Ел ішінде ерлерім,
Билер менен бектерім,
Палуан сұлтан, Батыр хан
Ішінде жүрген кек еді.

Ойлағаны көп еді.
Бір күні көзім жұмылса,
Сендерге қысым береді.
“Еділ, Шаған суларды,

Қонысқып алсам”, – дер еді.
Көзім тірі шағында
Сендерге ақыл салайын,
Мақұл көрсең барлығың,

Хан қалмақты алдайын
Кезі келсе, дұшпанның
Қанын ұрттап, жалмайын.
Еділ, Сақмар суларым,

Қалмаққа кетіп қалмасын.
Мұным қалай, Сыпыра?
Сізге ақыл салайын.
Сыпыра:

Ғаділ сұлтан бола ма,
Пайдасын айтпай халықтың,
Хан адамдар оңа ма?
Ханым, айтқан бұл сөзің

Халықтың қамын ойлаған.
Сөйледі сонда Мамай хан:

Палуан сұлтан, Батыр хан –
Падишаға бар, – деді. –
Іште болсын кек деген,
“Дос болам”, – деп, амалмен

Өзіңе тартып ал, – деді. –
Арғы жағым бөле еді,

Ал, жеті елші барыңдар,
Менің айтқан сөзімді
Ойыңа тоқып алыңдар.
Алыс емес, қалмақтың

Жақын екен арасы.
Бес күн сапар жол шегіп,
Сыпыра келді қалмаққа.
Екі ханды дос қылып

Сыпыра қартың жырлайды,
Жырламай қарт, тұрмайды,
Көңлі дана қарт еді,
Айтса, жырға ыңғайлы.

Қайыспас қара нар едің,
Асырмас биік тау едің,
Сыртқа зәрді шығармай,
Бізбенен іштен жау едің.

Халықты тату бағуға.
Ішке пікір сақтамай,
Адал досты болыңдар.
Жамандықтан, хандарым,

Бір – біріңді қорыңдар.
Палуан сұлтан, Батыр хан –
Ақыл, ойлы артық жан,
Ел бастығы, ер еді,

Сөзіңді байқап, аңдаймын.
Айлалы Мамай сөзіне
Өлгенімше нанбаймын.
Мамайдың менен кем емес

Жиған әскер, құралы.
“Дос болам”, – деп ханыңыз
Қандай шартқа тұрады?
Шын дос болса менімен,

Осы сертке тұралық
Әскермен келсін хан Мамай.
Әскерменен, сәнменен
Біз де алдынан шығалық.

Адал ниет көңілмен
Шын достықта тұралық.
Екі патша сап түзеп,
Әңгіме дүкен құралық

Уәде етіп ханменен,
Елге қайтып Сыпыра,
Берік сөзін сайлайды.
Хан Мамайға келеді,

Көргенінің баршасын
Баячдап айтып береді.

Палуан сұлтан батырдың
Бір сөзінің мерті бар.

Жанған оттай өрті бар.
“Құран алып, құшақтасып,
Анттасу”, – деген серті бар.
Сол сертке көнесің,

Құранмен ант бересің.
Сонда Мамай ойлайды,
Ойламасқа болмайды.

Ой ойлайтын жер болды.
Халқым, ойға салайық.
Құранмен ант бермесек,
Палуан сұлтан сенбейді.

Палуан сұлтан залымға
Дәлелмен ант берейін.
Бір болат біз аламын,
Жеңіме тығып барамын

“Біз алдасақ, бізді ұрсын!
Сіз алдасаң, сізді ұрсын!”
Құранмен бізді қағамын.
“Бізді ұрсын!” – деп, Құранмен

Көкірекке ұрайын.
Бүктеме семсер, ақ алмас
Жең ішіне тығайын.
Құшақтасқан шағында

Сөзіңді қабыл аламыз.
Халық бастаған хан едің,
Білімге артық данамыз.
Билік Мамай өзіңде,

Көкірегім ынтызар.
Бұрын өлсем залымнан,

Қарсы оған кім шығар?
Қаста жолдас, нөкермен
Салтанатпен келеді.
Уәдесі ханменен

Ортадағы көл еді.
Қалың ағаш? жыныс
Бір жағы құба бел еді,
Уәде еткен жеріне

Көрнекті оба басына
Еш нәрседен қаперсіз
Қарусыз барып шығады.
“Досым Мамай қайдасың?

Кел, бері”, – деп тұрады.
Дулыға, бөрік басында,
Хан Мамай шығады
Көрген адам таң қалып,

Екеуі құщақ жаяды.
Жең ішінде ақ алмас,
Көк сауытын көтеріп,
Қалмақты Мамай жарады.

Құлаған соң Батыр хан,
Соғысқа бастар басшы жоқ,
Жылап-сықтап қалмақтар,
Шарасыз қайтып барады.

Жең ішінде болат біз
Жадынан шығып кетіпті.
Ордасына келеді,
Жиылған халық көп еді.

Жең ішінде болат біз
Жеңін шешкен шағында
Шынтағына кіреді.
Аққан қанды сорғалап

“Қайран жұртым сен едің,
Халыққа басшы мен едім.
Қанаттыға қақтырмай,
Тұмсықтыға шұқытпай,

Қорғап бақсам деп едім.
Қараға ант бергенім:
Сенің қамың жеп едім.
Ат жалын тартып мінген соң

Бермеске жауға намысын
Тұлпар мініп, ту алдым,
Тас кесетін ақ алмас
Талай қанға суардым,

Арқарлықтың алты жау,
Айқай салып, мұны алдым.
Қазақ, Ноғай елі үшін
Қысқарттым жаудың өрісін.

Қайрат, күші тағы артық,
Құрал – сайман, сәні артық
Қалмақтың басы Қараман,
Қан жаудырып, мұны алдым.

Туып-өскен жер үшін,
Қазақ, Ноғай елі үшін.
Жауды көрсе, қайтпаған.
Үш қырлы найза саптаған.

Құралмен іздеп барғанмын,
Он төрт күн ойран салғанмын,
Он бес күнде алғанмын.
Жау табылса, қуандым.

Үрімнің басы – Ертіс хан,
Үн салдырып мұны алдым.
Сансыз халық елі бар,
Жан бармайтын жері бар,

Біздің байтақ халықты,
“Шабамын”, – дейтін сөзі бар,
Хабарына қанған соң,
Бұйырдым би мен бегіме,

Есепсіз ауыр қол болып,
Есебі жоқ мол болып,
Аттандым Қытай еліне.
Алдырмайтын жау екен,

Қырғын салып, мұны алдым.
Қыс болмайтын жері бар,
Берік жатқан елі бар,
Алдырмайтын, алысса,

Талай мықты ері бар,
Еліне жау келмеген,
Жауласқан жауы жеңбеген,
Екі талай жер болса,

Қорлық-зорлық көрмеген,
Қызылбаста Қырым хан,
Қырғын салып, мұны алдым.
Шүршіттің басы – Шүмен хан,

Түн жаудырып, мұны алдым.
Сен ырза болсаң, мен ырза,
Жауға айдасам, тіл алдың,
Қырқарлықтың қырық жұрты,

Ынтымақпенен жүріңдер,
Азаматым, қорған бол
Байтақ халық еліңе.
Ынтымақты болсаңдар,

Кіре алмас дұшпан шегіңе.
Мен өлген соң, бұл дұшпан
Ескі кекті еске алар.
Палуан сұлтан батырдың

Жетіспеген жас еді,
Қабартиын тұқымы
Жеті атадан қас еді”, –
Деп қоштасып халқымен,

Дүниеден Мамай өтеді.
Орақ, Мамай өткен соң,
“Хансыз халық оңбас”, – деп.
Сыпырадай кәрі бар,

Нұрадын ердің нәсілі –
Қарасай менен Қазидың
Атасының даңы бар.
Алған жауы көп еді.

