Ақан сері
Қорамсаұлы
Үкілі Ыбырай
Сандыбайұлы

Балуан Шолақ
Баймырзаұлы

«Нұрлы Press.kz»
Алматы

Қазақстан Республикасының Мəдениет министрлігі
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Жамбылтану жəне халық ақындары ғылыми-зерттеу институты
Редакция алқасы
С.Пірəлиев, С.Қирабаев, Т.Кəкішев,
У.Қалижанов, Б.Ыбырайым, Б.Сманов

«Ақындар аманаты» атты қазақтың ауызша
əдебиеті жобасының авторы:
Бекен Ыбырайым
А37 Ақан сері Қорамсаұлы, Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы,

Балуан Шолақ Баймырзаұлы. Шығармалары. – Алматы:
«Нұрлы Press.kz», 2014. – 288 б. – (Ақындар аманаты)

Жинаққа əрі əнші-сазгер, əрі суырып салма ақындар қата-
рында есімдері елге белгілі Ақан сері Қорамсаұлы, Үкілі Ыбы-
рай Сандыбайұлы, Балуан Шолақ Баймырзаұлының түрлі жи-
нақ тардан, сонымен бірге мұрағаттардан алынған туын ды лары

© Б.Ыбырайым
© «Нұрлы Press.kz», 2014

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан сері
Қорамсаұлы
(1843-1913)

Жел соқса, қамыс басы майда деймін,
Ат қостым, ат айдаушы, айда деймін.
Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды,
Жығылмаса, Құлагер қайда деймін?!

Түбінен дəйекшенің тұрдым тосып,
Бəйгеңді алушы едім талай қосып.
Отыз ат уəделі өтіп кетті,
Сол жерде тұра алмадым денем шошып.

Міндім де Сарыалама, тұра шаптым,
Бəйге алам деп бұл істен залал таптым.
Намазшам, намаздыгер арасында,
Баланы жылап жатқан əрең таптым.

Құлагер, айналайын шабысыңнан,
Атағың, елге шыққан дабысыңнан.
Біліп ем өлеріңді, Құлагерім,
Шыңғырған түсімдегі дауысыңнан.

Құлагер, шешең – сұңқар, əкең – тұлпар,
Соғып ең дөненіңде сегіз арқар.
Сен өлсең, орның басар Көкбесті бар,
Болады құдай қосса о да тұлпар.

Құлагер, жаз жайладым, күз жайладым,
Тұсына қызды ауылдың көп байладым.
Өлді деп Құлагерім естігенде,
Бір тұрып, бір отырып, ойбайладым.

Ақан сері Қорамсаұлы
Құлагер, құлыныңнан керім едің,
Нағашым, сұрағанда беріп едің.
Жылқымды Жыланшыққа айдағанда,

Бір сыншы көзің шыққыр көріп едің.
Құлагер, топтан озған жүйрігім-ай,
Жарасар келте жібек құйрығың-ай.
Түбіне Ерейменнің айдап келіп,

Құдайдың қарай қойшы бұйрығын-ай!
Тұлпарым, аунағаның туған жерің,
Биеден туа бермес сендей керім.
Жүз қой мен он төрт құр ат, төрт тай тұяқ,

Бір жолда ердің құны бəйгең сенің.
Шыныңмен өлгенің бе, Құлагерім,
Салбырап саптыаяқтай төменгі ернің.
Баспа-бас қызға бермес жануарым,

Басылмас бір шырқамай менің шерім.
Құлагер, нұрың қандай, даңқың қандай,
Тұрушы ең тоғыз шелек суға қанбай.
Бəйгеге жүз шақырым айдағанда,

Жүруші ем ауыздықпен тоқтата алмай.
Құлагер, жерді жарған дабысың-ай,
Өлгенше бұзылмаған шабысың-ай.
Өлімің адамзатпен бірдей болып,

Кетті ғой қалың елге дабысың-ай.
Адамзат даңқыңды естіп қайран қалған,
Атағың Орта жүзге мағлұмданған.

Ақан сері Қорамсаұлы
Құлагер, мен қайтейін қайғыланбай,
Шырқайды қалың елім əнге салған.
Құлагер, құнаныңнан жайлатқаным,

Басыңа ноқта, жүген сайлатқаным.
Тартыншақ жаман əдет қыла ма деп,
Артыңнан бір балаға айдатқаным.
Құлагер, айналайын, тұлпарым-ай,

Бір көрмей тұра алмайтын сұңқарым-ай.
Даңқыңа бүкіл адам ғашық болып,
Бір көрсек деп тұратын іңкəрім-ай!..
Қапыда өліп кеттің, жануарым,

Жібектей күлтілдеген құйрық, жалың.
Өлді деп жаман хабар естігенде,
Шықпады уақыт жетпей шыбын жаным.
Қарағым, айналайын, «үркек керім»,

Шықпаған қанша шапсаң ащы терің.
Тамсанып жолыңда боп жұрттың көзі,
Тілейтін тілегіңді елің сенің.
Құлагер, саған келген оқыс өлім,

Толғантып наз айтады Ақан серің.
Сібірден сегіз дуан қоймай озған,
Қой мойын, қоян жақты, сандал керім.
Күйдірдім отқа салып ашудасты,

Не көрмек əлі де болса басым жас-ты.
Бəйгеде ешбір жүйрік ілеспеген,
Күйігі Құлагердің басылмас-ты.

Ақан сері Қорамсаұлы
Құлагер, сені ұзақ міне алмадым,
Өлгенше сайран етіп жүре алмадым.
Өлді деп Құлагерді естігенде,

Ой, ойлап орнымнан тұра алмадым.
Бағаңа ділдə беріп алдым сатып,
Ойнатып қызығыңа жүрдім батып.
Бəйгеден жалғыз дара алды келіп,

Жүріп ем бар халықты таңырқатып.
Аузыңа қос ауыздық салып едім,
Сені алып ел шетіне барып едім.
Бəйгеңе сол сапарда, Құлагерім,

Он жылқы, екі жамбы алып едім.
Қолымда ақ қағаз бен қалам, сия,
Кетуші ем сен барыңда елден қия.
Артыңнан тағы шығар бір Аягөз,

Көзімнің шүкір қылдым жасын тия.
Сұрасаң менің атым Ақан серің,
Хазірет Ғали дүлдүлі тұлпар керім.
Дүниеде оған жетер ат бар ма еді?,

Өлді ғой мен қайтейін, Құлагерім.
Ауылым жер төресі сылқым белде,
Жүруші ем сайран салып жүйткіп төрде.
«Барма өзің, дұшпаның көп» деп еді ғой,

Көрінем қалай ғана үлкендерге?
Ауылым Сырымбеттің жел жағында,
Кездесті ауыр қайғы дер шағымда.

Ақан сері Қорамсаұлы
«Жер шалғай, атсыз бар» деп қақсап еді-ау,
Не дермін Құлагерсіз ел алдында?..
Сенемін ағайынның бірлігіне,

Əр үйдің құт тілеймін түндігіне.
«Мал бітер басы есенге» деген сөз бар,
Өзімнің тəуба қылдым тірлігіме.
Əркімнің Тəңірім берген несібесін,

Дүлдүлді өлтіргендей алдым несін?!
Қас қылған жануарым Құлагерге
Жауызға, бар тілегім, өлім берсін.

Көкжендет, тұғырың алтын, маржан баулы,
Тұрушы ең ағаш үйде асыраулы.
Алпыс қаз, тоқсан үйрек бір күнде алған
Құс қайда Көкжендеттей қыран шəулі?!

Көкжендет, шалғың ұзын, мойның қысқа,
Қайырып салушы едім ұшқан құсқа.
Айрылып Көкжендеттен қалғаннан соң,
Осы əнге шырқап салдым мына тұста.

Көкжендет, ұшушы едің тоғайды өрлеп,
Шабытқа таңертеңгі қоя бер деп,
Ертеден қара кешке салғанымда,
Көкбестім жүре алмайтын көзі терлеп.

Шуылдай сұқсыр үйрек ұшар кешке,
Көкжендетім түседі сонда еске.
Қарасам оң қолымда Көкжендет жоқ,
Жүгірдім сасқанымнан қозы көшке.

Көкжендет, сені салдым дабыл қағып,
Мойныңа əшекейлеп тұмар тағып.
Қарасам жан-жағыма Көкжендет жоқ,
Айрылдым қапияда сенен нағып?!

Жігіттің падишасы Əмір-Темір,
Бозбала, əнге салсаң қайғың кемір.
Кешегі бес болыстың кеңесінде
Шығарған Ақан сері Майдақоңыр.

Сұлу ат, жақсы əйел – ер қайрағы,
Жігіттің болып өстім боз тайлағы.
Қағаз шай, ащы насыбай – ер арқасы,
Күйіңе түсіреді қай-қайдағы.

Маңмаңгер, кекілің келте, жалың майда,
Жүйрік жоқ сенен озған құнан, тайда.
Жүрісің желмаядай, жануарым,
Көрейін қызығыңды осындайда.

Қайырмасы:
Ақау, жігіт ері,
Дерсің мені,
Деп салған

Маңмаңгерге
Ақан сері.
Маңмаңгер, əн қосайын жүрісіңе,
Дер екен қалқа қалай келісіме?

Сыдыртып Маңмаңгермен келе жатып,
Осындай əн құйылып түсті есіме.
Қайырмасы.
Ақау, жігіт ері,

Дерсің мені,
Деп салған
Маңмаңгерге
Ақан сері.

Сырымбет биік адыр, қатар кезең,
Жарысып таудан құлап аққан өзен.
Ұқсаған биқасапқа көк шалғыны,
Көкорай қайың мен тал, бəрі де əсем.

Мөп-мөлдір сынапқа ұсап бұлақ аққан,
Маңында үш түрлі көл шалқып жатқан.
Топырағы бейне мақпал, егінге жай,
Шырайлы əдемі көл күлім қаққан.

Дария ағып жатқан суда сын жоқ,
Жануар өлдім деген малда тіл жоқ.
Құрбылар, тіршілікте ойна да күл,
Бұл дəурен екі айналып келмегі жоқ.

Қайырмасы:
Ақ-қау, ала-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек,
Кеткенде ауылың шалғай,

Уа шіркін, қалдым жүдеп.
Салғанда қара өлеңге тілім майда,
Тілімнің майдасынан көрем пайда.
Əрдайым мəдет берсе тіл-жағыма,

Салайын түрлендіріп осындайда.
Қайырмасы:
Ақ-қау, ала-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек,

Кеткенде ауылың шалғай,
Уа шіркін, қалдым жүдеп.
Ұшып жүрген əуеде қара шыбын,
Қолдан шыққан нəрсенің бəрі шығын.

Көрмегелі көп айдың жүзі болды,
Аман-есен жүрмісің, қарашығым.

Ақан сері Қорамсаұлы
Қайырмасы.
Ақ-қау, ала-лай көк,
Үкілі қоңыр үйрек,

Кеткенде ауылың шалғай,
Уа шіркін, қалдым жүдеп.

Есен-аман жүрмісің, Лəйлім шырақ,
Жаңа таптым ауылыңды көптен сұрап.
Жел тимесе, жан тимес деп жүргенде,
Қол ұстасып жатпенен кеттің жырақ.

Аққу едің таранған айдындағы,
Ұштың ұзап қанатың жайдың-дағы.
Көлеңкеңді көрсетпей кете бардың,
Қол алысқан сертіңнен тайдың-дағы.

Осылай ма еді, ей, қалқа, айтқан сертің,
Жүрегімді жандырды ғашық дертің!
Мұнша неге сен мені əуреледің,
Болмаған соң əуелде баста еркің?!

Нəзікгүл, дертке дауа айтқанда атың,
Жаралған перизатым, асыл затым.
Əр түрлі қылықтарың ойға түссе,
Жиылған бар денеме қасіретің.

Қарағым, етің аппақ аялаған,
Қаршыға өзен суды жағалаған.
Тауындай Баянауыл мұнарланған,
Жүз жылқы көлеңкеңді саялаған.

Келмейді қара шашың тарақтауға,
Көнбейді бала бүркіт балақтауға.
Дарияның ортасында сіз – бəйтерек,
Біз келдік бұтағыңа қонақтауға.

Енжілдің жаспенен жел қалпындасың,
Халықтың ертегілі тарпындасың.
Бұл сөздің уақиғасын адам білмес,
Мағынаң Биданпаның шарқындасың.

Бір жерден сізді қоштап қалам шықса,
Ғашығың ақ иықтай саңқылдасын.
Шабытын ақсұңқардың сырттан естіп,
Қоңыр қаз айдындағы қаңқылдасын.

Ақ түлкі шыңнан қашқан сен болғанда,
Төскейде ақ иықтай аңқылдасын.
Пенде боп қорғалаған күнің қараң,
Зайыр боп қарға-құзғын қарқылдасын.

Қосылса екі асыл зат жарасады,
Қосылып гауһар-жақұт жарқылдасын...

Ақ көйлек, қызыл қамзол, лағыл маңдай,
Аузың бал, тілің шекер, нəзік таңдай.
Халіңнен, қасіретіңнен берші хабар,
Жолыңа сарп етемін жиған малды-ай.

Қайырмасы:
Ахау, құрбым-ай,
Қыздар гүл-гүл-ай.
Лағыл шаш жазғы таңда-ай,

Райхан гүл-ай.
Сүмбіл шаш, пісте мұрын, лағыл иек,
Шынардай он саусағың құлжа сүйек.
Осындай ғашық жардан айырылған соң,

Жалын боп жарым үшін жүрмін күйіп.
Қайырмасы.
Ахау, құрдас-ай,
Біз бір мұңдас-ай.

Жерлерге көк майсасыз
Бір күн қонбас-ай.

Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,
Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң.
Бірге өскен кішкентайдан сəулем едің,
Не болар енді күнім сен кеткен соң?

Кілтін бір алтын сандық ашқым келді,
Көңілді қапаланған басқым келді.
Басында биік шыңның тұрсаң-дағы,
Үстінен сол қияның асқым келді.

Ар жағы Қап тауының иран бағы,
Жігіттің дəл жиырма бес деген шағы.
Бағаңа жан жетпейтін, асыл еркем,
Дəрежең жұлдызбен тең аспандағы.

Түлкінің қалың тоғай іні болар,
Жаманның тал бойында міні болар.
Басыңды шардан шарға соқсаң-дағы,
Бір кесел осындайдың күні болар.

Пар жектім екі торы сүмеңдетіп,
Жеріне уағда еткен келдім жетіп.
Уағда өткен айдың басында еді,
Кетіпті содан бері күндер өтіп.

Алайын əсем əнге басып-басып,
Есілдей ұзын аққан жүрмін тасып.
Көңілім қалқатаймен көптен тату,
Іс қылар қандай жігіт менен асып?!

Ұшады бозша торғай аспанменен,
Бұйрықсыз жан шыға ма сасқанменен?!
Кісіге кісі жары жар бола ма,
Бауырына тартып қанша басқанменен?

Су аспас биік жардан тасқандағы,
Жігіттің жары Құдай сасқандағы.
Бағаңа жан жетпейтін асыл еркем,
Дəрежең жұлдызбен тең аспандағы.

Ұрқия, шашың жібек, қанжар қасың,
Көрінер тамағыңнан ішкен асың.
Жаманға сені қор ғып қия алмаспын,
Тірлікте аман болса ғазиз басым.

Күмістей он саусағың тартқан сымға,
Құрайын тұзағымды тартып жымға.
Құрысын Ақан атым, жете алмасам,
Қор қылсам қапияда сені сұмға.

Айырар асылзада жігіт парқын,
Жүрекке жара салдың, қалқам, алтын.
Махаббат екеумізде қайнаған су,
Ішімді жандырады, сыртым салқын.

Ұшады қара торғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тағып.
Бірге өскен кішкентайдан, қара торғай,
Айрылдым қапылыста сенен нағып.

Қайырмасы:
Қара торғай,
Ұштың зарлай.
Бишара-ай, шырылдайсың

Жерге қонбай.
Ертістің ар жағында бір терең сай,
Сүйреткен жібек арқан тел қоңыр тай.
Ағаштың бұтағына қонып алып,

Сайрайды таң атқанда қара торғай.
Қайырмасы.
Қара торғай,
Ұштың зарлай.

Бишара-ай, шырылдайсың
Жерге қонбай.

Үйірі қысырақтың мақпал қара,
Шашыңды күндіз жу да, түнде тара.
Алыстан ат аямай келгенімде,
Ей, Мақпал, қырындамай бермен қара.

Үш жүзге атым мəлім Ақан сері,
Келгенім – Мақпал қыздың туған жері.
Алыстан ат сабылтып келдім іздеп,
Бір көріп қайтайын деп, Мақпал, сені.

Біз қайтып елге таман бастық қадам,
Сымбатың хатқа сыймас айтса тамам.
Ей, қалқа, мұнша неге зарланасың,
Елге алып қайтпас па едім келсе шамам?

Толықсыған жарқын жүз толған айдай,
Сұлу қызды көргем жоқ, сірə, мұндай.
Қайырмасы:
Ғашықпын, қалқам,

Сырымды айтам.
Ақсаусақ-ай,
Арманым жоқ,
Бір болсақ-ай.

Қарақат көз, қыр мұрын, жазық маңдай,
Сүйген жарым болсайшы Ақсаусақтай.
Қайырмасы:
Ғашықпын, қалқам,

Сырымды айтам.
Ақсаусақ-ай,
Арманым жоқ,
Бір болсақ-ай.

Қабылдашы құрбыңның жазған хатын,
Əдейі арнап жолдаған аманатын.
Қайырмасы:
Жалындаған жүректің жастық отын,

Сөндірмеші сүюші махаббатын.
Қайырмасы.

Айғынжан, бетің де аппақ, етің де аппақ,
Ауылыңнан шыға алмаймыз айналақтап.
Қойды алдырып, қораны бекітерміз,
Керекті жалғыз түйір жүрген сақтап.

Көз көрмей, құлақ естіп байқаушыдан,
Өтті деп бүгін түнде біреу аттап.
Кім екен түнде жүрген, ол антұрған,
Сескеніп əлдекімнен тайғанақтап.

Шошимын шымылдықтың құруынан,
Жеңгемнің маған қарап тұруынан.
Жұртыма мен риза болар едім,
Құтқарса бөктергінің құрығынан.

