бұл – шайтанның уәсуәстары. Біз оны алып тастадық. Енді малғұн саған ешқашан зиян келтіре алмайды, – деді де, саф жүректі орнына қайта салды. Кеудесін тігіп, көйлегін кигізді. Сосын заттарын жинады да, көзден ғайып болды.

– Мұхамбет өліп қалды, – деді дірілдеп. Анасы шошып кетіп:

– Өлгені қалай?! Кім өлтірді?!

– Біз танымайтын бөтен кісілер келді де, жүрегін жұлып алды.

– Ол қазір қайда? – деп Халима жан ұшыра шыңғырып жіберді. Бәрі өріске қарай сүріне-қабына жүгіре жөнелді. Келсе, Мұхамбет түрі бозарып жалғыз отыр. Халима келе сала баланың көйлегін көтеріп, кеудесін тексерді. Жүрек тұсында расымен де жаңа түскен тыртықтың ізі бар.

– Саған не болды? Еш жерің ауырмай ма? – деді шешесі.

– Жоқ. Еш жерім ауырмайды.

– Жүрегіңе не болды?

– Бір кісілер келді де, жүрегімді мөлдір сумен жуып берді. Бойым жеңілдеп, көңілім шаттанып тұр. Бірақ қорқып кеттім, – деді. Халима баланың амандығына шүкір етті. Ол ғайыптың ісін түсінбейтін әйел еді. «Баланы аман-сауында өз анасына тапсырып, міндетімнен құтылайын» деп ойлады.

– Әй, күллі ғаламның Құдайы! Мен немеремді жоғалтып алдым. Қағба Шәріптің құдіреті үшін ұлымды табуға көмектес, – деді. Сол кезде құлағына «Әй, Әбдімүтәліп, Тахма жазирасына бар» деген әуез естілді. Бұл Құдайдың құдіретімен сөйлеп тұрған Қағба еді. Әбдімүтәліп дереу атқа мініп, Тахмаға аттанады. Келсе, Мұхамбет бір ағаштың саясында қаннен-қаперсіз ұйықтап жатыр. Оны ұрлаған періштелер екен. Себебі олар көкірегі жарылып, жүрегі жуылған рақметті пайғамбарды көру үшін оны бөлек алып кеткен еді. Олар лек-легімен келіп, жүрегінен шұғыла шашып тұрған Мұхамбеттің нұр дидарына ғажаптана қарап тұр екен.

– Әй, ұлдарым, Алланың әмірі екі болмайды. «Өзекті жанға бір өлім». Шыбын жанды иесіне қайтарар уақыт келді. Сендерге айтар ақырғы аманатым бар. Ол: көзімнің нұр шырағы – Мұхамбетім! Оны тәрбиелеп, мәпелеп өсіруді біреуіңе тапсырғым келеді, – деді.

– Немереңізді маған тапсырыңыз. Мен тәрбиелеп өсірейін, – деді. Мүтәліп:

– Әттең, саған тапсыруға болар еді. Бірақ сенің іштарлығың бар. Іштарлық құштарлықты жояды. Ділің қатты. Мейірімің аз. Мұхамбет сенің панаңда жетімдік көре ме деп қорқамын, – деді. Әбулақап үнсіз қалды. Сол кезде Хамза:

– Онда маған тапсырыңыз, – деді. Мүтәліп:

– Әй, Хамза, сенде мін жоқ. Жалғыз айыбың үйде емес, түзде көп жүресің. Бала тәрбиесін білмейсің. «Батыр аңғал келеді» деген. Мұхамбеттің мұқтаждығын дөп басып біле алмайсың. Сондықтан оны саған аманаттай алмаймын, – деді. Хамзадан соң кезек Ғаббасқа келді:

– Әке, тілегімді лайық көрсеңіз, Мұхамбетті мен тәрбиелейін, – деді. Әкесі:

– Ей, Ғаббасым, сенің мінезің жақсы. Ниетіңе ризамын. Бірақ бір түйткіл бар. Өзіңнің бала-шағаң көп қой. Мұхамбетім көптің ішінде көңілге жарымас. Сен де оның қадіріне жете алмассың, – деді. Кезек Әбутәліпке келді. Ол:

– Әке, қаласаңыз, Мұхамбет менің қамқорлығымда болсын, – деді. Әбдімүтәліп те оны іштей қош көріп тұр еді. Енді қуанып:

– Сенің жүрегің кең. Жаның жайсаң. Адам алалау – саған жат қасиет. Көзімнің қарашығын саған тапсырам. Қарны аш болса да, көңілі аш болмасын. Мейірім мен махаббатқа барынша қандырып өсір. Бұл бала, мен білсем, біздің шаңырақтың ғана емес, күллі ғаламның шаттығы болғалы тұр, – деді. Әбутәліп қатты қуанды. Бір шетінен ауыр аманаттың жүгін сезініп, қатты қобалжыды.

– Дастарқанға түгел жиналдыңдар ма? – деді. Олар:

– Қосқа қарай тұрсын деп бір баланы ғана қалдырып кеттік, – деді.

– Оны да шақырыңдар.

– Бұл баланың жақыны қайсың? – деп сұрады.

– Мен, – деді Әбутәліп.

– Саған айтар құпия сырым бар. Ана інің тегін бала емес. Оның пайғамбарлық сипаты мен оқыған кітаппен дәл келеді. Бір бұйымтайым бар. Баланың арқасын ашып көрсет, – деп өтінді. Әбутәліп баланың көйлегін көтеріп жауырынын көрсетті. Оның арқасындағы пайғамбарлық мөрдің нұры алакөлеңке бөлменің ішін жарыққа толтырып жіберді. Бақира көзіне жас алып, мөрге маңдайын тигізіп сүйді.

– Мен бұл күнді жиырма жыл күттім. Енді өлсем, арманым жоқ, – деді кемсеңдеп. Әбутәліпке қарап:

– Әй, Әбутәліп, Ғайса пайғамбар бізді Ахметтің нұрымен сүйіншілеп кеткен. Бұл бала – оның нақ өзі. Бұл аймақта пайғамбарды күтіп жүрген мен сияқты адам өте көп. Бірақ олардың ішінде бұл баланың бағымен таласатын надандары да аз емес. Әлемге әділдіктің орнығуын қаламайтын безбүйректер қай жерден болса да табылады. Ондайлар баланы таныса, аман-сау қоймайды. Тілімді алсаң, Шамға барма, үйіңе қайт, – деді.

– Ей, балақай, әрі тұр. От ұшады. Денеңе тисе, күйіп қаласың, – деді. Айтып ауыз жиғанша оттың бір ұшқыны баланың денесіне барып қадалды. Бірақ темірдің шоғы көйлегін жандырмай, бейне бір суға түскендей пыс етті де, бірден өшіп қалды. Ұста елең ете қалды. Ол саймандарын тастай салды да:

– Әй, сен бала кімсің, қайдансың? – деді.

– Мен Меккеден келдім. Нәсілім араб. Руым құрайыш. Хашимдер әулетінен боламын.

– Әкеңнің аты кім?

– Әкем – Әбділда, атам – Әбдімүтәліп.

– Ей, бала. Тегің мен ойлаған болжаммен дәл келеді екен. Есімің кім?

– Атым Мұхамбет, – деді. Мұны естігенде яхуди ұстасының түрі өзгеріп сала берді. Ол жалма-жан дауыстап:

– Әй, бауырлар! Бері қараңдар! Мен білсем, осындағы діншілдер айтып қоймай жүрген болашақ пайғамбар осы болар. Келешекте күллі әлемге осы баланың ілімі тарайды, – деді. Базардың ішінде қараниет күншілдер өріп жүрген. Олар да топқа келіп құлақ түріп, бәрін тыңдап тұрды. «Біздің ұрпақтан неге осындай ұлық пайғамбар шықпады?» деген қызғаныштың қызыл иті іштерін тырнап жатты. Олар ыңғайы келсе, сол жерде Мұхамбетті турап тастауға дайын еді.

– Көке, соңғы кезде қатты шөгіп кеттіңіз. Не болды? – деді.

– Сені атаңнан аманатқа алғанда «қанаттыға қақтырмаймын, тұмсықтыға шоқтырмаймын, үйлендіріп, өз алдына бөлек отау етіп шығарамын» деген уәдем болған. Қысқа жіп күрмеуге келмеді. «Жомарттың қолын жоқтық байлайды» деген. Әттең тонның келтесі болып тұрған жоқ па, қарағым-ау?!

– Менің қалың малыма бола сонша қиналғаныңыз қалай? Мен сізге байдың қызын әпер деп салмақ салған жоқпын ғой.

– Мұхамбет, мен сені жақсы білемін. Сен кісіге салмақ салмайсың. Бірақ жар таңдауда жаза басуға болмайды. Бабаларымыз «Қатын мен қазанның қымбатын ал» деген. Қалың малы арзан деп қараның қызына қызықпа. Жасаулы деп, малды деп байдың да қызына көз тастама. Дұрысы: ары мен ұяты бар, ақылды қызды көргенде қанша қымбат болса да, алаңдамай айттыру керек, – деді. Мұхамбет түсінгендей ишара білдіріп:

– Ұқтым, көке, бірақ өзіңізді де қинай бермеңіз. Үйленіп, үй саламын деген адамға Алла өзі көмектесемін деген уәдесі бар. Құдай қаласа, маған да бір қалыңдық табылар, – деді.

– Ей, Хадиша. Мен қателеспесем, сен ақырдың пайғамбарына адал жар боласың. Жаңа діннің таралуы саған да байланысты болады. Ол дін қияметке дейін күллі адамзатқа шырақ жағады, – деді. Хадиша болашақ күйеуін көрмесе де, оған ғашық болды. Енді сөз салып келушілердің бетін бірден қайтаратын болды.

– Менің бір інім бар. Ел-жұрт оны онсыз да «әл-Әмин» деп атап кеткен. Қаласаң, керуенді соған сеніп тапсыр, – деді. Хадиша:

– Ініңді маған ертіп кел. Қылығы ұнаса, шарт жасасам, – деді.

– Еңбегіне қанша сұрайсың? – деді. Әтикә:

– Мұхамбет әлі бойдақ. Қалыңдыққа қаражат керек. Сауда сәтті болса, бір қыздың қалыңмалын өтейтін мал бер, – деді. Хадиша:

– Керуенім аман келсе, Мұхамбетке қалаған қалыңдығын өзім алып берейін. Қалыңмалын мен төлейін, – деді. Әтикә көңілденіп, үйіне қайтты.

– Ертең керуенмен бірге сен де сапарға аттанасың. Қасынан бір елі қалма. Қызметіне әзір тұр. Қандай да бір ерекше құбылыс байқасаң, маған бәрін баянда. Айтқанымды адал орындасаң, сені де үйлендіріп, бөлек отау етіп шығарамын, – деді.

– Әй, Майсара. Мұхамбет бұрын жалғыз өзі жол жүріп көрмеген. Түнде адасуы әбден мүмкін. Оған мына атан түйені берме. Оның түйесі айшылық алыс жолдардан Меккені қапысыз дәл табатын қасиетті нардың нағыз өзі еді. Одан айрылсақ, бүкіл керуен басынан айрылады. Одан басқа кез келген түйені мінгіз, – деді. Майсара:

– Бұл – Хадишаның тапсырмасы, – деді. Әбужәһіл амалсыз іштен тынды. Оның өзегін өртеп бара жатқан сәтті саудадан түскен қисапсыз мал-мүлік еді. Мұхамбеттің жеке басының амандығы оны түк те қызықтырған жоқ. Ішінен «Мұхамбет адасып өлсе де, қымбат түйе керуенді қайта айналып тапса жақсы болар еді» деп уайымдап тұрды.

– Әй, жетім, жағаласпай әрі тұр, – деп оны итеріп жібереді. Осылайша екеуінің арасында ерегіс басталады. Бой бермей жатқан Әбужәһілді оң жамбасқа алды да, атып ұрды. Гүрс етіп құлағанда демі үзіліп кете жаздады. Қайтадан Мұхамбетке беттеуге бата алмады. Әп-сәпте жыннан айрылған бақсыдай сүмірейді де қалды. Содан бастап көше балалары Мұхамбетті арқа тұтып, емін-еркін жүретін болды. Бірақ бұл жеңіліс Әбужәһілдің көңіліне кетпес дық салды. Кейін олар ержеткен соң, Мұхамбет Әбужәһілге талай рет жақсылық жасады. Ол балалық шақта болған барлық сотқарлық төбелесті тез ұмытып кетті. Ал Әбужәһілдің бойы өссе де, ойы өспеді. Сондықтан да оған кісіні кешіру, дос болу деген қасиет сол күйі жұқпады. Кісіні кешірмейтін осы ит мінезі өзінің басын ақыры жұтып тынды. Атақты «Бадр шайқасында» Әбужәһіл абыройсыз өлім құшты. Денесі жерленбей құдыққа тасталды.

– Сауда қалай болды? Сапарың сәтті болды ма? – деп сұрады.

– Иә, тіпті мен ойлағаннан да асып түсті. Бұйымдар базар нарқынан қымбатқа өтті. Бәрі дән риза.

– Хадиша маған «Сауда сәтті болса, ініңнің қалыңмалын өзім төлеймін. Таңдаған қызын айтсын» деген. Көңілің сүйген кімің бар?

– Менің көңілім сол Хадишаның өзін қалап тұр. Оның әдепті қылығы мен ибалы мінезін сүйіп қалдым. Егер ол қарсы болмаса, қуана-қуана оған үйленер едім.

– Хадишаның жесірлігі болмаса, әділдігі мен әдептілігі бүкіл Араб аймағына жайылған. Сыр-сымбаты – өз алдына бөлек әңгіме. Меккеде саған одан асқан саған лайықты жар табылмас.

– Меккенің мен деген шонжарлары одан дәмелі. Олармен салыстырғанда менің дәулетім жоқ. Ол мені өзіне қаншалықты тең көреді?

– Ендеше мен Хадишаның тамырын басып көрейін, – деді де, әпкесі ертесіне Хадишаның үйіне қарай беттеді.

– Мен Мұхамбетті көргелі дүниені басқа қырынан танығандай болдым. Әлемнің пердесі түріліп, бақыттың қайнар бұлақтары ашылғандай болды. Мен сол үшін де оған ғашықпын, – деді.

– Оны сен ғана емес, Меккенің бүкіл жұрты жақсы көреді.

– Егер Құдай бағымды ашатын болса, мен оған адал жар болғым келеді. Әттең, ол менен кіші. Маған көңілі ауар ма екен? – деп сырын ашты.

– Мен Мұхамбеттің тамырын басып көрейін, – деді де, Нәписа Әбутәліптің үйіне қарай беттеді. Жолда ол Әтикәға жолықты. Олар сәлемдесіп, жаңалық сұрасып еді, әңгіме ортақ болып шықты. Мұхамбет пен Хадишаның жүрегі мен тілегінің бір жерден шығуы екеуін де қайран қалдырды.

– Иә, досым, мен Хадишаны алғалы жатырмын. Енді оны абыроймен әкелуім керек, – деді.

– Әй, Жебірейіл, менің хабибім бүгін үйленді. Қуанышына ортақтас. Сен ғайыптан бар да, некелерін қи. Періштелер мен ғилмандар Мұхамбетке салауат жолдасын. Неке суларына кәусардың бұлағынан су апарып, білдіртпей құйып кетіңдер, – деді. Жебірейіл Ұлық Алланың бұйрығын бұлжытпай орындады.

– Әй, Мұхамбет, «қу бас» дегенге қорланба. Сенде ұрпақ болмайды. Сенде үмбет болады. Мен саған өмірі сарқылмайтын рухани ілімнің қайнар бұлағын нәсіп етемін. Ол бұлақтан сусындаған жанның бәрі сенің үмбетің саналады. Олар қиямет-қайымға шейін сені дұғасынан тастамайды. Әлемнің төрткүл бұрышынан жолданатын салауаттар бір сәтке де тоқтамайды. Сені ата-анасынан да артық жақсы көрмегендер кәусар бұлағынан қанып іше алмайды. Қу бас деп кемсіткендердің тұқымы тұздай құриды, – деп жұбатты. Осыған орай, Құрандағы «Кәусар» сүресі түскен екен. Расымен де, Мұхамбетпен қастасқан залымдардың өзінен де, тұқымынан да ешқандай белгі қалмады.

– Мен білсем, бұл – Ұлы бірлікке байланған қайырлы тірліктің нышаны. Айдаһар – біздің басымызды жұтуға айналған алауыздықтың белгісі. Ал оның арамыздан аласталуы ынтымақты күндердің жақын қалғанын меңзейді, – деді.

– Кімде-кім бірінші болып, «Баб Бәдишаба» қақпасынан өтсе, сол шешімін айтсын. Соған тоқтайық, – деді. Барлығы осы сөзді қабыл көрді. Қақпадан Мұхамбет бірінші болып кірді. Елдің бәрі:

– Мұхамбеттен асқан әділетті жан жоқ. Шешімін сол айтсын! – десті. Сол кезде Мұхамбет шапанын шешіп, жерге жайды. Үстіне тасты әкеліп қойды да:

– Әр рудан бір-бір адамнан шықсын. Шапанның шетінен ұстап көтерсін. Сонда бәрі де көтерген болып саналады, – деді.

– Әй, Мұхамбет, бұл даудың үкімін өзің шештің. Енді тасты да орнына өзің қой. Біз соған қошпыз, – десті.

– Әй, жынсың ба, перісің бе?! – деп айғай салды. Ол:

– Мен Жебірейіл періштемін. Сөзімді тыңда. Ұлық Алла сені адамдар мен жындарға пайғамбар етті. Мен Алланың уахиін әкелдім, – деді де, жұмақтың жібегіне жазылған бір хатты шығарып, Мұхамбетке берді. Пайғамбар әріп танымайтын. Жазу-сызу білмейтін. Абдырап тұрып қалды. Жебірейіл:

– Оқы, – деді.

– Мен оқи алмаймын. Хат танымаймын, – деді. Жебірейіл Мұхамбетті қапсыра құшақтап алды да:

– Оқы! – деп қатқылдау бұйырды. Дем жетпей тұншығып бара жатқан Мұхамбет:

– Мен оқи алмаймын, – деді. Үшінші ретте Жебірейіл бұрынғыдан да қаттырақ қысқаны сонша: Мұхамбеттің қабырғалары сынып, демі үзілуге шақ қалды.

– Оқы дейім саған! – деді. Мұхамбет жібектен ешқандай жазу көрмеді.

– Мен оқи алмаймын, – деді тұншығып. Сол кезде Жебірейіл оның көңіл көзін жауып тұрған пердені жыртып жіберді. Мұхамбеттің жүрек көзі ашылды. Меккедегі бүкіл тау-тастың, әрбір шөптің, ұшқан құстың рухтар әлемінде өзгеше өрнекпен, ғажайып үйлесімде тіршілік кешіп жатқанын анық көрді. Керісінше, Меккедегі халықтың ит-тіршілігі мән-мағынадан жұрдай болған құрт-құмырсқаның илеуіндей елестеп кетті. Жебірейіл:

– Сені ұйыған қаннан жаратып, тамшыдан өсіріп тәрбиелеген Алланың атымен оқы! – деп бұйырды. Әрі қарай Мұхамбеттің өзі еркінен тыс әдемі ұйқаспен өрілген өнегелі сөздерді тасқын судай төгіп-төгіп жіберді. Бұл келген бірінші уахи еді. Әлемге Құран түсті!!! Кейін бұл аяттар Құранда «Иқра» деген сүренің атымен сақталып қалды. Құранның алғашқы аяттары оқылып болған соң, Жебірейіл көзден ғайып болды.

– Тоңып барамын. Үстіме тонымды жап, – деп төсекке құлай кетті. Хадиша айтқанын екі етпеді. Ерінің сұсы қашқан түрін көріп:

– Мұхамбет, саған не болды? Кімнен қорықтың? – деді.

– Мені жын-пері қуалап жүрген сияқты. Менен кахин жасағысы келеді. Менің кахиндерді қалай жек көретінімді жақсы білесің ғой. Тауда мені ұстап алып, еріксіз маған өлең оқытты. Бірақ, өзін «Жебірейіл періштемін» деп айтты, – деді.

– Әй, Мұхамбет, ол – не де болса, Жебірейілдің өзі. Себебі, сен әділетті адамсың. Ағайын-туысқа мейірімдісің. Жақындардың арасын жалғауға ынтықсың. Кедей-кепшікке қайырымдысың. Мұқтажға жәрдемге асығып тұрасың. Сенің жомарттығың садақа беруден тыйылған емес. Елдің жүрегінен жоғалған барлық ізгі қасиетті қайта тірілткің келеді. Сондықтан Ұлық Алла сендей адал құлын жын-перінің талауына тастап, әділетсіз іс қылмас. Мен білсем, сен жын соққан кахин емессің. Сен уахи алған хақ пайғамбарсың, – деп, ерінің жігерін жанып, сенімін нығайтты.

– Мұхамбет, егер тағы да Жебірейіл келсе, маған дереу білдір. Мен орамалымды шешіп, шашымды шығарамын. Жын болса, шашқа жабысады. Періште болса, ұялып қашуы керек, – деді.

– Ей, оранған пенде, орныңнан тұр да, міндетіңе кіріс, – деді. Сол сәтте Хадиша күйеуінің қобалжулы түрінен уахи келгенін ұқты. Ол орамалын шешті де, шашын жая бастады. Періште сол замат ғайып болды. Хадиша күйеуіне:

– Әлі тұр ма? – деп сұрады.

– Жоқ, кетіп қалды.

– Ендеше, сүйінші! Сен Алланың назары түскен пайғамбарысың. Енді күмәнді жой, – деді де, «әшһаду әлла иллаһа илла Алла, уә әшһаду әннә Мухаммадан ғабдуһу уа расулуһу» деп кәлима шәһадат айтып, Хадиша ең бірінші мұсылман болды.

– Мен білсем, сен хақ пайғамбарсың. Пайғамбарлығың құтты болсын! Оның дәрежесі қандай ұлық болса, ендігі арқалайтын жүгі де сондай ауыр болмақ. Хадиша, сен тұңғыш мұсылмансың! Құтты болсын бақытың! Бұл бақытты енді қолдан берме. Мұның жолында мал түгіл, жаның пида болса да, белді бекем бууың керек. Себебі оның діні төрткүл дүниеге түгел тарайды, – деді.

– Әй, ұлым, сені жаңадан дін ойлап тапты деп жұрт өсектеп жүр ғой. Бұл не әңгіме? – деді. Расул:

– Ата, бұл ешқандай да жаңа дін емес. Бұл – бабамыз Ыбырайымның діні. Ол табынған Ұлық Алла мені де пайғамбар етіп таңдады. Сіздің де Исламды қабыл алғаныңызды қош көремін, – деді. Әбутәліп:

– Балам, сен ешқашан жалған айтпайсың. Мен сенен дәлел сұрамаймын. Бірақ қазір сенің дініңді ашық насихаттай алмаймын. Менің заманым басқа. Қатарым бөлек. Өмір бойы араласқан жерлестерім мені «Ата-бабасының дінінен безді» деп өсек қылады. Бірақ жан-тәніммен саған болысам. Мен тірі тұрғанда, бұл Меккеде саған ешкім қастық қыла алмас. Алған бетіңнен қайтпа. Алла саған жар болсын! – деп батасын берді. Оның жүрекжарды тілегі пайғамбарға жігер сыйлады.

– «Түс – түлкінің боғы» деген. Мәнісі жоқ көп түстің бірі ғой, – деп қысқа қайырды. Бірақ бұл түс Сыдықтың ойынан кетпей қойды.

– Сенің атың кім? – деді.

– Әубәкір. Руым Құрайыш, – деді.

– Ә, сен өтірік сөйлеуді білмейтін әйгілі Сыдық екенсің ғой. Түсіңді былайша жоримын. Дегенмен, анығын бір Жаратушы өзі біледі. Ұзамай Меккеден ең ұлық пайғамбар шығады. Ол әлемге Рахманның нұрын шашады. Оған түскен киелі кітап қана қияметке дейін сақталады. Мен қате айтпасам, сен оның ең сенімді серігі боласың. «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ бер» деген – осы. Басыңа бақ қонып, екі дүниенің абыройы мен дәулеті қатарынан дарыған Құдайдың сүйген құлы екенсің. Ұзағынан болсын дейміз! – деді. Мұны естігенде Әубәкірдің жүрегі езіліп сала берді. Пайғамбар келетін уақытты күтіп алуға іштей ширығып дайын жүрді.

– Уа, Мұхамбет, ел-жұрт сені пайғамбар деп шулап жүр. Мен саған сенем. Дегенмен, қазір Хиджазда өзін «пайғамбармын» деп айтатын жалғаншылар көбейіп кетті. Мен хақ пайғамбарды тапқым келеді. Маған бір кереметіңді көрсетші, – деді. Сол кезде Жебірейіл келді де, Әубәкірдің көрген түсі мен түс жорыту оқиғасын Расулдың көңіліне сала қойды. Пайғамбар бейне бір көріп отырғандай Әубәкір мен Бақираның әңгімесін айна қатесіз айтып берді. Сосын Құранның алғашқы сүрелерінен қирағаттап үзінді оқыды. Құранның құдіретті әуезі мен мағынасы Сыдықтың санасындағы бүкіл күмән мен күдікті тас-талқан қылды. Көңілінің кірі шайылып, жаны жігерленді. Ол бір сәтке тұңғиық ойға батып, үнсіз отырып қалды. Жүрегіне ғайыптан бір сенім ұялады.

– Алла бір, пайғамбар хақ, Құран шын, – деп иман келтіріп, мұсылман болды.

– Әй, Оспан, мен саған бір жақсы хабар айтайын. Ұзамай үйленесің. Пайғамбардың қызын аласың. Құмалақтар солай сөйлеп тұр, – деді. Оспан абдырап қалды. Себебі бұл кезде арабтан пайғамбар шықпаған. Олар «Пайғамбарлар яхуди жұртынан ғана шығады» деп ойлайтын. Оған «пайғамбар» деген сөздің өзі қызық естілді. Ол:

– Қандай пайғамбарды айтып отырсың? Арабтан нәби шықпаған. Ал мені бөтен жұрттан қыз алады дегенің тіпті ақылға сыйымсыз, – деді. Әпкесі:

– Меккеден пайғамбардың шыққаны туралы хабар біраздан бері елге тарап жатыр. Меніңше, ол жалғаншы емес. Ол – бұған дейін де адалдығымен аты шыққан Мұхамбет. Мен оны жалғаншы деуге аузым бармайды, – деді.

– Мен Мұхамбет туралы тосын жаңалық естідім. Сенің не білгенің бар? – деді. Әубәкір:

– Мен оны кеше көрдім. Ол өзі Құран деп атаған уахи кітабынан үзінді оқыды. Айтсам, сенбейсің, оның сөзін кахиндердің сандырағымен салыстыруға да келмейді. Саптаған сөзінің сойы бөлек. Ойы тым терең. Аяттарын естігенде, жүрегіңді шымырлатады. Бүкіл жұлын-жүйкеңмен, жан-жүрегіңмен Жаратушы бір құдіреттің бізге жолдаған аманатын ұққандай боласың. Өз басым Мұхамбетті әрі қарай тексеруге арым жетпеді. Ол – шынымен де, хақ пайғамбар. Қағбаның иесі болған Ұлық Алла біздей қарабет құлдарын ұмытпапты. Арабтан пайғамбар шықты. Енді осы шындықтың шырағын сөндіріп алмай, Мұхамбетке тірек болар күнді ойлайық, – деді. Оспан тап бұлай әсерленген адамды бұрын-соңды көрмеген еді. Тіпті яхуди мен христиандардың тақуалары да тап осылай тебіренбейтін. Ол іштей «Әубәкірді осыншама толқытып жіберген нендей күш?» деп ойлады. Оспан:

– Мені де дереу Мұхамбетке жеткіз. Сені осындай күйге түсірген Құранның құдіретін мен де тыңдап көрейін, – деді.

– Әй, Мұхамбет. Әбдімүтәліптің әулетін жинап, оларға исламды үйрет, – деді.

– Ей, Мұхамбет, айтып отырған әңгімең дұрыс, әрине. Бірақ осы күні көшеге шығудан қалдық. Жұрттың бәрі бізді көрсе, «Ана сиқыршы – Мұхамбеттің туысқаны» деп сөз саптайтын болыпты. Сыртымыздан саусақ шошайтып сөйлейтіндердің де қарасы көбейіп барады. Сен бала абыройды төгіп болдың ғой. Сені «Ата-баба жолын бұрмалап, өзін пайғамбар санайды» деп айыптап жатыр. Шырағым, Мұхамбет, расында да арабтан қашан пайғамбар шығып еді? Пайғамбарлықты сол яхудилерге-ақ берсейші. Солардың да «бізден пайғамбар шыққан» деп мақтанғанда, бізден озғаны шамалы. Ештеңені өзгертпей-ақ, осы Қағбамызға ие болып «Кімсің? Құрайыш» болып отыра берсек жетпей ме? Қасиетті Қағбаның зияратынан түсетін зор байлық бәрімізге жетеді, – деді.

– Ағалар, тағы да қайталап айтамын. Менде ерік жоқ. Бәрі де – Құрайышқа Қағбаны нәсіп еткен жомарт Алланың қалауы, – деді. Әбулақап:

– Мұхамбет, өзіңді ерекше көрсетуге тырыспа. Біз де есек тағалап жүрген жоқпыз. «Қайтсек, сол Қағбаның қасиетін бойымызға сіңіріп, Меккенің абыройын асырамыз» деп жүрміз. Құрайыштың қамын жалғыз өзің жемей-ақ қой, – деді.

– Әрине, Алла нені қаласа, сол болады, – деді Мұхамбет.

– Болса, болсын. Бұдан былай бізді жинап ақыл айтқаныңды доғар. Түсінбеймін, осы саған не жетпейді? Жетімнен өсіп жетілдің. Талай байдың арманы болған ақылды әйелге үйлендің. Құдайға шүкір, бала-шағаң бар. Саудаң жүріп тұр. Ішкенің алдында, ішпегенің артында. «Осыған шүкір» деп неге жайыңа жүрмейсің? Айтшы, қане, неден кемсің? – деді ағасы.

– Аға, дұрыс айтасыз. Дүниеден кенде емеспін. Хадиша мен осыншама бала-шағаны нәсіп еткен Ұлық Аллаға сансыз мадақтар болсын! Бірақ, Меккенің халқы надандыққа әбден батты. Бізге мейірім-шапағат жетіспейді. Мен осыны ойлап қынжылам.

– Інім, айналайын, күлкімді келтірме. Кедей-кепшікке тегін тамақ таратып жүргеніңе неше жыл болды? Кәне, солардан тапқан мейірім-шапағатың? Қиялдай бермей, түс қара жерге. Тіршілік мында болып жатыр. Сен бізді жаһаннаммен қорқытпа. Ол жаққа барып келген ешкім жоқ. Көзің соқыр болмаса, сол сен айтып отырған мейірім-шапағат Меккеде толып тұр.

– Сіз оны қайдан көріп тұрсыз? Мықтылардың әлсізді қамырдай илеуі ме әлде өзіңіз сияқты адам баласын құл қылып ақысын жеу ме?

– Ей, Мұхамбет, осындай «Адам баласы тең. Бәрін сүйіңдер» деген сияқты уағыздарды ана әһлі кітаптар көп айтушы еді. Саған да жұғыпты ғой солардың ауруы. Сен бізге үлгі қылып отырған кітап иелерінің біреуінде Қағба сияқты құтты мекен жоқ. Құдайлары мен пайғамбары артық болса, соларға бір Қағба салып бермей ме? Қара сен, жыл сайын біздің Қағбаға менмін деген елдердің бай-шонжарлары арнайы келіп құрбан шалады. Солардың арқасында құрайыштың ұлдары тамақты жатып ішеді. Құмның ішінде отырса да, шылқып өмір сүреді. Алланың мейірім-махаббаты деген – осы. Елді адастырмай, тыныш тіршілігіңді қыл, – деді ағасы.

– Әрине, ағасы, іні ретінде сізге ілтипат көрсетіп, тыныш қана жүргім келеді. Бірақ «Қазаншының өз еркі, қайдан құлақ шығарса» деген. Он сегіз мың ғаламның падишасы не қаласа, соны жасай береді. Бізден ақыл сұрамайды. Оған менің әмірім жүрмейді, – деді.

– Әй, Әбутәліп, сен аталарың Қағбаның кілтін ұстаған текті тайпадан едің. Әкең Әбдімүтәліп зәмзәмнің көзін ашып еді. Өзің ата-баба дініне адал болған абыз ақсақалсың. Бірақ мына Мұхамбетің абыройды төгіп болды. Көз көріп, құлақ естімеген уағыздар айтады. Біздің қасиетті Лат, Узза, Манат сияқты ұлық құдайларды қуыршаққа балайды. Бізді бір жүрген ақымақ деп ойлайды. Біз де оның Алласын мойындаймыз. Сөз жоқ, Ол да – Ұлық Құдайлардың бірі. Қайдағы жоқ Ібілістің мысалдарын айтып, қайырсыз деп байлардың шымбайына тиеді. Өзі де күшті бір сиқыр үйренсе керек, оған барған адамның басы айналып, атасының жолынан бас тартып шыға келеді. Үйіне барып бірнеше рет ескерттік те. «Әй, кәпірлер, сенің дінің саған, менің дінім маған» деп өлең оқып кетті. Жердің үстімен барып едік, масқара болып жердің астымен қайттық. Енді ол бала бір тыңдаса, сені ғана тыңдайды. Ұрыстың соңы сойылға ұласпай тұрғанда, алдыңнан өтуді жөн көрдік, – деп қатқылдау ескертті.

– Мұхамбет менің қолымда өскен. Қазір жасы қырықтан асты. Оның қырық жыл ғұмыры менің көз алдымда өтті. Ол – өмірінде қылдай қиянат қылмаған адам. Берісі Меккеде, әрісі Шамда әділдік пен адалдықта оның алдына түскен жан жоқ. Міне, қазір жасым жетпіске тақады. Меккенің өмірі менің көз алдымда адам танымастай өзгерді. Ата-баба діні дейсіңдер, қане, сол баяғы атадан балаға мирас болған мурууа дәстүрі? Естеріңде ме, біз бала күнімізде тайпада бір жетім не бір жесір панасыз қалмайтын. Қазір сендер бөтенді айтпағанда, екі атадан қосылатын туысыңды жастықтай жаншып, тулақтай илейсіңдер. Бала кезімде Қағбаның ішінде санаулы ғана пұт тұратын. Қазір солардың саны нешеге жетті, білесіңдер ме? Мұншама көп құдай қайдан балалап көбейіп жатыр? Құдайлар көбейген сайын елдің де ынтымағы ыдырап, бірлігі кетті. Енді, міне, іріген сүттей болып отырсыңдар.

– Әбутәліп, дәстүріңді қайдам, бірақ біз құдайымызға адалмыз, – деп біреуі сөзін бөлді.

– Сен өйтіп сөзді бөлме. Мен де жақсы білемін, бұ күнде сендердің құдайларың – алтын мен күміс. Менің Мұхамбетім ешқандай да жаңа дін ойлап тапқан жоқ. Керісінше, әлсізге жақтасатын, бәрін өзімен тең көретін мурууа дәстүрін жаңғыртып жатыр. Сондықтан мен оның жағындамын. Оған жала жаппаңдар. Мен тірі тұрғанда, Мұхамбеттің басынан бір тал шаш түспейді, – деп, Мұхамбет үшін неге болса да, дайын екенін ұқтырды. Келгендер қарсы уәж айта алмады. Себебі Әбутәліп олардың дертін дөп басты. Өткір тілмен шиқандарын жарды. Келгендер тілдерін тістеген күйі шығып кетті.

– Егер жаның ашыса, сатып ал, – деді. Әубәкір:

– Сатсаң, сатып аламын. Құны қанша? – деді.

– Он мың ділдә, – деп Ұмая ойына келген соманы ойланбай оттай салды. Әубәкір сұраған пұлын сол жерде суырып берді. Ұмая құлды мұншалықты тез сатылады деп күтпеген еді. Ақшаны алып жатып:

– Әй, Әубәкір, бұрын ақылды адам едің. Сен де Мұхамбеттің уағызын тыңдап алжиын депсің. Есі дұрыс адам мынау сияқты бейшараға сонша ақша төлер ме? Бір тиын берсең де, қуана-қуана сатар едім. Талай пұлдан қағылдың, – деді.

– Ақшадан қағылған мен емес, сен. Керек болса, Біләлдің басы үшін бар дүниемді тігер едім.

– Мына қара маймылдың қай жеріне қызықтың?

– Оның құны терісінің түсінде емес, таза жүрегінде. Мен оның жүрегіндегі қазынаны сатып алдым.

– Қайдағы жүрек, қайдағы қазынаны айтып тұрсың? Бұл сұрауы жоқ құл ғана, – деді. Әубәкір:

– Біләлдің жүрегіндегі қазынаны қияметте көресің. Жүрегі соқыр надандарға ондай қазыналар бұ дүниеде көрінбейді, – деді де, кетіп қалды. Біләл сол күні азат мұсылманға айналды.

– Не үшін қаштыңдар? – деп сұрады.

– Біз Мұхамбет атты жаңа пайғамбардың үмбетіміз. Біз адам өлтіріп келген қашқын емеспіз. Мойнымызда қарыз да жоқ, борыш та жоқ. Бір Алланы ұлықтағанымыз үшін күн көрсетпеді. Мұхамбет сені дос көріп, бізге сенен пана сұрай жіберді.

– Мұхамбетке кітап түскен бе?

– Иә, түскен. Құран деп аталады.

– Құранда Ғайса туралы айтылған ба?

– Айтылған. Біз Ғайсаны да, оның анасы Мәриямды да жақсы білеміз, – деп, Жапар «Мәриям» сүресін оқи жөнелді. Құранның құдіретті әуезі патшаның алпыс екі тамырын иітті. Ол тебіреніп:

– Інжілде Ғайса өзінен соң әлемдерді жұбатушы ұлық пайғамбардың келетінін айтқан. Егер менің жүрегім алдамаса, Мұхамбет – сол жұбатушының нақ өзі. Біз – оның рухани бауырымыз. Мен бауырымды діні бөлек бөтенге тұтқын етіп бере алмаймын, – деді. Қуғыншылар бос қайтты.

– Әй, Мұхамбет, сиқырың қалай боп жатыр? – деп мұқата сұрады. Пайғамбар үндемеді. Әбужәһіл:

– Исламның хақтығын мына Лат, Узза, Манаттардан сұрайық, – деді. Сол кезде пұттың ішіне бір жын кіріп кетіп:

– Мұхамбет жәдігөйді өлтіріңдер. Ол елді адастырып бітті, – деді. Пұттарға көзсіз табынатын құрайыштар еліріп шыға келді. Көздері қанталап, пайғамбардың жағасына жармаса кетті. Кейбірі кебісін шешіп, бас-көз жоқ сабай берді. Мұхамбет пен Әубәкір оларға қарсыласқан жоқ. Надандар екеуін төпелеп тастады. Оларды пайғамбардың ағасы Ғаббас арашалап алып шықты. Ол болмағанда, өлтіріп тастауы мүмкін еді.

– Сен кімсің? – деп сұрады. Ол:

– Мен жын нәсілімін, – деді.

– Мұнда неғып жүрсің?

– Пайғамбарлық қонғалы сені сырттай бақылап жүрмін. Құранды тыңдадым. Сенікі хақ дін. Бүгін Қағбада пұттарды сөйлетіп, бәріңді арандатқан кәпір жынның бірі еді. Жаңа ғана көп жынның көзінше мен оның басын шаптым. Бұдан былай саған жындар зиян қылмайды.

– Атың кім?

– Есімім – Самаж. Жындардың патшасы менмін. Сенің дәрежеңді естіп, түріңді бір көруге ынтықпын. Бізге де пайғамбарлық ет, – деп өтінді.

– Менің дәрежемді қайдан білдің?

– Мұса кәлимолла Тұр тауында Тәңірімен тілдескенде сөздерін мен де естіп тұрдым. Сонда Жаратушы иеміз оған сені таныстырды. Сенің бүкіл сипаттарыңды оның көңіліне құйды. Сол кезде Ұлық Алланың «Бүтін пайғамбар менің ризалығымды тілейді, ал мен Мұхамбеттің ризалығын тілеймін» деген бір-ақ ауыз сөзі құлағымда әлі жаңғырып тұр. «Бұл Алланың өзі хабибім деп атаған нендей ұлық пайғамбар?» деп бір көруге ынтық болдым, – деді. Пайғамбардың сахабалары мұны естігенде Расулдың ұлық дәрежесін танығанның үстіне тани берді. Пайғамбар:

– Ендеше сенің атың бүгіннен бастап Абдолла болсын, – деді. Абдолла:

– Енді Қағбаға емін-еркін барып, насихатыңды айта бер. Қаласаң, бір пұттың ішіне кіріп, сенің сөзіңнің ақ екеніне куәлік берейін, – деді.

– Ниетіңе рақмет! Мені онсыз да сиқыршы деп атайды. Мен ондай қулықпен дін жаятын адам емеспін. Мен Ұлық Алла мен оның түсірген Құран кітабының құдіретіне ғана арқа сүйеген хақ пайғамбармын. Есіңде болсын: бұл әлемде ең ұлық мұғжиза, ең ұлы керемет, ол – Құран! – деді.

– Әбулақап не қарап жүр? – деді әйеліне.

– Ол көрмеген, естімеген адам болып отыр.

– Ал Ғаббас қайда болды?

– Мұхамбетке араша түскен – сол ғана. Бірақ шамасы жетпеді. Ол болмағанда, Мұхамбетті өлтіріп тастар еді.

– Отағасы, асыңды ішіп, асықпай шықсаң болмас па еді? – деп еді:

– Ей, қатын, қайдағы ас?! Алтын асықтай інімді өңшең қорқау жабылып талап жатқанда, алатаудай ағасы үйінде ас ішіп отыра ма?! Сен мені сондай намыссыз ез деп бе едің? Одан да сол асқа қақалып өл десейші. Кет былай жолдан! – деді де, Қағбаға тартты. Әбужәһіл Хамзаны көргенде екі тізесі дірілдеп кетті. Бірақ қасындағы нөкерлеріне сеніп, сыр бермей тұрды. Хамза келген беттен ақырып:

– Мұхамбетке қол көтергендерің бері шығыңдар! Сендер немене, сұрауы жоқ деп басынғыларың келе ме?! Жалғызға жабылған шибөрілер, мен сендерді тура осы жерде біртіндеп тураймын қазір. Керек болса, пұттарыңмен қосып талқандаймын! – деді де, сегіз өрме бұзау тіс қамшысын қонышынан суырып алды. Сол кезде Әбужәһілдің бір жағымпазы:

– Оны сабаған біз емес. Қағбадағы қасиетті құдайлардың өзі айтты, – деп ақталды. Хамза қамшысын қатты қысып:

– Қане, қайсы құдай оны айтқан?! Менің бетіме айтсын! – деді. Жағымпаз жүгіріп барып, Қағбаның есігін ашты. Тобыр жамырап ішке кірді.