Ауызға толы сөз еді,
Қарасай мен Қазижан
Кешегі Орақ, Мамайдың
Артында қалған көзі еді.

“Менің балам”, – дер еді.
“Өскен соң Қази бар болып,
Мен мінген таққа мінсін”, – деп
Талай айтқан сөзі еді.

Өтінем сізге мен, – дейді. –
Қара ағаштай қайран жұрт,
Бір тілегім бер, – дейді. –

Қарасай менен Қазиым
Жетіспеген жас, – дейді. –
Хан болып, елді баға алмас,
Ел шетіне жау келсе,

Қасқайып қарсы бара алмас.
Халықтың Сыпыра қорғаны,
Жібекпен жағын торлады.
Халық алдыңда толғады.

Елге басшы қарт едім,
Сөз бастаған талайдан.
Қарасай, Қази – қос жетім,
Аталыдан хан болса,

Халық жетер мақсатқа
Жиылып келген мақсатқа,
Жиылып келген көп халқым,
Қараүлек тілін алсаңыз,

Кәміл жасқа келгенше,
Шаруа еді мал баққан,
Мінезі елге бек жаққан,
Қапияда сөз тапқан,

“Бұзаубақтың баласы –
Шынтемірдей мырзаның
Ойлаймын бар, – деп, – санасы”.
Хандықты соған берейік,

Халқы мақұл көреді.
Есіз тұрған алтын тақ
Шынтемірге береді.
Халыққа басшы ғаділ хан,

Екі кісі айтысса,
Береді тура төрені.

“Атаңа нәлет Жаседіл –
Айтулы мықты ер, – дейді. –
Палуан сұлтан батырдың

Мақұл көрсен, халқым,
“Жол шығар деп, – ойлаймын, –
Күшті жаудың алдына
Қарсыласып бармаған”.

Бұл қоныстан көшелік,
Шалғысы жетпес қалмақтың
Кең қонысқа жетелік”.
Хан айтқан соң, халық көнеді,

Қарасай жетім – мен, – дейді.
Сөгіле көшті ел, – дейді,
Неге көшті көп халық,
Хабарын айтып бер, – дейді.

Дұшпанның қолы жетпеген
Екеуінің барында
Жау халқымнан шеттеген.
Қалмақтың ханы – Жаседіл

Атасының төгілген
Қара қанын кектеген.
“Орақ пенен Мамайдың
Қос жетімін өлтіріп,

Хан болып тұрған Шынтемір,
Бойында жоқ ерлігі,
Жасқанып жаудан қалыпты.
Орақтан туған Қарасай,

Енді болды тамаша-ай.
Алтын Орда – бұл шаһар –
Мамай, Орақ қаласы-ай.
Тоғызға келдің, жетімім.

Атадан бала туса, игі,
Атаның жолын қуса, игі,
Атаның жолын қумаса,
Атаға тартып тумаса,

Жасық туған жаманның
Барынан да жоғы игі.
Атаға тартсаң, Қарасай,
Алтын сарай ішінде

Мамайдан қалған көк сауыт,
Тас кесетін ақ алмас,
Орақтан қалған садақ бар.
Жетесіз, жаман болмасаң,

Қабан құлақ қара атқа,
Қарасай жетім, мін, – деді. –
Бадана көзді көк сауыт
Мамайдан қалған ки, – деді. –

Қайтпай, шіркін, ти, – деді. –
Жалаңаштан да, жауға шап,
Ажалдан бұрын өлмейсің.
Ал, немерем – Қарасай,

Кім шыдайды, шырағым,
Сен долдансаң, ашуға!?
“Жалғызбын, – деп, – жаспын”, – деп,
Дұшпаныңа бас ұрма

Жұмсадың, тіліңді алайын.
Батаңды бер, қарт шеше,
Қасыма жолдас ертпей,
Жападан жалғыз көп жауға

Өзім-ақ қимыл салайын.
Қашып кеткен халқыма,
Ана, хабар бермейін.

Сансыз жауға сермейін.
Батыр батыр бола ма,
“Жалғызбын”, – деп, торықса,
Жауды санап, қорықса.

Жауды көрсе, қайтпайтын
Тұқым едім қарыспа.
Құралды халық ағайын
Қорыққаннан қалмақтан,

Өзім-ақ арын арлайын.
Қайырлы болса сапарым,
Қалмақтың ханы – Жаседіл
Қара қанын төгемін.

Аттанар жауға болды жер,
Қарасайдай балаңды
Осы жолда сынап көр.
Қараүлектей қарт анам,

Әулиелер қолдасын!
Ескі аруақ торласын!
Мамай ханның бағы кеп,
Басыңа, балам, орнасын!

Шешесі бата берген жер,
Қарыспа туған Қарасай
Атадан қалған сауытты

Тас кесетін алмасты
“Сайғағым”, – деп ілген жер,
Атадан қалған қара атты
Жауға тұңғыш мінген жер.

Көк садағын асынып,
Жауға жалғыз жүрген жер.
Қарасай жауға аттанды.
Көтеріліп көңлі,

Қаруларын басқарып,
Жаседілдің жауына
Жападан жалғыз қасқарды.
Ұйықтап жатқан ер Қази

Ұйқыдан шошып тұрады.
Орақтан қалған жас жетім –
Қараүлектің шырағы
“Қарасай қайда кетті?” – деп

Айла-ақылы кем екен.
“Қалмақ келді”, – деген сөз –
Босқа айтылған кеп екен
Бейбітшілік болған соң,

Босып кеткен халқыңа
Хабар бере кетіпті.
Сонда Қази сөйлейді:

Босқан халық-ел, – дейді. –
Өп-өтірік алдайсын,
Жаселді сынды жауыңды
Қарасайға арнайсың.

“Екі жасы кіші”, – деп,
Мені неге қорлайсын?
Қарасайға не жаздым,
Қатарына алмастай.

Ерлерді жауға шаптырған
Намыс пенен ар шығар.
Қысқа ма, өмір ұзақ па?
Болжалды күнім бар шығар.

Жеті жасар күнімде
Жетімдікпен зарлатқан
Әмірден болған кәр шығар.
Қарасай – қорғау, мен – сүйеу,

Тек екеуің болмаса,
Сүйеу болар балам жоқ.
Қабыртқаң, балам, қатпаған,
Омыртқаң, балам, өспеген,

Былбырап тұрған қауынсың.
Сонда Қази сөйлейді:

Қарасай жауға кеткен соң,
Үйде не қып қалайын?
Қарасай – қанат, мен – құйрық,
Жәрдем бере барайын.

Қару-қапшық жетімге,
Тауып бер, ана, тұлпар ат.
Қараүлек сонда сөйлейді:

Елсізде жатыр көп жылқың,
Көп жылқыңа бар, – деді.
Сыншы болсаң, білерсің.
Қарағанын бетіңе,

Тай да болса, мінерсің.
Белге жүген шалады,
Жылқы аралап қарады
Үсті қотыр лықыған

Ұсынып мойнын барады.
Борбайында қоңы жоқ,
Мойнында жалы жоқ,
Жал-құйрығы тағы жоқ,

Қызылды жаяу қуады,
Аттан сағы сынады.
Шешесіне келді де

Тағы да бар сен, – дейді, –
Қайта келсе алдыңнан,
Тәуекел ет те, міне бер,
Бұйырған атың – сол, – дейді.

