Баянғали
Әлімжанов

Қазақша жырлаған
Баянғали Әлімжанов
Нұр-Сұлтан 2022

Кіріспе сөз
«Манас» жыры негізінен үш бөліктен тұрады. Бірінші бөлігі
Манас батыр туралы, екінші бөлігі – баласы Семетей батыр,
үшінші бөлігі – немересі Сейтек батыр жайында. Бұл үш бөлігінің

де көптеген варианттары бар. Соның ішінде эпостың біріктірілген
нұсқасы өткен ғасырдың елуінші жылдарының соңында төрт кітап
болып Қырғызстанда басылып шыққанын жоғарыда айттық. Іле-
шала осы басылым түгелдей қазақ тіліне аударылып, Алматыдан,

Қазақтың Мемлекеттік Көркем Әдебиет Баспасынан төрт кітап
болып жарық көрген.
Эпостың бірінші бөлігі «Манас» екі кітап болып, бірінші
кітабы1961 жылы 47 000 дана, екінші кітабы 1962 жылы 31 000 дана

таралыммен басылған. Алғы сөзін Мұхтар Әуезов жазып, жырды
қазақтың көрнекті ақындары аударған. Атап айтқанда, кітаптың
басынан бастап аяғына дейінгі рет бойынша, Ғали Орманов, Тайыр
Жароков, Қалижан Бекхожин, Әбділда Тәжібаев, Дихан Әбілев, Ғафу

Қайырбеков, Сырбай Мәуленов, Хамит Ерғалиев ат салысқан.
Екінші бөлігі «Семетей» аталмыш баспадан бір кітап болып,
1962 жылы 31  000 дана таралыммен жарық көрген. Алғы сөзін
қырғыз ғалымы Бибі Керімжанова жазып, Қалжан Нұрмаханов пен

Әлихан Қазтаев қазақшалаған. Жырды ақындар Қажым Жұмалиев,
Жұбан Молдағалиев, Жаппар Өмірбеков, Құланбай Көпішев, Ғаббас
Жұмабаев, Қапан Сатыбалдин аударған.
Үшінші бөлігі «Сейтек» аталмыш баспадан бір кітап болып, 1962

жылы 31  000 дана таралыммен жарық көрген. «Сейтек» жырын
ақындар Тұманбай Молдағалиев, Шәміл Мұхамеджанов, Қайрат
Жұмағалиев, Айтбай Хангелдин, Мұзафар Әлімбаев, Әнуарбек
Дүйсенбиев, Аманжол Шамкенов, Сәду Машақов аударған. Соңғы

сөзін қырғыз ғалымы Кеңесбек Асаналиев жазып, Қайрат Жұмағалиев
қазақшалаған.
Бұл – үлкен еңбек, әдеби ескерткіш, тарихи мұра.
Ал кітап оқуға уақыт табыла бермейтін, жұртшылық қысқа да

Малсыз келген шораға,
Адырда жылқы алабас,
Арғымақ будан аралас,
Бөліп беріп ер Манас,

Кісілігін білгізді!
Үзілгенді жалғады,
Шашылғанды жинады,
Берен Манас көкжалдың,

Етегін ұстап ер болдық,
Ер ұлымен тең болдық.
Аруағы биік Манастың,
Аулына қайтіп кіреміз?

Артында жалғыз тұяғы,
Оған қайтіп тиеміз?
Тұзы ауыр Манастың,
Тұзына қайтіп сиеміз?

Қабылан аруақ ұрмай ма,
Ордаға қайтіп кіреміз?!»
Сонда Көбеш қағынып,
Кеп айтады шабынып:

«Әрқашанда қырық шора,
Қызыр шалған Манас деп,
Көзіңнің жасын төгесің.
Ол Манастың орнында,

Хан боп отыр Көбешің,
Дегеніме көнесің.
Дегеніме көнбесең,
Қолымнан қазір өлесің!

Қырғылшал мен Тазбаймат,
Қаныкейге барасың,
Ақырғы сөзін аласың,
Айтқанымды қылмасаң,

Ажалыңды табасың,
Айдалада қаласың!»
Ханның әмірі – қатал. Амалы құрыған Қырғылшал мен Тазбаймат
Манастың ордасына аттанады. Қайғыға батып, қан жұтып

Мен қарабет сорлының,
Басынан қара түскен жоқ.
Айтқан сөзді білген жоқ.
Артында қалған жетімің,

Сөйлеп сөзге кірген жоқ,
Ай қараңғы болғанда,
Түн осындай екен ғой.
Айкөлдің көзі өткенде,

Күн осындай екен ғой!
Шамам келсе тимеймін, Манастың тұзы ұрған құл, сен жүрген
жолға кірмеймін! Тартынбаймын өлімнен, екі ақымақ сені сояйын!»

алып, Тазбайматқа салып жібереді. Екі шора қызыл қанға батып,
Сұрқызыл мен Кертелкі аттарына мініп, тұра қашады. Сол бойда
Жақып пен Көбешке жетіп, бәрін баян қылады. Жақып ашуланып:
«Қаншықты барып сойыңдар,

Қара көзін ойыңдар!
Жетімектен айырып,
Жалғыз қылып қойыңдар.
Келгендерден кеп ұқтым,

«Алты мың жамбы, мың құндыз,
Параға Бақай жеп алып,
Текешінің Орманбек,
Ханына долы Қанышты,

Береді екен деп ұқтым!
Анық балам Көбешім,
Адал балам Абыкем!
Ұяты жоқ шерменде,

Келтірді жанның намысын,
«Арам» деп жесір айтқандай,
Арам Көбеш сен емес!
Баласын арам дегізер,

Арсыз Жақып мен емес! – дегенде, қаһарланған Көбеш хан: «Мен
дегенің соңымнан еріңдер, Манастан қалған қазынаны бәріңе бөліп
беремін! Ермегеннің басын қылышпен бөлемін, қызыл қанын төгемін!
Қатыннан қорлық сөз естіп, хан болып қайтіп тұрамын, жетімін

көкпар қыламын!», – деп, қолын бастап, Қаныкейді шабуға аттанады.
Қаныкейге бұл сөзді жұрт жеткізеді. Ол төніп келе жатқан

қауіпті сезіп, енесі Шиырдыға:«Кең Ақшидің бетінде, қара жолдың
шетінде, көкжалдың қорғаншасын панала! Кең – Қолға бойыңды
батыр, жалғызыңды жасыр!» – дейді. Шиырды бөгелместен
шырқырап, Семетейді бауырына басып бұрқырап, тау-тастың

арасына барып тығылады.
Әне-міне дегенше,
Хан Көбеш келді бақырып,
Өз атын өзі шақырып:

«Бағамды білмес қарабет,
Байқамас жесір шамасын,
Кесапатты қаншықтың,
Талқандайын қаласын.

Меніменен қастасып,
Тірілтіп келсін Манасын!
Көкпарға тартам, алып шық,
Көзінше сойып баласын!»

Осыны айтып көр Көбеш Қанышты айбалтамен тартып
жібереді. Қапы қалған Қаныкей шыңғырып жылап, бүк түседі.
Қызыл қанға батқанда,
Жер құшақтап жатқанда,

Қамшыменен емшегін,
Тіле –тіле шапқанда,
Жазығы жоқ жесірдің,
Алмадай басын аларда,

Үзіктей қалпақ ер Шуты,
Манастың жақын шорасы,
Ұстай алды Көбешті.
«Көбеш, сен хан емессің, бекерсің,

Хан екенің шын болса,
Қалқаны жоқ қатынның,
Қайтіп басын кесерсің?!»
Деп осылай ер Шуты,

Аталы сөзбен ұялтып,
Араға түсе қалғаны,
Тілсіз жатқан жесірді,
Хан Көбешке шаптырмай,

Жан сауғалап алғаны....
Сол уақытта Көбештің әскері хан жарлығын екі қылмай, ауылды

шабады. Манастың ордасына басып кіріп, баланың жабулы тұрған
бесігін жұлып ала жөнеліп, ішінде бала бар ма, жоқ па деп те
қарамай, көкпар қылып тартып кетеді. Жаудан тартып алғандай,
қара буырыл жылқыны айдап әкетеді.

Төрт түлікті мал қоймай,
Төңірекке жан қоймай,
Жалғыз түйір дән қоймай.
Тағалыдан тай қоймай,

Таңбалыдан қой қоймай,
Қалқа қылар там қоймай,
Сая қылар тал қоймай,
Сауып ішер мал қоймай,

Жақсылық көрер жай қоймай,
Жанаса жақын бай қоймай,
Үстіне тігер үй қоймай,
Қуандырып Көбешті,

Хан Манастың сан дүние,
Талап алып жөнелді,
Олжаға бәрі кенелді.
Сол бойында Жақып пен Абыкеге келіп, Манастың аулынан тонап

алған дүние мүлік, қазына малды бөліседі. Ақ сауыт пен ақ дабылды
Жақып алады, Ақолпоқ пен Ақкелтені, Ақалбарыс пен Сырнайзаны,
алпыс үйлі қалшаны, одан басқа қаншаны өз мүлкім деп Көбеш
иемденеді. Айкөлдің айбалта мен қылышын: «Абыке ақымақ алсын,

алмаса – өзімде қалсын!» – деп, Көбеш хан жау шауып, жеңіске
жеткеннен жаман масаттанады.
Осы кезде Қаныкей,
Жарағын бойға іле алмай,

Жасанып атқа міне алмай,
Дардаңдап келген Көбешке,
Жағаласып кіре алмай,
Жекпе-жекке шығуға,

Ақтінтені ала алмай,
Атырылтып бетпе-бет,
Атойлап найза сала алмай,
Арманды болып, айла жоқ,

Емшегін жара шаптырды,
Дөкірсіген төбетке,

Оқысынан қаптырды.
Жүрейін десе, әл кетті,
Арқадан қара қан кетті...
Бұл қорлықты көрген соң,

Әлсіздігін білгізбей,
Жарасына тигізбей,
Көзін ашып қараса,
Қырық жыл суға шыласа,

Қылт етіп түсі оңбаған,
Сексен жыл суға тастаса,
Серпіліп шіріп қалмаған,
Алтын түсті зор кілем,

Көзіне мүлде ілінбей,
Ақкелте, Олпоқ, Сырнайза,
Қайда екені білінбей,
Талдың бәрін сұлатып,

Тамның бәрі құлатып,
Түгін қоймай шауыпты.
Үйіріп ілер үстіне,
Киімнің бәрін алыпты.

Мұны көріп Қаныкей,
Абдырап тұра қалады,
Зарланып дауыс салады:
«Аңдысып жүрген алты арам,

Басыма қара түн салды.
Қиналып мұртын сыйпалап,
Қиямет кетер шағында,
Есілім айтқан сөз еді:

«Ері өлгенде қатынға,
Төркіні жақын» – деп еді.
Дұшпанның көңілін тойғызып,
Баламның көзін ойғызып,

Көкпар қылып сойғызып,
Бұл жерде жүріп нетейін?
Енемді ептеп жетелеп,
Баламды алып төтелеп,

Жетілгенше жетімім,
Бұқарды көздей кетейін.

Таудағы жылқы алабас,
Тобыршақ, будан аралас,
Томсартпай жұртты күтуші,
Арқамда еркек бала жас.

Алдырып қойдым иттерге,
Айыпқа мені қаласаң,
Асылым тұйғын ала жат!
Алтынды жиған сен болдың,

Азабын тартқан мен болдым.
Күмісті жиған сен болдың,
Қызығын көріп алты арам,
Күйігін тартқан мен болдым.

Қара – Бура, Шатқалым,
Қайырылып тұрар шамам жоқ,
Қайран жерім, есен бол!
Аппақ қалпақ, көк шекпен,

Қоштаса алмай мен кетсем,
Қайран елім, аман бол!
Қызыл көйлек, қыпша бел,
Қыз балдарым, есен бол!

Кең пейілді, келісті,
Келіндерім, аман бол!
Қара егіннен күріш көп,
Қалайыдан күміс көп,

Боз қояннан түлкі көп,
Боқшаға жиған мүлкі көп,
Қайран жер, Талас, аман бол!
Ақ сақалын жайқаған,

Адамның сырын байқаған,
Әріптескен адамды,
Алақанда шайқаған.
Көк сілеусін бөрік киген,

Көк ала қалқан ойнатқан,
Алдыда жүрсе ақжолтай,
Арқада жүрсе, сан қолдай,
Қапілетте сөз тапқан,

Қараңғыда көз тапқан,
Қысылғанда қу жанның,

Амалын тауып беруші,
Ағекем Бақай мында жоқ.
Ай қараңғы түн екен,
Мендей жесір байғұстың,

Азапты тартар күні екен...
Айкөлімнен айырып,
Тал бойымды талдырып,
Тағдырдың түсті салмағы,

Көрінбей кетті көзіме,
Берендердің аруағы.
Қазылған қалың орым-ай,
Қайнаған қалың сорым-ай!

Маңдайымның қайқысы,
Бұл дағы ырысымның тайқысы.
Айкөлімнің барында,
Асылды жидым киіздей.

Ақыреттік дос болған,
Батырдан қалған қырық шора,
Кісілігін білгізбей,
Аулымды шапты бүгінде.

Алты арамға айдатып,
Жау болып шықты түбінде.
Алтыным болмай көмірдей,
Еркінсіп енді еліріп,

Кіші қатын балдары,
Аулымды бұзды семіріп!..»
Деп осылай Қаныкей,
Атыста кисе оқ өтпес,

Ақолпоқты таба алмай,
Манастан қалған сұр шекпен,
Сұр шекпенді киініп,
Алмамбеттің мылтығы,

Сырбараңды таянып,
Талаудан қалған бұйымы,
Аз да болса көп болып,
Қара сұр өңі шөп болып.

Қайғырып жылап көз жайнап,
Жаралы жері бөлініп,
Қапталынан аққан қан,
Етегіне төгіліп.

Бүлдірге болар жіп қалмай,
Бүлкілдеп үрер ит қалмай,
Қарқ етіп ұшқан қарға жоқ,
Құрқ етіп ұшқан құзғын жоқ,

Қара қылар адам жоқ,
Қарбытып асар тамақ жоқ.
Кең дүние тар болып,
Мүшкіл болды Қаныкей,

Мұңдасарға зар болып!
Қашқындар
Жарасы жанына батқан Қаныкей Үш-Қосайды межелеп, енесі
Шиырды мен баласы Семетейге келеді. Қиналып тұрған Қанышты

жылата бермейін деп, Шиырды балтыр бесік Семетейді күлдіріп,
бауырына басып, теңселіп тұрған жесірге телміре көзін салып,
кәрілігін білгізбей, қайратын білгізіп,былай дейді: «Ой, Қаныкей
құлыным, бұрқырап жылай берме! Ханы өлген қатынға төркіні

жақын деуші еді, сондықтан Қараханды көздеп қашып кетейік. Бұл
жерден енді біз береке таппаймыз, атаң Темірханның шаһарына
кірейік, белінді байлап қайрат қыл!
Бүгінгі көрген таңда жоқ,

Осындай екен дүние боқ.
Жылқыдан тұлпар кер де өткен,
Мына түпсіз дүниеден
Неше түрлі ер де өткен

Ескендір батыр шер де өткен
Бұл түбі жыртық дүниенің
Түбіне шейін кім жеткен?!
Ажал келсе өлерміз,

Азабы болса көреріміз,
Жалғызың ептеп ер жетсе
О балам бір жақсылық көрерміз!
Найзаға таққан желегім,

Қалың елдің шетіне.
Айлам бар ма қайтейін,
Абыке менен Көбештің,
Бара алмадым бетіне.

Қырықтың басы Қырғыл шал,
Тұрмады айтқан сөзінде,
Қырық шораны азғырып,
Кіріп кетті қол шаппай,

Қан Көбештің өзіне.
Қаныкей балам қайғырып,
Жас алмағын көзіңе.
Жетімің аман ер жетсе

Шашылғаның жиналып,
Кеткенің келер өзіңе!
Темірханға ептеп жет
Жетімді ұстап бетіңе.

Хан Бақай қайда екен деп,
О, балам, алып жүргін есіңе.
Құлақ салып тілімді ал
Осы айтқан сөзіме.

Есен болса жалғызың
Арамдар келер есіне.
Темірханға балам кет,
Балам, кетсең – басым кет.

Ақ батамды берейін,
Айтқан жерге аман жет!
Шырқыратып жылатпа,
Шиырдыны ала кет!

Төкпей, шашпай сөзімді,
Құлағыңа сала кет!
О, Қаныкей құлыным
Бүгін бұрдың сананы,

Алысқа сапар жол жүріп,
Аман-сақтап қалыпсың,
Манастан қалған баланы.
Бұдан ары Қаныкей

Арылдаған алты арам,
Кең Қол бойлап қонбайды,

Қиғаштасқан қырық шошқа,
Бастағыдай болмайды.
Жыл он екі ай болғанша
Балам, түйе қайтарып күйермін

Төбеңнен тиген итпенен,
Реті келсе, Қаныкей,
Мен төбелесе жүрермін.
Төремнен қалған жалғызды

Мен он екі жыл күтермін.
Он екі жылда келмесе,
Таласты балам көрмесе
Азабын тартып, қорлықтан,

Ажалсыз Бақай өлермін.
О, Қаныкей құлыным
Әңгіме, дүкен құрай жүр,
Бақайдың жайын сұрай жүр.

Сен Бұқардан қайтқанша,
Бек байлаймын белімді.
Медер қыла жүрерсің,
Беренің айтқан жеріңді.

