Қадырғали би Қосымұлының қаламынан туған «Жамиат-тауарих» («Жылнамалар жинағы») атты еңбек ортағасырлық түркі жазба мәдениеті үлгілерінің санатына жатады. Әсіресе, ортағасырлық қазақ тарихы мен тілін зерттеуде оның алатын орны ерекше. Соған қарамастан соңғы жылдарға дейін бұл белгілі ескерткішті қазақ мәдениеті мен тарихына байланысты арнайы зерттеу, сондай-ақ еңбектің өзін қалың оқырман қауымның қолына беру жұмысы назардан тыс қалып келді. Оқырманға ұсынылып отырған еңбек осы бағытта жасалынған әрекеттердің бірі. Кітап төрт бөлімнен тұрады. Оның бірінші және екінші бөлімдерінде «Жамиат-тауарихтың» авторы туралы түсінік, еңбектің өмірге келген ортасы, фактілік материалдарының деректік мәні, сондай-ақ ортағасырлық жазба ескерткіші ретінде тілі жан-жақты талданады. Кітаптың үшінші бөлімінде ескерткіштің бізге мәлім тізімдері негізінде даярланған авторлық тексі берілген. Ал соңғы, төртінші бөлімінде Қадырғали бидің кітап басында берген орыс патшасы Б.Ф.Годуновқа арнауы және еңбектің дербес бөлігі, яғни ортағасырлық қазақ тарихына тікелей қатысы бар тоғыз дастанының бүгінгі қазақ тіліне аудармасы берілген. Қадырғали би Қосымұлының еңбегі бізге толық емес екі тізім және татар ғалымы Ә.Рахим тауып жариялаған үзінді түрінде жеткен. Біз еңбегімізді даярлау барысында қазіргі уақытта Ленинград университеті ғылыми кітапханасының Шығыс бөлімінде сақтаулы тізімі (оны профессор М.Усмановтың ізімен шартты түрде А литерімен белгіледік) мен Қазан университеті ғылыми кітапханасының Шығыс бөліміндегі тізімі (оны В литерімен белгіледік) екеуін де негізге алдық. Бұл екі тізім де толық емес, дегенмен бірін-бірі толықтырып отырады. Еңбектің тексі толық бүгінгі қазақ тіліне аударылған жоқ. Соған қарамастан оның кітапта берілген түпнұсқасымен танысып, сол арқылы қадірменді оқырман ортағасырлық қазақ жазба мәдениетінен біршама түсінік ала алады деп сенеміз.

Авторлар.

Он жетінші ғасырдың алғашқы жылдары жазылған (1602 ж. аяқталған) Қадырғали бидің тарихи еңбегінің ғалымдар назарына ілінуі XІX ғ. өмір сүрген татар ғалымы Ибрагим Халфиннің есімімен тығыз байланысты. Ол бұл еңбектің бір көшірмесін 1819 жылы Қазан университетінің кітапханасына тапсырған1. Академик Ә.Марғұланның пікірі бойынша И.Халфин Қадырғали би еңбегін, «жақсылап оқып шығып, Абылғазының шежіресімен салыстырып шығады, сол кітаптың мазмұнымен және Абылғазыны пайдаланып, «Акуал Чингизхан уа Ақсақ Темір» деген кітабын жазады»23. Қадырғали шығармасымен Россияда алғаш танысқан ғалымдардың бірі – шығыстанушы академик X.Д.Френ. Ол шығарманың Тәуекел ханның немере інісі Қасымов хандығының ханы Онданұлы Оразмұхаммедтің сандығында сақталған Қосымұлының өз қолымен жазған түпнұсқасымен таныс болған. X.Д.Френ Ибрагим Халфинге Абылғазы еңбегін осы нұсқамен салыстырып оқуға кеңес берген4. Ғалымдар қауымын «Жылнамалар жинағымен»5 таныстыруда аса үлкен еңбек сіңірген – белгілі шығыстанушы Илья Николаевич Березин. Ол «Жинақпен» Қазан университетінде жұмыс істеп жүрген кезінде та-нысқан. Ғалым «Москвитянин» журналында алдымен шығарма туралы хабарлама беріп6, кейіннен оның сол кездегі жалғыз көшірмесін Қазанда өзі шығаратын көп сериялы «Библиотека восточных историков» басылымының 1854 жылғы 2-томында басып шығарады7. И.И.Березин журналдық мақаласында, кейіннен «Жинаққа» жазған алғысөзінде оған алғаш рет тарихи тұрғыдан талдау жасай келіп, скерткіштің деректік мәнін жоғары бағалаған. Қолжазбаның аты берілген алғашқы беттерінің жоғалып кетуіне байланысты және оның басым бөлігінің белгілі Рашид ад-дин еңбегінің қысқартылған аудармалық нұсқасы екендігін негізге ала отырып, Березин Қадырғали би шығармасына «Джамиат-тауарих» атын берген. И.Березин «Москвитянин» журналында Қадырғали би еңбегінен үзінді беріп, оны И.И.Ильминскийдің аударғанын, ал жазған алғысөзін де кейінірек аударманы толық түрінде жариялайтындығын айтқан. Бірақ, өкінішке орай, осы уақытқа дейін ол аударманың тағдыры белгісіз болып келеді. «Жинақ» деректерін өз еңбегінде алғаш рет кең пайдаланған тарихшы В.В.Вельяминов-Зернов болды. Ол өзінің «Исследование о Касимовских царях и царевичах» атты белгілі еңбегінде «Жинақтың» құнды жақтарын көрсетумен бірге, кемшіліктерін де сынға алған болатын. Сондай-ақ Вельяминов-Зернов Қадырғали би еңбегін «Тарихи Рашиди» сияқты шығармалармен өзектес, сабақтас екендігін орынды айтқан8. Қадырғали би шығармасын сақтап, оны танып-білуде туысқан татар халқының оқыған азаматтарының, ғалымдарының сіңірген еңбегі баға жеткісіз. 1922 жылы тіл маманы Эли Рахим (А.Ш.Абдрахимов) бұрынғы Қасым хандығымен тығыз байланыста болған Қазан молласы Г.Галеев-Барудидің, Қазандағы Орталық Шығыс кітапханасына сыйлаған кітаптарының арасынан Қадырғали би еңбегінің жаңа, әрі сапалы көшірмесін табады. 1927 жылы жариялаған мақаласында ол екі көшірменің де текстік сапасына археографиялық талдау жасаған9. Сол жылы жазында Ә.Рахим Кашкары аталатын татар аулынан табылған татар жылнамаларының қолжазба жинағы арасынан Қадырғали би еңбегінің үзіндісін кездестіреді. Ол Хаджы-Гирей ханды хандыққа шақыру туралы дастан болатын. Сонымен Қадырғали шығармасы бізге толық емес екі көшірме және бір үзінді күйінде жетті. Біз қарап отырған еңбекті дерек ретінде пайдаланған не болмаса оны тікелей талдауға арналған жұмыстар қатарына тарихшы М.Г.Сафарғалиев10 пен тіл маманы X.Хисматуллиннің11 еңбектері де жатады. Бірақ бұл екі автор да Қадырғали би шығармасын қарауда өз жұмыстарында кемшіліктерге орын берген. Мысалы, X.Хисматуллин «Жинақ» авторының өз еңбегі туралы «Бұл нұсқаны фарсы тіліндегі Чингиз-наме кітабынан түркі тіліне аударды»12 дегеніне қарамастан, аударманы татаршаға, ал еңбекті үзілді-кесілді XVІІ ғ. бас кезіндегі татар мәдениетінің үлгісіне жатқызады13. Бұл позиция жалпы татар зерттеушілерінің басым көпшілігіне тән. Әрине, еңбектің татар қоғамында (алайда Қасымов хандығы туралы бұл тұжырымның өзі де біржақтылық болар еді) өмірге келгендіктен, оның белгілі дәрежеде сол қоғамға тәндігін жоққа шығаруға болмас, дегенмен автордың қазақ қоғамынан шыққандығын (оны автордың өзі де шығармасында айтады), ал шығармаға келсек, оның түпнұсқасымен жасалынған көшірмелерінде тілінің аз да болса өзгерістерге ұшырап, татаршаға жақындай түскендігін ұмытпау қажет-ақ. Қадырғали би шығармасын зерттеп тануда татарстандық тарихшы М.А.Усмановтың еңбектерінің алатын орны ерекше14. Оның, әсіресе, 1972 жылы жарық көрген монографиялық жұмысының «Жинакты» талдауға арналған көлемді тарауын жалпы бұл еңбекті және оның авторының өмірбаянын арнайы зерттеудегі алғашқы салиқалы еңбек ретінде қарауға болады. Сонымен бірге М.А.Усманов жұмысында Қазақстан ғалымдары тарапына орынды айтылған сынмен қатар, жаңсақ пікір және тұжырымдардың да орын алғандығын атап айту қажет. Мысалы, М.Усманов сібірлік Қараша мен Қадырғали бидің бір кісі екендігі туралы өзінен бұрынғы авторлар толық дәлелдемеген тезисті негізге ала отырып, «Жинақ» авторының қайсыбір пікірлерін ол өмір сүрген заман, қоғамдық қатынастар арнасында (контексінде) емес, бүгінгі талап тұрғысынан қарайды. Сондай-ақ М.Усманов татар және қазақ сияқты ағайын халықтардың мәдениетін қарсы қою дұрыс еместігін орынды сынға ала отырып, өзінің де бұл принципке қайшы келер қателіктер жібергендігі түсініксіз-ақ. Қадырғали би еңбегін қазақ топырағында ғылыми тұрғыдан зерттеу Ш.Уәлихановтан басталады. Ұлы ғалым «Жинақты» «Киргизское родословие» атты мақаласында, профессор И.Н.Березинге жазған хатында және басқа еңбектерінде кең пайдаланып, ол туралы өте маңызды ойлар түйген. Уәлиханов мұнымен шектелмей, Қадырғали би еңбегінің құндылығын терең түсіне отырып, оның қазақ тарихына тікелей қатысы бар тарауларын орыс тіліне сапалы түрде аударған15. Қадырғали би еңбегін XVІІ ғасырдан жеткен аса маңызды еңбек ретінде бағалап, Уәлиханов ол туралы «единственные памятники казахов»16, «...которая замечательна уже тем, что написана киргиз-кайсаком»17– деген. Сондай-ақ еңбектің қазақ халқының қалыптасу процесін, оның тілін, қазақ сұлтандарының генеалогиясын зерттеуде алатын орнын Уәлиханов дәл әрі жоғары бағалаған. Совет дәуірінде Қазақстан ғалымдарының Қадырғали би еңбегіне назар аударуы 50-жылдардан бері ғана Қазақ ССР-і тарихының 1957 жылғы басылымының І томында18 «Жылнамалар жинағының» өмірге келуі және деректік мәні туралы түсінік беріліп, оның халқымыздың ортағасырлық мәдениетіне тікелей қатынасы бар құнды ескерткіш екендігі айтылған. Сонымен бірге тарау авторы шығарманы «тілі жағынан ерекше шежіре» дей келіп, оны «ортаазиялық жазушылардың дәстүрлі шығармаларынан мүлдем өзгеше» қояды. «Жинақтың» Қазақстанда зерттелуі академик Әлкей Марғұлан есімімен тығыз байланысты. Ш.Уәлиханов шығармаларына берілген түсініктемелерінде және басқа мақалаларында белгілі ғалым Қадырғали бидің өмірбаяны, шығарманың деректік негіздері мен мәні туралы, сондай-ақ оны зерттеп тануда негізге аларлық терең тұжырымдар жасаған. Мәселен, Марғұлан Қадырғали би шығармасына белгілі Рашид ад-дин туындысының аты берілуі оның деректік маңызын дұрыс бағалауға кедергі болып келгендігін орынды көрсетіп берді. Сонымен бірге Марғұлан Қадырғали би еңбегі мен өмірбаянын қарауда дәлелсіз ойларға да орын алдырған. Айталық, белгілі ғалымның сібірлік Қарашаның «Жинақ» авторы екендігіне дәлел боларлық нақты деректердің әзірге жоқтығына қарамастан, басқа авторлармен бірге оларды бір кісі санауы түсініксіз. Өкінішке орай, бұл дәлелсіз пікір «Жинақ» төңірегінде әңгіме еткен баска да зерттеушілердің жұмыстарында әлі күнге өзгеріссіз беріліп жүр. Қадырғали би еңбегіне ғылыми көпшіліктің назарын аударып, ол туралы 1964 жылы Москвада өткен XІІ халықаралық антропологтер мен этнографтардың конгресінде сөйлеген сөзінде, кейінірек жарық көрген көлемді еңбегінде мәнді де тың ойлар айтқан этнограф ғалым Э.А.Масанов болды. Масанов Россияда XVІІІ ғасырдың 40-жылдарында біз қарап отырған еңбектің аудармасы жасалғандығын, орыс ориенталистерінің бұл еңбекпен ерте кезден бері таныс болғандығы туралы қызғылықты фактілер келтірді19. 1965 жылы жарық көрген «Великие ученые Средней Азии и Казахстана. VІІІ-XІX вв.» (Алма-Ата, 1965) атты жинақта оның авторларының бірі К.Жүнісбаев алғаш рет көпшілікке арналған Қадырғали бидің өмірбаяны және оның шығармасы туралы біршама толық түсінік беруді мақсат еткен. Жинақ шығарушыларының ізгі ниетін қолдай отырып, бірақ Қадырғали биге арналған очеркте елеулі кемшіліктерге орын берілгендігін де айтпасқа болмайды. Ол кемшіліктер туралы тарихшы М.Усмановтың кезінде орталық басылымда жарық көрген сын мақаласында20 және монографиялық еңбегінде21 айтылған сын пікірлердің басым бөлігінің дәлелді екендігін мойындау керек. Қадырғали би еңбегін зерттеудегі 60-жылдардағы жасалынған ізденістердің нәтижесін «Қазақ ССР тарихы» жаңа басылымының 2-томынан анық байқауға болады. Мұнда Алтын Орда және оның орнында пайда болған мемлекеттік бірлестіктердегі саяси, әлеуметтік мәселелерді қарауда басқа Орта Азиялық деректермен қатар, Қадырғали би еңбегінің де тартылғанын көреміз22. Сондай-ақ «Жинақ» деректерін белгілі бір мақсатта өз мақалаларында тарихшы В.П.Юдиннің т.б. пайдаланғанын23 айтып өту абзал. Дегенмен Қосымұлы Қадырғали би еңбегін зерттеп, оқушы қауымға жеткізуде әлі де атқарылуға тиіс жұмыстар жеткілікті. Мысалы, әзірге бұл жұмыстың ортағасырлық Қазақстан тарихына байланысты деректік мәнін жан-жақты толық ашып бере алатын жұмыстың жоқтығы. Еңбекті толық қазақ тіліне аударып бастыру, сондай-ақ алдымен оны тарих факультеті студенттерінің қажетіне жарату атқарылуға тиіс маңызды іс болмақ.

Нақты деректердің болмауы Қадырғали би өмірбаяны жайлы шындық деңгейіне жеткізілген жорамалдардың зерттеу еңбектерінде кең тарауына негіз болды. Солардың ең бастысы – Сібір жылнамалары бірауыздан әң- гіме еткен Қарашы24 мен «Джами ат-тауарих» («Сборник летописей»–«Жылнамалар жинағы») авторы Қадырғали бидің бір кісі екендігі туралы тұжырым. «Жылнамалар жинағы» авторының өмір жолына алғаш көңіл аударған И.Н.Березин мен В.В.Вельяминов-Зернов бұл мәселе жайлы кесіп ештеңе айтпаған. Татар ғалымы М.А.Усманов белгісіз себептермен И.Н.Березин Қараша мен Қадырғали биді бір кісі санады деген пікір айтады25. Мәселеге жақынырақ келейік. И.Н.Березиннің «Москвитянин» журналында жарияланған хабарламасында Қадырғали би өмірбаянына байланысты айтқан ойын сол күйінде оқып көрейік: «...участь облагодетельствованного Годуновым У раз Мухаммеда была, по-видимому, крепко связана с положением нашего автора, исследовательно, все, что было хорошо У раз Мухаммеду, было хорошо и для приближенных его. Притом же, судя потому, что автор служил еще родителям У раз Мухаммеда, он был уже не молод, когда писал свою хронику, и следовательно чувствовал глубже и ценил лучше благодеяния Бориса26» . Ал шығарманың жазылу мерзімі туралы айта келіп: «...автор умер прежде наступления в русской земле смутного времени, в котором принимал деятельное участие У раз Мухаммед: иначе он не оставил бы дополнить свою летопись последующими событиями»27,–дейді. Белгілі шығыстанушы кейінірек «Жылнамалар жинағына» жазған алғысөзінде үлкен өзгеріссіз осы ойларын қайталаған. Бұл айтылған ойларда, әрине, сібірлік Қараша мен Қадырғали бидің бір кісі екендігі жайлы жорамал да жоқ. Демек, М. А. Усмановтың Березин, Карамзин ойларына сүйене отырып, «Жинақ» авторы мен Қараша мырзаны бір кісі санады деуі, әрине, дәлелсіз. Қадырғали би шығармасына терең талдаулар жасап, оны өз еңбегінде кең пайдаланған В.В.Вельяминов-Зернов бұл мәселеге келгенде өте абай және кейінгі зерттеушілер одан әрі дамыта қарамаған, бірақ көңіл аударуға лайық пікір айтқан еді. Ол мынадай сұрау қойған болатын. «...что в исходе ХVІ-го столетия глава этого рода (т.е. джалаиров – М. К.), Кадыр-Али, в сопровождении нескольких лиц, в числе которых, быть может, находился и автор «Сборника летописей», выехали в Россию либо вместе с У раз Мухаммедом, либо вскоре после него?»28. Бұл жерде В.В.Вельяминов-Зерновтың Қадырғали мен «Жинақ» авторын екі кісіге жатқызуы, әрине, жаңылыс кеткендік. Ол дау туғызбаса керек. Мәселе баскада, анығырақ айтсақ, ғалымның Қадырғали және басқа бірнеше адамның Оразмұхаммедпен бірге не болмаса артынша бөлек Россияға аттанып кетуін ықтимал санауында. Деректерден, зерттеу еңбектерінен Оразмұхаммедтің Москвада, кейіннен Керман шаһарында жалғыз емес, үлкен семьясымен және ел-жұртынан ере келген жақын би-бектерімен бірге тұрғандығы белгілі. Ағасы Тәуекел ханға жолдаған жауап хатында ол семьясының хал-жағдайы туралы толық түсінік береді: «...Да мать твоя Ази-царица, да сестра Алтын-царевна, да мать моя, а твое невестка Алтын-ханым, да племянница твое Бахты-царевна, да племянница же твоя Кунь-царевна и все много, много бога молят и челом бьют»29. Ал Керман (Қасымов) шаһарында таққа отыру салтанатында көшпенділер салты бойынша оны төртеуі төрт жағынан алтын таққа көтеріп, оңы мен солына орналасқан арғын Жаныш бек, қыпшақ Тоқай бек, жалайыр Қадырғали бек, исбай маңғыт Сыбай бектерді ханның жаңа жұрты емес, бастапқы жұртынан ере келген қараша бектері, жақындары деп айтуға толық негіз бар. Демек, Тобольскіде тұтқынға түскен Сейтек хан, Оразмұхаммед және Қарашалар, әрине, Москваға тек өз бастары ғана жөнелтілген жоқ. Өздерімен бірге, не кейінірек бөлек олардың семьяларының, жақындарының да Москваға жеткізілгені анық. Осы арада неге Сібір тұтқындары патшаға өз бастары ғана емес, семьясымен бірге жөнелтілді деген сұраудың тууы заңды-ақ. Қысқаша болса да бұл жайға тоқтала кету абзал. Мәселе сол тұстағы орыс үкіметінің шығыстағы жаңа елдер мен аудандарды өзіне қаратуда жүргізген саясатының астарында және ерекшелігінде еді. XVІ ғ. соңғы ширегінде Оралдың шығыс бөлігін, Батыс Сібірді бағындыру Россия үшін өте қолайсыз жағдайда өтті. Тура осы мезгілде ол оңтүстікте Қырым хандығымен, батыста Речь Посполитая, Ливон ордені және Швециямен өз тәуелсіздігі және теңіз жолдары үшін ұзаққа созылған ауыр күрес жүргізуге мәжбүр болды. Сондықтан да Иван ІV, оның ізбасары Федор Иванович, Борис Годунов Сібір саясатында ашықтан-ашық күшке барудан үзілді-кесілді бас тартқан болатын. Федор Иванович тұсында 14 жыл бойы саяси билікті өз қолында ұстаған, 1598 жылы патша тағына отырған Борис Годунов Сібір саясатында аса абай болды. Ол саясаттың мәні барлық Сібір халықтарының қарсылығын туғызатын, әрі ұзаққа созылуы мүмкін қарулы күреске бармай, мүмкіндігінше көп күшті және шығынды қажет етпейтін жолмен жүру еді. Ал ол жол жергілікті билікті қолында ұстап отырған феодалдық топтармен ымыраға келу болатын. Басқаша айтқанда, Сібір билеп-төстеушілерін патша билігіне қарсы бағытталған әрекеттен қайтарып, оларды мүмкіндігінше патша қызметіне өтуге көндіру, ал көнбесе күшпен мәжбүр ету еді. Міне, сондықтан да воевода Д.Чулковтың Сейтек, Оразмұхаммед және Қарашаны тұтқынға алуы, әрине, кездейсоқ оқиғаға жатпайды. Ойымыз дәлелді болуы үшін бірер мысалдар келтірейік. XVІ ғасырдың өзінде-ақ бір орталыққа бағынған орыс мемлекеті қалыптасу және өсу барысында көп ұлттық сипат ала бастаған. Оның құрамына солтүстік халықтарымен қатар, марий, чуваш, удмурт, татар және башқұрт сияқты Поволжья, Орал халықтары да енген болатын. Патша өкіметі бұл халықтарды өз құрамына енгізу барысында ең алдымен олардың феодалдық топтарын өзіне қаратуға ұмтылды. Мысалы, Қазанды бағын- дыру барысында татар мырзаларының біраз бөлігі орыс патшасына қызмет етуге Қазан хандығы жерінен кеткендігі белгілі. 1551 жылы наурызда Иван Грозный Қазанға Шиг Алейді Хабаров бастаған 500 орыс атқыштарымен (стрельцы) енгізер алдында бұрынғы Қазан ханы Сафы- Гирейдің жесірі Сюнбекиді (Сүйінбикені) ұлы Утемышпен Москваға келуін талап етеді30. Кейінірек бұларға үкімет әкімшілік жолмен Россияның ішкі аудандарына жер аударып, оларға байырғы орыс жерлерінен поместье түрінде иелік бергендер де қосылды. Солардың қатарында Қасымов хандығының қызметтегі татарлары да бар болатын31. Бұл саясат Борис Годунов үкіметі тұсында да өз жалғасын тапты. Үкімет Сібір воеводаларына берген нұсқауларында мүмкіндігінше Көшім хан және оның төңірегіндегі мырзаларымен келісімге келуді, сөйтіп, оларды патша қызметіне өтуге көндіруді тапсырды. Осы саяси бағытты іске асыру барысында Көшім ханның немере інісі, әрі қолбасшысы Мәметқұл семьясымен, ханның сегіз әйелі, ұлдары Әбілқайыр, Асманақ, Шаим, Бипатша және сегіз қызы, бірнеше мырзалары тұтқынға алынып Москваға жөнелтілді32. Бұл операцияны іске асырған воевода Андрей Воейков өзінің патшаға жолдаған хатында: «...послал Кучюмова царя сыскивать в Чаты и в Колмаки, и где он Кучюма царя найдет, и я холоп твой приказал ему говорит Кучюму царю, чтобы Кучюм царь ехал служити к тебе Государью вся Руси, а ты Государь царь и Великий князь Борис Федорович всея Руси его пожалуешь своим жалованьем»33– дейді. Хаттан воеводаның патшадан Сібір ханын бүкіл семьясы, туған-туысы, қызметтегі мырзаларымен Москваға жөнелту туралы арнайы тапсырма алғандығын байқау, әрине, қиынға түспесе керек. Сібір ханын, оның айналасындағыларын семьясымен Москваға алдыру, сөйтіп, поместье, вотчинаға иелік, шен-шекпен, қызмет беру оларды біржола бағындырудың және ымыраға келтірудің ең сенімді жолы еді. Патша үкіметінің Сібір саясаты туралы жақсы жазған авторлардың бірі Карамзин: «Тщетно Государь, желая водворить тишину в своем новом, отдаленном Царстве, обещал даже оставить его царем в земле Сибирской, если он с покорностью явится в Москву»,34 – деп жазған болатын. Бұл саясатты іске асыру жұмысына тұтқындағы ханзада Әбілқайырдың да тартылғанын айта келе ол: «О том же писал к отцу и пленник Абдулхаир, словея великодушие Феодора, который дал ему и царевичу Маметкулу богатые земли и собственность, любя живить смертных и миловать виновных»35,– дейді. Мұндай саясат патша үкіметіне Россияға іргелес орналасқан баска шығыс халықтарын үркітіп алмау үшін де қажет еді. Москвада, әрине, Оразмұхаммедтің кім екенін жақсы түсінді. Сондықтан да үкімет оны Қазақстанмен арадағы қатынасты пайдалану қажеттігін де ұмытқан жоқ болатын. Оны біз Федор патшаның Тәуекел ханға жауабынан, сондай-ақ Оразмұхаммедтің ағасына жолдаған хатынан анық байқаймыз. Біріншісінде патша Көшім және Бұқар ханы Абдолламен күресте Тәуекелден көмек сұраса, соңғысында тұтқындағы ханзада ағасына қуатты орыс патшасы қол астына өтуге кеңес береді36. Сонымен бірге үкімет Оразмұхаммедтің Москвада тұтқында болуын басқа саяси мақсатта пайдалануға да тырысты. Оразмұхаммедтің патша сарайында шетелдік жоғарғы елші, өкілдерді ресми қабылдауларға қазақ ханзадасы (царевич) ретінде қатынасуынан, әрине, үкіметтің оны сырт көз алдында өз билігінің географиялық және этникалык ауқымын кең етіп корсету мақсатында да пайдаланғанын аңғару киын емес. Жалпы бұл кез Москвада Оразмұхаммед, Мәметқұл, Сейтек сияқты хан тұқымдары аз емес еді. XVІ-XVІІ ғасырлардың іс-кағаздарында ол туралы қызғылықты деректер сақталған. Мысалы, құпия приказдың іс қағазында: «...При царе Борисе Федоровиче всея Руси служили: царевич Казанские орды (казахские деп оқыңыз – М.Қ.) У раз Магмет, царевич Сибирской Маметкуль, царевич Шемарханьский Шихим, царевич Ургеньский Умамет37– делінген. Біз қарап отырған кезеңді зерттеушілердің бірі Р.Г.Скрынников Борис Годунов билікке келген соң өзінің кешегі жаулары мен қарсыластарына атақ пен құрметті үйіп-төгіп, олардың кінәмшіл менмендігін қанағаттандыруға тырысты дейді38. Бұл саясат жаңа қосылған және іргелес жатқан елдермен қатынаста да өз жалғасын тауып отырды. Патша өзінің сібірлік тұтқындарынан да шен, құрметті аяған жоқ болатын. Сейтек вотчинаға иелік, ал Оразмұхаммед болса алдымен поместье, ал кейіннен Қасымов хандығын алғандығы белгілі. Міне, осы келтірген фактілер Сібір тұтқындарының семьяларының, жақын адамдарының да Москваға алынуын заңды құбылыс ретінде қарауға негіз береді. Олай болса ата-бабасынан бері қазақ хандарына қызметте келе жатқан Қадырғали бидің Оразмұхаммед семьясымен бірге, сол семьяның қызметіндегі қарашы биі ретінде Москваға аттануы да толық мүмкін жай. Және ол жалғыз емес, онымен бірге қазақ даласынан арғын Жаныш би, қыпшақ Тоқа би, қазақтармен аралас жатқан ноғай елінен исбай маңғыт Сыбай билер де бар еді. Олай дейтініміз бұл рулардың сол кезде Оқа бойындағы Қасым хандығы құрамында болуы, әрине, көңілге қонбайды. Демек, Қадырғали биді Оразмұхаммед семьясымен бірге барған қарашы билердің бірі ретінде қарауға болады. Ал орта ғасырларда қарашы би, бектердің өз әміршісімен баска жұртқа ере кетуі қатардағы заңды құбылыс болған. Егер сібірлік Қарашыға келсек, ғылымға әзірге белгілі деректер көрсеткен мынадай жайларды еске алмаса болмайды. Сібір «жылнамаларының» баяндауы бойынша сібірлік Қарашы ұзақ жылдар Көшім қызметінде болған. Сондай-ақ ол тек Көшім ханға ғана ықпалды емес, бүкіл Ертіс бойындағы халық арасында беделді саяси қайраткер ретінде көрінеді. Г.Ф.Миллер ол туралы «он самый могущественный из татарских мурз»39,– дейді. Қарашының Көшімнен кетуін жылнамалар ханға тиген ең үлкен соққылардың бірі ретінде қарайды. Ал Сібір воеводалары бұл жайды Москва үкіметіне аса маңызды жаңалық есебінде хабарлаған. Мұнымен қатар жылнамаларда «Қарашы ұлысы», «Қарашы көлі», «Қарашы қалашығы»40 деген атаулар да жиі кездеседі. Міне, осы фактілер сібірлік Қарашының бұл өлкеде келімсек емес, бұрыннан тұрып келе жатқандығын, ал Көшім ханда бір емес, ұзақ жылдар бойы қызметте болғандығына дәлел болса керек. Осыған байланысты М.А.Усмановтың Сібір жылнамаларына сүйене отырып, «Карачи был совершенно независим от Уразмухаммеда»41 деуі және оның Сейтекпен бірігіп әрекетке көшуі бері дегенде 1548 жылдан басталады деп санауы42 көңілге қонады. Бірақ осы уақытқа дейін Қарашының Көшімнен кету себебі белгісіз себептермен зерттеушілердің назарынан тыс қалып келеді. Қысқаша болса да осы мәселеге тоқталып өтейік. Батыс Сібір өлкесіндегі осы кезеңдегі саяси жағдайды Шейбанидтер династиясы мен Тайбұғы династиясы арасындағы ертеден келе жатқан күрес контексінде қарамасқа болмайды. Сол күрес барысында 1563 жылы шейбанид Көшім Тайбұғы тұқымы Едигер мен Бекболатты өлтіріп43, Сібір билігін өз қолына алған болатын. Жылнамалар Бекболат ұлы Сейтекті Бұқарға қашырды дейді44. Ол кез Сібірден бергі қазақ даласы да Бұқарға жатқызылған. Сібір жылнамаларынан Сейтектің Шейбанид Көшімге қарсы тайбұғылықтардың күресін жалғастырғанын, ал 80-жылдары белсенді қимылға көшкенін байқаймыз. Ремезов жылнамасы Сейтек Қарашымен бірге 1584 жылы тамыз айында қайтыс болған Ермактың қару-жарағын бөлуге қатысты дейді45. Жалпы жылнамаларда бұл жылдың аталуы кездейсоқ емес. 1584 жыл Көшім үшін өте ауыр жыл болған. Бұл жылы оның қолбасы інісі Мәметқұл тұтқынға алынып, Москваға жіберілді. Тура осы жылы ханға тағы бір ауыр соққы тиді. Ол оның ең ірі және жақын кеңесшісі Қарашының бөлініп кетуі еді. Көшім хан мен оның Қарашы мырзасының арақатынасын айқындап беретін деректердің жоқтығына байланысты ол екеуінің араздасу себептерін толық түсіндіру мүмкін емес. Бірақ жергілікті феодалдық топтар мен Көшім арасында қайшылықтың болғандығы және алғашқылардың біразының Тайбұғы әулеті жағын қолдағандығы, Көшім мен Қарашы арасындағы араздық сол қатынастардың айқын көрінісі екендігі күмән туғызбайды. Ермакпен күрес барысында Көшімнің әлсіреуі бұл қайшылықты тереңдете түсті. Міне, осындай жағдайда жергілікті феодалдар тобының өкілі Қарашының Тайбұғы әулеті жағына шығуы, әрине, таңқаларлық оқиға емес. Сонымен көріп отырмыз, сібірлік Қарашы келімсектен гөрі, Ертіс өңірінің байырғы тұрғынына көбірек ұқсайды. Бұл мәселеге байланысты жалғыз дерек – Сібір жылнамаларының көрсетуіне сүйенсек, Қарағпы- ның қазақ хандарынан Шейбанид және Тайбұғы династияларымен байланысының тереңдігін аңғару қиынға соқпайды. Ал бізге белгілі «Жинақ» авторының ата-бабасынан бері қазақ хандарының қызметінде келе жатқандығы анық. Оның үстіне XVІ ғасырдың 70–80-жылдары Қазақ және Сібір хандықтарының арақатынасы шиеленісе түскендігі, тіптен олардың арасында қарулы қақтығыстардың болғандығы да белгілі46. Сондай жағдайда Қарашының қазақ хандарының бітіспес жауы Көшім ханда да қызметте болуы, әрине, көңілге қонбайды. Қорыта айтқанда, біздің пікірімізше, біріншіден, «Жинақ» авторы Қосымұлы Қадырғали би мен Тобылда тұтқынға алынған, Көшім ханның, кейіннен Сейтек ханның қызметінде болған Қарашы мырза бөлек кісілер. Екіншіден, Қадырғали бүкіл саналы өмірін қазақ ханы Шығайда, оның ұлы Ондан сұлтанда қызметте өткізген, кейінірек оның ұлы Оразмұхаммед тұтқынға түскенде сұлтанның семьясымен бірге және басқа билер сияқты кеңесші би есебінде Москваға жіберілген.

ХІV - XVІ ғасырларда ыдыраған моңғол империясының орнында Еділден Батыс Сібір жазығына дейінгі аралықта түркі тілдес тайпалардың экономикалық, әлеуметтік және саяси даму, кемелдену барысында жеке-жеке халықтық бірлікке өту процесі жүріп жатты. Орталық Азияның көне дәуірден бері негізгі түрғындарының бірі болып келген түркі тайпаларының жеке халықтық (народность) бірлікке көшуі олардың бұдан былайғы қоғамдық және мәдени дамуының алғышарты еді. Ф. Энгельс бұл кезең туралы: «Из смешения народов, происходившего в раннем средневековьи, постепенно развивались новые национальности»47– деген болатын. Бізге белгілі этникалық ұғым – ұлттық бірлік, әрине, кейінгі ғасырлардың, басқа экономикалық-қоғамдық қатынастардың үлесіне тиеді, дегенмен сол бірлікке апаратын алғашқы қадамдар осы кезеңде-ақ жасалған болатын. Бұл күрделі процесс сол кездің өзінде-ақ экономикалық және саяси қатынастармен қатар, рухани өмірде де өз көрінісін тапқан. Көне түркі тілі негізінде қазақ, өзбек, қырғыз, татар және басқа туыс тілдердің, сол тілдерде жазылған не айтылған көркем ой туындыларының қалыптасып дамуы, жалпы рухани қондырғыда ұлттық нышандардың тереңдеп, айқындала түсуі соған айғақ болса керек. Жалпы қоғамдық өмірде бұл процесс, жеке халықтың саралану процесі бірсыдырғы кедергісіз, қайшылықсыз жүрді десек мәселені тура түсінбегендік болар еді. Жеке халықтың саралану, даму процесі әсіресе рухани салада баяу жүрді. Оның жолында көлденең феодалдық бытыраңқылық, ортағасырлық діни фанатизм, таптық қанау, ірілі-ұсакты феодалдық қақтығыстар мен соғыстар тұрды. Соған қарамастан қоғамның объективті даму қажеттілігінен туындаған бұл құбылыс, жеке халықтардың қалыптасып дамуы, қоғамдағы мыңдаған кедергілерді жеңіп өтіп, ақыр соңында өз логикалық шешімін тапты. XVІ ғ. соңына қарай Аталған халықтардың этникалық бірлік ретінде өзін-өзі тану санасының оянуы, саяси және мәдени дербестікке ұмтылуы өз көрінісін қоғамдық сананың белсенді бөлігі тарихтануда анық байқатты. XVІ-ХVІІ ғасырларда Орта Азия және Қазақстанда дүниеге келген, не болмаса осы өлке өкілдерінің қаламынан туған белгісіз автордың «Таварих-и гузида-йи нусрат-намесі», Өтеміш Қажының «Шыңғыс намесі», Хафиз Таныштың «Шараф-наме-йи шахиі», Абылғазының «Шаджара-йи турк ва могулы» және басқа көптеген еңбектер осыған айғақ. Халықтардың саяси және әлеуметтік тәуелсіздігі үшін күрес барысында өз тарихын білуге ұмтылуы тек Орта Азия, Қазақстан ғана емес, бұл өлкеге іргелес орналаскан басқа да Орталық Азия елдеріне тән құбылыс болатын. Тура осы мезгілде Шығыс Түркістанда дулат Мырза Мұхаммед Хайдардың «Тарих-и Рашиди», чорас Шах Махмудтың «Тарих», Шығыс Моңғолияда белгісіз авторлардың «Алтан тобчи» және «Шара туджи», Санан Сэцэннің «Эрдэнийин тобчи», Лубсан Данзанның «Алтан тобчи» сияқты еңбектері дүниеге келген еді. Негізгі мәні XІІІ ғасырда күшпен құрылған моңғолдар империясының құлап, оның орнына тайпалық құрылысты ауыстырған халықтық бірліктің және сол жеке халықтық тұтастыққа негізделген мемлекеттердің қалыптасуы болған бұл тарихи кезеңде тарихтану еңбектерінің жазылуына түрткі боларлық себептер жеткілікті еді. Солардың ішінен ең негізгілері ретінде Шыңғыс тұқымдары және басқа феодалдық топтардың саяси билік үшін жүргізген талас-күресі, таптық қайшылықтың шиеленісуі, халықтардың өзін-өзі тану санасының оянуы, қоғамның жалпы мәдени дәрежесінің, соған байланысты рухани талабының өсуі десек қателеспеген болар едік. Бұлардың ең іргелісі де, әрі өміршеңі де еңбекші халықтың әлеуметтік теңдікке ұмтылуы және оның халықтық санасының оянуы болғанымен, ол феодалдық, антагонистік қоғамдық қатынастар жағдайында феодалдар тобының идеологиялық құралы болған діннің көмегімен ылғи да артқа ығыстырылып, тұншықтырылып отырды. Қоғамдық өмірде саяси билікті қолында ұстаған Шыңғыс тұқымдары – сұлтан-төрелер тарихи еңбектердің бет-бағдарын анықтап, оларды өздерінің таптық, династиялық мүддесінің қуатты құралына айналдыруға тырысты. XVІ-ХVІІ ғасырлар орталық идеясы «әлемдік билік» болған шыңғыстық идеологияның әлі де болса өрлеу кезеңі еді. Ол, тарихшы В.П.Юдиннің дәл басып айтқанындай, «хан» атағының тек Шыңғыс тұқымының қасиетті үлесі екендігі түркі-монғол қоғамдарында ешқандай күмән тудырмайтын аксиомаға айналған заман болатын48. Міне, осыған байланысты саяси билікті қолына алған үстем тап өкілдері Шыңғыс тұқымы болмаса хан атануға хұқысыз болды, сондықтан да өз биліктерін шартты болса да хан сайланған Шыңғыс тұқымдарының атынан жүргізді (мысалы, Едіге би), не болмаса өздерінің Шыңғыс ұрпағы екендігі жайлы лақаптар таратты (Әмір Темір, т.б.). Міне, осындай жағдайда хан сарайында, не оның төңірегінде жазылған тарихи еңбектер Шыңғыс тұқымдары билігінің мәңгілігін уағыздауға, оған құлдыққа шақыруға міндетті болды. Сондықтан да олар көп жағдайда Газан, Шайбани, Абылғазы сияқты хандардың тікелей нұсқауы бойынша жазылды немесе олардың өздерінің қаламынан туды. Осы бағытта жазылған феодалдық тарихи еңбектердің орталық идеясын ортаазиялық тарихшы Өтеміш Қажы былай берген болатын: «Бұдан былай қарашылар билігі мәңгі жойылсын!»49. Біз қарап отырған мезгілде Орта Азия мен Шығыс Түркістанда өмірге келген тарихи еңбектерге тән тағы бір ерекшелік ол өткен тарихты баяндауда бірнеше дәстүрдің бас қосуы. Атап айтсақ, моңғолдық, араб-парсылық және түркі халықтарының дәстүрі болатын. Жалпы бұл үш дәстүрді де өз жұмысында алғаш рет шеберлікпен пайдалана білген Рашид ад-дин болды. Оның әлемге әйгілі еңбегінің қай заманда болмасын ескірмей жаңғырып отыру сырының түп төркіні де осында болса керек. Орта Азия халықтарының тарихи танымының, ойының одан ары дамуына аталған мектептердің ықпалының тигенін, сонымен бірге түркі халықтарының ілгері заманнан тарихи ойды дамытуда өзіндік салты мен дәстүрі, мектебі болғандығын атап айту абзал. Оның бірден-бір нанымды көрінісі түркі қағанаты дәуірінен бізге жеткен Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк құрметіне қойылған құлпытастардағы жазулар. Ойымыздың дәлелді болуы үшін, ең алдымен, бұл ескерткіштердің дүниенің басқа да аудандарында сол тұста жазылған шығармаларға тән рухта, көтерген қоғамдық жүгі бойынша олармен өзектес екендігін атап айту қажет. Феодалдық қоғамның, әсіресе, оның ерте даму кезеңдері тұсындағы негізгі ерекшеліктерінің бірі – саяси бытыраңқылық. Ол қоғамдық тақырыпқа жазылған ортағасырлық шығармалардың ең негізгі мәселелерінің бірі болған. Оны біз көне түркі жазуларынан да анық байқаймыз. Білге қаған елінде ауызбірліктің кемдігіне налып: «...Аштықта тоқтықты түсінбейсің, бір тойсаң, аштықты түсінбейсің, сондығың үшін алдандың, қағанның тілін алмадың, жер-жерге бардың, әбден алқындың, арыдың»50– десе, Күлтегін құрметіне қойылған құлпытас авторы «атамыз, бабамыз ұстаған жер-су иесіз болмасын»,– деп өсиет айтып, бірақ елінен татулықтың кеткеніне мұңайып: «О, қасиетті Өтүкен қойнауының халқы, бардың, біресе ілгері шаптың, біресе кері шаптың, барған жерде не пайда таптың? Қаның судай ақты, сүйегің таудай жатты, бек ұлдарың құл болды, пәк қыздарың күң болды»51,– десе, Тоныкөк құлпытасын жаздырушы өз елінің тәуелсіздігіне сырттан төнген қауіпті түсінгенде «түнде ұйқым келмеді, күндіз отырғым келмеді»52,– дейді. Ұрпақ тәрбиесіне көңіл бөлмеген қоғам болмаған. Феодалдық қоғам да (оның бастапқы және дамыған сатыларында да) бұл мәселеден тыс қалған емес. Сол ұрпақ тәрбиесінің негізі де, басты бағыты да өткенде болған өнегелі істерді үлгі ету, бүгінгі тілмен айтқанда тарихпен тәрбиелеу болған. Көне түркі ескерткіштерінде ел басқару ісінде қағаннан кейін білгелердің тұрғандығы айтылады. «Аз ғана түркі халқы көшпелі еді, қағаны алып еді, ақылгөйі білге еді»53,– дейді. Сөйтіп азаматтық (әскери емес) биліктің басында қағанның, ал рухани биліктің басында білгенің тұрғанын айтады. Әрине, білге жаңа қалыптасып, нығайып келе жатқан феодалдық қатынастар жағдайында қағанның әлеуметтік тірегі екендігі рас. Бірақ сонымен бірге оның белгілі дәрежеде өз заманына лайық идеологиялық тәрбиелік міндет атқарғанын да ұмытуға болмайды. Рухани дамудың әлі де болса балаң заманында оның «білге», демек, өмір таныған көсем атануы да соған меңзейді. Білге қоғам үшін, ең алдымен, әрине, өткен ұрпақ тәжірибесін жетік білетіндігімен және жаңа ұрпақты сол тәжірибеге белсенді түрде баулуымен ерекшеленсе керек. Көне түркілердің рухани мәдениет саласындағы жетістіктері ізсіз өте шыққан жоқ болатын. Рашид ад- дин Таян хан өткізген үлкен бір жиында Құба-тегин жырау айтқан жырдан қара сөз түрінде үзінді береді. Онда жырау араларына алауыздық араласқан ағайынды Бұюрық және Таян хандарға наймандар бірлікте болған Эниат хан мен Нарқыш-Таян заманын үлгі етіп, оларды, «теңіздей толқыған» найман ұлысын бірлікке шақырады54. «Юань ши» Шыңғыс қолдарының ойранына дейін наймандар ұлысында іс-қағаздарын жүргізілгендігін, олардың түркі тілінде жазылып, ханның алтын мөрімен бекітілгендігін айтады. Мөр алым-салық және басқа маңызды іс-қағаздарына басылған. Деректер бойынша Таян ханның ең соңғы хатшысы, алым-салық ісін жүргізуші жақын адамы Тататуна деген ұйғыр болған55. Моңғолдардың қолына түскен Тататуна енді оларды іс-қағазын жүргізуге баулып, ханзадаларды ескі түркі әрпі арқылы моңғолша жазып-оқуға үйреткен. Осы арада еске алатын бір жай, яғни егер наймандар моңғол тілдес қауым болса, Шыңғыс хан хатшыға «ханзадаларға өз тілінде (демек, моңғол тілінде – М. Қ.) ұйғыр әрпімен жазуға үйрет»56,– деп әмір бермеген болар еді. Жоғарыда келтірілген және басқа наймандарға байланысты кездесетін деректерден олардың тарихи танымының биік, шешендік өнерін жоғары бағалағандығын, сондай-ақ өз заманына лайық жазу мәдениетінің болғандығын көреміз. Қоғамдық даму дәрежесі бойынша керейлердің де наймандардан кем болмағандығы күмән тудырмайды. Міне, осыған байланысты найман мен керейлердің ерте феодалдық мемлекеттік бірлестіктерін Шығыс түркі қағанаты мәдениетінің мұрагерлері ретінде қарауға негіз бар сиякты. Түркілердің мәдениет, қоғамдық ой, соның ішінде тарихтану саласындағы жетістіктері керей, найман және басқа түркі қауымдары арқылы моңғолдарға жетіп, олардың мәдени дамуына айтарлықтай үлкен ықпалын тигізді. Сондай-ақ біз қарап отырған мезгілде моңғол және түркі руларының өзара жақындасуына, бір-бірінің мәдениет, рухани өмір саласындағы жетістіктерін қабылдауға қажет алғышарттар жеткілікті болатын. Олардың ең негізгілері ретінде, біріншіден, екі жақтың да экономикалық және басқа қоғамдық қатынастарының даму дәрежесінің жақындығын, екіншіден, олардың рухани өмірде өзара ықпалды болуына кедергі жасар әлемдік діндерді де әлі де қабылдай қоймағандығын бөліп айту орынды57. Сонымен бірге біз егер деректерге сүйене отырып бұл өзара ықпалда XІІІ ғасырға дейін басымдық түркілер жағында болды десек, шындықтан ауытқымаған болар едік. Оған дәлел ретінде керей, наймандарда негізін Шыңғыс қалаған моңғол мемлекеті құрылғанға дейін-ақ ерте феодалдық мемлекеттік бірлік болғанын және жоғарыда айтқандай жазба мәдениеті қалыптасып, іс-қағазы жүргізілгендігін айтсақ та жеткілікті. XІІІ-ХІV ғасырларда түркі-монғол халықтары арасында ауызекі тарих дәстүрінің терең тамыр жайғанының нақты айғағы моңғолдардың «Құпия тарихы» мен Рашид ад-дин еңбегі болып табылады. Моңғол тарихшысы Ш.Бира «Монгольская историография (XІІІ-ХVІІ вв.)» атты зерттеуінде «Джами ат-тауарихта» көне түркілер мен моңғолдар тарихына үлкен көңіл аударылғанын айта келіп, бұл бөлім түгелдей ескі моңғол тарих айту дәстүріне сүйенеді»58 деген пікір түйеді. Әрине, белгілі еңбектің алдымен моңғолдық жазба және ауызекі деректерге негізделгенін еске ала отырып, бұл пікірдің жалпы шындыққа жақындығын мойындамасқа болмайды. Сонымен бірге, бұл пікір біржақтылықтан да ада емес. XІІІ ғасырдағы моңғолдар мен шығыс түркілерінің тарих айту дәстүрінде айырмашылықтан гөрі ортақ жайлар басым болды. Оның үстіне Рашид ад-дин еңбегіне берген кіріспе бөлімінде жұмыста баяндалған түркі-моңғол халықтарының тарихына байланысты деректерді сол елдердің аса беделді деген шежіре айтушыларынан және өзіне жеткен кітаби еңбектерден теріп, ешқандай еркін бұрмалаусыз, өзгертпей, сол күйінде оқушыға жеткізуге ұмтылғанын айтады, ал шежіре айтушылар қатарында Пулад Чинсан, Газан ханмен бірге көптеген түркі халықтарының өкілдері де болғанын аңғару қиын емес59. Осыған байланысты Рашид ад-диннің еңбегін белгілі дәрежеде XІV ғасырға дейін түркі халықтары арасында сақталып келген тарихи деректердің теңдесі жоқ жиынтығы, олардың тарихи таным деңгейінің, тарих айту талғамының, бір сөзбен айтқанда, тарихи ойының энциклопедиялық көрінісі ретінде қарауға толық негіз бар. Сондықтан да, парсы тарихшысы еңбегіндегі көне түркі және моңғол халықтарының тарихы бұл екі халықтың да тарих айту дәстүріне бірдей негізделген деп айта аламыз. Рашид ад-дин еңбегінде түркі және монғол халықтары арасында тарихи материалдарды есте сақтау және оларды жатқа айту дәстүрінің айтарлықтай жақсы даму алғандығын ескертіп, бұл саладағы деректерді тарихи реконструкцияда пайдалану принциптерін де береді. Ғалымның пікірі бойынша әрбір халықтың тарихи зердесінде сақталып келген аңыз әңгімелерде берілген деректердің бәрі де құрметтеуге лайық. Олардың ішінде шындық пен жалғанның аралас жүруі де ықтимал, бірақ соған қарамастан тарихшының міндеті белгілі шежірешілер жеткізген деректерді өзгертпей, сол күйінде беру60. Демек, олардың арасынан тарихи шындықты ажыратып алу – оқушының ісі. Парсы тарихшысы еңбегінің орта ғасырларда, одан кейінгі кезеңдерде де түркі халықтарының арасында өте кең мәлім болып кеңінен тарауының бірден-бір себебі де оның түркі тайпаларының көне тарихын беруде тарихи шындыққа жақындығында еді. «Джами ат-тауарихтың» негізгі деректерінің бірі біздің заманымызға жетпеген «Алтын дәптер» атты тарихи еңбек екендігі белгілі. Мамандардың пікірі бойынша, бұл шығармада моңғолдардың шығу тегімен қатар, олармен тығыз байланыста болған түркілердің де шежіресі берілген61. Бұл пікірдің жорамалдан шындыққа жақын екендігін Рашид ад-диннің өзінің көрсетуінен анық байқауға болады. Мысалы, ол жалайырлардың монғолдармен қақтығысы туралы айтқанда, сол «Алтын дәптерге» сілтеме жасайды62. «Алтын дәптердің» моңғол феодалдарының, анығырақ айтсақ, Шыңғыс руының ең алғашқы жазба тарихы екендігін еске алсақ, көңілге оның пайда болуына түркілердің тікелей ықпалы тиген жоқ па деген заңды сауал оралады. Олай дейтініміз мемлекеттік құрылыс, әскер құру тәртібі және жазу мәдениетін игеруде найман, керейлердің тікелей ізбасары болған моңғолдардан өз жазба тарихын жасауда да олардан көп нәрсені қабылдауы толық ықтимал. Тіптен «Алтын дәптерді» кезінде найман ханы Таянда қызметте жүргенде түркі руларының шежіресін кітапқа түсіріп, тәжірибе жинаған Тататунаның да жазуы толық мүмкін ғой. Олай болса «Алтын дәптердің» үлгісі есебінде болған керей немесе найман хандықтарында өмірге келген түркі руларының жазба шежіресінің болмағандығына кім кепіл? Шыңғыс әскерінің түркі руларын жеңіп, ата қоныстарынан ығыстыруы олардың саяси белсенділігінің әлсіреуіне, соның негізінде ескі түркі мәдениетінің біржола құлдырауына әкелді. Тек XІV-XV ғасырларда ғана моңғолдар империясының ыдырауына байланысты түркі халықтарының жаңа сапада қайта жанданып дербес ел болып калыптасып, өздерінің ұлттық тілі мен мәдениетін дамытуға қажет шарттар түзіле бастады. Осы кезеңде түркі елдерінің рухани жаңғыруының басында тұрған алыптардың бірі, түркі тілінің әдеби және ғылыми тілге айналуына көп күш жұмсаған Әлішер Науаи, «Фархад пен Шырын» дастанында бұл мәселеге өз қатынасын мына жолдарда дәл берген еді:

Әлішер Науаи өзінің негізгі шығармасы «Хамсені» түркіше жазды. Ұлы ойшылдың сенімі бойынша тек осы тіл ғана оның бар болмысын, арман-тілегін, мақсат-мүддесін толық жеткізе алатын еді. Қайшылыққа толы қатал заманында тек түркі ғана оны этникалық, рухани бесігі, ең қымбат асылы – туған халқымен мәңгіге біріктіре алатын еді. Бірнеше жүз жылдық үзілістен кейін жаңа сапада түркі тілінің жаңғыруы және оған қажеттіліктің артуы түркі халықтарының саяси белсенділігінің өсуінің, этникалық, мәдени дербестікке ұмтылуының айқын көрінісі болатын. Егер бұл сапалы құбылысқа халықтардың өзін-өзі тану (самосознание) санасының оянуы деп қарасақ, ол процестің қоғамның барлық әлеуметтік бөлігін қамтығаны, сондай-ақ ол бір күндік немесе бір жылдық эмоциялық сілкініс емес, халық өмірінің ең тереңінен бастау алып, өніп-өсіп отырған, мұқалмас нақты күш болғандығы да даусыз. Халықтың қабағын бағып отыруды әдетіне айналдырған билеуші феодалдық топтар, әрине, бұл өзгерістерді елемей қалған жоқ, қайта оны өздерінің таптық мүддесіне пайдалануға тырысты. Осы мақсатта хан-сұлтандардың нұсқауы бойынша араб, парсы тілдерінен түркіге Шығыс тұқымының мәңгі билігін дәріптейтін аудармалар жасалынды, сондай-ақ түркі тілінде осы мазмұндағы жаңа еңбектер жазыла бастады. Мысалы «Қыпшақ хан тарихының» көрсетуінде Дашт-и Қыпшақ ханы Шах-Будагтың (XV ғ.) нұсқауы бойынша оның сарайында парсыдан түркіге еңбектер аударылған64. Ал оның ұлы Мұхаммед Шайбани хан (XV-ХVІ ғ. бас кезі) өзі түркіше шығармалар жазып және сол тілге белгілі кітаптарды аудартқан. Өз еңбегін XVІІ ғасырдың орта тұсында жазған шайбанид Абылғазы хан сол кезеңге дейін-ақ түркіше біраз еңбектердің болғандығынан хабар беріп, өзі де «Түрік шежіресін» сол тілде, яғни бес жасар балаға дейін түсінікті болса екен деген ниетпен жазғанын айтады65. Ол еңбегіне берген алғысөзінде: «...о некоторых династиях держав, основанных потомками Чингиз хана, есть по десяти летописей, о других по двадцати, о иных по тридцати летописей. В настоящее время у меня убогого под рукою есть восемнадцать свитков, в которых заключаются исторические рассказы о потомках Чингиз-хановых, властвовавших в Иране и Туране»66,– дейді. Абылғазы ханның билікке келгенге дейінгі күрес барысында Түркістанда Есім ханның үйінде қонақта болғандығы мәлім. Демек, Абылғазы баһадур қазақ хандарының да шежіресімен таныс болды деп сенімді айта аламыз. Орта Азия мен Қазақстандағы жеке халықтардың өзара терең тарихи байланыстарын былай қойғанда, осы аймақтағы барлық мемлекеттік бірліктерді билеп-төстеуші Шыңғыс тұқымдары, сұлтандардың арасында да генеалогиялық тығыз байланыстың болғандығы белгілі. Демек, қазақ хандары мен сұлтандары сарайларында да шежірелер оқылып, шежірелердің жазылуы – толық заңды құбылыс. Сонымен бірге хан-сұлтандардың, дала ақсүйектерінің белгілі дәрежеде сауаттылықты бағалауы, өз балаларына уақыт талабына сай білім беруі, сол мақсатта араб, парсы тілдерін, шариғат заңдарын жетік білген мұсылманша сауатты дін қызметіндегі адамдарды және шағын кітапханалар ұстауы – дамыған феодалдық қоғамға тән құбылыс. Себебі қоғамдық қатынастардың күрделене түсуі, қоғамның жалпы мәдени дәрежесінің өсуі жағдайында жалғыз күшке сүйену өзін-өзі толық ақтаудан қалған болатын. Шыңғыс және оның ұлдарының жүргізген жаугершілік заманында пайда болған рулық, тайпалық араласудың орнына енді сапалы жаңа кезең – халықтық бірлік кезеңі келе жатыр еді. Жаңа заман, жаңа қатынастардың өз талап- тілегі бар, соның бірі мұсылманша сауаттылық болатын. XVІ ғасырда қазақ даласы ақсүйектері арасындағы сауаттылықтың бірден-бір көрінісі Азия музейінде, кейін Шығыс институтында сақталған Оразмұхаммед-X тің сандығы. Академик Әлкей Марғұланның көрсетуі бойынша ол сандықта «Насап наме», «Дастан Едіге би», «Дастан Айса ұлы Ямет», «Дастан Ақсақ Темір», «Сиыршы», «Дастан Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Тарихи Рашиди» және тағы басқа кітаптар сақталған67. Ә.Марғұлан шығыстанушы, ғалым академик Френнің көрсетуіне сүйене отырып, бұл сандықта сонымен бірге көптеген қазақ шежірелерінің де болғандығын айтады. Олардың ішінен «Қиян Домбауыл Мерген шежіресі», «Алаш мыңы», «Үйсін Майқы би шежіресі», «Қыпшақ Кіреулі шежіресі», «Едіге би шежіресі» сияқты еңбектерді бөліп атайды68. Бұл шежіре, дастандарды тек хан-сұлтан төңірегімен шектеу, әрине, үлкен ағаттық болар еді. Олардың көбінің аты, соған байланысты демократиялық сипаты сауаттылықтың қалың халыкка да тым жат болмағандығын байқатады. Дастан, шежірелердің негізгі жаратушысы да және кең таратушысы да, ең алдымен, әрине, халық болды. Міне, осы келтірген фактілер мен тұжырымдар Қадырғали би еңбегінің негіздерін тұйық, анахронистік Оқа жағасындағы Қасым хандығынан ғана емес, сонымен бірге Қазақстан мен Орта Азия елдеріндегі саяси-экономикалык, әлеуметтік және рухани өзгерістерден іздеуді талап етеді. Мәселені бұлай қарау шығарманың табиғатына сай келіп, еңбектің деректік мәнін тура түсініп, бағалауға көмектесері сөзсіз. Бұл жалпы марксиста тарих ғылымында қалыптасқан принцип. В.И.Ленин атап көрсеткендей, «жеке фактілерді емес, қайта осы қарастырылып отырған мәселеге қатысты фактілердің бірде-бірін қалдырмай, барлық жиынтығын алу керек, өйтпейінше фактілер әдейі іріктелініп немесе ат үсті алынып отыр деген, түтас тарихи құбылыстардың объективті байланысының, өзара тәуелділігінің орнына мүмкін, тіпті жиіркенішті істі ақтау үшін «субъективті» қойыртпақ ұсынылып отыр деген күдік және де әбден заңды күдік сөзсіз туады»69. Сонымен, Қадырғали би еңбегі – Орта Азиялық тарихи шығармалар дәстүрінде, сол арнада жазылған еңбек. «Жинақ» мағынасы мен структуралық құрылысы жағынан «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» (XVІғ.), Өтемиш қажының «Чингиз-наме» (XVІ ғ.), Абылғазының «Шаджарайи түрк ва моғұл» (XVІ ғ.), «Тарихи Қашғар» және басқа Орта Азиялық және Шығыс Түркістандық тарихи еңбектерді еске салады. «Жинақ» өзінің композициялық құрылысы жағынан үш бөлімнен тұрады: 1) «Бориске арнау»; 2) Рашид ад-дин еңбегінің қысқартылған аудармасы; 3) Ұрыс ханнан Оразмұхаммедке дейінгі Шыңғыс тұқымдарының тарихы. Тек бір дастанда ғана белгілі Алтынордалық қайраткер Едіге қызметі баяндалады. Қадырғали би жұмысының деректік негізі туралы еңбегінің соңында былай дейді: «Бұл тарихтың жазылуына себепші болған жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханның ата-анасына (бері) құлдық қыла келген жалайыр тарақ тамғалы еді. Парсы тіліндегі «Чингиз-наме»70 кітабынан түркі тіліне аударды, ал кейінгі замандар туралы өзі естіп-білгенін Алла Тағала жәрдем беріп теріп жазды...».71 Бұл келтірілген пікірлер кішкене де болса әсірелеуден ада, шындыққа негізделген пікірлер болатын. Қазақ қоғамында өткенді білу, тарихқа құрмет азаматтық сананың іргетасы есебінде бағаланды. Әрине, халықтың, оның жаңа буынының тарихи зердесін тәрбиелеу қазіргі дамыған қоғамдағыдай белгілі бір жүйеге түспегенімен, бірақ сол қоғамның талабына сай мыңдаған жылдар бойы қалыптасып, көшпелі феодалдық қатынастарға бейімделіп, жетіліп отырған тарихпен тәрбиелеу әдісі болған жоқ деп ешкім айта алмайды. Түн ұзақ маздаған ошақ басында ата мен немеренің, әке мен баланың, ақ бас қария мен уыз жастың арасында айтылған аңыз-әңгімелер, арнайы жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа, ауылдан ауылға ауысып отырған шежіре сол жүйенің негізгі элементтеріне жатады. Ал үлкен жиын-тойларда, үш жүзді бірдей қамтыған ұлы астарда міндетті түрде өткізіліп отырған үлкен ақындар айтысы да сол қалыптасқан жүйенің маңызды бір саласы болып табылады. Қазақ және басқа түркі тіліндегі халықтарға шежіре айту көне түркі қағанаты, мүмкін, одан да ерте замандардан жеткен. Оның сол ерте уақыттарда-ақ айтарлықтай даму алғандығының бірден-бір көрінісі, жоғарыда айтылғандай, Рашид ад-диннің «Джами ат-тауарихында» берілген түркі-моңғол тайпаларының шежіресі. Рашид ад-дин түркі халықтарының ерте кезден-ақ тарихи таным саласындағы үлкен жетістіктерін және мұндай дәстүрдің міндетті түрде үзіліссіз жүргізіліп отырғанын, сондай-ақ өз еңбегін жазуда түркі халықтарының беделді өкілдерінің көрсетулеріне сүйенгендігін айтады72. Дегенмен бұл арада сөз ауызша тарих айту дәстүрінің ерекшеліктері туралы емес, керісінше, сол қазақ халқының өз өкілінің қаламынан туған жазба тарихи еңбек хақында. Ал ХVІ және XVІІ ғасырларға тән сол қоғамның өзінен шыққан басқа авторға тиесілі кітаби еңбектердің жоқ екендігін еске алсақ, онда Қадырғали би «Жинағының» орны айқындала түседі. Әрине, біздің автордың қазақ тарихына қатысты берер мәліметі соншалықты көп десек, асыра бағалауға ұрынар едік. Бірақ «Жинаққа» тиесілі азын-аулақ мәліметтердің өзінің ғылыми маңызы өте құнды, оларды басқа деректік ескерткіштердегі мәліметтер ауыстыра алмайды деуге де болмайды оған арналған дастандарда, әр жерде кітаптарда болу керек»73,– дейді. Міне, осыған байланысты Қадырғали би шығармасының бұл бөлігін жазуды дерек ретінде қазақ және татар халықтары арасында кітап түрінде кең тараған тарихи еңбектерді пайдаланған деп айта аламыз. Оған жоғарыда келтірген Оразмұхаммед сандығындағы кітаптар құрамы дәлел бола алады. Олар туралы Ә.Марғұлан: «Мұнда, «дастан» деп жазылған кітаптардың аттары тегісімен Қадырғали Жалаиридың жазғаны сияқты, соның стиліне келеді»74,– дейді. Сонымен, Қадырғали би еңбегі – ортағасырлық түркі жазба тарихы дәстүрі арқасында өмірге келген еңбек. Сондай-ақ Қадырғали би – сол тарихи кезеңдегі мәдени дамудың деңгейі мен сипатына сай жазба тарихпен қатар, жатқа тарих айту дәстүрін де жақсы меңгерген автор. Ал ол өмір сүрген тарихи кезеңде көшпелі түркі қоғамдарында қоғамдық-мәдени құбылыс ретінде ауызша тарих айту дәстүрінің гүлдеу дәуірі еді. «Жинақта» берілген шежірелік материалдар, түркі халықтары арасында кең тараған Едіге жайлы эпостан үзінді, пайдаланылған мақал-мәтелдер соның айғағы. Міне, осы тұрғыдан алғанда Қадырғали би еңбегі – жазба және ауызекі тарих айту дәстүрлерінің өзара ықпалының тамаша көрінісі. Сондықтан да еңбекке белгілі бір тарихи кезеңде қатар даму алған осы екі дәстүрдің бірдей үлгісі ретінде қарау оның деректік сапасын тура бағалауға көмектесері даусыз. «Жинақтың» астарлы ойы, жазу стилі, көркем тілі оның авторының таланттан құр қол еместігін, заманында қазақ қоғамында белгілі би, халықтың жүріп өткен жолын жақсы білген шежіре адам болғандығын білдіреді. Сондай-ақ Қадырғали бидің өзі өте жақсы меңгерген ана тілі түркіден басқа, парсы тілін біршама жетік, ал араб, орыс тілдерін де білгендігі байқалады. Міне, осы қасиеттер оған тайпалық одақтан халықтық бірлік жолына түскен қазақ қоғамының алғашқы жылнамашыларының бірі болуға көмектесетіндігі сөзсіз. Академик Ә.Марғұланның сөзімен айтсақ, Қадырғали бидің еңбегі – қазақ жазба мәдениетінің алғашқы үлгісі. Оның артында қалдырған мұрасы осындай қорытындыға негіз бола алады.