Жылқыға тағы келеді.
Қызыл құнан Қазиды
Келген бойда көреді,
Оқыранып, желеді,

Басының кірді ажары.
“Құл-құтан мазамды алар, – деп.
Жылқышы мініп шабар”, – деп,
Қотыр болып жүр екен,

“Қази іздеп табар”, – деп.
Сән-сайманды салған соң,
Тұлпардың көңілі шат болды,
Сағынып жүрген жануар,

Таутекедей ат болды
“Сен – шарыққа шыққан бүркітсің,
Қанатың қайтпас сұңқарсың,
Жем тастаса, қайрылма.

Сен – қарағайға қарсы біткен бұтақсың,
Балталаса да айрылма.
Сен – қайсар қара болатсың,
Тасқа шапса, жасып, майрылма”.

Беліне алмас жарасып,
Қырқа-қырқа жерлерден
Қарауыл Қази қарасып,
Қарауыл салған ағаның

Алдыңда қорған мен, – дейді, –
Есіз тастап қалаңды,
Еңіретіп анаңды,

Сөзіңе құлақ салмаймын.
Жеделмен атқа мінген соң,
Талабымнан танбаймын.
Қорлық бердің, Қарасай,

Зәбіріңді арлаймын.
Жауға қарсы бармастай
Қази сенен кем бе еді?

Бермесең де, бер, – деді. –
Жақсы атыңды қимасаң,
Қай мықтымыз барайық.
Сынасайық, кел, – деді,

Қайтпасын сенің талабың
Қарағым, етпе балалық,
Екеуміз бірге баралық,
Жаседілдің ханына

Ей, ерке туған Қазиым,
Енді болмас амалым,
Қарашоқының басында
Қарауылда қаламын.

Қиындық саған іс болса,
Мен де артыңнан барамын.
Қызыл атты жаратып,
Аспанға басын қаратып.

Жауға қардай боратып,
Белестен белес, бел асты,
Мінген аты, сән-сайман
Бір-біріне жарасты.

Қарауылшы қалмақтар
Қазиды көріп алыстан,
Ақылынан адасты.
Азаматын шақырып,

Олар келіп, алдынан
Қазиды сынап тұрады.
Мінген аты терлеген,
Алдыңда тұрған ерлерді

Бір кісідей көрмеген.
Сыншылары сынады.
Сынап, көңлі тынады.
Бұл – атаның баласы,

Кімнің болар шарасы?
Қайтпас ердің өзі екен,
Баба түкті нәсілі,
Шын батырдың тегі екен.

Егер айла қылмасақ,
Көрсетер бізге көрімді,
Әлек етер елімді,
Сыншылардың бастығы

Амалға озған кен еді.
Жаседілге келеді.
Келе жылай береді.
Көзінен аққан ыстық жас

Халықтағы барымсың
Арымас, биік тауымсың.
Құламас биік жарымсың.
Келбеті асқан ер көрдім,

Жау сағынған шер көрдім,
Айла-ақылын кең көрдім,
Қабағынан қар жауған,

Қанды Орақтың баласы, –
Қази атты ер көрдім.
Айла, ақыл табалық,
Алдап, арбап қаралық.

Ақылы көп ер екен.
Қазида артық даналық.
Шамамыз келсе, жағалық.
Алдамасақ егер де,

Болаттан жебе құрыңдар
“Қази ер, саған сенем, – деп. –
Не айтсаң да, көнем”, – деп,
Қол қусырып тұрыңдар.

Болат жебе үстіне
Жібек кілем салыңдар.
Үстіне мақпал жайыңдар.
Есікте тұрсын қос батыр,

Сыртынан басқын шатырдың.
Даярланып барша жау,
Қамсыз болып тұрады.
Қази ердің алдынан

Жеті атадан ер едің,
Ернің қанды бөрі едің.
Орақ пенен Мамайдың

Жаудан қайтпас ер болсаң,
Сескенбес Қази сен болсаң,
Алтын шатыр ішінде
Жаседілдей ханым бар.

Кілең батыр сайланған
Бағып тұрған бағы бар.
Батыр болсаң сен, – деді, –
Жаседілдей патшаның

Егер ханға бармасаң,
Ер емессің, сасқаның,
Шатырына кірмесең,
Қорыққанан қашқаның.

Мұнан Қази саспады,
Қази халық бастады
Астындағы тұлпарын
Берік қаңтарып тастады.

Ашуланып, долданды.
Қабағын түйіп, сұрланып,
Жаседілдің шатырына
Шапшаң басып жолданды.

Самсап тұрған көп жауға
Қайрылмай кетіп барады.
Есіктен еніп, өрледі,
Ханға сәлем бермеді,

Жолға құрған көк болат,
Басқаныңда, қырады.
Отыра қалған шағында,
Жебе тіреп қолтықтан,

Өтірік емес, шын, рас
Жебелердің сынғаны.
Даярланған батырлар
Қалтырасып, дірілдеп,

Жаседілмін – мен, – деді.
Ханға сәлем бермеген,
Төрге қарап өрлеген,
Қази, сенің нең? – деді.

Сонда Қази ақырды,
Ақырып сөйлеп, жапырды,

Шаба келдім еліңді,
Сындыра келдім беліңді,
Көрсете келдім көріңді.
Бейпіл жатқан халқыма

Саласың неге көзіңді?
Тақта отырған қалмаққа
Сыбанып жетіп барады
Сескенген ерден Жаседіл:

Орақ пен Мамай шырағы.
Түп несептен бөле едің,
Орақтан туған сен едің,
Палуан сұлтан баласы –

Жаседіл хан мен едім.
“Орақтың екі баласын,
Жүздесіп, көрсем”, – деп едім.
Қази ер, саған сенемін,

Айыбыма, ер Қази,
Тұлпарымды таңдап мін, – деді. –
Ақ кіреуке қамқадан
Киімді таңдап ки, – деді. –

Оң қолының басы алтын,
Қиғаш қара қасы – алтын,
Сары алтынмен қаптаған,
Сұлуымның шашы алтын,

Халқыңның көңлін табамын.
Шын достыққа той етіп,
Қызмет етіп, жағамын.

Мұныңды бөтен демейін.
Қарасай ағам – туысым.
Ақылдасып көрейін.
“Мақұл”, – десе Қарасай,

Көңліме кір болар.
Сан қалың қалмағың
Кеңшілікке мұң болар.
Кейін қалған ағасы –

Қарасайға келіпті,
Уәдесін, көргенін
Түгел айтып беріпті
Қалмақпенен Қази ер

Қазидың айтқан сөзіне
Қуанышпен көніпті

Қарасай, Қази, Жаседіл
Бір біріне сеністі,
“Ақыреттік доспыз”, – деп,
Дос шартына көністі.

Жаседіл хан жадырап,
Жар салды жалпы халқына.
“Ту көтеріп, той етем

Жасыңыз бен кәріңіз,
Әйел, еркек – бәріңіз,
Салтанатпен келіңіз.
Қызығымды көріңіз!”