Түйе ішінде қара нар,
Желмаяңды сақтармын,
О дүние кеткен жалғызым
Манастың тұзын ақтармын! – деп, хан Бақай ботадай боздап,

ішіндегі қайғысын көзінен жас қып төгеді. Бақай абасының сөзінен
Қаныкейдің көңілі ашылып, қайраттанып, былай дейді:
Өзенге қыршын тал бітер,
Өлмеген жанға мал бітер.

Манастан қалған бір жетім,
Есен болса ер жетер.
Ер жеткенше ес кетер,
Есікке келген дос кетер.

Есен болса құлыным
Ептеп-септеп күн өтер.
Қапа болма, хан аба,
Қайратың жетім бар аба.

Манастан қалған белек бар,
Бас көтерер желек бар.

Балаң аман тұрғанда,
Баладан саған жөлек бар.
Өлмесем Шатқал жайлармын
Өзенге бие байлармын.

Көлеңкем аман тұрғанда,
Көбештің жайын табармын,
Доңыз ханды жайғармын!
Абыкесін айдармын.

Көбешті көрге кіргізіп,
Ел ішінен айдармын!
Ажал жетіп күн бетсе
Кімді жұтпас қара жер

Айналайын абаке,
Азық-түлік қамдап бер,
Бабында тұрған буданнан
Екі күлік таңдап бер!

Бақай қайраттанып, ақсақалы жарқылдап, екі жылқыны таңдап
алады. Ер – тұрманын сайлап, азық-түлігін отыз күнге жетердей
қамдап беріп, жолдан адасып кетпеңдер деп, қойдың етін пісіріп,
ақ қоржынға салдырып, ақылын айтып, торсыққа сүт құйып,

Темірханға хат жазып береді.
Манастан қалған Семетей,
Екі айымға табыстап:
-О, Қаныкей құлыным,

Темірханға жетерсің,
Атаңа разы боларсың.
Арқа шашың өре көр,
Әлдилеп тұрған шұнақты

Ысмайылға бере көр,
Аулақ салғын бойыңды,
Тыныш қылғын ойыңды.
Балаң ербейіп атқа мінгенше,

Оқ өтпес тонын кигізбе,
О дүниеге кеткен Манастың,
Ата екенін білгізбе!
Тұлпарды мініп, желгенде,

Жасы он екіге келгенде,
Жібергін осы Таласқа,

Жаңғағы жайнап төгілген,
Жан таласқан бейбаққа,
Шын бейіштей көрінген.
Арып – ашып, қалжыраған бейбақтар сонда паналап, аттарын

байлап, бір күн демалады. Терекке атын байлап, демалып, енді бір
кезде оянып, жан -жағына шошына қарайды.
Ай қараңғы түн болса,
Түн немене болады?

Қоқаннан келген қарақшы
Үстінен түссе бейбақтың,
Күн немене болады?
Түбімізге жетпей ме?

Өлгенде көрген баламды
Олжалап алып кетпей ме?
Қара бет жесір мендейді,
Құрбандыққа шалмай ма?

Атадан қалған жетімді
Құл қылып қармап алмай ма?
Тентіреп жүрген біздерге
Бәлені мықтап салмай ма?

Қарыннан шыққан жалғызым
Көкжалдан қалған жұлдызым,
Жұлдызымды жетілтпей,
Қолдағы құлы қыла ма?

Жылап жүрген жесірді,
Сорлатып құдай ұра ма?
Айналайын енеке,
Жол жүрген адам тұра ма?

Сиынып қашқан сорлылар,
Бұқарға жетпей тына ма?
Екеуі қайтадан белдерін буып, ары қарай Бұқарға жол жүріп
кетеді.

Бұқардың жолында
Талай жерден өтіп, Шоң Ақшиге, шек ара жерге жетеді. Қаныкей
тебіреніп, енесіне сағынышты сырын шертеді. Балалық шағын еске
алады.

Қаныкейдің кең көлшік,
Телегейі тең көлшік,
Қайыршы келсе тоятын,
«Қор болмасын Қаныш!» – деп,

Батасын беріп қоятын.
Жайқалған шынар бағымның,
Жемісін халқым жеуші еді,
Қаныкейдің кең көлшік,

Ертеде «патша тұрған» деуші еді...
Енді міне, сеніп көр,
Топырақ ұшып, тоз болып,
Қап-қара болып қазылған,

Ойыңды бұған бөліп көр,
Бұл немене болады?
Бұрқыратпай долыны,
Енеке мұны жорып бер!

Көлшігің құрғап қалғаны,
Көкжалың Манас өлгені.
Айнала қурап қалғаны,
Қорлық салып өзіңе,

Арамдар малды бөлгені.
Шынарың қурап қалғаны,
Тазыдай қашып желгенің,
Азап тартып, зар илеп,

Таластан қаңғып келгенің.
Сарайың құлап қалғаны,
Заманың кетіп басыңнан,
Арамдар емшек жарғаны.

Көрмейсің бе, Қаныкей,
Опасыздың жалғаны.
Береннен қалған Семетей,
Белекке белге таңайық,

Байбалам салмай, бас көтер,
Белгілі жерге барайық,
Бұл Семетей баланың,

Қаныкей: «Айналайын, енекем, Бұқарға жеткенше алты күндік жол
бар! Алдымызда адыр-адыр бел, шымшып жейтін шөбі жоқ шөл
жатыр. Азықты қазір жеп қойып, азапқа қалмайық, баланы аштан
қатырмайық!» – деп тартынады. Бірақ, Шиырды қоймайды:

Ой, Қаныкей құлыным,
Ажалы жеткен өледі,
Өлмеген күнін көреді.
Тірі жүрген адамның,

Ырысын құдай береді.
Арыған ат семірер,
Ашқан қарын тойынар.
Тілекті құдай берген соң,

Төлгеміз тура келген соң,
Қурап қалған шынарға,
Қайырылып бұлбұл қонған соң,
Кеуіп қалған көлшігің,

Қайтадан суға толған соң,
Үзілгендер жалғанар,
Шашылғандар жиналар.
Күйікті жан қуанар.

Жосықты бұзып нетелік,
Алып кел, бері азықты,
Осы жерде түстеніп,
Бір қуанып өтелік!..»

Қаныкей Бақай абасы берген азықтан қалған жарты жілік ет пен
жарты қолторсық сүтті алып келеді. Семетейді тойдырып, өздері
де ішіп, жеп, әлденіп, қол-аяқты созып жатып демалып, ес жияды...
Мұны мұндай тастайық, Бұқардың ханы Темірханнан сөзді

бастайық. Темірхан ақылы терең, қолы ашық, мәрт, қасиетті
жан екен. Ең кенжесі Ысмайыл жиырма беске толып, ел аузында
мақталып, айтқан сөзі ем болып, елді билеп, өрлеп келе жатқан
шағы екен. Сол уақытта алпыс батыр қосшы алып, ит жүгіртіп, құс

салып, Ит- Торпының бойында, шоң Бұқардың ойында жүр екен. Бір
кезде Шоңкүрең аттың аузын бұрып, алысқа қадала қарап қалады.
Сырын білетін батырлар: «Неменеге көзі түсті екен?!» – деп, қалт
тұра қалады.

Ысмайыл балуандарын жанына шақырып, сөз бастайды:
Атымның басын тартайын,

Арманды қазір айтайын.
Айналайын балуандар,
Дүниеде толған арман бар.
Дәулет баста тұрғанда,

Құндыз бенен сусарды,
Кімдер ырғап кимеген?
Ауыздан шыққан лебізге,
Кімдер басын имеген??

Ағын судай сарқырап,
Кім күркіреп жүрмеген!
Жездем Манас қабылан,
Қаңғайға қарсы барғанда,

Қарсыласқан жауларды,
Қалтыратып алғанда,
Қаңғайдан шыққан Қоңырбай,
Алдап салған жарадан,

Улап сайған найзадан,
Айкөл Манас өліпті! – деп, толғанып, көлшікке қараңдаршы дейді.
Өздерің көрген кең көлшік,
Жездекем Манас өлгенде,

Өзінен өзі суалып,
Жайнап тұрған шынары,
Бір-ақ күнде қуарып,
Қызыл алма, тал қалмай,

Қыбырлаған жан қалмай,
Иен шөл болып қалғаны.
Енді міне қарасам,
Көлшігі толып қалыпты,

Бақтар көктеп алыпты.
Көгеріп бұлт көрінет,
Ербеңдеп қара бөлінет,
Бірі торы, бірі көк,

Екі тұлпар көрінет.
Ерттеулі тұрған қос тұлпар,
Ежемнің аты болмасын?
Көгеріп тұрған көкте бұлт,

Ежемнің дерті болмасын?
Ысмайыл мұны айтып, жігіттерін бастап, аттанады. Қару-

Жетіміңді қор қылмай,
Бауырым, өзің бағып ал!
Қуды құсқа жегізбе,
Құрғанда көрген жалғызды,

«Біреудің ұлы» дегізбе!..
Аузымды ашып өпкенім,
Көзімді ашып көргенім,
Айкөлдің жалғыз баласы,

Қалап берген мен қандай,
«Жездемнен қалған тұяқ» деп,
Жаутаңдатпай жалғызды,
Қалап алсаң сен қандай?!»

Ысмайылға Қаныкей,
Қылып берді ырымын,
Ит аяғын кешіріп,
Қырқып берді шыбығын.

Темір ханның Ысмайыл,
Садақ оғын қармалап,
Қылыштың жүзін жалмалап,
Антын беріп салады.

Ежесі берген жетімді,
Бала қылып алады.
Қос атпен кісі шаптырып,
Бұқарға хабар салады.

Ырым қылып балаға,
Бадана тонды кигізіп,
Ырым қылып көтеріп,
Шоң күреңге мінгізіп,

Бұқарға келіп жеткен соң,
Он жеті күн той қылып,
Бақандары майысып,
Батырлары сайысып,

Семетейдің тойына,
Көп қазына жайысып.
Алыстан келген сыншылар,
Аямай тойды жеп кетті:

«Аман болса бұл бала,
Әлемге татыр!» – деп кетті.

Қиырдан келген көп сыншы,
Қызықты тойды жеп кетті.
«Қыран екен бұл бала,
Қылымға татыр!» – деп кетті.

Семетейдің балалық шағы
Қыран Манас көкжалдың,
Ата екенің білгізбей,
Қосай берген қол жайып,

Бата екенің білгізбей.
Көсіліп жатқан кең Талас,
Жер екенің білгізбей,
Артықша туған Қаныкей,

Ене екенің білгізбей.
Табанын жерге тигізбей,
Мандайын күнге күйгізбей
Тай атасы Темірхан,

Садағасын шаптырған
Көңілі еркін өссін деп
Күнде лақ тарттырған.
Бір жасына келгенде

Бірге ойнаған балдарды,
Беймаза қылып жадатқан.
Екі жасқа келгенде,
Ер міңезі көрінген,

Екі көзден шашырап
Ұшқындары көрінген,
Үш жасына келгенде,
Жолбарыстай болған көзінен,

Жалындап нұры төгілген.
Төрт жасына келгенде
Тең тұстары жоламай,
Қабырғам қирап қалар деп

Жақындамай жанына
Аулағырақ көрінген.
Бес жасына келгенде,
Берендігі білінген.

Қаруына оқ –садақ
Кәдімгідей іліпті,
Қанаты бар буданды
Жас Семетей мініпті.

Алты жасқа келгенде
Әр мінезі байқалған,
Атасынан асар деп,
Әркім енді айта алған.

Жеті жасқа келгенде
Желіккендей көрінген,
Жерге қарап күңіреніпі
Өзінен өзі сөйленген,

Мылтық атып, жақ тартып,
Жан тең келмей үйренген.
Сегіз жасқа келгенде
Шер сияқты жұлынды.

Темірден киім кием деп,
Шешіп тастап бұлымды.
Жазғы жүрген үйірдей,
Жан-жағына ұрынды.

Тоғыз жасқа келгенде,
Тауға қолы созылды.
Тауға шыққан тоғайдың,
Түп тамыры жұлынды.

Таудай болған бұл тентек,
Топты бұзар енді деп,
Толған елге ұғылды.
Он жасына келгенде,

Ойына түскен қиялын,
Бір пендеге бермеді.
Теріс тартқан тентектің,
Сазайын беріп қолына,

Оқсата қинап тергеді.
Қабылан туған шұнаққа,
Қарсы бір жан келмеді.
Он бір жасқа келгенде,

Оттай жігіт топ қылды.
Ойындағы жұмысын,

Өршіте түсіп, бек қылды.
Он екіге келгенде,
Алаулап тұрған өрт болды.
Ашуына тигендер,

Аямастан мерт болды.
Жер қыдырыпт су бойлап,
Ондаған жігіт қосшы алып,
Бар жарағын түгендеп,

Ит жүгіртіп, құс салып,
Мылтық атып, жақ тартып,
Жол күзетіп, жау кезіп,
Найзаны жерге қадатып,

Гуілдеген бектерін,
Дірілдетіп, жадатып.
Теңтектігі артады,
Тең келерге жан шықпай,

Тығылып бәрі қорқады
Бала Семетейдің қылықтарынан шошыған бір ақ сәлделі, ділдә
шапанды ақсақал Темірханға келеді.
«Тақсыр Темір ханымыз,

Аман болсын жаныңыз!
Қоламтадан сор шықты,
Осы Бұқар шәрінен,
Семетей атты зор шықты.

Саған келдік ханымыз,
Мықтап құлақ салыңыз.
Семетейдің айынан
Талай ишан қайғырды.

Ала шапан қожаның,
Басы талай жарылды.
Қасиетті ишанды
Бұл жетімің қамады.

Қолға тиген қожаны,
Айтқаны анық болмайт деп,
Ойбайлатып сабады.
Бұл жетімнің жоғында,

Хан сөзіне тең болдық.
Бұл жетімнің барында,

Басқалардан кем болдық.
Өзеннің талын қиып ал,
Өрттеніп шығып барады!
Өз еліне кетпесе

Жетіміңді тыйып ал!
Бұл жетімді тыймасаң,
Қақпалы Бұқар елінің
Қалағанын қылмаймыз,

Ертелі кеш үш мезгіл
Ермектей берсе жетімің,
Бұқарыңда тұрмаймыз.
Биыл он екіге келіпті,

Он беске келсе оң қылмас,
Бәрімізді сау қылмас.
Қияпат жыны ұстаса,
Ишан емес, еліңе,

Қырғынды бала салады.
Оймақ ауыз бота көз,
Ойқастаған қыздарды
Олжа қылып ұшыртып,

Қырғызға айдап барады.
Қорғалатып қожаңды,
Қоймай сабап молдаңды,
Тиіп алар биеңді,

Шығарар білем бұл жетім,
Қай – қайдағы киеңді.
Өштескенді өксітіп,
Қармап алып жайлаған,

Қарсылдасқан жау келсе,
Қанға бөлеп айдаған.
Беттесе келген жау болса,
Берекесін қоймаған.

Қараңғыда айдаса,
Қабыландай жайлаған.
Бәтшағар қырғыз тұқымы,
Тақсыр, мұны тыймасаң.

Не бұл тұрсын Бұқарда,
Не біз тұрайық Бұқарда.

Енесі мұның Қаныкей,
Тазы иттей желген – ді.
Көтеріп алып жетімді
Таластан қаңғып келген – ді.

Жетіміңді тыймасаң
Бұл жерде тұрып нетеміз,
Тұс-тұсқа безіп кетеміз!»
Темірхан сонда кеп айтты,

Кеп айтқанда деп айтты:
«Қудай сақал кәріңді,
Құдай алсын бәріңді.
Ақ сәлделі қожаңды.

Аруақ ұрсын молдаңды!
Осы тұрған Семетей
Тұлпардан қалған тұяғым,
Ту қазанат шұнағым.

Найзаға таққан желегім
Асылдан қалған белегім.
Азып келген Қаныкей.
Сүйегімнен шыққаным,

Шуылдамай құлақ сал,
Осы болсын ұққаның!
Өлгенде көрген Семетей,
Тілегіме келгенім,

Баламнан шыққан ермегім.
Мәнісі жоқ сөз айтып
Баламды менен бөлгенің!
Оқыстан тиген қол екен,

Қанеки, сенің өлгенің,
Осы тентек Семетей
Қаласа жазар құмарым.
Он екіге келді енді,

Менің қара қасқа тынарым.
Ел аузында елек жоқ
Тағы осындай сөзіңді
Естімесін құлағым!

Бекініп жатқан жерім жоқ.
Белгіге шапсам торыны
Жеңгемнің аты екен деп
Белсеніп сүреп алғандай,

Белгілі қырғыз елім жоқ!
Оқтай болған Тайторы
Белгілі жүйрік мал еді
Беренім төрем өлгенде

Қатағанның хан Қосай
Қасиетті абакем
Азаға берген мал еді.
Анық тұлпар Тайторы

Бәйгені қанша көрген-ді,
Мерейін бермей бөлекке
Олжаны неше бөлген – ді!
Осы биыл жануар

Қажитын кезі келді енді.
Азуын жалап жануар
Алпыстан асып болды енді.
Кімдер жақсы көрмекші,

Мендей жесір қатынды.
Төлгеге шауып көрейін,
Тайторы күлік атымды.
Алдында келсе Тайторы

Осы тұрған Бұқардың
Бас бәйгесін бөлейін.
Артта қалса Тайторы
Ары жоқ қатын дегізбей,

Ажалдан бұрын өлейін.
Тентіреп жүрген шағымда
Айналайын жалғыздың
Бағын сынап көрейін!