Қазақ халқының ғылыми тарихын жасауда осы уақытқа дейін аз жұмыс жасалынған жоқ. Халықтың жүріп өткен жолының ғылыми реконструкциясын жасауда шешуші орын деректерге, соның ішінде, әсіресе жазба деректеріне тән екендігі мәлім. Осыған байланысты қытай, араб, парсы, орыс және ескі түркі тілдерінен аударылып жеке кітап болып басылып шыққан жинақтардың маңызы өте зор. Сонымен бірге, кез келген халықтың нағыз ғылыми тарихын жазу, ең алдымен, сол халықтың өзі жасаған деректерді толық меңгермей мүмкін емес екендігі де талас тудырмаса керек. Егер лениндік методологияға сүйенсек, қоғам тарихында орын алған құбылысқа тән фактілердің бәрінің қосындысы ғана сол құбылыс туралы объективті тұжырымдар жасауға мүмкіншілік береді. Қазақ халқының ғылыми өмірбаянын жазудағы атқа- рылған жұмысқа осы тұрғыдан келсек, әрине, әлі де болса толық игерілмей жатқан мүмкіндіктер жеткілікті. Біздің пікірімізше, солардың ең негізгілерінің қатарына шежірелер, эпостар, тарихи жырлар, аңыз әңгімелер жатады. Әрине, ауызекі тарихтың (устная историология) жазба деректері, соның негізінде жазылған ғылыми еңбектердің алдында әлсіз жақтарын асыра бағалауға болмайды. Жазба тарихтың аты жазба тарих, бұл – аксиомалық шындық. Бірақ көшпелі тұрмыс жағдайында қоғамдық қажеттіліктен туып, сонау қытай кабырғасынан Еділге дейінгі үлкен кеңістікті мекендеген түркі-моңғол халықтарының мыңдаған жылдық өмірлік тәжірибесінен сусындап дамып, жетіліп отырған ауызекі тарихтың елеуге тұрарлық қырлары мен сырларын мойындамау қателік болар еді. XІX ғасырдың орта тұсында жаппай сауаттылыққа қолы жетпегенмен кө- кірегі ояу қазақ халқының тарихи танымының ерекшеліктері туралы Шоқан Уәлиханов өзінің орыс оқушыларына былай деп жазған еді: «Нет ни одного достопамятного события, ни одного замечательного человека со времени самобытной жизни этого народа, воспоминание о котором не осталось бы в народной памяти. Один воспет импровизатором, имя другого обессмертил в памяти предков какой-нибудь бессмертный знаменитый музыкант-чебезгичи или кобузчи. Каждый почетный киргиз родоначальник знает всю генеалогию своего рода и, чтобы быть благовоспитанным и порядочным человеком, усердно изучает народное право под руководством старого бия, пользующегося в народе репутацией, юридическою известностью, и совершенствуется в красноречии, приобретая на память множество поговорок, пословиц, забавных анекдотов употребляя их для украшения своих речей... Но, увы, через десять леть мы можем сказать только: так было прежде; так стильно изменяется народ наш»75. Ал бұдан сәл ертерек, 1846 жылы қазақ даласын аралап оның өмірімен жақын танысқан айдаудағы поляк революционер-демократы Адольф Янушкевич қазақ жырау, ақындарының танымдық өресі туралы: «Это киргизские трубадуры, барды степи, великие поэты, импровизации которых, как и талант исполнения, часто присущий киргизам, прекрасно свидетельствуют об умственных способностях этого народа...»76,– дейді.Сол сапарында көкшелік Орынбай мен Жанақтың айтысында болып, олардың айтысының қысқаша мазмұнын баяндай келіп, Жанақ ақынның жандарал мен байлардың шен-шекпеніне сатылмай кешегі батырлардың ерлігін айт дегеніне Орынбай ақынның берген жауабы туралы былай дейді: «Желая доказать, что он все это знает, как молитву... Орынбай прыгнул со своей домброй не дальше и не ближе, как к сотворению мира, и, начав от Адама, воздал славу каждому из патриархов... потом переплыв в Ноевом ковчеге воды потопа, бросился с вершины Арарата на библейскую древность, не пропустив ни вавилонского Навуходноссора, ни фараонов Египта; наконец, неудержимый, словно Ниагарский водопад, запел о каждом из знаменитых мужей, которых встречал по дороге, и не передохнув ни минуты в течение часа, счастливо добрался до самого Магомета. Этот ураган песни, нависший над последними десятью веками, вот-вот должен быт упасть на головы героев исламизма и разбиться мелодичными брызгами над киргизской Ордой...»77. Қадырғали би еңбегінің кіріспе бөлімінде «Джами ат-тауарих» кітабының бірінші бөлімі «бірінші тарауы» деп деректің негізгі атын анық айтады. Сонымен автордың көрсетуі, сондай-ақ еңбектің мағынасы аудармаға негіз ретінде Рашид ад-дин еңбегінің Орта Азия, не болмаса Еділ бойына жеткен бір көшірмесі алынғандығын дәлелдейді. Қадырғали би Рашид ад-дин еңбегін толық аударған емес. Негізінен ол «Джами ат-тауарихтың» екі кітаптан тұратын бірінші бөлімінің қысқартылған нұсқасын береді. Мұнда түркі-моңғол тайпаларының Шыңғыс хан империясы құрылғанға дейінгі қоғамдық өмірі, Шыңғыстың тоғызыншы атасы Бұланжардың өмірге келуі және оның Шыңғысқа дейінгі ұрпақтары жайлы аңыз, Шыңғыстың өмірбаяны және оның Газан ханға дейінгі ұрпақтарының тарихы баяндалады. Шыңғыстың яса- заңдарын қосқанда мұнда барлығы 24 дастан берілген. Аудармада объективті себептерге байланысты орын алған кемшіліктер бар екендігін айта келіп, сонымен бірге оның өн бойынан нағыз жазушылық, аудармашылық таланттың ұшқындарын байқауға да болады. Қадырғали би «Джами ат-тауарихты» еркін аударып қана қоймай, ұлы шығармада берілген адам, өзен-су, жер аттарына да анықтаулар енгізген, сондай-ақ халық арасында өз заманына дейін сақталып келген деректерге сүйене отырып, ол Рашид ад-дин еңбегінің қайсыбір детальдарын толықтыра түскен. «Джами ат-тауарихты» орыс тіліне аударушылардың бірі А.А.Ромаскевич Қадырғали бидің осы бағыттағы еңбегі туралы былай дейді: «...при установлении чтения собственных имен хулагуидских ханов очень много помог татарский текст «Сборника летописей», изданный И. Н. Березиным»78. «Жинақтың» тікелей өзі жасаған бөлімінің деректік негізі туралы Қадырғали би ашып ештеңе айтпағанымен, арагідік өз заманында ел арасында кең тараған еңбектерге сүйенгендігін білдіріп отырады. Мысалы, Темүр Құтлу хан туралы дастанда: «Ол туралы хикаялар арнайы дастандарда әр жерлерде кездеседі»79,– дейді. Не болмаса, Едіге бек туралы дастанында: «Ол тура болады. Өйткені Қадырғали мәліметтері қазақ қоғамына тән процестерді сырт көз арқылы емес, (белгілі деректердің басым бөлігі осы сипатта) іштен қарауға көмектесе алады. Қадырғали би еңбегінің құндылығы да, ең алдымен, осы сапасына байланысты, қазақ тарихына қатысы бар басқа ортағасырлық деректерден айырмашылығы мен артықшылығы да оның осы қырынан туындайды. Белгілі орыс тарихшысы В.О.Ключевский Россия тарихына байланысты шетелдік авторлардың тарихи фактінің, қоғамдық өмірдің негізінен сыртқы көріністерін ғана тура баяндай алатындығын айта келіп: «Напротив, известия о домашней жизни, о нравственном состоянии общества не могли быть в такой степени верны и полны: эта сторона жизни менее открыта для постороннего глаза и притом к ней менее нежели к другим сторонам народной жизни приложима чужая мерка»»80,– дейді. Бұл кез-келген елдің тарихын жазуда басшылыққа алуға лайық принциптік ой еді. Қадырғали би еңбегіндегі қазақ тарихына тікелей қатысы бар деректердің бірі мына жолдарда берілген: «Қаңлы қауымы болады екі сан. Алаш мыңы қауымы болады үш сан. Қатағин қауымы қазіргі заманға дейін үлкендерін біледі. Ал алаш мыңы арасындағы ұлығы тарақ тамғалы жалайыр болады». Шыңғыс хан заманынан (бері) бір мәртебеден (үлкендік) Тебре бекке тиді, одан Шейх Софы бекке, одан Айтулы бекке тиді, одан Итбаға бекке тиді, одан Карач бекке тиді, одан Тоңқа бекке тиді. Алаш мыңының аға- сы болып келген осылар. Узбекия арасында мағлұм, мәшһүр81. Қазіргі Қазақстанның оңтүстігін, Талас, Қаратау және Сырдың бойын мекендеген қаңлы және қатаған – ертеден белгілі тайпалар. Шығыс деректері, моңғолдардың «Құпия тарихы» бойынша, қаңлылар қыпшақтармен бірге Шыңғыс хан шабуылына дейінгі Қазақстан жеріндегі ірі қауымдар қатарына жатады. Бертін қаңлылар Ұлы жүз құрамында қазақ халқын құрған тайпалардың бірі болса, қатағандар туралы оны айту қиын. «Бахр ал-асрардың» көрсетуі бойынша, XVІ ғасырдың соңына қарай қазақ-моғул қақтығысулары кезінде қатаған қауымының біразы Сұлтанғазы сұлтан басы болып Қашқарияға кеткен82. Ал, Абылғазының көрсетуіне қарағанда, XVІІ ғ. басында қатағандардың қалғаны Ташкентті билеуші қазақ ханы Тұрсынмұхаммедтің қол астында болып, Есім ханмен болған соғыста біразы ханымен бірге опат болған83. Енді осы келтірілген үзіндіде Қадырғали би әңгіме етіп отырған «Алаш мыңы» кім, соған көңіл аударайық. Егер «Жинақпен» шамалас уақытта жазылған еңбектерді оқысақ, біз қазақ қауымының аты ретінде алынған «алаш», «алаш мыңы» деген ұғымдарды кездестірмейміз. Мұндай терминдердің сол кезеңге тән шығармалардан кездесуі де толық ықтимал. Бірақ бізге белгілі беделді авторлар Мұхаммед Хайдар дулат, Махмуд бен Вали, Шах Махмуд чорас және басқалар қазақ қоғамына байланысты өзбек-қазақ не болмаса қазақ деген сөздерді пайдаланған. Моғул-қазақ қатынасына байланысты қазақтардың саяси тарихына үлкен көңіл аударған Мұхаммед Хайдар дулат Дашт-и-Қыпшақты сол кездегі екінші атымен Өзбекстан атап, оның оңтүстік шығыс шекарасы Балқаш көліне дейін жеткендігін, ал қазақтардың ол уақытта өзбек-қазақ атанғанын әңгімелейді84. Бұл Әбілқайыр хандық құрған мезгілден бастап (XV ғ.) өзбек қауымының бүкіл Дашти Қыпшақ өлкесінде қуатты саяси-этникалық күшке айналған кезеңіне тұс келеді. Соған байланысты біраз уақытқа дейін (шамамен XVІІ ғ. екінші жартысына дейін) Дашти Қыпшақтың екінші жанама аты Узбекстан, Узбекия болғаны деректерден белгілі. Дашти Қыпшақтың XVІІ ғ. бас кезінде арагідік Узбекия атанғанын Қадырғали би еңбегінен де аңғарамыз. Ол жоғарыда көрсеткендей, Алаш мыңы арасында жалайыр тайпасының алатын орнын айта келіп, бұл бүкіл «Узбекия арасында мағлұм, мәшһүр»85– дейді. Міне, осы көрсетулердің бәрі қазақтардың көптеген тайпалық қауымдардан тұрған Әбілқайыр ұлысынан сараланып шыққандығынан хабар берсе керек. Кезінде бұл бөлініп шыққандарды Дашт-и Қыпшақта «қазақ» атаған. Бұл туралы – «Тарих-и Рашиди» былай дейді: «Когда Абул-Хайр-хан полностю подчинил себе Дашт-и Кипчак» «некоторые султаны джучидской династии обонянием предусмотрительности почуяли веяние (надвигающейся) беды с его стороны и решили предотворатить ее. И (с этой целью) несколько султанов – Кирайхан, Джанибек-султан и им подобные с немногочисленным количеством людей, бежав от Абул-хайр-хана, прибыли в Могулистан... Так как они (Кирай и Джанибек) сперва, бежав и отдалившись от своего многочислинного народа, некоторые время пребывали в беспомощности и скитаниях, их и прозвали казахами, и прозвище это закрепилось за ними»86. Мұхаммед Хайдардың бұл көрсетуінен «қазақ» есімінің қазақ қауымына сырттан берілгендігін аңғару қиынға соқпайды. Басқаша айтқанда, бұл арада «қазақ»– өзге жұрт берген есім (иноназвание). XVІ-XVІІ ғасырлардағы Орта Азиялық және Шығыс Түркістандық көрші жатқан елдерден шыққан тарихшылардың бәрі де қазақ халқын осылай атайды. Міне, осыған байланысты қазақ қоғамынан шыққан Қадырғали бидің өз елін «Алаш мыңы» атауы ойландырмай қоймайды. «Қазақ» сөзінің этимологиялык, әлеуметтік негізімен өте көп айналысқан Шоқан Уәлиханов Қадырғали биден «қазақ» сөзін таба алмағанына үлкен өкініш білдірген. Біздің пікірімізше, Қадырғали би еңбегінен «қазақ» атауын іздеудің де қажеті жоқ. Өйткені ол кез қазақтар өздерін көрші халықтар берген атпен (иноназвание) атамай, өз ішінде қабылданған, алғашқы халықтық өз атымен (самоназвание) атайтын. Ал ол ат «Алаш мыңы», кейінірек «Алаш» еді. Қазақтардың өздерін «Алаш» атағанын жалғыз Қадырғали би еңбегінен ғана емес, XVІ-XVІІ ғасырларда өмір сүрген, қазақ қауымынан шыққан ақын-жыраулардың шығармаларынан, сондай-ақ халық арасында соңғы уақыттарға дейін сақталып келген аңыз-әңгімелерден, бай шежірелерден де анық байқауға болады. Солардан бірер мысал келтірейік. XVІ ғ. саяси оқиғаларына белсенді түрде ат салысқан, қазақ ақындық өнерінің басында тұрған жыраулардың бірі Шалкиіз: «Алаштан байтақ озбаса, арабыдан атты сайлап мінбен-ді»87,– дейді. XVІ ғ. соңы XVІІ ғ. алғашқы жартысында өмір сүрген, Шалкиіздің ізбасары, Қадырғали бидің замандасы Жиембет жырау Есім ханның жаса- ған зорлығына налып: «Арқаға қарай көшермін, алашыма ұран десермін»88,– дейді. Заманындағы қазақ қоғамының саяси жағдайын өз творчествосында сонша дәл бере алған бұл азамат ақындардың айтқандарының қазақ тарихы үшін деректік мәнін елемеске болмайды. Қазақтардың бастапқы халықтық аты «алаш» болғандығы жайлы аңыздар да көп тараған. Олардың өзара кейбір өзгешеліктеріне қарамастан мазмұны ортақ болып келіп, негізгі түйіндері мынаған саяды: 1) іргелі ұлыстан туыс тайпалар бөлініп шығады; 2) олар өз ерлігімен, өжеттігімен күн көріп, байтақ елге айналып өзге көршілерін мойындатады; 3) ақылды, батыр Алаша жаңа жұртқа хан болады және оны үш жүзге бөледі. Осы тақырыпқа айтылған аңыздардың бірін Ш.Уәлиханов «Қырғыз шежіресі» еңбегінде келтіреді. Онда бір ұлыстан бөліне көшкен елдің Алаша есімді кісіні хан сайлап, көбейіп, елге айналып, өз еркіндігін қорғап, басқа елдерге өздерін танытып, кейінірек сол алғашқы ханының есімімен аталып кеткендігі жайлы аңыздан үзінді беріп, бұл аңыздың халық арасында кең тарағандығы соншалық, оны өзін ақсақал санайтын кәріқұлақ қазақтың кез келгені біледі дейді89. Ғалымның бұл сөзін «Алаш алаш болғалы, Алаша хан болғалы» деген көне мәтел толықтыра түскендей. Аталған еңбегінде Ш.Уәлиханов 1392 жылы Әмір Темірдің Алтын Орда ханы Тоқтамышқа қарсы жорығында Сырдың солтүстігінде Қарақұмда отырған қазақ ұлыстарын тонап, олардың хандары Әмет пен Сәметті дарға асқандығын, ал бұл хандардың Алаш хан ұрпағы екендігі жайлы деректер береді90. Ш.Уәлиханов шежірелер корсетуіне сүйене отырып, Алаша хан ұрпағы Әмет пен Сәметтің өлімімен таусылып, олардың орнына Орыс хан ұрпағы келгендігін айтады91. Біз бұл арада Алаша хан өмірде болған, ал қазақ елі оның атын алған деп ой түюден алыспыз. Сонымен бірге халық санасына соншама терең орныққан бұл аңыздан шындықтың нышанын көрмеу де қателік болар еді. Қалай болғанда да «Алаш» аңызы кейінірек қазақ атанған көшпелі туыс тайпалардың шаруашылықтық, территориялық, тіптен этникалық тұтастыққа және дербестікке ұмтылған алғашқы балаң кезеңдерін еске салады. Оның халық есіне терең орнығып, ұзақ сақталуы да осыған байланысты болса керек. Өз тарихи жолындағы аса маңызды оқиғаларға зерек халық тек керегін ғана екшеп, теріп отырған. Егер «алаш» атын бүтін бір халықтың алу себебіне келсек, бұл жалпы ортағасырлық құбылыс екендігін ұмытпаған жөн. Қазақ шежіресі әрбір ру, тайпаның пайда болуын белгілі бір адам атымен, ру не тайпа басы есімімен байланыстырады. Бұл ойға байланысты нақты мысалдарды әйгілі Рашид ад-дин еңбегінен де көптеп келтіруге болады. Егер бері жақынырақ кезеңдерге келсек, маңғыт қауымының Алтын Орда қолбасшысы Ноғай есімін, ал Дашт-и Қыпшақ өзбектерінің Алтын Орда ханы Өзбек есімін алғандығы мәлім. Түрлі рулық қауымдардың бірігіп, этникалық тұтастыққа айналу процесінің алғашқы кезеңдерінде олардың жинақ атының болмауына байланысты ортағасырлық саяси болу мен атауларға сай ол ұлыс (не одақ) басында тұрған хан не әскер басы атымен аталуы объективті, заңды құбылыс болатын. «Алаш» жұртының «қазақ» атануы, әрине, бір күннің нәтижесі емес. Дашт-и Қыпшақ жұрты берген бұл есім «алаш» арасында бірден орныға қалмай, ұзақ уақыт сырттан таңылған жанама есім ретінде көңілге қоным-сыз, құлаққа жайсыз қабылдануы да толық ықтимал. Тек кейінірек алғашқы «алаш» одағының кеңеюі, оның бастапқы «алаштық» ауқымынан асып жаңа кезеңде халықтық сапаға көтерілуі енді оның этникалық құра- мына біржола енген барлық рулардың ортақ, жинақы «қазақ» атын қабылдауына негіз болды. Дегенмен сол алғашқы атау бүкіл халықтың қалыптасуына негіз болған одақтық ұйым ел есінде ұзақ уақыт сақталып қалды. Қадырғали би «Алаш мыңын» құр атап қана қоймай, оны үш ірі санға бөледі. Бұл үш сан еске еріксіз үш жүзді салады. Егер осы үш санды үш жүз деп алсақ, онда «Жинақтың» көрсетуі жүздік бөлу қазақ қоғамында XVІ ғ. болған деген ойды қосымша анықтай түседі. Сонымен бірге, егер осы уақытқа дейін деректердегі жүздік бөлу туралы ең алғашқы мерзім есебінде 1616 жыл алынып жүрген болса, Қадырғали би көрсетуіне байланысты енді ол мезгіл бері дегенде 1602 жылға дейін шегеріледі. Қадырғали би көрсетулеріндегі келесі көңіл аударарлық жай: ол Алаш маңымен қатар дербес этникалық қауым ретінде қаңлылардың аталуы. «Жинақ» авторы олардың да екі саннан тұратындығын айтады. Бұдан шығатын қорытынды – қазақ халқының этникалық құрамына енген тайпалардың XVІІ ғ. бас кезінде әлі де болса бірігу процесінің толық аяқталмағандығы. «Жинақ авторы» сондай-ақ қаңлы, қатаған, алаш мыңы қауымдарында өз ішінде жолға бөлушілік болғандығын, ал ол бөлушіліктің бері дегенде XІІІ-ХІV ғ. басталатындығынан дәлелді хабар береді. Ол туралы: «Қатаған қауымы қазіргі заманға дейін (жолы) үлкендерін біледі. Ал Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы жалайыр болады»92,– дейді. Қадырғали би одан ары Алаш мыңы арасында осы үлкендікті (жолы үлкен мағынасында – М. Қ.) бірінен соң бірі үзбей жалғастырып отырған нақты алты кісінің атын атайды. Олар ілгеріден бері қарай Тебре бек, Шайхы Софы бек, Айтулы бек, Итбаға бек, Қараша бек және Тоңқа бек. Алаш мыңының ағасы болып келген осылар дейді93. Бұл арада анық нәрсе белгілі бір одаққа енген ру-тайпалардың жолы үлкен-кішісін анықтау түркі тілдес тайпалар арасында тым ертеден келе жатқан дәстүр екендігі. Мұндай жіктеудің белгілі бір қоғамдық қажет- тілікке байланысты пайда болып, феодалдық қоғамдық қатынастар жағдайында руаралық қатынастарды реттеудің бірден-бір құралы болғандығы аян. Сонымен бірге бұл жіктелуді, ең алдымен, үстемдік құрушы феодалдық топтардың өз таптық мүддесіне пайдаланғаны, ал дамыған феодалдық жағдайында бұл ортағасырлық институттың қоғамдық дамудың елеулі кедергілерінің біріне айналғандығы белгілі жай. Ал Қадырғали би еңбегіндегі жалайыр тайпасының Алаш мыңы арасындағы үлкендігіне келсек, онда мынадай фактілерді еске алуға тура келеді. Жалайыр тайпасының үлкен жолды иемденуі өзі сияқты басқа түркі тайпалары арасында ерте замандардан бері Шыңғыс үйіне жақын тұруында. Ол туралы моңғолдардың «Құпия тарихында» мынадай жолдарды кездестіреміз. Шыңғыс хан әскерінің сол қолын басқарушы жалайыр Мухулидің Қытайға наместник етіп жіберер алдында оған ант грамотасы мен алтын мөрін тапсырып тұрып: «Қоғамда өзгелерден жоғары отыр, сол қол түменбасы бол және Хараунь тауына дейінгі шығыс тарапты биле, ұрпағың да үзіліссіз осы мәртебені иемденсін»94,– дейді. Аудармашы «Құпия тарих» тексінің бұл жолдарын ескі моңғол тілінен орыс тіліне дәл аудару қиындығын айтады. Дегенмен жалпы мазмұнының дұрыстығына сенуге болады. Бұл ойдың басқа жобасын Рашид ад-диннен де кездестіреміз. Ол: «Как было упомянуто, они (т.е. жалаиры – М.Қ.) были старые слуги Чингизхана и у его отцов служили больше, чем другие эмиры. Так как они исстари имели несомненные права, то Чингизхана пожелал поставить их в среде старших эмиров»95,– дейді. Шыңғыс хан өмірге енгізген тәртіптің көбісін кейіннен қазақ қоғамын билеген төрелердің де басшылыққа алғандығы таңданыс тудырмаса керек. Біз бұл арада, Қадырғали би еңбегінің қазақ халқының қалыптасу процесіне тікелей қатысы бар бірер көрсетулеріне ғана тоқталдық. Ғалым еңбегінде берілген бұл деректердің қазақ халқының этногенезін, даму жолдарын танып білуде алатын орнын бағаламау мүмкін емес. Жоғарыда атап өткендей, бұл деректердің құндылығы – ең алдымен, оларды жазып калдырған автордың қазақ қоғамынан шығуында. Қадырғали би түркі халықтарында ілгеріден келе жатқан жазба тарих дәстүрінің жалғастырушысы, жай жалғастырушысы ғана емес, жаңа сападағы, бұрынғы сансыз көп бытыраңқы тайпалардың орнына келген жеке халықтық бірліктің (общность) алғашқы жылнамашыларының бірі болды. Қадырғали би еңбегінің деректік мәні, әрине, мұнымен шектелмейді. Оның бір орталыққа біріккен орыс мемлекетінің XVІ және XVІІ ғ. бас кезіндегі шығыс саясатын, осы мезгілдегі Кирман (Қасымов хандығы) қаласы татарларының мәдениеті мен әлеуметтік құрылысын танып білудегі берер пайдасы мамандар тарапынан өз бағасын алған. Деректік мәні жағынан Қадырғали би еңбегіне жақын тұрған дулат Мұхаммед Хайдардың «Тарих-и Рашиди» атты еңбегі. Бұл екі автордың көрсетулері бірін-бірі толықтырып отырады, сондықтан да олар қазақ халқының қалыптасу мәселелерін зерттеуде тығыз байланыста қаралуға тиіс. Осыған байланысты «Тарих-и Рашидидегі» қазақ халқының қалыптасу процесіне қатысты көрсетулерге қысқаша тоқтала кетелік. Соңғы уақытқа дейін Шығыс Түркістандық тарихшының көрсетулеріне байланысты қазақ халқының қалыптасуын Жәнібек пен Керей сұлтандардың Дашт-и Қыпшақ ханы Әбілқайырмен араздасып, біраз жұртпен Жетісу өлкесіне көшіп келіп орын тебуімен байланыстырылып келеді. Тек соңғы жылдары ғана Жәнібек пен Керей бастаған елдің Жетісуға көшіп келуін одан бұрынғы және кейінгі көшу тізбегінің бір эпизоды ретінде ғана қарау керектігі жайлы пікірлер айтылды. Әрине, Жәнібек пен Керей бастаған ру-тайпалардың Жетісуға көшуі қазақ халқының қалыптасу барысында елеулі оқиға болғандығы сөзсіз, бірақ оның мәнін асыра бағалауға да болмайтын сияқты. Біздің пікірімізше, Жәнібек – Керей көші сол кезеңдегі Дашт-и Қыпшакта (Өзбек ұлысында) болып жатқан терең этникалық процестің, ал егер одан да арырақ үңілсек, оның негізінде жатқан шаруашылықтық-территориялық жіктелудің сыртқы көрінісі ретінде қаралуға тиіс. Олай болмаған күнде біз тек «Тарих-и Рашидидің» ықпалында, оқиғаға ортағасырлық көзқарас деңгейінде қалып қойған болар едік. «Тарих-и Рашиди»– Моғолстан мен Қашғарияны билеген шағатаид хандарының саяси тарихы. Қазақстанның XV-ХVІІІ ғасырлардағы тарихы бойынша негізгі деректердің қатарына жататын бұл аса құнды еңбектің сонымен бірге таптық және уақыттық пайымына көз жұмуға да болмайды. Өз Отанына көршілес орналасқан елдермен қатынаста тек феодалдық қақтығысу мен қырқысуларды, тіптен одан да дәлірек айтқанда өзі қарап отырған елдер билігінде отырған Шыңғыс ұрпақтарының өзара алауыздығын баққан феодалдық заман тарихшысы одан арғыны, терең тамырлы қоғамдық этникалық процестерді, әрине, байқағанымен, өз дәрежесінде бағалай алған жоқ еді. Сондықтан да өзара билік үшін талас барысында қоныс аударуға мәжбүр болған сұлтандардың әрекетінен бүтін бір халықтың қалыптасу себептерін іздеу – методологиялық қателік. Бұл арада тарихшының айтқан ойларын, берген деректерін тек оның заманы контексінде және одан бергі аралықтағы өзгерістерге байланысты қарау мәселені толығырақ түсінуге көмектесері сөзсіз. Міне, осы тұрғыдан қара- ғанда Жәнібек, Керей және оларды қолдаған сұлтандардың XV ғ. орта тұсындағы Дашт-и Қыпшақ ұлысында пәрменді жүріп жатқан шаруашылықтық, соның негізінде этникалық-мәдени жіктелулерді өздерінің мүддесіне пайдалануға тырысқандығы байқалады. Осыған орай, Ш.Уәлихановтың Алтын Орда ыдырағаннан кейінгі кезеңде әрбір Шыңғыс тұқымы дербес ұлысты билегісі келді деген бағалы пікірі ойға оралады. Сонымен бірге «Тарих-и Рашиди» авторының Могулия ханы Иса Бұғаның жаңа көшіп келгендерді жарылқап, оларға өз иелігінен орын берді деп көрсетуін де сол күйінде қабылдауға болмайды. Өйткені Жетісу ежелден, бері дегенде түркі қағанаты дәуірінен дулат, үйсін, қыпшақ сияқты көптеген түркі рулары мекен еткен өлке болатын. XІІІ ғасырда Шыңғыс қырғынынан ықкан найман, керей, жалайыр және басқа түркі тайпаларының Жетісуға жете, не оған іргелес келіп бас сауғалауы олардың бұл өлкедегі елмен ертеден тығыз байланыста болғандығын көрсетеді. Ал кейінірек мұнда енді Әбілқайыр ұлысынан түркі тілдес рулардың көшіп келіп орналасуы да, әрине, кездейсоқ оқиға емес, бұдан бұрынғы кезеңдерден бастау алатын терең шаруашылықтық, этникалық процестердің логикалық жалғасы болатын. Сондай-ақ, қазақ халқының қалыптасуын туыс рулардың жаңа жерге көшіп келуінен іздесек те дұрыс қорытындыға келе алмайтындығымыз түсінікті. Халық болып түзілу процесінде жергілікті рулар мен сырттан келген рулық одақтардың бірдей ат салысқандығы талассыз. Міне, осыған байланысты Жәнібек, Керейлер- мен бірге, олардан бұрын және кейін келген рулардың Дашт-и Қыпшақ ұлысынан бөлініп көшуі және олардың Жетісу өлкесіне келіп орналасуы негізінде нендей себептер жатыр деген заңды сұрақ туады. Ол себептерді Алтын Орда тұсында басталып, кейіннен Дашт-и Қыпшақ өлкесінде және басқа аудандарда өз жалғасын тапқан қоғамдық еңбек бөлінісінің одан ары даму процесінен іздеу орынды. Өзбек ұлысына енген халықтардың шаруашылықтық дамуы олардың территориялық жіктелуіне, ал шаруашылықтық-территориялық жіктелу этникалық, тілдік жіктелуге ұласуы заңды болатын. Бұл арада, әрине, басқа тіл мен мәдениетке тән этникалық топтардың да (мысалы, моңғолдық эле- менттердің) рөлін жоққа шығаруға болмайтыны түсінікті. Бірақ, дегенмен, Қазақ халқының құрамына негізгі компонент ретінде енген рулар арасындағы байланыс кездейсоқтықтан, жеке сұлтандар мен хандардың қалауынан, не болмаса, олардың билеуге ұлыс іздеп көшіп-қонуы нәтижесінде пайда болған байланыс емес, ерте кезеңдерден түзіліп, қайта жалғасып, тарихтың қатыгез сұрыптауынан, сынынан өткен байланыс еді. Бұл терең байланыстың тарихи қайнар көзін түркі қағанаттары заманынан көреміз.

Жоғарыда біз «Жинақтың» түпнұсқасының жоқтығын, ал табылған көшірмелерінің толық емес, шығармаға автордың өзі берген аты көрсетілген алғашқы беттерінің жоғалып кеткендігін қысқаша айтып өттік. «Жинақтың» И.Халфин тапсырған сол кездегі жалғыз көшірмесін оқушы қауым назарына ұсына отырып, И.Н.Березин өзінің алғысөзінде: «біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі Рашид ад-диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз»,– деп жазды. Сөйтіп, Қадырғали би еңбегін түгелдей оның аты көрсетілген жаңа көшірмесі табылғанға дейін «Джами ат-тауарих»–«Жылнамалар жинағы» деп атауды ұсынды. Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек табылған екінші көшірмесінде де еңбектің автор берген аты жоқ болып шықты да, ол сол «Джами ат-тауарих» – «Жылнамалар жинағы» атанған күйінде кала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадырғали би еңбегінің дербес деректік мәнін тура бағалауға айтарлықтай кедергі жасады, басқаша айтқанда оны Рашид ад-дин жұмысының түркіше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды. Ол туралы Ә.X.Марғұлан мен М.А.Усманов орынды айтып жазған болатын. М. Усманов жоғарыда аталған еңбегінде Қадырғали бидің есімі мен оның шығармасына байланысты әлі де анық емес жайлар туралы өз ойын ортаға сала келіп, еңбектің атын оның жаңа тізімі табылғанша сол бұрынғы күйінде қалдыра тұру қажеттігін айтады. Жаңылыс тұжырымдарға жол бермеу үшін солай ету де дұрыс шығар. Бірақ еңбектің жаңа көшірмесін (түпнұсқасын) іздеу жұмыстарымен бірге, оның автор берген атын анықтау мақсатында жүргізілмек ғылыми әрекеттердің де праволылығын еске ала отырып, осы мәселе төңірегінде қысқаша болса да өз пікірімізді оқушы назарына ұсынуды дұрыс санадық. Еңбектің атын анықтау жолында жасалған ізденіс, ең алдымен, жұмыстың жазылу себебіне апарып тірейтіні түсінікті. Олай дейтініміз еңбектің аты белгілі дәрежеде оның жазылу мақсатына тәуелді, содан туындаса керек. Мәселеге осы тұрғыдан келгенде, Қадырғали бидің өз еңбегін жазудағы негізгі мақсаты өзінің әміршісі Ондан сұлтан-ұлы Оразмұхаммедтің Қасымов тағын иемденуге толық лайық екендігін, біріншіден, Борис Годунов тағы алдында, екіншіден, жаңа, бейтаныс орта Қасымов ақсүйектері алдында дәлелдеу еді. Оразмұхаммед – кездейсоқ тұлға емес, хан тұқымы, Шыңғыс ұрпағы. Демек, оның хан мәртебесіне көтерілуі сол тарихи кезеңдегі үстем тап арасында қалыптасқан мемлекеттік билік туралы ұғымға сай, заңды. Бұл – шығарманың орталық идеясы. Оны автордың өзі де жасырмайды, анық айтады: «Бұл тарихтың жазылуына себепші болған жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханның ата-анасынан (бері) құлдық қыла келген жалайыр тарақ тамғалы еді. Патша Борис Феодоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын (айту) және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі патшаның құрметпен хандыққа отырғызғанын (көрсету) үшін жазылды».96 Шығарманың құрылымы да осы негізгі ойға бағындырылған. Автордың2 тікелей өзі жазған екінші болімі жай парсы тарихшысының әйгілі еңбегіне қосымша ғана емес, керісінше, бірінші, аударма бөлімі соңғысына тарихи көрініс есебінде. Ал шығарманың екінші бөліміндегі тоғыз дастанның97 ең көлемдісі де және ең негізгісі де «Дастан-и Ораз-Мұхаммед» болып табылады. Тарихшы М.Усмановтың әділ атап көрсеткеніндей, бұл дастан бүкіл шығарманың жай соңғы, аяқтаушы бөлігі ғана емес, ең маңызды, шешуші түйіні. Еңбектің міне осындай жазылу мотивтері мен ерекшеліктеріне байланысты ойға Қадырғали би шығармасын ортағасырлық шығыстық тарихшыларға тән дәстүр бойынша «Тарих-и Ораз-Мұхаммед» деп атауы толық мүмкін-ау деген пікір оралады. Әрине, бұл жорамал ғана. Шығарманың атын біржола анықтау – әлі де болса болашақ ізденістердің үлесі. Осы бағытта Москва, Ленинград, Қазан сияқты ірі ғылыми орталықтардың кітапхана, архив қолжазба қорларынан Қосымұлы Қадырғали би еңбегінің жаңа қолжазбасы, тіптен түпнұсқасын қарастыру нәтижелі аяқталуы толық ықтимал. Сондай үмітпен біз де «Жинақтың» әзірге белгілі екі тізімі негізінде жасалған нұсқасын және оның қазақ тарихына қатысты дастандарының бүгінгі қазақ тіліне аудармасын ұсына отырып, еңбекті сол И.Н.Березин берген атымен атауға мәжбүр болдық.

Қадырғали Қосымұлының шежіресі үлкен тілдік ескерткіш болып танылады. Сондықтан оның тарихи шығарма ретіндегі мазмұнын, сипатын, құрылысын сөз етумен қатар, тіліне де қатты назар аударылып, жазба ескерткіш ретіндегі маңызы сөз болып келді. Қадырғали шығармасының тілі туралы тұңғыш сөз айтқан адам – оны жарыққа шығарушы Қазан университетінің профессоры И.Н.Березин. Оның айтуынша, Борис Годунов патшалық еткен тұста жазылған түркі шежіресінің табылуы – үлкен жаңалық98. Қолжазба аса әдемі емес, жартылай шикәсте жазуымен 157 тараққа жазылған, басталар және аяқталар беттері жоқ, шежіре 1600 жылдары жазылған болу керек, автор өз шығармасын «татар (яғни түркі) наречиесінде», оның кітаби түрінде «жазуға тырысқан», қолжазбаның 12-137-беттері Рашид ад-диннің атақты «Жами ат-тауарихынан» парсы тілінен аударма, ал нағыз «татарша (яғни түркіше) жағы»– өз жанынан жазған Қаран, Қырым хандықтары мен Оразмұхаммед туралы бөлімдері дейді. Бұл ғалымның байқауынша, автордың мұсылманша едәуір білімі болғанымен, ол араб-парсы тілдеріне аса жетік болмағанға ұқсайды. Ғалым шежіре авторының стилі біршама қарапайым болғанымен, кей жерлерінде көне (яғни ертеден келе жатқан түркі жазба дәстүріндегі) сөздер мен тұлғалар кездеседі дегенді айтады. Қолжазбада автордың қателерінің үстіне көшірушінің жіберген ағаттықтары қосылған. И.Н.Березин олардың ешбіреуін жөндемей, тексті сол қалпында литографиялық басылым етіп жариялап отырғанын айтады99. И.Н.Березиннен кейін, 1850 жылдардың бас кезінде Қадырғалидың «Тауарихымен» өте жақын танысып, шежіренің өзімен қатар тілі жөнінде пікір айтқан ғалым – Шоқан Уәлиханов. И.Н.Березиннің Н.Ф.Костылецкий арқылы сұраған сұрақтарына қайтарған жауабында Шоқан жалайыр тарихшының шежіресін сөз етеді. Тоқтамыс жарлықтарында кездесетін кейбір сөздердің анықтамасын дәлелдеу үшін Қадырғалидың «Тауарихынан» мәліметтер мен үзінді келтіреді. Шоқан бұдан кейін де осы ескерткішке тағы оралады, шамамен 1854-1855 жылдары оның біраз жерін орысшаға аударып келтіреді. Аударған текстің ішінде кездесетін кейбір халық аттары мен жалқы есімдердің, бірқатар сөздер мен фразалардың қолжазбадағы араб әрпімен жазылған түрін келтіріп отырған. Сонымен қатар кейбір сөздерге түсініктеме берген. Аударма текстен кейін ескерткіштің тілі, стилі, орфографиясы жөнінде өзінің пікірлерін айтады: ару, кечмек, мүңкәр, табунмақ, бек, би, йазы, қоңсы, қырчын, мал, туар қара деген сөздердің қазақ тіліндегі мағынасын, қолданысын келтіреді. Ең соңында сол кезде татарлар (Шоқанның «татар» дегені «түркі халықтары» дегені) қолданатын (не ІІІоқан қолжазбасында, не кітапта «қолданылмайтын» деп қате жазылған) сөздердің сөздігін бермек болып, едәуір сөзтізбе жасайды, оның бір бағаны – түркі-монғол сөздері, екіншісі – араб-парсы сөздері. Бірінші бағандағы сөздердің көпшілігі орысшаға аударылған, ал араб-парсы сөздерінің бірен-саранынан басқалары аудармасыз қалған. Ш.Уәлихановтың пікірінше, сөз болып отырған шежіренің тілі «нағыз джағатайша» (яғни шағатайша), қазіргі (Шоқан дәуірінде») – Қазақ тіліне өте жақын, ондағы көптеген сөздер мен сөз тіркестері күні бүгінге дейін қазақ тілінде қолданылады дегенді айтады100. Әбілғазы мен Шейбани-намеге қарағанда, бұл «Тауарихта» аңыз жерлері кемірек екенін айтады, Борис Годуновқа арналған бабы таза «татар» (түркі) тілінде жазылған дейді. Бұл жерде мынаны қатты ескеру керек. Шоқан заманында және оған дейін де, кейін де орыс және Европа ғылыми әдебиетінде түркілерді, түркі халықтарын «татар» деп атағандары мәлім. Шоқан да осы дәстүрді бұзбай, көп орайда түркі (орысша тюркский) дегеннің орнына «татар» деп отырады. Шоқанның бұл жазғандары Жалайыри шежіресінің тілін талдап-танудың бастамасы деп санаймыз. Бұдан кейін орыстың белгілі шығыстанушысы профессор В.В.Вельяминов-Зернов өзінің «Исследования о касимовских царях и царевичах» деген еңбегінің 2-бөлімінде Қадырғалидың шежіресін атайды, біраз жерлерінен кесек-кесек үзінділерді орыс тіліне аударып таныстырады. Бұл ғалымның ескерткіштің тілі жөніндегі пікірі И.Н.Березинмен үндес. Біраз уақыт өткеннен кейін Қадырғали бидің туындысы 1922 жылы жұртшылық назарына қайта ілінді. Татар ғалымы А.Ш.Абдрахимов (Эли Рахим) 1922 жылы Қазанның Орталық Шығыс кітапханасынан молда Г.Галиев Баруди қалдырған кітаптардың ішінен біз сөз етіп отырған шығарманың екінші колжазбасын табады да, ол нұсқа жайында және оның тілі жөнінде 1927 жылы Татартану ғылыми қоғамының Хабаршысында жазады. Қадырғалидың тілі ортаазиялық әдеби тілге, яғни шағатай тіліне сай келеді дегенді кесіп айтады, сонымен қатар, мұнда шамалы мөлшерде ғана оңтүстік түркі және Еділ татарлары диалектілерінің әсері бар дейді, таза татар тілінің сөздері деп ғалым орам, қоян, көрүнүш, йанаша, білән, салдурған таш мәсчиді деген тұлғаларды атайды. Жаңадан табылған қолжазбадағы орфографиялық және графикалық ерекшеліктерді көрсетеді. Шежіренің аударма жағына парсы тілінің әсері тиген, ал төлтума жағының тілі таза және едәуір көркем деген тұжырымға келеді. Бұл шежіренің пешенесіне жазылғандай, ол тағы да 30–40 жылдай ғылымда ескерусіз қалады. Тек Шоқан Уәлиханов еңбектерінің толық жинағын шығару тұсында Шоқанның бұрын басылмаған жазбаларының ішінен осы шежіреге тікелей қатысты материалдарды жариялау үстінде 1961 жылы Қадырғалидың өзі және әзірге бізге жеткен еңбегі ғылым дүниесіне тағы оралды. Акад. Ә.Марғұлан Шоқанның І томына енген Ш.Ш.Уәлиханов туралы очеркінде Қадырғалидың мұрасын ғалымның ғылыми қызметіне байланысты сөз етеді. Шежіре тексіне, ондағы тарихи адам аттары мен жер-су атауларына түсініктемелер ұсынады, жалайыр тарихшының тілі негізінен қазақ тіліне жақын, оны қазақша-шағатайша тіл деп атауға болады дейді. Ә.X.Марғұлан екінші бір мақаласында Оразмұхаммедтің қолында болған «Күміс сандық» жайында жазады. Бұл сандықта қазақ ханзадасының өз кітапханасы, яғни тарихи және көркем кітаптар, хаттар, қазақ өлең-жырларының қолжазбалары сақталғанын баяндайды. Иесі көз жұмған соң, сандық Патша архивіне өтеді де, XVІІ– XVІІІ ғасырларда 38-нөмірмен осында сақталады. 1736 ж. сандық Россия Ғылым академиясына сыйға тартылады. XІX ғасырдың ортасына дейін академияның Азия музейінде сақталып келіп, кенет ұшты-күйлі жоқ болып кетеді101. Сандықта қандай жазбалардың болғаны жайында музей директоры болған профессор X.Д.Френ (1782–1851) мен «Степановтың102 1595–1599 жылдары Ордада болған кезінде тіркелген тізімде» айтылған. Қадырғали би шежіресінің авторлық қолжазбасы да осы сандықтан орын алған болу керек деген болжам пікірлер бар. 1961 жылдан былай қарай Қадырғали Жалайыри шежіресінің өзінің де, тілінің де зерттелуі Қазақстан ғалымдары тарапынан күрт басталады. Тарихшы К.Жүнісбаев 1960 жылдардың ішінде жариялаған екі-үш мақаласында Қадырғали шежіресінің тілі жайында да пікір айтып, шежіре авторы шығармасын сол кезеңдегі қазақтың әдеби тілінде жазған деп таниды. XVІ ғасырда қазақтың жазба әдеби тілі болды дей келіп, оның пайда болуына мынадай факторлар рөл атқарды дейді: 1) Қазақ хандығы құрылғаннан бастап, іс қағаздары қазақ тілінде жүргізілді. 2) Батырлар, ғашықтар туралы жырлар пайда болды. 3) Хандардың өз ұрпағына қалдырған өсиеттері, ақылдары, мемуарлары болды және сауатты адамдардың қолжазбалар сақтау дәстүрі болды103. Бірақ К.Жүнісбаевтың бұл тұжырымдары шежіре тексін жан-жақты тілдік тұрғыдан талдаудың нәтижесінде ұсынылған байлам емес, өзге негіздерге, көбінесе болжамдарға сүйеніп айтылған пікір болып шықты. Жалайыр шежіресінің бұл еңбегінің зерттелу тарихын қысқаша әрі ұқыпты, әрі жинақы түрде этнограф ғалым Е.Масанов жазды. Ғалым бұл шежіренің қазақ этнографиясын зерттеуде де зор үлес қосатындығын айта келіп, оның тілі туралы өз пікірін білдіреді. Ол да, Ә.Марғұлан танығандай, Қадырғалидың тілі қазақ-шағатай тілі дейді104. Жалайыри шығармасының өзі және тілі жөнінде М.Әуезов те пікір айтқан. Ол «Қазақ ССР тарихына» жазған тарауында бұл шежірені XVІ ғасырдағы қазақ жазба ескерткіштерінің бірі деп атайды. Ол құрылысы, әсіресе тілі жағынан Орта Азия қаламгерлерінің дәстүрінен өзгеше келеді дегенді айтады. Бірақ М.Әуезовтің бұл тұжырымын М.Усманов шежіре шағатай тілінде емес, татар тілінде жазылған деген өз пікіріне арқау етеді. Біздіңше, бұл жерде Мұхтар Әуезовтің айтқысы келгені Қадырғали шығармасы шағатай әдебиеті дәстүрінен өзгеше, өз алдына, яғни ескі қазақ әдебиеті үлгісінде жазылған деген пікір. Қадырғалидың «Жами ат-тауарихын» арнайы зерттеушілердің бір тобы – татар ғалымдары. Өйткені шежіре татар хандықтарының бірі – Қасым хандығында жазылғандықтан, бұл шығарманы татар тарихнамесінің ескерткіші деп танушылық өзге тұжырымдармен қатар өмір сүруге құқылы екені сөзсіз. Жоғарыда аталған А. Рахимнан кейін бұл шежірені арнайы зерттеп, тілі жайында да пікір білдірген адам – тарихшы Мирқасым Усманов. Ғалым бұл ескерткішті татардың тарихи шығармасы деп санайды, өйткені туынды авторы не Қазан, не Қасым татары емес, қазақтың тарақ таңбалы жалайыр руынан болғанымен, шежірені жазған ортасы Қасым татарлары болды және ол осы хандықтың оқырмандары татарларға арналды дегенді дәлел етеді. Сондықтан ескерткіштің өзі де татардікі, тілі де татарша деп түйеді, дәлірек айтқанда, Алтын Орда дәуірінің жазба дәстүрінің жалғасы дейді де, бұл шығарманы «қазақыландырудың» ешбір қажеті жоқ деп, Қазақстан ғалымдарын сынайды. Тіпті бір тұста Қадырғалидың ана тілі – татардың сібір диалектісі дегенге дейін барады105. Қадырғали мұрасын татар мәдениетінің ескерткіші деп тану «Ежелгі татар әдебиеті» курсын жасаушылардың да еңбектерінде бар106. 1961ж. Шоқан Уәлихановтың І томы жарыққа шығып, онда Шоқанның осы шежіре жайында жазғандары көпшілікке мәлім болғаннан кейін, сөз болып отырған жазба тек қана тарихшылардың емес, тіл мамандарының да, оның ішінде қазақ тіл білімпаздарының да назарын аудара бастады. Бұған, сірә, осы кезге дейін «Тауарихты» сөз еткен қазақ зерттеушілерінің барлығының бұл шығарманың тілі қазақ тіліне өте жақын келеді немесе тіпті қазақ тілінің ескерткіші деп санауға болады деген болжамдары да түрткі болса керек. Сондықтан қазақ тіл маманы Т.Қордабаев осы шежіренің әуелі синтаксистік, кейін морфологиялық құрылысын талдап шықты. Бұл еңбектерінде зерттеуші аталған ескерткіш- тің тілін грамматика схемасына салып талдайды, яғни Қадырғали туындысының тілі «зат есім, туынды зат есім, зат есімнің көптік категориясы, септік жалғауларының синтаксисі, жай сөйлем, құрмалас сөйлем» деген сияқты категорияларға қарай бұтарланған. Талдау көп реттерде толық берілген. Бірақ бұл талдаудың не әрбір тарауы (тақырыбы) бойынша, не жалпы тұтас талдаудан кейін тиісті тұжырым-байлаулар жасалмаған, яғни фактілердің тіркелуі бар, түсіндірілуі аз. Мұның қай тілдің ескерткішіне жататындығы жөнінде пікірі де жоқ емес. Зерттеуші бірінші кітабының кіріспесінде: «Жазба материалдың қай тілге жататынын оны жазған автордың тайпасы, ұлты, мекені шешпейді, ескерткіш тілінің қазіргі тілге жақындық дәрежесі, оған ұқсастық шамасы, грамматикалық құрылысындағы бірлігі шешеді»– дей келіп, қазақтың дулат, жалайыр руларынан шыққан Мұхаммед-Хайдар, Қадырғалилардың еңбегі сол кездегі ортақ кітаби тілде жазылғандықтан, авторының қазақ болып отырғанына қарамастан оғуз, қыпшақ болып жататын тілдердің көпшілігіне ортақ материал деп түйеді107. Ал талдау үстінде: «бұл шығарма XVІ ғасырдың соңғы жылдарында жазылған. Бұл едәуір қазақ тілінің өзімен туыстас басқа түркі тілдерінен біржола жекеленіп үлгермеген, көне түркі тілдеріне тән кейбір ескі формалардан, тілдік көне тәсілдерден әлі арылып жетпеген уақыты», «шығарманың қазақ тілінің өз алдына жеке халықтық тіл болып қалыптаса бастауының алғашқы дәуірінде жазылғандығын ескерсек...»108 деген сияқты пікірлер айтқанына қарасақ, зерттеушінің байымы Қадырғалидың «Тауарихы»– қазақтың өз тілінің, оның қалыптаса бастаған дәуірінің ескерткіші дегенге саятынын аңғарамыз. Қадырғалы шежіресінің тілін татардың жас ғалымы 3.Хисамиева да зерттеді109. Ол көрнекті түрколог ғалым, ССРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі Э.Р.Тенишевтің жетекшілігімен «Қадырғали бек дастандарының тілі» атты тақырыпқа кандидаттық диссертация жазып, 1980 жылы қорғап шықты. Диссертант алдына жалайыр тарихшының төлтума (өзі жазған) дастандары тілінің грамматикасы мен лексикасын жүйелі түрде талдап, оларды татардың әдеби тілі мен диалектілеріндегі фактілермен салыстыру, сол арқылы ескерткіштің қай халықтың тарихи мұрасына жататындығын анықтау мақсатын қояды. Зерттеуші бұл жұмыста талданып отырған шежіре тілінің негізі жалпықыпшақтық екенін көрсете келіп, ескерткіш татар тілі элементтері қатысқан Еділ бойындағы түркі (тюрки) тілінде жазылған деп табады. Диссертант «жалпықыпшақтық» элементтерді (мысалы, сөздің септік жалғауларын қабылдау түрлері, есімшенің -мыш емес, -ған жұрнақты түрінің қолданылуы, есімдіктердің тұлғалары, т.т.), сондай-ақ «нағыз татар тіліне тән» (собственные татарские) ерекшеліктерді көрсетеді. Бұл ерекшеліктер деп зерттеуші сары, елу сөздерінің соңында ғ, г дыбыстарының жоқтығы, г дыбысының орнына бірен-саран сөзде жарты дауысты у дыбысының келетіндігі (алпауыт, алпағыт емес), шығыс септіктің –дын емес, -дан түрінде қолданылғандығы, би, бикем, йазғысын, қышқысын сөздерінің кездесетіндігі сияқты фактілерді есептейді. Бұл «нағыз татар тіліне тән, өзіндік» деп көрсетілген тұлғалар мен сөздерді «қазақ тілінің өзіндік» ерекшеліктері деп те тануға әбден болатындығын ескертуге тура келеді.

Сөйтіп, Қадырғали Жалайыридың тілі туралы мынадай пікір-тұжырымдар бар: Бұл шежіре өз заманындағы түркі әдеби тілі – кітаби тілде жазылған. Бұл пікірді айтушылар: И.Н.Березин, Ш.Уәлиханов, В.В.Вельяминов-Зернов, Әли Рахим. Бұл жерде «кітаби тіл» деп ортаазиялық түркі (орысша тюрки), яғни шағатай тілі танылып отыр. Ш.Уәлиханов бұл ескерткіштің тілі «джағатай» бола тұрып, қазақ тіліне өте жақын келетіндігін айтады. Бұл шығарма шағатайша-қазақша тілде жазылған. Бұл пікірді айтушылар – Ә.Марғұлан мен Е.Масанов, Т.Қордабаев. Жоғарыда көрсетілгендей, Ш.Уәлиханов пен М.Әуезовтің пікірлері де осы танымға жақындайды. Қадырғали өз шежіресін қазақтың жазба тілінде ұсынған. Бұл қорытындыны К.Жүнісбаев, Ә.Жиреншин білдіреді. Қадырғали бидің «Тауарихы» ескі татар тілінде жазылған. Мұны татар тарихшысы М.Усманов ұсынады. Зерттеуші 3.Хисамиева ескерткіштің тілі татарша, оның ішінде Еділ бойы татарларынша деген түйінге келген. Сөз етіп отырған тарихнамелік шығарма тілінің әрі қарайғы жан-жақты зерттелуі осы пікірлердің қайсысының шындыққа сай немесе жақынырақ, я болмаса қарсы келетінін айқындау тұрғысынан болуға тиіс. Сонымен қатар, жалпы орта ғасырлардағы түркі әдеби тілдері, оның жергілікті түрлері жайындағы мәселені де шешу мақсатын көздеу де кезекте тұратын проблема болмақ. Тіпті Қадырғалидың ана тілі туралы да әңгімені ашып алу қажет болады, өйткені, жоғарыда айтылды, кейбір зерттеушілер (мысалы, М.Усманов) Қадырғали бидің ана тілі қазақ тілі емес, Сібір татарлары тілі (яғни қазіргі татар тілінің бір диалектісі) болу керек деген де болжам айтады. Бұл болжамға жетелеген жайттар Қадырғалидың әуелі Сібірдегі Көшім хандығында, кейіннен (Мәскеуде болған едәуір жылдардан кейін) өмірінің соңғы жылдарында негізінен татарлар мекендеген Қасым хандығы топырағында жасап өткендігі болса керек. Дегенмен шежірешінің туып-өскен ортасын, сауат ашып, білім алған мәдени орталығын, кімдерге қызмет еткендігін есепке алсақ және ең негізгісі, ол жазған шығарманың «тіл үйіру» мәнеріне, сөз жұмсау машығына ден қойсақ, оның ана тілінің қай тіл болғанын айыру мүмкін- дігі туады. Осы мақсатпен біз осы кітапта тарақ таңбалы жалайыр Қадырғали бидің қаламынан шыққан шежіре тілінің лексика-фразеологиялық сипатын, грамматикалық және стильдік ерекшеліктерін талдап-танытқан ізденістерімізді қысқаша түрде ұсынамыз (толығырақ баяндалуын 1989 жылы «Ғылым» баспасы шығарған «Язык «Жами ат-тауарих» Жалаири» атты орыс тілінде жарияланған кітаптан оқып-білуге болады).