Қарасай менен Қази ер
Дос болып қайтты еліне.
Хабар берді: “Келсін”, – деп,
Еліндегі еріне,

Қуанышқа халық толады.
Ел қуанбай, не қылсын,
Ойлаған мақсат болады.
Босып кеткен көп халық

Қонысына қайта қонады.
Сол кезде Жаседіл ханнан мынадай хабар келеді.

Шын достыққа нан, досым!
Даярландым мен тойға,
Халқыңа хабар сал, досым.

Алдыңыздан сайласын.
Кемпір, шалдар және де
Көпті көрген дана да
Келмей тойға қалмасын!

Хабарды естіп Шынтемір,
Елін жиып алады,
Халыққа ақыл салады.
“Алпысқа жасым келгенше

Ұлдыны да көремін,
Қыздыны да көремін,
Іштегі шерім қозғалып,
Қорланып, топта шөгемін.

“Соның үшін жиынға,
Мақұл көрсең, Қарасай,
Бармай – ақ қойсам”, – деп едім
Хан бармайды, қалады.

Жаседіл патша халқын
Қасына жиып алады

Көптің бабын табыңдар.
Біреуің кейін тұрмай-ақ,
Етіңдер қызмет құлдай-ақ.
Қарасай менен Қазидың

Халқыменен жау болдық,
Боларын мұндай білмей-ақ.

Ат бәйгісін шаптырып,
Теңселтіп балуан тұрғызып,
Назарын көптің бұрғызып,
Сапырып беріп шарабын,

Күндердің күні өткенде
Ақханым жерік болады.
Ақханымның жерігі
Қара тастан қанады

“Жалғыз еді балам, – деп. –
Жетімнің күні қаран, – деп. –
Қалай болар заман? – деп. –
Әуелден жазу осылай.

Нешік болар шарам?” – деп, –
Ауырып жатып толғайды.
Толғамасқа болмайды.
“Өлерде көрген Еділді

Тапсырам”, – деп ойлайды.
Қайғысын ойлап жалғыздың,
Ажары кетіп, түнерді,
Жанынан үзді күдерді.

Қос тұлпармен хабаршы
Қарасай ерге жіберді
Шынтемір жатқан ордаға
Сәске түсте келіпті.

Бұларды көрген Шынтемір
Көтеріп басын сөйлейді:

Шынтемір ханың – мен, – деді, –
“Көңілге келген бір сөзді
Айтып кетсем”, – деп едім.
Ой-өрісі кеңеймей,

Артымда жас қалып Еділім
Мойын ұсынып қарсы алам

“Санаулы күнің бітед”, – деп,
Қағып тұр ажал дабылын.
Ерлер киген көк сауыт
Берік болмас жағасыз,

Астыңа мінген шын тұлпар
Тасқа шаппас тағасыз.
Орақтан туған ұл болсаң,
Жетім қалған Еділді

Сүйеусіз де панасыз.
Сонда Қарасай сөйлейді:

Қарасай, Қази мен едім,
Тірі болса, Еділді
Қазимен қатар көрермін.
Өлсек, шұқыр бір болар,

Шықсақ, басы төбенің.
Қарасай, Қази, Еділ боп,

Ашылған жерін көбенің.
Ел шетіне жау келсе,
Ер басына дау келсе,
Сағасын қанға малармыз

Сегіз қырлы жебенің, –
Деп, Қарасай көтеріп
Ақ алмасын, ант берді.
Тізе бүккен Қази мен

Шынтемір хан жан берді.
Шынтемір хан өткен соң.
Шын дүниеге кеткен соң,
Сыпыра – дана кәріңіз

Елге көңіл бұрады.
Би менен бекті жияды.
Елге басшы хан іздеп,
Әңгіме дүкен құрады.

Баба түкті шашты Әзіз,
Ер Нұрадын нәсілі,
Ежелден жаумен ойнаған.
Қарсы келер жан болса,

Қасарған беті таймаған.
Халықтың халық болғаны –
Бұл тұқымның себебі
Орақ, Мамай өлерде

Самсаған қолды басқарды.
Өлерінде хан Мамай:
“Қази мінсін тағыма,
Әділ болар, – деп еді, –

Қалың елдің бағына”.
Соны естіген Сыпыра
Алыстан сөзбен орады.

Қазиға мирас болады.
Жиылған көп мақұлдап,
Сыпыра қартты қостады.
Халықты ертіп дана қарт,

Ордаға қарай бастады.
Тобын жазбай келеді.
Игі жақсы, бектердің
Келгенін Қараүлек көреді.

Жиылып келген халқына
Ту биені сояды,
Жал-жаяны кертіп,
Астаумен тартып, қояды

Сабаны пісіп жігіттер,
Сапырып қымыз, құяды.
Қараүлек сынды дана ана
Жиылып келген халқына

«Бұйымтайың бар ма?» – деп
Қараүлек ана сұрады.
Сыпыра сонда толғады.
Тереңнен сөзді қозғады.

Кәріліктен түскен қос жағын
Жібекпен таңып торлады.
Сөзге шешен сұр таңдай
Сүрінер сірә болмады.

Ақылменен ана боп,
Он сан елге тел едің.
Тегіңе ерлік орнаған,
Қарауыл таумен тең едің.

Ежелден сұлтан Нұрадың
Халықтың көздеп мұрадын,
Орақ, Мамай батырлар
Шеккенде сапар, жыладың.

Көп тілегін, қалауын
Сізге баян қыламын.
Қази сынды ұланың
Ханға лайық тұлғасы,

“Хан болар”, – деп сынадым.
Өлеріңде Мамай хан
Тапсырған сөзі көп еді
«Тірі болса Қазиым,

Дүние салды Шынтемір.
Билік берсең халыққа,
“Хан қойсақ”, – деген бар көңіл.
Айбыңды ана – Қараүлек

Қарасайды шақырады,
Жан еді туған ақылды

Бір хабар шалды құлағым.
Ізгі жанды ерлердің

Хан болып өткен өлгенше
Мамай, Сұлтан, Нұрадын
Хан қоймақ сен, Қазижан,
Елдің қалпын сынадым.

Қарасай, Қази – бөбегім,
Қос қыраным, түлегім,
Қызығыңды сендердің
Көріп өлсем”, – деп едім.

Екі сөйлеу ерлерге,
Ойлаңдаршы, ұнай ма?
Кешегі өлген Шынтемір
Тапсырған еді Еділді.

Дос болып ең, анттасып.
Бұзбаңдар, жаным, әмірді.
Қызықпаңдар хандыққа,
Бермеңдер жасқа зәбірді.

Жоғары көтер достықты
Болғандай үлгі өмірге.
Екі сөйлеу – ерге өлім,
Алыңдар тоқып көңілге.

Ерлікпен өткен жеті атаң,
Айрылмаңдар сол жолдан.
Ел қорғау ерге жеңіл ме?
Хан болсын Еділ достарың

Сендерге ақыл қосқаным.
Билер мен бекті, Қарасай,
Хан ордасына бастағын
Ағаңның тілін қайырмай,

Қазижан, сен қостағын, –
Деп, қарт ана тоқтады.
Қостады мұны топтағы.
Шынтемір ханның ордасына

Хан ордасын күн шалды.
Еділді таққа мінгізіп,
Басына тәж кигізіп,
“Хан! – деп елге жар салды.

Жеті жасар Еділ хан
Жұртты аузына қаратты.
Жасы жастық қылмайды,
Туса бала талапты.