– Міне, мынау! – деді жағымпаз пұтты нұсқап. Хамза:

– Сен бе Мұхамбетті өлтір деген? Қане, сөйле. Інімнің не жазығы бар? – деді. Тобыр демін ішіне тартып, пұт кешегідей сөйлейді деп күтіп тұрды. Пұт бұл жолы сөйлемеді. Хамза ашуланып, меңіреу кейіпте сілейіп тұрған пұтқа қарап: «Ей, сайрасайшы, тіліңді жұтып қойдың ба?!» – деді де, қамшымен оның басынан тартып жіберді. Балшықтан жасалған қуыршақ қақ айрылып құлап түсті. Кесектің шашылған сынығынан бөлменің іші шаң боп кетті. Тобыр шошып кетті. Хамза:

– Өңкей қорқау, сендер Құдайға да жала жабасыңдар. Мұхамбеттің Құраны сендерді «екіжүзді мұнапық» деп айтып еді. Сол рас айтады, – деді де, қасында тұрған жағымпаздың арқасынан осып-осып жіберді. Жиналғандар жан-жаққа бытырай қашты. Кезек Әбужәһілге келгенде, ол қолына таяқ алып қорғана бастады. Хамза:

– Сен ғой бәленің бәрін бастаған. Мына жүргендер сенің малайларың емес пе? «Ит иесіне тартады» деген. Өзің сияқты кілең қорқауды жинап алып айдап саласың, – деді де, қақ маңдайдан салып жіберді. Қою қара қан бұрқ етті де, бетін жуып кетті.

– Аға, менің дінім қара күшпен жайылмайды. Бұған кінәлі, керек десең, пұттар да емес. Бәріне кінәлі – надандықтың кірі. Жүректің көзі ашылмай, надандықтың шырмауынан ешкім шыға алмайды. Менің Құраным – жүректің көзін ашатын құдіретті кітап. Ислам діні көркем мінезбен ғана гүлденеді. Зорлық зорлықты ғана туғызады, – деп оны тоқтатты.

– Әй, Омар, жалғыз қарындасыңның қайда барып жүргенін білесің бе? – деді.

– Жоқ. Қайда барып жүр екен?

– Ол ана Мұхамбеттің сиқырына басы айналды. Қағбадағы құдайларға тіл тигізіп, Манат, Узза, Латты жерден алып, жерге салады. Басқа-басқа, сендей асыл жанның ақылды қарындасы осындай абыройсыз іс қылады деп кім ойлаған? Күйеу балаң да сау емес. Ана жалған пайғамбар жастардың санасын улап бітті. Енді оған ана есерсоқ Хамза қосылып алды. Бүйтіп кете берсе, Қағбадағы құдайлардың қарғысынан көз ашпайтын шығармыз, – деді.

– Сендер, екеуің, Мұхамбеттің сиқырын үйреніп жүрсіңдер ме? – деді күйеу баласы екеуіне. Олар:

– Аға, Мұхамбет сиқыршы емес. Ол – хақ пайғамбар. Оның ілімі –Алланың уахиы, – деді.

– Қайдағы уахи? Қайдағы пайғамбар? Арабтан пайғамбар шықпаған. Бізде тек қасиетті Қағба ғана бар.

– Сол Қағбаның иесі Ұлық Алла Мұхамбетті өзі таңдады.

– Неге Алла ғана таңдайды? Лат, Манат, Уззаның назары неғып түспепті оған?

– Олар Құдай емес. Құрайыштар оларды қолдан жасады.

– Тарт тіліңді! Миың уахимен әбден уланған екен. Енді, міне, сенің де тіліңнен у таматын болыпты. Бұдан былай Мұхамбеттің үйіне аттап бассаң, бақайыңды сындырам! Лат, Манат, Уззаға тіл тигізсең, аузыңды қан жалаған иттей қылам! – дегенше болған жоқ, қарындасы:

– Сол Лат, Манат, Уззаң ғой бізді осындай надандыққа батырған, – деді. Омар шыдап тұра алмады. Күректей қолымен қарындасын салып жіберіп еді, ол қалпақтай ұшып түсті. Мұрнынан қан сау ете қалды. Пердені ұстап құлағанда тығылған Құран парақтары шашылып кетті. Омар алдына келіп түскен Құранның бір парағын алды да, оқи бастады. Ол әріп танитын сауатты болатын. Аяттың өлеңмен өрілген ұйқастары оның назарын бірден аударды. Тағы да бір парақты еріксіз қолына алып, жалғасын оқып кеткенін өзі де байқамай қалды. Аяттар қатайған жүрегін жұмсартып, қатқан көңілін илей түсті. Шыдай алмай, тағы бір парақты алды. Оқыған сайын тас төбесінен бейне бір күмістен жаңбыр жауғандай күй кешті. Парақ бітіп қалды. Құлап жатқан қарындасына қарамастан, Омар күйеу баласына бұрылып:

– Жалғасы қайда? – деді жұмсарған үнмен. Ол:

– Бізде жоқ, пайғамбарда, – деді.

– Кеттік Мұхамбеттің үйіне.

– Оу, Омаржан, қайдан жүрсің? Менде ісің бар ма еді? – деді қош көңілмен қарсы алып жатып. Омар пайғамбардың алдына Құран парақтарын тастап:

– Мынаның жалғасы бар ма? – деді. Пайғамбар:

– Бар, – деді.

– Құмарым қанбай қалды, дауыстап өзің оқышы, – деп өтінді. Пайғамбар тамағын кенеді де, қоңыр дауыспен, әдемі мақамға салып, Құран сүрелерін оқи бастады. Құранның әрбір сөзі құлақтан кіріп, бойды алды. Жүрегінің түбінен басталған бауырмалдық сезім бүкіл қан тамырында жылымықтай болып ағып бара жатты. Біраздан соң Омар еңкілдеп жылады. Көзінің жасын сүртіп отырып, өзінің мұсылман болғанын мойындады.

– Құдай қосқан қосағым, балаларымның анасы, дінімнің тірегі, қанша жерден Алланың қалауы десем де, мен сені ажалға қимаймын. Ұлық Алла маған жеңіс сыйламай қоймайды. Сол күні сенің жанымда болғаныңды қалап едім. Амал нешік?! «Жазмыштан озмыш жоқ». Жайыңның жаннатта болары күмәнсіз. Ұлық Алла сені ерекше құрметпен қарсы алады. Қайсар рухың ол жақта Хауа ана, Бибісара, Бибіажар, Бибіәсия және Бибімәриәм сияқты сүйегі асыл, жаны пәк, рухы биік бекзат аналардың қатарынан орын алады, – деп жұбатты. Хадиша:

– Мұхамбет, мен оның бәрін сенен талай естігем. Солай боларына күмәнім жоқ. Бірақ, ол жақта сен жоқсың. Мен сені бәрібір сағынам... Мен сені күтем... – деп дауысы әлсірей берді. Пайғамбар өзін қанша тежесе де, ащы өксік тамағына тығылды. Көзінің жасына ерік берді. Таңғы шықтай мөлдіреген көз жасы Хадишаның бетіне тамып жатты. Пайғамбардың көз жасына өзінің көз жасы қосылып, екі бетін жуып кетті. Жиырма жыл отасып, жанына жігер болған жан жарын өлімге қимай, егіліп жылай берді. Хадиша оның қолынан қысып: «Қош!» – деді де, кәлима айтып жүріп кетті. Мұхамбеттің жүрегінің бір тамыры үзіліп түскендей болды. Аспан әлемінде періштелер жаппай аза тұтып, пайғамбардың қайғысына ортақтасты.

– Серттен таю – зор күнә. Біз құдайлардың атымен ант еткенбіз. Анттасқан құжат біздің емес, құдайлардың назарында, – деді. Қарсы тарап:

– Біз оларды өкпеге қисақ та, өлімге қия алмаймыз. Ит те болса, туысымыз. Екі жыл онсыз да қателіктерінің азабын әбден тартты. Сол да жетер. Енді өздері де тәубеге келген шығар. Хатты өшіріп, құжаттың күшін жояйық, – деп шуласты. Әбужәһіл бұрынғы надандығына тағы басты:

– Ол құжатты жою біздің ықтиярымызда емес. Құдайлардың талқысына салайық. Құдайлардың ашу-ызасын туғызған Мұхамбеттің діні. Лат, Манат, Узза келіссе, қағазды өртейміз, – деді.

– Мұхамбет тұзаққа түспеді. Әзірше біздің Манат, Лат, Уззалар үнсіз. «Құдайлар не дейді?» деп, қарап отыра беруге тағы болмайды. Оның сиқырының күші жетпейтін бір айла таптым. Мен білсем, ол керемет көрсете алмайды, – деді де, жоспарын айтты. Бәрі оның ойын қош көрді. Пасықтар түгел жиналып:

– Ей, Мұхамбет, ақындықта мықты екенсің. Сиқырлы өлеңдеріңмен бейсауат жұртты арбап болдың. Бізді ақымақ қылғаның жетер. Құдайға шүкір, біз де біраз игі жақсылармен сұхбаттас болғанбыз. Әһлі кітаптардың талай уағызын тыңдағанбыз. Шын пайғамбарға Алласы мұғжиза берсе керек-ті. Мына яһудидің барлық пайғамбарында мұғжиза болған. Мұса теңізді жарған, Сүлеймен жындарға сарай салдырған, Ғайса өлікті тірілткен, Дәуіт таумен тілдескен. Сенде оның бірі жоқ. Он жыл болды құр Құраныңды оқып жүрсің. Елдің берекесін алып біттің. Екіге жарылған жұрт әбден титықтап болды. Сенің кесіріңнен аталас туыстар аралас-құраластан қалды. Не де болса, бір жағына шығайық. Айды жарып, хақ пайғамбар екеніңді көрсет. Қолыңан келсе, мойындаймыз, келмесе, бізге ренжіме. Істің аяғы насырға шабуы мүмкін. Не дейсің? – деді.

– Мен дайынмын. Қайда, қашан? – деп қысқа қайырды.

– Мұхамбет ортаға шықсын! – деп айқайлады. Алланың елшісі топтан жарылып шықты да, таудың төбесіне қарай көтерілді. Төмендегі тобыр:

– Ал, көрсет кереметіңді! – деп мұқата бұйырды.

– Иә, Расул Алла, мен осы бір нәрсеге қайран қалам. Сізден сұрасам бола ма? – деді. Пайғамбар:

– Иә, Құзайпа айта бер, құлағым сенде, – деді.

– Сіз неше жылдан бері елді жақсылыққа үгіттеп, дінге шақырып келесіз. Бір Құранның өзі біздерге қаншама өзгеріс әкелді? Шаңырағы қирап, оты өшуге айналған талай адамға бақыт сыйладыңыз. Сіздің ілімге бас иіп, одан жақсылық таппаған жан қалмады. Кеше аспандағы Айды жарып, Ұлық Алланың қандай құдірет иесі екенін тағы бір паш еттіңіз. Бірақ сонда да ештеңе өзгермеді. Олар баяғыша пұттарына бас ұрып, надандықта әлі жүр. Құлағы бар, көзі бар адам ақиқатты айыратын кезі болған жоқ па? Бірақ неге олар селт етпейді?

– Мен саған Құраннан бір аят айтайын. Ұлық Алла: «Ғапылдарға қараңдар, олар жердің бетін кезіп, талай жерді аралайды. Бірақ одан ақылы ғибрат алмайды. Басында екі құлағы бар. Бірақ онымен ақиқатты естімейді. Маңдайында көзі бар. Бірақ онымен жаралыс сырларын көрмейді. Шындығында олардың көзі соқыр емес. Кеудесіндегі жүрек көзі соқыр», – деген. Сондықтан адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, жүректегі мінсіз ақылдың сәулесімен ғана көреді. Сен айтып отырған біздің бауырлардың жүрек көздері соқыр. Олар – жүрегіндегі рухани мерездің азабын тартушы бақытсыз жандар. Менің міндетім – оларды сөгу емес, қолымнан келгенше көкірек көздерін ашу!

– Жүректің көзі неден соқыр болады?

– Ол былай: Ұлық Алла адамға ақыл деген жауһар берген. Ол жауһардың өзіне тән сипаты бар. Жаралыстан ғибрат алып, терең ойлануға дағдыланса, адам ақылы нұрланып шарықтай береді. Бірақ ақылдың да жауы бар. Адамның жүрегіне сәт сайын оспадар ойлар қаулаған қамыстай толассыз кіріп жатады. Міне, осы кезде мықты мұсылман жүректегі күзетін күшейтуге міндетті. Ойды сүзгіден өткізбестен, көңіліне сіңіріп, тілімен айта беретін болса, ол ақылдың айнасына қара дақ болып жабысады. Ал егер ойға сақ болып, тілін бос сөзден тыятын болса, көңіліне нұрлы сәуле құйылады. Сәулелі ойға үйір болып, күзетті күшейтетін болса, жүрегі ағарып, ақылы нұрланады. Жүрегі ағарған, іші нұрға толған адамға қияметке дейін зиян-зақымет болмайды. Ол қылдай қиянаттан бойын аулақ ұстайды. Қылп еткен күнәнің ізін сезіп тұратын зерек болады.

– Жүректі күзетпесе, не болады?

– Егер күзетпей күпір ойды ішке өткізіп, тілден шығаратын әдеттен тыйылмаса, жүректің ішін қара тот басады. Ол қап-қара күлдің күйесі сияқты түрге енеді. Пасық ойлар ішке әбден толған кезде жүректің көзі бітеледі. Оған Хақтың сәулесі түспейді. Сәуле түспеген соң, жүрек бұзылып, ақыл айнасы өшеді. Соқыр жүрек төңкерілген құмырадай болып, ішіндегі бар асылынан айрылады.

– Сонда жүректен не кетеді? Асыл деп нені айтып тұрсыз?

– Мейірім, махаббат, ынсап, әділет, кешірім, ар-ұят, ождан-намыс – жүректің қазынасы. Адамның жүрегі арам ойлармен құрттап тесілетін болса, осы қазыналар шашылып төгіледі. Ондай адамның құлағына құйған сөзің далаға кетеді. Олар арсыз істі арланбай жасайды. Жақсылық пен жамандықтың парқын білмейді.

– Сіз бір сөзіңізде «Жүрек – дененің патшасы, тәнді сол басқарады» дегенсіз. Бұл қалай болғаны?

– Наданның дене мүшесін, жүріс-тұрысын, мінез-құлқын енді жүректің қалауы емес, құлқынның әмірі басқарады. Ол – өле-өлгенше құлқынға ләззат сыйлар рахат пен құмарлықтың құлы. Сондықтан титтей қателік жіберсеңдер, дереу тәубе етіп, кешірім тілеуді үйреніңдер! Егер ұсақ күнәға мән бермей, енжар қалыпта жүре берсең, сол күнә тотқа айналып, жүректің көзін көр қылады. Көкірек көзін соқыр қылған қараңғылық пердесін Ұлық Алла маған «раан» деген атпен Құранда паш етті.

– Кірлеген жүректің көзі немен тазарады? Оның бітелген көзін күнәдан аршудың жолы бар ма? – деді.

– Қарайған жүрек көздің жасымен ғана тазарады. Сондықтан бұ дүниеде көбірек жылаңдар, азырақ күліңдер. Мүмкін болса, жетімнің басынан көп сипаңдар. Жетімнің көңілін менен артық білетін ешқайсың жоқ. Естеріңде болсын, көңілі соқыр надандар қияметте де көр қалпында тіріледі, – деді.

– Әй, Мұхамбет. Сен шынымен де сабырлы екенсің. Сенің басыңдағы халді көріп, менің өзім шыдай алмадым. Ана өлеңшілерге тықыр тақады. Өсек таратып, елді саған қарай айдап салғаны үшін Алла өзінің кек алушы деген сипатымен олардың желкесін қияды.

– Жебірейіл, олар – өсекші болса да, өзімнің жерлестерім. Жүре берсе, болмас па? Мен сабыр етіп төзуге дайынмын. Обал ғой.

– Олай болмайды. Ұлық Алла барлық пендесіне қалау еркін берген. Бұ дүниеде әркім өзі қалаған жолмен жүре алады. Дінде зорлық жоқ. Бірақ адал адамның арын төгіп, жала жауып, елді арандатып, оған айдап салуға қақылары жоқ. Сондықтан Ұлық Алла саған: «Мұхамбетке жала жауып, арандатушы бес өлеңшіні жазала!» – деп маған бұйырды. Олардың күні аз қалды, – деп ескертті. Мейірімді Мұхамбет сонда да оларды жамандыққа қимай етбауыры езіліп тұрды. Бірақ Алланың әмірі екі болмады.

– Сен кімсің? – деп сұрады.

– Мен Аддаспын, – деді ол.

– Қай жерден боласың?

– Кенғаннанмын.

– Жүсіп пайғамбардың елінен екенсің ғой.

– Сіз Жүсіп пайғамбарды білуші ме едіңіз?

– Әлбетте, білем. Ол да – мен сияқты пайғамбар.

– Бұл Тайыпта Жүсіпті танитын адам аз. Көбі надан.

– Жүсіп – Алланың ұлық пайғамбарларының біреуі. Мен Тәңірдің адамзатқа жіберген елшілерінің ең соңғысымын. Менен соң Ұлық Алла елші жіберуді тоқтатады.

– Мен сізге сенем. Пайғамбарлығыңызға иман келтірдім. Мені өзіңізбен ала кетсеңіз, жақсы болушы еді. Мен де сізден даналық пен әдеп ғылымын үйренгім келеді, – деді пайғамбардың көркем мінезіне қызығып.

– Інім, әзірше осында қала тұр. Әлі ерте. Менің басыма қауіп төніп тұр. Ата-анаңа жауапты болар жайым жоқ. Көп ұзамай Алла маған жеңіс береді. Менің даңқымды барлық тараптан еститін боласың. Сол кезде маған кел. Саған көкірек көзін ашатын хикмет ілімін үйретемін, – деді. Жас жігіт:

– Онда мен сізді қауіпсіз аймаққа дейін шығарып салайын, – деп біраз жер сапарлас болды. Пайғамбар оның батылдығына риза боп қалды. Жігіттің де кеудесінде хикмет ілімін үйренсем деген құштарлық оянды.

– Әй, Жебірейіл, жаннатқа барып, барлық періштелерді салтанатқа әзірле! Бүгін менің пайғамбарым Мұхамбет осында келіп, мейман болады. Пайғамбардың Нұрынан жаралған Ғаршы-Күрсі, Лаухы-Қалам құрметін көрсетіп, қызмет етсін. Мұса, Ғайса, Нұх, Ыбырайым пайғамбарлардың рухтары шадыман болып, Рақымның Нұрын қарсы алсын. Көрісіп, емін-еркін сырлассын. Күллі ғалам шаттанып, пайғамбардың нұрлы келбетіне көз тойдырсын. Өзің жетпіс мың періштені ертіп, пейіштен бір пырақты асыл тастармен әбзелдеп, досыма жөнел! Хақтың елшісін пыраққа мінгізіп, жеті қат көкті, жұмақ пен тозақты аралатып көрсет! – деп әмір етті.

– Иә, Мұхамбет! – деп оны оятты. Пайғамбар орнынан тұрып:

– Армысың, Жебірейіл досым! – деп сәлем берді.

– Уа, Алланың сүйікті досы Мұхамбет, саған Алланың игілігі мен сәлемі болсын! Үмбетіңді уайымдап, түнде ұйықтамадың. Күндіз отырмадың. Аш екенмін деп ас ішпедің, түн екен деп түс көрмедің. Шаршауды білмедің. Қайғырдың. Қам жедің. Сонда да қайратың қайтпады. Қорықпадың. Құбылмадың. Жігерің мұқалмады. Хақ дінді жаю үшін қаншама азапты бастан кештің? Бүгін сені Алла өз құзырына қонақ етуді қалады. Сенің пәк Нұрыңнан үлес алған он сегіз мың ғалам жүзіңді бір көруге ынтық боп, асыға күтіп отыр. Менімен бірге жүр, – деді. Пайғамбар Аллаға шүкіршілік айтып, жан-жүрегімен елжірей тебіренді. Жаннаттан әкелген жібек киімдерді киді. Періштелермен бірге үздіксіз кәлима айтып, Алланы пәктеп, Қағбаны тәуап қылды. Жебірейіл пайғамбардың кеудесін ауыртпай тіліп, жүрегін алды. Мәкәйіл періште оның жүрегін алтын ыдысқа салып, мағрифаттың суымен жуды. Басқалары қолдарын қусырып, тәжім етіп, Алла елшісінің құзырына құлдық ұрып тұрды. Жебірейіл мүбарактың алдына пырақты көлденең тартты. Қос періште қос қолтығынан демеп, оны алтын ерге отырғызды. Нұр пырақтың ерні қызыл гауһардан, иегі нұрдан, сүйегі сом алтыннан, тұяғы жауһардан, тізгіні зүбәржаттан, жүгені ақықтан, маңдайы ақ жақұттан екен. Жұпардай иісі, майдай жүрісі бар екен. Алланың хабибісін көргенде құйрық-жалы райханнан таралып, қызыл күрең реңі құлпыра түсті. Пырақ Мұхамбетті көзді ашып-жұмғанша көкке алып ұшты. Сапар бастала бергенде ту сыртынан беймәлім дауыс естілді.

– Ей, Мұхамбет, кейін қайт. Жолдан адастың. Онан да мында кел, атыңның басын кері бұр, – деді. Пайғамбар дауыс шыққан жаққа қарамады. Есіл-дерті Алланың дидарымен қауышу болған пайғамбар оны елемей өте шықты. Сәлден соң әлгі дауыс тағы да:

– Ей, Мұхамбет, мына жаққа үңілші, күллі әлемнің қызығы мен рақаты осында жатыр. Алып кет. Ол рақатқа сен ғана лайықсың, – деді. Пайғамбар ол сөзді құлағына да ілмеді. Бейтаныс дауыс енді оң жағынан естілді.

– Ей, Мұхамбет, патшалықты қалайсың ба? Міне, тақ, міне, бақ. Ал да, әлемді биле. Тек мына сапарды мезгілінде тоқтата сал, – деп гауһардан жасалған алып тақты алдына көлденең тосты. Пайғамбар тақты айналып өте берді. Енді дауыс үдей бастады. Ол енді:

– Мұхамбет, сені алдыңнан ажал тосып тұр. Бұл – сенің түсің ғана. Ақылға кел. Үйіңе қайт. Әйтпесе, басың бәлеге шатылады, – деп шыңғыра айғайлады. Пайғамбар міз бақпаған күйі әуелеп ұша берді. Үміті үзілген әлгі дауыс кенет бір пәсте құдіреттің күшімен жаншылып кеткендей кілт үзілді.

– Ей, Мұхамбет, аттың басын бұрмағаның дұрыс болды. Әлгінде арбаған Ібілістің дауысы еді. Ол сені бала-шағамен, қала берді өліммен қорқытып, сапарыңнан қалдыруды ойлады. Дүние нығметтерімен қызықтырып, Алланың дидарынан мақұрым еткісі келді. Сен оларға назар салмадың. Ең соңында әйел болып алдады. Оны елемедің. Егер осылардың біреуіне титтей де болсын көңіл бөлгеніңде, сапарың осымен тоқтар еді. Үмбетің қыз-қырқынға, байлық пен билікке көңілі ауып, Алланы ұмытар еді. Сен Алланың нағыз хабибісі екенсің. Осы ерлігіңнің шарапатынан үмбетіңнен Алланың дидарына ғашық болатын нағыз ерлер қияметке дейін шығып отырады, – деді.

– Бұлар – сізден бұрын өмір кешкен жүз жиырма төрт мың пайғамбар. Олар Алланың қалауымен шірімеген тәндеріне қайта кірді. Олар саған сәлем беріп, құшақтасып қауышуға жиналды, – деді.

– Мұхамбет, сапарың оң болсын! Миғраж құтты болсын! Бұл – саған ғана нәсіп болған нығмет. Біз саған қызығып тұрмыз, – деді.

– Иә, Алланың сүйіктісі, бізге имам болыңыз. Алға өтіңіз, – деді. Мұхамбет пайғамбар:

– «Әке тұрып, ұл сөйлегеннен без» деген. Алдымда атам тұрғанда менің сап бастағаным әдепсіз болар. Имамдыққа бәріміздің атамыз Адам Сапиолла шықсын, – деп сынықтық танытты. Адам ата:

– Мен пейіште жүргенде тыйым салынған бидайдың дәнегін жеп, Ұлық Алланың алдында ұятты болдым. Соның өкініші әліге дейін өзекті өртеп тұрады. Имамдық маған қол емес, – деп кері шегінді. Пайғамбарымыз Нұхқа бұрылып:

– Адамзаттың екінші атасы Сізсіз. Топан судан кейінгі тіршілікті сіз жалғастырдыңыз. Онда имамдыққа сіз шығыңыз! – деді. Нұх та кейін шегініп:

– Мен сабырым сарқылып, өз жұртыма қарғыс айттым. Соның кесірінен елде алапат апат болды. Сол сабырсыздығыма әлі кезге дейін ұялам. Бұл жерде имамдыққа шығуға лайықты емеспін, – деді. Пайғамбар Ыбырайымға бұрылып:

– Сіз де – Алланың сүйген құлысыз. Есіміңізді еркелетіп «Халиолла» деп атаушы едік. Онда сіз шығыңыз, – деді. Ол:

–Мен де өз заманымда Ажар әйелімді аяғы ауыр кезінде айдалаға апарып тастаған едім. Сол қаттылығым үшін осы кезге дейін қысыламын, – деп ол да михрабқа жақындамады. Кезек Жүніс пайғамбарға келді. Ол:

– Мен Мұсыл шаһарында еліме апат келгенде кемеге мініп, бас сауғалап кетіп қалдым. Сол үшін мені Ұлық Алла жазалап, балықтың қарынына тықты. Имамдыққа лайықты емеспін, – деп тартыншақтады. Пайғамбар оның қасында тұрған Жүсіпке бұрылған еді, ол:

– Мен әкеме ат үстінде сәлем беріп, әдепсіздік көрсеттім. Сол үшін Алла мені жазалады. Денем жеті күнде шіріп кетті. Бүгін бәрі қабірдегі тәндеріне қосылғанда, менің өз денем табылмады. Сіздің шарапатыңыздан ғана Ұлық Алла мейір-шапағат етіп, менің денемді жаңадан сомдады, – деп айыбын есіне алды. Пайғамбар:

– Әй, Мұса, Ұлық Алламен тікелей тілдескен өзіңсің. Сол үшін елің еркелетіп «Кәлимолла» деп атады. Намазды сен бер, – деді. Мұса:

– Мен Ұлық Алланың дидарын елге көрсетем деп оңбай қателікке ұрынғам. Сол қылығым есіме түссе, әліге дейін қызарып кетем. Әй, Мұхамбет, сенің дәрежең бәрімізден ұлық. Намазды сен бер. Біз саған ұйып, намаздың ләззатын алайық, – деді. Олардың арасында Дәуіт пайғамбар да тұрған еді. Ол жезтаңдай әнші болатын. Құйқылжытып Забур жырларын айтқанда тау-тас егіліп жылайтын. Аққан су, құтырған жел тоқтап қалатын. Ұшқан құс, жүгірген аңның бәрі елітіп тыңдап тұрушы еді. Сондықтан да Дәуіт азан шақырып, тәкбір айтты. Жүз жиырма төрт мың пайғамбар сапқа тұрып, Мұхамбет пайғамбарға ұйып намаз бастады. Бұған дейін бірде-бір пайғамбар құлшылықтан тап осылай ләззат алмаған екен. Барлығы балқып, Ұлық Алланың мейірім-шапағатына бөленді. Рақымды Құдай бұл намазды бірден қабыл етті. Мұхамбет пайғамбар намаздан соң Ұлық Алладан үмбетінің жарқын болашағын тіледі. Құлшылық біткен соң, Жебірейіл періште:

– Әй, Мұхамбет, Алла сенің сынық мінезіңе риза болды. Әлбетте, Жаббар Хақ сенің дәрежеңді бәрінен артық етті. Егер көңілің өсіп, өзгелерді елемей, имамдыққа бірден сұранып шыққаныңда, сапарың осы намазбен тамам болар еді. Өзге пайғамбарлар да сенің бағыңмен таласпады. «Ердің өзімен талассаң да, бағымен таласпа» деген. Ұлық Алла сол мінездері үшін олардың да намазын қабыл етті. Бұл – Алланың жақсы көретін қасиеттерінің бірі, – деді.

– Әлем жаралғалы сізге басқыш ретінде қызметке жарау үшін мыңдаған жыл бойы тапжылмай күтіп жаттым. Бұл міндетті маған Алла әуелде жүктеген еді. Міндетімді адал атқардым. Енді мен де мекеніме қайтамын, – деді. Жебірейіл періште тасқа оқты көзін қадап:

– Әй, қара тас, әдепті бол! Пайғамбардың шылауына жармаспа. Алладан саған қайтуға әлі рұқсат жоқ. Қияметке дейін осында боласың. Қал! – деп бұйырды. Құдайдың құдіретімен сол сәтте қара тас бос ауада қатып қалды. Бұл тас әлі күнге дейін әл-Ақса мешітінің жанында қалықтап тұр екен деседі.

– Әй, пырақ, сен неге жылап келесің? – деді. Алланың құдіретімен пыраққа тіл бітіп:

– Алланың сүйіктісі Мұхамбет, сендей асыл ерді алып ұшу бақытының маған нәсіп болғанына қуаныштан жылаймын. Бірақ бұл рақат сезім де бір сәтте өте шығар-ау деп қайғыдан жүрегім сыздап келеді. Мақшар таңында да сені үмбетіңнің алдында алып жүрсем деген арманым бар еді. Сол арманым орындалар ма екен деп уайымдап келемін, – деді. Пайғамбар:

– Алла тілегімді берсе, мақшарда сені таңдадым. Еш алаң болма, – деді. Пырақ:

– Мақшар таңында пырақ аттар өте көп болады. Барлық пайғамбарлар мен әулиелердің, салиқ, тақуа құлдардың бәріне пырақ ат беріледі. Сол кезде ең бірінші пырақ міну құрметі сізге бұйырады. Пырақ атаулының нашары жоқ. Бірінен бірі асып түсетін сұлу да сымбатты болады. Менен сұлу пырақтар болуы әбден мүмкін. Сол кезде сіздің назарыңызға ілінбей қаламын ба деп қорқамын, – деп мұңын шақты. Пайғамбар:

– Әй, пырақ, маған деген ықыласың бір сәтке де кемімесін. Мен сені ықыласыңа қарап танимын. Шарты сол болсын, – деді. Пырақ басын изеді де, көңілі мейірленіп сала берді. Ол шабысына шабыс қосып, көз ілеспес жылдамдықпен ұша жөнелді.

– Бұл – жеті қат көкке көтерілетін есік. Жер мен көктің шекарасы – осы мекен, – деді. Пайғамбар таңғажайып сатыны, оның күміс қақпаларын тамашалап тұрды. Бір кезде бір топ періштенің белгісіз рухтарды шынжырмен байлап, қамшымен айдап көкке қарай қинап алып бара жатқанын көрді. Олардың басы салбыраңқы, жүздері солғын екен.

– Бұлар кімдер? – деп сұрады пайғамбар. Жебірейіл:

– Бұлар – әлімсақ уәдесін ұмытқан рухтар. Алланың алдында қарар беті жоқ, бастары салбырап бара жатыр. Іштерін өкініш пен ұяттың оты өртейді. Жерде істеген күнәсіне көкте жауап береді. Періштелер оны таразы-мизамға тартуға алып бара жатыр. Олар: «Тағы да қайта туылсақ бола ма? Біз енді туылсақ, өмірде момын болар едік», – деп жалынып жатыр, – деді. Пайғамбар осы сәтте:

– Иә, Алла, менің үмбетімді де осындай ғапыл, күнәкар құлдардың қатарынан қылма, – деп жалбарынды. Жебірейіл бірінші боп аспан әлемінің қақпасын ашты. Пайғамбар «біссімілда» деп бірінші қат көктің босағасын аттады.

– Әй, Жебірейіл, бұлар қайда бара жатыр? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Алланың сүйікті достары келеді. Соларды қарсы алуға бара жатыр, – деді. Пайғамбар қақпа жанында қызығып қарап тұрды. Періштелер бір топ адамды күтіп алып, оларға жібектен тон кигізді. Пырақ ат мінгізді. Барынша құрмет көрсетіп жатты. Пайғамбар Жебірейілге:

– Бұл сыйлы адамдар кімдер? – деді.

– Дүниеде ата-анасын сыйлаған, солардың батасын алғандар. Кім ата-анасын құрметтесе, Алла оларға да осылай сый көрсетеді, – деді ол. Пайғамбар олар үшін қатты қуанды.

– Ата-анасын сыйлағанға мен де ізет көрсетемін, – деп, олармен сәлемдесті. Олар да пайғамбармен мейірлене көрісті.

– Бұл – рақым дариясы. Кім дарияға шомылса, оған сегіз жаннаттың есігі түгел ашылады, – деді. Мұхамбет пайғамбар дарияға қолын малып жуды да, алақанын жайып:

– Иә, Алла, үмбетім рақым дариясына шомылсын, – деп дұға жасады. Жебірейіл:

– Үмбетің ғұсылсыз жер баспаса, міндетті түрде рақым дариясына шомылады, – деді. Осыдан бастап үмбетіне ғұсылмен жүруді міндеттеген екен.

– Бұл не? – деді пайғамбар. Жебірейіл:

– Бұл – су иесі Сүлеймен патшаның қазынасы, – деді.

– Ей, Алланың досы, сенің құрметіңе қазынаның барлық есігі ашылады, қарап көр, – деді. Сарайдың ішіне үңіліп еді, онда ақыл-парасат, әдеп, көркем мінез-құлық, кешірім, мейірім-шапағат бар екен. Пайғамбар:

– Сүлейменнің қазынасы деген алтын-күміс деп ойлаушы едім. Бұл қалай болғаны? – деді. Жебірейіл:

– Рас айтасың. Оның қазынасы қисапсыз алтын, күміс, дүр-гауһарға толы болды. Сүлеймен дүниеден өткен соң, оның қазынасын Ұлық Алла бергі дүниеге алдырды. Бірақ алтын-күміс бұл жақта бағалы зат емес. Хақ тағала барлық асыл тасты құдіретімен даналық пен хикметке айналдырды. Егер Сүлейменнің қазынасы тас күйінде қалғанда, жердегі адамзат пен жын-пері оларға таласып, соңы жоқ соғыстан көз ашпас еді. Сүлейменнің қазынасынан түсіп қалған азын-аулақ алтын-күмістің өзі талай соғысқа себепші болады. Жалғанда дүниеде даналыққа көп адам құштар болмайды. Сондықтан олар осында сақтаулы, – деді.

– Сонда қалай, даналық хикметі ешкімге бұйырмай, осында жата бере ме? – деді пайғамбар.

– Жоқ. Жер бетінде даналық іздеген адамның ақысы желінбейді. Оған жауапты періштелер жердегі пенденің жүрегін бақылап отырады. Егер бір пенденің жүрегі дүниеге құштарлықтан ада болса, соның кеудесіне даналықтың дәнін егеді. Оның хикмет кеудесі рухани қазынамен байыған үстіне байып отырады, – деді. Пайғамбар:

– Иә, Тәңірім, үмбетім даналықты қаласа, кеудесін Сүлейменнің қазынасымен толтырғайсың, – деп дұға тіледі. Ел аузында кеудесі ақыл-парасатқа толы адамды «Сүлейменнің қазынасына жолыққан екен» деп айтып жататыны осыдан екен деседі.

– Бұл не өгіз? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Қара тас – адамның мысалы. Көк өгіз – олардың сөйлеген сөзі. Пенде өтірік айтып, өсек таратса, жүйесіз сөз осы көк өгіз сияқты иесін қайта айналып сүзеді. Керек десең, бір сөздің кесірінен соғыс оты тұтанады. Зілзала соны меңзеді. Қандай сөз сөйлесең де, бәрінің есебі бар. Дүниеде, ақиретте шерменде қылады, – деді. Пайғамбар:

– Менің үмбетім ғайбат айтып, ақиретте өкірген өгіздің кейпін кимесін, – деп күбірлеп бетін сипады. Әрі қарай жүріп еді, алдынан бір кісі жолықты. Оның қолында екі кесе бар екен. Бір кеседе сүт, екіншіге шарап құйылыпты. Пайғамбар сүтті алып ішті. Шарапқа назар да салмады. Мүбарактың әрбір іс-қимылын бақылап келе жатқан Жебірейіл:

– Дұрыс таңдау жасадың, Мұхамбет. Сүт – жаннаттың шәрбаты. Сүт ішіп, оны қастерлеу бұдан былай үмбетіңе сүндет болсын. Сүттің дәмі жұмақтың кәусарымен тең болады, – деді.

– Ех, Мұхамбет, бұл сенің дүниеқоңыз үмбетің ғой. Ол бейшара тірісінде дүние-мүлікке тоймаған. Қала берді, жиған дүниесінің ішінде ғаріп-міскіннің көз жасы бар. Жүгін ауырлатып тұрған нақақ көздің жасы. Жиғандарын бауырларымен бөліспеді. Өз рақатына да қимады. Өлгенше мал көбейтіп, ешкімге зекет бермеді. Енді мәңгі бақи осылай отын жинап, қор болады. Онысы өзіне опа бермейді. Отыншы – соның мысалы, – деді өкінішпен. Пайғамбар сонда да жаны ашып, оған мейлінше болысты. Бірақ отыншы сонда да тойымсыздығын тыя алмады. Отын жинап, тәлтіректеп кете берді. Тіпті пайғамбармен ісі де болмады.

– Ей, Жебірейіл, бұл не хикмет? Құдық суға толы, ал мына бейшара шөлден қаталап, бір тамшы су ала алмай зорығып тұр, – деді. Жебірейіл басын шайқап:

– Бұл құдықшы – бақытсыз жан. Қауғасын қанша салса да, өзі қазған құдықтан бір тамшы су іше алмай, мәңгі бақи қор болады. Ол адам дүниеде талай жанға жақсылық жасаған бай болған. Бірақ жақсылығын міндет етіп, елден мақтау тілеп, өзгеден сый-құрмет дәметіп жүретін. Соның кесірінен игілігінің қайырын мәңгі дүниеде көре алмай сорлап отыр, – деді. Пайғамбар оған жаны ашыған күйі қасынан өте берді.

– Ей, бұл адам саған не істеді? – деп сұрады.

– Бұл кісіде менің алынбаған ақым бар, – деді.

– Қандай ақы?

– Бұл менің көршім еді. Алла оған байлық берді. Ауласынан үнемі ауқатты адамдар арылмайтын. Ал мен өте кедей, пақыр болдым. Күнде оның есігінен сығалап телміріп тұратынмын. Ол маған көзінің қиығын да салмайтын. Бала-шағам аш жатты. Бір татым нанға зар болдым. Алла дәулетті бір басына үйіп-төгіп бергенде ішіне кедей-кепшіктің де несібесін берген еді. Бұл байлығын қажетсіз жерге шашты. Қияметте екеуміз қатар келіп, Алла берген сол көршілік ақымды сұрап жүрмін, – деді.

– «Көрші ақысы – Тәңір ақысы». Көршісіне қарайласпаған, халін сұрамаған адам менің үмбетімнен емес, – деді де, жүре берді.

– Адал ас тұрғанда, мыналар неге арамға ауыз салды? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Олар тірісінде өздерін арамнан тыймаған нас кісілер еді. Бұл дүниеде арам ас жесе, о дүниеде де лас ауқатты қорек қылады. Жеп отырғаны ет емес. Көздеріне солай елестейді. Әсілінде, бұлар тозақтың тағамдары: құсық, сасық және ірің. Осыны ішкеннен кейін мың өліп, мың тіріледі. Бұ дүниеде адалдан басқаны татып алмағандар жаннаттың ауқатын жейді, – деді. Пайғамбар:

– Менің үмбетім астың адалын жейді. «Біссімілдасыз» аузына дәм алмайды, – деді де, сапарын жалғастыра берді.

– Бұл періштелер – жердегі адамның тілегін Аллаға жеткізуші. Адамның тілек-талаптарын қаптарына толтырып, Алланың дәргейіне жеткізеді, – деді. Пайғамбар:

– Қандай тілекті жеткізеді?– деп сұрады.

– Ақ дастарқан басында айтылған тілекті, мазардың қасындағы айтылған ниетті, ауыр сапар мен сахардағы намаздың дұғаларын дорбаға салады. Алланың алдына барғанда осы дорбалар ашылады. Ұлық Алла оларды жауапсыз қалдырмайды, – деді.

– Кімнің тілегі Алланың алдында мүлтіксіз қабыл?

– Адал ас жеген ақсақалдың, көп бала тапқан кейуананың, ниеті түзу жігіттің, ерін күткен адал жардың тілегі лезде қабыл болады, – деді де, – Иә, Алланың сүйікті досы, Тәңірден уахи келді. Миғраж түні үмбетің үшін ерекше түн болсын. Бұл күні үмбетің қандай тілек тілейді, соны Құдай кері қайтармайды. Мына періштенің бәрі жерге түсіп, дорбаларын тілекке толтырады, – деді. Осыдан бастап мұсылман үмбетінде миғраж түні ерекше мәнге ие болыпты. Бұл хабарды естігенде пайғамбардың жүрегін қуаныш кернеп, екінші қат көктің босағасын аттады.

– Бұлар – әуелден қияметке дейін Алланы отырған күйі тапжылмай мадақтайтын періштелер. Бұлардың саны бір Құдайға ғана мәлім, – деді. Пайғамбар:

– Еее, бұлардың санына көз жетпесе, сырына сөз жетпесе, сауаптары мен дәрежесі ұлық шығар, – деп қызықты.

– Қателесесің, Мұхамбет, – деді Жебірейіл, – бұлардың дәрежесі жер бетінде Алланы ықыласпен еске алған бір пенденің бәсінен төмен болады. Бұлардың арманы – Құдайдың сүйген құлдарымен бірге отырып зікір айту. Соны Құдайдан тілеп күтіп отыр, – деді.

– Бұлар – әуелден ақырға дейін тізе бүкпей зікір айтатын періштелер, – деді. Пайғамбар «Тізе бүкпесе, бұлардың дәрежесі ұлық болды ғой» деп ойлады. Жебірейіл:

– Олардың дәрежесі сапарда жүрсе де, Алланы тілінен тастамаған үмбетіңнің беделінен кем болады, – деді.

