Бір перзентке зар екен.

Бір күні кең алқапты алып жатқан тоқсан қос жылқысын аралап жүріп, ойлайды: “Егер де менің бір балам болса, осы малдың қызығын көрер еді. Мына жорғаларды мінер еді. Өзім олай-бұлай болып өліп кетсем, бұл малым кім көрінгеннің тістемесінде кеткені ғой. Егер балам болса өзі ие болып қалар еді-ау” деп қайғырып жылап айтқаны:

Көңілі мұңлы, қайғылы, 10. Көкірегі шерлі екен.

20. Бір баламның жоғынан,

Көрер көзім көр болды, 30. Зарлаумен, жылаумен

Перзентке зар қып қойғанша, 40. Жаратпасаң не етеді?

Өстіп өксумен өмірін өткізіп, кәрілікті басына жеткізіп, аңсаумен арып-ашып жүрген Байбөрі бір күні түс көреді. Түсінде ғажайып іс көреді. Аспандағы күн мен ай ағылып келіп алақанына түседі. Шошып ояна келсе түсі екен. Сол елде сексенге келіп селкілдеп отырған ақсақалды қарт бар екен. Соған келіп түсін жорытады.

50. Кәрілік бойға жеткенде,

Жатып естен танады. 60. Бір уақыттар болғанда

70. Тарқатып бойдың құмарын.

Аямаймын малымды, 80. Малым түгіл аяман

Риза қылам халқымды.

Сонда жиылған көптің ішінен: – Уа, жұртым, естимісіңдер, Байбөрінің аузынан бұрын-соңғы шықпаған сөздер шығып тұр. Бай қуанғанынан айтып тұрса да, аузына Құдай салған шығар. Бұл бала тірі болып ер жетсе, жалғыз әкесі Байбөріге ғана емес, бізге де пана болып, қамқорлық етер, – дейді. Сонымен халық бірнеше күн ойынын ойнап, тойын тойлап, ұлының атын – Алпамыс, қыздың атын – Қарлығаш деп қояды. Енді еліне тарасады.

Сегізге таман келмей ме. 90. Уыты бар жан болса

Өнерімді көріңіз. 100. Ер қаруы – бес қару,

Өнерімді көріңіз. 110. Сұрап келдім, атажан,

120. Көз алдымда жүре тұр.

Құрықсыз ұстап мінерсің. 130. Атасының бұл сөзін

Жылқышы аға алдына. 140. – Келіп едім сізді іздеп,

150. Өзіңе лайық ат тауып,

Шал осылай дегеннен кейін жас бала Алпамыс өткел аузында бір тастың тасасында бұғып тұрды.

160. Осынша малдан ат таппай,

Батырдың сабыры кетеді.

Көп жылқының ішінен көңілі ұнатарлық бір бедеуді таба алмай Алпамыс аулаққа көз тастады. Жылқы артында алыстан омырауы даладай, екі көзі жайнаған танадай, төрт аяғын тең басқан, жалы құлағынан асып келе жатқан Шұбар атқа Алпамыстың көзі түсті. Білегіне күшін жинап, жолбарыстай атылып орнынан тұрған Алпамыс үстінен өте берген Шұбардың құйрығына қолын салды. Алпамыс деген алып еді. Жануар Байшұбар нар сияқты тізесін бүкті. Қайшылап құлағын тікті. Үш мәртебе шыңғыра аспанға атылды. Бірақ Алпамыс жібермеді, алып зорлығын білдірді. Атасы мен жылқышының айтқанын орнына келтіріп, Шұбарға ер салып, айыл-тұрманын мықтап тартып, атқа мініп алды. Жалы-құйрығын төгілтіп, жүрісін желдей есілтіп, Шұбарды жайқаңдатып астына мінген Алпамыс ауылына келді. Маңына жанды маңайластырмайтын, жүрген-құрық тимеген, шу асау Шұбар аттың жуасуы елді таң қалдырды. Баласының бұл қайратына риза болған әкесі баласын мал жаққа жібермеді. Бойы өсіп, буыны бекіп, бұғанасы қатпаған жас баласына Байбөрі бай ел таныту, жер танытуды ойлады. Бір күні шақырып алып: – Ей, қалқам, – деді Байбөрі бай, – ер жігіттің үш жұрты болады. Біріншісі – өзінің туған елі. Екіншісі – нағашы жұрты. Үшіншісі – қайын жұрты. Сенде соның екеуі бар. Өз жұртың, нағашы жұртың. Қайын жұрт әлі сенде жоқ. Байбөрінің бұл сөзіне төркін жұртын көптен бері сағынған Алпамыстың анасы да қуаттады. Ел-жұртын жинап, тоқымқағар той жасап, Алпамысты басшы-қосшыларымен нағашы жұртына шығарып салды. Ұзақ жүріп отырып Алпамыс нағашысының еліне келеді. Нағашы жұрты ойын-сауық той жасап, Алпамысты қуанышпен қарсы алады. Алпамыс нағашысында сонымен жата берсін. Осы кезде қалмақтың ханы Тайшық Алпамыстың елін шауып, малын айдап кетеді.