Қарасай, Қази – қол басы,
Сайлады әскер жарақты.
Ерлеріне сайма – сай
Сансыз тұлпар жаратты.

Қарасай, Қази, Еділ хан –
Үшеуі қатар ер жетті.
Жау шыдамас бетіне,
Арыстандай келбетті,

Он сан елі орнығып
Тыныштықта гүлдепті.
Ең байлықта еркін ел
Дауды, жауды білмепті.

Күндерден күн өткенде,
Көтерілер күн жеткенде
Қарасай сынды ағасына
Еділ хан келіп сөйледі:

Жау жағасын сөккен хан,
Дұшпанның қанын төккен хан,
Мұрадына жеткен хан.
“Жау!” дегенде, аттанған,

Жау табылса, шаттанған,
“Қалмақ”, – десе, қасарған,
Мінген аты бапталған.
Үш қырлы жебе, көк найза

Талай жауды жылатқан,
Жігер менен қайратын
Есіткен жан ұнатқан.
Ерлігіме сын болар,

Хандығыма мін болар,
Көңліме кір болар,
Атаның жолын қумасам,
Тас кесетін ақ алмас

Бастап барып халқымды,
Дұшпанымды қырмасам,
Кектескен жаудың кегі үшін,
Керегесін отын қып,

Қызын қатын қылмасам.
Көншір емес көңлім,
Соғысар маған жау тап, – деп,
Қасарып Еділ болмады.

Сөзіңді жақсы тыңдайын.
Осы айтқаның шын болса,
Қарайын жаудың ыңғайын.
Ағада болар ағалық,

Жастықта болар шалалық.
Жай жатқанда жау іздеп,
Шырағым, етпе балалық
Алда – жалда болмасаң,

Қараүлек анам жау табар,
Содан сұрап қаралық,
Қарттан ақыл алалық.
Халыққа басшы ханымсың.

Не айтсаң да, көнеміз,
Айтқаныңа сенеміз,
Сізге тізгін береміз.
Қараүлек тұрған ордаға

Ақылды ана біледі.
“Жолдарың болсын жаным”, – деп,
Миығынан күледі.
Ордаға келіп кіреді.

Желіккенін ерлердің,
Сонда Еділ сөйледі:

Соңымнан ерді ел, – деді. –
Ойыма түсті бір қиял,

Ой мәнісін айтайын,
Жақсы тыңдап көр, – деді. –
Жан жолдасым – Қарасай,
Көпті көрген көнеге

Бұйымымды айтып бер, – деді.
Сонда Қарасай сөйледі:

Халыққа ғаділ хан болды.
Ойлағаны ар болды.

“Бұрынғы өткен хандардың
Мен де жолын қуам, – деп. –
Беліме алмас буам, – деп, –
Ел көңлінен шығам, – деп, –

Жау табылса, қырам”, – деп,
Еділің тыным бермеді,
Айтқаныма көнбеді.
“Жауласуға жас жетті,

Орақ, Мамай заманнан
Кекті дұшпан бар ма еді?
Қараүлек сонда сөйледі:

Келген бойда-ақ сынадым.
Орақ, Мамай барында
Көздеген елдің мұрадын.
Балалықпен шешеңе:

Күтпеген жерден сұрағың.
Қазақ Қазақ болғалы,
Талай хандар орнады,
Қызылбас, Қалмақ жауласып,

Тыныштық елге болмады.
Шауып, шаншып қазақты,
Талай дұшпан қорлады.
Сенен бұрын бәрі өтті,

Төреңді кім кемітті?
Жау іздеп, жаным, жауықпа,
Дүрліктіріп ел-жұртты.
Жауың келсе өзі іздеп,

Көрінер сонда кім мықты?
Тілімді алсаң, Еділжан,
Ел ұйтқысын бұзбай-ақ,
Сақтайтын тыныш күн жетті.

Ел намысын жоқтамай,
Жатуға ер ұл шыдай ма?
Соқтықпай жауға, тынбаймын,
Тапсырып ақырын Құдайға.

Өткен хандар жауласқан
Менен артық Құдай ма?
Қарасай, Қази – екі ағам
Ақырып кірсе майданға,

Бүркіт құс жатпас ұяда.
Белгілі берен ер жігіт
Көк сауытқа сыя ма?
Қас жаманның белгісі:

Ел үшін жанын қия ма?
Халықтың намыс-ары үшін
Елден жаным садаға.
Қараүлек сонда сөйледі:

Құлыным, өссін мұрадың.
Ұзақ өмір, ұзын жас,
Қарағым, саған сұрадым.
Іздесеңдер ел кегін,

Құтты болсын талабың!
Шын жау болса керегің
Адырмайтын ауыр қол –
Ата жауды табамын.

Орақ, Мамай заманын.
Жау сағынсаң, Еділжан,
Қуандырдың өзімді.
Құлағың салып, тыңдай бер

Ауыздан шыққан сөзімді.
Кешегі Мамай барында
Қара қыпшақ Қобланды
Осы ордаға келгенде,

Билік айтып, кеңесті,
Ерлік айтып, егесті.
Сонда Қобылан не десті?

Туырлықтай ту алдым
«Жау!» – деп айтса, қуандым.
Мен қалмақтың елінен
Таңдап Құртқа қыз алдым.

Кеңдік күнге зар қылып,
Тарылттым сонда заманды.
Көбікті деген көп қалмақ,
Есепсіз саны жоқ қалмақ,

Тағы шаптым Қазаңды.
Өзім Қобылан болғалы
Талайға бердім ажалды”.
Қара қыпшақ ер Қобылан

Үш айшылық шөлі бар.
Сондай асу кезеңде
Қызылбастың елі бар.
Іздегенің жау болса,

Керегің менен табылар.
Сол жауға барсаң, не қылар?
Жау іздеуің шын болса,
Халыққа хабар салыңдар.

Пайдасы тиер әр жерде,
Ақыл табар тар жерде
Сыпырадай кәріні
Қалдырмай, барыңдар.

Қалмасын елде бихабар.
Жай бұлтындай жайнаған,
Сансыз жаудан таймаған.
Жауды көзі көргенде,

Қанға, жасып, тоймаған,
Ата тегі – алып күш,
Ежелден ерлік орнаған,
Талай жерді шарлаған,

Соғысар жауын таңдаған,
Айдаһардың лебіне
Қолын салып, барлаған.
Барған жауын тындырған,

Бір қауызға сыйдырған.
Ахмет сынды батырды
Қасыңа ал, Еділжан.
Қарасай, соған жылдам жет,

Сол ағаңда қайрат көп,
Ерлігі мықты, құдірет.
Алшынның ұлы – Алау бар,
Оған да, ерлер, хабар сал.