Озып келсе Тайторы
Іштегі сырды ашайын!
Озбай қалса Тайторы
Жүректегі қара қан,

Айдалаға шашайын.
Айналайын Семетей,

Атаға тартқан шер болса,
Көпке туған ер болса,
Кең – Қолда шапқан көшімді,
Кекірейген Көбештен,

Кетірмей алсам өшімді!
Бастағыдай болғызса,
Таласқа құдай қондырса,
Төлгеге шапқан Тайторым,

Таласқанды жығып кел,
Талайсыз қатын дегізбей,
Тайталаспай озып кел!
Зобалаңнан қашпаған,

Жауға қолтық ашпаған,
Қараңғыда адаспас
Қабыландай жайлаған.
Қарсылдасып жау келсе

Қанын төкпей қоймаған.
Қайран қырғыз елімді
Құдай қайта қайта көргізсе!
Теріңді судай сығып кел

Арқардай ырғып ағылып,
Тайторы атым озып кел!
Тілегім келмей оңынан,
Дұшпанның көңілі тоқ болса,

Бұл баламның қайраты
Атасындай жоқ болса,
Өзің өліп Тайторы
Шапқанды жолға жығып кел!

Бөлек жерге қаңғыртып
Бөліпті құдай санамды
Бөтеннің ұлы дегіздің
Өзімнен шыққан баламды.

Қазбашы менің орымды
Бұдан ары қайнатпай
Кетірші менің сорымды!
«Қашқан қатын» дегізіп

Қуды құсқа жегізбе,
Осы тұрған Бұқарға,
Күлкі қылып өзімді
Қураған қатын дегізбе!

Қазды құсқа жегізбе
Осы отырған Бұқарға,
Қалжыраған қарабет
Қашқын қатын дегізбе!

Қаралды қылар белім жоқ
Төлгеге шапсам Тайторы
Қапа қылмай сүреуші,
Қаралды қырғыз елім жоқ!

Уайым тартсам сын да жоқ
Ұрандап төлге мен қылсам,
Ұялмай сүреп алушы,
Ұялас қырғыз мында жоқ!

Кімдер сүйіп қуантар,
Мендей жесір қатынды?!
Қапа болған бұл бастан
Қайғы кетер күн болса,

Қасиетті қырғызды
Қайрылып көрер күн болса,
Жылағаным басылып,
Оттай көзім ашылып,

Таласқа жетіп жерімде
Өлетұғын күн болса,
Хандық құрған қайран жұрт,
Көретұғын күн болса,

Тайторы атым озып кел!» деп, Қаныкей көзінің жасы төгіп, тілек
қылады.
Айкөл Манастың барында Аққұла атын көп баптаған, аттың
бабын білетін Қаныкей Бұқардың кең даласында, Шоң-Ақшидің

шетінде оңды-солды қамшы ұрып, ұшқан құспен жарысып,
ауыздығымен алысып, арлы-берлі шаптырып, терін алып, Тайторыны
әбден баптайды. Манастың анасы Шиырды енесіне келіп, құшақтап:
«Мен Тайторыны төлге қылып, бәйгеге қосуға тәуекел еттім!» –

Бәйге
Қаныкей Ақборсықты қамшылап, қара шашын төбесіне түйіп,
еркектің киімін киіп, темірдей өңі көгеріп, Сырбараңын өңгеріп,
бәйгеге шабатын алты жүз қырық үш тұлпарды абайлап қарап

өтеді. Бәрін сынап болған соң, тәуекел қылып, Тайторының төгіліп
тұрған кекілін көк жібекпен түйіп, сыйда құйрығын қу шәйімен
түйіп, екі құлаш ұзын шылбырды таңдап тағып, ақ ноқтаны салады.
Бұқардағы сегіз ханның алдынан жоғары, төмен қарамай, өлемін деп

санамай, Тайторыны жетелеп өте шығады. «Таудай болған төремді
туған тоқсан бестегі енем Шиырдының батасын алайын, «желікпе»
десе, шаппай үйде қалайын!» – деп, енесіне келіп, бата сұрайды.
Айналайын енекем,

Өзіңде менің берекем.
Еліміз елден кем емес,
Атымыз аттан кем емес.
Жасы менен кәрісін,

Сынап келдім бәрісін.
Кетпен тұяқ, кең сауыр,
Кенен жердің малы еді.
Атекемнің Тайторы,

Бере қоймас намысын.
Төлге қылып торыны
Анық болды шабысым.
Бел байлаған белім жоқ,

Белгіге шапсам Тайторы,
Белсеніп сүреп алушы,
Белгілі қырғыз елім жоқ.
Озып келсе Тайторы,

Бұқарға қызық салайын.
Батаңды берші, енеке,
Патша атамның алдына,
Еркекше киініп барайын.

Дұғаңды менен аямай,
Үміткер болған балаңа,
Медетім, менің берекем,
Қарсылық қылмай, қайғырмай,

Осынша арсыз бола ма?
Сыздаған сүйек кімдікі?
Сынған намыс кімдікі?
Кеткен намыс кімдікі?

Келген намыс кімдікі?
Еркек киімін киініп,
Ел аралап төтелеп,
Алпыс асқан торысын,

«Шабамын» деп жетелеп,
Сегіз ханнан ер іздеп,
Болмай қалған кезі ме?
Ерге көңілі бұзылып,

Оңбай қалған кезі ме?
Төре жездем Манастың,
Төсегін басқан оңа ма?
Төрені қорлап отырған,

Осындай арсыз бола ма?
Қорлап жүрсе Манасты,
Аруағын ердің қорлаған,
Қаншықтың ісі оңа ма? – деп, намыстанып, қаһарына мінген

Ысмайыл Семетей бастаған балуандарын жинап алады. Болған
жайдың бәрін айтып: «Жесір ежең ебімен ерге тие алмай, ер
қыдырып, сұмдық бастап, есепсіз ұят, масқара қылды. Бұған қайтіп
көнейік, «құтырған қатын» дегізіп, жұртқа күлкі болғанша, тірі

жүрмей өлейік!» – дейді.
-Ой, Семетей құлыным,
Өзенді дария бұлағым,
Өлгенде көрген шырағым,

Тұр, Семетей, барып кел,
Алдында келсе Тайторы,
«Манас! Манас!» бақырып,
Манастап ұран шақырып,

Бері сүреп алып кел!
Артта қалса Тайторы,
Қармап алып қаншықты,
Қанын судай ағызып,

Құрбандыққа шалып кел!
Жол үстіне сүйретіп,

Даңғыттарға жарып кел!
Басын кесіп байланып,
Атакең Ысмайылға алып кел!
Бұл сөзді ұққан Семетей қаһарланып, алпыс балуанға бас болып,

жер-көкті дүркіретіп аттанып кетеді.
Ал Қаныкей тегін емес, қасиетті жан еді. Бұл әңгіме оған аян
болады – құлағына ғайыбы сыбырлайды. Сол мезетте оның іші
өртеніп, көзінің жасы төгіліп, уайымға батады. «Семетей ата-

анасын, ел-жұртын білмей қалар ма екен?! Тайторы артта қалып
қойса, шынымен өз баламның қолынан өлер ме екенмін?!» – деп
күңіренеді.
Қайран жеңгең Қаныкей,

Қыр басында қайқайып,
Тура қарап тұрады.
Айкөлің Манас өлгенде,
Өкіріп жерге көмгенде.

Абыке, Көбеш – екі арам,
Адыбай, Көлбай – төрт арам,
Шибыт, Қошқар –алты арам,
Айкөлден қалған сан малды,

Қамшыға шенеп бөлгенде.
Айла таппай сасқанда,
Бұқарды көздей қашқанда,
Береніңнің дүрбісін,

Белдемшенің бүгіне,
Сала келген емес пе?
Бір керегі тиер деп,
Ала келген емес пе?

Алты құлаш ақ дүрбі,
Алты бұрап қалғанда,
Алты күндік жеріңді,
Арқан бойы келтірген.

Манастан қалған дүрбіні,
Мойнынан жұлып алады,
Ат келетін жағына,
Туралап тұрып салады.

Теңіздің бергі бетінде,
Орғып-орғып шаң шығып,

Орғыған шаңды көргенде,
Қаныкейден жан шығып,
Қадалып тұрып қараса,
Атасының Ақтұлпар,

Қарыштап шырқап алыпты,
Қалың шаңнан бөлініп,
Қарасын үзіп қалыпты.
Оның артын қараса,

Шоңқасқаның шаңы екен,
Мұның артын қараса,
Шоңкүрең сынды мал екен.
Үштің артын қараса,

Қара қасқа арғымақ,
Қарасы көзге ілінбейт,
Үстіндегі баланың,
Қанаттай болып тұс-тұсқа,

Етектері дірілдейт.
Темір ханның төрт тұлпар,
Ұзап шырқап шығыпты,
Одан басқа бір жылқы,

Қайда екені білінбейт!
Көзіне Тайторы ілінбеген соң, Қаныкей күйініп, зарланады:
«Ай қараңғы болғанда,
Түн немене болады?

Артта қалса Тайторы,
Күн немене болады?...
Айналайын жаратқан,
Жан қылып мені жаратсаң,

Тұнық көлде шалқыған,
Қуды құсқа жегізбе,
Ары жоқ қатын ұлынан,
Арам өлді дегізбе!» – деп жылап, тағы дүрбі салып қараса, Кең –

Мойнақтың жонында Тайторы үш жүз аттың соңында келе жатыр
екен. Қаныкейдің қабырғасы сөгіліп, көз жасы Ақборсықтың жалына
сорғалап төгіледі.
Алда, шіркін, қу дүние,

Маңдай сүйегім қайқы еді,
Туылғаннан мұңайып,

Күн көрерім тайқы еді.
Ай қараңғы түн екен,
Ажалым жетер күн екен,
Жас күшіктей қыңсылап,

Жарап өлмек екенмін,
Табытым жоқ, бейіт жоқ,
Арам өлмек екенмін!
Қарқ еткеннен қарға жоқ,

Далада өлмек екенмін!
Асылын көрмей арманда,
Баладан өлмек екенмін...
Өзенді дария – бұлағым,

Өлгенде көрген шырағым,
Боз ала тұйғын балпаңым,
Боз қаршыға шолпаным,
Жау – жарағын кисе екен,

Мен бейшара сорлының,
Ана екенін білсе екен!
Қылыштан қалған қияғым,
Қымбаттан қалған шырағым,

Тұлпардан қалған тұяғым,
Тұйғыннан қалған шырағым,
Найзаға таққан желегім,
Айкөлден қалған белегім,

«Атам» деп жүрген Ысмайыл,
Жат екенін білсе екен.
Айкөлім Манас көкжалдың,
Ата екенін білсе екен.

Иттей болып мен сорлы,
Желгендігім білсе екен,
Таластан қашып бала үшін,
Келгендігім білсе екен.

Бес-Арқар жұлдыз батқанша,
Бес қайырылып бұрылып,
Емізгенім білсе екен,
Атекем Бақай азығын,

Жегізгенім білсе екен.
Күйіктің белін шырқырап,

Асқандығым білсе екен.
Арқалап алып Таластан,
Қашқандығым білсе екен!
Анаңмын деп жалынып,

Анарымды көрсетсем,
Шырағым сене қоймайды-ау?!
Кесапатты шайтан деп,
Көсілте сілтеп қылышын,

Кескілеп турап жайғайды-ау!?
Булығып жүрген жесір деп,
Жолымнан қармап алады-ау,
Дөкірсіп тұрған балуандар,

Көкпарға тартып салады-ау!
Сорлы анасын танымай,
Шырқыратып өзімді,
Шұқып тастап көзімді,

Жол үстіне сүйретіп,
«Елірмелі қаншық» деп,
Даңғыттарға жарар ма?
Далада сүйегім қаңқайып,

Көмусіз қурап қалар ма?
Шықылдаған шымшықтар,
Шарасына көзімнің,
Ұясын ойып салар ма?!

Тал жібектей шашымды,
Айдай имек қасымды,
Құрқылдап құзғын жұлар ма?
Қардан аппақ етімді,

Жұлмалап айдай бетімді,
Ит-құстар жемтік қылар ма?
Ботадай мөлдір көзімді,
Қарқылдап қарға ояр ма?

Маржандай аппақ тісіме,
Шықылықтап сауысқан
Ойнақтап еркін қонар ма?
Алмадай екі анарды,

Қарақұс қарпып тояр ма?
Жайдары жазық қабағым,

Күшіген жемі болар ма?
Бүлкілдеген бүйректі,
Аш түлкі жалмап тояр ма?
Бұралып біткен бұлшық ет,

Бұтарлап бөрі тояр ма!? – деп, көз жасы көл болған Қаныкей:
«Әттең, дүние-ай! Айкөлім Манас ауырып жатқанда, құрбан болып
неге өлмедім? Мұнша азапты көргенше, о дүниеге ерімнен бұрын
неге кетпедім? Бел байлаған белім жоқ, бекініп жатқан жерім

жоқ, береннің зайыбы деп сыйлар, берекем қырғыз елім жоқ!» – деп
күңіреніп, Манастан қалған бұрамалы ақ дүрбіні тағы бір бұрап
жіберіп, буданның жолына қарайды.
Аруақтардан сұрайын,

Алтын ауыз дүрбіні,
Алты жолы салайын,
Анықтап тұрып қарайын,
Шұбап өткен аттардың,

Бәрін де түгел санайын.
Алдында Торым келмесе,
Алпыс торпақ, қырық тайға,
Сатып алған Ақтінте,

Қынынан суырып алайын,
Сүбеме мықтап қадайын.
Баламның қолын тигізбей,
Қаныма жанын күйгізбей,

Мен өзім өліп қалайын!»
Ер сипатты Қаныкей,
Ақборсық аузын бұрады,
Аруағы күшті Манасқа,

Жалынып жылап тұрады...
Тайторының шабысы
Қаныкей тағы да дүрбі салып қараса, Тайторы Ит-Торпының
жолында, кезең қырдың ойында, алпыс аттың соңында келе жатыр

екен.
Басын жерге салыпты,
Қарыштап шырқап алыпты,
Мойнын жерге салыпты,

Еті қызып алыпты.
Желгеніне жел жетпей,
Басқанына мал жетпей,
Басқаша шырқап алыпты.

Еңіс жерге келгенде,
Құржыңдаған Торының,
Еліктей қолы сайылып,
Өрге тарта бергенде,

Жал-құйрығы жайылып,
Жазық жерге келгенде,
Тұяғы жерге тарсылдап,
Қара болат ауыздық,

Көмекейде қаршылдап,
Арандай аузы ашылып,
Қан аралас ақ көбік,
Омырауға шашылып,

Тал жібектей құйрығы,
Желмен бірге суылдап,
Кекілі көкке желбіреп,
Көнектей болған тұяғы,

Қара жерді ойғылап,
Ойнақтай басып барады,
Шайқап басын зуылдап.
Маралдай болған денесі,

Қара шаңға көміліп,
Үстіндегі жас бала,
Ер қасына жабысқан,
Қауырсындай көрініп,

Келе жатыр Тайторы,
Ерегесіп, еліріп!
Қартайса да бабына келген алпыс бес жасар Тайторы қара дала
бойында отыз аттың соңына ілінеді. Оны көріп толқыған Қаныкей:

Ой, жануар тұлпарым,
Белгілі жүйрік сен едің,
Қабылан Манас өлгенде,
Қара жерге көмгенде,

Қатағанның хан Қосай,
Атаған ерге мал едің.

Алпыстан асқан тақ едің.
Ұға көр, Торы, сөзімді,
Желіккен қатын дегізіп,
Өзектен шыққан балама,

Қор қыла көрме өзімді!
Бұдан әрі боздатып,
О, жаратқан тәңірім,
Көр қыла көрме көзімді! – деп, қараса, Кең Ақшидің бойында

Тайторы он екі буданның соңына жетіпті. Қаныкей анықтап қараса,
Тайторыны ғайыптан келген аруақтар сүрең салып, демеп келе
жатыр екен!
Қаралы байғұс Қаныштың,

Көңілі көпке бөлінді,
Көлкілдеп жасы төгілді,
Көп жылаған бейбаққа,
Көңілінде көксеген,

Көкжалдары көрінді.
«Әлемге жетер даты,- деп,
Аяшымның аты» – деп,
Алтын айдар, шоқ белбеу,

Әзиз ханның жалғызы,
Ай Сарала ат мінген,
Жал – құйрығын шарт түйген,
Жалаң қылыш байланып,

Мұздай темір құрсанған.
Жеті түмен қол көрсе,
Желпіне кіріп қол салған,
Қырғыннан қия тартпаған,

Ажалдан беті қайтпаған,
Әлемге жетер үні бар,
Айдаһардай сүрі бар.
Қарыштаған тұлпарды,

Алмамбет сүреп алыпты,
Айғайлап жолға салыпты!
Оның бергі жағында,
Ұзын бойлы, кең иық,

Найзагердің ықтысы,
Сан қырғыздың мықтысы,
Қырық шораның қыраны,
Ақбалтаның Шуағы,

Адамның әлі жетпеген,
Арыстан тісі өтпеген.
Көк мауыттан тон киген,
Көгала сынды ат мінген,

Аузынан оты төгілген,
Қиқулап найза сайғанда,
Қырық мың қолдай көрінген.
«Жеңешемнің аты, – деп,-

Жетті маған даты» – деп,
Артықша сүреп – дем беріп,
Айғайды бұл да салыпты.
Одан әрі қараса,

Атқа жеңіл, тайға шақ,
Ұйқысы жоқ, жолға сақ,
Хан Манастың туысы,
Ұлақ ханның ер Сырғақ.

Қырағы батыр, көреген,
Қиқулап қалың жау келсе,
Қызыл қанға бөлеген.
Қан майданда от құшқан,

Жиырма бір-ақ жасында,
Шоң қазатта оққа ұшқан,
Көк темірді киінген,
Көпті көрсе сүйінген.