Қоскөлге құсым салып қиялаймын,
Қолымда көк орамал, биалайым.
Ішімді қайғы оты күйдіреді,
Несіне айтар сөзден ұялайын.

Айрылдым сенен, сəулем, жылай-жылай,
Не болар енді күнім бұдан былай?
Айрылып, амандасып қалғанымша,
Одан да кəріп жанға өлім оңай.

Кім айтар мақтауыңды мендей қылып,
Тартылған телеграмы сымдай қылып.
Жаманға қор қылғанша қарағымды,
Күшала берсең етті удай қылып.

Қыз қайда енді, сəулем, нағыз-ау жар
Көңілім осы күнде болды нашар.
Қай топқа, қайда барып сияр басым,
Ой қалқа, бір сен едің көңіл ашар.

Ақтоқты, кеткенің бе шыныңменен,
Тар жерде бал беруші ең тіліңменен.
Сарымида басыңды кесіп алып,
Даулассам-шы өмірде құныңменен.

Дарияның қайраңындай, қалқа бала,
Зарланып əн шырқадым үнімменен.
Бұл жерде Сырымбеттей тау бар ма екен,
Малға жай Жеке көлдей су бар ма екен.

Селт етіп оң қабағым көтерілді,
Көңілімді қалқам келіп аулар ма екен?

Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныменен, жар-жар,
Талай мейіз беруші ең тіліңменен, жар-жар!
Алысқан қол бар еді, айтысқан серт, жар-жар,
Ант етіп ең айрылмас денеңменен, жар-жар.

Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныменен, жар-жар,
Алтын сапы асындым қыныменен, жар-жар .
Ғашық болған көңілім, асылзада, жар-жар,
Жатсам ұйқым келмейді түніменен, жар-жар.

Кеткенің бе, Ақтоқты, шыныңменен, жар-жар,
Талай жауап айтушы ең сырыңменен, жар-жар.
Асып туған құрбыңнан, тоты құсым, жар-жар,
Əн шырқайын азырақ үнімменен, жар-жар.

Дін мұсылман естіген Қорылғайын, жар-жар,
Қытай, шүршіт, қалипа, үрімменен, жар-жар.
Таңмен қайтқан жұлдыздай дəуірің аз, жар-жар,
Өте шықты дəрежең дүрілдеген, жар-жар.

Тəңірі бұйрық қылмады, шара нешік, жар-жар,
Бұ дүниеде пенде жоқ сүрінбеген, жар-жар.
Ақ қайраңы мұхиттың сықылданып, жар-жар,
Біздің қармақ бұйрықсыз ілінбеген, жар-жар.

Таң мезгілде шығушы ең шұбалаңдап, жар-жар,
Жарық қылып дүниені нұрыңменен, жар-жар.
Бағы иран гүліндей түрленуші ең, жар-жар,
Қара көзге көрініп түріңменен, жар-жар.

Ақан сері Қорамсаұлы
Заманында үш тоты атанып ең, жар-жар,
Тым болмаса жүрмедім біріңменен, жар-жар.
Көптен жалғыз барасың аздай болып, жар-жар,

Жылағаның батады наздай болып, жар-жар.
Құрбың үшін жылаған замандасым, жар-жар,
Сан тобынан адасқан қаздай болып, жар-жар.
Қасың қара қаламның сиясынан, жар-жар,

Қолың нəзік таулардың миясынан, жар-жар-ай!
Көгілдірі аққудың сықылданып, жар-жар,
Қайтқан құстай боздайсың ұясынан, жар-жар-ай!
Жібек шəлі басыңа ораушы едің, жар-жар,

Жұпар құйып, шашыңды тараушы едің, жар-жар.
Барқыт бешпет, көйлегің материя, жар-жар,
Оқаменен əр сайын қынаушы едің, жар-жар!
Өз үйіңе патсадай қарындасым, жар-жар,

Шəһизада басыңды балаушы едім, жар-жар!
Күміс тұрман, алтынды ер, боз жорғамен, жар-жар,
Қырық ауылды көшіңді жанаушы едім, жар-жар.
Лағыл сырға құлаққа ілуші едің, жар-жар,

Барлық қыздың туындай асыл еркем, жар-жар.
Тамашаға сайрандап жүруші едің, жар-жар,
Жүруші едің құлаққа інжу тағып, жар-жар.
Тамашаңа барушы ем күнде бағып, жар-жар,

Торғын мəнер, шимайлы орамалың, жар-жар.
Қарақаттай көзіңнен жастар ағып, жар-жар,
Көңілдіге тұс болмай асыл зада, жар-жар.

Ақан сері Қорамсаұлы
Көндігесің жаманға енді нағып, жар-жар,
Күміс тұрман салушы ең мініп жорға, жар-жар!
Гəуһар кəмəр беліңді буған шақта, жар-жар,

Ұқсаймын деп ойлаушы ең Ғайн қорға, жар-жар.
Өз үйіңе патсадай замандасым, жар-жар,
Ақ сұңқар құс сықылды түскен торға, жар-жар!
Бəрекелді, Ақтоқты, тапқаныңа, жар-жар,

Бұрама шоқ шекеңе таққаныңа, жар-жар!
Бұдан артық құдайдан не сұрайсың, жар-жар,
Қорқау қасқыр түсіпті қақпаныңа, жар-жар!

Аққу кетіп, көлдердің қазы қалды, жар-жар-ай,
Қысы кетіп, мешіннің жазы қалды, жар-жар-ай.
Біраз назым тотыға айтпай болмас,
Көбі кетіп, дəуреннің азы қалды, жар-жар-ай.

Түйін болып көңіліме кетеді ғой, жар-жар-ай,
Бір айтатын асылдың назы қалды, жар-жар-ай.
Кеше туған жас қызды шалдар алды, жар-жар-ай,
Қолғанатын он төрттен кеші қалды, жар-жар-ай.

Толғанатын оларда несі қалды, жар-жар-ай.
Ғашықтықтың қыйсабы асып еді,
Ескеретін қалқаның несі қалды, жар-жар-ай.
Қалам алған бұлбұлың біз бір қия, жар-жар-ай.

Жібересің сұлуды кімге қия, жар-жар-ай.
Ақ қағаздың бетіне тарттым сия, жар-жар-ай,
Мəликедей ақ жарқын жан едіңіз, жар-жар-ай,
Кетемісің осыныммен Ұрқия, жар-жар-ай,

Бұл жалғанда елімнен кетпес деуші ем, жар-жар-ай,
Енді құрбым, есен бол, уа, дариға, жар-жар-ай.
Жібектей оратылған қолаң шашың, жар-жар-ай,
Қиылған қандай сұлу екі қасың, жар-жар-ай.

Лəззат пен сұлу көркем бəрі бірдей,
Қай затқа бағаланар сенің басың, жар-жар-ай,
Ақ көйлектің жағасын ырға тартқан, жар-жар-ай,
Машинамен қандай қып шырға тартқан,

Ақан сері Қорамсаұлы
Көп қыздардың ішінде тоты дана, жар-жар-ай,
Қия жүзі асылдың қорға тартқан, жар-жар-ай.
Ақмаңдай, қарақат көз, сүйген сəулем,

Секілді нəзік белің сымға тартқан, жар-жар-ай.
Көлбеңдеп дəл алдымнан өткенің бе,
Бағалы жүйрік аттай сыйға тартқан, жар-жар-ай.
Бар назымды жеткіздім бір өзіңе, жар-жар-ай,

Мен сері домбырамды қолға алайын,
Тап басып қырғауылдай жорғалайын, жар-жар-ай.
Тойыңа бұлбұлдайын кез келген соң,
Азырақ ағызайын тілдің майын...

Жылтырап екі көзің шоқтай болып,
Жылағаның батып тұр оттай болып.
Елің үшің еңіреген қарындасым,
Сан тобынан айырылған лақтай болып.

Құс ұшады өзінің ұясынан,
Жартастың жарып салған қиясынан, жар-жар-ай.
Аққудың көгілдірі секілденіп,
Қайтқан қаздай боздайсың ұясынан.

Қыздар мұңлық айырылған құрдасынан,
Əзіл айтып, тең өскен құрбысынан.
Бос қалғанға ұқсайды алтын бегі
Күміс құйрық, қара көз жорғасынан.

Кім көтерер назаңды баяғыдай,
Қор боларсың көңілің соған тынбай.
Құлын-тайдай еркелеп жүрген басың,
Іздесең де дəурен жоқ бұрынғыдай.

Тізген меруерт секілді отыз тісің,
Оңға бассын, шырағым, əрбір ісің, жар-жар-ай.
Күзгі күнгі аққудай қанат қомдап,
Мекеніңе ұшуға отырмысың?

Ақан сері Қорамсаұлы
Жарасар келбетіңе сүмбіл шашың,
Қиылған сымдай болып екі қасың.
Сарының малы түгіл басы жетпес,

жар-жар-ай!
Уһ дегенде бойымды дуалады,
Бұқарды – су, Қиуаны – құм алады.
Құры кетіп, Қоскөлдің қазы қалды,

Қысы кетіп, мешіннің жазы қалды,
Көбі кетіп дəуреннің азы қалды.
Біраз назым қалқаға айтпай болмас,
Айтатұғын асылдың назы қалды.

Ауылыңа сен кеткен соң кім барады,
Ертай мен Ысмағұлдай тазы қалды, жар-жар-ай.

Риясыз ойдан шығар сөз дегенің,
Ойым жоқ тойдан бөлек өзге менің.
«Баста!» деп осы аужарды халық ұнатып,
Япырмай, бола қалды өз дегенім.

«Адам басы – Алланың добы» деген,
Айдаса қайда апармайд зор дегенің.
Бес-он күн туған үйге түнеп көшкен,
Ойласаң аз күн мейман қыз дегенің.

Бала едің халық ішінде көңілің ауыр,
Ұнамды, халық біледі аса тəуір.
Бұл сөзге ақылың болса түсінерсің,
Келмейді екі айналып өткен дəуір.

Дүниенің біл, қарағым, өтерін-ай,
Аяңдап жылдан жылға жетерін-ай.
Атаңыз халықты жинап той қылған соң,
Бұл елден тұз-нəсібің көтерілді-ай.

Атаңыз халықты жинап той еткен соң,
Қыз бала қайтып келмес бір кеткен соң.
Шіркін-ай, көңілін бұзып қайғырады-ау,
Бұл елден бөтен елге жөнелткен соң.

Əзелден ұзатылмақ болған мирас,
Қалай мұндай болғанын Ақтан сұрас.
Қолынан ата-анаңның өскенменен,
Жат жұрттық əйел бала деген рас.

Ақан сері Қорамсаұлы
Қолынан ата-анаңның айырыларсың,
Жылаумен екі көзің жаудырарсың.
Тікенсіз гүл, садапсыз дүр1 болмайды,

Ойлаумен ақыл иін қандырарсың.
Қарағым, тыңласаңыз ағаң сырын,
Бұл сырды анаң көрген сізден бұрын.
Оң жақта бұлаңдаған жас бала едің,

Ақ тамақ, үлпілдеген бота бұрым.
Келін боп бөтен елге барғаннан соң,
Жалғыз-ақ ас ішерің иттен бұрын.
Болады сонда қалай ахуалың,

Қайғымен отырарсың көңіл жарым.
Бұрынғы оң жақтағы дəурен қайда,
Болмайды өз басыңда ықтиярың.
Болғанда сөзің – гəуһар, тілің – шарап,

Құрбыңа қатарыңда жүрдің жарап.
Болсаң да қанша əулие бір кеткен соң,
Есіктен отырарсың төрге қарап.
Бұл сізге сөзім еді жармасқан-ақ,

Біз қалдық ойыныңа бармастан-ақ.
Сұрар деп тойдан мүше, ойыннан жол,
Ат ізін кеттің бізге салмастан-ақ.
Болмады ойыныңыз бізге нəсіп,

Баһым қыл, ишарат сөз айттым қасып.
1 Садапсіз дүр /а/ – ұлусыз меруерт

Ақан сері Қорамсаұлы
Бас қосып, мəжілісте отырмас па ек,
Сықылды балға малған алтын қасық.
Танысып ана ауылға келдің-дағы,

Жылт етіп, бір көрініп, кеттің қашып.
Бойыңа лайықты болса осының,
Қараңды көріп қалдым шамаласып.
Ықтияр өз басында тұрған кез ед,

Ойласаң аз ғана күн дүние-жалған,
Адамды жуықтатар берген-алған.
Оң жақта бұлғаңдап өс, мырза қыздар,
Ұялып қорғалама кемпір-шалдан.

Кемпір-шал қыз-бозбала болып өскен,
Жастықта көрген қызық кетпейді естен.
Оң жақта бос кезіңде шарықтап қал,
Кезінде тырп етпессің, кесең түскен.

Бұл күнде сіздей жанды қай жан алған,
Жалғыз мен құрметіңді көрмей қанған.
Қолынан қой жарысы келмейтұғын,
Жамандар бағасы кем құмарланған.

Бас қосып мəжілісте біз отырмыз,
Сықылды алтын қасық балға малған.
Басқаға лайықсыз жайнар нұрың,
Шарапсыз мыңнан таңдап бізге тамған.

Ғашықлық біз шығарған мирас емес,
Жүсіп пен Зылихадан үлгі қалған.
Ізденіп Баһарам да Күлəндамды,
Бейнетпен ақырында іздеп алған.

Бұлардың зар тартқаны Лəйлі-Мəжнүн,
Ізденіп ақырында қайда болған?
Бозжігіт-Сақыпжамал жас өндірлер,
Ат саздап жүре алмаған аққан қаннан.

Ақан сері Қорамсаұлы
Көп жапа, Шырынды іздеп, тартты Пархат,
Зарлатып, қоспай жапа берді жалған.
Зұһра-Таһирменен жаста кетіп,

Заманда піспей орған шөптей солған.
Ақыры Қозы Көрпеш-Баяндай боп,
Көзінің аққан жасы көл боп тамған.
Жүре бер тіл алмасаң барлығың да,

Қыздарды мен қайтейін қылаң-сылаң,
Қалайша ғашық отқа сабыр қылам?!
Бірге өскен кішкентайдан қимас сəулем,
Басы жұм, ортасы мем, аяғы лəм.

Жамалжан, етің аппақ, мақтадайсың,
Əр уақыт мені есіңе сақтағайсың.
Тұсынан ауылыңның əн саламын,
Сол кезде шырт ұйқыда жатпағайсың!

Шығушы ең кеш болғанда көлденеңдеп,
Жеріңе уəде айтқан қолың сермеп.
Кешігіп көп айналып қалды ма деп,
Келемін өзен сумен томарды өрлеп.

Жеріңе уағда еткен жетіп, қалқа,
Мойныңа қолымды арттым тілің бер деп.
Көлбеңдеп көрінгенге тұра берсең,
Кетпей ме айдалаға есіл еңбек?!

Келгенде қыз он беске қызыл түлкі,
Шақырар бозбаланы келсең кел деп.

Ауылың қонған Сырымбет саласына,
Ғашық болдым ақсұңқар баласына.
Бидайыққа лайық қалқа бала,
Бөктергіге жем болып барасың да...

Ауылың қонған Сырымбет жел жағына,
Артық туған бала едің ел бағына.
Лашын құсқа лайық қалқа бала,
Бөктергінің іліндің тырнағына.

Алтын қайық жарасар күймесімен,
Назым тартпас бұлбұл құс сүймесімен.
Қоскөл жаққа таныса киіп барған
Бешпетіңді бер, қалқа, түймесімен.

Ғизатлу жаздым сəлем перизатқа,
Қимаймын сені, қалқам, басқа жатқа.
Аршын төс, алма мойын, ей, перизат,
Оқыңыз зейін салып осы хатқа.

Перизат, хат жазамын саған қастап,
Қолыма қара сия, қалам ұстап.
Мойныңда жібек арқан сөзім болсын,
Жүрмеңіз сол арқанды шешіп тастап.

Қызы едің Ыбекеңнің, Балқадиша,
Бұралған белің нəзік тал, Қадиша.
Жиналған осы тойға қалың қыздың,
Ішінде қара басың – хан Қадиша.

Дегенде Балқадиша, Балқадиша,
Боларсың біздің сөзге зар, Қадиша.
Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың,
Боларсың қандай жанға жар, Қадиша.

Баласы Ыбекеңнің, бал Қадиша,
Есілді өрлей біткен тал, Қадиша.
Жеңгеңіз қайтайық деп асығып тұр,
Рұқсат бізден сізге, бар, Қадиша!

Шырмауық шығарында бас тартады,
Біздің ел ерте жайлап, кеш қайтады.
Ел қайтқан жайлауынан құла дүздей,
Көңілімді ұқпай қойды қалқам-дағы.

Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,
Шырмап алған.

Үйректің атқызбайды қасқалдағы,
Шебердің былқылдайды бас бармағы.
Бұл күнде ағаң болдым төр алдында,
Бір кезде Ақан едім аспандағы.

Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,
Шырмап алған.

Дүние қызыл-жасыл кімді алдадың,
Сен берген ризықтан құр қалмадым.
Дəуренді мендей сүрген кім бар екен,
Сонда да қызығыңа бір қанбадым.

Ахау, дүние жалған,
Өтті-ау арман.
Сұм тағдыр шырмауықтай,
Шырмап алған.

Əудем жер жүре алмаймын аяғымнан,
Ұстаймын екі қолдап таяғымнан.
Сайраған орта жүздің бұлбұлы едім,
Кəрілік келіп қалды қай жағымнан?..

Қайырмасы:
Сəулем-а-а-ай, уаһ-а-һау,
Қай жағымнан,
Шіркін-ау, қай жағымнан?

Қал-ла-ли-ла-ау,
Қалала, лалалу-ей, еһейə ей-ей-ау.
Əудем жер жүре алмаймын белім ұйып,
Кім тілер кəрілікті жанын қиып?

Тиынды біреу берген олжа көріп,
Жүремін жас кісідей дүние жиып.
Қайырмасы.
Сəулем-а-а-ай, уаһ-а-һау,

Қай жағымнан,
Шіркін-ау, қай жағымнан?
Қал-ла-ли-ла-ау,
Қалала, лалалу-ей, еһейə ей-ей-ау.