170. Тігерге тұяқ қалдырмай,

Көп халықты тастады.

Әлқисса, Алпамыс нағашы жұртында ойын-сауық, сайран салып, бір кездерде еліне қайтты. Еліне келсе, үрерге ит, тігерге тұяқ қалдырмастан барлық малын Тайшық хан айдап кеткен екен. 180. Алпамыстың бұл жағдай

Мұздай темір құрсанды. 190. Алып келді Шұбарды,

Қайратты туған бала еді, 200. Тайшыққа кетіп барады.

Сонда Алпамыс батырдың жүріп бара жатқанын білген ел-жұрты Алпамысқа былай деді: – Ей, Алпамыс, жалғыздық бір Алладан басқаға жараспаған, көп әскермен бар, – деді. Оған Алпамыс: – Жұртым, бұл маған жан ашығандықтарыңнан айтқан сөздерің ғой. Елді қинап соңымнан еріңдер дегенмен, жаяу шұбырып қайда барасыңдар. Жалғыз өзім-ақ барамын, дұшпанды жеңіп аламын. Табаныма саламын. Жаны ашыған адамдардан жалғыз ғана тілегім сол: мынау артымда қалып бара жатқан қартайған ата-анама көз қырларыңды салыңдар. Жүдетпей соны бағыңдар, – деп халқымен қоштасып,

Алпамыс батыр жүріп кетті.

Алпамыс батыр шыққан күні Алпамыстың елін шауып кеткен қалмақтың ханы Тайшық түс көреді. Түсінен қорқып, шошып оянады. Ел-жұртын жиып алып, түсін айтып бір сөз дейді.

210. Мен бір бүгін түс көрдім,

Жерге менің төгілді. 220. Бір арыстан өзіме

Қаланың аузын қан қылды, 230. Қақпаның аузын шаң қылды.

Бір бүгіне қарасам, 240. Қырмызы қызыл жібектей.

Он мың қолдай бір өзі 250. Айқайлап ұран салады.

Жиделі Байсын жерінен, 260. Қоңырат деген елінен,

Сонда Алпамысты патшасы мұндай қылып айтқан соң, оның халқы қорықты. Не қыларын біле алмай, ақыл таппай торықты. Өстіп халық қысылып отырғанда, сол қалада ыстық ішкен, сұйық тышқан, қабағы тырысқан, көрінгенмен ұрысқан, көн шалбары көтіне қатқан, өзін жасынан құдай атқан, басы мүйіз, көті киіз, тізесіне шекпені жетпеген, басынан жаманшылық кетпеген, екі сүйем бойы бар, адам таппас ойы бар бір мыстан кемпір келіп айтты:

Сонда хан айтты: – Алпамысты байлап алып келсең, не тілесең де берейін. Арызыңды айт. Не тілейсің? – деді. Мыстан орнынан тұрып: – Менің жалғыз балам бар. Басының таздығынан басқа кемдігі жоқ. Соған жалғыз қызың Қарагөзайымды берсең, мен дұшпандарыңды әкелемін, – деді.