Ескерткіш тілінің сөздік қүрамын түркі, моңғол, араб, парсы, қытай сөздері құрайды. Зерттеуші 3.А.Хисамиеваның санауы бойынша Қадырғалидың өз қаламынан туған (аударма жағын қоспай есептегенде) дастандарының сөздік құрамының 58 %-і түркі, 28 %-і араб, 13%-і парсы, 1%-і моңғол және басқа тілдердің сөздері құрайды. Ал, біздіңше, тұтас алғанда, бұл мөлшер біраз өзгешелеу түсуі мүмкін, өйткені аударма жағында парсы мен араб сөздері және моңғолша, қытайша титулатура (лауазым, дәреже, қызмет бабы атаулары) көбірек кездеседі. Түркі сөздерінің дені қыпшақ тобының (қазақ, татар, т.б.) сөздері болып келеді. Орта ғасырларда жазылған өзге көптеген тарихи шығармалармен салыстырғанда, мұндағы түркі сөздері қыпшақтық түлғада берілген. Мысалы, «аң аулау» мағынасына қатысты сөздер ау емес, аң, аңға чъщ-, аңға атлан – түрінде (мысалы, Абылғазыда ау аулаб, ауға чықыб); «қол» мағынасын беретін тұлға ал [ел] еліг емес, қол, азац немесе адац емес, айақ (мысалы, Абылғазыда: Сыр суының азақы); үй (ев/еу емес), т.т. Фонетикалық тұлғасы жағынан да, білдіретін мағынасы жағынан да мына сөздер таза қыпшақша (қазақша, татарша): бөлек, биле-(ел,биле-), арқа, Еділ бойында, күйеу (күзәгі емес), қарындаш (қардаш емес), белгілі, біреу (бірісі емес), аға-іні, айғақчы, ақча, атланды, бақындыр – башлык,(бастық), қыз бер, болуб кетті, буйурдыбулсы, йараиты (жарас- ты, татуласты), бірікті, йаца, қырақ, йақала (жағала-); йарылқа, бір йаиады, йеңгелете алды (жеңгелей алды), кечу, цайта, қартайды, қудыра иіберді, қыр, ой, мың ағасы, салыб кетті («қалдырып кетті» деген мағынада), орам, көрүнүш, йарылқады, жүда болды, тәтті ет, уіщы, уруш, учурачапты, чел, т.т. «Әскери» лексикадан қып- шақтық (мысалы, қазақтық) айыр, атқычыл, он бегі, йүз бегі, мың бегі, мың ағасы, т.б. сөздері табылады. Мұндағы қырчын («Дарийа арасындын қырчынлар110, қамышлар йығыб, сал бағлаб дарийаны кечті –27), қырақ, жүда болды (Оразмұхаммед хан секіз йашында, улуғ бабасы Шығай хандын жұда болдылар – 165), сацынды (Ол Хатун әгәр ашкара қылсам худайға табунмақны, аны оғлы білә бірге өлтүргәй теб сақынды – 20), йазы (Йазыға чықыб ерді лер – 31), салыб кетті, соқратын, тоң- (қату), сур- / / сұра- («ел билеу») сияқты сөздер қазіргі қазақ тілінде актив қолданылмағанмен, ертеректегі тілімізде дәл Қадырғали жұмсаған мағынада кездесетіндігін көреміз. Мысалы, қыршын сөзі (бұл сөзге кезінде Ш.Уәлиханов та көңіл аударып, оны қобаршын деген қопада-батпақта өсетін өсімдік атауымен байланыстырды) XV-XVІ ғасырларда жасап өткен ноғайлы-қазақ жырауы Шалкиізде (Шәлгезде) бар: Жағасына қыршын біткен тал еді, Жапырағын жайқалтып Терек етсе, тәңір етті!– деп келеді (Бұл жолдар кейін XІX ғасырдағы Махамбет ақынға да делініп жүр, ал шындығында авторлық Шәлгездікі болу керек). Өткен ғасыр ақыны Майлықожадағы: «Дарияның екі тоты қырағында» деген өлең тармағына қарап «өзен жағасы» мағынасындағы цырсщ сөзі де қазақ тілі үшін жат емес екендігі байқалады. Сол сияқты «біреуден айырылып қалу» семантикасы бар жүда болу тіркесі де қазақ тілінде қолданылып келгенін Шәңгерей Бөкеев ақынның (XІX ғ.): «Бес жаста жүда болып ата-анадан» деген жолдары көрсетеді. Сал-етістігінің «қалдыру, тастау» мағынасы қазақ тілінде де болғанын Қазтуған жыраудың (XV ғ.): Қайран менің Еділім, мен салмадым, сен салдың» немесе Махамбет ақынның: «Таңдап мінген тұлпарлар иесін қайда жаяу салмаған» деген өлең жолдары дәлелдейді. Йазы сөзі (Доспамбет жырауда (XVІ ғ.): «Жазыда көп-ақ жортқан екенбіз»; соңратын сөзі ( Шалкиізде: Енді өзіңнен соңратын жұртқа бір лайық ие жоқ)! сақын (Шалкиізде: «Күле кіріп, күңіреніп шыққан достан мың сақын») тұлғалары да қазақтың өткен ғасырлардағы ақын-жыраулар тілінде қолданылып келгендігі – Қадырғали шежіресі қолданған бұл сөздердің сол кездегі қазақ тіліне тән болғандығының айғағы. Әрине, түркі сөздерінің барлық тұлғалары қазақ тіліне тән деуге болмайды. Олардың бірқатары фонетикалық тұлғалануы жағынан қазіргі қазақ тілінен алшақтайды. Мысалы, қазақ тілінде сонор у, й, дермен келетін сөздер «Тауарихта» ғ, г дыбыстарымен берілген: йағмур (жаңбыр), тигер (тиер), йағы (жақ), тағ (тау), туғды (тууды), йағар (жауар), йығыб (жыйып), сығыр (сыйыр), төгүрек (төңірек). Кейбір тұлғаларда ғ дыбысы сөз соңында сақталған (қыпшақ тілінде ол ертеде-ақ жоғалған): сарығ (сары), улуғ (ұлы), қатығ (қатты). Дегенмен бұл тұлғалардың қыпшақтық параллелі де кездеседі. Мысалы, Тоғум ханның балалары «Тоғуз сары» атанды дейді. Бұл жерде «тоғыз сары» атанған Шыңғыс әулетінің қазақыланған бұтағы, демек, «тоғыз сары» қазақтар қойған атақ, сондықтан шежіреші «тоқуз сарығ» демей, қазақша тұлғасын берген. Сол сияқты арығ сөзінің ару варианты да орын алған. Енді бірқатар сөздер сыртқы тұлғасы жағынан да, морфологиялық құрылымы жағынан да қазақ тілінің нормасына сай түспейді. Олар: артуқсы болды (қазақша: артық болды), бағнақ (бағыну, бағыныш), бөлек (сыйлық), булғақ (аласапыран), өктүлә- (тәрбиеле), инан- (илан, сен), сойурғал (тарту, орысша «пожалование»: әмірші хан, патшалардың өз адамдарына сыйға бөліп берген жер, хандық, т.б.), күзгү (айна), қайусы (қайсысы), қатла (рет), қатығ (қатты), оиіал, ошбу (осы), өксүз (жетім), сак,лады (тәрбиеледі), сандал (тақ), сандуқ (табыт), сындұрды (жеңді), таба (қарай), тебреді (аттанды), тоқуш (ұрыс), тоқушмақ (ұрыспақ). чәкүл (кекіл). Кейбір сөздердің түбірі бір болғанмен, қазақ тіліне морфологиялық қүрамы жағынан сай келмейді. Мысалы, отқаз- (малды отқа жіберу), ханла-(хан қою, хан көтеру), көпәл (көбею). Қадырғали шежіресінің тілінде XІІ-ХІV ғасырлардағы оғуз-қыпшақ ескерткіштері болып саналатын «Құтадғу біліг», «Хосроу мен Шырын», Рабғузидің «Қысал-анбия», «Хадж ал-фарадис», «Ортаазиялық тефсир» сияқты шығармаларда кездесетін архаизмдер (өте көне тұлғалар) жоқ деуге болады. Мысалы, изи (ийе, құдай), қоз- (қой), азақ (адақ, айақ), қүзұқ (құдұқ), қазғу (қайғы) деген сөздердегі д/з элементі мұнда жоқ. Сондай-ақ осы ескерткіштердегі ажун (әлем, дүние), болун (тұтқын), асығ (пайда), йаң (тәсіл, амал), ал (айла), елі (қол), әтіз (биік), йалавач (елші), еш (дост), оғуш (ру, тайпа) сөздері Қадырғалида жоқ. Ол түсінікті де: біздің ескерткішіміз -ХVІ ғасырдың ең соңында жазылған дүние, екі арадағы үш-төрт ғасырдың ішінде, әрине, көптеген дүниелік (сөздер, ұғымдар) көнеріп, қолданыстан шығып қалған. Оның үстіне, біздіңше, жалайыр Қадырғали өз тұсындағы түркі жазба дәстүрін (нормаларын) ана тіліне жуықтата пайдаланған. Бұл кезеңде жоғарыда көрсетілген сөздердің білдіретін үғымдары түркінің қазақтық, татарлық, өзбектік, ұйғырлық деген сияқты жергілікті тілдерінде жеке-жеке тұрақталып, не түркі сөздерімен (биік, ел, ру, қол), не араб-парсы сөздерімен (дос, әлем, пайда, айла, тайпа, т.т.) берілетін болған. Дегенмен Қадырғалидың тілінде архаистік, көне түркілік элементтер мүлде кездеспейді деуге болмайды. Кейбір сөздердің сол кезеңде қолданылған параллельдерімен қатар, көне варианттары да жарыса жұмсалған сәттері аз емес. Мысалы, көп сөзінің үкүш қатары, сондай-ақ йаз-(б/г-/жазу), айт-/ай-, сұра- / сүр-, не/нүң, соц/соңратын, өзге, өңге/өнгін, цайсы/цайу. Архаистік екінші сыңарлардың көбі (ай-, сүр-, цайу, өнгі, үкүш) шығыс түркілік дәстүрге тән, олар Қадырғали заманында берік сақталған әдеби нормаға бағынудан шыққан қолданыстар. Біз тілін талдап отырған ескерткіштің лексикасында көзге түсетін және бір құбылыс жалпы жарыспалы қатарлардың, яғни мағыналары немесе тұлғалары жуық сөздердің бірінің орнына екіншісінің еркін қолданыла беруінің орын алғандығы. Ол қатарлар түркінің өз сөздері болуы да мүмкін. Олар: фонетикалық дублеттер: йайлағ// йайлац, де-//те-, орда/орду, булыт/булут, арба /араба,тақы/ тағы сияқты тұлғалар болып келеді. Бұл дублеттердің бірқатары дыбысталу жағынан әлі тұрақталып болмаған (булут/бұлыт, орду/орда) құбылысты танытса, енді бірсыпырасы ертеден келе жатқан жазудағы дәстүрді (емлені) сақтаудан туған деп тануға болады: де-/те~, дағы/тақы, йайлац/йайлағ деген қатар- лардың соңғы сыңарлары түркі жазуының ертеден келе жатқан емлесіне бағынған да, алдыңғылары XVІ-ХVІІ ғасырлардағы қыпшақ тілдерінің нормасына қарай еріксіз қалам ұшына «іліккен» орфограммалар. Бірқатар параллельдер түркі тілдеріндегі диалектілік жарыспалылыққа қатысты дейміз. Мысалы, йурт/қонуш, йақын/ йауъщ, қарындаш/туғма, білә/білән, башқа/өзге/өнгө, чопан./цойчы, йақа/қырақ, сүйек/сүңгәк деген сөздерден диалектілік сипат көрінеді. Ариғ/ару, ерді/еді, ай/айт, өңгін/өзге, укуш/кэп, нүң/не тәрізді қатарлардың болуы тағы да ертеден келе жатқан жазба дәстүрге ара-тұра баж беруден, яғни шежірені жазба дүниеге жақындатудан туған, әйтпесе Қадырғалидың өз тілінде де, сол кезеңдегі қыпшақ тілдерінде де еді көмекші етістігінің ерді тұлғасы, ару сөзінің ариғ тұлғасы қолданылмағаны мәлім. Ал көптеген лексикалық параллельдер түркі-араб, түркі-парсы, араб-парсы, араб-араб, парсы-парсы, түркі-монғол, араб- моңғол, парсы-моңғол сөздерінің (бір мағынадағы) жарыса, бірінің орнына бірі қолданылғанын көрсетеді. Мысалы: тіл/ләфз, өкин/хуб сахиб жамал/ қыз сурат- лығ/ үшеуі үш тілде «әдемі, көрікті» деген мағынаны білдіреді), белгілі /машһур, йазылды/іиарх берілді, күн туғуш/машрақ, йақ/тараф, улус/қаум, бу күн/һануз, йурт/мақам, йағы/дуіиман, улуғ/бузург («үлкен»), йарлық/фарман, оғул/фарзанд, мың/һазара, нафар/кіші, кисм/бөлек, аксар/көб,/көбі т. б. Түркі сөздерінің бірқатары әскери-әкімшілік лауазымдар мен атақтарды білдіретін әлеуметтік-саяси терминологияға жатады. Бір жағынан, бұл шығарманың басым бөлігінің аударма болғандығы, екінші жағынан, оның тарихнаме екендігінен автор біраз сөзді әлеуметтік термин етіп жұмсаған. Мысалы, мұндағы хан, бек, би, аға /ақа, аталық/ атабек, көкүлтеш/емелдеш, бауыр- чы, оғлан, ел, жүрт, мың ағасы, алач мыңы, уруғ, ақ- тачы, қүл деген атаулар терминдік дәрежеге көтерілген сөздер. Бұлар ортағасырлық өзге де тарихи шығармаларда қолданылатындығын ескерсек, алдыңғы кезеңдерден келе жатқан түркілік терминология дәстүрін көруге болады. Осы термин сөздердің бірқатарының Қадырғали шежіресіндегі қолданысын талдап көрелік. Хан сөзін әдетте түркі-моңғолдың қаған (арабтарша хакан) сөзінің ықшам варианты деп есептейді. Қаған/қаан сөзі, В.В.Бартольдтың айтуынша, моңғол империясы дәуірінде ең жоғарғы билеушіні де, империяның жеке өлкелерінің билеушілерін де білдірсе, кейінірек бұл тұлға хан түріне көшкен. Ал хан сөзі моңғол империясы құлағаннан кейін жалпы әміршінің («государь» дегеннің) титулы болған111. Зерттеушінің бұл пікірін Қадырғали шығармасының тілі де растайды. Мұнда қаған, тұлғасы өте сирек кездеседі, ал хан тұлғасы, жоғарғы монархтарды да (Шыңғыс хан, Жочы хан), жеке ру-тайпалардың билеушісін де білдіреді (Боданчар хан, Мөңкү хан). Біздің шежірешіміз тіпті орыс патшасын да (Барис хан), Моңғолдың үлкен империясының әміршісін де (Чиңгиз хан) «хан» деп атайды. Қадырғалида келте ханлар деген термин де бар. Оның ұсақ хандықтардың билеушісі» деген мағынаны беретіндігін Ш.Уәлиханов көрсеткен болатын. Шежіреде жиі қолданылған терминдердің бірі аға сөзі. Ол осы күнгідей «жасы үлкен туысқан» мағынасында келгенде, әрине, әлеуметтік-саяси терминологияға кірмейді. Қадырғали бұл сөзді негізінен «әмірші», «билеуші» мағынасында термин етіп жұмсаған және ол жалқы есіммен тіркесе қолданылған: Булад аға, Бүйінчік аға, Абдулла аға, Арғун аға. Бұл тұлғаның орта ғасырлардағы хандықтарда сарай маңындағы адамның дәреже атағын білдіретін термин болғандығын тарихшылар айтып кеткен болатын112. Біздің байқауымызша, аға деп бір кездерде ру, тайпа басын немесе әскердің белгілі бір бөлігінің басқарушысын атаған тәрізді. Қазақтың XV-ХVІ ғасырлардағы ақын-жыраулары мен батырлар жырларында аға сөзі осы мәнде келеді. Мысалы, Шалкиізде: Батыр жігіт жау бастар, Аға жігіт қол бастар; Доспамбетте: Азаулыда аға болтан ерлер көп еді. Бұл термин жалқы есіммен тіркесіп титул ретінде де келеді: Бұл жиынның ішінде Ер Жақсымбет аға бар (Шобан); Азаулының Аймәдет, Ер Доспамбет ағаның хан ұлынан несі кем (Доспамбет). аға сөзі қазақ тілінде «ру басы, әскер басы» мағынасында XІX ғасырға дейін жұмсалып келгені байқалады. Мысалы, мұны Махамбет ақындағы: Сан шерулі қол болса, Батырлар болар ағасы деген сияқты өлең жолдары дәлелдейді. Жалпы аға сөзінің «бас, басшы» деген қосалқы (мүмкін, ауыспалы) мағынасы о бастан бар болғандығын қазақ тіліндегі отағасы, қосағасы деген күрделі сөздер дәлелдей түседі. Қадырғали шежіреші бұл сөзді бек, әмір, баииыш (бастық) терминдерінің тепе-тең синонимі ретінде жұмсаған. Мысалы: мың бегі (мың ағасы, казик баишығы) чора ағасы. Бұл сөздің қатаң дауыссыз дыбысты ақа варианты біздің тексімізде екі-ақ жерде, онда да тек өзінің «жасы үлкен туысқа» деген номитативтік мағынасында колданылған, ал әйелдердің жалқы есімдермен келген ақа тұлғасын (Нулунған ақа, Кәлміш ақа) біз түркінің аға сөзінің емес, моңғолдың еке/әке/ака («ана») деген сөзінің, орысша «госпожа», түркі-моңғолша «хатун», қытайша «фужин» терминдерінің синонимі ретінде қолданылған варианты деп есептейміз. Бек сөзін жалайыр тарихшы ру басының ханнан өзге ұлыс билеушісінің титулы немесе әскери шен иесінің атағы ретінде қолданып, арабтың эмир (эмир), монғолдың нойан терминдерінің синонимі ретінде келтіреді. Бек – ханнан кейінгі екінші билеушінің (министрдің) аты. Мұны біздің шежіреміздің тексі де көрсетеді. Бірі хан, бірі бек болуб йүрүр ерді, Чингиз ханда бу төрт бек ма лум турур. Демек, бек сөзі мұнда әмір (эмир) терминінің эквиваленті болып қолданылады, сондай-ақ он бегі, йүз бегі, мың бегі, түмен бегі сияқты күрделі титулдардың құрамында келеді. Бек сөзінің термин ретінде емес, жалпы «сановник, ақсүйек бекзада» мағынасында қолданылуы да жоқ емес: Керман шаһарының бек лері, мырзалары, қара халқы екі йүз кіші анда хазр ерділер. ХV-XVІ ғасырларда бек атағын, сірә, хан беретін болып, «рангілер табеліне» кіргенге ұқсайды113, ал кейіннен бұл атақпен ресми праволары мен қызметтері бар адамдар аталған114. Бұл сөздердің би варианты да бар. Біздің тарихшымыз ханнан кейінгі билеушінің титулы ретінде бек тұлғасын жұмсаған да, би вариантымен ру-тайпаның басшысын, билеушісін немесе билеуші топтың өкілін атаған. Сірә, Қадырғали заманындағы қазақ қоғамында ру-тайпа басын би деп атаса керек. Сондықтан шежіре тексінде би тұлғасы да кездеседі. (Тасуқа би, Сейдек би). Мүмкін, шежіреші бұл тұлғаны көбірек жұмсаған болар, бірақ оны кейінгі көшірушілер бек вариантымен ауыстыруы әбден ықтимал. Оны мына бір факт дәлелдейтін тәрізді. Қадырғали өзінің ата-тегін таратқанда би терминін жұмсаған. Мұны Баруди нұсқасынан көреміз: Қадыр али би, Хосум би Қарач би, Айтаулы би, Тебре би. Осы ата текті таратуда кейінгі нұсқада би сөзінің орнына бек тұлғасы келтіріліп жазылған (көшірілген). Маңғыт мырзаларының ру басы, Алтын Орданың билеушісі (бірақ ханы емес) атақты Едіге бірде бек, бірде би деген титулмен берілген. Аталық/атабек сөздері де ортағасырлық түркі әдебиетінде «хан ұлдарының тәрбиешісі, регент» мағынасында қолданылған, бұл терминдер біздің шежіремізде де осы мәнде келген және бұл термин көбінесе хан төңірегіндегі қарашылар, емелдештер сөз болған тұстарда келеді: Уа қарачулары, аталық, емелдешлері хан хазратларының үстіне нисарлар қылдылар. Бұл терминнің атабек нұсқасы титул ретінде жалқы есіммен келтірілген: Екінчісі Атшы Терген атабекнің қызы ерді. Шежіре тексінде кездесетін қызық терминнің бірі ақтачы, бұл «атбегі» деген мағынадағы термин, ол Шыңғыс хан тағайындаған мәртебелі 10 қызметтің біреуінің иесін, яғни «орда жылқысының атбегін» білдіретін титул болған, сондықтан жалқы есіммен тіркесіп келеді: Бұқадай ақтачы, Нурин ақтачы, т.б. Сөз түбірі – ақта ахта/ат «ақтаған (піштірілген) ат». Акта деп кез келген ақтаған атты емес, 7–8 жасқа дейін айғыр болып үйірге түсіп келген, денесі қатайып күш жинап алғаннан кейін піштірілген жылқыны атайды, оны орысша «мерин» дейді, ақта ат әдетте күшті, мықты болады115, моңғолдар әдетте ақта аттарға мініп жүретін болған116. Ахта ат түрінде бұл сөз біздің тексімізде де кездеседі: Ечкілі оғлы Хасан Едіге биінің ахта атын алыб турур ерді; Уа анларны йахшы ахта атларға міндіріб, йолда йүргүздүм. Сөйтіп, ақтачы тұлғасы – ақта сөзіне әрекет иесін білдіретін – чы жұрнағы жалғанып жасалған лауазымды атайтын термин дәрежесіне көтерілген түркі-моңғол сөзі. Оғлан/улан деп тарихшылардың айтуларына қарағанда, Шыңғыс ханның хан титулы жоқ ұрпақтарын, сондай-ақ жалпы хан-сұлтандардың балаларын (ұлдарын), билеуші династияның әр алуан әскери және әкімшілік қызметтегі өкілдерін атаған. Қадырғали ұлан сөзін титул ретінде қолданып, жалқы есіммен келтіреді: Қыйас улан, Даулат хожа улан, Таш Темүр улан, ал оғлан тұлғасын «ханзада» («царевич») мағынасында жұмсайды: Чингиз хан оғланларыға ләшкәр бөлүб берді. Сонымен қатар оғлан сөзін шежіреші жалпы «бала, ұл» мәнінде де қолданады. Түркі сөздерінің ішінде ел, йурт, уруғ, алач мыңы, қүл сияқты сөздер де әлеуметтік құрылысқа қатысты терминдер ретінде қолданылған: ел – көп мағыналы сөз, оның терминдік мәні де біреу емес. С.Е.Маловтың тануынша, орта ғасырлардағы түркі жазбаларында «ел – ру-тайпалар одағы», «мемлекет», «халық». В.В.Радлов, П.М.Меморанский, В.В.Бартольдтар да ел сөзінің мағынасын осылайша деп табады. Ал А.Н.Бернштамша, ел/эль, иль – мемлекет құрылысының атауы болса, Л.Н.Гумилевша, ел сөзінің мағынасы мүлде басқаша, бұл зерттеуші ел деп күшпен не еркімен бағындырылған тайпаны атаған дейді. Жалайыр тарихшы ел сөзін осы соңғы, Л.Н.Гумилев түсінген мәнде жұмсаған, сондықтан мұндағы ел қылу, ел болу деген етістіктер бір (не бірнеше) тайпаның өзге бір тайпаға күшпен (соғысып) немесе еркімен бағындырылуын атайды: Мыңай Ойар аншы шул қаум қара хытай ерді, уа [Чиңгиз ханға] ел болды; [Уйгур ның падшаһы Иди Кут Чиңгиз ханға] елчі йіберді ел болайын теб. Біздің байқауымызша «ел болу» тіркесінің мағынасында («жау болу» дегенге қарама-қарсы) еркімен бағыну (тіпті күшпен бағындырылған күнде де) немесе тату қатар өмір сүру деген реңкі бар болған. Мұны қазақ тілі фактілері жақсы дәлелдейді: елші – татуластырушы, елдестіру – татуластыру («жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден»). Сөйтіп, Қадырғали тарихшы ел сөзін «мемлекет, мемлекеттің халқы», «халық» мағынасында емес, «бағындырылған тайпа» деген терминдік мәнде және кейде улус («саяси және әкімшілік тұтастық») терминінің синонимі ретінде ғана жұмсаған. Ұлыс, орда, йурт сөздері де бұл тарихи шығармада термин ретінде қолданылған. О баста «белгілі бір территорияда құрылған тайпалар одағы» деген ұғымды беретін улус сөзі кейін келе «халық» («этнос») мағынасын білдіретін болған117. Қадырғали бұл сөзді «халық» деген ұғымда да, «мемлекет, хандық» деген терминдік мәнде жұмсаған. Ол Русь патшасы Борис Годуновты: Ойда орус, қырда татар – барча улусны бақтурған хан деп мадақтайды. Мұндағы улус дегені «халық». Ал, мына сөйлемдегі улус «мемлекет»: Барча улус ічінде Мәскеу атлығ шаһарың душмандарға көп дүр. Мұнда: мемлекетіндегі көп қалалардың ішінде Мәскеу атты қалаңды дұшпандар көре алмайды (өйткені ол жақсы, үлкен, күшті) дегенді айтып тұр. Улус тұлғасының шежіреде ең жиі кездесетін мағынасы «халық», автор түркі-монғол хандықтарын улус деп атайды: Бу Қонқыран Орда дын соң улусны ол биледі. [Қасым хан] нечә уақт лар атасы улусында падшаһ лық қылды. Ал мұнда этносаяси бірлестіктерге үлкенді-кішілі хандықтар да, Русь, Дешти Қыпчақ сияқты ірі мемлекеттер де жататындықтан, Қадырғали тарихшы бәрін де улус деп атайды. Тарихи мағынасын қуаласақ, орда/орду сөзі де, улус сөзі сияқты территориялық-саяси бірлестікті білдірген. Біздің шежіремізде орда бірі – жұрт (иелік) сөзінің синонимі ретінде, екіншісі –«хан резиденциясы, ханның «улуғ хатунлары» тұратын мекен-жайы» деген екі мағынада келген: Чиңгиз хан буйылларда йазғысын өз ордасында ерді. Мұнда Шыңғыс ханның төрт бас жұбайы, төрт «бәйбішесі» (яғни «төрт улуғ хатуны») тұратын мекен-жайды улуғ орда деп, оны басқарушыны орда беклігі деп атаған: Аның төрт улуғ ордасы; [Қарача] Үзүк хатун ның орда беклігі ерді. Қадырғали тексінде орда сөзі улус сөзін алмастырмайды, яғни мұнда орда сөзінің семантикасы тарылып, тек қана «хан ордасы» (мекен-жайы) ұғымында қолданылған. Йурт сөзі улустың территориясын, яғни тайпалар бірлестігінің көшіп-қонып жүретін жерлері мен жайылымдарын білдіреді. Бұл сөзде тек территориялық иелік емес, жалпы елдік-әкімшілік иелікті де қоса білдіретін реңк бар, сондықтан ол кейде улус, ханлық сөздерінің адекваты ретінде келеді. Ертеректегі түркі тарихы шығармаларында кездесетін йурт (жүрт) сөзі көбінесе орыс тіліне аударылмай беріледі. Қадырғали йурт сөзінің синонимі ретінде кейде мақам, ол йер, деген сөздерді де қолданады: атасының мақамы, ол йер, атасы йурты. Біздің тексімізде әлеуметтік терминдердің ішінде және бір қызғылықты атау бар, ол – алач мыңы. Бұл күрделі атау жөнінде Ш.Уәлиханов былай деп жазды: «Алач (алаш)– қазақ тайпа одағының жалпы атауы. Оның ескерткіш тіліндегідей одақтасып халық ретінде аталуын, үш алаш, алты алаш, үш мың алаш дейді»118. Ш.Уәлиханов мұрасын бастырушылар: «Алаш мыңы» Жалайыридың «Шежіресі» бойынша, Ақ Ордада Орыс ханның билігі тұсында қаңлы, жалайыр, қатағандармен басты роль атқарған ірі-ірі тайпалар одағының атауы. Сірә, бұл қазақ ру-тайпаларының алғашқы одағы болу керек, өйткені XV-ХVІ ғ. бұл термин (алаш мыңы) «қазақ» деген этноним (халық аты) ретінде кездеседі деп түсіндіреді. Ал Қазақ Совет Энциклопедиясы былайша түсіндіреді: қазақ халқын құраған ру-тайпалар XІІІ ғасырдың басында монғол шапқыншыларына қарсы тұру үшін біріге бастайды. Олар: қыпшақ, найман, қара- кесек, алшын, қоңырат, жалайырлар (осы алтауының одағы – алты сан алаш) болатын, бұлар кейін Жошы ұлысына қарады дейді. XІІІ ғасырдың екінші жартысында бұл одақ Алтын Орда құрамынан шығып, жеке хандық – Ақ Орданы құрды. Кейіннен, Орыс ханның тұсында, бұл одақ нығайып, «алаш қауымы», «алаш мыңы» деп, XІV-ХV ғасырларда «алты алаш», «алаш мыңы», «алаш ұлысы» деп атанды дейді119. Бұл жердегі мың сөзі «одақ, қауым» деген ұғымды білдіреді, сонда алаш мыңы –«алаш одағы» деген сөз. Сірә, о баста мың көне дәуірлерден белгілі түркі-монғол қауымдарының ондықтарға (ондық, жүздік, мыңдық) бөлінетін әскери әкімшілік жүйесінің бір буынын атайтын сөз болған да, «кейін келе номинативтік (тура) мағынасынан айрылып, «одақ, бірлестік, қоғам» деген ұғымды білдіретін болған. Кейінгі дәуірлердегі қазақ тілінде алаш сөзі екі мағынада жұмсалатын болған: бірі – қазақ халқы дегеннің синонимі ретінде (мұны батырлар жырлары мен XV – XІX ғ. ақын-жыраулары тіліндегі) алаш, он сан алаш, алты сан алаш, алты алаш сияқты тұлғалардың қолданысы көрсетеді), екіншісі – «жат» мағынасында (мұны «Туысқаның емес, алашың ба едім» сияқты мәтел мен Бұқар жыраудың: «Өзіңмен бірге туысқан Алаштан бетер жат болар» деген сияқты толғау жолдары көрсетеді). Сірә, алаш мыңы атауы алғашқыда бір-біріне туыс емес, жат тайпалардың одағын білдірген болу керек. Сөйтіп, Қадырғали бидің тілінде қазақ хандықтарын сөз етсе де, «қазақ» этнонимі жоқ, оның орнына «алач мыңы» атауы қолданылған: Алач мыңы арасында улуғы тарақ тамғалы жалайыр болғай. Түркі-монғол сөздерінің ішінде тарихи шығармалар тексінде кездесетін туыстық атауларының бірқатары әлеуметтік ұғымдағы термин ретінде келеді. Солардың бірі – хатун сөзі (мұны В.В.Бартольд «ханша, госпожа» мағынасындағы соғды-парсы сөзі, түркі-монғол тілдеріне кейін енген деп табады120. Біз тілін талдап отырған шежіреде үш түрлі мағынада қолданылған. Бірі және жиі кездесетіні – «әміршінің жұбайы» (орысша: госпожа, княгина) деген мағынада және бұл сөз титул ретінде жалқы есіммен тіркескен түрде де кездеседі. Алталун хатун, Иолун хатун. Соңғы қолданыста қытайдың осы мағынадағы фужин сөзі мен монғолдың еке (ике, эке) сөздеріне синоним болып келеді. Екіншісі – «біреудің әйелі» (жена), үшіншісі – жалпы әйел зат. Қадырғалида «әйел» ұғымын беретін күч сөзі жоқ (бұл тұлға Абылғазыда бар). Туыстықты білдіретін оғул /оғлан, аға/ ақа, ер, қарындаш сөздері өздерінің номинативтік мағынасында да, ауыспалы терминдік мәнде де қолданылған. Осы лексикалық топтағы сөздердің бірқатары өзге тілдік тұлғалар болып кездеседі. Мысалы, «күйеу» мағынасында монғолдың гүрген сөзі, «апа» мағынасында монғолдың еке, екечі сөзі, «кенже» мағынасында монғолша отчигин сөздері қолданылған. Бұлардың кейбіреуі титул ретінде жалқы есіммен тіркесіп келеді: Қаймыш екечі, Булгачин екечі, Туралчин гүрген, Ауалун еке. Екечі сөзі «апа» мәнінде өз алдына жеке де қолданылған: Екінчісі жарчы хатун ерді, [ол) Болуған хатунның улуғ екечісі ерді; парсының не мересөзінің нәбира тұлғасы және түркіше оғлының оғлы сөздері бар. Тарихи шығарманың ішінде шежіре жанрына жататын болғандықтан, Қадырғали туындысында күнделікті тұрмысқа қатысты атаулар көп кездеспейді. Бұлардың ішінде өткен ғасырда Шоқанның көңілін аудартқан туар қара деген сөз бен қазақ халқының күнделікті тұрмысында күні бүгінге дейін кездесетін саба, қымыз, тері тон, үшем, йайлак, (жайлау), қышлақ (қыстау), оты-йурты («орын-жай» мағынасындағы жұрт сөзі), үй, үй тірлігі сөздерін Қадырғали бабамыз да өз мағыналарында қолданған. Бұлардың ішінде қазірде қолданылмайтын туар қара тіркесін Шоқан Уәлиханов «жылқы» дегенді білдіретін атау деп таниды, туар сөзі ертеде «жылқы» деген ұғымды берген дегенді айтады. Сірә, туар сөзі монғолдың «табын, үйір» мағынасындағы туу-вар сөзіне қатысты болар, ал қара сөзі қара мал (ірі мал) дегенді білдіреді. Екеуі тіркесіп туар қара деп айтылғанда «жылқы, жылқы үйірі» деген семантикаға ие болған. Мұны шежіре тексі дәлелдей түседі: Ала йунтлы, йани туар қарасы йахшы болғай. Бұл жерде ала йунт қазақша «алалы жылқы» дегеннің эквиваленті (жүнт) йунт сөзі көне түркі тілінде «жылқы» деген мағынадағы сөз, мұны автор яғни сөзімен «туар қарасы» деп түсіндіреді. Сөйтіп, жоғарыда талданған түркі сөздерінің дені қыпшақ тілдеріне жататын лексика тобы екені көрінеді. Ал бұлар татар зерттеушілері М.Усманов пен 3.Хисамиева топшылағамындай Еділ татарлары тіліне ғана жатпайды, шежіре авторының ана тілі қазақ тіліне де тән, күні бүгінге дейін қолданыста келе жатқан сөздер. Түркілік лексика құрамында кездесетін сөздердің ішінде қыпшақ тобына жатпайтын тұлғалар да жоқ емес. Олардың бірқатар, мысалы, үкүш (көп), біту (жазу), нұң(не), қайу (қайсы), ай - (айт-) сияқты тұлғалардың қолданысы – шығыс түркістандық жазба дәстүрге берілген баж, яғни ескерткіш тілін өз заманындағы әдеби тіл нормасына бағындыру ниетінен туған әрекет. Дегенмен орта ғасырлардағы оғыз-қыпшақ ескерткіштеріне қарағанда бұл шежіре тексінде жалпы түркілік архаизмдер кемірек ұшырасады, ал кейбір зерттеушілер архаистік тұлғалар деп табатын йазы, сақын-, соңыра- тын, сал- («тастау, қалдыру» мағынасында), нечүк деген сөздер қазақтың XV-ХІX ғасырлардағы ақын-жыраулары тілінде қолданылып келгендігі әдеби тіл дәстүріндегі іліктестікті көрсетеді. Бұл шығармада қолданылған түркі сөздерінің ішінде, әрине, қазақ тіліне, әсіресе қазіргі кезеңіне, тән емес түлғалар да бар. Мысалы: ектүлә-(тәрбиеле-), ошбу (осы), көпәл- (көбей-), ерді (еді), сарығ (сары), кічіг (кіші), те- (де-), тақы (тағы) т.т. Бұлардың қатарына қазақ тілінде, й, у сонор дыбыстарымен келетін сөздердің ғ, г дыбыстарымен келген варианттары (ти- гәр – тийер емес, туғма туума емес, йығыб – жыйып емес, йағар – жауар емес), сөз басында ж орнына й дыбысы келген параллельдер (йыл-жыл емес, йаша – жаса емес, йаууық – жүуық емес) жатады. Сөз басында ж келетін бірді-екілі ғана сөз бар, олар: Жайық, Жаңсу деген жалқы есімдер мен жайнай турур деген етістік. Сөз басы ж-мен емес, й-мен келуі түркі жазба дүниелерінде орта ғасырлардан бастап күні кешеге дейін сақталып келген емле дәстүріне барып соғады. Бұл дәс-түр XX ғасырдың басына дейін өзбек, татар, түркмен, қазақ, башқұрт, т.б. халықтардың жазу тәжірибесінде орын алып келгені белгілі. Қадырғали шежіресі тіліндегі түркі сөздеріне қатысты ерекшеліктердің бірі – бір мағынадағы екі-үш тұлғаның бірінің орнына бірі қолданыла беретіндігі. Мысалы, ариғ/ару, қарындаш/туғма, башқа/өзгә/өңгә/өңгін, йақа/қырақ, сүйәк/сүңәк. Бұл параллельдер, бір жағынан, сол кезеңдегі (XVІ ғасырлардағы) лексикалык норманың тұрақталып бітпегенін көрсетсе, екінші жағынан, біздің байқауымызша, шығарма авторының өз ана тіліне бой ұруын танытады (ару, өзге, жаға, сүйек тұлғалары қазақ тіліне тән). Мұндай параллельдер тек түркі сөздерінен ғана құралмаған: шежіре тілінде түркі мен араб, түркі мен парсы, араб пен парсы, араб пен араб, парсы мен парсы, түркі мен монғол, түркі мен қытай, монғол мен қытай сияқты тілдердің бір мағынадағы сөздері бірінің орнын екіншісі баса береді (ол жайында әрі қарайғы баяндауда айтылады).

Орта ғасырлардағы түркі жазба ескерткіштерінің барлығында да, негізінен өзге тілдік қабатты араб пен парсы сөздері құрайды. Біздің шежіремізде де солай. Сонымен қатар мұнда монғол сөздері және некен-саяқ қытай тілінің элементтері бар. Араб сөздерін (арабизмдерді) олардың қолданылу сипатына қарай топтарға бөліп қараған жөн. Бір тобын осы шығармада түркі эквиваленттері қолданылмаған сөздер құрайды. Мысалы, ахуал (күй-жай, жағдай), афсус (өкініш), ниһайат (шек), ақл (ақыл), имарат (құрылыс), хамила (жүкті, екіқабат әйел), хисса (үлес, пай), т.с. Екінші тобын өзімен мағыналас түркі сөздеріне параллель (синоним, дублет) болып қолданылған дар құрайды. Олар: нафар(кіші/кісі), қисм/бөлек,аксар/көбі. Шығармада қолданылған араб сөздерінің дені дерексіз (абстракт) ұғым атаулары. Олардың да басым көпшілігі түркі тілдерінің бірқатарына еніп, күні бүгінге дейін орын алып келе жатқандар: даулат (дәулет – «бақыт», «байлық» және «мемлекет», «держава» мағыналарында), асл (негіз, түбір), илтифат, ихлас, ишарат, қаһар, файда, мадх (мадақ), мани (мағына), рәсм, мурад, дин, рахм, адат (әдет), хақ, хуким; Араб сөздерінен түркінің -лық жұрнағын жалғап дерексіз ұғым атауын жасау тәсілін біздің авторымыз да кеңінен пайдаланған: халис лық (тазалық), адл лік, иззат лік-хурмат лік, т.т. Араб сөздерінің келесі үлкен тобы күрделі етістіктер жасайтын компонент ретінде қолданылған: ғалиб бол- (жеңу), ғарат қыл (талау), файда ет- қарамат қыл- (сыйлау), никах қыл- (үйлену), дафн қыл- (өлікті жерлеу), жам қыл- (жинау), жам бол- (жиналу), нийаз қыл- (өтіну, сұрау), заһир бол- (даңқы шығу), ихтийат чыл- (қорғау), қасида ет - қасд ет-(қастық ету), ғарат қыл- (тонау), т.т. Түркі эквиваленті бола тұрса да, мұндай негізгі компоненті араб, көмекші компоненті түркі тілдерінің қыл, ет, бол сияқты етістіктері болып келетін күрделі қимыл атауларының бірсыпырасы осы шығарма тексінен орын алған. Мысалы, түркінің жерлеу етістігі мұнда жоқ, оның орнына әрдайым дафн қылу тіркесі; сондай-ақ түркіше бітті, аяқталды деген сөздері тұрғанда, олар қолданылмай, бұлардың ұғымын тамам болды күрделі етістігі арқылы берген. Дегенмен бұлар көп емес. Араб компонентімен келген көптеген күрделі етістіктер түркі етістіктерінің жарыспалы қатарын түзеді. Мысалы: хауалат қылды /тапшурды, табу қылды/, бақтурды (бағындырды), уофат болды /өлді/, мусахар қылды /ел қылды/, бақ тұрды /ел қылды, өзіне қаратты/, т.т. Қолданылу жиілігі жағынан мұндай параллельдердің ішінде араб сөзімен келгендері көп болмаса, аз кездеспейді. Мысалы, бақ тұрды, ел қылды дегеннен гөрі мусаххар қылды тіркесі жиірек қолданылған. Араб сөздерінің етістік жасаудағы мұндай активтігі түркі жазба дәстүріне байланысты, шежіре сияқты тарихи шығарманы өз заманындағы жазба әдеби тілдің нормасына бағындыру – автордың міндеті. Оның үстіне орта ғасырлардағы сауатты түркілер араб, парсы тілдерін жақсы білетін болғандықтан (қазіргі біздердің орыс тілін жақсы білетіндігіміз сияқты), жазба тілде арабизм, фарсизмдердің молынан қолданылуы тексті түсініп оқу үшін онша үлкен тосқауыл болмаған болу керек.

Тек зат есімдер мен етістіктер емес, араб тілінен енген сын есім мен үстеулер де едәуір кездеседі. Аууал (әуелі), батн (ішкі), ғайат (өте, аса), ғариб (жалғыз), ба зи (кейбір), мақбұл (құпталған), мафсил (жіті, тегіс), машһур (атақты, белгілі), ма табар (қадірлі, беделді), ма руф (атақты), мисал (секілді), ғайри (басқа), азим (үлкен, ұлы) сияқты сөздер жиі пайдаланылған. Бұл қатарға түркінің -ғы/-гі, -сыз/-сіз, -лық/-лік жұрнақтарымен жасалғандары да кіреді: аууалгі (алғашқы, әуелгі), ниһайатсыз (шексіз), китабсыз (халық), тартиблі, т.б.

Уа ликин, һәм, амма (бірақ), йани тәрізді араб тілінің шылауларының қолданылу жиілігі тіпті жоғары, бұл да жазба кітаби тіл нормасының талабынан туған. Үстеулердің ішінде балахира (ақырында), фил хал (сол бойда), дайим (әрдайым), бағайат (өте, аса), тамам (түгел) сияқты бес-он сөз болмаса ескі өзбек тілінде актив қолданылған ғалиба (мүмкін), мукарраран (бірнеше рет), алалхусус (әсіресе), филджумлә (жалпы), хала (енді), филвақы (сол бойда), алқисса (қысқасы) деген тәрізді араб тілінің үстеулері мұнда жоқ. Өз тұсындағы жазба тіл нормасына қаншама бағынғанымен, Қадырғали тарихшы бұл дәстүрге көзсіз бой ұра бермеген. Бөгде тілдік лексика қабатының екінші үлкен тобы – парсы сөздері. Бұл шежіре Рашид ад-диннің парсы тіліндегі атақты «Жами ат-тауарихынан» еркін аударма (немесе мазмұнын түркіше баяндау) болғандықтан, мұнда иранизмдердің (парсы сөздерінің) жиірек кездесуі заңды. Бұлардың да дені есім сөздер болып келеді. Олардың ішінде надан, намус, рәнж, арзу, гуман, гунаһ, пак, пакиза, пәри, худай, панаһ, лафз (тіл), нәсл, фарзанд сияқтыларын, сірә, түркі тілдеріне әр алуан жолдармен ертеде еніп, Қадырғали заманында қалыпты элементтерге айналған сөздер деп тану керек, өйткені бұлар қазіргі түркі тілдерінің көбінде, солардың бірі қазақ тілінде тек жазба дәстүрінде емес, халықтың сөйлеу тіліне де еніп, сіңісіп кеткен сөздер. Қазіргіден айырмасы – түпнұсқа тұлғасында жазылуында: фарзанд, қазақша перзент, намус (намыс), лафз (лебіз), панаһ (пана), гунаһ (күнә), т.т.

Түпнұсқа тілінің ізі тағы бір тұста айқын көрінеді, ол – парсы тіліндегі штамп тіркестерді өзгертпей сол күйінде жиі пайдалануы (бұл тіркестер парсы, араб, тіпті түркі сөздерінің қатысуымен жасалған болуы мүмкін). Мысалы тайпалардың көбі дегенді әрдайым дерлік аксар қаум деп береді, сол сияқты асл ләшкер (әскердің негізі, басымы), лафз моғол (моңғол тілі), тахт Қазан(Қазан хандығы), әмрә ұлұғ (бас әмір). Бұл қатарға «парсы изафеті» деп аталатын тіркес типтері де жазады. Мысалы: мыңар Жади нойан (74) (Жади нойанның мыңдары), хиса екінчі оғлы Чағатай ханның (Чағатай ханның екінші ұлының үлесі), т.т. Араб сөздері сияқты, парсы сөздері де түркі көмекші етістіктерімен келіп, күрделі етістік тұлғаларын жасайды: ашкара қылу (әйгілеу, табу) маст болу, хуш келу, забун қылу (әлсірету), бәнде қылу (тұтқынға алу), фарман қылу (бұйыру). Шежіреде қолданылған мұндай етістіктердің көбі түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне сіңісіп, үйреншікті сөздерге айналған: Мысалы: пенде қылу (Жалайырида бәндә қылу), ишара қылу, қош келу (хуш келу), кіріптарлық шегу (кирифтарлық чекті). Сөйтіп, араб, парсы сөздері Қадырғали шежіресінің тілінде едәуір мол қолданылғанын атауға болады. Бірақ олардың барлығын кірме сөз қатарына қосу қиын: «қатып қалған синтаксистік құрылымдар» немесе дайын клишелер ретінде келген араб, парсы сөздері шығарма тіліне енген кірме элементтер емес, жапсырмалар. Мұндай жапсырма элементтер (олар көбінесе бір-екі реттен ғана келеді) автордың парсыдан олақ аударылған текст бөліктерінде кездеседі. Бұл бөліктер Рашид ад-диннің орысша «притчи» деп аталатын ой-толғаулары болса, осы «ақылды» сөздерді Қадырғали аудармашы онша жатық түркішелеп бере алмаған. Сондықтан араб, парсы сөздері түпнүсқадағы тұрған орындарында сол күйінде келтірілген. Оған «Алан Қуа мен оның балалары туралы әңгіме» деген жердегі «притчаның» аудармасын келтіруге болады: Айталық, мына сөйлемдегі арабизм, иранизмдер тексте өз орнын (мағынасын) тауып, түсінікті түрде пайдаланылған деу қиын: Уа йақын біліңіз ки силсала тақиун мужудат қали уа чазуы барадат халқ бичун уа машун сан қап фикун маснут уа марбут турур, һәр не тілесе қылур уа һәр қали тіләсе айтур (29). Бұл сөйлемді не түркіше, не түпнұсқаша, не арабша баяндау деуге болмайды, мұндағы бөгде тілдік тұлғалардың көбін не түркі жазба әдеби тіліне, не түркі халықтары тіліне енген, түсінікті сөздер деп тануға және болмайды. Өзге тілдік сөздік қабатының үшіншісі – монғол сөздері. Сан жағынан монғолизмдер жоғары екі қабаттан кем түседі. Оның үстіне біз әрі түркі, әрі монғол тілдерінде бір мағынада кездесетін хан, хатун, олжа, орда, улус, чериг, қарачу, баһадур, ахтачы сияқты сөздерді монғол тілінен енген кірме сөз деп танудан тартынамыз: бұлар «орал-алтай тіл туыстығы» теориясымен қарастыратын түбі бір «ата сөздер» ме, әлде бағзы бір кезеңдерде бірінен біріне өткен сөздер ме – бұл өз алдына мәселе (оны шешу біздің бұл жұмысымыздың міндетіне жатпайды), сондыктан бұларды түркіше жазылған шежіре тіліне енген монғол сөздері деп қарамаймыз (рас, кейбір зерттеушілер орду, улус, хан/қаһан, баһадур, ахта, бавирчи, т.б. сөздерді таза монғолдық деп санайды). Біздің шежіреміздегі монғолизмдердің бір тобы әскери-әкімшілік, туыстық, т.б. дәреже атауларының термині ретінде келеді. Мысалы, нойан, гүрген (күйеу бала), отчигин (кенже бала), тегин (мұрагер, ханзаде), нукер (дружинник), қуа (сұлу), еке (ханым, түпкі мағынасы «ана»), мерген(дана), сечен (дана), йеке (үлкен, ұлы), анда (анттасып бауыр болған адам) сияқты сөздер жалқы есімдермен тіркесіп, титул немесе сипаттаушы қызметінде келеді: Алан Қуа (Алан сұлу), Туралчы гүрген, Тажу гүрген, Алақут тегин, Қойулдар сечен, Самуқа сечен, Белгуту нойан. Біздің авторымыз 12 жылдық циклмен жыл қайыруың әуелі монғолшасын келтіріп, іле-шала йа ни шылауымен түркіше атауын береді: моғай йыл, йа ни йылан йылы болғай. Осы ретпен: тақақу йыл, йа ни тауық йылы, ноқай йыл, йа ни ит йылы, тауалы йыл, йа ни қойан йылы, қақай йыл, йа ни тоңуз йылы, һукәр йыл, йа ни сығыр йылы, бечин йыл, йа ни бузина йылы. Шыңғыс ханның ата-бабасын сөз еткен тұста ичигә (өз әкесі), бурқы (атасы), алынчил (үшінші атасы), будутту (төртінші атасы), укуқу (бесінші атасы), буута (алтынчы атасы), дудақу (жетінші атасы) деп жеті атаға дейінгі туыстық атауларын монғолша келтіріп, қасына йа ни сөзімен түркіше атайды. Бұл көрсетілген монғолизмдерді кірме сөздер емес, стильдік мақсатпен қолданылған келтірінді элементтер деп қараған жөн. Өйткені монғол ханы Шыңғыстың өмірін оның жорықтарын баяндауда түпнұсқа авторы Рашид ад-диннің өзі монғол тіліндегі жазба ескерткіштерді пайдаланған, сондықтан парсы тексінің өзінде де осындай монғол қыстырмалары бар, осы стильді аудармашы Қадырғали дұрыстаған тәрізді. Мұндай келтірінділердің араб, парсы сөздерінен де табылатыны жоғарыда айтылды. Жалайыр шежірешінің көп «дастандары» Монғол империясының тарихына арналғандықтан, мұнда монғол тайпаларының жер-суының, әскери әкімшілік-әлеуметтік құрылысының, тұрмыс-тіршілігінің атаулары молынан кездеседі. Әсіресе, монғол империясының әскери-әкімшілік құрылысына қатысты атаулар еркін қолданылған. Олар: шусун (әскерге арналған азық-түлік, Шоқан бұл сөзді қазақтың сусын сөзі деп жаңылыс пікір айтқан), түмен(он мың әскер), жуңар (сол қанат, майсара), бақауыл (бақауыл, бөкеуіл), күрен (1000 үйден құралған ауыл), құрылтай, йаса (заң), йосун (жосын, әдет), білк (даналық), курчы(телохранитель, құршы), улағ (ылау, көлік). Кейбір монғол сөздері жалқы есім құрамындағы сипаттама эпитеттер ретінде келген. Мысалы, өкин (қыз), Өкин Тархан (қыз сияқты сұлу жүзді Тархан), отчигин (кенже бала), буржиқин (көк көзді). Монғол сөздері қатысып жасалған кейбір күрделі сөздердің беретін мағынасы қызғылықты. Мысалы «әміршінің некелі әйелі болды» деген мағынаны екі түрлі тұлғада береді: бірі – башына буғтақ салынды, екіншісі – хатун болды. Буғтақ (бохтах)– монғолша әйелдің бас киімінің аттары, оны күйеуге тиген әйелдер киеді. Демек, басына буғтақ салу «біреудің әйелі болу» деген жай ұғымнан ауысып, «хан әйелі болу» (хатун болу, ал хатун сөзі ол кезде әмірші әйелінің титулы) сияқты терминдік ұғымды беретін болған. Өзге тілдік сөздердің төртінші, аса шағын тобы – қытай сөздері. Оның өзінде де бұлар әр түрлі лауазымдық дәрежені атайтын титулдар ретінде жалқы есімдермен тіркесте келгендер. Бұл сөздер: фужин (ханым), тайшы (сановник), гөйәң (ұлы әмірші), аңшы (түменнің әміршісі), гөрхан (хандар ханы – Қарақытайлар әміршісінің титулы). Және бір қызығы бұларды да автор қолдана отырып, сол бойда осы сөздердің беретін мағынасын түркіше түсіндіріп отырады: ма ни гөйәң улуғ бек демек, ма ни аңшы түмен бегі болғай. Индоевропа тілдерінен екі-ақ сөз (этнонимдер мен жалқы есімдерді қоспағанда) кездеседі. Олар көрәл (корольдық, королевство), улкристан(христиан). Қадырғалидың «Тауарихы» ерте дәуірлер мен орта ғасырлардағы түркі-монғол қауымдарының тарихын баяндайтындықтан, мұнда қоғам мүшелерінің билеуші-әкімшілік, әскери-қолбасылық, туыстық-династиялық дәрежелерін танытатын түркіден өзге тілдік титул сөздердің болуы – заңды құбылыс. Бұлардың бірқатарын жеке-жеке талдап көрсетуге болады. Гүрген (қазіргі монғол тілінде хургэн, болып жазылады) «күйеу (бала)» мағынасындағы монғол сөзі. Тексте осы мағынаны жай баяндауда түркінің күйеу сөзі қолданылады, ал гүрген жалқы есімдермен тіркесіп титул ретінде келеді: Буту гүрген, Туралчы гүрген, Тажу гүрген. Оның титул болатын себебі түркі-монғол халықтарының Шыңғыс хан тұсындағы және одан кейінгі әлеуметтік-саяси құрылысында күйеулердің сословиелік орны болған, яғни беделді, батыр күйеу балалары ханның балаларының дәрежесіне теңестіріліп, олар ел басқару, қол басқару істеріне қатыстырылатын болған, бұларға гүрген дәрежесі (титулы) берілген. Демек, бұл сөз кез келген күйеу балалардың есіміне тіркелмеген. Гүрген сөзі қосақталған кісі аты қазақша Қобыланды батыр, Біржан сал, Ақан сері деген сияқты күрделі есімге айналған, айырмасы гүрген – ресми дәреже атауы, батыр, сал, сері – халық осылайша танып қойған қосалқы, анықтама компонент. Осы тәрізді титул сөздердің бірі – тайшы (тайши деп жазуға да болады), бұл қытай тілінде «ұлы, үлкен ұстаз» деген мағынадағы сөз, түркіше мұның эквиваленті бахшы/бахши сөзі. Бұларды Қадырғалидың өзі осылайша түсіндіреді. Уа тайшы бу луғат қытай улуғ бахшы темек болур. В.В.Бартольдтың сөзіне қарағанда о баста бахши (санскр. бхикшу) деп будда дін қызметкерлерін (отшельниктерін) атаған, ал монғол мемлекетінде бұл сөз «қағаз жазушы, чиновник» мағынасында қолданылған. «Ұлы бахшы» атағын, яғни белгілі бір жердің азаматтық (әскери емес) басқарушысы атағын қытайдың тайши сөзімен де атаған. Шыңғыс ханның өз тұсында қытай жеріндегі монғолдың басқарушысы (әскери емес) осылайша аталған121. Пельоның тануынша, тайши – ең жоғары сановниктің атағы. Біздің тексімізде де тайши титулы «сановник» ұғымын білдіреді де жалқы есіммен тіркесіп, титул ретінде келеді: Қадан тайши, Нәкүн тайши, һесу Буқа тайши, Қон тайши. Уаң/оң (орысша транскрипциясы Ван) деген де «патша» мағынасындағы қытай сөзі, бұл да қытай императорларының титулы. В.В.Бартольдтың айтуынша, Шығыс Монғолияда бұл есімге алғаш ие болған әмірші кераит ханы, оның баласы Сенгун деген есім алған, бұл да титул. Бұл мәліметті біздің шежіреміз де растайды. Біз қолжазбадағы жазылуына қарап бұл титулды (اونك) Оң деп транскрипцияладық. Кераит [ның] падишаһы Оң хан улуғ падишаһ ерді. Беки/бики сөзі шежіреде үлкен тайпалардың бірқатар әміршілерінің есіміне тіркеліп айтылады. В.В.Бартольд беки/бики атағы Шыңғыс ханға дейін де көп бұрын болғанын айтады, ол жоғары дін иесін (басшысын – первосвященник) білдіріп, ер адамның есіміне қосылатын титул болған122. Б.Я.Владимирцов бұл сөздің түп төркіні түркіше «мықты, берік, күшті» деген сөз дейді. Бұл терминді түркінің «әмірші, канцлер, қолбасшы», мағынасындағы бек/би сөзімен шатастырмау керек. Сондай-ақ әйел есімдеріне тіркесе айтылатын, яғни үлкен билеушілердің қыздары мен әйелдеріне берілетін беки/бике, биги/бикеш атағымен де шатастыруға болмайды. Біздің тексімізде соңғы атақ (беги) титулды Оң деп транскрипцияладық. Кераит әйел жалқы есімдерімен келеді: Сойур Қоқты беги, Алақай беги, Шыңғыс ханның қызының аты Фужин беги. Бұл сөз ұйғыр-монғол жазбаларында векі түрінде таңбаланғандықтан, біз оны беки деп транскрипцияласақ та болар еді, бірақ алдыңғы ер адамдардың есімімен келетін «қауым басшысы, әміршісі» мағынасындағы беки титулымен шатастырмас үшін және осы шығармада қазақ ханшалары бегім деп аталғандықтан (Байм бегім, Йахшым бегім), біз бұл атақты беги/бике/биги деп транскрипциялауды жөн көрдік. Бұл сөздің бике/ бикеш тұлғасы қазақ тілінде жалқы есім құрамында да (Жанбике, Ұлбике), «біреудің қызы» (Бұқар жыраудағы: байдың қызы – бикештер деген өлең жолына назар аударсақ) деген ұғымда да қолданылады. Әйелдерге берілетін атақ, титулдардың және бір тұлғасы – ханым сөзі, бұл Қадырғали «Шежіресінде» алтын ханым деген күрделі атау түрінде кездеседі. Алтын ханым деп қазақ хандарының жұбайын атаған. Мысалы, Оразмұхаммедтің анасының есімі Татлы (Тәтті) ханым деп, Күчүк (Күшік) сұлтанның анасы Сүйім ханым, Шығай ханның әйелі Дәдем ханым деп берілген. Шығай ханның тағы бір әйелі Байм бегімді (ол Оразмұхаммедтің әжесі, Ондан сұлтанның анасы (шежіреде алтын ханым деп те атайды. Соңғы атақтың қазақ ханымдары мен ханшаларына қатысты айтылатындығын зерттеуші М.Усманов дұрыс танып көрсеткен123. Алтын сөзі монғол дәстүрінде ұлылықты, мықтылықты және даңқты білдіретін эпитет болып табылады. Демек, алтын ханым «атақты ханым, бәйбіше ханым» дегенді танытады. Өзге тілдік сөздердің бір тобы тек қана жалқы есіммен тіркесіп келіп титулды білдіреді. Олар: йарғучы, сейид, хожа, черби, сечен, гөйаң. Йарғучы (Буқай йарғучы) «қазы, судья» деген мағынадағы сөз, түбірі түркі-монғолдың йарғы/йарғу«сот ісі, тергеу» сөзін, оған әрекет иесін білдіретін -чы жұрнағы жалғанған. Жарғы сөзі «заң, ереже» мағынасында қазақ тілінде де бар, бұған атақты Тәуке ханның (XVІІІ ғ.) әдет-ғұрып заңдарының «Жеті жарғы» деп аталғанын дәлелге келтіруге болады. Сейид (Бөләк сейид) деп В.В.Вельяминов-Зерновтың түсіндіруінше, Мұхаммедқызы Фатимадан тараған ұрпақты атаған. Ал Қазан хандығында сейид деп Мұхаммед пайғамбардың ұрпағынан сайлап немесе тағайындап қойылған дін басын (басшысын) атаған. Хожа (Жамал хожа, Абдрахман хожа), хафиз, молла сөздері де дін иелерін танытатын атаулар ретінде қолданылған. Черби («адал ниетті») сөзі тек ер адамдардың жалқы есімімен келеді; Сүкәту черби, Өкәлә черби, Толун черби, Дуқлықу черби. Бұл сөздің мағынасын Рашид ад-диннен алып, Қадырғали автордың өзі түсіндіреді: черби, йа ни раст көңүллі, ічі ару болғай, қазірше бір сөзбен анықтасақ, «көңілі адал, таза». Гөйәң – қытай сөзі, оның да мағынасын шежіре авторлары (Рашид ад-дин мен Қадырғали) өздері түсіндірді:[Мұқаы гөйәңні] қытай халқы гөйәң атады, йа ниулуғ ма табар темек болур, қазіргіше айтсақ, гөйәң–«аса қадірлі», құрметті (адам) деген ұғымды береді. Қытай титулы аншы/уаншы (орысша транскрипциясы ваншай) деген сөзді шежіреші: ма ни аншы түмен бегі болғай деп түсіндіреді. Бұл титулды мың ағалары Ойар аншы, Туған аншылар иемденген. Сечен – монғолша «дана» деген мағынаны береді, бұл сөз – жалқы есімдерге тіркесетін анықтама компонент: Қойулдур сечен, Жауур сечен, Самуқа сечен. Қазақ тілінде де Жиренше шешен деген фольклор кейіпкері о баста Дана Жиренше деп ұсынылып, кейін келе сөзге шешен (сөз тапқыш, ақылды, яғни дана) деген мағынаға ауысқан деп табамыз. Черби, гөйәң, сеченатақтары, тегі, ресми атақтар емес, сипаттама эпитеттер (біздегі батыр, сері, сал, шешен, ер, қыз дегендер сияқты) болғанға ұқсайды. Шежіре тексінде жиі кездесетін сөздердің бірі – нойан. Бұл монғол сөзі ақсүйектікті, князьдікті білдіретін титул. Көшпенділер қауымдарының билеуші топтарының өкілдері: онбасы, жүзбасы, түменбасыларына берілетін лауазым болған. Бұл лауазым кейіннен осы атаққа ие болғандардың ұрпағына көшіп отырған124. Жалайыр тарихшының шығармасында бұл сөз тек хан ұрпақтары емес, жалпы билеуші топ өкілдеріне де қатысты қолданылған, тіпті ол Шыңғыс ханға дейінгі түркі-монғол билеуші топтарының есімдерімен де келеді. Мысалы, Шыңғыс ханның бәйбішесі Бөрте фужиннің әкесі туралы: Аталары Дай нойан ерді, қоңратның падшаһы ерді (46) деп жазады (бұл жерде падшаһ сөзі орысша «царь» емес, жалпы «әмірші, қауым басшысы» деген мағынада). Шыңғыс ханның өзінің ата-бабалары жайындағы аңыз әңгімелер тұсында да Куки нойан (Шыңғыстың атасы Бартан баһадурдың баласы Мунаду Қийан, оның баласы Чаншиут, ал Чаншиуттың баласы– Куки нойан), Шыңғыс ханның інілерінің (әлде ағаларының ба) бірі Есугей баһадурдың бір баласы Белгүтү нойан атанған. Демек, нойан сөзі о баста түркіше бек, араб-парсыша әмір деген сөздермен мағыналас болса да, кейін келе түркі жазба ескерткіштерінде ол бек, әмір титулдарының синонимі ретінде қолданылмайды, негізінен нойан сөзі жалқы есімдерге тіркелетін титул ретінде қолданылғанын біздің тексіміз де көрсетеді. Қазақ оқырмандары үшін қызғылықты болып келетін термин сөздердің бірі – қарачу. Бұлай болатын себебі «Хан – қазық, қарашы – азық». «Ханның ісі қарашыға да түседі» деген мақалдарға қарап қазіргі қазақтар Қарашы деп әдетте «тәуелді, бағынышты» қара халық уәкілін түсінеді. Қазақтың XVІІІ-XІX ғасырлардағы ақын-жыраулары осы мағынаны пайдаланған. Бұған Бұқар жыраудың (XVІІІ ғ.) «Ханның жақсы болмағы – қарашының елдігі» немесе Абылайға «Уақытыңыз болғанда, Қарашың қашар қасыңнан» дегендерін, Махамбет ақынның (XІX ғ. І жартысы) Баймағамбет сұлтанға: «Жай-коныстан айырылып, Мен бір қаңғып жүрген қарашы» дегенін дәлелге келтіруге болады. Бұл жолдардың барлығында да қарашы – «бағынышты, тәуелді қара халық өкілі». Бұл сөздің семантикалық өрісі әрі қарай барғанда тағы өзгеріп, XІX ғасырдың соң кезінде қарашы деп бай ауылға қоңсы қонып, байдың малын бағып, шаруасын істеуші кедей семьясын атаған, демек, бұл тұстағы қарашы – белгілі бір әлеуметтік топтың (сословиенің) терминдік атауы.

Қорчы (құршы) сөзі – Шыңғыс хан енгізген тәртіп бойынша 10 түрлі қызмет иесінің бірінің атағы. Ол әміршінің садағын алып жүруші, орысша «лучник». Рашид ад-дин шежіресін орысшаға аударушылар мұны «телохранитель» деп береді, өйткені әміршінің қорғап-сақтаушылары лучниктерден болғаны мәлім. Қорчы сөзі біздің тексімізде титул ретінде де келеді. Бутачин қорчы, Қойлай қорчы. Бұл сөзден жасалған қорчылық деген дерексіз ұғым атауы да кездеседі. Казик (монғолдың кәшик / кэсик«гвардия» деген сөзінен) сөзі «Шежіреде» әміршінің жеке күзетшісі (личная охрана) мағынасында келеді. Бұл сөзді екінші бір жерде автор чора сөзімен алмастырады: Чиңгиз ханның ол [Бургучы нойан] чора ағасы ерді. Боқаул сөзі түркінің баурчы сөзімен бір мағынада. Ол да 10 түрлі қызмет иесінің бірінің атауы, «ас-суды басқарушы», орысша кравчий, стольник деп аталатын адам: Толадай бек баурчы ерді. Бір жерде бұл екі сөзді қатар қолданады, сірә, біреуінің мағынасын екіншісі арқылы айқындай түскені болар:[Онгур нойан] уа боқаул баурчы улуғ ерді Чиңгиз да. Сөйтіп, жалқы есімдермен тіркесе қолданылған сөздер екі түрлі қызметте келген: бірі – лауазымды білдіретін титул сөз, екіншісі жай атақ (орысша прозвище, прозвание). Шоқан Уәлиханов бірінші топқа хан, гурхан, ван (оң, уан) гован, (гөйәң), нойан, тайши, бек сөздерін, екінші топқа цецен(сечен), бахадур (баһадур), мерген, бахчи, текин сөздерін жатқызады. Ал біз әскери-әкімшілік, әлеуметтік титулдарға жоғарыда аталғандардың үстіне аға, хатун, еке, фужин, гөрген, аншы, бек, атабек, ақтачы, емелдеш, султан, оғлан/улан, беки, беги/бегім, ханым, отчигин, екечі, қуа, йеке сөздерін жатқызамыз; «сипаттама атақтардың» қатарына сейид, хожа, черби, гөйәң сөздерін қосуға болады. Титулдар да, атақтар да негізінен әмірлердің жүзбегілері мен мыңбегілердің есімдеріне тіркесетін болған. Мысалы, жүзбегілерден: Чаған нойан, Елтемүр гүрген, Кеңқиятай нойан, Толун черби, Муқали гөйәң, Буқа тайши, Харан баурчы, Бартай курчы, Қойулдар сечен, Субадай баһадур. Ойан аншы, Туған аншы, т.б. Султан сөзі жалқы есімдермен келетін титул компонент ретінде қолданылғанда тек қазақ хандарының өкілдеріне (төрелерге) қатысты айтылған: Шаһ Бутақ султан, Жаныбек султан, Келімберді султан. Ал қалған жағдайда султансөзі жалпы «ханзада» («царевич») ұғымын береді. Қадырғалида султан сөзінің синонимі төре сөзі жоқ. Нөкер сөзі мұнда «жасақшы», «әскери қызметші» мағынасында қолданылған: Оғуз нөкерлері білән, ба’зи достлары білән йазыда аңға чықыб ерді. Бұл – монғол сөзі, негізгі мағынасы –«дос». Сірә, бұл сөз әскери лексика ішінде қолданыла келе «иесіне ең жақын дос адам, жасақшы» мағынасына ие болған тәрізді. Қазақ тілінде де бұл сөз осы мағынада қолданылып келген. Шежіреде нөкер сөзі титул ретінде қолданылмаған. Мырза сөзі де мұнда титул емес, «билеуші топтың уәкілі», «князь» мәнінде жұмсалған. Ол қазақ, татар, қырым бекзадаларының аттарына тіркесіп айтылған: Орақ мырза, Шығым мырза, Нұрадин мырза (Едігенің немересі), Алшағыр мырза, Шеи Мамай мырза. Баһадур тұлғасы «Шежіре» тілінде екі мағынада: бірі – «батыр жүректі адам», екіншісі – сол батыр адамға берілген атақты білдіру, сонымен қатар баһадур сөзі монғол билігі тұсында феодалдық қоғамдағы әскери иерархияның бір сатысының титулы болған. Бұл титулды Шыңғыс ханның аталары мен ұрпақтары иемденген: Бартан баһадур, Субутай баһадур, Тоқучар баһадур. Падшаһ – парсы сөзі, ол жалпы «билеуші», «ру-тайпалардың бас билеушісі» мағынасында қолданылған: Буқа атасының орнына падшаһ болды. Бұл жерде Алан-Қуаның үшінші баласы Боданчардың, яғни қаум басы болған адамның ұлы жайында. Шыңғыс ханның әкесі туралы: Иесуга баһадур қаум моғол ічінде падшаһ ерді дейді. Қадырғалида падшаһ сөзі хан сөзінің эквиваленті ретінде де кездеседі. Бұл сөздің орысша «царь» мағынасы тек қана орыс монархы Борис Годуновқа қатысты айтылған тұста кездеседі. Демек, падшаһ сөзінің билеушінің белгілі бір нақты біреуін білдіретін қызметі мұнда жоқ. Падшаһ сөзімен салыстырғанда шаһ, малик, халиф, хаким сөздерінде билеушілердің белгілі біреуін атайтын нақтылық мағына бар: шаһ –Орта Азия билеушілерінің атауы (Мубарак шаһ, Махмуд шаһ), хаким – қала не уалаяттың монғол ханы тағайындаған билеушісі, ол әкімшілік және билік қызметін атқарады: Түркістан хакимі, малик – Кіші Азия мен Таяу Шығыстағы билеушілерге қатысты қолданылады: малик Истамбул, малик Шам; халиф деп Бағдад әміршісін атайды, сейид – Мухаммед пайғамбардың ұрпағына телінген сөз. Соңғы талданған әміршілердің атауларын білдіретін сөздердің барлығы да арабтікі. Шежіре тексінде кездесетін көрәл/қурал сөзі назар аударады. Ол немч көрәл тіркесі түрінде 2-3 жерде (3,4,6-беттерде) қолданылған. Бұл «король, корольдік» дегенді білдіретін сөз деп табамыз: немч көрәл «неміс корольдігі». Арабтың қаум сөзі – мұнда термин, ол «ру-тайпа», «тайпалар одағы» мағынасында. Бұл термин көбінесе парсы изафетімен тіркеседі (бұған, сірә, түпнұсқа тілі эсер еткен болу керек). Қаум қоңқырат (түркі изафеті бойынша қоңқырат қаумы болу керек), қаум найман: Чингиз хан [ның] қаум найман [дың| бір қумасы бар ерді (50). Қаум сөзінің арабша көпше тұлғасы ақуам сөзі де қолданылған. Кейбір зерттеушілер бұл тұлға тек «түркі тайпалары» деген ұғымды білдірген деп шамалайды. Ал, біздің байқауымызша, Қадырғали бұл сөздің жекеше-көпше тұлғаларын айырып жұмсамаған, тіпті екеуін акуам-қаум деп қос сөз ретінде қатар жұмсаған тұсы да бар. Бұл шығармада қаум сөзі «халық» («демос») мағынасында келмейді, бірен-саран тұста ғана «этнос» ұғымында жұмсалғаны байқалады. Ал «халық» («демос») мағынасында арабтың халқ сөзі жиі қолданылған. Халық сөзі де, оның көпше тұлғасы халайқ сөзі де жалпы «қол астындағы адамдар» («подвластные, подчиненные») деген тар ұғымда да, жалпы адамдар (қазақша «жұрт») немесе тұрғандар деген ұғымдарда да келеді. «Қара халық» ұғымы мұнда да қара халық деп берілген. «Ел, патшалық» мағынасында мамлакат сөзі қолданылған: Бату мамлакат лар ны бисйар алды (қазақша: «Бату көп елдерді жаулап алды» деген мағынадағы сөйлем). Мұнда мамлакат жоғарыда талданған улус сөзімен мағыналас, сондықтан болар, жалайыр тарихшы бұл екеуін кейде қатар қос сөз етіп жұмсайды: [Чингиз хан] анларңы [екі оғлын] өз улус-мамлакатларына йіберді. Дегенмен автордың мамлакат сөзін монғолдан өзге елдердің «мемлекетіне» қатысты қолдануға бейімірек тұрғаны байқалады. Арабтың уилайат/уалайат сөзі жалпы «ел» (территориялық тұтастық ретінде) мағынасында жұмсалған, оны автор Дашт Қыпшақ, Қытай, Иран сияқты ірі елдерге де, түркі-монғолдың жеке ірілі-ұсақты елдеріне де қатысты қолданған. Сөйтіп, біздің «Шежіреміздің» тілінің араб, парсы, монғол, ішінара қытай сөздерінен тұратын лексикалық қабатының орын алу себептері әр қилы. Ең алдымен, араб сөздерінің еркін және молынан қолданылуы осы ескерткіштің жазылу кезіндегі түркі әдеби тілінің нормасына қайшы емес. Сан жағынан Мұндағы араб сөздері өзге ортағасырлық түркі тарихи шығармаларындағыдан кем түспейді. Ал парсы сөздерінің қатысу мотиві де бір жағынан осындай, яғни сол кезеңдегі дәстүрлі нормаға саяды, екінші жағынан, Қадырғалидың бұл шығармасының басым бөлігі парсы тілінен аударма екендігіне байланысты, яғни автор тіліне түпнұсқа тілінің әсері тиген. Бұл әсер, әсіресе бір мағынадағы парсы мен түркі сөздерін кезек-кезек жұмсауынан да айқын көрінеді: бірде автор түпнұсқадағы сөз тұлғасын бұзбай парсыша әмрә һазари десе, екінші бір жерде оны түркішелеп (қазақшалап) мың бегі деп береді. Осы сияқты көп, тіл, ариғ, екінчі, бөлек, уруғ, оғул, йахшы,, улуғ деген түркі сөздерін жақсы білетін және оларды дұрыс пайдалана білген Қадырғали шежіреші келесі бір тұстарда бұлардың орнына бисйар, лафз, пак, дуйим, қисм, нәсл, фарзанд, хуб, бузург деп парсы сөздерін жұмсап жібереді. Бұлардың бірқатарының жұмсалу жиілігі тіпті түркілік тұлғалардан асып түседі. Қадырғалидың «Тауарихында» монғол сөздерінің орын алуы – осы шығарманың мазмұнына тікелей байланысты: мұнда негізінен монғол тайпалары мен монғол империясының тарихы баяндалады. Ортағасырлық тарихи және поэтикалық түркі жазба ескерткіштерінің ішінде жалайыр Қадырғали туындысының бір ерекшелігі – мұнйа нойан, тегин, гөйән, еке, мерген, қурчы сияқты титулатура атаулары мен әлеуметтік-саяси және әскери құрылысқа қатысты күрең, түмен, жунқар, бо- қаул, т.б. сияқты монғол сөздерінің қолданылуында. Ортағасырлық түркі поэзиясы тілінде бір мағынадағы араб-парсы сөздері мен түркі сөздерінің жарыса қолданылуы, бір жағынан, сол кездегі түркі поэтикасының нормасы мен өлең құрылысы (ұйқас, ырғақ, өлшем сияқты) талабынан туған болса, біздің талдап отырған ескерткішіміздегі шет тілдік элементтердің орын алу себептері (мотивациясы) мүлде басқаша болып келеді. Мұның бірі түркі жазба әдеби тіл дәстүрі мен автордың ана тілінің арасындағы тартыс екені байқалады, екіншісі – шығарманың аударма сипатына байланысты, әсіресе түркі мен өзге тілдік параллельдердің жарысуы осыны танытады.