– Бұлар – әуелден ақырға дейін қалқып жүріп Құдайды еске алатын періштелер, – деді. Пайғамбар:

– Қияметке дейін еш жерге қонбастан Алланы пәктейтін болса, дәрежесі бәрінен ұлық шығар? – деді. Жебірейіл:

– Бұлардың дәрежесі төсек тартып жатса да, бір Құдайды жад етуден танбайтын табанды пенденің бәсінен төмен болады, – деді. Пайғамбар қолын жайып дұға етті де:

– Иә, Алла, менің үмбетімнің тілі Алланы еске алудан босамасын, – деп бетін сипады. Сапар жалғаса берді. Бұлар келе жатып бір ер адам мен хас сұлу әйелді көрді. Жебірейіл:

– Бұл – Адам ата мен Хауа ана, – деп сыбырлады. Адам ата тақтың үстінде отыр екен. Алдында нөпір адам. Оның оң жағында бір есік, сол жағында бір есік тұрды. Адам атаның оң қолын алғандар оң есікке, сол қолын қысқандар сол жақтағы есікке кіріп жатты. Адам оң қолын ұсынғанда қуанып, сол қолын қысқандарға налып отыр екен. Жебірейіл:

– Әзірейіл пенденің жанын алса, Адам атаның алдынан өткізеді. Оң жақта тұрған есікке момындар, сол жақтағы есікке залымдар кіреді. Оң есіктен момындардың жаннаттағы жайы көрінеді. Адам ата жаннатқа барғанға шаттанып, қуанады. Ал сол жақтағы – тамұқтың есігі. Безбүйрек перзентінің тамұққа түскенін көріп, қайғырып, налиды, – деді. Пайғамбар Хауа анаға қарады. Ол ерінің сол жағында тұр екен. Басына ақ жаулық тартыпты. Өте келбетті һәм көрікті, инабатты келіншек екен. Хауа ана оң аяғының табанын болмашы ғана көтеріп еді, жарық нұрдың шұғыласы он сегіз мың ғаламды нұрға көміп жіберді. Бұлбұлдар тамылжыта ән салып, мейірім-шуақ әлемді құшағына орап алды. Бір кезде сол табанын сәл ғана жылжытып еді, астынан ыстық жалын ұрды. Әлгінде ғана орнаған жайма шуақ бақытты әлем көз алдында балқып жанып кетті. Мұхамбет пайғамбар мұның мәнісін біле алмай тұрып қалды. Жебірейіл:

– Хауа ананың оң жақ табанынан шыққан нұр – жаннаттың мейір шуағы, сол жақ табанынан атқылаған жалын – тозақтың оты. «Тозақ та, жұмақ та ананың аяғының астында» деген – осы. Егер әйел баласы иба-әдепке берік болып, арын таза сақтаса, айналасын пейішке айналдырады. Ал егер бұзылып, ар мен намыстан жұрдай болса, үрім-бұтағын тозаққа отын қылады, – деді. Пайғамбар пырақтан түсіп, алдымен Хауа анаға, артынан барып Адам атаға сәлем берді. Хауа ана Мұхамбеттің маңдайынан сүйді. Адам ата маңдайынан иіскеді. Пайғамбар олардың жанында отырып армансыз сұхбаттасты. Хауа ана пайғамбарға жұмақтың кәусарын берді. Барша адамзат баласы үшін дұға тілеп, Алладан шапағат сұрады.

– Әй, Мұхамбет, сен нағыз Алланың хабибісі екенсің. Үлгілі іс қылдың. Алла сенің екі қылығыңа дән риза. Біріншісі, аттан түсіп сәлем бердің. Жүсіп пайғамбар әкесіне ат үстінде сәлем беріп, денесі жеті күнде шіріп кетті. Артында тұяқ қалмады. Сен кішіпейілдік танытқандықтан, денеңді қабірде нұрға бөлейді. Тәкаппарлық – Алланың ең жек көретін дерті. Бұдан кейін үмбетіңе сәлем беру – парыз, сәлем алу қарыз болсын! Сәлем – жүректің есігі, жақсылықтың бесігі. Құдайға жаққан екінші қылығың: алдымен анаңа сәлем бердің. Хауа анаға екінші боп сәлем бергеніңде миғраж осы жерден тоқтайтын еді. Әкеңе бір рет сәлем берсең, анаңа екі рет сәлем бер. Әкеңе бір мәрте жақсылық етсең, анаңа екі қайтара жақсылық жаса. Жұмақ та, тозақ та анаңның аяғының астында. Үмбетіңе айт. Жұмақты іздесе, үш қыз тапқан ананы қадірлесін, – деді. Пайғамбар:

– Үш қыз таппаса ше? – деп сұрады.

– Екі қыз тапқан ананы қадірлесін.

– Сонан кейін?

– Бір қыз тапқан ананы әлпештесін.

– Қыз тумаған ана болса ше?

– Онда ұл тапқан ананы сыйласын.

– Баласы жоқ әйелдердің жайы не болады?

– Алла пейіштің шарапатын ерін сыйлаған әйелдің табанының астына жасырады.

– Ерге тимеген қыздардың қадірі қаншалықты қымбат?

– Олардың иманы мен әдебі таразыға түседі. Көркем мінезі мен әдемі иба қылығы оларды басқалармен теңестіреді.

– Үмбетіме «анаңды, әйеліңді, қызыңды құрметте, сыйла» деп айтайын. Ал ер-азаматтың құрметі қаншалықты болмақ? – деп сұрады.

– Ер-азаматты сыйламаған Құдайға қарсы келгенмен бірдей. Ұлық Құдай Адам атаны жер бетіне орынбасар етіп жаратқан. Ол – отбасының иесі. Таразы-мизамда да сұрақ алдымен ерден басталады, – деді періште.

– Иә, Жасаған ием! Менің еркек кіндік үмбетімді пасық, жасық, намыссыз, қайратсыз, жігерсіз, жеңілтек, қорқақ болудан сақта! Олар ер-азамат атануға лайық болсын, – деп дұға жасады.

– Бұлар – Тәңірге қылығы жаққан құлдар. Олардың егіні қай кезде де бітік шығады. Жұмаққа кіремін десе де, есік ашық. Бірақ бұлар артында қалған ұрпағы үшін егін егіп, соны орып жатыр. Бұлардың егіні – ұрпағының несібесі. Құдайдың қалауымен ұрпағының ризығына айналады. Соның шарапатынан артында қалған ұрпағының бірі бай, бірі бағлан болып өмір сүреді. Бірақ кейбір көңілі соқыр ұрпағы келген дәулетті «өзім таптым, өзім жидым» деп ойлайды. Соны көргенде ата-бабасы қатты қынжылып, қайғырады, – деді. Пайғамбар пырақтан түсіп, диқаншы қауыммен амандасты. Олар да пайғамбарды құрметтеп, қарсы алды.

– Бұлар – мылқаулар қауымы. Пәниде аузы өсек, ғайбаттан босамаған бақытсыз жандар. Ерлі-зайыптының ортасына түсіп, өсекпен біреудің шаңырағын шайқалтқан, екі достың ортасына от салып, жақсыларды бір-біріне дұшпан қылған залымдар. Олар ақиретте осылай мылқау боп тіріледі. Аллаға, пайғамбарға мұң-мұқтажын жеткізе алмай қиналады. Жапа шегеді. О дүниеде ешкім олардың дауысын естімейді, – деді. Пайғамбар ол қауымнан теріс бұрылып кетіп қалды.

– Бұлар – саңыраулар. Пәниде өсек-аяңға құмар болған. Құлағымен зікір, азан, кәлима сияқты хикметті сөздерді сіңірмеді. Өсек аңдып, соны жинап-терумен әуре болды. Өлген соң, құлақпен жиған барлық өсек пен ғайбат шеміршекке айналып, санасының саңылауын бітеп тастады. Бұлардың ауыр жазасы шапағаттың дауысын естімейді, – деді. Пайғамбар олардан да теріс айналды.

– Бұлар – Алланың берген көз айнасын қор қылғандар. Көбі – сұлу көрсе, ашкөздікпен сұқтанған арсыз еркектер. Құдай оларға қаһарланып, көздерін соқыр қылды. Бұ дүниеде құмарлана қараған арсыз суреттері шелге айналып, көздерін көр қылды. Енді олар қияметте соқыр болып тіріледі. Мақшарда періште мен шайтанды айыра алмай қор болады, – деді. Пайғамбар олардан да теріс айналып кетіп қалды.

– Олар – пәниде ұрлықты кәсіп кеткен қарақшылар. Қолдары сұғанақ болды. Елді тонап қан қақсатқан қарабеттер. Халықтың несібесін жеке құлқындарына жұмсаған жексұрындар. Құдіретті Құдай олардың екі қолын кесіп тастап, шолақ етті. Енді бұлар мәңгі бақи тамақтарын аяқтарымен теріп жеп, осылай азап шегеді, – деді. Пайғамбар олардан да теріс айналып кетіп қалды.

– Бұлар – пәниде біреудің наным-сенімін мазақ қылған адамдар. Біреудің діни сеніміне тиісіп, кекетіп, мұқатқанды Ұлық Алла жек көреді. Тәңір оларды о дүниеде осы қалыпқа енгізіп, өздерін көпшілік алдында мазақ етеді, – деді. Пайғамбар олардан да теріс айналды.

– Бұлар неге от жағып жатыр? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Бұл – Намұрттың Ыбырайымды өртеу үшін жаққан оты. Ұлық Алла ол отты көкке көтеріп, осы жерге жағып қойды. Анау жүрген топ – Намұрт патша мен әскері. Олар қияметке дейін отын тасып, алауды өшірмей жандырып тұрады. Қияметте өздері сонымен азапталады. Сол есіне түскенде зар илейді, – деді. Пайғамбар:

– Құдай сақтасын! – деп теріс айнала беріп еді, періште:

– Әй, Мұхамбет, үмбетіңе айта бар. Дүниеде жазықсыз жанға жапа көрсеткендер қияметте Намұрттың тобырына қосылады, – деді. Пайғамбар шошып кетіп:

– Иә, Жаратқан! Бұл оттан менің үмбетімді сақта, – деп дұға етті.

– Бұл періштенің есімі – Ысмайыл. Ол сахар мезгілі жақындағанда жерге түсіп:

– Ей, момындар, тұрыңдар,

– Бұл періштенің беймезгіл уақытта шақыратын кезі бола ма? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Әлбетте. Бұл тек қиямет-қайымда ғана беймезгіл шақырады. Ол – жамандықтың бастауы. Сол кезде күн мен түн соғысып, қиямет басталады, – деді. Пайғамбар:

– Иә, Алла! Қияметті алыс ет. Үмбетімнің болашағын жарқын ет, – деп дұға тіледі.

– Бұлар кімдер? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Бұлар – құлшылығы жоқ, бірақ Хақтың жолына садақа берген жомарт жандар. Садақасының шарапатынан Алла оларға жемістен жеуге рұқсат берді. Егер құлшылық қылғанда, ағашты сілкімей-ақ, өзі түскенді теріп жер еді, – деді. Пайғамбар одан өте беріп еді, түйе үстіне мінген бір адамды көрді. Қолында ұзын, инедей жұқа таяғы бар екен. Сонымен тау-тасты шұқып, бір нәрсе іздеп жүреді. Әлсін-әлсін бір құс келіп, оның басынан шұқып өтеді екен. Пайғамбар Жебірейілден:

– Бұл кім? Не қылған пенде? – деп сұрайды. Жебірейіл періште:

– Бұл адам пәни дүниеде нанның қиқымын бейберекет шашып жеген. Ысырап, обал дегенді білмеген. Ысырапшылығы үшін Алла тағала ол адамға мақшар алаңында жер бетінде өзі түсірген нанның қиқымын түйенің үстінде тұрып тергізеді, – деді.

– Ал құс не үшін оның басын қайта-қайта шұқып кетеді?

– Ол нанның қиқымын таптап жүре беретін надан болды. Нанның обалы қара құсқа айналып, төбесінен осылай шұқып кетеді, – деді. Пайғамбар осыдан соң үмбетіне нан қиқымын шашпау туралы өсиет айтыпты.

– Ей, Алланың сүйіктісі Мұхамбет, бірінші адамға неге зер салмадың? – деді.

– Мен кішіпейіл адамды жақсы көремін. Кім кішіпейіл болса, ол – менің туысқаным. Ал өркөкірек, тәкаппар адам менің үмбетімнен емес, – деді. Жебірейіл:

– Иә, Расулалла, расымен біріншісі адам бейнесіндегі Ібіліс болатын. Екіншісі періште еді, – деді.

– Бұлар кімдер? – деді. Жебірейіл:

– Жеміс ағашының саясында отырғандар – өнегелі ұрпақ өсіргендер. Тәрбиелі ұрпағының игі істері бәйтерек болып жайқалып, ата-бабаларына сая болып тұр. Қураған ағаштың түбінде ұрпағын бетімен жіберген тоңмойындар отыр. Ұрпағы қиянатқа үйір болған. Соның кесірінен ата-бабасы сая таппай, қиналып тұр. Ұрпағының жемісін жей алмай, өзгелерге қызығып қарауда. Кез келген адам өнегелі өмір сүрсе, ана дүниеде ата-анасы осылайша рақат табады, – деді. Пайғамбар:

– Ұрпағына жақсы тәрбие беру менің үмбетіме сүндет болсын! – деп тілек тіледі де, жүріп кетті. Жолда бір топ періште кездесті. Олардың саны қырық екен. Олар әсем дауысымен Алланы мақтап-пәктеп, ұлықтап тұрды. Пайғамбар періштелердің әсем үнмен құйқылжыта салған зікірін ұзақ тыңдап, бақылады. Олардың үні адамның денесін еріксіз балқытып, алпыс екі тамырыңды иіп жіберердей әсерлі екен. Пайғамбардың ет жүрегі елжіреп сала берді. Бір кезде кейбір періштенің зікірін тоқтатып, қынжылып тұрғанын көзі шалды. Мәнісін түсінбей, абдырып қалды. Пайғамбардың мұңды жүзін аңғарған Жебірейіл:

– Жердегі бейбіт тіршілік қырық періштенің зікірінің шарапатынан тұр. Бір адам өтірік айтып, алдап, арам әрекетке барса, бір періште қынжылып зікірін тоқтатып тұрады. Сол кезде алаяқтың үйінде тыныштық бұзылып, берекесі кетеді. Егер он періште Алланың мадақтауын доғаратын болса, сол елде соғыс өрті тұтанады. Барлық періште бір мезетте кілт тоқтаса, он сегіз мың ғалам бір сәтте шаң-тозаңға айналады, – деді. Мұны естігенде пайғамбардың ұнжырғасы түсіп кетті. Ол:

– Адамнан көңілі қалған періште не істейді сосын? – деді. Жебірейіл:

– Бір адам жақсылық жасаса, періште сол сәтте жадырап сала береді. Зікірін сол заматта қайта жалғап, Алланы пәктей жөнеледі. Үмбетің өзгеге қуаныш сыйлаған сайын қиямет алыстай түседі, – деді. Пайғамбар жадырап сала берді. Ол:

– Құдай қаласа, үмбетім қияметті болдырмауға жанын салар, – деді. Жебірейіл оны қостап:

– Нағыз үмбетің – тыныштықтың кепілі, – деді.

– Миғражың құтты болсын, Мұхамбет! Алла үмбетіңе рақым нұрын төге берсін! Қияметке дейін сені бір көріп, әңгіме-дүкен құрсам деп армандаушы едім. Алла тілегіме жеткізді! – деді қуанып. Қос пайғамбар сұхбаттың шырынды ләззатынан шыға алмай, ұзақ уақыт отырып қалды. Бір кезде Ұлық Алла Жебірейілге:

– Ей, Жебірейіл, досымды жылдам жеткіз, – деді. Мұхамбет пен Жебірейіл Мұсадан жөнелуге рұқсат сұрап, сапарын жалғастырды. Пырақ аспанға өрлей ұмтылып, төртінші қатқа жетіп барды.

– Мұнда жер бетіндегі ауа райы орналасқан. Оларды Алланың қалауымен Ысрапыл періште реттеп тұр, – деді. Ол жерде денесінің жартысы оттан, жартысы қардан жаралған періштені көрді. Жебірейіл:

– Мұның есімі – Рағыт. Ол найзағай ойнатып, жай түсіреді. Бұлттарды ерсілі-қарсылы айдайды. Қай жұрт тасаттық берсе, сол жерге жаңбыр жаудырады. Сараң елге қуаңшылық жібереді. Ондай ел жұтқа жиі ұшырайды, – деді. Рағыт пайғамбарды көргенде құшақ жая:

– Сізбен дидарласу – бізге үлкен бақыт, – деп құрмет көрсетті. Ол пайғамбарға төртінші қатта орналасқан маусым мезгілдерін көрсетті. Жел, жаңбыр, боран, дауыл тұрғызатын періштелердің қызметімен таныстырды. Бұл аспан қатында үлкен бір дария ағып жатты. Рағыт:

– Бұл – өмір суы. Ысрапыл сүр үрлегенде, бұл дарияның суы көкке көтеріледі. Ол нөсерге айналып жерге жауады. Ат тұяғындай жерден жетпіс мың адам тіріледі, – деді. Пайғамбар:

– Жерде адам денесі жерленбеген бос орын бар ма? – деп сұрады. Рағыт:

– Әлемді билеген Ескендір патша әскеріне: «Мен өлген соң, денемді адам аяғы тимеген жаңа мекенге жерлеңдер!» – деп әмір етті. Әскері жер тарапты іздеп, ондай жер таппады. Бәрі ақылдаса келе: «Қап тауының шыңына жерлейік, оған пері бармаса, адамның табаны жеткен жоқ», – деп, Қап тауына шықты. Тоң мұзды жарып, Ескендірді жерледі. Бірақ Ескендір тар лақатқа жайғасқан соң, қасында жатқан бес жүз Ескендірді көріпті. Тіпті мұхиттың түбінде де бос орын жоқ. Нұхтан бұрын да, одан кейін де теңізде опат болғандардың денелері су астында қабат-қабат боп жатыр, – деді. Пайғамбар Тәңір тағаланың құдіретіне таң қалып жүріп кетті.

– Ей, ақырдың пайғамбары, біз қияметке дейін сенімен бір сұхбаттасуға зар едік, – деп қуанысты. Олар ұзақ сұхбат құрды. Дәуіт пен Сүлеймен өз дәуірі жайлы айтып берді. Сүлеймен әл-Ақса мешітін жындарға қалай тұрғызғанын баяндады. Мұхамбет пайғамбар оларды сүйсініп тыңдады. Олар да Мұхамбеттің мінез-құлқына ғашық болып, тамсанып қалды. Жебірейіл:

– Ей, Мұхамбет, барлық пайғамбар өмірде елші болғаннан гөрі, сенің үмбетің болуды аңсаған. Солардың ішінде Ғайсаның ғана тілегі қабыл болды. Ол төртінші көкте ғұмыр кешеді. Мерзімі келгенде көктен түсіп, елге тура жол нұсқайды. Сенің үмбетіңнен болады, – деді. Ғайса сол сәтте кәлима шаһадат айтты. Мұхамбет оны құшақтап, екеуі төс қағыстырды. Жебірейілмен Мұхамбет пайғамбар сапарын жалғай берді.

– Бұлар – жақсылықтың періштелері. Жер жаралғалы Алланы пәктеп, ұлықтап тұр, – деді. Пайғамбар періштелерімен сәлемдесті. Олар құйқылжыта шырқап тұрған зікір әуенін тоқтатпастан пайғамбармен сәлемдесті. Періштелер:

– Ей, Алланың хабибісі, сенің нұрлы дидарыңды көру бізге арман еді. Біздің тілек Алла алдында қашанда қабыл. Не тілейсің? – деді. Пайғамбар:

– Үмбетім бірінің қамын бірі ойласын. Бір жүрек, бір тілекте болсын, –деді. Періштелер жамырап:

– Біз тіледік, Алла қабыл етті. Сенің нағыз үмбетің ғана өзгенің қамын жейтін салих болады. Оларды сол қасиетінен танисың, – деді. Пайғамбар бұл жауапқа риза болды. Жақсылық періштелерімен қоштасып, ілгері жылжи түсті. Алдынан тағы да бір топ періште көрінді. Олардың да саны жетпіс мың екен. Әрбірінің мың басы, әр басында мың көз орналасыпты. Жебірейіл:

– Бұлар – есепшілер. Әуелден ақырға дейін жауатын жаңбырдың санын біледі, – деді де, – қияметке дейін түсетін жаңбыр тамшысын есептеңдер, –деді. Олар кірпік қаққанша санап берді. Жебірейіл:

– Ал енді, жер бетіндегі құмның санын айтыңдар, – деді. Періштелер оны да сол заматта санап шықты. Жебірейіл енді мұхиттың тамшысын сұрады. Оның санын да лезде айтты. Пайғамбар олардың жүйріктігіне таңғалып:

– Бұлардың есептей алмайтын заты бола ма? – деді. Жебірейіл:

– Иә, бар, – деп жауап берді, – бұлар науқастың көңілін сұраған ақжүректің, кедейге қарасқан ауқатты кісінің, жаназаға қатысқан мұсылманның, отау құрған екі жастың қуанышын бөліскен момынның, жетімнің басынан сипаған, жесірдің жоғына қарасқан адал адамның әр басқан қадамына жазылған сауаптың санын біле алмай, арманда кетеді. Қайырлы істің сауабы Жаратқанға ғана мәлім, – деді.

– Бұл – ақпарат періштелері. Бұлар қыбыр еткен қоңыздың, қанат қаққан көбелектің сусылын естіп отырады, – деді. Пайғамбар:

– Бұлардың естімейтін заты бар ма? – деді. Жебірейіл:

– Әлбетте, бар. Олар адамның өсек-ғайбаттарын ести алмайды. Құдайдың құдіретімен өсек-аяң бұларға жетпейді. Егер жетсе, өсектің салмағы құлақтарына зіл болып батады. Құлағы ауырған соң, өсекшіні қарғайды. Бұлардың қарғысы зая кетпейді, – деді. Пайғамбар Алланың шексіз мейіріміне риза болып сапарын жалғады.

– Бұл не қылған сасық иіс? – деді. Жебірейіл:

– Бұл – нәжістің иісі. Мұнда сараңның пірі Қарынбай өмір сүреді, – деді. Пайғамбар Мұса кәлимолланың інісі Қарынбай туралы білуші еді. Құжынаған шыбын-шіркейдің арасында нәжіске батып бір мес қарын отыр екен. Үстінің бәрі сатпақ-сатпақ. Астындағы нәжісті шыбын-шіркейден қорғап әлек. Қарнының үлкендігі сонша: орнынан тұра алмайды. Еңбектеп қана жылжиды. Екі жағына аунап түсіп қана орын ауыстырады. Пайғамбар жиіркеніп кері шегінбек болып еді, Жебірейіл:

– Ей, Мұхамбет, сен сасық иістен қашасың. Бұл – дүние-мүліктің иісі. Пәни жалғанда мал-мүлік, зәулім сарай, алтын-күміс тәтті, қымбат болып көрінгенімен, бақида нәжістен айырмасы болмайды. Ар-иманды малға сатқандар қияметте Қарынбайдың қауымында тіріледі, – деді. Пайғамбар шошып кетіп:

– Ей, Алла! Үмбетімді дүниеқоңыз болудан сақтағайсың, – деп дұға жасап ілгері аттады. Бұл кезде олар бесінші қатқа келген еді.

– Бұл қабатты «сұлулық мекені» деп атайды. Әлемдегі сұлулық осы жерде жасалады, – деді. Бұл көктің періштесі Садрайыл екен. Ол пайғамбарға сәлем берді. Ол сұлулық әлемін таныстырды. Сұлулық пайғамбарды еріксіз мас қылды. Садрайыл періште:

– Ей, Алланың сүйікті досы, дүниеге келетін әр сәбиге түр-реңді осы көктен жібереміз. Қаласаң, үмбетіңе сұлулықты аямай төгейік. Бірінен бірі асқан келбетті болсын, – деді. Пайғамбар сұлулыққа бір сәт қарап тұрды да:

– Сырт сұлулығы адамға опа бермес. Үмбетімнің ішкі дүниесі көрікті болғанын қалаймын, – деді. Садрайыл:

– Ей, Мұхамбет, сен – Алланың мақтауына тұрарлық жансың. Дұрыс таңдау жасадың. Үмбетіңнің жан сарайы таза болса, біз оның өзін де, ұрпағын да сұлулардың қатарынан етеміз. Олар қияметте де көркем бейнеде тіріледі, – деді.

– Ей, Мұхамбет, үмбетіңе өсиетім бар. Өзін өзгеден артық санамасын. Сұлумын деп паңданбасын. Мен Кенғанда жүргенде сұлулығыма қарап, көңілім өсетін. Бәсіме баға жетпес деп ойлаушы едім. Бірақ Мысырда менің құным бір бақырға татымады. Сол кезде тәубе еттім, – деді. Мұхамбет пайғамбар олармен қоштасып, жоғары қарай өрлей берді.

– Үмбетіңнің ішінде әділ ел билеген басшылар болады. Бірақ олар уақытында құлшылық ете алмайды. Мүмкіндігі болмайды. Құлшылығы жоқ сауап құмға сіңген судай жоғалады. Бұл періштелер әділетті басшылардың сауабы жоғалмасын деп күні-түні олар үшін құлшылық етеді. Тілеуін тілейді, – деді. Пайғамбар көңілденіп қалды. Жебірейіл:

– Бірақ, Мұхамбет, бұл періштелердің ұнатпайтын бір қасиеті бар. Ол – мақтаншақтық. Басшылар қайырлы ісіне мақтанатын болса, періштелер одан безініп, дұға-тілегін тоқтатады, – деді. Пайғамбар:

– Ей, Алла! Үмбетімді мақтаншақ болудан сақта,– деп дұға тіледі.

– Уа, Алланың сүйікті пайғамбары, сені көру бізге арман еді. Алла бүгін сәтін салып, бізге қуаныш сыйлады, – деді де, пайғамбармен көрісті. Жебірейіл:

– Бұл – Құранды жатқа оқитын қари періште. Аты – Зәликал. Құран сүрелерін қирағаттап, миллион түрлі мақамға салғанда жанды-жансыз мақұлықтың тұла бойы балқып кетеді, – деді. Пайғамбар Құран тыңдағысы келді. Зәликал алты жүз алпыс алты түрлі қирағатқа салып, Құранды оқи жөнелді. Әуеннің әсем болғаны сонша: пайғамбар есінен танып қалды. Есін жиған соң:

– Маған қирағат үйретші, – деп қолқа салды. Ол:

– Қирағаттың бірнешеуін ғана үйретемін. Егер бәрін үмбетіңе жеткізсең, Құранның әуеніне жер шыдап тұра алмайды. Тау мен тас балқиды. Аспанның тіреуіштері иіліп жерге құлайды. Мұхиттар толқып, топан су басады. Дариялар кемерінен асып елге апат әкеледі. Адамзат Құранның барлық мақамын пейіште ғана тыңдай алады, – деді де, пайғамбарға шектеулі ғана қирағатты таңдап үйретті. Расул оған риза болып, қош айтысып жүріп кетті.

– Бұл – Алланың мейір-шапағат дариясы. Мұны адам баласы көре алмайды. Мұны көру тек саған ғана нәсіп болған. Жер бетінде ниеті бұзық пасықтар көп болғандықтан, нұр дариясының тамшысы жерге тамбайды. Егер нұр дариясының тамшысы жерге түссе, жерде жұмақ орнар еді, – деді. Пайғамбар:

– Уа, Рақымды Алла! Менің үмбетімнің иманын кәміл ет. Пасық адам болудан сақта, – деп тілек тіледі.

– Жебірейіл досым, мына сәуле қайдан шығып жатыр? – деді. Періште:

– Бұл – бесінші қатта сақталып тұрған Сүлеймен пайғамбардың жүзігі. Сәуле содан шығып жатыр. Ол ғарыштағы жұлдызға шағылысқанда жұлдыз аққандай күй қалдырады. Үмбетің бұл кезде тілек тілесе, дұғасы қабыл болады, – деді. Пайғамбар оны көргісі келді. Жебірейіл:

– Ей, Мұхамбет, Сүлейменнің жүзігі өте алыста. Аспанда жарқыраған жұлдыз сияқты. Арамызда мың күншілік жол жатыр. Нұр пырақ та оған жете алмас, – деді. Пайғамбар қатты қызығып қалды. Ұлық Алла жүзікке:

– Менің сүйікті пайғамбарым сені көргісі келеді. Жылдам жет! – деп әмір етті. Көзді ашып-жұмғанша жүзік ұшып келіп, пайғамбардың алақанына қонды. Сақинаның түрі өте айбарлы екен. Айналасын шұғылаға толтырып жіберді. Жебірейіл:

– Ей, Мұхамбет, Сүлеймен бұл жүзікпен күллі жын-періні билеп төстеді, – деді. Расулалла:

– Сүлейменнің жүзігін білемін. Мұндай жүзік менің үмбетімде болғанда, жын-пері қашық жүрер еді, – деді. Жебірейіл:

– Ей, Мұхамбет, үмбетің құлшылыққа бекем, тақуа болса, онда бұл жүзіктің күш-қуаты оларға да дариды. Жын-пері олардан қорқатын болады. Ұлық Құдай мұғжизаны саған дейінгі пайғамбарлардың заттарына жасыратын. Мұса асатаяғымен, Сүлеймен жүзігімен, Дәуіт көрігімен залымдарды қашыртып, жын-періні илеген еді. Алла ендігі мұғжизаны сенің үмбетіңнің бойына жасырады. Олар керемет пен мұғжизаны өз бойынан ғана іздесін. Рухтың күшімен-ақ талай кереметті көрсетеді, – деді. Пайғамбар бұл сүйінші хабарды үмбетіне тезірек жеткізгенше асық болды.

– Адамзаттың несібе-ризығы осыдан таралады. Оған Мәкәйіл періште жауапты, – деді.

– Бұл періштенің есімі – Ризайыл. Тәңірден жердегі тіршіліктің нәпақасын тілейді. Дұғасының шарапатынан төрт түрлі мақұлықтың ризықтары жетіп отырады, – деді. Пайғамбар онымен сәлемдесіп, жүздесті.

– Ей, Мұхамбет, «Ықылас» сүресін үш мәрте оқы, сонда от денеңе дарымайды, – деді. Пайғамбар «Ықылас» сүресін оқып еді, лаулаған от Құдайдың құдіретімен салқын самал болып есті. Жебірейіл:

– Бұл – тозаққа жауапты Мәлік деген періште, – деді. Пайғамбар оның жаратылысына таңданып тұрып:

– Алла мені өзінің қаһар отынан жаратты.

– Сенің түсің өте суық, қаһарлы, қабағың қатулы екен. Неліктен?

– Күн сайын тозаққа адамдар тобымен келіп түседі. Олардың шыңғырған дауысын естігенде жаным қиналады. Соған налимын, – деді.

– Жайма-шуақ отыратын кезің бола ма?

– Менің шырайым бейсенбі, жұма күндері ашылады. Сол күні тозақтар жабылып, жаннат есіктері ашылады. Сол кезде ғана қуанып, көңілді отырамын.

– Бұл жерде не істеп отырсың?

– Тамұқ отын қыздырып отырмын.

– Тозақ қай кезде пайда болды?

– Ібілістің бойына тәкаппарлық ұя салғаннан бастап тозақтың оты маздап жана бастады. Кімнің кеудесінде тәкаппарлық тамыр жайса, сол адам тозақтың отыны болады.

– Тозақ отының сөнетін кезі бола ма?

– Адамдар тәкаппарлықтан құтылуға тырысса, тозақтың да оты өшіп, жалыны бәсеңдейді. Ал біреумен бақталас болып, күншілдік дертіне шалдықса, тозақ оты лаулап жанады.

– Тозақтың әсілі не?

– Қайғы – тозақтың тоңы, ашу-ыза – тозақтың оты, ауру-дерт – тозақтың азабы, имансыздық – тозақтың жолы, күнә – тозақтың тамыздығы, арсыздық – тозақтың көлігі, маскүнемдік – тозақтың кілті, соғыс – тозақтың ошағы, ғайбат – тозақтың тілі, қиянат – тозақтың қақпасы, опасыздық – тозақтың жалыны, зина – тозақтың серігі, шайтан – тозақтың туысы, тәкаппарлық – тозақтың тұғыры, берекесіздік – тозақтың тұрағы, қайырымсыздық – тозақтың арқауы, күншілдік – тозақтың торы, ұрлық – тозақтың терезесі, парақорлық – тозақтың босағасы, жауыздық – тозақтың табалдырығы, арамзалық – тозақтың көпірі, күпірлік – тозақтың көзі, өсек – тозақтың құлағы, қарғыс – тозақтың аузы, жамандық – тозақтың аяғы, надандық – тозақтың қолы. Ең қауіптісі – осы надандық. Надандық жайлағанда тозақтың барлық сипаты тіріле бастайды, – деді де, Мәлік періште сөзін жалғап: – Үмбетіңе айт! Бір-біріне мейірімді болсын. Бұл – жаннаттың жолы. Қабақ шытпай, бір-біріне қуаныш сыйласын! Қуаныш – жаннаттың нұры. Шаттық адамның ғұмырын ұзартса, ашу-ыза ажарын алады. Бағын тайдырады, бақытын қашырады. Берекеттің жолын тоқсан тоғыз күн буып тұрады. Мезгілсіз қаза мен емі жоқ ауру ашудан жабысады. Қуанған адам жаннатқа, ызалы адам тозаққа жақындай береді, – деді. Пайғамбар қолын жайып:

– Иә, Алла! Үмбетімді үнемі қуандырып күлдір. Қайғы мен ашудан аулақ қыл. Жаннатқа жақындат, тозақтан алыстат, – деп дұға етті де:

– Ей, Мәлік, тозақтың түндігін түрші, ішін бір көрейін, – деді. Періште түндігін түрді. Пайғамбар үлкен бір аждаһаны көрді. Мәлік:

– Бұл – тозақтың аждаһасы. Оның төрт аяғы бар. Бір аяғы мен екінші аяғының арасы – отыз мың жылдық жол. Аждаһаның отыз мың басы бар. Әр аузында отыз мыңнан тісі, отыз мың айыр тілі бар. Оны отыз мың шынжырмен байладық. Аждаһа қияметке дейін байлаулы тұрады. Оны отыз мың забани күзетеді. Қиямет күні Ұлық Алла аждаһаны бір мезетке босатады. Ол Әжуз, Мәжузбен қоса барлық күнәкарды жұтып қояды. Сосын тозаққа әкеп құсады. Ей, Мұхамбет, үмбетің мына аждаһаның аузына түспесін, – деп сөзін аяқтады. Пайғамбар да үмбетіне дұға тілеп, тозақты араламақ болды. Тозақтан жалын атып тұрды. Мәлік періште:

– Ей, Мұхамбет, «Ықылас» сүресін үш қайтара оқы. Тозақ сені күйдірмейді. Үмбетіңе де осыны аманат ет. «Ықылас» сүресін көп оқысын, – деді.

– Бұл – Алланың қаһарынан жаралған қаһар дариясы. Мұның сыры бір Аллаға аян. Менің білетінім: от дарияның бір тамшысынан Алла Күнді жаратты. Сол Күннің нұры бүкіл әлемге әуелден ақырға дейін шуақ шашып, Жер-ананы жылытып тұрады. Егер дарияның бір тамшысын жүзге бөліп, оның бір бөлігін жерге тастаса, жер жүзі жанып кетер еді, – деді.

– Бұлар – Әбілет пен Тәбілет. Алла әуелде жер бетіне бұл екеуін жіберген. Олар Алланың тыйымын ұмытып, некесіз қосылды. Одан тексіз Ібіліс туды. Бұл екеуі Алланың қаһарына ұшырады. Қияметке дейін осылай салбырап тұрады. Мақшарда адам баласы бұл екеуін көрмей, жұмаққа да, тозаққа да кірмейді, – деді. Дарияның бетінде жүзіп жүрген алып айдаһарлар оларды тістеп, шайнап жатыр. Шайнаған сайын олардың жаны көзіне көрініп, қиналады. Бір кезде дарияның ішінен беймәлім құстар ұшып шығып, екеуінің табандарын шұқыды. Әбілет пен Тәбілет жанын қоярға жер таппай тыпырши берді. Ұзақ қарап тұруға пайғамбардың дәті шыдамады. Олардың шыңғырған дауысын естіп денесі түршігіп кетті. Мәлік періште:

– Бұлар қиналғаннан шыңғырып жатқан жоқ, Мұхамбет. Бұлардың өзегін өртегені – өкініш. Бұлар бізді көргенде өкініші өзекке түсіп шыңғырады. Олар да бір кезде бізбен қатар жүріп еді. Қияметте адам баласы жаны қиналғаннан емес, өзге адамдардың жұмаққа бара жатқанын көріп өкініштен өкіреді. Адамға азаптан да гөрі, ар-иманның өкініші ауыр тиеді, –деді. Пайғамбар екеуінің қиын жайын көріп, көзіне жас алды да:

– Менің үмбетім де қияметте осылай азаптала ма? – деп сұрады. Мәлік періште:

– Әлбетте. Тамұқтың дариясына түспеу үшін үмбетің зинадан тыйылсын. Кім зинадан тыйылмаса, мақшарда Әбілет пен Тәбілеттің қауымынан болады. Бұдан да ауыр азап тартады, – деді. Пайғамбар:

– Иә, Алла, үмбетімді бұл дарияға тастама, – деді. Пайғамбар дариядан өтіп еді, алдынан жарты денелі адамдар шықты. Ерлердің сол жағы, әйелдердің оң жақ бөлігі жоқ. Бір аяқпен секектеп жүр. Оларды көк түсті періштелер оттан өрілген қамшымен сабап қуалап жүр. Жалғыз аяқпен тұра алмай, шоқтың үстіне құлап жатыр. Құлаған сайын денесі шоққа шыжғырылып, шыңғыра береді. Пайғамбар Мәлік періштеге:

– Бұлар – сүйіп қосылған ерлі-зайыптылар. Алла оларға бақыт сыйлап, бала берді. Бірақ бұлар адал некені талақ етіп, бейкүнә сәбиді жетім қылды. Бір-бірінің көзіне шөп салды. Зина жасады, ажырасты. Пәниде бірінің қадірін бірі білмесе, о дүниеде сүйенетін сүйеніш таппай, жарты дене кейпінде тіріледі. Барша адамның алдында абыройы ашылып, масқараға қалады. Сабап жүрген көк түсті періштелер – қараусыз қалған сәбилерінің көз жасы. Алла оларды періштеге айналдырып, өздерін сабатып қойды, – деді. Пайғамбар дұға етіп:

– Иә, Алла! Менің үмбетімді ажырасудан, зинадан, талақ етушілерден сақта, – деп тіледі. Пайғамбар одан әрі өтіп еді, бір қауым елді көрді. Ол жерде қарты бар, жасы бар, әйелі мен ері бар – барлығы араласып жүр екен. Олардың желкелерін тесіп қойыпты. Сол тесіктен бір шыбын ұшып шығып, лезде үлкейіп жылан болды. Жылан айдаһарға айналып, адамның өзіне атылды. Адам оны көріп қашпақ болады. Аждаһа тырнағымен іліп алып, оларды шайнап тастайды. Адамдар шыңғырып, бақырып жатты. Пайғамбар Мәліктен:

– Бұлар неге аждаһаға таланып жатыр? – деді.

– Кәрісі – Құдайға, жасы – әке-шешесіне тілі тигендер. Ерін күтпеген әйелдер, адал жарды ұрып қорлаған еркектер. Құдай олардың желкесін ойып, одан айдаһар шығарды. Пәнидегі кесір сөздері аждаһаға айналып, өздерін жұлмалап жейді, – деді. Пайғамбар:

– Ей, Ұлық Алла, менің үмбетімнің жүрегіне сұлулық пен сабыр бер. Тілдерінен шәрбат шығар. Олар жұмсақ сөйлессін, – деді. Пайғамбар ілгері жүріп еді, сұрықсыз бір топ адамды көрді. Ауыздарында бір тіс жоқ, құлақтары жырық, мұрындары пұшық, көздері қысық, қол-аяғы шидей жіңішке, бірақ қарындары қампиған. Өз бетінше жүре алмайды. Тырнақтары сояудай, жезтырнақтың кейпіне енген. Шаштары да алба-жұлба. Пайғамбар шошып кетті.

– Бұлар кімдер? – деп сұрады. Мәлік:

– Бұлар – өмірде ата-анасын ренжітіп, Құдайдың рақымынан құр қалғандар. Кім қартайған ата-анасын бақпай, қараусыз қалдырса, қияметте ұсқынсыз бейнеде тіріледі, – деді. Пайғамбар:

– Ата-анасын бақпаған сұрықсыздар менің үмбетімнен болмасын! – деп дұға қылды.

– Мына әйелдер неге жалаңаш? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Иә, Расулалла, бұлар – жезөкшелер. О дүниеде күллі адам баласы олардың бетіне түкіреді. Олар ұяттан өртенеді. Әке-шешелерін, аға-інілерін, туған-туыстарын көргенде кірерге есік, тығыларға тесік таппай, жер болады. Ұяттың азабы оларды мәңгі бақи азаптайды, – деді. Пайғамбар оларға тоқталмай өтіп кетті.

– Бұлар – малынан зекет бермеген қайырсыз байлар, – деді. Енді бір үйлер отқа оранып, жанып жатты. Жанған үйдің айналасына темір тікендер төселген. Ішіндегі адамдар күйіп шыңғырады. Шыдамай сыртқа шықса, тікенді басып қайта қашады. Жебірейіл:

– Бұлар – ел-жұртты мазақтап, әжуалаған сайқымазақтар, – деді.

– Аманатқа қиянат қылып, бөтеннің заты мен мүлкін рұқсатсыз иеленгендер осындай күй кешеді, – деді. Тағы да бір топқа кезікті. Періштелер олардың тілдерін оттан жасалған қысқашпен қысып жатыр.

– Әкім-қараларды өтірік мақтап, жағынғандардың жазасы – осы, – деді Жебірейіл. Пайғамбар:

– Алла сақтасын! – деп жүре берді. Бір кезде өз еттерін жеп отырған жыртқыш қауымды көрді. Жебірейіл:

– Бұлар – өмір бойы жақсы адамның сыртынан ғайбат айтқандар, – деді. Бір пенделер қан мен ірің ішіп отыр.

– Арақ, шарапқа құмар болғандар енді шөлдерін осылай қандырады, – деді Жебірейіл. Тілдері желкесінен шыққан доңыз бейнесіндегі адамдар жүрді.

– Бұлар – сотта жалған куә болғандар. Тірісінде ағайын-туыс, дос-жақындарының сойылын соғып, сотта жалған куәлік берген. Ақшаға сатылып, жазықсыз кісілерді соттауға жәрдем берген жауыздар, – деді періште. Тағы бір адамдарға қараса, аяқтарына бұғау салыныпты.

– Бұлар – парақорлар. Билігін жеке мақсатына пайдаланып, пара алудан қолы босамаған, – деді періште. Біреулер от пышақпен бауыздалып, азап шегіп жатыр.

– Бұлар – нақақтан қан төккен қанішерлер, – деді періште. Пайғамбар тозақты одан әрі аралауға дәті шыдамады. Жүрегі ауырып:

– Иә, Алла! Үмбетімді бұлай қорлама! – деп, сәждеге бас қойды. Ұзақ жатып тамұқтағы адамдардың кешірілуін тіледі. Бір уақытта кейін қайтуға ыңғайланып еді, Мәлік періште:

– Иә, Алланың елшісі, сен бір тозақтың кішкене бөлігін аралап, сұмдығын көрдің. Әлі алты тозақ бар, – деді. Пайғамбар:

– Алла ол тозақты маған да, үмбетіме де көрсетпесін, – деді де, Мәлікпен қош айтысты.

– Ей, досым, бұл – сегіз жаннаттың күзетшісі Раузан періште, – деп таныстырды. Раузан:

– Уа, Алланың сүйікті хабибі, сені көру бізге арман еді. Сегіз жаннаттың төбесіне «Лә иллаһа илла Алла, Мұхаммад расул Алла» деген жазуды көргеннен-ақ, жаннат сенің нұрыңнан жаралғанын білгеннен-ақ, есіл-дертіміз – сенсің. Құдай сәтін салып бүгін дидарластық, – деді. Пайғамбар:

– Жұмаққа кіріп көрсем бола ма? – деп сұрады.