Онда хан айтты: – Құп. Айтқаның болсын. Тек алып кел, – деді. Мыстан кемпір ханның қызы Қарагөзайымды бас қылып, қырық қыз алды. Қырық бөтелке арақ алды. Қырық ақ отауды түйеге артқызып алып, Алпамыстың келетін жолындағы Тасқала деген жерге барып қонды. Бес жүз кісіні ауылдың сыртына жасырып қойды. Оларға: – Мұнан түтін шықса, ауылға жетіп келіңдер, – деп тапсырды. Мыстан Алпамыстың келетұғын жолына қырық отауды тіктіріп, қыздармен ойын-сауық құрып жата берді.

270. Алақаны тозады.

Шу дегенде Шұбар ат 280. Ұшқан құстан озады.

Алпамыс сынды батырың 290. Шұбарға қамшы салады.

Алпамыс атты жас берен, 300. Кемпірге келіп жолықты.

Алпамысқа мөнтеңдеп, 310. Ағыл-тегіл жылады.

320. Дұшпаның болса мұқатып,

Қамқорың сенің мен едім. 330. Жиделі Байсын жеріңде,

Қырқы бірдей нар еді. 340. Алдынан шықты жылқының,

Кеше-күндіз Құдайдан, 350. Алпамыс сені тіледім.

Жатамысың, қарағым. 360. Осы сөзбен қу мыстан

Алдап берді арағын.

370. Атың болса шалдырсаң,

Барады алып мазамды.

Сонда Алпамыс “бұл кемпір шындығында менің әкеме дос-жар адам екен. Мұның қырық баласы менің әкемнің жылқысы үшін қырылған екен. Енді мұның үйіне түсіп қонақ бола кетейін” деп үзеңгісін шығарып: – Мінгес, – деп бір сөз деді. 380. – Кел, шешеке, мінгес, – деп,

390. Бір уақыттар болғанда

Ара күндік жол жүрмей, 400. Аяғынан ақсайды.

Құрбандық болып өлейін. 410. Балалығың қалмайды,

Сонда Алпамыс: – Ей, хайуан, саған мұндай желік қайдан пайда болды? Бір көрген шешеме сөзге мерт қылдың, – деп қылышын суырып алады. Бірақ өзін-өзі тоқтатып: “бұл жануарымнан бұрын көңілім қалған жоқ еді. Мұны өлтірсем жаяу қалармын” деп ойлады.