Қадырғали шежіреші өз шығармасында тұрақты сөз тіркестерін (фразеологизмдерді), оның ішінде идиом мен фразаларды едәуір мол қолданған. Фразеология категориясын арнайы зерттеушілер бұл элементтің ғылыми және қоғамдық-публицистикалық әдебиеттен гөрі, көркем әдебиет, поэзия тілінде көбірек жұмсалатынын айтады. Ал біз сөз етіп отырған «Шежіре»– тарихты баяндайтын шығарма, яғни өз заманындағы ғылыми әдебиеттің үлгісі. Демек, автор стильдік жағынан осы әдебиетке тән сөз қолданыс нормасын ұстанған. Дегенмен көркем жанрдан өзгелерінде фразеологизмдер орын алмайды деп тұжырымдауға мүлде болмайды. Оның үстіне біздің авторымыз «Шежіресінің» кіріспе жағындағы Борис Годуновқа арнаған «Мадақ сөзінде» қызыл тілді шешендерше толғап кетеді, шығыс әдебиетіне тән мадақтау дәстүрін сақтап, бейнелей, теңей, әсірелей жазады. «Шежіренің» Борис Годуновқа арнаған бөлігін осы ескерткішті зерттеуші ғалымдар «көркемдігі мен түрі жағынан тамаша жазылған шығарма» деп табады (М.Усманов). Бұл «Мадақ сөзде» шежіре авторы өз «қолтаңбасын» танытады, әдеби-көркемдеу дәстүрінің қай үлгісін ұстанғандығын көрсетеді. Бұл жерде Қадырғали қазақ шешендерінше сөйлеп береді. Қазақтың шешендік сөздеріне тән белгілердің бірі эвфония (аллитерация мен ассонанс тәсілдері) мен параллелизм сияқтылар болса, олар шежіренің Борис Годуновқа арналған бөлімінде молы нан орын алған. Мысалы, айналасы алты хан, тогүрегі төрт хан деген тіркес аллитерация (т-т) мен ассонансқа (а-а)құрылған. Бұл жердегі алты мен төрт сан есімдері номинативтік мағыналарынан айырылып, дыбыстық уйлесім үшін (төгүрәгі төрт, айналасы алты) алынғандығы көрініп тұр. Бұларды қазақша айрандай аптап, күбідей күптеп, ай дер ажа, қой дер қожа дегендермен салыстырыңыз. Текстегі осы тәсілмен құрылған ойда орыс, қырда татар немесе тағда туман, қырда черкес, ойда ештек, кечә кетіп, күндүз болғусы, ала баргаһ ақ ордаң, дүнйаның төрт бурчи деген тіркестер де қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерінде кездесетін ойда орыс, қырда қазақ, алты қанат ақ орда сияқты фразеологизмдерге өте ұксас келеді. Шежіре тіліндегі осы тәрізді үйлесімді-ұйқасымды құрылымдар бірден көзге түседі. Кейбір зерттеушілер Жалайыри тілінде қазақтың мақал-мәтелдері көптеп кездеседі дегенде125, сірә, осылар тәрізді фразеологизмдерді айтқан болар. Әйтпесе 171 беттік шығарма тексінде бір-ақ жерде кездесетін «Еділ тоңса, кім кечмес, Едіге өлсе, кім бармас» деген бір ғана мақалдан басқа мақал жоқ. Оның есесіне мұнда, жоғарыда көрсеткеніміздей, қазақ тілінде күні бүгінге дейін қолданылатын фразеологиялық тіркестер аз емес. Сонымен қатар біздің шежірешіміз қазақтың шешендік сөз саптау өнеріне тән келесі бір тәсіл – жұптасып келген параллель элементтерді еркін қолданған. Мысалы, ойан хан, бойан хан, қыш уа йаз, ай уа йыл, йыл ашасун, йүз йашасун, достуна дост болуб, душманына душман болуб дегендер демеулікті, демеуліксіз құрылған сөз немесе тіркес параллельдері. «Борис ханға» арнаған мадақ сөзі композициялык құрылымы жағынан ұйқасты-ырғақты ақ өлеңге немесе толғауларға ұқсайды: белгілі бір сөздер немесе тіркестер рефрен ретінде қайталап келіп отырады да, тексті бірыңғай бөліктерге айырып тұрады. Мысалы, мына бір үзікке назар аударталық: Жүмләт ул кристан падшаһ хазратлары Барис Федурауч улуғ бек ақ хан дур..; айналасы алты хан,төгүрәгі төрт хан;дүнийаның төрт бурчын билеген хан;халайқынһадллік білән сурран хан;йетім лер ге рахим қылыһ, чыгай лар ны тойдурган хан; қыш уа йаз; ай уа йыл хазина да бар малый хақ йолында ихсан қылған хан;йеті иқлим кашур ны алған хан; тахт Қазан, тахт Хажы тар хан, тахт Тура, тахт Сарайчык мусаллам хан;тағда туман, қырда черкес, ойда ештек – барча тасрафында хан; мажар, бачқыр, рум уилайаты [білән] барыш-келіш қылған хан, йахшы атың жабылса білән жабулқаға дегәч чыққан хан...Қысқасы, әрі қарай осылайша құрылған және екі-үш жол текст кетеді. Бұл кіріспенің бірыңғай болып келген әрбір бөлігі хан сөзін рефрен етіп әсем құрылған. Бұл жерде қазақ жырауларының қайталама сөздермен келген толғауларын салыстырыңыз:

Екінші бір мысал. Осы бөлімнің біраз жері «(пәленнен) мурад ол турур» («пәлен болатын себебі сол») деп басталатын үзіктерден немесе синтаксистік тұтастықтардан құрылған: Ниһайат сыз ханлар, султан лар өзіне қуллуқ қылдурғандын мурад ол турур, кім төрт йақта төрт ханның йуртын алыб, өзіне масаххар қылдурды тағ дын мурад ол турур, кім сенің тахтыңны тағға мисал қылды лар халқ дын мурад ол турур, кім (әрі қарай осылайша кете береді). Мұнда да санамалап келген біркелкі құрылымдар шығарма тіліне белгілі бір стильдік өң беріп тұр. Шежіредегі тұрақты тіркестерді грамматикалық құрылысына қарай етістік және есім тіркестер деп екіге бөліп қарауға болады. Есім фразеологизмдердің ішінен ең алдымен тұрақты элементтермен келгендерін атаймыз. Мысалы, ақ хан. Қадырғали тарихшы осы тіркеспен орыс патшасы Борис Годуновты атайды, ақ орда, бұл тіркес «хан ордасы, бас әміршінің тұрақты мекені» дегенді білдіреді. Осы тіркестердегі ақсын есімінде түсті білдіретін негізгі мағынасы жоқ. Түркі тілдерінде (сондай-ақ өзге тілдерде де) ақ, сөзі қара сөзіне қарама-қарсы қойылып, «ең жағымы, ең тәуір» деген ауыспалы мәнде жұмсалады. Бұған қазіргі қазақ тіліндегі ақ, көңіл (ең адал көңіл), ақ бата, ақ жол (әділ жол), ақ жауын (ұзақ жауын), ақ неке, ақ тілеу, т.б. дегендер дәлел бола алады. Біздіңше, Қадырғали тарихшының ақ орда, ақ патша дегендеріңдегі ақ эпитеті қазақ тілінен келтірілген мысалдардағы ақ сөзімен қызметтес, мәндес түседі.

Есім тіркестердің бір парасы күрделі атаулар болып келеді: туар қара («ірі мал»), күн туғыш («күншығыс»), күн көзі, ер оғул(«ер бала»), оғлының оғлы («немере»), қыз қарындаш («қарындас»), йер йүзі, көңүл йүзі («ойы, ниеті»), ата йурты («ұлысы»). Термин-атау болып келетін күрделі сөздерді де осындай тіркестердің қатарында қарау керек, олар: он бегі(«он кісінің басшысы»), йүз бегі («жүз кісінің билеушісі»), мың бегі, мың ағасы («мыңның әміршісі»), түмен бегі(«он мың кісінің әміршісі»), чора ағасы («хан күзетшілерінің басшысы»), алач мыңы, алтын ханым(«ханша»), хан оғлы («оғлан», орысша «царевич»). Бұлардың қатарында шаһар олтурушлық, сахарада олтурушлық, китабсыз қаум деген тіркестер өзіне назар аудартады. Үшеуі де термин ретінде қолданылған: алғашқысы «отырықшылық», екіншісі «көшпелілік», үшіншісі «жабайы мәдениетті», яғни құран, енжіл, тәурат сияқты кітаптары жоқ түркі тайпалары (ақуам атрак) дегенді білдіреді. Сол сияқты меркіт сүңәклік, керейт сүңгәклі дегендер де терминдік сипаты бар тіркестер. Бұлар қазақ тіліндегі сүйегі найман, сүйегі алшын деген сияқты сөз қолданыстарға сай түседі. Бұл тіркестерді фраза немесе идиом деп қарамай, бір мағына беретін күрделі сөз, яғни лексикаланған тіркесте деп таныған жөн. Белгілі бір ұғымды екі (кейде үш-төрт) сөздің тіркесімен білдіру орта ғасырлардағы түркі әдеби тілдерінің де грамматикасындағы өнімді тәсілдердің бірі болған. Бұған жоғарғы мысалдар дәлел бола алады. Орта ғасыр жазбаларында сөз мағынасын айқындай, дәлелдей түсу керек болған сәттерде де осы тәсілге иек артқан. Мысалы, бұларда оғул сөзінің «біреудің баласы» деген мәнде емес, «ұл бала» мағынасында қолданылып тұрғанын дәлелдегісі келгенде, автор ер оғул тіркесіне жүгінеді, сондай-ақ қарындаш сөзі мұнда «туыс, рулас, ағайын» ұғымында да келетіндіктен, оның «ер адамның жасы кіші әйел жынысты туысы» мағынасындағы қолданысын қыз қарындаш» деп айқындайды. Қадырғали үшін парсының набира сөзімен қатар, «немере» мағынасын беру үшін оғлының оғлы тіркесі де қолайлы, айқын көрінеді. Фонетикалық немесе морфологиялық жағынан деформацияға ұшыраған тіркестер (яғни біріккен сөздер) – біз зерттеп отырған дәуірде өте сирек, тіпті жоққа тән құбылыс. Біздің шежіремізде өте ерте замандарда бірігіп, кіріккен бүгін (бұл күн), әкет (алып кет), әкел (алып кел) сияқты сөздер де ұшыраспайды. Текстегі лексикаланған тіркес компоненттерінің барлығы да бір-бірінен бөлек жазылған. Ортағасырлық кейбір түркі ескерткіштерінің тілінде мағыналас сөздерді қатар қолдану тәсілі едәуір орын алған. Мысалы, қарағу көзсіз («соқыр»), ортақ еш (дос), еш дуст (дос), қамуғ йумғы («барлық»), т.б. Бұлар, әсіресе XІ-ХІV ғасырлардағы аударма әдебиетте (мысалы, ортаазиялық тефсир сияқтыларда) жиі қолданылған127. Ал Жалайыри тілінде бұл тәсіл кемде-кем ұшырасады: хүкімі йарлығы білән, атқычыл мерген, бисйар үкүш. Мұның себебі, біздіңше, мынада тәрізді. Орта ғасыр жазбаларында мағыналары бір-біріне тепе-тең немесе жуық келетін сөздерді қатарынан тіркестіре қолданушылық бір сөздің мән-мағынасын екінші сөзбен түсіндіре түсу қажеттігінен туған. Әсіресе, бұл қажеттік жазба әдеби дәстүрлері тоғысып келген үлгілер мен әр түрлі диалектілердің элементтері араласқан шығармалар тілінде өте-мөте байқалады. Оның үстіне шет тілдік сөздерді түркі сөздерімен түсіндіре түсу немесе көне түркі элементтерін орта ғасырларда кәнігі болып қалған араб-парсы сөздерімен айқындау амалын да жазба дүние авторлары жатсынбай пайдаланған. Ал бертін келе XVІ-XVІІ ғасырлардағы жазбалар тілі бұл тәсілге көп бармаған болса, оның себебі жоғарыдағыдай параллельдердің келе-келе біреуі тұрақталғандығының, яғни лексикалық нормалану процесінің нәтижесі болуы мүмкін немесе грамматикалық тәсілдің өзі пассивтенген тұсы болуы ықтимал. Қадырғали шежіресінде етістік тіркестер үлкен топ құрайды. Бұлар есім мен етістіктен тұрады да, қимылды, іс-әрекетті атайды. Бұл жерде біз ондай тіркестердің фразеологизм болып келетіндерін сөз етеміз. Атап айтқанда: компоненттерінің біреуі, кейде екеуі де номинативтік мағыналарынан айырылғандарын, яғни метафораланғандарын (бейнелеу мәніне ие болғандарын) және сол түрінде тұрақты сипат алғандарын талдаймыз. Олар: йуртын ал- («жаулау, бағындыру»), айақ асты бол-(«бағыну»), көңлүде тут-(«есінде сақтау»), уотан қыл- («мекендеу»), сөзіңден чықмайын («айтқаныңа көнейін»), ләшкәр тарт- («жорыққа аттану»), қыз ал- («үйлену»), қан қой- («өжет қимыл корсету»), ел бол («еркімен бағыну»), қыз айттур-, қыз тіле-, қыз ата- («құда түсу»), йаман көңүл бағла- («жаман ниет ойлау»), башына бағнақ салынды («тәуелді болды»), бір йашады («бір жасқа толды»), хатун йібер («қатын жіберу»), йол тос-, йүз үр- («бетке алу»), қуш чуй-, ит йүгүрту тәңрі ішімні оңарса, падшаһ лық тайды, йолдын чық-, әшкәрін түшірді («әскерді қуып жет»), мәртәбадан түшті («биліктен айырылды») т.т. Болған уақиғалар мен ұрыс-соғыстарды суреттеу үстінде біздің тарихшымыз өз ойын білдіру үшін осы көрсетілгендей фразеологизмдерді қолданады және бұларды бір образдылық үшін, бейнелеп айту құралы ретінде әдейі жұмсамайды, белгілі бір іс-әрекет, қимыл атауын білдіретін актив сөздер ретінде келтіреді. Шығарма авторының ана тілі қандай тіл болғандығын ілуде оны осы тұстан «ұстап алуға» болады. Түркі тілдерінің бір-біріне орасан жақындығына қарамастан, фразеологизмдер мен сөз орамдарына, мақалдар мен мәтелдерге келгенде, әр тілдің өзіне хас ерекшеліктері мол екенін мойындауға тура келеді. Бұл ретте Қадырғали Жалайыридің тілі қазақ тіліне жақындайды: мұндағы есімді де, етістікті де тұрақты тіркестердің дені сөз құрамы, морфологиялық тұлғалануы және беретін мағынасы жағынан қазіргі қазақ тіліндегілермен бірдей түседі. Олар (алфавит тәртібімен):

Әрине, бұлардың бірқатары өзге түркі тілдерінде де бар. Зерттеуші М.Усманов Қадырғали шежіресінің тілінде Алтын Орда дәуірі поэзиясының ізі мықтап сақталған, әсіресе оған Рабғузидің «Қысас-л-анбиясы» қатты әсер еткен, мұндағы йыл ашасун, йүз йашасун деген фразеологизм содан алынған дейді128. Бұл тіркестің түп төркінін іздей қалсақ, ол өте әріге кетеді. Мұны біз қазақ тілінен де табамыз. Ол қазақша асарын асап, жасарын жасап («ұзақ өмір сүріп») деген мәтел түрінде сақталған. Жалғыз қазақ емес, өзге түркі тайпалары тілдерінде де бұл тіркестің бар екенін білеміз. Абылғазыда: ашын ашап, йашын йашап, узақ умр тапып деп келеді. Қазіргі түрікмен тілінде: ашыны ашады, йаашыны йаашады («ұзақ өмір сүрді»). Сондықтан оны тек алтын Орда әдебиетінің тіліне теліп, сол арқылы Қадырғали «Шежіресінің» тілін ескі татар тіліне жақындастыру (ал зерттеуші ескі татар тілін Алтын Орда тілінің жалғасы деп санайды), біздіңше, қисынсыз сияқты.

Ескерткіш тіліндегі тұрақты тіркестердің келесі тобы – қосар тіркестер, яғни қосарланған элементтер. Олар 1) антоним парлардан тұратынар: к,ыш уа йаз, онда уа солда, -баш-айаққа дегәч, кечә-күндүз(«куш- туш»), 2) мағыналары бір тектес сөздердің қатар келгендері: ай уа йыл, барыш-келіш, от-чечәкләр, йүрүр-кечәр, аты-чауы («аты-шулы»), аға-інісі, хал-қууат, арып-ачып, ач уа йалаңач, тағлы-ташлы, атын-улағын («ат-көлігін»), ата-анасы, үй-елі, отлуқ-сулық йер; 3) бір тұлғаның қайталап қосарланған түрлері: баса-баса йүрүр, пара-пара болды, ала-ала келді, йыл-йылдың, күндін-күнге, мыңар-мыңар («мың-мыңдаған»), т.б. Акад. К.Залеман Сулейман ата Бақырғанидың «Хи-кайат Хаким Ата» деген трактатының тілін зерттегенде, мұндағы «қосар сөздерді» («двойные слова») осы шығарманың лексикалық ерекшеліктерінің бірі деп табады және бұл ескерткіш авторының ауызекі халық тілінен алып, өзі сүйіп қолданған элементтері деп есептейді129. Ал біздің байқауымызша, қосарланған тұлғалар – тек «қарапайым», яғни ауызекі сөйлеу тіліне ғана емес, әдеби тілге де тән құбылыс, ол тіпті кейде көркемдеуіш тәсілдерінің негізі болып кететін сияқты. Мысалы, Жалайыри тіліндегі ойда орус, қырда татар деген тіркес ойда-қырда деген қос сөздің «кеңейтілген» түрі, сол сияқты кече кетіб, күндүз болғусы деген тіркес кече-күндүз деген қос сөзге негізделіп жасалған. Ешіт-кенім йоқ, білгенім йоқ деген фразаның негізі –ешіт- кен-білген деген қос сөз т.т. Сонымен қатар сөздерді қосарлау арқылы жинақтау мағынасын білдіру – түркі тілдерінің күні бүгінге дейінгі актив тәсілдерінің бірі. Демек, бұл амал орта ғасыр әдеби тілдеріне де жат болмауы тиіс. Мысалы, біздің ескерткішіміздегі ат-улағ қос сөзі жалпы «ат-көлік» (улағ – жүк артатын көлік малы) деген жинақтау ұғымын береді, сол сияқты үй-елі (жалпы «отан»), ата-ана, аға-іні, таулы-ташлы, от-чечеклер дегендердің әрқайсысы жинақтау ұғымы бар тіркестер. Осылардың қатарында шежіре тілінде қолданылған Еділ-Жайық қосар сөзін талдауға болады. Бұл қос сөз жайында Ш.Уәлиханов қызғылықты пікір айтқан-ды. Ол осы «Шежіреде» Еділ-Жайық деген атау орыстардың Алтын Орда (Золотая Орда) дегеніне сай келеді, ал Тоқтамыс жарлықтарында Алтын Орда «улуғ улус» деп аталған, қазақтың өлең-жырларында «ноғайлының ауыр жұрт» деп келеді дейді130. Біздің байқауымызша, Еділ-Жайық тіркесі Алтын Орданың хандығын емес (саяси-этникалық единицаны емес), жерін, территориясын білдірген сияқты, ойткені бұл тіркеспен бес рет келген бір сөйлем (пәленше Еділ-Жайықта хасил болды – көрінді, жасап өтті) сөз болып отырған адамдардың қай жерде жасап өткенін баяндайды. Бұл тіркес шығарманың бас жағында және бір рет кездеседі, онда Борис Годуновты «Еділ-Жайық иесі хан» деп мадақтайды. Бұл жерде, әрине, әңгіме Алтын Орда туралы емес, территория туралы ғой. Шоқан тағы бір жерде «Шежіренің» кейбір тұстарын аудара отырып, ондағы сөздерге комментарий бергенде, Еділ-Жайық сөзі Жайық пен Еділ елдің атауы, яғни Қыпшақ дегеннің баламасы ретінде қолданылған дейді131. Осы мағынада, біздің байқауымызша, Еділ бойы деген тіркес те кездеседі: Бамуз [Едіге] Еділ бойында өтті. Өзі (Бату) Еділ бойында уофат табты. Қысқасы, бұл жерде айтпағымыз – шежіре тілінде сөз тіркестіру амалының әр алуан қажеттікті өтегендігі.

Қадырғали Жалайыридың шығармасының морфологиялық және синтаксистік құрылысын біршама талдаған еңбектер132 жарық көргендіктен, біз бұл жерде ескерткіш тілінің грамматикалық сипаттамасын қысқаша түрде береміз, онда да дәстүрлі тәртіппен барлық грамматикалық категорияны тізіп шықпай, негізгі-негізгі ерекшеліктерін жүйелеп көрсетсек, мыналар назар аударады: Ілік, табыс, шығыс септік жалғауларының басқы дыбыстарының фонетикалық варианттары жоқ, олар барлық сөзге (сөздің соңғы дыбысының дауысты, қатаң, ұяңдығына қарамастан) бір ғана тұлғада жалғанады: ілік жалғауы ның/-нің; табыс – ны/-ні/-н; шығыс -дан/-ден/-дын/-дін. Бұл, біздіңше, түркі емлесінің дәстүрін қатаң сақтау принципіне қатысты жайт. Мұнда септік жалғауының қатаң немесе ұяңнан басталып, құбылып келуі тек барыс септігіне тән: -қа /-ға, -ке/-ге. І, ІІ жақтағы жекеше тәуелдік жалғаулы сөзге барыс жалғауы а-/-е болып жалғанады. ІІІ жақтағы тәуелдік жалғауы мен барыс, шығыс септік жалғауларының аралығына н қыстырма элементі (интерфикс) қосылады: хақ йол-\-ы-\-н-\-да, душман- лар-\-ы-\-н-\-а, дост-{-ы-\-н-\-а, ата-\-сы-\-н-\-дан. Бұл да қыпшақ тілдерінің заңдылығы. Сонымен қатар мұнда бұл септеудің шағатайша-ұйғырша типі, яғни н интерфиксі келмейтін варианттары да кездеседі: көңіл-\-і-\-де, да- рийа йақа-\-сы-\-да, апа-\-сы-\-ға. Алғашқы қыпшақтық норма ертеректегі (Науаиға дейінгі) түркі жазбалары тіліне тән болған болса, соңғысы шағатай тілінің, яғни Қадырғали заманындағы түркі жазба әдеби тілдің нормасы болып келеді. Екі түрлілік табыс септігіндегі сөздерде де кездеседі, қыпшақ тілдерінше: йол+ы+и, барча-\-сы\- н, халайық-\-ы-\-н және шағатайша: саба-\-сьі-\-ны, қайсы-\- сы-\- ны. Шығыс септігі екі вариантта (-дан/-ден, және дын/дін) келеді. Мұның да алғашқысы қыпшақ тілдерінің нормасын ұстау болса, соңғысы кітаби дәстүрге ден қою болып табылады: шығыс септіктің –дын жалғауы – көне ұйғыр дәстүрінен келе жатқан элемент. Септік жалғаулары жуан-жіңішке болып құбылып отырады, бұл – қыпшақ тілдерінің дауыстылар үндестігі деп аталаты нормасына бағыну. Біздің тілін талдап отырған ескерткішімізде етістікті негізгі категориялары (шақ, рай, есімше, көсемше түрлері) қыпшақ тілдерінің нормасымен келеді. Атап айтқанда: жедел өткен шақ -ды/-ді, -ты/-ті жұрнағымен, ауыспалы өткен шақ -а/-е/-й жұрнақты көсемше тұлғасына жіктік жалғаулары жалғану арқылы, болжалды өткен шақ -ыб/-іб/-б жұрнақты көсемше тұлғасына дур/дүр қызметші элементінің тіркелуімен, бұрынғы өткен шақ -ған/-ген тұлғалы есімшеге немесе -ыб/-іб/-б тұлғалы көсемшеге ер-/-е/ көмекші етістігінің тіркесуі арқылы жасалады. Бұйрық райдың ІІ жағы жұрнақсыз түбір етістік арқылы (бар, айт), ал оның кесімді түрі түбір етістікке -ғыл/гіл (барғыл, келгіл) жұрнағы жалғану арқылы білдіріледі. Соңғы тұлға XV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ақын-жазушыларының тіліне және қазіргі қазақ тілінің кейбір жергілікті сөйлеу түріне (говорларына) тән екендігін айту керек. Мысалы: Адам әзіз айтар деп, Көңіліңді салмағыл. Нәпсі алдамшы дұшпанның насихатын алмағыл (Асан қайғы), Сыйлай бергіл көнені (Бұқар жырау). Өткен шақ есімше негізінен (көбінесе) қыпшақ тілдеріне тән -ған/-ген, -қан/-кен жұрнағымен келеді. Ара-тұра шағатай тілінің -мыш/-міш, -ғүс/гүсі жұрнақты варианттары да ұшырасады. Соңғы тұлғалар шағатай тілінде түркі жазба әдеби тілінен әріден келе жатқан дәстүрлі қолданыстар болып саналады. Есімшенің ғу/-гү жұрнақты тұлғасына тәуелдік жалғаулары жалғанған түрі -ғусы/-гүсі, -ғум/-гүм міндеттілік реңкі бар келер шақты білдіреді. Түркі ескерткіштері тілінде бұрыннан келе жатқан бұл дәстүрлік тұлғаның орнына қыпшақ тілдерінде -ғай жұрнақты етістік қолданылады. Қыпшақ тілдеріне жатпайтын есімшенің осы тұлғасын автор «Мадақ сөзінде» қолданған, оның себебі – «Мадақ сөзді» Қадырғали мейлінше көтеріңкі стильде, «мәдениетті» кітаби тілде жазуға тырысқан (сөйте тұра қазақ билерінше көсіліп, шешендік сөз үлгісін танытқан; кечә кетіб, күндүз болғусы, булут арасындын күн көзі көрүнгүсі, бізнің падшаһымыз Барис ханның даулаты ачьглғусы. Мұндағы етістіктерді қазіргі тұлғамен айтсақ: болуға тиіс (болуы керек), көрінуге тиіс, ашылуға (артуға) тиіс немесе артылуы керек болып шығар еді. -мыш жұрнақты есімшенің тәуелдік жалғаулы түрі түркі жазба тіл дәстүріне тән, ол біздің ескерткішімізде бір-екі жерде ғана жұмсалып (һіч көрмвмішім «еш көрген емеспін», алмамышым» «алған емеспін»), өткен шақ мағынасын береді. Шежіре тексінде қазіргі қазақ оқырманының көзіне де, құлағына да жат көрінетін тұлғаның бірі -мыш жұрнақты есімшенің қыл- көмекші етістігімен келген түрі. Мұнда -мыш жұрнақты есімше есім сөз ретінде, яғни қимыл, іс-әрекеттің атауын (қазіргі бару, келу деген –у жұрнақты етістіктер сияқты) (білдіреді және бұл тіркес парсы тілінің қалыбымен калькаланып жасалған болып шығады: парсы тілінде түркілік -мыш (парсыша -миши) жұрнақты етістікке парсы тілінің көмекші етістігі тіркеседі, баіиламиши кардә (бастап), йағ- ламиши кард (май жақты), қушламиши кардә (құс салып), т.т. Бұл күрделі етістіктердің беретін мағынасы негізгі түркілік сөзден шығады, сондықтан аудармашы парсының өз тіліндегі түркі сөзін сол тұлғасымен (-мыш, -пен) алып, оған енді парсы тілінің емес, түркі тілінің көмекші етістігін тіркестіреді, сонда Рашид ад-динде – түпнұсқада суйурғамиши кунад деген етістік сойур-ғамыш қыл- («сыйға тарту») сойурға сөзі түркі сөзі, ол хан, патша сияқты бас әміршінің қол астындағы кіші әміршілерге сыйлық ретінде бөліп беретін жер (территория), т.б. білдіреді, мысалы Борис Годунов Оразмұхаммедке Қасым хандығын (хандығының жерін) сойурғамыш қылған, яғни сойурға етіп берген, йайламиши кард – йайламыш қыл-«жайлау (ету)», джа- шамиши қардан – йашамыш қылды «тәртіп орнатты». Едәуір жиі кездесетін бұл тұлғаны Қадырғали шежіресінің грамматикалық құрылысын зерттеушілер Т.Кордабаев та, 3.Хисамиева да дұрыс танымаған, ~ур/-үр/-р жұрнақты есімше мұнда тек іс-әрекеттің белгілі бір шаққа қатыссыз қалыпты түрін көрсететін етістік мағынасында жұмсалған, ал оның е-/ер- көмекші етістігімен тіркескен түрі дүркінді немесе ұзақ орындалатын іс- әрекетті білдіреді: сығыр күтүб йүрүр ерді («сыйыр бағып жүретін»). Осы жұрнақты тур етістігі турур тұлғасында жеке келіп те, ер-/е- көмекшісімен тіркесіп келіп те осы күнгі «болып табылады», «болатын», «болушы еді» деген мәнде жұмсалады: Түркстан уа Уйгурстан машһур турур«Түркістан мен ұйғырстан белгілі болатын». -ған жұрнақты есімшенің, -уб/-үб/-б, -ғалы/-гелі, -ғунча/гунче жұрнақты көсемшенің қолданыстары (мағынасы мен қызметі) қазіргі қыпшақ (мысалы, қазақ, татар, т.б.) тілдеріндегідей. Сонымен қатар мұнда -ғач/ -геч жұрнақты көсемше тұлғасы да қолданылған, ол негізгі етістік сөз білдіретін іс-әрекеттің өткен шақта болғандығын білдіреді, бұл тұста шежіре тілі қазіргі татар, ноғай тілдерінің нормасына сәйкеседі. Ескі татар әдеби тілінде кеңінен қолданылған көнеұйғырлық -у/-йу жұрнақты көсемше тұлғасы мұнда жоқ. Қадырғали тілінің морфологиясында кездесетін бір құбылыс -ғай/-гей жұрнақты тұлғаның актив қолданылғандығы. Бұл жұрнақ қазіргі қазақ, татар тілдерінде етістіктің қалау райын жасайтын элемент болғанымен, біздің ескерткішімізде шағатай тіліндегідей аорист (өткен шақ) және ауыспалы шақ (яғни қазіргі -а-\-ды тұлғалы етістік) категориясының көрсеткіші болып қолданылған: қойын йыл, йағни қой йылы болтай. Бұл жердегі болғай тұлғасында қалау райының мағынасы жоқ, ол «болады» дегеннің баламасы. Қалау рай мағынасын жекеше І жақ үшін -ай+ ым/-ей+ім (сені алайым) және -ай-\-ын/-ей-\-ін (дос тұтайын) жұрнақтары, көпше түрі үшін -лық және -лы жұрнақтары береді, соңгысы (баралы)–шағатай тіліне тән тәсіл. Қыпшақ тілдеріне жат -алым/-елім, -алың/-елің жұрнағымен келген етістік тұлғалары шығыс түркістан жазба дәстүрінің қалдығы, ол осы ескерткіш тілінде болжалдық мәнді білдіреді: Біз нечүк андын кечелім, аның фарманын нечүк хилақ қылалым «Біз өз үлесімізді басқаға тастар ма екенбіз, оның (Шыңғыс ханның) жарлығына қарсы шығар ма екенбіз». Мақсат мәні екі түрлі тұлғамен берілген: бірі – қазіргі қазақ тіліндегідей -ғалы/-гелі, екіншісі -маққа / -маға (тоқушғалы атланды, тоқушмақға атланды) жұрнақтарын жалғау арқылы. Қимыл есімі мұнда -ғу/гу, -мақ/-мек жұрнақтарымен жасалған. Бұл тұлғадан туынды сөздер де жасалады: білмеклік, ешітгучі, оқығучы. Шағатай тілінде қимыл есімін жасайтын -ыш/-іш/-ш жұрнағы мұнда тек барыш-келіш сияқты туынды есім құрамында ғана келеді. Шежіреші жекеше І жақтық -ман (барман, айтпан) жұрнақты тұлғаны дәл қазақ тіліндегідей шақтық мағынада жұмсайды. Ортаазиялық өзге түркі ескерткіштері тілдерінде бұл тұлғаның шақтық мәнде жұмсалуы кемде-кем. Кейбір есімдіктер қыпшақ тілдеріндегі ерекше тұлғаларымен келеді: менім (менің варианты да бар), аңар (аңа варианты да бар) қазақша «оған», ол есімдігі септелгенде бастапқы дыбысы а, ан болып кетеді: аның, андын (қазақша: «одан»), анға/аңа. Мұнда көпше ІІІ жақ есімдігінің татарша алар тұлғасы да, қазақша олар тұлғасы да жоқ, орта азия түркі ескерткіштері тіліне тән анлар варианты ғана қолданылған. Сілтеу есімдіктерінен шағатайлық ошбу мен ошул түрлері кездеседі. Жіктеу есімдіктерінің септік тұлғалары қазақ тілімен бірдей емес: меңе (маған), аңа/аңар (оған), мендін (менен), сендін (сенен), бұлар шағатай тілінің септелу парадигмасына (жүйесіне) сай. Шылаулар мен постпозитив есімдердің (көмекші есімдердің) ішінде жалпы түркілік үчүн, соң, да, берү, йана, оқ (тағы), му (ма), таба (қарай), білән (бірлә), бірлән (мен, менен), үзә (ішінде), кібі (сияқты), дегәч (дейін), аның үшін (сондықтан), арасында, ічінде, үстіне, үстінде, йанында, алында (қасында), ғына (ғана), түгіл, кім, дур/дүр сияқты түрлері қолданылған. Бұлар шағатай тіліне де, кыпшақ-оғуз тілдеріне де тән тұлғалар. Сонымен қатар кейбір араб-парсы шылаулары да еркін және жиі қолданылған. Олар: йа’ни, уа, ликин (бірақ), уа һәм. Сондай-ақ шежіреші таза «кітаби» шылаулар: сару (/қарай), хизматыға (жанына), тәгрәсіде (айнала), йараіиа (сай); йоқерсә (болмаса), кімерсә (кімі) сияқты сөздерді ара-тұра қолданып жіберуден қашпайды. Жалпы зерттеушілердің танып көрсеткеніндей, түркі тілдерінде шылаулардың дамуы соңғы кезеңдердің үлесіне тиеді133. Сондықтан болар, Жалайыридың қолданысында қазіргі бірақ, біресе, ал, мен, бен, пен, алайда, сондықтан, өйткені деген шылаулар жоқ. Мұндағы таба (қарай), дегәч (дейін), му (ма), алында сияқты шылаулар қазіргі қазақ тілінде жоқ болғанымен, зерттеушілер олардың үстіміздегі ғасьфдың 20-жылдарына дейін қазақ-жазба дүниелерінде қолданылып келгенін айтады134. Шежіре тексінде кездесетін үстеулер негізінен түркі тілдерінікі, оның ішінде басым көпшілігі қыпшақ тілдеріне тән болып келеді. Үстеулердің үкүш (көп), үзә (бұрын), утру(қарсы), соңратын (соң) сияқты көне тұлғалары мен білән біргә (бірге), кечә күндүз(куштуні) сияқты тіркесті түрлерінің қолданылуы, тағы да жазба әдеби тіл нормасына мойынсұнудан туғаны байқалады. Бұл норма араб-парсы тілдерінен алынған көптеген үстеулерге де иек арттырған. Мұнда тамам (түгел), аууал (әуелі), мажму (үнемі), бағайат (өте, орасан), бисйар (өте, тым), балахир (ақырында), һануз (тағы), хала (қазір, енді), филхал (әзір). Бұлардың бірқатары (бисйар, аууал, бағайат, дайым, т.б.) өте жиі қолданылған. 18. Сан есімдер қыпшақ тілдеріндегі тұлғаларында берілген: екі (еккі емес), төрт (дөрт емес) йеті (йетті емес), секіз (сәккіз емес), тоқүз (тоққуз емес), мың (бың емес), т.т. Жинақтау сан есімдері шағатайша тұлғада да (екісі, үчісі, алтысы), қазақша (үчеу) түрде де кездеседі. Сөйтіп, Қадырғали шежіресі тілінің морфологиялық құрылымында қыпшақ элементтерінің үлесі басым болып келеді. Сонымен қатар мұнда жазба тіл – шағатай тілі арқылы келген оғыз-ұйғыр тілдеріне тән тұлғалар да бар. Қыпшақ тіліне тән морфологиялық типтер, татар зерттеушілері айтқанындай, Еділ түркілері (татар) тіліне ғана жатпайды, қазақ тіліне де жатады, ал бірқатары Қадырғали негізге алып отырған шағатай тілінің өзіне де тән, өйткені мұнда қыпшақ-оғыз элементтері аз ұшыраспайды. Егер Қадырғали сияқты өз заманының білімді адамы Алтын Орда әдеби тілінің ескерткіштерімен, айталық, «Гүлстанмен» жақсы таныс болып, соның нормаларына бағынған күннің өзінде, ол щағатай тілі элементтерінен бас тарта алмаған болар еді, өйткені Еділ бойы мен Египетте қолданылған қыпшақ түркі жазба әдеби тілі мен шағатай тілінің түп төркіні бір екені мәлім. Шежіре тілінің синтаксистік құрылысына келсек, оның негізгі-негізгі категорияларын: септік, тәуелдік, жіктік, көптік жалғауларының қызметтері мен тұлғаларын, сөйлем типтерін, сөйлем мүшелерін Т.Қордабаев талдап шыққан болатын (Қара: Т.Қордабаев, Тарихи синтаксис. Алматы, 1967). Зерттеуші шежіре тілінде жай сөйлемдер көбірек қолданылғандығын айтады; түркі тілдеріне тән емес Сархад Хорасан (Хорасан шекарасы), уалайат Тибет (Тибет уалаяты) деген сияқты инверсияның бар екенін, сөйлем мүшелерінің орын тәртібінің бұзылып отыратындығын айтады. Шежіре тілінің стильдік ерекшеліктеріне назар аудару керек, өйткені бұл шығарма – қазақ авторы қаламынан шыққан тұңғыш проза туындысы. Қадырғали мұнда тарихи шығарма жанрына барған проза жазушысы әрі проза аудармашысы. Борис Годуновқа арнаған «Мадақ сөзінде» Қадырғали жазушы болып көрінеді. Бұл – шешен тілмен көркем түрде берілген монолог, оның көркемдігін ауызша поэтиканың мәнерімен ұйқаса, үйлесе келген құрылымдар танытады. Мұнда қайталаулар, параллелизмдер, метафоралар, эпитеттер, теңеулер сияқты стильдік тәсілдер өте шебер пайдаланылған. Мысалы: хан сөзі әрбір сөйлемнің соңында қайталап келіп эпифора болады: Халайиқынадл лік білән сурған хан; йетім лер ге рахим қылыб, чығайлар ны тойдурған хан, ай уа йыл қазина да бар малын хақ йолында ихсан қылған хан... Әрі тағы бірнеше сөйлем хан сөзіне аяқталады. Немесе айналасы алты, төгүрегі төрт хан сияқты параллельдер автордың әдеби тіл тәсілдерін қолдана білетін көркем сөз шебері екендігін танытады. Ал тарих шежіресі ретінде баяндайтын тұстарда Қадырғали енді оқиғаларды атайтын автор болып көрінеді, мұнда әшекейлі элементтер жоқ, оқиғалар мен адамдардың аты-жөндері келтірілген жай сөйлемдер басым: Мысалы: Андын соң Тоқтаға өлді. Аның нәслі дін һіч кім қалмады. Бачқыр Тоқтуға бек улуғ әмрә бек болды. Андын [соң] Хорезми бек болды. Муса білән Иамғурчы бір анадын туған ерді... Стильдік ерекшеліктері жағынан Қадырғалидың аударма тексі мен өз қаламынан шыққан төл баяндауларының тексі бір-бірднен өзгешеленіп тұрады. Ең алдымен, Қадырғали Рашид ад-диннің «Жами ат-тауарих» атты аса көлемді еңбегін тұтас аударған жоқ, өзіне қажет жерлерін ғана алған. Ол Рашид ад-диндегі түркі-монғол әміршілерінің тарихына ғана көңіл бөледі, яғни өзінің қожасы Оразмұхаммед ханзаданың ата-бабаларының тарихын сөз етеді. Рашид ад-диннің қалған Иран, Хытай, Чин, Қара Хытай, Мачин, Рум, Шам, Мысыр сияқты елдердің тарихын, оларды билеген халифтардың, сұлтандардың, маликтердің, атабектердің тарихын шерткен тұстарын және кереметтермен ғажайып оқиғалар жайындағы баяндауларын тастап кетеді. Сондай-ақ Рашид ад-дин келтірген аңыз-әңгімелер (орысша притчи) мен құраннан алынған үзіктерді, келтірілген өлең жолдарын беруді де мақсат етпейді. Бұған, біздіңше, бірнеше фактор себеп болса керек. Ең алдымен, Қадырғалидың мақсаты – Оразмұхаммедтің ата тегі «тегін» емес, оның өзге де әміршілермен «терезесі тең» екенін, Шыңғыстай әлемді тітіреткен ұлы адамның әулетінен екенін баяндау, сондықтан оған тек түркі-монғол хандықтары мен империясының арғы-бергі (тіпті өз тұсына дейінгі) тарихына қатысты материалды алады. Екіншіден, өз мүмкіншілігіне де қарайлайды. Оның И.Н.Березин жазғандай, «мұсылманша білімі едәуір болғанмен, араб, парсы тілдеріне аса жетік болмағандығы» Рашид ад-диннің парсының аса күрделі әдеби тіліндегі үлкен шығармасын дәлме-дәл аударып беруге жібермеген. Сондықтан кейбір зерттеушілер атағандай, Қадырғали шежіресінің кейбір түстарының тілі түсінуге ауыр, стильдік ақаулары мол «кедір-бұдырлау» болып шыққан. Әсіресе, түпнұсқадағы күрделі ұзақ синтаксистік құрылымдар біздің тарихшымызға оңай тимегені байқалады. Оған Шыңғыс ханның өсиеттері баяндалған тұстары мысал бола алады. Үшіншіден, Қадырғалидың алдында не тұсында өзге тілдерден түркі тіліне аудару тәжірибесінің аздығы да автордың біраз тартынуына және баяндау стилінің жатық болу-болмауына әсер еткен. Мысалы, түркіше баламасы бола тұрса да, көп сәттерде Қадырғали шежіреші түпнұсқадағы араб, парсы сөздерін сол қалпында ала салады. Мысалы, аксар (көбі, басым көпшілігі), атба (бағынышты), балахир (соңында, ақырында), бисйар (өте, аса), ғайат (шек, соң) сияқты сөздер қайта-қайта қолданылса, забт (жаулап алу), инс (адамзат), истарха (әлсіреу), марғзар (көкал), миһтар (бас, ұлы) сияқты бірер реттен көрінген араб-парсы сөздері аудармашының балама іздеп көп қиналып отырмағандығын көрсетеді. Тіпті ол өз ана тілінде де, жалпы түркі тілдерінде кеңінен қолданылатын өлік, өлген адам деген сөздің орнына арабтың мутауаффа сөзін, «көк (өсімдік), «шөп» дегенді набат, «жоқтау»- ды нуха, «құс» дегенді туйур, «жүкті, екіқабат» дегенді хамила деп беруі де аударма принципінің әлі жоқтығын танытады. Абстракт ұғым атауларын аудару Қадырғали түгіл, бүгінгі түркі тілдеріне оңай болмағандығын тіліміздегі сандаған арабизм, фарсизмдерден білуге болады. Сондықтан XVІ ғасыр шежірешісінің тіліндегі арабша ондаған абстракт ұғым атауларын автордың «іздене білмеген» кемістігі деп санамаған күннің өзінде, бұл тексте «тұнып тұрған» араб сөзі мен түркі тілінің көмекші етістігі тіркесіп жасалған етістіктерді, ондаған арабша, парсыша сын есімдер мен үстеулерді, шылауларды, бір жағынан, біздің авторымыздың «қолтаңбасына» телісек, екінші жағынан, сол кезеңдегі (ягни орта ғасырлардағы) түркі әдеби тілдерінің кәнігі нормаларынан іздеу керек болады. Қадырғали шежіресінің стильдік ерекшеліктерінің дені текстің синтаксистік құрылысына қатысты болып келеді. Мұнда түркі тілінің кейбір синтаксистік тәртіптері, мысалы, сөздердің орналасу тәртібі бұзылып берілген тұстар бар. Мысалы: дастанның «Добун Байан мен оның әйелі Алан Қуаның суреті және олардың балаларынан тараған ұрпақтар жайындағы екінші бөлім» деп берілуге тиісті атауын Қадырғали: «Қисм екінчі сураты Добун Байан ның уа хатуны Алан Қуа ма лум оғлан лары» деп береді. Мұнда сөйлемнің әрбір үзігінде сөздердің орналасу тәртібі парсы тіліндегі түпнұсқа бойынша келген. Парсы синтаксисінің мұндай тәртібі жиі кездеседі. Дастан Дотум Мәнән. (Дотум Мәнән дастаны деудің орнына), тахт Қазан (Қазан тағы, яғни хандығы), уилайат Хытай (Қытай уалаяты), ләшкер Хытай (Қытай ләшкері). «Төртүнчі Кублай хан ның оғлы Нулуған» деп берілген тақырыпты (дастанның тақырыбын) түркі синтаксисі нормасына қарай түсінсек, төртінші болып тұрған Құбылай ханның баласы – Нулуған емес, өзі болып шығады. Аудармашы кейде тіпті «беш йүзге йақын» деп түркіше айтылуға тиіс сөздерді «йақын беш йүз» деп «төңкеріп» жібереді. Түркі синтаксистік нормаларынан бұлайша ауытқулардың себебі – біз тілін талдап отырған шығарманың дені аударма болғандықтан, яғни парсы тілі синтаксисінің әсерінен ғана емес, біздің ойымызша, сол кезеңдегі түркі прозасының синтаксистік, стильдік нормасының әбден қалыптасып, қатаң жүйеге айналмағандығынан деп білеміз. Оның үстіне Қадырғали не маман тарихшы, не маман аудармашы еместігін ескерсек, оның тіліндегі стильдік кедір-бұдырлар мен өзге де тұстардағы ағаттықтарды кешіруге болатын тәрізді. Баяндау мәнеріне келсек, мұнда Қадырғали түпнұсқадағы сияқты стильді ұстанады, яғни шығарма өткен замандардағы оқиғалар болғандықтан, етістік тұлғалары көбінесе өткен шақпен (-ды/-ді жұрнақты, т.б.) келеді. Әсіресе, ер-/е- көмекші етістігінің ерді/еді тұлғасы өте жиі қолданылған. Мұнда автор тарихи шығарма жанрының хабарлаудың стереотип формулаларын пайдалану, адам, жер-су аттарын санамалап беру сияқты өзге де кейбір тәсілдеріне иек артады: мысалы, «Пәлен ханның пәлен деген ұлдары болды, оның аттары мынадай» деген мәліметті баяндауда: пәленшенің оғлы бар ерді, атлары мундағ тафсил қылынды (немесе: тафсил үзе, мундағ тартиб үзе, мундағ турур) деген стереотиптер қайталанып отырады, бұл сияқты қалыпты сөз орамдары: аның хатун лары, қумалары бисйар (немесе көб) ерді... (пәленше) хатун дын туғуб ерді... аның анасы (пәленше) хатун (немесе қума) ерді... (пәленше) (пәлен) қаум ерді деген сияқты болып келеді. Бұлар тексте бірнеше рет қайталап отырады. Міне, біз тілін талдап отырған шежіренің грамматикалық және стильдік сипаты қысқаша осындай.

Бұл кітапта ұсынылып отырған текст – Халфин нұсқасы, яғни проф. И.Н.Березин 1854ж. жариялаған нұсқа болғандықтан осының графикасындағы (жазуындағы) ерекшеліктер мен емлесін сөз етеміз. Ескерткіш тексінің факсимилесі, яғни дәл көшірме бейнесі берілмегендіктен, бұл тақырыпты әңгімелеу қажетсіз сияқты болуы мүмкін, дегенмен қолжазбаларды немесе 1854 жылғы жарияланған тексті оқып, онымен жұмыс істеймін деушілерге қажет болар деп және осы кітаптағы транскрипцияны дұрыс түсініп оқуға көмегі болсын деп ұсынып отырмыз. И.Н.Березин Халфин тапсырған қолжазбаны еш өзгертпей (түзетпей), сол қалпында жариялағанын айтады, яғни «Шежіренің» 1854 жылғы жариялануы – литографиялық басылым болатын. Қолжазбада емле қателері, бір сөздің екі-үш түрлі таңбалануы, сөздердің түсіп қалуы немесе қажетсіз артық жазылуы сияқты ағаттықтарды кезінде И. Н. Березин де, Ш.Уәлиханов та атаған еді. Бұлардың дені, сөз жоқ, автордан гөрі көшірушінің еншісіне тиеді. Графикалық және орфографиялық қателер мен өзге де ағаттықтар тексті дұрыс түсініп оқуға, оның тілін талдауға келгенде, белгілі бір әсерін тигізіп, аяққа оралғы болатыны даусыз. Олардың басты-бастылары мына-лар: бір сөз екі түрлі таңбаланған. Мысаы: булут/булыт, ордусыІордасы, олтурушлық/олтурышлық, орныға/орнуға. Бұл жерде еріндік-езулік дыбыстардың үндесу заңдылығы қатаң сақталмағандығы байқалады, екінші буындарда булут, орнуға болып еріндік дыбыс әрпінің жазылуы шығыс-оңтүстік түркі тілдеріне тән, ал олардың орнына езулік дыбыстың келуі солтүстік-батыс (қыпшақ) тілдеріне тән құбылыс. Бұл екі топтың тартысында біздің ескерткішіміздің тілі едәуір «қыпшақтанған» тіл екені сезіледі, өйткені мұнда езулік дыбыстың таңбасы басымырақ кездеседі. Сөздердің екі түрлі таңбалануының бәрін көшірушінің салақтығынан көруге болмайды. Мысалы, сүңгәклі және сүйеклі деген нұсқалар – көшірушінің емле қатесі емес, біздіңше, негізге алынып отырған кітаби тіл нормасы мен автордың (немесе көшірушінің) ана тілініқ «айқасынан» туған құбылыс. Осы қатарға кейбір жалқы есімдердің екі түрлі таңбалануын жатқызуға болады. Мысалы: қоңқырат – қоңрат, Жәдік хан – Йәдік хан. Екі түрлі таңбаланғандардың ішінде жиі кездесетіні – сөз түбірі мен қосымшаның бірде қосылып, бірде бөлек жазылғандығы. Араб жазуымен хатқа түскен түркі ескерткіштерінің қолжазбаларында қосымшаларды сөз түбірінен бөлек жазу дәстүрі бар. Мұнда да сол дәстүрді ұстауға тырысқан, бірақ кейде салақтықтан немесе автордың (және көшірушінің) сөздің морфемдік құрамын жете айыра білмегендігінен, түбір мен қосымша біресе бірге, біресе бөлек жазыла берген. Біз тексті транскрипциялағанда бұл құбылысты дәл көрсетуді нысанаға алдық. Қолжазбадағы ең бір үлкен ағаттық – көшіргенде кейбір сөздердің, қосымшалардың жазылмай, түсіп қалып отырғандығы. Біз мұндай түсіп қалған сөздер мен қосымшаларды квадрат жақша ішінде беруге ұмтылдық. Ол ағаттықты сөйлемнің мағынасына қарай және Рашид аддин шежіресінің орыс тіліне аударылған нұсқасына қарай қалпына келтірдік. Мысалы: Ол заманда нұр[дың] пайда болған. Аның уруғы Чингиз хан[ға] барур. Чингиз хан [ға қаршу] уруш қылды лар. Өз хатунын, өз оғлын [танымады, хатулары ма лум [ермес]. Соңғы сөйлемде сөздердің түсіп қалғаны айтылмақ ойды мүлде бұзып тұр: қатындарының аты-жөндері мәлім емес деудің орнына мәлім болып шыққан. Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Осы көрсетілгендей кемшіліктер мен ағаттықтардың бар екендігіне қарамастаң, қолжазбада белгілі бір графикалық-емлелік жүйе (тәртіп) сақталғанын айту керек. Ол тәртіп мынадай: 1. Екпін түспейтін (көбінесе алғашқы) буындағы дауысты дыбыс әрпі жазылмаған: قرا қ/а/ра, بردى б/е/рді, قزلارى қ/ы/злары, قماسى қ/у/масы. Бұл тексте харакет (араб әріптерінің қай дауыстымен айтылатындығын көрсететін таңбалар) қойылмағандықтан, мұндай дауысты дыбыс әрпі жазылмаған сөздерді сөйлем мағынасына қарай айыруға тура келеді. Шежіренің екі қолжазбасының екеуінде де оқуға қиын соғатын сөздер – жалқы есімдер: біріншіден, бұлардың көпшілігінің түркі-монғолша айтылуы біздің орыс әдебиетінен (орысша кітаптардан) көріп, оқып, көзіміз үйренген түрлерінен мүлде өзгеше болып келетінін айту керек. Мысалы, Добун Баянның әйелінің аты орысша Алан-Гоа деп жазылып келеді, біздің қолжазбамызда Ала Куа; Йесуге баһадурдың әйелінің есімін орысша Оэлунфуджин деп танысақ, түркіше-монғолша Ауалун фужин дейді екен. Біз тексті транскрипциялағанда ғылымда этноним, топоним, антропоним деп аталатын, адам, жер-су, халық аттарының баршасын түркі-монғолша дұп-дұрыс бердік дей алмаймыз, дегенмен араб әріптерінің дыбысталуына қарай және кейбір жалқы есімдерге қойылған харакеттерге қарап, оларды мейлінше түркіше-монғолша тұлғада беруге ұмтылдық. 2. Көптеген өзге де ескерткіштердің тексі сияқты біздің шежіреміздің тексінде де дауысты дыбыстар үндестігі сақталған. Оны әсіресе жуан-жіңішке болып келетін ﻕ (қ), ﻛ(к), ﻍ (ғ) ﮜ (г) таңбалары бар сөздердегі дауыстар үндестігі айқын көрсетеді. Сонымен қатар бірен-саран тұстарда үндестік заңының бұзылып жазылғандары жоқ емес (бірісі ға деген сияқты). 3. Қадырғали шежіресінің қолжазбасында ерін үндестігі кең орын алған, яғни алдыңғы буындағы еріндік дауыстының әсерімен екінші буында да еріндік у, ү дыбыстарының әріптері жазылған: орус, улус, көңүл, дост луқ. Тіпті үндестіктің а/е/~у/ү типі де бар: алтун, хатун, йаруқ, нечүк, берү. Кейбір етістік қосымшалары тек еріндік дауысты дыбыс әрпімен берілген: -дур/-дүр/ -тур/-түр, -ғ/ур, -сун. Есім жұрнақтарының да (мысалы: -луқ/-лүк/ еріндікпен берілген сәттері бар, тәуелдік жалғаулары да бірде езулік (-ым, -ім, -ың, -ің), бірде еріндік (-ум, -үм) дыбыс әрпімен жазылғанын көруге болады. Дегенмен соңғы жарыспа тұлғалардың езулік варианты күш алғанын айту керек, бұл – ескерткіш тілінің негізі қыпшақтық екендігінен туған. 4. Шежіре қолжазбасында дыбыстардың қатаң-ұяңдыққа қарай үндесуі негізінен сақталған: чық+қан, булыт+қа, теңіз-|-ге. Сөйте тұра түркі жазба дәстүрі бойынша қосымшаларды әрдайым ұяң дыбыстан бастап жазу фактісі де кездеседі: қуллық-\-дын, халқ-\-дын, беш-\-де, айақ-\-ға. Дегенмен біздің қолжазбамыз бұл дәстүрдің бірте-бірте ығыса түскенін көрсетеді. 5. Қолжазбада қазіргі қыпшақ тілдерінде сөз ішінде ұяң дауыссыз дыбыс келетін сәттерде қатаң дыбыс әрпі жазылған: тоқуз (тоғыз), йақа (жаға), йоқары (жоғары), тақы (тағы). Көп сәттерде сөз соңындағы қатаң дыбыс дауысты дыбыстан басталатын қосымша жалғанғанда, осы күнгі қазақ тіліндегідей ұяңдап кетеді, хатқа да осылай түскен. Сонымен қатар ұяңдамай қатаң күйінде қалдырылған сөздер де бар: су айақында, чықыб келді, қамчы соқыб. Алдыңғы тәсілдің көбірек кездесетіндігі бұл ескерткіш тілін қазіргі қазақ, татар сияқты қыпшақ тілдеріне жақындатады. 6. Қолжазбада сөз соңында осы күнгідей сонор (үнді) у емес, оның орнына ғ, г дыбыстары келген сөздер хатқа түскен: ариғ (арұу), туғды (тұуды), йағылашты (жауласты). Сонымен қатар ғ/г түсіп қалған варианттар да бар: туған (тұғған емес). Қазіргі қыпшақ тілдерінде сонор й келетін жерлерде ғ, г таңбалары жазылған сөздердің қарлуқша-ұйғырша тұлғалары бар: сығыр (сыйыр), бағлаб (байлап), йығар ерді . 7. Сөз ішіндегі т дыбысының алдындағы л-дың түсіп қалуы (олтур>отыр~), ер- көмекші етістігіндегі р дыбысының түсіп айтылуы (еді, екен) қыпшақ тілдеріне тән, сиректеу болса да бұл ерекшелік те орын алған. 8. Біз тілін қарап отырған қолжазбада сөз басында әдетте ж емес, й дыбысы келеді, бұл – сол кезеңдегі түркі жазуының нормасына бойұсыну болып табылады, ал сонымен қатар бірнеше сөзде, негізінен жалқы есімдерде ж-дан басталып жазылған сөздер де бар: жауқа- шын (өсімдік атауы, қазақша жауқазын), жайна- (етістік), Жәдік, Жалайыр, Жақсу, Жайық. Соңғы адам аттары Йәдік, Йахшуболып та жазылған. Өзге түркі ескерткіштерінде көбінесе Йахшу, Йайық деп таңбалағанын еске алсақ, қазақ Қадырғалидың ж-мен сөйлейтін ана тідіне еріксіз айналып соғып кететінін аңғарамыз. Араб-парсы сөздері әдетте сол тілдердегі қалпынша жазылған, бірақ әрқашан сауатты (қатесіз) шыға бермегенін И.Н.Березин мен Ш.Уәлиханов көрсетіп кеткен болатын. Ара-тұра түркі сөздерінде қорнына х әрпі жазылған сәттері бар: йахшы, охшар (ұқсар). ш ~ с дыбыстарының алмасуына келгенде біздің қолжазбамызға ш дыбысты вариант тән: йашады (жасады емес), қыш (қыс емес), баш (бас емес), кіші (кісі емес). Шағатай тілінің бұл нормасын Қадырғали мен көшірушілер бұзбай ұстаған. ш ~ ч алмасуында ч дыбысты вариант тән: сачылды, кечә, буруч, қылыч, чап-, іч-, үч. Міне, Қадырғали шежіресінің араб жазуымен қалдырылған қолжазбаларын оқып танысатындарға бұлардың қолданған графикасы мен орфографиясында көңіл аударып, еске тұтатын сәттер осындай.