Оны да шақыр, Еділжан,
Осы күннен қасыңа ал.
Мінген аты қасқа азбан,
Ертеңнен шапса, кешке озған,

Ылдидан шапса, төске озған,
Қоңыраулы найза қолында,
Қоңыр салқын төске алған
Қарулы батыр Қартқожақ,

Қиғаштың қызыл тауында,
Қызылбастың жауында
Жыртыла қалмас жағаңыз
Жаңбыршының баласы –

Ағыс батыр және бар.
Алдынан жау қайтпайтын
Жолдастыққа Ағысты ал, –
Деп Қараүлек анаңыз,

Сыпыра қартың сап құрды.
Іріктеп алып жүз кісі,
Жолды бастап тартты өзі.
Айтулы батыр Ахмет –

Алдырмас жауға асыл тек,
Нөкер алып жүз кісі,
Киініп сауыт,ол келед.
Арлы туған Алау ер,

Бойынан күш, ақты сел.
Нөкері бар жүз кісі,
Батырмен туған бәрі тел,
Сайланып, самсап келеді

Қайысқандай қара жер.
Алысқан жауы маталған,
Соғысқан жауы оталған,
Ызғары күшті ер еді,

Көрбеттіден бата алған.
Хабарды естіп Көрбетті,
Жадырап жаны, желікті,
Көптен бері жау көрмей,

Үйде отырып ерікті.
Қарына қару іледі.
Бесін уақыты болғанда,
Қараүлектің үйіне

Жүз кісіден қол алып,
О да келді бір жақтан.
Күйіне түскен бедеулер
Ор текедей орытқан.

Жау құмар батыр ежелден
Сарқып ойын, қорытқан.
Баратын жаудың жері алыс,
Көрмеген жанға жол шалыс,

Көрікті ерлер жиылды,
Көруге бірге қиынды.
Дабысын естіп ерлердің,
Жан – жақтан әскер құйылды.

Жиналып халық болған соң,
Сыпыра қартың сөйледі:

Көпті көрген дана едің.
Болашақты болжап көр,

Әдетіңіз бар еді.
Қараүлек сонда толғады.
Сөйлер сөзге жорға-ды:

Сыртынан қоршап аласың,
Іздеген жауды табасың,
Қойға тиген бөрідей
Ойран-топыр саласың.

Анық жете білмедім,
Аяулы ердің біреуі
Жау қолында қаласың.
Батырлар киіп сауытын,

Садақтарын асынды.
Қоржындарын бөктеріп,
Айбалта ерге асылды.
Қараүлекпен қоштасып

Қази сынды жас ұлды.
Қазиды көріп Қараүлек,
“Қалдың, – деп, – неге?” – сұрады.

Қасқайып Қази тұрады.
Қазиын сүйіп Қараүлек,
Батасын сонда береді:

Қолдасын сені Құдайым.
Қайрылмай кетті Қарасай,
Сол болар маған уайым.
Жараланар майданда,

Жәрдем ет соған, сұраймын.
Жолың болсын, құлыным.
Сендер аман келгенше,
Не көрсем де, шыдайын, –

Не екеніне түсінбей,
Қази сонда қысылды.
Қамқор болған қарт ана
Қайыра тағы сөйледі:

Уыттаған дәрі еді.
Ала кет, жаным, майданға.
Жөнелді Еділ ту ұстап,
Реттеп қолды, дұрыстап.

Күндіз-түні дамылсыз,
Қонбай жүрді, тыныстап
Алты айшылық жер еді,
Арада үш ай шөл еді.

Ерігіп ерлер жарысты.
Күйіндегі кіл бедеу
Ауыздықпен қарысты,
Басыменен алысты.

Маңдайынан күн соқты.
Енді шөлейт жер келді,
Адам да, ат та шөлдейді,
Шөлдеуменен меңдейді.

Жалды аттардан жал кетті,
Батырлардан әл кетті.
Әуе айналған аңызақ
Кептіріп аңқа, шөлдетті.

Батыр мен бегін жиып,
Ақылға ақыл қосады,
Қолдың жайын баяндап,
Көптен көмек тосады.

Ахмет батыр тіл қатпай,
Қамшы басып тұлпарға,
Қарауыл жаққа жөнелді,
Атына жедел мінеді.

Жарқырап жатқан бір көлді
Алыстан көзі шалады.
Көлге қарап шабады.
Қақтығып батыр барады.

Ат суарып алады.
Өзі суға қанады.
«Тәтті көл» деген көл екен,
Қуанып, көңлі тынады.

Басы – бұлақ, аяғы –
Айдын көл, жасыл құрағы,
Бір жағына көз салса,
Адыр биік тау екен,

Қалың орман арасы,
Белден шабын, бау екен.
Бір жағына көз салса,
Жоңышқалы көк шалғын,

Күннің көзі көрінбес
Таласа шыққан ағаштан.
Шортаны қара бақандай,
Бақасы шөккен атандай,

Жапырақтың жалпағы
Ерлер киген шапандай.
Айналасы сол көлдің,
Ат шаптырса, жеткісіз.

Қалмақтың ханы – қожасы
Алма бағын ектірген.
“Ел қонбаған нулы көл,
Ақ сары бас қулы көл,

Елсіздегі еркін көл,
Шалқып жатқан шалқар көл, –
Ахмет батыр, – көрдім”, – деп, –
Хан алдына барады.

Шырадай ашылып көздері,
Шөлдеген ерлер қанады.
Бойы ширап, ес жиып,
Қияға көзді салады.

Жеңсік болған жемістен
Жеп, мейірі қанады.
Жеті күн жатып батырлар,
Жиды тегіс бойларын.

Ұшынып кетіп сөзден сөз,
Өз ара сонда керісті.
Бірімен бірі егесіп,
Басылар, сірә, болмады,

Найзаларын тіресіп,
“Қой!” – дегенге қоймады.
Сонда Ағыс сөйледі:

Ер ынтасы бытырап,
Біріне бірі көнбеді.
“Атым – Қазақ?” – дегенде
Ерлер неге кірледі?

Бұл – масқара, не сұмдық?!
Хан әмірімен жүрмеді.
Сонда Еділ хан бұйырды.
Самсаған қол жиылды.

Біріңді бірің аяма.
Аясаң, соғыс бола ма?
Күш сынасып бағыңдар.
Алысқа тентек тоя ма?

Мұны естіген Сыпыра қарт
Орнынан ұшып тұрады.
Көптен тілек сұрады

Жатыр, әне, қарашы.
Жауласпаңдар өзді-өзің,
Болайын мен арашы.
Ашуды тастап, батырлар,

Соны атып қарашы.
Онша да, мұнша қамал жоқ
Алмаған адам баласы.
Кезекпен бәрің атыңдар,

Батыр мен батыр арасы.
Батырлардың баршасы
Қарт сөзіне көнеді.
Садақтарын асынып,

Тауға қарай жөнеді.
Қазандай қара тас жатыр
Тау басында, көреді.
“Батырлардың ішінде

Садағын Ақаң кезеді.
Көздеп тартып қалады.
Өтпеді тасқа садағы.
Алау алды кезекті.

Үші өткір жебесін
Сарыжаға керіпті.
Толғап тартып қалады.
Зуылдап оғы барады,

Көн садақты батыр Көрбетті
Алаңғасыр ер еді.
Кезек соған келеді.
Садағын қолға алады.

Толғап тартып қалады.
Қара тасты бұл-дағы
Қарыс сүйем жарады.
Қартқожақ батыр желденді,

“Талқандайын тасты”, – деп,
Толғап тартып қалады,
Атқан оғы оның да
Төрт қарыстай барады

Бармағын тістеп Қартқожақ,
Жан-жағына қарады.
Ақырып Ағыс келеді.
Құлаштан садақ кереді,

Бес қарыстай барады,
Майрылып оғы қалады.
Қатуланып Қазбан сұр,
Асығып кезек сұрап тұр,

Кезегін енді алады,
Садағын тартып қалады,
Қара тасты шатынатып
Жеті қарыс барады,

Енді кезек алады.
Қасқайып жетіп барады,
Садағын тартып қалады,
Зуылдаған сұр жебе

Қара тасты жарады.
Тастан өтіп болат оқ,
Қара жерді қабады.
Қайратына батырдың

Білдіруге арланды.
“Өзімнен артып кетер”, – деп,
Қызғанып сонда, шамданды:

Аталы ердің атысын?
Қара тасты қақ жарып,
Қарасай тапты қапысын.
Қатардан қалғым келмейді,

Күш сынассам”, – деп едім.
Садағын Еділ қолға алды,
Әлденеге долданды.
Талабын жастың бір Алла

Сағатында оңғарды.
Атқан оғы Еділдің
Қара тастан өтіпті,
Таудың талай шоқысын

Еділдің көңлі өседі.
Қайратына мастанып,
Хан Еділ желдей еседі
“Арық аттар жалданды.