420. Байсыннан шыққан Алпамыс,

Шықпаймысың далаға. 430. Бұл дауысты естіген,

Перизаттай қырық зайып, 440. Алпамыстай баланы

Арақты ішіп болады. 450. Қауіп шығып есінен,

Төңірегін түрген соң, 460. Алпамысты балқыған

Алпамысты көреді. 470. Мас болғанын баланың

Қарауылшы көреді. 480. Тасада тұрған жерінен

Сонда Алпамысты хан көріп, тірі екенін білген соң, жендеттеріне: – Өлтіріңдер! – деп әмір қылды. Жендеттер Алпамысты отқа салды күймеді, суға салды батпады, қылышпен шапты кеспеді, оқпен атты өлмеді, дарға да тартты, әрне қылды, болмады. Шұбар ат жануар алдына келгенін тістелеп, артына келгенін теуіп, ешкімді маңдайына жолатпады. Сонда Алпамысты өлтіре алмаған соң, «не қылсаң да өзің қыл» деп тағы да кемпірге берді. Және хан айтты: – Қызым бұл күнде он жаста. Жиырма жасқа жеткен соң балаңа беремін, – деп уәде қылды. Онан кейін кемпір Алпамысты қырық құлаш зынданға салдырды. Шұбар атты темір үйге байлап қойдыртты. Аптада бір нәр таттырып, әбден арықтаған соң мінермін деп ойлады. Сол жатқаннан Алпамыс жеті жыл жатты. Ауыртпалық жанына батты, сол елдің жаны ашыған азаматтарынан дәм татты. Қарагөзайым ер жетіп, он жеті жасқа келді. Сол кезде қыздың он жеті серкесі бар еді, өзіне арнап ен тақтырған. Сол серкелерді Кейқуат деген тазша бала бағушы еді. Бір күні Кейқуат серкелерді жайылымға айдап бара жатса, екі серке сүзісіп жүріп, Алпамыс жатқан зынданға түсіп кетеді. Жаны қысылған Кейқуат келіп, зынданға түсуді ойлайды. Аз сабырлықпен Алпамыстың зынданға жатқанын есіне түсіріп, мына сөзді айтады: – Ей, Алпамыс, дүниеде тірі болсаң, мына екі серкемді шығарып бер, – дейді. Сонда Алпамыс: – Мен бұл зынданнан шықсам, мұратыңа жеткізермін, дұшпаныңды өткелектен өткізермін. Сен мені күт, серкенің күніне біреуін беріп тұр, – дейді. Сонда Алпамысты өлді деп ойлап жүрген Кейқуат: – Сенің бұл өміріңді өзіңе көп қылайын, – деп бір диірмендей тасты айналдырып әкеліп, төбесінен өлтірмекке тастап жібереді. Алпамыс тасты тосып алып, қайта атып жібереді. Тас зынданнан атып шығып, Кейқуаттың басынан көз көрімсіз көкке ұшып, Кейқуаттың зәресі ұшып, бір қурайды паналады. Сонда Кейқуатқа ой түсті “Иншалла, егер Алпамыс бұл зынданнан шықса, мені мұратыма жеткізуі анық екен. Мен күніне бір серкені Алпамысқа беріп тұрайын” деп ойлады. Осы ойын іске асырып серкені күніне бір-бірлеп беріп, Кейқуат серкесінен ада болып Алпамысқа келіп: – Ей, тақсыр, серке ада болды. Енді қызға не деп жауап беремін, – дейді. Алпамыс зынданда жатып: – Маған ұста саймандарын әкеліп бер, – дейді. Кейқуат әкеліп береді. Алпамыс серкенің сүйектерінен “сылдырмай” деген сыбызға жасады. Оны Кейқуатқа беріп: – Қыздардан келе жатқан жолына бұғып жатып тарт, – деді. – қыздар келіп қолына алып қарар, “кім істеді” деп сұрар. Сонда хан қызынан басқаға сырыңды айтпа, – деп сырнайды зынданнан лақтырып Кейқуаттың қолына берді. Кейқуат сырнайды қолына алып қыздардың жолын тосты. Бір күні сейілге шығып бара жатқан қыздарды көріп, сыбызғыны тартты. Қыздардың сыбызғы дауысына бойлары балқып, жас жүректері елжіреп, тағат, сабыр қыла алмай, сырнай даусы шыққан жаққа қарай ентелей басып, өкпелері ұшып, өлдім-талдым дегенде Кейқуатты тауып алып, сырнайды қолдарына алып қарады.

Айналайын Кейқуат, 490. Айтшы маған кім берді?

Пышаққа сапты қын қылды. 500. Айналайын Кейқуат,

Байшұбарды алып кел, 510. Жібектен тағып тұмарды.

Сол Алпамыс қайда енді? 520. Мінген аты бөрте еді,

Жүрегі оттай жалынды. 530. – Айналайын Кейқуат,

Жүре көр, – деп жалынды.

540. Келе жатқан секілді.

Сөйлесті кіші бесінде.

Сонда қыз Алпамыспен хабарласты. Алпамыс қызға айтты: – Сен мені бұл зынданнан шығарсаң, сені аламын, – деді.