Сөйтіп, Қадырғали Жалайыридың шежіресі тілінің негізі – қыпшақ тобына жататын түркі тілі. Сонымен қатар мұнда оғыз бен ұйғыр (қарлуқ) элементтері де бар, олар орта ғасырлардағы түркі жазба дәстүрінен келе жатқандар. Ескерткіш тілі j – тобына жататын (сөз басында ж орнына й дыбысы келетін) дәстүрде: бұл – шежіренің жазылу тұсындағы көптеген түркі халықтарына ортақ жазба әдеби тілдің нормасын ұстауға ұмтылғандықтың белгісі. Әрине, й мен сөйлеу Алтын Орданың әдеби тіліне де тән болатын. Алтын Ордадағы қыпшақ-оғыз әдеби тілі мен тимуридтер дәуіріндегі Орта Азияның әдеби тілінің негізі бір болғандықтан, олар бір-біріне жақын келетіндігін және «бұл жақындық татар мен өзбектің жазба әдеби тілдерінде өткен ғасырдың соңына дейін сақталып келгендігін135 ескерсек, кейбір зерттеушілер кесіп айтқандай (мысалы, М.Усманов) Қадырғали Алтын Орданың әдеби тілінде жазды, демек, оның шежіресі ескі татар әдеби тілінің ескерткіші деп тану қисынсыз. И.Н.Березин, Ш.Уәлиханов, Әли Рахимдер жалайыр тарихшы өз тұсындағы жазба әдеби тіл – шағатай тілінде жазуға тырысқан дейді. Бұл пікірдің негізі бар. Қазақ даласынан шығып, алғашқыда Сібір билеушісі Сейдақтың, кейін қазақ ханзадасы Оразмұхаммедтің қарашысы (кеңесшісі) болған, ата-бабасынан бері қазақ хандарына қызмет етіп келген Қадырғали би Қосымұлы өз кезінің сауатты кісісі болған. И.Н.Березиннің тануынша «мұсылманша едәуір мол білімі бар» Қадырғали сол білімді Орта Азиядағы мәдени орталықтардың бірінде (Еділ бойында емес) алғаны даусыз, ал Орта Азияда білім-ғылым саласында шағатай тілі қызмет еткені және белгілі. Ал жалайыр тарихшының шағатай тіліне арқа сүйегені жоғарыда айтылды. Шежіре тілінде бірқатар оғыз элементтері, Н.А.Баскаковтың терминімен айтқанда, тарихи синонимдердің орын алу себебін тек түркі жазба дәстүрінен ғана емес, жалпы түркі тілдері лексикасының құранды болып келетін сипатынан да іздеу керек. Ілгері, өзге, игі сияқты оғыз сөздері қыпшақтық бұрын, басқа, жақсы деген сөздеріне синонимретінде қазақ тілінде күні бүгінге дейін қолданылып отыр. Жоғарғы талдауларда айтылды, біздің шежіреміздің тілінде жарыспалы сөздердің орын алуы көзге түседі. Жарыспалы қатарлар түзетін сөздер тегі (генезисі – қай тілдік екені), көне немесе жаңалығы, әдеби норма немесе сөйлеу тілі элементі болып келеді. Әсіресе, Қадырғали қаламгер екі күштің ортасыңда қалған: бірі – жазба әдеби тіл нормасының екпіні, екіншісі – қыпшақтық ана тілінің тегеуріні. Мысалы, көне ұйғыр жазба дәстүрінен келе жатқан оғыздық, қарлұқтық те-, -ай, қырығ, иауық деген сөздерді қолдана отырып, олардың де-, айт-, йақа, йақын деген қыпшақтық эквиваленттерін де қатыстырады. Немесе кірме терминдермен жарыстыра олардың жалпы түркілік, кейде тіпті «жергілікті қазақи» параллельдерін қолданудан қашпайды. Мысалы, әмір сөзіне жарыстыра оның тепе-тең синонимі ретінде жалпы түркілік бек сөзін де, қазақтық аға сөзін де жұмсайды. Сол сияқты үй, башлық,, туғма, уруш деген қыпшақтық сөздерді Қадырғалидың ана тілі – қазақ тілінің элементтері деп тануға әбден болады (тексте олардың орда, бек, қарындаш, тоқуш деген жалпы түркілік, оның ішінде оғыз, қарлуқтық синонимдері де бар). Қадырғалидың шағатай тілінде жазуға тырыса тұрып, ана тілінің ықпалына бой алдырғанын, әсіресе оның лексикасы мен фразеологиясынан, сондай-ақ сөз көркемдеу (сигнификация) сипатынан тануға болады. Соңғы белгіге біз үлкен мән береміз. Зерттеуші М.Усманов дұрыс көрсеткендей, шежіре авторы өз халқының, өзге де туысқан халықтардың ауыз әдебиетімен жақсы таныс болған. Ал ноғайлы-қазақ ауыз әдебиеті ол заманда өте бай, күшті дамыған болатын (бұл байлықты, әсіресе батырлар жыры сияқты көлемді дүниелерді ауыздан ауызға, ұрпақтан қрпаққа жеткізуде қазақ халқындай ешбір жұрт жоқ болар). Сондықтан Қадырғали шежіресі тілінің ауыз әдебиеті тілімен ұштастығы заңды. Бұл ұштастық тек көркемдік-бейнелеуіш құралдар саласында емес, лексикасы мен грамматикасында да байқалады. Мысалы, ноғайлы-қазақтық «Едіге» жырының Шоқан Уәлихановта сақталып, 1905 жылы П.М.Мелиоранский жариялаған нұсқасымен Жалайыридың туындысын салыстырғанымызда, шежіреде кездесетін, бұл күнде қазақ тілінде қолданылмайтын бірқатар сөздер мен грамматикалық тұлғалар «Едіге» жырынан табылды. Олар: сөзле- (қазір сөйле-), олтур- (отыр-), нешік (қалайша, неліктен), аның үшін (сондықтан), ұғұрлаған (ұрлаған), бірлән - (мен, менен), сұрды (сұрады), оғыл (ұл), төгерек (төңі- рек), өпке (өкпе), көлмек (көйлек), үш жасына кірген- де (үш жасқа келгенде), т.т. Сондай-ақ шежіредегі сияқты, жырда да шығыс септігі кейде -дын/-дін тұлғасында келеді: басымдын, алдындын, соңындын (олардың біразы -дан/-ден түрінде жазылған). Мысалы: Артындан келіп сынасам, қаһардан пайда болғандай... [Едіге] үч йасына кіргенде, қолындан түтыб молдаға берді, сегіз йасқаче оқұды... Еңкейіп, үйге кіргечдін, қол қусырып тұрғачдын... Чалғынды көл төгерек, сенің маған чалулы сөзің не керек. Қоғалы көл төгерек, маған қорлық та сөзің не керек... [Қыз] дарийа йағасында шачын тарап олтурған еді... «Едіге» жырында кездесетін жеткеч (жеткен соң), кіргечдін (кірген соң), сегіз йасқаче (сегіз жасқа дейін), деділер сияқты тұлғалар қазіргі қазақ тілінде жоқ, Қадырғали шежіресінде бар. Сонымен қатар «Едіге» жырының хатқа түскен нұсқасының өзінде бұрынғы тұлға мен оның қазақ тіліндегі (Шоқан кезіндегі) нұсқасы көбіне кезектесіп келіп отырған. Мұнда: аны/оны, оғул/үл, жер/йер, олтурды/отырды параллельдері бар. Әрине, бұл параллельдер Шоқан қолына түскен тексте болған. Оның біразы (мысалы, сөз басында ж орнына й жазу сияқты) кітаби тілмен сауаттанған көшірушінің қолтаңбасы болуы да мүмкін. «Едіге» – қазақ тіліндегі жыр. Мұндағы жоғарыда келтірген сөздер мен тұлғалар XV-ХVІ ғасырлардағы қазақ тіліне, әсіресе оның көркем сөзіне жат болмаған деп ойлаймыз. Өйткені «Едіге» эпосын Ш.Уәлиханов XІV-ХV ғасырлар пайда болған дейді. Жырды кейінгі ғасырларға жеткізушілер ондағы «көненің көздерін» көркемдіктің, поэтикалық дәстүрдің белгілері деп санап, төрт ғасыр бойы көп өзгертпей сақтап келгенін бұл жырды XІX ғасырдың орта тұсында қазақ жыршысының аузынан Шоқан Уәлиханов жазып алған нұсқасы дәлелдейді. Қадырғали тілінде кездесетін, бірақ бұл күнде қазақ тілінде актив қолданылмайтын бірқатар сөздер қазақтың өзге жырлары мен мақал-мәтелдерінен табылады. Мысалы, мұздың қатуы жайында қазір тоңу етістігі айтылмайды. Шежіреде «Еділ тоңса, кім кечмес, Едіге өлсе, кім бармас» деген мақал келтірілген. Мұздың қатуына қатысты осындағы сияқты тоңу сөзін «Ер Тарғын» жырынан кездестіреміз: Қабағынан қар жауып, кірпігінен мұз тоңып. Сол сияқты нечүк, соңратын, сақын, йазы (жазы), жүмле сөздерін қазақ поэзиясы XІX ғасырға дейін қолданып келгенін XV-ХІX ғасырлардағы ақын-жыраулар мұралары көрсетеді (бұл жөнінде толығырақ мәлімет пен мысалдарды мына кітаптан қараңыз: Р.Сыздықова. XVІІІ-ХІX ғ. қазақ әдеби тілінің тарихы, 1984). Демек, Қадырғали шежіресіндегі бүгінде қазақ тілінде жоқ сөздер мен грамматикалық тұлғалардың баршасы шағатайлық немесе ескі татар тіліндік элементтер емес, олар бұдан 3–4 ғасыр бұрын қазақ тіліне де, әсіресе оның халықтық эстетикасы – көркем сөзіне тән болғанын айту керек. Бұған және бір дәлел – осындай сырт қарағанда тек қана қазақ үшін бөгде тілдік, кітабы болып көрінетін жеке сөздер мен тұлғаларды қазақтың жазба тілі XX ғасырдың басына дейін пайдаланып келгені. Әсіресе, өткен ғасырдың соңғы ширегінен бастап өмірге келген «Хисса» деп аталған жазба поэзия жанры мен қазақтың алғашқы баспасөзі ертеден келе жатқан жазба тіл нормаларын еркінірек қолдануға бейім тұрғанын, сөйтіп, тілдегі дәстүр жалғастығы орын алғанын бізден өзге де зерттеушілер жақсы көрсетіп берді136. Осы фактілердің барлығы бізге түркі халықтарының жазба әдеби тілдерінің жергілікті түрлері туралы өз пікірімізді айтуға мәжбүр етеді. Ол пікір ескі өзбек, ескі татар жазба әдеби тілдеріне негіз болған шағатай тілі ескі қазақ жазба әдеби тіліне де арқау болды деген тұжырым, яғни «ислам дәуіріндегі ортаазйялық біртұтас түркі әдеби тілінің (шағатай тілінің)» тағы бір жергілікті түрі қазақ қоғамында, қазақ даласында, қазақтың рухани-мәдени дүниесінде өмір сүрді деген бұрыннан да тиіп қашты айтылып келген пікірді қостаймыз. Бұл пікірді қуаттататын фактілер бар. Ең алдымен, қазақ қоғамында да, әсіресе XVІ-ХVІІ ғасырларда жазба дүниелерді қажет ету фактісі болғаны даусыз. «Келесі ұрпақтарға өсиет» ретінде ата-бабаларының шежіресін тарату, «жеті атасын білгізу» дәстүрі болған, әсіресе ру басы болған «текті» аталар мен билеуші хан-сұлтандардың арғы-бергі ата тегі туралы шежіре жазып қалдыру фактісін Қадырғали туындысының өзі дәлелдейді. Жалғыз шежіре саласында ғана емес, жазу дәстүрі хат-хабар алысуда да орын алған. XVІ ғасырдың ІІ жартысынан бастап қазақ хандары өзге жерлердің билеушілерімен және өзара қатынас қағаздар арқылы байланысқандары мәлім137. Дипломатиялық және шаруашылық, саясат сияқты өзге де жайларға қатысты Жазба қарым-қатынас қазақтың Орта және Кіші жүздегі хандары мен Россия империясының Сыртқы істер коллегиясы арасында күшті жүре бастағанын білеміз138. Өзгені былай қойғанда, Оразмұхаммед пен оның немере ағасы, қазақ ханы Тәуекелдің өзара жазысқан хаттары қазақтардың өз араларында да жазу дәстүрінің болғанын мықтап дәлелдейді. 1595 жылы өзі Мәскеуде, орыс патшасы сарайында отырған Оразмұхаммед сол кезде қазақ даласын билеп тұрған Тәуекел ханға Мәскеу мемлекетімен достық қарым-қатынас жасау керек деп хат жазады. Әрине, ол хат орыс не өзге тілде емес, өздерінің ана тілі – қазақ тілінде жазылғаны даусыз. Сөз жоқ, заманының мұсылманша сауатты зиялылары сол кезеңнің тәртібін сақтап, жалпыға ортақ түркі жазба дәстүрінің нормаларын ұстауы заңды. Өкінішке орай, бұл хаттардың түпнұсқасы сақталмай, орысша аудармасы сақталған («Казахско- русские отношения в XVІ-ХVІІІ вв.» деген кітаптың 11-бетін қараңыз). Мәскеуде отырған інісіне Тәуекел хан да хат жазып, сұраған материалдарын, яғни халық жырларының қолжазбалары мен шежірелерді жіберіп тұрғанын акад. Әлкей Марғұланның «Күміс сандық құпиясы» деген мақаласынан білеміз. Демек, XVІ ғасырдың соңғы кезінде қазақ тілінде жазба дүниелердің сөзсіз болғанын айту керек. Ал жазба дүниелер әдеби тілді қажет етеді. Сондықтан XVІ-XVІІ ғасырлардан бастап қазақ мәдени талабына қызмет еткен жазба тіл өмір сүрген болса, ол ескі қазақ жазба тілі деп танылуға тиіс. Бұл тілді танытатын үлкен ескерткіштің бірі – Қадырғали би Қосымұлының жартылай төлтума, жартылай еркін аударма болып келетін туындысы. Әрі қарай бұл жазба тілді қазақ қауымы үздіксіз пайдаланып келгенін XVІІІ-XІX ғасыр материалдары дәлелдейді. Қазақтың ескі жазба әдеби тілі өзінің грамматикалық, орфографиялық, ішінара лексикалық құрылысында Ортаазиялық жазба әдеби тілге, яғни шағатай тіліне негізделді. Бұл жағынан ескі қазақ жазба әдеби тілі мен ескі татар жазба әдеби тілі бір-біріне өте жақын келеді (өйткені екеуінің де арқауы бір ғой). XVІ-XVІІІ ғасырлардағы татар әдеби тілінде, зерттеушілердің пікіріне қарағанда, тек қана өзіне тән нормалары әлі тұрақталмаған, көне және ескі түркі жазба дәстүрлері ізін суытпаған, демек, оғыз-қарлуқ элементтері мен араб-парсы сөздері кеңінен орын алған болатын139. Дәл осы белгіні ескі қазақ жазба нұсқалары тілінен, солардың бірі Қадырғали шежіресінің тілінен табамыз. Орфографиясы мен морфологиялық тұлғалардың көрінісіне қарағанда, біздің шежіреміздің тілі «таза шағатайлық». Тіпті бұл салалардағы бірқатар қыпшақтық элементтердің өзі шағатай тілінен табылатындар болып келеді. Сондықтан «таза қыпшақтық» (яғни татарлық немесе қазақтық) белгілерді өзге тұстан іздеу керек болады. Ол тұстар – ескерткіш тілінің сөздік негізі мен көркемдеу жүйесі болмақ. Шығарманың көркемдеу жүйесі, яғни поэтикалық құрылымы оның лексика-фразеологиялық және стильдік ерекшеліктеріне қарай танылады. Әр тілдің ұлттық дәстүрлі эволюциясы да осы салалардан көрінеді. Сондықтан бұл ерекшеліктер ескі жазба әдеби тілдердің ұлттық статусын белгілеуде негізгі лингвофилологиялық айырым (критерий) болмақ деп санаймыз. Біздің жоғарыдағы талдауларымыз Қадырғали шежіресі тілінің лексика-фразеологиялық, әсіресе көркемдік-бейнелеу құралдарының сипатына қарай оны шағатай нормаларына негізделген ескі қазақ жазба әдеби тілінің үлгісі деп тануға мүмкіндік береді. Бұл пікірді осы ескерткіш тілімен қазақтың аңыз әдебиеті үлгілерінің, әсіресе ауызша тараған ақын-жыраулар поэзиясы деп танылатын авторлы көркем әдебиет тілінің арасындағы ұқсастық, жалғастылық дәлелдей түседі, өйткені қай заманда да халықтың жазба әдебиеті ауызекі сөйлеу тілі мен ауызша тараған әдебиет түрлеріне және, керісінше, ауызша өмір сүрген сөз дәстүрінің жазба дүниелердің тіліне әсер етіп, ауыс-түйіс жасап отыруы – табиғи құбылыс. Қазақтың ұлттық ауызша және жазбаша тіл тірлігінде бұл іліктестік пен жалғастылық орын алып келгенін біз сөз етіп отырған жазба ескерткіштің тілі көрсетеді. Сөйтіп, жалайыр руынан шыққан Темшік баһадүрдың немересі, Қосым бидің баласы Қадырғали бидің шежіресі XVІ ғасырдың ең соңы болып танылатын кезеңдегі қазақтың ескі жазба әдеби тілінің прозадағы, оның ішінде тарихи-шежіре жанрындағы тұңғыш үлгісі деп табамыз.

Шежіре араб жазуымен қалдырылғаны мәлім. Біз бұл кітапта өзімізге жеткен екі қолжазбаның біреуі ‒ 1854 жылы И.Н.Березин жариялаған нұсқасының тексін қазіргі түркі халықтары жазуына салып транскрипциялап беріп отырмыз. Бұл текст кейіннен табылған екінші қолжазба тексімен салыстырылып, екеуінің арасындағы айырмашылықтар жол соңында сілтемеде көрсетіліп отырды: транскрипцияланған тексте жоқ, екінші нұсқада бір сөздерге (бөліктерге) +белгісі қойылды, ал екінші қолжазбада жоқ сөздерге – (алу) белгісі қойылды. Транскрипция үшін елімізде түркологтер пайдаланып жүрген таңбалар негізге алынды, аз-кем өзгешелік те бар. Мысалы, А.К.Боровковтың «Лексика среднеазиатского тефсира XІІ‒XІІІ вв». (М., 1963) және Э.Фазыловтың «Староузбекский язык. Хорезмийские памятники XІV в». (Ташкент., 1966. т.1. 1971, т.2) деген кітаптарында қолданылғаныwнемесе втаңбасының орнына ỳ(қазіргі қарақалпақ жазуындағыдай) таңбасын алдық (қазақша жауын, тау деген сияқты сөздерде келетін жарты дауысты немесе үнді, сонор деп аталатын удыбысының таңбасы). Араб тіліне тән дыбыстардың таңбаларын сол дыбыстарға ұқсас түркі дыбыстарынан айырып көрсету үшін әріптердің астына нүкте, кішкене сызықша сияқты белгілер қойылды. Олар: ﺡх, ﺬз, с, з, ﻃ т, ﻅ з. Араб сөздеріндегі а, и, утолық дауыстыларын (таңбаларын) білдіру үшін олардың үстіне кішкене сызықша қойылды: (қатил (кісі өлтіруші),мажму6(түгел, тұтас тақрир қыл‒ (ауызша баяндау).

Араб сөздерін таңбалауда кездесетін белгісі 6 арабтың عдыбысын білдіреді. Түркі және парсы сөздеріндегі жіңішке езулік дыбыс көбінесе ә әрпімен берілді: кечә, нәбирә, нәсл, ал сөз басында және бірінші буында е әрпімен таңбаланды: ел, екі, ет-, кел-, кеч-, йер, йет-.

болуб (ڊﻮﻠﻮب) 1, 2-жақтық жіктеу есімдіктері қолжазбада әріпсіз және харакетсіз жазылғандықтан, е әрпімен берілді: мен, сен, ал жіктік жалғаулары ы, і әріптерімен таңбаланды: барасың, кімсің. Тексті транскрипциялағанда ескерткіш тілінің өзегі қыпшақ тілдері болғанын ескеріп, сингармонизм заңдылығын сақтадық.ﻖ Сөйтіп,Қадырғали Жалайыридің «ЖамиЪт-таўаурихының» тексін транскрипциялау үшін мына таңбалар (әріптер) алынды:

/ ‒ қосымшалар мен жеке сөздердің немесе фразеологизмдердің варианттарының арасын белгілейді;

~ –дыбыстардың алмасуын көрсетеді; >< ‒ сөздің немесе оның морфемдік құрамының негізі неге барып тірелетінін немесе неден шыққанын танытады;. [ ] ‒ текст ішінде қалып қойған сөздерді, дыбыстарды немесе текст үзінділерін белгілейді;

3........................................................................................................................ ешітгүчі ге хўш келіб, ооқуғучы ға`ақл ға файда сы болғай һәм жаддын білмек лік һәр пәндәсіге ўажиб болғай. Иншȃ алла та`ала һәр қайсы сы ны бірер фасл байан қылғумыз турур. Ўа алла та`ȃла һу ал- маста`ан ўа һу`алаи ибтимад ўа туклȃн ўасл`алла али сайидмухаммад ўа ли инма`ин.

Жүмләт ул-крйстиан падшаһ хазратлары Бȃрис Федараўч улуғ бек ақ хан дур. Та`рйф ием даулаты дур, мадх исмі ишȃрат байаны раби ла йазȃл аз мулқуң ўа лнас та`рйф. Айналасы алты хан, төгүрэгі төрт хан, дүнийаның төрт бурчын билеген хан. Халȃйиқын `адл лік білән сурған хан. Йетім лер ге рахйм қылыб, чығай лар ны тойдурған хан. Қыш ўа йаз, айўа йыл хазина да бар малын хақ йолында ихсȃн қылған хан. Йеті иқлѝм кашур ны алған хан, тахт Қазан, тахтХажы тар хан, тахт Тұра, тахт Сарайчық мусаллам хан. Тағда туман, қырда черкес, ойда ештек ‒ барча тасрафында хан. Мажар, бачқыр, рум ўилайȃты [білән] барыш-келіш қылған хан. Йахшы атың жабылса білән жабулқа ға дегәч чыққан хан. Немч көрәл ўилȃйаты һәм анларны зȃбѝн қылған хан. Қырым білә түркні һәм ўаһидын йапрақ дек тітіреткен хан. Сансыз хан оғлы султан лар ны ешігінде. табуғ еттүрген хан. Ойан хан, бойан хан ортасында жүмләт ул христиан падшаһы Бȃрис Федураўч хан, тахтың сенің тағға охшар, халқың сенің сайа даулатге охшар, зȃтың сенің мисал ай ға охшар, `адлің сенің булыт қа охшар, фи`лың сенің шафа`ат қа охшар, хаирың сенің теңіз ге охшар. Йыл ашасун, йуз йашасун аты йахшы Барис хан. Қулуқ дын мурад ол турур, кім машриқдын мағрибге дегәч барча мамлакат лар ны алыб насрат қылычын чапыб, душман ларына зафр тапыб, сансыз хан оғлы султан ларны есир етіб, өзіне қул қылдурды. Мажар, рум ўилайаты дын мурад ол турур, кім андын һәм мундын һәм барыш-келіш еті шіп, достуна дост болуб, душманына душман болуб, достлық етішді. Немч көрәл дін мурад ол турур, кім анларның нечә һазар қал`а сын алыб, тасриф қылыб алды һәм анлар буларға отру-тур[ы] шур ға мажалы болмады. Зәһрәсі йоқ ерді, аның үчүн зȃбѝн атанды. Қырым білә түрк нің һәр бір суы йайлағын, қонуш|н| алыб, қал`алар салдурды. Жүмлә душманына басруқ етіб ол сабаб Қырым білә түркі йапрақ, дек тірірер ерді. Ниһайат сыз ханлар, султан лар өзіне қуллуқ қылдүрғандын мурад ол турур, кім төрт йақта төрт ханның йуртын алыб, өзіне масаххар қылдурды. Ғайат сыз`әскәр сипаһ өзне тȃбу `қылдурды. Нечә анча һазȃр Тағ дын мурад ол турур, кім сенің тахтыңны тағға мисал қылды лар, йа`ни тағны хақ тȃбарак ўа та`ала йерге басруққылыб, тақы сенің даулатлы тақтың мамлакатка басруқ болғай. Халқ дын мурад ол турур, кім сайаﻋдаулат мисал сенің халқың даўлат ге охшар, аның үчүн барча халқ сенің даулатың турур. Падшаһ ның падшаһ лығы халқ бірлә турур. Халқ ның даулаты падшаһ бірлә турур. `адлің сенің булутға охшар, булыт дын мурад ол турур, кім барча алам ічінде инс ўа жинн, ўа барри ўа хўш туйур ға дегәч бары мужуд болуб набат киелер, ўа хадд лә шарик лә теб мўжўд болған лар ағач, от, чөп хашақ, гүл, сәчәк лер ге ашлық зара`ат чі лік ке фȃйда сы барча хал да тигәр. Йағмур айындан хақ ның фарма ны білән йағар, ол сабаб дын барча халқ ға`адлің тигер йағмур мисал лік. Зȃтың мисал ай ға охшар, ай дын мурад [ол турур кім] барча`алам ічінде жанўар ға йаруғлығы тигер. Сенің барча`алам ічінде ихсаның тигер, соһурғал қылыб, йарлықауың теңіз ге охшар. Теңіз [дін] мурад ол турур... дарйа турур. Дарйа суын һіч кім ерсә ічіб түгәне алмас. Сенің`инайат соһурғал ларың та абад алабадге че хазина да малың һіч кім ерсәге беріб түгәнмес һәм ексәмес. Дар та`риф даўла[т] Еділ, Жайық иесі хан, ойда орус, қырда татар ‒барча улусны бақтурған хан. Тарих ның мыңда төртүнде пайда болды орус мамлакатында а`зам хан. Даулат аңа йар болуб шаһар Мәскауда алтун лығтахтына мінген хан, халайиқын йығыб, саф-саф ләшкәр йығыб, душманына қаршу турған хан. Оңда ўа солда султан лар, бек лер ўа мырзалар ач арслан тек һәр бір баһадурлар жаулан қылур. Душманына Зафар тапыб, насрат қылычын чапыб черкесбілән татар ға, немч көрәл болды айақ асты. Фатх ўа насрат білән йетер болғай. Шам білән ирақ ға тȃрѝх мыңда беш де мундағ хуруж қылды. Садаф дын данә инжу дек сачылды әр бір данәсы Рум білән Хытайға тигмес дур. Аның баһасы күндін күнге зийада болсун, даулаты һәм бузулмасун, мамлакаты`адл келіб, Зулм көтерілгүсі, кечә кетіб, күндүз болғусы, булут арасындын күн көзі көрүнгүсі, бізнің падшаһымыз Бȃрис ханның даулаты ачылғусы, дәмбәдәм Рум, Хытайны алғусы, йеті иқлим Кәшурны билегүсі, әзәл сақи сыдын бір мәй ічкүсі, фȃни дүнйада даўлат ўа икбал ға йолуқғусы, барча муиассар болғусы, иншаﻋалла дүр та`риф`азамат әмрәﻋсипаһ оңда-солда султанлар, сансыз һазар беклер ўа мырзалар даргаһында күнде табуғуңға кел үрлер, сансыз түмен халқың бар.`адл лық етерге сеңә лайық мамлакатыңда һәр іс сеңә мўафиқ даулат са`ȃдат сеңә ўамиқ. Барча улусічінде Мәскау атлығ шаһарың душманларға көп дүр.

сенің халайиқ қал`а ўа хисар ічінде толуқ атлан дегенде йүз мың айыр ануқ, һәр қапуңда һәр күнде башар йүз сакчың бар. Тәңрі азȃлдын сеңә бойла берді, тахты Сулаймȃн ны сеңә рузи қылды. `адл келді, зулм көтерілді. Кім сені көре алмас, тәніде башы ўа не жаны бар кім сеңә қуллуқ қылыб хидмат қылса, `изаты артар, кім көб білік ні біліб, көңліде тұтса, даулаты артар. Са ` адат аңа йар болса, михнат ны кім тартар. Саф қарачу `азамат мыңар мыңар беклерің бар, атланыб чық саң йер хучагі дек ала баргаһ ақ ордаң, көкдегі булыт кібі көб`әшкәрің бар. Ай кібі, күн кібі халқ ға йаруқлуғыңбар. Барча орус ўа татар, ўа немч, ўа лапканың Бȃрис атлығ ханы бар. Не заһарасы бар. Душманының елчі келді, машриқ білән ма ` рибдін барча келіб көрділер. Шамал білә жануб дын бу һайбат лік ләшкәр ні көрмеді лер. Жаһан ічінде дүнйа ның бурчын кездім мен. Көб китаблар да оқу.` һәм білдім мен. ` адл ўа инсаф ха барін һәм көрдүм мен. Бу қамат сихаўат падшаһ һіч көрмемішім күнде сенің хайрың ексәмес, хазинаңда һіч малың түгәнмес. Төрт тарафқа беріб, һіч кемімес. Кім сенің шафȃ`атың ге учыраса, өлсе өкінмес. Та `риф Барис тамам.

Дȃстȃн Добун байан, Алан Қуа. Дȃстȃн Алан Қуадын үч оғул, Дȃстȃн Алан Қуаның оғлы Будан жар хан. Дȃстȃн Буданжароғлы Дотум Мәнән. Дȃстȃн Дотум Мәнән оғлы Қайду хан. ДȃстȃнҚайду оғлы Бай суңқур. Дȃстȃн Бай суңкур оғлы Тумина. Д,астан Тумина оғлы Қабул хан. ДȃстȃнҚабул хан оғлы Бартан Баһатур. Дȃстȃн Бартан баһадур оғлы Йесуге баһадур.

Дардȃстȃн Чиңгиз хан ўа уруғ умдар ол кім бабзи хан һәр`аһд ерді лер ўа ба ` зисы падшаһ му ` аййан ерділер. Барча хикайаты падшаһ лар ның дүнйа иқлимда му`ȃсир һәр бірі сі бір ўилȃйат да ерділер. Та бу заманға дегәч бу падшаһ ўақт турур. Дȃстȃн Чиңгиз хан Йесуге баһадур ның оғлы ерді. Муддат `умры йетміш екі йыл, муддат падшаһлығы йігірімі үч йыл. Дȃстȃн Үгетай хан Чингиз хан ның үчүнчі оғлы ерді. Ўа ўали ал`аһд ол ерді. Муддат `умры ... муддат падшаһ лығы он үч йыл. Дȃстȃн Жочи хан. Чингиз хан ның улуғ оғлы ерді. Аның уруғы бу заманға дегәч [бар]. Муддат`умры қурб қырқ йыл. Муддат падшаһ лығы. Дȃстȃн Чағатай хан Чиңгиз хан ның екінчі оғлы ерді. Аның уруғы бу заманға дегәч бар. Мүддат умры... муддат падшалығы. Дȃстȃн Толуй хан Чиңгиз хан ның төртүнчі оғлы ерді, ўа ўарис иурты үйі аның муддат `умры, муддат патшаһлығы. Дȃстȃн Кийүк хан Үгетай хан ның улуғ оғлы ерді, атасындан соң хан болды. Муддат `умры... муддат падшаһлығы ... Дȃстȃн Мүнкә хан Толуй хан ның улуғ оғлы ерді. Кийүк хан [дан соң] хан болды. Муддат умры... муддат падшаһ лығы секіз йыл. Дȃстȃн Қублай хан Толуй хан ның екінчі оғлы ерді, Мүңкә хандан соң хан болды. Муддат`умры сексен үч йыл, муддат падшаһ лығы отыз беш йыл. Дȃстȃн Темүр хан Кублай хан ның оғлы ның оғлы ерді, кім бу заманда хан ол турур. Муддат синн мубȃрак ол Дȃстȃн`аһд муддат заманы, кім аз жулўс ол кечті. Дȃстȃн һулагу хан Толуй хан ның екінчі оғлы ерді. Иран замин да падшаһ болды. Муддат Дȃстȃн`умры аның қырқ сегіз йыл, муддат патшалығы аның он йыл.

ДȃстȃнАбақа хан һулагу хан ның оғлы ерді, кім атасындан соң падшаһ болды. Муддат Дȃстȃн`умры аның... муддат падшаһлығы он секіз йыл ерді. Дȃстȃн Такудар2 Ахмад һулагу хан ның оғлы ерді. Абақа хандан соң хан3болды, падшаһ... болды4 Муддат `умры5муддат падшаһлығы екі йыл ерді. ДȃстȃнАрғун хан Абақа ханның улуғ оғлы ерді, кім Ахмад дан соң падшаһ болды. Муддат `умры.., муддат падшаһлығы йеті йыл. ДȃстȃнКечату хан Абақа хан ның оғлы ерді. Арғун хан дан соң падшаһ болды. Муддат `умры ...муддат патшаһ лығы үч йыл тоқуз ай. Дȃстȃн Султан Са`ид Ғазан`хан Арғун хан ның улуғ оғлы ерді. Кечату дан соң патшаһ болды. Муддат ’умры отыз үч7 [цыл] алты ай, муддат падшаһ лығы секіз йыл токуз ай. ДȃстȃнЖалус мүбарак шаһиншаһ ислам Олжайту султан халд улла малика. Муддат йашы синн мүбарак аның бу аһд муддат султанат та абд пайында болсун8.

Баб аўўал аз мужаллад аўўал аз китаб Жами `ат-таўȃрих дар байан. Хиқайат заһир атрȃк ўа кайфйат аш`аб анлар ның бақбайыл мақталға ўа шарх хал аба ўа аждад һәр қаум бу сабили кулли ўа ин баб муштамилст бу дѝбȃча ўа чиһар фасл дибача Кадѝм алайам дын берұ һәр ихлим да дүнйа дағы халқ шаһар олтуруш лық болсун, ўа сахарада олтурушлуқ болсун анларның хад(и) ниһайаты йоқ ерділер. Хусуса анлар ның ўилȃйат лары марғзȃр болғай, от, сәчәк лер көб болғай. Ошал имарат лары дын, шаһар дын йырақ олтурған лары сахарады олтурышлуқ қаумлар, ол шаһар халқы дан көбрек болғай. Андағ кім йерлері Иран замин да `араб-у мулки болғай. Чөллерін де су сыз от көб болғай. Андағ кім йерде теуәге мінесіп болғай. Нечүк отны көб йегей ўа суы аз1. Бу сабаб дын `араб уруғы аймақы `араб ның артуқсы бодды. Үкүш `араб ол йерде анда болды, анлар ның кім хисабы йоқ мағриб таба болғай. һинду дарйасы йақасыда2 уотан қылдылар. Қышлақ, йайлағ, йүрүр көчер тўар қарасын отқарыб ол йерде манзил қылдылар. Ошбу нуң дағ қаумны аўўал дын берү қадим алайым дын берү анларны түрк теб айтурлар. Ўа тақы айтурлар йазы сахарада ўа тағларда, ўа қырларда ўалайат Дешт Қыпчақ, орус ўа черкезге3ўа башғырд4ўа Талас, ўа Сайрам, ўа Ібір5ўа Сібір, ўабулар су та хадд ўилȃйаты, Түркстан уа Уйғурстан машһур турур, а ўал аның` суларында ўотанетіп, йайлақ, қышлақ еткен найман қаум турур. Ўа тақыЕртіс ўа Қара Қорум, ўа тақы Алтай тағ, Орған суыўилȃйат қырқыз кім қажмиут йүрүр. Йерлері, йайлаҚуа қышлақлары бисйар белгілі турур. һәр бірі сі нің Моғулстан йері, кераиқаумы нечүк кім Онан, ўа Келуран,ўа Талан, Балжиус, ўа Бурқан Калдун, ўа Көканаур, ўаБуырнаур, ўа Қарқат, ўа Қуиб, ўа Өзгәна, ўа Қалайыр8,ўа Селенга, ўа Барқужин Тар кум, ўа Қалачин Алат, ўа Өнгуһ, кім андын ары бағы сидд Хытай турур. Тамами анларның уруғы ол йерлерде олтурур9. Уа бу заман ға дегәч машһур турур. Ўа тақы тамами уилайат Чин, ўа һунд, ўа Кашмир, ўа Иран замин, ўа Рум, ўа Шам ўа Миср қуўат лық ўакүчлүк, даулат лығ ерділер, бір біріне йағы ерділер. Ўа көбрек раб`и масқүн тахтын тасарруф қылыб алдылар. Ол қаум ол күндін бу күнге дегәч бисйар қаум болуб кечті лер. Ўа һәр заманда һәр уруғ дын һәр бір сідін бірер-бірер уруғ болуб, бір-бірі сідін айрылды лар, һәр бірісіне бірер ат атанды фалȃн уруғ теб. Ўа тақы оғуз ның барча қаумын ол ўақт да түркмен теб айтур ерділер1. Анларның уруғ лары бір бірі сідін айрылып, һәр бірі сі бір сабаб дын муның дек аты аталынды2. Мисал қыпчақ, ўа қылч, ўа қанқлы, ўа қарлуқ, ўа тақы өнгін қаум булар білән бір бірісіне йуқрақ ерді. Бу заманда моғул арасында ат атанып шуһрат табты. Нечүк кім жалайыр, татар, ойрат, меркит ўа тақы андын башқа ба зи қаумлар моғул ічінде ерділер. һәр бірі сі нің бір падшаһы4. Нечүк кім керайт, найман, өнгүт анлар мисал лік, кім қадим алайам дын берү мунуң дек атлары моғол турур. Қоңқырат, қурлас, икирас, елжигин, орйаңқыт, кәлгәнүт анлар дын өнгінні5 жүмләсін моғол дарлакин теб айтурлар. Ўа тақы қаум нирун, кім хас моғол турур, андағ кім өңгін қаум лар ны машрух ўамафсил да тілесе келүр, шархын мухтасар қылдуқ.

Фиһрист, Асами аҚуам атрак, йа`ни китаб сыз сахара олтурушлуқ қаум ны тамами сын Диб Йақой ның төрт оғлы дан болған турур. Диб Йақой Абулжа хан ның оғлы турур. Абулжа хан Нух пайғамбар `алиа ас-салам ның оғлы турур. Абулжа хан ны Нух алиа ас-салам1 шамал таба йіберді2. Ўаһәм Қара хан, ўа Орхан, ўаКөрхан, ўаКөзхан ‒ булар анда пайда болды. Қара хан ның оғлы Оғуз атанды. Нечә йыл падшаһ лық биледі. Ба`зи қарындашлары білән бір еді лер, екі бөлек болдылар. Уа 1 шамал ның күн туғуш, шамалның күн бағышол йерге йіберді+2шамал таба йіберді ‒Зкім ‒4қол+5йа ни оң қол+ шарх жүмлә тіле[се] келүр, та ма`іум қылғыл. Ша`ба Огуз, кім Қара хан ның белгілі оғлы турур, ўа ба зи ағалары, ўа ба`зи аға оғлан лары аның бірлә бір еді лер. Таб`а Оғуз уруғын андағ тілеселер келүр, кім3 оғуз ның алты оғлы бар ерді, алты оғлының һәр бірі сінің төрт оғлы бар ерді, ўа тақы Оғұз ның алты оғлы оң4 білән сол қол ны башлар ерді. Мунуң дек маўжаб да

таб`а Оғуз ның ба`зи аға оғлан лары білән біргә еділер. Уйгур, қаңқлы, қыпчақ, қарлуқ, қалч, ағачар. Оғузниң ағалары ның уруғы Ор хан, ўа Көр хан, ўа Көз хан аның аға оғлан лары, кім Оғуз білән біргә ермес ерді лер. Ўа бу қаум екі бөлек ерділер, бірі сі ол, кім анлар ның аталары мафсил ма лум ермес ўа тақы бір бөлегі нің тафсил да ма`іум турур. Таб`а қаум ның өзлері қадим дан берү анлар ның уруғ лары ма`лум болды. Қисм аўўал,йа`ни аўўалғы бөлек. Қаум, кім бар дур бу замана2да анларны моғол теб атады лар ўа ликин анларның асли ат лары моғол ермес ерді. Не бу лафз соң замана1 да анларға моғол теб чықты. Ошбу лар ның һәр уруғы үкүш қаум болуб көрділер2, һәр бірі сі нің атлары му`аййан табылды. Нечүк кім жалайыр, йесунит, татар, меркит, курлаут, тамғалық, тарғут, ойрат, барғут, куры, тулас, тума, булғачин, кермучин, орасут, телеңут кестеми, орйанқа, қурқан, суцанйа. Қисм дүйим, йа`ни екінчі бөлек. Қаум булар һәм ошбу жама`ат ларга йаууқ сахарада олтурушлуқ турур. Бу қаум ма`лум турур, кім тажик анларны моғол теб айтурлар. Бу жама ат лар, кім қаум лары бисйар үкүш көп турур. Ошбу лар дың ба`зи уруғ ларни ма`лум болды, мафсил шарх анлар ның ахўалын тілесе келүр, нечүккім керайт3, найман, онгут, таңқут, бекрин, қырқыз. Таб`а ол қаум ма`лум турур, кім4 асл анлар дың екі кім ерсә Әргәнә қол ға барды лар, йыл йыл дан анлар коб болды лар. Анлар ның уруғы үкүш бисйар болды. Исм жинс лафз моғол йер сонуча кечтілер, ўатақы өзгә0 қаум дын анлар бірлә біргә ерді лер. Аўўал башта анлар ньщ заманында бу лафз ерді ўа бу бір моғол бір қаум ерді. Китаб сыз қаум дын ерділер. Ўа нечүк, кім` инайат анлар хақында курб төрт йүз йыл заман кечкендін соң анлар ның уруғы бисйар көб болды. Анларның касраты өнгін қаумдын артуқрақ болды. Анларның қут даулатлары. өнгін `ўилȃйат лар да аты чаўы чықты. Нечүк кім аксар атырақны моғол теб айтурлар, андағ кім мундун ілгәрі татар ғалиб ерді. Жүмләні татар теб айтур ерділер, ўа һануз`араб, ўа һинд, ўа хытай татарны білурлер ерді, ўа бу моғол лар асли екі бөлек болуб өтті лер. Аўўал қисм, йа`ни аўўал бөлек уруғы асли моғол қаумы дан ерді. Әргәнә қолда ерді лер, тақы андын чықыб келділер, ўа һр бірі сі нің аты йолы махсус табылды. Ошал йер ден чықыб келді лер3. Нүкүз, орйаңқыт,

қоңқырат, икирас, олқунут, қурулас, Елжигин, Қоңлиут, Ордауут, Конкутан, Арлат, Келкүнүт, Нуңжин, Ушин, Сулдус, Елдүркин, Байауит, Кенгит. Қисм дуйим, йани екінчі бөлек, кім ол қаум турур, кім Добун Байан ның нечә хатуны Алан Кўа атлығ ерді4. Ері ден соң өлді, ол хатундын5 оғул туғды. Андын нечә уруғ болуб кетті. Асли Добун Байан моғол дын ерді, ўа Алан Куа қаум курласдын ерді, ўа бу қаум соң екі қисм болды лар. Нирун мутлақ анлар он алты уруғ қаум болды лар. Нирун` кім анлар ны қийат теб айтур лар. Он алты қаум мунлар турурлар7: қатақин, салжиут, тайжиут

уа сижиут, һартакан, чиносўанукуз9 тең соң айды лар. урут1, маңқут, дурбан,ўабарин, бару лас һадаркин, журйат, будат, дуклат, йусут, сукан, Қыңқийат. Кийат деген лері бу турур2. Қийат мутлақ мунундек маужаб да: Иуркин, чаңшиут, қийат, иасар. Қийат Буржиқин, йа`ни ашһал чашм анлар ның уруғы Чиңгиз хан атасы болды. Чиңиз хан ның уруғ атасы ның ол мансуб да ерді лер.

Хикайат қаум Оғуз йігірмітөрт уруғ болды. Ма`лум оғланлары дан туған ўа ба`зи аға іні сі ден туғанлар, кім аның бірлә біргә ерді лер. Қаум уйғур ўа қыпчақ, ўа қаңқлы, ўа қарлуқ, ўа қалыч.Бу халқ лар пайда болды. Хакималар нақл қылдылар бамужби кім таўарих исламийан да ма`лум турур, ўа тақы турит бәни исрайил да мастур турур Нух пайғамбар `алиа ассалам йер ні жануб дын тамшал ға дегәч үч қисм қылды. Ол Хамға өз оғлан лары судан атасы ерді, йа`ни қара зәңги лер. һиндустан мамлакатында аның нәслі турур. Ортасын Самға 4ерді ‒5үч+ `Нирун ‒7он алты қаум мунлар турурлар ‒8уа Сижиут ‒9уа Нукуз ‒уа жуд доңыз+ 18. ‘дуриат+ 2қийат деген лері бу турур‒Зһундустан... атасы4болғай+ 19. 'сонратын... айтурлар ‒2йағлының оғлы ерді, алдаулы+ берді, `араб ның, фарсының атасы3турур, йа`ни `араб ўа`ажам аның нәслі турур, ўа үчүнчі сі, кім Йафес атрак ның атасы турур, йа`ни китаб сыз күн туғушындағы халқ аның нәслі турур4. Йафес ні күн туғыш таба йіберді. Моғол лар ўа түрк лер соңратын бу сөзні сурар лар, ликин түрк лар Йафес ні Абулжа хан теб айтур лар1ўа махқақ білмес лер. Бу Абулжа хан Нух `алайас-салам ныңөз оғлы ерді2, мәгәр ол бір муттафиқ ерді. Ол кім аның нәслі ерді. Ол заман дан бері тамами моғол лар ўа аснаф ўа атрак сахарада олтурған лар аның нәслі турур, аның шархын мунундек маужабда тақрир қылынды, кім Абулжа хан сахарада олтурушлуқ ерді. Аның йайлағы Ор тағ тақы Көр тағ деген тағ ерді. Кім `азим улуғ бийүк ерді. Ол йерлерде шаһар турур Анжа там дан ўа қышлақы аның ол йерде йүрүр. Йерләрі нің аты Йурсуқ ўа Қатан ўа Қарқурмтурур. Ўа Қара Қурум теб соң атады лар, ўа шаһар Талас ўа Қары Қырм4 ол йерге йуқрақ турур. Ол шаһар қадим ўа`азим улуғ турур, кім ерсә көрүб келді еді лер. Ол шаһар ны баш айақ ға дегәч айлана сы5 бір күнлүк йер турур. Ўа қырқ даруаза сы бар турур. Бу заманда ол йер де муқым мусулман болған, мусулманға табиғ болғай. Уа бу Абулжа хан ның оғлы бар ерді Диб Йақой атлығ, ма`ни Диб ‒ тахт йары мансаб болғай, Йақой улуғ күчлүк қутлық қаум болғай. У а бу оғул ның шукат асбабы ўа падшаһлығы тамами сы артуқ ерді. Шул атадан төрт оғул ерді лер. Анлар ның аты Қара хан, ўа Ор хан, ўа Көр хан, ўа Көз хан, ўа мачму`ол қаум кафр ерді лер. Қара хан атасы турған йуртунда ерді. Ол йер де1 Қара хан ның оғлы туғды. Ол оғул үч кечә күндүз анасы ның сүтін еммәді. Бу сабабдын анасы йығлап тазарру` қылды. Ўа һәр кечә анасы уйқысында андағ көрәр, кім ол йаш оғлан анасы ға айтур: ай ана, әгәр

худайға табунсаң, ол худайға мухибб болсаң, сенің сүтүңні емермін, ол хатун кім би ўа иста олкім ері, тамам халқы бірлә2, қаумы бірлә кафр ерді лер. Қоруқты әгәр ашкара қылсам худайға табунмақны, аны оғлы білә3 біргә олтургей теб сақынды. Хатун йашурун4 иман келтүрді. Тамам ихлас білән мухибб хақ жалла ўа`ала`а болды. Ол оғлан анасы ның сүтін еме башлады. Нечүк бір йашады ерсе,бағайат ару сахиб жамал уа хуб сурат лығ болды. Атасы ол ма`ни дан көрүб еді біз нің қаумымызда мунуң дек оғлан һеч туғмады, һеч фарзанд йана келмегей, ўа тақы камал ға5 тігсе біз нің арамызда му`азум ўа ма`табар болғай теді. Жаһат аңа ат атамақ та кеңәшті лер. Ол оғлан бір йашар ерді. Оғландын аўаз келді. Менің атымны Оғуз қойуңыз теб. Хазр турған бағайат `ажаб қа қалды лар ўа бамуж уб сөзі аның кім аср аршад хақ та`аладын ерді. Ол сабаб дын Оғуз атады лар. Нечүк кім расида болды, `аклға кірді. Атасы Қара хан өз ағасы Көр хан дын туған ғайат сахиб жамал қызы бар ерді. Аны Оғузға алды. Бір үн Оғуз йашуруи ол қызға айды: қачан кім худай ға табунсаң, ўамухибб хақ қа болсаң, мен сені соң дост тутар мын ўа сеңе йауқлуқ қылар мын. Ол бу ішні улуғ көрд. Ўа ол [қыз] насихатын қабул қылмады, ўа йды атаңа айтур мын теді. Та сені һалак еткей теді. Оғуз бу сабабдын муңа елтифат қылмады. Нечүк атасы көрді, кім аны дост тутмай турур. Тақы екінчі ағасы Көз хан ның қызын жиһат аңа алды1. Аңа һәм бу сөз ні Оғуз айды. Ол һәм бу сөзні қабул қылмады, ўахудай ға иман келтүрмеді. Оғуз аны һәм дост тутмады. Аның қашыға2 бармады. Қара хан3 көрді, кім Оғуз ол қызға һәм майил йоқ. Андын бурун һіч кім ерсә екі хатун ны4 йібермес ерді. Ошбу йолдан чықты, мухабаты кім аның хақында ерді. Тақы бір ағасы Ор хан ның қызы бар ерді. Аны алмақға

тіледі. һанўз үйіне түшүрмеді ерді5. Күнлерде бір күн Оғу йазыға чықты. Қайтып келүр ерді. Ор хан ның қызын бір нечә канизак лар бірлә` дарйа қырығында тамашаға чықыб йүрүрлерін көрді. Канизак лары кір йуууб йүрүр лер. Оғуз анлар аралына йашурун барыб, ол қызға айды. Мені білүрмүсін? Ағаларың қызларын дын йырақ туруб, анларны дост тутмадым. Анлар білән сухбат қылмадым. Тіледім кім Көк нің худайға иман келтүргіл7, аңа дост болғыл теб. Менің сөзумні тыңламады. Ўамункар болды лар. Аның үчүн анларны өзім дін йырақ қылдым. Әгәр сен улуғ худайға икрар қылсаң, аның бірлігін ге иман келтүрсең, сені алайым, дост тутайым. Қыз жауаб берді. Мен худай ны ешіткенім йоқ, білгенім йоқ, ўа ликин сенің сөзіңдін чықмайын уа фарманың ге мути`болайын сен не десең, аны қылайын теді. Оғуз айды: көңлүм тілеген сен турурсын, сені қабул қылдым теді, уа андағ фарманладым сеңе бір худай ға иман келтүргіл уа мухибб аңа болғыл. Сенің сөзүңні қабул қылдым уаиман кетүрдүм теді. Уа мухиббхақ та `ала ға болдум теді. Андын соң Оғу ол қыз ны қабул қылды ўадост тутды. Өңгәләр ге бермеді. Нечүк кім худайны бірлеп білген ерді. Хақ ға нийаз лық ерді. Нечүк кім анларның атасы, ағасы кафр еді лер. Оғуз анлар дын башқа йүрүр ерді. Күнлерде бір күн Оғуз йазыға аңға чықды. Дайим пустә араби тілі білән худай та `ала ның атын тілінде йүрутур ерді. Алла теб уа кім ерсә аның ма`нисын білмес ерділер. Ол не тіл еркәнін, нечүк кім Оғуз Иса барча хазр жама ^атлар Оғузға муафиқт қылыб хуш ауаз білән алла теб айтур ерділер. Ол қаум ойнаса, йүрсе маһрка да ол тіл ні айтур ерділер. Күнлерде бір күн Қара хан келінлерін йығды. Улуғ той қылды. Анлар ны оунда олтуртты, буйурды, кім суруңуз бу екі келіндн нечук кім соңғы келіндін бу екі келін пакиза арурақ көрклүкрак турур. Нечүн булар ны сәумес, соңғыны сәуер менің оғлум, аны дост1 тутар. Аңа барыб, аның білә2 сухбат қылур. Бу келін лер ге елтифат қылмас. Ол кі келін ері дін ағрыған3 ғайратланыб фурсат ланыб4 еріне айғақ чы еділер. Ол өнгін дин тутуб турур. Йернүң5, көкнің худай ға иман келтүрүб, аңа дост болб турур. Тіледі, кім` біз ні өзіне муȃфақат қылғаймыз. Біз аңа инкар қылдымыз. Аның соңына кірмедіміз. Бу сабабдын аның көңлі бізге йаман болды уа ол келін йашурун худайға иман келтүрді. Аңа муафақат лық қылды. Аның үчүн аны дост тутты. Уа бізі дўшман тут]т]ы7. Ол хал да Оғуз нөкер лері білән ба`зи дост лары білән йазыда аңға чықыб ерді. Қара хан бу сөзні ешіткеч ағаларын ағасы ның оғланларын уа һәм8 улуғ ларын йғды ўаайды: менің оғлум Оғуз кічкене9`азим мақбул ерді, тамам халда көңлін меңә бағлаб ерді. Бу заман йаман ішнітутуб йүрүр ерміш. Менің дінім йолындын қайтып ерміш. Аны [аны] тәрк етм н10дер, тамами сы су сөзні ешіткеч Оғуз дын ағрыды лар Барчасы Оғузны өлтүр мекке итфақ қылдылар. Оғуз ның хатуны11 бу халдан ўақиф ерді. Бір инаныр қоншу сы бар ерді. Фи ал хал аны Оғуз ға йіберді. Хабр берді. Оғуз бу сөз ні ешіткеч тамами нөкер леріне уадостларына1 хабар қылды, ләшкер тартты, барча сын өзіне2 [йығды] ол йазыда улуғ ләшкәр йығылды. Атасы һәм аға інісі барча нөкерлеріні3 йығыб қасд білән Оғуз таба атланды.Екі ләшкәр бір бірі білән тоқуш қылды. Қара хан ға қылыч тігді. Ол захм дын оқ өлді. қара хан ның ағасы, інісі, аға оғланлары барча [сы] йығылыб Оғуз білән бір бірі сі йетміш беш йылға дегәч тоқуш қылы лар. Ўа улус ләшкәр ні тамам жамиш қылды лар. `ақибат аламир Оғуз анарға ғалиб болды. Анлар ның уилайатларын та Та- лаш, Сайрам дын Бухараға дегәч алды. Барча сыны4Оғузға муслим болды ўа ба`зы халқ, ағалары ўа аға оғлан лары Оғуз дын башқа ерді лер. Анлар күн туғуш

тапа мақам ет [т] і ер. Мажму5моғол лар анлар ның нәслі турур. Ол заманда анлар ның барча сы кафр ерді лер. Соң заманда анлар ның уруғы үкүш қаум болуб йүріділер`. Ўанечүк кім Оғуз уилайатлар ны өзіне мусаххар қылды ерсә уа падшаһ лық ға тігді ерсә, ол йерде алтунлы хәргәһ тікді. Улуғ той қылды. Өз қарындашларын ўа улуғларын орунға олтуруб барчасына хал атлар гә ўа бізге муддат қылышты.Тамам уйғур қаумы анларның нәслітурур. Ўа тақы тум`а қанықлы ат берділер. Ўа Қаум кыпчақ ўа қылчўа ағачары һәм ол бағайат кім бар ерді. Оғуз ның тойы ға йыйылғананың нәслі дур, уруғ-уруғ болуб бір біріне қошулды лар. һәр бірісінің атларын мунуңдек тафсил қылынды. Ўа шарх халандағ ерді, кім Оғузның алты оғлы бар ерді. Анлар ның атлар[ы| мунуңдек тафсил да келіб туңур: Күн, Ай, Йулдуз, Көк, Тақ, Деңіз. Оғуз барча уилайатларны алды, `алак Иран ўа Туран ўа шам ўа Миср ўа Рум ўа йана уилайатларны алды. Андын соң барчасыны мусаххар қылды. Оғузның аслы уртытағуа Көз тағда ерді. Ол йерге барды, `азим улуғ ба`айат йығды. Алтын лығ ба`айат хуб`али үй тікді. Улуғ той қылды. Бір нечә улус ләшкәрні хазр қылды. Бір нечәсін олтуртды. Ол тойда тоқуз байтал, тоқсан мың қой сойды. Улуғ той қылды. Ол алты оғлы өзі білән біргә еді. Бір нечә күндін соң бу оғланлары йазыда аңға чықты лар. Йазыдан бір алтын лығ йа ўа тақы үч алтын лығ үч оқ тапты лар. Аны атасы алдына келтүрділер ўа сурды кім нечүк бахшиш етейім. Ол йаны үч улуғ оғ лына берді, қалды үч оқны үч кічік оғлына берді. Йа берген үч оғлына Буз оқ ат берділер. Үч оқ берген үч кічіг оғлына Үч оқ ат берді, йа`ни... (осы жерде және бұдан былай қолжазбаны оқу мүмкіндігі болмағандықтан көп нүкте қойылды). тутур, оқ елчі йерінде турур. Мунлын соң улусымға падшаһ Буз оқ болғай... улуғ оғул Күн ерді. Ол падшаһ болды. Атасы тарикінде, ма ни үч ок елчі лүк турур. һәр қачан Буз оқ ныңхизматында болуб мўафикт лық қылғай сыз теб... оғлы Ай ерді. Оғуздын соң йетміш йыл падшаһ лық қылды. Атасы мақамында Оғуз оғланларын йығды. Оғлы ның оғлыға дегәч йігірмі төрт болды... һәр қайсы сы туар қарасыға инақ тамға бастылар. Йігірмі төрт... қылдылар. һәр бірі сі нишана қылды лар. Һәр йерде көрсе лер бір бірісі... ма лум қылур ерді лер. Күн хан ол сөзіні қабул етіб, оң... буруб инақ білән тамғаны һәр бірі сіне ол белгі қылды... Оғузниң алты оғлы бар еді. Үчүсін Буз оқ теб айтур лар. Үчүсіні Үч оқ теб айтур лар. Жануарларға ен тамға басты... мо`ин қалды. АҚуам Буз оқ АрыңҚуада ерді. Үч... улуғ ерді... һәр бірі сінің төрт оғлы бар ерді. Он екі нафар еді. Күн ханның оғланларыбарчасы дан улуғ ерді, төрт нафар... Аўўал. Қайы, йс`ни махкәм тамға онкун андам кушт+ суһурғаллар берді. Ўабарча ләшкәрін орунлығ орныға олтуртды ўабарча халқ қауым білән ол йығында бар ерді. Уйғур ат берді лер.7

Сол қол ләшкәр аңа та лиқ ерді. Үч оғлындын кічі сі ерді. һәр бірі сі нің төрт оғлы, он екі нафар. Көк хан, кім төртүнчі оғлы ерді, төрт нафар

Дастан Добун Байан Алан Қуахатун ның ері ерді. Қисм аўўал.Шарух ибтида мур хан атрак садиқ ал қолда андағ ма`лум қылур. Тамами моғол қаумы ол екі кім ерсә нің уруғы турур. Әргәнә қолға барыб келіб ерді лер. Анлар дын бек лер улуғ лар, ўа саруар лар, уа му `табар лар ба`зи қаум лар анлар дын пайда болды. Анлар дын1 Бөртә чина атлығ [бегіі бар ерді. Алан Куахатун ның ері Добун Байан ўа бір нечә қаум андын пайда болды.

Ол Бөртә чина ның хатуны, оғлы көб ерді. Барча хатун лары дан улуғ Куты атлығ хатуны бар ерді. Андын бір мақбулрақ йахшы оғул туғды. Мартаба білән аңа падшаһлық тігді. Аты Йатачы Қайан2 ерді. Аның оғлы бар ерді Тамач атлығ. Атасы ның мақамында өтті. Уа бу Тамач ның беш оғлы бар ерді. Аның улуғы Қайчу мерген атлығ ерді. Ол һәм ол йерде өтті, ошбу төрт оғул дын бірі сіні тіледі,3 бу мақам дын өзгә мақам ға барғай [теб]. Дарйа арасын дын4қырчын лар қамыш лар йығыб, сол бағлаб, дарйаны кечті. Өнгә уилайат қа келді. Айтурлар, кім Дөрбан қаумы андын пайда болды. Дөрбан «төрт» болғай. Бу төрті сінің ең кічі гі1 [нің] оғлы бар ерді Қулун Сақал атлығ. Бір күн тағ өкүзін өлтүрді. Байаут ның [бір кіші сі бар ерді] Байалық атлығ, кім ерсә өз оғлын бір паре анча тағ өкүзі нің еті ге сатты, Ӯа ол Алан Қуа ның ері нің қарындаш лары ерді. Ол оғлыны Алан Қуаға бахшиш қылды. Аксар қаум Байаут Чингиз хан ның заманында ол оғлының нәслі ерді. Ўа Қайчу мерген нің оғлы бар ерді. Өз йуртында өтті, Кужам Буқраул атлық. Аның оғлы бар ерді, атасы йуртында ол ерді Йеке Нидур атлығ. Аның оғлы бар ерді Сим Саучы атлығ. Турған йері ол йерде оқ ерді.2 Аның оғлы бар ерді Қали Қажу атлығ. Атасы йерінде оқ ерді, Андын Добун Байан туғды. Анлар ның йурты Онан, уа Келуран, уа Тоғла деген йерлер ерді. Андын үч су ақар тағдын пайда болуб. Қисм екінчі. Сураты Добун Байан ның ўа хатуны Алан Қуа [ның]. Ма`лум оғлан лары. Добун Байанның ма’лум хатуны бағайат пакиза Алан Қуа атлығ турур. Қурлас қаумы дын турур. Андын екі оғул туғурды. Бірінің аты Бәлгүнүт, екінчі сінің аты Бүгүнүт. Бу екі сі дін екі қаум моғол анлар ның нәслі дін турур. Шул қаумны Нирун атады лар. Аналары Алан Қуа турур. Добун Байан йігіт лікде өлді. Алан Қуа андын тул қалды. Добун Байандын туған екі оғул екі уруғ қаум

‘кічігінің 2уа`айри+ болуб кет[т] ілер. Бәлгүнүтай, Бүгүтай. Бу қаумлар моғол арасында ма` лум турур. Ағаз Дастан. Алан Қуа ері Добун Байан дын сонра үч оғул тоғурды. Мухтаза хикмат изад та`ала уатақаддас ол турур, кім азһар асар өз кудрат һәр уақт да `алам да күн уа фасид әмрі ғариб бади1 хадис қылынды. Ӯа махал заһур ол халдын ужуд шахси шариқ би һамал болғай. Биназар инайат рабани малхуз уа өз ни`мат мархамат йездани махзут, ол ма`ни дын ба`табар улуала басар қылғай уа `аламиан камал кудрат білән аны му` айаниа машаһ айды уа бір ада`шакр намтаһи мадаумат абат қойылды. Ўа йақын біліңіз, ки силсила такуин мужу дат кали ўа чазуы барадат халқ бичун ўа мәшун сан фикун маснут ўа марбут турур. һәр не тілесе қылур уа һәр нечә кали тілесе айтар: йағһалу алла майаша у ўа йахкуму майурду ўа махфаң бу ма`ни ўа масдиқ буда`уй худрат хадса гариб уа уақу қазиа Алан Қуа тутур, кім бір ғам моғол ўа ал `аһад `али ал рауи шул батн баканнын ўа иста сыз шул дуач уарабта имтарач уч огул бір бірі сінің соңыдан үчәм туғды, йа`ни фар аманд анлар ның хикайат лары `ажайб ўа ғарайб турур, анларның огланлары махкам зуррийатта ба` зуһами н ба`зи уруғлары нам дурд уа қаба йыл на махмуд болуб

өтті лер.

Анлар ның оғланлары ның уруғы рауайат қылур. Хиайат бабында андағ, кім Алан Қуа ның ері Добун Байан йігіт лік де уофат болды. Андын Алан Қуа тул қалды. Аның нәсліні анаг ма`ум қылур лар. Падшаһ лық мүлк уа султанат сахиб қыран камкар лық дүнйа ічінде аламда заһир болды. Тамам йәр йүзінде дүнйа мәлкі алар ның тасрифында болуб тахт биледі. Дүнйа миср болуб чабар лық, сипаһи лық, баһадур лық, кут шукат 30. 'дүнйадын лық, бай лық, йаш уа фарағат лық ‒ барча халда қой хал ерді лер. Дунйа падшаһлары улус ләшкәр йашлағанлар анлар турур. Андын сонра тамам дүнйа ічінде йер йүзінде падшаһ болған лар уа фарман бергучі лер тамами анлар ның нәслі турур. Дурритйатим нечә йыллар садф ічінде сақланды уа кім ерсә аны білмеді лер ол садф қайсы турур. һуаз барча дарйада талаб етіб ғўўаслық қылды лар. Уа көб садф лар ўа маруардлар хасил қылдылар. Хисабсыз уа һәр не чақлы ол маруард ерді. һәр бірісі бір ішке келді, барчасы жауһар болғай. Базиргән лар ол жау арлар ны ба а бағлаб һәр қаум ға уа һәр қайсы ға саттылар. Уали кім барчасы ның ізлегені ол дүрр намдар ерді. Батин пак Алан Қуа, йа`ни курсағы арығ Алан Қуа турур. Садф ічінде дүрріні сақлаб ужуд Чиңгиз хан ерді, уа хақиқат раст ол йерде дардин андағ ну йер етті. Аның уруғы қаумы бисйар ерді. Алан Қуа ның нәслі дін турур. Бина бар би мақдамат тақрир қылур ўа ал`аһад `али ал руайге алан Қуа нечә мадат дын соң ерсіз тул ерді. Бір ўақт да үйінде йлғуз ерді. Үйінің түңлүгі ачылмыш, андын нуры пайда болды. Аның курсағы үстінде түшті. Ол маниға `ажабқа қалды ўа қорқты. Кім ерсә ге нийаз етті. `ақл лық қылды. Бір нечә мадад дын соң хамила болды. Нечүк уақт болуб курсағында хамила білгүрді ерсә, ері нің қарындаш лары, ағалары, інілері[і] йығылыб келіб енділер. Нечүк андағ болғай, кім хатун ерсіз болса йашурун ер табқай, хамила болғай. Алан Қуа жауаб айды: андағ ерсіз оғул туғурдум. һәрәйнә тасур сыз йерінде... Анды көб қаумлар пайда болды. Чиңгиз хан ның секізінчі атасы Буданжар хан ерді. Буданжар ның нәслі Чиңгиз хан ға барур. Алан Қуа ның оғланлары бу турур. Ол заманда нур [дын] пайда [болған], ол сабаб дын мужуд болған булар турур: Буқун Қатақы, тамам қатақын уруғы аның нәслі турур.

2ару 31. 'Бұл жерде Қадырғали Алан Қуа жолыққан жиреншашты, көк

көзді адам туралы аңызға тоқталмайды.

Бусун Салжы, тамам салжиут уруғы аның нәслі турур. Буданжар, Чиңгиз хан ның нәслі аның уруғы турур. Бу үч оғулнуның1 нәсліні барча сын нирун теб айтур лар. Ишарат ол турур: кім пашт пак Алан Қуа турур. Ол қаум Алан Қуаға

барча халда инанур ерділер.

Дȃстȃн Буданжар хан. Буданжар Алан Қуа ның үчүнчі оғлы ерді. Моғол ічінде көб йыл лар падшаһ лық қылды. Уа бағайат дур, йүрәк лік ерді. Аның екі оғлы бар ерді. Улуғы ның аты Буқа, кічі сінің аты Буқатай ерді. Буқа атасы ның орныда патшаһ болды. Атасшы ның орнын ол билүр ерді. Буқа ның оғлы Дотум Мәнән ерді. Аның уруғы Чиңгиз хан[ға] барур. Буқатай ның оғлы Начин атлығ ерді. Начин нің нәслі ма`лум ермес. Буданжар хан ның оғлан лар[ы] бу турур: Буқа, аның оғлы Дотум Мәнән Чиңгиз ханның пәнхи атасы ол турур. Буқатай ның оғлы Начин турур. Аның нәслі ма` лум ермес. Дастан Дотум Мәнән. Аның хатуны Мунулун атлығ ерді. Дотум Мәнән ның бу хатун дын туғқан тоқуз оғлы бар ерді. һәр бір оғлына һәр бір тарафдын қыз алыб берді. [Мунулынның] малы, туар қарасы көб ерді. Йур-ты аның Қара тағ деген тағда олтурур ерді. Малының хисабын білмес ерді. Төрт йақдын малын, туар қарасын йығар ерді. Тағ түбүнде бір улуғ су ақар ерді. Ол су йақасына туар қарасын йығар ерді. Ол су ның йақасы толса, анда көңлі тынар ерді малым түгәл деб1. Ол заманда жалайыр қаумы моғол дарлакин ерді, Келуран дегән йерде олтурур ерді. Йетміш күрен ерді, һәр бір күренде мың үйлүк халқ [бар] ерді. Ол қаум йетміш мың үйлүк қаум ерді. Ӯа анлар ның йурты Келуран Хытай уйлайаты ға йауқрақ турур. Ол заманда хытай йағы лашыб хытай халқын[ың] бір тегрәсін чапыб келді. Хытай ләшкәрі йығылып Жалайырға атланды. Араларында Келуран дегән су ақар 32. ‘теп ерді. Ол судан ләшкәр кечә білмеді. Жалайыр ол суға ишаныб, ол ләшкәр таба бақыб қолларын [а] бөрк лерін алыб афсус қылыб еді лер: «Келіңіз, бізнің малымыз ны, йесіріміз ні алыңыз» теб. Хытай ләшкері фи алхал бір кечә білән отхас чөб йығыб сал бағлаб Келуранны кечті. Жалайыр ны чапты. Қатл ам қылды. Қамчы бойлуғ ер оғул ны қоймады. Андын бір күрен жалайыр қачыб қутулды. Барыб ачыб2 Қара тағға келді Дотум Мәнән нің йуртуна. Дотум Мәнән ол уақт уофат болыб ерді. Аның хатуны Мунулун хатун бар еді. Тоқуз оғлы бар еді. Бір күн Мунулун арба білән келүр [ерді]. Көрді, кім жалайыр ның оғлан [лары] жауқашын қазар ерді, йерні чуқур чуқур етіб. Мунулун хатун айды: менің оғларларым [ның] ат чапыб ойнар йерлерін нечүн чукур қазарсыз теб. Оғланлар ны арбасы білән бастурды. Бір нечәсі өлді, бір нечәсі қорқуб қачты. Ол қаум ның ] ічінде] жалайыр Жаумаған деген бар ерді. Оғланлары ның атасы, ағасы келіб, ол Мунулун хатунны өлтүрді лер еділәр. Мунуң оғлан ларын һәм өлтүр мей тынмас мыз теді лер. Оғлан лары йазыға чықыб ерділер. Йолун тосуб йолда секіз оғлын өлтүрді. Тоқузунчы оғлын табалмады лар. Қымыз сабасыны йаба турған тері тон ның арасында йа-шуруб алыб қалды лар. Аның' аты Қайду ерді. Бу Қайду ның ата2 қарындашы ның оғлы Начин атлығ бар ерді. Канбаут3 қаумы ға күиәу ерді. Соң бу қайдуны ол қаумға алыб барды. Уа бу жалайыр қаумы дын бір нечә кім ерсәлер йығылды. Йетміш ер бу ішні харакат қылған жалайыр ға айды: қайсы ата-ағаңыз ға кеңәш қылыб мунуң дек қан қойдыңыз теб. Анлар ға қисас етіб, бу өлтүрүшкен жама ат ның оғлын, қызын сир етіб уа бу Қайду ға қул луқға берді. Ол замандын бу заман Чиңгиз хан ға дегәч қул бола келді лер. Уа тақы йетміш кіші бар ерді. Жалайыр Қайдуға қисас қылыб берген, ол

сабабдын анлар өзгә жалайыр дын артуқрақ болды. Чингиз хан ның заманында гөйәң атанды лар. Ма`ни гөйәң улуг бек демек. 4Тақы Қайду білән Начин ол йерден көчті лер. Могол ның бір четі болур. Буркужин Тукум [ге] келді лер, уа жаһат аның суы бар ерді. Ол судан кечті.5 Бу кун айтурлар Қайду кечуі теб. Су ның айақында Начин уотан қылды. Бу Қайду ‒ Чингиз хан ның алтынчы атасы турур.

