Баянғали
Әлімжанов

Қырғыз халқының эпосы
Қазақша нұсқасын жасаған
Баянғали Әлімжанов
Нұр-Сұлтан 2020

Бүкіл адамзаттық бағалы мәдени мұра саналатын, түрік
халықтарының ортақ мақтанышы, бір туған қырғыз елінің дарын-
ды жыршылары сан ғасырлар бойы жаратып, бір арнаға қосып,
бір биікке шығарған «Манас» эпосының негізгі мазмұнын қазақ

оқырмандарына түсінікті қылып айтып беру – заман қажеттілігі
сияқты. Бұрынғы,соңғы заманда өткен айтулы манасшылардан
жазылып алынған мыңдаған, миллиондаған жол жырды арнайы
зерттеуші ғалымдар болмаса, көпшілік оқырманның, әсіресе, бүгінгі

һәм келешек жастардың игеріп, оқып шығуы аса қиын.Сондықтан,
«Манасты» ықшамдап, негізгі оқиға желісін, қуатты рухын,
көркемдік бояуын сақтай отырып, арасында қара сөзбен баяндап, бір
кітапқа сыйғызып, қалың қазақ оқырманына ұсынып отырмыз.

КБЖ 84 Қаз-44
ІSBN 978-601-7804-78-7 (Том 17)
ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Б. Әлімжанов, 2020

Кіріспе сөз
Бауырлас қырғыз халқының әлемге әйгілі «Манас» жыры ұшан
теңіз, сан тарау. Әйгілі Тыныбек, Балық, Назар, Шоюке, Сағымбай,
Саяқбай сынды ұлы манасшылардың мұрасы әлденеше том кітап

болады. Саяқбайдан эпостың үш бөлімі – Манас, Семетей, Сейтек
1930 жылдан бастап 1947 жылға дейін, 17 жылда толық жазылып
алынған, көлемі 500553 жол. 20-25 үлкен кітап болып қалады!
Қытайда өткен қырғыз манасшысы Жүсіп Мамай өз нұсқасын 18

кітап етіп шығарған. Бұған бұрынғы заманда өткен басқа да айтулы
жомоқшылардан жазылып алынған мыңдаған жол жырды, кейінгі
буын манасшылардың қағазға түскен, жарық көрген кітаптарын
қосып көріңіз! Оның бәрін арнайы зерттеуші ғалымдар болмаса,

көпшілік оқырманның, әсіресе, бүгінгі һәм келешек жастардың
игеріп, оқып шығуы аса қиын. Осыны ойлаған қырғыз жазушысы
Бексұлтан Жәкиев оқырманға ыңғайлы, түсінікті болсын деген
ниетпен, Манас жырын ықшамдап, «қысқарған емес, қысылған

нұсқасын» кітап етіп шығарды. Яғни, эпостың негізгі желісін толық
сақтай отырып, ағыл-тегіл өлең жолдарын ықшамдап берген.
Қазақ оқырмандарына түсінікті болу үшін бір назар аударатын
мәселе: Манасты айтқанда, әр манасшы жырдың түп негізін,ортақ

желісін сақтай отырып, өзінше таратып айтады. Бейнелеп
айтқанда, өзеннің бастауы бір, құяр жері бір, ал арнасы сан
салаға бөлініп, бірде қосылып, бірде бөлініп, ойдан ойды қуалап,
бірде тасқындап, бірде кеңінен жайылып, ортақ теңізге құйғанша

тоқтаусыз аға береді.
Көбі өтірік, көбі шын,
Көпшіліктің көңілі үшін,
Күпілдетіп айтамыз,

Көкжал ердің жөні үшін.
Жармы өтірік, жармы шын,
Жарандардың көңілі үшін.
Жанында болған кісі жоқ,

эпостың кей тұстарын, шығармашылық көңіл күйге, ыңғайына
қарай, өзімше айтып шықтым. Бұл менің Манас жырына қосқан
салымым – үлесім деп қабыл алыңыздар.
Қырғыз манасшыларының мұрасын қазақшалаған тұстар кәдімгі

Баянғали Әлімжанов.
Ақын, жазушы, драматург, жыршы, манасшы.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
Халықаралық «Саяқбай манасшы» медалінің иегері.

Жыр басы
Бұлдыр, бұлдыр күн өткен,
Бұлдырықтай бұлдырап,
Бұрынғыда кім өткен?

Дүлділ өткен, дүр өткен,
Жауды көрсе дүр еткен,
Дүркіреген дүбірден,
Дүние шіркін дір еткен.

Шырқыраған ер намыс,
Бұрқыраған жалындап,
Жұдырықтай жүректен,
Қайсар болса ер жігіт,

Қайтпас қайрат білектен,
Сүрең қосқан ұранға,
Елім деген тілекпен.
Баяғының ерлері,

Баябан дала, құла дүз,
Құмдауытта ай кезіп,
Алмауыты арқырап,
Аймауыты жарқырап,

Алты малта ас қылған,
Адастырмас ата жол,
Ақылманын бас қылған,
Айбатын айға асырып,

Оймауыттың он сан қол,
Торғауыттың тоқсан қол,
Ойрат, қалмақ, манжуды,
Ойран салып, састырған.

Бұйрат, бұйрат шағылдан,
Бұрқырата қуғанда,
Дауылпазын қақтырып,
Дырқырата қуғанда,

Ақ найзаның ұшына,
Алдаспанның жүзіне,
Тұяғына тұлпардың,
Қияғына сұңқардың,

Ғасырлардың белесі,
Асылдардың елесі,
Зерлі сөздің зергері,
Шерлі сөздің шегесі,

Қызықтыра береді,
Әлі күнге неге осы?
Кешегі өткен көп елдің,
Көмілсе де төбесі,

Сөгілсе де көбесі.
Оза алмаған бұл сөзден,
Уақыттың ұшқыр жебесі!

Жеті көктен жеткен сөз,
Жеті атаға кеткен сөз,
Жеті қабат жеріңді,
Жеті айналып өткен сөз,

Жеті суды кешкен сөз,
Жеті жұртқа жеткенше
Жеті еселеп өскен сөз,
Желмен бірге ескен сөз,

Елмен бірге көшкен сөз.
Атадан қалған асыл сөз,
Аманат болған ғасыр сөз,
Заман ұқсын, заң ұқсын,

Тұтқа болып ұлтына,
Тақта отырған хан ұқсын,
Нұсқа болып жұртына,
Тапта отырған би ұқсын,

Егін баптап алқапта,
Қапқа басқан диқаның,
Бақта жүрген бағбаның,
Бұқа мойын балуаның,

Найқала басқан нән ұқсын,
Маңдай тері сорғалап,

Мақта терген жан ұқсын,
Маң-маң басқан, маң басқан,
Малын жайған мыңғыртып,
Мың сан жұртым және ұқсын,

Базарлы жерде балпаңдап,
Пұл қармаса бұлданған,
Батпансыған бай ұқсын,
Назарлы жерде талтаңдап,

Ту қармаса тұлданған,
Астамсыған дөй ұқсын,
Таяқ ұстап қалтаңдап,
Суалғанмен жанары,

Жаны нұрлы кәрі ұқсын,
Атаның жырын ардақтап,
Ананың тілін сүйетін,
Халайықтың бәрі ұқсын,

Бұра тартып бүлдірмей,
Сөз мәйегін дәл ұқсын!
Ел-жұртына жаны ашып,
Қарасып жүрген ұл ұқсын,

Үкілеген үмітің,
Салтын сақтап халқының,
Жарасып жүрген қыз ұқсын,
Ана тілін ұмытып,

Ата тегін таба алмай,
Адасып жүрген сор ұқсын,
Бақ пен таққа таласқан,
Сойқан ұқсын, сой ұқсын,

Қара таудан жүк тартып,
Қайқаңдаған нар ұқсын,
Керуен басы керауыз,
Қойқаңдаған зор ұқсын,

Жаһанданып, жан-жақтан,
Жын қаптаған заманда,
Санасы ояу жас бала,
Ата жырға жолықсын,

Ақыл-ойы толықсын,
Жан қуаты молықсын.
Теңіз жырын көненің,
Терең білім іздеген,

Шындық іздеп шырылдап,
Шерменде болған шер ұқсын,
Адамзаттың анасы,
Қасиетті жер ұқсын,

Байтақ жерде жайылған,
Тайпа, тайпа ел ұқсын,
Бал құрағы жайқалған,
Толқып аққан дария,

Жағаны ұрып шайқалған,
Шалқып жатқан көл ұқсын.
Алқаракөк аспанда,
Жымың қағып құбылған,

Жұлдыз ұқсын, түн ұқсын,
Ақ қалпағы қайқайып,
Алатауды айналған,
Қырғыз ұқсын, күн ұқсын,

Егер қырғыз ұқпаса,
Манастың жырын кім ұқсын!?
Ортекедей ойнақтап,
Орғып, орғып өткен күн,

Өр оғланның оғындай,
Зырғып, зулап кеткен күн,
Оғыз, қыпшақ ұрығы,
Ордалы он сан жұрт болып,

Тарам-тарам таралған,
Бір тамырдан жаралған,
Жарты әлемді жайлаған,
Жанартаудай қайнаған,

Қаһарына мінгенде,
Қара тасты шайнаған,
Бірі кеткен Ұрымға,
Бірі кеткен Қырымға,

Бірі кеткен тау жайлап,
Бірі кеткен су бойлап,
Бірі кеткен ну бойлап,
Түбі бірге түріктің,

Текті ұлдары таңырқап,
Байырғының жырына,
Байқап құлақ салсын де,
Байыбына барсын де!

Дархандығы даладай,
Аңқаулығы баладай,
Саржайлауда дүркіреп,
Сан мың жылқы айдаған,

Сары қымыз сапырып,
Қазы – қарта шайнаған,
Домбыра көкке көтеріп,
Күн астында күмбірлеп,

Ай астында сайраған,
Бірге туған қазағың,
О да құлақ салсын де,
Ойға тоқып алсын де.

Қазақ ұқса, шын ұқсын,
Егер қазақ ұқпаса,
Қырғыздың жырын кім ұқсын?!
Жер ортасын жайлаған,

Ыстамбұлдан жайнаған,
Ту көтерген түрігің,
Бұ да құлақ салсын де,
Бұлағынан бұрынғы

Бір сусындап қансын де!
Кең жайылған Хазарда,
Әзірбайжан назарда,
Таудай болған қарасы,

Оғыз ханнан тараған,
Ешкімнің жоқ таласы,
Тоқсан баулы өзбекпен,
Ұйғыр, ноғай, түркімен,

Қарақалпақ, қарашай,
Қырым, саха, балқарың,
Бәрі түрік баласы,
Тегіс құлақ салсын де,

Тегін ұғып алсын де!
Атадан қалған кеп ұқсын,
Аруағын ардақтап,
Арғы жағын дөп ұқсын,

Қаптап шыққан молдасы,
Татар ұқсын, тас ұқсын,
Қатар ұқсын, қас ұқсын,

Жақын ұқсын, жат ұқсын,
Басты қасқыр атанған,
Башқұрт ұқсын, бас ұқсын,
Басқа ұлт ұқсын, дат ұқсын,

Бастық ұқсын, жас ұқсын,
Ақ тілеулі дос ұқсын,
Тіл білмесе білмесін,
Көңілдері қош ұқсын!

Ол да түріп құлағын,
Бұл да түріп құлағын,
Бұла жырды тыңдасын,
Шамырқанып, ширығып,

Тоқ көңілін бір шайқап,
Шындық сөзбен шыңдасын!

Айдын шалқар мұхиттың,
Арғы бетін жайлаған,
Бер жағында сайраған,
Ағылшын мен АҚШ-ың,

Шығысың мен Батысың,
Күнгейің мен терісің,
Ормандай қалың орысың,
Француз,испан, немісің,

Қытайың мен кәрісің,
Жақының мен алысың,
Таға бермей тағы сын,
Тыңдар болса ден қойып,

Табар жанның дәрісін.
Оңдап құлақ салсын де,
Керегін теріп алсын де.
Түгел құлақ салсын де,

Тұнық жырға қансын де!
Бәрі көрсін төбеден,
Мөлдір жырдың жауғанын,
Арқаланып байқасын,

Аталардың аруағын,
Байқап басын шайқасын,
Байтақ жырдың салмағын!
Ақыл, естен аумаса,

Адамзатта айырым,
Бәріне ыстық өлең, жыр,
Бәріне ортақ қайырым!
Шөлде сусын бергендей,

Жыр кесені толтырып,
Ортасына қосқаным,
Көптен бері менің де,
Осы еді ғой тосқаным,

Тыңдай берсін тамсанып,
Тау мен дала дастанын.
Бәрі көңіл қойсын де,
Мейірі қанып тойсын де,

Ізгілікке ілесіп,
Жаман ойды жойсын де!

Атадан қалған аңызым,
Жоғалтпаған маңызын,
Боздалада боздаған,
Қобыз үнді абызым,

Әр сөзіне тұндырған,
Сәулесі бар сананың,
Ақылы бар дананың,
Суарылған құрыштай,

Суырылған қылыштай,
Көрген сайын шыңдалған,
Сан ұлттардың сарабын,
Таразылап, талқылап,

Үнді, парсы, арабың,
Төрткүл дүние тарабың,
Түгел құлақ салсын де,
Тілін ұқпай қалса да,

Түбін ұғып алсын де!
Теңдесі жоқ ғаламда,
Телегей теңіз жырың бар,
Қағазға жазып қаттаған,

Тексеріп түбін таппаған,
Таңдайын қаққан ғылым бар,
Ежелден қалған есті сөз,
Төгіліп тұрған тілің бар,

Түгел сөзді түгесіп,
Түп көтерген кімің бар?
Теңіздің дәмі тамшыдан,
Негізін біліп ұғыңдар,

Негізін біліп ұқсаңдар,
Манас пен асыл ерлерге,
Бір фатиха қылыңдар!
Манастың ата тегі

Манастың ата-тегін әр манасшы өзінше таратып айтқанымен,
түп негізі бір. Айырмасы сол, бірінде айтылған кейбір аталар
екіншісінде айтылмай қалады, енді бірінде тағы біраз аталарының
аттары қосып айтылады. Басты желісі бойынша, түпкі атасы

жалғасады. Кейде: «Бойұн, Бойұн, Бойұн хан, Бойұн ханнан Шаян
хан, Шаян ханнан Қарахан» – деп те айтылады.
Басқы атасы бәрі хан,
Басынан құдай қолдаған,

Басып өткен жеріне,
Базарлы қала орнаған,
Түп атасы түгел хан,
Түбінен қыдыр дарыған,

Түнеп өткен жеріне,
Түпті мазар орнаған! – деп, Манас батырдың арғы аталарының
аруақты, текті, қасиетті адамдар болғанын айтады.
Көгейден 4 ұл болған: Ноғай, Нойғұт, Шығай, Шыйыр.Төртеуінің

дәулеті көлдей толған. Ноғайдың балалары – Оразды, Үсен, Бай
және Жақып. Жақыптың баласы Манас.
Ораздының он ұлы болған, бірақ даңқы шыққан атақтысы
болмаған.

Үсен – Қақанға тұтқын болып айдалып кеткеннен кейін, қалмаққа
сіңіп, Көзқаман атанады. Оның балаларының атағы шықпаған,
содан Көзқаманның көп қаман деген жалпы атқа ие болған.
Байдың ұлы – атақты ер Бақай.

Нойғұттан- ақылман Ақбалта, одан атақты ер Шуақ тарайды.
Жақыптың ағайыны Ұлақ ханның баласы – атақты ер Сырғақ.
Бұлар Манастың аталас, жақын туыстары. Кейде бір-екі атаның
орны ауысып айтылғанымен, эпос бойынша негізгі жүйесі осы.

Әлеуке ханның шапқыны.
Ноғай хан болып тұрған заманда, қырғыздар дәуірлеп, өркендейді.
Ноғай хан өлгеннен кейін, Әлеуке хан қырғыздарды шауып, тоз-тоз
қылады.