«Бұл жеңгемнің аты,– деп-
Жетті маған даты» – деп,
Бақырғаны бас жарып,
Қиқырғаны тас жарып,

Жас жолбарыс ер Сырғақ,
Оңдап түйген шылбырды,
Орай қолға алыпты,
Тайторыны сүйрелеп,

Орғып, орғып шауыпты.
Етек – жеңі дірілдеп,
Дем беріп сүрең салыпты.
Оның арғы жағында,

Атбашыны жердеген,
Атекеңіз Қосайды,
Алысып адам жеңбеген,
Шештөбені жердеген,

Шері Қосай балуанды,
Шарпысып дұшпан жеңбеген.
Батамен елді байытқан,
А дегенде аузына,

Бата түскен ғайыптан.
Қатағанның қарт Қосай:
«Келінімнің аты, – деп,
Жетті маған даты» – деп,

Қиқулап сүрең салыпты,
Көтере демеп қалыпты.
Оның арғы жағында,
Абаң Бақай қария,

Алатаудың бойында,
Ағып жатқан дария,
О дүниеден бата алған,
Әулие Бақай атанған,

А дүниеден хат алған,
Ғалым Бақай атанған.
Айкөл Манас батырдың,
Алдында жүрсе ақжолтай,

Артында тұрса сан қолдай,
Қасиетті хан Бақай:
«Байғұсымның аты, – деп,
Жетті маған даты» – деп,

Ажыбай хан жанында,
Олар да демеп, жел берген,
Сүрең салып, дем берген!

Оның арғы жағында,
Майлаған бидай жүзденіп,
Көк тұмандай көзденіп,
Қара шұбар қабылан,

Қапталында шабынып,
Шолақ көкжал арыстан,
Жандай шауып қабынып,
Аруағы биік айкөлің,

Кең дүниесін тар қылып,
Қылқылдаған жау келсе,
Қалың қолын бастаған,
Қан майданда жүргенде,

Қамығып шошып саспаған,
Алты шердің кенжесі,
Құдайдың сүйген пендесі,
Арыстан Манас батырың,

Қарахан қызы Қанышпен,
Бармақтайда бас қосқан,
Қияметтік жан жарын,
Отыз екі жасында,

Жылатып жесір қалдырған.
Аққұла мінген шер Манас,
«Байғұсымның аты, – деп,
Жетті маған даты» – деп,

Тайторыны сауырлап,
Өзі қуып қалыпты!
Аруақтарды көргенде Қаныкей: «Анттасқан төрем, көкжалым,
тентіреп жүрген жесіріңді телміртіп мұнда тастамай, өзіңмен

бірге ала кет!» деп, зар еңірейді.
Қарақаттай қара көз,
Қамшы бойы жас кетіп,
Бөденедей қайран көз,

Бөлек-бөлек жас кетіп.
Ақ жүзінен жорғалап,
Қан аралас ыстық жас,
Ақборсықтың жалынан,

Ағып тұрды сорғалап...
Бір кезде Қаныкей есін жиып, қайраттанып, қайтадан дүрбі

Жамбыдай болған тұяғын,
Сермеп-сермеп алады,
Арқардай аяқ кереді,
Анда-мында бір тиіп,

Қарыштап тарта береді.
Қилы-қилы тартысты,
Көріп келген Тайторы,
Неше мылтық, неше жақ,

Ошағардың оғына,
Көніп келген Тайторы,
Даусын естіп мылтықтың,
Жал-құйрығы дүркіреп,

Үн шығады лебінен,
Тау бүркіттей күркіреп.
Құйысқаны сақылдап,
Шоңқасқаны тақымдап,

Көзді ашып, жұмғанша,
Жетіп қалды Күреңге,
Құйрықтаса жақындап.
Қайғысы күшті Қаныкей,

Қайран жанын аямай,
Алды-артына қарамай,
«Аруақтар!» деп бақырып,
«Айкөлім!» деп шақырып,

Оңды-солды қамшы ұрып,
Жанталаса тебініп,
Ер адамша атойлап,
«Манастап!» ұран салады.

Жеткен жерде Торының,
Шылбарын қармап алады.
Қолдаушының барлығы,
Қоса демеп қалады...

Темірханның Ақтұлпар,
Ересен жүйрік мал екен,
Көбігін көкке шашады.
Еңкейіске келгенде,

Тайторы мойны озады,
Өрге шыға бергенде,

Жері жоқтай болмасын!
Берен ежем Қаныштың,
Бекем болар белі жоқ,
Медет болар бұл жерде,

Белгілі қырғыз елі жоқ!
Қайран Қаныкей ежекем Тайторыны төлге қылып бәйгеге қосты
дейді жұрт. Манастап ұран салып, Тайторыны сүреп алайық! Одан
озып келе жатса, атекемнің Ақтұлпарымен қосып, төрт тұлпарын

түгел қырып тастайық! Бұл сырды ешкімге айтпасқа шыбық қырқып,
қылыштың жүзін жалап ант беріңдер!» -дейді. Балуандардың
барлығы атынан түсіп, ақ бидай нанын шайнап, қылыштың жүзін
жалап:

Айтып қойсақ бұл сөзді,
Қырқылайық шыбықтай,
Жақсылық көрмей өлейік,
Бүтін емес сынықтай,

Ұрып кетсін ақ бидай! – деп, ант береді.
Ант алған соң, Семетей балуандарымен Жаңғырықтың Жар-
Қиясына келеді. Осы жерде Тайторыны сүреп, қиқулаған Қаныкейдің
даусын естиді де, соған қарай жөнеледі. Семетей ат басын бұрып,

тура қарап тұрса:
Оңырайған тұмсықта,
Оралма таудың ұршықта,
Тұлпардың зоры Тайторы,

Басын жерге салыпты,
Басқаша шырқап алыпты,
Алты жүз қырық үш будан,
Әлдеқайда қалыпты.

Алпыстан асқан Тайторы,
Арқардай алыс атылып,
Құлжадай көзі қызарып,
Ақтұлпардың алдына,

Түскен екен құйындай,
Жеті бута ұзарып.
Еті қызып алыпты,
Тұяғы жерге ілінбей,

Кәрілігі білінбей,
Ақырғы күшін салыпты.

Шоң қазандай қара тас,
Төбесінде шырқырап,
Құм аралас майда тас,
Құйын тиген немедей,

Ұшып жүрет зырқырап.
Ауыздықпен алысып,
Келе жатыр Тайторы,
Ұшқан құспен жарысып!

Қаныкей Тайторыны құр дәрімен атқылап, айғай-сүрең салып,
көзінің жасын төгіп келе жатыр екен.
Мұны көріп Семетей,
«Манас! Манас!» бақырды,

Манастап ұран шақырды.
Бала «Манас» дегенде,
Ойдың бәрі оңқ етті,
Сайдың бәрі солқ етті,

Қырдың бәрі қаңқ етті,
Тау, далаға даң қылды,
Манастың аты жаңғырды!
Бала тұйғын Семетей,

Астындағы тұлпарды,
Оңды-солды қамшылап,
Айбатты ұран салады.
«Айкөл жездем Манас» – деп,

Ақырып келіп Семетей,
Жандап шылбыр алады.
«Жан ежеке, байғұсым,
Қайран бас аман тұрғанда,

Қуды құсқа жегізбен,
«Қуарған қатын» – дегізбен!
Қанаттыға қақтырмай,
Қамшылыға тартқызбай,

Қамқоршың өзім болармын!
Ой, ежеке, жалғызым,
Безілдеп жылап қалыпсың,
Белгілі қырғыз елің жоқ

Ел аузында қақпақ жоқ,
Тозаңға жүзің шалдырма,

«Тозақы қатын» дегізіп,
Дұшпанға белің алдырма!
Киімің шаңға тигізбе,
Жесірлігің білгізбе!

Сүйенішің жоқ немедей,
Етегің жерге тигізбе!
«Елірген қатын» дегізіп,
Өртіңе мені күйгізбе!

Алты арамның айынан,
Адасқан ежем, сен үшін,
Қараңғыда қалт етпес,
Ақ қалпақ қырғыз ел үшін,

Атыңды сүреп алайын,
Дұшпанға тізгін бермеген,
Асылың, жездем шер үшін!
Осылай деп Семетей,

«Манастап» ұран салады.
Тайторыдай буданды,
Бұқарға сүреп қалады.
Тайторыны алған соң,

Қаныкей қалды егіліп:
«Айналайын, құдай-ай,
Иесі атын алды ма?!
Жадыратып жаратқан,

Тілекті бере салды ма?!
Көретін енді күнім бар,
Осыдан басқа кімім бар?
Найзаға таққан желегім,

Асылдан қалған белегім,
Алыста қалған еліне,
Анықтап тиер керегің!»
Деп осылай сабылып,

Қарасын қайра салынып,
Манастай болған шұнақтың,
Тілеуін тілеп жалынып!..
Еш бір жанға көрінбей,

Қаһарланған Семетей:
«Басыңда бір тал қылың жоқ,
Көмірден басқа түгің жоқ,
Адам дейтін сиқың жоқ.

Батырсың ба, Сары таз?
Сәлем берсе, алмайтын,
Кәпірсің бе, Сары таз?!
Адам көрмей шөлде өскен,

Кісі көрмей тағы боп,
Қара тоғай жерде өскен,
Сәлем айтқан кісіні,
Көрмейсің бе, Сары таз!

Бүйтіп жүрсең біреуден,
Өлмейсің бе, Сары таз!
Сұңқарым алып қолыма,
Бермейсің бе, Сары таз!

Тілімді қазір алмасаң,
Сары Таз, сені соямын,
Сексен жаның болса да,
Жерге тығып қоямын!»

Семетей бұлай дегенде, Сары Таз да ашумен жауап береді:
«Атаңның көрі, жетім құл,
Ербең-ербең толғансып,
Енді кісі болғансып,

Қойқаңдайсың жөні жоқ.
Темірханның шәрінде,
Теңізін тастап Таласқа,
Тентіп жүрген сен қандай?

Тәңірсіп қуған хандардың,
Тепкісіне шыдамай,
Көмірде жүрген мен қандай?!
Тұлпарды мініп желіпсің,

Ойыңда жоқ ештеме,
Өз атыңды мінгенсіп,
Өз тоныңды кигенсіп,
Неге мұнша желіктің?

Он екіге келіпсің,
Көмірде жүрген байғұстың,

байғұс бар ма екен? Ер болса елін табар деп, сенен үміт күтіп,
көмірші болып жүрген менен сорлы бар ма екен?!» – деп, жынына
тиіп, намысын қайрап айтады.
Көміршіден кеп ұғып,

Елің бөлек деп ұғып,
«Қиямет кеткен шер Манас,
Өзіңнің атаң!» – деп ұғып,
Көзінің жасы төгіліп,

Семетей сонда бүйдейді:
«Айналайын, Сары аға,
Білмегенді білгіздің.
Ойға келмес сананы,

Көңіліме ілгіздің.
Бүлдірсінге жоныңды,
Білместікпен тілгіздің!
Қолым тиді, Сары аға,

Қорлыққа мұны санама!
Кешіргін, аға, сөзімді,
Керек болса шұқып ал,
Әйнектей екі көзімді!

Қолым тиді, ағеке,
Ақтұлпар сынды малымды ал,
Ол аз десең, айыпқа,
Шырқыратып жанымды ал!» – деп, Семетей әңгіменің мәні-жайын

тағы да сұрап, қайта-қайта айтқызып, сырына әбден қаныққан соң:
«Осы сөзің шын болса, жақсылығыңды қайтарармын. Таласты аман-
есен көрсем, қалың қырғыз халқына өзіңді хан көтеріп алармын!
Айтқанымды қылмасам,

Төбесі ашық көк ұрсын,
Төсі түкті жер ұрсын!
Атағы ұрсын Таластың,
Аруағы ұрсын Манастың!» – деп, ант береді.

Қаныкейдің жыры
Көміршіден бұл сырды білген Семетей жер-көкке симай, Бұқарға
келе жатып айдалада өз-өзінен «Манастап!» ұран шақырып, Талас
пен қырғызды айтып бақырып, зорға басылады. Бұқарға жақын

келгенде, жан адамға қарамай, қалың бақтың ортасындағы боз
дөңге, қарауыл қарайтын мұнараның түбіне бір-ақ тоқтайды.
«Темірхан мен Ысмайыл тегімді айтпай, жасырды!» – деп өкпелеп,
Көксұңқарды шынарға қондырып, Ақтұлпарды бос жіберіп, ақ қаңқы

ерді жастанып, терлігін төсеніп, шекпенін жамылып, ауыр ойға
батып, жатып қалады.
Жұрт жүгіріп ханға барып, бұл хабарды жеткізеді. Темірхан
келіп,құбылаға бас беріп жатқан баланы көріп, Баабединге сыйынып,

жеті қара бұқаны садақаға шалады. Алпыс торпақ, қырық серкешті
және атап сойғызады.
Бірақ Семетей селт етпейді. Сонда мойнына белбеуін салып,
Темірхан боздап қоя береді:

-Ай қасында шолпаным,
Бозала тұйғын балпаңым,
Түпті терек шынарым,
Көрмесем қанбас құмарым,

Өлерде көрген шұнағым!
Аспанда жалғыз жұлдызым,
Жағамда гәуһар, құндызым,
Өзеннен аққан бұлағым,

Қарығанда атаңды,
Тірідей көрге сен салмай,
Басыңды көтер, шырағым!
Осы тұрған Бұқарда,

Хандығым толық басымда,
Сені көрдім, құлыным,
Алпыс жеті жасымда.
Жидым алтын кім үшін?

Бақытым, балам, сен үшін!
Сақалымның ағында,
Сапарым жақын шағымда,
Тозаққа салма атаңды!

Өкпелеп мені күйгізбе,
Таршылық салып қу басқа,
Тірідей көрге кіргізбе!
Ат пенен атың жарысып,

Атынан қалып біреудің,
Атыңнан көңілің қалды ма?

Құс пенен құсың салысып,
Құсынан қалып біреудің,
Құсыңнан көңілің қалды ма?
Тон менен тоның киісіп,

Осыдан көңілің қалды ма?
Қылышыңды айт, қыныңды айт,
Қыстамай мені шыныңды айт!
Жеті там толған қазына,

Сен үшін жиған дүние,
Балталап аузын ашайын,
Сен үшін бәрін шашайын.
Түлекте тұрған жүз сұңқар,

Біреуін қоймай таратып,
Тұс-тұсыңа шашайын.
Аямайын малымды,
Сен үшін қинап жанымды,

Төңіректің төрт бұрыш,
Төрт айнала қыдырып,
Айналайын сен үшін,
Ат күлігін табайын!

Ай әлемнің бәріне,
Хабар беріп салайын,
Оқ өтпес тонды табайын!
Бірақ, Темірхан қанша жалынса да, Семетей көзін де ашпастан,

аяғын да жимастан жата береді. Шошынған Темірхан қожа –
молданы жинатып, дұға оқытады. Семетей оны да елең қылмайды.
Нағашы әжесі Алтынай, Ысмайылдың өзі, зайыбы Күмісай келеді

Ысмайылдың қызы, Семетейді сәби күнінен көтеріп жүріп баққан
ежекесі Кішімжан келіп жалынады. Дастархан жайып, ас-суға,
жеміс-жидекке толтырып қояды.

Қалқанды тонның жағасы,
Көп асықтың сақасы,
Тұяқтының тұлпары,
Қанаттының сұңқары,

Азулының арыстаны,
Ардақты інім Семетей,

Хан тарылған бола ма,
Тарылған адам оңа ма?
Тұрып, тамағыңды іше ғой! Мен өзіңді бірге туғаным, ұяласым
деп келдім!» – деп, өзімсініп, мойнына қолын салып, қытықтай

бастайды. Семетей түнеріп: «Қытықтап күлгендей, сені алатұғын
күйеуің жоқ!» – деп, қағып жібергенде, ебелектей Кішімжан ұшып
кетеді. Ызадан жылап жіберіп, долданған қыз:
Есек бақсаң ардақтап,

Будан болмайт екен ғой,
Елі басқа бұл қырғыз,
Елжіреген ежеге,
Туған болмайт екен ғой!

Қорғаны бөлек көктемес,
Көңілі бөлек ептелмес,
Падашыдан сөз ұғып,
Байлапсың ғой беліңді,

Сырын ашып тексеріп,
Біліпсің ғой жеріңді.
Тауып алғын, жетім құл,
Көңіліңде көздеген,

Таласта қырғыз жеріңді!»
Елінің қырғыз екенін тағы да естіп, көзі жете түседі. Сол кезде
осы қаланың төресі, даңқылдаған Көлей хан келіп қалады. «Ой
құлыным, ойыңа бір жұмысты алдың ба? Бармаған тауың, алмаған

жауың, шешпеген дауың, жеңбеген дәуің бар ма? Қаптаған қол,
темірден тор, тебінген сор бар ма? Айта ғой, балам, мен жолыңа
құрбан болайын, қырғынды салайын!» – деп, ер Көлей атынан түсіп,
аяққа толтыра арақ құйып ұсынады.

Паналы түпті мазарым,
Ұсынған асым ішпесең,
Сынып қалар назарым.
Он екі күн өкпелеп,

Ас ішпеген екенсің,
Өкпелеген адамның,
Ішегі күйіп, дерт болар,
Бауыр етіңе қан толар.

назарын да салмайды. Ашуланшақ Көлей хан намыстанып, ұрса
бастайды:

Таластағы қырғызды,
Семетейдің елі деп,
Тақыр қырып салдым ба?
Бұл қылығың жөн емес,

Қаныкейдей анаңды,
Иттей талап қаңғыртқан,
Абыке, Көбеш мен емес!
Мына тұрған Бұқардың,

Кең-Қолдан бұзған көші жоқ,
Жөнсіз бізді қорқытпа,
Бұл Бұқардың елінде,
Манас ханның өші жоқ!