– Болады, – деді де, Раузан періште жол бастады. Пейіштің хош иісі жан дүниесін баурап алды. Нұры ішке жетелей жөнелді. Пайғамбар «біссімілда» деп жаннатқа кіргенде, оның табалдырығы мен босағасы дірілдеп тұрды. Пайғамбар түсінбей тұрып қалды. Раузан:

– Ей, Алланың сүйікті досы, жұмақтың босағасы да, табалдырығы да сені көріп, езіліп жылап тұр. Сарғайған сағынышын, солыққан мауқын басып жатыр, – деді. Пайғамбар да көзіне жас алып, жаннаттың босағасын сипады да:

– Иә, Алла! Осы табалдырық пен босағадан менің үмбетімнің көптеп кіруіне бір өзің жар бола гөр! Менің көрген жұмағымды олар да көріп, осы жерден жай тапсын, – деді. Сосын Раузанға:

– Бұл табалдырық пен босаға менен басқа да адамды сағына ма? – деп сұрады. Раузан:

– Әлбетте, әрбір демінде Алланы есінен шығармаған хас тақуаларды бір көруге ынтық. Олар келгенде де осылай бір күрсініп, бір жылап, сағынышын баса алмай тұрады, – деді. Пайғамбар: «Жаннат сағынатын үмбетім көп болсын!» – деп тіледі де, пейішке кірді. Жаннатта оны сан мыңдаған періштелер мен ғилмандар, хорлар қарсы алып шашу шашты. Әсем әуезбен зікір, салауат айтты. Пайғамбарға жұмақтың жемістерін ұсынып, құрмет көрсетті. Пайғамбар олардың құрметіне риза болды.

– Cегіз жаннаттың аттары қалай? – деп сұрады. Раузан періште:

– Біріншісі – Дәрсәлім, екіншісі – Дәрінқарар, үшіншісі – Дәріннақар, төртіншісі – Нағым, бесіншісі – Пердауыс, алтыншысы – Манат, жетіншісі –Ғабдил, сегізіншісі – Ағна, – деп айтып берді.

– Бұл – жаннаттың бұлақтары. Бірінші бұлақ – сүт бұлақ, екіншісі – бал бұлақ, үшінші бұлақ – тұнық бұлақ, төртінші бұлақ – шәрбат бұлақ, – деп таныстырды. Төрт бұлақтың жағасында әсем құрақ өсіп, жанға жайлы самалмен есіп тұрды. Құрақ арасында өскен жемістер балбырап пісіп тұр. Раузан періште жеміс ағаштарынан бір жемісті алып берді. Пайғамбар оны алып тұрып:

– Ей, Раузан, бұл жемісті менің де үмбетім жейді ме? – деп сұрады. Раузан:

– Әлбетте, үмбетің жүрегін таза ұстаса, күнәдан ада болса, жұмақтың жемісін жей алады, – деді. Пайғамбар жемісті жеп, ілгері жүріп келе жатқанда алдынан Ыдырыс пайғамбар кездесті. Екеуі құшақтасып көрісті. Ыдырыс:

– Уа, Мұхамбет, сені көруге бір зармын, – деді. Мұхамбет:

– Жұмақтағы жайыңыз қалай? – деп сұрады.

– Ақылым мен айлам періштеден асып түсіп, жұмаққа кірдім. Жемісін жедім, суын іштім. Хор да, ғилман да менің алдымда қызметте жүгіріп жүр. Періштелермен бірге Алланы мадақтап зікір айтам. Пейіште мәңгі жүрсем де, «Пайғамбар болғанша, Мұхамбеттің ақжүрек үмбетінің бірі болсам еді» деген арман бір сәт көңілден кеткен емес. Үмбетің қандай бақытты еді! – деді. Пайғамбар:

– Үмбетімнің айрықша мәртебесін қайдан білдің? – деп сұрады.

– Жаннатта ерекше сән-салтанатпен салынған зәулім сарайлар, керемет бақшалар бар. Оған кірейін десем, пейіштің бөлмелері: «Саған рұқсат жоқ. Бізге тек Мұхамбеттің үмбеті ғана кіреді. Ұлық Алла біздерді соларға арнап салдырған», – дейді. Бұл сарайлардың ішін көру арман болды, – деді. Бұл сөзді естігенде пайғамбардың кеудесін шаттық кернеді.

– Бұл неге жерге қарай ағып жатыр? – деп сұрады. Раузан періште:

– Бұл дарияның нұры бес уақыт намазын шын ықыласпен оқыған момындардың жүрегіне нұр болып құйылады. Жұмақтың суымен жүрегінің тотын шайып, көңілін кірден тазартады, – деді. Пайғамбар енді үшінші жаннаттың есігін ашты. Ол да тіл жетпейтін ғажап екен. Онда екі өзен жерге қарай ағып тұр. Раузан періште:

– Бұл – Алланың рақым нұры. Оның нұры ораза ұстап, малынан зекет берген жомарттың кеудесіне барып құйылады, – деді.

– Бұл дариялардың бастауы қайда? – деп сұрады. Раузан періште:

– «Біссімілда» десең, дарияның бастауына лезде барасың, – деді. Пайғамбар көзін жұмып, «Біссімілда» деп еді, сол сәтте бір күмбезге келіп жетті. Күмбездің төбесі алтынмен апталған, күміспен күптелген екен.

– «Біссімілда» десеңіз, есігі өзі ашылады, – деді періште.

– Төрт дария да осы сөзден бастау алып жатыр екен. Мұнда не сыр бар? – деді. Раузан періште:

– Үмбетің «Біссімілда» деп көп айтса, Ұлық Алла төртінші жаннаттағы дарияны соның еншісіне береді, – деді.

– Бұл кімнің үйі? – деп сұрады.

– Алланың досы Мұхамбетке сыйлаған үйі, – деді періште. Пайғамбар қуанып кетіп, үйдің есігіне жақындай берді де, кілт тоқтап қалып:

– Менің үмбетім де осындай үйге кіре ме? – деп сұрады.

– Жоқ, бұл тек саған арналған, – деді Жебірейіл.

– Үмбетім кірмейтін болса, мен де кірмеймін, – деді пайғамбар. Сол кезде Алладан:

– Ей, досым, бұл үйді сен үшін жараттым. Егер үмбетің үйлерінде маған көп мақтау-пәктеу айтса, сенімен бірге бұл үйге бәрін кіргіземін, – деген әуез естілді. Пайғамбар қолын жайып:

– Иә, Алла! Үмбетімнің ішінде сенің дидарыңа ғашық болып, сенің есімдеріңді үйлерінде пәктейтін ақжүректер көп болсын, – деп дұға жасады.

– Ей, Мұхамбет, жердің жүзін Алла тағала жеті тозақ пен сегіз жаннаттың ұсақ тамшыларын араластырып жасаған. Анау асқар таулар, нулы ормандар, мөлдір сулар, жасыл құрақтар, айна көлдер, алуан гүлдер, ағарған таңдар, жазиралы далалар, алтын дәнді астықтар, көгілдір көктің бәрі – жаннат мұғжизасының белгісі. Ал сасыған, борсыған, іріген, шіріген, құлаған, қу медиен шөлдер, құлан жортпас далалар, ми қайнатар саясыз жерлер, мұзды мұхиттар, тіршілік тынысы жоқ құздар – тозақ мұғжизасының нышаны. Сенің үмбетіңнің арасындағы тақуа ғалымдары жақсы біледі. Толық сезінеді, – деді. Ол Раузан періштемен қоштасып, жаннаттың бақшасынан шықты да, сапарын жалғастырды. Бұл кезде пайғамбарымыз жетінші көкке де жеткен еді.

– Бұл – Қасым деген алып періштенің орны. Ол Құдайдың әмірімен жеті қат аспан, жеті қат жерді түгел меңгеріп тұрған. Ол періште әдепсіздік жасап қойды. Оның ойына тәкаппарлық кіріп «Пайғамбардың денесі менің жанымда тозаңдай ғана екен» деп ойлады. Сол үшін Алла оны орнынан қуып жіберді. Енді ол сенің дидарыңды көру бақытынан айрылды. Енді қалған ғұмыры құсада өтеді, – деді. Пайғамбарымыз Қасым періштеге жаны ашып кетті. Ол қолын жайып:

– Иә, Жасаған, Қасым періштенің ағаттығын кеше гөр. Оны орнына қайтар. Дидарласайын, – деп жалбарынды. Сол кезде Жебірейіл:

– Ұлық Алла сенің құрметіңе ол періштенің күнәсін кешірді, – деп хабарлауы мұң екен, алып періште қасына шаттанған халде жетіп келді. Ол пайғамбардан кешірім сұрады. Пайғамбарымыз да оның құшақтап:

– Ұлық Алла кешірімді жақсы көреді, – деді. Қасым періште пайғамбардың жанына келгенде өзінің шыбындай ғана тұрқын көрді. Пайғамбардың рухы аспан асты, жер үстін түгел орап шарпып тұрды. Астамшылық ойлағаны үшін ұяттан өліп кете жаздады.

– Бұлар кімдер? – деді. Жебірейіл:

– Бұлар – жомарт жандар. Алла олардың кең пейіліне риза болып, оларға Өзінің де жомарттығын паш етіп жатыр. Пейілі кеңге Хақ тағала да мол дастарқан жаяды, – деді. Пайғамбар олармен құшақтасып амандасты. Бірге отырып дәм татты. Пайғамбар:

– Ей, Жасаған, жомарт құлдарыңды үмбетіме көбірек жібергейсің, – деп асқа бата жасады. Бір кезде алыстан мұнартып тұрған айшықты көрді. Жақындап келсе, үлкен мешіт екен. Жебірейіл:

– Бұл – аспан мешіті. Бәйтүл Мағмур деп аталады. Алла тағала әлемді жаратқанда осы мешітті қоса жаратты. Жер бетіндегі Бәйтүл Мұқаддас осы үлгіде салынған. Бұл жерде қисапсыз періште Аллаға мадақ айтып, құлшылық етеді. Сауабын сенің үмбетіңе бағыштайды, – деді.

– Уа, Алланың елшісі, біз сенімен бір дидарласуды аңсап жүр едік. Бүгін Құдай сәтін салды, – деді шаттанып. Пайғамбар намаз оқығысы келді. Ол Зулкайлға:

– Имам болыңыз, – деп ізет көрсетті. Періште:

– Уа, Мұхамбет! Сенің алдыңда біздің имам болғанымыз жарамас, біз саған ұйиық, сен намаз бер. Сенің дәрежең бізден ұлық. Біз сіздің Нұрыңыздан жаралғанбыз. Имамдыққа сіз лайықсыз, – деді. Пайғамбар ізетпен михрабқа келіп тұрды. Зулкайл әсем дауысымен құйқылжыта азан шақырды. Сол кезде мешіттің іші періштелерге тола бастады. Періштелер көбейген сайын мешіттің көлемі де үлкейіп, кеңейіп кете берді.

– Бұлар кімдер? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Бұлар – өздерінің отауында адал жары болса да, бөтеннің әйеліне көзін сатқандар. Адал жарының намысын таптағаны үшін о дүниеде адал асты жей алмай қор болады. Олардың мәңгілік азығы – шіріген тағамдар, – деді. Пайғамбар адал жайылған астын ауыз тиіп:

– Жарына адал болу – менің сүндетім. Соған бекем болған үмбетімнің ақиретте де жейтін асы адалдан болсын, – деді.

– Мына есекті кім сабаған? Құйрығы қайда? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Құдай тағала мал-мүлікті есектің кейпінде жаратқан. Дүниеқоңыздар есекті ұстаймыз деп үнемі соңынан қалмай қуалайды. Есек оларға жеткізбейді. Олар хайуанға жете алмай, құйрық жүндерін жұлып, жамбасын қанатып тастаған, – деді.

– Ал есектің үсті-басы неге қан жоса?

– Мал-мүлік ақжүрек момындарға үйір болады. Олар қайда барса да, ізінен қалмай еріп жүреді. Ақжүрек адамдар мал-мүліктің алдамшы екенін жақсы біледі. Оны жанына жуытпайды. Есек оларды қуып жеткен сайын момындар оны басынан сабалап, қасынан қуып жібереді, – деді.

– Уа, Жебірейіл, бұл қандай керуен? – деп сұрады. Періште:

– Бұл керуен мен жаралғалы бар. Содан бері тоқтаусыз ағылып жатыр. Әлі соңы көрінетін емес. Сыры бір Аллаға ғана мәлім, – деді. Пайғамбар керуенді көргісі келді. Түйелерге тек жұмыртқа артылыпты. Пайғамбар Алланың құдіретімен Жебірейіл екеуі бір жұмыртқаның ішіне кіріп кетті. Қараса, жұмыртқа дегені өзінше бір әлем екен. Олар сол әлемді шарлап келіп, күмбезі үлкен бір мешітке бас сұқты. Онда бір қарт ғалым жас балаға:

– Ақырдың кезінде Мұхамбет есімді соңғы пайғамбар дүниеге келеді, – деп, болашақты болжап отыр екен. Пайғамбар мына көрініске қайран қалды. Жебірейіл періште:

– Алланың жаратқан әлемі сансыз. Оның есебі бір Аллаға ғана аян. Бұл хикметтерді жүрек көзі ашылған даналар ғана түсінеді, – деді. Пайғамбар да Алланың шексіз құдіретіне таңғалды. Осылайша олар тағы бірнеше жұмыртқаға кірсе, әрқайсысында бөлек-бөлек әлем, сан түрлі халық бар екен. Пайғамбар мен Жебірейіл керуеннен өтіп, сапарын әрі қарай жалғастырды. Осы жерде пайғамбар үшін тағы бір қызықты оқиға болды. Кенеттен пайғамбардың құлағына баспалдақтан түсіп келе жатқан адам жүрісінің дыбысы естілді. Алланың елшісі:

– Бұл не дыбыс? – деп сұрады. Жебірейіл:

– Бұл Біләл сахабаң ғой. Ол мұсылмандарды намазға ояту үшін азан шақыруға кетіп бара жатыр, – деді. Пайғамбар таңғалып тұрып қалды. Себебі ол кезде әлі намазға азан шақырып ояту салтқа енбеген еді. Біләлдің азан шақыруы мұсылмандар Мәдинаға барған соң ғана сүндетке енген еді.

– Ей, Мұхамбет, азан айту болашақта үмбетіңе парыз болады. Азанның дауысы жеті қат жерге, жеті қат көкке жетеді. Оның дауысын естіген періштелер қуанады, жын-сайтан қайғырады, қорқады. Бұл – Алла үшін ең жағымды дауыс. Азанның дауысы қияметті қашық етеді. Үмбетің азан айтуды тоқтатқанда қиямет-қайым орнайды, – деді.

– Алланың хабибі, мына бұлақтың суынан дәм тат, – деп, Жебірейіл періште кесе толы су ұсынды. Пайғамбар дәмін татып көрді де, оның ғажайып дәмінен талып қалды. Сәлден соң есін жинап:

– Бұл ненің суы? – деп сұрады.

– Кәусар бұлағының суы – осы, – деді.

– Менің үмбетім де осы судан іше ме?

– Жоқ, Алланың хабибі, бұл – Тәңірдің сізге арнаған сыйы. Тек сізге ғана тиесілі, – деді.

– Егер менің үмбетім кәусар бұлағынан ішпейтін болса, мен де бас тартамын, – деп, бұлақ суын ішпей қойды. Сол сәтте Ұлық Алладан әуез келіп:

– Ей, қимас достым, үмбетің бұл кәусардан дәм татуы үшін менің бір шартым бар. Үмбетің Рамазан айында ораза ұстасын. Ауыз ашатын суын алдын ала дайын қылсын. Менің періштелерім осы кәусар бұлағынан су алып, олардың ауызашарға дайындаған суына тамызып шығады. Сонда олар да бұл кәусардан дәм татады, – деді. Содан бастап мұсылмандар оразада ауыз ашатын суды алдын ала арнайы дайындап қоятын болыпты.

–Әй, досым, неге тоқтадың? Жүр кеттік, – деді. Періште:

– Ей, Мұхамбет, Алла тағала маған дәл осы жерге дейін ұшуға рұқсат берген. Әрі қарай барсам, қанаттарым күйеді. Мен сені осы жерде күтіп, жер бетіне қайта апарамын. Алланың дидарын көру – тек саған ғана жазылған Ұлы Бақыт, – деп Сидратүл мүнтаһада қалды.

– Ей, Мұхамбет, саған әрі қарай мен серік боламын. Бұл – менің маңдайыма жазылған бақыт. Әуел әлем жаралғанда біз, төрт періште, саған көрсетілетін құрметті бөліп алған едік. Енді менің кезегім келді, – деді де, пайғамбарға жол бастады. Пайғамбар Мәкәйіл періште екеуі жоғары қарай көтеріліп келе жатқанда, жолда Құран әріптері сияқты әдемі суретте ағып жатқан жеті дарияны көрді. Олардың түр-түсі, бір-біріне ұқсамайтын өзгеше екен. Пайғамбар:

– Иә, Мәкәйіл, мына жеті дария ненің хикметі? – деп сұрады.

– Бірінші дария – тіршілік дариясы. Адам баласы дүниеге келген соң, тіршілік қамын жасайды. Тірі қалып, аман-сау жүрудің жолдарын меңгереді. Екінші дария – білім дариясы. Тіршілікке жалғанып, қолы аузына жеткен үмбетің оқу оқып, сауат ашпаса, қараңғылықтан шыға алмас. Білім болмаса, ит тіршілікке байланып, надандықта қалып қояды. Сондықтан хат танып, білім жинау үмбетіңе парыз болмақ. Үшінші дария – ақыл дариясы. «Ақыл – білімнің сауыты» деген. Екі дүниені қатар барлайтын ақыл нұры болмаса, құр білімнен пайда жоқ. Ақылсыз білім, Хақты тануға жол бермей, пендені тәкаппарлық дертіне ұрындырады. Сондықтан үмбетіңе жаралыстан ғибрат алып, үнемі ойланып, ақыл айнасын нұрландыру міндет болмақ. Төртіншісі – мейірім-шапағат дариясы. Ақылды үмбетіңе бұл дарияның хикметі дарымаса, суық ақылға бой алдырады. Ондай адамның көңілі қатайып, мейірім-шапағатқа кедей болады. Сондықтан мейірім-шапағатсыз, махаббатсыз ақыл тұл. Бесінші дария – бейнет дариясы. Бұл дарияның хикметі қонғанда адам күш-қайратын адамзаттың игілігіне жұмсайды. Жинаған білімі мен мол тәжірибесін кейінгі ұрпаққа үйретеді. Осы жолда тер төгеді, еңбек етіп, халыққа қызмет етуден ләззат алады. Тақуалықта табанды болады. Алтыншы дария – зейнет дариясы. «Бейнет түбі – зейнет» деген. Бұл дарияның шарапаты тигенде ол үмбетің еліне құрметті болар. Жас кезде төккен ащы терінің тәтті жемісін жейді. Халқы ондай адамды төбесіне көтеріп сыйлайды. Жетіншісі – имандылық дариясы. Иман дариясы дарыған үмбетіңнің жүрек көзі ашылады. Бұл кезде олардың кеудесінде жалғыз-ақ арман қалады. Ол – Алланың дидарымен қауышу. Бұлар құлшылық қылғанда бейне бір ұлық Алланы көріп тұрғандай сезімде болады. Риядан толық айығып, көңілінде ақирет күнінің қаупі дүнияның уайымынан басым болады, – деді. Сонда Пайғамбар:

– Мен үмбетіме иман үйретіп жүрмін. Ал мына жерде иман дариясы ең соңғы қабатта ағып жатыр. Бұл қалай? – деді. Сонда Мәкәйіл:

– Жоқ, иман дариясы соңында емес, керісінше, ең жоғарғы сатыға қойылған. Осы жеті дариядан түгел өткен үмбетіңе кәміл адам дәрежесі нәсіп болмақ, – деді. Осы кезде пайғамбардың көңілі жайланып:

– Иә, Алла! Менің үмбетіме кәміл адам дәрежесі нәсіп болғай! – деп дұға қылды да, жеті дариядан шалқып өтті. Бір кезде Мәкәйіл періште:

– Досым Мұхамбет, мен енді әрі қарай ұша алмаймын. Қанатым күйеді. Менің міндетім – сені осы жеті өзеннен өткізу. Әрі жүрсем, Аллаға қарсы келген боламын. Қайтарда сені осы жерде күтіп, жеті өзеннен қайта алып өтемін, – деп пайғамбармен қош айтысты.

– Әй, Ысрапыл, қияметтің періштесі. Сенің сүріңмен қияметте барша адам қайта тіріледі. Менің үмбетім де тіріліп, Алланың құзырына барады. Сенен тілерім: менің үмбетім қияметте қиналмай тұрсын, менің ақ туымды оңай тапсын. Өзің жол көрсет, – деді пайғамбар. Ысрапыл:

– Бір шартым бар. Егер үмбетің күніне жүз рет «Лә иллаһа илла Алланы» айтса, онда мен оларды қияметте оңай тірілтіп, сенің ақ туыңды адаспай табуына жол сілтейін, – деді. Сосын Ысрапыл періште пайғамбарға жол көрсетіп, жоғары қарай өрледі. Ол да бір мекенсіз жерге келгенде:

– Иә, Алланың сүйікті досы. Мен әрі қарай ұша алмаймын. Қанатым күйеді. Енді сені Мәләкул Мәуіт жеткізеді, – деді. Мәләкул Мәуіт өлім періштесі Әзірейіл еді.

– Иә, пайғамбар. Бұл бәйтеректің жапырағы үзілсе, жердегі бір пендеге ажалдың жеткені. Егер ол ізгі адам болса, оң жақтағы періште жанын алады. Егер зұлым болса, онда сол жақтағы періште жанын алады, – деді. Пайғамбар қайғырып, Әзірейілге:

– Менің үмбетімнің жанын қинамай ал, – деп өтінді. Ол:

– Ұлық Алла маған «Мұхамбеттің үмбетінің жанын қинамай ал» деп күніне жетпіс рет ескертеді. Бірақ бір шартым бар. Үмбетің Мұхамбеттің атына сансыз салауаттар жолдауды сүндетіне енгізсін. Егер солай жасаса, сен қайғырма, жандарын ауыртпай аламын, – деді. Пайғамбар жадырап сала берді. Әзірейіл періште де пайғамбарға жол бастап жоғары өрледі. Бір жерге келгенде ол да:

– Ей, Алланың хабибі, бұдан әрі бара алмаймын. Менің рухани болмысым Алла дәргейіне мұндай жақын баруға жаралмаған. Осы арадан қайтам. Әрі қарай ұшсам, Алланың нұры қанатымды күйдіреді, – деді.

– Ей, Мұхамбет, мына дариядан мен түгіл, бірде-бір періште өте алмайды. Дарияның шеті мен шегі жоқ. Ұшқан мақұлық дарияның ортасына да жете алмайды. Сондықтан мен әрі қарай алып ұша алмаймын. Сені осы жерде тосамын, – деді. Мұхамбет пырақты қоя беріп, дарияның жағасына келгенде ғайыптан жайнамаз пайда бола кетті. Ол адамша тіл қатып:

– Ей, Мұхамбет, менің үстіме мін. Мен сені дариядан өткізіп, Алланың дәргейіне жеткіземін, – деді. Пайғамбар жайнамазға мініп, екі бас намаз оқыды. Жайнамаз ұша жөнелді. Көзді ашып-жұмғанша оны дарияның арғы бетіне жеткізді. «Намаз – мұсылманның миғражы» деген нақыл сөз осыдан қалса керек-ті. Жайнамаз бен пырақтың ұшу қарқыны аспан мен көктің парқындай екен. Жайнамаздың жанында нұр-пырақтың шабысы жаяу жүргендей сезілді. Пайғамбар жайнамазды тастамай, миғраждан үмбетіне ала келді. Содан бастап жайнамаз киелі бұйымға айналыпты.

– Ей, менің хабибім, сүйікті досым, қош келдің!!!

– Ассалаумалейкум, Тәңірі тағалам, Жасаған ием!!! – деді жүрегі қуаныштан жарыла жаздап.

– Уағалейкумсалам!!! – деді рахмани әуез. Сосын:

– Әй, досым, маған қандай сыйлық әкелдің? – деп тағы да үн қатты. Пайғамбар:

– Иә, Алла!!! Дүниеден ұлықтығыңа лайық ештеңе таппадым. Өзімнің жан жүрегімді алып келдім, – деді. Алла тағала:

– Менің де күткен сыйым – осы. Таза жүрек, кіршіксіз көңіл, кең пейіл – Мен үшін ең үлкен сый, – деді де: – Тағы не әкелдің?– деп сұрады.

– Қарабет үмбетімнің күнәларын ала келдім. Оларға мейірім-шапағат ет. Күнәларын бетіне баспа. Менің үмбетім заманның ең қиын кезінде ақиқат алаңында сыналады. Оларға залымдармен күресу қиынға соғады, – деді.

– Мақұл, дегенің болсын! Олардың күнәсін шапағат суымен жуып кетіремін. Заманның қиындығына орай үмбетіңе сан түрлі жеңілдіктер жеткеремін. Басқа қандай тілегің бар? – деді.

– Олардың бәрін жаннатқа кіргізсең деймін.

– Кіргізем. Тек оларға қояр шарттарым бар.

– Жаратушы ием, шарттарыңды айт. Қарабет үмбетіме өсиет етіп қалдырайын.

– Біріншіден, үмбетің Менің бірлігіме шүбә келтірмесін. Екінші, ата-анасын сыйласын. Олардың Менен кейінгі жаратушысы – солар. Үшінші, өлгенше надандықпен күресіп өтсін. Ілім іздеп, ғылым игеру ендігі заманда үмбетіңе парыз болады. Төртінші, әділдіктің туын жықпасын. Күллі адамзаттың теңдігі үшін күрессін. Бесінші, ұрпағына рухани тәлім-тәрбие беруді міндет деп санасын. Адамзаттың азғындауына жол бермесін. Алтыншы, елі мен жұртының бейбіт өмірі мен берекелі тіршілігінің тұтқасы болсын. Елдің ынтымағын ойламаған ізбасарың Мені бір деп тани алмайды. Жетінші, бөтеннің айыбын ашуға емес, жабуға бейім болсын. Ақысына ақиретте Мен де оның айыбын жабамын. Сегізінші, жазықтыны жазалауға емес, кешіруге асық болсын. Себебі Мен жазалауды емес, кешіргенді сүйетін мейірімді Алламын. Тоғызыншы, бөгде жұрттың сенім-нанымын кекетіп-мұқатпасын. Кемсітуге ұшыраған халық надандықпен Исламды сөгетін болады. Оныншы, үмбетің сенің көркем мінез-құлқыңды үлгі қылсын. Сондықтан да Мен сені ерекше көркем мінезді етіп жараттым. Он бірінші, үмбетің басына қандай сынақ түссе де, Менен үмітсіз болмасын. Менің дәргейімнен Ібіліс ғана үмітсіз кеткен, – деді. Жаратушының шарттарын Пайғамбар қабыл алды. Қуанғаннан Ұлық Аллаға мақтау айтты. Ұлық Алла:

– Менің сүйікті досыма құрмет көрсетіңдер!!! – деп әмір еткені сол еді, ғайыптан үлкен сарай, сансыз періштелер пайда болды. Ұлық Алла:

– Әй, Мұхамбет, сарайға кір, қонақ бол!!! – деді. Пайғамбар сарайға кірді. Періштелер оған алтын табаққа салып дүр-гауһардан шашу шашып, құрмет көрсетті. Пайғамбар бұл сияпатқа таң-тамаша болды. Себебі мұндай құрметті алғаш көрген еді. Ұлық Алла:

– Сенің келгеніңе барша періште қуанып жатыр. Менің сүйікті қонағым барлық сияпатқа лайық, – деді. Пайғамбар:

– Менен өзге де сыйлы қонақ бола ма? – деп сұрады. Ұлық Алла:

– Жүрегін таза ұстаған салихтар, қылдай қиянаты жоқ момындар – қияметте менің құрметті қонақтарым, – деді.

– Менің сүйікті пайғамбарымның шынтағы мамыққа тисін, – деді. Періштелер Мұхамбеттің оң бүйіріне жастық әкеліп қойыпты. Содан бастап мұсылман қауымында қонаққа жастық ұсынатын дәстүр пайда болыпты.

– Достым, не қалайсың? Бүгін сұрағаныңның бәрін беремін. Мен сені екі дүниенің нығметіне қатар бөлеймін. Мына дастарқандағы ас-ауқат жаннаттың ең асыл тағамдарынан саған арнайы дайындалып жасалған. Дастарқаннан дәм ал, – деді. Пайғамбар:

– Менің үмбетім де осы дастарқаннан үлес ала ма? – деп сұрады.

– Жоқ, тек саған ғана. Мен бұл тағамдарды сенің бір өзің үшін ғана әзірлеттім.

– Олай болса, үмбетіме бұйырмайтын ас-ауқаттан тойып ішуге менің ар-ұятым жібермейді, – деп, дәмге қол созбай отырып алды.

– Онда мына дастарқанды саған сыйлыққа берем. Ішіне ырыс, дәулет, берекені жасырдым. Үмбетіңе айт. Егер дастарқанын таза ұстап, адал асқа ғана жаятын болса, күллі ырысты сол дастарқаннан табады, – деді Алла.

– Мұхамбеттің иығына зүмірет таспен безендірілген шапан жабыңдар. Басына сәлде ораңдар. Сәлде ер үмбетінің қорғаны болсын, – деді. Періштелер пайғамбарға салтанатымен зерлі шапан жапты, басына сәлде орады. Сол кезде пайғамбар:

– Сәлде ердің қорғаны болса, әйелдің қорғаны не болмақ? – деп сұрады. Ұлық Алла:

– Әйел затты үмбетіңе орамал беремін. Орамал олардың әрі көркі, әрі қорғаны, әрі иба-әдебі болады, – деді.

– Әй, Жебірейіл, біз қанша күн сапар шектік? – деп сұрады. Періште:

– Иә, Расул, миғраждан келемін дегенше, көбелек қанат қағып үлгермеді. Алланың уақытына пенденің сағат өлшемі жүрмейді. Жердегі мың жыл Аршы ағлада көзді ашып-жұмғанша зыр етіп өтеді, – деді. Пайғамбар Алланың әлі таусылмайтын тылсым сырларына тәнті болды.

– Әй, Әубәкір, Құдыс пен Меккенің арасы қанша күндік жол? – деді.

– Түйемен жүрсе, бір айшылық.

– Солай ма? Сенің ана Мұхамбетің жалаң аяқ, жалаң бас бір түнде Құдысқа жетіпті. Онымен қоймай жеті қат көкті кесіп өтіп, Алланың өзімен дидарласып, қонақта болыпты. Бұған не дейсің? Осы сау адамның сөзі ме?

– Өзі солай деді ме?

– Иә. Айтпағанды айтты деп, көрмегенді көрді деп жала жабатын бізді жәһіл деп пе едің? Жұрттың бәрін Қағбаға жинап алып, жария түрде өзі айтып отыр.

– А-а-а, пайғамбар айтса, рас айтады. Менің жүрегімде қылдай да күмән жоқ. Ол бір түнде емес, бір мезетте барса да, әбден мүмкін. Оның Алласы сондай күшті!

– Бір Меккеге бір жынды аз еді, енді екеу болдыңдар. «Қотыр атқа соқыр ат» жарасып қалды.

– Кім қотыр, кім соқыр, оны уақыт көрсетеді. Ал сендерге біздің «жындылықты» түсіну әлі ерте. Құдай көкіректеріңді ашсын! Бәріңе сондай ұлық дәреже тілеймін, – деді Сыдық.

– Біз мұны адам деп айтып тұрсақ, сөйлеп тұрған сөзінің түрін қара. Керек еді бізге сол сиқыршының дәрежесі, – деді де, дабырласып қайтып кетті.

– Елді уахимен жынды қылғаның аз еді. Жаңадан ойлап тапқан миғраж ертегің құтты болсын! – деп кекетті. Пайғамбар:

– Бауырлар, мен ол жақта сендерді өте қиын халде көрдім. Меніңше, бұл – Алланың бұйрығы емес, алдын ала ескерткені. Райларыңнан қайтыңдар! Әділдік пен мейірім-махаббатқа оралайық. Бәріміз бауырмыз. Осы жасқа дейін менің бір рет өтірік айтқанымды естідіңдер ме? Осыған дейін мен біреуіңді алдап па едім?! Миғражға барғаным рас, – деді. Надандар пайғамбардың жылы жүрекпен айтқан сөзіне жібіп қалды.

– Жарайды, барсаң, барған шығарсың. Құдайлар не істемейді?

– «Құдайлар» емес, «бір Құдай» деп сөйлеңдер! Ендігі Жаратушы құдіретті бір деп танитын уақыттарың болды. Көп құдай деп қасарыса беру бәрімізді алауыз қылады. Бірлікпен тірлік қылайық, бауырлар!

– Жарайды, біз уағыз тыңдауға келген жоқпыз. Нақты сұрағымыз бар.

– Сұраңдар.

– Біздің арамызда Құдыста болған саудагерлер баршылық. Әл-Ақсаны олар да көрген. Сен енді мықты болсаң, әл-Ақсаның сыртқы түр келбетін, айналасында не бар, не жоғын айна-қатесіз баяндап бер. Сыннан сүрінбесең, Аллаңды мойындайық, – деді. Олар расында да пайғамбарды жіңішке жерден ұстады. Себебі пайғамбар түнде барғандықтан, әл-Ақсаның айналасын көрген жоқ. Қырсыққанда залымдар әл-Ақсаның ішін емес, сыртын сұрап отыр. Бір сәт үнсіздік орнады. Үнсіздік созылған сайын олар бір-біріне қарап жымиып, «ұсталды» дегендей ишара жасасып, бір желпініп қалды. Кенет Жебірейіл қарсы алдына келіп қонды. Жүрегі соқыр надандар оны байқамады. Періште ғайыптан бір терезе ашты. Ол жерден әл-Ақсаның сыртындағы әрбір ою-өрнегі мен маңайындағы өсіп тұрған ағаш, гүлдерге дейін анық көрініп тұрды. Пайғамбар терезеге қарап отырып, шетінен суреттеп кете берді. Жебірейіл әл-Ақсаның ең соңғы түйір тасы сипатталып болғанша тапжылмай отыра берді. Келгендер айтарға уәж таба алмай жер боп отырып қалды. Біреуі тұрып:

– Сен де талай керуенге ерген адамсың. Жас кезіңде Құдысқа барған шығарсың. Тіптен болмаса, сонда болған бір мүридіңнен сұрап алған шығарсың, – деді өзеуреп.

– Тағы не сұрайсыңдар?

– Бұлтартпас тағы бір дәлел келтір.

– Жолда құмды дауылға ұшыраған бір керуенді көрдім. Бір түйесі зорығып өлді. Оның жүгін басқаларға бөліп, теңдеп жатқан. Сол керуен бүгін түс ауа осында жетеді. Тексеріп көріңдер, – деді. Мұсылманы да, басқасы да түс ауа керуеннің жолын шыдамсыздана күтіп тұрды. Ақыры олардың төбесі көрінді. Пайғамбардың айтқаны дәл келді. Дұшпандары «бұл сиқыршыға дауа жоқ екен» деп үйлеріне тарап кетті. Екі тарапқа да қосылмай, әліптің артын бағын жүрген талай жұрттың жүрегіне тағы да ақиқаттың ұрығы аздап болсын шашылды.

– Миғражға ұшып бара жатқанда құмыраны шапанымның шеті іліп кетті. Ол құлап бара жатты. Мен ішімнен «Қап, сүт төгілетін болды-ау. Аққа обал болды» деп уайымдап кеттім. Содан соң күллі ғаламды аралап, шарлап шыққан соң, Алланың дәргейінде қонақта болдым. Сапарым тамам болған соң, Жебірейіл мені пыраққа мінгізіп, үйіме әкеп тастады. Үйге кірсем, кетерде құлатқан құмырам әлі құлап болмапты. Дереу шап беріп ұстай қалдым да, түзетіп нықтап қойдым, – деді. Серіктері миғраж оқиғасын тамсана тыңдап, арман-қиялдарына ерік беріп отырды. Олардың арасында жазу-сызуды білмейтін қараңғылау бір құмырашы бар еді. Ол өмір бақи Меккеде базардан басқа жерді көрмеген. Сұхбат бітіп, пайғамбардың үйінен тарасқан соң, жолда келе жатып қасындағы көршісіне:

– Мұхамбеттің уағызы керемет. Өзі де ғажап адам. Қолы ашық жомарт. Әсіресе, Құраннан аят оқығанда тұла бойым шымырлап кетеді. Бірақ бүгін қатты әсерленіп кетті-ау деймін, ана құмыраның қисайып, сонша уақыт ауада ілініп тұруы сәл ертегі сияқты. Сол құмыра сынды десе де, сенеміз ғой, – деді. Көршісі:

– Әй, бауырым, пайғамбардың сөзіне күмән қылма. Күмән иманнан айырады. Мұхамбеттің өтірік айтқанын қашан көрдің?

– Жоқ, сен мені дұрыс түсінбедің. Мен күмән қылып не болмаса өтірік айтты дегем жоқ. Аздап әсерленіп кетті деп жатырмын.

– Пайғамбар артық әсерге бөленбейді. Ол ақиқатты айнытпай айтады.

– Неге бөленбейді? Өзі де «Мен де сендер сияқты адаммын. Алланың құлымын» деп жиі айтып отырады ғой, – деп дес бермеді. Үйіне кірсе, әйелі қамыр жайып, ас әзірлеп отыр екен. Ол ерін көрді де:

– Үйде су бітіп қалыпты. Бұлақтан бір шелек су әкеп берші, – деп суға жұмсады. Ол ыдысын алды да, тысқа шығып кетті. Беті ашық бұлақтан екі шелек су алды. Кенет аяғы тайып кетіп, балшыққа барып жығылды. Сырғып барып, суға күмп ете қалды. Су ішінде бір мезет қана арпалысып, денесін түзеп алды да, басын шығарды. Қараса, бұлақ емес, арнасы кең дарияның жағасында арпалысып жатыр. Қарманып, тырбанып жағаға шықты. Қараса, үстінде киімі жоқ. Жынысы әйелге өзгеріп кетіпті. Әуретті жерлерін жауып әуре болды. Шелегі де, ауыл-аймағы да көзден ғайып болған. Ол түк түсінбей, үрпиіп тұрды. Сәлден соң өзеннің жағасымен бір атты кісі кетіп бара жатты. Айғайлап, оны өзіне шақырып алды. Оған болған жайдың бәрін баяндап әлек. Аттылы ішінен «Мына әйелді жын соғып кеткен екен. Еркекпін дегені несі» деп ойлады да, сұлу әйелді артына мінгестіріп алып кетті. Жолда кездескен тегін олжаны өзіне қатын етіп алды. Олар он жыл отасып, әйел бес баланың анасы атанды. Сол үйдің отымен кіріп, күлімен шықты. Бір күні тапа-тал түсте тамақ дайындап жатып, өзенге суға кетті. Келді де, шелегін толтырып алды. Қозғала бергенде аяғы тайып кетті де, өзенге жалп ете қалды. Ол суға жүзе алмайтын. Бақыруға шамасы келмей, өзенге бір сәтке батып кетті. Жанталасып судың бетіне қалқып шығып еді, түн ортасында бұлақтың ішінде шалпылдап жатыр екен. Екі қолын тіреді де, бұлақтан оп-оңай атып шықты. Қараса, баяғы бұлағы. Шелегі қозғалмаған. Бетіндегі суы дірілдеп әлі толқып тұр екен. Жынысы еркек. Таңғалып тұрып қалды. Есін жинап, шелегін алды да, үйіне қарай асықты. Арсың-күрсің кіріп келді. Әйелі:

– Судың бәрін төге-мөге үйге жүгіргенің қалай? Біреу қуды ма? – деді. Ол:

– Әй, қатын, менің кеткеніме неше жыл болды? – деді.

– Есің дұрыс па сенің? Қайдағы жыл?

– Сен мен кеткенде қайда болдың?

– Қайда болғаны несі? Үйде отырмын.

– Мен он жыл басқа елде біреуге қатын болдым.

– Қатының не? Мен ғой бұл үйде қатын. Саған бірдеңе көрінді ме? – деді әйелі.

– Әр рудан бір-бір адам шығарайық. Ана сиқыршыны жабылып өлтірейік. Егер қырық адам пышақ ұрса, құныкері біз болмаймыз. Сұраушысы болса, құнын халықтан өндіріп алсын, – деді.

– Ей, Әубәкір, қайда тарттың? Жүрісің суыт қой, – деді.

– Мәдинаға.

– Не үшін елден бездің әлде қашып бара жатсың ба?

– Ерлердің бір ісі қашумен бітеді.

– Қасыңнан бір елі ажырамайтын пайғамбарың қайда? Бізге Мұхамбет керек. Сенде ісіміз жоқ. Маған десең, жер ауып кет, – деді.

– Пайғамбар мына ала қанардың ішінде отыр, – деп шынын айтты. Жасауылдар «Біздің жігіттер ендігі Мұхамбетті үйінде пышақтап өлтірген де шығар» деп сеніп тұрған. Олар:

– Мұхамбет қасыңда болса, қанарға салып емес, төбеңе отырғызып қашарсың. Сенің мына қанарыңның ішінде адам тұншығып өлер. Жолыңнан қалма, Мұхамбет артыңнан көп кешікпей жетіп қалар, – деп қарқ-қарқ күлді де, Әубәкірді босатып жіберді.

– Олар осында отыр. Енді барар жер, басар тауы жоқ. Осымен менің ісім бітті, – деп кері шегінді.

– Әй, көгершін! Менің хабибім Мұхамбет ақырдың соңында дүниеге келеді. Ол дұшпандарынан қашып, Хира тауының үңгіріне бой тасалайды. Сол кезде сен үңгірдің аузына ұя саласың. Ал сен, өрмекші, сол сағатта өрмек тоқисың! Екеуіңе соған дейін жетерлік ғұмыр жазамын, – деп әмір еткен. Өрмекші мен көгершін озалдан бері пайғамбардың келуін күтіп жатқан. Екі жәндік міндетін мінсіз атқарып жатты.

– Ей, есалаң, сен бізді қайда алып келдің? Мынау атам заманғы үңгір ғой. Бұған адам баласы аяқ баспағалы қай заман?! – деді із кесушіге.

– Үңгір ескі болғанымен, із жаңа ғой. Басқан ізі суымаған екеудің табаны таң ата осы үңгірге келіп тірелген. Шыққан із жоқ. Енді саған не керек?

– Онда неге құстың ұясын таптап кетпеген? Мен қазір үңгірге кірер болсам, мына ұяны таптап қана кіре аламын. Олар не ұшып өтті ме?

– Амалын тауып аттап кеткен шығар?!

– Солай болсын делік. Өрмекшінің торына не айтасың? Жаңа тоқылғанға ұқсамайды. Шаң басып қалыпты. Егер олар бүгін кірген болса, мына торды үзген болар еді.

– Көп сөзді қайтесің? Еңбектеп бар да, еңкейіп қарасайшы. Тар үңгірдің түбі көрініп тұр ғой. Екеуін желкесінен сүйреп шық та, боршалай бер. Қаласаң, отқа тірідей пісіріп же, – деді із кесуші селт етпестен. Іштегі екеу бұл сөздің бәрін анық естіп отырды. Әубәкір демін іштен тартып, пайғамбарды қапсыра құшақтап, ескерткіштей қатты да қалды.

– Әй, қайсың барсың үңгірге еңкейіп үңілетін? – деді.