Дастан Қайду хан Дотум Мәнән нін оғлы ерді. Хақ та’ала аңа андағ даулат берді. Нечә йыл лар моғол арасында падшаһлық қылды. Ол заманда анлар хытай ның Алтан хан бірлән харбқа келішті ләр. Бу Қайду ның уч оғлы бар еді. Барчасы дын мақбул рақ улуғы ның аты Бай Соңқур атлығ1. Буның нәслі Чингиз хан ға барур. Екінчісі нің аты Чарақа Ликум ерді. Үчүнчі сі нің аты Жаучин атлығ ерді. Уа ма`ни ликум хытай тілі білән улуғ бек демек болур. Бу Чарақа Ликум хытай уилайаты ларына йауық ерді. Анда падшаһ болды. Бай Соңқур Чингиз хан ның бешінчі атасы ерді. Бу Қайду ның үч оғлы екі бөлінді. Бірі Бай Соңқур анлардын башқа ерді. Аның нәслі Чингиз хан ға барур. Уа бу Чарақа ликум дын қаум тайжиут андын пайда болды. Та Чиңгиз хан заманыға дегәч бір бірісі білән `адауат лары бар ерді. [Уа] тақы Жаучин дын екі каум андын пайда болды. Аритакан, Сайжиут, бу екі каум аның нәслі турур. Бай Соңқур Чингиз хан ның бешінчі атасы ерді. Чарака Ликумның нәслі тайжиут ерді. Ўа бу Чарақа Ликумның оғланлары, оғлының оғланлары тайжиут арасында машһур, ма`руф ерді лер. Бірі сі бірэр қаумда падшаһерділер. Атлары булар турур: Жочи ‒ ләшкәрі бірлә Чингиз хан бірлә біргә ерді. Қурил баһадур Чингиз ханның заманында ерді. Қачиун беки Оң хан бірлә бірігіб, Чингиз хан ға душман лық қылды. У дур Байан Чингиз хан ның заманында ерді. Бағачы Чингиз хан ның заманында ерді. Адалхан Чингиз 35. ‘ерді+ хандын бурун ерді. Аның оғлы бар ерді Таркутай Қырылтуқ [атлығ]. Ол Чингиз хан арасында кеб фитналар қойуштурды. Душман лық кылыб ерді. Бисйар йаман фи`л лік ерді. Ма`ни Қырылтуқ хасд қылғучы болғай, Өз қарындашлары білән һәм бисйар хасумат қылышты. Аңқу һакучу ‒ Чиңгиз хан ның заманында ерді. Һамбақай хан, аның екі оғлы бар ерді Қадан Тайши, Отуда деген. Жаучин һукар ның нәслі ол ерді. һурикан Сачуйут екі қаум болды лар. Булар ның ба`зи фарзанд ларының аты Йесуту, уа бірінің аты Даууру Буту. Екі оғул бір күн йуғурушты лар. Анлар ның бурныдын ауаз келді. Ол сабаб дын анларны Коңқотан атады лар, уа бу қаум1 Қоңқотан һәм Жаучин һукарның нәслі турур. Ба зи насха да келтүрүб турур. Чарақа Бай соңқур ның хатунын йеңгәлата алды. Андын үч оғул туғ ды. Улуғы ның аты Улкчин Чина, Кәнду Чина, Сурқоқту чина үч оғул ерді. Андын үч қаум болуб кетті. Дастан Тумина хан ‒ Бай Соңқур ның оғлы ерді. Чиңгиз хан [ның] төртунчі атасы ерді. Аның уруғы сахиб даӯлат лық, уруғ лары падшаһ бола келді лер Чиңгиз хан ға дегәч. Тумина хан ның `ақл ўа кафи білік лік тоқуз оғлы бар ерді. һәр бірі сіден йігірмі ‒ отуз мың үйлүк |қаум болуб] ерді лер. Анлар ның саны ер уа хатун білән йүз мың ерділер. Мунча қаум лар пайда болды. Аўўал Тумина хан ның улуғ хатуныдан тутқан' бір анадын беш оғул туғды. Атлары бу турур: аўўал‒Жақсу.2 Аның үч оглы бар ерді: Нойақин, Урут, Маңқут. Бу үчүсі үч қаум болды лар бу заманға дегәч. Екінчі‒ Барим Ширту, Қайчу. Қайчу қаумы аның нәслі турур. Бу қайчу ның оғлы Урум атлығ. Аның Жаунжир атлығ екі оғлы бар ерді. Аты Байчу, аның оғлы Ошыбай атлығ. Чиңгиз хан ның заманында бар ерді. Үчінчі ‒ Қачулу. Қаум барулас аның нәслі турур. Ортанчы оғлы Ордамчу Барула ерді. Улуғы ның аты Тудан атлығ ерді.

Кічісі нің аты Жучина ерді. Аның улуғ оғлы Болуқан хаһ ерді, Чиңгиз хан заманында бар ерді. Төртүнчі ‒ Матам Қачун ерді. Қаум һадаркин аның нәслі турур. Аның оғлы Адар мерген. Екінчі сі нің аты Наукун4 һуку. Улуғы ның аты Бурачин Чубу, Бу оғлы Чингиз хан ның оғланларында` ерді. Бешінчі ‒ Бат Калака, кім қаум будат аның нәслі турур. Ортанчы оғлы Кулакан мерген атлығ. Улығы ның аты Таркутай атлығ. Таркутай [ның оғлы] Қуридал, [аның оғлы] Чирқитай Чиңгиз хан ның оғланларында ерді.7Кічік хатундын туғқан оғлан лар мунлар турур. Алтынчы ‒ Қабыл хан, аның нәслі Чиңгиз ханға барур. Йетінчі сі ‒ Удур Байан, кім қаумы аның нәслі турур. Секізінчі ‒ Буулжар' Дуқлан, кім қаумы дуқлан2 аның нәслі турур. Тоқузунчы ‒ Хытатай, аны соң Жочи Баку теб айдылар. Қаум бесун3 аның нәслі турур Дастан Қабыл хан ибн Тумина хан. Қабыл хан4 Чиңгиз ханның үчүнчі атасы ерді. Аның уруғын Қыйат Қумандин теб айтур лар, йа`ни аның уруғы қыйат болды. Қабыл хан ның алты оғлы бар ерді. Аууал оғлы «Өкин» Тарқан атлыг ердіг ма`ни ол «Өкин» хуб сахиб жамал қыз суратлыг ерді. Аны татар ғафил тапыб, пәндә қылыб хытай ның Алтын хан[ы] ға елті лер. Анда аны темүр қадақ білән `акубат қылыб, дар аз күш чубынға тіләтіб һалақ етті ўа һәм йігіт лікде өлді. Аның оглы бар ерді Сурқақту Йурки атлығ. Ба зи қыйат қаум аның нәслі турур. Аның нәбирәсі бар ерді Сәчә беки атлығ. Тамами қыйат йуркин аның нәслі турур. Үчүнчі оғлы ның аты Бартан баһатур ерді,` улуғ қаум лар аның нәслі7 Бисйар болды ўахикайат лары аның көб турур. Бешінчі оғлы Қутула хан,8 атасы дын соң падшаһ болды. Алтынчы оғлы Тудан Отчигин ерді. Қабыл хан ның оғлан лары бу

турур. Өңгин Тарқа ма ни «тарқақ» хуб сахиб жамал. Бартан баһадур, жадд Чиңгиз хан турур. Қутуқту Мүңкир, ба`зи қыйат аның нәслі турур. Аның фарзандлары көб турур. Қадан баһадур, акуам әмрә бисйар нәслі аның андын көп болды. Қутула хан, аның оғлы Жочи хан ерді, Чиңгиз хан білән біргә ерді. Ләшкәр білән. Екінчі оғлы Алтан ерді. Чиңгиз хан білән йағы лашты, бір йарашты. Сөзіне уофа қылмады. Йана йағылашты. Бисиар турур. Тудан Отчигин кічіг оғлы ерді, ма ни отчигин кічіг оғлыға айтур моғол [тілінде]. Дастан Бартан баһадур ибн Қабыл хан. Чингиз хан [ның атасы] ерді. Бартан баһадур ның улуғ хатуны қаум баркут ерді Сүйүнгил Фужин атлығ. Андын төрт оғул туғурды. Аўўалын Муңаду Қыйан' атлығ. Аның оғлан лары көб ерді, атасы йуртында Чаңшиут атлығ ол болды. (Муңаду қыйан атлығ.) Муңаду Қыйан ның оғлы ерді. Чиңгиз хан заманында барча қыйат қаумын2 Чаңшиут башлар ерді. Аның оғланлары Куки нойан, Мүгәту баһадур ерді. Ўа Мүгәту мың кіші нің бегі ерді, йа ни мың ағасы, екінчі оғлы Нәкүн тайши ерді. Қаум нирун аның нәслі ерді.3 Аның қаумын һорин Иргән теб айтур лар. Нәкүн тайши [ның] оғлан лары бисйар4ерді, атасы йуртында болған (болған) оғлы ол ерді. Оғлан лары ның улуғы ерді Қучар атлығ, бағайат атқычыл мерген ерді. Ўа тақы Нәкүн тайши ның оғлы ның оғлы ерді Бүкүн Жауқат атлығ, аны Чиңгиз хан Чағатайға берді. Аның оғлан лары қаумы білән Чағатай білән ерді. Қучар тайжутға майил қылды. Чиңгиз хан білән душман болды. Балахар Чиңгиз хан Қучарны өлтүрді. Үчүнчі оғлы Йесүге баһадур ерді. Чиңгиз хан ның атасы турур. Буржиқин қыйат аның нәслі турур. Уа ма ни «буржиқин» ашһал чашм болғай, итфақа Йесуге баһадур ның аксар оғланлары ўа урук тағайат өсті. Күчрәгі ашһал чашм ўа зардрәнк ерді, йа`ни сарығ меңзәлік, қара көз лік ерді. Аны моғол буржиқин 39. 'қыйат 2бу+ Зтурур 4бар+ теб айтурлар, ўа бу ма`ни дан ол заманда кім Алан Қуа ўа тақы1 кім хамила болуб ерді. Нур мисал лық кім ерсә олтуруб менің көзүмгә көрүнүб кетіб ерді. Сарық ішін қара көз лік ерді. Андағ кім ерсәні секізін- чі қурсақ да ол нишана Йесүге баһадур да бар ерді. Ол (йолда2) йолдын падшаһ лық Саламаты Алан Қуаның оғланларын айтыб ерділер. Бу ма`ни дын ерді, ол сурат далил турур. Төртүнчі оғлы Даритай Отчигин атлығ ерді. Ол Чиңгиз хан[ға]3 душманлық қылды. Тайжут қа бірікті, андын Оң ханға барды, андын найман ға барды, андын Дурбан ге барды. Чиңгиз хан [білән] уруш қылды лар. Аның уруғын Алтан уа Қучуны өлтүргенде, аның уруғын бисйар қатл қылдылар. Даритай Отчигин [нің] оғлы Тайнал Йиә атлығ, атасы орнында ол ерді. Бартан баһадур ның баркут Сүйүңгил фужин дын туған төрт оғул бу турур. Атлары: Муңаду Қыйан1 жүмлә қыйат уруғы аның нәслі турур. Йолақ баһадур ерді.2 Аның оғлан лары ‒ Көкү баһадур, Нойан Мунаду баһадур, Нойан чаңшиут Нәкүн тайши, аның оғланларын уруғын3 һойин Ирген теб айтурлар, қаумы білән айашлары турган йерге та`ин4 ерді лер, жаһат ол аның оғланлары Қочун, Бүкүн, Жауқат атқычыл, йа`ни мерген ерді. Йесуге баһадур Чиңгиз хан ның атасы ерді. Даритай Отчигин,аның оғлы Танбал5 Ийә ерді. Дастан Йесуге баһадур ибн Бартан баһадур ‒ Чингиз хан ның атасы турур. Айтурлар: моғол арасында бисйар падшаһ лық қылды. Өнгін қаум моғол ларны аға ўа інісі, аға орлан лары, іні оғлан ларыны өзіне мусаххар таби `қылды. Анлар ічінде падшаһ лық қылды. Баһадур лық білән уа көңүл лік білән` моғол білән бисйар7 тоқуш қылды. Татар Қуты білән, Хытай ләшкәрі білән мундағ харб қылышыб, атраф жаһанда атычауы чықты уа нам

машһур болды. Уа [аның] хатун [лары] бисйар ерді, һәр қаум дын алыб ерді. Барча хатун ларыдан улуғы Ауалун фужин хатун8 ерді, уа соң аны Ауалун еке деб айтурлар ерді. Ол хатундын төрт мақбул, ма`табар оғул туғурды. Өзін [ің] қызы йоқ ерді. Тақы булар дын башқа өзгә хатун дын туған бір оғул бар ерді. Аты Белгүтай нойан ерді. Аўўал оғлының аты Темужин1, найман ның падшаһы анлик2 бір йаша3 Тайан хан ны өлтүрді. Андын Темужин ға Чиңгиз хан деб4 атады лар. Екінчі оғлы Жочи Қасар атлығ ерді, ма`ни «Жочи Қасар» андағ, кім кут лығ, `азим мундағ айтурлар. Көкрәгінің арасыдын5 бір йақыдын бір йақыға екі ит йанаша йүрүр ерді. Мундағ (мундағ) та`риф қылур: адамны екі қолыға алыб, екі бөлер ерді. һәр халде Чиңгиз хан бірлә біргә ерді.` Оң хан ның урушында бисйар харб қылды. Тайан хан ның урушында [Чингиз хан] ләшкәр ниң қалб [да] ол ерді. Бисйар баһадур лық қылды. Ол йолдын Жочи Қасар атанды. Чиңгиз хан аны бисйар сийурған7 ерді. Жочи Қасар ның оғлы көб ерді. Ма руф машһур үч оғлы бар ерді: Йеқу, уа Туку, ўа Йесунгу атлығ лар, булар ның атларын Чиңгиз хан атады. Йеку алаша бойлуғ8 ерді, Туқу андын алаша рақ ерді. Йесунгу узун бойлуғ9 ерді, қызыл мәңіз ліг ерді. Жочи Қасар дын соң улуғ оғлы Йеку атасы орнуна олтырды, Андын Йеку дін соң оғлы аның орныға һаркасун олтурды. Жочи Қасар ның йана өнгін10 оғлан лары бар ерді. Алталун хатундын, қаум қурлас ерді. Андын оғул туғды Мақулдар атлығ. Бу Макулдар ның екі оғлы бар ерді. Бірі нің аты Жиқидай атлығ. Аның беш оғлы бар еді. Аўўал Қичан,11 қумадан болды. Аның екі оғлы бар ерді, Тайжу, һуладай, екінчі ‒ Суту. Аның оғлы йоқ ерді. Үшінчі ‒ Көкә. Аның оғлы йоқ ерді. Төртүнчі ‒ Тудайа Тоқай. Бешінчі ‒ Терлик. Аның

үч оғлы бар ерді: Баба, Буралғай, Булад. Макулдар ның булар дын1[өңгә] оғы йашда өлді. Атлары ма`лум ермәш. Жочи Касарның тақы бір оғлы Қаралжу атлығ ерді. Жочи Қасар ның Тоқай атлығ бір кулы бар ерді. Аның бір пакиза ариғ хатуны бар ерді. Бір күн йазы да [аны] Жочи Қасар көрді, аның бірлә2 сухбат қылды. Тоқуз айдын соң ол хатун хамила келтүрді. Аны Жочи Қасар алыб, Алталун хатун ға берді. Ол сақлады. Аты Қаралжу атлығ ерді. Бу Қаралжу ның йеті оғлы бар ерді: Темур. Аның оғлы йоқ ерді. Салы Мунду. Аның екі оғлы бар ерді: Бүгүтай, Қурмыш. Қутуқту. Аның оғлы Арслан атлығ. Салтуқа, Аның екі оғлы бар ерді. Қуржал, Жамужи. Мойдур, бір оғлы бар ерді, Үлк Темур атлығ. Қуртға, аның оғлы йоқ. Жочи Қасар ның нәслі нің нәслі тамам болды. Үчінчі Қачиун атлығ ерді. Аның хатуны, оғлы бисйар көб ерді. Ол атасы орныда, аның (оғлы) Елжидай нойан ерді. `азим ма`табар ерді, уа тақы Елжидай ның һәм оғланлары көб (ерді). Уали атасы орнуда турған Кадан атлығ ерді. Андын соң аның оғлы атасы орнуда [олтурды] Йашыңа Қара атлығ. Қойлай хан йарлығ қылды. Елжидай нойан ның уруқын хисаб қылды лар. Алты йуз нафар чықты. Аның соң[ғ]ы' оғлы Отчы нойа[н] ерді. Төртүнчі оғлы Темуге Отчигин атлығ ерді. Ма ни Темуге аты турур, отчигин ма нида моғол ның рәсмі ол турур, кім кічігін отчигин дерлер,2 йа`ни ата-анасы ның оты, йурты, малы, туары, қарасы, үй тірлігі кічік оғлы ға қалур. Аны моғол отчигин деб айтур. Хатуны аның қаум олкунут дын ерді. Аты Сундуқчин атлығ ерді. Уа бу Темуге отчигин һәр йерге тігсе `имаратлар, сарайлар, бағлар, кушклер салур ерді. Чиңгиз хан аны бисйар сәуер ерді. Анын оғланлары3 көб ерді. 4 Турған йерінде аның

оғлы Тағажар атлығ ерді. Аның һәм оғлан лары көб ерді. Қайм мақамында аның оғлы Уажуал атлығ.5 Аның һәм оғлан лары көб ерді. Қайм мақамында аның оғлы Ужул атлығ. Аның һәм оғланлары көб ерді. Қайм мақамында аның оғлан лары дын` Найар атлығ ерді. Темуге Отчигин нойан ның уруғын Қойлай хан хисаб латты. Йеті йүз нафар ерді. Бешінчі оғлы Белгүтай нойан ерді. Аның анасы башқа ерді. Дайим Чиңгиз хан ның хизматы дан айрылмады. Аның оғлан лары көб ерді. Қайм мақамымда7 Жауту атлығ оғлы8 бар ерді. Уа бу Жаутуға бу сабабдын Жауту ат берділер. Анын йүз хатуны бар ерді. Уа йүз оғлы бар ерді. Андағ улуғ йашады: өз хатунын,1өз оглын [танымады]. Анын оғлы Нумуған атлығ ерді. Белгүтай уруғын Қойлай хан хисаб қылдурды. Секіз йүз нафар чықты. Жочи Қасар ның уруғы қырқ ерді. Андын соң секіз йүз нафар чықты. Белгүтай оғлы Жаутуның уруғы йүз ерді. Андын секіз йүз нафар чықты. Йесуге баһадур ның төрт оғлы бар ерді. Ат лары булар турур: Чиңгиз хан, Жочи Қасар, Темуге отчигин, Белгүтай нойан. Дастан Чиңгиз хан ибн Йесуге баһадур. Йесуге баһадур Чиңгиз хан ның өз атасы ерді. Моғол тілі білә3 ичигә деб айтур лар. Екінчі4 атасы Чиңгиз хан ның Бартан баһадур, моғол тілі бірлә5 бурқы деб айтур. Чиңгиз хан ның үчінчі атасы Қабыл хан, моғол тілі білән алинчиг теб айтур. Чиңгиз хан ның төртүнчі атасы Тумина хан ерді, моғол тілі білә` будату деб айтур. Чиңгиз хан ның бешінчі атасы Бай сонкур, моғол тілі білә7 укуку8 деб9 айтур. Чиңгиз хан ның алтынчы атасы Қайду хан, моғол тілі білә10 бутатай деб11 айтур. Чиңгиз хан ның йетінчі атасы Дотум мәнән, моғол тілі12 дутаку деб13 айтур, Чиңгиз хан ның секізінчі атасы Буданжар хан. Асталах тайты дын артуқ ермәс. Мажму`ын ечигин әбугин деб айтур моғол уа йана14 Чиңгиз хан ның 1танымады +2уруқын Збілән 4улуғ 5білән `білән 7білән 8укукур 9теб І0білән 11теб 12білән 13теб оғлан ларны айтур.*Чиңгиз хан ның йақын беш йүз хатуны бар ерді. һәр бірі сі ні бірер қаум дын алыб ерді. Уа ба`зы сы ны моғол дәстүрінче нигах қылыб ерді. Ба зы сы кума ерді уа көбрегін барча уилайат ларны мусаххар қылыб алыб ерді.1 Амма ол хатун лары ічінде барча сыдын улуғрақы ма`табар бузург хатуны беш2 ерді. Мунуңдек тағзилда келтүрүб дур.3 Аууал хатуны ‒ Бөртә фужин ерді. Коңрат ның падшаһы [Дай] нойан ның қызы ерді. Барча хатун лары дын ма табар бузург ерді. Андын төрт оғул туғды. Барча дын улуғрақ аһл а`габар ол ерді уа беш қыз туғурды. Аўўал улуғ оғлы Жочи ерді. Тамам падшаһ лар, шаһзада лар Дешт Қыпчақда аның нәслі ерді.4 Андағ тақрир қылур лар. Чиңгиз хан қаум меркит бірлә5 уруш қылды. Анлар ғалиб болды. Бөртә фужин Жочи ға хамила ерді. Бөртә фужин ны алыб барды лар. Ол арада Оң хан йарашу ерді. Ол хатунны Оң ханға алыб бардылар. Оң хан Чиңгиз хан ның атасы бірлә5 достлығы бар ерді. Ол сабабдын Чиңгиз хан ны оғул оқуынған` ерді. Бу ма`ни дын аны келінім деб икрам қылды. Бек лері, қарачулары айды: Нечүн алмай сын теб айды. Оң хан бу сөзні айды.** Чингиз хан бу сөз дін хабар тапыб, жалайыр Сарытақ нойан8 [ның] оғлы Сабаны Оң ханға йіберді. Бөртә Фужин ны азат кылыб жалайыр Сабаға тапшурды. Булар `азм қылдылар. Йолда хаӯф хатар лық ерді. Тағлар арасында йолда Жочи туғды. Сабада бір аз ун бар ерді, аны хамыр етіб, етегіне чулғаб бешік етті. Ол ма`ни дын йолда туған үчүн атын Жочи атады лар. Екінчі оғлы ‒ Чағатай. Аууал абатда уилайат ларны Түркстан та Амуйа дар йасыға дегәч мунуң хукмүнде ерді. Үчінчі оғлы Үгетай.

* Бұл жерде Қадырғали түпнұсқасының бірнеше бетін тастап кетеді. 1 Бір бірісін бір қаумдын чапыб алыб ерді+ 2хатун бар+ Зтурур 4турур 5білән 7теб 8нойанның

** Бұл жерде де жоқ.

Чиңгиз хан дын соң он үч йашында хан болды. Кийук хан аның улуғ оғлы еді ўа Қайду нечә шаһзада лар ол йерде болды, аның нәслі турур. Төртүнчі оғлы ‒ Толуй, аның [лақаб] аты йеке нойан, ўа Улуғ нойан ерді. Чиңгиз хан аны нөкерім теб айтур ерді. Аксар Чиңгиз хан білән әр йердә біргә ерді. Ма`ни моғол тілі білән «толуй» теб күзгүні айтур лар ерді. Меңгу хан, Қойлан хан, һулагу хан ўа Арик Буке аның оғлан лары турур. Тему [р] хан падшаһ ислам Ғазан1 падшаһ аның нәслі дін дурур. Ўа бу Чиңгиз хан ның төрт оғлын Чиңгиз ханның төрт күлүк теб айтур лар ерді. Төрті сі тақы2 `ақл ўа кау камал ўа баһадур [ерді. Анларға] ўалайат ларны бақтурған ерді. Қызларының аты, бу хатындын беш қыз еді. һәр бірі сін бірәуге бірәуге берді. Мунуңдек тафсил: улуғ қызы ‒ Фужин беги атлығ ерді. Аўўал аны Оң хан ның оғлы3 Сәнгун, аның оғлы Тусан Буқа ға айт[т] уруб ерді. Соң аңа тігмеді. Бу сабаб дын анлар арасында көңүл қалышты. Андын [соң] қаум икрас Нәкүн оғлы Буту гүрген атлығ, аңа берді. Екінчі қызы. Чечигән атлығ ерді. Қаум ойрат ның (ойрат ның) падшаһы Қутуқа бөки1 [атлығ] ерді. Аның оғлы Туралчы гүрген атлығ ерді, аңа берді. Үчінчі қызы ‒ Алақай беги атлығ ерді. Өңүт [нің] падшаһысы Чангой атлығ ерді, аңа берді. Төртүнчі қызы ‒ Томалун атлығ ерді. Қаум қоңқырат [ның]2 падшаһы ның оғлы ерді Гүрген атлығ, аңа берді. Бешінчі қызы ‒ Алталун атлығ ерді. Сол Алталуқан3 теб айтур ерді. Қаум олқунут Тажу гүрген нің оғлы Жаур сечен ге берді. Чиңгиз хан ның анасы ның ағасы ерді Тажу гүрген. (Чиңгиз хан) бу қызын өзгә4 қызларыдан артуқ сәуер ерді. Екінчі хатуны ‒ Кулан хатун ерді. Қаум уһан меркит Тайраусын атлығ, (аның) қызы бар ерді.5 Чиңгиз ханға ел болды. Уа бу қызын Чиңгиз ханга келтүрүб берді. Бу хатундын

бір оғул туғды, Күлакан атлығ. Уа бу Күлакан нің төрт оғлы бар ерді. Улуғ оғлы ‒ Қужа атлығ ерді. Атасы уофат табды. Атасы орнында олтурғузды. Алты мың ерні муңа берді. Уа бу Қужа ның оғлы бар ерді, Орудай атлығ. Анын оғлы Әбәуген атлығ ерді. Үчінчі хатун Байугән атлығ ерді. Қаум татар ерді. Андын бір оғул туғды Жаууру атлығ. Ол йігіт лік де өлді. Төртүнчі хатун ‒ Гүнжуту хан` ерді. Хытай ның падшаһы7 Алтан хан ның қызы ерді. Уали хуб сурат лік ермәс ерді. Аның үчүн кім атасы улуғ падша ерді Аның хурматы үчүн изат уа акрам қылур ерді. Чиңгиз хандын ол хатун һіч фарзанд табмады. Та Ариқ Букенің заманыға дегәч хайат ерді. Андын соң өлді. Бешінчі хатун ‒ Йабулун1 хатун ерді, қаум татар2 Иесугәт атлығ. Аның қарындашы ерді. Чиңгиз хан ның барча хатун лары ічінде бу беш хатундын улуғ хатуны, ордасы йоқ ерді. Ма`лум машһур турур, тақы енгә хатун лары ічінде бір хатуны бар ерді. Керайт нің падшаһы4 Оң хан ның ағасы Жәкәмбир атлығ. Аның қызы Абиқа хатун ерді. Аның сіңлі сі бар ерді, Бегтутмыш фужин3 атлығ ерді. Чиңгиз` аны Жо и ға алды уа тақы бір сіңлі сіні7 Толуй ға алды. Аты Сурқоқы беги атлығ ерді. Уа соң бу Абиқа бегині қаум урут Кәһтай нойан ға берді, малы, тірлігі, барча асбабы, хазинасы білән. Аларның қымыз іче турған алтун айағы білән бір баурчы сын алды аның йаугары теб. Андын өзгәсін Кәһтай нойан ға бахшиш қылды. Уа тақы Гурбасу хатун ерді, ол найман ның Тайан хан[ы) ның улуғ хатуны ерді. Чиңгиз хан Тайан хан ны өлтүрген дін соң ол хатунны Чиңгиз хан моғол дәстүрінче никах қылыб алды. Тақы таңқут ның падшаһы ның кызыны8 Чиңгиз хан ға сауқат келтүрүб берүб ерді. Аны һәм кім ерсә гә бахшиш қылды. Уа тақы Чингиз хан9 [ның] алған хатун лары һәр бірі

падшаһысы 1 Йауусун 2ерді+ 3Йесугән падшаһысы 5Бег фужин тутмыш `хан+ сіңлісін 8қызын 9ханның бір ӯилайат ның һәр бір қаум ның улуғы ның қызы ерді. Нечә анлар улуғлар қызы болса, бу беш хатундын оздурмады лар. Чиңгиз хан [ның] қаум найман1 [дын] бір қумасы бар ерді. Андын бір оғул туғды. Кічігінде уофат табды. Аты Жоржуқай атлығ ерді. Анасы ның аты ма лум ермәс. Ўа тақы Чиңгиз хан ның қаум татар дын бір қумасы бар ерді, аты ма лум ермәс ерді. Андын бір оғул туғды Оржаған атлығ. Кічігінде2 уофат табды. Чиңгиз хан ның оғлан лары ның атлары булар турур: Жочи, Чағатай, Үгедай, Толуй, Күлкән, аның оғлы Қужа турур, аның оғлы Орду турур. Бу оғлан лары әр бірі бір уилайат да падшаһ болдылар. Жауур, Жорчытай, Оржақан, Бу үч оғлы йашда уофат табты лар. Булардың фарзанд болмады. Чиңгиз хан ның қызлары ның атлары булар турур. Фужин (беги), қаум, икрас Нәкүн оғлы Буту гүргенге берді. Чечигән, ойрат ның падшаһы Қутуқа бекинің оғлы Туралчы гүргенге берді. Алақай беги, аны Өңгүт нің падшаһы Чингой гүрген нің оғлыға берді. Томалун, аны қоңқырат ның падшаһы Иәгүрген гүрген атлығ, аңа берді. Алталун, қаум олқунут Тажу гүрген [нің] оғлы Жауур сеченге берді. Ил Алти, бу қыз қума дын болған ерді. Ол уақт да уйгур ның падшаһы Иди Кут ел болуб Чиңгиз хан ға қуллуқға келді. Чиңгиз хан аны бешінчі оғлум болғыл теб айды. Аңа бу қызны атады. Ол заман1 Иди Кут ның хатуны бар ерді. Бу қыз расыда болмайдур ерді. Соң заманда Үгетай хан Иди Қутға2 бу қызны берді. Тарих Чиңгиз хандын бурун аўўал йад қылынды. Нух алиа-ас-салам дын берү ол заман дын сон атрак `алам китиб сыз қаум да тарих йоқ ерді. Та Оғуз заманында тарих бар ерді. Һәр китаблар да байан қылурлар. Андын соң қытай ның Алтан хан тарихы бар ерді.3 Уа тақы моғол ның тарихы йоқ ерді. Уа тақы султан Са`ид Ғаран

хан ның тарихы да мужмала Нух `алиа ас-салам дын берү та ибтида ижратке дегэч беш мын йыл кечті. Уа тақы ол могол дарлакин теб айтурлар. Оғуз заманында болған қаум халқ лар турур, та бу заманда һәм ат лары машһур турур. Уа тақы `ижратдын сон аўўал ибтида тарих ның беш йуз қырқ тоқузда тоңуз йылы зул қа`да айында Чингиз хан андын туғды. Уа тақы тарих ның беш йүз алтмыш екі сінде атасы Йесуге баһадур уофат табды. Чиңгиз хан он үч йашар ерді. Й суге ба адур дын он үч йашында қалды.4 Чиңгиз хан тоңуз йылы да тугды. Түркі че күн хисабындан йетміш екі йыл умр кечүрді. Ўатақы ай хисабыдан йетміш беш йыл умр кечүрді. Ай хисабыдан һәр отүз йылда бір йыл тагаут етер. Барча моғол,1 түркі ғисабы білә2 хисаб қылур.3 Уа тақы Чиңгиз хан йыл ортасында туғды, йыл ортасында уофат табды. Чиңгиз хан йетміш екі йыл кечүрді. Тоңуз йылы зулқа`да айында туғды, та ахир тоңуз йылы рамазан айының он төртүнчі күн тарих ның алты йүз йігірмі төртүнде уофат табды. Таб`а Чиңгиз хан ның атасы Йесуге баһадур қаум моғол ічінде падшаһ ерді. Аға-інісі ана бағышлы хаил ўа хишм көб нөкер халқы бар ерді. Қайусын уруш білән күч қылыб өзіне мусаххар қылған ерді. Йесуге баһадур өлгендін соң барчасы тарқады. Қаум тайжиут қа майил қылды. Ол заманда Чиңгиз хан он үч йашар ерді. Тақы падшаһ лық ға тігмей дур ерді. Чиңгиз хан ның анасы қаум олкунут ерді. Аты Ауалун еке атлығ. Бу оғлын тәрбит қылды. Чиңгиз хан ның атасы ның ба`зи некөрін мани ` қылды. Ол заманда Чиңгиз ханға ол йыл қаум тайжиут, өнгә аға ўа інісі, қаум журйат ўа меркит, татар ўа ғайри һәм бірі сі бір аз захмат тигуре башлады. Уа бакрат қаум Чиңгиз хан ны ғафил тапыб, пәндә қылды лар. Хақ та`ала андын халас лық берді ўа нечүк са`адат, даулат аңа йар болуб, хал куўат тапыб,

Анларға үстүн болуб, бакрат қаумыны түбтүз1 [қылды], йе`ни йоқалди. Уа ба`зи қаум нарун лар, татар, меркит ‒ барчасын бақтуруб, ләшкәрі артуқ болуб, кут хал табды. Та бу мадат ахрында йігірмі йеті йылда ма лум қойхал тамам болуб турур. Барча аның ахуалы андын соң аның хали қой болды. Мафсил қайу тілде ма`лум болды, ўа анча ахуал ўа хикайат ол йыллар ічінде мафсил ма лум турур. Уа ол екі қисм турур: бірі сі бу йыл лар дын ілгәргі аты Чиңгиз өз йерінде ерді. [Екінчісі] андын соңғы йыл ларда барчасын таби`етіб мусаххар қылды.2 Таб`а3 анчада бурун ма`лум аты Чингиз өз йерінде ерді. Он бір йыл ибтида бу мадад да он бір йыл. Толы йыл, йа ни қойан йылы һижрадын соң беш йүз тоқсан бірде раби алаууал айында, ахри һукәр йыл, йа`ни сығыр йылы алты йүзде бірдә уа ақи жумада, алахир айында мунун дек тафсил қылынды. Толы йыл, йа`ни қойан йылы болғай, беш йүз тоқсан бір де ақи` раби` алаўўал айында Чиңгиз хан бу йылда қырқ бір йашар ерді. Керайт ның падшаһы Оң хан ның агасы Жамукабу уруш болды. Уа қаум қоңқайит, кераит білән жами` болды. Уа бір хилаф Оң хан білән бір болуб фитнэ лар қойушурды. Кеңәшіб йурт йуртунда өлтүрүб ордаларындаларында` иаш` уа ишарат ға машғул болды лар. Лу йылы беш йүз тоқсан екіде уа ақи` раби` ал аууал айында ерді. Чиңгиз хан бу йыллар да хал ічіндін барча халда кууат тапды. Қуўат тапыб йеріне тігді. Керайт падшаһы Оң хан улуғ падшаһ ерді, (падша ерді) уа ма`табар ерді. Анлар өз аға-іні сін өлтүрүб, бір бірін қууышуб ерді. Оң хан бір ағасын қууыб йіберді. Аның аты Иркә Қара атлығ ерді. Ол найман ның падшаһы Инанч хан ға барыб сығынды. Инанч хан1 һәм аңа ләшкәр мадад беріб Оң ханы ны қуды.2 Мамлакатын алыб Иркә Караға берді

Оң хан андын қачыб Қара хытай ның падшаһы Гөөр хан ға барды. Анда һәм емин болмады. Йырағ қылыб уйгур уилайатыға3 келді. Бір нечә нөкер жама аты білә4 анда бір нечә мәхал қана ат қылды. Уа мунуң дек халда һарыб ачыб ач уа йалаңач харб хал білән Чиңгиз хан ға келді. ЛУ йылы ерді. Көр сәкүй науур [деген] йер де келіб қошулды лар. Чиңгиз хан ның муңа рахимы келіб уа малдын, уа ләшкәрдін муңа мадад қылды. Ол йана падшаһ лығ ға тігді. Мундын бурун бір наубат тақы Оң хан ның ағасы андын қаһар білән мамлакатын алыб муңа беріб5 ерді. Уа аууал Йесуге баһадур ға сығыныб ерді. Йесуге баһадур аның ағасыдын мамлакатын алыб муңа беріб ерді. Ол ўақтда бірі бірі білән дост болуб ерді. Бу наубат йана ахир` келді. Моғай йыл, йа ни йылан йылы беш йүз тоқсан үчдә уақақи Чиңгиз хан күзгүсін бу йыл қаум меркит нің падшаһы Тоқба беки білән тоқуш қылды. Аны сындурды. Уа һәр не чақлы андын чапыб алыб ерді. Тамамын Оң хан ға берді. Ол һәм аның білән бай болды. Мөрин йыл, йа ни йылқы йылы болғай беш йүз тоқан төртде уа ақи раби алахир айында1 Чиңгиз хан ошбу йыл өз мақамында ерді. Нечүк андағ Оң хан қой хал болуб, кеңәч сіз барыб қаум меркит ні чапты. Тоқба беки нің хатунун алыб талаудын етіб алыб келді. Тоқба беки нің бір ағасы ның оғлын қаумы білән өзіне ел қылыб алыб келді. Қойын йыл, йа ни қой йылы болғай беш йүз тоқсан беш де уа ақи Чиңгиз бу йыл ічінде Оң хан білән біргә атланыб, найман ның падшаһы Тайан хан ның ағасы Буйруқ хан ны барыб чапты. Аның йерін Қызыл баш деб айтур лар. Аның қаумын басты. Анлар қачты лар, уилайат Кемжиут қа барды лар. Анлар ның қарауылы Иди. Тоқлуқ атлығ ерді. (Қарауыл2) ол3 қарауыл4 Чиңгиз хандын қачты. Тағға чықты. Атындын5

егәрі білән біргә йықылды. Егәрін аты бағрына алды. Өзіні тутты лар. Ол қышқысын Көксау Буйруқ хан ның йарауылы ерді Анлар андын, булар бу йақтын намаз бамда дын тоқуш қылды лар. Уа кечке дегәч Оң хан өз йуртында от йақыб, өзі қачты. Чингиз хан дын Оң хан жуда болды. Көксау пырақ білән Буйруқ хан Оң хан ның соңына түшті ўа ба`зи ләшкәрін түшүрді, ғарт қылды. Оң хан йана қатла Чиңгиз хан дын мадад тіледі. Чиңгиз хан (мадад үчүн) төрт улуғ бегін мадад үчүн йібәрді. Тамдид қылған ләшкәр білән йібәрді. Анлар барыб Буйруқ хан ны басты лар. һәр не анлардын алыб ерді йана қайта қолға түшүрді. Алыб Оң хан ның жама`аты ға берді. Бечін йыл, йа`ни бузина йылы беш йүз тоқсан алтыда уа ақи` раби` алахир айында Чиңгиз хан бу йыл йазғы сын Сары қаһарда Оң хан білән кеңәч қылды лар. Уруш йарағын қылыб тайжут қа анлар білән өнгә қаумлар һәм біргә ерді. Анлар үстүне атланды, анларны басты. Анлар ның көб уруқ башлық ларын қаумы білән таби ` етіб, ел қылыб алыб келді. Андын соң қаум қатақин, салжиут, дурбан, татар ўа ғайри һәм жами болды лар. Чиңгиз хан білән Оң хан ға қасд еткей лер. Анлар ның халыдан жасус булар ға хабар берді. Накаһ екі сі атфақ етіб ол жама`атның үстүне барыб, анлар ны басты, анлар ны сындурды. Уа ба зи ел улуғ лары Оң хан ның хақында йаман кеңәч қылыб ерді. Анлар ны йаман қылды. Ўа Чиңгиз хан ол қыш Он хан дын жуда ерді. Уа ба`зи қаум тайжут, ўа татар, ўағайри һәм йана жами болуб Талан Науркас да уруш қылды. Ӯа анларны йана қачурды, уа йана малын, тірлігін ғарат қылыб олда қылды. Тақиқу йыл, йа`ни тауық1 йылы болғай беш йүз тоқсан йетіде уа ақи` жумада алаууал айында Чиңгиз хан бу йылларда ўақиф болды. Қаум икирас, ўа курлас, ўа дурбан, ўа татар, ўа қатақин, ўа салжиут булар Кем суы бойында йығын қылды 57. 1тауық – лар. Қаум хажират Самуқа сечен ні Гөр хан теб атады лар. Анлар білән урушқалы атланды. Уа бамаузи` Йеті2 Қурқанда ерді. Самуқа сечен ні сындурды, һәм ол йерде каум конқырат ел болды лар. Ол йерде алыб келді. Ноқай йыл, йа ни ит йылы болғай, беш йүз тоқсан секізде уа ақи ` жумада алаууал айында Чингиз қан бу йылларда урушмақға3 қаум алчы татар уа чаған-татар ға атланды. Уа шар қылдурды: барча ләшкәріне бір іш ке

йетмегүнче олжаға, ғанимат қа машғул болмаңыз теб. Ағасы Ендар Табай4 отчы, Қойла хан ның оғлы Алтан, Нәкүн тайши ның оғлы Қужар [Чингиз хан] сөзлеріне хилаф қылды лар, олжа алды лар. Чингиз хан анлардын буйурды йана алыңыз, анларниң көңүл лері ағрыды. Майил Оң хан тапа қылды лар уа фитнаны башлады лар. Бу йыл күзгісін Чиңгиз хан Оң хандын хабар тапды: найман ның падшаһы ның ағасы Буйруқ хан білән өзгә қаумлар һәм аның бірлә бір болуб ерміш. Тамам ләшкәр лері білән екісі урушқалы атланды. Ол екі (сі) бір бірі бірлә1 урушмайдурлар. Йарашыб хытай үстіне барды лар. Ол йерні Утку Бағул теб айтур лар. Бек махкам садд бар турур. Аның арасында Моғолстан турур. Ол заманда ерді, кім Чиңгиз хан Оң хан ның оғлы Сәнгун нің қызын өз оғлы Жочи ға тілеб ерді. Жочи ның қызын Сәнг н өз оғлы ға тілеб ерді. Ол сабабдын2 бір бірі нің ара сөз болуб, бір бірі сі білән душман лық араларында пайда болды. Оң хан ның орлы йашурун Бамуқа сечен білән Чиңгиз хан ға қасд етмекке3 йаман кеңеш4 қылды. Оң хан анлар ны мани ` қылмады. Қақай йыл, йа ни тонуз йылы болғай, беш йүз тоқсан тоқузда ўа ақи` жумада алахир айында Чиңгиз хан бу йылларда5 йазғысын бу йыл өз ордасында ерді. Оң [хан] оғлы Сәнгүн үчүн хайла білән қыз тілете йіберді. Мүңлик Ичигә... Аның соңғудан Оң хан білән оғлы Сәнгүн бір болуб, ләшкәр тартыб на каһ Чиңгиз ханның

үстіне барғай лар. Анлардын жасус хабар берді. Булар һәм ләшкәр тартты. Чиңгиз хан андын қачты. Бачаныб Балжиунға барды. Ол йерде булақ лары кем ерді.` Бір нечә күн анда балчық лы су ічті лер. Андын7 [соң] өзгә8 йерге барды лар. Ол йердін Оң хан ға уа Сәнгун ға, аның, улуғ ларыдын елчі йіберді. Бурунғы уақт да бір біріне йахшы лық қылыш ғанны офкә сөзін айтыб йіберді йарашалы теб. Анлар йараш мады лар. Оң хан ның ба`зи улуғ лары өзгә йанға көқүл етіб йаман кеңәш қылды лар. Андын жүда болды лар. Анлар ның ба зи сы Чингиз хан ға келіб қошулды. Ол уақт да Чиңгиз хан ның інісі Жочи Қасар Чингиз хан дын жүда ерді. Аның үйін, тірлігін, малын Оң хан чапыб алды. Андын үч уа йалаңач Чиңгиз хан ға келді. Андын соң Жочи Қасар өз тілідін Оң ханға елчі йіберді. Мен ағам ға қошулдым. Андын һеч йаманлық тапмадым, әгәр атам хан менің үйүмні йана меңә берсе ерді. Аның1 [білән] ел болур ердім. Мунуң дек сөз білән Оң хан ны ғафил қылды лар. Екі сі ләшкәр тартыб Оң хан ны басты. Ол қышы2 бамаузи` Қаһара Табан атлығ йер турур. Анда қышлады, үйіне түшті. Андын ілгері қаум тайжиут ны ўа тақы өңгә қаум моғолны фатқ қылыб, өз тахтына фарман қылыб келтүрүб ерді. Ўа тақы моғол улуғлары өз аға eа іні сі eа ғайри һәм Оң хан білән біргә ерді. Анлар ны мусаххар қылыб, өзіне көчүрді. Бу уақт да анларның падшаһы Оң хан ерді. Оң хан ның падшаһ лығы қадим дын берү кечіб ерді. Чингиз хан ол йерде Оң хан ны өлтүрді. Тахт ўа мамлакатын ўа ләшкәрін өзіне бақтурды. Ол йыл атын Чиңгизи атады лар, уа ма`ни Чингизи ол турур, йабни «Гөөр хан» темәк лік болур, йа`ни қой му`аззам улуғ падша темек болур. Ол мамлакат ның адаты ол ерді, улуғ падшаһ ны Гөөр хан теб айтурлар. Бір уақтда қаум моғол нирундын уа

ба зи дарлакин жами`болды лар. Уа Жамуқа сечен ні Гөөрхан теб атады лар. Аңа ол ат йарашмады, мүбарак болмады, бу ма`ни дын моғол тілі білән Чиңгиз хан атады лар. Андын бурун атасы Йесуге баһадур қойған аты Темужин ерді. Тоңуз йылы атасы дын қалды, тоңуз йылы падшаһ болды. Уа тақы тоңуз йылы уофат табды. Қулқана йыл, йа ни сычқан болғай, алты йүзде уа ақи жумада алахир айында Чиңгиз хан бу йыл йазғысын қаум өнгүт Ала куш тегин Өнгут нің падшаһы ерді. Аңа хабар йіберді. Найман ның падшаһы Тайан хан ға мадад қылмасун1 (сун) теб. Ақа уа іні сін йығыб Чиңгиз хан уруш қылурға Тайан хан ның үстіне атланды. Тайан хан бірлә меркит нің Туқба беки қаум қатақин уа салжиут өзгә2 қаумлар аның бірлә біргә ерді. Тамамы сын Чиңгиз хан қачурды. Тайан хан ны ол уруш да өлтүрді. һукар йыл, йа ни сығыр йылы болғаймы, алты йүз бірде уа ақи`жумада алахир айында Чиңгиз хан бу йылларда урушмақға уилайат Қашин [ға] барды. Аны таңкут теб айтур лар. Аның улуғ шаһары бар ерді, уа қал`а Леги уа шаһар Лиги лауш, анлар ны алды. Уилайат таңкут ны чапыб, бисйар йесір келтүрді. Таб`а ` дар нафар йер аты Чиңгиз хан йерінде ерді. Йігірмі бір йыл тама баз бада бір йыл нақса ахрын болғай йігірмі екі йыл ибитда бу мададта барс йылы ерді алты йүз екіде уа ақы` рәжәбда ўа ахри тоңуз йылы алты йүз йігірмі төртде Чиңгиз хан уофат болды. Барс йыл алты йүз екіде ўа ақи` рәжәб айында. Чиңгиз хан бу йылда елліг екіде ерді. Ўа нечүк аның йауқында найман ның падшаһы Тайан хан уа жам`и өнгін падшаһ лар аның бірлә біргә ерді. Чиңгиз хан анлар ның барчасын урушуб қачурды. Барча падшаһларны өлтүрді. Анлар ның ӯотан лары[н], йуртлары ерді, аңа барды. Тайан хан ның токуз пайалы ақ туқы бар ерді. Буйурды, аны тікді. Улуғ жами`ат Муңлик Ичигәнің оғлы уа Көкәчу Тәбтәңри

1қылмасын 2өнгә атлығ. Мәрді Карим нафс ерді. Уа да`уй карамат лык қылды. Бакрат дан бурун айтыб ерді. Худай та ала йер йүзінде падшаһ лық сеңә бергей теб, ол күн келді.2 Да уй карамат лық қылды, айды кім нечүк падшаһ лар бар3 ерді. Бу иқлимда һәр бірі сін Гөөр хан деб4 айтур еді лер. Анлар сенің қолунда мақһур болды лар уа сенің атың бу ма`ни дын Чиңгизи ерді, йа`ни падшаһ лар падшаһы болдуң, худай та`ала буйуруб турур. Сенің атың Чиңгиз хан болғай, Чиңгиз хан темек1 падшаһлар2 падшаһы темек болур. Лафз моғол білән ўа Көкжут3 теңрі мундағ4 ат қойды лар. Барча улуғ лар ол ма`ни ны қабул қылды лар, барча сы бу атны муқаррар қылды лар. Уа аның қуты, күчі һәрне чаклы тамам рақ хасил болды. Уа падшаһ лық жа анда болды. Андын соң ол йыл оқ Буйруқ ханға токуш мақға5 атланды. Ол һәм қонуб олтуруб ерді. Андақ оқ басты, өлтүрді. Аның мамлакатын алды. Таўалы йыл, йа`ни қойан йылы болғай, алты йүз үч де ўа ақи` ражаб айында. Чиңгиз хан бу йылда ең иілік ӯилᾶйат Қашин ны мусаххар қылыб ерді. Йана йана башдын йағы болды. Ол уилайат қа тоқуш мақға атланды. Уа тамами ол уилайатны мусаххар қылдурды уа һәм ол йыл оқ Қырқызға кіші7 йіберді. Елчі лері анлар ел болдылар. Ол елчі лер өзлері білән ақ саңқурлар, бөләк лер келтүрді. Анлар бу елчі лер дін йіберді. Лу йылы8 алты йүз төрт де уа ақи ражаб айында. Чиңгиз хан бу йылларда йазғысын өз үйінде ерді. Қышқысын меркит нің падшаһы Тоқба бекиге атланды.9 Тайан хан ның оғлы Күшлүк Тоқба беки бірлә бір ерді лер. Екі ләшкәхкр токуш қылдылар. Тоқба беки ол токуш да оқ өлді. Ағасы ның оғлы қачыб уилайат Уйғур ға барды. Күшлүк қачыб Түркстан ның хакимі қара хытай Гөөр хан ға барды.

1еліг 2келді ‒ Збар ‒ 4теб 1ма нисы 2падша лар ның ‒ 3Көкжу Теб+ 4чундақ 5тоқушмаға Шабабның 7елчі 8йылы, йани аждаһа болғай+ ''Анын бірлә+ Моғай йыл, йа ни йылан йылы болғай, алты йүз беш де уа ақи` ша`бан айында. Чицгиз хан бу йылда Иди Қут уйгур ның падшаһы талаб қылды, елчі лер йіберді. Ол һәм өзі елчі йіберді, ел болайын теб. Тоқба беки нің1 оғлы, аңа хабар берді. Мөрин йыл, йа ни йылқы йылы болғай, алты йүз алтыда уа ақи` шабан айында. Чиңгиз хан бу йылда2 йазғысын үйінде ерді, күзгісін йана қатла тоқуш қылмақға3 уилайат Таңкут қа атланды. Ол уилайат ның падшаһы Шидурғу4 атлығ ерді. Қызын муңа берді. Қойын йыл, йа ни қой йылы болғай, алты йүз йетіде ўа ақи` ша`бан айында. Чиңгиз хан йаз уақтда бамаузи` Келуран да ерді. Қарлуқ ның [падшаһы] Арслан хан, уйгур ның [падшаһы] Иди Қут ‒ екісі ол йерде Чиңгиз хан ға куллуқға келділер. Олжамыш қылды лар. Қаум қонқырат ерді, Токучар нойан ны екі мың атлығ білән қарауыл қойды. Күзгүсін ләшкәрі білән хытай ға барды, ўа көб шаһар лар ны алды. Бечін йылы` болғай алты йүз секізде ўа ақи рамазан айында. Чиңгиз хан бу йылларда әр бір оғлыға ләшкәр бөлүб берді. Өзі шаһар лар қабаб уилайатны хытайда маусум йүрүб ӯилайат ларны бисйар алды. Тақақу йыл, йа`ни тауық йылы болғай, алты йүз тоқузда уа ақи` рамазан айында. Чиңгиз хан бу йыллар Бахдуд шаһар Жуңду уа Тахтге хытайға йет [т] і. Падшаһ Алтан хан улуғлары білән кеңеш1 қылды. Мунуң білән урушалық му йа йарашалық му теб. Йарашмақлық ны охшатыб елчі йіберді. Ел болалық2 теб. Өз қызы Гүнжү хатун ны Чиңгиз ханға берді. Андағ ахуал етіб соң Алтан хан шаһар Намкиңге барды. Хытай ның күн туғуш сари болур Қара Мурен ның йақасы білән кетті. Чиңгиз хан ләшкәрі шаһар Жундуні алды лар. Мал уа хазинасы анда Алтан хан 'беки нің ағасының+ 2йылларда Зқылмаға 4Шидур 5тоқушмаға `йа`ни йүзіне+ болғай ‒

Ноқай йыл, йа ни ит йылы болғай алты йүз онда уа ақи` шаўўал айында. Чиңгиз хан бу йыллар һәм ол уилайат Хытайда ирді. Оғлан ларын, улуғ ларын ол уалайат тегрәсіндегі халқны бақтурурға машғул болды. Қақа йыл, йа`ни тоңуз йыли болғай, алты йүз он бірде ўа ақи` шаўўал айында. Чиңгиз хан бу йыллар да һәм уилайат Хытайда ерді. Ўа Самуқа баһадур ны ләшкәр білән ба`зи уилайат ларны алғалы йіберді. Ўа Толун черби[ні] Чаған Балғасун таба йіберді. Ол уақтда көб уалайат ларны алды. Қүлқана йыл, йа ни сычқан йылы [болғай]. Чиңгиз хан бу йыллар жалайыр Муқалы гөйәңні сол қолы білән йіберді. Аўўал ол шаһарлар ны алыб ерді, йана йағы болды лар. Аны йана4 тағы бақтурды. һөкәр йыл, йа`ни сығыр йылы болғай, алты йүз он үчде уа ақи`зулқа`да [айында]. Чиңгиз хан бу йыллар Хытай уилайаты дын аслы өз йуртына тебрәді. Уа Сүбүдай баһадурны. уруш қылмақға1 қаум меркитке йіберді. Ол ләшкәр нің арабасын темір дін йасатты, йа ни темір қаудалақта йолда, тағлы ташлы йерде араба сынмағай теб. Екі мың кіші бірлә Токучар баһадурны боқраул қылды, һәм анлар білән біргә йіберді. Анлар барды лар. Қуду Тоқта беки нің ағасы ерді. Меркит ләшкәрі білән ерді. Аны булар көтерді лер. Тамамы сын, ўа Бурағул нойан, уа Дурбай нойан ‒ екісін йіберді қаум туматқа. Аўўал ел болып ерді. Сон йана йағы болмыш, анлар ны барыб басты лар. Уа Бурағул нойан ол урушда өлді. Чиңгиз хан аның қалған ақлығына үкүш суһурғал2 лар қылды, қалғанын йарылқады. Барыс йыл алты йүз он төрт де ўа ақи` зулқа`да [айында]. Чиңгиз хан бу йыллар Муқалы гөйәң ні тамамы сол ләшкәрі білән уа ба зи хытай ләшкәрі ел болуб келді лер. Мунча ләшкәр білән Хытай ўалᾶйаты ға

1қылмаға 2суйурғал лар Зкеліб ерді 4болур+ 5Қырқызға йіберді. Хытай уалайаты дан анча уалайатлар бақындырыб ерді. Барчасын Муқалы гөйәңгә берді ма ни «гөйәң» лафз хытай [тілі білән] «улуғ бек» темек болур һәм улуғ падша темек4 Уа Жочи ны уилайат қырқыз [ға]5 йіберді. Ӯилайат Қырқыз йағы болуб ерді йана бақтурды. Тулы йыл, йа`ни қойан йылы болғай, алты йуз он беш де. Чиңгиз хан бу йыл лар да өз ордасында келіб, улуғ жами`ат айт[т]ы улуғ курылтай қылды, йа ни улуғ кеңеш1 қылды. Ләшкәр йарағын анықлаб уилайат Тажикке нийат қылыб атланды. Лу йыл2 болғай алты йүз он алтыда ўа ақи`зул ахир айында. Чиңгиз хан бу йыллар да уилайат Тажик де ерді. Ердіш суыны йайламыш қылды. Та атын, улағын семүртті.3 Күзгүсін ол йердін тебрәді. Ол уилайат лар ның қырағында шаһар лар бар ерді. Йолда бары сын ала-ала келді. Тамам Отрарға келді. Жочи, Чағатай4 ‒ буларны ол йердін Түркстан хадиндегі5 шаһар лар ны алыб келе кет(т)і. Өзі Толуй білән біргә Бухараға барды. Муғай йыл алты йүз он йетіде уа ақи` [зул ахир айында]. Чиңгиз хан бу йыллар Бухараға келіб алды һәм ошбу йыл оқ аның тегрәсіндәгі шаһар лар ны алды. Уа Самаркандны алды. Оғлан лары Отрар ны алыб, атасы алдыға келді лер. Уа Жочи Йаңы кент, Барчын кент ‒ анларны алыб келді. Уа Жебе нойан, ӯа Сүбүдай баһадур ны султан Мухаммад Хоразмшаһ7 [ның] артыдын қудыра йіберді, та Хорасан, ўа ирақ қа йеткүнче. Уа Жочи, ӯа Чағатай, ӯа Угетай булар ны Хорезмға йіберді. Тақы өзі Термезд ке барды. Жайхун дын кечті. Толуй хан ны ләшкәр алдында уилайат8 ала-ала йіберді. Та Хорасан ға дегәч алды. Ол қышқысын аксар ӯилайат лар ны бақтурды. Чиңгиз хан өзі Жайхундын кечіб Балхны

Мәрин йыл, йа`ни йылқы йылы болгай, алты йүз он токузда ӯа ақи`михрам айында. Чиңггиз хан йазғысын бу йыл Талиқан уилайат ға машғул болды. Уа Толуй хан тамам шаһар лар, ӯилȃиа лар Хорасан хадинда Ғин тамамысын алды. Ӯа Чиңгиз ханелчі йіберді. Күн ысығ қарам болды. Қайт сын теб, андын қай [т] ты. Йолда һәрне ӯилȃйат бар ерді. Барча сын ғарат қыла келді лер. Уа тақы шаһар һератны алды уа қатл ғарат қылды. Бу уақт да Чингиз хан қала Талиқан ны харб қылды. Ол йерде Толуй хизмәті [ге] келді. Ӯа Чағатай, Үгетай анлар һәм келді лер. Жочи уғруқына қайтыб кетіб турур ерді. Уа һәм ол йыл хабар келді. Султан Жалал ад-дин Ғазнин да Синд дариасында Қутуқу нойан бірлә1 уруш кылыб Кутуку ны басыб турур теб. Чингиз хан ешіткеч фи ал хал атланды. Тебрәді. Султан Жалал ад-дин Синд дарйасындын кечіб қачыб кетті. Артыдан Бала нойан ны кудыра йіберді. Қойын йыл, йа ни қой йылы болғай, алты йүз йігірміде уа ақи`мухаррам айында. Чиңгиз хан баһар бу йыл Синд суы бойында ерді. Үгетай хан ны Ғазнин ға йіберді, аны алды. Бисйар қатл ғарат қылды. Ўа нечүк ауа ысығ ерді.2 Аны келсүн теб хабар йіберді. Андын қайтыб келді. Қошларыға ата хизматыға. Ол йерде йазғысын йайлады. Сахарада та жалайыр Бала нойан ны ундустан уилайатыға `8. йіберді. Ол йақтағы тамам ӯилȃйат лар ны барыб алды. Бенин йыл1 болғай, алты йүз йігірмі бірде, уа ақи` мухаррам айында Чингиз хан бу йыл йазғысын қайт [т] ы. Ол уилайат дын өз ордусыға таба қадам қойды. Ол қыш йолда қышлады. Йазғысын йетті. Тақақу йыл, йа ни тауық йылы3 [болғай], алты йүз йігірмі екі де, уа ақи` сафар айында. Чицгиз хан бу йыл йазғы сын өз ордуларыға келіб түшті. Йетінчі йыл ерді, Тажик ӯилȃйаты ге атланғалы4 йетінчі йылда 5барчасын

1йа ни бузина + 2йетті 3болғай+ 4атланды 5йазғысын+ (сын) бақтырыб келді. Уа тақы ол йыл оқ күзгүсін уилайат Таңғутға атланды. Бурун нечә қарат ел болуб ерді йана қайта йағы болды. Ол йыл қышқы сын барыб шаһар Даршакай атлығ` улуғ ма`зум шаһар турур. Аны алды. Аның падшаһы Шидурғу атлығ. Аның шаһары Тарқы атлығ турур, аны алды. Ноқай йыл, йа ни ит йылы болғай, алты йүз иігірмі төрт де уа ақи` сафар айын да. Чиңгиз хан бу йыл йазғы сын бамаузи` Онкун Талан Қуқуқ деген йерде ерді. Накаһ ахл йауық келді. Өз халын біліб өз оғлан лары ны7‒ Үгетай ўа Толуй ны талаб қылды. Анлар білән біргә халуат да олтуруб анларға ўасийат қылды. Угетай хан ны уали ал аһад қылыб өз орныға мендін соң сен болғыл теді. Анлары ға уилайат лары ға8 ўа үйіне, ўа улусыға9 қайтарды10. Йалғузун ләшкәрі білән уалайат Бигйас таба барды. Ол йерге йет[т]і ерсә, уилайат Таңқут ўа Журжа падшаһы ге1 елчі лер йіберді. Маруаридын мурасса қылған табллар жүмлә сін Чиңгиз хан ға `арза қылды. Андын соң Таңкут падшаһ ел болды. Йарашмаға тіледі, бір ай муһлат тіледі. Та бір ай беш кіші лер йараштурды. Андын соң чықыб келді. Чиңгиз хан1 йүзінде хәста лық білгүрді. Қақай йыл, йа ни тоңуз йылы болғай, алты йүз иігір- мі беш де ўа ақи `сафар айында. Чиңгиз хан бу йыл ічінде йетміш үч йашында ерді. Уилайат Таңқут да уофат табды. Мундын ілгері ол уақтда кім оғлан лары ға ўасиат қылды ерді. Анда айтыб ерді, кім мен өлсем, ол ўақи`а ны білгүртмеңіз, аһл Таңқутдын кезлеңіз, тағрит тутмаңыз, зарилиқ қылыб нуха қылмаңыз. Улуғ лар, ўа ләшкәр, халқы ‒ барчасы сабр қылсун лар. Аһл Танкут чықыб келсе лер, барчасын өлтүрүңүз, хабар уақи`а һәр уилайатқа түшмесүн та улус сізнің білән уилайатыңыз ге келмесін. Бимаужиб ол уақи`аны йашуруңуз, нечүк аһл Таңқут чықыб келсе, барча сын қылыч білән

кечүрүңүз. Менің сүңгәгімні турған сандуқны алыб, өз ӯилâйатыңыз ға йүз уруңуз. Йолда һәр кішіні йолуқса өлдүрүңүз, та хабар һәр тарафқа чықмасун теб бу ўасийатны қылды. Тоңуз йылы рамазан айы ның он төртүнчі күн тарих ның алты йүз йігірмі төрт де өз ордусында келтүрді лер. Изһар eа ақи`қылды лар. Аның төрт улуғ ордасы улуғ тафрит тутты лар. Өз йерінде бурун ўақтда жаһат қоруқ-и бузург та`ин буйуруб ерді. Ол йерде дафйн қылды лар. Зикр дигәр әмрә туман уа һазара ләшкәр лері Чиңгиз ханның. Анча бакул уа даст раст, уа даст чаб, йа ни оң қол, сол қол та`аллуқ бар ерді. Өзідін соң төртүнчі оғлы Толуй ханға қалды.1 Уа анча өнгін оғланлары уа ағалары, аға оғлан лары ға, аға сыға ел, ләшкәр бөлүб берді. Анлар махсус өтті, ма лум болды, ол таби`лар йүз йігірмі тоқуз мың нафар. Харб анча бакул уа барунқар уа жунғар, йа ни қалб уа часын та`ллуқ бар ерді. Ол мирас йолы дын Толуйға тігді. Асл Толуйны йеке Нойан теб айтур ерді. Йүз де бір мың нафар. Таб`а. Қол уа ол һазара хасс Чиңгиз ханда ерді. Тамамы чағырлады. Төрт улуғ ордусында ерді, кім ол кім ерсә кім аңа та аллуқ бар ерді, Бір мың нафар. Ол заманда машһур, ма лум андағ ерді. һазара-и хасс һәр нәчә көбрәк ерді. Та мың кіші кім ерсә дін артық ермәс ерді. Мың дын өксүк һәм ермәс ерді. Бу мың бегі Чиңгиз хан ның ордусында, йа`ни орда бек лігі ол кім ерсә ерді Чаған атлығ, шул қаум татар ерді. Таңқут ӯилâйат дын ерді. Он бір йашар ерді. Ол Чаған сығыр күтүб йүрүр ерді. Накаһ бір күн Чиңгиз хан муны йазыда көрді. Бір бөлек сығырны күтүб, башына от лар, сечек лер санчыб турур. Чиңгиз хан сурды: не үчүн башыңа нишана қылыб сын теб. Ол айды: мен сығыр лар ны күтер мін, сығырлар меңә таби`турур. Ол башымдағы сығырларға нишана турур теді. Бу сөз Чиңгиз хан ға хуш келді. Аны ектуледі. Ахир бешінчі оғлум болғыл

1 қалды. Өнгә та`лиқ болды+ теді. Бу Чаған улағ, суйсун, шул `ажим дік ошбу нундек ол ордаларға, ол һазара ға бу үләштүрүр ерді. Бу Чаған Чиңгиз хан дын соң Үгетай хан ның хүкимі білән шаһзада лар ға эмир бузург ләшкәр лерге муқаддами болуб Хытай уилайатыға кетті. Ләшкәр башлығы болуб ол тарафға кетті, аны Хытай [ға] 1 йіберген соң Бөрә атлығ бар ерді. Шул һәм қаум таңқут ерді. Аны һәм йесір етіб алыб келген ерді. Соң улуғ болды. Йүз бегі, мың бегі болды. Чаған ның орныға ол мансабда болды. Бөрә Бөртә Фужин ның ордусында ерді. Йүзлер уа мыңлар мундақ тафсил қылын ды. Йүзлер бузург Чиңгиз хан да, ол Чаған нойан ма`лум ерді. Ол Хытайға кетті. Андын соң Бөрә нойан болды2 ерді. Йүзлер Елтемүр баурчы, шул қаум сунит, шул Бөртә Фужин нің ордусында ерді, Йүзлер Йүрки баурчы, шул қаум дурбан. Улуғ атасы ‒ Булад аға3бу йерде улуғ әмрә турур. Шул Бөртә Фужин нің ордусында ерді, Йүзлер Улдай курчы, шул қаум жалайыр, төрт ордуға башлық ерді. Йүзер Әлбәкир баурчы, шул албат уруғы, қаум керайт, шул Бөртә Фужин ор дусында ерді. Йүзер Жамал хожа, шул қаум меркит, Қулан хатун ның ағасы, Йүзер Қыңқыйадай, улуғ ордасы Йесулун хатунда ерді. Йүзер Йесунтуа, шул қаум татар ақтачы беклігі, төрт казик ерді. Йүзер Хали, бу секіз йүз кім ма`лум болды, бітілді. Уа тақы екінчі йана ма`лум болса, анша ал `азиз улуғ ордусы Бөртә Фужин ге та лиқ ерді Бегташ атлығ. Хан аны Һулугу хан ға елчі лік ке йіберді. Таб`а анча Чиңгиз хан ның маймене уа майсара, йа ни оң қол, сол қолда та`аллук, бар ерді. Йүз мың нафар. Маймене, йа`ни ләшкәрі онда барчадын ілгері Бурғучы нойан ерді. Уа соңун, йа ни андын соң аның орныға Бурағул нойан ерді. Отуз мың нафар. Мыңар хаса Бурғучы нойан, шул қаум арулат ерді. Барча қарачу, беклердін улуғрақы ол ерді. Чиңгиз хан ның ол чора ағасы ол ерді. Андын соң түмен беклігі болды.