Көлей ханның ашулы сөзін естігенде, Сары таздың сөзінің
шындығына көзі жетіп, Семетей қуанып кетеді.
Ежем деп жүрген Қаныкей,
Енеме тез жетейін,

Қиын қырғыз еліме,
Қылжақтамай кетейін.
Өзгеге сұлтан болғанша,
Өз елімнің қолында,

Ұлтан болып өтейін! – деп, ет жүрегі өрт болып, айдай бетін нұр
шалып, таудай болып атанып кетеді.
Сол уақытта Қаныкей жұрттан: «Семетей ауырып, он екі күн
бойы ас ішпей, сөйлемей жатыр!» – деген сөзді естіп, есі шығып,

зар илеп, құдайға сиынып, өлгенде көрген жалғыздың жолына құрбан
болып кетейін деп, жанұшырып келе жатыр екен. Екі мұңлық жолда
кездеседі. Семетей:
Ежем десем, енемсің,

Қаласам, қадыр түнімсің,
Төбеде жарық күнімсің,
Толқыған көлден жетімді,
Көтеріп өтер кемемсің.

Теңіз атам өлгенде,
Сан қазына дүние,

Шашып келген екенсің,
Төркініңе тентіреп,
Мен жетімді көтеріп,
Қашып келген екенсің.

Алты арамның айынан,
Айла кетіп, ақылдан,
Сасып келген екенсің.
Қаз қонбаған көл бар ма?

Қазылмаған көр бар ма?
Алып Манастың баласы,
Еліне сыймай елбеңдеп,
Қашып жүрер жөн бар ма?

Айтшы, қырғыз ел қайда?
Береннің жалғыз баласы,
Бел қылары жоқсынып,
Безіп жүрер жөн қайда?

Темірханның шәрінде,
Тентіп жүрер жөн қайда?
Азапты тартқан жан енем,
Елім қайда ? Мен қайда?!

Баласымен табысып, толқыған Қаныкей күйіп –жанып шырқырап,
көзінің жасы бұрқырап, қанша жыл ішінде қатқан шер-шеменін,
мұң-зарын ақтарып, әңгімені тереңнен толғап, әріге сілтейді.

Мұңымды айтам бірталай,
Қазылып қалған орымды ұқ,
Ішімнен шыққан сырымды ұқ,
Қайнап жатқан сорымды ұқ!

Елдің жайын айтайын,
Жылғынды Кең-Қол, кең Талас,
Жердің жайын айтайын, – деп, Қаныкей Семетейге әуелі Таласқа
барар жолды сипаттап береді. «Бұқардан шыққан соң тобықтай

жерде тауы жоқ, тоқымдай жерде қауы жоқ, суыр қазған іні жоқ
Кең Ақшиден алты күнде өтесің. Одан кейін жайқалып өскен Гүл –
Тоғайға жетесің. Сол жерде асықпай тынығып, ұйқыңды қандырып,
тұлпарыңды шалдырып, ары жүрсең, Қоқанға жетесің. Атаң Манас

көкжал жынына тиген қожаларын сабайтын. Қоқанның бозасы
бар, оған у қосатыны бар. Сақ бол, қапыда басыңды кесіп алып,

Абыке, Көбешке сүйіншілеп апарып бермесін! Одан ары Сырдарияны
кешерсің, Шиыршық, Салар – екі өзенге жетерсің, Әулие өткен
мазар бар, зиярат қыла кетерсің. Одан ары барғанда құмында құлан
ойнаған Қазығұрттың даласынан өтерсің – сол жағыңа қайырылма,

оң қол жақтан айырылма! Одан ары Әулие-Ата жеріне барғанда оң
қолға бұрылсаң, иір белдей боз мойнақ – Жорға белін көресің.
Оған шығып қарасаң,
Адыр-адыр жер келер,

Бөлек, бөлек бел келер.
Жылғынды Кең – Қол жер осы.
Батыр жігіт, қызыл қыз,
Бақытты қырғыз елі осы!

Қорғаным талқан болған жер,
Қосыла талап мүлкімді,
Алты арам алып қойған жер Үш-Қосайға барғанда алдыңнан
Манас атаңның Құмайық тазысы шығады. Медиянның шөлінде, Шоң

атаңның ырысына ғайыптан табылған. Айтуға тілі жоқ, адамнан
бетер ары бар есті Құмайық атаң Манастың көзі өткенде аза
тұтып, алты күн ас ішпей, көзінің жасын төгіп ұлып қалып еді. Көр
Көбеш оны алдап ұстап алып, аңға апарып салғанда, оған қызмет

қылмай, ұлып жатып алыпты. «Дұшпанның иті де оңбайды!» – деп,
қарғыбау байлап сүйретіп, қамшымен сабаса да көнбеген. Ақыры,
ауылдан безіп кетіп, айдалада жолыңды тосып жүр. Сенің иісіңді
біліп, алдыңнан жылап шығады.

Айналайын құлыным,
Шек келтірсең сен оған:
«Тұқымың тура оңбас, – деп,-
Тұйғыным Манас көкжалдың,

Дәл өзіндей болмас!» – деп,
Керіп аузын ашпасын,
Кейітіп сені қаппасын!
Көруге қайта зар қылып,

Құлыным сенен қашпасын!
Құмайықты ренжітпей, оң жағыңнан бір құла шолақ бие шығады,
соны сойып, қарыс қазысын қақ жарып, Құмайыққа қойып кет!
Атаңның Ақсұңқары бар еді. Манас өлгенде, алты күні күн тимей,

Қоса суға кіргенде.
Жандай салып қабынар.
Алтын кемер құрсанған,
Айдай бетін нұр шалған,

Ұзын бойлы, кең иық,
Әрі балуан, әрі шер,
Шегірі жоқ, қой көзді,
Секпілі жоқ, ақ жүзді,

Ай сарала ат мінген,
Жалаң қылыш байланған.
Сары талдан сайдырған,
Талы қалған Бейжінде,

Сап алтыннан жасаған,
Тағы қалған Бейжінде.
Алтын айдар, шоқ белбеу,
Әзиз ханның баласы,

Аруағы әзір бар болса,
Аяш атаң Алмамбет,
Алдыңнан шығып көрінер!
Оның бергі жағында қырғыздардың қыраны, арыстан тісі өтпеген

Ақбалтаның Шуағы, атқа жеңіл тайға шақ, ұйқысы жоқ жолға сақ,
Ұлақ ханның ер Сырғағы алдыңнан шығып, көрінеді.
Оның арғы жағында,
Айың менен күніңнің,

Жарқынынан жаралған,
Ай алдында бұлыттың,
Салқынынан жаралған.
Қарсы алдынан қарасаң,

Алты мың ердің сүрі бар,
Арқасын сала бергенде,
Ақ жолбарыстың түрі бар.
Маңдайы жарық ақ жолтай,

Қайраты биік сан қолдай,
Майлаған бидай жүзденген,
Көгім тұман көзденген,
Атаң Манас қабылан,

Осы белгі бар болса,
Қалаған Кең-Қол жерге кел,
Осы белгі жоқ болса,
Ары бармай, қайтып кел!

Көрінбеді белгі деп,
Мен сорлыға айтып кел!
Сенің атаң шер Манас елдің кегін қуып, Қаңғайға аттанған.
Үлкен соғыста берендердің талайынан айырылған. Алмамбет, Шуақ,

ер Сырғақ, сақалы бар бір құшақ, бидайық ханның Мұзбұршақ,
қазақтардың панасы, хан Манастың бажасы Ер Көкше, екі Кемін
жайлаған Ер Үрбі батырлар, манжу, қалмақтың Шыпшайдар,
Мадықан, Мұзкіндік ұлы Тікен алып, қысқасы, Қоңырбайдан басқа

көбісі өлген. Атаңның қанаты Аққұла тұлпар оққа ұшқан. Атаң
Манас су жағасында қамсыз тұрғанда алты қадам артында
қарауылда тұрған Ажыбай қалғып кетіпті. Сол кезде атаңды
аңдып келген хан Қоңырбай қапыда улы найза салып, жаралайды.

Оянып кеткен Ажыбай тұра қуғанмен, Қоңырбай жүйрік Алғара
тұлпарымен құтылып кетеді. Атаңның арқасына қадалған найзаны
Ажыбай күшпен бұрап суырып алғанда, ұшы сынып кетіп, белінде
қалып қойыпты. Ақыры сол жарадан ақыретке кетерінде:

«Ханы өлгенде қатынға,
Төркіні жақын болады!
Бұл Талас саған жер емес,
Көре алмай жүрген алты арам,

Ой, айым, сендерге мүлде ел емес.
Темір ханның шәріне,
Тентіп кіріп күнің көр,
Өлгенде көрген шұнақтың,

Қылып бергін ырымын,
Қырқып бергін шыбығын.
Мойнына тұмар тақтырғын,
Ысмайылға бақтырғын.

Жасы он екіге келгенде,
Таласын еске саларсың,
Аруағым онда бар болса,
Жолынан тосып алармын!» – деп, маған аманаттап айтып кетіп

еді. Міне, сол уағдамен жүрген анаңның жайы осы, балам!
Тағы балам ұғып ал,

Ешкілінің қара тау,
Тегіс келген қызыл зау,
Таластың бергі шетінде,
Кең-Қолдың қиғаш шетінде,

Қара зау бауырын ойдырдым.
Есігін кірер тар қылдым,
Жалғыз кісі сыйғандай,
Арғы жағын кең қылдым,

Қоралы қой жатқандай.
«Үсті түсіп кетер» деп,
«Қара жер басса айкөлім,
Еті шіріп кетер» деп,

Қу дүниемді аямай,
Алпыс түрлі жеріне,
Алтыннан тірек қойдырдым.
«Іші сасып кетер» деп,

Ептілікті білгідім,
Үстіндегі қара су,
Ішіменен жүргіздім.
Жақұт тастан жарғыздым,

Алпыс түрлі жеріне,
Жақұт, гәуһар аралас,
Шырақ қылып қалдырдым.
«Оқыс шіріп кетер» деп,

Жайлап жатқан жайына,
Аршаның күлін салғыздым.
Бір адамға білгізбей,
Белгісіз адам жүргізбей,

Қосай, Төстік жақынға,
Имандай айтып сырымды,
Қабылан Бақай абама,
Айтып бердім шынымды.

Атақты ұста алдырдым,
Атаңның жатар сарайын,
Қымбаттап жатып салдырдым.
Батырдың сүйегін білгізбей,

Ұсталардың барлығын,
Қараңғы түнде барғыздым.

«Төңірек біліп қалар» деп,
Айналасын шалдырдым.
Жер өлшемін білгізбей,
Келіп-кетер кезінде,

Көздерін тегіс таңғыздым.
Қайсыбірін айтайын,
Көргенім осы, жалғызым!
Мұны мұндай тастайын, бер жағынан бастайын. Кеше кең

Таласта алты арамның бір шабуыл жасарын сезіп, арсыздар
қазынамды талап алса, ертең жетімім ер жетіп, еліне келгенде
малсыз қалар деп ойладым. Бір адамға білдірмей, таудағы боз ала
мұнар көк зауға түнделетіп үңгір қаздырдым. Аузын бір адам ғана

сиятындай, ал ар жағына алты жүз қой жататындай қылдым.
Аршадан қидырып, сәкілетіп, текшелеп, жеті күн тынбай жүктетіп,
атекеңнің қазынасын сол үңгірге жидырдым. Аузын бекітіп, қара
құмды жоғарыдан төмен қарай құйдырып тастадым.

Қағылайын құлыным,
Кең Таластың ойында,
Шоң Ақшидің шетінде,
Қара жолдың үстінде,

Мен Таластан кеткенде,
«Дайын болмай қалар» деп,
Жеті жүз атан қомдатып,
Дорба, арқанын оңдатып,

Жер білгіштен алдырдым,
Дүние жүзін шалдырдым.
Әнжиянның ар жағы,
Наманғанның бер жағы,

Шоң Қоқанның қолтығы,
Күлбота шыққан жер екен,
Күлботадан алдырдым.
Топырағын тозғақтап,

Шоң шелекке салдырдым.
Малдың жүнін қималап,
Батпаққа қоса салдырдым.
Илеуін әбден келтірдім,

Үстіне қылдан септірдім.
Алпыс балуан кетпенші,

Ылайларын тептірдім,
Арманды жанды қинадым,
Алты мың серкеш жинадым.
Алты мың серкеш бір қырып,

Қыш қайнатып бек салдым.
Атакеңнің күмбезі,
«Алты қылым өткенше,
Бұзылмасын!» – деп салдым.

Жеті мың серкеш жинадым,
Жеті мың серкеш бір қырып,
Қыш пісіріп, бек салдым.
«Жеті қылым өткенше,

Жетігімнің күмбезі,
Тұрар ма екен?!» – деп салдым.
Жетім жүріп, жетіліп,
Жергеге өзі қосылса,

Көшіп келіп Таласқа,
Зияраттап тұрғанда,
Атасы өткен Манастың,
Жорықты жолын көрсін деп,

Қилы-қилы қиялдап,
Қызық қылып салдырдым.
Қақаншыңның қағысын,
Қырғыз, қалмақ, манжудың,

Шабысын салдым суретке.
Жер жүзіне төгілген,
Қанды салдым суретке,
Өліп жатқан қисайып,

Жанды салдым суретке.
Бақыбай, Дулат екі дәу,
Әлеуке хан, Әзиз хан,
Ханды салдым суретке.

Мінген атым Нар будан
Өзімді салдым суретке,
Ештемемен ісі жоқ,
Еміп жатқан емшекті,

Өзіңді салдым суретке.
«Есен болса жалғызым,

Бұл Таласқа келер деп,
Ақ күмбездің ішіне,
Кірсе бәрін көрер» – деп.
Босағадан кіргенде,

Сол жағыңды қарасаң,
Атырылтып бұлқынтып,
Алғара менен жұлқынтып,
Қалмақтардың Қоңырбай,

Алтын түпек, сыр найза,
Көзі көлдің бытқылдай,
Көрінгенді жұтқандай,
Мұрындарын қарасаң,

Селебенің қабындай,
Мұрты айбалта сабындай,
Арқасында айдары,
Арғымақтың жалындай,

Оны салдым суретке.
Ылама хан мен хан Жолай,
Шибейдің ханы Ораққыр,
Солонның ханы Мұзкіндік,

Манжудың ханы Несқара,
Барлығын салдым суретке.
Оң жағыңды қарасаң,
Аш арыстан төстенген,

Көгім тұман көзденген,
Ақолпоқты кигізіп,
Аққұланы мінгізіп,
Қарсыласқан дұшпанды,

Қақайлатып қашырып,
Артын көздей сүргізіп,
Айкөл Манас – көкжал ер,
Атаңды салдым суретке.

Астындағы мінгені,
Омыртқасы он құла,
Ойратта жоқ шоң Құла,
Атекеңнің Аққұла,

Мұны салдым суретке.
Одан әрі Қаныкей Манастың жанындағы ересен ерлері, сенімді
серіктері, аяулы Алмамбет, Шуақ, Сырғақты, суретке салғанын
айтады.

Оның бергі жағында,
Ақсақалын жайқаған,
Жүйелі сөзді байқаған.
Сенің атаң Манастың,

Шашылғанын жинаған,
Шабылғанын құраған,
Ертіп жүріп ел қылған,
Ер ұлымен тең қылған.

Құлыным, сенің тірегің,
Ақылгөйің қария,
Бақайды салдым суретке.
Одан бері қарасаң,

Кең көкірек, бота көз,
Келберсіген жайық төс,
Қара тілін қайраған,
Хан алдында сайраған,

Жеті бөлек тон киген,
Жетпіс ру тіл білген,
Адамзаттан таңдайлы,
Адамнан шолпан маңдайлы,

Қабылан Манас атаңның,
Ырысына табылған,
Арғын ұлы Ажыбай,
Рапыс тонын кигізіп,

Қарт күреңін мінгізіп,
Оны да салдым суретке.
Қайсы бірін айтайын,
Бәрін салдым суретке!

Одан ары Жаңғырықтың Жар – Қия, жалғыз шұбама жолға
келгенде, түйе атасы Боз бура, түйе енесі Қу інген, қызыл құйрық
нары бар көп түйе алдыңнан шығады. Сенің келеріңді біліп, сағынып
жүрген ойсылдың бәрі бұрқырап келгенде, теңіз жаның шырқырайды.

Шудалары селкілдеп,
Төңіректеп зырқырап,
Тегіс боздап шұрқырап,
Көзінен жасы төгіліп,

Өзіңді иіскеп бұрқырап,
Тұрғанда көңіл бөлерсің.
«Хайуан мұндай болғанда,
Менің жаным қандай» – деп,

Көзіңнің жасын төгерсің.
Сол түйенің ішіндегі жалпақ өркеш қара нар – атаң Манастың
Желмаясы. Биыл тоқсан бестен асты. Атаң өлгенде аза тұтып,
күйігіне шыдамай он екі жыл болғанша орнынан тұра алмай жатып

қалыпты. Біз Таластан кеткенде жылап қалып еді.
Желмая күшті кезінде,
Атаң Манас қабылан,
Оқ-дәрісін артатын,

Жауласқан жаққа тартатын.
Қасиетті Желмая,
Желгеніне жел жетпей,
Басқанына мал жетпей,

Талдың басын сыдырған,
Төңіректің төрт бұрышын,
Он екі күнде қыдырған.
Сен түйелерге барғанда, Желмая жылап келіп, оң жағыңнан бір

иіскеп, атаңды жерлеген қара зауға барып, жатып алады.
Қолыңды суға сала көр,
О дүние кеткен атаңның,
Аруағына бағыштап,

Желмаяңды шала көр!
Басында алтын ноқта бар,
Аманат қонған зат еді,
Қанжығаға шала кел,

Мен байғұсқа ала кел!
Таласқа аман барсаң, атаң Манастың күмбезінің қасында бір
ақсақалды қарияға жолығасың, ол – белгілі ер Бақай абаң болады.
Қайран абаң хан Бақай,

Екі көзі іріңдеп,
Көкірегі күрілдеп,

Тірі болып елде жоқ,
Өліп кетіп көрде жоқ.
«Көкжал Манас өлме!» – деп,
Құрып жүрген кезі бұл.