Атасы Ноғай өлгенде,
Қара қытай, манжудан,
Әлеуке деген хан шығып,
Айбатынан жан шығып,

Қалың жатқан қырғыздың,
Кереге –уығын қиратып,
Келін-қызын жылатып,
Талдың бәрін сұлатып,

Тамның бәрін құлатып,
Ақыр-тақыр заманды,
Ел басына салғаны,
Алақандай қырғызды,

Тақыр шауып алғаны.
Жайнап жатқан қырғыздың,
Жаққан отын өшіріп,
Жалпы бәрін көшіріп,

Тозғындатып айдады,
Қайраттысын байлады,
Қарсы шыққан қайсарын,
Қанын төгіп жайғады,

Қара ормандай қырғыздың,
Қайдағы соры қайнады!
Әлеуке қылды зорлықты,
Жаздың күні болғанда,

Жалды байтал мінгізбей,
Күздің күні болғанда,
Құйрықты қозы жегізбей,
Үш үйліге бір қазан,

Жалғыз үйге қаратты,
Қарсы сөйлеп қойғанның,
Қолына шеге қадатты.

Қыстың күні болғанда,
Қыздан алым бастады,
Қызды қайтіп бердік деп,
Қанды жасы төгіліп,

Ата-ана жылап жатқаны.
Қорлығына шыдамай,
Қалтылдаған шал жылап,
Қайың жылап, тал жылап,

Қайраны жоқ ел жылап,
Қайыры жоқ бел жылап,
Күні-түні көп жылап,
Амалы жоқ қайран жұрт,

Өлейін десе өле алмай,
Өз жанын өзі қия алмай,
Қалды осылай қор болып,
Дұшпаны қалың, зор болып!

Қорлыққа шыдамай, қырғыздар бас құрап, көтеріліске шығады,
қапысын тауып, жауға қатты соққы береді. Бірақ, қытайдан қалың
әскер келіп, көтерілісті басып, қырғыздарды бұрынғыдан ары езіп,
жанши түседі.

Басшылары Ақбалта,
Қара тілін қайрады,
Хан Әлеуке алдында,
Қайран ағаң сайрады:

Шабысуға шамам жоқ,
Алысуға айлам жоқ,
Айдап кетсең, мал міне,
Ағызар болсаң, қан міне,

Күтіп алсаң бұқара,
Арғын, ноғай ел міне!
Балта мындай дегенде,
Әлеуке қату сөйледі:

Саған жан сақтауға жер керек,
Алым алып тұруға,
Қазынаны жиюға,
Маған қалың қара ел керек!

Бұл Ораздының он ұлы,
Шатқалға жиған малы бар,
Шамасы келсе менімен,
Шабысам деген шағы бар.

Саған жер бермеймін қонысқа,
Біріңді айдап орысқа,
Біріңді айдап қазаққа,
Саламын сөйтіп азапқа!

Әлі жетіп қырғызға,
Әлеуке қорлық қылғаны,
Қорлығына шыдамай,
Алды кетті Бапанға,

Бірі кетті Алтайға,
Бірі қаңғып Қаңғайға,
Бірі қашты Еренге,
Біреуі түсіп кетті тереңге...

Айбаты күшті Әлеуке,
Тоз-тоз қылып қырғызды,
Тұс-тұсына айдады,
Олардан қалған балдарды,

Құлдыққа түгел салғаны.
Ноғай ханның ұлдары,
Үсеннің қолын байлады,
Орхонды көздей айдады,

Байдың қолын байлады,
Желпініс көздей айдады,
Ақбалта мен Жақыпты,
Ауылымен көшіріп,

Алтайды көздей айдады.
Ақбалта мен Жақыптың,
Екі қолы байлауда,
Екі көзі жайнауда,

Күресерге дәрмен жоқ,
Іш қазандай қайнауда,
Алпыс жайсаң, сан қалдай,
Жан-жағынан анталап,

Осылайша тоқтаусыз жүріп отырып, талай белден асып,
талай суды кешіп, ақырында Ақдалаға жетеді.
Ай, жарықтық Ақдала,
Бабамыз басқан жер емес.

Жәдігер, шибей, көп қалмақ,
Атамыз көрген ел емес.
Жатқан екен Ақдала,
Талының басы иіліп,

Құмының үсті жиылып,
Жемісі жерде түйіліп.
Алмасы пісіп мол болған,
Жаңғағы пісіп сай толған,

Қызғалдақ шөбі қылқылдап,
Қымыздық пісіп былқылдап,
Орғыған бұлақ суы бар,
Көлшігі бар, сазы бар,

Бөлінген үйрек,қазы бар.
Басып адам келмеген,
Еркін екен жерлері,
Иен жатқан төрлері.

Шыбықтары шынардай,
Шынарлары мұнардай.
Шымшықтарын қарасаң,
Тау басында ұлардай.

Жыландарын қарасаң,
Тоғыз құлаш арқандай.
Кісі киік, түйе киік,
Адырында көп екен,

Ақдаланың аяғы,
Алтай деген жер екен.
Қара қалмақ, манжу жұрт,
Қайнап жатқан ел екен.

Міне, сөйтіп қырғыздар Алтайға жетеді. Осындағы қалмақ,
манжумен қатар қонып, малын бағып, күндерін көреді. Бірте, бірте
тілдерін үйреніп, шалдыр-бұлдыр сөйлесіп, араласып, құраласа
бастайды.

Алтайдағы қырғыздың,
Ақылманы Ақбалта,
Қырғыздың бәрін жиғызып,
Көк бұқаны сойғызып,

Етіне жұртын тойғызып,
Көңілдерін торлаған,
Көп қапаны жойғызып,
Бала қаздай барқылдап,

Абаң Балта сөйлейді,
Ақ сақалы жарқылдап:
«О, балдар, қапаның бәрін қояйық,
Қайғырсақ та, күйсек те,

Қайра қырғыз табылмас,
Енді алтынның кенін ояйық,
Қайран жан өліп кеткенше,
Кенеліп әбден тояйық!

О,балдар, бел байлар бізде бел де жоқ,
Белге медет қылуға,
Белгілі қырғыз ел де жоқ,
Қалқа қылар ноғай жоқ,

Қашып кірер тоғай жоқ.
Қара қалмақ,манжудың,
Ортасында қалыппыз,
Кесуге тіккен бақ та жоқ,

Керіліп жатар шақ та жоқ,
Бұл жерді жерлеп, тұрысып,
Ғарып жанды бағалық,
Қара жерменен ұрысып.

Қара қалмақ, манжу жұрт,
Бұл аштық білмес ел екен,
Қырсықты шешсе жаратқан,
Дардайысып жатасың,

Алып қойған еңбектің,
Табағын тайға сатасың.
Еңбек қыл, балдар,еңбек қыл,
Ақыңды еңбек қайырар,

Арығаның семіріп,
Ашқан қарның тойынар!»
Балтаның зор ақылы бар екен,
Әулие тектес екен,

Осы сөзге көпшілік,
Ұйып қалған шағы екен.

Оған Жақып қосылып,
Сөйлеп кетті жосылып:
«Азып келген қырғыздар,
Ақбалта тілін алайық,

Ағызып терді маңдайдан,
Астықты мол ғып салайық,
Қайратты мықтап қылайық,
Қайғының бәрін қояйық,

Қара жерді біз биыл,
Кетпенменен ояйық.
Қылжиып бекер жатқанша,
Кенеліп биыл тояйық.»

Осылайша барлығы,
Қызметке кірді жабылып,
Соқаларын сайласып,
Қос өгізін байласып,

Жердің бетін ашқызып,
Уыстап тұқым шашқызып,
Ақ бидай нанын шайнасып,
Есігінің алдына,

Алтыдан тұлпар байласып,
Атаны алты сан болды,
Сандығына сары алтын,
Толып көңілі жай болды,

Алтайда тұрып Жақыптың,
Алтыны жеті там болды,
Атағы шықты бай болып.
Қайғырып жүрді бірақ-та,

Таңғажайып түс.
Бай Жақып баласы болмаған соң, ауық, ауық уайымға батады.
Өзі қырық сегіз жасқа, бәйбішесі Шиырды елу жасқа келіп қалыпты.
Тоқалы Бақдәулет Шаян деген қалмақтың қызы екен. Бір күні Жақып

Жабдық салып, ат мініп,
Жаға салып, тон киіп,
Жанымда жүрер қарам жоқ.
Ажал анық, шара жоқ,

Аман жүрер сана жоқ.
Ақыретке бет алсам,
Атекелеп артымда,
Жылап қалар бала жоқ.

Алтын, күміс, пұл қалар,
Айдаған малға ие боп,
Алтайдағы құл қалар.
Әуелеп ұшқан ақ сұңқар,

Баптап салар кісім жоқ.
Жас күнімнен мал жидым,
Баламенен ісім жоқ.
Мал жиған ісім шала екен,

Дүние иесі бала екен.
Артыңда бала жоқ болса,
Дүниесі құрысын,
Бұзылып қалған қала екен.

Айтады бізді бар халық,
Бай Жақып болды қубас деп,
Қатыны мұның тумас деп!
Бай Жақыптың бұл сөзі,

Бейнетке құдай жаратты.
Елуге жасым жеткені,
Қашаннан бері түңілдім,
Есімнен бала кеткелі.

Еркелеткен тоқалың,
Ендігі тумай неткені?!
Ашуланды Бақдәулет:

Мені сорлыны «нетті» деп!
Әпеке, сенің артыңнан,

Етегімнен қан шықпай,
Жолыңды қуып кеттім! – деп,
Бақдәулет шығып кеткені.
Мұны ұққанда бәйбіше,

Көзінің жасы төгіліп,
Буыны босап жығылды,
Жүк түбіне бүгіліп:
«Ұға көр, Құдай, зарымды,

Аман қылып шалымды,
Жасарта көр жанымды?!
Алла, берсең тілегім,
Аяман сенен барымды,

Төрт түлікті малымды!»
Жылап жатып бәйбіше,
Ұйқыға көзі батқанда,
Ақ сақалды бір адам

«Жылама» -деді сіздерді,
Бұйырып мені жіберді.
Аяқтай мына ақ алма,
Әуелден шырын бал алма,

Алғын қолға, қарма деп,
Нәпсің өлсін,жалма деп,
Айтқанымды біл деді, –
Алпыс құлаш айдаһар,

Ат орнына мін, – деді.
Түсінде жеген ақ алма,
Құрсағына толыпты,
Алдындағы мінгені,

Айдаһар өзі болыпты,
Ашуланып оп тартса,
Ай-әлемді сорыпты.

Жақып та сол түні түс көреді. Оянған соң, бір-біріне түсін
айтып береді.

Түменді жерге салыппын,
Қуқылықтап үн шықса,
Құстан басқа үні бар,
Құйрық, басы жалтылдап,

Қудан аппақ жүні бар,
Айбаттанып қараса,
Алып қарақұс сүрі бар,
Мамық жүні сары алтын,

Балақ жүні бәрі алтын,
Тамақ жүні тағы алтын,
Тегеуріні болат темір дейт,
Серпкені өлген себіл дейт,

Тұмсығы болат тұнжыр дейт,
Тырнағы болат қанжар дейт.
Жұпарменен жуылған,
Алпыс құлаш жібек бау,

Аяғына тағыппын,
Ай мұнарын жем қылып,
Аямай сыйлап бағыппын.
Күмістен бауды тағыппын,

Мәпелеп жүріп бағыппын.
Аспандағы қанатты,
Айбатынан ұша алмай,
Жерде жүрген аяқты,

Жылыстап одан қаша алмай,
Қонарға тұғыр жайладым,
Алаша мойын ақсұңқар,
Оған қоса байладым,

Білдім бір жақсылық боларын,
Бірақ қашан боларын,
Біле алмай сорым қайнадым!»

Сонда Жақыптың тоқалы Бақдәулет те түс көрген екен. Ол да
түсін айтады.

Бір тамаша іс көрдім.
Бозала тұйғын, бауы жез,
Бауыры қара, мойны кез,
Оң қолыңа алыпсың,

Әуелете салыпсың.
Бопыладың, үндедің,
Талпынып қонды қолыңа,
Салғаныңның барлығы,

Далдайып жатты жолыңа.
Бәйбішеңнің үйінде,
Балдағы алтын тұғырда,
Басса қонбай талпынат.

Қанатының лебіне,
Қанша жандар шарпылат.
Құп айтамын, жалған жоқ,
Қу кемпір құры қалған жоқ.

Мұным қандай түс екен?!
Барқырады бай Жақып:
«Көрген болсаң түсіңді,
Оңдасын алла ісіңді.

Бүгінгі түнім қандай түн?
Кешегі күнім қандай күн?
Тақатым қалмай бойымда,
Әр неме кірді түсіме,

Айран-асыр боп тұрмын,
Кемпірдің айтқан ісіне.
Біразырақ мал сойып,
Жорытсақ деймін бұл түсті,

Жаратқан өзі жар болып,
Көңілге келген жұмысты!»

Содан біраз мал сойып, ел-жұртты жиып, түсін жорытады.
«Түсің жақсы екен. Көрген құсың бала болу керек! Құдай сендерді
жарылқап, ерекше жақсы бала береді екен!» – десіп, көпшілік
жақсыға жорып,батасын беріп тарайды.

Одан кейін екі жыл өтеді. Шиырдының аяғы ауырлап, үш ай
толған кезінде жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Бір күні
Бадалбай деген жылқышы: «Қаңғайдың қара мергені жолбарыс
атып, терісін сыпырып алды, еті зыңқиып қатып, далада қалды!» –

сыйлап: «Жолбарыстың жүрегін әкеліп бер!» – дейді. Бадалбай
барып қараса, далада бір бие өліп қалған екен, «бәйбіше білер ме
екен?» – деп, жолбарыстың жүрегіне қосып, оның да жүрегін алып
келеді. Жылқышы әкелген бойда, Шиырды екі жүректі де шала-пұла

пісіріп жеп, талғағы басылады.
Күннен күн өтіп, тоғыз ай он күн толғанда толғағы басталады.
Ақ боздан бие сойылды,
Алтыннан бақан қойылды,

Қоңсының бәрі жиылды,
Қозғалған сайын бәйбіше,
Айғайын салып, сиынды.
Бала қойса шіреніп,

Бәйбіше бойы терледі,
Бала тулап кеткенде,
Бәйбіше көзі сүзілді,
Белдемшенің жақасы,

Бес жерінен үзілді.
Алып келіп ер Жақып,
Ақсарбас деп қой шалды,
Ай тұяққа бие шалды,

Ай мүйізге сиыр шалды,
Айыр өркешке түйе шалды,
Сөйткен сайын бәйбіше,
Айғайға басып, үн салды:

«Менің жанымды жеуші бала ма?
Жә, жарып іштен ала ма?
Бұл басымды жеуші бала ма?
Бай Жақып жесір қала ма?»

Бақанды қармап бақырды,
Бақсы менен бүбіден
Бірін қоймай шақырды,
Түндікті қарап түйілді,

Көргендер жаннан түңілді,
Алты күн тартты толғағы,
Ауылы шаршап болғаны,
Жеті күн тартты толғағы,

Жерлесі шаршап болғаны.
Сонда, бай Жақып: «Балам туғанда, қуанғаннан жүрегім
жарылып кетіп жүрер. Хабарын алыстан ұғайын! – деп, атқа

мініп, адырға шығып кетеді. – Ер бала болса, сүйіншілеп шабыңдар,
қыз болса, үйде қалыңдар!» – деп, шегелеп тапсырады.
Толғағы сегіз күн болған,
Толғатқан мұндай кім болған?

Тартқандардың барлығы,
Талықсып қолы қыл болған.
Енді он екі қатын бек тартты,
«Бере гөр,құдай!» – деп тартты.

Қағанақ суы шар етті,
Баланың үні бар етті.
Бала жерде тулады,
Бар-бар етіп жылады.

«Еркек пе екен, қыз ба екен?
Маған қашан айтат ?» – деп,
Енесі жасын тыймады.
«Еркек! Еркек!» -дескенде,

Талықсып кетіп Шиырды,
Бойын жиып қайтадан:
«Қалтаңдамай қатындар,
Жерден алғын тез, – деді,

Ақбалтаның зайыбы,
Кіндігін өзің кес!» – деді.
Орамалын қолға алып,
Орайын десе баланы,

Отыздағы жігіттей,
Қолын суырып кетті! – деп,
Қанымжан айта салғаны.

Ұстауға әлің келмесе,
Сен қашып жоғал аман!- деп,
Бақырып жатқан баланы,
Бақдәулет қолға алғаны.

Он бестегі баладай,
Көтергенде салмағы.
Алдына алып Шиырды,

Оң емшегін салғаны,
Әуелгісі сүт шықты,
Екіншісі су шықты,
Үшіншісі қан шықты.