Қыз ілгек жібек қамзол түймесіндей,
Нəзік бел миуа ағаштың жемісіндей.
Ақылды, алғыр мінез, алтын кеуде,
Əзілге полный хоттың күймесіндей.

Жігітке өзі тиген қыздар да көп,
Түйенің арық қотыр шүйдесіндей.
Қыз – түлкі, жігіт – қазған ор емес пе,
Құрулы қызға жігіт тор емес пе?!

Бозбала – алмас қылыш, қыздар – қынап,
Миясар бір-бірінің қолы емес пе?!
Тең табу жас өмірдің жолы емес пе,
Бас байлау қызығыңның соры емес пе?!

Сұлу қыз теңін таппай кемге барса,
Бақытсыз адамзаттың қоры емес пе?!

Мен қайтермін, ой, еркем, сен кеткен соң,
Құлазиды кең жайлау ел кеткен соң.
Он жетіңе мен келдім осынау елге,
Айтып-айтпай немене іс өткен соң.

Жастық күні, ой еркем, түседі еске,
Жез бұйдалы кер тайлақ ерер көшке.
Ата-ананың жолынан кім аттаған,
Не десең де көнерсің Хақтық іске.

Қалқатай, кари глаз екі көзің,
Никогда не забуду айтқан сөзің.
Третий, второйлар толып жатыр,
Ойласам как родился сенің өзің?!

Қалқаның бес мың теңге бір басында,
Восемсот три тысяч сырғасында.
Ақ меруерт, асылзада бекзат қалқам,
Мен сенің жараймын ғой жолдасыңа.

Серінің қолқасы бар бір басыңда,
Күн сəулең елес беріп тұр қасымда.
Өмірің өткіншідей өте шығар,
Қызықты көре алмасаң дер жасыңда.

Кім кепіл өмір гүлі сынбасына,
Саяда тұрса-дағы, шың басында.
Армансыз жас шағыңда өткізіп қал,
Мен кепіл өмір өтпей тұрмасына.

Ақ сəуле, қоймадың бас бұрмасыма,
Ұйқымды онға бөліп тұрмасыма.
Келешек бақ тəуекел не болады,
Кездестім махаббаттың құрдасына.

Серінің қолқасы бар бір басыңда,
Күн сəулең елес беріп тұр қасымда.
Өмірің өткіншідей өте шығар,
Қызықты көре алмасаң дер жасыңда.

Кім кепіл өмір гүлі сынбасына,
Саяда тұрса-дағы, шың басында.
Армансыз жас шағыңды қызықтап қал,
Мен кепіл өмір өтпей тұрмасына.

Аққу құстай сымбаты
Айдынкөлде қалқыған.
Сайраған бұлбұл секілді
Бақыт іздеп талпынған.

Балдай тəтті сөзіңнен,
Қозғалып жүрек алқынған.
Қадірін біл ағаңның,
Кемімеген нарқынан.

Аңғарарсың ықыласпен,
Сөйлеген сөздің салтынан.
Тісің меруерт, тілің бал,
Иісің жұпар аңқыған.

Он саусағың өнерлі
Жұрттың бəрін таң қылған.
Сөйлесең есімді аласың,
Раушан жүзің балқыған.

Хақ жазбаса шарам жоқ,
Сүйгенім сен зар қылған.

Шөбектің Мəмбетəлісі Ақанды шақырып алып:
«Еркеңнің үйіне ертең аң қағып барып қонамыз, Зағұн
қызға жеңгесі қастау, шешесі тоқал жастау, соған ба-
рып қонғанда, өлеңмен айналдыра беретін өлеңді ой-

лан?» – деп, аң қағып барып, ымыртта жер қар, бұрқасын.
Ақанның өлеңі:
Бір қызық ит жүгіртіп, аң ауласа,
Мінген ат қыраулатып танауласа.

Адамы, өзі қызыл арлан түлкі,
Құлпыртып ақ сабаумен сабауласа.
Болғанда биең бедеу, атың қату,
Жігітке лайық па қарап жату.

Жүрген жер ойын-сауық, сəн-салтанат,
Жан бойда тұрған кезде дуылдату.
Қара көк, салыңқы төс, қамыс құлақ,
Қимастай бір құрбыңнан алсаң сұрап.

Нағыз дос, жанқиярдан майын мініп,
Кежімдеп, керуатта жатсаң сұлап.
Бүркітің сонда тұрса саңқ-сұңқ етіп,
Күтілген саятшымен бабы жетіп.

Қанды көз, қайқы тұмсық қарауытып,
Көзіне көрінгенге шап-шап етіп.
Қарғылы арлан тазың сылдыр қағып,
Керіліп, бір сілкінсе дүр-дүр қағып.

Ақан сері Қорамсаұлы
Таңертең аңға шығар мезгіліңді,
Еркелеп келсе жетіп, бұраң қағып.
Сол кезде іздеп келсе аң құмарың,

Осындай бір іс болып ынтызарың.
Бүгілтіп жылқыдағы қату атты,
Азанмен алып келсе малшыларың.
Құсты алып, аңға шықса құсты біреу,

Еріңе күміс балдақ етіп тіреу.
Жігіттің бес күн жарым ғұмырында,
Пау, шіркін, шалқытып өт, бұл – бір тілеу!
Тауыңнан қашса түлкі бұлдыр қағып,

Соңынан қуса тазың сылдыр қағып.
Ойдағы қағушының айқайымен,
Шайқалып ұшса қыран бұлтты жарып.
Алғанда бірі бастан, бірі таңнан,

Құтылмас қашқан түлкі құс қыраннан.
Жігіттің бес күн жарым өмірінде,
Пау, шіркін, шалқытып өт, бұл жалғаннан!
Күн бұрқақ, түлкі қақсаң тауды айналып,

Күн батып, қарауытып, көз байланып.
Түлкіні қанжығаға байлап алып,
Қонуға қызды ауылға ыңғайланып.
Сол мезгіл соқса көңілің қайтуға елге,

Мінген ат қыраулатып, батса терге.
Өлеңшің, домбырашың қасыңда боп,
Кез болсаң қоналқыға бұраң белге.

Ақан сері Қорамсаұлы
Самаурын, ақ шəйнекпен тұрса қайнап,
Құлпырған бір мамыр гүлі көзі жайнап.
Сол күні қыз əкесі үйде жоқ боп,

Отырсаң əзілдесіп, күліп-ойнап.
Шешесі желөкпелеу жастау келсе,
Ол қыздың бір жеңгесі қастау келсе.
Бір жігіт жарықпенен түлкі сойып,

Өлеңмен əзіл сөзін бастай берсе.
Ол жігіт бастай берсе əзіл сөзін,
Төрт қылып мырза отырса екі көзін.
Тиюге қиыстырып жол таба алмай,

Ұнатып қыз да отырса істің тезін.
Шеттегі Алысқорадағы үйден насыбай сұрата жеңгесін
жіберіп, шешесін Ақан сері өлеңмен күлдіріп, айнал-
дырып, есін алып, қызды Мəмбетəлі дербес тигізеді.

Слуши, скажу мен жүз бул ния,
Құрбыңнан артық тудың ақылың зия.
Мен сізді екі тілде мақтау үшін,
Келіп ем рашотпен шерле мния.

Əй, құрбым, формыңызды сыйғызайын,
Басы «Ре», ортасы «зи», аяғы «я»,
Үстінде киіп тұрған асыл көйлек,
Бір аршын дест руб матария.

Шай ішкен қолыңдағы асыл кесе,
Болады пары рубли карлания.
Қалқамен бұл сықылды бір түн жатып,
Шіркін-ай, болар ма еді кампания.

Бір киім өзі атлас, кезі он теңге,
Жан батып бара алмайды сіздің шенге.
Сегіз кез сексен сомға баға шыққан,
Айқасар соны шешіп, неткен пенде?

Фаруана ғашық болып, түсер отқа,
Шын ғашық аямайды басын сотқа.
Ғашыққа дүниенің керегі жоқ,
Мал емес, бас байлайды расхотқа.

Кеудеме тиді қайғың атқан оқтай,
Риясыз отыр құрбың сабыр сақтай.
Есімнен айырылатын уақыт болар,
Талықсып, дене мұздап, тамыр соқпай.

Уағдаға қашан опа болар екен?
Болып тұр сырласқалы бір жыл аттай.

Жүсіп-ау, төрелік жоқ баяғыдай,
Дəражаң қара қазақ аяғындай.
Досыңды дұшпан көріп айбаттайсың,
Мінезің əзəзілдің таяғындай.

Жүсіп-ау, неше мысқал басыңда ми,
Айдаған мал, үстіңде тігулі үй.
Қиямет таразыны құрған шақта,
Айса, Ермек, Торытай болады би.

Мүңкір, Нəңкір бесеулеп ұрған шақта,
Көтіңнен шығады ғой сонда бір қи.
Майын мінген аттай ғып қайтарарсың,
Күңшенің арқасынан шығармай ши.

Шоғырмақ, талай жерді бүлдіргенің,
Досты жылатып, дұшманды күлдіргенің.
Түлкідей шыңнан қашқан бұлаңдаушы ең,
Төскейде ақиыққа ілдіргенің.

Шоғырмақ, бұл уақытта келдің қайдан,
Болды ғой саған түсу бір Құдайдан.
Қиянат, зұлымдықты ойлаушы едің,
Енді мен астым ғой деп Атығайдан.

Қолында Əубəкірдің талдан таяқ,
Шоғырмақ, соғып едің аямай-ақ.
Тоғыз жыл болыснай боламын деп,
Семіріп кетіп едің шошқадай-ақ.

Омбыдан кісі келгенде қалдың сасып,
Жөнелдің Қызылжарға қадам басып.
Үйіңе бір мезгілде тоқтай алмай,
Есілдің ар жағына кеттің қашып.

Қашсаң да ер Сұраған қуып жүрген,
Ажалға шыбын жаның жуық жүрген.
Қаныңды қайда барса ішемін деп,
Беліне алмас қылыш буып жүрген.

Баласы Жылгелдінің алтындарым,
Дұшпанға тиіп жүр ғой салқындарың.
Əр жерде Аю батыр шығып жүр ғой,
Кісінің Шоғырмақтай алқымдары.

Ақан сері Қорамсаұлы
Жəрмеңке болатнайда жиын болды,
Сол жерде біразырақ сиың болды.
Ісіңді Абрамобиш тексергенде

Мүн беру жан беруден қиын болды.
Арбасы Əлібектің үрілдеген,
Табаны Шоғырмақтың дірілдеген.
Бетіне Шоғырмақтың қарап тұрсаң,

Екені жанды-жансыз білінбеген.
Қалтаңа қайта-қайта қол салғанда,
Ызнакқа тура қолың ілінбеген.
Ақбұзау болыснай болған шақта,

Андағұл, Ырсай болып күлімдеген.
Кеудеңді жолбарысқа талаттырдың,
Мұрныңды қышаменен қанаттырдың.
Жағасы дүрия қамзол дал-дал қылып,

Қатынына Саполаттың жаматтырдың.
Жаныңда қайда кетті азбандарың,
Секілді шілдің боғы тозғандарың.
Аяғы арыслан боп сынған екен,

Аспанда айға қолы созғандардың.
Бетіне оралмастай перде салып,
Намруд, Шеддат секілді азғандарың.

Ел еді Баянауыл барған жерім,
Бар еді һəр мүшеңде біткен келім.
Арымас алты ай шапса арғымағым,
Серке сан, қанжар мойын, қурай керім.

Түбінде қарақшының тұрдым тосып,
Бəйгеңді алушы едім талай қосып.
Алдыңғы ат баран емес, қылаң деді,
Сол жерде тұра алмадым бойым шошып.

Құлпырған қара құндыз құйрығың-ай,
Суырылып топтан озған жүйрігім-ай.
Жеріне Ерейменнің алып барған,
Тəңірімнің айналайын бұйрығын-ай.

«Бас есенге мал бітеді» деген сөз бар,
Жанымның қылдым тəуба тірлігін-ай.
Қараймын отқа салып ашутасты,
Не көрмен, əлі де болса басым жас-ты.

Күнінде тоқсан тұлпар мінсем-дағы,
Ашуы Құлагердің басылмас-ты.
Жануар Құлагерім қолдан кетті,
Дұшманның қастығымен қаза жетті.

Өзге жұрт көтермеге аттанғанда,
Алдынан қарсы бармай маған нетті.
Өлді деп Құлагерді естігенде,
Баласы Орта жүздің намыс етті.

Келетін жеке дара жануарым,
Үмітсіз қандай дұшман қағып өтті.
Жүз жылқы, бір қыз болса сенің құның,
Сондай-ақ бір биеден туар құлын.

Мың сом ақша, отыз түйе, екі жамбы,
Алтайдан əпердің ердің құнын.

Қыпшақ елінің білікті адамы Шонтыбай қажылық са-
парынан оралып келгенде, Ақан серінің оны құттықтаған
сөздері. Мұны біреулер Ақан өзі барып ауызша айтты десе,
енді біреулер хат арқылы айтқан дейді. Шонтыбайдың кім

екені, қай жерде мекендегені əзірге анық емес.
Ассалаумағалейкум, хай, қажеке,
Мəдина құтты болсын бардың Мекке.
Қыл көпір сол сираттан өткендей боп,

Сау қайтып есен-аман келдің жеке.
Қажылар опат бопты əрбір елден,
Құдайдан пəрмен екен бұл бір келген.
Сіздерге қалай айтсам жарасады,

Бөлініп сол қырғыннан аман келген.
Келдің бе аман-есен данышпаным,
Дін үшін қайрат қылған арысланым.
Көзбен көріп пайғамбардың раузасын,

Төрт жармен құтты болсын табысқаның.
Мəдина мунаууара бардыңыз ба,
Жайларды харам-шараф көрдіңіз ба?
Пайғамбар раузасына зиярат қып,

Есіктен баба ислам ендіңіз ба?!
Келдіңіз сондай абзал жайға барып,
Тілектес болып жатқан біз бір ғаріп.
Көз көріп, қолмен ұстап қадам басып,

Ақан сері Қорамсаұлы
Бір жатқан Əбу Бəкір, хазірет Омар,
Тарқайды бəрін көрсе көзден құмар.
Келетін сол Жебірейіл қадам жайлар,

Сайрап тұр көңіліңізде айтсам солар.
Аралап кезіп келдің дүние жүзін,
Ұнатып қостаған соң Құдай сөзін.
Зиярат еткеніңіз құтты болсын,

Фатима пайғамбардың сүйер қызын.
Мекке мен Мəдинаның бəрі араб,
Баршасын көріп келдің қылып тауап.
Сол жерде асхабларға қылдың дұға,

Жүзленіп Əли хазірет қарсы қарап.
Мекке мен Мəдинаға қондыңыз ғой,
Нұрланып сол жайларда толдыңыз ғой.
Жұма күн зиярат қып біткеннен соң,

Жəннатул бақияда болдыңыз ғой.
Ибраһим пайғамбардың жалғыз ұғлы,
Сахаба жеті мəшһүр кетті тұғры.
Басында дұға қылып отырдыңыз,

Имамға имам мəлік болып тұғры.
Тұз айдап барады екен дəмі тартқан,
Бара алмай не бітірді мұнда жатқан.
Рухы пайғамбардың мұтаһарат,

Өзі бір күмбезбенен алтындатқан.
Бар дейді жəне сонда Ғайша анамыз,
Көре алмай сол жайларды көп санамыз.

Ақан сері Қорамсаұлы
Сіз бір шам жанып тұрған ішімізде,
Айналып біз бір келген пəруанамыз.
Болды ма сізге басшы дəлел онда,

Көп шығар ішіңізде жетік молла.
Зейнеп пен һəм Рақия, Һуммугүлсім,
Қызлары пайғамбардың жатқан сонда.
Басына хазірет Ғайбас барғаныңыз,

Табылған сол жерде ойға алғаныңыз.
Раузасы имам Хасан көзбен көріп,
Қажеке, тарқады ма арманыңыз?!
Мекке мен Мəдинаны араладың,

Жақсыны жамандардан сараладың.
Бəріне сахабаның зиярат қып,
Гүлістан, пақияны араладың.
Саны көп, хисабы жоқ мəсжит көрдің,

Қыдырып соның бəрін, əбден кездің.
Тамамлап Мəдинаны болғаннан соң,
Бет түзеп Ұхит тауға енді жүрдің.
Келтеді Тəңірім қалап біздің үшін,

Мəдина араладың іш пен тысын.
Басшысы хазірет Хамза жетпіс шаһит,
Көрдіңіз пайғамбардың жалғыз тісін.
Зиярат қылдың бəрін болсын қабыл,

Ақан сері Қорамсаұлы
Жүруге енді Мекке жабдықтанып,
Қуанып мұнан шығып түзедің жол.
Қағазға жаза берсем кетер симай,

Көзіңнің ағызғанда жасын тыймай.
Артыңда сол бір нəрсе қалғандай боп,
Жөнелдің пайғамбарды ішің қимай.
Бір түйеге қажылар екеу ара,

Мінуге көлік жоқ боп жеке дара.
Өңің мен түсіңдей боп қала берді,
Мəдина рауза шəріп, бес мұнара.
Жолсыз шөл, жапан кезіп таудан астың,

Артыңа бұл жалғанды тастап қаштың.
Арманың ойыңа алған бала жастан,
Байтулла, қағбада боп араластың.
Түйесін бəдəуилер жаяу айдап,

Бойыңа ехрам кидің, сəлле байлап.
Жамыратқан қозыдай боп улап-шулап,
Жөнелдің лəббакайлап, иə құдайлап.
Бұл жалған пəни сонда шықты есіңнен,

Көп рахат, қызық көрдің сол күшіңнен.
Шарапат сіздерден біз үміткерміз,
Сау қайтып, есен-аман келісіңнен.
Басқаны қажы есіңнен қылдың харам,

Шарттарын Құран айтқан істеп тамам.
Бет түзеп Байтуллаға жүргеніңде,
Жөнелдік құстай ұшып көкке таман.