– Сені жалдаған біз ақымақ. Өрмекші торлап тастаған, ескі үңгірге несіне ертіп келдің? – деді. Олар бәрі жабылып аңшыны мазақтай бастады. Ол үңгірде екеудің отырғанын анық білсе де, аналардың мазағына шамданып үңгірге кірмей үндемей тұра берді.

– Біз білетін айлакер Мұхамбет болса, бұл жерге тығылмас. Оны осыншама ақымақ деп ойлаудың өзі – ақымақтық, – деді де, дабырласып кері шегінді. Олар үш күн, үш түн бойы Хира тауын тынымсыз сүзді. Із кесуші: «Мықты болсаңдар, өздерің тауып алыңдар», – деді де, Меккеге қайтып кетті.

– Ей, жылан, сен Әубәкірді неге шақтың? Оның кім екенін білесің бе? – деді. Жылан:

– Иә, Алланың хабибі, амалымның жоғынан шақтым. Мен осы үңгірдің иесі едім. Сені күтіп жатқаныма неше мың жыл болды, білесің бе? – деді.

– Менің келетінімді сен қайдан білдің?

– Мына үңгірдің аузындағы өрмекші мен көгершін жер жаралып, су аққалы осында тапжылмай жатыр. Бұлар не өлмейді, не ұшпайды, не балаламайды. Мен олардың жайын сұрадым. Сенің келетініңді солар айтты. Мені жаратқан Ұлық Алланың сүйікті хабибін көру – мен үшін зор бақыт.

– Ықыласыңа рақмет! Не тілегің бар?

– Екі түрлі датым бар. Бірі – сенімен дидарласып, тілдесіп қалу. Екіншісі, Алла сені дүниеге рақмет ету үшін жіберген. Сол рақметіңнен менің ұрпағым да үлес алсын. Үмбетіңе айт. Ұрпағымды бей-берекет өлтірмесін.

– Дегенің болсын! Үмбетіме «Жыланды басына ақ құйып шығарып салыңдар» деп өсиет қалдырамын. Достығымыздың белгісі ағарған айран болсын, – деді. Содан бастап мұсылмандар үйге кірген жыланның басына ақ құйып шығарып салатын болыпты.

– Кетсе, сауап бопты. Алды-артына бір уыс топырақ.

– Лат, Манат, Уззалар ғой оны Меккеден қуып шыққан. Құдайлармен жақсы болса, Меккеде біз сияқты, үрлеп ішіп, шайқап төгіп, шалқып өмір сүрер еді.

– Маңдайының соры бар адам, қолында мөрі бармен ұстасады деген. Соры болмаса Меккенің мөр ұстаған мықтыларымен ұстасар ма еді?

– Өзінің туған бауырларының құшағына сыймаған адам айдаладағы бөтеннің қолтығына қайдан сыйсын? Ертең-ақ иттей болып өздері келеді.

– Мәдинада әһлі кітаптар тұрады. Олар сиқырды сындыруды жақсы біледі. Бұл жақтан құтылғанмен, ол жақта мықтап тұтылады.

– Сонда мұның діні осылай құтты мекеннен қотарыла көшуді қош көре ме екен? Бүйткен дініңе болайын, – деп, пайғамбарды жарыса сөгіп жатты.

– Бұлар неге маған тағзым етпейді? – деп сұрайды. Уәзірі:

– Ей, падишам, бұлар – табиғатынан надан, тәкаппар халық. Ыбырайымның Қағбасынан артық ешкімді мойындамайды. Оны көңілге алмаңыз, – дейді. Патша:

– Олай болса, мен бір түмен әскер жіберіп, Қағбасын қиратамын. Нан піскен кеудесін табанға басып, ат құйрығына байлаймын, – депті.

– Тақсыр, көбіне төркіні беймәлім ауру теріс ниеттен болады. Бұзық бір мақсатты ойға алып па едіңіз? – деді.

– Меккедегі Бәйтулланы қиратқым келген.

– Тақсыр, Меккемен біздің арада жаулық жоқ. Ол жаққа неге шүйліктіңіз?

– Ол жаққа шұбырған жұрт неге мен тұрған қалаға қажылық жасамайды?

– Қағбада Құдайдың тасы бар. Мекке – жердің кіндігі. Жаулық ниетіңізден қайтыңыз. Аллаға қарсы шыққан пенденің ешқайсысы аман қалмаған. Алламен соғысам деп, Намұрт абыройсыз ажал құшты. Онымен теңесемін деп, пейіш салған Шәддәт та опат болды. Қолыңыздан келсе, Аллаға жақ болыңыз. Ауру жіберген Алла шипасын да жібереді.

– Қағбаны көрдім. Қабырғасы тозып кетіпті. Жөндеп берсем, қалай қарайсың?

– Онда Сіз Құдайдың досына айналасыз. Тіптен болмағанда Құдайдың достарының досы боласыз.

– Қалай ойлайсың, Мәрсәт, Құдай маған қош па? – деді марқайып.

– Әлбетте, қош! – деді.

– Бұл қаланың тағы қандай киесі бар?

– Кітап иелерінің айтысынша, түбінде сол қаладан ақырдың пайғамбары шығады. Оны «Он сегіз мың ғаламның нұры» деп те атайды. Оның сипаттары діни кітаптарда былай деп сипатталады: ол – момындарды қуантушы, залымдарға ескертуші, ақжүрек адамдардың көңілінде шырақ жағушы, әділет сүйгіштерге шапағатшы, тас жүректерді жібітуші, надандықты жоюшы, ақылдың кені, ақиқаттың айнасы, Алланың хабибісі, пайғамбарлардың сардары, екі дүниенің тәжі! Бүкіл пайғамбар оған үмбет болуды армандап, Аллаға арыз қылған, – деді. Мұны естігенде Мәлік:

– Мен оны көре аламын ба? – деді пайғамбардың кемел сипатына ынтық болып.

– Жоқ, өкінішке орай, сіз оны көре алмайсыз. Болжам бойынша, ол үш жүз жылдан соң дүниеге келеді. Бірақ ең қызығы пайғамбар бұл қалада дүние салмайды.

– Сонда қай қалада дүние салады?

– Ол жағы анық емес. Кітаптарда ол туралы айтылмайды.

– Хан ием, шынымен айтып тұрсыз ба? – деді.

– Иә, тура осы жерде пайғамбардың қаласын саламыз, – деді. Хан жарлығы екі болмады. Ең бірінші құдық қазу жұмысы басталды. Ең тәжірибелі деген құдық қазушылар жұмысқа тартылды. Құдықтың қабырғасы құлап, судың көзі бітелмес үшін жан-жағын Синай тауынан алдырған берік тастармен шегендеді. Ең құнарлы топырақ Ніл дариясының қара балшығы еді. Арнайы керуен жіберіп, мыңдаған түйелерге теңдетіп, қап-қап қара балшық жеткізді. Әрбір көшеттің түбі үй орнындай болып қазылды. Қара балшықпен көмілген бұл шұңқырларға құрма ағашы егілді. Құрманың ең асыл тұқымын Иран бағынан алдырды. Мәуренахрдан жүзімнің көшеттері тасылды. Тигр мен Ефраттың жағасынан ең дәмді інжірдің ағаштарын тамырымен қопарып, солдырмай әкеп отырғызды. Әлемдегі ең дәмді, ең жұпар жемістер мен хош иісті гүлдерді құм далаға жайқалтып еге берді. Тоқсан түрлі тәһлил-тәсбих айтып, Алланы мадақтайтын құстардың неше түрі жаңа қалаға ұшып келіп, сахарда сайрай бастады. Өлік сияқты безеріп жатқан сахарадан тіршіліктің самалы есті.

– Уа, хан ием, сандықтың түбінде бір мысқал да алтын қалмады. Алтын кесе мен күміс қасықтарға дейін жұмсадық. Көрші елдің патшалары сізді «Құмға қала салды» деп келеке етіп жүр. Сіз тақыр кедейге айналдыңыз, – деді.

– Мен тақыр кедейге айналғаным жоқ. Бұл пақырлықты өзім сатып алдым. Ең соңғы өсиетімді айтайын, – деді де, хатшысын шақырды. Оған саусағындағы ең соңғы жүзігін суырып берді де:

– Мынау – еңбекақың. Мен Мұхамбет пайғамбарға хат жазып қалдырам. Соның пайғамбарға жетуіне сен кепіл бол. Хат жоғалмасын! – деді. Хатшы келісті. Ол өсиетін жаздырды. Хат біткен соң, өзінің мөрін соғып, бармағын басты. Ұзамай өзі де дүние салды. Тақыр кедей болғандықтан, басына зәулім мазар салынбады.

– Үмбет болсаң, осындай үмбет бол! Не деген ықылас! Не деген достық! Не деген жомарттық! – деп тоқтаусыз тамсанып, көзінің жасын тыя алмады. Мұсылмандар жабылып, Мәліктің қабірін қанша іздесе де таппады. Оның рухына арнайы Құран оқып, ас беріп, дұға етті.

– Иә, Алланың Расулы! Бұл не керемет? Мына қураған қу ағаш адам сияқты егіліп жылап тұр ғой. Бұл не керемет? – деп сұрады. Мұхамбет пайғамбар ұстынға қарап:

– Ей, ұстын. Сен неге жылап тұрсың? – деп сұрады. Сонда ұстын:

– Уа, екі жаһанның жан нұры, пайғамбарлардың тәжі, екі дүниенің сардары! Сіз бұрын маған сүйеніп отырып, Құранның ішіндегі інжу-маржан ілімді халыққа шашушы едіңіз. Сол кезде өне бойым балқып, нұрыңыз жанымды шалқытатын еді. Хақтың сәулесі тұла бойымды елжіретіп, көңілімді тербететін еді. Ал қазір мені тастап, мінберге шығып кеттіңіз. Мен пақырға назар салмай қойдыңыз. Сізге деген ышық-мұхаббаттан күл болып өртенетін түрім бар. Сіз үшін жаным пида болсын. Күні-түні сіз қасыма қайта келсе екен деп тілеймін, – деп сырын ақтарды. Пайғамбар:

– Иә, ұстын. Саған Ұлық Алла шаттық пен қуанышты нәсіп еткен екен. Сенің мына сөзің қатқан көңілдерді жібітіп, өлген жүректерді тірілтеді. Тәңірім сенің тілегіңді қабыл етті. Алдыңда екі жол бар. Біріншісі: пәни дүниеде жасыл желек жамылған бәйтерек болып тұрасың. Сенің жемісіңнен дәм тату үшін жер-жаһаннан адамдар ағылып келетін болады. Ал екіншісі: жаннатта өсіп, менің үмбетіме сая боласың. Жемістеріңе қанша жесең де, тоймайтын тәтті дәм бітеді. Қане, осы жолдың біреуін таңда, – деді. Пайғамбардың лебізінен жаны елжіреп, рухани мастық халіне енген ұстын:

– Пәни дүниенің игілігі баянды бақ болып жарытпас. Ақиретте сенің үмбетіңді саяма алып, жемістерімнен дәм татырайын. Мен үшін бұдан асқан бақыт жоқ, – деп шаттана дауыстады. Содан кейін пайғамбар оны адамдай арулап, жерге көмген екен.

– Әй, Омарым, не оқып отырсың? – деді.

– Иә, Расул Алла, Тәурат қой.

– Омаржан-ау, ана тіліңде Құдай саған Құран түсірді, қолдан қолға өтіп, әбден өзгеріске ұшыраған сол кітапқа қайдан ғана құмар болдың?

– Иә, Расул Алла, мұнда да жақсы ғибратты хикаялар жазылыпты. Көбі сіздің айтатын уағыздарға қатты ұқсайды. Мұсаның да басынан кешкен оқиғасы қызық екен, – деді.

– Әй, Омарым-ай, ендігі Құранға тереңдейтін уақытың болды ғой. Сол айтып отырған Мұсаң тап қазір тіріліп келсе, маған үмбет болып, сабақ алар еді, – деді.

– Иә, Расул, сізде сұрағым бар, – деді.

– Сұрай ғой, құлағым сенде, – деді пайғамбар.

– Біздің Құран кітап «Адам – Алланың орынбасары, жердегі халифі» дейді. Мен де солай десем, мына надан бауырларым «Қайдағы орынбасар?! Адам тек құдайларға құл болады» деп дес бермейді. Құраннан аят айтсам, «Кітабың қате» дейді. Осыған не уәж айтсам болады? – деді.

– Мен саған бір мысал айтайын. Айналаңа қарашы. Не көріп тұрсың? Тау, тас, ағаш, аспан. Осының бәрі сенің игілігің үшін жаралған десем, сенесің бе? Қарапайым ғана түсіндірейін, аспанға жұлдыздарға қарап, бір сәт ойланып көрші. Шебер Алла адамның игілігі үшін миллиардтаған жұлдызды ғарышта самсатып жағып қойды. Осы сан-санақсыз жұлдыздар мінсіз тәртіппен аспанды шыр айналып, бізге жол сілтеп жүр. Ана Темірқазыққа қара, – деп желдік тұста қозғалмай тұрған Темірқазық жұлдызын нұсқады. Қонағы жұлдызға назар салды.

– Бүтін жұлдыз аспанды шыр айналғанда Темірқазық тапжылмай тұра береді. Теңіздегі кемелер, құмдағы керуендер қараңғыда жұлдызға қарап жол табады. Олар болмаса, түнде сапар шегу мүмкін болмас еді. Кемелер адасып, жарға соғылып, опат болар еді. Алланың адамға берген бір нығметі – осы. Осыншама жұлдыз адамзаттың игілігі үшін ғана жанып тұр. Болмаса, жан-жануарға, бақа-шаянға, жердің үсті емес, астында жүрген құрт-құмырсқаға жұлдыз әлеміндегі темірдей тәртіптің не керегі бар? Қандай түйе не болмаса өгіз Темірқазыққа қарап, бағытын айқындаушы еді? – деді. Сахаба әсерленіп аузы ашылып отырып қалды. Пайғамбар мұнымен тоқтамады. Ол енді Ай жаққа ишара жасап:

– Кезегімен келіп кетіп, аспанда ауысып тұрған Күн мен Айдан ғибрат ал. Күннің ішінде жанып жатқан от бар. Айда от жоқ, құр тас. Ай өзінің сәулесін күннен қарызға алып, түнде бізге соның шуағын төгеді. Егер толған Ай түнде де Күн сияқты от шашатын болса, бәріміз ыстықтан қаталап өлер едік. Түнде тынығып тыңаймас едік. Айдың шамалап қана түсірген нәзік нұры айналаны әдемі жарыққа бөлейді. Ай болмаса, түндегі тіршілік тас түнекке оранып, қорқынышты күйге енер еді. Уақытты да туған ай мен толған айға қарап санаймыз. Аспанда ай жаңарып, толып-семіп тұрмаса, Шағбан, Режеп, Рамазан сияқты айлардың қашан кіріп, қашан шыққанын білмес едік. Сондықтан аспандағы Ай адамзат үшін ғана аспанда Алланың әмірімен ілініп тұр. Адамнан басқа тіршілік иесіне уақыт өлшеп, айды аптаға, аптаны күнге, күнді сағатқа шағып не керегі бар? – деді. Қонағы ескерткіш сияқты қатып қалды. Жыланға арбалған торғайдай болып, пайғамбардың аузына кіріп кете жаздап тыңдап отырды.

– Бұл жерде және бір ғибрат бар. Ол ғибрат – Алланың пендесіне деген әділдігі мен мейірім шапағаты. Күн де, Ай да, жұлдыз да күллі адам ұрпағына тең дәрежеде қызмет етеді. Олар адамды «Мынау кәпір, мынау мұсылман» деп бөлмейді. Бәріне бірдей жылу мен шуақ шашып, Алланың әділдігін паш етіп тұр, – деп бір тоқтады. Қонағы мынадай шырынды әңгімені естігенде аузының сілекейі ағып, сілейіп отырып қалды. Пайғамбар алдында кесе толы шұбат бар еді. Ол шұбатты алды да, әңгімесін қайта жалғады:

– Мына кеседегі шұбатқа қара. Бұл сусын – адамның бойындағы мың бір дертке дауа. Шұбаттағы шипалық қасиет әу баста қара жердің құнарында жатыр еді. Оны тікен шөптер тамырымен сорып, бойына жинады. Бірақ ащы жантақты мал ғана жей алады. Түйенің тілін тікен теспейді. Ол тікенекті шайнап, қарынға тастайды. Бозінгеннің асқазаны тікенекті шәрбат сусынға айналдырып, желінге жинайды. Сол желіндегі қымыранды оп-оңай сауып, біз қазір шұбат ішіп отырмыз. Шебер Алла сүт пен шұбатты малдың қаны мен жынының ортасынан құдіретімен айырып шығарады. Жомарт Алла осы нығметтің бәрін адам үшін жаратты. Өзің ойлап қара, егер сол жантақты адам жесе не болар еді не болмаса құнарлы топырақты біз жей алар ма едік? Сондықтан терең ойланып, пікір ететін пенделер үшін ағарған айран-сүттің өзінде Алланың хикметтері толып тұр, – деді. Қонағы мынадай шырынды әңгімені ерекше ықыласпен тыңдап отырды. «Тыңдаушы ықыласты болса, сөйлеуші шешен болады» дегендей, пайғамбар да шешіліп, шешен сөйлеп кетті:

– Енді мына нанға жағып жеп отырған әселге назар сал. Түбі қайда еді? Дастарқанға қайдан келді? Кім бұлайша оны ерекше тәтті, айрықша шипалы етіп жасаған? Ойланып қарасақ, бұл бал бізге бармақтай араның асқазаны арқылы келді. Ұлық Алла оларға: «Тау мен талды аралап, құтты жерге ұя сал. Сосын күллі өсімдіктің гүлінен тозаң жина!» – деп әмір етті. Олар әмірге бағынып, ұйымдасып, тәртіппен іс қылады. Гүл мен шөптің нәрін алып, шаршамай еңбек етеді. Ұясына батпандап бал жинайды. Олардың адам көзіне көрінбейтін жіңішке қарындарынан алуан түсті бал шығады. Араның балы – шипалы дәрі. Адамның бойындағы тоқсан түрлі кеселді жояды. Қалай ойлайсың, сол гүлдерді біз де жесек, біздің асқазанымыз олардың тозаңынан шипалы балды өз бетінше айырып алар ма еді? Аурумыздан айығар ма едік? – деп қонағына қарады. Ол: «Жоқ», – деп басын шайқады.

– Дұрыс айтасың. Бал арасы болмаса, әрі тәтті, әрі нәрлі дәрі-дәрмекті ешқашан да қолға түсіре алмас едік. Ұсақ жәндіктер Ұлық Алланың рахман сипатын әйгілеп, далада ұшып жүр. Олар жиған балын бергенде «Мынау кәпір, мынау мұсылман» деп адамды алаламайды. Жиған асын бәріне тең ұсынады. Терең ақылмен ойланатын пенде болса, араның ұясы балға ғана емес, Алланың хикметіне де толып тұр. Бұдан да қызығы: бал арасы шағатын болса, оның уы да – адамға ем. Алланың құдіретіне қара. Шебер Құдай құйтақандай жәндіктің инедей тіліне бал, құйрығына у жасырған. Бірақ екеуі де – адамға шипа. Осы нығметтің бәрін жомарт Алла арыстан не болмаса жолбарыс сияқты аңдар үшін жаратқан жоқ. Сені мен менің игілігім үшін жаратты, – деді. Сахаба әңгімеге елітіп, басын изей берді. Пайғабар ғибратты әңгіменің желісін жалғай жөнелді:

– Құдай Құранда «Ей, адам ұрпағы! Ішкен-жеген тамағыңа назар сал!» деп жиі ескертеді. Адам баласы мал сияқты бір ғана өсімдікпен қоректенбейді. Біз күн сайын неше түрлі жеміс пен жидек жейміз. Ет жеп, сүт ішеміз. Түр-түсі, дәмі мен құрамы әр түрлі болып көрінгенімен, бәрінің түбі – топырақ пен су. Жеп отырған қолыңдағы құрмаға қара. Құрма ағашы бүкіл нәрін тамыры арқылы су мен топырақтан тартады. Гүлдеп піскен кезде қуатты һәм тәтті тағамға айналады. Керуендермен келіп, базарда сатылып жатқан кез келген тағам топырақ пен судан шығады. Қара жерден өсіп өнеді. Нанның түбіне назар сал. Түбі бидай. Топырақ пен судан нәр алып, дәмді нанға айналады. Қалдық боп жерге қайта сіңеді. Одан шабдалының тамырымен ағып келіп, басқа жеміске өзгереді. Шабдалыдан жалықсаң, шебер Алла оның қалдығын топыраққа сіңіріп, қызыл моншақ анарға айналдырып, алдыңа тағы тосады. Анардан жалықсаң, інжірден дәм тат. Інжірге көңілің соқпаса, жүзімнің рақатын көр. Жүзім таусылса, зәйтүн шығады. Жеміс-жидекке зауқың соқпаса, малдың етін же. Мал да жерден шыққан шөпті жеп, ет байлап, құйрық семіртеді. Осылайша адамзаттың ас-ауқаты жыл он екі ай түрі мен түсін, дәмі мен құрамын ауыстырып, жаңартып, адамды жалықтырмай тіршілікке жалғап отырады. Есіңде болсын: осыншама түрленіп, алуан түрлі дәммен қызыл тілді үйіріп, сілекейді шұбыртып тұрған бүкіл жеміс пен жидек, су мен сусын, ас пен ауқат, азық-түлік, дәнді дақыл түптің түбінде қара топырақтан тоқтаусыз шығып жатыр. Біз не жесек те, не ішсек те, топырақ жейміз. Бірақ адам ұрпағы Оның халифасы болғандықтан, Раббымыз оларды әр түрлі жеміс-жидекке өзгертіп, кереметпен білдіртпей тұр. Топырақ пен судан түзіліп, таңдайымызға тамып тұрған барлық дәмді ас пен ауқат – адамға ғана нәсіп болған нығмет. Адамнан басқа бірде-бір мақұлық бұлардың рақатын көрмейді. Адамнан бөлек кез келген жануар не айуан тамақтың бір ғана түрін жеп ғұмыр кешеді. Өзің ойлап қара, ит сияқты өмір бақи жуынды жеп күнелте алар ма едік? Қой сияқты тек қана шөп жесек, күніміз не болар еді? Түйе сияқты жантақ шайнасақ ше? Адамдар ғана бірін бірі қонаққа шақырып, бар дәмдісін көңілі сүйген кісінің алдына тарта алады, – деді. Сол кезде сахабасы:

– Иә, Алланың елшісі, сіз мені жарты сағатта дана қылдыңыз, – деді шын риза болып. Пайғамбар:

– Енді саған менен бір сұрақ болсын, – деді.

– Ләббай, тақсыр.

– Енді осыншама нығметті тегін пайдаланған адам ұрпағы бұ дүниеде не істеуі керек? Жомарт Алла осыншама әлемді бір ғана адамға бағындырып, игілігі үшін бар жақсыны жасағанда, ақысына бізден не тілейді?

– Иә, Расул Алла, жауабын сіз жақсы білесіз. Өзіңіз айтыңыз, – деді қонағы.

– Ұлық Алла бар дәмдіні, бүкіл нығметті аузымызға тосып, ғарыштағы қисапсыз жұлдыздан бастап жердегі құжынаған араға дейін бүкіл жәндікті бізге бағындырып бергенде, бізден тілейтіні – әділдік пен мейірім-шапағат! Біз осыншама ағыл-тегіл тегін нығметті пайдаланған соң, қиянат атаулыны жойып, күллі адамның теңдігі мен әділдігі үшін күндіз-түні еңбек етуіміз керек. Сонда ғана құт қонып, береке дарыған байтақ елде бақытты ғұмыр кешуге болады, – деді.

– Иә, Алланың елшісі, сізге тағы бір сұрағым бар.

– Кәне, қоя ғой.

– Сізді тыңдағанда жүрегім нұрға толып, ақылым қарыштап өседі. Мен де сіз сияқты дәл осылай ой толғап, ақыл өсіргім келеді. Бірақ үйіме барсам болды, миым шырмалып, ойым сол заматта шабан тартады. Оның сыры неде?

– Себебі жүректе ақылға ой тамызып отыратын бір періште болады. Оның қасында көңілге күмән себуші бір сайтан періштемен жағаласып және тұр. Сен періштенің ойынан қуат аламын дегенше, сайтан малғұн күпір ойларды кеудеге бүркіп үлгереді. Яғни екеуі қатар келіп, жүректі тырсылдатып, тырналап, мазасын қашырып, жанталасып, айқасып жатады. Сондай кезде кеудеңе хикметті пікір келсе, бұл Алланың пазылы деп білгейсің. Сосын дереу Аллаға таспиқ-тәһлил айтып, мәнді ойдың жүрекке сіңіп, көңілге тоқылуына жол аш. Ал егер күпір ой көңілге кірсе, дереу Алладан пана тіле. Әдетте сайтан сендерді кедейлікпен қорқытады. Ондай кезде кәлиманы көп қайталап, зікірге тілді үйір қылыңдар. Сол кезде сайтанның шабуылы тез тоқтайды. Алланың есімі айтылмаса, жүрекке сүлік сияқты жабысып тұрған сайтан опасыз ойларды түйдек-түйдегімен лықсытып ағыза береді. Опасыз ойдың ілгегіне бір рет ілінсең, қайта босанып, ақылды азат қылу қиын болады, – деді. Сахабаның жүрегі тітіркеніп кетті.

– Иә, Расул Алла, сіз жаңа жүректе бір періште, бір сайтан отыр дедіңіз.

– Иә.

– Мені мынадай сұрақ мазалайды. Сол сайтан сіздің де жүрегіңізде жайғасқан ба? – деді.

– Әлбетте, бар. Бірақ Ұлық Алла маған жәрдем етті. Мендегі сайтанның мойнын үзіп, мұсылман қылды. Ол маған қайырлы істі ғана айтып тұратын болды. Мені мазаламайды.

– Ал біз ше?

– Сендерге Ұлық Алла өзінің тоқсан тоғыз есімін Құранда паш етті. Алланың есімдерімен дұға жасап, тілек тілеу – мұсылманның ғана маңдайына жазылған Ұлы Бақыт! Алланың есімдері көп айтылса, сайтанның сағы сынады. Әрбір ықыласпен айтылған кәлима – сайтанның денесіне шаншылған үшкір найза. Осылайша таза жүрек пен нұрлы ойды сайтанның ырқына бермес үшін тағат қылып, ораза ұстап, намаз оқып, өмір алаңын рухани күреспен өткізесіңдер. Неғұрлым тағатың мықты болса, соғұрлым Тәңірдің алдында абыройлы құлсың. Егер ыждағат етіп, жүректі жауға бермесең, Алланың ақиқат нұрын табасың. Ол кезде Ұлық Алланың барлық нығметі сендерді өзі іздеп табады. Атақ та, абырой да, байлық та, мансап та ақжүрек момынды өзі іздеп келуі тиіс. Ал егер көңіл кірге толып, жүректі тот басып, ақиқаттың шырағын сөндіріп алсаң, бүкіл нығмет сенен алыстайды. Тіпті келмеске кетеді. Сондықтан күпір ой мен күмәнді пікірден сақтанып, жаралыстан ғибрат алуға дағдыланып алыңдар. Ақылмен жасаған құлшылықтың бір сағаты алпыс жыл күндіз ораза, түнде тоқтаусыз намаз оқығанға тең болады, – деп әңгімесін аяқтады.

– Алла менің тісімнен күріш өсіріп шығарды. Оған «Ясиннің» қуатын бердім. Оны аяқасты етпеңдер, – деп өсиет айтады.

– Апа, сіз Құдайдың барына сенесіз бе?

– Сенем.

– Оған не дәлел?

– Дәлел – мына ұршық. Мен қолыммен тиіспесем, ол өздігінен дөңгелемейді. Олай болса, мына ай, күн, аспан, жер, жұлдыздарды біреу дөңгелетіп отыр. Әйтпесе қалайша олар өздігінен қозғалып тұр?

– Дәлеліңіз күшті екен. Енді Құдай жалғыз, көп құдай жоқ дегенге не айтасыз?

– Құдай бар болса, ол міндетті түрде біреу ғана болуы тиіс. Себебі мына үйдің өзіне екі қатын сыймайды. Анасы алай тартады, мынасы былай тартады. Үйде тәртіп болмайды. Тәртіп болмаған соң береке-бірлік те болмайды. Ал мына дүние еш қиындықсыз әдемі тәртіппен алмасып тұр. Соған қарағанда Жаратушы Иеміз де жалғыз-ау деп білдім, – деді кемпір.

– Уа, Алланың елшісі! Бұл құрмада үлкен бір құпия бар. Ол сізге де, серіктеріңізге де бұйырмайды. Сізге Тәңірім сәлем жолдады. Төрт жүз жыл заман өткен соң, сіздің бір үмбетіңіз дүниеге келеді. Оның есімі Ахмет болады. Ол үмбетіңіз сіздің рухани жолыңызды жалғастырады. Бұл құрма – сол баланың несібесі, – дейді. Серіктері мына әңгімені естігенде таңғалады. Сол кезде Мұхамбет пайғамбар:

– Иә, Жебірейіл, ол заманға дейін бұл құрма қалай жетеді? – деп сұрайды. Жебірейіл періште:

– Бұл құрманы Ахмет атты балаға жеткіз деп бір серігіңізге тапсырыңыз, – дейді. Сонда Пайғамбар:

– Уа, бауырлар! Мына аманат құрманы менің 400 жылдан кейін дүниеге келетін ардақты үмбетіме кім табыстайды? Кім тәуекелге бел байлайды? – дейді.

– Бұл құрманы жеткізген адам екі дүниеде бақытты болады. Ол бақыт кімге бұйырғалы тұр екен? – деп сұрайды.

– Егер кімде-кім бұл аманатты менің үмбетіме жеткізер болса, ол адам пейіште Ұлық Алланың жамалын көреді, – дейді. Сол кезде ортаға Арыстан бап шығып:

– Уа, Алланың елшісі! Аманат құрманы жеткізуді маған тапсырыңыз. Құдай қолдаса, аманатыңызды жеткізермін, – дейді.

– Бәрекелді!

– Бәрекелді!

– Жарайсың, Арыстан сахаба!

– Дегеніңе жет!

– Алла жар болсын!

– Алла жар болсын! – деп шуласады. Барлық сахаба қуанысып қалады. Мұхамбет пайғамбар:

– Уа, менің құрметті серігім! Тәуекелге бел байлағаныңа ризамын. Алла жолыңды оңғарсын, мақсатыңа жет! – деп батасын береді. Арыстан бап:

– Уа, Алланың елшісі, менің сізге айтар датым бар! – дейді.

– Датың болса, айт!

– Бұл құрманы жеткізу үшін маған ұзақ ғұмыр керек. Тәңірден менің өмір жасымды ұзартуын сұрап, дұға етіңіз, – дейді. Пайғамбар:

– Иә, Алла, Арыстанның ғұмыр жасын ұзақ қыл! Оны рақымың мен игілігіңе бөлей көр! – деп дұға жасайды. Сол кезде Жебірейіл періште:

– Уа, Алланың елшісі! Сүйінші! Сүйінші! Алла сенің бұл тілегіңді қабыл етті. Арыстанға Алла ұзақ ғұмыр берді, – дейді.

– Аузыңды аш, Арыстаным! Мына құрманы тіліңнің астында сақтағайсың. Таң сәріден тұрып, менің Ахмет атты үмбетімді іздеп сапар шегесің. Арып-ашып, жердің жүзін шарлайсың. Бармаған жерің, баспаған тауың қалмайды. Ақыры бір мекенге келіп жетерсің. Түркілер мекендеген Сайрам шаһарына кез боларсың. Осы шаһарда үлкен бір медресе болар. Аманаттың иесі – осы медресенің шәкірті. Оның медресеге кірген ізі болса да, шыққан ізі болмайды. Аманатты өзі келіп, сенен сұрап алады. Оған Құдай сондай артықша қасиет береді, – дейді. Арыстан бап:

– Иә, Расул! Бұл аманатты аман-есен барып тапсырып, міндетімді абыроймен орындармын, – дейді.

– Ассалаумағалейкум, Арыстан бап! Жоғың болса, кешікпей тезірек тап! – дейді. Арыстан бап та іздеген адамының осы екенін білу үшін:

– Балам, есімің кім? – деп сұрайды.

– Атымды қайтесіз? Аманатымды беріңіз, ата.

– Балам, атың Ахмет екен. Ішің толған хикмет екен. Аманатыңды ал, аузыңды аш! – дегенде, төрт жүз жыл бойы сақтаған құрма ұшып барып, шәкірттің аузына кіріпті. Бала Ахмет құрманы жұтып жібереді. Сонда Арыстан бап:

– Аманатыңды осынша жыл сақтағанда, еңбегімді елемегенің қалай? Маған сүйегі ғана қалыпты, – дейді.

– Ата, онда жұрт, алдымен сізге түнесін, бізде жатып тілесін, – дейді.

– Кімнің дәрежесі ұлық? Мұхамбеттің бе әлде Адам атаның ба? – деп сұрады. Ғәбділдә:

– Ұлық Алла Адам атаның түр-тұрпатын қара балшықтан мүсіндеді. Ал Мұхамбеттің болмысы жан мен ділден жаралды. Адам ата қара жерге жазықты болып түсті. Ал Мұхамбет миғражға құрметті қонақ мәртебесінде көтерілді. Адам ата сайтанға алданып қалды. Ал Мұхамбет сайтанға бірде-бір рет дес бермеді. Керек десең, сайтаны құл боп пайғамбарға қызмет етті. Ұлық Алла Адам пайғамбардың тәнін қырық мың жыл илеп, тән-тұрпатын уақытқа тәуелді етті. Ал Мұхамбеттің рухы уақыттың ішіндегі уақытта жаралды. Оның тылсым сырлары миғражда байқалды. Пайғамбар Алланың дәргейіне барғанда бірде-бір періште қанатын қаға алмайтын кеңістіктен жалғыз өзі жайнамазбен ұшып өтті. Адам ата періштелердің ғана құбыласы болды. Әлімсақта оған періштелер ғана сәжде етті. Ал Мұхамбет – он сегіз мың ғаламның құбыласы. Оған Құдай жаратқан күллі жаралыс түгел бас иген. Адам ата ерік қалауын тиімді пайдалана алмады. Ол шектен шығып, бидай дақылын жеп қойды. Ал Мұхамбет ерік қалауын асыл рухын шыңдауға қолданды. Оның кемел рухы пайғамбардың тәнін Алланың дәргейіне дейін жеткізді. Адам ата жұбайының тілін алып, жазықты болды. Ал Мүбарактың зайыбы болған Хадиша жеңгеміз ең қиын кезде ерін қолдап, оны шүбәсіз пайғамбар деп танып, Исламға тірек болды. Адам ата күллі адам ұрпағының әкесі атанды. Ал Мұхамбеттің нұрынан он сегіз мың ғалам жаралды. Адам атаның ілімі балшық тәнді ғана тәрбиелей алды. Ал Мұхамбетке берілген ілім денені де, рухты да шыңдап, шексіз рухани дамуға жол ашты. Ұлық Алла Адам атаны балшықтан илегенде пейіштің кәусарымен иледі. Ал Мұхамбеттің жүрегін өзінің рақым суымен қандырды. Адам ата өзіне берілген іліммен жер мен көктің есімдерін ғана танып білді. Ал Мұхамбетке Құранның ділі мен сыры ашылды, – деді.

– Мұхамбеттің үмбетіне берілген нығметтің өзі – бір төбе. Ұлық Алла Адам атаның күнәсін екі жүз жылдан кейін кешірді. Мұхамбет пайғамбар миғражға барғанда Алладан өзі үшін емес, үмбеті үшін шапағат тіледі. Ұлық Алла оның шексіз мейіріміне риза болғандықтан, Мұхамбеттің үмбеті тәубе етсе, күнәсі қас қағымда кешірілетін болды. Адам ата жалғыз күнәсінің кесірінен ұжмақтан қуылды. Ал Мұхамбеттің үмбеті қанша жерден қарабет атанса да, пайғамбарының атына он рет махаббатпен салауат айтса, рақымшылыққа ілініп, пейішке кіре алатын болды. Ұлық Алла бидайды жегені үшін Адам атаны пейіштен жалаңаш қуды. Мұхамбеттің құрметіне оның үмбетін көрден киіммен тұрғызады, мақшар алаңына киіндіріп апарады. Әуретін ешкімге көрсетпейді. Адам атаның күнәсі әлемге әйгілі болды. Мұхамбеттің үмбетінің күнәсін Ұлық Алла өзінің Саттар деген сипатымен қияметке дейін жауып тұрады. Жасаған қатесі мен қылмысын өзі мен Алласы ғана біледі. Бұрын Адам ата Меккеге барып жыламаса, тәубесі қабыл болмайтын. Мұхамбеттің үмбеті үйінде отырып шынайы өкінсе, тәубесі сол заматта, сол жерде қабыл болады, – деп бір тоқтады.

– Сөз жоқ, шешен екенсің, бауырым! «Өтіріктің өзіне емес, қисынына сен» деген. Қисынды қатырдың. Бірақ бір ғана Адам пайғамбармен салыстырып, ештеңе де өндіре алмайсың. Мұхамбетің жазу-сызуды білмейді. Ілімнің шырағын қалай жағады? Білімнің дариясы деп Ыдырыс пайғамбарды айтады, – деді. Ғәбділдә мүдірмеді. Ол түйдек-түйдегімен тағы да төгіп-төгіп тастады.

– Дұрыс айтасың. Білімнің атасы – Ыдырыс! Жазу-сызу өнері содан басталған. Бірақ Мұхамбет әлем жаралғанда Қаламмен де, Лаухымен де бетпе-бет келіп сөйлескен. Ұлық Алла хабибісінің жүрегіне ладуни ілімнің дәнін еккен. Ол жазу-сызу білмесе де, Құранның сырын ашып, нұрын шашты. Шебер Алла оған жүректегі хикмет бұлағының көзін ашуды үйретті. Ыдырыс пайғамбар ақылды айласымен періштені сан соқтырып, ұжмақтың төртінші қатына дейін ғана жетті. Ал Мұхамбет миғраж сапарында жеті қат көкті кесіп өтіп, Ғаршы ағладан асып өтіп, Алланың алдында қонақта болды. Ыдырыс пейішке көңілі ауып, жұмақта қалып қойды. Ал мүбарак сегіз пейішті аралап шықса да, оның біреуіне де ынтығып назар салмады. Таласым жоқ, Ыдырысқа қияметке дейін өлмейтін ғұмыр жазды. Ол – өлімді бастан кешпеген хақ пайғамбар. Бірақ Мұхамбетке Раббысы өмірі өлмейтін рухани ілім берді. Қазір сен маған: «Ыдырыстың сүндеті – мынау, кітабы – анау» деп бір дерек қолыма ұстата аласың ба? – деп қарсы сұрақ қойды. Мұндай ақылды сұрақты күтпеген қарсыласы сасып қалды. Не айтарын білмей, мелшиіп отырды да, бір уақытта:

– Жарайды, мұны да қош делік. «Адами сәни» атанған Нұхтың дәрежесінен не хабарың бар сенің? Ол адамды ғана емес, жан-жануар, аң мен мақұлық, жыбырлаған күллі жәндікті топан судан құтқарып, тіршілікті жалғаған. Оны кітаптарда «Жан-жануардың да пайғамбары» деп айтады. Нұхтың осы ерлігі болмағанда, сендер де болмас едіңдер. Мұхамбетің де туылмас еді, – деді.

– Дұрыс айтасың. Сөзіңнің қатасы жоқ. Нұх – Адам атадан кейінгі екінші адам. Құранда Нұхтың қиссасы кеңінен баяналған. Нұх кемесімен аз ағайын мен жан-жануарды ғана құтқарды. Ал Мұхамбет Құранның нұрымен бүкіл ықыласты үмбетін тозақтан құтқарады. Нұхтың сабыры сарқылып, топан суды Алласынан тілеп алған. Ал Мұхамбет, керісінше, жаулары тісін ұрып сындырса да, оларға рақым тіледі. Жеңіске жеткенде өзіне қылыш сермеген барлық жауларына рақымшылық жасады. Нұхтың кемесі тек санаулы адамға пана болды. Мұхамбеттің ілім кемесі бүкіл үмбетіне пана болады. Сондықтан да біз ең әуелі «ағузу биллә» деп Алладан пана сұрап, сосын барып сөз бастаймыз. Нұхқа кеме берілді. Пайғамбарға пырақ берілді. Нұх теңізде ғана жүзді. Пайғамбар миғражда самғады. Нұх жан-жануар, жәндіктерге пайғамбарлық етсе, Мұхамбет пайғамбарларға пайғамбар болды. Нұхтың шарапаты топаннан кейінгі жердегі тіршілікке ғана тиді. Ал Мұхамбетті он сегіз мың ғаламға рақмет қылып түсірді. Ертең мақшарда Ұлық Алла пайғамбарлардың өзін сұраққа алып, куәлік сұрайды. Сонда Нұхтың үмбеті топан суға батып кеткендіктен, оның елшілік міндетін адал атқарғаны жөнінде куәлік беретін жан табылмайды. Нұх қатты қиналады. Сол кезде Мұхамбеттің үмбеттері келіп «Біз Нұхтың адал елші болғанын Құраннан оқып білдік» деп куәлік береді, – деді. Ғәбділдәнің жауабының өтімді шыққаны сондай: қарсыласы тұқырып қалды. Бірақ кеудедегі кібірлік «жеңілдім» деуге жібермеді.

– Ал енді Мұхамбеттің өзі бабам деп жиі айтатын Ыбырайымға не айтасың? Кітаптарда оны «шейх ул-әнбия» деп айтады. Қос пайғамбардың әкесі атанған. Алла оны «Халилім, досым» деп атаған. Ол Намұрттың жаққан отына күймеді. Дүниені ақылмен тану содан басталды, – деді.