Шыдай алмай шырқырап,
Бәйбішеден жан шықты.

Ауызына сал деді.
Бақдәулет қолға алғаны,
Үш қарын майды уыстап,
Ауызына салғаны.

Жаңа туған жас бала,
Соның бәрін жалмады,
Жылауын сонда қойғаны!

Бұл кезде Жақып далада келе жатса, өзінің бір үйір жылқысы
алдынан шыға келеді. Жорғабоз айғырдың үйірі екен, бір Құла бие
құлындайын деп тұр екен. «Қатыным ұл туса, Жорғабоз айғырды
бұдан былай Қамбарбоз атқа қояйын!» – дейді ішінен. Құла бие бір

ақсұр құлын туады. Соған қарайлап, қара судың жиегінде тұрған
кезінде, сүйіншілеп Ақбалта шауып келеді.

Қарығанда бәйбіше,
Қабылан тапты, сүйінші!
Жадағанда бәйбіше,
Жолбарыс тапты,сүйінші!

Жоғаларда бәйбіше,
Жолдас тапты, сүйінші!
Егілгенде бәйбіше,
Ермек тапты, сүйінші!

Қайғырғанда бәйбіше,
Қабылан тапты, сүйінші!»

Сонда Жақып талып қалады. Ақбалта оның бетіне су бүркіп,
есін жиғызады. Сүйіншіге Қамбарбоздың үйірінен тоғыз атайды.
Қуанып, үйіне келеді. Баласын қолына алғанда, жылап жібереді.
Өзіне өзі келген соң, сәбиге сынай қарайды.

Ерекше туған бала екен,
Қошқар тұмсық, келбетті,
Көркі суық, көзі тік,
Жалаяқ ауыз, жар қабақ,

Жағы жазық, иегі ұзын,
Ерні қалың, көзі үңгір,
Ер мінезі көрінген.
Алақан жазық, қол ашық,

Аттанып шықса, жол ашық,
Алып мінезі көрінген.
Кең көкірек, жайық төс,
Арқасы кең, белі түз,

Айбаты қатты, зәрі күш,
Піл мүшесі көрінген.
Жолбарыс мойын, жуан білек,
Бөрі құлақ, жолбарыс төс,

Бөлекше түрі бар екен.
Құт қылған болса құдайым,
Құдайдан жасын сұрайын.
Кеткеннен алар кегімді,

Кек алғанын көрермін,
Кетірмесе ебімді.
Өткеннен алар өшімді,
Бар құдайым берген!» – деп,

Баланы өпті бетінен.
Көргеннің көңілі бөлінді,
Арт жағында баланың,
Қара көк жалы көрінді,

Қара шұбар қабылан,
Қапталында шабынды,
Көсеу құйрық көк арыстан,
Оң жағында қамынды.

Нұр төгіліп жолына,
Баланың «Манас» деп аты табылды.
Ақыл жетпес ойланып,
Туылған бала Манастың,

Оң иығынан бір иіскеп,
Сол иығынан бір иіскеп,
Күр-күр етіп толғанып,

Берен менен арыстаны,
Қоса жатты қомданып.
Саратандай қиғаштап,
Ағаң Балта кеп бастап,

Ақырын айтып, бек бастап:
«Сарғайып жүріп, сабырмен,
Бел табады екенбіз,
Кіндік кесіп, кір жуған,

Жер табады екенбіз,
Пана беріп жаратқан,
Ел табады екенбіз.
Білсең қадыр түн келді,

Ойлап көрсең сен Жақып,
Бізге бір жақсылық тиер күн келді.
Туылғанда қара жер
Тоқтала алмай тербелді,

Аты Манас бұл бала,
Байқасаң бізге шер келді.
Кеше салысарға шама жоқ,
Алысарға айла жоқ

Қара қалмақ, көп манжу,
Төбемізден басқанда,
Кеше быт-шыт қылып тұс-тұсқа,
Бәрімізді шашқанда,

Амалсыздан көнгенбіз,
Басқа түскен қорлыққа!
Осы бір бала ер жетсе,
Бекіте тұрған бел болар.

Керісе келген дұшпаннан,
Кегіңді алар ер болар!
Ағарып таңың атты ма?
Қызарып күнің келді ме?

Аты бір Манас қабылан,
Айкөлді құдай берді ме?
Қуанған Ақбалта ары қарай сөзін сабақтап: «Қытайдың Есен
ханына қазыналық аярлары: «Қырғыздан Манас шығады, еліңе ойран

салады!» – деп бал ашыпты. Олар баланы зынданға салуға, тіпті,
көзін жоюға тырысып, іздетіп жатыр екен. Сондықтан, әзірге

баланың Манас екенін ешкімге білдірмейік. Шоң Жынды деп лақап
атпен атайық. Он екі жасқа келгенде қанаты қатайып, атқа қонар,
сол кезде күніміз туар!» – дейді.
Сөйтіп, барлық қырғыздар уағдаласып, Манасты жаудан

жасырып, келешегінен үміттеніп жүре береді.
Манастың балалық шағы.
Күннен күннен күн өтіп,
Күн мезгілі келіпті,

Айдан айдан ай өтіп,
Ай мезгілі келіпті.
Болпиған осы баланың,
Шер екенін кім білді?

Балаша шырқап, сасқан жоқ,
Беске шыға келгенше,
Беренің Манас басқан жоқ.
Шақырған аты Шоң жынды,

Шын Манас атын кім білді?
Сегізге жасы келгенде,
Күйіп тұрған шоқ болды,
Күллі қырғыз ішінде,

Мұндай тентек жоқ болды.
Қаһарланып қысқанда,
Шулайды балдар шырқырап,
Жанына батып жылайды,

Көзінің жасы бұрқырап.
Қырық баланы қырық үйден,
Манас бір күні жинап алыпты.
Кең Алтайдың далаға,

Жиналып ойын салыпты.
Қара қытай,манжуудан,
Сексен бала барыпты.
Сес көрсетіп қырқына,

Сестеңдесіп қалыпты.
«Қаңғып келген бурут», – деп,
Бұрқыраған қалмақтар,
Шырқыратып сабайды,

Деп: «Буруттар, құрып кет!»
Қорққан қырғыз балдардың,
Жүрегінен қап кетіп,
Білегінен сап кетіп,

Шырқырап қашып жүгірді,
Шыбын жаннан түңілді.
Құтырған қалмақ, манжулар,
Қуалап жүріп ұрады.

Манас түсіп ортаға,
Қойыңдар деп тұрады.
Арашаға болмастан,
Желіккен балдар жеткені,

Жеті шоқпар, жұдырық,
Басына тиіп кеткені.
Сонда Манас ақырды,
«Қырғыздап!» ұран шақырды.

Өртей көзі бек жайнап,
Қаһары жүзде шын қайнап,
Қара шоқпар алғаны,
Қарсылдата салғаны.

Сексен бала дырқырап,
Быт-шыт болды бырқырап.
Талайдың көзі шығыпты.
Талайдың қолы сыныпты.

Бала болса да Манастың қаһары қатты, күші көп екенін көрген
қырғыздың қырық баласы да қиқулап қол салып, озбырлық қылған
сексен манжу, қалмақты аямай сабап, қуып бара жатқанда, бай
Жақып боз айғырменен тура төбелестің үстіне келіп қалады. Манас

пен барлық балаларды тоқтатып, әбден ұрсады.
-Тентектігің сында жоқ,
Сен теңдесіп сойыл соғарға,
Теңіз қырғыз мында жоқ.

Балам, біз тентіреп келдік Алтайға,
Сенің тентегің жетер талайға!
Тентектігің қоймасаң,
Қозғалаң салар ұйқыма.

Көп манжу ертең шаппай ма,
Өрістегі жылқыма?!

Шашасың жиған малымды,
Төктірмек болдың, шұнақ ұл,
Бұл қалмаққа қанымды.
Қойшы, қимақ болдың жанымды!

Ұлың бала қырды деп,
Ұятты қалмақ қылмай ма?
Осы тұрған қырғызды,
Тақыр қырып салмай ма?»

Бізге бел болатын ұл осы.
Еркек бала шоқ болсын,
Мал бағар ұл болғанша,
Бар болғанша, жоқ болсын.

Артыңа қолың байланып,
Бері қарай айдалып,
Шыққан күні өлгенбіз.
Өлген емей, немене,

Еңіреп, өксіп жүргенбіз.
Аман болса бұл балаң,
Даладан жинар көшіңді,
Алып берер Манасым,

Қай-қайдағы өшіңді.
Малға сенген оңа ма?
Малың бала бола ма?
Қара адырлы қайқайған,

Қара – Өзен қайда, бел қайда?
Аталас қырғыз ел қайда?
Айланы мындай табайық,
Оқ өтпес тон кигізіп,

Оқ жетпес ат мінгізіп,
Манасты жауға сақтап бағайық.
Білмегенін білгізіп,
Түймегенін түйгізіп,

Тура жолға салайық.
Өрге шықсақ Манасты,
Тірек қылып алайық,
Ылди түссек Манасты,

Тілек қылып алайық.
Бұл тентек Манас баланы,
Қырғыз біткен жиылып,
Еркелетіп көрейік.

Осы Манас бала үшін,
Ажал жетсе, өлейік!»

Ақбалта бұлай деген соң, бай Жақып ренжіп, үйіне келіп,
бәйбішесі Шиырдыға мұңын шағады. «Бұл тентектігін қоймаса,
қалмақ, қытайлар не зынданға салып, не өлтіріп тастар ма екен?» –
деп, қорқады екеуі. Сол кезде қойшылардың басшысы қалмақ Ошпыр

келіп қалады. Жақып Шоң Жындыны ұстап алып, Ошпырға қой
бағуға жібереді.
Шиырды жылап, шырқырап,
Мойнына құрын салынып:

Өлгенде көрген бұл бала,
Тентегін тияр шара жоқ.
Төбесіне қалмақтың тасын таға көр,
Аманат қойдым қолыңа,

Тағы бір төрт жыл баға көр!»
Ошпырға Манас барғанда,
Қызарып күйген шоқ болды,
Қара қытай, манжуда,

Мындай тентек жоқ болды.
Қолатта жүріп ой қылды,
Қырық бала жинап далаға,
Қойды сойып той қылды.

Торпақ мініп, топаңдап,
Толған бала жиылды.
«Шоң Жындыға» көп үйір,
Болған бала жиылды.

Қайтарғаны көп қозы,
Қозыны балдар жайыпты.
Қолына шыбық алыпты.
Тауды көздей жамырап,

Бара жатса маңырап,
Қарсы алдына қапыда,
Қасқыр шыға қалыпты.
Қыран бала ер Манас:

Адамды бөрі жей ме?- деп, -
Құлағынан алам!- деп, -
Өлтіре соғып салам! –деп, -
Жанына шырқап барыпты.

Көтеріп алып бір қозы,
Қасқыр қашып кеткені.
Қозының қанын қуалап,
Бала Манас жеткені.

Жетіп барып қараса,
Аттары бар қанатты,
Арғымақ бедеу мініскен,
Әсемді тонды киіскен,

Қырық кісі тұр алдында.
Жандарында солардың
Қозысы маңырап тұрады.

Бөрі қайда кетті?- деп,
Бала Манас сұрады.
Адамдар күліп, бүйдейді:

Қызыр, Ілияс деген бар,
Қырық күн сені іздеді.
Қозыңа тісті біз салдық,
Қырық шілтен деген біз! – деді.

Көрген соң ғана сенейін!
Қырық шілтеннің біреуі,
Бір сілкініп сол мезет,
Көкбөрі бола қалғаны.

Тағы да бір сілкініп,
Адам болып алғаны.

Сол уақытта қараса,
Белестен шықты бес кісі.
Ақ сәлдесі қазандай,
Шақырса үні азандай,

Айбаты жанды жегендей,
Қызыр атаның өзі екен.
Қыраның Манас көкжалға,
Жолығатын кезі екен.

Қол алысып тұрады.
«Қолдадым!» – деп, Манасқа,
Ерекше күрме тон берді.
Қырық шілтеннің барлығы,

Оқ өтпейтін бек күрме,
Кисең жауға ылайық,
Тобылғы жақсаң, шоқ өтпес,
Ошағар атса оқ өтпес,

Жағадан тартса, қол өтпес.
Жағасы алтын, жеңі жез,
Қос бадана, торғай көз,
Керіске кисең ылайық.

«Қызыр атам берді – деп,
Алты шердің кенжесі,
Арыстаным, кигін бұл тонды.
Балуандығың басқаша.

Алла тағалам жаратты,
Сенің батырлығың бір қанша.
Отқа салса күймейсің,
Сел қаптаса ақпайсың,

Аруағың артық, зәрің күш,
Ұрынғанның барлығын,
Аллам ынсап бермесе,
Қиратасың қылып түз.

Алла тағала жалғыздың,
Пендесі болып жаралдың,
Алты шердің артықша,
Кенжесі болып жаралдың.

Зайыппұрыш көкжалдың,
Берені болып жаралдың,
Халық басшысы қабылан,
Ерені болып жаралдың.

Сұлтансың және хансың сен,
Жаратқан шындап жаратқан,

Аруағың биік, атың зор,
Айкөл Манас өзің зор,
Бел байлаған белімсің,
Белгілі көк жал шерімсің.

Еңкейтіп дұшпан жеңе алмас,
Саған ешкім тура келе алмас.
Айқасқан жауға кіргенде,
Оң жолыңды төтелеп,

Ауыздықтан алып, құлыным,
Жүремін өзім жетелеп.
Жаратқан жалғыз құдайым,
«Болжас бол – деп жіберді,

Көк жал Манас өзіне,
Жолдас бол!» – деп жіберді.
Жалаңаяқ, жалаң бас,
Аты Қызыр өзімін,

Құлыным, Манас,көзіңді аш!
Мына тұрған қырық кісі,
Қырық шілтеннің өзі бұл,
Қол бергелі, дос болып,

Келіп қалған кезі бұл.
Белестегі бес кісі,
Белгілі әулие өзі бұл,
«Беренге жолдас болам» – деп,

Бет алып келген кезі бұл»
Түсе қалып бес кісі,
Құшақтасып қалады,
Сонда Манас қабылан,

Шындап құдай жаратқан,
Артық ұлық адамсың,
Қара дін болмай, ақ болғын,
Барлығын біліп құдайдың,

Шын мұсылман шат болғын.
Балам, бүгін көрген ертең жоқ-
Жеті күннің бірі өлім,
Жетік дінді білмесең,

Ұят болар мұныңыз,
Басыңа таудай іс келсе,
Сабыр қылып тұрыңыз.

Ақырет жолы тақыл-ды,
Ақыры иман жақын-ды,
Ал иманды білмеген,
Дін білмеген кәпір-ді.

«Бісіміллә» деген тілге кел,
Құдай –жалғыз, құран – шын,
Пайғамбар хақ, дінің ақ,
Қалағын жалғыз иманды!»

Қызыр мындай деген соң,
Қызырлы Манас көк жалың,
Аспаннан жұлдыз қозғалып,
Қызыр менен хан Манас,

Қырық екі сапар дос болып:
«Өзің ұлық шерсің» – деп,
Қырық шілтен мен Шай атаң,
Қонып қалған жері бұл,

Шын мұсылман Манас хан,
Болып қалған жері бұл.
Қалағаны қадырдай,
Түнге келді зор Манас,

Қара діннен ақ болып,
Дінге келді зор Манас.
Зайыппұрыш қайран шер,
Болған екен зор Манас.

Көкірекке көп иман,
Толған екен зор Манас!

Сонда қалмақ Ошпырдың ұлы Шеге келіп қалады. Оны да
мұсылман дініне кіргізіп, Құттыби деп ат беріп, Манаспен
ақыреттік дос қылады. «Тағы отыз тоғыз жолдасың, оларды да
құдай қолдасын» – деп, шілтендер ғайып болады.

Сөйтіп жүріп Шоң Жынды,
Он екі жасқа келіпті,
Оқ өтпестен тон киіп,
Жылқыдан Аймаңбоз ат мініп,

Енді ер жетер шағы келіпті.
«Төрем деп айт мені», – деп,
Өзін-өзі білдіріп,
Білгендерді күлдіріп,

Жүз қозысын сойыпты,
Батыр деп айт мені деп,
Бағлан қозы, шырын бас,
Қайнатып бәрін қойыпты.