«Қурағырдың сақалы,
Өлмей мұнша жүрдің» деп,
Өз сақалын ер Бақай,
Жұлып жүрген кезі бұл.

«Тілегім қашан берер, – деп,
Жетімім қашан келер?» – деп,
Ұлып жүрген кезі бұл.
Құлыным, аман жолықсаң,

Қайраның Бақай хан осы,
Хан атаң Манас орнына,
Медет болар жан осы!
Бақайды тапсаң өлмейсің,

Еш жамандық көрмейсің,
Абыке,Көбеш арамның,
Зорлығына көнбейсің!
Мұны былай тастайын,

Халқыңнан сөзді бастайын,
Қадымнан келген үзілмей,
Салтыңнан сөзді бастайын.
Арыдан қозғап, мән айтып,

Қалың жұртқа дәл айтып,
Аталы сөзді жеткізген,
Көк сілеусін, құндыз бөрік,
Шалдары дана қырғыздың.

Айтулы Талас жерінде,
Арғын, қырғыз елінде,
Оқ, садағы белінде,
Желдей жүйрік ат мінген,

Жау-жарағын сайлаған,
Қастасқан қалың жау келсе,
Қасқайып тұрып, жайлаған,
Ұлдары батыр қырғыздың!

Айқасқан жаумен салысқан,
Кигендері қандағай,
Қимылдары самдағай,
Кең пейілді, көргенді,

Келіні керім қырғыздың.
Қонғанда үйін оңдасқан,
Көшкенде түйе қомдасқан,
Қызылдан киген күрмені,

Қырқалай таққан түймені,
Жас қайыңдай бұралған,
Тал шыбықтай ұзарған,
Жарағын алса жарасқан,

Құлаштап шашын тарасқан,
Ақ қалпақты, қызыл шоқ,
Алғанына жарасқан,
Қызыл жүзді, қыпша бел,

Қыздары ғажап қырғыздың!
Бейғам болып жайланған,
Белдемшесін байланған,
Ашытып арақ таттырған,

Қымыз бенен айраннан.
Қыңқылдаған балдарға,
Қымыз бенен сүт беріп,
Мың толғанып айналған.

Кемпірі ғажап қырғыздың.
Телегейі теп-тегіс,
Жері жақсы қырғыздың.
Өзегін берген өзім деп,

Елі жақсы қырғыздың.
Байтақ қырғыз, көп арғын,
Атаңнан қалған ел осы,
Кең Талас пен Сарыөзен,

Аталар жүрген жер осы.
Сенің елің қырғызда,
Отар малдан, жылқы көп,
Тыныш жатқан жұрты көп,

Салып жатқан ұйқы көп,
Жағасынан сырты көп,

Жасығынан мықты көп,
Жан жырғатқан жыршы көп,
Елдерінде салты көп,
Екіленген мәрті көп,

Арамдары көрсеткен,
Әлде қанша дерті көп,
Қара малдан түйе көп,
Қарны салқы бие көп.

Айыр түйеден нары көп,
Боз қояннан түлкі көп,
Борсылдаған күлкі көп.
Жылқысынан құлан көп,

Жырғап жүрген ұлан көп,
Кеткенінен келген көп,
Базарынан керуен көп,
Мылтық атқан мерген көп,

Айбалтадан қылыш көп,
Айранынан қымыз көп,
Атаңның халқы қырғызбен,
Аңдысып жүрген қырыс көп.

Қарағай, қайың, шие көп,
Қабылан, жолбарыс, шері көп,
Ақ матадан манат көп,
Атадан қалған санат көп.

Бозасынан арақ көп,
Боз балдарда жарақ көп.
Беті қайтпас батыр көп,
Батырды тапқан қатын көп.

Кәрісінен жасы көп,
Арақ, боза асы көп,
Өзен-өзен суы көп,
Үйрек –шөрек, қуы көп,

Қарқылдаған қазы көп,
Қаз ойнаған сазы көп,
Айтысқанға шешен көп,
Қайсы бірін айтайын,

Айтылмаған неше көп,
Адырынан тегіс көп,

Арығынан семіз көп,
Жалқысынан егіз көп,
Жапанға шыққан жеміс көп.
Тоғайында арал көп,

Сыймай жүрген марал көп.
Марал атып май жеген,
Неше мерген адам көп.
Бөктерінде теке көп,

Қырқасында құлжа көп,
Адырында арқар көп,
Адамында дархан көп...
Адыр-адыр жер келер,

Асуы биік бел келер.
Арқары жүрсе құйылып,
Адырдың шөбі сұйылып,
Арызды пенде налымас,

Арқары адам танымас.
Бұдыр-бұдыр жер келер,
Бұрылып өтер бел келер,
Бұғысы жүрсе құйылып,

Бұдырдың шөбі сұйылып.
Мұңдылар көрсе налымас,
Бұғысы адам танымас.
Бұғыны атып бұрылып,

Бұрқырап қуып кетерсің,
Бұлқынтып қуып жетерсің,
Қайран анаң мұңлықты,
Темір ханның шәріне,

Қаңғыртып тастап кетерсің.
Айналайын құлыным,
Айтқан сөзім ұмытпа,
Ұмытып кетіп сөзімді,

Екі енеңді жылатпа!
Жылқы, қойға жарасқан,
Жылтырқан мен шыбағы.
Шыбағының түбінде,

Қайбереннің ылағы.
Қолат сайын құры емес,
Жылып аққан бұлағы.
Көк сабағы толысып,

Сарымсағы жайқалған,
Алабота, күдірек,
Түйенің жері кең Талас!
Бетеге белден жосылған,

Биенің жері кең Талас,
Жайлауы жақын жанында,
Жүйенің жері кең Талас.
Жылтырқан, шыбақ аралас,

Қойдың жері кең Талас.
Тамашаға ылайық,
Тойдың жері кең Талас.
Талас сынды жер бар ма,

Қырғыз сынды ел бар ма?!
Ақ көрпесі бұлғындай,
Арғымағы дүлділдей,
Бозторғайы бұлбұлдай,

Шамасы келсе әр адам,
Таласқа барып тұрғандай.
Қара қияқ жылғындай,
Қара құсы тұйғындай,

Қадірін білген Таласқа,
Қашып барып тұрғандай.
Бұлбұлы сайрап таңшыған,
Бұлағы ағып тасыған,

Бұлбұлдың үнін ұққанда,
Мұңды пенде жасыған.
Торғайы сайрап шөлінде,
Бақасы ойнап көлінде,

Арқар, бөкен, ақ киік,
Араласып шөлінде.
Бұлбұлы сайрап талында,
Төрткүлдің төмен жағында,

Алуан түрлі жер жеміс,
Төремнің тіккен бағында.

Алмасы гүлдеп ашылған,
Жемісі жерде шашылған.
Жапан шыққан алма, өрік,
Далада толып көп жатыр,

Аюлар ойнап жеп жатыр.
Айтқан сөзім ұмытпа,
Арамдардың қолынан,
Өліп қалып жылатпа!

Мұны мұндай тастайын, атаңнан қалған Тайбуырыл жайын
айтайын. Текеліктің сеңгірінде Манас пен қыз Сайқал жекпе – жек
сайысып, ерегесіп шайқасып, ақырында бір-бірімен ақыреттік
жар болып табысқан. Сонда ақылды қыз Сайқал: «Шылбырың құр

кетпесін!» – деп, Тайбуырылды сыйға тартып еді. «Тайбуырылдың
енесі, күміс құйрық, қоян жон, айтулы будан еді. Тайбуырылды
құлын, тай, құнан кезінде емізіп, ен далада желгізіп, емін еркін
өсірген. Жаратылысы бөлек, тұлпар туған жануардың желгеніне

жел жетпес, жер бетінде мал жетпес! Тұяқтыда мұндай тұлпар
болмайды! Алпыстан асқанша қартаймайды! – деп, ақсақалдар
таң қалып, жалпы халық даң қылған. Бағыңа біткен Буырыл атыңа
мінгенде, дұшпаныңның көңілі қуырылады! Бақай абаңа ақыл

саларсың, арамдардан бар мал-мүлкіңді қайтарып аларсың! Атаңнан
қалған сегіз мүлкіңнің сипатын айтайын.
Піл терісін қаптаған,
Сары желім шаптаған.

Шыбын тисе «шыңқ» еткен,
Шертіп қойса «дыңқ» еткен,
Қамшыменен ұрғанда,
Қойшағырдай «зыңқ» еткен.

Жылқы тиіп, құс салсаң,
Атадан қалған дауылпаз,
Жақып ханның қолында,
Алатын мүлкің бұл болар!

Келтіріп шебер жасаған, күміспен қаптап, алтынмен аптаған
атаңның мүлтіксіз мылтығы Ақкелте көр Көбештің қолында.
Атқан жауын өлтірген,
Түтіннен бұрын оқ жеткен,

Ажалдан бұрын жан кеткен,
Болаттан соққан Ақкелте,

Атаңның көріп күмбезін,
Көзіңнің жасын төгерсің.
Шоң атаң Жақып бас болып,
Абыке, Көбеш қас болып,

Ежелден дұшпан өзіңе,
Байқамастан жас жетім,
Жалған сөзге иланып,
Келтірме зиян өзіңе.

Ең әуелі жолыққын,
Хан Бақайдың өзіне,
Не десе де абекең,
Сене бер балам сөзіне,

Есен барып, құлыным,
Аман келгін өзіме!»
Қаныкей баласына барлығын айтып, түсіндіріп, қасиетті Манасқа
тапсырып, Ақтұлпарды мінгізіп, ақ сауытты кигізіп, ақ тілекпен

аттандырып салады. Нағашы атасы Темірхан мен Бұқардың
халқы шұрқырап: «Аман жүр!» – деп, бата беріп, шығарып салады.
Семетей:
«Тұлпар мінген тұрмайды,

Туғанға жетпей тынбайды.
Қош, есен бол берекем,
Манасты тапқан әжекем!
Айналайын елімнен,

Адасып қалған мен екен!
Аман бол Бұқар елі!» – деп, аттан ырғып бүгіліп, барлығына
жүгініп, қош айтысып қол беріп, Ақтұлпармен аттанып кетеді.
Таласта

Семетей Таласқа бет алғанда анасы Қаныкей айтқандай, жолда
неше түрлі елді, жерді көріп, суды кешеді. Сырдариядан өтіп, одан
Шиыршық, Салар екі судан өтіп, ескі Ташкент, Шалдыбарды басып
өтеді. Адырында арқар, бөктерінде теке, даласында құландары

ойнақтаған Қазығұрттан өтеді. Анасы Қаныкей әжесі Шиырдымен
екеуі бала күнінде өзін көтеріп, Бұқарға қашқандағы жолдың бәрін
басып жүреді. Қайыпшының қара үңгіріне келіп, тоқтап, Ақтұлпар
атын шалдырады. Сол жерде жатып ұйқы қандырып, қайран анасы

Арғы жағын қараса,
Қарткүреңдей ат мінген,
Жетпіс түрлі тіл білген.
Талайлы Манас көкжалдың,

Талықпаған тілмашы,
Қара шоққа айдаса,
Қалмақ тілін білетін,
Қызыл оққа айдаса,

Қытай тілін білетін.
Солон, Шибей екі ру
Онын да тілін білетін.
Ажыбай келіп қапталдан,

«Қорықпай шырақ, кешкін деп,
Аман болсаң, құлыным,
Мұратыңа жеткін!» – деп,
Ол да демеп алады.

Сол уақытта қараса,
Аққұла тұлпар ат мініп,
Ақолпоқтай тон киіп,
Майланған бидай жүзденіп,

Көгім тұман көзденіп.
Қарсы алдынан қарасаң
Ажыдардың түрі бар,
Арқасынан қарасаң

Алты мың ердің сүрі бар.
Айкөл Манас көкжалың,
Манастап ұран шақырып,
«Жетіліп келген жетімім

Жерден қолдап аламын,
Әрқашан көзім саламын!»
Деп осылай шер Манас,
Жаңғырықты салады.

Жандап жүріп қалады...
Одан әрі қараса,
Тау етегі ұршықта,

«Адыр-адыр жиылғыр,
Шыбын тиіп қырылғыр,
Жетімімді көргенсіп,
Тізелері бүгіліп,

Жағаны көздей жүгіріп,
Биыл жағаның шөбін шалмаған,
Қайда кетті көп түйе?
Қайда етті Желмаяң?

Айдалада өкіріп,
Арам өлмек екенмін,
Қара малға ие болмай
Белде қалмақ екенмін.

Қорлықты Бақай көрмей қал,
Буының кеткен шағыңда,
Түйе қайтарып қор болдың,
Мұндайды пендесіне бермей қал!

Алатаудай барбайып,
Жайнап тұрған кезімде
Онда өлмей не болдым?
Қаһарыма тигенді,

Қармап тұрған кезімде,
Тебінісіп келгенді,
Сабап тұрған кезімде,
Көп қайраттың барында,

Көкжал аман шағымда,
Сонда өлмей не болдым,?
Жетімнен хабар келмесе
Кімге жүрем қарайлап,

Алты арамға құл болып,
Алыста жүрем сағалап,
Жетімнен күдер үзілсе,
Темтеңдетпей Бақайды,

Теңізім Манас ала жат! – деп жылап келе жатқанда, Семетейді
көреді. Бірақ танымайды. Бір қараса Манас келгендей болып қалады.
«Семетей ме, басқа ма? Манасқа тартты ма екен бұның ерлігі?
Шерлігін сынайын!» – деп, бір теректі түбімен жұлып алып, ақырып

тұра ұмтылады. Семетей селт етпей, күлімсіреп, балпайып тұрып
сәлем береді. Бақай жөн сұрайды.

Балам, ұраның кім, дайның кім?
Ұрығың кім, айлың кім?
Он екі ру қырғыз бар,
Балам, қай тұқымнан боласың?

Балам, кіндігіңді кескен жерің кім?
Балам, өніп өскен елің кім?
Атың шаршап ырғайдай,
Өзің шаршап торғайдай,

Алыстан келген баламсың?
Айтшы, қайда барасың?
Тұйғын құстай сының бар
Айтып берер шының бар,

Айналайын, шырағым,
Жәбір көрген Бақайға
Жасырмай айтар жөнің бар! Түр–тұлғаңа қарасам, Манастай
болып көрінесің. Сен Семетей емессің бе?» – дегенде, Семетей:

Қара көзің қал басып,
Қақсап жүрсең мен үшін,
Ақ сақалын шаң басып,
Азап тартсаң ел үшін.

Айналайын абаке,
Мен арзып келдім ел үшін.
Абакем, Бақай сен үшін,
Ақ сұңқардай айналып,

Ақыры келдім жер үшін!
Жетім кетіп жетіліп,
Қайрылып келдім халқыма,
Қара жаным өлмесе

Жетермін аға парқыңа!
Шын Семетей өзіммін
Шырағың келді қасыңа.
Шыңдап жаным жылайды

Айналайын абаке,
Көзіңнен аққан жасыңа! – дейді. Бақай атынан қарғып түсіп,
құшақтай алып көріседі, қорғасындай еріседі.
Батырдан қалған белегім,

Өрде қылар өбегім,
Өлерімде жөлегім,

Осындай заман болды, әйтеуір, аман келдің!
Жалпақ қырғыз көп туған,
Ел сенікі Семетей!
Керіліп жатқан кең Талас

Жер сенікі Семетей!
Аяғы Талас, Сары өзен,
Шу сенікі Семетей!
Атағы кеткен Шоң Орда

Үй сенікі Семетей!
Жайылып жатқан сан қара,
Мал сенікі, Семетей!
Айналайын жалғызым,

Атаңнан қалған аманат,
Жауға киер мүлкің бар,
Алты ай шапса арымас
Тайбуырыл сынды тұлпар бар,

Аманат жанның ермегі
Атаңнан қалған сұңқар бар.
Қорғаның сенің тірегің
Қадірлі қырғыз халқың бар.

Қария Бақай ханың бар,
Қадірің білген кәрің бар.
Хан Шығай менен Көбештен,
Қатты тиген дертің бар.