– Сөзіңде қылдай қате жоқ. Дегенмен алып қосарым бар. Ұлық Алла Ыбырайымды досым деп, «Халиулла» деп еркелетті. Ал Мұхамбетті «Сүйіктім», «Хабибім» деп құрметтеді. Ыбырайым не істесе де, Алланың ризалығын тіледі. Ал Ұлық Алла Мұхамбеттің ризалығын тілейді. Ыбырайым ізіне ерген тақуаларға ғана имамдық етті. Мұхамбет миғраж түні әл-Ақсада 124 мың пайғамбар мен күллі періштеге имам болды. Ыбырайымды отқа тастағанда, Жебірейіл «Қаласаң, мына отты өшіріп тастайын» деп, қасына келген. Ал миғражда Мұхамбеттің жанында жүргенде «Қанатым күйеді» деп оған ілесе алмады. Ұлық Алла Ыбырайыммен періште арқылы ғана тілдесті. Мұхамбетпен миғраж түні тікелей сөйлесті. Ыбырайым Тәңірінен «Қияметте мені өкініште қалдырма» деп дұға қылған. Ал Мұхамбет тілемей-ақ, Раббысы оған «Сені өкініште қалдырмаймын» деп уәде еткен. Ыбырайым халқына Аллаға зікір айтып, Оны мақтап-мадақтаудың жолын үйреткен. Ал Ұлық Алла Мұхамбетті мақтап, періштелеріне және үмбетіне салауат айтуды үйретті. Қане, сендердің қайсысың Ыбырайымға салауат айтып жүрген? – деді Ғәбділдә нық сеніммен. Қарсыласы уәж айта алмады. Қанша тырысса да, Ыбырайымға бірде-бір салауат айтылмайтыны рас еді. Ғәбділдә сөзін әрі жалғап, бастырмалата жөнелді:

– Ыбырайым отқа түскенде «хасби рабби жәл-алла» деп зікір айтты. «Маған жәрдем етуге бір Алланың өзі жетерлік» деді. Ал Мұхамбет тезге түсіп шыңдалғанда Алланың өзі «Әй, хабибім, сенің жәрдемшің Менмін» деп жұбатты. Құранда Ыбырайым «Мен әлбетте өзімнің Раббыма барамын» деген. Ұлық Алла Мұхамбетке «Мен сені өзім шақырамын» деп ілтипат көрсетті. Ыбырайым Қағбаны соғып, жұртты қажылыққа шақырды. Ал Мұхамбет жүректің көзімен Алланы тануға шақырды. Ыбырайым бас көзімен қарап, Ай мен жұлдызға қарап тамсанатын. Алланың құдіретін содан көріп, пікір ететін. Ал Мұхамбет жүрек көзімен жеті қат аспаннан бастап Ғаршы ағлаға дейін көріп тамсана алады. Ыбырайым өзін мойындап, ізіне ергендердің ғана қамын жеді. Ал Мұхамбет ізіне ергеннің де, ермегеннің де келешегін ойлап, түнімен тағат таппай дұғада отырады. Ыбырайым залымдардан зәрезап болғанда «Иә, Алла, мына залымдарды мерт ет» деп дұға тілеген. Мұхамбет майданда тісі сынса да, жауына жарылқау тіледі. Таспен ұрғанды аспен ұрды. Ыбырайымға Алланы мақтап-пәктеуді періштелер үйретті. Мұхамбетке Алланың өзі үйретті. Ыбырайым ұлын құрбандыққа шаларда Ұлық Алла оны бір ғана қошқармен құтқарып алды. Ал Әбдімүтәліп пайғамбардың әкесін құрбандықтан арашалап аларда оның құны 100 түйе болды. Намұрт Ыбырайымды отқа жаққанда, Ұлық Алла: «Ей, от, Ыбырайымға салқын бол, зияның тимесін!» – деп әмір етті. Сондықтан от әрі салқын, әрі зиянсыз болды. Ал Мұхамбеттің ықыласты үмбетіне қыл көпірден өтерде, Ұлық Алла: «Ей, тозақ, оларға салқын бол, ұшқының тимесін!» – деп әмір етеді. Тіпті тамұқтың өзі: «Ей, Мұхамбеттің үмбеті, қыл көпірден тезірек өт. Сенің нұрың мені күйдіріп барады», – деп жалын атып жалынады. Тіпті Мұхамбеттің әулие үмбеті өткен кезде тозақтың оты құдды бір майы таусылған шырақтай әлсіреп барып сөнеді, – деді.

– Пайғамбарыңды қалай мақтасаң да, Жүсіптей асылдың сұлулығына тең келмейтіні – көрініп тұрған шындық. Ол бір ғана мұғжизамен Мысырдың тағына қонған. Елді сегіз жыл бойы аштықтан аман сақтаған, – деді. Оның уәжі ұтымды шыққандай көрінді. Жұрт Ғәбділдәнің аузына қарап, сілтідей тына қалды. Діннің ділмар шешені атанған Ғәбділдә іркілмеді. Ол:

– Тағы да сөзіңнің қатасы жоқ. Құранда да Жүсіптің түс жоритын мұғжизасы мен ерекше көркем сымбаты туралы толық баяндалған. Бірақ, бауырым, сен білмейтін мынадай хикметтер бар. Жүсіп Мысырдың тағына отырып, патшалық етті. Ал Мұхамбет пайғамбарлар тағында отырады. Патшаның тағына отыру пайғамбар үшін қашан мақтаныш болып еді? – деп бір сұрақпен қарсыласын бір түйреп өтті де, ойын сабақтап кете берді:

– Аштық кезінде Жүсіп халықтың қарнын тойғызды. Ол кезде Мысыр халқының асқазаны бір тостақ көжеге зар еді. Біздің заманда қуарған көңіл бір тостақ көжеге емес, мейірім-шапағатқа зәру. Сенің Тәуратыңда да «Құдайға керегі – құлдың құлқыны емес, жұмсарған көңілі» деген. Рас қой?! – деді. Қарсыласы басын изеді.

– Мұхамбет мың жылдан бері мейірім-махаббатқа шөлдеп, қатып қалған талай көңілдің мейірін қандырды. Жүсіп патша болса да, арланбай ел аралайтын. Аш жұрт оның түріне қарап, аштықтың зардабын сезбейтін. Ал Мұхамбетке үмбет болған ақжүрек пенделер қияметтің айбатын сезбейді. Жүсіп өте бауырмал еді. Ол артынан іздеп келген туған інісінің қоржынына білдірмей алтын тостақ салып қойды. Ондағысы інісін қайта көргісі келген еді. Ал Мұхамбет үмбетінің жүрегіне білдірмей асыл иман дәулетін салды. Осы иман дәулетінің себебінен қияметте олармен қайта қауышады және ол қияметте әрбір үмбетінің атын ұмытпайды, түрін шатыстырмайды. Анасы баласын қалай таныса, иман дарыған үмбетін қапысыз солай таниды. Жүсіптің мұғжизасы түс жору еді. Ал Мұхамбетке Раббысы Құранды берді. Жүсіптің сол мұғжизасы өзінен басқа ешкімге дарымады. Ал Құранның мұғжизасы қияметке дейін созылады және оның кереметі жүрек көзі ашылған кез келген үмбетіне дари береді. Жүсіптің мұғжизасы зынданнан қара басын ғана аман алып шықты. Мұхамбеттің Құраны тұтас қауымды қараңғылықтан жарық нұрға шығарды. Жүсіп аттың үстінде отырып атасына сәлем берді. Сол үшін тәні шіріп, ұрпағы жалғаспады. Ал Мұхамбет атасы тұрмақ, алты жасар балаға да аттан түсіп сәлем береді. Құдай оған сол үшін де ұрпақ емес, мәңгілік үмбетті сыйға тартты, – деді.

– Мұса Тұр тауында Тәңірімен тілдескен. Оған да кітап түскен. Перғауынның сиқырын сындырып, өзін теңізге тұншықтырған. Мұғжизамен Қызыл теңізді жарған. Мұхамбетті Мұсамен шендестіру ақылға сыймас, – деді. Қара сөзден түйін түйген Ғәбділдә:

– Мұса кәлимолда – Құранда аты аталған ұлық пайғамбарлардың біреуі. Оның бірде-бір кереметіне күмән қылмаймыз. Оның перғауынды теңізге қарық қылуы – расында да, теңдесі жоқ ерлік. Дегенмен, бауырым, сенің назарыңнан тыс қалған Құдайдың сырлары жетеді. Мен айтайын, сен тыңда. Мұса кәлимолда өзін құдай санаған тәкаппар перғауынды теңізге қарық қылып, көзін жойды. Ал Мұхамбет кез келген пендені «Мен құдаймын» дегізетін тәкәппарлық дертінен айықтырды. Ол өзі осындай ұлық пайғамбар болып тұрса да, бізге «Алладан өзге Тәңір жоқ, Мұхамбет – оның елшісі және құлы» деп үйретіп келеді. Сондықтан оның үмбетінен перғауын шықпайды. Мұсаның асасы перғауынның сарайындағы сиқыр атаулыны түбірімен талқандады. Ал Мұхамбеттің Құраны жер бетіндегі сиқыр біткенді сындырды. Мұса Алламен тілдескенде екеуінің арасын жетпіс мың перде бөліп тұрды. Мұхамбет Алламен садақтың екі басындай қашықтықта дидарласып тілдесті. Ұлық Алла Мұсаның бір қолын қолтығына салғанда алақанын шырақ етіп жағатын. Бірақ оның сәуле шашқан қолынан қауымына келіп-кеткен пайда болмады. Ал пайғамбардың Құраны момындардың жүрегінде ілім болып жанып тұрады. Оның нұры кез келген талапты ердің көңілінде тез тұтанып кете береді. Мұса тек бәну Ысрайылға пайғамбар болды. Ал Мұхамбет бүкіл әлемге пайғамбар болды. Оған дәлел – өз сөздерің. Тәуратта «Тәңірдің таңдауы бізге түсті. Мұса біздің қауымды құлдықтан құтқарып, ертіп жүрді» деп өздерің айтасыңдар. Қашан сендер біз сияқты пайғамбарлық нығметті ортақ деп санадыңдар? Ал біздің Мүбарак Құранның шырағын әлем халқына арнады, – деді. Қарсыласы осы кезде тілін тістеді. Себебі ол үнемі «Біздің Мұса. Біз – Құдайдың таңдаулы халқымыз, басқа жұрттан пайғамбар шықпаған» деп көп айтатын. Өз сөзі өзіне жау болды. Ғәбділдә тау басынан ақтарылып аққан асау өзендей арындап кете берді:

– Мұса Алланы көруге өзі сұранып барды. Бірақ сол күйі көре алмады. Өзі ұятқа қалды. Ал Мұхамбетті Раббысы өзіне қонаққа шақырып, дидарын көрсетті. Мұса Тұр тауына барғанда Құдай оған: «Аяқкиіміңді шеш, киелі жерді байқап бас!» – деп бұйырды. Ал Мұхамбет миғражға шыққанда Аршы ағланың өзі: «Сенің табаныңды сағындық, аяғыңды шешпе», – деп жалынды. Мұсаға Алла күш беру үшін 30 күн оңаша баптады. Бірақ отыз күн кемдік қылды. Он күн және қосып қырық күнге толтырды. Ал Мұхамбетке күн сайын сахар уақытында рухани күш беріп, дәрежесін тоқтаусыз өсіре берді. Мұса ынтызар мақамында 40 күн ұйықтамай ораза ұстап, тік тұрып мінәжат қылса да, Алланың дидарын көре алмады. Ал Мұхамбет төсегінде жатқанда Жебірейіл оны пырақпен миғражға алып кетті. Мұса Тұр тауында Алла сипатының бір ұшқынын көріп, есінен танып құлады. Ал Мұхамбет Алламен сұхбат қылды. Нендей ұлық дәрежелі орынға барса да, есінен танбады. Құранда Мұсаға «лән тарани», «сен Мені көруге әзір емессің» деген. Ал Мұхамбетке «әлам тара иллә раббик», «Раббыңа назар салғың келе ме?» деді. Керек десең, «Ей, Мұхамбет, Алланың дидарын көргісі келетін топтан ажырама» деп жол көрсетті. Мұхамбеттің өзі тұрмақ, үмбеті де жүрек көзін ашып, Алланың жамалын көре алады. Мұса қырық күн оңаша кеткенде, сонша жыл тәрбие қылған елі бұзауға табынып, имандарын сатып кетті. Ал Мұхамбетті үмбеті ол жоқ болса да, Алланың бірлігінен жаңылмайды. Мұсаның жұртына көктен ас-ауқат жауды. Ол бір күндік тамақ еді. Ал Мұхамбеттің үмбетіне рухани ілімнің сарқылмас бұлағы ашылды және ол ілім көңілі таза үмбетінің жүрегінен бұлақша ағып әлемге тарала береді, – деді.

– Айтпасаң да, біліп отырмын. Дәуіт пен Сүлейменнің кереметін көлденең тартқың келіп тұр ғой. Бірден айтайын: олардың екеуі де – Құдайдың сүйікті пайғамбарлары. Жомарт Алла оларды мұғжизадан кенде қылмаған. Дегенмен ол екеуі де «Мұхамбетке үмбет болсам» деп армандап кетті. Себебі Дәуітке жер бетіндегі халифалық дәрежесі берілді. Ал Алла Мұхамбетті өзіне халифа етіп ұлықтады. Дәуіт темірді қамыр сияқты илейтін. Мұхамбет тастан да қатты жүректерді жылы лебізімен-ақ былқылдатып илеп жіберетін. Сенбесең, өзің қара, қазірдің өзінде осы қалада темірді қамырша илейтін ұсталар толып жатыр. Жүрегі қатайған залымның жүрегін жұмсарта алатын бір ғұламаң бар ма? – деді. Қарсыласы басын шайқауға ғана әлі жетті. Мұхамбет бұрындары адамдарды малша бауыздап кете беретін талай жауызды уағыз айтып, бір күнде момын қылып шығаратын. Олар содан соң шыбын өлтіруге қорқатын. Ғәбділдә тоқтамады:

– Дәуіт қаруын өзі соққан қас батыр еді. Оның айбарлы дауысынан алпыс шақырым жердегі жауының жүрегі тіксінетін. Мұхамбеттің өзін айтпағанда, Біләл сахабасының шақырған азаны миғражда естілген. Оның дауысынан сайтандар тітіркенетін. Ұлық Алла Дәуітке зәбүр жырларын берді. Бірақ Дәуіттің жырларын өздеріңнен басқа ешкім айтпайды. Ал пайғамбардың қалдырған ілімі барлық ұлт пен ұлысқа жұғысты болады. Қияметке дейін кемелдене береді. Дәуіттің ұлы Сүлейменге жындар мойынұсынды. Ал Мұхамбетке періштелер бас иді. Сүлеймен желге мініп, әлемді аралайтын. Пайғамбар пыраққа мініп, аршыны шарлап шықты. Сүлеймен бір күнде бір айлық жол жүрсе, Мұхамбет қас қағымда жеті қат көкті жарып өтті. Сүлеймен жүзігін бұраса, жер бетіндегі тіршілік түгел бағынатын. Пайғамбар Құран оқығанда, он сегіз мың ғалам тырп етпей тыңдайды. Сүлейменнің дауысын естігенде жындар қорқатын. Ал пайғамбардың үмбеті «Аят-үл күрсіні» оқығанда жын-шайтанның бәрі қалшылдайды, – деді. Әһлі кітап айтарға сөз таппай, басы салбырап отырып қалды. Үнсіздікті бір христиан бұзды. Ол Ғәбділдәнің іліміне қайран қалды. Мұхамбетті дәл бұлай ұлықтаған бір мұсылманды көрген емес еді әрі аты аталған пайғамбарлар оған да ортақ еді. Ол қыңырланбай, таза білсем деген ниетпен:

– Иә, Ғәбділдә, біздің Ғайса пайғамбар туралы не айтасың? Оның да дәрежесі ұлық қой. Оны анасының жатырына періштелер қондырып кеткен. Оны естуімше сендер де солай деп танисыңдар? – деді. Ғәбділдә:

– Бауырым, Ғайса да – ұлық пайғамбар. Құранда оның анасының аты бар. Пәктен туған заты бар. Артында қалған хаты бар. Бірақ Ғайса төртінші қатта қалып қойды. Мұхамбет пайғамбар миғраж сапарында онымен кездесіп, тілдескен. Сосын Ғаршыдан әрі асып, тылсымға сіңіп алыстаған. Ғайса өлген адамды тірілтетін. Бірақ одан дініне пайда болмады. Себебі тірі тәннің ішінде рухани өліп қалған ет жүрегіне рухани нәр бере алмады. Ал Мұхамбет өлген өлікті емес, тірі адамның өлген жүрегін тірілтті. Ғайса кереметімен судың бетінде батпай жүрді. Ал Мұхамбет рухтың күшімен көкте қалықтады. Хақ тағала Ғайсаға ғажайып дастарқан түсірді. Ол бір балықпен мың міскінді тойдырды. Ал Мұхамбетке рақмет дастарқанын нәсіп етті. Оның берекесі мен мерекесі мәңгілік таусылмайды. Рақмет дастарқаны қияметке дейін рухани ілімді талап еткен барлық үмбетіне жайылып тұрады. Ол дастарқаннан дәм татқан үмбеті көңіліндегі мың бір дертке шипа табады, – деді. Христиан жігіті Ғәбділдәнің жауабына риза болды. Ғәбділдә ілімнің күшімен әһлі кітаптарға тойтарыс берген ең бірінші сахаба еді. Ол дауысын жұмсартып, достық пейілмен:

– Бауырлар, алауыз болу адамға абырой әпермейді. «Қыңырды қырсық жағалайды» деген. Жүректерің Мұхамбетті Хақ пайғамбар деп мойындап тұр. Бірақ жанға жабысқан қыңыр мінез ақиқатқа мойын бұрғызбайды. «Ауру емес, жын емес, мінезді қалай жазамыз?» деген – осы! Соңғы сөзім былай: «Бірлік бар жерде тірлік бар». Сендер бізге жау емессіңдер. Құдай Құранда бізге «Сайтан сендерге дұшпан, араларыңа дұшпандық дәнін егеді. Сондықтан жауды жаулыққа ұстаңдар!» деген. Жайшылықта «Біздің жұрттан 124 мың пайғамбар шыққан» деп мақтанғанда аттылыға жол, ауыздыға сөз бермейсіңдер. Осыншама пайғамбардан ілім алғанда бір ғана Мұхамбеттің ұлық дәрежесін, көркем мінез-құлқын, қара қылды қақ жарған әділдігін көре алмадыңдар. Ал бізге бұған дейін бірде-бір пайғамбар келмеген. Бірақ жалғыз Мұхамбеттің себебінен 124 мың пайғамбардың сансыз кереметін, еткен еңбегін, жазған хатын, айтқан өсиетін, қалдырған сүндетін толық танып, оларға түгел иман келтірдік. Қылыш қынға тоқтайды, су шымға тоқтайды, сөз шынға тоқтайды. Шын сөз айтылды. Енді ер болсаңдар, хақ сөзге тоқтаңдар! – деп тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін айтты.

– Ғәбділдә бауырым, маған ренжіме, әсіресе, соңғы сөзің сүйектен өтті. Рас айтасың, біз Мұхамбеттің кемел келбетін, ұлық дәрежесін, көркем мінез-құлқын көрсек те, көрмеген болып әділдіктен тайдық. «Ауру батпандап кіреді, мысқалдап шығады» деген. Қанға сіңген кібірлік бірден кете қоймайды. Рақмет саған! Қазірден бастап мен мұсылман боламын, – деп мойындады. Сосын нәпсісін ақылға жеңдіріп, жұрттың көзінше «әшһәду әллә илләһә иллә-алла, уә әшһаду әннә – Мухаммадан ғабдуһу уә расуулуһу» деп дауыстап кәлима-шаһадат айтты.

– Иә, Мұхамбет, күллі адам ұрпағының түп атасы біреу. Ол – Адам пайғамбар. Одан бері 124 мың пайғамбар жер жүзіне тарады. Бізге бүгін бұрынғы өткен пайғамбарлар баянын айтып берсең, – деп қолқа салады. Алланың елшісі:

– Бауырлар, «Бала әкесінен бір батпан кем туады» деген. Атамыз Адам пайғамбар бәрімізден артық! Оның тәні ең бірінші балшықтан мүсінделіп, пейіштің есігін бірінші болып ашты. Менменсіген Ібілістің кеудесін басып, тәкаппарлығын әлімсақта әшкере қылды. Алланың рух деген нығметінен балшық тәнге үрленіп, ең бірінші ауыр сынақты бастан кешті. Хауа анамызбен жұбын жазбай, адал махаббаттың ең бірінші үлгісін көрсетті. Адам атаның себебінен Құдайдың ықыласты құлдары мен пасық құлдарының арасы ажырады. Сондықтан Адам атаны құрметтеу бізге уәжіп болады, – деді. Отырғандардың екінші біреуі:

– Ыдырыс туралы не айтасыз? Оның дәрежесін не деп білесіз? – деді.

– Ыдырыс – ең бірінші әліппені түзеген пайғамбар. Дыбысты теріге түсіріп таңбалаған терең ілім иесі. Жазу-сызу содан басталды. Ол болмағанда ғалымдардың хаттары тасқа түсіп сақталмас еді. Біз Алланың сүйікті достарына көктен түскен рисаланы оқымас едік. Ол – періштелерден айласын асырған, Әзірейілдің құрығына ілінбей кеткен жалғыз пайғамбар, – деді.

– Екінші Адам атанған Нұхтың Тәңірісі алдындағы дәрежесі қандай болмақ?

– Оның жүрегі ой мен қиялға бай еді. Пайғамбарлар ішінде ең ұзақ ғұмыр сүру соның маңдайына жазылды. Ол надандыққа әбден батқан ел-жұртын қаншама жыл сүйреді? Ар мен намыс, ұят пен ибаны, мейірім мен қайырымды халыққа жеткізем деп жаны жай таппады. Төбесі көк тіреген алып бәйтеректен алып кеме тұрғызу Нұх сияқты батырдың ғана қолынан келетін еді. Жануарлар мен адамдарға пайғамбарлық етіп, топаннан аман алып қалды. Ол болмағанда, біз осы күнге жетпес едік, – деді.

– Ал атаңыз Ыбырайымды сахарда туған шолпандай ұлық пайғамбар деп айтады. Өзіңді Ыбырайымға қаншалықты тең көресің?

– Ыбырайымнан асқан дарқан жоқ. Қонақ күту, жомарттық содан басталды. Көңілі түскен кісіге астындағы жалғыз атын сойып беретін нағыз мәрттің өзі еді. Жалғыз отырып ас ішпеді. Құшақтасып көрісу содан қалды. Оған қос пайғамбардың әкесі атану бақыты бұйырды. Үш періштенің зікіріне ғашық болып, бар малын сарп қылған. Өз қаржысына қасиетті Қағбаны салған Алланың сүйген досы еді. Алла оны бекерден бекерге Халиолла деп атаған жоқ. Ол – Хақтың жолында жалғыз ұлын құрбанға шалмақ болған ең тәуекелі мықты ұлық пайғамбар.

– Құрбандыққа өзін шалған Ысмағұл да әкесінен асып түспесе, кем түспейтін. Оның дәрежесі қандай?

– Ысмағұл – мың жылда бір туатын ер. Анадан туа сала зәмзәмнің көзін ашты. Оның шарапатынан зәмзәм тоқтаусыз ағып тұр. Оның рақатын қазір біз көріп отырмыз. Ол Алланың жолында шыбын жанын пида етті. Жас та болса, бас болатын дана еді. Жомарттықта әкесінен асып түсті. Ыбырайым оны құрбанға шаларда: «Әй, ұлым, көрдің бе, менен өткен жомарт жоқ. Жалғыз ұлымды Алла үшін құрбан қылдым» дегенде, ұлы: «Әке, сен жалғыз ұлыңды құрбан етсең, мен жалғыз жанымды құрбан етіп жатырмын. Қайсымыз жомарт екенбіз?» деп, Ыбырайымды сөзден тосқан.

– Ыбырайымның екінші ұлы Ысқақтың дәрежесі қандай?

– Ысқақ пайғамбарлар көшін бастаған. Анасы Сара тоқсанға келсе де, пұшпағы қанамаған бақытсыз әйел еді. Ысқақ анасының үміті үзілуге шақ қалғанда көзінің қуанышы болған бақытты жан еді. Алланың дидарына ғашық болу содан басталған. «Жаратқанның жамалын қайтсем де көремін» деп ұйқысын «бауыздаған». Кеш жатса да, сахар уақытын қаза кетірмей, бұлбұлдарға қосылып, құйқылжыған әуенмен Аллаға зікір айтқан. Оны «бәну Исрайылдың ұлық атасы» дейді.

– Раббымыз өзінің сұлулық тамшысынан Жүсіптей асыл ерге айрықша ажар берген. Қырық мың жыл иленіп, пейіште мүсінделсе де, Адам атаның өзіне ондай сыр мен сымбат дарымаған. Оның дәрежесін қалай баяндайсың?

– Жүсіп – Құдайдың ерекше жаратқан қайырымды құлы. Құдықта қырық жыл жатса да, қабағын шытпаған асыл ер. Туған ағалары қастық қылса да, жүрегіне кек сақтамаған нағыз жомарт. Бауырымен үш күн араздасқан адамға иман нұры дарымайды. Қастандық қылған тоғыз ағасын кешіріп, панасына алған. Адал жарға сенімді күйеу болған жігіттің нағыз сұлтаны еді. Зинадан қашып, өзін өзі зынданға тастаған. Құдайға осы қылығы жаққандықтан, Раббысы оған түстің мұғжизасын берген. Түс жоритын сол кереметі бүкіл жұртына қайырлы болды. Сегіз жылға созылған алапат аштықтың алдын алды. Перғауынның тағына отырып, әділдікпен ел басқарды. Зылиханың махаббатын Алланың ғашықтығына ұластырған ұлық пайғамбарлардың бірі еді.

– Су иесі Сүлеймен адам мен аңды былай қойғанда, бұлт пен желді бағындырып, ерттеп мінген. Оның дәрежесі қандай?

– Сүлеймендей Құдайға сүйікті болған пайғамбар аз. Алланың оны жақсы көргені сондай: мақұлық атаулымен тілдестіріп, даналығын шексіз шыңдатты. Сүлеймен содан сөзге ұста, ойға ұшқыр болды. Жын-періні тізе бүктіріп, әл-Ақсаны салдыртты. Өзі өлсе де, таяғына сүйеніп қырық жыл тұрды. Оның сұсты келбетінен қорыққан жын-пері өлі-тірісін біле алмады. Құрт келіп аса таяғын кеміріп құлатпағанда жындар әліге дейін әл-Ақсаны салып жүре беретін еді. Жердегі жануарды менсінбегесін, Алла оған пейіштен тұлпар түсірді. Әлемнің билігін бір жүзікке сыйғызған Сүлеймендей дана бар ма екен?

– Мұсыл шаһарына келген пайғамбар Жүністің қандай ерлігі әнбиялар ішінде асқақ?

– Ол сияқты ауыр сынаққа төзген ешкім жоқ. Қырық күн қылуетте жалғыз жатып тағат қылған талай тақуалар өткен. Бірақ ол сияқты қырық күнді тар қапаста өткізген ешкім жоқ. Кемедегі жұрт қол-аяғын байлап теңізге лақтырғанда балыққа барып жұтылды. Жайынның қарнында қырық күн қамалса да, зікірін тілден тастамады. Абыройының асқақ болғаны соншама: күллі балық жабылып, жалаңаш денесін жасырған. Соның себебінен Залуқа атты балықтың ұрпағына береке дарыды. Теңізде жүзген жалғыз пайғамбар сол еді.

– Ұстаның пірі атанған Дәуіттің дәрежесі қаншалықты ұлық еді?

– Ер Дәуіттей жүрек жұтқан батыр пайғамбар аз. Ол он үш жасында Жалұттай жауыздан қасиетті Қағбаны азат қылды. Ақырғанда дауысы алпыс шақырым жердегі жаудың жүрегін ұшырды. Отыз ұлының орнына Раббысы оған Сүлеймендей бекзаданы нәсіп етті. Нанын адалдан жеймін деп Алладан кәсіп сұраған. Патшалық тағын тастап, адал еңбекпен күн кешті. Темірді балшықтай иледі. Ел-жұртын жыланның шабуылынан құтқарды. Алғаш болып сауыт-сайман соқты. Ұсталардың пірі болды. Оған Забурдың жырларын түсірді. Ән салғанда әсем дауысын ұшқан құс пен жүгірген аң тоқтап тұрып тыңдаушы еді.

– Алланың кәлимолдасы Мұса пайғамбар жайлы не айтасыз?

– Өкініп тәубе етуде Мұсадай ықыласты пайғамбар болмаған. Алла оны перғауындай жауыздың сақалының астында сақтады. Перғауынмен айқасқанда қолына аса таяқ ұстатты. Күшін жаудан басым етті. Теңізді жарып, перғауынды суға тұншықтырды. Халқын құлдықтан елдікке бастады. Тұр тауында Алламен жақын келіп сырласты. Жұртына Тәуратты әкелді. Көктен тағам түсірді. Қырық күн тұрып тағат қылып, Алланың разылыған алды. Шешендікте одан өткен пайғамбар жоқ.

– Жақия пайғамбардың қандай ерекшелігі бар?

– Ол да – ұлық пайғамбар. Ол сияқты жүрегіне сақ болған ешкім жоқ. Қылдай қиянаттан қашық жүрді. Жолда жатқан құрт-құмырсқаға зияным тимесін деп әр қадамын аңдап басты. Құдай үшін көз жасын тауысып жылаған ол сияқты адам жоқ. Көзінің жасынан шөліркеген шыбын сусындаған. Періштелер әр тамшысын пейіштің жібегіне орап, құрметпен ұстаған.

– Иә, Мұхамбет, сөзіңнің жаны бар. Мүдірмей әр пайғамбардың қасиетін айтып бердің. Енді Ғайса жайлы не айтасың?

– Адамды сүюде Ғайсадан асқан ешкім жоқ. Бір бетін ұрса, екінші бетін тосатын шынайы махаббаттың иесі. Бибімәриям анамыздың пәктігінен жаралған пәк пайғамбар. Өлікті тірілткен, соқырды жазған, мың бір дерттің шипасын білген. Теңізден жаяу өткен. Бауырмалдықта, кең пейілдікте одан өткен адам жоқ, – деді. Жиналғандар:

– Ғайсаның да ерекшелігін жеткіздің. Енді өзіңнің дәреже, деңгейің қандай? – деді.

– Е, бауырлар, мен бұл ұлық пайғамбарлардың жанында кішікпін. Егер олар тірі болса, мен олардың атын ерттеп, асын әзірлеп, қызметін қылар едім. Себебі олар қандай да құрметке лайық. Бұ дүниенің қызығы кісілікте емес, кішілікте, – деді. Сол кезде пайғамбарды сынап, әрбір сөзін аңдып отырған жұрттың бәрі осындай ұлық дәрежелі пайғамбардың топырақ сипат сынықтығына қайран қалысты. Осыдан бастап ел оны «қалилуль мәнни», яғни өзін мейлінше кішік қылып көрсететін сипатымен танитын болыпты.

– Әзірейіл, төрлет. Шаруаңды айт, – деді бір қайғының ізін сезіп. Әзірейіл:

– Саған Алланың сәлемі бар. Екі қылыш бір қынға сыймайды, пайғамбарлар дүние-мүлік жимайды. Ұлық Алла «Ұрпақ емес, үмбет қалдыруға дайындалсын» деді. Сол іспен келдім, – деді. Мұны естігенде пайғамбардың екі көзінен екі тамшы жас үзіліп түсті. Орамалмен бетін басып, егіліп жылады.

– Иә, Әзірейіл. Алланың әмірі екі болмайды, жаным сауға. Тек мені қияметте үмбетіме шапағат етуден айырмасын. Үмбетім үшін барлық қазынам, бүкіл байлығым садаға, – деп үнсіз жылады. Жүмілә періште қосыла егілді. Пайғамбардың осындай ауыр сынаққа төзгіштігіне барлығы да қайран қалысты. Кешке Ыбырайым үйіне келді. Бірақ дастарқан басы күндегідей жайма-шуақ болмады. Зерек туған Ыбырайым бір нәрсе болғанын сезді.

– Көке, неге көңілсіз отырсыз? – деді баласы.

– Балам, саған бір сұрақ қояйын. Ұлық Алла саған «Мұхамбетке ұрпақ боласың ба, үмбет боласың ба? Біреуін ғана таңда» десе, қайсысын таңдар едің? – деді. Ұлы ойланбастан:

– Әрине, үмбеттікті таңдар едім. Пайғамбарға ұл болу оңай, үмбет болу қиын, – деді.

– Ұлым, сен дұрыс таңдау жасадың, – деді. Зерек бала әкесінің нені меңзегенін бірден ұқты. Көп ұзамай, Ыбырайым ауырып, ақыры шетінеді. Пайғамбар ұлының көз жанары сөнгенше, қасында басын сүйеп отырды.

– Сен менің нағыз үмбетімсің, – деп қинала күбірледі. Бала үзілген соң, пайғамбар да қайғырып бірнеше күн жатып қалды. Бүкіл Мәдина жұрты қара жамылды. Көңіл айтып келушілердің алдыңғы легі келіп бастады.

– Айналайын, құлыным-ай, сен менің көзімнің нұры, көңілімнің қуанышы ең. Шекер тілім, сөйлер сөзім ең. Жүзіме күлкі ұялатқан тәтті қылығым ең. Енді міне, ботасы өлген боз маядай тұлыбыңа келіп ыңырандым. Көз алдында құралайынан айрылған шарасыз киіктің кебін құштым. Жансыз денеңді иіскеп маңырадым. Жапырағын жел сыпырған, тамырымды аптап күн қуырған жапандағы жалғыз бәйтерекке айналдым. Қанатынан қайрылған сұңқар болдым, қайратынан сарқылған тұлпар болдым. Қайғыңның мұнша ауыр боларын кім білген?! Таңда мақшар күнінде «бабалап» алдымнан шығарсың. Сол кезде армансыз бір мауқымды басармын, – деп тебіреніп отырды. Келушілер:

– Тұяғы бүтін тұлпар жоқ, қанаты бүтін сұңқар жоқ. Болған іске болаттай берік болыңыз. Ыбырайымжанның ендігі мекені жұмақ болсын, мінгені пырақ болсын, маңайы маздаған шырақ болсын. Ұзақ сапары ұлағатты болсын! «Жақсы адамның өлген күні болмайды, туылған күні болады» деген. Жаны пейіште шалқысын, – деп көңіл айтты. Сол кезде пайғамбар көкірегі қарс айрылып:

– «Өлімнің үлкен кішісі болмайды» деген осы екен ғой. Уа, дариға-ай! – деп күрсінді.

– Сендер менің үмбетімнің досы болыңдар! Қияметте оларға шапағат етіп, сауаптарыңмен бөлісіңдер! – деп батасын берді.

– Сен бала, садақа тарат. Күнәң сонымен жоқ болсын, – деді. Ол:

– Уа, Расул Алла, менде біреуге беретін дым жоқ. Мүлкім болса, ұрлыққа барып нем бар? – деді. Пайғамбар.

– Онда көршілерге бір тостақ құрма тарат, – деді.

– Менде ол да жоқ. Мен сіңірі шыққан кедеймін, – деді жігіт.

– Әне, Құдай тілеуіңді берді. Мынаны саған сыйға тартам. Алып бар да, кедей-кепшіктерге садақа етіп таратып жібер, – деді де, құрма толы себетті оған қарай ысырды. Ол:

– Иә, Расул Алла, мен осы Мәдинада өзімнен өткен кедейді әлі кездестірмеппін, – деді.

– Жарайды, жігітім. «Мұсылман айтса, сен» деген. Мен саған сендім. Ендеше сен былай ет: мына құрманың бәрін бір өзің тойғанша же. Сол садақа болсын, – деді. Жігіттің қуаныштан жүрегі жарылуға шақ қалды. Ол тура сол жерде тәтті құрманы жарылғанша жеді. Пайғамбардың осы жақсылығын өлгенше ұмытпады. Ұрлығын қойды. Кәсіп меңгеріп, мал тапты. Елге зекет, садақа беруді үйренді.

– Әй, балақай, сені кім ренжітті? – деп сұрады. Бала:

– Балалардың бәрі тай-құлындарына, тайлақтарына мініп, шауып ойнап жүр. Ал менде мінетін тайқар да жоқ. Соны ойлап, қамығып тұрмын, – деді. Пайғамбар:

– Ендеше, менің арқама мін. Мен саған ат болайын, – деді. Бүлдіршін қуанып кетті. Пайғамбардың арқасына мініп алып, шүу деп ойнай жөнелді.

– Уа, Расул, сізді жамағат күтіп қалды. Бірге барсақ деп едім, – деді жұқалатып. Пайғамбар:

– Әй, Сыдық, мен енді мына балақайдың атымын. Менің қожайыным – осы. Ол рұқсат етсе ғана бара аламын, – деді. Әубәкір тұспал сөзді бірден түсінді. Балаға:

– Әй, балақай, мына атыңды маған сатасың ба? – деді. Бала:

– Сатамын, –деді.

– Ақысына не қалайсың?

– Екі дорба құрма бер, – деді бала. Әубәкір жүгіріп барып, базардан екі дорба құрма сатып әкеліп берді де, пайғамбарды сатып алды.

– Әй, Сыдық, егер сен жаңа сатып алмағанда, мен баланың басыбайлы мүлкі болып қалатын едім, – деді. Әубәкір:

– Иә, Расул, бала қанша сұраса да, мен сені сатып алатын едім, – деді. Екеуі жұма намазына қатысып, сыртқа шыққанда болған оқиғаны серіктеріне айтып берді. Серіктерінің ішінде Сәдуақас деген жомарт бар еді. Жұрт оны Сәдуақас сақи деп атайтын. Ол сол бойда үйіне барды да, үйіндегі жалғыз атын балаға сыйлайды. Оны естіп Әли Садуақас жаяу қалмасын деп оған өзінің дүлдүлін берген екен.

– Әй, адамзат, мені бауыздамай тұра тұр. Артымда егіз құралайым қалды. Оларға қорек іздеп жүріп сенің тұзағыңа түстім. Мен өлсем, олар аш қалмақ. Барып, емізіп келейін. Содан кейін не істесең де, өзің біл, – деді. Аңшыға киіктің көз жасы еш әсер етпеді. Ол:

– Тапқан екенсің ақымақты! Сені босатқан сәтте зып беріп қашып кетпексің ғой. Жоқ, болмайды! – деп, пышағын қынынан суыра берді. Киік көзінің жасын төгіп:

– Ендеше, бірге еріп жүр. Өзің куә боласың, – деді. Аңшы:

– Жоқ, бұл да – алдаудың бір түрі. Сәті түскенде құйрығыңды да ұстатпай тайып тұрмақсың ғой. Онан да тезірек сойып тастағаным абзал, – деді. Қанжар киіктің алқымына барды. Киік көз жасын көл қылып:

– Құралайларым мені келеді деп көз жанары мөлейіп жатыр. Мен өлсем, олар да зарығып өлмек. Ең болмағанда, оларға хабар берейін. Өз күндерін өздері көрсін. Мені іздемесін, – деді. Аңшы киіктің өтінішін тағы да елеген жоқ. Киік өлімге амалсыз мойынсұнды. Аңшы пышағын алқымына қатты тақап, енді тартып жібермек болғанда:

– Әй, тоқта! – деген дыбыс шықты. Аңшы артына бұрылып қараса, Мұхамбет пайғамбар екен.

– Саған не керек? – деді. Пайғамбар жұмсақ сөйлеп:

– Киік төлін емізіп келсін. Оған дейін мен кепіл бола тұрайын. Қашып кетсе, құнын менен өндірерсің. Қаласаң, түйе болмаса бие берейін. Жанымды алсаң да, ықтиярмын. Тек бір сәтке тез барып келсін, – деп киіктің арқасынан сипады. Аңшы Мұхамбетті сырттай сиқыршы деп ойлайтын. Оған іштей жаулық ұстап жүрген еді. Ол Мұхамбеттің олжаға түскеніне қуанды.

– Жақсы, жіберейін. Тек бір шартым бар. Күн батамын дегенше, киік қайтып келсін. Болмаса, сені басыбайлы құлым етемін. Жаның менікі, – деді. Пайғамбар келісті. Киікті босатып, құралайларына жіберді.

– Анашым, үстіңнен бір жаннаттың жұпар иіс аңқып тұр. Біз білсек, бұл – ақырдың пайғамбары Мұхамбеттің иісі. Оны қайдан көрдің? – деді. Анасы бәрін айтып берді. Олар:

– Әй, анашым, Алланың сүйікті пайғамбары Мұхамбетті қалайша кәуірдің қолына қидың?! Оның жолында құрбан болғаның абзал еді ғой. Ол кепілде тұрғанда біз қалайша тойып емеміз?! Тезірек барып оны босатайық. Пайғамбар құрбан болғанша, біз өзіміз жантәсілім етейік, – деді.

– Әй, адамзат, анамызбен бірге біз де келдік. Бізді де бірге олжа ет. Анамыз өлсе, біздің қылтанақ теріп жер қауқарымыз жоқ. Аштан өлгенше, саған ауқат болайық. Бірақ пайғамбарды жылдам босат, – деді.

– Иә, Мұхамбет, сені жұрт «Мейірімді, әлемнің шапағатшысы» деуші еді. Расымен де киік үшін өз жаныңды қимақ болдың. Қамқор мінезіңе тәнтімін. Сені қиын халге салғаным үшін кешірім сұраймын. Мына киік пен оның қос құралайына азаттық бердім. Бұдан былай сенімен дос болғым келеді, – деді.

– Иә, Алланың елшісі, маған ішке кіруге рұқсат ет! – деген бір жағымсыздау дауыс естілді. Пайғамбар қасындағыларға қарап:

– Кім келіп тұрғанын білесіңдер ме? – деді.

– Жоқ, – деді сахабалары.

– Бұл – малғұн Ібіліс. Маған сырларын ашуға келді, – деді. Мұны естігенде әзіреті Омар:

– Иә, Расулалла, рұқсат етіңіз. Оны шауып өлтірейін, – деп қылышына жармасты.

– Әй, Омар, тоқта. Ұлық Алла оған қияметке дейін ғұмыр берген. Алланың жазмышын өзгерту пендесіне қол емес. Шын мұсылман өмір сынағында сайтанды күресіп жеңуі тиіс. Сөз жоқ, сайтан – бізге дұшпан. Біз оны дұшпандыққа ұстаймыз. Бірақ ол болмаса, шын момынның мықтылығы дүниеде анықталмайды, – деді. Сосын есікке жаққа бұрылып:

– Кір! – деді өктем дауыспен.

– Неге келдің? Шаруаңды айт, – деді. Ібіліс:

– Мен Алланың есімі ұлықталатын жерге келе алмаймын. Оның әрбір есімі айтылғанда басыма шоқпар тигендей есеңгіреймін. Ал кәлиманы үздіксіз қайталағанда тұла бойыма найза шаншылғандай жаным көзіме көрінеді. Осы отырған халімде сендердің Аллаға деген ықыластарың менің жүрегімді сығып тұр. Зорға тыныс аламын. Алланың қалауымен ғана амалсыз осы жерге келдім. Бүгін менде ерік жоқ. Қандай сұрағың болса да, өз сырларымды өзім ашуға мәжбүрмін, – деді. Пайғамбар Алланың бұл нығметіне іштей шүкіршілік етті де, сұрағын бастап кетті:

– Иә, малғұн, бұ дүниеде кімді жек көресің? – деді.

– Иә, Мұхамбет, сенен артық жек көретін адамым жоқ! Мен саған дейін де мұншалықты сорлы кейіпке түсіп көрмеппін. Құран түскелі ит қорлықты бастан кештім. Кәлима келгелі соққы мен тепкіден көз ашпадым. Адам ұрпағына арнап қазған терең орларым бір жылда көмілді де қалды. Құрандағы дұғалар ең мықты сиқырымды сындырды, – деп жалын ата күрсінді.

– Тағы кімді жек көресің?

– Әділдікпен ел билеген патшаларды, іліміне амал қылған ғұламаларды, Алла жолына мал жұмсаған жомарттарды, сахар тұрып, Хаққа жылаған тақуаларды жек көремін.

– Кіммен өш боласың?

– Несібесін адалдан табатын, үнемі Құдайға шүкіршілік ететін адамға өш боламын.

– Аңдыған дұшпаның кім?

– Арамды ауызға салмайтын жүрегі таза момындар, Тәңірі үшін тауазы болып, мінезін кібірліктен тазартқан жандар, Хақтың жолында дос болғандар, ел-жұртына өнеге, насихат айтқан қариялар, ықылас пен ізгілікті мұрат еткен ақжүректер.

– Шынайы құлшылық сені қандай күйге түсіреді?

– Безгек дертіне ұшырап, тұла бойым тітіркенеді. Момынның көзінен жас аққанда мен бейне мұхит суына тұншыққандай күй кешемін.