Кең Алтайдың шатқалда,
Күн қылқылдап батқанда,
Жан-жануар мақұлық,
Қимылдамай жатқанда,

Бала ішінде көкжалың,
Шынтақтап жатып ұйқы алып,
Балбырап бойы, тынышталып,
Ақ қаңқы ерді жастанып,

Құбыланы бастанып,
Алып ұйқыны салыпты.
Күн сәске болған кезінде,
Ұйқыдан Манас тұрғанша,

Жылқышы алып Қанжарқол,
Жынданып келіп қалыпты.
Астындағы ала айғыр,
Атырылтып келіпті.

Құстай ұшып кетер деп,
Құм салынып мініпті.
Жан қазандай басы бар,
Жатқан иттей қасы бар,

Қара келтек шоқпарды,
Қармап үйіріп алғаны,
Қырық балаға ұмтылып,
Қашырып қолды салғаны.

Ұйқыдан Манас оянып,
Бас көтеріп қараса,
Балдардың бәрі қашыпты.
Айғырдан түсіп әлгі дәу,

Төрт баланы басыпты.
Төртеуін қатар сойыпты,
Азық еттің барлығын,
Сыпырып алып қойыпты.

Көре салып зор Манас,
Қаһарланып, көз жайнап,
Қайраты бойды бек қармап,
Қара келтек шоқпарын,

Аймаңбоз аузын бұрады.
Балуанға тура келгенде,
Бұл сөзді айтып тұрады:
«Атаңның көрі, Қанжарқол,

Сен жылқышы, мен қойшы,
Төрт баланы сойғандай,
Сенің биеңе тиіп қашты ма?
Өлтірдің неге бұларды,

Сенің алтының талап шашты ма?»
Осыны айтып ақырып,
Қырғыздап ұран шақырып,
Үйдей қара шоқпарды,

Үйіре қармап алғаны,
Қашырып кіріп Қанжарды,
Қақ төбеге салғаны.
Манастан шоқпар жегенде,

Басы кетті бырқырап,
Жатты жерге жығылып,
Жаны кетті шырқырап.
Балуанды сойып жайлады,

Сол кезде қой басшысы Ошпыр келіп қалады. Қараса – көгеріп
түтін бөлінеді. Балалар қозының етін отқа қақтап жеп, құнан
мініп, «Манастап» ұран шақырып, шапқылап жүр. Бала Манастың
қапталында қара шұбар қабылан мен шолақ көк жал арыстан

Ошпурға қарап шабынады. Ошпурдың зәресі ұшып, білегінен сап
кетіп, жүрегінен қап кетіп, бауыр ішегі солқылдап, бұғана сүйегі
болқылдап Жақыптың үйіне қарай тартады. Келіп, көрген-баққанын
айтады. «Ұлыңның аты Шоң Жынды, Манас атын кім білді?!» –

деп, оның істеген тентектігін, Қанжарқолды өлтіріп тастағанын
түгел айтады. «Балаңды өз қолыңа алмасаң болмас!» – дейді.
Мұны естіген бәйбішесі Шиырды Жақыпқа ақырын ғана былай
дейді:

Аман жүрсе жалғызың,
Үзілгенің жалғанып,

Шашылғаның жиналар.
Ұлым тентек болды деп,
Қайғырмағын малыңа,
Адалға бұр пейліңді.

Алтайды айттың жерім деп,
Қалмақты жүрсің елім деп!
Бұл Алтай бізге жер емес,
Бұл қалмақ бізге ел емес.

У шылап ыдыс күбіңе,
Бұл қалмақ жетер түбіңе!
Бұза бермей санамды,
Алып келгін баламды!

Содан Жақып Ошпырға барып, қойда жүрген баласын ауылына
алып қайтады. Жолда келе жатса, қалың жылқыны он шақты
қалмақ қуып, жылқышыны сабап жатыр екен. Манас таңырқап,
мұның жөнін сұраған соң, бай Жақып: «Бұл біздің жылқы!» – деп,

Жайылым ақы, су ақы,
Отыз байтал, бес аттан,
От майына беремін.
Осыны да азсынып,

Қорыған ғой бұл жерін!
«Мал біздікі» дегенге,
-Малсызбыз деп өткенде, –
Айтқан ба деп өтірік?

Неге бұлай қудың?- деп,
Жер қорыған қалмаққа,
Желдіріп Жақып барғаны.
Бай Жақыпты қалмақтар,

Қамаласып қалғаны,
Өңмеңдеген бір қалмақ,
Жақыпқа қамшы салғаны.
Оны көріп жас Манас,

Құрықты қолға алғаны.
Манжулық Қортық басшысын,

Құйғытып келіп жас Манас,
Қақ төбеге салғаны.
Қақырап басы жарылды,
Бырқырап миы шашылды.

«Қармап алып баланы,
Басына сірі салсақ!» – деп,
Қарап тұрған Манасқа
Қалмақтың бәрі шабынды.

Сонда Манастың ұрғаны ұзынынан түсіп, қалмақтың бәрі
қашып құтылады. Қуа жөнелген баласын бай Жақып ойбайлап
тоқтатып алады: «Енді бәле болады-ау! Қалмақтар көнсе, құнын
беріп құтылайық! Малға көнбесе, құрыдық, қырғызды шауып, талап

кетеді!» – деп күңіренеді. Сонда Манас: Қорқып жүріп біреуден,
Қораға малды жимадым,
Жалынып жүріп біреуге,
Жайлауға малды жимадым! – дейді. Содан, Алтайдағы алты

зубун қалмақ жиылып: «Қырғыздан құн алу үшін жылқысын түгел
айдап алайық, жаманат, жазығын, өлген Қортық манжулық
болғандықтан, манжуларға жаба салайық!» – деп аттанады.
Әуелі манжудың жылқысын қуып алады. Сонда, өлген Қортықтың

баласы:
Аты Шәкім бұл бала,
Ақылы дана қу бала:
«Өзімнен қорлық көргенше,

Жат қорлығын көрейін.
Жақыпқа хабар берейін,
Жасөспірім Манастың,
Жай-жапсарын көрейін!» – деп, Жақыпқа келіп, жағдайды айтып

Аулымды талап кетті! – деп, –
Еңсеріп жылқың тартқаны,
Манжуға жала жапқаны.
Манасқа нөкер болайын,

Атаке, Жақып, мен келдім,
Аулыңа көшіп қонайын,
Аралас туған болайын.
Сендерден өлген атамның,

Кешіріп құнын қояйын!
Қырғыз, қазақ жиналды,
Тезінен қолды құрады.
Бұл қосынның ішінде,

Ортақтас жүрген нойғұт бар,
Қызыр шалған Жақыптың,
Қызметін көрген найман бар,
Қоңсылас жүрген қоңырат,

Үйірлес жүрген үйсін бар,
Араласқан алшын бар,
Арғыннан Қарақожа бар,
Ата ұлынан қоса бар.

Оңдап атын мінісіп,
Жарасып жарақ киісіп,
Ұрыспақ болып қалмақпен:

Сұрады жұрт салмақпен.
Міне сонда жас Манас,
Көк найза қолға алғаны,
Аймаңбозды орғытып,

«Манастап!» ұран салғаны.
«Манас, Манас, Манас!» – деп,
Алдыға жөнеп қалғаны.
Бәрі кірді бақырып,

Қылқандай найза жапырып,
Басқа сөз түспей аузына,
«Манастап!» ұран шақырып.
Қаптап келген қалмақтар,

Айбатына шыдамай,
Қарсы тұра алмады,
Бұра салып аттарын,
Қайра қашып қалғаны.

Манас, Жақып кеңесіп,
Қырғызға келіп қосылған,
Атасы өлген баланы,
Манжулықтың халқына,

Қаратоқа Мәжік деп,
Манасқа шора болады.
Бір кезде айқай-шу, дүркіреген дүбір шығып, Есенханның
жер қорушысы Қошқы бастаған қол келіп қалады. Оларға қырғыз

Жақыптың көп малы жердің отын жеп қойды, баласы Манас –
бұзық, Қортықты өлтірді деген хабар жеткен екен.
Сонда Қошқы қаһарланып:
Жеті асаба ту алып,

Жеті жүздей қол алып,
Дауылпазы қағылып,
Дауылдатып келіпті.
Қырғызға қатты төніпті.

Кереге-уығын қиратып,
Келін-қызын жылатып,
Кермедегі жылқыны,
Бәрін айдап шулатып.

Дегеніме көн, бурут!
Балаң тентек Шоң Жынды,
Қазір бізге бер, бурут!
«Баламның аты Жынды» деп,

Падышамыз Есенхан,
Алдап жүрген екенсің.
Манасыңды бермесең,
Айтқаныма көнбесең,

Қазір табам жайыңды,
Шығарамын етіңнен,
Сүйектегі майыңды!
Андай-мұндай дегенше,

Он екіде жас Манас,
Мінген аты Аймаңбоз,
Жау-жарағын сайланып,
Қынсыз қылыш байланып,

Сырнайзаны қолға алып,
Қашырып кірді бақырып.
Арт жағында қырық бала,
«Манастап!» ұран шақырып.

Найзасын қанға шықтады,
Алыса келген балуанды,
Қояндай жерге нықтады.
Бұзықтың бәрі тиылып,

Жылқының бәрі жиылып.
Ойып Манас өткенде,
Он екі балуан сырайып,
Бет алғанның барлығы,

Аттан түсті тырайып.
Бастап келген Қошқының,
Мұрты етекке шыққан шалқандай,
Мұрынының танауы,

Бұрылыс жылға бытқылдай,
Кезіккенді бұл Қошқы,
Аты менен жұтқандай.
«Сексен Манас болсаң да,

Түбіңе сенің жетемін,
Атаң Жақып шалды бас қылып,
Түгел байлап кетемін!»
Қаһарланып, күпілдеп,

Дауылдатып, дүпілдеп,
Жекеге шықты ер Қошқы.
Жетік Манас көкжалың,
Жебеден бұрын жетеді,

Жеткен жерден Қошқыны,
Көме қойып өтеді.
Үзеңгіден тайып аяғы,
Ерден тайып құйрығы,

Адырайған зор Қошқы,
Атынан құлап түседі.
Ақбалта, Жақып жақын кеп,
Араға түсіп қалғаны,

Алдында Манас тұрғаны.
Атасы Жақып мұны айтат:
«Жалғыз ұлым, Манасым,
Қатерлі жұмыс бастадың,

Қараң түн, мүшкіл күй салып,
Қошқыны сойып тастадың.
Терең қаздың орымды,
Қайнатпақ болдың сорымды.

Ордалы жұртқа ұрынып,
Шештірмек болдың тонымды!»
Сонда Ақбалта сөйлейді,
Ашуланып бүй дейді:

«Кейіме, Жақып, жөні жоқ,
Кейіген адам оңа ма?
Осы сенің кейісің жақсы бола ма?!
Аман болса бұл бала,

Өлгеніңді тірілтіп,
Өшкен отың жағады.
Енді малдың бәрін шашайық,
Медет қылып Манасты,

Қырғызды көздей қашайық.
Бұл Алтайда тұрғанда,
Не мұратқа жетелік?
Құрған жан аман тұрғанда,

Қырғызға кіріп кетелік!»
Ақбалтаның айтқанын,
Көңіліне еп қылып,
Азғантай ғана қырғыздар,

Кету жайын кеп қылып.
Қошқарын пішіп, сек қылып,
Қойының бәрін семіртіп,
Бұқасын пішіп, өгіз қып,

Айғырын пішіп, ат қылып,
Бурасын пішіп, атан ғып, қашуға қамдана бастайды. Ал, соғыс
кезінде Тағылық деген бір қалмақ көзге түспей сытылып кеткен
екен. Сол Есенханға барып, хабар жеткізеді.

Есен ханның алыптары
Қақан ханның балалары Қарыхан, Әлеуке хан, Әзизхан және
Есенхан. Ағайынды төртеуінің үлкені Қарыхан қырық дарбаза
Бейжінде қырық ханның елі қытайды билеп тұрған екен. Бұл –

Түп Бейжін, негізгі қаласы. Ал қырғызға жақын тараптағы Шет
Бейжінде Есенхан хандық құрады. Міне, осында қашып келген
Тағылық көргенін түгел айтып береді.
Есен хан қаһарына мініп, Манасты ұстап алып келіңдер деп,

Жолай мен Дөңге, шоң Дәудүр,қайшы құлақ Қабан алып бастаған
бірнеше батырларын қалың әскермен Алтайға аттандырады.
Бұлардың бәрі де талай жауды жеңген,соғыста әбден сыналған
батырлар. Ішіндегі мықтысы Жолайға Есенхан ерекше сенім артып,

үлкен міндет жүктейді.
Бұлар Алтайға жетіп, Манасты іздеп табады. Алғаш беттесіп,
шайқасқан шоң Дәудүрдің екі жүз балуанын Манас қырып тастайды.
Шоң Дәудүрдің өзі жетпіс жерден жараланып, Жолайға қашып

барып, болған жағдайды баяндайды. Сонда Жолай: «Он екідегі бала
екен, Манасты тірі байлап алайық, атасын құрбандыққа шалайық,
бурутқа қырғын салайық!» – деп, қаптаған қолымен аттанады. Жау
келгенде қарсы шапқан Манас алдындағы таудай Дөңге батырын

найзамен бір-ақ ұрып, атынан құлатып, басын кесіп алады. Сол
кезде Жолай батыр келіп жетеді
Айдай сары далада,
Таудың шеті – ұршықта,

Дүмірейген тұмсықта,
Орғып тұман бөлінді,
Он екі жайсаң соңында,
Ойран Жолай көрінді.

Жетік Жолай зор балуан,
Қайшы құлақ Қабан алып,
Жолдасқа бекем сайлапты.
Қара болат ауыздық,

Көмекейде қарсылдап,
Жолым үйдей сом тұяқ,
Сілтесе жерге тарсылдап,
Ашбуданға қамшы ұрып.

Батыр Жолай алқынып,
Төбе шашы сүксиіп,
Жеп қоярдай түксиіп,
Қашырған қабан төстеніп,

Алушы аю көзденіп,
Көрсе, көңіл бөлініп,
Ақырып сұнған найзасы,
Қарағайдай көрініп,

Таңырайған танауы,
Сеңгір таудың шатқалдай.
Бір бетіне Жолайдың,
Он екі шибей, қырық манжу,

Орда атысып жатқандай.
Бір көзіне қарасаң,
Бақалы көл – бытқылдай,
Қасы өртенген тоғайдай,

Қалбайыңқы еріні,
Жылқышы киген шоқайдай.
Мұздай темір құрсанып,
Жекеге шығып қалыпты,

Қаһарынан кәпірдің,
Жер майысып алыпты.
Қол тоқпақтай қара шаш,
Арқасында селкілдеп,

Тебінгісі телпілдеп,
Майданға шыға қалады,
Қыран Манас жас бала,
Бет алып шұғыл барады.

Манас жақын келгенде,
Анда Жолай бүй дейді:

Антаңдамай сен, бурут,
Андағы жерде тұра тұр.
Манас, Манас дегенде,
Барбая түседі екенсің,

Суға салған шанаштай,
Дардая түседі екенсің.
Бұл Алтайда туғансың,
Кіндік қан тамған бұл жаққа,

Сенің кішілігің қай жақта?
Дегеніме көн, Манас,
Буруттығың шын болса,
Кезегіңді бер, Манас!

Жалмаңдаған Жолайдың,
Дегеніне көнгені,
Қалағаның болсын деп,
Кезегін Манас бергені:

Аяп қалсаң егерде,
Тақ енеңді алып қал, Жолай!
Бар күшіңді сал, Жолай,

Жыға сайып қал, Жолай.
Жыға алмасаң, ер Жолай,
Басыңа балта шабамын,
Желігіп туып жетілдім,

Өшімді сенен аламын!
Кезегін беріп Жолайдың,
Аймаңбоз аузын бұрады,
Қызыр шалған қабылан,

Қылт етпей қарап тұрады.
Ашбудан мінген зор Жолай,
Жетік ердің бірі екен,
Өзі сыншы сұм екен.

Манасты көріп күйінді.
Өлшеп, сынға толтырып,
Өз жанынан түңілді.
Таудай Жолай қиқулап,

Мықтап найза сайғанда,
Манас елең қылмады.
Жолай мінген Ашбудан,
Тізесі жерге орнады.