Ақан сері Қорамсаұлы
Өлімге бердің басты ыңғайланып,
Ақырет жабдығын жеп, соны ойланып.
Ия Ғафур, ия Рахман деген Алла,

Жүгірдің Байтулланы жеті айналып.
Байтулла қара жабу төрт бұрышты,
Көргенде Байтулланы көңілің өсті.
Есіңнен мал, жан шығып кетіп еді-ау,

Дариядан бері өткен соң, сонда түсті.
Айналдың Байтулланы көбелектей,
Қарамай жолдағыны баса көктей.
Қажеке, əлі күнге армандасыз,

Келдіңіз сонда жаның шығып кетпей.
Мойныңды ұсынған соң бердің Хаққа,
Болмаған қайтуға ойың сол боп жақта.
Келтірді сізді мұнда Тəңірім айдап,

Жүзіңді көрсетуге біздің баққа.
Тірідей сонда үстіңе кебін кидің,
Желге төгіп, жалаңаш күнге күйдің.
Ғайбаттан қиянаттан түгел көшіп,

Қол созып, хажыра суат тастан сүйдің.
Қажеке, қабыл болсын бұл қылғаның,
Бұйырған бұл сөзіңе адал малың.
Күнəні ішкі, тысқы кетіруге,

Суына зəмзəм шəріп шомылғаның.
Бақытына ел-жұртыңның аман келдің,
Шарапат дұға тиіп, өлмей жүрдің.

Ақан сері Қорамсаұлы
Өзіңді ғазап уаракку һəм,
Уараккун-хатте арасында аттай желдің.
Сағындық сыртыңыздан сізді жоқтап,

Əкелген бақытымызға Құдай сақтап.
Тұрғанда сол ғаршының саясында,
Өзі пəни ямалында тұрдың тоқтап.
Көрмеген біз білмейміз жер шамасы,

Қармансаң қолың ұзын, мол табасың.
Қажеке, айналайын қолыңыздан,
Қағбаның құшақтаған босағасын.
Шақырған сізді сонда Тəңірім қалап,

Бас қосып жүрдіңіздер өңшең манап.
Құдая, күнəһымды кеше көр деп,
Қол жайып сол жайларда қылдың тəуап.
Бастаған құдай оңдап бұл ісіңді,

Ұнатқан дос пен дұспан жұмысыңды.
Тіледік мұндай шариф жайда жүріп,
Ағайын халық туған-туысыңды.
Тағы да тірі болсаң барасың ба,

Есіңе сонда бізді аласың ба?
Меллайын, ехзирайын зиярат қып,
Жүгірдің Мəруа, Сапа арасында.
Бардыңыз түйе мініп Арафатқа,

Жүрмейді ешкім мініп ол жерде атқа.
Бесін мен намаздыгер қосып оқып,
Үйдің ондағы көп жамиғатқа.

Ақан сері Қорамсаұлы
Айт күні оныншы күн құрбан айда,
Байлықтан хаж бармаған көрмес пайда.
Оқыдың таң намазын сарғайтпастан,

Машһүрүк харам деген абзал жайда.
Қонақтап сол жайларда жатқаныңыз,
Жалғанды ақыретке сатқаныңыз.
Қажеке, қабыл болсын бастан-аяқ,

Шайтанға жетпіс тасты атқаныңыз.
Күн шықпай Мина барып даярландың,
Бір-бір қой қажы басы сатып алдың.
Ағызып таудан қанын сарқыратып,

Құдайға жанын қиып құрбан шалдың.
Мойныңнан парыз, уəжіп түсіп қалған,
Есіңнен сонда кетті пəни жалған.
Тастарды жалаңаяқ басып жүрдің,

Үстіне тастаған ет пісіп қалған.
Адамзат қайдан білсін көрмей оны,
Бола алса сіздей болып жұрттың бəрі.
Анамыз жатқан жайы Хадишаның

Көрдіңіз сол жаннатул мұғаланы.
Сахаба онда жатқан əулие көп,
Шаһиттың онда жатқан хисабы жоқ.
Дін үшін əр тараптан барып өлген,

Жетпейді хисап қылсаң жердегі шөп.
Тілеген тілегіңді берді Құдай,
Күнəдан əбден пəк боп болдың, жүдə-ай.

Ақан сері Қорамсаұлы
Жарылып қуанышпен жүрегіңіз,
Болды деп дұғаң қабыл етіп нудай.
Жиналған Арафатқа көпті көрдің,

Күн бата Мұзталапа тауға келдің.
Қалмайтын бір зəрредей бойда күнə,
Жерлерге қасиетті енді келдің.
Пайғамбар сонда тұрып дұға қылған,

Сақта деп үммəтымды ғазабыңнан.
Күнəсін үммəтіңнің ғапу ет деп,
Құдайға жанын қиып құрбан қылған.
Құдайдан сол уақытта уахи жеткен,

Кешірдім үммəтіңді күнə еткен.
Нахақтан кісі өлтірген кешілмейді,
Зорлап алып кісі ақысын ренжіткен.
Құдая, көп түйінді өзің шештің,

Жылаймын қадір Алла өзің күштің.
Бар ауыр екі күнə кешілмесе,
Кешкенде үммəтімнің несін кештің?
Сол күні хақ пайғамбар жатқан жылап,

Күнəсін үммəтінің хақтан сұрап.
Наз қылып, досы еркелеп жылаған соң,
Енғам ғып тұра алмады Тəңірім шыдап.
Ей, достым, көп түйінді шештім дейді,

Куə боп періштелер естің дейді.
Дұға оқып Арафатта тұрғандарың,
Бар болса қанша күнə кештім дейді.

Ақан сері Қорамсаұлы
Хаж барар пайғамбардың жолын қуған,
Махшарда ол үммəті жасыл тудан.
Күнəдан тазарады пəндам дейді,

Баладай анасынан жаңа туған.
Бізге айтқан хақ пайғамбар Құдай сөзін,
Жаратқан абзал етіп Тəңірім өзін.
Сол жайда аяғыңмен басып келген,

Қажының көзге сүрме қылсақ ізін.
Көресің іздеп Мəкка сол барғаның,
Баянсыз əлі-ақ өтер бұл жалғаның.
Сол жайды аяғыңмен басып келген,

Қажеке, сіздердің де бар ма арманың?!
Ол бір тау шықтыңыз ба Хұбайысқа,
Айтыңыз көрген күнді біз байғұсқа.
Жете алмай арманда боп жүрген жанбыз,

Айрылып хазірет Науан қолым қысқа.
Көрдіңіз Мұхамметтің туған жерін,
Тазалап жуып келдің көңіл кірін.
Дəлелдер басшы болып көрсетті ма,

Зиярат етуіңе еркін күнің.
Сөйлескен Мұса хаққа тауы да тұр,
Тартады қиямет күні Есрапыл сор.
Баршасын сіз келдіңіз тамам айлап,

Ақыры зияраттың жаббалы нұр.
Дəлелдер басқыш болып оңыңызда,
Бірге еріп періштелер соңыңызда.

Ақан сері Қорамсаұлы
Əулие Шайхы Махмұт зияратын,
Бастыңыз кіре бере жолыңызда.
Бар шығар көңіліңізде бұл арасы,

Көп таудың Мəкка шаһар сол дарасы.
Елестеп көз алдыңа тұрған шығар,
Қырық есік, соның жеті мұнарасы.
Бұл жолда аш-арықтар сізді жақтар,

Шарапат дұға тиіп, құдай сақтар.
Сауабы өзге жылдан артық дейді,
Жəне де болған биыл «Хаж акбар».
Жүйріксіз сағымдайын топтан шыққан,

Көргенде көңіліңнен шайтан бұққан.
Ехласың бір Аллаға жақын болып,
Сіздерден қасиетті баға шыққан.
Ту болдың бұл жалғанда қыпшаққа,

Жасыңнан қойған жансың мойның Хаққа.
Жетелеп алып барып енгізгендей,
Соңыңнан ергендерді сол жұмаққа.
Алтын, күміс оңғақ шығар көрігіңнен,

Жасыңнан дін ісіне жерігіңнен.
Шонтыбай батыр қажы атанып ең,
Айрылып қала қапсыз серігіңнен.
Өлді ғой дін жолында шыбын жаның,

Жасыңнан сіздің жағдай бізге мəлім.
Таяныш бір босағаң жоқтай болып,
Қайғымен таласып тұр сол бір бағың.
Ендігі бола берсін қалғаны аман,

Ақан сері Қорамсаұлы
Жан тумас сіздей болып енді атадан.
Есіл мен қыпшақтың арасынан,
Жүруге оңай болды тоғыз барған.

Жарасар не деп айтсақ сірə сізді,
Кез қылып сөйлеткен соң Тəңірім бізді.
Орта жүз: Арғын, Қыпшақ, Қоңырат, Найман,
Сүйредің басшы болып Кіші жүзді.

Бердіңіз зəмзəм шараф базарлыққа,
Құттықтау сөздер айттым жарарлыққа.
Наурызбай күнде аңдиды Ақаныңды,
Сырты дос, іші құса боп наразылыққа.

Науанның елемеймін айтқандарын,
Жүруші ем аңдып қажы қайтқандарын.
Ұранға шыққан атым көре алмайды,
Мақұл ғой ақыл айтып қайтқандарың.

Деген бар: «көңіл – ғазы, көз – таразы»,
Қажеке, лəззат сөзге бол разы.
Ақанға не болмаса Құлагерге,
Науанның мəхкам тұтқан бар назары.

Сыйынсам тəуекелмен жалғыз хаққа,
Тағдыр келсе жамыламын топыраққа.
Иесі Құлагердің Қамбар атам,
Өз басым шылауында Мұхамметке.

Қажылар, барған жерің Маккаи мукаррама,
Екінші Мəдинаи мунаууара.
Ішінде бұл жиһанның абзал орын,
Жаратқан абзал қылып хақ тағала.

Шапағат барған жанға уəжіп дейді,
Пайғамбар Хадишамен сейіл құра.
Үзіліп бақ алманың піскен жері,
Қайғыны бал-шекердей ішкен жері.

Қабырына анасының хазірет Жүсіп,
Түйеден бұғауменен түскен жері.
Қажылар, зиярат қып, көріп қайттың,
Тақсырдың сол мəнзелден көшкен жері.

Ысмағұл туып, хазірет Ажар ана,
Кірін жуып, кіндігін кескен жері.
Су шығып зəмзəм шариф құдіретпен,
Өкшесі қара жерді тескен жері.

Жəннатттың инһарына əсер келіп,
Шешманы шешма келіп шешкен жері.
Жəннатул пердаусиден қошқар келіп,
Көңілі қызыл гүлдей өскен жері.

Тауында сол Минаның құрбан шалып,
Ысмағұл забихулла дескен жері.
Қажылар, зиярат қып көріп қайттың,
Көшпелі алтындардың көшкен жері.

Ақан сері Қорамсаұлы
Хұрматлу қаж болдыңдар хақ қасында,
Риядат сізлерді Алла сақласын да.
Қажыларға Құдай айдап кез келген соң,

Уа, шіркін, кедейліктен кісі өлмейді,
Өлмегені құрысын, ісі өнбейді.
Аузың бұлбұл, аяғың дүлдүл болсын,
Ер жігіттің аяғын кісендейді.

Ер жігіт мақтанады асы болса,
Биік тау шаттанады тасы болса.
Сол жігіттің басына бақыт қонбас,
Ағайыннан алданған қасы болса.

Жігітке кедейшілік намыс емес,
Жоқ болсаң, туысың да таныс емес.
Суық су, арық соғым, жаман əйел –
Үшеуі кедейліктен алыс емес.

Жігітке ең керек іс – білім деген,
Білімсіз ілтипатқа ілінбеген.
Білсеңіз елден таңдап бір сұлу ал,
Қыпша бел, оймақ ауыз күлімдеген.

Үшінші, елден таңдап бір жүйрік мін,
Көзіне көрінгеннен сүрінбеген.
Төртінші, заманыңда күліп-ойна,
Бір кезде шал боларсың дірілдеген.

Сал жігіт сүйер ғашық жарды айтады,
Бай кісі қорадағы малды айтады.
Шабан ат, өтпес пышақ, жаман қатын,
Үшеуі ер жігітті қартайтады.

Ақан сері Қорамсаұлы
Дүние жеткізбейді ойласаң да,
Жақсы артық əзілдесіп ойнасаң да.
Баласы құладынның қу ілмейді,

Тұғырға баптап неше байласаң да.
Шын тұлпар дүбір көрсе тоқтамайды,
Тас қылып төрт аяғын байласаң да.
Жатпайды болат пышақ қап түбінде,

Өтпейді жасық темір қайрасаң да.
Көнбейді жаман адам ынтымаққа,
Жүрмейді шошқа жөнге айдасаң да.
Қаршыға əлсіз болса, қаз алмайды,

Ер жігіт малсыз құлаш соза алмайды.
Бұл дүние жұртты алдаған бейне базар,
Əр адам өз əлінше базарлайды.
Жаманды жақынсынып есепке алма,

Айырып туысқанды өсекке алма.
Жетем деп осыменен мұратыңа,
Тұлпарды айырбастап есекті алма.

Ақыл – шам, керек оған май мен білте,
Сасарсың кеш боп қалсаң, ескер ерте.
Кеш болмай, күн бұрыннан жабдық сайлап,
Қолыңа түсіре бер бірте-бірте.

Кім мінер ел көшкенде тауып атын,
Жігіт жоқ танитұғын əйел затын.
Дүниенің тұрақтайтын мекені осы,
Гүл жүзлі, шырын сөзді жақсы қатын.

Белгілі ұрғашының бізге жайы,
Бұл күнде мал боп кетті қыздың байы.
Қарауыл кəні құлан, түссе қолға,
Қатынның барып тұрған қақ маңдайы.

Болмайды онан кісі ерте тұрған,
Бұлаңдап оң қолына алар құман.
Көйлегінің етегі шұбатылып,
Асады маң-маң басып екі-үш қырдан.

Аймақты ауыл, қоңсы бірдей сыйлап,
Адамды ренжітпес текке тұрған.
Ерінің бары-жоғын білдірмейді,
Қонаққа қандай жайлы ол антұрған.

Ешкіммен бет жыртысып көрген емес,
Шақ етіп, даусы шықпас баланы ұрған.
Бұлттан шыққан күндей көрсең жүзін,
Келтіріп əрбір түрлі күймен сөзін.

Ақан сері Қорамсаұлы
Толғанып, оқжыландай толықсиды,
Пəндаға сынатпайды басқан ізін.
Ал сонда түгел болар ажар-көрік,

Мінезі сымбатына болар серік.
Алыстан құрбыларын лебі тартып,
Боп жүрер кім көрінген оған жерік.
Көрмедік өңде түгіл, түсте де біз,

Қыламыз сенің үшін əңгіме сөз.
Бірден соңғы əйелдің бабірігі,
Алып кете жаздайды қиғашты көз.
Ішпей-жемей тойғызып сөзіменен,

Жақсы əйелді бəстес қып өзіменен.
Шығып кете жаздайды кеудеңнен жан,
Мөлдір қара, қарақат көзіменен.
Танимыз осылай деп əйел түрін,

Мінезін, ажар-формын, көрік-нұрын.
Нөмірге, міне, үшінші жаңа келдік,
Ақ мамық, үлпілдеген бота бұрым1.
Іс болар басқа түскен ол бір сарсаң,

Жаманнан құтылмассың қайда барсаң.
Төртінші нөмерлі əйел көңіл ашар,
Алқызыл, ақ саладан қимылға алсаң.
Қол жетпес сермегенмен көктегі айға,

Дерт болар бірдей келген жарлы-байға.
Жолама шамаң келсе бесіншіге,
1 Бота бұрым – ботаның жүніндей үлпілдеген деген мағынада.

Ақан сері Қорамсаұлы
Жай бабірік, жайма төсек жадағайға.
Сияды қанша иірсең жіп ұршыққа,
Ілінсең шыға алмайсың бір қырсыққа.

Шалсаң да боз қасқаңды құтыл сонан,
Сары аю, сартылдаған тымырсыққа.
Шошытар иманыңды кейбір жауыз,
Дəні жоқ іліп алар бəрі қауыз.

Дұшпанға досың түгіл, кез болмасын,
Талайтын ит сияқты қисық ауыз.
Тай ойнап, тақыр жерге жылқы жусар,
Не жұтса, ит баласы соны құсар.

Өлікті бір аманат сақтағандай,
Тұнжырға томағалы болма душар.
Үй ішін жаман қатын тұмандатар,.
Домалап от басында құман жатар.

Тазалық үй ішінде болмаған соң,
Күнəға жігіт адам сонан батар.
Көйлегі жуылмаған май-май ғана,
Байымен ұрысады таймай ғана.

Сыртына шөмішінің битін сығып,
Салады қазанына шаймай ғана.
Ойламас бұл байының ата тегін,
Сонымен қатын алар байдан кегін.

«Үстіңе киім кисең, жыртасың» деп,
Бермейді жəне жамап екі жеңін.

Бірінші жігіттің сипаты:
Айтайын замандасқа біраз кеңес,
Жігіттік талап еткен жаман да емес.
Өнермен талпынам деп орға түссе,

Өкініп өз ісіне қайғы жемес.
Атағы артта қалған кей сабаздың
Өлсе де, оның сөзі өлмек емес.
Жұлдызы ер жігіттің оңынан шығып,

Бақ қонса ғажап емес ертелі-кеш.
Келгенде оралыңа ойнақтап қал,
Келмейді қайта айналып бұл жиырма бес.
Жастықта əр тараптың басын шалсаң,

Қармақты тəуекел деп суға салсаң.
Еңбегің еңбектеген кетпес зая,
Міндетке бір жетерсің ойыңа алсаң.
Жігіт бар он үш түрлі біз білетін,

Соларды баяндайын, құлақ салсаң.
Əуелі абзалында жігіт басы
Биік боп тұрар оның дəрежесі.
Бəйгеден күнде келген ол бір саңлақ,

Жабының тең келмейді жүз бағасы.
Ілмейтін көлден таңдап қудан басқа,
Алынған ақ тұйғынның томағасы.
Бір мінез, əрі дана, дархан лебіз,

Айнымас темір қазық уəдесі.
Қолға алса күллі жанды раушан еткен
Дүниенің мысалы абзал гəухар тасы.

Ақан сері Қорамсаұлы
Екінші жігіттің сипаты:
Екінші бір жігіт бар баулы құстай,
Бауынан босанбайды жазы, қыстай.

Ерігіп құсқа салса ілмей түспес,
Босатар тегеуріні мықтап қыспай.
Зауыттан жаңа шыққан екі жүзді,
Алмастай, майысатын емес мыстай.