1Хытайға 2болды ‒Зақа Андын соң оң қолдағы ләшкәрні біледі. Үгетай хан ның заманында уофат табды. Аның орныға Буралдай биледі. Меңгу хан заманы да Балчық Койлан хан заманында Бурғучы оғлы Елтемүр биледі. Андын соң Буралдайын Ерқамыш [оғлы]. Аның оғланлары бисйар бар ерді. Тамамы қарачу улуғ ерді. Бірі сі Өзтемүр баурчы ерді. Өзі машһур ерді. Бу мамлакат(ўа) Учан оғлы Бегләмиш аның нәслі турур. Тулек ке бірікті. Ол сабаб дын Сөгәй білән біргә өлтүрді. Мыңар Борақул нойан. Мың бегі ерді. Бурғучы нойандын соң барча улуғ қарачу лары, улуғлары бурун дан бір ўа бар ерді. Чиңгиз хан да шул қаум һуйшин Бурғучы нойан дек болуб өтті. Оң қолдағы ләшкәр де ошбундын улуғ кімсә йоқ ерді. Ол бокаул ерді, баурчы, керек йарағ ерді. Андын соң түмен беклігі болды. Үгетай хан заманыда аның оғлы Чупукур Қутылай ерді. Қойлай хан заманыда Турчы гүрген ерді. Кім Келміш ақа ның сіңлісі Шырын атлығ, өз ағасы ның оғлы ерді. һулағу хан ның муна1 берді ерді. Мыңар Жадай нойан, қаум маңкут ерді. Андын соң Қойлай хан заманыда оғлы ның оғлы Маңкутай атлығ. Аның орнун ол биледі. Бу Жадай нойан ның хикайат [ы] өз қарындашлары да машрух уа мафсил маңқут уруғунда келүр. Қутлығ шаһ аның нәслі турур. Мыңар Кеңқийатай нойан, шул қаум олкунут турур. Қойлай хан заманы да оғлының оғлы Елик Буқанчай атлығ ерді. Уа Турату гүрген уа Йесур улуғ лар шуның нәслі дін турур. Мыңар Толун черби, шул қаум қоңқотан ерді. Муңлик Ичиге нің оғлы, кім Чиңгиз хан ның анасы Ауалун екені ол алыб ерді. Тақы бір оғлы бар ерді. Аны(ң) Теб Теңрі теб айтур лар. Мыңар Сүкәтү черби, шул қаум қоңқұтан ерді. Толун черби нің ағасы ерді. Ма лум турур бу уилайатда Хаган хатун ның[ері] ерді Туса атлығ. Абышқа кім ханға1 барды, шунуң нәслі турур. Мыңар Бала нойан, шул қаум жалайыр ерді, Қойлай хан заманыда

Маду атлығ, аның орныға ол олтурды. Уа Аһин атлығ елчі бу йерге хан ға келді, аның қарындашы ерді. Уа бу йерде Нурин ақтачы, шуның қарындашлары турур. Мыңар Арғай Қасар нойан шул һәм қаум жалайыр ерді. Бала нойан ның ағасы ерді, ма лум ерді. Мыңар Туғрил, шул қаум сулдуш қарындашы аның Шиду нойан ерді. Харан баурчы улуғ бек ерді. Меңгу хан ның хизматында ерді, анлар ның қарындашлары ерді. Қойлай хан аны бу аста ол кім Ариқ Букені таһаййуғ қылыб ерді. Ол йолдын аны аудурды. Мыңар Шидун нойан, шул қаум сулдус, ма`руф маш ур ерді. Шунуң уруғы Қойлай хан ның хизматында ерді. Ол Қойдай хан заманыда хайат ерді. Ўа ликин бағайат қартайыб өлді. Андағ кім өз келін лерін танымас ерді. Айтур лар меңә берчі теб айтур ерді. Чобан бек аның нәслі турур. Мыңар Шики Қутуқу, шул қаум татар ерді. Ол уақтда кім татарны чабты лар. Тағ арасында бір оғлан йығлар. Ол уақтда Бөртә фужин фарзанд ге арзу ерді. Чиңгиз хан буйурды, аны ектүләңіз теб. Нечүк улуғ болды. Бөртә фужин ат қойды Арикан Йеке теб айтур, йа`ни бешінчі оғлум теб. Үгетай хан аны ағам тейүр ерді. Меңгу ханлар дын йоқары олтурур.1 Ариқ Букенің булғақында өлді. Мыңар Дусуқа, шул қаум дурбан ерді. Қату нойан, аның оғлы Йесу Буқа гүрген, шуның барчасы оғлындын туғған лар турур. Мыңар Муңқал Туркан, шул қаум барин [ерді]. Уа Байан Абақа хан аһыдында ошбу йердін Бәндәлик ханға кетті. Ол йерде ләшкәр башлығы болды һәм барча оғлан лары аның ләшкәр бегі болды. Мыңар қаум ойрат. Анлар төрт мың ләшкәр еді лер. Мафсил ма`лум болды. Анлар ның улуғы падшаһы Қутуқа беки ерді. Нечүк ел болды. Тамам ләшкәр ойрат мундақ қа`да да турды. Анлар ның мың бегі Хауастай. Андын соң оғлан лары болды тейүрләр. Мыңар Бартан курчы нойан, шул қаум барин ерді, Муңқал Түркан нің қарындашы ерді. Анлар

7`. 1ерді+ екі мың ерді лер. Мың ағалары аты ма лум ермәс. Түмен машһур турур ерді. Не аксар қадим дын берү шул қаум лар ерді. Мундақ қа`дада турған аслы бір түмен ерді. Мыңар Балуқан қалча, қаум барулас ерді. Андағ айтурлар, кім дурбан халқы білән барин һәм бір біріне йақын ерді. Шулар бір біріне бір уруғ ерді. Асл лары бір турур. Әммә бір йерде бір уруғ болуб турур еді лер. Мыңар Тайчу гүрген, шул қаум олкунут ерді. Чингиз хан ның анасы ның ағасы ерді. Чингиз хан ның кічік қызы Алтауқанны Сауыр сечен ге айтут[т] урды. Хиқайат [ы] аның өз йерінде келүр. Мыңар Мукур Қуран, шул қаум адаркин [ерді], шул қыйат уруғы қаум нирун ерді, уа сабаб ол кім терш сөзлүк ерді. Бу ма ни дын аңа ат та қылды Муқур Қуран теб, ғайат бийүк бойлуг ерді. Бүкүрі оғлы ның оғлы ерді. Мыңар Йесүн Т уа Тарақай, шул қаум орйаңқыт, інісі Йесу Буқа тайшы, кім курчы ерді. Чиңгиз ханда курчы лар мың бегі ерді. Ата руғы Буқаның Кәһи курчы. Курчы лық йолында мулазим ўа батар бат ма`табар болды. Бу уилайатқа келді. Мыңар Қадан Кәтаул, шул қаум сунит. Кетулан ның бір мыңы ны ол билүр ерді. Мыңар Муңлик ичиге, шул қаум қоңқырат. Көкчут Тәкрі нің атасы, Толун черби [нің атасы ерді]. Чингиз хан нын анасы ның ері ерді. Хикайат аның асл тарихда машрух айтылур. Мыңар қаум Өнгүт, анлар төрт мың ерді. Анлар ның бегі Ай буқа ерді. Андын соң Алакут тегин уа Шаңгүй, шулар һәм қаум өнгүт ерді. Уа бу қаум раст көңлі білән [Чиңгиз ханға] ел болды. Мундақ қарар да муқаррар болды. Мыңар Көки нойан уа Мүкәту Қыйал. Қыйал оғлан лары уа қаум қыйат кім бу заманда Тоқта алында турур да көб қыйат тақы шуның нәслідін турур1 болғай. Мыңар Сахих турур. Майсара йа ни2 сол қол ны моғол жунқар теб айтур. Анлар ның башлығы жалайыр Муқал гөйәң ерді. Андын соң шул қаум барин Найа нойан болды. Алтмыш екі мың нафар. Мыңар Муқа

1турур ‒2ләшкәри Зқаму ‒ 4аны+ гөйәң шул қаум жалайыр ерді. Уа нечүк улуғ ма табар бек ерді. Көб күч берді Чиңгиз ханға. Чиңгиз тамамы ләшкәрі жалайырны аңа хауалат қылды. Мыңар ‒ мыңар та`айин қылды. Үч мың ерді қаму3 мажму`ы. Чиңгиз уа тақы кім Қара ун Жидунға йіберді. Сархад хытай турур. Хытай халқы гөйәң атады, йа`ни улуғ ма` табар төмәк болур. Андын соң Чиңгиз хан һәм гөйәң теб айтур ерді. Соң оғлан ларын һәм гөйәң теб атады лар. һантун нойан ны Қайду4 махбус ет [т]і на ка, Нумуған білән өз уилайаты ға чықты. Аның оғлан лары Жаукур Амуқ шуның нәслі дін турур. Мыңар Йесу Буқа тайшы, шул қаум орйаңқут ерді. Жалма Уһенің оғлы ерді. Чиңгиз ханда улуғ ма табар еді. Ол заманда тамамы бузург әм ә улуғ а л ма табар еді. Баурчы нойан, уа Буракул нойан, уа Жалма Уһе ўа Судун нойан булар еді лер. Уа Қарауна Жубан мың бегі ерді. Ағасыдын туған ерді Йесу Буқа тайши.1 Уа тайши бу луғат хытай «улуғ бахши» темәк болур. Үгетай хан аны хирағат білән тайши атады. Уа сабаб аның бір йолы айағы дердлі болды. Аны арба білән ордусына келтүрді лер. Мыңар Кәһтай нойан уа Болчин нойан ‒ бу екісі аға-іні ерді лер. Шул қаум орут-нирундын ерді лер. Уа сабаб ол кім улуғ бек ерді. Раст көңлі білән Чиңгиз хан ға күч берді лер. Тамам ләшкәр анлар ның қаумын анларға буйурды. Мың ағасы кімсә лер болды. Мажму`ы төрт мың ерділер. Чиңгиз хан бір кечә уйкусында [туш] көрді. Абиқа беги2 Жақамбу ның қызы ерді, қаум керайт, кім ол хатунны Кә тай нойанға берді, тахқиқ3 қылды. Тарих да айтулур. Мыңар Буту гүрген, шул қаум Икирас ерді.4 Дарлакиндін ерді. Уа бу қаум қонқыратқа йауық ерді. Қызны Чиңгиз хандын алды. Андағ шархи да келүр уа нечүк ма`табар еді. Раст көңлі білән күч берді. Тамам ләшкәрі икирасны Чиңгиз хан муңа хаўâлат қылды. Мың ағасы ны бу та`ин қылды. Барчасы үч мың ләшкәр еді лер. Анлар

1тайши ның 2бегин Збақшиш 4шул+ ның ат лары ма лум болды. Мыңар Йеке Кутукут нойан, шул қаум татар ерді. Улуғ беклер ерді. Уа ма табар, ағасы Жума гүрген ерді. Бір анадын екі қыз қарындашы бар ерді. Бірінің (аты) ‒ Йесулун, екінчісі нің аты Йесугәт. Чингиз хан екісінде алды. Барча хатунлары дын улуғы1 төрт2 хатун3 лары ның бірі4 ол ерді. Хикайат қаум татарда келүр. Мыңар Алчы нойан, һуку нойан, Қатай, Бүрткүдүр, Шуңқур ‒ бу беш бек ма лум турур. Қаум қоңқырат ерді лер. Уа Алчы, һуку ‒ ағалы-інілі ерді. Аталары Дай нойан ерді, қоңқырат ның падшаһы ерді. Чиңгиз хан ның улуғ хатуны Бөртә фужин аларның қарындашы ерді. Тақы ол төрт бек лер бар ерді, агасы дан туған. Даритай оғлан лары, Дай нойан ағасы. Үгетай хан уа Қойлай хан ның күйеулері, аның нәслі дін турур. Мыңар Қойулдар сечен, шул қаум маңқут ерді, Нирун дын ерді. Аның мыңы [шул] қаумы [дын ерді], Чиңгиз ханда ерді ӯа `азим ма`табар еді, [Чиңгиз ханға| улуғ күч берді. Уа мартаба [да] Муқалы гөйәң білән олтурур ерді. Уа һеч уақт да хизмат дын хали болмады. Бу уилайат да халифа ўа Мәкри табай шуның нәслі дін турур. Мың ағасы нечүк хизмат да Бурқан нойан һәм шуның нәслі дін турур. Мыңар Найа нойан, шул қаум барын ерді. Тамами ләшкәр ол қаум ның. Ўа нечүк улуғ бек ерді. Раст көңлі білән Чиңгиз ханға ел болуб, күч берді. Чиңгиз хан барин ләшкәрін муңа табшурды. Мың ағасы[н] өз көңлі тіләгенче өзі йасады. Уа мажму анлар үч мың ләшкәр еді лер. Муқалы гөйәндін соң сол қолның ләшкәрін ол биледі. Мыңар Сүтү нойан, шул қаум қоңқотан ерді. Күңлик ечиге нің оғлы. Ілкәрі [де] аның ахуалын шарх берілді. Мыңар жалайыр Тай Йесуул,1 шул қаум жалайыр еді. Ол бу қата2 Йесуул бу ӯилâйат қа келді. Уа Қурут ні кім ліке 3 пәндәліке4 ханға йіберді. Аргун хан ның оғлы

Йесу Темүрде орда5 беклігі ерді. Жалайыр Тай Йесуурның нәслідін турур. Мыңар Өнгүр нойан, шул қаум байаут дарлекин дін ерді. Уа бокаул баручы улуғ ерді Чингиз ханда. Күжүгүр нойан ерді.` Ол һәм бокаул ерді. Соң қартайды. Бурагул нойан ның орныға олтурды. Уа нечүк улуғлуқға йетішді. Әма Өнгүр бокауллік білән кечді7 Мыңар Уқай Кәржу, шул қаум жалайыр ерділер. Бу екі сі Чингиз хан ның ата-анасын дын қала келген пәндәсі ерді8. Ол жаһат дын жалайыр Мунулун хатун ны өлтүрді лер ерді. Чиңгиз хан тіледі, анларны әмрә бузург қылғай. Қабул қылмадылар. Айды лар: Йесуге баһадур бізге пәндә берді, ташбаны еткәйміз. Бу сабабдын бір мыңны билүр ерді. Саба атасы Сарытақ нойан, шунун нәслі дін турур9 ерді. Мыңар Сүбүдай баһадур, шул қаум орйаңқит ерді. Нечүк ол өлді, оғлы Көкәчу аның мыңыны ол биледі. Уа ахуал Сүбүдай баһадур ның тарихы да һәр йерде келүр. Мыңар Дуклықу черби, шул қаум арулат ерді. Буурчы нойанның ағасы ерді, уа ма`ни Дуқлықу ол турур: «сөзні көб білгей», черби, йа ни «раст көңүллі, ічі ару» болғай. Уа Йайар Турқақут атлығ шул әмрә ханда еді, шуның нәслі дін турур, уа ма`ни бу ат хытайда илкәріге айтур. Мыңар Одачы, шул қаум һойин орйаңқыт ерді. Уа ол қаум ның оғланлары бу (бу) Одачы мыңы білән біргә йаса уа йосун улуғ ағруқ бамаузи Бурқан Қалдун турур. Анда сақлар ерді. Черікке бармас ерді. Мыңар Белгүтай нойан, Чиңгиз хан ның ағасы ерді. Уа ахуал хикайат лары аның Дастанында йазылған дүр, уа тарих Чиңгиз ханда һәр йерде машрух етілүр. Мыңар Шикү гүрген, шул қаум қоңқырат ерді. Алчы нойан ның оғлы ерді. Чиңгиз хан ның қызы[н] Томалун хатун мунда ерді. (Чиңгиз)1 бу төрт мың ләшкәр қоңқырат дын ерді, муңа берді. Уилайат Тибетке йіберді. һануз ол йерде турур. Уа Байаудай, кім бу йерде курчы башлығы

турур, шул йер дін келді. Бу ләшкәр қадимдін берү өз араларында, мың ағасы ның бегі таб йин ерді. Мыңар Үгәр қалча уа Қудус қалча, шул қаум барин ерді лер. Бу екі сі аға уа іні еді лер бір бірі білән (булар). Мыңар Өкәлә черби, шул қаум сунит ерді. Мыңар Тайсун, шул қаум жалайыр еді. Муқалы гөйәң нің ағасы еді. Тақы бір қарындашы бар ерді. Аның аты ма лум болмады. Екі мың ләшкәрні билүр ерді. Мыңар Тамудар нойан, шул қаум сунит ерді. Чиңгиз ханда курчы ерді, [аның] оғлы бийүк бойлуғ ерді. Мулазим М. нгу1 хан да ерді Мубарак курчы атлығ. Оғлан [ла] ры аның Сунтай нойан, аның оғлы Имкәчин ўа Буқдай ақтачы лар еді лер. Мыңар Қошақул Жосуқ, шул қаум жажират еді лер, нирун дын ерді. Ағалары бірлә бір қатла ўа тақы хытай ӯилâйат уа Жүржәні алды. Чиңгиз хан буйурды, та шул йерден моғол дын екі нафар чықарыңыз уа нечүк анлар[ны] турқаған2 чыла табты лар. Аның ләшкәрін муңа берді. Аның [ләшкәрі] үч мың [ерді], сархаддыны муңа табшурды. Мундағ буйурды.3 Ма`ни Қошақул ол турур, кім шул һәр он дын екі ні буларға берүр ерді. Қош йа ни һәр қім уйукласа. Мыңар Муңқа қалча. шул қаум маңқыт ерді. Қойулдар сечен нің оғлы ерді. Ахуал анлар ның тақрир бар дур. Мыңар Ойар аншы, шул қаум қара хытай ерді. Уа [Чиңгиз ханға] ел болды. Пәндә лік ке Чиңгиз ханға келді. Улуғ мартаба да кечті. Шул жүмлә әмрә улуғ турур. Уа ма`ни аншы «түмен бегі» болғай. Уа нечүк Чиңгиз ханға келді, тамами қара хытай ләшкәрі он мың ерді. Ол билүр ерді. Уа бу [за] ман аның оғлан [ла] рыдан хан алында йетішкен му табар бар дур. Мың ағасы, мың бегі та`йин қылынды. Мыңар Туған уаншы, шул қаум журжа ерді. Бу бек ел болды. Уа бузург му табар болуб өтті (өтті). Уа тамами ләшкәрі жүржәні ол билүр ерді, он мың ләшкәрні. Өзі мың ағасы, мың бегі

1Чиңгиз 2турқақан 3Сөзнің+ йасады. Уа бу заманда аның оғлан лары хан ның куллуғында бардур. Махтарам еді лер. Ӯа бір қарарда өз ләшкәрін билүр еді лер. Чиңгиз хан ның ол ләшкәрлері анча бақул, оң қол, сол қолда1 бар ерді. Хасса өзіге таби` ерді. Чиңгиз хандын соң худай та`ала йуртын, аслы үйін, ләшкәрін Толуй хан ға қалды, аңа таби болды. Бу мыңлар уа түменлер ма`лум болды. Машрух мафсил бітілді ўа анча `али худа аңа оғланлары ға, өз ағаларыға ләшкәр бөлүб берді. Бу заман башладым уа тақы харф екінчі машрух уа мафсил білмек лік қылдымыз. Инша алла та`ала ал `азиз. Анча Игә нойандын башқа өз оғланларыға, ағасы2 [оғланларыға], кічік ін [ісі] Отчигин [ге], өз анасы Ауалун еке [ге] булар қисмат қылыб, ләшкәр, ел бөлүб берді. Иігірмі сегіз мың нафар. Таб`а анча. Өз оғлан ларыға берген ма`лум турур. Он алты мың нафар. Хасса аның улуғ оғлы Жочя хан төрт мың нафар. Мыңар Мүңгүр, шул қаум сижут ерді. Сайын хан4 Бату ның заманында сол қолны ол билүр ерді. Бу заманда Тоқталма хан5 Черкес атлығ [бар ерді], шул` Тоқта да улуғ ерді. Аның оғлан лары атасы йолын биледі. Мыңар Кенгитай Кутан нойан, шул қаум кенгит ерді. Аның оғлы Хуран1 атлығ, шаһзада Қончи алында ерді. Шул барча улуғлардын бузург ерді аның улусында. Мыңар һушитай, шул әмрә2 қаум һушин ерді. Шул жүмлә қарындаш лары Буурчы нойан, мыңар Байқу, шул қаум һушин ерді. Уа оң қолны ол билүр ерді. Чиңгиз ханда бу төрт бек ма лум турур. Төрт мың ләшкәр білән Жочиға берді. Уа бу заманда аксар ләшкәр Тоқта ның уа Байан ның бу төрт мың ләшкәрі нің нәслі турур уа анча ахир артуқрақ көпәлді. Шул ләшкәр лердің турур кім рус уа черкес, уа қыпчақ, уа мажар, андын өнгін һәм та лиқ+ 2ағасының оғланларыға уа ағасы+ 3Сайын хан Тоқтай хан+ 4сайын хан ‒5Тоқталма хан ‒ шул

1уран 2әмрә ‒ қармаштылар 4анларға 5азатлык `хурматлык 7аңа 8ләшкәр ‒ анларға кошулушты лар. Аға уа інісінің кім анлар арасында булғақлықда бір біріне келіб қарышты лар3. Ол сабаб дын соң артуқрақ ләшкәр пайда болды. Хасса екінчі оғлы Чағатай хан төрт мың нафар. Мыңар Толатай Қаралжар, шул қаум барулас ерді. Аның оғлан лары Абақа ханды улуғ беклер ерді. Анлар4 `азат лік5 хурмат лік` ерді. Тегудар Ағул, Ихбал нойан. Мыңар Мүгә нойан, шул [қу] қаум [қоңқырат] ерді. Аның атасы Йесүр нойан, кім Дууа білән аны7 ләшкәр8 берді. Серхадд Хорасан ға йіберді. Ол хадд худуд Балх тегрәсінде Байғызда олтурур ерді. Аның атасы Йесүр оғлан лары көб болды Ноурузның ағасы Хажы алында дүр. Бу йерде уофат табды. Ол йерде тақы оғлан лары бар дур. Мыңар мыңар бу екі мыңны асл нусхада бітілмеген ерді. Чингиз хандабу екі бек (ні) ма`лум болды. Тақы беклер атлары ма лум болмады. Әмма тамамы төрт мың ләшкәрні Чағатайға берді. Чағатай асл ләшкәр, аның орлан лары, бу күн Дууа білән біргә ерүр. Бу төрт мың ләшкәр соң бір біріндін өсе артуқрақ көпәлді лер ўа тақы аңа моғол лар дын [өзгә] қаумы лар келіб соң заманда қошулды. Хисса үчүнчі оғлы Үгетай хан төрт мың нафар. Мыңар Илүгәй, шул қаум жалайыр ерді. Ол турур, кім Ноуруз оғлы Арғун аға, ет йегучі ерді. Бу Илүгәй нің оғлан лары турур, нечүк кім Меңгү хан падшаһ лық ға олтурды. Анда ол еді, падшаһ лық Үгетай хан ның уруғыға тігді. Ол хикайат ны бітіділер. Мыңар Еләк Тууа ақа, Елжигитай ерді. Шул тамғалық сүңәклі, шул қаум сулдусдын ерді. Анларның нәслі Тумай турур, кім хорасан да мың бегі ерді. Уа бу заман шул Тумандай Молай бек мың бегі ерді. Мыңар Дайр, шул қаум қоңқутан ерді. Шунуң жүмлә уруғы Мүңлик ичиге нің уруғы білән. Мыңар... бу мың асл насхада бітілген йоқ ерді. Чиңгиз ханда бу төрт бек ма`лум болды. Тамамы төрт ләшкәр білән Үгетай ханға барды, һәр не чақлы өзгә қаум дын ерді. Әмм а`табар булар төрт мың (рур) ләшкәр турур. һәр нечақлы Хаса ханның өзінде та`аллуқ бар ерді. Бу төрт мың ләшкір нің нәслі дін турур. Ўа лекин ол уақтда кім падшаһ болды, аслы анларның `адат лары ол турур. Өңгә шаһзада ларны ләшкәрі білән өзіне үндер. Анда өз оғлы Кийүк хан сөзін тыңламай, өзгә йақға кәңүл қылды. Өз сөзін1 һәм тегүрмеді. Мүңкә хан ны падшаһ лық ға олтурғузды. Хасса өз ләшкәрін аңа бакшиш қылды. Ала анча Күтәнгә та аллуқ бар ерді. Сабаб ол, кім Мүңкә хан (хан) білән достлуғы бар ерді. Өнгәгә көң ұл қыйамады.2 Та ғайат уақтқа дегәч аның оғлан лары хан алында ерді. Үгетай хан ның уруғы ның ләшкәрін бахшиш қылды. Қайду ның ләшкәрін әммә Қайду ның ләшкәрі ермес ерді. Ол уақтда кім Ариқ Букенің булғақлығында йығылыб ерді. Андын соң башын алыб, өз ағасы Қойлай ханға барды. Қайду қачыб, аслы өз йуртына келді. һәр бір көшәде тозғун болған ләшкәрні өзіне йығды, һәр тайфа дын йығылды лар. Ол уилйатда қадимдын берү сипаһи қалыб ерді. Муңа беркіт [ті]. Ўа соң ләшкәрі, кім бу заманда аның оғланларыда турур. Ошбу жинс шул ләшкәрдін Чиңгиз хан берген ерді. Артуқ нәрсә бермеді. Хисса бешінчі оғлы Күлкән төрт мың нафар. Мыңар Қойлай нойан, шул қаум барулас турур. Мыңар Тоғурил, шул қаум нукуз ерді. Бу ӯилâйатда Қара оғлы Жаурчы оғлы ның оғлы, аның Сүбүтай, кім1 [мың] бегі турур. Шуның нәслі2 турур. Мыңар Тоғур, шул қаум нукуз ерді. Мыңар бу мың аслы нусха (да)3 бітілмеді. Чиңгиз ханда бу төрт улуғ бек ма лум турур. Төрт мың ләшкәр білән Күлкәнге берді. Күлкән нің оғлы Орудай ерді. Орудай ның үй елі4 Тебризде турур. Жаурчы5 оғланлары аның білән ерүр. Таб`а анча кічіг інісіге, ағасы, інісі оғланларыға уа тақы өз анасы ға берген ерді, он екі мың нафар. Хисса кічіг іні сі Отчигин нойан, ол төрт аға-іні дін кічігі ерді, беш мың нафар. Чингиз хан бу беш мың ләшкәрні муңа берді. Шул қаум келгинут уранар уа бір мың

шул қаум йесут. Чиңгиз хан жажират Самуқа сечен ні өлтүрді. Төрт йүз нафар ләшкәр ні Отчигин нойан ға берді. Ўа бақи шул һәр қаум дын қошулды. Ўа жүмле беш мың нафар`ләшкәр болды. Чиңгиз хан барча қарындаш ларыдан аны артуқ дост тутар ерді. Ӯа ликин ахр заманда нечүк ӯилâйат Тажик ке атланғанда, аны үйүнде ордаларында ләшкәрі білән салыб кетті. Уа (на) аңа андақ туһмат болды, мутағаййир болды. Андағ машрух да аның ахуалы тарихда айтулур. Хисса Жочи Қасарның оғланлары Чиңгиз хан ның іні сі нің оғлы Йеку, Тоқу, Йесун ге, бір мың нафар.7 Чиңгиз хан шул әр йердің йығыб, бір мың ләшкәрні өз іні сі Жочи Қасар ның оғлан лары ға берді. Ӯа хал мартабада ўа анлар ның `иззат тарихда айтулур. Инша алла та ала.1 Хисса Қачиун оғлы Илжитай хан бу мын ләшкәрні өз іні сі нің оғлы Илжитай нойанға берді. Ӯа ба`зи шул қаум найман дын ўа ба`зи шул өнгә қаум дын йығыб. Анлар ның улуғлары ол ләшкәр нің Ақсуу дай, ўа Уржиғаш гөйәң ерді. Ўа ба`зи улуғ лар тақы өнгә қаум дын Орйанқийт, анларның атлары ма`лум ермәс. Чиңгиз хан Илжитай нойан ны барча қарындаш лары да[н]2 муны дусрақ тутар ерді. Аның үчүн ол адл рақ, тарбийат лы рақ ерді. Атасы Қачиун йігіт лік де өлді. Аның аты артуқ чықмады. Ӯа ликин Илжидай `азим ма табар ўа машһүр ерді. Хисса Чиңгиз хан [ның] анасы Ауалун еке, үч мың нафар. Чиңгиз хан да бу ләшкәр улуғ лары барчасы анасы4 білән біргә келген ерді. Шул қаум қуралас ўа олкунут [дын]. Бу үч мың нафарны анасы Ауалун еке ға берді. Анлар ның атлары ма лум ермэс. Чиңгиз хан да нечүк5 бу улуғлар ма лум ерді. Ләшкәр лері білән машрух бітілді. Оғлан ларыға берген жама`ат лар ма`лум болды, кім йарлығ буйурды. Чиңгиз хан: «Бу улуг лар ны сізлерге бердім, оғланларым, азлер һануз йашсыз. Уа тақы кім гүнәһ лық болса лар

сен1 анла[р] ны өз көңлүң бірлә2 өлтүрме гіл меңә кенешмегүнче.3 Мендін соң бір біріңіз білән кеңеш4 етіңіз. Анча да маужиб төреңізге көре йахшы сураб іш нің түбіге5 йеткүрүңүз. Ол халда бу насихат ны буйурды. Ол хазр да барча әмрә`улуғ лары бақыб олтуруб ерді лер. Анлар раст көңлі білән қуллуқда болдылар. Әгәр гүнәһ етсе лер, айғақ білән кеңеш` қылсаңыз, анлар ның гүнәһы раушан болғай, та көңүл лерінде инкар айта білмегей лер. Ӯа мукирр ўа му`тариф болғай лар, кім анлар ның муахазат сабаб гүнә турур. Шул улуғ ғасб ўа таһауур шул ләшкәрдін чықғай, қачан Чингиз хан тамами ләшкәрін, йуртларын, ордаларын та`йин буйурды. Кічіг оғлы Толуй хан ға берді. Аның аты Йеке нойан ерді, ўа мажму` улуғ лар му`табар лар оң қолдағы, сол қолдағы7 жүмләсін ол биледі. Анлар ның атларын бітіген ерді, ўа тақы улуғ лары ләшкәр нің атлары ма`лум болмады. Тамами мулазим ерділер. Аның уофатыдын соң, қа`да білән мулазмат Сойуркоқты беги улуғ хатун[ы] ерді, ана мулазмат лік8 қылды. Оғлан лары Мүңкә хан, уа Қойлай хан, уа һулагу хан, уа Арик Буке ге дегәч көрділер. Нечүк Үгетай ханда ерді, шул жүмллә ләшкәрләр Йеке Нойан ның оғлан ларына қалды. Толадай бек баурчы ерді. Елукей нойан[ның] іні сі ерді Шул қаум сунит[ны), бір мың ләшкәр [і білән], екі мың [ләшкәрі білән] шул қаум сулдусны өз көңлү білән, шаһзада лар дын, улуғ лар дын кеңеш сіз өз оғлы Күтән ге берді. Чиңгиз ханда улуғ әмрә лер мулазим еді. Уа Сойурқоқты беги шаһзадалар білән оқ қалды лар. Шики Қутуқу, шул қаум татар, кім Чиңгиз хан аны бешінчі оғлум теб айтыб ерді. Уа Судун нойан, шул қаум сулдус. Уждай нойан, шул қаум маңқут, ўа Мыңасар қурчы, шул қаум жалайыр, ўа Бутачин қурчы, шул қаум йесут, ўа Қойлай қурчы, шул қаум байаут, ўа Йесур қурчы, шул қаум қоңқытан, ўа

тақы улуғлары ‒ мың беклері, атғақ білән Сойурқоқты беги хизматын да келіб, Меңгу хан ағасы дын ағырыб арз қылды: кім бу ләшкәр сулдус ўасунит бізге та`аллуқ ерді лер, бу заман Үгетай хан өз оғлы Күтән ге беріб, Чиңгиз хан бахшиш қылған бізгә тігіб еді. Біз нечүк андын кечелім, аның фарманың нечүк хилаф қылалым. Бу ма`ни дын хазрат Үгетай ханға `арз қылғум турур. Та буйурурсыз. Сойурқоқты беги жауаб айды: кім сізнің раст турур сөзүңүз, уа ликин шу ануа`дын бізлер андын кім турурмыз, та бунуң дек әткізелім. Бз ден соң. Хан дур ол, Хаким лық һәр не чақлы саўаб білсе буйурғай. Уа нечүк [Сойурқоқты беги] улуғ`акл білән андағ кифайат буйурды, тамами хазр әмрә` улуғлар тек турды лар. Бу ма`нидын сабаб Күтән арасында Толуй хан ның оғлан лары достлуқы тамам пайда болды. Ол ўақт да Үгетай хан ның уруғы душман лық білән Чиңгиз хандын Күтән өңгә йанға көңүл қылмады. Лачурм Меңгү хан соң Күтән ге ләшкәр лер бахшиш1 [қылды]. Андын соң Күтән бір қарарда турды. Андағ шарх берілді. Андын соңра Қойлай хан (соң) андағ аның оғлан ларыға ләшкәр берді. Анлар раст көңүл бірлә2 мулазмат қылдылар. Ӯа бу заман аның уруғы Олжайту ханның хизматын да ерділер. Ма`һуд`адат ләшкәр[ін] өзлері билүрлер. Ўа барча ужудын шараит білән такдимға тигүрді лер, ўа тамами ләшкәр Йеке нойанда бар ерді, йа`ни Толуй ға та`аллуқ ерді. Бу муддат да Қойлай хан ның хизматында ерділер. Иеке нойан ның оғлы ерді хан ўақт да бу заман жүмләсі қуллуқ да Темүр хан да ерді. Ошбу нундағ ләшкәш лер Чиңгиз хан өз қарындаш лары, іні сі, ағасы, оғлан ларыға, бешінчі оғлан[ы] Күлкән, өз анасы Ауалун еке ге беріб ерді. Тамами сы бу күн ханда турур лар. Уа әгәр ба`зи ләшкәр лер, кім бар ол уақт да кім булғақлық білән, сабаб білән заруратдын Түркстан хадинда Маур ан наһр да қалыб ерді лер. Шулар асул мыңары білән

1бахшиш қылды+ 2білән мундағ қарарда хан алында ерді лер уа тағайат бір йеріндін өсе өсе бурунғы хадинға келді, көпәлді. Уа бу йыл лар кім Қойлай хан Хытай мамлакаты ўа Нигиас, ўа Қаражаң, ўа Журжа, ўа Таңқут, ўа Тибет кім бағайат кең ӯилâйат турур тамам йырағ дын һәр не чақлы асаин1 бар, аны мусаххар қылды лар, һәр уақт да ба`зины шул ша зада лар кім мулазим ерді лер, тамамисыға ләшкәр лер беріб, ол ӯилâйат қа фатх қылмақ үчүн ошбу уилайат дын ма`лум йіберді. Ўа нечүк муссахар қылды лар ерсе, анларны анда оқ охшатыб, ол мамлакат ма`ин сурды.2 Та һәм ол йерде турды лар, йа`ни сакин болды лар. Уа бу заманда қа`ида білән ол ӯилâйат да болғай лар. Аныңдағ шарх тарихда келү[р]3. Ўа ба`зи тақы ләшкәрлер бар ерді. Хисаб сыз тақы сархадд Хытай, кім Моголстан ның йурты кім бу текрәде бір біріне биуста ерді. Маўази йайлақы, қышлақы берілді. Ўа ләшкәр бисйар ғайатсыз бар ерді. Уа тамами сахаралар да ўа тағлар да ерділер.4 Қышқысын ўа йазғысын Қытайда ўа Журжада, ўа Моғолстан йақалаб, қонуб, йайлаб олтурур ерді лер. Ӯа мажму` ол ләшкәр лер кім ма`лум ерді, шул Йеке нойан дын мирас оғлан лары Мүңке хан, ўа Қойлай хан, ӯа һулагу хан, ӯа Ариқ Буке дегәч тігді. Ӯа ликин анлар ның` адат лары андағ турур, қачан һәр кім шуның нәслі лері болса, қайусы улуғ болса, ол билүр. Аның хукимінде болғай лар. Ўа нечүк Мүңке хан атасы ның йуртын ол биледі. Андын соң ханлық муңа муқаррар болды. Тіледі кім Иран замин ӯилâйаты ны мусаххар қылғай. Чиңгиз хан `аһдында Үгетай хан ны аның илик бикрат қа улуғ лар білән қошуб ләшкәр білән йіберді. Ӯа дар ахир Журмағун ны соң ләшкәр білән тамаға йіберді лер. Тамами сын мустахлас мусаххар қылыб ерділер. һануз халифа Бағдад, кім асл падшаһлар ерділер. Уа Салатин Рум, атабек лер Шираз, ўа мулук Шам, ўа Миср, ўа малах да

1асбабы 2буйурды 2буйурды Зкелур 4уа+ йағы ерді лер. Аның ӯилâйат ларын соң алыб ерді. Анлар дын андек ауаза білән шунуң қолыдын ачқынды. Чиңгиз хан ның уруғында өз қарындаш лары ічінде аға-інісі уа шаһзада лар арасында һулагу хан ның лары асар маһâбат ўа сийасат ўа шаукат ўа даулат аның бар ерді. Иттиғақ көрүб кеңәш қылыб, ма ни қылыб орғурдылар. Қачан ләшкәр игәм жаһат тамаға Иран заминге йіберді лер. Ӯа анча ба Сали нойан һәм тамаға таба байырды.1 Уилайат Кашмир2 худуд Бадахшан ўа Балхны тамами ушбу лар һулагу ханда болғай. Шул мажмуғы ләшкәр лер тақы шунча бар ерді. Йеке Нойанның уруғунда бар ерді (ерді). Уа анча ша задалар тамамаси [н]4 шул асли кім5 бар ерді, кәм болмады. Жүмләсіні Байху лы һула [гу] ханға берді лер. Та бу ӯилâйат қа келді лер. Мундағ оқ қылдылар. Ӯа нечүк мусаххар етіб уилайатлар ны ләшкәр лер білән біргә йүрүб аның оғлан лары білән бу сабаб дын шул он ондын екі екі кімсә ні һәр қайсы шул аға іні лері өз оғлан лары ны хисаб қа чықармады лар. Анлар туғмаларын ўа тақы жалд кім ерсә лерін қылды лар. Ӯа әмрә бузург қарындашлары өз оғланларын кім лайық түмен беклігі ўа мың беклігі етіб, му`ййан [етіб]1 йіберді лер. Уа тамами сын ләшкәр білән һулагу ханға қошуб йіберді лер Иран заминге. Ол бек лердін туғқан жүмләсі түмен бегі ўа мың бегі ўа йүз бегі болды лар. Андағ кім әгәр қарачу улуғлары2 Чиңгиз хан заманыда бар ерді. Анлар ның уруғы бу күн һулагу хан ның хизматын да ерді лер. һәр бірі сі өз йолунча мансуб ўа маӯсумда ерділер. Ӯа бу заманда анлар көбрек уруғы ошал атасының йолунда ерді лер. Ӯа һәр улуғлар оғлы бар ерді, кім бу йерде анлар ның қарындашлары ерүр. Бу күн Темүр хан ның қуллуғунда турур ўатақы шаһзадалар ол йерде улуғ му`табар

ләшкәр улуғы ерді лер. Шул даулат сіз лікден өзлері батин андишалар қылыб өнгә йақға көкүл берді лер. Күнакар болды лар, шул мартаба дын имаратдын түшті лер. Ўа ликин маужуд ерді лер. Ўа бунуңдек сабабда зикр берілді. Мажму` ләшкәр бу күн шул Амуйа дарйасы йақасын дан та худуд Миср ўа Самға дегәч бар ерді. Тамами сын байху хасс һулагуханда болғай. Кім ерсә аның уруғы дын болса қайим мақамында ол тахт та`аллуқ бар болғай. Ўа бу заман анлар дын бәрісі падшаһ ислам халд улла султанада ерді лер. Ләшкәрі кім `али худа хасса атасы Арғунда та`аллуқ бар ерді. Шул улуғлар Абақа хан заманында болғай. һәр бірі ра бат ихтийары бірлә өз оғланларын, өз іні лерін нөкер лік біргә Байжус Арғун хан ға беріб ерді лер. Уа анча Абақа(н)1 бу йолдын ичу беріб ерді. Уа анча һәм Абақа хан заманы да падшаһ ислам Ғаран хан йашқына ерді. Бахчуй2 муңа берді. Ўа та бу заманда һәр кім ерсә шул әмрә лер соң `арз қылды лар. Іні лерін, өз аға ларын падшаһ ислам Ғаран ханнын оғлы Алчу ға берді лер. Уа анча бу заманда жаһат кәбтәулі уа мулазмат хасс шул туғма лар моғол кім бази гән лер дін шул атраф жанаб дын сатыб алыб келтүрүб ерді лер. Ба`зи әмрә۶кеңеч қылды лар. Шул нечә хисабка келмеді лер. Шул өз мыңы дан жа ат кәбтәулі лік ке берді лер. Тамами `али худа інжу хасс падшаһ ислам халд мүлк де ерді лер. Ахуâл моғол ләшкәр лері анча тағайат4 уақт қа дегәч ма`лум болуб өтүб ерді лер,5 кім қаламда мундағ келді ўа бисйар болғай, кім соң өзүн мадат ўа кауф мундағ хасил болмады, соң нечүк мâлум қыла алғай` Аны алчақ лық білә қылғай.7 Инша алла ал` азиз. Хикайат Чиңгиз хан. Чиңгиз хан8 оғланларыға ўасийат қылды. Нечүк улуғлар дын йырак болуб бір көшеде екі оғлы білән біргә олтуруб көб насихат лар1 айды. 1Абақа хан 2Байхой 3оғлан ларын 4ханға аның 4тағайат ‒ 5етті `алғайлар 7қылғайлар 8Чиңгиз хан ‒ Ай оғланларым, аңлаңыз, сізлер бу дүнйа дын2 сафар қылмақ уақты меңә тиіб3 турур. Меңә қут йазданы дын ўа таийд асманыдын4 мамлакаты кең турур. Шул уилайат ларым ның ортасындан һәр тараф қа бір йыллық йол болғай. Аңа дегәч менім5 хукмум де болғай. Жаһат оғланларым сізнің үчүн турур. Мендін соң сізге қалғай. Ай оғлан ларым менім ўасийат ларым сізлер ге ол турур, кім душман ларға даф` болуңуз, достлар ға йахшы лық тигүрүңүз. Бір қылық лығ.9 бір йүзлүк10 болуңуз. Та рузгеріңіз, наз ўа ни`мат білән өткей шул мүлкүңүзде артуқсы алла11 та`ала ни`мат12 бергей (бергей).13 Мендін соң улус да Үгетай ны уали ал`аһәд қылыңыз, падшаһ лық қа олтуртуңуз, барча аның хукумун де болуңуз. Үкүш насихат қылды. Тамам насихат дын соң буйурды: Сіздер мамлакат леріңіз ге, улусуңыз ге барыңыз, ўилȃйатыңыз му`аттал уа маһмал турур. Мен[і114 тілемесмін үйде өлмекні. Бу жаһат айт[т] ым намусым15 бірлә йүрүрмін. Сізлер кім мен дін соң мен1` буйурған йасақны бузмаңыз, өзге17 `амал чықармаңыз ўа тақы Чағатай бу йерде хазр түгүл дүр. Менің ўасийатым ны аңт түрүңүз. Мубада кім мен кечкен дін сож менің сөзүмні тақы мүлк де тамашамиши қылыңыз.18 Сізлер һәм андағ болуңуз. Ол халат да бу сөзләр ні тамам қылған1 [соң] һәр екі оғлы білән, бір бірі білән қучақлашты лар. Уа`да қылдылар. Йана анларны қайтарды. Өз улус мамлакат лері не йіберді. Өз ләшкері білән Нигиас таба йүзленді. Чиңгиз хан буйуруб турур, кім ерәнлер нің оғлан лары атасы ның білігіні тыңламасалар, ўа іні лер ағалары ның сөзіне илтифат қылмасалар, ерлері хатун ларыға инанмасалар, хатун лары ері нің буйуруғунча йүрмеселер,

ўа қайын лары келін лерін қабыл қылмасалар, ўа келін лер қайын ларын хурмат етмеселер, улуғ лар кічік лерні исырамыш (исырамыш) қылмасалар, ўа кічік лер улуғ ларның насихатын сақламаса лар, ўа бузург лернің көңлі қуллар ның көңліге та`йин рақ2 турғайлар. Ўа ерлігіні өз қолыдан ачқундурмасалар ўа кім ерсәні йахшы көрсе лер, уа тақы аһл ўилȃйатны ўа йағы қылмасалар, ўа тақубат (қылмасалар) бермеселер, ўа йосун йасақ йолунда `ақл ўа кифайат тапмасалар, бу сабиб дын ол арада халқ лар уғры, өтрүкчі ўа йағы4 харами лар андағ кім ерсәлер пайда болғай, кімерсе5 өз мақамында йол бермегей, йа`ни талаб алыб кетмегей. Ўа аты, улағы ўа келеурме туар қарасы анларның асайыш таба алмағай. Ла чурм андағ атлары арыб,` терісі қатыб өлгей. Мунуң дек қаум тартиб сіз ерді лер. Анларға емін лік, тынч лық, фарағат ўа асайыш лық йоқ ерді. Бу махалла да нечүк Чиңгиз хан пайда болды. Аның фарманыға келді лер. Анлар ның қатығ йасақ ларын анлар өзікі қылды, йасамыш қылды. Анча дана лары, баһадур лары бар ерді. Анларны ләшкәр улуғы етіб йүргүзді. Ўа анча жалд жалак тапыб уғруқ қолға берді. Галлабан ет[т]і уа надан ларны қамчы бірлән2 уруб, кічік ліге түшүрүб, қойчы етіб,3 чопан лық ға йіберді. Бу сабаб дын аның іші күндін күнге улуғлуқ қа тігді. Ошал асмандын, бакрат худай та`ала дын насрат аңа берді. Йер йүзінде аңа мадад, даулат пайда болмыш. Йайлақлары, аның йері `ишк қа ўа жырқамыш болды лар. Ўа қышлақ ларында, муафик уа мутабиқ түшті лер.4 Бағзил худай5 улуғлуқны бу ма`нидын тапдым ўа бу білік лер ні` өз` ақлам7 бірлә8 истинбат қылдым.9 Бу сабаб дын асайыш уа `айш ўа жырғамышы бізге болды. Та бу ғайат қа тігді. Ошбун дын соң та беш йүз мыңдағы он мың йыл әгәр фарзанд ларым

ужудқа келген лер, хан лық10 [қа] олтур ғайлар. Мунундағ йосун уа йасақ Чиңгиз хан ның кім шул хулф һәр не ерсә мумтаз түшті. Муңа көр ысқаланғай аңа іш чықармағай һәм шул асмандын мадад, даулат анларға пайда болғай уа бусте `айш қа жырқамыш болғай лар. Уа худай жиһанны анларға сойурғамыш қылғай. Ўа халқ `алам анларға ду`а қылғай. `умры узақ болғай ўа ни`мат көб болғай. Мен хасанат сийасатун дамат рабасутун ишарат мунуңдағ ма*ни турур. Тақы айтыб турур. Оғландарымда көб1 падшаһ лар мендін соң ужуд қа келгей лер. Улуғ3 ўа баһлуанлар ўа бек лер, кім анлар алында болғай лар, йасақны қатығ тутмағай. Падшаһ ның іші мазлазул уа мунқати` болғай. Чиңгиз хан ның арзусын талап етпей4 келгей. Тақы айтыб турур. Түмен бегі ўа мың бегі ўа йүз бегі қачан йыл аўўалында, ахрында келгей лер Чиңгиз ханның білігін тыңлағай ўа йана кеткей. Мәгәр анлар артуқсы ләшкәр пайда қылғай. Ўа анлар кім өз йуртларында олтуруб турур. Білікні ешітмеді, анларның халы мисалы таш болрай көб5[су] астында қалғай. Ийа камалге келтүрмей атқан оқ болғай, набадид болғай. Андағ кім ерсә пишуа лық да олтура алмағай. Тақы айтыб турур. һәр кім ерсә өз үйүні раст қылса, мүлкні һәм раст қылғай. һәр кім ерсә ол кім ерсәні` йасамыш етсе лайық аңа болғай, кім мың беклік ні, тақы түмен беклік ні муңа7 бергей лер. Уа йасамыш қылғай. Тақы айтыб турур. һәр кім ерсә өз ічіні пак қылса, мүлкні һәм шул ағзыдын пак қылғай. Тақы айтыб турур. һәр он бегі онысыны өзі дек йасамыш етмесе, аны оғлы, хатуны білән күнәкар қалдым, шул он ның бірі сі жаһат беклік ке ихтийар қылдым. Ўа йүз бегі, ўа мың бегі, ўа түмен бегі мунуңдақ1 керек. Тақы айтыб турур. һәр сөз кім бар үш дана білә2 кеңешмек3 керек. һәр3 [йерде] аны айтғанын4 еткіл. Уа ала муңа и тамад 100. 1бисйар 2кім+ 3улуглар 4етіб 5су+`андағ шарт білә+ 101. 1мунда оқ 2білән Затғақ етмек Зйерде+4айтқанын 5сөзіне болмаса, өз сөзүңні тақы даналар ның сөзіге5 қийас еткіл. Әгәр муафиқ түшсе айткен лері? һәр кез келмей қалмас. Тақы айтыб турур. Һәр кім ерсә улуғ лар алдыға барса, та ол уақтқа дегәч һіч сөзлемегей. Ўа тақы кім ол улуғ сауал айтмагүнге аңа көре қийас етіб7 аның сауалыға мутабиқ білә8 жауаб айғай. Әгәр андын ілгәрі сөз айтса, әгәр тыңласа фабиһа ўа улла темүр қызғанда керек. Тақы айтыб турур. һәр ат, кім семүз лік де йахшы йүгүрүр, ўа йарым етлі ўа арық һәм аныңдек йүгүрүр. Ол атны йахшы теб айтурлар. Әмма ат кім бу халда йүгүрүр. Ошбу нүңдек ач халда йахшы йүгүрүр. Аны йахшы теб аймас. Так,ы айтыб турур. Әмрә` улуғ кім сурур болғай, ўа тамами ләшкәрі андағ керек. Кім9 нечук кім аңға атланса, өз атларыға ма ин қылғай. Нечүк кім10 урушқа атланған тек аты ўа ауазасы өзінің ма`ин йүргүзгей. Ўа дайим худай та ала дын ду` хайр тілегей. Уа көңүл бағлаб арайышны секіз йақтын тікелей. Та қут ны худай кадим бір йерде туруб төрт тараф11 тутғай. Тақы айтыб турур.Халқ арасында нечүк кічіг бузағудек тек турғай ўа тақы уруш ўақтында мисал12 ач ши каргаһ да жаһад ішке зарлық білә келгей. Тақы айтыб турур. һәр сөз кім айтса лар ўа күман алса, кім сөз қатық турур. Аны әгәр хадыға төгүре етселер, ўа әгәр һазл білән1 сөз узатмақлық етмегей. Тақы айтыб турур. Кім ерсә өзіні нечүк білсе тақы біреуіні шундағ білгей. Тақы айтыб турур. Йер-күн ні өзінде ермес теб білгей барча йерде өзі дек еранлар білән көргей.2[Хатуны] андағ болса3, ерлері4 аңға йа черік ке кетіб ерсә, хатунлар5 үйүн, асбабын йарашуқ қылғай. Андағ кім нечүк елчі йа меһман болса, аның үйүне келіб қонғай. Барча нәрсе дін тартиб лі көргей лер. Уа ашыны йахшы еткей, меһман ны йахшы қонақлағай. Ла

чурм ері нің йахшы атыны пайда қылғай. Аның` аты бийүкке чыққай, нечүк тағ үстіне чық [қ] ан дек, йахшы ерлі, йахшы хатунлы теб ма лум болғай. Ўа әгәр хатуны йаман филлік насбас болса, йол сыз ўа тадбир сіз болса, ері нің йамандығы1 ошбундын ма лум болғай. Ўа әгәр хатуны йаман филлік нәсбас болса, йол сыз ўа тадбир сіз болса, ері нің йзманлығы7 ошбундын ма `лум болғай. Мисал машһур турур... Тақы айтыб турур. Бір ўақт да булғақ лық да андағ барур ерді, кім Даракай Уа һа шул қаум қатағинға барур ерді. Кім булғақ лық дан кетіб, өзі бірлә екі нөкері ерді, йырақ дын екі атлығ ны көрді лер, нөкерлері ерді лер. Нечүк біз үчеу, анларны Қуалы, чапыб барыб соқалым теді. Ол айды, кім біз анлар ны нечүк көрдүміз, анлар һәм бізні аныңдақ көрді лер. Шаид ол екі атлық қамчы соқыб қачқайлар. Соңра ма ин ўа махқиқ болды, кім ол екі нің бірі сі. Темүр Ауаһа ерді. Шул қаум татар ўа курб беш йүз ерні шул нөкер лері білән өзі бір йылғада тосуб турур ерді. Өзлерін көрсетіб, та нечүк ол үч атлығ лар аңа қасд еткей, қачуруб1 кууб келгей. Ўа бамдад нөкерлері білән анлар ны тутғай. Ол ма ни тапыб қачты, уа йігірмі нөкер тақы ол заман хауали болуб буларға бірікті ўа жүмләсі чықыб келді. Мақсуд ол кім ихтийат қылмақ шылар да ўа ачыб турур. Тақы айтыб турур. Біз аңға атландуқ... ўа бисйар көб тағ өгүзін өлтүрдүк. Ўа ләшкәр бірлә атланыб ўа бисйар йағыны һалак қылдуқ. Нечүк құдай та ала йол берді ерсә, ўа аның дақ муйассир болмыш унутған да өнгәгә көңүл қылған лар ны. Тақы айтыб турур. Қалған лар да һіч кім Йесунбай дақ һіч баһадур болмағай. һәз лерде аның дек ерсә мисал тақы біреу болмағай. Ликин шул машақат сафар рәнжін білмегей. Шул сусақ лық дын, ачлық дан өзі хабарсыз болғай. Тақы кім ерсә шул нөкер лері ўа ләшкәр лері аның бірлә біргә болса лар. Барчасыны тақы тахмал қанық ларны өзі дек білгей, Анлар тақат ўа таб келтүре 103. 1качыб алмағай лар. Бу сабаб дын ашуа лік ләшкәр башлығы бола алмағай уа кім ерсә шайастән ләшкәр башлығы ерсә, қачан шул`ач`дын, сусағ лық дын хабар лы болғай. Тақы біреу лері нің халын муңа көре қийас еткей. Ўа йолда хисат білән йүргей, артуқ йүрмегей. Қачан ләшкәр ач ўа сусағ лық етсә лер, туар қара, ат улағы һарығай. Тақы айтыб турур. Андағ кім базирген лер бізге алтун білә суқуған тон лар уа таңсуқлар, йахшы нәрсе лер ні алыб келүр лер. Файда етмек еміді үчүн ол мата лар, қамаш лар білән бағайыб қой көңүл лік болғай лар. Әмрә ләшкәр соң андағ керек, кім оғлан ларыға аттыр ғай, атқа чаптур ғай, тутушмақны йахшы білдүр гей. Анлар ны муңугдек іш де азмайыш етүгей, уа андағ болғай, болғай машһур, ўа баһадур болуб йүргей лер. Қачан аныңдек ол базирген лер қой көңүллі болды лар, ол һөнер ні білді лер. Тақы айтыб турур: біздің соң бізнің уруғумыз қабалар білән (білән) ақша толдур- ғай, йахшы тон лар кигей лер ўа ни`мат лар чабар ўа ширин йегей лер, йахшы сурат лық атлар ға мінгей лер, ўа хуб йүзлүк, көрклүк хатун лар ны алғай лар. Айтмағай лар, кім буларны бізнің аталарымыз, ағаларымыз жами` қылған ерді лер теб. Ўа бізні ол улуғ күн унутмақлық еткей. Тақы айтыб турур. Ер шарап ўа тарсунхор болса, нечүк маст, есрүк болса, көре алмағай, не нәрсе турур еркін теб. Нечүк аңа оқусалар, тыңламағай ўа тілсіз1 (ўа тілсіз) дил2 болғай. Уа нечүк аңа сөз айтса лар, жауаб бере алмағай. Ўа нечүк кім ерсә есрүк болды ерсә, ол халат да (ол халат да) өлген болғай. Әгәр тілесе туруб олтырайын тесе, раст олтыра алмағай. Аның дек кім ерсәні башыға захм еткен болғай. Аның үчүн мадһуш матхир лыққа қалғай, ўа шараб, ўа тарсунның `ақлға ўа һөнер ге файда сы болмағай. Ўа халқ арасында йахшы һәм болмағай, йаман ішлерні еткей. Тартышмақлық, олтүрмеклік пайда3 [болғай]. Бу йосунлуқ ердә шул нәрселер

1тілсіздек 2уа тілсіз дил ‒ 3болғай+ білсе, уа һөнерлері4 ‒ бәрі йоғалғай.5 Шунуң дек кім ерсә һәр екісін ма`ин йоқалтқай. Аш уа ишланны отдын келтүрүб, суға батурғай. Әгәр падшаһ кім ерсә шараб ўа тарсунға харис болса, аның улуғ іш лері, уа білік лері, ўа йосунлары му`аззам жидамыш алмағай. Бек болған кім ерсә шараб ўа тарсунға хȃрис болса, аның ішлері мыңлары ны уа йүзлерні, ўа онларны йасамышы ете алмағай. Ахрыға йетмегей. Ар кашиктү қачан шараб ічмек лікке хȃрис болса, ол кімсә улуғ қатық урусдамышы еткей, йа`ни балай `азим муңатігкей.` Қарачу ер кім ерсә, йа ни амма шараб ічмекмікке харис болса лар, ат уа күлли ўа һәр не чақлы бар ерсә, анлар ның жүмләсіні тамам еткей ўа муфлис болғай. Хизматкаран кім ерсә ічмекке харис болса, биуста рузкар анларны му`ззиб ўа мушаўўаш бар. Бу шараб, тарсур маст еткучіні көңүл йүзі білән көрмес ўа йахшыларны уа мундақ маст қылур лар. Айтмас лар: йаман турур йа йахшы. Қолыны маст етсе, та1тутмақ, алмақ һөнер дін қалғай. Ўа айағыны маст қылсалар, та шул харакат келмек дін қалғай. Уа көңлүні маст етсе, та кеңеш андишасыны жауаб айта алмағай. Уа жүмлә хаўас уилайат адрак ны шул ішлер дін йығылғай. Әгәр шуны очмек дін чарасы болмаса, андағ керек, кім бір айда үч қатла маст болғай. Нечүк шул үч дін өтсе, хата болғай. Әгәр бір айда екі қатла маст болса, йахшырақ. Уа әгәр бір қатла [маст] болса, бәрі дін йахшырақ. Уа әгір өзі ічмесе, андын йахшы сы йоқ. Уа ол нәфс кім маст болмақны өзі қайдан тапқай. Әгәр тапса азиз ерді. Тақы айтыб турур. Чиңгиз хан ол уақт да, кім азимат мамалик Хытай ға қылды. Алтун хан ға урушмаға атланды. Бимаужиб кім ма`һуд ол ерді, дабин лар йоқары тағ үстінде ерді, таш йумаланды, қоғуш йерлердін бу саф ға2 келіб түшті. Қойақ ның чек лері ачылды, тізі ге келді. Айды: ай, бар худайа қадим дын берү, сен білүрсін ўа

ака сін кім ілгәрі дін. Алтан хан фитналик қылған ерді. Ўа хасумат ны башлаған ол ерді. Өкин Тарқақ ўа һамбақай ханны қаум татар аны тутуб аңа алыб барды лар. Ақаларым менің атамның 107. жадд ерді лер. Күна сыз өлтүрді. Уа мен қасас айтқам. Анлар ның қанын талаб қылур мын. Әгәр білсең кім бу андишамны менің хатим турур. Шул йоқартын қут-насрат, мың11 мадад йібергіл ўа фарман бергіл. Та шул үстүміздегі малаик лар ўа адамлар ўа пери лери ўа дийулар мың22 мадад йібергіл3 уа фарман бергіл. Та шул4 му ʻауанат меңә көрсүн лер уа би тазарруʻ һәр не тамамрақ арзусыны нийаз қылыб бу мунажат ны қылды. Андын соң атланыб тебреді ўа бу аста садиқ нийат білән раст Алтанхан кім андағ падшаһ ерді, шукат лық ўа ʻазамат ерді уа касрат ләшкәр ўа бастат ўилāйат ўа хасийат қала ʻаның наһайаты йоқ зафар тапты. Ол мамлакат5 уилайат аның` оғлан лары7 муслим болды. Тақы айтыб турур. Чиңгиз хан бір ўақт да бийүк қыр8 бар ерді. Аны Алтан қыры теб айтурлар ерді.9 Бийук арқа ерді. Анда келіб түшді.. Жан жанға,10 атраф жанаб қа, ордалары ға ўа хайл чашлиға назар қылды. Корчылар ға буйурды. Турған лар мунугдек бу қырдақ болуб қара болсун лар, ўа хатун лар, ўа келін лер, ўа қыз лар, кім андағ қызыл от түслүк жайнай турур ерді лер. Һамише менің нийатым ол турур, кім ілгергі шакар суйургамышыны анларның ағзыларыға шырын қылдым. Ўа11 соңғы йүргүзүб анлар ға алтун лы тонлар білән келтүрдүм. Ўа анларны йахшы ахта атларға міндіріб, йолда йүргүздүм. Ўа тәтті12 ариқ 108. ақын сулардын ічір дім. Ўа туар қарасын анлар ның йахшы от луқ-су луқ йерлерде отқаздым1. Ошал кечә болсун йолларны ихтийач кылдым. От іткен лер2 бар ерді. Анлар3 йуртларында4 буйурдум та анлар дын йырақ етіңіз деп, от іткен ні кетеріңіз теб. Тақы айтыб турур. Әгәр шул бізнің уруғдын біреу йасақ, кім муқаррар турур, бір наубат хилаф етсе, аны тіліңіз, білән насихат етіңіз. Ўа әгәр екі наубат махалфат етсе йана тілеңіз, балиғ көрүңүз. Үчүнчі қатла аны бамаузиʻцур Балжин Қолжурға йіберіңіз. Нечүк ол йерге барса, ўа йана келсе, өзіні білгей ўа әгәр та адаб тапмаса, аны бәнди зинданға буйуруңуз. Әгәр шул йердін чықыб келсе, адаб тапғай ўа ʻақлын сақтағай. Уала жүмлә аға ўа іні жами болғай лар. Ўа кеңешміші` еткей лер. Ўа маслихат аны көргей. Тақы айтыб турур. Түмен бегі, ўа мың бегі, ўа йүз бегі андағ керек кім7 һәр бірі өз ләшкәріні андағ йасамышы кылғай лар забт8 андағ болғай, кім һәр ўақт да, кім аның фарманыға ўа хукумыға йеткей. Кечәні күндүз қылыб, айтмай атланғай. Тақы айтыб турур. Һәр ер фарзанд, кім Баркужин Туқум ўа Онан Келурән де туғса, би иршāд ўа һидайат, ўа азмайш артуқ мардана ўа баһадур болғай. Ўа дана, уа зирак болғай. Ўа һәр қыз, кім ол йерде туғса, би машшāта ўа гүлғуна таʻз, йаʻни йахшы ўа хуб йүзлүк болғай. а бу үлгү шундын жалд бурунғыдын 109. бері ерді. Тақы айтыб турур. Бір уақтда Муқалы гөйәңні ләшкәр білән Никиас таба йіберді. Йетміш екі қалʻа ны ол уилайат да алды. Ўа елчі йіберді. Қуллуқ білән Чиңгиз ханға ўа ошал халдан начүк ўилāйат лар фатх қылғанын хабар берді. Ўа сауал қылды, кім бізге ичазат бар му йа йоқ му. Йарлығына ерміш йа қайталық му, йа тақы қалʻалар ны алалық му теб. Нечүк елчі қай- тыб келді. Муқалы гөйәң сурды, нечүк қуллуғумызны Чиңгиз ханға тігүрдүң. Менің сөзімні ʻарз қылдың, не айды. Ол елчі айды11: баш бармағын башмышы қылды. Сурды, кім менің соң бармағыны қойды. [Елчі] айды: кім Муқалиға қойғыл теб. Баһар за ермес мін. Та өлгүнче күч бердім уа са и уа ижтаһад тамамын көрдүм. Ўа тақы буйурды, тақы кім лер бармағыны қойды, ошандық оқ бармақ ларын қойды лар. Шул йолдын айды. Баурчы уа Бурағул ўа Қойлай, [ўа] Чилағун, ўа Карачар, ўа Чадай, ўа Бадай, ўа Қышлық ‒ бу жамаʻатқа буйурды бармақларыңыз қойуңуз теб. Айды: мендін ілгерісоң муʻауин ўа муʻ азад ўа күч бергенлер ба истиʻдад ўа оқны йахшы2 атмачы лар, күтәл ат бағлаткан лар, ўа қушқа шикар лік3 қылған лар, қуш чүйгенлер, иі йүгүрткен лер ‒ барча лары анлар ерді лер. Тақы айтыб турур. Күнлер де бір күн Бала Қалжа, кім шул муʻгабаран әмрә ерді. Ушбундақ буйурды, кім сені сāхиб шукат4 баһадур теб аитур лар, шул ʻаламат. 110. фатх сенің колуңға нечүк заһир болуб турур. Жаўаб буйурды, кім бурунлар тахт мамлакат ге олтурмас дын бурун бір наўбат йалғузун йол білән келүр ердім. Алты ер йолумда босуб* бір чуқарда меңә қасд етті лер.11 Мені(і)2 нечүк анларға йақын келдім ерсә, жүмләсі бір дәмде оқны йамғур тек3 қылды лар. Тамамы сы ның оқлары хата болды.4 Ўа һіч қа сы меңә тігмеді, уа мен қылыч бірлә5 анларны алак қылдым. Ол йердін саламат кечтім ерсә, менің йолумда өлгенлер нің алты ахта аты һіч кім ерсәсіз тізгінін баса-баса йүрүр. Алтысыны әм алыб келтүрдүм. Тақы айтыб турур. Бір наубат Бурғучы білән келүр ердім. Он екі кім ерсә тағ` үстінде йолны алыб турур ерді лер. Уа Бурғучы менің соңумда келүр ерді. Аңа интазар қылмадым, уа и ʻтамад бір қуўат ўа шаўкат көрүб, анларға хамла қылдым. Анлар һәр он екі- сі иттиғақ білән оқны ат[т]ы лар. Чақа чуқ етіб менің оқым һәм анларға рауан барды. Барчасыны7 атқан оқлары дан нāкаһ бір оқ8 ағзымға тігді уа йықылдым. Уа шул қатық захм дын биһушлық қылдым.9 Аның дек10 хāлда Бурғучы йетішті уа мені, көрді, кім шул захм лық болуб йатур ердім. Айағымны йерге сыйпадым уа нечүк йолдақ болды. Ол хāлда ысық субы да қылды, тағар ғар қылдым. Хулқумумда қан уйушуб ерді, қайтардым. Жан кетіб ерді йана 111. келді. Уа чын харакат11 заһир болды. Турдум уа йана хайла қылдым. Шул менің салабатымдын қоруқтылар. Тағдын өзлерін ташлаб һалак болды лар. Ўа жан берділер. ўа саба тарханлық Бурғучы нойанның уруғыға ол турур. Андағ ол уақт да мунуңдек сағи қылды. Тақы айтыб турур. Чиңгиз хан йігіт заманыда ерте уйқудын турды. Ерсә22 чәкүлінде3 бір нечә қыл лар ақарыб турур ерді. Жамаʻат муқаррабин саўал қылдылар: кім ай падшаһ жуўан бахт сен һануз йаш игеч қарылық ға тігмей турур. Сенің чәкүліңде4 шул ақ нишанасы не дін5 заһир болды. Жаўаб айды, кім нечүк худай таʻала тіледі, кім мені муқаддам уа миһтар түменат ўа һазарһа қылды, йаʻни` улуғ ларның ўа мыңлар, түмен лернің башлығы қылды. Ўа туқ даулат меңә болды, ʻламат қары кім нишаны улуғлуқ тыр уа7 меңә пайда болды.8

Үгетай хан Чиңгиз ханның үчүнчі оғлы ерді. Өзідін соң ол хан болды. Үгетай ханның оғлан лары ўа оғлы ның оғлан лары булар турур атлары. Үгетай хан ның йеті оғлы бар ерді. Аууал оғлы Гүйүк хан турур. Гүйүк хан ның үч оғлы бар ерді. Атлары булар турур. Хожа Оғул, Нағу, һуку; булар Оқумыш хатундын туған турур. Хожа Оғул ның үч оғлы бар ерді: Түкме, Түкменің төрт оғлы 112. бар ерді: Шуймут, Йесуген, Олжауген, Абачы. Бусужу, аның оғлы йоқ ерді, Абукан ‒ екі оғлы бар ерді: Жауту, Көке Темүр. Нағу, һәм Оқумыш хатундын туғуб ерді. Аның бір оғлы бар ерді Чапат атлығ. уқуның он оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Орлас, аның үч оғлы бар ерді: Тарма била, Ариба доржи, Күңгей. Қомсу, аның оғлы Такудар,1 Күнчүк, аның оғлы ма ʻлум ермес. Дубчы2, аның оғлы Көрин атлығ; Тобшин, аның3 оғлы4 Жошкат атлығ, Иркаман, Тагу, Сабуқа, Такиши. Дарабуң, Игирдай. Гүйүк хан ның нәслі тамам болды. Екінчі оғлы Үгетай ханның Күтән. Күтән ның үч оғлы бар ерді, атлары булар турур: Мүнкәту Күтән, аның оғлы Йесу Буқа атлығ Чыңтемүр, аның оғланлары ның аты ма лум ермес. Үчүнчі оғлы Үгетай ханның Күчү, бу оғлы бисйар ақл лық ерді. Хан аны бисйар сәуер ерді. Өз орныға уали ал а ад қылыб.5 атасы хайатында уофат қылды.` Бу Күчүиің үч оғлы бар ерді, атлары булар турур: Ширамун, Булаучы, Суса. Төртүнчі оғлы Үгетай ханның Қарачар. Бу Қарачар ның бір оғлы бар ерді. Аның аты Туқсақ атлығ ерді. Бешінчі оғлы Үгетай ханның Қашы. Бу Қашы ның ма нисы Чиңгиз хан Таңқут уилайатын барыб алды. Бу қашы ол уақт да туғды. Аның үчүн Қашы атады 113. Моғол Таңқут ны Қашы теб айтурлар ерді. Ол заманда бу Қашы ічгучі шарабхор бисйар харис ерді. Йігіт лік де уофат болды. Аның бір оғлы бар ерді, Сәгәнә хатундын туған, Қайду атлығ ерді. Бу Қайду ның қырқ оғлы бар ерді теб айтур, ба зилар йігірмі төрт теб айтурлар, уали кім ма лум маш ур оғлан лары булар турур: Чапар, аның йе ті оғлы бар ерді. Бөрі Темүр, Олжай Темүр, Қутлуқ Темүр, Чачакту, Тоқтемүр, Чер чі, Уладай. Йаңычар, Орус. Онжин хатундын туған ерді. Бу Орус ның екі оглы бар ерді: Алғой, һулачу, Сарабан.1 Аның екі оғлы бар ерді: Бүзүңтай, Бучыр. Тудаур, Курил2 Иесуқа Буке,4 Ику Буқа, Ли бахши. Алтынчы оғлы Үгетай ханның Қадан Оғул. Бу Қадан Оғул ның анасы қума ерді Иргәнә атлығ5. Бу Қадан Оғул ның йеті оғлы бар ерді. Дурсачы` аның екі оғлы бар ерді: Суса, Ас-каба, Қапхақ7 аның оғлы Қурил атлығ; Қадан Обүк, аның екі оғлы бар ерді: Ла ури, Мүбаракша: Ийә, аның екі оғлы бар ерді: Үзүктемүр, Иштемүр; Йесур, аның оғлы ма лум ермес: Курмышы, аның оғлы ма лум ермес; Ажиқы, аның оғлы Үрүк Темүр.8 Бу Ажиқы оғлы Үрүк Темүрнің он бір оғлы бар ерді. Атлары:9 Көрәсбе, Тоқлуқ Буқа, Қутлуғ Хожа, Қутлуғ Темүр, Абачы, Күчтемүр Чын Булад, Арғун, Мухамед али. 114. Уа тақы Иштемүрнің оғлы Ғали хожа атлығ ерді.1 Йетінчі оғлы Үгетай хан(ның)2 Мелик. Бу Меликнің анасы қума ерді. Үгетай ханның ордасында Даншиманд хажиб3 аны сақлаб ерді. Бу Мелик нің алты оғлы бар ерді. Атлары булар турур: Туман, Туған Чар, аның оғлы Алты Қуртақа атлығ ерді. Турчар,4 аның оғлы Тоқчар атлық ерді; Туған Буқа, аның оғлы Үлүктү атлығ ерді. Туған Қутлығ Туғмыш, аның оғлы Туқлуқ атлығ, аның оғлы Тузун атлығ.` Үгетай ханның нәслі тамам болды.