Қалталаңдап ер Жолай,
Қашар жағын ойлады.
«Сайса Манас оңдырмас,
Ерегессе сау қоймас!»

Ыңғыр-дыңғыр кеп ойлап,
Жолай бүйтіп тұрғанда,
Аймаңбоз санға бір салып,
Найзасын оңдап қолға алып,

Аш арыстан төстеніп,
Алғыр бүркіт көзденіп,
Атылып Манас жеткені,
Қалмақы ердің қасы деп,

Қақ жүректің басы деп,
Қайқайта сайып өткені.
Қытайлардың хан Жолай,
Ерден құйрық қылтайып,

Үзеңгіден тайып аяғы,
Екі өңірі далақтап,

Екі көзі алақтап,
Құйысқанын қармады,
Көзі кетті мұнартып,
Өңі кетті қуарып,

Тырп етер әлі қалмады.
Қайырылып Манас келгенше,
Қабан алыпты шақырып,
«Жуан алып!» – деп, бақырып,

Алпыс жайсаң, қырық алып,
Қорған болып Жолайға,
Жан-жағынан жеткені,
Сүйеп, таяп Жолайды,

Оңдап жүріп кеткені.
Беренің Манас бет алып,
Бұларға бұзық жол салып,
Күрме киген қалмақтың,

Күштісіне қол салып.
Маңдайласып тұрысып,
Найзаласып көкжалдар,
Аянбастан ұрысып.

Найза сынып түскенде,
Айбалта қолға алысып,
Айқайласып салысып,
Жағаласып тартысып,

Астындағы тұлпарлар,
Тізеден жерге батысып,
Маңдайласып ұрысты,
Басқасынан айла жоқ,

Шоқпарменен ұрысты.
Сонда Жолай кеп айтат,
Берендер ұққын деп айтат:

Жапырып жауға тигелі,
Жолыққанның бәріне,
Зобалаңды салушы ем,
Кезіккенді талқандап,

Кейітіп байлап алушы ем.
Өзім Жолай болғалы,
Осы болды жазғаным.

Бұл буруттың қолынан,
Өліп қала жаздадым.
Ербеңдеген екі қол,
Әлі кетіп, сал болды,

Шелектей болған қайран бас,
Жарылып, қара қан болды.
Омыртқамның қоспасы,
Бурут найза сайғанда,

Бөлек-бөлек бөлінді,
Қызыталақ қырғыздың,
Қиындық жайы көрінді.
Көз жұмылып өлмедім,

Хан Жолай атқа қонғалы,
Қаһарды мұндай көрмедім.
Алты қырдан асайық,
Өлмей –жітпей тұрғанда,

Есен хан көздей қашайық.
Қағыса кетсек оқыстан,
Қорлықты бізге салмасын,
Қоймай қармап алмасын,

Қойдай басты кеспесін,
Қауындай қарын жармасын!»
Осылай деп ер Жолай,
Бұғана сүйегі болқылдап,

Бауыр, ішегі солқылдап,
Жолға түсіп айламен,
Қашып берді тоңқылдап.
Зыта қашқан Жолайды,

Қабылан Манас көреді,
Қазір саған жетем деп,
Алмай қайтіп кетем деп,
Аймаңбоз аузын бұрады.

Қабыланың найза сұнады.
Астында тұлпар Аймаңбоз,
Басын жерге салыпты,
Ырғытып алыс алыпты,

Еті қызып, еліріп,
Желмен ойнап желігіп,
Қамыстай құлақ жапырып,

Құйындай жерді сапырып,
Тынбай шырқап қылыпты.
Айыр белес тайпаңнан,
Айкөл Манас батырың,

Алты айналта қуады,
Жеті қайқаң төбеге,
Жеті айналта қуады.
Шөбі жоқ шөлді жиектеп,

Асып Жолай барады,
Аманат жаннан түңіліп,
Қашып Жолай барады.
Көңілі кетті бөлініп,

Арт жағына қараса,
Айкөл Манас қабылан,
Қан ішер түрі көрініп.
Астындағы Аймаңбоз,

Бұлттай ұшып зуылдап,
Қалған екен қараса,
Ашбуданға жақындап.
Қиқулап Манас қуғанда,

Былқылдақтың Сары-Саз,
Тоғай, шілік аралас,
Айласын таппай сасады.
Көсел екен ер Жолай,

Тоғайға кіре қашады.
Өзі жайшы хан Жолай,
Тоғайға кіріп барғаны,
Күн жаудырар жай тасты,

Көтеріп суға салғаны.
Алдынан бір бұлт табылды,
Жер жүзіне көгеріп,
Тұман түсіп жабылды.

Тұс-тұсынан зырқырап,
Мұздақ самал ұрғаны,
Тау басында түйіліп,
Қап-қара бұлт тұрады.

Бұлт ұшады бұрылып,
Аспаннан бұршақ құйылып,

Тау-таудың басы жабылды,
Шұңқырдан тұман табылды.
Жердің жүзі бұзылып,
Көктің беті тұтылып,

Қызық қылып күн жайлап,
Жолай кетті құтылып.
Жаздың күні қыс болып,
Араның бәрі бұзылды,

Тұйғын Манас бетіне,
Төрт елідей мұз тұрды.
Құбыладан мұздақ жел жүріп зырқырап,
Жап-жарық болып алланың күні ашылып,

Жер үстінен қара бу шығып бұрқырап,
Жолайды таппай қайғырып,
Айласы бітіп Манастың,
Алтайға кетті қайрылып.

Алпыс будан тұлпарды,
Айдап Манас келеді.
Қырық жолдасқа бір-бір ат,
Үлестіріп береді.

Жолбарысыңның алдына,
Енді жолап адам бармады.
Жолығыса келгенде,

Жауы тірі қалмады.
«Қара қытай, манжудан,
Құтылып енді қалдық» – деп,
Қайран қырғыз той қылып,

Мойнына белдік салынып,
Жаратқанға жалынып,
Үзілгені жалғанды,
Өстіп қырғыз қуанды.

Манас – Манас болды енді,
Манас атқа қонды енді.
Ақ қалпақты киеді,
Алшайып атқа мінеді.

Екі тізгін, бір шылбыр,
Өз қолына алады.
Орынтықты ер болды,
Он екі мүше тең болды.

Күйікті қырғыз бірігіп,
Күтіп алар шер болды.
Толқыған қара қытайға,
Тауды бұзар сел болды.

Байдың Алтайға келгені.
Манастың атасы Ноғай ханның төрт ұлының тұңғышы
Ораздының он баласы бар екен. Бірақ, Кең Қашқардың ар жағы,
Кебез таудың бер жағы Ыраңдыны жайлаған олардың бәрі де

оңбаған, қара бауыр, қор екен.
Ноғайдың тағы бір баласы Бай ақ ала сақал шал болғанша :
Жіпсіз қолы байланып,
Жер түбінде зарланып.

Қайырылып жолды шала алмай,
Халқынан хабар ала алмай.
Шексіз қайғыға батып жүріп, екі баласының үлкені, ақылы кенен
Бақайға мұңын шағады.

Бәрі дұшпан, елі қас.
Он сегізге сен келдің,

Басыңды алып, мұнан қаш.
Ат дайында, мінейін,
Жеке кеткен Жақыптан,
Жетіп хабар білейін.

Бар болса, басым қосылсын,
Бар құдайдан тілейін.
Өлген болса көрейін,
Өксір дүние өксітсе,

Өкіріп қайра жөнейін.
Алтайдың тауын айналып,
Армансыз болып келейін.
Баласы Бақай кеп айтат:

Биыл он үш жыл болды,
Бір хабарын ұққанбыз,
«Шиырды бір ұл туды – деп,
Осы жаққа барғаннан. –

Барып келдік онда» – деп,
Сөз сапырған шалдардан.

Сонымен, Бай қария алыс жолға шығады. Үшінші күні түс
кезінде бір жапан шөлге келеді. Мың адам арық қазып жатыр екен.
Сөйтсе, Несқара деген дәу өткен, кеткеннің атын тартып алып,
сойып, ал өзіне арық қаздырады екен. Байдың да атын сойып алып,

қолына кетпен беріп, арық қаздырып қояды.
Екі жарым күн өткен соң, шал шаршап, құлап қалады. Оны
арықтың шетіне шала-пұла көме салады. Кеуде жағы сәл-пәл ашық
қалған Бай есін жиып, сығалап қарап, тыңдап жата береді. Сол

кезде Несқара ел-жұртына: «Алтайда, Шоң-Дабраның шетінде
Манас деген бала бар деп ғұламалардан естідім. Биыл он үш
жаста,еліне қосылса, бізге бәлекет болады. Оны қазір сою керек,
көзін ою керек! Мен соған барамын!» – дейді. Көмулі жатқан Бай

мұның бәрін ұғып алып, жаулар кеткен соң арықтан шығады.Қалып
қойған бір қашырды ұстап мініп, Алтайға тартады.
Сол уақытта Жақып Тушұнақ атымен аралдан шығып келе
жатып, Несқараның әскерін көреді. Бой тасалап, жасырынып

қалады. Қосын кеткен соң қараса, арт жақта бір жалғыз қара
келе жатыр екен. «Бұл кім болды екен?» – деп, алдынан шығып,
амандасады. Бай Жақыптан жөн сұрайды. Сонда Жақып:

Бергі атамыз Төбей хан,
Төбейден кейін Көгей хан,
Өз атамыз Ноғай хан,
Атым Жақып! – дегенде,

Өмірдің бәрі, аа!- деді. –
Бала бауыр сен едің,
Бай деген ағаң мен едім.
Құйрығы болсам, жал едің,

Құрып қалсын, дүние,
Онда сен жап-жас бала едің.
Сенен қалып айрылып,
Күйікке батқан жан едім!

Сөйтіп, айдалада ағайынды екеуі ағыл-тегіл жылап табысады.
Бай Жақыпқа Несқараның Манасты өлтіруге келе жатқанын
айтады. Зәресі кеткен Жақып жақын жердегі қырғыздарға жетіп,
хабар береді.

Сол уақытта Манасқа Жақыптан хабар жетеді. Ол төрт жүз
әскер қолменен Несқараның алдынан шығады. Бұл уақытта Несқара
маңғұлдың Жайсаңбай деген байының ауылын, тағы біраз ауылдарды
шауып, қыз-келінді тұтқындап, желдей есіп келе жатыр екен.

Ала байрақ, қу найза,
Саудыраған көйқасқа.
Алмалы қия жолменен,
Қылқылдаған қолменен,

Айбаттанып, ақырып,
Әскердің алдын жапырып,
Жазайылды жатқызып,
Күлдір мамай мылтықты,

Күркірете атқызып,
Күллі қолын жапырып,
Күлден бетер сапырып,
Несқараның қолының,

Жолын бөгеп алыпты,
Арыстан Манас батырың,
Ақырып айқай салыпты.
Жарым күндей болғанда,

Қамбардың ұлы Айдархан,
Алтай қазақ халқынан,
Айтулы батыр бұл бір жан,
Айдарханның Көкшесі,

Қырық жігіттің басы екен,
Он алтыда жас екен.
Аты Көкше қойылған,
Ақ таспадай тартылған,

Көргеннің көңілі тойынған.
«Жеке! Жеке! Жеке!» – деп,
Жекпе – жекке шығыпты,
Беттеп ешкім келе алмай,

Қаңғайды құдай ұрыпты.
Намыстанған Несқара,
Шабдарға қамшы салғаны.
Қырғызды көздей бет алып,

Қиқулап кіріп барғаны.
Бала Манас тұйғының,
Оған қарсы шауыпты.
Аруағы басып Манастың,

Беттесе алмай Несқара,
Айнала қашып қалыпты.
Ақ найзасын зыңқитып,
Аймаңбозын зулатып,

Манас артынан түсіп алыпты.
Несқараның Шабдар ат,
Шайтандай ұшқан мал екен.
Қанатты құстай сызылып,

Жөнеп қалған шағы екен.
Қаражолтай Несқара,
Он тоғызда жас екен,
Түрік ұлына қас екен.

Қашып жүріп мұны айтты,
Халқының бәрін мұңайтты:
-Жолбарыс жолға жатар ма,
Жолығарға жолықпай,

Жолым мұндай қатар ма!-
Бұрқырап, қорқып Несқара,
Бұл сөзді айтып салыпты.
Қолына түскен қыз-келін,

Құжылдасып қалыпты.
Аймаңбозбен жетерде,
Манас ырғыта қойып кетерде,
Несқара елге кеп айтат,

«Есен бол халқым!» – деп айтат.
Шабдарға қамшы салғаны,
Қақаншыға қашпаққа,
Шындап ойлап қалғаны.

Аймаңбозын ұшыртып,
Артынан Манас жеткені.
Алтын кемер шеті деп,
Айдалының беті деп,

Сыр найза сайып өткені.
Есі кетіп Несқара:

Талқан болды белім! – деп, –
Азап айдап бұл жерге,
Осыны іздеп келдім! – деп,
Оқтай ұшқан Шабдардың,

Басын бұрып алыпты.
Киік баспас жерменен,
Өрге қарай салыпты.
Амалы құрып Аймаңбоз,

Өрде өксіп қалыпты.
Несқара қашып кеткен соң,
Қосыны тұрды қалтырап.
Жан сауғалап бұрқырап:

Қойдай бәрі шырқырап.
Бала Манас сөйлейді:

Қашып кетті хандарың.
Айтқан сөзім еп болса,
Маған қара, нарларым!
Не табамын сендердің,

Өміріңді тозақ қып,
Көзіңнің жасын тиыңдар,
Басыңа бердім азаттық!

Досқа айналып дұшпаны,
Қуанып тарқап кеткені.
Қырғызда Манас батырдың,
Даңқы көпке жеткені.

Манасты хан көтеру.
Қамбарбоздың үйірінен,
Қармап келіп тоғызды,
Бәрін бірдей сойдырып,

Жер ошағын ойдырып,
Алтайлықтың елінен,
Ата ұлынан түк қоймай,
Алды Манас шақырып:

Бас-аяғың жиналып,
Есебің қанша, бер, – деді.
Алтайлықты санаса,
Аяқ -басын қараса,

Тоқсан алты мың болды.
Манас айтты мындай кеп:

Тұс-тұсымыз жау болды,
Дұшпандық қылар кәпір, – деп,
Көптігіне мастанып,
Басынып бәле салмасын.

Қамданғаның мақұл! – деп.
Ағасы Бай сөйлейді:

Түгел келдің, халайық.
Есен ханнан қол келіп,
Неше түрлі мол келіп,
Ерегесіп жау болдық,

Егер қамаса, қайдан сау болдық!
Тұқым қалмай қырылып,
Тұмсығымыз бұзылып,
Түгел құрып кетпейік.

Ұрғашыңды күң қылып,
Таң атпаған түн қылып,
Еркегіңді Есен хан,
Табанға басып, жүн қылып,

Саудаға салып, құл қылып,
Сандыққа салып, пұл қылып,
Санамай малың айдатып,
Сайқасқаңды жайлатып,

Айдап жүріп қырмасын.
Әр тарапқа сорлатып.
Балдар, басшысы жоқ ел оңбас,
Басты жұрт жауға қор болмас,

Жақты кісі зар болмас,
Жабылса дұшпан жан қоймас.
Сақтаймын десең жаныңды,
Сақадай сай болайық.

Санатты жұртым, бірігіп,
Қайраты бар біріңді,
Хан көтеріп алайық.
Хандыққа бірің шығыңдар,

Жалған айтпас шыншылың,
Жорыққа шығар төзімді,
Беттескен жауға белдіңіз,
Белдескен дауға демдіңіз,

Өткір сөзбен тілгенің,
Өкімет жөнін білгенің!
Бай аға мындай дегенде,
«Хан боламын халыққа,

Қандай да болса шыдаймын,
Халық басқарған нарыққа!»
Деген кісі болған жоқ,
«Бәленше болсын басшы!» – деп,

Басқаға қолқа салған жоқ.
Бозбалалар кеп айтат,
Болған істі бек айтат:
-Аң аулап жүріп бәріміз,

Бір бестісін Манастың,
Айдалада сойғанбыз.
Манастың өзін бәріміз,
Хан көтеріп қойғанбыз.

Манас – біздің ханымыз,
Не дейсіздер бәріңіз?
Саламат ұлы Айнақұл,
Сан жұртқа айтқан сөзі бұл.