Қыз: – Атың патшаның қолында, темір үйде байлаулы. Аптасына бір нәр татып тұрады, оны қайтып ашамын? – деді. Алпамыс: – Менің бір кір киімімді ішіңнен киіп, диуана болып барсаң, исімді алып Шұбар ат темір үйді бұзып шығады. Онан кейінгі ақылды өзің тап, – деді. Қыз Алпамыстың айтқанындай, пердемен бетін жасырып, ханнан амалын асырып, басына сәлде орап, астына есек мініп, қоржын салып, қолына аса алып, ханның ордасына ақтап келді. Сонда Шұбар ат Алпамыстың иісін алып, темір үйді талқан қылып, бұзып шығып, диуананың қасына барып иіскеп тұрды. Бір жасауыл мұны көріп, ханға барып баян қылды, хан сол жасауылды жіберіп: – Шақыр диуананы! – деді. Ол диуананы ханның алдына шақырып келтірді. Сонда хан диуанадан жауап сұрады. – Ей, диуана, сен не қылған адамсың? Алпамыстың өзімісің, болмаса көрер көзімісің? Қыз: – Ей, тақсыр, хан болсаң да ақылың қайда кеткен? Алпамыс мендей он есе емес пе еді? Сіз қалай айтасыз? Мен жаңа пірі күнімде Жиделі Байсынға барған едім. Бұл аттың құнан күні екен. Енесін арда емеді екен. Сонда ауырған екен. Мен үш күн үшкіріп бағып едім, сонда жазылып еді. “Сол күнде қандай едім, енді бұл күнде қандай болып тұрмын” деп шығып жылап тұр, – деді. Сонда хан тұрып: – Олай болса, маған осы атты үйретіп беруіңе шамаң келе ме? Келсе көп олжалаймын, – деді. Қыз: – Ей, тақсыр, мен ел қыдырған диуана, менің қатын, баламның тамағын бер. Бұл атты үйреткенше өзіне жем бер. Қырық арқан керек, сонымен жуасиды, – деді. Айтқанының бәрін даяр қылды. Содан кейін қыз аттың беліне қырық арқан қабаттап байлап, Алпамысты зынданнан шығарып алды. Алпамысқа қыз ғашық болды. Екі жас құшақтасып мауқын басысты. 550. Зынданнан шығып алған соң,

Тілек тілеп пірлерден 560. Тайшыққа қарап жүреді.

Тұлымдысын тұл қылды. 570. Солқылдаған мырзасын

Ханның өзі жолықты. 580. Жекелесіп қалады,

Қуып жетіп Алпамыс 590. Мықтап тұрып шаншады.

Қылышпенен ұрады. 600. Бір жерлерге келгенде,

Сүйтіп ханын өлтіріп, 618. Батырдың көңілі тынады.

Осылай Алпамыс батырдың көңілі тынып, ел шапқыш Тайшық ханның, оған ерген адамдардың белі сынып, үкіміне көніп тұрды. Алпамыс ханның қызы Қарагөзайымды өзі некелеп алып, қырық қыздың басы Нарзанкүл деген қызды Кейқуатқа қосты. Жұрттарын әбден қаратып, Кейқуатты хәкім қылып сол елде бір ай жатты. Бір күні Алпамыс ата-ана, ел-жұртын сағынып, Кейқуатқа айтты: – Мен енді елге қайтамын, – деді. Кейқуат айтты: – Тақсыр, сіз кетсеңіз, мен де бірге кетемін, сізден соң мынау ел мені бір күнде қоймайды, өлтіріп тастайды, – деді. Сонда Алпамыс айтты: – Саған олай болса, мен бір ақыл үйретейін. Ертең “ханның шүлен беретін тойы бар” деп той қылып, елді шақырып жиыңыз. Ел әбден жиылған уақытта мені шақыртыңыз, мен келген соң мынаны айтыңыз: – Алпамыс мен құс етін жегім келеді. Маған қырық үйрек әкеп бер, – деңіз. Сонда мен айтайын: – Тақсыр, бұл жердің құсы түгіл көлін де, жүрер жолын да білмеймін дейін. Сонда сіз айтыңыз: – Ей, ақылсыз, кеше ордан өзім суырып алып адам қылып едім. Бұл күнде менің сөзімді қайырасың, – де. Мені кінәлі қылып: – Шұбар атыңа мін де, тез кет еліңе, – деп елден шығартып жібер. Сен бұл елдің тәртібін бұзарсың, – деп. Сонан кейін ел сізден қорқар, – дейді. Кейқуат осы айтылғандардың бәрін істейді. Ел “Алпамыс сынды батырды қуып жіберген бұл Кейқуат шын мықты екен” десіп, Кейқуатқа бағынып тұрып қалады. Ал Алпамыс жауын жеңіп, малын айдап, еліне келеді. Ата-анасын, қарындасы Қарлығашты, ел-жұртын аман-есен көріп, мал-малданып, жан-жанданып мұратына жеткен екен.