– Аптап ыстықта ораза ұстап, ауыз бекітсе ше?

– Қол-аяғым байланып, ауыз ашқанша тар қапасқа қамалам.

– Құран оқығанда қандай жағдайда боласың?

– Тұз суда қалай ерісе, қорғасын отта қалай балқыса, мен де сондай күйге түсемін.

– Таза пейілмен садақа берсе ше?

– Риясыз садақа мені қылышпен екіге бөліп тастайды.

– Неге олай?

– Себебі садақа берген адамның мал-мүлкіне береке дариды. Алла Тағала оның риясыз садақасын жаһаннамға өткізбейтін биік дуал етіп тұрғызады. Ол пенде қаптаған бәле-жаладан аулақ болады. Мизамда таразысы ауыр басады.

– Уа, малғұн, сүйікті достарың кім?

– Өсімқорлар.

– Жанашыр жақының кім?

– Зинақор мен өтірікші.

– Сенің құлдарың кім?

– Айықпайтын маскүнемдер.

– Құрметті қонағың кім?

– Ұры-қары.

– Сырласың кім?

– Сиқыршылар.

– Кімдер саған шабыт сыйлайды?

– Талақ айтып, ақ некесін бұзатындар.

– Сүйіктің кім?

– Құлқынның құлы болып, тағаттан мақұрым қалғандар.

– Қазынашың кім?

– Зекетсіздер.

– Кімдер саған бақыт сыйлайды?

– Ақылы маталған надандар.

– Тәніңді кім паршалайды?

– Тәуба қылып тура жолға бет бұрғандар.

– Бауырыңды не өртейді?

– Тәңірі үшін кешірімшіл адамдар.

– Жүзің неден қараяды?

– Жасырын берілген садақадан.

– Не нәрсе сені буындырады?

– Саған салауат жолдаса, буына бастаймын.

– Жолыңды кімдер байлайды?

– Жомарттар.

– Құрған тұзағың неден құриды?

– Ғалымдардың сұхбатынан.

– Әубәкір Сыдық туралы не айтасың?

– Ол надандық дәуірінде маған мойынұсынбаған еді. Исламға кіргеннен кейін иманның шырағына айналды.

– Омар туралы ше?

– Оны көрген жерде жан ұшырып қашамын.

– Ал Оспан ше?

– Одан қатты ұяламын.

– Әли жайлы не дейсің?

– Күні-түні Әли менен, мен Әлиден аулақ жүрсем екен деп тілеймін.

– Сенің де Раббыңнан сұрап алған нығметтерің бар ма?

– Мен Алланың дәргейінен қуылар кезде он түрлі нығметті сұрадым. Біріншісі: адам баласының арамнан жиған малына ортақпын. Екінші: «Біссімілләсіз» ішкен асқа араласам. Кімде-кім арам іске ниет қылса, оның атын қамшылаймын. Адамға көрінбеймін. Қияметке дейін өлмеймін. Жүректен жай сұрадым. Адамның қанында ағып жүремін. Ғұсылсыздың көмейіне ұя саламын. Қалауымша көбейе аламын. Дүниеге үстемдікті мен жүргіземін. Алла сұрағанымды түгел берді, – деді.

– Ей, Ібіліс, біраз сырың ашылды. Осы сұхбат – талай тақуаның сабақ алуына себеп. Олар сені діңкелетуді шебер меңгереді. Бақытты ғұмыр кешеді, – деді. Шайтан миығынан күліп:

– Иә, Мұхамбет, мен де қарап қалмаспын. Қияметке дейін адам ұрпағын азғырамын деген сертім бар. Үмбетің тұрмақ, арғы атаң Адам пайғамбарды пейіштен шығарғанмын. Сенің үмбетің түспей қоймайтын бір қақпан бар. Мен оларды Алланың разылығына емес, адамдардың мақтауына үйір қыламын. Кез келген амалына рияны араластырамын. Рия олардың амалдарын іріген сүттей ыдыратады. Бұл риядан құтылса, Алланың ықыласты құлдары ғана құтылады, – деді.

– Ықыласты құлдар кімдер?

– Кез келген құлшылығын оңашада өтейтін момындар. Ондайлардың оң қолы зекет бергенде, сол қолы зекеттен бейхабар болады. Олар Құдайдың дидарына ғашық болады. Сахар тұрып зарлағанда көзінің жасы бетін жуады. Күн сайын ала таңды «Иллалламен» қарсы алады. Олар мақтау сөз естісе, денесін балталап жатқандай азап күй кешеді, – деді. Пайғамбар малғұнның сырларына біраз қанық болған соң, одан тезірек құтылмаққа асықты.

– Менің сұрағым бітті. Енді жолыңнан қалма, кете бер, – деді. Сайтан зып беріп жөнелді. Ол көзден ғайып болған соң, пайғамбар қасындағы серіктеріне бұрылып:

– Ана малғұнның не деп кеткенін естідіңдер ғой. Ешқашан шынайы құлшылыққа жетпей, азғырудан аман қаламын деп күтпеңдер. Кез келген салих амалыңа рия араласса, бәрі бекер болады. Дүниенің мысалына қараңдар. Диқандар ала жаздай белін жазбай еңбек етеді. Күзде қырман-қырман астық жинайды. Қамбаға сақтайтын күні бір шырпыдан от шығып, қырман өртенетін болса, бір жылғы еңбек зая кетеді. Адам ғұмыры да солай. Алпыс жыл құлшылық қылады. Өмірінің соңында көңілін мастық пен мақтан билейтін болса, бәрі күйді деген сөз. Рия мен мақтан – бүкіл жақсылықтың соры. Сондықтан ықылас – құлшылықтың ішіндегі құлшылық! Рухты шыңдағанда ықыласқа жетпей, пейішке де жол ашылмайды, – деді.

– Иә, Расул Алла, сіз жасыл құс туралы жиі айтасыз. Бізге соның баянын толық айтсаңыз, – деп өтінді. Пайғамбар:

– Иә, миғражда жүргенімде көрген жасыл құс қой. Оның қос қанаты күмістей аппақ, қауырсындары бір-біріне ұқсамайтын дүр-гаухар, маржан-меруертпен нақышталып сәнделіпті. Бір ғана денесінде он мың басы бар екен. Әр басында он мың ауыз сөйлеп тұр. Әр аузында жалтылдап тұрған он мың қызыл тілін көрдім. Әр тілі бір-біріне ұқсамайтын он мың тілде, шатаспай, әдемі әуезбен зікір айтып тұрды. Ол зікір айтқан сайын аспанға қарыштап ұша берді. Бір кезде Ғаршының астына барып қонды. Мен Жебірейілден:

– Бұл мен бұрын-соңды көрмеген қандай құс? – деп сұрадым. Періште:

– Бұл мұсылманның аузынан шыққан кәлима ғой. Кім шын ниетімен, ышық-мұхаббатпен кәлима айтса, кәлимасы жасыл құсқа айналып, Алланың дәргейіне келеді, – деді.

– Жаннатқа кір! – деп бұйырды. Ол:

– Ұлық Алланы есіне алып, кәлима айтқан иемнің күнәсі кешірілмейінше, мен де пейішке кірмеймін, – деді. Раузан:

– Егер сен иеңнің таңдайынан кәміл күйде шыққан болсаң, Ұлық Алла оның күнәсін кешеді. Жаннатына кіргізеді. Ал сен жұмаққа қазір кір, – деді. Құс:

– Қашан ием жаннатқа кіргенше, соған көзім жеткенінше, мен осы жерде оған кешірім тілеп тұра беремін, – деді. Сол кезде құстың он мың тілі жетпіс мың тілге айналып шыға келді және зікір айтатын жетпіс мың мақам пайда болды. Раузан:

– Ұлық Алла саған риза болды. Ақырдың сағаты соққанша иеңе кешірім тілеп, Аршыда отыруыңа рұқсат етті, – деді. Құс көңілі жадырап, сұңқылдай жөнелді. Жебірейіл:

– Әй, Мұхамбет, үмбетіңе айт, шын жүрегімен қанша рет кәлима айтса, ол сонша рет жасыл құсқа айналып, көкте иесіне шапағат тілейді. Қиямет-қайымда сират көпірінен қанатымен алып өтеді. Таразы Мизамға жеткенде сауабын кәлимамен толтырады. Иесі пейішке кіргеніне көзі жеткенше қасынан бір елі қалмай жүреді, – деді.

– Пейіштен бір алтын табақ аласың. Сосын жұмақтың балы мен халуасын табаққа толтырып сал. Оны Мұхамбет досымның дастарқанына апарып қой. Содан кейін пайғамбар мен оның төрт шадиярынан: «Дүниеде алтыннан артық, балдан тәтті, қылдан жіңішке не бар?» – деп сұра. Кімнің жауабы шырынды болса, соған бал мен халуаны алтын табақпен қосып сыйға тарт. Мейірі қанғанша жесін, – деп тапсырма берді.

– Алла тағала мына табақ толы бал мен халуаны сіздерге беріп жіберді. Бірақ одан дәм татпас бұрын «Дүниеде алтыннан артық, қылдан жіңішке, балдан тәтті не нәрсе?» деген үш сұраққа жауап берулеріңіз керек, – деді.

– Күн нұры – тары, ілім нұры – тау деп білуші едік. Сондықтан рухани ілімді алтыннан қымбат деп білемін. Ал зәмзәм суының дәмі балдан тәтті деп санаймын. Намазда тұрғанда дүние қамын ойлап қоймайын деп көңілім қылдан да жіңішке болып тұрады, – деді. Жебірейіл:

– Бәрекелді, Әубәкір! Ендігі сөз Омарда, – деп, табақты Омарға қарай жылжытты. Омар:

– Алтыннан қымбат иман бар. Ал пайғамбармен ішкен қатықсыз қара көжем балдан тәтті. Адал мен арамды айырған кезде жүрегімді жалғыз қылдан нәзік етіп ұстаймын, – деді. Жебірейіл оның жауабына риза болды.

– Оспан, сен дейсің? – деді. Ол да іркілместен:

– Құранның аяттары алтыннан артық. Пайғамбардың лебізі балдан тәтті. Қияметті ойлағанда, көңілім қылдан да бетер жіңішке болып тұрады, – деді.

– Жарайсың, Оспан, жарадың! Жауабың көңілге майдай жақты, – деді Жебірейіл. Әзіреті Әлиге бұрылып:

– Ал, Әли шері. Сенің де пікіріңді естиік, – деді. Сонда Әли:

– Жылы сөз бен көркем ой – алтыннан да көркем. Асан мен Үсенді алдыма алып отырып ішкен көжем балдан да тәтті. Өлімді ойлағанда ділімді жіптен де бетер жіңішке етіп ұстаймын, – деді. Жебірейіл оның да жауабынан жадырап сала берді.

– Енді Алланың хабибісі не дер екен? – деп періште пайғамбарға қарады. Пайғамбар:

– Дүниені толтырған барша алтыннан Алланың дидары қымбат. Төрт досыммен бірге жеген қара наным мен үшін балдан тәтті. Үмбетіме Алладан рақым тілегенде көңілім қылдан да жіңішке, – деді. Бәтима қонақтарға шай құйып отырған. Жебірейіл оған бұрылып:

– Енді пайғамбардың перзенті сөйлесін, – деп, алтын табақты оның алдына қарай ысырды. Сонда Бәтима:

– Әкемнің насихаты маған алтыннан артық. Ерім ішкен көженің сарқыты мен үшін балдан тәтті. Ерім риза болды ма деп ойлағанда көңілім қылдан да жіңішке, – деді. Сонда Жебірейіл періште:

– Бәрекелді, бәріңіз де ақиқатты ғана айттыңыздар. Даналықтарыңа дән ризамын. Мына алтын табақтағы бал мен халуадан барлығыңыз да дәм татыңыздар. Кімде-кім дәл сіздер сияқты терең ойлап, риясыз амал қылса, Ұлық Алла оны дәл осылай сыйласын, – деді.

– Иә, Алланың елшісі, сізді бірнеше күн көрмесек, бізді қайғы басады. Ертеңгі күнімізді ойласақ, көңілді үрей билейді. Шын шаттанып, сіз сияқты тебіреніп өмір сүре алмаймыз. Жүрекке сіз салған сағыныш та тезінен әлсіреп, құлшылық та құлықсыз күйге түседі. Сізге келсек, бәрі де қайтадан бәз-баяғы қалпына түседі. Жаныңызда отырсақ, бейне бір бұлттың үстінде қалқып жүргендей бақытты күй кешеміз. Бұ дүниеде көңілді мұңға алдырмай, сіз сияқты шат болып ғұмыр кешетін рухани күш-қуат таба аламыз ба? – деп сұрады. Пайғамбар:

– Әрине. Ұлық Алланың мені бұ дүниеге рақмет етіп жіберген бір себебі де – сол. Мейірімді Жаратушы Иеміз маған жүректегі рухани мерезді жойып, көңілге шаттықтың шуағын себуді өзі үйреткен. Құран Кәрімде де: «Ғапылдың жүрегінде дерт бар» деген. Егер ол енжарлық пен ғапылдықтан арылмаса, жүректегі сырқаты асқынған үстіне асқына береді. Жүректің ішін кеулеп кеткен арсыз сезімдер семіре түседі. Сондықтан Ұлық Алла: «Құранда ақылды құлдарыма жүректі емдейтін шипа бар» деп ескертті.

– Иә, Расул Алла, ол шипа туралы бізге баяндасаңыз. Оны кеудеге тоқып, амал еткіміз келеді.

– Бұ дүниенің қызығына жүрегі байланбайтын пенде ілуде біреу болады. Ондайлар жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шығады. Пенде пақыр бұл пәниге келген соң дүниенің бір ләззатты рақатына міндетті түрде шырмалады. Біреуге сұлу әйел арман болады. Енді біреу зәулім сарайда тұрғысы келеді. Тағы бірі мыңғырған мал айдап, соған масайрайды. Кейбіреулер мақтанға мас болып, өлгенше қолпашты қалап тұрады. Ғапыл адам баяны жоқ құмар-қызықтарға балға батқан шыбындай бата береді. Осынша қаптаған халықтың арасынан бір өжет кісі шығып, Хақтың жолына тәуекел етсе, ол адамға ең бірінші көңілін қызық пен құмардан қору ләзім болмақ. Біліңдер, адамның ет жүрегі қаптаған бөлмелерге бөлінген. Оның әрбір ұясында баяны жоқ құмарлықтың бір ләззаты бұғып жатыр. Біреуіне тереңдеп түсіп кетсең, босануың күш болады. Ұйыққа сорғандай тартып әкетеді. Тіпті оның қызығы бүкіл өміріңді ұрлап, қор етуі мүмкін. Бір қызық екінші арманды оятып, жетектеп кете береді. Дүниеге деген құштарлық іштарлық туғызбай қоймайды. Сол құжынаған көп бөлменің арасында хикмет ілімі де жасырылған. Хикмет ілімі адамды Алланың жамалына ынтық қылады. Қайсар жанның иесі пақырлықтан қорықпай, мейірім-махаббат бөлмесінің құлпын ашамын деп талап қылса, Ұлық Алла оның басқа армандарын жүзеге Өзі асырады. Ынталы жүрек, шын көңілдің ішкі сарайына жомарт Алла даналықтың дарағын егеді. Ілімнің дарағы жүректе бүр жарып, шешек атады. Жүректегі хикмет бұлағы ашылады.

– Хикмет бұлағы ашылған адамның халі қандай болмақ?

– Ол кезде Хақтың кәләмі мұсылманның тіліне қасиет болып дариды. Аузы дуалы мұсылманның жай сөзінің өзі ғаріп жанның сырқатына шипа болады. Тілі шын сөзге шешен келеді. Ойдың тереңінен толғағанда шынның жүзін тұмшалаған шымылдықтар түріледі. Іштегі кірлер қашады. Санаңа сәуле құйылады. Адамды адастырған қате пікірлер көңілден көшеді. Уайым мен қайғы бір сәтте ғайып болады. Дүние кірінен тазарған шіркін көңіл шабыттанып шыға келеді. Қырымға қыранша қарап, шиыршық атып толғанады, – деді пайғамбар. Сосын айналасындағы тыңдаушыларға бір назар салып өтіп, әңгімесін әрі жалғады:

– Адамның жүрек көзі ашылған соң қоғамдағы рухани дерттің ең түпкі себебін де солар ғана қатесіз көреді. Жан жүректі сыздауықтай солқылдатып тұрған қайғы мен шердің қайнар бұлағын қапысыз дәл табады. Аурудың төркінін таныған соң оның дауасын да біледі. Қоғамның сауығып, адамның қатарға қосылуы солардың ерен еңбегімен іске асады. Ұлық Алла да ондай құлдарын ерекше жақсы көреді. Дәм-тұзы таусылғанда Тәңірі тағала олардың жандарын қинамай алады. Оларды тыныш мекенге алып кетеді, – деді.

– Адамның асылы солар десек бола ма?

– Иә, адамның асылы – шын сөйлейтін шешендер мен ақжүрек момындар.

– Иә, Расул Алла, біз шын сөйлейтін шешендердің жүрек көзі ашылған адам екенін ұқтық. Ал ақжүрек дегенді қалай түсінеміз? – деп қолқалады.

– Жүрегін қызық пен рақаттан қоритын адамның көңілінде күнәнің ізі қалмайды. Себебі олар сахарда тұрып шын жылайды. Өкініштің көз жасы күнәсінің кірін шаяды. Көңілдері сергек болады. Оларға бұ дүниенің қайғысы емес, қияметтің қорқынышы үстем болады. Қиянатты ойласа, тұла бойы тітіркенеді. Біреумен бақталас болуды ойына алмайды. Өнері өзінен асқан адам көрсе, одан озуға тырыспайды. Керісінше, оның атын қамшылайды. Басқаның өсіп-өніп, тезірек гүлденуін жан жүрегімен Тәңірден тілеп тұрады. Олар жолдасының ту сыртынан пышақ ұрмайды. Ту сыртынан қайырлы дұғалар қылады. «Мынау менен озатын болды. Енді менің беделім түседі. Абыройым азаяды. Озбай тұрғанда тезірек тірсегін қияйын» деп озбырлыққа салынып, қиянатқа бармайды. Ондай опасыз ойлар оны жетектей алмайды. Кеудесіне кек сақтамайды. Кімнен жәбір көрсе де, кешірім жағын ұстануға бейім тұрады. Тағы бір белгісі: дөрекі сөйлемейді. Сөз саптағанда өте сыпайы болады. Бірақ әрбір сөзі қорғасындай салмақты болады. Ең артық қасиеті және айқын көрінетін сипаты нәпсілері қызғаныш дертінен ада болады.

– Иә, Расул Алла, неге қызғанышқа айрықша мән бердіңіз?

– Себебі от отынды қалай жалмаса, қызғаныш пен күншілдік адамшылықты тура солай жалмайды. Сондықтан күншілдік – ең қауіпті дерт. Өткір ұстара шашты қалай тықырлап қырнаса, күншілдік те діннің қасиетін тура солай қырқып жоқ қылады.

– Мұның бәрі жүректе бола ма?

– Иә, жүректе болады. Денелеріңде жұдырықтай ғана ет бар. Ол – осы жүрек! Ет жүрек аурудан аман болса, бүкіл дене сырқаттан сау болады. Егер жүректі кесел жайласа, тұтас тәннен тыныштық кетеді. Ең жаманы – жүректегі ауру, яғни кесір мінез денеге шығатын жара сияқты жұқпалы келеді. Надан ортамен көп аралассаң, мәнсіз сөзге үйір болсаң, көп күлсең, жүректегі ауру асқынады. Ал жан жүрегі сырқаттан сау адамдар айналасына шуақ шашып, мұң шалған жаралы көңілді емдеп кетеді. Сондықтан мен үмбетімнің ақжүрек болғанын тілеймін, – деп сөзін аяқтады пайғамбар.

– Иә, Алланың елшісі! Бұл үшеу үш түрлі ишара қылды. Оның сырын не деп білдіңіз? – дейді. Сонда пайғамбар:

– Араб нәсілі – өзімнің жақын туысым. Ұлық Алла мені осы жерден шығарды. Ілімді осы топырақтан бастап жайдым. Құран да араб тілінде түсті. Оның Құранды алып, көзіне сүртуінің мәнісі – осы. Бауырларым Құранның хатына берік болады. Сүндетімнің басқа тараптарға тарауына септеседі. Ал Құранды төбесіне қойған парсы бауырым да бұл кітаптың қадіріне жетеді. Еліне апарып ілім таратады. Соның себебінен бұл елден Құранның рухани сырларына жүйрік әулие, шайырлар көп шығады. Құранның астарлы мағынасын көркем сөзбен жеткізетін шешен болады. Ал түркі нәсілді бауырым Құранды қойнына салып, құшақтап кетті. Демек Құранның қасиеті осы халықтың ділінде, жүрегінде сақталады. Түркі жұртында әулие, шайқы, ишан, пірлер көп тарайтын болады. Діннің ең шырынды жемісі осы жұртқа молынан нәсіп болады, – депті.

– Ертең қиямет болғанда Ысрапыл періште сүр үрлейді. Сол кезде адам атаулы топырақтан тіріліп, қабірінен қайтадан шығады. Олар қабір аузында тапжылмастан елу мың жыл тағы тұрады. Содан кейін періштелер оларды жалаңаяқ, жалаңбас мақшар алаңына қарай айдайды. Ол күні қатал сұраққа ілінбеген пенде қалмайды.

– Уа, алғашқы атамыз Адам! Өзіңнен тараған ұрпақ едік. Қияметтің қиын сынағынан өте алмай, қиналып тұрмыз. Өзің шапағат қыл бізге, Аллаға арыз қыл, бізге кешірім етсін, – деп зар илейді. Адам ата да бұл сынаққа шара таппай:

– Пейіште жүргенімде жұбайым Хауа екеуіміз Ібілістің алдауына түсіп қалып, бидайды жеп қойып едік. Содан бері менің де Құдайға қарайтын бетім жоқ. Екінші «Адам сәни» атанған Нұхқа барайық, – дейді. Олар көздерінің жасын бұлап отырып Нұхқа келеді. Нұх оларға:

– Менің өзім пәни жалғанда топан судан әзер дегенде аман қалдым. Сол кезде ауыл-аймаққа зорға дегенде шапағат етіп, жан-жануарды алып шықтым. Дұрысы, Алла жолында жалғыз ұлын құрбандыққа берген Ыбырайымға барайық, – дейді. Барлығы шұбырып Ыбырайымның алдына келеді. Сонда Ыбырайым:

– Мен Мұса сияқты Алламен тікелей тілдескен емеспін. Оған кітап түскен, дәрежесі менен жоғары. Сондықтан Мұсаға барайық, – дейді.

– Аллаға дидарыңды көрсет деп орынсыз өтініш қылып, ұятты болғам. Содан бері өкініштің оты өзегімді өртеп келеді. Жүріңдер, одан да бәріміз жиылып, Алланың хабибі, екі жаһанның сардары, пайғамбарлардың тәжі Мұхамбетке барайық. Хақ Расулінен шапағат тілейік, – дейді. Мұса бастаған бұл топ маған келіп:

– Уа, Мұхамбет, үмбетіңе тезірек шапағат ет. Олардың тозаққа кететін түрі бар. Өзіңнен қайран болмаса, бізде ондай бедел жоқ, – дейді. Сол кезде мен қарабет үмбетімнің халін көріп зар еңіреймін. Сендерге болыспай тұра алмаймын. Басымдағы алтын тәжді алып тастап, Аршы астында зар еңіреп:

– Уа, Ұлық, мейірімді, құлсүйгіш Алла! Үмбетімді бұл азаптан Өзің құтқар! – деп жалбарынамын. Сол кезде Тәңірі тағалам маған:

– Ей, хабибім, ей, адал досым! Басыңды көтер, еңсеңді тікте. Дәргейіме барлық күнәкар үмбетіңді алып келгейсің. Құлдарымның барлығының күнәларын сенің құрметіңе кешірем. Оларға деген ілтипатымды көрсетіп, рақым етейін. Жаннатыма кіргізіп, сый көрсетейін, – деген. Сол кезде ғана мен басымды көтеріп, Аллаға сансыз шүкіршілік айтам. Мұса екеуміз күллі үмбетті пейішке бастаймыз. Сол кезде барлық ғалам жұпар иісі аңқып, ғажайып күйге енеді, – деп сөзін аяқтады пайғамбар. Мұхамбет пайғамбардың шапағатшы мәртебесін терең таныған соң ғана үмбеті ақиреттің үрейінен арылып, кеуделері қуанышқа кенелді.

– Досым, Жебірейіл, «Сүт сұрай келсең, шелегіңді жасырма» деген. Келген шаруаңды айт, – деді. Періште:

– Иә, Расул, Жаратқан Жаббар Иеңнің өзіңе арнайы жолдаған сәлемін ала келдім. Бұ дүниеде Құранның нұрын, ілімнің шырағын жағып болдың. Ендігі қалған ғұмырыңды Алланың алдына өткізуге қалайсың? – деп ойын әдемі астармен жеткізді. Пайғамбар періштенің тұспалын бірден түсінді.

– Жебірейіл, өлім – Алланың құлдарын Жаратушы иесіне жалғайтын алтын көпір. Ол көпірден өтуді кім қаламайды?

– Иә, Мұхамбет, сөзіңнің қатасы жоқ. Айтқаның – шындық. Бірақ Алланың өзі айтты: «Егер хабибім қаласа, үмбетімен осы дүниеде мәңгі бола алады. Оған қияметке дейін ғұмыр жазамын», – деді.

– Жоқ, Жебірейіл, өз сөзіме өзім қарсы шыға алмаймын. Мен үмбетіме «Алладан басқа Тәңір жоқ, Мұхамбет – оның құлы және елшісі» деп кәлима үйреттім. Өзімнің Хақ елші екенімді дәлелдедім. Енді Аллаға да мәңгі құл болып қалатынымды да өліміммен үлгі етіп көрсетемін. Алланың низамы барлық құлға тең жүреді. Әділдік деген сол болар.

– Өзің жақсы білесің, Ұлық Алла әлемді екі түрлі тәртіппен басқарады. Бірі – әдеті, екіншісі – құдіреті. Әдетіне салса, сен міндетті түрде өлесің, құдіретіне салса, мәңгі өмір сүресің.

– Тумақ барда өлмек бар. Келмек барда кетпек бар. Өлім – бабамыз Адам атадан жалғасып келе жатқан өрнек. «Тумақ, өлмек – тағдырдың шын қазасы» болып мәңгіге қалсын. Егер мен өлмейтін болсам, менің тірі қалуым да сүндет болады. Онда менен кейінгі патшалар мен бай-бағландар мәңгілік өлмеймін деп менің үлгіме жабысуы әбден мүмкін. Сондықтан жан беруге ризамын. Бірақ Алланың ұсынысын қабыл алмау менің тарапымнан әдепсіздік болады. Оның орнына үмбетім үшін жеңілдік сұраймын. Олар қиын кезде өмір сүреді. Олардың жан берер сәтін де жеңіл қылсын. Тілдерін кәлимаға келтіруге көмектессін.

– Жарайды, тілегің қабыл болады. Бірақ бір шарты бар. Үмбетің кәлима айтқанда саған салауатты қосып айтсын, – деді де, Жебірейіл көзден ғайып болды.

– Иә, Расулым, мен бүгін бір түс көрдім, түсімде сұмдық іс көрдім. Алып бәйтерегім қопарылып құлады. Тамырынан алтынменен күптесем де, тұрмас болды. Тұғырымнан жібек баулы сұңқарым көкке ұшты. Қайта айналып қонбас болды. Бұл ненің нышаны? – деді. Пайғамбар:

– Әй, Сыдығым, бәйтерегің құласа, арқасүйер тірегіңнен айрыларсың. Сұңқарың тұғырдан ұшса, жиырма жыл жолдас болған серігіңнен айрыларсың, – деді. Әубәкір мұны естігенде жүрегін ыстық қан басып кеткендей болды. Бір сәтке екі көзі бұлдырап, екі құлағы естімей қалды. Ол есін жиямын дегенше, Омар жетіп келіп:

– Иә, Расул, түнде түс көрдім, түсімде сұмдық іс көрдім. Беркініп садақ асынып, біртіндеп жауды қашырып, қалың кәуірмен жалғыз өзім ұрысқа кіріппін. Бұған дейін сыр бермеген садағым шірене тартқанда жағынан сынып, адырнасы үзіліп түсті. Қозыжауырын жебе толы қорамсағым күл парша болып шашылды. Оянып кетсем, қара терге малшынып жатыр екем. Жүгіріп сізге келдім. Бұл түс нені меңзеді екен? – деді шошынып. Пайғамбар:

– Сыр бермеген садағың адырнасынан үзілсе, айрылмас досың, қайырылмас сапарға аттанғалы тұр екен, – деді. Мұны естігенде Омар денесіне таяқ тиген жыландай сылқ етіп, отыра кетті. Осы сәтте сырттан Оспан да келіп жатты. Ол да алқынып:

– Иә, тақсыр, мен бір түс көрдім, түсімде сұмдық іс көрдім. Түсімде Құран көшіріп отыр екем. Дәуітімде толған сия. Қауырсын қаламды қанша малсам да, қағазға қәріп түспеді. Кенет қатты жел тұрды да, ақ парақтарды ұшырып әкетті. Түсімнен шошып ояндым. Жорып беріңіз.

– Оспаным, енді уахи алмаймыз. Құран түсіп бітті. Ендігі үмбетке жетекші мен болмаймын, Құран болады, – деді. Оспанның жүрегі зырқ ете қалды. Буындарынан әл кетіп, тұрған жеріне сылқ етіп отыра салды. Сол кезде Әзіреті Әлі келді:

– Иә, Расул, түс көрдім, түсімде жаман іс көрдім. Қан майданда толарсақтан қан кешіп жүр екем. Шығыршығы торғай көз, жағасы алтын, жеңі жез, ақ сауытым көбесінен сөгілді. Сақинасы майдан даласында шашылып қалды. Ұрысқа сауытсыз енді кірмек болғанымда құрыш болат зұлпықарым алтын балдағынан морт сынды. Жолбарыстай дүлдүлім тізесінен бүгілді. Абырой болғанда түсім екен, Шынымды айтсам, шошып тұрмын, не деп жорисыз? – деді. Пайғамбар:

– Әлиім, ақ сауытың көбесінен сөгілсе, дүлдүлің тізесінен бүгілсе, бұдан былай жорыққа менсіз аттанасың, – деді. Мұны естігенде Әлидің басына шоқпар тигендей теңселіп кетті.

– Қарыздың да парызы бар. Бұ дүниенің қарызы – о дүниенің арызы. Ақиретке үстімнен ешқайсың арыз айтып келмес үшін пәнидегі қарыздарымды қайтарайын. Кімнің менде қандай алашағы бар, келіп сұрасын, – деді. Олар бірауыздан:

– Уа, Алланың Расулі, сізде ешқандай ақымыз жоқ. Керісінше, біз сізге қарыздармыз, – деп жамырай шуласты. Сонда Үкәша есімді серігі алға шығып:

– Расулым, есіңізде болса, Тәбүк шайқасында екеуміз үзеңгі қағыстырып қатар кеп қалдық. Сіз қапылыста атыңызды қамшылаймын деп, байқаусызда мені жон арқамнан осып жібердіңіз. Әрине, сіздің қамшыңыз маған балдай жағады. Бірақ оның ақысын сұрамайын десем, ақиретке сіздің мойныңызға қарыз болып кете ме деп қорқамын, – деді. Пайғамбар:

– Иә, Үкәша, мен саған шүбәсіз сенем. Қамшым тисе, тиген шығар, есімде қалмапты. Ақыңды дәл қазір қайтар. Қарсы емеспін. Сен, Біләл, бар да, үйден тезірек қамшымды алып кел, – деді. Біләл пайғамбардың үйіне келіп, Бәтимаға:

– «Мүбарак қамшысын сұратып жатыр», – деді. Бәтима:

– Қамшы әкеме не үшін керек болды? – деді. Біләл болған жайды жеткізді. Бәтима жылап жіберіп:

– Әкемнің нұрлы тәніне ащы қамшы тимесін. Асан мен Үсен, құлыншақтарым, аталарыңның жолында құрбан болыңдар! Үкәшаға айтыңдар, ақысын әкемнен емес, сендерден алсын! Жон арқаларыңды өздерің барып тосыңдар! – деді. Біләл Асан мен Үсенді ертіп келіп, Үкәшаға Бәтиманың сөзін жеткізді. Үкәша:

– Мен мұсылманмын. Пайғамбардың өзі «біреу үшін біреу жауап бермейді. Ақиретте әркім өзіне жауап береді» деп үйреткен жоқ па? Сондықтан ақымды тек Расулдан аламын, – деді. Ел жақ аша алмай отырып қалды. Сол кезде Әубәкір келіп:

– Иә, Үкәша досым, пайғамбардың тәніне таяқ тисе, менің жүрегіме қанжар қадалады. Пайғамбарды да, бізді де өйтіп қинама. Одан да ақысына маған жүз дүре соқ. Тіпті қамшымен ұрып өлтірсең де, ризамын! – деп жалынды. Үкәша басын шайқады. Сонда Омар тұрып:

– Әй, Үкәша, қорық Құдайдан, қайт райыңнан! Пайғамбардың орнына мені құрбан ет. Бір қамшының өтеуіне екі жүз қамшы ұр, – деді. Үкәша келіспеді. Енді Оспан ортаға шығып:

– Уа, Үкәша, пайғамбарда ала алмай жүрген өшің, көңілде кеткен кегің болса, менен келіп ал! Қамшымен қолыңның қары талғанша сабасаң да, қыңқ демеске уәде беремін. Ертең естіген ел «Мұсылмандар пайғамбарына қол көтеріпті» деп өсек қылады. Кәне, саба мені, – деп көйлегін шешіп, жон арқасын тоса берді. Үкәша қозғалмады. Бір кезде ортаға Әли атып шығып:

– Жан бабамның қандай жазығы бар еді?! Ойлағаны тек үмбеттің қамы еді. Сені құл болып жүрген жеріңнен сатып алып, серіктерінің сапына қосқандағы көрсеткен құрметің осы ма?! Неліктен осыншама қатігез едің?! Саған тиген бір қамшының орнына маған бес мың дүре соқ. Өзіңе екі дүниеде де разы болайын, – деді көзінен жасы бұршақтап. Сонда пайғамбар:

– Уа, бауырлар, сендердің пәк пейілдеріңе жүрегім шат болды. Бірақ бұл жаза сендердің емес, менің еншіме тиесілі. Дүние ісі ақиретке кетпейді. Егер сендерді сабатып қойып, қарап тұрсам, онда менің әділдігім қайсы? Ертең дұшпандар «бұлардың пайғамбары жалған. Өзінің қарызын бөтеннің мойнына жүктейді» деп өсек қылады. Артымыздан сөз ереді. Сабыр етіңдер, – деді.

– Иә, Расул, артық кетсем күнәмді кешіңіз. Жаныңызға қайғы салдым, жүрегіңізді өртедім. Қасыңызда қанша жылдан бері тубегі болып жүруші едім. Бірақ, көкірегімде бір өшпейтін тілегім болды. Арманым арқаңыздағы мөрді бір сүйіп қалу еді. Аллаға шүкір, бүгін ол тілегіме де жеттім, – деді. Пайғамбар Үкәшаның батылдығына риза болып, оның маңдайынан сүйіп:

– Үкәша, басыңа қонған бағың құтты болсын! Құдай қаласа, таңда мақшар күнінде үлкен сәулетпен пейішке кірушілердің сабын бастайсың. Сенің өсіп-өнген әулетің маған тегіс үмбет болады. Сен Ұлық Алланың арқама салған мөрін өпкен жалғыз адамсың! Кімде-кім ұжмақтың жүзін көремін десе, Үкәшаның жүзіне қарасын, – деді.

– Адамзатта өзіңнен асқан асыл зат болған емес. Біздей жетім қалған бейшараларға өзің көңіл айтсаңшы, ей, Алланың хабибісі. Сен ғой Ұлық Алладай досыңа бара жатырсың. Біздерді кімге дос қыласың?

– Әділет, қайрат, жүректі бірдей ұстаған кемел басшының қасынан табылыңдар, – деді.

– Егер тар заманға тап келіп, ондай басшыдан көз жазып қалсақ, тура жолға кім бастайды?

– Ондай кезде ақылың мен адал еңбегіңе сен. Тар жол, тайғақ кешуде сендерді екі жақтап алып шығатын одан артық жолдастарың болмас, – деді. Содан кейін жиналып қалған дүйім жұртқа қарап:

– Қимас бауырлар, мен кетті деп қайғырмаңдар. Қияметке дейін қараңғы көңілге шырақ жағатын Құрандарың қолыңда. Ұлық Алла құдіретті тоқсан тоғыз есімін сендерге паш етті. Нұрлы ақылды надандықтың шырмауынан босатып алуды үйреттім. Менің ақырда шығатын барлық бауырларыма сәлем дегейсіңдер, – деді. Сол кезде ел-жұрты таңғалып:

– Иә, Расул Алла, сенің бауырың біз едік қой. Ақырда шығатын үмбетің қалайша бауырың болады? – деді. Сол кезде пайғамбар:

– Сендерге мені тану қиынға түспеді. Құран көз алдарыңда уахи болды. Жебірейілмен жүздестіңдер. Мені көзбен көріп, қасымда жүріп тәрбие алдыңдар. Көңілдеріңде күмән-күдік қалмады. Ақырдағы үмбетім менің сөздерімді тек қағаздан оқып иман келтіреді. Мені көрмесе де, маған арқа сүйейді. Өсиеттерімді өнеге тұтады. Құранды өз ақылдарымен түсінуге тырысады. Олардың ішінде маған сансыз салауат айтатын шын мықтылары кездеседі. Ондайлардың біреуі елу еркекке тең болады, – деді. Осы кезде бір сахаба шыдай алмай:

– Олар өз заманының елу азаматына тати ма?

– Жоқ. Мына тұрған елуіңе татиды.

– Олар соншалықты бізден несімен ұлық?

– Ақырдың кезінде дін ұстау шоқ ұстаумен тең болады. Ұстаса, қолы күйеді, тастаса, иманы кетеді. Бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген жайлар болады. Ол кезде арақ-шарап ашық сатылады. Бір еркекке елу әйел тең келеді. Есірген ел есті азаматын танудан қалады. Түзу жолға бұрғанды түпсіз жауға санайды. Байлықты мұрат тұтады. Жоқтықты ұят санайды. Дінді бұрмалау тезек тергеннен де оңай болады. Осындай алмағайып заманда да ардан аттамай, өзгені даттамай, жүрегін жаудан қоритын нағыз батырлар сирек те болса шығады. Сол кезде ол заманның тіршілігі сол батырлардың дұғасының шарапатынан тұрады, – деді.

– Ей, елім, ей жұртым! Естеріңде болсын, әйелдің ақысын жемеңдер. Әйел затына қиянат қылуда Құдайдан қорқыңдар. Мен сендерден осыны өтініп сұраймын. Ер-азаматтар, сендер әйелді Тәңірдің аманаты ретінде жар етіп алдыңдар. Олардың ар-намысы сендерге Алланың әмірімен адал болды. Сол үшін де келіншектеріңді аялап, мәпелеп ұстау – сендерге міндет. Әйелде сенің, сенің әйелде хақың бар. Әйел затының ерінің алдындағы ең үлкен парызы – төсегін адал ұстауы. Уа, әйел үмбеттерім, бөтен еркекті үйлеріңе отағасының ұлықсатынсыз кіргізбеңдер. Олай болмаған жағдайда арларың төгіліп, намыстарың тапталады. Уа, ер-азаматтар, әйел алдында сендердің де ауыр міндеттерің бар. Сендер адал жолмен мал тауып, дастарқанды таза ұстаңдар. Ерінбей еңбек етіп, әйел, бала-шағаны ішіп–жемнен тарықтырмаңдар. Соңғы айтарым, мұсылман - мұсылманның бауыры. Сендер мұсылманды көргенде бөтендік не болмаса айырмашылық іздемеңдер. Керісінше, бір-біріңнен ұқсастық іздеңдер. Біреуге қиянат қылып, малын зорлықпен тартып алудан аулақ болыңдар. Қиянатпен тапқан мал мұсылманға ешқашан адал болмайды. Менің бұл өсиетім алыс аймақтағы барлық бауырларға түгел жететін болсын – деп сөзін аяқтады.

– Мұхамбетке барып, ғазиз жанды қайтаратын уақыт жетті дегейсің, – деп тапсырма берді. Әзірейіл жалғыз барып, пайғамбардың жанын сұрауға жүрегі дауаламады. Жанына Мәкәйіл мен Ысрапыл періштелерді ертіп алды. Үшеуі Мұхамбеттің шаңырағына келді. Бірақ, үйге кіруге жүрексініп тұрды. Бұл күні пайғамбар сахардан соң толық жуынып-шайынып, үстіне миск септі. Сақал-мұртын бастырып, тырнақтарын алды. Үстіне таза киімдерін киіп, тісін мисуакпен тазалап отырған.

– Әке, есік алдынан бейтаныс үш адамды көрдім. Олар кіреберісте кібіртіктеп, табалдырықтан аттай алмай тұр. Әкесі:

– Қызым, мен білсем, бұлар – періштелер. Алланың аманатын алуға келген. Айт, үйге кірсін, – деді. Қызы:

– Иә, әке, Алланың ісіне шара жоқ. Құдай ерікті бізге берсе, сізді өлімге қимас едік. Бірақ әлемнің бастауы да – өзіңіз, ақыры да – өзіңіз. Сондықтан біз сізді бастауға кетті деп білеміз. Атамыз Әбутәліп, анамыз Хадишамен көрісіп, олармен де мауқыңызды басарсыз. Олардың да сізді сарғая, сағынып отырғанына күмәнім жоқ. Ұлық Алланың сізге шапағатшы міндетті жүктегені тағы бар. Бұ дүниеде Тәңірдің қалауымен Ислам дінін толықтап, Құранды мәңгілікке шырақ етіп жақтыңыз. Ендігі үмбетіңіз сіздің жаққан шырақпен ардың жолын адаспай табады деп білемін. Сонда да, «Өзекті жанға бір өлім» деген. Бұл пәниден озып жатсақ, о жақта сізде қайдан табамыз? – деді. Пайғамбар:

– Ақ жолдан айнымай ар сақтаған, мансаптың тағы үшін мақтанға салынбаған, басының бағы үшін нәпсіге билетпеген, дінімді былғамаған, сүндетімді қорламаған үмбетім пейішке кіреді. Мен пейіштің кәусарының басында боламын. Шөлдеп жеткен үмбетіме алақаныммен су әперіп, мерейін қандырамын, – деді.

– Әке, сізді ол жерден таппасам ше?

– Онда Сират көпіріне барғайсың. Мен сол кезде үмбетіме шапағат етіп, қылкөпірді кеңітіп тұрамын. Залымдарға ол жол қылдан жіңішке, қылыштан өткір болады. Аяғы тайса, тозақтың түбіне бір-ақ түседі. Алла қалап, шапағат етер болсам, ол жол момындарға дүниядан да кең болып ашылады. Сол кезде менің атыма салауатты көп айтқан үмбетімді өзім іздеп тауып, жетектеп алып өтемін.

– Әке, ол жерден таппай қалсам, басқа қайдан іздеймін?