Елдің бәрі дүркіреп,
Жабыла айта салғаны.
Ақбалта тағы кеп айтат:

Қазір айтқын сөзіңді.
Атап қойып хандыққа,
Артынан бәле салмасын,
Қоймайтын едік оны деп,

Арманың іште қалмасын!
Арыстан Манас жас бала,
Жиынға басып барғаны:

Ажал жетсе, дауа жоқ.
Артымда інім жас әлі,
Басыма мүшкіл іс түссе,
Суырып алар азаптан,

Туғанымда шама жоқ.
Қартайып қалған Жақыпта,
Қайрат қылар амал жоқ.
Далада тайды сойдым деп,

Хан көтеріп қойдың, – деп,
Өз нәпсіме тартпаймын.
Таудай ауыр міндетті,
Өз мойныма артпаймын.

Қазақ, қырғыз бір туған,
Қалмағың бар, маңғұл бар,
Қаңғай менен торғауыт,
Хан болушы жандар бар,

Біреу шығып бел буып,
Босатып мені қойсын, – деп,
Бала Манас айтты кеп.
Жиылған елдің барлығы,

Қаумаласып қалысты:
«Жастық қылса баласы,

Қартайса да Жақыпты,
Хан көтеріп алайық.
Не болса да Жақып бай,
Дүниесі қолда бар.

Қабылан Манас баланы,
Қайрат қылар дұшпанға,
Батыр қойып салайық!»

Хан болушы жанды! – деп,
Алты құлаш ақ киіз,
Астына жая салысып,
Ақ ала сақал Жақыпты,

Ақбалта менен Бердіке,
Жетелесіп алысып,
Көпшілік оны сүйреді.

Көп зарладым бала деп.
Қарағым тұрса қасымда,
Обалыма қалмаңдар,
Қартайып қалған жасымда. –

Мұны айтып бай Жақып,
Бұрқырады, жылады,
Бұршақтап жасын тимады.
Қорлықта жүрген құрған шал,

Қуанғаннан жылады.
Қазақ, қырғыз жиналып,
Қалмақ, маңғұл жабылып,
Ақ киіздің үстіне,

Бай Жақыпты салғаны.
Баласы Манас батырды,
Атасының жанына,
Отырғызып алғаны.

Жеткілең Жақып қария,
Жерге түсіп қалғаны.
Көтеріп алып көпшілік,

Жеке Манас баланы,
Әлгі тұрған жиынды,
Жеті айналып барғаны.
«Ханның тәжі осы деп!» деп,

Ер Манастың басына,
Жығалы бөрік кигізді,
«Мұратымызға жеттік!» деп,
Халайық құрмет білгізді.

Тойды Жақып бастады,
Ноғайдан қалған көк туды,
Әуелете ұстады.
Тоқсан бие сойдырып,

Сараңдығын тастады.
Тоғыз күнде той тарқап,
«Ханды жұрт болып қалдық, – деп,
Қабылан Манас балаға,

Билікті беріп салдық!» – деп,
Келгендер кетті жайына.
Манастың Қосай алыпқа барғаны.
Алтайдағы қырғыздың,

Ақылманы Ақбалта,
Ақырын сөйлеп, бек бастап:
-Жұрт басшысы өлгенде,
Қызық қылып біздерді,

Қытай, қалмақ бөлгенде,
Біріміз кеттік еренге,
Біріміз түстік тереңге,
Біріміз кеттік Қаңғайға,

Біріміз келіп тығылдық,
Мына қара қалмақ Алтайға.
Білгендерден сұрасақ,
Алатауды жер қылып,

Жүрген қырғыз бар дейді.
Әлеукемен алысып,
Сүрген қырғыз бар дейді.
Қатағанның хан Қосай,

Бекіп қалған Бейжіңнің,
Бетін ашқан ер Қосай.
Тұрып қалған Тұрпанның,
Тұсын ашқан ер Қосай.

Таудай темір гүрзі алған,
Тауды Қосай бір салған,
Тауды Қосай бір салса,
Тауды қылған тас-талқан.

Қорғанды тастан салған дейт,
Азған-тозған қырғызға,
Абам Қосай қария,
Басшы болып қалған дейт.

Келгендерден кеп ұққам,
Ер Үрбі аман деп ұққам.
Үрбінің жайын айтайын:
Екі Кемин жайлаған,

Егіз қара ат байлаған.
Күрішін күздік айдаған,
Күлігіне күріштің,
Күрмегін беріп байлаған.

Таздың ұлы ер Үрбі,
Ол дағы қырғыздан шығып ер болып,
Қайрат қылып, бел байлап,
Халқын баққан кезі дейт.

Айналайын Манасым,
Алатау жолын шалып кел,
Туғаннан хабар алып кел.
Сапарың болсын оңынан,

Ақбалтаның сөзіне құлақ асқан Манас қырық баланы ертіп,
жолға шығады. Ұзақ жол жүріп, Үш Қарқараға жетіп, одан ары
Қызыл-Қиядан асып, Ыстықкөлге келеді. «Береке екен, бел екен,
бітпейтін ырыс, кен екен!» – деп, сүйсінеді. Ыстықкөл бойлап жол

жүріп, ат аямай мол жүріп, Шеш-Төбеге жетеді.
Алыстан дарбазалы орданы, айналдырған қорғанды көреді.
Қарауылшысы қу байталды Құтынай Манасты байқай сала, асып-
асып Қосайға шауып келіп: «Түрі суық жан келе жатыр, жау

алдынан шығады. Манасты көрген бойда бірден танып, жұртын
қуантады. Қырғыздар сүйініп, шаттанып, Манасты аттарынан
түсіп, айрықша құрметтеп қарсы алады. Ақсақал Қосай айкөлмен
құшақтасып көріседі, құрдастары Жақып пен Ақбалтаның

амандығын сұрап, арқа-жарқа болып, Манасты ордасына, қорғанға
алып келеді. Тоқсан қара бұқаны садақаға шалып, қонақ қылып
күтеді. Мән-жайды айтып, әңгімеге қаныққан соң, Манас Қосай
қариядан ақыл сұрайды.

Айла тапқыш дариям,
Маңдайға шықсам, баран бол!
Қазатқа шықсам, қаран бол!
Қытай түмен, қырғыз аз,

Айыл қандай қонушы?
Қара қылам мен кімді,
Айла қандай болушы?!
Сонда Қосай сөйлейді:

Тауып ал Талас жеріңді.
Күтіп алғын, құлыным,
Киелі қырғыз еліңді!
Менің жайым сұрасаң,

Орай да белім буынып,
Жер жайнаған манжуға,
Жеке кіргем қол салып.
Манжу қаптап келгенде,

«Қалмайын – деп, – тұтылып»,
Көйқаптың тауын бетке алып,
Қашып кеттім құтылып.
Жетпіс күні аралап,

Жетпіс жерден жара жеп,
Толқыған қалмақ, мен жалғыз,
Тобықты жарып оқ тиіп,
Толғана алмай қалғанбыз.

Ол күннің несін айталық,
Секіріп мінер будан жоқ,
Серпіліп кіріп, қол салсам,
Қара болар туған жоқ.

Кешуден шапты көшімді,
Ала алмай келем өшімді.
Бұдырды тіктеп, белді іздеп,
Буданым, сендей ерді іздеп.

Алатауды жағалап,
Қас буданның барлығын,
Қайра бастан тағалап,
Бекерге жатып алмадым.

«Қыраным қашан келер?» деп,
Құлағымды салғамын.
«Туған үшін, жұрт үшін
Қиратып қырғын салсам- деп,

Ақбалта, Жақып, ер Манас,
Дерегін тауып алсам» деп,
Осыны ойлап жүргемін.
«Шер екені шын болса,

Келеді» деп білгемін.
Келмесең,іздеп баруға,
Ерлерді жиып алғамын,
Тұйғыным Манас, сен үшін,

Батырларды қамдадым.
Арыстаным Манас,тілімді ал,
Қозғалып манжу, қалмағың,
Қолын жиып алмасын.

Еліңе қорлық салмасын,
Балам, қайра тартып сен кеткін,
Асып-сасып Алтайға.
Орқанның тауын таянып,

Бері көшіп қалғанда,
Кешікпей жолың шалармын,
Кәрі ағаң Қосай өлмесем,
Алты айдан кейін барамын.

Қабылан Манас, құлыным,
Сенің туғаныңды білгенмін,
Азғантай ғана еліңе,
Ту болар деп жүргенмін.

Жылқымнан қалап берейін,
Керқабыланды мініп кет,
Келіпсің Қосай ағаңа,
Торқа тон жабам, киіп кет.

Қасқайып найза сайып бер,
Алтайда қалың туғанды,
Айналтып аман алып кел.
Жылғынды Кең-Қол, Талас бар,

Мекен қылып, қонып бер,
Шер болып тудың ер Манас,
Қырғызға пана болып бер.
Бабаңнан қалған жерің тап,

Шоң атаң өткен Ноғай хан,
Осыдан қалған елің тап.
Тура пейілім ақ екен,
Тұйғыным, саған кезіктім,

Қолыма менің сен тисең,
Тоқсанға жасым барса да,
Топалаңдап жау келсе,
Топтап найза сұнармын,

Табанымды тайдырмай,
Ту түбінде түнеріп,
О, балам, туыңды қармап тұрармын.
Үзілгенді жалғайық,

Шашылғанды жинайық,
Жоғалған жоқты табайық,
Жұрт айласын қылайық!

Батасын ағаң бек айтты. -
Айдауда жүрген қырғыздар.
Балам, аманат саған! – деп айтты.
Манас пен Бақайдың табысқаны.

Хан Қосайдан бата алып,
Қыран Манас көкжалың,
Қайраттанып аттанып,
Астындағы Аймаңбоз,

Құландай құлақ жапырып,
Құйындай жерді сапырып,
Желгеніне жел жетпей,
Желдей ұшты Алтайға.

Басқанына мал жетпей,
Құстай ұшты Алтайға.

Жұлдыздың белін асқанда,
Көк тұлпар сынды ат мінген,
Көк сілеусін бөрік киген,
Қынсыз қылыш байланған,

Белестен шықты бір адам.
«Мұның ұраны кім, тегі кім,
Тұқымы кім, елі кім?
Қақандағы туылған,

Қалмақтан келген сұм ба екен?
Батырлығы бір басқа,
Балуандығы бір басқа,
Пендеден артық шер екен,

Шоңдығы таудай ер екен.
Алдыда жүрсе ақжолтай,
Көкжалдығы көрінет,
Ақыреттік дос болып,

Туғаным болып қалса» – деп,
Батыр Манас сырттан ер,
Астындағы Аймаңбоз,
Тартып аузын бұрады,

Иір белдей мойнақта,
Беренді күтіп тұрады.
Бұл келген Байдың ұлы Бақай екен. Бай мен Жақып бірге туған,
ағайынды.

Ағасын көрген соң, Манас шаттанып:
Алдымда жүрсе ақжолтай,
Арқамда тұрса сан қолдай,
Тұйғыным Бақай ағеке,

Ел билігін алыңыз,
Епті жолға салыңыз! – деп, ағынан жарылады. Бақай Манасты
іздеп келе жатыр екен. Ауылға ауыл, бауырға бауыр қосылып,
бірлесіп ел болуды ойлаған дана Бақай інісіне аузынан от шашқан,

ұшқан оғы тігінен тисе, жаудың тұтам сүйегін қалдырмайтын
Ақкелте мылтықты сыйға тартады. Пышақпен шыбық қырқып,
қолдарын қанға малып, ақыреттік дос болады. Екеуі Алтайға келіп,
күллі жұртты жиып, кеңес өткізеді. Сонда Манас халқына қарата

Қырғыз, қазақ, жалпы жұрт.
Қолынан келсе қақаншың,
Аяйтұғын ойы жоқ,
Алмайтұғын кегі жоқ.

Қайнап жатқан қақанның,
Текес хан деген дулысы:
«Бас жақты бурут алды, – деп, –
Осы бастан оңдырмай,

Ойрандайық оны! – деп, –
Қырғыз, қыпшақ, қазағын,
Қолына беріп азабын,
Қиратайық бәрін!» – деп,

Жіберіпті хабарын.
Орғо деген ханына,
Шіреніп Шуды билеген,
Ақунбешім пашаға.

Әлеуке бастап барлығы,
Кетіріп тұр кебімді,
Оларға беріп қоям ба,
Атамекен жерімді?

Жабылып кірсе көп қалмақ,
Жалынып жаның қала ма?
Адам болып туған соң,
Жолын ұста бабаңның,

Жаудан қашып қалмағын,
Қарын төккен қалмақтан,
Құтылар жағын қарағын.
Бұл Алтайда жерің жоқ,

Бет алысып салыссақ,
Арқа сүйер елің жоқ.
Қаптап қалың қол келсе,
Қырғын салып, мол келсе,

Қандай айла табамыз?
Алатауға жетпесек,
Кете бере шамамыз!
Тағдыр, Алла бұйырса,

Қазат қылмай тынбаймын,
Атамекен жерімді,
Азат қылмай тынбаймын!
Аруағы биік Алатау,

Бармай қайтіп тұрайын,
Атамнан қалған жерімді,
Алмай қайтіп тұрайын!
Бабамнан қалған Түркістан,

Бармай қайтіп қояйын.
Оралға шейін жеріміз,
Алпыс рулы алашты,
Алдырған екен қаңғайға,

Бұрынғы өткен еліміз.
Еділ, Жайық – екі су,
Ұзын- Тау менен Кер-Көлді,
Баласағұн қалаңды,

Тәшкен менен Қоқанды,
Самарқан мен Алайды,
Басып жатқан иелеп,
Қытайды қуып салайық,

Қайтарып жерді алайық.
Қызықты жерден айырылып,
Қияметте жүргенше,
Қырғыз ұлы болғаның,

Қырылып өліп қалайық!
Атқа мініп ербейген,
Найза қармап сербейген,
Адаммын деп дердейген,

Азаматтан қалмасын!
Балтыры жуан балуандар,
Жұлқысқанын алғандар,
Қиқулап найза сайғандар,

Қылышпенен бір тартса,
Қара тасты жарғандар,
Сойыл шабар қамбылдар,
Сөзге жүйрік даңғылдар,

Тартынып бірі қалмасын!
Айбалта шабар ықтылар,
Айбаты артық мықтылар,
Ауылда жатып алмасын!

Алысқа сапар жүреміз,
Азығын мол ғып қамдасын!
Қару соққан ұсталар,

Бейхабар жатып алмасын,
Бабамнан қалған жерді алам,
Бар жарағын сайласын!
Келгенді қосып алармын,

Кері тартып қалғанды,
Қашанғы күтіп тұрармын?
Жүргенді жолға алармын,
Жүрегі майсыз, жүні бос,

Жаманды не қылармын?
Ойратқа айтам мен Манас,
Ойнайды екен Манас деп,
Ойламасын кәрі, жас.

Қылымға айтам мен Манас,
Қисаңдамай жолға бас!
Атамекенді жаудан тазарту.
Екі ай бұрын ер Манас,

Елге хабар салады,
Шуақ пенен Ажыбай
Шақыруға барады.
Қосынын алып жайнатып,

Жер қайысқан қол алып,
Ақ асаба, қызыл ту,
Айғайлаған ызы-шу,
Көк асаба, көпкөк ту,

Көк жаңғырған ұлы шу,
Қырғыз топ – топ, мол келді.
Желек тудан бөлінбей,
Жердің жүзі көрінбей,

Алтайдың Арал даласы,
Адам менен лық толды.
Арыстаның жүрді аралап,
Осы келген көп қолды.

Сөйтіп, қалың әскер шеру тартып, атамекенге қарай жөнеледі.
Өйткені, қалың ел көшіп келгенде қауіпсіз болу үшін, әуелі жерді
жаудан тазалап алу керек. Ал, екінші жағынан, әскер кеткенде,
артта қалған елді жау шауып алмауы үшін, бүкіл ел бірге көшуі

керек. Осыны ойлаған Манас барлық қырғыздардың басын қосып,
бір тудың астына жиып, дүрк көтеріліп, Алтайдан Алатауға бір-
ақ аттанады. Күзет, қарауылы бар ауыл-ауылдар бірлесіп, қолдың
соңынан жүріп отырады.