Жүдеген ерлер әлденді.
Рақатта жан, хош кеуіл,
Баршаңа да әл берді.
Ерлік сынап, егесіп,

Атақты басшым сен едің.
Қиғаштың биік тауынан
Қарауыл, батыр, қарап кел.
Жау шамасын болжап көр,

Аумағы қанша ел екен?”
Хан әмірін қайтармай,
Мойнаққа тоқым салыпты,
Ерді ерттеп алыпты.

Шарықтады, шалқыды,
Астындағы боз мойнақ
Соққан желдей аңқыды.
Қара терге боялып,

Аттың бойы балқыды.
Ор қояндай ырғытып,
Сайлау жерден қарғытып,
Көбелеп тау желеді.

Тауды төмен ағады,
Жағалап кетіп барады.
Өтетуғын бір кезең
Ақаң батыр табады.

Сол кезеңнен асады.
Атқа қамшы басады.
Жігер қайнап, тасады.
Өтейін десе, өте алмай,

Қалың қолдан Қарасай
Ахметке ереді.
Асудың талай қиынын
Қияда ерлер көреді.

Асырмайтын бұл тауды
Қиялап басып, өрлейді.
Қара атқа да күш түсіп,
Жануар содан терлейді

Тауға шығу қиын-ды
Қос өкпені сығады.
Ақырды кенет айдаһар.
Сескеніп бұлар, бұғады.

Жата қалып тұлпарлар,
Елеңдеді құлағы.
Қарасы таудай айдаһар
Леппен тартып барады.

Ойласам, маған сын екен,
Ерлігіме мін екен.
Маңдайыма тап болған
Айдаһардың күні екен.

Мұны мен “жау” демейін,
Кесірткеге теңейін.
Тас кесетін алмаспен
Ортасынан бөлейін.

Құс таңдай қылып өрейін.
Құйрығымен тау соғып,
Лебімен тартып барады.
Ат аяғы тоқтамай,

Жақындап батыр қалады.
Әулиеге ат айтып,
Буынын бекем қатайтып,
Орақтан қалған семсермен

Бүктетіліп қалады,
Аға батыр Ахмет
Қарасай сынды балаға
Қадала сонда қарады.

Жаусыраған батырлар
Қараобаның басынан
Қарауыл қарап тұрады,
Қаланы болжап қарады.

Бұрын-соңды жаулардың
Еш бармаған жері екен.
Шаһардың сырты айнала
Он жеті қатар ор екен.

Айналасы болаттан
Жағалай құрған тор екен.
Мұны көріп Қарасай,
Дулығасы көк болат,

Өзіне батыр сеніпті.
Гүрзіні қолға алады.
Қорғанға жақын барады
Гүрзіменен салады.

Айбалтамен шабады,
Талқан қылад қаланы,
Мұны көрген қалмақтар,
Барабанын қағады.

Қас жауымен қасқарып
Қарсыласып барады.
Қабан құлақ қарамен
Қашқан жауын орады,

Құрыды қалмақ амалы,
Еркін шауып, еліріп,
Еріңнің жүрді талабы.
Қу томардай құлатып,

Қарсысынан шабады.
Жылға – жылға жерлерден
Жылжып қан да ағады.
Тебінгіден тесе атты,

Үзенгіден кесе атты.
Қабаттасып келгенін
Қабатынан қоса атты.
Талайларын құлатты,

Арыстандай сияқты
Жалғыз жүріп Қарасай
Осындай салды бүлікті.
Қарауыл хан еңіреп

Қарасайдың алдында
Қол қусырып тұрыпты,
Аяғына бас ұрыпты.
Қаһарлы туған Қарасай

Жетектеп ханды алады.
Екі көзі қызарып,
Ұшқын атып жанады.
Хан Еділдің алдына

Әміріңмен барғанмын.
Мекені берік жау екен,
Көрген шақта таңдандым.

Өтірік емес, жөн екен.
Қауіп-қатер көп екен.
Беріктегі ел екен.
Бұрын-соңды бұл елге

Жау бармаған жер екен.
Сол қалаға бардым мен,
Ойран-бүлік салдым мен.
Қарауыл ханның қол астын

Қолыңа әкеп бердім мен.
Сонда Еділ сөйледі:
“Ханын айдап келдім”, – деп,
Өтірік айтпа сен маған.

Қолыңа оңай түспейді
Қалмақтың ханы ол, – деді. –
Бұл сөзіңе нанбаймын,
Сөзіңе құлақ салмаймын”.

“Садаға кет, ант ұрған,
Баба түкті бабамнан!
Хан қойған соң, құтырып,
Алдың ба енді жағамнан.

Ала алмай жүрген бар ма өшің
Жауынды жеңген ағамнан?
Боққа шыққан сүйрік ең,
Жаңылдың ба тобаңнан?

Ерлердің сезіп арасын,
Сөйледі Сыпыра – қарт бұлбұл:

Сендерден бұрын, балалар!
Данышпан хандар қашан да
Ер ерлігін бағалар,
Ер де елді сағалар.

Өзді өздерің керіссең,
Дұшпаның білген табалар.

Аузыңдағы жоғалар.
Жанжалды қойып, жауға шап.
Дұшпаның білген табалар.
Қарт сөзі екі болмады.

Мақұлдап, көп те қоллады.
Суыт жүріп батырлар,
Қызылбасты шаппаққа
Тәуекелдеп бет алды.

Әр батырды бас қылып,
Жүз кісіден бөледі.
Тұс – тұстан жауға тимекке
Бекініп ерлер жөнеді.

Алшынның ұлы – Алауы
Тастады іліп жалауын,
Жүз батырын жүздіріп,
Бұзды жаудың қамалын.

Бір бүйірден ол тиді
Жауар күндей күркіреп,
Қамалды бұзып, кетті өтіп,
Сілкініп дүние, дүрілдеп.

Тигеннен жауды еңіретті
Көн садақты Көрбетті,
Тас қорғанды талқандап,
Тар кезеңнен ол да өтті.

Ақ көбік шашып тұлпары,
Ор қояндай ойнады,
Жүрген жері жосадай,
Көпіршіп қан, қайнады,

Найзаға тізіп өлігін,
Тірісін қойдай айдады.
Қызылбасты қыруға
Құмартты сондай, тоймады.

Тасыған дария сеңіндей
Өлік пен қан тоғысты.
Тоғыз жасар Қазбансұр,
Жау еді жастың тілегі,

Жау ішінде жайнаңдап,
Сыбанулы білегі,
Қанша қалмақ қамасын,
Айнымады жүрегі,

“Бабам!” – деп ұран салып жүр,
Тізгін қосып екеуі,
Семсерін қанға малып жүр,
Талайдың басын қағып жүр.