Қазына толған зерің бар.
Қазына баққан жаныңда
Қырық үйлі қара қалшаң бар,
Қайсы бірін айтайын,

Қазына толған паршаң бар.
Қаныкей біледі анығын,
Есебін білмеймін, қаншаң бар! – деп, арманын айтады. Сонда
Семетей де ағасына: «Аға, айыбың жоқ. Сөзіңе ризамын!» – деп,

дұрыстап амандасады. Абыке бұрқырап жылап, Бақай хан оған
қосылып, бүкіл қырғыз шұрқырап, Семетейдің сөзін тыңдап,
қариялар: «Аруақтар жәрдем болсын, атаңның бағы қонсын!» –
деп, батасын беріп, барлығы Көбешке келеді. Атасының мүлкін

Семетейдің қайтарып алатын жөні бар десе, Көбеш көнбейді.
Ақкелте мен Ақолпоқ,

Атағы шыққан Сырнайза
Ағамнан қалған мүлкім, деп,
Айтпасын мұны, шіркін, деп,
Абыке бергін дегенде,

Аямай келді күлкім деп.
Өлмей тұрып жарақты,
Өзім қайтіп беремін?
Семетейден келгенді

Тақ төбемнен көремін! – дейді. Бұған халықтың бәрі наразы болып:
«Бұл Көбештің айтып тұрғаны не сөз? Жетімге қылған қандай
зорлығы! Мұндай сұмдық та болады екен!? Иесіне малын бермеу
деген немене?! Қара ниет Көбешің хан болмақ түгіл, дәу болса да,

Семетейдің мүлкіне ие болуы жөн емес! Абыке, алып беріп құтылғын,
Бақдәулеттің балдары, жөніңменен құтырғын!- деп, қалың қырғыз
наразылығын білдіріп тұрады.
Айналайын, Семетей,

Буырылдың сырын білгін, – деп,
Алшайып атқа мінгін! – деседі.
Содан Буырылды мініп, бұлқынтып, ары-берлі жұлқынтып жүріп,
қайта келіп сұрайды Бақайдан: «Абеке, атамнан қалған Ақсұңқарым

қайда?»
Сонда Бақай Ақсұңқардың жайын айтады.
Арпаның басы жайықтан,
Ақ жұмыртқа тұйықтан,

Асырап, сақтап құс қылған,
Арыстан ерге тұс қылған.
Алты арқан салса жетпеген,
Қайран құсың Ақсұңқар

Айналып заудан кетпеген.
Әлемде жоқ Ақсұңқар
О дүние кеткен атаңның,
Келген еді бағына.

Атаңның көзі өткен соң,
Қорлыққа көзі жеткен соң,
Кеткен еді айналып,
Туып өскен жағына.

Құлыным, сені келер деп
Күтіп жүрген кезі бұл,

Тыңдашы, балам,үн шықты,
Ақсұңқардың өзі бұл!
Айналайын, құлыным,
Жалғаны болмас сөзімнің,

Жақсылап қара аспанға,
Қуаты бар ғой көзіңнің.
Келгеніңді білген ғой
Қу-қу, шіркін Ақсұңқар,

Жайдарымды жаза гөр!
Жалтылдаған қанатты
Жайған тудай аша гөр!
Сағынып келген жетімнің

Мауқын сұңқар баса гөр! – деп, Бақай хан қу-қулап тұрған
уақытта, Ақсұңқар құс бір қызыл түлкіні қиядан қуып келеді.
Аспанның беті күркіреп,
Тау жаңғырып дүркіреп,

Қанатының лебінен
Тал-қарағай діркіреп.
Қашып қалған түлкіні
Тықсырып алып Ақсұңқар,

Келе ғой жетім дегенсіп,
Керіліп тұрды сілкініп.
Қанша мықты болса да
Шыдай алмай Семетей,

Көзінің жасы төгіліп,
Құшақтап алды сұңқарын
Кіндіктес туған немедей!
Мұны мұндай тастайық, Семетейдің кең Бұқардан Таласқа көшіп

келгенінен бастайық. Семетей сағынған елімен көрісіп, мауқын
басып, жарақтарын алып, Ақолпоқты киіп, Тайбурылды мініп, енді
бір жола көшіп келетін болып, қайтадан Бұқарға барады.
Таласқа көшіп келгенде

Семетей Қаныкей мен әжесі Шиырдыны алып, Таласқа біржола
көшкенде, Темірхан аяулы қызы мен жиенінен ештемені аямай, мол
енші береді. Ысмайыл бастап, бұқарлықтардың барлығы қимай-
қимай қоштасып, шығарып салады. Баяғы тоғайдағы Сары таз

көміршіге тон жақсысын кигізіп, ат жақсысын мінгізіп, Семетей
Таласқа қарай жүріп кетеді.
Жылғынды Кең –Қол, кең Таласқа көшіп келгеннен кейін Қанекей
қуанып: «Міне, құдай ісімді оңдады, аман-есен жеттім Таласқа,

арманым жоқ!» – деп, риза болып, жылап жүріп көшін тоқтатып,
түсіреді. Сол уақытта Бақай Семетей келіп қалар деп күн санап
әрең жүр екен. Қайнарға келіп, қалың көш тоқтағанын көргенде,
«а, құдай берді, Семетей көші келді» – деп, өшкен оты жанғандай,

халықтың бәрі жиналып, атқа мініп, сүйініп, ауылда адам қалмай
тұра тартады. Бақайдың ұлы Байтайлақ, мінген аты кер жайдақ,
Қамқатай мініп кер жорға, Жезбілек мініп сұр жорға, – барлығы
келіп Шиырды мен Қаныкейге амандасып көріседі. «Қуанғанымыздан

қалай жанымыз шығып кетпей тұр!» – деп, бір жағы жылап, бір
жағы күліп, жыршылар жырлайды. Сонда Семетей:
Атамның жұртын сағынып,
Көшіп келдім ырымдап,

Менің атам Манастың,
Жақтырған жұрты қылымнан.
Бұл Манас қонған майлы жұрт,
Манасқа жаққан жайлы жұрт!

Құдайым берген құтты жұрт,
Сағынып келдім мықты жұрт!
Қаныкей мені туған жұрт,
Кіндік қаным жуған жұрт.

Кіндігімді кескен жұрт,
Киімімді жуған жұрт.
Жалпақ жұртқа хан болып,
Атам Манас өткен жұрт.

Аяғы Талас, басы Шу,
Байтақ қырғыз өскен жұрт.
Жамандық қылған дұшпаны
Жанына келмей безген жұрт.

Шер Манас Манас болған жұрт,
Бақыт-дәулет қонған жұрт,
Атағы шығып дәу болып,
Батырлар өсіп-өнген жұрт,

Осы жерден аттанып,
Жау келсе, жауабын берген жұрт! – дегенде, жұрттың бәрі

мақұлдап, риза болады. Үйді құрып, орданы тігіп, туған жеріне
қонады.
Мұны былай тастайық, Абыке, Көбештің әңгімесін бастайық.
Сол уақытта Абыке: «Семетей көшіп келіпті, тілекті құдай беріпті,

мен Жақып пен Көбешке хабар салайын да, оларды бастап алып
барайын!» – деп Ақтелкіні қарғытып, Көбешке келіп: «Семетей көшіп
келді! Енді иттігіңнің бәрін таста, жүр барайық! Шер Манастың
орнына Семетей інім келді, енді ақымақтық қылма, ақылыңнан

адаспа, жамандық алмай ойыңа, жақсы жолға баста! Мен Жақыпқа
барайын, хабар салайын!» – деп жөнеледі. Жақыпқа келген соң:
Манастан қалған жалғызың,
Семетей көшіп келіпті,

Сүйінші ата, сөзімді ұқ,
Саған құдай беріпті!
Өкпең болса, кешіргін,
Іштегі кірді кетіргін,

Айналайын, атеке,
Жазығы жоқ жетімнің!
Ата –бала жауласқан,
Қырғызда мұндай үкім жоқ,

Семетей балаң болмаса,
Шын жері сенде тұқым жоқ.
Обалға, ата, қалмағын,
Бұл сөзімді қармағын,

Тұмсығы жоқ кісі едің,
Тұқымды үзіп салмағын!
Ойланбастан басында,
Ойран қылдың шарбағын,

Ойланғын Манас аруағын!
Айналайын атеке,
Балаңа азу салмағын!
Жүріңіз, бәріміз барып көрейік, бірге болайық!» – деп, сөзінің

дұрысын сөйлейді. Сол кезде Жақып ашуланып: «Бұл Абыке
ақымақтығын қоймайды! Тұмсығы жоқ ит қорқақ, жекеден шыққан
жетімді туған қылып аламын, тура жолға саламын деп ойлайды!
Семетей туған болмайды,

Мұны туған деген оңбайды.
Дұшпандығын Семетей

Өлмейінше қоймайды.
Халық аралап алған соң,
Халық ішінен сөз шығар,
Халықты билеймін деп шығар,

Қара тұмсық жайрағыр,
Халық менікі деп шығар!
Қадірі болады бетінде,
Халық айналады жетімге,

Халқыңның түрі басқаша,
Ниетінің бәрі жетімде.
Жетімге еріп ел кетсе,
Қара тұмсық Абыке,

Қаласың халық шетінде.
Ажары болса бетінде,
Жұрт айналар жетімге,
Зорлап елді тыймайсың,

Жүресің жұрттың шетінде!
Екі күн өтпей есіріп,
Ел менікі деп айтар,
Енесі бетпақ үйреткен,

Жер менікі деп айтар,
Жалпақ жазық, қалың жұрт,
Жан менікі деп айтар,
Жайылып жатқан сан қара,

Мал менікі деп айтар!
Көбеш балам, қайдасың?
Жетімнің тапқын айласын,
Қара тұмсық жетімге,

Қамдандырмай барып кел,
Айдап жолға салып кел!
Жерді-суды былғатпай,
Жетімнің басын алып кел!

Қолыңда хандық тұрғанда,
Шаларыңды шалып кел!
Елдің бәрін ертіп ал,
Жетімге бүлік салып кел!

Тіл алмаған кісіңді
Тірі қоймай жарып кел!

Жалмауызды жоғалтып,
Алмаған өшті алып кел.
Жерімде тыныш табайын,
Елірген екі қаншықты,

Айдап жолға салайын.
Бәрінен бұрын өлтіріп,
Бақайдың басын алайын.
Жалпы жұртым ұғыңдар,

Аттанып бәрің шығыңдар!
Бармаймын деген адамды,
Түгел көрге тығыңдар!
Еліктірмей ешкімді,

Бұйрығымды ұғыңдар! – деп, хан Жақып барқылдап жұртқа әмір
береді. Оның ар жағынан Көбеш те шаңқылдап, «қойдай қырып
тастаймын», – деп жұртты қорқытып, барлығын иіріп алады.
Найзаларын жылтылдатып, қаптаған қолмен Жақып хан мен Көбеш

екеуі аттанады. Енді оларға Абыке айтады: «Айналайын, атеке,
мұны қойыңдар! Одан да адам болатын балаңды халқыңмен бірге
тосып алғаның жөн! Қылмағаның жоқ еді, Шиырдының алдына
кешірім сұрап барғаның дұрыс болар еді!» – дейді. Бірақ, қанша

жалынса да, Жақып пен Көбеш оған көнбейді. Семетейдің ауылына
шабуылды бастайды. Бұлардың келе жатқанын көріп Семетей
саспайды. Шиырды шошып, қорқып қалады, Қаныкейдің де есі
шығып, «жалғызға құдай жәрдем бере гөр!» – деп, тілегін тілеп

тұрады. Бақай «балам, аттан!» – деп, жігерін қайрап, дем береді.
Сонда Семетей күйініп:
Ата сендей болмайды,
Атамның арты оңбайды,

Ата тұрса шыр бастап,
Ауылымыз жақын қонбайды,
Туған мұндай болмайды,
Туғандарым оңбайды,

Тиісіп жүрген ит шіркін,
Мені тыныш қоймайды! – деп күңіренеді. «Арыстанның ұлы
Семетей атасымен соғысып жатыр! – деп ертең сөз тарайды-ау! Бұл
ұят болды-ау, бірақ бұлардың қорлығы өтті. Мен бұларды кім тыяды

десем, тыятын өзім екен ғой. Бұлардың көзін ашайын, кесапатты
шіркіндердің құдай кезін келтірген шығар, ауылыма шабуыл жасап

Адасқан жолға бармайды,
Адасқан жолдан бас тартпай,
Азапқа өзін салмайды.
Манастан қалған жетімге,

Шора болып алыңдар,
Кеңес тауып, жетімді,
Келтіріп жолға салыңдар!
Келетұғын жаулар көп,

Кеңесіп жолын шалыңдар!
Семетейдің дәуірінде
Серпіскенге бой бермес
Себіл болып қалыңдар!

Кім қуанбас халайық,
Семетей көшіп келгенге!
Күтіп жүрген баланы,
Жеткізіп құдай бергенде.

Еліріп кеткен бір жетім,
Елі-жұртын көргенде.
Көр Көбештің қолынан,
Ер Сарының қолына,

Жаңа хандық келгенде,
Шақырамын бәрің кел,
Ойлана тұрған ой болар,
Үш күннен кейін той болар,

Келмей қойған кесапат
Қай жаққа барып зор болар?
Ынтымақтан қашқандар,
Ығы жоқ өзі қор болар!» – деп, аталы сөзін айтады.

Қырық шораның қырғыны
Манас өлгеннен кейін қырық шора амалсыздан Көбешке бағынады.
Хан болып тұрғаннан кейін оның әмірінен шыға алмай, Қырғылшал
мен Тазбаймат Қаныкейге қорлық көрсетеді. Енді Семетей келгеннен

кейін бұлар шошып, шораларды азғыра бастайды: «Бұл үлкен
атасы Жақыпты, екі бірдей ағасын ұстап алып, орға салып қойды.
Олар құтылмас бәлеге қалды. Бізге де күн жоқ!» – деп қорқытады.
Шоралар жандарынан түңіліп, болған шатақ істің бәрін бірінен-бірі

Шоралар менен шошынып,
Шоршып қашар жөні жоқ.
Қиянат қылып кетем деп,
Шоралар қашса қалмаққа,

Қолым тиген жері жоқ.
Тапсырдым иттерді аруаққа!
Қырық шораға барайын,
Тоқтатып алып қалайын.

Ынтымаққа келтіріп,
Шора қылып алайын! – деп, Семетей хан Бақайға келіп ақылдасады.
Одан Тайбуырылды мініп, Ақолпоқты киіп, жау-жарағын сайланып,
қылышын қия байланып, Ақкелтесін асынып, Сырнайзасын таянып,

Бақайдан бата алып, қашқындардың артынан аттанады.
Мұны мындай тастайық, Қаныкейдің жорығынан бастайық.

Дүниеден көзін жоялық,
Шоралар бүйтіп жатқан соң,
Арамдарды бұл жерден
Тындырып мүлде қоялық!– деп, қасына біраз жігіттерді алып,

Қаныкей атқа мінеді. Орға келген соң: «Жақып хан мен Көбешті
жайратып тастаңдар!» – деп, бұйрық береді. Жігіттер Жақып пен
Көбешті ордадан сүйреп шығарып, көз алдында жайратып салады.
Енді «Абыкені шығарыңдар, бірақ оны өлтірмеңдер» дейді.

Азапқа жалғыз қалмаймын,
Ақ та болса басыма,
Азаттық сұрап алмаймын.
Бұл сөзімде жалған жоқ,

Атам менен ағама
Айтпаған сөзім қалған жоқ.
Сонда да болса, Қаныкей,
Атам өліп, мен қалып,

Ағам өліп сандалып,
Халық ішінде ұялмай
Қайтіп жүрем жан бағып?!
Абыке солай дегенде, Манастың енесі Шиырды қарт жолбарыстай

шабынып, қаһарланып шығады: «Бұл Абыке адал болса, Көбеш бізді
шапқанда араша түспей ме? Бұл да іштен шыққан дұшпан, Қаныкей
мұны қалай білмейсін? Қара жолтай хан Жақып, бізбен қастасқан
қара жау, сол хан Жақыптың күшігі Абыке, Көбеш бұлар да жау!

Ал, жігіттер, Абыке құлды сойыңдар, жауыз шалдың тұқымын
жойыңдар!» деп, Шиырды қаһарланып бұйрық береді. Сөйтіп,
Қаныкейге ерік бермей:
Шиырды шырды бастады.

Абыкені ақтамай,
Оны да жайлап тастады.
Ақылайды алдырып,
Ақылынан тандырып,

Көбешіңнен қалма деп,
Оны да салды жарғызып...
Мұны былай тастайық, қуғынға кеткен Семетейдің, жорығынан
бастайық.

Қашқан шора артынан
Тайбуырылды зырғытып,
Ала белменен шұлғытып,
Тұра қалып із қарап,

Сусамыр бойлап ызғытып.
Ашуына шыдамай,
Аузындағы отыз тіс,
Келе жатты қышырлап.

Қарақолдың басында,
Сандық,Тармал сазында,
Шораның жетті артынан,
Қошқардың төмен шетінде,

Жалпақ тастың қасында.
Жеткен кезде Семетей
Шораларға кеп айтты:

Қылайған менің өзімде,
Кінә бар ма деп айтты.
Шоралар тоқтай тұрыңдар,
Шоғылып кеңес қылыңдар,

Менен айып іс өтсе,
Кешіріп сабыр қылыңдар.

Қашып кеткен жалғызың,
Қайырылып халқын көргенде,
Жылғынды Кең-Қол, Таласта,
Жырғайтұғын кезіңде,

Жиылып жұрттың барлығы,
Жырлайтұғын кезіңде,
Айналайын, шоралар,
Жөні жоқ жерден есірме.

Қырғызға қырсық қылам деп
Қалмаңдар кетпес кесірге! – дейді. Бірақ, шоралар тоқтамайды:
«Сенің сөзіңді ұқпаймыз, батыр, шық былай! Қайтып барғанымыз
ұят!» – деседі.

Қиғаштаған Қырғылшал
Қиқырып тұрып кеп бастап:

Көрмейміз қырғыз еліңді,
Қойғын бізге сөзіңді,
Мойынға алдық өлімді.
Біз қайтпаймыз қырғызға

Бекер бізге жармаспа!
Біз кетеміз тұрмаймыз.
Жұлдыз бенен Құндызға.
Тарылғансып Семетей,

Тапсырасың аруаққа!
Тарылсаң мейлің, кетеміз,
Тамаша салып қалмаққа.
Тоқта деп айтар сөзің жоқ.