Ол-дағы қаз ілгендей бір қаршыға
Жіберсе бабын тауып, көлге нұсқай.
Үшінші жігіттің сипаты:
Үшінші бір жігіт бар толық торы,

Ойлайды кез келмес деп дұшпан оры.
Ауызбен нағыз асыл жігітпін деп,
Кеудесін көтеретін таудай зоры.
Құлашын жас кезінде сермей алмас,

Жетсе де неше апатқа созған қолы.
Аударып бірін-бірі əкете алмас,
Тең тұрар таразыда оң мен солы.
Қырандай бау аспаған көлбелеңдеп,

Көмескі із түспеген жүрген жолы.
Білемін бір жігіттің білсе-дағы,
Не керек зая кеткен білген молы.
Төртінші жігіттің сипаты:

Төртінші бір жігіт бар мінезі ауыр,
Асылзат ажар берген, өңі тəуір.
Жетсе де неше атырапқа атақ-даңқы,
Қажымас қара етті, аттай берік сауыр.

Алмай ма аманатын қолын созса,
Желдетіп соқса-дағы үлкен дауыл.

Ақан сері Қорамсаұлы
Топ көрсе, бəйге атындай шабатұғын,
Тұрады жалы барға өкпе-бауыр.
Бесінші жігіттің сипаты:

Бесінші бір жігіт бар терең ойлы,
Сыр айтып еш адамға бермес бойды.
Өнерін жақсы-жаман іште сақтап,
Шығарып майда тілмен перуат қойды.

Адамға жүйрік ақыл бере тастап,
Талайдың қабыл-ғапыл сырын жойды.
Түсіріп ақ көңілді қайласына,
Ішінен білдірместен бітеу сойды.

Ол жігіт түлкіге ұқсас айлакер-ді,
Із тастап, бірдей жортты қыр мен ойды.
Алтыншы жігіттің сипаты:
Алтыншы бір жігіт бар қарқылдаған,

Арсызды ілтипат қып алқымдаған.
Ақ жарқын, ашық ықылас ол бір шаһуаз,
Ақ көңіл, ашық мінез аңқылдаған.
Ажалсыз маған тағдыр келмейді деп,

Қарысып дұшпанынан тартынбаған.
Жетінші жігіттің сипаты:
Жетінші бір жігіт бар желдей есер,
Байлаусыз əр сөзінің артын кесер.

Бір көрген жат адамға сыр алдырып,
Сырының іштен жанған бəрін шешер.
Баянсыз ұшпа бұлт секілденіп,
Дүниеден биопасыз күнін кешер.

Ақан сері Қорамсаұлы
Сегізінші жігіттің сипаты:
Сегізінші бір жігіт сегіз қырлы,
Нық сөзді, раушан көңіл, жалғыз сырлы.

Сөзінен тартқан сымдай теріс шықпай,
Сау басын шатыстырмас іске кірлі.
Құйқылжып ақ бүркіттей төңкеріліп,
Сөйлейді əр мəжілісте əрбір түрлі.

Жігіттің оңды-солды құлқын танып,
Əркімнің өзіне сай табар тілді.
Тоғызыншы жігіттің сипаты:
Тоғызыншы бір жігіт бар қоңыр бөрік,

Жел шықпай қозғалмайды белгі беріп.
Табандап шана тартқан өгіздей боп,
Шығармас сырын сыртқа сондай берік.
Кісіден алса алып, өзі бермей,

Қайла мен ақылына болған серік.
Қызбайтын топты көрсе қалың тері,
Базарда бағасы бар қырық теңгелік.
Оныншы жігіттің сипаты:

Оныншы бір жігіт бар қатын жанды,
Киеді қатынынан артылғанды.
Аяғын қия жерге бір баспайды,
Алдынан құрулы арқан тартылған-ды.

Біріне-бірі сондай машықтасып,
Қызықпен таңды солай атырған-ды.
Бұл жігіт əйелменен бірге қисап,
Əйелге жақын келіп ғапылданды.

Əйелдің қолтығына кіріп алып,
Не айтса, бəрін соның мақұлдады.

Ақан сері Қорамсаұлы
Он бірінші жігіттің сипаты:
Бір жігіт он бірінші өсек айтар,
Ауызбен көп адамды ол байытар.

Кішкене торсығына сөз құйып ап,
Апарып əр ауылға барып шайқар.
Жамандап бірді-бірге құйылыстырып,
Қуанып ат алғандай үйге қайтар.

Дұрыс сөз ақылынан шықпаса да,
Қынадан жаман сөздің түбін байқар.
Он екінші жігіттің сипаты:
Бір жігіт он екінші кербез сал-ды,

Бойына адамдықты жиып алды.
Өзіне өз жұмысы мақұл болып,
Көзіне кеңес айтар ілмес жанды.
Кісіге бойын беріп жақын келмес,

Семірген мəстек аттай майлы жалды.
Сіресіп сықырлаған тəкаппар боп,
Ойланып өзгелерден білмес халді.
Майданда кейбір жігіт жалғыз тұрар,

Жас гүлдер жайнатады жердің бетін,
Көтеріп қуантқандай ел ниетін.
Айтайын тыңдасаңыз біраз кеңес,
Бар екен бұл дүниеде он үш жетім.

Намаз бен мешіт – жетім, оқылмаса,
Дəріске білсін қайдан отырмаса?!
Екінші, бұл дүниеде əйел – жетім,
Кезінде теңін тауып қосылмаса.

Ер – жетім, ақылсыздан əйел алса,
Отырып отбасында тақымдаса.
Ат – жетім, өрен жүйрік шабылмаса,
Бойынан ащы тері алынбаса.

Құс – жетім, ерте түлек салынбаса,
Салатын саятшысы табылмаса.
Сақара, жайлау – жетім, көлдер – жетім,
Қасына мұнарланып ел қонбаса.

Таусылған, кірер үй жоқ, кəрі – жетім,
Ойнайтын тең құрбысы табылмаса.
Сегізінші, бұл дүниеде ғалым – жетім,
Құр босқа алтын сөзі алынбаса.

Тоғызыншы, бұл дүниеде кедей – жетім,
Байлардан еңбек қақын ала алмаса.
Тағы да бұл дүниеде нашар – жетім,
Жеріне барам деген бара алмаса.

Тағы да, он бірінші, қалам – жетім,
Жазатын ерлері оның табылмаса.
Тағы да, он екінші, қағаз – жетім,
Бəрінен, он үшінші, қазақ – жетім,

Ақан сері Қорамсаұлы
Қорқақтап жан-жағына алаңдаса.
Қорытынды сізге деген ақыл сөзім,
Өкінер бұдан ғибрат ала алмаса.

Шоман күйеу баласының ажар-көркіне, ақсұңқардай
сипатына, тəрбиелі сөз, инабат иіріміне көңілі əлей толып,
бек қатты шаттанады. Ақанға арнай сөз бастап:

бір жасап қалды. Ризамын! Алдыңнан ай, артыңнан күн
тусын! – деп, отырған жұрттың қолпаштай көтермелеуін
ту ғызуға бата береді де: – Ал енді өзіңді осы ел һəм мы на
отырған халайық, игі жақсылар ақын-ақын деп хан кө теріп,

дəрежелейді ғой, кəнекей, өлең айтып жіберші! – де генде,
Ақан іркілмейді. Ыңғайлана отырып, тамағын ке неп ала-
ды да, нақ бір, бұрыннан дайындап келгендей-ақ төгілте
жөнеледі:

Атаңыз Ажы қожа келген кенттен,
Үш жүздің баласына қолы жеткен.
Азырақ дəрежеңіз көтерейін,
Нəсілің келе жатыр Хожақметтен.

Қыз алған бізден бұрын Шампи төре,
Азыхан күйеу болып ол-дағы өткен.
Бірі бай, бірі – көпес граждандар,
Не керек байдың малы арам тектен.

Олардай бай граждан болмасақ та,
Келеміз артта қалмай қалың көптен.
Бізді де қара қазақ осал демес,
Сіздердей асыл текке қолы жеткен!

Осы араға келгенде, кенет Шомат қожа оң қолын көте ре
қойып: – Тамам, балам, тамам! дейді. Ақан тоқтай қа ла ды.

Ақан жолаушылап келе жатып, Зікірияның інісі
Жақыптың үйіне қонады. Ымырт үйіріліп, қас қарайғанда,
бір тоқты əкеліп сояды. Тоқтының еті пісіп, алдына келген
Ақан «бісміллə» деп дəмін татады да, жемейді. Өйткені

жасық екен. Бірақ аузына оралған бір ауыз қағытпаны тас-
тай салады:
Жануар, күндіз келмей, түнде келдің,
Білмеймін қай сайтанның тіліне ердің?

Обалыңа қалыппын, өзің кешір,
Қараңғыдан қол жайып бата бердім.
Ертеңіне Ақан Зікірияның үйіне келіп қонады. Ол
қой əкелуге кісі жіберейін деп жатқанда, мұнысы да бір

жасықтың обалына қалмасын деген ниетпен: «Түнде
Жақыптың үйіне қонып едім, бір тоқтысы арыз айтты», –
дейді-дағы, өлеңдетіп жібереді:
Жаңа май жан денеме шашып едім,

Көк жеген соң, көзімді ашып едім.
Тамыз бенен шілдеде мені сойса,
Адам алса аузына, жасық едім.
Имиіп не бетіммен көрінем деп,

Мейманнан ұялғаннан қашып едім.
Жақып мырза бір қиял бастап алды,
Бес жүз қойдың ішінен қастап алды.
Талдан талға қорғалап қашсам-дағы,

Ақан сері Қорамсаұлы
Енемді жаздай, күздей сауып алды,
Көздің жасы жаңбырдай жауып алды.
Бозторғайдай жорғалап қашсам-дағы,

Көк ала тай көтеріп иегіңді,
Өлсең, тауға қояйын сүйегіңді.
Буаз марал секілді көрінесің,
Қайсы жеккен, көтерген күйегіңді?

Сағынай асына келгенде, ел Ақан ағаң келді десіп, мəз
боп жүргенде, Ақан түскен бай үйдің қызы сырттан: «Е,
тəйір-ай, Ақан-Ақан дегендерің бір қу бақан ғой, оның
үстіне кірмейтін несі бар?!», – деп, өркөкіректеніп кіріп

келгенде, Ақан оның жүкті екенін сезіп қалып, жоғарғы
өлеңді айтты. Оны қыздың ағалары естіп, намыстанып,
Құлагерді өлтіріпті.

Ақан сері өз заманында бір Орын деген қызбен тамыр
болыпты. «Орынды ұзатады» деген хабарды естіп, Орын
танысуға нағашысына барғанда, Ақан əдейі іздеп барады.
Орын бір ауылда бір байдың үйіне қонып жатқанда,

Ақан барады. Қыз жатқан үйге Ақанды түсірмей, бір
отауға түсіреді. Тамақ ішіп болған соң, Ақан қызға барай-
ын десе, үлкен үйге кілт салып қойыпты. Ақан сері ашу-
ланып, отауда жатып қалады.

Ертеңінде шай ішіп болған соң, қымыз ішуге Ақанды
үлкен үйге шақырады. Ақан кіріп келгенде, енді оның
бір нəрсе айтатынын біліп, байдың Үрилə деген тоқалы
жүктің үстінен бір бөстекті алып, төрт қабаттап Ақанның

астына салады. Ақан бөстекке отырмай, түрегеп тұрып:
Үрилə, мен нетермін бөстегіңді,
Орынға ғашық болған түстегімді.
Үйіңе бір ойменен келгенімде,

Есікке қойдың байлап кескегіңді.
Іс емес есептесем естен кетер,
Кешегі қыз келгенде кештегіңді!
Түлкінің тоғайдағы таңын қорып,

Құланның шөлде жатқан шаңын қорып.
Бұл сенің меншіктеген қызың емес,
Асылдың алып жейтін аңын қорып.
Ішіне құрт-майыңды салушы ма ең,

Ақан сері ел аралап келе жатып, бай баласы Азнабайдың
отау үйіне түседі. Сəлем беріп, жайғасып отырған кезде
Азнабайдың əйелі, «осы үйде дайын бауырсақ та жоқ, шəй
да бітті, осы бір таусылмайтын қонақтан өлетін болдық

қой» деп күңкілдейді. Сол сəтте Ақан Азнабайға қарап:
Қарағым, шығып қапты сақал-мұртың,
Келіннің ұнатпадым мінез-құлқын.
Үй іші, шаруаның бəрі жақсы,

Айтсаңшы, кім болады қайын жұртың?
Жақсылап бұл келінді бағу керек,
Алдына лағыл шамын жағу керек.
Қонаққа бұдай былай күңкілдесе,

Азу тісін балғамен қағу керек.
Жақсы əйел жігіт сырын шашпайтұғын,
Бұралқы басқа жүріс баспайтұғын.
Қырсығы жаман қатын ерге тиер,

Мұндайды арттан теуіп тастайтұғын, –
дейді де, орнынан тұрып жүре береді. Отау үйден шыққан
бетте Ақан сері Азнабайдың əкесінің үйіне кіріп келді де,
былай дейді:

Отауға түсіп едім қонуды ойлап,
Кіші үйде отыруға күліп-ойнап.
Алдымнан шабаланып шыға келді,
Бір қаншық босағаға қойған байлап.

Ақан сері Қорамсаұлы
Қабам деп келіп еді, басқа тептім,
Ағызып улы тілдің зəрін төктім.
Қыңсылай, тепкенімде, қалып еді,

Отаудан үлкен үйге шығып кеттім.
Сол үйде отырған біреу аңқаулау болса керек, «отаудың
иті қаншық емес, арлан еді ғой» депті. Сонда Ақан сері
былай деген екен:

Ол үйде арлан да бар кекірейген,
Мысықтай сирек мұрты тікірейген.
Ұлыңыз арлан, келініңіз қаншық болар,
Алдыңнан шабаланып шықса егер.

Сонымен Ақан түнімен үлкен үйде əн салып, домбыра
шертіп, ойын-сауық құрады. Ертеңінде таңертең қымыз
ішіп отырғанда, бəйбіше: «Ақанжан, кешегі сөз осы жер-
де қалсын, балалардың бір білместігін кешіре сал», – деп

иығына шапан жабады. Сонда Ақан:
Бəйбіше, жан екенсіз асыл дара,
Сай екен көркіңізге ақыл дана.
Маған жапқан шапанды сіз алыңыз,

Жүргем жоқ ақымаққа айып сала, –
деп, шапанды бəйбішенің иығына жауып, жүріп кетеді.

Науан хазірет баласы Ғалымтайға қыз айттырар-
да, ақылдасу үшін Ақанды алдырыпты. Науан: «Сені
əдейі алдырып отырмын. Мына Ғалымтайға қандай қыз
əперейін, қандай жердің қызын айттырайын?», – дейді.

Сонда өлеңмен Ақан былай дейді:
Құр қуыс жаман əйел – бұттың қабы,
Нəсілдің жұрағатта қалар табы.
Өтпейді жасық темір қайрағанмен,

Болса да нақышталған алтын сабы.
Шобырға арғымақтан айғыр салсаң,
Баласы сол арғымақ туар жабы.
Ер жігіт қанша жақсы болғанменен,

Əйелге байланысты жігіт бағы.
Алғаны бола алмаса ерге серік,
Жігіттің болмашыдан сынар сағы.
Өкініш өмірінше кетпейді естен,

Жігітке жаман əйел салған дағы.
Тегіне алғаныңның зер салып ал,
Төркіні, нағашысы барлық жағы.
Ақыл-ой, қылық-мінез бірдей келсін,

Құр бекер керек емес беттің ағы.
Жігіттер, қатын алсаң сөйлесіп ал,
Сөзіне сөйлес тағы, паһімің сал.

Ақан сері Қорамсаұлы
Ұқыпсыз нашар əйел алған жігіт,
Мойнына арық аттай бітпейді жал.
Құтылу қиын болар бала тапса,

Жоятын сатып, сойып емес қой мал.
Деуменен «əттеген-ай» өмір өтіп,
Күнелтіп итшілеумен боласың шал.
Жақсы əйел алған жігіт базары үйде,

Махаббат сүйіспендік келсе егер дəл.
Ақаннан сұрасаңыз айтары осы,
Хазірет, ендігісін ақылға сал, –
депті Ақан сері.

Жамандар, жақсы жолдан арындаған,
Бұл іске бұрын неге барылмаған?
Жал бітіп, көбеңдікті көтере алмай,
Жүр екен əлі сорың арылмаған.

Шəһəріңде бір болат бар емес пе,
Тыс шығып, алтын тұтқа жарылмаған.
Қасиетті дін Исламның тірегі еді,
Ғалымдық панарындай жалындаған.

Гəухардың қолыңдағы қəдірін біл,
Пиғылды тастау керек қалыңдаған!
«Əл құлəмə вəрисəту əнбия» деген қайда,
Теп-тегіс төрт аяғы шалынбаған?

Дін шашқан, əр дуанға үлгі берген,
Дə молда Көкшетауда хəзірет Науан!
Талдырмас көк қауырсын бала Күкі,
Кетіпті ғылым іздеп бұл арадан.

Ғəлімдік дəражасын нəсіп етіп,
Жеткерген мақсұтына Хақ Тағаллам!
Дін үшін ғазиз басын қанжығалап,
Қиындық өмір кешкен неше заман.

Сол күнде қазақ ісі тіпті нашар,
Надандық себебінен болған жаман.
Болса да ісі нашар, көңілі адал,

Ақан сері Қорамсаұлы
Бұрынғы келіп-кеткен өткен бабаң.
Жыл сайын түрлі-түрлі күй шығады,
Іжəят, тəуфиықты екі баспас қадам.

Дəрия, мұхит, теңізі осы емес пе,
Қылады шəк-шүбə неткен адам?!
Əмірін шəриғаттың тұтпай жүрсең,
Жол тапсын басқа жерден сарт пен сауан!

Көкшетау түзулікке есеп едің,
Бір күнде тамаша еткен халық-қауам.
Ғалым жиса, құдіретін қарасаңыз,
Ғəлімдік қаймағынан жаласаңыз.

Мұнармен тау басында талайындай
Көртышқан жерде жүргенмен аласаңыз.
Əуелде келіп едің сарша бала,
Шабата тоқыманы киіп қана.