Осылай келе жатқанда, ертесінде кешке қарай Бай ақсақал
өмірден озады. Ел-жұрт жаназасын оқып, қадірлі қарияны
құрметтеп жерлеп, ары қарай аттанып кете береді.
Жер көшкендей дүңгіреп,

Асу асып, тас басып,
Аш қайқалаң бел басып,
Арқыраған су кешіп,
Аспандаған тау асып,

Түн тоғайлы жер көріп,
Түнеріңкі ел көріп,
Арада қанша күн өтіп,
Аттанатын шақ жетіп,

Оқтай болған Аймаңбоз,
Оңдап ерді салғаны.
Ойды көздей бет алып,
Ойон Манас аттанып,

Жеті бұғы, үш арқар,
Киік атып алғаны.
Мүйіздерін байланып,
Ұлар тауды айналып,

Алты қырдан қарғытып,
Асып кетіп барады,
Шиыршықты қара адыр,
Басып кетіп барады.

Текес ханды жеңгені.
Үш-Тұрпанды жерлеген,
Ұрысып адам жеңбеген,
Қарасуда қаласы,

Қаһар аярдың баласы,
Құтырған Құлтаң қашыпты,
Теріс Маяда Текес хан,
Теңселіп соған барыпты.

Манасты айтып майысып,
Қосайды айтып қайысып,

Аяғын құшып Текестің,
Жылады Құлтаң жабысып:

Ұлы атасы Ноғай хан,
Оңбай тұрған бұл бір жан.
Ұрығы қырғыз әу бастан,
Ұйғырлықтың барлығы,

Ұрысып өлдік Манастан.
Алтайдан шықты қырғыздар,
Алатауды бетке алып,
Қамданбасаң құрыдың,

Үстіңнен қарар ұлығың,
Ақунбешім ер деді,
Соған хабар бер деді.
Суң қытайдан хан қойған,

Орға батыр ханың бар,
Оған да хабар бер деді.

сиқырлы қосынды айнала төктіреді. Өздері аулақ кетіп, от береді.
Сонда, сиқырланған тал,терек, қамыс, қурайдың бәрі жанып кетеді.
Сиқырлы әскерінен айырылған қалмақтарды Манастың батырлары
күйрете шауып алады. Ызаланған Текес хан аяр Құясты жарып

тастайды. Манастың әскері ордасына басып кіргенде, құтылар
жері қалмаған Текес хан өзіне өзі қанжар салып өледі.
Сонда Манас сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Қиынсынып жақ тартпай,
Алдырып қойған кім дейсің?
Алмаңдар жарты инесін!
Не қыламыз қалмақтың,

Ежелден жиған дүниесін!
Одан соң Манас қалмақ халқына қарап: «Хандарың өлді. Бассыз
дененің тірлігі болмас. Өздерің хандарыңды сайлап алыңдар!» –
дейді. Сонда:

Қараша деген бар екен,
Нәсілі қырғыз руынан,
Бір кездері Әлеуке,
Қырғызды шауып алғанда,

Ол дағы елден қуылған.
Тоқсан мың үйлі жан екен.
Бұған дейін бұл шалда,
Даутайлық мансап бар екен.

Осы Қарашаға қалмақтар: «Хан бол!» – деп, әрі-сәрі болып
тұрғанда, Сайқал атты баласы жанына келеді. Бұл – еркекше
өскен қызы екен, қалмақтың балаларымен қастасып, басына бәле
болмасын деп, атасы оған қырғыз екенін жасырып, айтпай өсіріпті.

Талшыбықтай иілген,
Ерлерше киім киінген,
Ақ, қызылы бөлінген,
Әйнектей көзі көрінген,

Нұрлы қызыл беті бар,
Уыздан аппақ еті бар,
Қыз Сайқал келіп сөйлейді:

Өкімнен жұтап қалғандай,
Өліп қалған Текестің,
Тонын тонап алғандай,
Жақсы болмас мұныңыз,

Жайыңызға тұрыңыз!
Текес хан алты ағайын,
Ішіндегі данасы,
Он сегізде шамасы,

Кенжесі Тейіш деген бар,
Осыны байқап қарашы!

Деп Қараша жар салды,
Құптап жұрты қарсы алды.

Арыстан Манас, Айдархан,
Оларға айтып қалғаны.
Текес ханның інісі,
Тейіш атты баланы,

Ақ киізге салғаны,
Қомпаңдасып қалмақтар,
Үш айналтты қаланы.
Қыз Сайқалмен жекпе-жек.

Жаңадан хан сайлаған қалмақтар той жасайды. Ат жарыс,
күрес, жамбы атыс өткен соң: «Енді батыр сайыс болсын!» – деп,
жаршылар жар салады. Сонда сайысқа өзін қалмақпын деп ойлап
жүрген батыр қыз Сайқал шығады.

Он жетіде жасы бар,
Басында тұлым шашы бар,
Сарыбуырыл аты бар,
Сайыстан қайтпас қарқыбар.

Қарашаның қыз Сайқал,
Тоғыз құлаш найзасын,
Толғап алып жіберіп,
Тоқталмай шықты майданға.

Жау жарағын сайланып,
Сауыт, сайман саудырап.
Сайысқа Сайқал шығады.
Қазақ, қалмақ төрт жүз мың,

Қамаласып тұрады.
Сарт, қырғызы төрт жүз мың,
Сайысуға жан шықпай,
Сабыр сақтап ығады.

Бекем айтты халқына.
Байдың ұлы Бақай да,
Бақылдады күйленіп:

Бірің шық! – деп, сөйленіп,
Қанша айтса кісі ұқпады,
Қамалды, қорықты, шықпады.
Ешкім шықпай қойған соң,

Қазақ пенен қалмағы,
Бәйгені алып мазақтап,
Кететұғын болған соң,
Көкжалың Манас арланды:

Сайыстырып қатынмен,
Төктіңдер-ау арымды!-
Сырттан Манас аттанды,
Аймаңбоз мініп болқайып,

Сырнайза қолда қойқайып.
Жанышпақ болып төрені,
Қыз Сайқал қатты көгерді:
«Алтайдан келіп біздерді,

Атыспай жүдеп-жадатқан,
Қияс пенен Текесті,
Ақыретке қаратқан.
Өлтіріп Манас ханыңды,

Тыншытайын жаныңды!
Ойыннан оқыс қылайын,
Қырғыздың жұртын қырайын!»
Мұны ойланып қыз Сайқал,

Санына қамшы салғаны,
Сарала байрақ найзаны,
Үйіріп қолға алғаны.
Алдын тосып, Сайқалды,

Қарап көрсе, қыз екен,
Нақ сұлудың өзі екен.
Сонда Манас ойланды:
«Өзім алар қыз екен,

Қатты сайсам нетер деп,
Оқыс өліп кетер деп,
Өліп кетсе бекер» – деп,
Талмау жерін көздемей,

Оңдап найза салады.
Оңалмаған Сайқал қыз,
Қағып тастап найзаны,
Қабылан Манас батырға,

Найза сілтеп қалғаны.
Оңбай тиіп төсіне,
Осы кезде көкжалдың,
От шағылды көзіне.

Қайра тартып қалысты,
Қиқырған бойда қыз Сайқал,
Қайнатып қайрат, намысты,
«Қаңғайлап!» ұран шақырып,

Арыстан Манас баланың,
«Өлер жерін тапсам» деп,
Оңдап найза сайғаны.
Оң қолтығын жырылтып,

Арқасынан Манастың,
Орқайып шығып қалғаны.
Ұстасқан бойда қыз, жігіт,
Жанасалап жарысып,

Тай шабым жерге барысып,
Қалмақтың Сайқал балуаны,
Қабылан Манас баланы,
Оң жауырыннан алғаны,

Ат күшіне салғаны,
Аудара тартып алуға,
Оңтайлатып қалғаны.

Оншалықты болмады,
Ақбалтаның Шуағы,
Оқтай атын ұшыртып,
Ортаға жетіп барғаны:

-Тартыс емес, сайыс! – деп,
Сайқал мінген сары атты,
Басқа қағып өткені.
Сайқалдың Сарыбурылы,

Жалт етіп үркіп кеткені.
Ерден ауған төрені,
Ақбалтаның Шуағы,
Иығынан сүйеді.

Айдархан, Бақай екеуі,
Сайқалдың сайған найзасын,
Ептеп суырып алыпты.
Суырған жерден қан кетті,

Елемей тұрған ер Манас,
Іші күйіп қалыпты.
Оржеміл деген дәрісін,
Жұтып алды бәрісін.

Аққан қаны басылып,
Әйнектей көзі ашылып,
Аймаңбоз атын ұшыртып,
Майданға жетіп барыпты.

Оны көріп ақырып,
«Зубундап!» ұран шақырып,
Сайқал жөнеп қалыпты.
Әйел жанды қу Манас,

Сұлуына сұқтанып,
Сұнған найза бос ұстап,
«Жараламай алсам» деп,
Аяп жүрген ер Манас,

Ашуы келді сұрланып.
Сайқал, Манас қиқулап,
Бір-біріне жетісті,
Мықтап сайып өтісті.

Төске найза неткені,
Дөкейсіген Сайқал қыз,
Таудай болған Сары аттың,
Сауырына кеткені.

Төсіне найза қағылып,
Көзінің оты шағылып,
Есінен Сайқал жаңылып,
Бұрып басын Сары аттың,

Бұлғап қамшы салғаны,
Бұлғақтаған батыр қыз,
Еліне қашып барғаны.

Сонда Манас оны қуып барып, ат ойнатып ақырып, сайысқа
шақырып тұрып алады. Манастың қаһарынан шошыған Сайқал
қыз: «Өлтірсе де бармаймын!» – деп, атынан түседі. Тейіш пен
Қараша майданда тұрған Манасқа келіп: «Қалмақ жығылды,

намысты алдың!» – десіп, ызасы басылмаған батырға Сайқалдың
атын тартады. Анда Манас жолына разы болып, Сайқалдың атын
өзіне қайтарып береді.
Ал, Қараша қызына оңашада: «Қалмаққа қаның қосылмайды!

Сен қырғызсың!» – деп, шынын айтады.
Одан кейін қыз Сайқал,
Арыстан Манас батырдың,
Көрінбеді көзіне.

«Нақ осыны алсам» деп,
Манастың жүрді көңлінде.
«Ақыры Манас мендік» деп,
Арман менен күн санап,

Қыран сұлу Сайқал қыз,
Манасқа жар болуға,
Құпия сыры болыпты.
Атасына жан-жақтан,

Жаушы түсіп, жан келсе,
Тұс-тұсынан хан келсе,
Жасыл ала сұп көйлек,
Кимей қойған емес пе,

«Көнбеймін- деп, – өлсем де!»
Тимей қойған емес пе?!
«Ер Манас!» деп зарланып,

Күйіп жүрген ол қандай?
Манас Манас болса да,
Арманды жарды ала алмай,
Жаратқан жанды әр қандай!

Қызармастан бозарып,
Қапаға іші толыпты,
«Қайырылмай Манас кетті» деп,
Қараша ханның қыз Сайқал,

Күдерін үзіп қойыпты.
Аты Қызыр диуана,
Қыз Сайқалдай байғұсты,
Қабылан Манас батырға,

Түсінде неке қиған дейт.
«Қияметтік жарсыңдар,
Ақыретте бас қос!» деп,
Көксеулерін тиған дейт!

Мұны былай тастайық,
Алатаудағы қырғыздан,
Азырақ хабар бастайық.
Манжу, қалмақ, қаңғайдан,

Ойран болған қаласы,
Естиді қырғыз баласы,
Қалмақты сүріп келет, – деп,
Қырғыздың қыран Манасы.

Тезірек келсе екен деп, іштерінен тілеп, зарыға күтіп жүрген елге
қарай Манас қолы аттанады.
Көптігінен әскердің,
Жер шайқалып дүңгірлеп,

Дауыл соғып күңгірлеп,
Керней тартып бапылдап,
Зурнайдың үні тақылдап,
Жарақтың бәрі жарқылдап,

Асаба тулар қалқылдап,
Желекті найза солқылдап,
Будан аттар болқылдап,

Туды туға ұрысып,
Тозаңды таудай бұрысып,
Шудан құлақ тұнысып,
Бөліне тартты қолдары,

Үш қанат болып жолдары.
Сол уақытта Керкөлдегі қалмақтың Орға ханы Көктөбеде ту
тігіп бекініп, Манастың қолын күтіп жатыр екен. Орға хан мықты
төре екен, дөң басында дабыл қағып, бүй дейді:

Әлсіреп тұрмын мен қазір.
Қылым қырғыз ел деген,
Түпкі атасы бұлардың,
Түркстанды жерлеген.

Азып-тозып әр жаққа,
Қаңғып кетіп, келмеген,
Білмейміз қайда жүргенін,
Қазіргісін ұғамыз,

Алтай тауды жерлеген.
Аты Манас дегенін,
Адам ұлы жеңбеген.
Айласын қандай қыламыз,

Орға хан осылай деп, амалы таусылып, дауылпазды қақтырып,
қалың әскерін қарсы шаптырып, қырғын соғыс басталады. Қан
майданның үстінде қаһарланған Орға батыр хан қашырына
қамшы ұрып, найзасын кезеніп, Манасқа қарсы шабады. Манас

онымен бетпе-бет келіп, сырнайзамен бір-ақ ұрып, жүрегін жарып
жібереді. Ханы өліп, туы жығылып, қырғынға ұшыраған қалмақ
әскері бытырай қашып, Ақунбешім пашаға бас сауғалап барады.
Ат-тонынан айрылып,

Өзі барды біреудің.
Құлағынан айрылып,
Көзі барды біреудің.
Сол қолынан айрылып,

Оңы барды біреудің,
Оң қолынан айрылып,
Солы барды біреудің.

Басын буып құрменен,
Бөріксіз барды біреуі,
Мұрынынан айрылып,
Көріксіз барды біреуі.

Екі аяқтың бірі жоқ,
Шолақ барды кей біреу.
Басы-көзі қызыл қан,
Жасып барды кейбіреу.

«Бәлекетке қалдық!» – деп,
Сасып барды кейбіреу.
Аузына келген сөзді айтып,
Оттап барды біреулер,

Төрттен, бестен қосылып,
Топтап барды біреулер.
Төресінен айрылып,
Жоқтап барды біреулер.

«Бір туғаным өлді!» – деп,
Боздап барды біреулер.
Көріп тұрып Ақбешім,
Көлдей төкті көз жасын.

Қыжылдап барған қаңғайдың,
Талайынан кеп сұрайт:

Қылғанын айтқын, – деп сұрайт.
Сары Қыяр аяры,
Көргенін айтып жылады:

Ажалдан басын тартпаған,
Айғайласып ұрысқан,
Ел көрдік, қалың сел көрдік.
Қайтпайтұғын ер көрдік!

Арқамыздан аз күнде,
Келе ме деп қорқамын,
Сазайыңды қолыңа,
Бере ме деп қорқамын!

Мұны ұққанда Ақун ша,
Ақылы кеткен кезегі.
Қайраттанып аздан соң,
Халқына тілін безеді:

Тұрысқанда көрерміз.
Түп көтере сап түзеп,
Ұрысқанда көрерміз.
Қаза жетіп, күн бітсе,

Қайда да болса өлерміз!
Қаптап қырғыз қол келсе,
Өрттей лаулап мол келсе,
Өршеленіп ұрысып,

Ажал жетсе өлерміз!
Осыны айтып Ақун ша,
Хатшыға хатын жаздырды.
Хандық мөрін бастырды.

Тау мен ойға аямай,
Тоқсан жігіт шаптырды:

Хабарды жылдам салыңдар,
Он екі мың қол алып,
Ала-Белге барыңдар.
Шамың ша, өте балуансың,

Салысқанның бәріне,
Ақыр заман салғансың.
Қызыл Суда Бауыңды,
Жолдас қылып алғайсың.

Он алты мың қол алып,
Көтмалдыға барғайсың.
Қапшығай шыққан қойнынан,
Қызыл-Омпол тауынан,

Қарауылды мықтап қоярсың.
Қателесіп оқыстан,
Өткізіп қойсаң бурутты,
Бурут бізді жояр шын!