– Таразы-мизамның жанында тұрамын. Ол жерде бұ дүниеде жасаған амалдардың салмағы таразыға тартылады. Есіңде болсын: көп адам сол жерде бармағын шайнайды. Мәңгілік өкінішке қалады. Талай үмбетім бұ дүниеде жасаған жақсы амалдарының құрт жеп, шірігенін көреді.

– Құрт жеп қойғаны қалай?

– Қызым, есіңде болсын: амал ниеттен басталады. Ниет мақтаншақтыққа, арзан атақ жинамаққа, құрметті болуға байланатын болса, сауабын рияның құрты жейді. Бұ дүниеде таудай болып көрінген жақсылығы рияның кесірінен таразы басын баса алмайды. Ол жерде мал табу үшін білім жиғандардың емес, ілім табу, игеру үшін мал шашқандардың күні туады. Ниеті түзу болса да, қолының қысқалығынан құдық қаза алмаған, көпір сала алмаған ақжүрек момындардың таразы басын мен басам. Мизамда өкініштен көкірегі қарс айрылатын үмбетімнің ең көбі мақтанға бой алдырған бай-бағландар болады.

– Әке, сізді тағы қай жерден табуға болады?

– Жаһаннамның қақпасының алдында күзетіп тұрамын. Қызым, сен білмейсің. Заманақыр тақағанда менің үмбетіме дін ұстау шоқ ұстаумен бірдей болады. Ол кезде жансыз зат сөйлейді, жансыз зат билейді. Қарап тұрған жігітке қыз асылады. Айшылық алыс жердегі былықты үйінде отырып көре береді. Содан көңілі тез кірленеді. Құрамалы-қорғанды үйлері болады. Сонша тығыз отырса да, айттың өзінде көрші көршіге бас сұқпайды. Әйелі ерге теңеледі. Мініп жүрген есегінің түнде екі көзі жанып тұрады, ішіндегі сандығы жағы талмай қақсап тұрады. Құранды теріс тәпсірлейтін тобыр болады. Есті азамат дін десе, тұра қашады. Кітаптың көптігінен момындар шатысуға бейім болады. Кәсібі кесірін тигізеді. Күндіз өгіз сияқты жұмыс істейді, түнде өлік сияқты ұйықтайды. Ол кәсіпті істемесе, аштан өледі. Істесе, жүрегін тот басады. Сол кезде ниеті түзу, заманның тарлығынан тағатқа әлсіз үмбетім болады. Олар желіп өткен өмірінен мән таба алмай өкінеді. Ақиретте олардың жалғыз байлығы осы өкініші болады. Мен де сол кезде пәниде шын өкінген момынға шапағатты молынан қыламын.

– Қызым, болды, жылама, ана кісілерді кіргіз, – деді. Бәтима сыртқа шықса, бүкіл үмбеті жиналып, жылап тұр екен. Үш періштені үйге шақырды. Пайғамбар:

– Иә, бауырлар, қош келдіңдер! Досым Жебірейіл қайда? – деп сұрады.

– Иә, Расул, ол келе алмады. Жебірейіл досың жеті қат көктегі барлық періштелермен қосылып, сені аза тұтып жатыр, – деді. Пайғамбар:

– Алғаш уахи әкелген өзі еді. Миғражда бірге серік болып еді. Енді ақтық сәтімде де жанымда болсын, – деді.

– Достарым, сендерге айтар соңғы базынам бар. Ақырдың уақыты тақаған сайын үмбетімнің жағдайы ауырлай береді. Сендер де оларға болысыңдар! Қысылғанда дем беріп, шапағат етіңдер! – деді. Олар:

– Ей, Мұхамбет! Ұлық Алланың өзі сенің ризалығыңды тілегенде, біз қалайша тілемейміз? Біз сені қалай жақсы көрсек, ізіңді жалғастырушы үмбетіңді дәл солай жақсы көреміз. Алладан изн болса, үмбетіңді желеп-жебеп жүреміз. Бірақ шарты бар. Ең әлсіз деген үмбетіңнің өзі сенің атыңа ең кемі он салауат жолдауды әдетке айналдырсын. Дұғасынан тастамасын, – деді.

– Көке, Алланың хабибісі, Мұхамбет деген кім? – деп сұрады. Әкесі:

– Балам, оған мән берме. Әрі қарай оқи бер, – деді.

– Көке, оны мына жерде әбден мақтапты. Дәрежесі Бәну Исраилдың барлық пайғамбарынан ұлық болады деп жазып қойыпты, – деді. Әкесі:

– Кәне, кітапты маған берші, – деп қолына алды да:

– Өй, бұл – бір жүрген сиқыршы, жалған пайғамбар. Арабтан пайғамбар шықпаған соң, өзін «пайғамбармын» деп атайды. Кітапты көшірген адам қателесіп кеткен шығар, – деді. Сөйтті де, қаламмен Мұхамбет деген жазуды үстінен баттастырып бояп, есімін оқылмайтын етіп қойды.

– «Аты өшкірдің аты өшсін», – деді де:

– Әрі қарай оқи бер, балам, – деді. Ұлы көкесінің сөзіне сеніп, әрі қарай дұғаларын жаттай берді. Қызық ертеңіне болды. Ол кітапты ашып еді, Мұхамбет деген жазу екі жерде және жазылып тұр екен. Кешегі қара бояуы өшіп кетіпті. Ол:

– Көке, мына Мұхамбет деген жазу тағы шықты, – деді. Әкесі жалма-жан жетіп келді. Кітапты парақтап қарады да:

– Әй, сиқыршым-ай, шаршаттың-ау бізді, – деді де, қаламын алып, оның есімін қап-қара етіп тағы да бояп тастады. Ұлының «Көке, егер біздің кітабымыз да, Құдайымыз да Хақ болса, сиқыршының аты оған қалайша жазылып қалады?» деген ақылды сұрағына әкесі дым жауап айта алмады. Тек далбасалап:

– Ақырдың сиқыршысы да сұмдық айлакер болады, – деді.

– Сонда ол бізді жаратқан Құдайдан да асқан айлакер ме? – деді ұлы. Әкесі сөзден жеңілді. Тағы да сұрақтан мүдірді.

– Сен, бала, сөзді көбейтпей, кітабыңды оқы. Кейін өскенде түсінесің, – деді. Баланың таза жүрегі әкесінің өтірік жауабына илана алмай дүбәра күйде қалды. Ертесіне бала әдеттегідей Тәуратын тағы да қолына алды. «Кешегі Мұхамбеттің есімі не болды екен?» деп сол бетті ашып еді, оның аты парақтың жарты бетіне жазылып қалыпты. Әрбір сөйлем соған салауат айтып басталыпты. Ол бұл кереметке таңғалды. Әкесі ұлының түрінен секем алып:

– Не, ана жәдігөй тағы шығып па? – деді. Ұлы басын изеді. Әкесі ашуланып, жүзі қылпып тұрған үшкір ұстараны алды да, Мұхамбеттің аты жазылған жердің бәрін қырнап-қыршып өшіріп шықты.

– Ал, енді оқи бер, – деді ұлына. Әкесінің мына әрекеті баласына әділетсіз болып көрінді. Бұл жолы ол артық сұрақ қоюға батылы бармады. Тәуратты әрі қарай оқи берді.

– «Не де болса, бұл – Хақ пайғамбар», – деп күбірледі. Сол кезде әкесі кіріп келді де:

– Жалғаншының аты осымен өзі де өшкен шығар? – деп, Тәуратты парақтай бастады. Көзіне сары алтынмен жазылған Мұхамбеттің есімі оттай болып басылды. Әкесі жынданып кетуге шақ қалды. Кітаптың парша-паршасын шығарып, отқа лақтырғысы келді. Бірақ өздерінің қасиетті кітабын өртеуге бата алмады. Ұлына қарап:

– Бүгіннен бастап басқа кітап оқисың. Мына Тәуратқа сиқыршының шалығы тиіпті, – деді де, Тәуратты сандығына салып тастады. «Мұхамбет» деген көркем есім баланың көңіліне мейірім сәулесін құйып тұрғандай болды. Ол түнде әкесі ұйықтап жатқанда сандықтан кітапты ұрлап алды. Ішінен «Алланың хабибісі, Мұхамбеттің сипаттары» деген бөлімді тауып алды. Май шамның жарығымен оны толық оқып шықты. Онда пайғамбардың сипатын былай деп баяндапты:

– Мұхамбеттің тектілігі Шиштен артық.

– Ілімі Ыдырыстан артық.

– Күрескерлігі Нұхтан артық.

– Қонақжайлығы Ыбырайымнан артық.

– Өзін құрбандыққа пида етуі Смағұлдан артық.

– Шешендігі Мұсадан артық.

– Жаудан қайтпас қайсарлығы Дәуіттен артық.

– Даналығы Ұлықпаннан артық.

– Бауырмалдығы Жүсіптен артық.

– Зікірі Зәкариядан артық.

– Сабыры мен төзімі Аюптан артық.

– Патшалығы Сүлейменнен артық.

– Қорлық мен мазаққа төзуі Жақиядан артық.

– Жомарттығы Атымдайдан артық.

– Әділдігі Наушаруаннан артық.

– Пақырлығы Ғайсадан артық.

– Тазалығы Жақыптан артық. Көркем мінез-құлықта ол барлық пайғамбардан абзал. Күллі пайғамбар Раббысының ризалығын тілесе, Раббысы Мұхамбеттің ризалығын тілейді. Он сегіз мың ғалам оның нұрынан жаралған. Ол ақырдың соңында әлемге Рақмет аманатын арқалап келеді. Мейірімді Раббысы оны жетімдіктен өсіріп, тәрбиелеп пайғамбарлыққа жеткізеді. Ол жазу-сызуды білмейді. Раббысы оның кеудесін жарып, өзінің құдіретімен оның жүрегін ілімнің сарқылмас бұлағына айналдырады. Оның ілімінен бір рет қанып ішкен адам екі дүниеде бақытты болады. Бүтін пайғамбар Мұхамбетке үмбет болуды армандап шерменде кеткен» деп жазылыпты.

– Көке, Мұхамбет деген пайғамбар біздің заманда шығады екен. Солай ма? – деді. Әкесі:

– Балам, пайғамбар деме, сиқыршы де. Сол жәдігөй қазір шықты-ау деймін. Мына Мекке жақтан келетін саудагерлер сондай бір әңгіменің шетін шығарып жүр. Бір жетім жігіт өзін пайғамбармын деп жариялапты. Өзі жазу-сызуды білмейді дейді. Бірақ дін таратып елді жарылқағаны шамалы. Өзінің бірге туған туыстарымен сыйыспайтын көрінеді. Бірақ әлемді жарылқағысы келеді. Жалпы, арабтан пайғамбар қайдан шықсын? Бәрі бізден шыққан. Мына елдің, діннің бұзылып бара жатқаны сондай жалғаншылардың кесірінен болады, – деді.

– Көке, егер ол оқуды білмесе, жазу-сызу білмесе, қалайша пайғамбар болады? – деп әдейі сұрады.

– Соны мен де айтқалы отырмын. «Ілімді кімнен үйрендің?» дегендерге «Алла менің кеудемді жарған. Жүрегімде ілімнің қайнар бұлағы бар» деп айтатын көрінеді. Өтірікші деген – сол, әне, балам, – деді.

– Көке, мен сол Мұхамбетті өз көзіммен көргім келеді. Тәуратта оның аты-тегі жазылмаған.

– Сиқыршының аты жазыла береді ғой.

– Онда неге сипаттары Тәуратта түгел жазылған?

– Інім, пайғамбар үш күн болды. Дүниеден көшті. Оның рухын Ұлық Алласы өзіне қайтарып алды. Үш күн бұрын келгеніңде онымен дидарласып, тілдесуің мүмкін еді, – деді. Бала өзегін өртеген өкініштен сылқ етіп жерге отыра кетті. Оған пайғамбардың қабіріне бір уыс топырақ салу ғана нәсіп болды. Ол Мәдинада қалып, Құран жаттап, пайғамбар қалдырған кәусар бұлағының ілімінен армансыз қанып ішті.

– Иә, Алланың елшісі, біз сенсіз қалай өмір кешеміз? Өмірге жан бітірген сенің рухың еді ғой, – деп егіле жылапты. Пайғамбар:

– Онда үш күннен кейін рухым қабір басына келеді. Сол кезде жүздесейік, – дейді. Ел-жұрт одан сайын егіле жылапты.

– Онда жеті күн дегенде тағы да бір қабір басына келемін, сол кезде жүздесейік, – дейді. Үмбеті оған да қанағат етпепті.

– Онда қырық күннен соң және бір келейін, – дейді. Жұрты оған да көндіге алмай қинала беріпті.

– Онда бір жыл толғанда айналып соғайын, – дейді. Ел-жұрты:

– Иә, ардақты пайғамбар, біз сенімен үнемі бірге болғымыз келеді, – дейді. Сонда пайғамбар:

– Кім мені есіне алып, маған салауат айтуды әдет қылса, мен соның жанынан табыламын. Рухымен тілдесемін, – дейді. Үмбеті амалсыз көніпті.

– Иә, Алла. Саған ең жақын құлдарың кімдер? – деп сұрады. Сонда ұлық Алла Мұсаға:

– Ей, Мұса. Мені мақтап-пәктеп, үнемі еске алатын адамдар – менің ең жақын құлдарым. Егер менің көркем есімдерімді ұлықтайтын құлдарым болмаса, көктен бір тамшы да жаумас еді. Жерден де бір көк қылтиып шықпас еді. Ал Менің өзіңе күре тамырыңнан да жақын болуымды қалайсың ба? – деді. Мұса шаттанып:

– Әрине, – деді. Сонда Тәңірі:

– Олай болса, ақырдың пайғамбары, Менің хабибім Мұхамбетке өте көп салауат айт, – деді.

– Асаңмен теңізді ұр! – деді. Мұса теңізді ұрып еді, ештеңе болмады. Мұса он рет ұрды, бірақ теңіз баз баяғы қалпында толқып тұра берді. Сонда Алла тағала:

– Мұхамбет пайғамбар мен оның отбасына он мәрте салауат айт. Сол кезде теңіз екіге жарылады, – деді. Мұса жан-ділімен Мұхамбет пайғамбар мен оның әулетіне салауат айтты. Содан кейін асасымен теңізді ұрып еді, Қызыл теңіз қақ айрылып, жол берді. Содан бері Мұса пайғамбар Мұхамбетке үнемі салауат айтуды әдетке айналдырған екен.

– Мына мұсылман көршіміз бүгін мал сойып, садақа беріп, той тойлап жатыр. Не үшін екенін білмедің бе? – дейді. Күйеуі иығын қиқаң еткізеді. Үйде әйелдің қайнысы бірге тұратын еді. Ол:

– Бұл айда мұсылманның пайғамбары Мұхамбет дүниеге келген. Соны тойлап жатыр, – деді. Әйелі:

– Қандай керемет! Арнайы қой сойып, жұрттың бәрін шақырып жатыр. Дініне, руы мен жасына қарамай, бәрін бір дастарқан басына жинайды. Бұлардың пайғамбары да ұлық болып тұр ғой, шамасы, – деді.

– Төрде отырған кісі кім? – деп сұрайды. Қонақ:

– Бұл кісі – Мұхамбет атты пайғамбар. Оның жанында отырғандар – төрт шадияр. Біз серіктері боламыз, – дейді.

– Мұнда неғып жүрсіздер?

– Көршіңіз кеше пайғамбардың туған күнін тойлады. Оны есіне алып, көп салауат айтты. Пайғамбар оған риза болып, алғыс айтуға келді. Шаңырағын көріп, қуанышына ортақтасайын деді. Біз ол кісіге ілесе келдік.

– Мен пайғамбармен тілдессем бола ма? Бір сұрағым бар еді.

– Әрине, – деді қонақ.

–Үй іші, бала-шағаңа Алла амандық берсін! – деді. Әйел:

– Сізді өте қарапайым кісі деуші еді. Рас екен. Мен мұсылман болмасам да, маған не үшін құрмет көрсетіп, амандық тіледіңіз? – деді.

– Алланың алдында барлық адам қалай тең болса, менің де алдымда барлығы бірдей. Алла адамның түріне қарамайды, жүрегіне қарайды.

– Сіз расымен де мінезі жұмсақ, жаны жайсаң пайғамбар екенсіз. Мен де мәуліт тойласам бола ма? –деді.

– Кім біздің қуанышты бөліссе, біз де оның бақытын бөлісуге асықпыз, – деді. Әйел қуанып:

– Онда ертең біздің үйде болыңыз, – деп жатып оянып кетеді. Таң ата көрген түсін күйеуіне айтып береді. Екеуі мал союға бекінеді. Шелпек пісіріп, мәуліт тойлауға кіріседі. Оған мұсылман көршілерін түгел шақырады. Мәуліт жырлары айтылып, пайғамбарға молынан салауат жолданады. Құран оқып, пайғамбарға дұға жасайды. Сол түні әлгі әйел тағы да түс көреді. Түсінде пайғамбар оның үйіне келіп, мәулітке қатысқан екен. Көп ұзамай оның да отбасы берекесі артып, ризық-несібесі еселеп өскен екен.

– Барыңдар. Жер жүзін түгел шарлаңдар. Кімде-кім ықыласпен салауат айтып отырса, есімдерін түгел жазып әкеліңдер, – деп әмір береді. Жүмлә періште жиналып, жерге қарай самғайды. Үй-үйді аралап жүріп, Аллаға мадақ, пайғамбарға салауат айтып отырған пенделерді түгел тізіп, хатқа түсіреді. Тізімді алып, Алланың дәргейіне жетеді. Сонда Тәңірі тағала:

– Бұл құлдарымның барлық күнәларын кешіріп, жұмағыма кіргіземін. Тәубелерін қабыл етемін. Дәулеті мен сәулетін арттырып, екі дүниеде олжалы қыламын, – дейді екен.

– Ібіліс Адамның ұлықтығын мойындамай, тәкаппарлық қылды. Сол ниеті үшін қарғыс қамытын киіп, жаннаттан қуылды. Сол дұшпан Сафидан бері ізімізден бағып, толассыз азғырып келеді. Алайда әзәзіл де бетіне күйе жағылып, күнәлі болмай тұрғанда, жеті қат жерде, жеті қат көкте тынбай ғибадат еткен. Қазір де Тәңірге деген тағатын орындайды, – деді. Сонда бір серігі таңғалып:

– Иә, Расулалла. Ібіліс те адам сияқты күнде Құдайға құлшылық ете ме? – деп сұрады.

– Әлбетте. Бірақ шайтан құлшылықты әдетке айналдырған. Оған ықыласпен отырып, зікір-салауат айту ғана нәсіп болмаған, – деді пайғамбар.

– Ал шын жүректен зікір-салауат айту кімдерге бұйырған?

– Зікір-салауат – Ұлық Алланың тек ең тақуа құлдарына берген нығметі. Әсіресе ала таңмен аралас айтылған салауат пен дұғаның қадірі бәрінен қымбат. Үздіксіз айтылған салауат жүректің кірін кетіріп, ізгілікке құштар етеді. Көңіл айнасын кір шалмас үшін үнемі зікір мен салауат айтып жүріңдер, – деген екен.

– Тоқтаңдар. Сендердің алып бара жатқан адамдарың – менің үмбетім. Оны дәл қазір жіберіңдер, – деп шаужайына жармасады. Сонда періштелер іркіліп:

– Иә, Алланың хабибі Мұхамбет. Бұл пенде күнә мен қылмысқа белшесінен батқан. Адал-арамның бәсін білмеді. Сондықтан мұның ендігі мекені – жаһаннам ғана, – дейді. Пайғамбар оған көнбей:

– Ендеше таразыға тағы да бір тартып көрейік, – дейді. Періштелер не істерін білмей дағдарып қалған кезде Жаббар Хақ:

– Хабибім не айтса, соны істеңдер. Құлымды тағы бір рет безбенге салыңдар! – деп бұйырады. Періштелер ол пенденің амалдарын қайтадан өлшеп:

– Иә, Алланың елшісі. Қараңызшы, күнәлары таразының тасын аударып тұр, – дейді. Пайғамбар сол кезде таразының екінші табағына бүктелген қағазды қояды. Сол-ақ екен, сауаптары көбейіп, күнәсі құрт жегендей азайып кетеді. Мұны көрген періштелер аң-таң қалады. Әлгі адам пайғамбардың аяғына жығылып:

– Иә, пайғамбар. Мен өмірімді кәсіптің соңында жүріп, құр өткіздім. Жан баласына титтей жақсылық жасамап едім. Сол ниетім мизамда алдымнан шықты. Бірақ сіз шапағат етіп, мені құтқарып алдыңыз. Әлгі қағаздағы жазу не еді? – деп сұрайды. Пайғамбар:

– Есіңде ме, бірде салауат айтып отырған бір ізгі жанның қасынан өтіп бара жатып, сен де ерніңді жыбырлатып, салауат айтқансың. Сол кезде қатайған жүрегің жұмсарып, көңіліңе Хақтың сәулесі түсті. Айтқан салауатыңды мен жазып алып, қағазға сақтап қойдым. Саған сол көмектесті, – дейді.

– Иә, Алланың хабибі. Бізге айтар не тілегің, қандай қолқаң бар? – деп сұрады. Пайғамбар:

– Менің үмбетімнен басқа ешқандай тілегім, қалауым жоқ. Сендер олар үшін қандай игілік істей аласыңдар? – деп сұрады. Сонда Жебірейіл:

– Үмбетің саған күніне он рет салауат айтса, қиямет күнінде мен оның қолынан жетектеп, сират көпірінен құстай ұшырып өткізер едім, – деді. Мәкәйіл:

– Мен ол пендеге кәусар бұлағынан қанғанша су ішкізер едім, – деді. Ысрапыл болса:

– Иә, мүбәрәк. Мен ол құлдың күнәларын кешір деп, сәждеге басымды қоямын. Ұлық Алла қашан оны кешірмейінше, сәждеден басымды көтермес едім, – деді. Әзірейіл де:

– Мен пайғамбарлардың жанын қалай құрметпен, жеңіл алатын болсам, ол адамның да жанын солай аламын. Ол ақтық сәтінде ажалдың ауыртпашылығын мүлдем сезінбейтін болады, – деді. Пайғамбар разы болып:

– Бұл не деген Алланың мейірімі! Не деген ұлы нығмет! Оған жер мен көктің бағасы жетпес! – деп, шүкіршілік етіпті.

– Бұл адам менің түйемді ұрлап алды. Астындағы нар мая менікі. Сенбесеңіз, куәларым да бар, – деп алдын ала дайындап алған екі досын көрсетеді. Мұны көрген жұртшылық даурығысып дағдарып қалды. Ал жалғаншы күш алып, түйені әділетсіз тартып алады. Енді әлгі момынның қылмысы үшін қолы кесілетін еді. Ол дұға қылып:

– Иә, Раббым. Сен барлық нәрсені көріп, біліп тұрсың. Нақақ жаладан менің басымды азат ете гөр. Әр түнде оқыған салауат шәріптің құрметіне мына бәледен мені құтқар. Тек өзіңнен жәрдем тілеймін, – деп, шын жүрекпен Құдайға жалбарынады. Сол кезде Алланың құдіретімен түйеге тіл бітіп:

– Иә, Алланың елшісі. Мына жалғаншы өтірік айтып, мені шын иемнен айырмақшы. Оған сенбеңіз. Мені өз иеме қайтарыңыз, – деп сөйлей бастайды. Жиылған кісілердің барлығы тіл мен жақтан айырылғандай күй кешеді. Ақыры әділдік орнап, түйе қайтарылады. Пайғамбар оған келіп:

– Бәрекелді! Құдай сенің тілегіңді берді. Бұл дәрежеге қалай жеттің? – деп сұрайды. Ол:

– Иә, пайғамбар. Мен әр түні саған он салауат айтпай, ұйқыға бас қоймайтын едім. Басым бәлеге шатылғанда да айтқан салауатымның құрметіне Алладан жәрдем тіледім. Мейірімді Алла менің жүзімді қара шығармай, дұғамды қабыл етті, – деп, ағынан жарылады. Мұхамбет пайғамбар:

– Сен неткен бақытты үмбетсің! Салауатты үздіксіз айтып жүре бер. Алла сені дүниеде мына апаттан сақтап еді, енді ақиретте де тамұқтан құтқарады, – деп өсиет етеді.

– Уа, ұстаз. Менің көзімнің ағы мен қарасындай жалғыз қызым бар еді. Перзентім жақында дертке ұшырап, дүние салды. Оның о дүниедегі халін ойлап, мазасызданып жүрмін. Қызымды түсімде көріп, не жағдайда жатқанын білгім келеді. Маған көмектесіңіз, – деп қолқа салады. Хасан Басри оған:

– Салауат шәріпті өте көп оқып, Құдайдан тіле. Сонда қызыңды түсіңде көрерсің, – дейді. Әйел күн сайын пайғамбарға салауат айтып жүріп, шын жүректен Аллаға: «Қызымды түсімде көрейін», – деп жалбарынады. Ақыры бір күні ол қызын түсінде көреді. Қызының жейдесі отқа оранған, мойнына жалыннан шынжыр салынған, аяғы тұсауланған. Шешесіне: «Мені бұл азаптан құтқара гөр!» – деп жалынады. Әйел ұйқысынан ояна салып, Хасан Басриға барып, түсін айтады. Көзінен қанды жас төгіледі. Оның аянышты халіне жаны ашып, әулие де еңіреп жылайды. Ол шарасыз қалыпта үйіне қайтып кетеді. Біраз күн өткеннен кейін Хасан Басри бір түс көреді. Түсіне әлгі әйелдің қызы енді. Ол басына нұрдан тәж киген. Тәжі жарқ-жұрқ етіп, батыс пен шығыстың арасын шұғылаға толтырып тұр екен. Қыз:

– Ұстаз. Мені таныдыңыз ба? – деп сұрайды. Хасан Басри:

– Жоқ, танымадым, – дейді. Сонда қыз:

– Мен сіз салауат үйреткен әйелдің қызымын, – деді. Сонда әулие таңғалып:

– Анаң сені тамұқта көрдім деп қайғырып жүр еді. Саған бұл мәртебе қалай нәсіп болды? – деп сұрайды. Қыз:

– Біз жатқан қорымға бір адам келді. Ол Мұхамбет пайғамбарға арнап сан мәрте салауат айтты. Сауабын қорымда жатқан жүмлә аруақтарға бағыштады. Оның айтқан салауатының берекетінен азап шегіп жатқан барша рухтарға Құдай рақым етіп, күнәмізді кешірді. Салтанатты сарайға кіргізіп, нұрдан тәж кигізді. Менің тілегім адамдар тірісінде шамасы келгенше, салауатты көп айтып жүрсе, бұдан да ұлық дәрежеге қол жеткізер еді, – дейді. Содан бастап Хасан Басри салауаттың пайдасын ел арасына насихаттауды парыз еткен екен.

– Иә, Алланың елшісі, сіз маған ренжіп қалдыңыз ба? – дейді.

– Жоқ! – деп жауап береді пайғамбар.

– Олай болса, менімен неге сөйлесіп, сұхбат құрмайсыз? – дейді әлгі момын таңырқап.

– Сіз қалайша мені танымайсыз? Мен сіздің дініңізді ұстанған көп үмбетіңіздің бірімін ғой. Ғалымдар уағыз айтқанда Мұхамбет пайғамбар өз үмбетінің кез келгенін ана өз сәбиін қалай жазбай таныса, ол да солай таниды деп айтушы еді ғой. Бұл қалай? – дейді.

– Дұрыс! Бірақ мен сенен көркем мінез-құлық көре алмадым. Мен үмбетіме құрғақ құлшылық ғана қалдырмап едім. Мен сендерге мінез-құлықты болуды, көршілеріңмен достық қатынаста болуды, әр істе әділетті болуды үйреткен едім. Сен мұның бірде-біреуін әдетке айналдырмадың. Маған ешқашан ықыласпен салауат айтқан емессің. Ертең қияметте мен шынайы үмбетімнің әрбіреуін қаншалықты мені жақсы көріп, маған жолдаған салауатына сәйкес танып білемін және соған лайық шапағат етемін, – дейді пайғамбар. Осы жерде момын ұйқысынан оянып кетеді.

– Сен құлшылығыңа қатты көңіл бөліп, аса бір ыждағатпен орындадың. Бірақ дұғадан соң маған салауат айтуды ұмыттың. Сол үшін саған ренжіп тұрмын, – деді. Әлгі кісі қатты ұялып, пайғамбардың жүзіне тура қарай алмады. Ол:

– Уа, Алланың Расулі. Менен бір қателік өтті. Құдайға көңіл беріп, оған шын ықыласпен құлшылық еткенім сонша: саған салауат айтуды ұмытып кеттім. Мені кешіріңіз, – деді. Пайғамбар:

– Сен менің салауаттың игілігі туралы насихатымды естіген жоқсың ба? Маған салауат айтпасаң, рухың кемел болып шыңдалмайды. Мені ата-анаңнан да артық көрмесең, иманың толық болмайды. Сондықтан жадыңа жақсылап түйіп ал. Алланың рухани қазынасы шексіз. Тек оның кілті – маған жолданған салауат. Кім бұл қазынадан үлес алғысы келсе, үзбей салауат айтып жүрсін, – депті. Ұйқысынан тұрғаннан кейін әлгі кісі содан кейін ышық-махаббатпен салауат айтатын жағдайға жетіпті.

– Сендерге екі дүниеде де пайдалы, бастарыңа бақыт, жүректеріңе қуаныш сыйлайтын бір қайырлы іс туралы айтайын ба? – деді. Барлығы да:

– Иә, ұстаз. Айтыңыз. Ол не екен? – деп ынтыға сұрасты. Сонда Жайлани:

– Бір күні сахар мезгілінде Құдайды өте көп еске алып, оған мақтау-мадақ айттым. Алла тағала жүрегіме бір сәуле түсірді. Ғайыптан «Пайғамбарға да өте көп салауат шәріп айт» деген әуез келді. Содан бері Мұхамбет пайғамбарға салауат айтуды үзбей келемін. Өйткені ақ нәбиге айтылған сәлем бір сәт те бөгелместен оған жетеді. Салауатты ықыласпен көп айтқан адам ең үлкен рухани мәртебе иеленеді, мақсат-мұратына қол жеткізеді. Құдай тағала оның қолын құр қайтармай, қалау-тілегін орындайды. Кімде-кім бір сұхбатта отырып, салауат оқып, оның мәнін түсіндірсе, Алла тағала ол сол мәжілісте отырғандардың барлығының күнәсін кешіреді. Егер салауат оқып отырғанда, ақтық демі үзілсе, төрт жағынан төрт рақмет періштесі қоршап алады. Оның бірі пендені шайтанның өлім сәтінде азғыруынан сақтайды. Екіншісі оның көкірегіне кәлиманы салып, иманмен кетуіне жол ашады. Үшіншісі шөл қысып, таңдайы кепкен оған кәусар суын тамызып, мейірін қандырады. Төртіншісі оған алтын табаққа толы жұмақ жемістерін ұсынады. Жаннаттағы орнын көрсетіп қуантып, сүйінші сұрайды. Ол адам қабіріне де шат, бақытты күйде кіреді. Қабірінен қырық рақым қақпасы ашылып, алтын әбзелді қырық пырақ шығады. Қиямет күнінде де ол сират көпірінен көзді ашып-жұмғанша өте шығады. Мұхамбет пайғамбардың үмбетіне әзірлеген сарайларға жайғасады, – деді.

– Орныңнан тұр да, қаланың ортасындағы зәулім үйге бар. Үйде бір бай тұрады. Үй иесінен қарызыңды өтеу үшін ақша сұра. Сенің сұраған үш жүз ділдәңді береді. Ол кісі әр түнде маған он салауат айтпай тұрып ұйықтамайтын еді, кеше бұл әдетінен жаңылды. Осыны еске салсаң, ол саған сұраған ақшаңды береді, – дейді. Ұйқысынан оянған адам бастапқыда көрген түсінің әсерінен айыға алмай, біраз тұрып қалады. Содан кейін әлгі байдың үйін іздеп жүріп, тауып алады. Қақпаны қағып, ішке енеді. Қараса, қожайын үйілген таудай сабанды сабаумен ұрып, дән жинап отыр екен. Оны көрген деп ақырдың көкірегінде «мұндай сараң адам маған сонша ақшаны бере алар ма, әлде қателесіп келдім бе» деген күдік ұялайды. Сонда да алдынан өтейін деп, оған келеді де, пайғамбардың сәлемін жеткізеді. Сол-ақ екен, әлгі байдың жүзінен шұғыла тарап, нұрланып сала береді. Шат көңілмен:

– Пайғамбар не деді? – деп тағы сұрайды. Кедей алдыңғы айтқанын қаз-қалпында қайталайды. Осылайша ол үш қайтара сұрады. Қайталап сұрай бергеннен кейін міскін мүлдем күдер үзіп:

– Сен менімен ойнап тұрсың ба?! – деп ашуланып, есікке қарай беттейді. Бірақ бай оның алдын кес-кестеп:

– Мен сенің аузыңнан мүбәрәк пайғамбардың сәлемін естіп, жүрегімдегі сағынышым басылды, оған деген ізет-құрметім одан сайын күшейді. Сондықтан құштарлығым артып, үш рет қайталап сұрадым. Әбден тыңдап, көңілімнің шөлі қанды. Сен пайғамбардың сәлемін үш рет жеткізгенің үшін мен саған үш жүз емес, тоғыз жүз ділдә беремін. Қалғанын игілігіңе жарат, – деп, оның қоржынына атаған ақшасын салып берді. Осыдан кейін әлгі кедей де пайғамбарға күніне он салауат айтпай ұйықтамайтын болыпты.

– Иә, Мұхамбет. Періштелер сенің қай үмбетіңді дос санайтынын, тіпті кімдер үшін Құдайдан күні-түні жарылқау тілейтінін айтайын ба? – деді. Пайғамбар:

– Иә, бауырым, Жебірейіл. Олар қандай бақытты үмбет екен? – деп елеңдеп, құлақ түрді. Сонда Жебірейіл:

– Саған ықыласпен салауат айтқан бір үмбетіңді жетпіс мың періште өздеріне жақын дос тұтады. Қастарынан бір елі ажырамай, ұшып жүреді. Ол үшін Алладан рақым тілеп, күні-түні сәждеде «күнәларын кешір» деп жалбарынады. Тәңірі тағала да періштелердің тілектерін босқа жібермей, ол пендеге ұжмақтың төрінен орын сайлайды. Сондықтан үмбетіңе айт. Саған салауатты жалықпай, ұдайы жолдап жүрсін. Салауат – барлық ізгіліктің, барша игіліктің бастауы, – деген екен.

– Бір күні ұйықтап жатып, түс көрдім. Сүйікті пайғамбарымыз өзіне сәлем берген бір адамның қолын алып, оған жылы шыраймен күлімсіреді. Мен қатты таңғалдым. Өйткені әлгі кісіні барлығымыз да жек көретінбіз. Оны «Бұл адам – сөзсіз күнәкар. Алланың алдында жасаған қылмысы үшін жаза шегетіні анық» дейтінбіз. Себебі ол елдің билеушісінің айнымас адал серігі еді. Әміршінің бұйрығын орындау үшін қандай қатігездіктен болса да тайынбайтын. Жарлының жалғыз қойын тартып алып, кедей-міскінді қан қақсататын. Жетім-жесірдің де көз жасына талай қалған. Сондықтан шыдай алмай кетіп: «Иә, Расулалла, бұл адамға неліктен ілтипат көрсеттіңіз? Ол жазықсыз елге жәбір көрсеткен пенде еді ғой. Сіздің көрсеткен жолыңызды тәрк еткен кісі еді ғой, әлде оның біз білмейтін жақсы істері болды ма?» – деп сұрадым. Сол кезде пайғамбар маған бұрылып: «Әрине, айтқаныңның бәрі дұрыс. Оның халыққа тізесі батқан жан болғанынан менің де хабарым бар. Алайда бұл адамның Құдай сүйер жақсы істері де жетерлік еді. Ол түннің үлкен бөлігін жылаумен, маған салауат жолдаумен өткізетін. Мың рет салауат айтпай, төсекке бас қоймайтын. Өлер сәті жақындаған кезде қылған күнәсіне өкініп, тәубе қылғаны соншалық: оның есебін көктегі періштелер жазып үлгере алмай, жаңылысты. Шын жүректен тәубе қылғаны үшін Алла оны кешірді, әр түні салауат айтқаны үшін мен оған шапағат қылдым», – дейді.

– Кім маған бір салауат айтса, Алла тағала оның он күнәсін жоқ қылады. Он сауап жазып, он дәреже береді. Он құлды азат қылғандай жақсылықты еншісіне береді, – деген.

– Маған бір рет салауат айтқан жанға Алла тағала он есе рақмет береді. Он рет айтқан адамға жүз есе рақым қылады. Жүз рет салауат айтқан кісінің екі көзіне нұр беріп, «Бұл адамға жаһаннам оты арам» деп жазып қояды. Қиямет күні оның мәртебесі Алла жолында шәйіт болғандармен қатар тұрады.

– Жер жүзінде самғап ұшып жүріп, тек салауат айтқан жандарды ғана жазып жүретін періштелер бар. Олар үмбетімнің айтқан салауаттарын маған жеткізіп, қуантады. Тек солар ғана шынайы үмбет болып саналады.

– Кім маған бір күнде жүз рет салауат айтса, Алла тағала оның дүниедегі отыз мұқтаждығын, ақиреттегі жетпіс мұқтаждығын өтеп, рухын рақым нұрына бөлейді.

– Қиямет күні маған ең жақын үмбетім – үздіксіз салауат айтатын жандар.

– Кімде-кім маған ертелі-кеш салауат оқыса, періштелер ол адамның күнәсін кеш деп, күні-түні Аллаға жалбарынады.

– Сен қайда кетіп қалдың? Мен сені таппай жүрмін, – деп сұрайды. Әйелі:

– Мен Мәдина қаласына барып, пайғамбардың мешітінде болдым, – деді. Сүлеймен:

– Бұл дәрежеге қалай жеттің? – дейді. Ол:

– Пайғамбарымызға арналған бір салауат шәріп бар. Мен оны күн сайын оқимын. Бірақ оның қандай салауат екенін айтуға рұқсат жоқ. Өзің еңбектеніп тауып ал, – дейді. Ол оянып кетеді. Содан кейін бүкіл кітапханаларды кезіп, бүкіл ғұламалардың алдынан дәріс алып, мыңдаған салауаттарды оқып үйренді. Барлық жаттаған салауаттарын хатқа түсіріп, кітап етіп жинақтады. Ақыры мақсатына жетіп, сырлы салауатты да тауып алды. Ұлық мәртебе иеленгісі келетін және пайғамбарға өте көп сәлем жолдап, оның шапағатына ие болуды қалайтын жандар Сүлейменнің бұл кітабын қолдан-қолға түсірмей оқуды әдетке айналдырған екен.

– Иә, Бәтима. Сен Меккеге келгелі бері үйден шықпай, пайғамбарға салауат айтып отырасың. Оның қандай қасиеттері, артықшылықтары бар? – деп сұрады. Бәтима күлімсіреп:

– Егер күніне толассыз салауат айтуды жаныңызға серік етсеңіз, онда дүниедегі бүкіл ағаштар қалам, барлық теңіздің суы сия болса да, оның хикметін жазып тауыса алмайды, – деді. Сахаба бұл сөзді естігеннен кейін пайғамбарға келіп:

– Иә, Алланың хабибі. Бәтима маған осылай деді. Бірақ мұны ойлауға менің ақылым жетпеді, – деп, болған жайды баяндап берді. Сонда Мұхамбет пайғамбар:

– Бәтима не айтса да, рас айтады. Салауаттың екі дүниеде де пайдасы мол, – деді. Содан бастап пайғамбардың барлық серіктері бұл нығметтен қапы қалмай, салауат айтуға шын жүректен кіріскен екен.

– Сіз кімсіз? Қайдан келе жатырсыз? – деп сұрады. Шайхы:

– Мен медреседе шәкірттерге дәріс беретін ұстазбын. Шам шаһарына сапар шегіп бара жатыр едім. Жолай қатты шөлдеген соң, осы құдыққа бұрылдым. Бірақ су тартатын қауға шелек таппай тұрмын, – деді. Қыз сонда құдыққа үңіліп, үрлей бастады. Кенеттен құдықтың суы тасып, сыртына дейін төгілді. Шайхы да бұл судан ішіп, шөлін қандырды. Ол қыз көрсеткен кереметке қайран қалып:

– Қарағым, саған Құдай тағала үлкен дәреже берген екен. Қандай ізгі ниетіңнен бұл кереметке қол жеткіздің? – деп сұрады. Сонда қыз:

– Мен күн сайын Мұхамбет пайғамбарға салауат айтатын едім және бұл әдетімді ешқашан үзген емеспін. Соның себебінен Алла маған осындай күш-қуатты нәсіп етті, – деген екен.

– Ей, бауырым. Сенің Қағбаны зиярат етіп жүріп, салауат айтуыңның сыры неде? – деп сұрайды. Әлгі кісі оған қарап:

– Сіз кімсіз? – дейді.

– Мен Ғаббас деген Құдайдың құлымын, – дейді. Ол Ғаббасты танығаннан кейін жүзі жылып:

– Сіз пайғамбардың сенімді серігі болып, онымен бірге тауқымет тартқан тақуа жансыз. Сондықтан басқа адаммен бөліспеген сырымды сізге ақтаруды жөн деп таптым, – деп, басынан кешкен оқиғаны баяндайды.

– Бірде әкеммен бірге қажылық жасау үшін жолға шығып едім. Содан бір жерге келгенде әкем қатты ауырып, жүре алмай қалды. Дерті барған сайын асқына берді. Мен өз бетіммен ем-дом жасаған едім, бірақ бұл әрекетімнен ештеңе шықпады. Әкем сырқатынан айықпай, түн ішінде көз жұмды. Мен таң атқанша оның басын күзетіп, жалғыз отырдым. Жан тапсырған сәтте оның денесі суып, түрі бұзылып, қарайып кетті. Оның жүзін бөзбен жаптым да, «Біз барлығымыз Алланың иелігіндеміз. Уақыты келгенде барлығымыз да Оның құзырына қайтамыз» деген аятты оқыдым. Сөйтіп қамығып жатып, ұйықтап кетіппін. Бір кезде оянып кеттім. Қасыма бір кісі келіпті. Ол жүзінен шұғыла тараған өте көрікті жан екен. Мұнтаздай әдемі киінген, үстінен жұпар иіс аңқып тұрды. Асықпай аяңдап келіп, әкемнің кебінін көтеріп, оның жүзін алақанымен сипады. Сол кезде бір ғажайып оқиға болды. Жаңа ғана қарайып, адам көргісіз кейіпке түскен әкемнің бет-әлпеті нұрланып сала берді. Мен қатты таңғалып, одан: «Сіз кім боласыз?» – деп сұрадым. Ол маған қарап: «Мені танымадың ба? Мен Мұхамбет пайғамбармын. Сенің әкең көзі тірісінде күнә-қылмысты көп істеген адам еді. Тек оның бір ғана Құдай сүйер қылығы болды. Ол маған өте көп салауат айтатын. Енді сол амалының арқасында Алла тағала оған жәрдем берді. Салауатының себебінен мен оған шапағат еттім», – деді. Міне, осылайша әкемнің барлық күнәлары кешіріліп, ақиретке ақ жүзді абыройлы күйде аттанды. Содан бастап мен де салауатты өте көп айтатын халге жеттім. Әр басқан қадамымда пайғамбарға сәлем жолдауымның сыры – осы, – деді.