Қаражат барлық ақшаң жалғыз бақыр,
Шетіне орамалдың түйіп қана.
Əуелі келгеніңде сары бала едің,
Не қылып кемеңгер боп пар болады?

Ұстаздың тілін алмай телміресің,
Иншалла, мекен-жайың тар болады.
Мен айтпан, кітап айтар қолыңдағы,
Сөйлесең шəриғаттың молын-дағы.

«Ұстаз хақы – Тəңірдің хақы» деген қайда,
Ренжітсең ұстазыңды сорың-дағы.

Ақан сері Қорамсаұлы
Өз кітабың өзіңе айғақ болды,
Қадамды таптап баспа жолыңдағы.
Əуелде келіп едің, сары ноғай,

Нашарлықтың көріп едің зорын, ноғай.
Көбеңсіп, ұстазыңмен тайталасып,
Хəзірет, неғып болды саған оңай?!
* * *

Бір мəжілісте отырғанда, ас артынан Ақан насыбай
атады. Науан хазірет отырып: «Ақан, осының жарамай-
ды», – дейді. Сонда Ақан отырып:
Рас, хазірет, осыным жарамайды,

Атпасам, ішкен асым тарамайды.
Парыз, уəжіп, сүннетті тамам етсе,
Құдайым насыбайға қарамайды, –
депті.

Уақ Сəлім Жауардың жалғыз баласы дүниеден қайтып,
бас көтермей жатқанда, Ақанның келіп отырып, айтқан
көңілі:
Дейсіз бе, бұл дүниеде өлмеген бар,

Құданың құдіретіне көнбеген бар?
Аталы жақсылардың бəрі сонда,
Ата-ана, ағайынды көрмеген бар.
Қазақта Шорманұлы асты Мұса,

Бақ-дəулет, сондай-ақ қып дүние жиса?
Омск қаласында опат бопты,
Жігіттер ғажап емес Тəңірім қылса!
Шыңғыстың сүйер ұлы Шоқан еді,

Империя патша жұртын түгел көрді.
Өнері жұрттан асқан жігіт еді,
Құдайым сапар жолда қаза берді.
Қанжығалы Мендеке Шаңқы болған,

Орта жүздің елінде даңқы болған.
Қызылжар қаласында Төкіш қайтып,
Бұ-дағы жақсылардың арты болған.
Менің айтқан сөзімнің жалғаны жоқ,

Пəниден өлмей тірі қалғаны жоқ.
Басына жастық, аузына сусын берген,
Артында қалған жанның арманы жоқ.
Тұлпар бар ма тұяғы майырылмаған,

Ақан сері Қорамсаұлы
Сұңқар бар ма қанаты қайырылмаған?
Тағдыр, ажал, мерзімі жеткен күнде,
Кімдерден кімдер жылай айырылмаған?

Өлімнен үлкен жау бар ма?
Бауыры бүтін сау бар ма?
Пұлсыз берді, құнсыз алды,
Бұған айтар дау бар ма?

Көтер басыңды! –
депті. Сонда Сəлім Жауар басын көтеріп, тынышталған
екен дейді.

Тіршілік дүниеде өнерімен танылған белгілі Ақан сері
бір жиында қожа-молдалармен дастархандас, мəжілістес
болып қалады. Шалқыған көңіл мен қалықтаған əнді,
өмір туралы сөзді жақтырмаған молдалардың бірі «Дүние

сөзін қойыңдар, ақырет сөзін айтыңдар» деп, аларған
көзін Ақанға қадапты. Сонда ардагер ақын:
Қожалар құр кеудесін көтереді,
Маңғазсып маңғаздана жөтеледі.

О дүние бұ дүниеден артық болса,
Алдымен қожа-молда кетер еді.
Өте алмай, қыл көпірден қалталақтап,
Бəрі де отқа жанып кетер еді, –

Осы күні надандардан молда нашар,
Алланың рахматынан шайтан қашар.
Аузыма бір тамшы тама ма деп,
Дарияның түбінде жатып аузын ашар.

Ақан мен Сексенбай молда жаңбыр жауып тұрғанда,
бір ауылға келіп түсіпті. Сексенбай молда түсе сала, үйге
кіріп кетіпті. Ақан жаңбыр жауып тұрғанына қарамастан,
далада жаңбыр суымен басын жуып, сонан кейін үйге

кіріпті. Үйге кіргенде, Сексенбай молдаға осы өлеңді ай-
тыпты. Сексенбай молда Науан хазіреттен оқыған, өзінше
«тəуір» молда аталады екен.

Қарауыл ішінде Шұңқырша деген елде үйші Көтібай
деген адам інісінің қалыңдығын алып қашуға Тəжі деген
құдасын жəне он шақты жолдас ертіп шығады. Қызды
алып қашып келе жатқанда, қуғыншы жолда қуып жет-

кенде, бұлар шым-шытырық қашады. Алты кісі адасып,
Сапар деген тауға қарай кетеді, бір сақалды адам қолда
қалады, біреуінің далада бөкебайы түсіп қалады. Сол
уақиғаға Ақанның шығарған өлеңі:

Қайрақтай Бөденені бастап кетіп,
Алмақ түгіл, бір ұят тастап кетіп,
Бір-екеуің қызды алып жөнелсеңші,
Кедергіге он жігіт қостап кетіп.

Қуалап күйкентайлар қанаттанды,
Жағалтай қайқалаңдап алақтады.
Несібе қияр іс боп екі арадан,
Қылдыдан бір құладын қабаттады.

Көтібай мен Тəжіге күрзі тиіп,
Үйіне əзер жетіп салақтады.
Бұрынғы ізбөшкесін борай бермей,
Құдайым бұл бір ісін ұнатпады.

Адасып алты жігіт сапар кетті,
Соғыстан соң бір-екеуі қатар кепті.
«Алдымен əкең кетті» дегендейін,
Қашуға елден бұрын сақал кетті.

Ақан сері Қорамсаұлы
Бозбала келіспепті біздің сияқ,
Батырлардың тұқымы едің алмас қияқ.
Салалап шеңгел салып ұстайтұғын,

Бір жігіт шыға алмапты лашын аяқ.
Тақымынан ол нағып құтылмасын,
Көтібайға бөгесін қарға тұяқ.
Иықтап кейбіреуі ығып кетті,

Басысып бірін-бірі шығып кетті.
«Құдай берсе қар кеткен соң аламыз» деп,
Кебекке бөкебайын тығып кетті.

Ақан сері жазғытұры шөптің жоқ уақыты Серəлі
Мырзалыұлының үйіне қонамын деп келеді. Үйіндегі
жұмыскері үй ішіне айтпай, шөптің азайып, малдың өліп
жатқанын айтады. Сонан соң Ақан сері Серəлінікіне

түспей, Сердəліұлы Придонның үйіне келіп қонады.
Март айының іші екен. Таңертең қонған үйінің бір биесі
құлындайды. Ақан барып кеткеннің артынан Серəлінің
екі жұмыскері қашып кетіпті. Серəлінің қыстап отырған

жері Қоскөл екен. Қоскөлдің сыртын Бота деп атайды
екен. Придонның үйіне айтқаны:
Қоскөлдің көк мұзы жайларында,
Шошақай, томпақай шөп байларында.

Көтерем ірі малда толып жатыр,
Өлім бар жабағы мен тайларында.
Түріне қарап тұру қиын болар,
Кедір-бұдыр мұздары бар сайларында.

Қоскөлге амандаса келе алмайсың,
Март пенен февралдың айларында.
Қабағы ашық болмайды қыстаған ел,
Жел жағын Ботаменен тыстаған ел.

Аузыңның бес шақырым зары тиіп,
Маңайыңнан қоймайсың қыспаған ел.
Биеміз құлындап, айымыз март боп кетті,
Қазақ қонақ қондырмайтын сарт боп кетті.

Ақан сері Қорамсаұлы
Байы мен жарлысы əдет қылып,
Жұртқа «шөп жоқ» дейтұғын шарт боп кетті.
Біздің айтқан сөзіміз жара болып,

Ақан
ауырып,
өлім
халінде

жатқанда,
көңілін
сұрауға Науан хазірет келіпті. Науан: «Ақан, қалайсың?
Сырқатыңды білейін деп келдім», – дейді. Осы аурудан

осыдан кейін көп кешікпей Ақан өліпті. Сонда хал үстінде
жатып, Ақанның айтқаны:
Құдая, исламның дінінде қыл,
Идия тұғрылықтың жолынан қыл.

Ажалым, дəмім бітіп жетер кезді,
Мұхамбет ұлы жұма күнінен қыл.
Тіріліп, қабырдан бас көтергенде,
Бір Алла жауабымды көңілден қыл.

Жақындап періштелер келген шақта,
Сауалын мүшкілдетпей, жеңілден қыл.
Мақшарда жақсы, жаман айрылғанда,
Үмметі Мұхамбеттің елінде қыл.

Сусардай саясы жоқ заман болса,
Сусынды каусар шарап көлінен қыл.
Хор қызы нұрдан болған бақша, сарай,
Тұрағым сегіз жұмақ бірінен қыл.

Мінгенде құрған таққа ізгу жандар,
Мүбəрак, ізгулердің бірінен қыл.
Тілеймін даргаһыңнан қолым жайып,
Сұрауым бір өзіңнен болмайды айып.

Ақан сері Қорамсаұлы
Ғаріптар барлығы да қалар байып.
Кез болып ғазазілдің асуасына
Кетпейік теріс жаққа аяқ тайып.

Тазарриға қабыл ет айтқан сөзім,
Тасаһил ши даргаһыңда болған кезім.
Пəндеңді əрбір жерге көшіресің,
Пендеңді не қылсаң да ерікті өзің.

Осыны айтып, Хазірет аттанған соң, Ақан көп кешікпей
өледі. Бұл сөз Ақанның ең ақырғы сөзі, бұдан соң өлең
айтқан жоқ.

Отырмын жалғыз жүре алмай,
Тірлікке көңіл бұра алмай.
Ақыретті ойлаймын,
Кісіге қарап күле алмай.

Хаққа көңіл бергенмін,
Жақсыларға ергенмін.
Талай ғалым бас қосса,
Жақсылап жауап бергенмін.

Тірлікте бақыт беріп ең,
Жақсыларға еріп ең,
Үш жүзге мəлім бас болған,
Құлагерді мініп ем.

Бұл күнде тағдыр сол болды,
Мінекей, солай болып ем.
Бұл күнде мені кім білді,
Жақсы-жаман көріп ең.

Жүйрік жорға мінген бас,
Ағады көзден енді жас.
Тағдырға солай көніп ем,
Бұ күнде тағдыр бұл болды,

Мінекей, солай болып ем.
Менен ғибрат алдыңдар,
Ағайын-туған, келіңдер,
Жалғыздық түсті басыма,

Жолдасым жоқ қасымда.
Дүние бақыт ермейді
Қалайша болдың демейді?!
Алладан тағдыр келгенде,

Туысқаның, туғаның,
Бəрі де соңыңнан ермейді...

Тыңдасаң Ақан сері əнге салар,
Байқасаң бəрімізден дүние қалар.
Тірлікте шамаң келсе, ойна да күл,
Дүниеден өлмей тірі қай жан қалар?

Білесің өсиетін ата-бабаң,
Қараңдар кем-кетікке келсе шамаң.
Тірлікте мен болдым деп өте кетпе,
Бəрінен адамзатқа осы жаман.

Төрелер шиырады есіп мұртын,
Алмайды еш теңдікке елі-жұртын.
Əдейі тойға келіп қарамайсың,
Томпиған неге керек сенің сыртың?

Жақсы болсаң көпшіл бол,
Көпшіл болсаң дүние мол.
Дүниенің молдық себебі,
Жақын қылар оң мен сол.

Оң мен сол жақын болады,
Дұшпанның көңілі солады.
Болыс болдым деп мақтанба,
О да бір күн қалады.

Қаншама қайрат қылсаң да,
Көп тілегі болады.

Қуарыңқы тартыпты сақал-мұртың,
Жеңгейдің ұнатпадым ниет-құлқын.
Тұрмысың тұрпатыңның бəрі жақсы,
Кім еді, түсіндірші, қайын жұртың?

Бұл жеңгейді жақсылап бағу керек,
Шырағын жұрттан асыра жағу керек.
Мейманға сараңдығын қоймас болса,
Азуын алты қарыс қағу керек.

Ақан:
Ассалаумұғалайкум, Орекем-ай,
Бар еді жүз кісілік берекең-ай.
Кешегі хан Шыңғыстың заманында,

Сауық қып сайрандаған жер екен-ай.
Сіздерге біздей іні жар болармыз,
Қалайша кемеңгерге пар болармыз.
Басың бұлбұл, аяғың – дүлділім-ай,

Бір күнде сіздерге де зар болармыз.
Орынбай:
Үстіңде киген киім қолбыраған,
Əкеңнің киіміндей солбыраған,

Əр заманның киімі басқа болар,
Бұл киім ұнамайды, інім, саған.
Кигенің үстіңе бұл қара шекпен,
Пішінің ұқсамайды асыл тектен,

Құда түсе келгендей үй таңдайсың,
Не себептен, шырағым, сөзің өктем?
Ақан:
Ақан да жауап берсін ағасына,

Қарайды ағасының бағасына.
Атамның өзі ұнатып киген киім,
Мирас боп қалған еді баласына.
Ореке, біздер қайық, сіздер кеме,

Орны келген сөз болса айттың деме,
Неке жолын аттаған обал деуші ед,
Ана үйге, басқа əйелге бардың неге?

Ақан сері Қорамсаұлы
Орынбай:
Оның рас Намахрамға қалғандығым,
Сөз айтыста жоқ еді жалғандығым.

Хошеметі Ұжмақтай болғаннан соң,
Бетін қақпай сол еді барғандығым.
Ақан:
Рас, сіздің Намахрамнан қалғандығың,

Сөйлер сөзге жоқ еді жалғандығың,
Балығынан болмаса, бақасынан деп,
Тамхиуан боп жүрмесе барғандығың.
Орынбай:

Күш – атта, ақыл – аста, сөз – малдыда,
Ақыл-айла болмайды жоқ-жарлыда,
Аллаға парыз-уəжіп, сүннəт қылып,
Жалғыз-ақ Намахрам деген сөз қалды ма.

Дəрет алып жүрмісің, қолың жуып,
Өзің зирек жігітсің дінге жуық,
Ақанжан, сенен бір-ер сөз сұрайын,
Шəждаға басың тиді ме өзің туып.

Ақан:
Хақтығын дін ислəмның білгем шығар,
Хақ дінге көңіл қойып жүргем шығар,
Ореке, сұрасаңыз мен айтайын,

Иншалла, шəждаға бас тиген шығар.
Орынбай:
Айтайын бұл сөзімді тыңдасаң құп,
Сөз ұқпас қаса надан қадірі жоқ,

Ақан сері Қорамсаұлы
Тиді деп бас шəждаға айтасың-дағы,
Мен оны өз көзіммен көргенім жоқ.
Ақан:

Хақтығын бір тəңірдің надан білмес,
Қадірін хас жақсының жаман білмес,
Пенденің құлшылығы тəңірге аян,
Адамның көрмегені дəркер емес.

Ақан серінің Құлагері өліп, жүдеп жүрген кезі. Орын-
бай ақынның алпыс асып, Зейнолла ишанға мүрит болып,
қол тапсырған уақыты болу керек. Жайлауда бір үлкен
тойда Орынбай ақын қатындар отырған бір үйге кіріп,

өлең айтып шыққанын Ақан сері көріп, аңдысып жүрген
екеуі айтысып кетеді. Əуелі Ақан сері бастайды:
Ақан:
Ореке, сөз бастайын жолың қисаң,

Мүрит боп ең ғой, пірге сен, Зейнолла ишан?
Жаңа ғана өңкеңдеп қол тапсырдың,
Шулаған ақ сəллелі бұл қай ишан?!
Орынбай:

Ақыл – аста, күш – атта, сөз – малдыда,
Ақыл-айла болмайды жоқ-жарлыда.
Парыз, уəжіп бəрін де тамам қылып,
Жалғыз-ақ əйел деген сөз қалды ма?

Ақан:
Өзімді жамандықтан ақтамаймын,
Аузыма келген сөзді сақтамаймын.
Ант беріп, қол тапсырған уəдеңді

Бұзғаныңды сірə, мен мақтамаймын!
Орынбай:
Əй, Ақан, сөзің рас таласпаймын,
Таласып Хақ жолынан адаспаймын.

«Аңдыған алмай қоймас» деген рас,
Сен жеңдің, мен жеңілдім, жолың дайын!

Ақан Құлагерден айрылып, бір қара айғырды жаратып
мініп жүріпті. Бір күні Шөбектің Бегалысының үйінің
əйнегінен өте беріпті. Бегалының үйінде құдасы Кемелдің
Сүлеймені (ашық ауыз Сүлеймен дейді екен жұрт) отыр

екен. Ақан осы үйге түссе, екеуміз жарты ауыздан өлең
айталық десіпті.
Ақан үстінде қара құлын жарғақ, басында түлкі тымақ,
қолында сарала қамшы, сəлем беріп кіріп келгенде:

Уағалайкумассалам, арыстаным,
Шұбар айғыр көзденіп шалыстанып, –
депті Бегалы. Сонда Сүлеймен:
Бұл күнде Ақан ағаң жай жүрген жоқ,

Қара атты жаратып жүр намыстанып, –
депті. Ақан тұрған күйінде:
Көргенде молда ағасын сөйлейтұғын,
Аузы толған баспақтай шалыстанып, –

депті. Сонда Бегалы ұялып қалған екен. Өйткені Ақан,
Бегалы – бір елдікі, Сүлеймен – қонақ. Əңгіме болған
ауыз да Сүлеймендікі ғой.

Бір жиында төре тұқымдары кеу-кеулесіп отырып Ақан
мен Ғалиянұрды айтыстыру үшін Молдабек деген кісіге
айтады: «Сен Ақан келгенде, Ақанға бір ауыр өлеңмен сөз
баста, артын Ғалиянұр іліп əкетсін», – дейді.

Ақан келгенде амандасып болған соң, Молдабек
Ақанға:
Əр түрлі жан жаратқан хақ тағала,
Жақсылар жаманына болар пана.