Шамың ша Бауың батырды қосып алып, Қызыл-Омпол төбеге
қарауылға шығып отырады. Бірақ Манастың қалың қолын көргенде,
қорқып, қашып кетеді.Манастың әскері Ақунбешімнің қаласына
жақындап келеді. Сол кезде Тағылық деген батыр көп әскермен

Қалмақтан батыр Тағылық,
Шыға келді шабынып.
Сыр құндақты көк мылтық,
Тарс дегізіп бір қойып,

Елден шықты бөлініп.
Көк түпекті көк найза,
Көтеріп алып қолына,
Көсемсіген қу қалмақ,

Қыран Манас көкжалдың,
Келіп қалды оңына.
Оңы болмай неткені,
Аймаңбоз оқтай жеткені,

Манастың сайған найзасы,
Тесіп өтіп қалмақты,
Сыртынан шығып кеткені.
Ту түбінде қалмақтар,

Жаңбырдай қылып жақ тартты,
Бұршақтай қылып оқ атты.
Қыран Манас қабылан,
Елу мың әскер қолменен,

«Мөндүлөтүп» қалмақты,
Көк адырдан шұбатты,
Тіккен туын құлатты.
Қабылан Манас батырдың,

Тұс-тұсқа кеткен қолы бар,
Айдархан ұлы ер Көкше,
Айбаты жұрттан бөлекше,
Ол қосылды Манасқа.

Қыпшақтардың Үрбі хан,
Бұл қосылды Манасқа.
Жортуылға шықса, ақжолтай,
Жауға тисе, сан қолдай,

Ағекесі хан Бақай,
Ол қосылды Манасқа.
Ымалайдың Қайып даң,
Қарабөрік қызын тартулап,

Қайын ата болған Манасқа,
Күлдірдің ұлы Ажыбай,
Күлдіргіші Шалыбай,

Қаратоқа Мәжігі,
Қамбардың ұлы Шәлігі,
Ақбалтаның Шуағы,
Айнақұл батыр бұ дағы.

Ұлақ ханның Бердібек,
Сыны – сырғақ, өзі шер,
Атағы қалған Сырғақ деп.
Алтайдан келген қырандар,

Қырдағы қақан әскерін,
Ойды көздей сүріпті.
Ойдағысын оңдырмай,
«Ойбайлатып» түріпті.

Алты күн соғысып, жауды жеңе бастайды. Ақунбешім падыша
қырық бес жыл хан болған екен, соғысқа мықтап дайындалған екен.
Ақ жалды қара ат мініп, алтын тәж бен алтын айшықты тон киіп,
көмкере қалқан тартынып, көпкөк темір артынып, ұлықтарын

ертіп, майданның шетіне барады. Ұрыстың бір шеті Шағардың
қара қуысында, басы Маран тауында, ортасы Ой – Далада, көп
қаланы қамтып, аяғы Қара-Қыршында, Қара-Қасат сыртына
кетіпті. Сары-Өзен Шудың даласы қырғынға батып, қызыл қанмен

жуылған екен.
«Елім қандай болды? – деп,
Жаратқанға жалынып,
Ер Манас ойлап, мұңайды. –

Падышамсың, бір Құдай,
Барлығыңа сыйындым!
Басымды байлап өлімге,
Барша жұртым жыйылдым.

Аспан-жердің иесі,
Ұлы Тәңір, бір өзің.
Көрінбей тұрып қолдадың,
Жырақ тұрып жақынсың,

Кішіге – кіші, шоңға – шоң,
Ырыс беріп жатырсың.
Өзіңе өзім шын сеніп,
Майдан құрып жатырмын.

Бас байладым өлімге,
Бабамнан қалған жер үшін!
Су орнына қан төктім,

Бөрік орнына бас кестім,
Жаратқан, өзің кешіргін!
Жүрек беріп біреуге,
Батыр қылған өзіңсің.

Дүние бермей біреуге,
Пақыр қылған өзіңсің.
Аяғымен бастырып,
Адам қылған өзіңсің.

Ақыл бермей біреуге,
Надан қылған өзіңсің.
Жарқыратып жайнатып,
Күн жаратқан өзіңсің.

Қара зұлмат қараңғы,
Түн жаратқан өзіңсің.
Бірді қылып пайғамбар,
Біліндірген өзіңсің.

Бүйтіп біздей құлыңды,
Бүліндірген өзіңсің.
Ақыл жетпес атыңа,
Жалынам жалғыз атыңа,

Жападан жалғыз Құдайым,
Жеткергейсің датыма!
Атамның жерін таластым,
Қытай көп те, қырғыз аз,

Аянбай жәрдем бергін!» – деп,
Аймаңбоз тұлпар атына,
Қамшы басып ер Манас,
Қылышын алып қолына,

Қиқулап жөнеп қалғаны,
Ақунбешім пашаға.
Қашып берді құрған ша,
Манастың түсіп алдына,

Сүрі қатты ер Манас,
Аймаңбозбен жетіпті,
Арқаға найза салғанда,
Ақ жал қара атынан,

Ақун ша құлап кетіпті.
Арт жағынан ақырып,
Айнақұл жетті бақырып,
Ақун шаның сол жерде,

Он екі қақпа Тәшкенді,
Қанша заман жыл болған,
Қытай бізден алғалы,
Қырғызға қорлық салғалы.

Бұқара болдық қаңғайға,
Бұйрығын тұттық әр заман.
Басқа түсіп қалмасын,
Басқаша қиын тар заман.

Қанша күннен бер жаққа,
Қытайдың пейілі бұзылды.
Хан ордасы жағына,
Жолатпайды қырғызды,

Панус деген ханына,
Баста жақын болғандар,
Бара алмай қалдық маңына.
Сақтықта қорлық жоқ деген,

Өзенді Тәшкен шәріңе,
Өрт күйдіріп салмасын,
Манастан көрген қорлықтың,
Өшін бізден алмасын.

Таудағы елдің барлығы,
Сақ болып, жолды барласын.
Басқы атамыз Қарахан,
Ер Тұраннан тараған.

Он бірінші атамыз,
Аруағы биік Алаш хан.
Хабарласқын жер-жерге,
Ұрығы алаш елдерге!

Панус хан әскерінің артынан жөнеледі.
Оны тастай салыңдар,
Манастан хабар алыңдар.
Буданды мініп бұлқынтып,

Бұлт көшкендей бұрқырап,
Бара жатыр батырлар,
Қазақ, қырғыз халқы бар.
Манжурия, маңғұттан

Өңкей батыр қарқыбар.
Түн болса, жұлдыз санасып,
Күндіз жолды қарасып,
Желек тудан бөлінбей,

Жердің жүзі көрінбей.
Бара жатыр батысқа,
Беттеп келген дұшпанға,
Заманақыр салмаққа,

Қырғын салып қалмаққа,
Суң қытайдың қолынан
Тәшкенді қайтып алмаққа.
Басшы Манас жолбарысы,

Өңшең шерлер – жолдасы.
Панус ханның әскеріне Ақунбешімнің қашқан қолы қосылып,
өте көп әскер болған екен. Манастың қолы үш күн,үш түн соғысып,
қызыл қанды кешіп жүріп, жауды тықсыра бастайды. Сол кезде

Көкетайдың көп қолы жаудың артынан тиіп, шегінер жолын бөгеп
тастайды. Қыспақта қалған жау қырғынға ұшырап, қашқаны
қашып, быт-шыт болып жеңіледі.

Көпкөк желек туменен,
Қиқырық, ызы-шуменен,
«Қырғыздаған!» думенен,
Қыран Манас жөнелді.

Ала байрақ туменен,
«Қазақтаған!» шуменен,
Көкше батыр жөнелді.
Ақ асаба туменен,

Айғайлаған шуменен,
Қыпшақ Үрбі жөнелді.
Батыр Бақай, Баймырза,
Басшы болып қолына,

Бастап алып жөнелді,
Кең Тәшкеннің жолына.
Қалаға кірді қаптасып,
Он екі қақпа Тәшкенге.

Тиіс емес ежелден,
Түрк ұлынан басқа елге.
Түбін түптеп таспенен,

Түрк баласы салдырған.
Түбі тастан болған соң,
Тәшкен атқа қалдырған.
Қастық қылып қалмақтар,

Қақандағы қытайға,
Екі жүз жыл алдырған.
Суң қытайдың Панус хан,
Алтын тақта отырған.

Ол бейхабар тұрғанда,
Айғай салып көп алаш,
Қалаға кірген шағында,
Кернейдің үні бапылдап,

Зурнайдың үні тақылдап,
«Манастап!» ұран шақырып,
Көшенің ішін көшіріп,
Көкке шаңын сапырып,

Әскер кіріп алыпты.
Тақта отырған Панус хан,
Талып құлап қалыпты.
Тәшкеннің іші ду болып,

Дабыр-дүбір шу толып,
Таң атырды көпшілік,
Даңқы биік көп түрік.
Ер Манастың қосыны,

Неше күн еру болады,
Шыршық, Тәшкен жеріне,
Ондағы қырғыз еліне,
Көкетай батыр қария,

Хан көтеріп қояды.
Көкетайдың көк туы,
Көтерілді қалқылдап.
Манастың қолы жол тартты,

Алтайды көздей сартылдап,
«Енді Алатауға көшсек!» – деп,
Тілейді ерлер жарқылдап.
Қырғыздардың Алатауға келуі.

Ағаң Қосай қария,
«Қаза жетсе, өлем, – деп, –
Қабылан Манас батырға,
Қаран болып берем!» – деп,

Көк темірдей қол алып,
Манасқа келіп қосылған.
Қапасын жанның кетіріп,
Жалпы қырғыз біткенді,

Жайбарақат көшіріп,
Қайран ағаң ер Қосай,
Ағала желек, көк туды,
Ырғап көшіп келеді,

Бәрінің шері жазылып,
Жырғап көшіп келеді.
Жақыпта бар сан қара,
Ақбалтада түмен мал.

Аңсағаны Алатау,
Байғұс қырғыз қуылған,
Шыңғырып ана туған жер.
Ерекше тонын киісіп,

Желмеген жорға мінісіп,
Тынбай көшіп өтісіп,
Кіші-Жұлдыз, Шоң-Жұлдыз,
Ағын суын кешеді,

Өгіз-Асу, Тай-Асу,
Қатар асып келеді.
Іленің басы Үш- Арал,
Еру бола береді,

Үш-Жырғалаң, Қоңызды,
Бойлай көшіп жүреді.
Ат терлетіп сыдырып,
Тегіс көшіп қыдырып,

Ылди қарай бет алса,
Қарқылдаған қарға жоқ,
Құрқылдаған құзғын жоқ,
Сары-Өзен-Ата дер екен,

Кең Іленің жиегі екен.
Аққан судың бойына,
Шоң өзеннің бойына,
Жағалай жұрт қонады.

Жеті күн Манас жатады.
Көш тоқтатып, жұрт жиып,
Үш күн жиын ашады.
Көкке аунасып жатысып,

Құмарға әбден батысып,
Сөзді ортаға салысты,
Кеңес қылып қалысты.
Алағар көзі шолпандай,

Ай құлағы қалқандай,
Абаң Қосай қария,
Ақ сақалы жарқылдап,
Ақ самалдай аңқылдап,

Кеп бастады Манасқа,
Ақ сұңқардай саңқылдап:

Кеше келдік Алтайдан,
Өбектеген кәрі бар,
Еңбектеген бала бар,
Ауыл қандай қонбақшы?

Қиырыңда қалмақ бар,
Қирасып ұрыс салмақ бар,
Маңдайыңда маңғұл бар,
Майдандасар жерің тар,

Айла қандай болмақшы?
Өзенге малды салайық,
Өрлей жатып қонайық.
Қапшағай аузын алайық,

Қатарлас жатып қонайық.
Тірі болсақ құлыным,
Бір төбеге қонайық,
Өле қалсақ оқыстан,

Бір молада болайық.
Бәлелі қалың дау келсе,
Төр таласа жүрейік,
Өкімсіген жау келсе,

Өр таласа жүрейік.
Дауды бірге даулайық,
Жауды бірге жаулайық.
Қарағай найза баулайық,

Білтені бірге шоқтайық.
Азған, тозған қырғыздың,
Намысын бірге жоқтайық.
Біздер болсақ кәріміз,

Кеміп барат әліміз,
Азғана қырғыз еліңді,
Өз қолыңа алыңыз.
Сенсің біздің ханымыз.

Қырғыз біткен түгелдей,
Дегеніңе көнеміз,
Хандықты саған береміз.
Қара болат айбалта,

Қайқайтып көкке ұстай бер,
Қамауда қалған халқыңды,
Қапа қылмай бастай бер!
Қаптап дұшпан келгенде,

Керқабылан аузын бұрамын,
Арқа болып өзіңе,
Қалқа болып халқыма,
Таудай болып томсарып,

Ту түбінде тұрамын!
Өзіңді қашан келет деп,
Күтіп жатқан жұртың бар,
Қазына қамдап, қол жина,

Қайратты мықтап мол жина,
Бекінетін жерді тап,
Белі мықты ерді тап.
Кемел ойла басынан,

Кемімес болсын қазынаң.
Қалың боран, қату күн,
Қаншалық өтер басыңнан.
Қыр-қырда қырғыз еліңе,

Қызыққан жандар тағы бар.
Буданын демдеп, суытып,
Байлап жатыр Әлеуке,
Қалмақ пенен маңғұлын,

Сайлап жатыр Әлеуке.
Семіріп, сергіп оңғанда,
Секіге шығып қонғанда,

Еліңді түгел басқарып,
Өз еркіңше тұрғанда.
Ол сені қоймас жайыңа,
Сұраудан ұғар жөніңді,

Күтінбестен сен жатсаң,
Айналтып шабар еліңді.
Осыған мойын бермеске,
Оқ өтпеген тон қамда,

Қусаң жетпей қалмасқа,
Оқ жетпеген ат қамда.
Қызыр шалған Манасым,
Саған мықтының бәрі жолығар,

Қызметіңде болсам деп,
Қаншаның көңлі толығар.
Ат семіртіп, мық қылғын,
Азаматты қырық қылғын.

Жөндеп алғын жораңды,
Тыңдап алғын шораңды.
Бұдан ары көшкенде,
Сары-Өзеннің аяғы,

Белестен бейхабар адам желмеген,
Беттеп дұшпан келмеген,
Кәдімгі Талас, Кең-Қол бар,
Халыққа жеткен хабары.

Жердей көр осы жеріңді,
Күте көр қырғыз еліңді.
Құлыным, көшіп келіп Алтайдан,
Халық құрапсың әр жайдан.

Кәрі де болса көмекпін,
Қасыңа сенің керекпін,
Қара жанға күш келсе,
Таянар болсаң терекпін.

Арық жүріп семірдім,
Аш боп жүріп тойындым.
Жарлы жүріп байыдым,
Жалғыз жүріп көбейдім.

Алтайдан Манас табылды,
Абиырым бүйтіп жабылды!

Сонда ақылман Ақбалта кеңінен толғап, арыдан қозғап,
Алтайға қуылған кезден бастап, көрген күндерді бір шолып келіп,
елдің бағына туған Манасқа алғысын жаудырып, енді өз елі –
Нойғұтқа баруға рұқсат сұрайды. «Құттыбиді бізбен бірге жібер,

нойғұтқа хан қылып, Манасқа тете ұлым деп сыйлап тұрайын!» –
дейді. Құрдасын қимай Жақып сөйлеп, Алтайда бір-біріне таяныш
болғандарын айтып, ризашылығын береді. «Манасқа тілеулес пана
бол, халқыңа қаран бол!» – деп, құшақтасып, жылап қоштасады.

Сонда Манас кеп айтат,
«Туғандар ұққын! – деп айтат. –
Ұрынатын тау жатыр,
Ұрысатын жау жатыр,

Асатұғын бел жатыр,
Қапталыңда тіс қайрап,
Хан Әлеуке бұл жатыр.
Ажал жетсе өлерміз,

Келген екен кезегі,
Қылымның ханы Әлеуке,
Қарсылдасып көрерміз.
Аққулар жүзген көл таптым,

Тұлпарым тоқтар төр таптым.
Қалмақты көрсе қайысқан,
Маңғұлды көрсе майысқан,
Туғаным қырғыз ел таптым.

Қапшағай таптым, төр таптым,
Айдаған малым толарға,
Айдынды Талас жер таптым,
Ауылым көшіп қонарға.

Халқым, қабыл болсын тілегің,
Орнына келсін жүрегің,
Ажал жетпей, күн бітпей,
Мұнша неге жүдедің!