Қаланы алып болғанда,
Қарауытқан түн болды.
Батырлар бәрі бас қосып,
Сапарлары оң болды.

“Жау алды, – деп, – бар жолды”.
Қарасай естіп, ақырды,
Аруағын шақырды,
Қараға басты тақымды.

“Қайдасың?” – деп, Қазиды
Қатулана шақырды.
Қарасай мен Қази ер
Ақырып жауға тиеді.

Қара жүрек Қызылбас
Жерден кебін киеді.
Ердің ерлік істерін
Жырлауды жаным сүйеді.

Жау қырылып болады,
Жол да еркін қалады.
Әскерлерін түгендеп
Батырдың бәрі санады.

“Аламыз, – деп, – ер құнын”,
Ерлер қайта аттанды.
Кектенсе, көрмес ер тыным,
Егеліп, тегіс саптанды.

“Қара да емес, хан құны”, –
Деп, батырлар оқтанды.
Ашу, намыс кек кернеп,
Көздерінен от жанды.

Қарасай Қази – екі өрен
Батырларды басқарды. Жердің көгі жабысып,
Боялып қанға тас қалды.
Тұманнан күнді көрмеді,

Семсерін кезек сермеді.
Құлаштап салып найзаны,
Бұқтырып жауды, өрледі.
Осылай тасып жүргенде,

Қызумен өзі білмеді.
Сорғалап аққан ыстық қан
Құртып барад сүлдені
Аққан қаннан әлсіреп,

Қарасай аттан құлады.
Қабан құлақ қарасы
Қасынан кетпей тұрады.
Тұрпарды көріп Қази ер,

Жүрегі ердің ұрады.
Екпіндеп Қази келеді,
Ағасын жатқан көреді.
Жатқанына арланып,

Алдында өскен ағасы?
Ер жігітке бата ма
Жаудың салған жарасы?

Қанды-ау Қызылбас табасы!
Ашуланып Қарасай,
Қайраты тасып қызады,
Қанын тартып ішіне,

Тілі тиді Қазидың,
Өңменен өтті жаман, – деп. –
Бірге туған Қазидан

Шамырқанып, шамданып,
Қарасай батыр арланып,
Пірлерден жәрдем сұрады.
Сауытының сыртына

Түгі тұтам шығады.
Есін жинап алады.
Енді ұмытты батырың
Денедегі жараны.

Қанталаған қара көз
Қазиды шолып қарады.
Темір тікен секілді
Бетінің түгін көреді.

Түйіліпті қабағы,
Кейігенін біледі.
Жараны таңып жалма-жан,
Қабан құлаққа мінеді.

Бұрынғыдан артықша
Бойына қуат барады.
Кеуде ашуға толады.
Келген жерден талайын

Қарасай ерің жояды.
Еш нәрсені білмеді.
Үш қырлы өткір жебемен
Кез келгенін түйреді.

Самсаған қол, сарбаздар
Біріне – бірі қосылды.
Қызылбас жерін шарлады,
Жабыла іздеп жамырады

Еділ сынды жас ұлды.
Қайтпайтын беті, қасқарған
Қази сондай ер еді.
Тастан салған зынданның

Босатып бәрін жіберді.
Көзіне түспей Еділ хан,
Түтігіп батыр, жүдеді.
Алыстан талып зарлы үн

Құлағыңа келеді.
«Елім-жұртым, ерлерім
Хабарсыз қалды алыста.
Ен жауда қалып, ерлерім,

Кеттіңдер ме шынымен
Бір бұрылмай намысқа»?
Сонда Қази тыңдады.
Зарлы үн ерді шыңдады.

Үн шыққан жаққа жөнелді,
Дәт тұтып батыр тұрмады.
Жапырып жауын келеді,
Самсаған қолды көреді,

Арбаны тізіп, тіркеген.
Құрыммен бетін бүркеген.
Денеден кеткен торы еті,
Тірі адамның суреті,

Еділді Қази біледі.
Сонда батыр долданды,
Тас шоқпарын қолға алды.
Құлдарды ұрып, жапырды,

Қызылбас көзін батырды.
Ханын ертіп Қази ер,
Ерлерге келіп қосылды.
Елдің жоғын тауып кеп,

Қуандырып қосынды.
Қызылбас елін талқандап,
Тентектерін тұтқынға ап,
Алдына салып жылқысын,

Сындырды азу бар тісін.
Кекті жаудан кек алып,
Батырлар елге жол шекті
Қазиналы көп олжа

Ер көңілін желдентті.
Жырлаған еркін шаттық үн
Ен даланы күңірентті.
Ежелгі жауын жаншып,

Ер жүрегі от жанды.
Тау мен тасты тербетіп
Қосылып бәрі ән салды.
Қашаннан сақ Қарасай

Тоқтай қалды кенеттен.
Алыстан сонда естілді
Қоңырау даусы күңіренткен.
Дыбысқа қарай бой ұрып,

Қасына жетіп барады.
Қоршаған әскер төрт жағын
Көк күймені көзі шалады.
Ағып өтіп жанынан,

Күймені Қази сұрады.
Сонда тұрып бас уәзір
Батырға жауап береді:

Екі анаға тел еді.
Күлсе, күміс төгілген,
“Күнсұлу” атын дер еді.
Тең құрбыға сөйлесе,

Бикештің сөзі өр еді.
Екі көзі шамшырақ.
Қараған жігіт қадала
Көзінен жүзін көреді.

Білгің келсе, ей, мырза,
Ерке бикеш зерігіп,
Серуендеп келеді.
Сонда Қази сөйлейді:

Күннен сұлу ақ жүзін.
Ұнатсам, өзім аламын.
Ұнатпасам, бикешті
Ат көтіне саламын,

Менің атым – ер Қази,
Орақтан туған баламын.
Ұрпағымын
Қаһарман қазақ боламын.

Қыз нөкері қызарып,
Серпіле берді күймеден.
Күймеге келіп ер Қази,
Ашулы үнмен сөйлеген:

Тербетіп тұрар уақыт жоқ,
Мініңіз атқа, келіп сіз!
Дегеніме көнбесең,
Көнгеніңді білесің.

Сыйлағанды білмесең,
Жер басып, тірі жүрмессің!
Күймеден түсіп хан қызы,
Батырға басын иеді.

Батырдың айтқан әр сөзі
Жанына оқ боп тиеді.
Бикеш қолын қусырып,
Сонда сөйлей жөнелді:

Мұндай долы болар ма? Заманы бірге құрбыға
Сөзбен жара салар ма?
Төреле өзің, батырым.

Сөзіңе көңлім толар ма?
Қарсы тұрар халім жоқ,
Дегеніңе көнемін.
Қорғап алар жарым жоқ,

Жетегіңе еремін.
Болғанда мен хан қызы,
Сен – батыры қазақтың.
Лайықта да, алып жүр,

Қосынға қарай жүр, – деді
“Хан қызына мін болар
Жайдақ атқа салғаным.
Ерлігіме мін болар

Күнсұлуды алғаным”, –
Деп ойлаған Қази ер
Қосынға алып келеді.

Тұтқын қызды көреді.
Тарту қылып олжасын,
Еділ ханға береді.
Салтанатын өзгертпей,

Күнсұлу сынды сұлуды
Елге алып жөнеді.
Алысқан жауын адақтап,
Қарасай, Қази – ерлердің

Еліне қайтқан жері еді.
Ел айтқан ертектің
Бір саласын жыр етіп