Ғибрат кейінгіге қалмақ үшін,
Бір сөзді бастасайшы Ақан аға.
Сонда Ғалиянұр іліп алып Ақанға:
Бір сөзді баста дейді жүйрік інің,

Інісіз не болады көрген күнің.
Жүйрікпін деп ілгері кете берме,
Айтатұғын артыңда қалар дінің.
Ақан жауабы:

Істік мұрын, шақша бас ноғайым-ай,
Саған да өлең айту оңайын-ай.
Қазақтың қағидасын набу қыл,
Құйрығыңды жерге шаншып қояйын-ай.

Ғалиянұр:
Арғы тегім мұсылман затым ноғай,
Кеудеңде ақыл, басыңда миың жоғы-ай.
Дəражам сізден-дағы артығырақ,

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан:
Кел өлең айтысалық олай болса,
Кəпелімсіз болатын ноғай болса.

Қазақтың қағидасы саған қиын,
Өлеңмен айта қойшы оңай болса.
Ғалиянұр:
Айтайын олай болса өлең кептен,

Өлеңмен қозғасайық ата тектен.
Қазақ ұран дін исламға үлгі салып,
Мен өзім бір қиырдан келдім шеттен.
Ақан:

Бір Алла бəндасына берсін жəрдам,
Жəрдам берген құлында қалмас арман.
Бұқара жұрт пайғамбар нəсіліміз,
Нəсілің болар ма екен пайғамбардан?

Ғалиянұр:
Асылдың асылдасаң асылымыз,
Бұл күнде дін исламның ғашығымыз.
Ақан аға, тап өзіңдей көре берме,

Иншалла, біз де пайғамбар нəсіліміз.
Ақан:
Пайғамбар бола бермес жұрттың бəрі,
Пайғамбар болам десең кетерсің одан əрі.

Пайғамбар тап сен сияқты болып па екен,
Шұңғыл көз, орақ мұрын, ақжал сары.

Ақан сері Қорамсаұлы
Ғалиянұр:
Ақан аға, ноғай деген сөзіңнің арты шолақ,
Асыл жасықты айырмастай фаһымсыз

болма олақ.
Əбул Жаһил пайғамбарды кеміткен

сиқыршы деп,
Семіртіп əзəзілді қылма қонақ.
Ақан:
Құдайым, мың ғалам жан жаратқан,

Ішінде абзалы жоқ адамзаттан.
Тəкаппарлық əзəзілден қалған мирас,
Сізге ұстаз əрі жолдас болды ма бөтен заттан?!
Ақан «пар атты мен дара атты ғой бірдей бола ма?» деп

Ассалаумағалейкум, Ақан мырза-ай,
Ашқа қандай дауа бар тоқ қылғандай,
Азға қандай дауа бар көп қылғандай?
Қандай тағы айтарлық ақылың бар,

Қияметтің ғазабы жоқ болғандай? –
деп сұрақ тастап, əзілдей қол алысқан екен. Əйтпесе,
мұндай сұраққа Мəшһүрдің өзі де жауап таба алмай
қиналып жүрген адам емес еді. Сонда Ақан Мəшһүр

Жүсіптің қолын алып тұрып:
Ашқа дауа қанағат тоқ қылғандай,
Азға дауа шүкірлік көп қылғандай.
Сайраңдап дүниені өтер болсаң,

Қияметтің ғазабы жоқ болғандай, –
дей салған екен.

Қожамбет:
Дарияға қарсы жүзген біз бір кеме,
Ауызға келген сөзді айтты деме.
Үш жүздің əлпештеген ............

Аяғыңда тұрмайды мəсі неге?
Ақан:
Сіз – бір қайық болғанда, біз – бір кеме,
Ауызға келген сөзді айтты деме.

Тоғыз жыл ауылнай боп дүрілдейсің,
Бүтін болып тұрмайды шəйнек неге?!
Қожамбет:
Сіз – бір кеме болғанда, біз – бір қайық,

Айыптама сөз айтсам жолдан тауып.
Елу жылқым өзімде бар дейсіңіз,
Аяғыңа кимейсің мəсі нағып?
Ақан:

Біз – бір кеме болғанда, сіз – бір қайық,
Айыптаман сөз айтсаң жолдан тайып.
Түске де он екі жыл ауылнай болдым дейсің,
Түбі бүтін бұйырмаған құман нағып.

Əділ:
Алармын ұрып-соғып борсығыңды,
Айналдырып шығарып ұршығыңды.
Өнерге мен сабадай толықсимын,

Жаныма байланармын торсығыңды.
Ақан:
Əділ-ау, ойлап тұрсам ақылың жоқ,
Сенің ақылыңды аударған дүние боқ.

Толған торсық секілді мен толқимын,
Құр саба неге керек қымызы жоқ?!
Əділ:
Есенбай бəріміздің атамыз-ды,

Қисық болсаң түзермін қатаңызды.
Ежелден Əділ ағаң емес пе едім,
Менің неге алмайсың батамызды?!
Ақан:

Есенбай бəріміздің атамыз-ды,
Қашан мен алмаушы едім батаңызды.
Қисық ағаш секілді қыңырайсаң,
Тезге салып түзермін қатаңызды.

Əділ:
Алдыңда Əділ ағаң елестейді,
Қайда жақсы жиылса кеңеседі.
Қатамызды түзесең түзерсіңіз,

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан:
Біздің елдің күлдің бе молдасына,
Сөзің енді келеді орнасына.

Сенің ағаң Арыстанбай емес пе еді,
Орыстың дұға қылған молдасына.
Əділ:
Сөзімнің менің айтқан жөні жоқ па,

Ақан-ау, біздің сөзге енді тоқта.
Үш əйел бар дейді ғой бір басыңда,
Кемпіріңнің енді маған жөні жоқ па?
(Бес перизат бір өзіңде бар дейді ғой,

Біреуінің ағаңа жөні жоқ па?)
Ақан:
Малқара бабаң сенің батыр екен,
Арыстанбай батырлардың ақыны екен.

Ақымақтық қайда деп іздеп жүрген,
Ыңырсып Құттыбайда жатыр екен.
Құр өтірік жаланы жауып алдың,
Баяғы ит мінезбен қауып алдың.

Қайда деп ақымақты іздеп жүрсем,
Ішінен Құттыбайдың тауып алдым.
Ақымақтың сүгіреті белгілерін,
Қағазға мөрін басып салып алдым.

Əділде де жүр екен бір-екі жын,
Шөменше бір-ақ ойнап, қағып алдым.
Əділ еш нəрсе айта алмай, жеңіліп қалады.

Мұқан:
Ақан, сен білем дейсің əрбір жөнді,
Оңын тастап қуасың жөнін солдың.
Бойыңда ауруың жоқ, сырқауың жоқ,

Не себептен насыбайға құмар болдың?
Ақан:
Нəпсіні Ақан тағы іркіп еді,
Сабырмен нəпсі тағы бекіп еді.

Қалипар уыз менде бар дейді ғой,
Насыбай көңілашар шіркін еді.
Мұқан:
Айтса да Ақан мəнін біле алмайды,

Арам ғой, қой десем де тіл алмайды.
Əуесі Стамбулдың бізден бөлек,
Жерінде темекісіз жүре алмайды.
Ондай сенің бойыңда зəруің жоқ,

Бұл сөзің пəтуаға тұра алмайды.
Ақан:
Бір емес барлық нəпсі қамалайды,
Көбінен көңіл тоқтап тұра алмайды.

Бəрінен тегіс жүдə болу қиын,
Кей адам біздің жайды біле алмайды.
Зияны өзіме тиеді деп ойлаймын,
Бұ сөзім пəтуама жағалайды.

Ақан сері Қорамсаұлы
Мұқан:
Бұ сөзің ұнамайды бастағаның,
Насыбайды алып, өзгені тастағаның.

Өзіңе сүндет істі тəрік қылып,
Обал істі бұ қалай қастағаның.
Денені түзер осы-ау ол бір парыз,
Келіспейді денеңді настағаның.

Ақан:
Айтылған Стамбулда мұның сөзі,
Сұрайық ғалымдардан болса кезі.
Дегенге бір себебі барлығына,

Тəн пəгі деп аталған мұның өзі.
Арақтай мұтлақ арам емес,
Рауаятын молдалардың көрген көзі.
Мұқан:

Топырақтан жаратқан адам тəнін,
Əзəзіл оттан жаралған білсең мəнін.
Адамға ол əзəзіл ұйымаған,
Адамнан басқамын деп жаным, тəнім.

Сондықтан қарғыс алып ібіліс болған,
Нəжістер қорыққанына болған забын,
Сол бауылдан темекі жаралыпты,
Есітіп ем молдалардың мен айтқанын,

Басқанда матушкелер сиед дейді,
Атқанда ащы қылуға оның дəмін.
Бойыңда ауруың жоқ, сырқауың жоқ,
Неге салып былғайсың иман қабын?

Арақтай арам емес деп адал қылдың,
Рауаятын көрсет сол патуаның.

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан:
Насыбайдың айтасың сөздің құнын,
Нағыз сен көргендейсің иман қабын.

Заты арам нəрсенің ақысы адал,
Шариғат адалдайды сатқан пұлын.

Ақан серінің қатыны өліп, қатын алмай, ел ара-
лап жүргенде, Рамазан дейтін інісі өліп, оның қатыны
жесір қалады. Жұрт ал десе де, Ақан алмайды. Сонда
Мырзалыұлы Мұқан Ақанға мынаны айтады:

Мұқан:
Сөйлесе сөз табатын мен бір ақын,
Мен біреу аңғартайын саған жақын.
Алысқа көңіліңді шабыттама,

Жақыннан көзіңді сал, жесір қатын.
Осынау өсиетімді қабыл қылсаң,
Мүберек құтты болар сіздің тұқым.
Ақан:

Мұныңа жауап табар мен бір ақын,
Қатынға жұғыспайды біздің тақым.
Иншалла, қыз ал десе жарар еді,
Алғасын айтасың ғой өзің қатын.

Мұқан:
Мен саған достықпен жөн айтамын,
Өз мұраң жақының ғой деп айтамын,
Мекенсіз боп əр жерде жүргеніңше

Мұраңды алып, бір үй бол деп айтамын.
Ақан:
Мұқан, сен сүйгеніңнен жеримісің,
Мұз болып жанған отқа еримісің?

Орын болсын дегенің жақсы жауап,
Сонда да сүймегенге телимісің?

Ақан сері Қорамсаұлы
Мұқан:
Мұны ауыр көрдің бе бүйдегенге,
Телісем де көнбейсің сүймегенге.

Мекенсіз боп əр жерде жүргеніңше,
Қатын менен бала керек өлмегенге.
Не қылсаң да қатын ал деп айтамын,
Инансаң, достығым бар сен дегенде.

Ақан:
Менің де достығым бар сен дегенде,
Көңіл шіркін ренжір кем дегенге.
Қыз деген сөз аузыңнан бір шықпайды,

Оны қызғаныш көрдің бе мен дегенде.
Мұқан:
Қыз алсаң болар ма еді көңілің қош,
Қатын ал деген сөзге боласың өш.

Əйелдердің бəрі де саған жақпай,
Қала ма деп ойлаймын мақұрым бос.
Ақан:
Бұған да бір айтар сөз қамдайын да,

Құдайым өнер берген таңдайыма.
Елден жақсы бір сұлу табылмай ма,
Сүйгеніме құрықты салмаймын ба?!
Алты күн ат мінсе, ауына тартар деген,

Құдайым кез келтірсе маңдайыма.
Мұқан:
Бір кезде болып едік жақсы халда,
Сол кезде берген саған патша Алла.

Ақан сері Қорамсаұлы
Бұл кезде қатын өліп, бұлай болдың,
Қатынға ілтипатың жоғын аңда.
Ақан, сен қатын ал деп ана жылы,

Өсиет қып айтқаныма Шыңғыс хан да.
Кім жолықса айтады достықпенен,
Еш пайда қылмай жүрсің шыбын жанға.
Ақан:

Рас, қыз ал деп айтушы еді Шыңғыс хан да,
Сол кісі айтушы еді анда-санда.
Елден таңдап бір сұлу ал деуші еді,
Өзім күш берейін деп дүние малға.

Менің көңілім қатынды ұнатпайды,
Көңілім бір сұлу қыз абзалда.
Мұқан:
Ақан-ау, мына сөзді көңіліңе алма,

Алартып бөтен жерге көңілің салма.
Қатын, қызын қазақтың ұнатпайсың,
Бөтен заттан алатын жерің бар ма?!
Ақан:

Мұқан-ау, құр сілтеме мына шетке,
Жала сөзің келмейді тіпті епке.
Мирасқор менен кейін қайнысы бар,
Ал деп неге айтпайсың Мұқамбетке?!

Ертерек уақытта Қазаннан Нұрым деген ноғай қазақпен,
мақсұты – айтыспаққа шығады. Қазақта бар болған
кемшіліктердің бəрін жинап, қазақтың бір ақынымен ай-
тысып, жеңбек болады. Сол мақсұтпен Көкшетаудағы

Мырзалы деген байдың үйіне келген.
Мырзалы ноғайдың не себеппен жүргенін біліп,
Мейрамға кісі жіберіп шақыртады. Мейрам мұны естіген
соң, жолшыбай Ақан серіні ертіп алады. Екеуі бірнеше

кісімен Мырзалынікіне келеді. Сол арада үлкен жиылыс
болып, Ақан сері мен ноғай айтысады. Келіп отырғанда,
Ақан серінің киген киімі Жанайдардың Мейрамынан
артық болады. Пат құндызбен тымағын тыстатқан екен.

Ноғай ойлап отырады: «Мейрам анау отырған екен», –
деп. Мейрам əңгіме бастап ноғайдың атасының кемдігін,
түрлі ноғайда болған кемшіліктерді сөз қылып, жиылған
жұртқа айтып отырады. Ноғай Мейрамның айтқан сөзіне

шыдай алмай, өлеңменен жауап қайырады.
Нұрым:
Мырзалының келіп ордасына,
Қасымдағы сөз айттым жолдасыма.

Əркімдер: «Қазақ жүйрік!» дей берген соң,
Көңілім тоқтамады бармасына.
Бұл қазақ бұдан бұрын ақын болып,
Жолдас болып көріп па хан қасына?

Қазақтың моллалары харам жеп жүр,
Береді не деп жауап Алласына?!

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан:
Ноғайым, танымаймын келдің кеше,
Біздің елде татар көп əлденеше.

Сылдырап жіпке тізген қоңыраудай,
Алдымнан шыға берме кесе-кесе?!
Бір Құдай, тексеретін сен емессің,
Күнəсін өзі тартар харам жесе.

Сен қайдан жөнді біліп іс тересің,
Көшеңнен ерте тұрып, кеш келесің.
Анаңды сартқа сатқан сары ноғай,
Қазаққа сатпай неңді бос бересің?

Қазағым жалғыз-жарым сауда қылса,
Бір тиынға жаныңды бес бересің.
Тəңір айдап қалаңа қазақ барса,
Нақақтан пəле жауып, нос бересің.

Бойыңдағы өз мініңді өзің білмей,
Қазақты қай жерінен тексересің?!
Нұрым ноғай:
Қазағым, менің атым – ақын Нұрым,

Қазақты көп көргемін мұнан бұрын.
Қазақтың əуресін талай көрдім,
Күшіктей қанжығадан жеген жырым.
Қазағым, меніменен ерегеспе,

Аузымнан құлаш-құлаш шығар тілім.
Əдеп жоқ, абырой жоқ, арсыз қазақ,
Қалай-қалай сөйлейсің жөнсіз қазақ?!

Ақан сері Қорамсаұлы
Ауылға қонып жатып нəрсе ұрлайды,
Қалайша біздің елге қонсын қазақ.
Ұрлықты қыла тұра, ант береді,

Боқтан көп біздің елде жансыз қазақ.
Тайпалған төрт аяғым бірдей жорға,
Айтып бақ, мінім болса, қорғалама?
Біздің ел «Бір тиынға ант береді» деп,

Соқырдай жан-жағыңды қармалама.
Сен мінді біздің жұрттан таба алмайсың,
Қазағым «Өтірік» деп сандалама?
Ақан:

Ноғайым, айтар сөзді біле алмадың,
«Айтпай-ақ қой», – деп едім, тіл алмадың.
«Татардың нəсілі харам» деген рас,
Ғəдетің болғаннан соң тұра алмадың.

Есіңнен қалмағандай қылар едім,
Көп ноғай басың қосып жүре алмадың.
«Бойымда мінім жоқ», – деп мақтанасың,
Алдыңа бөгет салсам тоқталасың.

Қалаңа түйе тізіп, қазақ барса,
Жасырып арқан менен қапты аласың.
Өтірік пен ұрлықтың бəрі өзіңде,
Қалай-қалай сөйлейсің шақша басым?!

Ежелден болған жұртсың еңбегің еш,
Харам жеп иманыңнан қаласың кеш.
Жиылып тамам ноғай бас қосқанда,
Жанжалды шығарасың ертеңді-кеш.

Ақан сері Қорамсаұлы
Кей ноғай шашын қойып келеді іштен,
Кім айтар «мұсылман, – деп, – астын кескен?»
Құдайдан үміті жоқ кейбір ноғай,

Көңілін құмарланып арақ тескен.
Күнінде таңда маһшар қисаплы күн,
Дұрыс па тырағайлап арақ ішкен?
Нұрым ноғай:

Қазағым, наданбысың, молламысың?
Тең басқан төрт аяғың жорғамысың?
Мына жақта Қазан деген шаһарым бар,
Сен бұған мұнан бұрын барғанбысың?

Қазанда мың мешіт бар құрамалы,
Күмістен күмбезі бар бұрамалы.
Ішінде сол мешіттің қажылар бар,
Қолында қатым еткен бар Құраны.

Дəрісті тамам еткен молласы бар,
Тəж, дəулет, басында сəллесі бар.
Мешіттен намаз оқып қайта қалса,
Кіретін бина сарай ордасы бар.

Байларым сəндік үшін ел қыдырса,
Қазантас мың теңгелік арбасы бар.
Арбаға алты-алтыдан парлап жексе,
Əрбірі мың теңгелік жорғасы бар.

Сайраған ақ сарайда бұлбұлым бар,
Алысты жақын қылған дүлдүлім бар.
Бақшаға ақылменен басын қосқан,
Дəулетті, бақыты асқан жүлгілім бар.