Қашқынды қайта келгін деп.
Семетей сенің бетің жоқ!
Аянбастан бел байлап,
Атысып тұрып кетеміз!

Қызыл қанға бір жола,
Батысып тұрып кетеміз!
Ажал жетсе, өлмек шын,
Аянып сенен нетеміз?!

Біржолата Семетей
Ажырап сенен кетеміз!»

Қаражолтай шоралар,
Қарақолдың бойында,
Қақпа – Тастың ойында,
Оқ жаудырып, жақ тартып,

Ұрысты бастап жіберді.
Бараң мылтық барсылдап,
Қара мылтық қарсылдап,
Оқ жаудырып тарсылдап,

Садақтың оғы ызылдап,
Шарайнаға оқ тисе,
От аспанға жарқылдап,
Қиянатшыл қырық шора

Аянбай соғыс бастады.
Ызасынан Семетей,
Өліп кете жаздады.
«Ай, шоралар болмады ғой. Атам Манастың барында қырық шора

барлықты, байлықты көріп еді. Енді маған тарлық қылды-ау!Әттең,
арман,жастығым, бір атадан аздығым.Енді мына жақынның
қастығын көрдім-ау!Қой, аманат жанынан тойдым, иттерді
аруаққа қойдым!– деп:

Ақкелтесін дүрмектеп.
Аямай Семең он атты.
От шағылған шорадан
Онын бірдей сұлатты.

Бірақ, анттан қайтпас шоралар,Қырғылшалы бас болып, шабуылға
шығады. Сонда алты жасар Күлшора: «Ай, шоралар, қойыңдар!
Бәрің өлесіңдер ғой. Манастың тұзы ұрғанынан бұзылып өлесіңдер.
Ақылдарың болса, Манастан басқа жақындарың жоқ. Бұларың дұрыс

болмады. Қырғыздан қашып келдік деп, қастасып жүрген қалмаққа
жағынып, намысы жоқ шоралар қай беттеріңмен барасыңдар?» –
деп зар жылап, сайрап тұрады. Анттасып алған шоралар баланың
сөзін елең де қылмай, жалғыз келген Семетейге жан-жағынан

жабылады. Найзамен сайып, қылышпен шабысып, шойынбасымен
ұрып, Тайбурылдың сауырын су төккендей қан қылады.
Қошқардың төмен шетінде
Бала жолбарыс Семетей,

Көп қарғаға бір сұңқар
Жалғыз тиген немедей,

Оң жағынан келгенін
Ойран қыла бастады,
Сол жағынан келгенін
Сұлата шауып тастады.

Тегіс қырғын болғанша,
Шоралар бірақ қашпады.
Атқа бекем батырлар,
Жан аузынан кеткенше,

Жан сауғалап саспады!
Қырғын соғыста Семетей батыр қырық шораның барлығын
қырып тастайды. «Ерегестен осындай болды. Өлімді қалады ғой
өздері. Шоралардан мына екі бала – Күлшора мен Қаншора қалды.

Бұларды медет қылып, жаныма алайын. Рулы шоралар қырылып,
ұятқа қалдырды. Осыларға қандай қиянат қылып едім? Өзектен
шыққан өрт жаман, өзіңнен шыққан жат жаман деген, ай-шіркін!
Осылар қарсыласпай, елдескенде ғой, мен бұлардан жанымды аямас

едім!». – деп, Семетей өкінеді.
Қошқардың халқын жидырып,
Жерден терең көрді қаздырып,
Қара жерді ойдырып,

Қарасын мықтап сойдырып,
Келген елдің барлығын,
Ет пен майға тойдырып,
Қырық шораның бейітін,

Қырқалата қойдырып.
Қызметі өткен Манасқа
Қырық шораның жорығын,
Рулы жұртқа сыңдатып,

Әр қайсының ерлігін
Жомықшыға жырлатып,
Атақты ұста алғызды,
Ақ күлбота шалғызды,

Аруағына ардақтап,
Ақ күмбезді салғызды!
Сөйтіп, қырық шораға қырық күмбез тұрғызып, ұстаның ақысына
айыр өркештен нар беріп, сұрағанша мал беріп, алтын, күміс зер

беріп, қырық күмбезге қырық найзаның желегін байлап, зарланған
Семетей күңіреніп жөнеліп кетеді.

Анықтап хабар салмады,
Қалыңдығы айттырған,
Айшөректі алмады.
Бүйтіп жүрсе бұл итті

Түбінде құдай қарғады.
Қара тұмсық ит құлды
Қайтып құдай жалғады?
Айшөректен айрылса

Арманын айтып зарлайды.
Тайбуырылдан айрылса,
Жанында адам қалмайды.
Талас, Шуды бір шапсақ,

Айшөрек бізді таңдайды.
Айшөректі алғанның
Еш арманы қалмайды.
Ебі келсе Ертісім

Буырылды сұрап барайық.
Алдап тұрып жетімнен
Тайбуырылды алайық.
Тайбуырыл қолға тиген соң,

Семетей қолға кірген соң,
Тамашаны салайық,
Талас, Шуды шабайық.
Олжаны мықтап табайық.

Әбден көңіл тынған соң,
Ақун ханға барайық,
Перінің қызы Шөректі,
Берсе құдай, алайық,

Аяғы Бұқар, Самарқан,
Бүтін қолға қаратып,
Бұқара қылып салайық!» – деп, екеуіне: «Екеуің ер едің,елшіге
барыңдар. Семетейге: «Шынқожа ағаң жіберді, бізге Буырылды бер!

Бермесең, көресіңді көресің, Шынқожадан өлесің!» деп айтыңдар.
«Қаһарыма мінгенде,
Қамап тұрып аламын,
Қайнардағы қаласын

Талап тұрып аламын.
Қалжыраған жетімді

Қалың Нойғұт туғаның
Қара жаннан кешкенде.
Жорғаның белін асқанда
Наманғанды басқанда,

Күдерін үзіп туғаннан
Күнде түнде қашқанда,
Ақсыдан барып Өзгенге
Жырғап қалдық өзге елде,

Өзеніне Өзгеннің,
Шығайдың ұлы Шынқожа
Қала салды, бұл да шын.
Қаратты мініп Қашқарға

Қыран шалды, бұл да шын.
Барған жері қорыққаннан
Ықтап қалды, бұл да шын.
Бас көтермей, көз жұмып

Ұйықтап қалды, бұл да шын.
Қарақұлжа, Жазыдан,
Қалың Нойғыт жай алдық,
Қашқардан сұрап шай алдық

Хан Шығайдан басқасы
Қалың Нойғұт амандық! Ал енді,келгеніміздің себебі, ат аяған
жерге қарайды, құс аяған көкке қарайды дегендей, Шынқожа бізді
Таластағы туғанды көріп, біліп кел деп жіберді!

Семетейдің мәрттігін
Сынап кел деп жіберді
Айтқан қандай сөзіне,
Шыдап кел деп жіберді.

Тайбуырылды батырдан,
Сұрап кел деп жіберді.
Бере қойса Буырылды,
Алып кел деп жіберді.

Туғандыққа келмесе,
Өз еркімен бермесе,
Қайнардағы қаласын,
Талап тұрып алмақпыз.

Қарсыласқан қалшадай,
Сабап тұрып алмақпыз!

Ордасынан шығармай,
Қорлықпенен алмақпыз,
Тырп еткізбей шеңгелдеп,
Зорлықпенен алмақпыз!» – деп, Шынқожаның қатты-қатты

сөздерін жеткізеді.Тоқа мұндай сөзді айтқаннан кейін, Қаншора мен
Күлшораның ашуы келеді. «Ей, күйдіргі Тоқа, сен не деп тұрсың?!»
дейді Күлшора:
Буырылды бергін дегенің

Буданың өлсін дегенің!
Асырап сақтап өсірген
Туғаның өлсін дегенің!
Атыңды бергін дегенің

Абамды өлсін дегенің!
Ардақтап баққан Қаншора,
Ағамды өлсін дегенің!
Буырылды сұрап келгенің

Бұл немене дегенің?
Шығайдың ұлы Шынқожа
Айта алмай жүрген кебі бар,
Атасы қорлық көрген құл

Ала алмай жүрген кегі бар.
Тайбуырылдан айрылса,
Жайлаймын деген жөні бар.
Қаражолтай қос батыр

Мұның қай жерінде ебі бар?
Ербиіп келген екі құл
Енді білдім шыныңды.
Білмеппін сенің сырыңды.

Басыңды шағып талқандап
Басайын сенің шырыңды.
Масқара болып нойғұтқа
Айтып барғын шыныңды.

Қастығың маған білінді
Қағайын сенің жыныңды.
Батырсынған екі құл
Басайын сенің үніңді!» – деп, Күлшора қаһарлы сөзді айтқан

уақытта, Тоқа шыдай алмай, наркескен қылышын суырып алады.
Ол Қаншораны шаппақ бола бергенде: «Шапқан олай емес, бұлай

Жазында егін салдырмай,
Күзінде астық алдырмай
Еліме бүлік салғанда,
Қашып келдім арқалап.

Атасқан жары Шөректі
Ер Семетей батырың,
Таласып барып ала ма?
Құмырсқадай қолы бар,

Толтайға бүлік сала ма?
Не болмаса батырдың
Қылған ісі шала ма?
Болады-ау деп күндесім,

Көңіліңе алмағын.
Атап тұрып ант берем,
Атамыз Манас аруағын!
Көшкенде түйең қомдайын,

Қонғанда үйің оңдайын,
Жалған айтсам оңбайын!
Айтшы тура сөзіңді», – деген кезде, Шашыкей шошып кетіп,тілдей
жөнеледі:

Шайтан сурет қара бет,
Шақылдамай ары кет!
Судан шыққан сұқсың ба
Жерден шыққан жіксің бе?

Не жезтұмсық сенсің бе?
Талас Талас болғалы,
Таласқа төрем қонғалы,
Жалпы қырғыз елінде

Мұндай сұмдық болмады.
Кәрісің бе, жассың ба,
Қаңқылдап ұшқан қазсың ба?
Құрқылдап ұшқан қусың ба

Құрқырап аққан сусың ба?
Қайдан келген долысың,
Қандай жанның сорысың?
Болмасаң керек адамнан,

Босағама түстің бе,
Соғып өткен самалдан?

Қызылды киген оңар ма
Атасының төрінде
Ер іздеген оңар ма?!
Ер алмаған ескі күң,

Қасқа табан кескі күң,
Шашы қудай болғанша
Тісі бидай болғанша,
Ахун ханның төрінде

Көп отырып қақ болған,
Самай шашың ақ болған.
Ер Семетей батырдың
Атасқаны Шашыкей,

Шөрек, сенен кем емес,
Сен сияқты шор табан
Шашыкейге тең емес!
Айтқаныңды қылғандай

Арашы кісің мен емес.
Батырдың ұлы Семетей
Сені алушы шер емес!
Қара табан, ақ самай

Бұл айтқаның сөз емес!» – деп, Шашыкей бұрылып жүре береді.
Ахунның қызы Айшөрек ұялғанынан өлмей тірі қалады. Көзінің жасы
төгіліп, бүктеліп отырып қалғанда, ерке қатын Шашыкей үйге кіріп
кетеді.

Сөйтіп тұрғанда Кең – Қолдың бас жағында жылқыда жатқан
Күлшора мен Қаншора Семетей ағаларына амандасуға келеді. Екеуіне
Семетей:
Қамбардың ұлы Қаншора,

Алмамбеттің Күлшора,
Атамнан қалған ақ сұңқар
Бабына келген нақ екен.
Үйрек-қазды ілдіріп

Салатұғын шағы екен.
Ертең Таласты бойлап құс салам,
Буданымды бұлқынтып
Ертеңнен қалмай ерте кел.

Қара жолменен шабарсың,
Қара судан табарсың.
Ол аралдан таппасаң,
Ақ жар бойлап шабарсың,

Ақ-Инектен табарсың!» – деп, тапсырады. Сонымен күн батып,
түн өтеді.
Таразы жұлдыз батқанда,
Таң сарғайып атқанда,

Шатемір қызы Шашыкей,
Кешегі көрген Шөректі
Білем деп бара жатқанда.
Ахунның қызы Айшөрек,

Арқа шашын бұлайтып,
Ақ тамағын қылайтып,
Шашыкейдің алдынан
Тосып шықты мұны айтып:

Толық жайым айтайын
Хабар салып қайтайын!
Ер Семетей батырың,
Тайбурыл атын міне ме?

Жаудан қорықпас ер болса,
Айшөрек жайын біле ме?
Шынқожа менен Толтайдан
Шөрегін тартып ала ма?

Жә, Шөректі беріп Толтайға,
Таласта жатып қала ма?
Айналайын, ежеке,
Айнымай жина есіңді,

Ақболаттай төреңе
Айтып бергін сөзімді.
Шынқожа, Толтай деген жау
Шын төремменен қас екен.

Шымшықты көзден тигізген,
Нағыз мерген мәш екен.
Ерегіскен екі құл,
Екеуі бірдей жас екен.

Қара бауыр тас екен.
«Ахунның қызын алам, деп,
Айдап жолға салам деп
Айшөректі алған соң

Армансыз болып қалам, деп.
Одан кейін бөгелмей,
Семетейге барам деп,
Тағалыдан тай қоймай,

Таласты талап алам» – деп,
Қамап жатыр қаланы,
Қақсатып жатыр баланы.
Маған еже сен болсаң,

Саған сіңлі мен болсам,
Тамашаменен таң атсын,
Күлкіменен күн батсын!
Алты күні саған жатсын,

Ақырғы күні маған жатсын!
Жеті күні саған жатсын,
Жетпеген күні маған жатсын!
Көшкенде түйеңді айдайын,

Қонғанда биеңді байлайын,
Қоладан құман қолға алып,
Қол жуғышың болайын,
Бедерлі құман қолға алып,

Бет жуғышың болайын!
Асыл төрең Семетей,
Амалын мұның таба ма?
Атасқанын алдырып,

Не, намысы жоқ бала ма?» – деген кезде, Шашыкей шаптығып
шыға келеді:
Қақылдаған қарабет,
Шайтаннан келген елшідей,

Көз байлаған жәдігөй!
Арбауыңа көнбеспін,
Өлмей тұрып төремді,
Қарабет, саған бермеспін!

Шашыңды кесіп алмасам,
Күң қылып іске салмасам

Табаныңды тілмесем
Есек қылып мінбесем
Шашыкей болмай өлейін
Тумай тұна шөгейін!» – деп, Шашыкей аш білектен алғанда,

арманды басқа салғанда, Ахунның қызы Айшөрек:
Адамнан басқа байқалып
Ақ сынаптай шайқалып
Қорғасындай бүлкілдеп

Тұнық судай мөлтілдеп,
Қарғыс айтып кеп салды
Кеп салғанда, деп салды:
«Ерке қатын Шашыкей,

Батырдың ұлы Семетей,
Далаға шықса менікі!
Үйде қалса сенікі!
Сонарға ертең барғанда,

Ақ сұңқарын салғанда,
Қара судың бойында,
Ақ жібек болып бұралып,
Алты түрлі құбылып,

Үш көрініп көзіне,
Сыр көрсетіп өзіне,
Жолға жатып қалмасам,
Сұңқарын қолдан алмасам,

Ақ сұңқарын іздетіп,
Азапқа басын салмасам!
Одан айла болмаса,
Қара судың көлшіктен,

Тура кешіп өткенде
Ақ балық болып қылтылдап,
Алтындай болып жылтылдап,
Үш көрініп көзіне

Сыр көрсетіп өзіне,
Балық болып қалмасам,
Балық деп басып алғанда
Қанжығаға шалғанда,

Қолындағы сұңқарын
Ептеп қармап алмасам,

Еліне бүлік салмасам!
Одан айла болмаса,
Үйректі көлден өткенде,
Ер Семетей батырың

Құс салар шағы жеткенде
Жекенді көлдің жиегіне,
Шабырлы көлдің шетіне
Аққу болып алмасам,

Басымды көлге салмасам,
Қу деп құсын салғанда,
Ептеп қармап алмасам
Ер төрені ертіп мен,

Еліме алып бармасам
Өзіңе тиеді қарабет,
Өкімсіп қылған далбасаң!
Осындай істі қылмасам,

Тумай тұна шөгейін,
Айшөрек болмай өлейін!
Шатемірдің Шашыкей,
Сақтап қалшы, көрейін!

Ерге шықпай ерленген,
Ұяты жоқ долысың!..
Жергесі бүтін Жетісу,
Жер менікі, Шашыкей!

Жетісуды жерлеген,
Ел менікі, Шашыкей!
Жер бетінде көлкіген
Көл менікі, Шашыкей!

Айкөлдің ұлы Семетей
Ер менікі, Шашыкей!
Ескі деп айтып сарнайсың,
Еп сөз айтса, болмайсың.

Ежелден менің төремді,
Неменеге қорғайсың?
Шын қатыны сен болсаң
Айтқаныңнан таймағын!

Сыйлағанды білмейсің,
Енді еш жақсылық көрмейсің!»

Осылай деп Айшөрек,
Қылқылдап ұшып қалады,
Құйын самал соғады.
Шыңқылдаған шұнағың

Шыпылдап ұшып қалады,
Сыбырғақ самал соғады.
Бөксенің басы мөндірлеп,
Жағаның басы жаңбырлап,

Аспанның бәрін тұндырып,
Сегіз сай бұршақ құйдырып,
Қараса көзге ілінбей,
Қайда екені білінбей,

Көзден ғайып болады!
Ақсұңқар
Семетей аңға шыққалы жатқанда, Күлшора келіп сәлем береді.
Сол уақытта Шашыкей әйнектей көзі жарқылдап келіп, Семетейдің