Ақан сері Қорамсаұлы
Күмістен қышылатқан үйлерім бар,
Таныған заң-закунді білерім бар.
Орымбор, Қырым, Қытай малын жиған,

Саудагер қазыналы байларым бар.
Саудагер байларым бар мал жинаған,
Сүпім көп Құдай үшін жан қинаған.
Залым мен пасық кісі сіздің жұртта,

Көңілін жамандыққа бір тимаған.
Жақсылық бірің түгіл, бəріңде жоқ,
Ортаңда біздей салған шаһарың жоқ.
Əншейін жалған сөзбен келтіресің,

Ноғайдай мақтанатын еш салтың жоқ.
Секілді киік, құлан тозған қазақ,
Əр жерде пəле болса, қуған қазақ.
Үйіне ит кірсе де кет демейді,

Хайуанмен араласып жүрген қазақ.
Қазақта бұрын өтті батыр деген,
Батырлары пақырдың хақын жеген.
Қазақтың бұрынғы өткен батырлары,

Қуырып бауыздау қан жатып жеген.
Ақан:
Ноғайым, Арқада жыл барыс болар,
Қарасаң əр шаһарға кіріс болар.

«Кəпір» деп мұсылманды діннен шықтың,
Қарасаң соның түбі бір іс болар.
Мен сендей өтірік сөз сөйлемеймін,
Кітапта айтқан сөзің дұрыс болар.

Ақан сері Қорамсаұлы
Білмейсің, ақмақ ноғай, сөздің тегін,
Айтасың өтірікпенен сөздің ебін.
Арақпен күнің кешкен халық едің,

Сен неғып тəуір болдың бүгінгі күн?!
Кеше мен үш сақаба баласы едім,
Бөлінген екі кенттің арасы едім.
Ежелден ноғай-қазақ болған шақта,

Біздерге көңіл қоймай талас едің.
Айт десең байлық пенен мырзалығым,
Ежелден артық еді қазақ халқым.
«Ишарат білімдіге» дегендейін,

Азырақ аңдатайын сөздің қалпын.
Айтамын ерте тұрып азанымды-ай,
Қайырым Астананың қазанындай.
Малдан зекет, басымнан пітір берем,

Құданың бес парызын қаза қылмай.
Қазақтың ишаны бар мешіт баққан,
Мүрит іздеп дүнияда, Тəңір тапқан.
Қазақтан сексен рет хан өтіпті,

Түспеген өмірінше алтын тақтан.
Осынша қазағыма тіл тигізіп,
Тазыдай ырылдадың шынжыр таққан.
Менің де неше алуан пірлерім бар,

Қосылған басы законге білерім бар.
Бəрі де бір ауылда осы күнде,
Байларым азат еткен құлдарым бар.

Ақан сері Қорамсаұлы
Таныған ғəділдікпен тура жолды,
Тартылған шариғаттай сымларым бар.
Осындай түзушілік бір ісің жоқ,

Сататын жанжалменен бұлдарың бар.
Ноғайым, неге кепті сенің ұртың,
Бұзылған қашаннан-ақ ақыл-құлқың.
Қыс мініп, жаз айдаған қазағымдай,

Бар ма еді ыңырандырып, қой мен жылқың?
Салдырлап арба жеккен кейбір ноғай,
Босатпас жаз болғанда үйдің сыртын.
Орысқа жалшы болып жүрген ноғай,

Келеді шашын қойып, қақпай мұртын.
Орысқа тоқалдыққа қызын берген,
Бай болса неге беред сенің жұртың?
Ежелден қазыналық біздің халық,

Бұл сөзім жалған емес Аллаға анық.
Қала шығып еліңе барғанымда,
Ноғайдың көп байларын көрген барып.
Тапқанын тамағына қағып жейді,

Хайуандай жүреді суға қанып.
Шіреніп шырт түкірген кейбір ноғай,
Іздейді су түбінен сүлік, балық.
Халипа, ағылшынмен төрт патшалық ел

Болды ма күні қараң сендей халық?
Шулаған айдын көлдің жағасындай,
Шулатып тауықпенен жидың сарық.
Шаһаріңді Қазан деген орыс алған,

Ақан сері Қорамсаұлы
Бірі тас, бірі кірпіш, бірі ағаш,
Түзетіп төрт мешітті ноғай құрған.
Салдыртқан түгел соны сен емессің,

Бекшора Абай деген ханым салған.
Бар болса сонда мешіт төртеу шығар,
Мың мұнара дегенің шіркеу шығар?
Алтын-күміс дегенің сенің байқұс,

Шығынмен түзеттірген нəрсең шығар.
Сенің дүлдүл дегенің арбаң шығар,
Жəне бұлбұл дегенің қарғаң шығар?
Мешітте молда көп деп мақтанасың,

Бірі ақсақ, бірі соқыр болғаннан соң,
Жүре алмай мүгедек боп қалған шығар?
Қазанда ең көп болса, төрт ишан бар,
Өзгесі хат танитын моллаң шығар?

Жеріңе жеміс түгіл, шөп шықпайды,
Сабанмен еккен егін əрең шығар.
Менімен айтыстырып, таластырған,
Құдайдан о да болса, пəрман шығар.

Нұрым:
Шаһарым білсең менің Қазан деген,
Таң атса, күңіренеді азанменен.
Бұл қазақ күн шыққанша ұйықтап жатар,

Ісі жоқ бұл қазақтың намазбенен.
Қазанда Азан деген бір молда бар,
Бір өзін мекен қылған жүз ноғай бар.
Патша Александр дəл қасында,

Ақан сері Қорамсаұлы
Білемін Ахмет деген бір ноғай бар,
Қазақтың Орынборда малын матар.
Қазақтан жетім менен жесір барса,

Ақшаны садақа қып тастай атар.
Болғанда сөзім жібек, тілім майда,
Таласып пар келмейсің біздің жайға.
Біздің жерде жемейтін мəстектердің

Іздейсің аламыз деп қарон қайда?
Аласың қайда қазақ қарон болса,
Қаронды алар ма едің арың болса.
Демін қағып біздің жұртқа айтар едің,

Тырнақтай көкірегіңде ағың болса.
Қазағым, құр далада асып жүрсің,
Аяғыңа дініңді басып жүрсің.
Бұқарадан бергі жердің бəрі қазақ,

Сен кімнен арқаланып қашып жүрсің?
Бос белбеу, қисық өкше, сасық қазақ,
Қалай-қалай сөйлейсің асып қазақ?
Шариғатқа туралы бір ісің жоқ,

Көзі тар, көңілі қара, пасық қазақ!
Сен-дағы ел болдың ба «Қазақ» деген,
Өмірің өтіп барады мазақпенен.
Құдайым күнəліға қазап қылса,

Мақшарда байланарсың дозақпенен.
Қазағым, сен білмесең мен айтайын,
Мəнісін бұл қазақтың «Мазақ» деген.

Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан:
Қолыма тəуекел деп домбыра алам,
Дүниенің қызығына қайран қалам.

Жəрдем берсе сөйлейін, аруақ қонып,
Ер Қотан, Қарақожа, Арғын бабам!
Мұсылман кəпірменен дінге талас,
Ежелден ноғай-қазақ шыққан жанас.

Отыз үйлі қазақтың ата-анасы,
Бір туған өзбек-қазақ, ұраны – Алаш!
Мына ноғай жай жүрмей, бізге тиді,
Мен сөйлесем қозғармын талай күйді.

Жалған сөйлеп, қазақты қиянаттап,
Айтқанына ит татардың ішім күйді.
Бейілім ежелден-ақ кең жаралған,
Ата-тегім əр жұртпен тең жаралған.

Көзі шегір орыстың жиені еді,
Қайда тегім ноғайдан кем жаралған?!
Ноғай дінге кіргені аз-ақ еді,
Ежелден ноғай бізге мазақ еді.

Ормамбетті өлтіріп, елің шауып,
Сарыарқадан аударған қазақ еді.
Он сан ноғай жиылып, Еділ барған,
Қыз беріп, өзі орыстан əм қыз алған.

Қыз беріп, қыз алысып əм жиен боп,
Орысты арқа күш қып жаның қалған.
Орыстан бөлек емес ноғай пормы,
Ежелден мəстек аттай болған сорлы.

Көзі тұздай болғанда, мұрны біздей,
Сөзімнің менің айтқан бар ма міні?

Ақан сері Қорамсаұлы
Арқадан ауып еді ноғай көшіп,
Орыспенен бірігіп ақыл қосып.
Күллі татар Қазанда, Мəскеуде орыс,

Ел болдың башқұрт, мешер өсіп-өніп.
Еділге Қазан деген қала салған,
Əмір Темір көреген дүниені алған.
Неше сонан қорыққаннан жан сауғалап,

Əрең ғана мұсылман болып қалған.
Ежелден жұрт едің ғой дінің қатты,
Тік сөзді, мейірімсіз, тілің тəтті.
«Тұқымыңнан жалғыз жан қоймаймын!» – деп,

Əмір Темір үйреткен шəриғатты.
Аз ауыл бұл ноғайың пақыр еді,
Орысты арқа күш қып жатыр еді.
Кешегі ноғай атасы – Моғол, татар,

Белгілі шежіреде кəпір еді.
Қайда сенің затыңда дін бар еді,
Ежелден-ақ бойыңда мін бар еді.
Пайғамбардың қасында асхаб болған,

Атасынан ноғайдың кім бар еді?
Ердің кегі ежелден өтпеді ме,
Ащы тілің түбіңе жетпеді ме?
Өз алдыңа хан сайлап, адам қылып,

Əмір Темір жұрт қылып кетпеді ме?!
Сонан соң алды-артыңды жинадың аз,
Көшпейсің бір боғыңнан қыс пенен жаз.
Көшпес кент, ұшпас тауық болдың ноғай,

Қазақша бола алмайсың аққу мен қаз.
Тағы да ұзатпастан орыс алды,

Ақан сері Қорамсаұлы
Басыңа құтылмастай бəле салды.
Не қылсын, түбің бірге нағашың ғой,
Мəз болып жиып жүрсің соған жанды.

Көзі көк, мұрны біздей бала туар,
Бір ауыз сөзге келсе закон қуар.
Тентіреп төрт жылдан соң үйіне кеп,
«Аппағым!» деп баласын сүйген болар.

Ноғайда бір ру бар шерміш мешер,
«Мақсым» десіп, мас болып арақ ішер.
Орыспен қатын-қызың бір жатады,
Сауықпен сонда қаңғып өмірің өтер.

Ноғайды орыс дерсің мүшесінде,
Обалы неде болса шешесінде.
Ноғайдың қыздары мен қатындары,
Күн көрер орыстардың көшесінде.

Орыспенен бауырлас, бастас жұрт қой,
Арақты күні-түні бірге ішеді.
Нан салып, абыз тайлап, қамар айлар,
Арттарын күні-түні орыс жайлар.

Қыздарың тірəкпенен бір жүреді,
Байқұс-ау, не бетің бар бізге күлер?!
Сөз қайтара алмай, ноғай жеңіледі.

Ақан сері Қорамсаұлы
Үкілі
Ыбырай
Сандыбайұлы

І түрі
Құс салып айдын көлде дабыл қақтым,
Əн салып, талай жердің дəмін таттым.
Жетсін деп осынау даусым «Гəккуіме»,

Гəккуді қайтқан қаздай қаңқылдаттым.
Таранған аққудайын айдын көлде,
Көз тартқан шолпыдағы алтын теңге.
Қарағым, айналайын, кез келдің ғой,

Атанған əнші Ыбырай біздей ерге.
Түрлентіп тоқсан түрлі əн саламын,
Жай тастап, құлашымды кең жаямын.
Түскенде сен есіме ерке “Гəкку”,

ІІ түрі
Таранған айдын көлде сіз бір аққу,
Мұндай сөз естіп пе едің, бек лəззəтлу?!
Сырнай мен домбыраның арасында,

Балқыған қорғасындай қайран Гəкку.
Асығыс бара жатыр өмір өтіп,
Өрт шалған табар ма екен кеңіл тетік.
Көргенде ажарыңды айдан аппақ,

Алайын қайғы шерді жеңілдетіп.
Шомылған дарияда сен қоңыр қаз,
Əнімді естіртейін айтып бір наз.
Айрылып сенен сəулем қалған күні,

ІІІ түрі
Таранған айдын көлде сіз бір аққу,
Мұндай сөз естіп пе едің, бек лəззатлу?
Сырнай мен домбыраның арасында,

Балқыған қорғасындай қайран Гəкку.
Шүрегей көлден ұшқан сен бір тарғақ,
Мұхиттың дариясына салдым қармақ.
Іліксе қармағыма іздегенім,

Басайын аяғымды алғақ-шалғақ.
Дарияның ортасында сіз қоңыр қаз,
Қалқама көңілім сүйген айтамын наз.
Толықсып мың құбылған «Гəккуімді»,

ІV түрі
Қыздан да қылықтымын жүрген жерде,
Құлақ сал сөз сөйлеген біздей ерге.
Ақтамақ, шұбар бауыр қоңыр қаздай,

Сала алмас «Гəккуіме» ешбір пенде.
Ақынға қиын емес өлең деген,
Адамның ойында жоқ өлем деген.
Ақ көйлек, үкілі бөрік қыз секілді,

Басайын «Гəккуіме» көлбеңдеген.
Шомылған дарияда сен қоңыр қаз,
Əнімді естіртейін айтып бір наз.
Айрылып сенен, сəулем, қалған күні,

V түрі
Таранған дария көлде-ай, сіз бір аққу,
Мұндай сөз естіп пе ең, бек лəззатлу?
Сырнай мен домбыраның, ей, арасында,

Балқыған қорғасындай қайран Гəкку.
Ақынға қиын емес өлең деген,
Адамның ойында жоқ өлем деген.
Талай жыл сағынғаным жарқ еткендей,

«Гəккудің» ақ дидарын көрем сенен.
Құс салып айдын көлде дабыл қақтым,
Əн салып талай елдің дəмін таттым.
Жиналып қыз-бозбала отырғанда,

VІ түрі
Қыздан да қылықтымын жүрген жерге,
Ханнан да қадырлымын туған елге.
Ақтамақ, шұбар бауыр қоңыр қаздай,

Сала алмас Гəккуіме еш бір пенде.
Таранған айдын көлде сіз бар аққу,
Мұндай сөз естіп пе едің, бек лəззатлу.
Сырнай мен домбыраның арасында,

Балқыған қорғасындай қайран гəкку.
Дүниені сайран қылган мен бір сері,
Бұл əнді салып жүрмін көптен бері.
Ақ тамақ үкілі бөрік қыз секілді,

Басайын «Гəккуіме» əрлі бері.
Құс салып айдын көлде дабыл қақтым,
Əн салып талай жердің дəмін таттым.
Айта алмай “Гəккуімді” еш бір пенде,

Қыз қайда қалқатайдай көңіл ашар,
Өмірім, сəулем кетіп болады нашар.
Айрылып жан қалқадан қайтқан күні,
Əніме бір басайын «Алтыбасар».

Айрылдым сенен, қалқам, жылай-жылай,
Боламын неғып адам бұдан былай?
Қапаға мені, сəулем, салып кеттің,
Алты жыл ғашық болған, қарағым-ай.

Келуші ем кеш болғанда көңілім түсіп,
Ежелден қадірлестік бірге өсіп.
Астынан Ақсандықтың аттандырып,
Қалушы ең есендесіп, қолды қысып.

Ей, қалқа, талпынушы ең, бала құстай,
Аулыңа неше келдім ала қыстай,
Бір жаман мал бердім деп алар, кетер,
Тұйғыннан жем айырған қара құстай.

Ей, қалқа, сен маған жоқ, сен маған жоқ,
Басыңда кəмшат бөркің үкілі шоқ.
Көзіме шырт ұйқыда елестейсің,
Оянып тұра келсем, дəнеме жоқ.

Ей, қалқа, сен ақ қоян құмнан қашқан,
Аспанда мен ақиық шабыт құшқан.
Қан қылмай ақ жүніңнен бір ілейін,
Қарасын тамашалап қас пен дұшпан!

Наурыз келді, қар кетті,
Кеңшілік келді, тар кетті.
Қара жерге жайылып,
Бетіменен мал кетті.

Сұрша бұлтты жамылып,
Көкше мұзды тебініп,
Талма-қазан зарыққан,
Жылқышы баққан таң кетті.

Байларға қосқан аз малын,
Өзді-өзіне меңгертті.
Балалар, бақ малынды,
Ұмытпа адал еңбекті.

Қалың бұлтты қақ жарып,
Күн көрсетті шуақты,
Алты ай жатқан ақ күртік,
Қимады жатқан тұрақты.

Сол жақтан шыққан суық жел,
Ақ күртіктің арасын
Дем салғандай үшкіріп,
Үңгірлеп ішін құлатты.

Шын келгенін білген соң,
Денесіне суық жел
Ызғарланып кірген соң,
Қар да бекіп тұрмапты.

Жердің жүзі саз болып,
Сазы жоқ жер аз болып,
Сай-сайдан жылжып су ақты
Жол-жолын тауып бұрмаштап,

Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы
Биіктен ақса құлаштап,
Демін алып кідірмей,
Көзі ілініп мүдірмей

Қаншама күндер түн қатты.
Тіке тартып кете алмай,
Жалпақ жерде ылбырап,
Биіктен ақса сылдырап,

Терең жерде тұнжырап,
Тұрымтайдай құлдырап,
Ақылға салсаң, халайық,
Жалтаң-жұлтаң бұлт еткен,

Көрсеткен аз күн бұлғақты.
Бастап жүрген басшы жоқ,
Бұраңдап жүріп бұлтыңдап,
Құятын барып жөн тапты.

Кұстар келді шуылдап,
Қанаттары зуылдап,
Білгенімше айтайын
Бас-басына буындап.

Көк мойын «Таған» құс алды,
Көрдік міне нысанды,
Жалаңаш жалпы шуылдап,
Бала-шаға қотанда

Алты ай қыс көрген қысанды,
Жасыл шұбар жүні бар,
Бұлбұлдайын үні бар,
Қара торғай деген құс,

Оның да атын біліп ал.
Қоңыр қаз келді қаңқылдап,
Қауырсыны жалпылдап,
Сұқсыр мен көгал жаңа да,