Жочи хан Чиңгиз хан ның улуғ оғлы ерді. Барча орлан ларыдын Фужин беги атлығ қыз мундын улуғ ерді. Қаум қоңқырат Иди нойанның қызы Бөрте фужин дын төрт оғул, беш қыз ерді лер.7 Чиңгиз хан Оң ханның ағасы Жақамбу ның қызыны Жочи хан ға алыб берді,8 аты Бегтутмыш хатун ерді. Жочи хандын9 барча хатунлары дын10 [улуғ] хатуны ол ерді. Жочи хандын9 барча хатунлары дын10 [улуғ] хатуны ол ерді. Хатуны, қумасы бисйар ерді. Оғланлары көб ерді. Оғлы ның оғланлары ның хисабы йоқ ерді. Наһайатсыз болуб өсті Андағ рауайат қылурлар, кім Жочи хан ның қырқ оғлы бар ерді теб айтурлар, нәбирәсі нің хисабы йоқ ерді. Андағ кім ма лум машһур11 Жочи хан ның он төрт оғлының 115. атларыны бітүдүк, муфассал мундағ турур. Аўўал ‒ Орда, екінчі ‒ Бату, үчінчі ‒ Берке, төртүнчі ‒ Беркечар, бешінчі ‒ Шейсан, алтынчы ‒ Таңқут, йетінчі ‒ Бууал, секізінчі ‒ Чилауқун, тоқузунчы Саңқур, онунчы ‒ Чимбай, он бірінчі ‒ Мухаммад, он екінчі ‒ Удур, он үчүнчі ‒ Тоқатемүр, он төртүнчі ‒ Саңгум.11 Жочи ханның [оғлы] Орда. Бу Орда Жочи хан ның улуғ оғлы ерді. Қаум қоңқырат Сартақ атлығ хатун Жочи хан[ның]2 улуғ хатуны ерді. Бу Орда3 андын туғды.4 Жочи хан[ның] ләшкәрі нің йарымын билүр ерді. Муңа та аллуқ ерді. Ўа тақы йарымыны Бату билүр ерді.5 Төрт іні сі ләшкәр нің сол қолы ны билүр ерді. Удур Тоқатемүр, Саңқур, Саңгум сол қолны билүр ерді лер. Уа бу Орда ның үч улуғ хатуны бар ерді. Аўўал бірі сі нің аты Жуке хатун ерді, қаум қоңқырат ерді. Екінчі сі ‒ Тобақана хатун, ол һәм қаум қоңқырат ерді. Үчінчі сі нің аты..., ол һәм қаум қоңқырат ерді. Атасы Өкә Чийан атлығ ерді, анасы` өлгендін7 бу хатун ны алыб ерді. Уа қумалары бисйар ерді. Уа бу хатун лардын йеті оғул туғды8 Сартақай, Қулы, Қурмыш, Қоңқыран, Чурмақай, Қутуқу, һулагу. Бу йеті оғул ның оғлан ларын, нәбирәлерін бір-бір машрух ўа муфассал болунды. Аўўал Орда ныц оғлы ‒ Сартақ ай. Бу Сартақтай қаум қоңқырат Жуке хатундын туған ерді. Бу Сартақтай ның төрт 11`. улуғ хатуны бар ерді уа нечә қумасы һәм бар ерді. Һулагу хан ның хатуны Қуту хатун ның сіңлі сі ерді. Мунуң хатуны һужиан атлығ ерді (атлығ ерді)11 Бу хатундын бір оғул туғды Қойчи атлығ. Бу Қойчи Улус Орда ның орныда хаким ол ерді. Бу Қойчи бисйар семіз ерді. һіч жануар ат көтере алмас ерді. Арба білән йүрүр ерді. Бір күн сачары уйқуға барып ерді, сачаб өлді. Ўа бу Қойчи ның төрт улуғ хатуны бар ерді. Аўўал улуғы ‒ Нуқулуқан хатун, қаум қоңқырат ерді. Екінчі сі ‒ Нуқулун хатун, қаум меркит ерді. Үчүнчі сі нің аты Жиңтум хатун, қаум қоңқырат ерді. Төртүнчі сі ‒ Тарқужин хатун, қаум хажират2 Уа бу Қойчи ның төрт улуғ оғлы бар ерді: Байан, Бачқыртай, Чаған Бақа, Мақудай. Муның оғлан ларын, нәбира лерін мун дағ тафсил қылынды. Аўўал Қойчи ның оғлы Байан. Бу Байан ның төрт оғлы бар ерді. Атлары булар3 турур: Шади, қаум қоңқырат Мүкә нің қызы Илкан хатун дын туғды. Саты Буқа, Арқулун хатундын туғды. Таңана, Алтачу хатундын туғды. Салжитутай, муның анасы ма лум ермес. Қойчи[ның] екінчі оғлы Бачқыртай. Бу Бачқыртай қаум меркит Нуқулун хатундын туғды. Уа бу Бачқыртай ның хатуны қаум керейт ерді. Көклун хатун, андын бір оғул бар ерді. Аның 117. аты Бератай. Қойчиның үчүнчі оғлы Чаған Буқа. Бу Чаған Буқа Жиңтум1 хатундын туған ерді. Муның хатуны Сурамыш атлығ ерді, қаум керейт+ ерді, Түстемүр деген нің2 қызы ерді. Андын оғул туғды Өтеке3 атлығ. Қойчи ның төртүнчі оғлы Мақудай. Уа бу Мақудай қаум хажират Тарқужин хатундын туғды. Аның һіч оғлы болмады. Қойчиның атасы Сартақай уруғы тамам болды. Орданың екінчі оғлы Қулы. Бу Қулы андағ ерді, кім һулагу хан Иран замин ге4 барғанда таһир жанаб дағы шаһзада ларны ләшкері білән жиһат өзіне болуш луқға5 үндеді. Улус Орда бу Қулыны Иран замин ге ләшкәр билән йебірді. Уа ма зиндан бәдһастан Хоразм йолыдын қайтыб чықыб келді. Аның нечә хатуны бар ерді. Бірі нің аты ‒ Идикун атлығ, қаум қоңқырат ерді. Екінчісі нің аты ‒ Қадақан атлығ, уа бірі сі Көкси атлығ. Уа бу Қулы ның беш оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды: Тумакан, Туман, Мыңқан, Айачы, Мусулман. Бу беш оғлы ның оғлан ларын бірін-бірін шарх берілді. Қулы ның аўўал оғлы Тумақан. Уа бу Тумак ан [ның]` үч улуғ хатуны бар ерді. Аўўал бірі сі қаум татар [дын] Булған атлығ, Сақал нойан ның қызы ерді. Екінчісі ‒ Буралун хатун, үчінчі сі ‒ Олжай атлығ 118. қума ерді. Бу хатунлардын үч оғул туғды. Мундағ тафсил қылынды: Жаруқ, аның хатуны [ның] аты Ойақур, [қаум] қыпчақ [ерді], андын екі оғул туғды: Ноқай Саталмыш, Мубарек. [Бу Мубарек] Буралун хатун дын туғды. Бу Мубарек нің екі оғлы бар ерді: Ел Буқа, Тура Темүр. Күчүк. Олжуатлығ қума дын туғуб ерді. Қулы ның екінчі оғлы Туман. Бу Туман Идик н хатундын туғуб ерді. Уа нечә хатуны, қумасы бар ерді. Барча сындын улуғ хатуны аның Буралун атлығ хатун ерді. Андын йеті оғул туғды. Мундағ тартиб өзә: Ақ Гүйүк, Данишменд, Қуртағычы, Қутлуқбуқа, Қутлуқтемүр, Елтемүр, Иабалақ. Бу беш ‒ алты оғул дын өзгә оғлы йоқ ерді. Ақ Гүйүк, Данишменд, Қуртағачы, Қутлуқтемүр ‒ бу төртісінің анасы маʻлум ермес. Қутлуқбуқа Буралун хатундын туған турур. Елтемүр қумадын туған турур. Қулы ның төртүнчі оғлы Айачы. Бу Айачы ның хатун лары маʻлум ермес. Қуркур оғлы Қутлуқ Буқаның қызыдын бір оғул туғды. Аты Қаран атлығ ерді. Қулы ның бешінчі11 оғлы Мусулман. Бу Мусулман Қадақан хатундын туғуб ерді. Аның хатун лары бисйар ерді. Бір хатуны, аның аты Орда Текин атлығ ерді, қаум найман ерді. Бу Мусулман ның төрт оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә Жаууту, Йапалат, Хожа. 119. Илийас. Илийас1 Орда Текин хатундын туғуб ерді. Орда ның үчүнчі оғлы2 Қурмыш. Қурамыш ның оғлы йоқ ерді. Хатуны аның ма лум ермес. Орданың төртүнчі оғлы3 Қоңқыран.4 Бу Қоңқыран Орда дын соң сол улусны ол биледі. Аның оғлы йоқ ерді. Орда ның бешінчі оғлы5 Журмақай. Бу Журмақай ның әм оғлы йоқ ерді. У а хатуны һәм ма(пум ермес. Орда ның алтынчы оғлы5 Қутуқой. Бу Қутуқой ның һәм фарзанды маʻлум ермес. Орда ның йетінчі оғлы7 һулагу. Бу һулагу нің екі хатуны бар ерді. Бірі нің аты Сулуқан хатун ерді. Екінчісі нің аты Түр Барчын,8 қаум қыпчақлардын ерді. Ўа муның екі оғлы бар ерді. Бірі сі нің аты Темүр Буқа, екінчі сі нің аты Олқуту атлығ ерді. һулагу нің аўўал оғлы9 Темүр Буқа. Бу һулагу нің төрт улуғ хатуны бар ерді.10 Улуғ хатуны қаум қонқырат Иесу нойан ның қызы ерді Көкчин хатун [атлығ]. Екінчі сі қаум арғунлар Қозы Қочқарның қызы Аргун текин хатун [ерді]. Үчүнчі сі ‒ Қутучин хатун. Төртүнчі сі ‒ Байалун хатун, қаум қонқырат [дын ерді]. һулагу хан ның хатуны Қуту хатунның сіңлісі ерді. Буларды [ң]11 башқа кумалары бар ерді. Бу хатун лар дын маʻлум алты оғул туғды. Мундағ тартиб үзә қылынды.12 Көблүк, [ол Көблук] Көкчин хатун дын туғды, Тоқа темүр ‒ 120. Арғун текин хатундын туғды. Чаңуқаут ‒ Кутучин хатундын туғды. Буқатемүр ‒ Байалун хатундын туғды. Сасы ‒ Қутучин хатундын туғды. Ушанан, ол һәм Көкчин хатундын туғды. Һулагу нің екінчі оғлы11 Ол қуту. Бу улагу нің төрт оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды: Үч Қуртуқа, Беш Қуртуқа, Буқатемүр, Дарк. Жочи хан ның.оғлы Орда ның нәслі2 тамам болды. Баʻун алла таʻала минһу. Екінчі оғлы Жочи хан ның Бату. Бу Бату қаум қонқырат Елчі нойан ның қызы Қочы хатундын туғуб ерді. Бу Батуны Сайн хан теб айтур лар. ʻазим муʻтабар ўа мумкин ерді. Жочи хан ның йуртында улус ләшкәрні ол билүр ерді. Та‘умры тамам болғунча, Чиңгиз хан ның төрт оғлы өлгендін соң барча аға-іні, оғланлары аның бірлә ерді. Анлар арасында азим хурмат тутар ерді лер. Һіч кім ерса бу кеңеш3 қылғанда, аның сөзідін чықмас ерді лер. Билк тамам шаһзадалар аңа матиʻерді лер. Уа нечүк Үгетай хан ны падшаһлық қа олтурғузғанда андын бурун Чиңгиз хан ның хукумі-йарлығы білән Жочи хан ләшкәрі4 білән атланыб кетіб5 ерді. Шамал тарафындағы уилайат ларны бақтура шул Ибир Сибир ўа Булар, Дашт Қыпчақ, ўа Башғурд, ўа Орус, Немич көрәл, Қырым ўа Черкес та Дербанд хадиға дегәч моғоллар аны Темүр қаһла 121. теб айтурлар. Аңа дегәч алды. Жочи дын соң бул улус лар Бату ның фарманыда ерді. Өз ағасы ның оғлы Мөңгухан, аның ағасы Гүйүк хан ның өз оғлы, ағасы Түчак-булар башлық ўа тақы улуғлар Сүбүдай баһадур, Жебе нойан бу черікні башлаб бу уилайат қа келді лер. Барчасы Батуға йығылды лар. Бату булар білән шамал тарафындағы көб ўилāйат ларны бақтурды. Тарих алты йүз отуз үчде ерді,1 мечін йылы ерді. Уа ақиʻ жумада алахир айында2 ўа йазғысын алты йүз отуз йеті де, қойан йыл баһар уақты да Гүйүк хан білән Мөңгу хан йарлығы білән Толуй хан хазратыға қайтыб кетті лер. Соң муддат йана Бату уилайат лар ачты3 уа мамлакат лар бисйар алды. Аның уруғы һунузға дегәч алур. Ўа Бату ның улуғ хатуны бар ерді. Уа қумасы бисйар ерді. Бу хатунлардын төрт оғул туғды. Атлары бу турур:4 Сартақ, Туқан, Абукан, Улақчы. Бу төрт оғлан лары ның уруғын һәр бірін башқа-башқа шарх берілді. Батуның аўўал оғлы Сартақ. Бату ның улуғ хатуны дын туғуб ерді. Бу Сартақ ның һіч оғлы йоқ ерді. Бату ның екінчі5оғлы Туқан. Бу Туқан ның беш оғлы бар ерді. Бундағ тартиб үзә Тарбу, Мөңке Темүр, Туда Мөңке, Тоқтунуқа, Үгечи. Айтурлар, кім бу оғлан ларыдын башқа тақы оғлы бар ерді теб. Аты маʻлум ермес. Тафсил бу беш 122. оғлы ны йаздуқ.1 Туқан ныц аўўал2 оғлы Тарбу. Бу Тарбу ның хатун лары, қумалары бар ерді. Амма атлары маʻлум ермес. Тарбу ның екі оғлы бар ерді. Атлары булар3 турур: Тола Буқа, аның оғлы ма лум ермес; Күнчүк, аның бір оғлы бар ерді, аты Йүз Буқа. Туқанның екінчі оғлы4 Мөңке Темүр. Бу Мөңке Темүр нің хатун лары, қумалары бар ерді. Үч улуғ хатуны ның атлары маʻлум турур. Аўўал хатуны ‒ қаум қоңқырат Олжай хатун ерді. Екінчі ‒ Султан хатун, қаум үйшин ерді. Үчүнчі ‒ Қуту хатун. Бу хатунлардын он оғул бар ерді. Мундағ тафсил үзә. Алқой ‒ Олжай хатундын туғыб ерді, Абачы, Тудакан ‒ Султан хатундын туғуб ерді, Туркүк ‒ Қуту хатундын туғуб ерді, Тоқтай ‒ Олжай хатундын туғмьш5 ерді, Келміш аға ның` қызы ерді. Мәңгу ханның хатуны Салжыдай гүрген нің сіңлісі ерді. Бу заман Жочи хан ның улусында падша Тоқтай ерді. Аның хатуны бар ерді. Бірі нің аты ‒ Болуған хатун, екінчісі нің аты ‒ Түкүлче хатун, қаум қоңқырат ерді лер.7 Булар дын үч оғул бар ерді. Мундағ тафсил үзә. Атлары бу турур: Йабарыш, Иксар, Түклүбуқа, Сарай Буқа, улақай. Аның бір оғлы бар ерді. Аты Улус Буқа. Қадам, Қудуқан. Аның оғлы бар ерді. Аты ‒ Күнкас Туғрилча. Аның 123. оғлы Өзбек хан. Өзбек оғлы Жаныбек хан. Туқан оғлы Мөңке Темүрнің он оғлы ның нәслі тамам болды. Үчүнчі оғлы Туқан ның Туда Мөңгу. Бу Туда Мөңгу нің екі хатуны бар ерді. Улуғы ның аты Ирықач11 хатун, қаум қонқырат ерді. Екінчі сі нің аты Тура Қутлығ хатун, қаум алчы татар ерді. Анлар дын үч оғул туғды. Мундағ тафсил үзә. Өз Мөңгу ‒ Артқач хатундын туғуб ерді. Аның бір оғлы бар ерді Хытай Чоқ атлығ; Чичектү ‒ Тура Қутлығ хатун дын туғуб ерді; Тобатай. Төртүнчі оғлы Туқанның Тоқтунуқа. Уа бу Тоқтунуқа ның хатуны2 [ның], атлары малум ермес. Екі оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә: Бабуч, Түгел Буқа. Бешінчі оғлы Туқа ның Үгечі. Бу Үгечінің оғлы йоқ ерді. Бату ның үчүнчі оғлы3Абукан. Бу Абукан ның хатун лары, қума лары4 көб ерді. Амма йеті оғлы бар ерді. Мундағ тафсил5 үзә: Барақ, Булат`, уа Тутуч, уа Қадақа, Ахмед, Сабир, Доңуз. Батуның төртүнчі оғлы Улақчы. Бу Улақчы ның хатун лары маʻлум [емес]. Оғлы йоқ ерді. Жочи хан ның екінчі оғлы Бату ның нәслі тамам болды. Уа алла ал мастаʻан. Жочи хан ның үчүнчі оғлы Берке. Бу Берке нің іч оғлы йоқ ерді. Мунуң хикайат лары һулагу ханда, Абақанда, өңгә йерлерде келүр. Инша алла таʻала. Жочи хан ның төртүнчі 124. оғлы1 Беркечар. Уа бу Беркечар ның хатун лары, қума лары бар ерді. Амма екі оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә:2 Көкчу, бу Көкчу нің төрт оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Инчил Темүр, йылқычы, Доқда, Тоқтемүр. Екінчі сі Йесу Буқа. Бу Иесу Буқаның бір оғлы бар ерді. Аты Сарай Буқа. Жочи ханның төртүнчі оғлы Беркечар ның уруғы тамам болды. Жочи хан ньщ бешінчі оғлы3 Сейбан. Бу Сейбан4 [ның] хатуны, қумасы көб ерді. Амма он екі оғлы бар ерді. Атлары мундағ тафсил үзә: Байнал, Айачы, Сайлқан, Байанчар, Мажар, Қойнчы, Баһадур, Қадақ, Балақ, Черик, Мерген, Қуртуқа. Бу он екі оғул ның оғлан ларын, нәбирәлерін һали хадаға дегәч мафсил қылынды. Сейбанныц аўўал5оғлы Байна. Бу Байнал ның үч оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә, атлары бу турун. Ийлақ Темүр, Бектемүр, Беш Буқа. Сейбай[ның] екінчі` оғлы Баһадур. Бу Баһадур ның екі оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Қутлуғ Буқаның оғлан лары маʻлум ермес; Жочи Буқа, бу Жочи Буқаның төрт оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Бадакул, Бектемүр, Байаңчар, Иайасу Буқа, Сейбан (ның) үчүнчі оғлы7 Қадақ. Бу Қадақ ның бір оғлы бар ерді, аты Тола Буқа. Уа Бу Тола Буқа ның екі оғлы бар ерді.8 Маңқутай,9 Түмен Темүр. Уа бу Ту мен Темүр нің оғлы бар ерді, аты Учукан.10 Сейбан ның түртү ‒ 125. нчі оғлы11 Балақан. Уа бу Балақан ның үч оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Туры, Түкан, Тоқдай. Уа бу Токдай ны муртад Токдай уа тама Тоқдай теб айтур ерді лер. Аның қышлақы Терек суы таба ерді, та мадит Дарбенд ге дегәч. Та ләшкәр башлығы қараул ерді. Ўа бу Токдай ның үч оғлы бар ерді.2 Бақырча, Күнчүк, Жауқан. Сейбан ның бешінчі оғлы 3 Черик. Уа бу Черик нің бір оғлы бар ерді. Аты Тоқтемүр. Сейбан ның алтынчы оғлы4 Мерген. Уа бу Мерген нің екі оғлы бар ерді5 Тоқатемүр, Елбуқа. Сейбан ның йетінчі оғлы` Қуртуқа. Уа бу Қуртуқа ның бір оғлы бар ерді. Аты Кинас.7 Сейбан ның секізінчі оғлы8 Айачы. Бу Айачы ның бір оғлы бар ерді Учқар9 атлығ. Сейбанның тоқузунчы оғлы10 Сабылқан. Бу Сабылқан ның бір оғлы бар ерді Қутулғтемүр атлығ. Уа бу Қутлуғтемүр нің йеті оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Буралтай, Бектемүр, Буралғы, Отман, Сатбақ, Йесу Буқа, Темүрбай.11 Сейбан ның онунчы12оғлы Байанчар. Бу Байанчар ның бір оғлы бар ерді: Абукан Түрген. Бу Абукан Түрген нің бір оғлы бар ерді. Туғанчар атлығ. Сейбан ның он бірінчі оғлы Мажар. Бу Мажар ның бір оғлы бар ерді Турчы атлығ. Сейбан ның он екінчі14оғлы Қойнчы. Бу Қойнчы ның һіч оғлы йоқ ерді. Жочи хан ның бешінчі оғлы Сейбан уруғы тамам болды. Жочи хан ның 12`. алтынчы оғлы Таңқут. Бу Таңқут ның екі оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды: Сүбүктай, Тоқуз. Бу екі оғул ның уруғы ма лум, мундағ маужаб турур. Таңқут ның аўўал оғлы Сүбүктай. Сүбүктай ның екі оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Мажар, Аның бір оғлы бар ерді, аты Күрүк. Кичик Қойнчы. Аның төрт оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Бурачар, Күчтемүр, Ештан, Дурату. Таңқут ның екінчі оғлы Тоқуз. Бу Тоқуз ның үч оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Қали ма, Арс лан, Буралғы. Жочи хан ның алтынчы оғлы Таңқут ның уруғы тамам болды. Жочи хан ның йетінчі оғлы Бўўал. Бу Бууалның екі оғлы бар ерді. Атлары бу турур:2 Татар,3 Мыңқагдар. Бу екі оғлы ның уруғын мундағ тафсил қылынды. Бууал ның аўўал оғлы Татар. Ўа бу Татар ның бір оғлы бар ерді Ноқай атлығ. Уа бу Ноқай ның үч оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә: Жауке, Йүке, Туры. Буўал ның екінчі оғлы Мыңқагдар. Уа бу Мыңқагдар ның тоқуз оғлы бар ерді. Мундағ тафсил4 үзә: Тоқар, аның оғлы бар ерді Укурди Буқа, [атлығ]; Бекруз, Тудакан, Тоқлубай. Абукан, аның екі оғлы бар ерді: (аның екі оғлы бар ерді). Тоқуч, Ахмед. Өзбек, аның оғлы йоқ ерді; Сасық, аның бір оғлы бар ерді Басар атлығ; Орыс, аның оғлы йоқ 127. ерді. Оруң Қуртуқа, Тоқлужа, Елбасмыш, аның һәм оғлы йоқ ерді. Жочи хан ның йетінчі оғлы Бууал ның уруғы тамам болды. Жочи хан ның секізінчі оғлы Чилауцун. Бу Чилауқун ның оғлы йоқ ерді. Жочи хан ны тоқузунчы оғлы Чыңқур. Бу Чыңқур ның үч оғлы бар ерді. Анлар ның атлары, оғлы ның оғлан лары ның атлары мундағ маужаб білә мафсил қылынды. Аууал оғлы ‒ Йесу Буқа, аның беш оғлы бар ерді, атлары мундағ: Буралғы, Көплүк, Тудакан, Тудажу, Ажинчы. Екінчі оғлы Ширамун, аның үч оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Хоразми, анасы Булужин хатун, қаум татар; Жақуту, анасы Қутлуқан хатун, қаум сулдус; Байрам, анасы Қулда уа қума ерді. Үчүнчі оғлы ‒ Мажар. Аның үч оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә қылынды. Орусақ, Байан, Байқу.11 Жочи хан ның тоқузунчы оғлы Чыңқур ның уруғы тамам болды. Жочи хан ның онунчы оғлы Чымбай. Уа бу Чымбай ның хатуны, қума лары бисйар2 ерді. Амма екі оғлы бар ерді. Атлары бу турур: һинду, Тудаур. Анлар ның оғланларын, уруғын мундағ тафсил қылынды. Аўўал оғлы Чымбай ның һинду. Бу һинду ның бір оғлы бар ерді: Йаку3 Уа бу Йаку нің үч оғлы бар ерді:4 Жалайыртай, Қундалан, Манкутай, Тақачу. Ўа бу Йаку Чымбай өлгендін 128. соң екі йыл падшаһ лық қылды. Андын сон Тоқтай өлтүрді. Чымбай ның екінчі оғлы Тудаур. Бу Тудаур ның екі оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә, атлары бу турур: Мажар, аның үч оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды: Мелик, Хожа, Қуртақачу; Тарийачы. Аның оғлы йоқ ерді. Жочи хан ның онунчы оғлы Чимбай ның уруғы тамам болды. Жочи хан ның он бірінчі оғлы Мухаммед. Аның уруғы маʻлум ермес.2 Жочи хан ның он екінчі оғлы Удур. Бу Удур[ның] бір оғлы бар ерді. Қарачар атлығ. Ўа бу Қарачар ның беш оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды. Аўўал Қуртуқа. Бу Қуртуқа ның анасы Ел тутмыш хатун ерді, қаум тулас. Уа бу Қуртуқа ның бір оғлы бар ерді, аты Усас, екінчі3 Тузчы, бу Тузчы ның бір оғлы бар ерді. Ананда атлығ үчүнчі оғлы Апрышқа. Аның оғлы йоқ ерді. Төртүнчі Әмкен. Бу Әмкен нің оғлы йоқ ерді. Бешінчі4 Түкәл. Жочи хан ның он екінчі [оғлы] Удур ның уруғы тамам болды. Жочи5 хан ның он үчүнчі оғлы Тоқа Темүр. Уа бу Тоқа Темүр нің төрт оғлы бар ерді. Атлары7 мундағ тафсил8 қылынды9. Байтемүр, аның үч оғлы бар ерді. Тоқанчар, Белқучы,10 Көкәчу.11 Байан, аның оғлы екі ерді: Қазан, Даншманд. Үчүнчі Оруң, аның төрт оғул ерді: Ачық, аның оғлы. 129. Бахтийар, Азықлы. Аның үч оғлы [ы бар ерді] ʻадил Тақучы, Анбарчы. Қарақиз Аның үч оғул [ы бар ерді]; Иаңба, Керейче, Шабаку. Сарыча. Аның бір оғул [ы бар ерді], аты Кучек. Төртүнчі Кен Темүр. Аның екі оғул [ы бар ерді]: Қожа Қара, Абай. Булар ның оғлан лары йоқ ерді. Жочы хан ның он төртүнчі оғлы Сиңқум. Уа бу Сиңқум нің іч оғлы йоқ ерді. Жочи хан ның бу он төрт оғлы ның атларын, оғлы оғлан ларыны ‒ барчасыны бір-бір1 мафсил бітідім. Тамам. Дастан Чағатай хан би Чиңгиз хан Оғлан лары, оғлы ның оғлан лары та ғайат уақтқа дегәч уруқ болуб кечті лер. Чағатай хан ның алты оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Муа Түкан, Мусы Ийә, Билкас, Сарман, Йесун, Меңке, Байдар. Уа шарх тафсил бу алты оғул ның уруғы маʻлум бимаужаб турур. Бір-бір жүда-жүда қаламда келді. Чағатай хан ның аууал оғлы Муа Тукан. Бу Муа Тукан Йесулун хатун дын туғуб ерді. Аның төрт оғлы бар ерді. Мундағ тартиб үзә: Байжу, Бөри, Йесун Тауа, Қара һулагу. Бу төрт оғул ның һәр оғлан ларын, нәбирә лерін2 мундағ маужаб да мафсил қылынды: Муа Түкан нің аўўал оғлы Байжу. Ўа бу Байжу ның оғлы бар ерді Тудан атлығ. Уа бу Тудан3 [ның] оғлы Бужу атлығ, уа Бужу оғлы 130. ‘абдулла атлығ. Муа Түкан нің екінчі оғлы Бори. Уа бу Бөри нің беш оғлы бар ерді. Мундағ тафсил уа тартиб үзә қылынды. Қадақы, Сибан, аның төрт оғлы бар ерді, мундағ тартиб үзә: Талбақу.11 Аның үч оғлы бар ерді: Темүр, Орадай, Туман. Тоқу,2 аның екі оғлы бар ерді: Зулқар найин, али. Буқа Темүр, аның екі оғлы бар ерді: Үрүк Темүр, Олчай Ачықы. Аның екі оғлы бар ерді: Үрүк, аның екі оғлы бар ерді: Йол Бука, Ғаран, Изшил Турқан. Ахмад, аның екі оғлы бар ерді: Баба, аның үч оғлы бар ерді: һабил Темүр, Қабил Темүр, Йулдуз Темүр. Сақы, Абукан. Апишқа Аның бір оғлы бар ерді: Урук. Муа Тукан нің үчүнчі оғлы Иасун Тауа. Бу Йасун Тауа ның үч оғлы бар ерді. Мундағ тартиб3үзә: Мумин, оның екі оғлы бар ерді: Йайа Үрүк, аның оғлы бар ерді: Билген Темүр. Борақ, аның беш оғлы бар ерді: Тоқатай, Уладай, Бузма Дауа, Бектемүр. Басар. Муа Тукан нің төртүнчі оғлы Қара Һулагу, Бу Қара һулагу нің [бір] оғлы бар ерді Мүбаракшаһ атлығ. Уа бу Мүбаракшаһ ның беш оғлы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды: Олжай Буқа. Аның оғлы Қутлығ шаһ атлығ ерді. Буралғы,5 урқудақ, Йисун Булад, Қадақ. Атасы Муа Түкан орныға Қара һулагу уали алʻаһд болды. Чағатай хан ның екінчі 131. оғлы Мучы Ийа. Бу Мучы Ийа нің анасы канизак ерді. Йесулун хатун ның ордусында ерді. Ол канизакдін туғуб ерді. Аның он бір оғлы бар ерді:1 Тикши, аның оғлы Байдақан атлығ. Аның2 төрт оғлы бар ерді: Туған, Олқуту, Тауриқ. Бірі маʻлум [м] ермес. Тағудур, аның үч оғлы бар ерді: ʻумар, аның екі оғлы бар ерді: Қатлығ Темүр, Игутемүр, Мубаракшаһ, Суқату, Ахмад, Тамудар, Қойан, Чечектү. Аның екі оғлы бар ерді: Шадба, Қушмақ Исак, аның екі оғлы бар ерді: Қайбуқа, Уладай. Туған Бүкбуқа. Чағатай ханның үчүнчі оғлы Билкас, Чағатай хан ның төртүнчі оғлы Сарман. Уа бу Сарман3 [ның] екі оғлы бар ерді.4 Атлары: Қушайқы, Беки.5 Чағатай хан ның бешінчі оғлы Иесу Мөңке. Чағатай хан ның алтынчы оғлы Байдар. Ўа бу Байдар ның оғлы бар ерді. Алғой атлығ. Уа бу Алғой ның үч оғлы бар ерді. Қабан, Жочи, Тоқатемүр. Уа бу Тоқатемүрнің екі оғлы бар ерді: Есун Бүке, Ағруқчы. Алғой оғлы Жочи ның он беш оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Тоқта,` Басар, Дүкүлас, Анхил Буқа, Нумқулы, Буйут- наш, Ақбуқа, Сати, Қутаймыш, Дауд, Камбудурчы, Чегин Темүр, Жирғудай, Мықташ, Қунчикдоржи. Чаға- тай хан ның нәслі тамам болды.

132. Бу Толуй хан ның он орлы бар ерді. Уа хатун лары, ўа Кума лары көб ерді. Улуғ хатуны Сойур қоқты беги ерді. Оңхан ағасы Жакамбука ның қызы ерді. Толуй хан ның он оғлы11 мундағ тафсил қылынды: Монке3 Жүрика,4 Қутуқту,5 Қойлай,` һулагу,7 Ариқ Бүке,8 Бужак,9 Мүке,10 Йесугайтай,11 Сүбүктай. Бу он онлан ларын атларын йазылды. Емді аның оғлан ларын, нәбира лерін, уруғын мундағ тафсил қылынды: Толуй хан ның аууал оғлы Мөңке. Бу Мөңке Сойурқоқты бегидін туғды. Нечә йыл лар падшаһ лық12 қылды.13 Аның уруғын соң айтурмыз. Толуй хан ның екінчі оғлы Журика. Бу Журика йігітлік де өлді. Аның оғлы йоқ ерді. Толуй хан ның үчүнчі оғлы Қутуқту. Бу Қутуқту ның оғлы йоқ ерді. Бір қызы бар ерді. Кәлміш ақа [атлығ], қаум қоңқырат Салжыдай гүргенге берді. Толуй хан ның төртүнчі оғлы Қойлай хан. Бу Қойлай хан Сойурқоқты бегидін туғуб ерді. Ол һәм падшаһ лық биледі. Аның оғлан ларын соң айғаймыз. Толуй хан ның бешінчі оғлы һулагу.14 Ол һәм Сойурқоқты бегидін туғуғ ерді. Иран заминда падшаһлық қылды. Улуғ падша сахиб қиран ерді. Ол уилайат лар да барча мамлакат лар ны ол бақтурды. Иран замин Чабан таба. Аның һәм уруғын соң айғаймыз. Толуй хан ның алтынчы оғлы Ариқ 133. Бүке. Бу әм улуғ хатун дын туғуб ерді. Аның беш оғлы бар ерді. Мундақ тафсил қылынды: аўўал Йубу Буқур. Аның беш оғлы бар ерді. улагу, Алты Тоқа, Олжа, Олжа Темүр, Орла. Екінчі ‒ Мелик Темүр. Аның алты оғлы бар ерді: һуккан, Ажиқы, Йесун, Тууа, Баһадур Таба, Ойурдаймахмуд. Үчүнчі ‒ Қутуқа. төртүнчі ‒ Тамачи. Тамачи ның екі оғлы бар ерді: Байан Багин, Найру Буқа. Аның беш оғлы бар ерді. Шишкай, Байан, Абукан, Ура Темүр, Қуртуқа. Толуй хан ныц йетінчі оғлы Бужак. Бу Бужак ның хатуны, қумалары1 көб ерді. Бу хатун лары дын бір оғул туғды. Атасы орнуда ол ерді. Аты Сәбүксар деб айтур ерді лер. Ол жаһат дін а ның йүз оғлы бар ерді. Аның оғлан лары Темүр хан қатында ерді. Атлары маʻлум ермес. Баʻзисы2 атлары бу турур: Сайн Буқ, аның екі оғлы бар ерді: Данишманд, Илаудар. Жауту, аның оғлы бар ерді: Тура Темүр. Тикши, аның оғлы йоқ. Тобсиз, аның төрт оғлы бар ерді. Балтачар, Саут, Бектай, Бурайғы. Толуй хан ның секізінчі оғлы Мүке. Бу Мүке нің үч оғлы бар ерді. Мундағ йазылды: Чиңтум, Ебуген, Булад. Чиңтумның екі оғлы бар ерді: Ғазан, Хытай. Толуй хан ның тоқу- зунчы оғлы Сүйүктай. Бу Сүбүктай ның оғлы Тоқатемүр. Бу Тоқатемүр ʻазйм баһадур 134. ерді, атқычыл мерген ерді. Онунчы оғлы Толуй11 (хан ның) Субуктай. Толуй хан ның он оғлы ның нәслі тамам.2 Дастан Гүйүк хан ибн Үгетай хан Төрегуне3 хатундын туғуб ерді. Үгетай хан ның улуғ оғлы ерді. Гүйүк хан ның хатун дары, қумалары көп4 [ерді]. Барча хатун лары дын улуғы Оғул Қаймыш атлығ ерді. Ўа Гүйүк хан ның үч оғлы бар ерді. Бірі5 ‒ Хожа Оғул,` уа бірі7 ‒ Нақой,8 Бу екі сі Оғул Қаймыш хатундын туғуб ерді. Ўа бу Нақой9 оғлы Чапат атлығ ерді. Уа бірі10 һуқу Туқма атлығ ерді. Уа бу Туқма ның оғлы әм Туқма атлығ ерді. Уа Хожа Оғулның оғлан лары маʻлум ермес атлары.11 Гүйүк хан ның нәслі тамам.12

Мөңке хан Толуй хан ның улуғ оғлы ерді. Сойурқоқты беги дін туғуб ерді. Мөңке хан ның хатун лары, қума лары13 бисйар14ерді Барча дын улуғ хатуны Қутуқту хатун ерді, қаум икирас [дын]. Буту гүрген оғлы Олудай, аның қызы ерді. Бу хатун дын екі оғул туғды. Улуғы15 Балту, кічігі1` Оруңташ.17 Ўа бу Оруңташ ның екі оғлы бар ерді. Улуғы 135. Сараман, кічігі Наумаған. Ўа бу улуғ хатун дын бір қызы бар ерді. Байалун атлығ. Бу Байалун ны Жау Қурчын ның оғлы ға берді. Екінчі улуғ хатуны бар ерді, аты Оқул Тутмыш атлығ, қаум ойрат ерді. Уа бу хатун дын оғлы йоқ ерді. Екі қызы бар ерді. Улуғының аты ‒ Шырын, кічігі нің аты Бичиқа уа Шырын ны Тайчу гүрген нің оғлы ға берді. Шырын өлген дін соң Бичиқа ны берді. Уа тақы екі йахшы құмасы бар ерді. Бірі1 Йабаучын, қаум бауаит.2 Андын бір оғлу туғды Ширеки атлығ. Бу Ширеки (нің) екі оғлы бар ерді. Аўўал Тура Темүр, Тоқан Темүр. Бу Тоқан Темүр нің оғлы ар ерді. Аууал Тура Темүр, Тоқан Темүр. Бу Тоқан Темүр нің оғлы бар ерді Улус Буқа атлығ. Екінчі қумасы ның аты Үгүйти атлығ, елчигин сүңәк ерді. Бу қума дын бір оғул бар ерді. Есутай атлығ. Уа бу Есутай ның төрт оғлы бар ерді. Мундағ атлары: Олжай, һулагчу, һинтум, Олжай Буқа. Мөңке хан ның уруғы тамам болды.

Қубылай3 хан ның хатун лары уа кума лары көб ерді. Барча хатун лары дын улуғы қаум қоңқырат ның падшаһы Алчы нойан ның қызы ерді Чабун хатун атлығ. Қубылай4 хан дын екі оғул туғды. Атлары мундағ тафсил қылынды: аўўал оған Қубылай хан ның ‒ Доржы Бу Доржи Чабун 13`. хатун дын туғуб ерді. Аның оғлы бар ерді Инде атлығ. Ол Абахан дын йашқа улуғ ерді. Дайима маʻлул рәнжур ерді. Уа мундағ ʻалат білән өлді. Екінчі оғлы Қубылай4 хан ның Жимким, аслы ның аты Жим ерді. Мунуң улуғ хатуны Тайхой атлығ [атлығ]11 ерді. Уа баʻзи лар айтур лар: мунуң һәм анасы Чабун хатун турур. Тайхой аның екінчі аты турур, маʻни Тайхой «хан анасы» темек болур. Уа Жим Ким йігіт лікде өлді. Андын үч оғул қалды.2 Мундағ тафсил үзә: аўўал Кәмбала, аның үч оғлы бар ерді, мундағ [тафсил үзә]: Хоңтай, Далкен, Буқа. Екінчі Тарма бала. Аның һәм үч оғлы бар ерді: Хайшаң, Имке, Барма. Үчүнчі ‒ Темүр хан. Бу заманда хан ол турур. Аны соң Олжайту хан теб айды лар. Бу Олжайту хан һәм мусулман ерді. Бір оғлы бар ерді, аты Тайши, йана бір оғлы бар ерді Таға Булат атлығ. Үчүнчі Қубылай хан ның (оғлы) Меңлуқан. Бу һәм Чабун хатун дын туғуб ерді. Аның улуғ хатуны бар ерді. Ату Қуту,3 қаум қоңқырат. Алчы нойан ның оғлыдын туғуб ерді. Аның үч оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә: Арслан Буқа, Алтун Буқа, Анинда. Бу Анинда мусулман ерді. Ол қаум білән йағы ерді. Ол ма ни дын Анинда ат қойыды. Ўилāйат Таңқут аның буйруғунда ерді. Аның бір оғлы бар ерді Урактемүр атлығ, бір қызы бар ерді, аты 137. маʻлум ермес. Төртүнчі Қубылай1 хан ның оғлы Нумуған. Бу һәм Чабу [н]2 хатун дын туғуб ерді. Аның хикайат лары көб3 турур. Һәр бірі сі өз маузаʻда келүр. Бу Нумуған ның екі қызы бар ерді, атлары маʻлум ермес. Бешінчі оғлы Қубылай4 хан ның Қурыдай. Бу Қурыдай Қурқчин хатун дын туғуб ерді, меркит сүңәк лік ерді. Қубылай5 барча хатун дын бурун алыб ерді. Туқба бекинің қарындашы Қуту ның қызы ерді. Алтынчы оғлы Қубылай хан ның һукачи, қаум дурбан [Дурбачин] хатундын туғды. Ўилāйат Қара Жаңны аңа беріб ерді. Күнлер де бір күн дифә марғи аби зиадты алыб дур. Аны ханға тегүрді лер. Ханға йетміш ағач урурды. Тәтлі еті аның парә-парә болды. Андын оқ өлді. Аның бір оғлы бар ерді. Темүр Уақан атлығ ерді. Атасырың ўилāйат Қара Жаңны аңа беріб ерді.7 Аның үч оғлы бар ерді. Атлары бу турур: Тос Буқа, Туғлуқ, Булад. Йетінчі оғлы Қубылай8 хан ның Ағруқчи. Уа бу Дур Бачин хатун дын туғуб ерді. Хан ўилāйат Тибет ні беріб ерді. Аның екі оғлы бар ерді. Аўўал Темүр Буқа ның екі оғлы бар ерді.9 Саскийе,10 Жошбак. Ихбал Буқа, Ағруқчи дын соң ўилāйат Тибет ні бу Темүр Буқаға берді лер. Секізінчі оғлы Қубылай11 хан12 [ның] Абачы. Бу Абачы ның анасы һушжин атлығ 138. ерді. Қаум ушин Бурақур нойан ның қызы ерді. Бу Абачи хатун алды, нечә муддат кечді, фарзанд болмады. Тоқузунчы оғлы Қубылай1 ханның Көкәчу Мунуң анасы қаум һушин Айачы ушжин атлығ ерді. Бурун уақт да Нумуған білән ләшкәр білән атланыб, Қайду урушыға барды лар. Аны Нумуған білән тутуб, соң муддатда ханға йіберді лер. Онунчы оғлы Қубылай22 хан ның Қутуқ Темүр. Мунуң анасы ма лум ермес. Йігірмі йашарда уофат тапты. Хатуны бар ерді. Оғул болмады. Он бірінчі оғлы Қубылай2 хан ның Тоқан. Ол Баба хатундын туғуб ерді, қаум байауут Бурақчин қызы. Бір оғлы бар ерді. Аты аның Чаң атлығ. Аның ўилāйат маужиб теб айтурлар. Шаһар маʻзим турур. Аның аты Жинжу қурб, он түмен уилайат болғай, хан аңа берді3.

Бу Темур хан Қубылай4 хан ның оғлы ның оғлы ерді. Соң Олжайту хан теб айды лар. Уа бисйар йыл лар сайа ʻадл ўа инсаф уа бір каф халайқ пайында болсун. Уа бу Олжайту хан ның хатун лары, қума лары бисйар кеб ерді. Жимким нің улуғ5 хатуныдын туғуб ерді. Уа тақы хатуны, қумасы көб ерді. Та ғайатқа дегәч анлар ның атлары маʻлум ермес. 139. Амма улуғ хатуны Болуқан хатун ерді. Ондын бір оғул туғды. Дисы Тайши,1 Қоң тайши теб соң айдылар. Екінчі оғлы тақы бар ерді. Мақла Байлан2 атлығ. Темүрқанның дастан3 тамам болды.

Шарх тафсил хатунлары нын атлары. Һулагу хан ның хатун лары көб ерді. Уа йесирлер дін бисйар алыб ерді. Анча анлар ның атлары маʻлум турур мундағ: улуғ хатуны Дакур хатун турур, керайт сүңгәклі ерді. Оң ханның оғлы Ойқу ның қызы ерді. Атасы бірлә5 біргә айгенде, өзгә` хатунлары дын улуғы ол ерді. Андын соң атасы Толуй хандын башқа йүргенде, Амуйа дарйасын кечкендін көб хатунлар алды. Һулагу хан иран заминда падшаһлық қылды. һулагу хан ның он төрт оғлы, йеті қызы бар ерді. Анларның атлары барчасы ның оғлы ның оғлыға дегәч қалимда мундағ келді. Аўўал һулагу хан ның оғлы Абака хан. Бу Абақа хан Йесунчин хатундын туғуб ерді. Атасы білән Моғолстандан Иран Замин [ға] біргә келді. Жүмлә қарындаш ларыдан улуғрақ, артуқрақ ол ерді. Соң атасы орныға ол ʻал ʻаһду падшаһлық ол би[ле]ді. Аның хикāйаты соң келүр, айғаймыз. Екінчі оғлы һулагу хан ның Жумқур. Бу 140. Жумқур Көрік хатындын туғуб ерді. Ўилāйат Моғолстанда Абақа хандын бір ай соң туғуб ерді. Аның екі хатун [н] ы1 бар ерді. Улуғы Нулун хатун ерді Гүйүк хан ның ағасы Буқа Темүр нің қызы ерді. Екінчісі Жаурчы хатун ерді. Болуған хатун ның улуғ екечі сі ерді. Анлар дын екі оғул болды. Мундағ тафсил үзә: Жушкаб, қумадын туғуб ерді. Жаурчы хатун, йасакдын алыб ерді. Кеңшу, қумадын туғуб ерді. Аның оғлы Шер Әмун атлығ,22 ол хайат турур. Жумуқур ның қызлары булар турур. Улуғы Әрғудақ атлығ, Нулун хатундын туғуб ерді. Аны Сүйүнчак аға3 ның оғлы Шади гүргенге берді. Аның оғлан лары бар ерді: Хабиш атлығ, екі қызы бар ерді. Бірі сі Күнхашкаб атлығ. Ол султан ислам Олжайту хан ның аўўалғы алған хатуны ол ерді. Екінчі сі қумадын туғуб ерді Елқатығ атлығ. Аны султан Ахмад алды. Үчүнчі оғлы4 һулагу хан ның (оғлы) Йушмут. Бу Йушмут қумадын туғуб ерді. Қутуй хатун ның ордасында ерді. Аты Нуқачин екечі атлығ ерді хытайлар сүңәклі ерді. Андын үч оғул туғды. Мундағ [тафсил үзә]:5 Қара Ноқай, Занбу, Сүке. Төртүнчі оғлу Һулагу хан ның Текшин. Бу Текшин Қутуй хатундын туғуб ерді. ʻиллат истирха машана ерді. Үкү` табиб ларға бақтурды, 141. һіч ʻилаж болмады. ʻāқибат аламир. Андын оқ уофат тапты. Бу Текшин Жумқур өлгендін соң Нулун хатунны алыб ерді. Андын оғул туғды Тобун атлығ. Бу Нулун хатун ның Жумқурдын туған бір қызы бар ерді. Ордайас атлығ. Соң аны Орғудақ атады лар. Аны Шади гүргенге беріб ерді.1 Соң ʻариб ның оғлы алды. Андын оғлан лары бар ерді. Бешінчі оғлы һулагу хан ның Тарақай. Бу Тарақай қумадын туғуб ерді. Аты Бурақчин атлығ ерді, Қутуй хатун ның ордасында туғуб ерді. Ўилāйат Моғолстан дын көчүб келе турғанда, Иран йолунда Саʻқа туры, анда ўофат тапты. Аның оғлан лары Қутуй хатун білән бір йерге келді. Аның оғлы бар ерді. Байду атлығ. Кечату хатун дын соң нечә йыл лар мүлк де тама-чамыш қылды. Уа сурат халда өз йерінде келүр. Бу Байду ның оғлы бар ерді Қычхақ2 атлығ. Атасы білән біргә өлді Екінчі оғлы йтна бар ерді Шаһ ʻалам атлығ. Уа бір қызы Туладай Идачи Махмуд атлығ. Байду ның анасы Қарақчин атлығ ерді. Тарақай ның қызы бар ерді Әшил атлығ. Аны ʻабдулла аға3 ның оғлы Тоқтемүрге берді. Алтынчы оғлы һулагу хан ның Тобасын. Бу [Тоба- сын] Нуқачин дын туғуб ерді4. Аның оғлы бар ерді (бар ерді)5 Саты атлығ. Йетінчі оғлы һулагу хан ның Тағудар Ахмад. Бу Ахмад Қутуй хатун дын 142. туғуб ерді. Аууал аның аты Тагудар ерді. Абақа хан дын соң падшаһ болды. Аның оғлан лары өз дастаны да келүр, соң айғаймыз. Секізінчі оғлы һулагу хан ның Ажай. Бу Ажай қумадын туғуб ерді Ариқа екечі атлығ. Таңиз гүрген1 қызы ерді. Қутуй хатун ның ордусында ерді. Һулагу хан Иран заминге келгенде, Қутуй хатун ның ордасын башлаб маʻин көчүрүр ерді. Һулагу хан дын он күн соң уофат тапты. Аның оғлы бар ерді Елдар атлығ. Аны а д падшаһ ислам Халдулла Рум текрәсінде өлдүрді. Тоқузунчы оғлы Һулагу хан ның Қоңқуртай. Муның2 һәм анасы қума ерді, аты Ажучы екечі, Дуқуз хатун ның ордусында ерді. Муддат соң башына буқтақ салынды. Уа бағайат қары болды. Нечә йыллар дын соң уофат тапты. Уа бу Қоңқуртай ның алты оғлы бар ерді. Мундағ3 (тафсил үзә): Есентемүр. Аның оғлы Булад атлығ; Елдар, аның оғлы Ақтемүр атлығ, Черіктемүр, Таштемүр, Ашиғтемүр, Керей, Есентемүр харында атанды. Елдар бір кечә ағасы білән аһд падшаһ исламға сабаб махалғат4 көңүлде бар ерді. Ол сабабдын падша ислам аны өлдүрді. Уа тағы оғлан лары Керей, Черіктемүр, андын өзгәсі йашқынасында өлді. Онунчы оғлы Һулагу хан ның Бабасудар. Буның анасы к,ума ерді Ойашчин атлығ, Қутуй хатун ның 143. ордасында ерді, қурлаут сүңәклі ерді. Қараң ның қарындашы ерді. Андын бір қыз туғды. Буқай гүрген нің оғлы Басин Буқа гүргенге берді. Ол ері өлгендін соң, бір йыл, екі айдын соң бір оғул туғды, Хабис атады лар. Уа Йасударға охшатыб нисбат қылды лар. Он бірінчі оғлы һулагу хан ның Меңгутемүр. Бу Олжай хатун дын туғуб ерді. Тарих ның алты йүз еліг төрт де шаууал айы ның екісінде йәкшәнбе кечәсі анадын туғды. Тарих алты йүз сексен бірде тāлиʻ жүзада мухаррам айының он алтысында йәкшәнбә күн ўофат тапты. Муддат ʻумры йігірмі алты йыл, екі ай ʻумр кечүрді. Аның үч оғлы бар ерді. Мундағ тафсил үзә: Анбарчы. Аның екі оғлы бар ерді. һәр бірі сі бір анадын туғуб ерді. Есент мүр, Қончы. Тайчу, аның бір оғлы бар ерді. Ғаран хан ʻаһдында йаман көңүл бағлады. Ол сабаб дын өлтүрді. Тақы бір оғлы бар ерді Булад атлығ, Керей, аның оғлы бар ерді, аты маʻлум ермес, йашқынасында11 Кечату а дында уофат болды. Бу оғлан лар2 анасы Алынақ екечі атлығ.3 Меңгутемүрнің үч хатуны бар ерді. Улуғ4 Олжай хатун ‒ Буқа Темүр нің қызы ерді. Екінчі сі Атшы Терген атабек нің қызы ерді. Анасы Гөрдучин Сүйін ерді. Үчүнчісі Тучин хатун ерді. Дурйай нойан ның 144. қызы ерді. Амма Меңгутемүр нің қызлары бисйар1 ерді. Бірі сі барча2 улуғ шаһзада Гөрдучин турур. Ол аны султан Кәрман Жалаладдин ға сойурғамыш қылды. Ол өлген3 соң Буралғы оғлы Сатылмыш бек ке тіледі. Соңратын аға оғлы Тағайға берді. Тақы қызы бар ерді, Әлкин атлығ (Сутай атлығ)4 Сутай бек ақтачы ға берді. Тақы бірі Қутлуғ атлығ, Тарақай гүргенге берді. Ол қызы өлген5 соң Туладай идачыны берді. Меңгутемүрнің улуғ хатуны Олжай ерді. Андын сон Атиш хатун Атабек нің қызы ның қызы ны Махмуд шаһға айт [т] урды. Он екінчі һулагу хан` [ның] оғлы һулагу. Анасы қума ерді. Дуқуз хатун ның ордусында ерді. Ел екечі7 ерді, қонқырат сүйеклі8 [ерді]. Ахр ол башына бұғнақ9 салынды. Андын төрт оғул бар ерді, үч қызы бар ерді. Сүлайман, атасыдан соң кечті. Күчүк, Мырза дын ўофат болды. Хожа мутауаффа болды. Қутлуқ Буқа, ол соң өлді. Он үчүнчі һулагу хан ның оғлы Шибаучы, һулагу еке дін соң туғуб ерді. Абака хан дын ілгері уа ол қыш оқ ўофат болды. Он төртүнчі һулагу хан ның оғлы Тағай Темүр. Мунуң10 анасы қума ерді. Қутуй хатун ның ордусында ерді. Андын екі оғул туғды. Мундағ тафсил үзә: Қурамыш, аның беш оғлы бар ерді: Хачи һулагу хан ның 145. оғлан лары ның атлары ўа нәбирәлері нің атлары маʻлум болды. Машрўх мафсил қалемде келді. Бу заман башладым. Аның кызларын, күйеулерін мафсил бітідім тартиб білән. Амма һулагу хан ның йеті қызы бар ерді. Мундағ тафсил қылынды. Аўўал қызы Нулунған ақа. Бу Гүйүк хатун дын туғуб ерді. Аны қаум татар Жочи оғлы Чума гүргенге берді. Екінчі қызы Чами. Бу Олжай хатун дын туғуб ерді. Екечі сі Булунған ақа уофат болды. Аны балдызлай Чума гүргенге берді. Үчүнчі11 ‒ Мәңлүкән. Бу Олжай хатун дын туғуб ерді. Қаум ойрат Буқа Темүр оғлы Чақыр гүргенге берді. Төртүнчі қызы Тадукан, аның анасы қума ерді. Дуңуз хатундын ордусында ерді. Аны қаум ойрат Тангиз гүргенге берді. Өлгендін соң оғул Сулаймыш алды. Бу заман Тангиз нің оғлы ның оғлы Чужук гүрген алды. Бешінчі қызы Тарақай, Абрақан екечі дін туғуб ерді. Қаум қонқырат Муса гүргенге берді. Чиңгиз хан қызы- дын туған2 ерді. Өзі данишманд ерді, аты Буғайтемүр ерді. Данишманд лық адебі бар (бар)3 ерді. Бу мани дын Муса атады лар. Алтынчы қызы Қутлуқан. Бу Мең-үкеч екечідін туғуб ерді. Аны қаум дурбан Орғаны нойан ның оғлы Буқа гүргенге берді. Бу Буқа дын соң оғлы Таукал алды. Йетінчі қызы Баба, Олжай хатундын 14`. туғуб ерді. Қаум ойрат Арғун ақаның оғлы Лакзай гүргенге берді. һулагу хан ның оғлан лары, қыз лары ‒ жүмләсі, аның нәслі тамам болды, мундағ тафсил қылынды.1

Тақриб біз қауар аның ўа шарх ўа тафсил хатун [н] лары, оғлан лары, қыз лары ўа нәбирә лері тағайатқа дегәч уруғ болуб кечті лер. Мундағ тартиб үзә: Абақа хан һулагу хан ның улуғ оғлы ерді. Қаум сулдус Йесунчин хатун дын туғуб ерді. Аның хатуны, қумасы көб ерді. һулагу хан өлгендін соң, Олжай хатунны алды (алды2) ўа Туқси хатун, кім һулагу хан ның қумасы ерді. Аны өзіне тутты. Туқуз ха [т] н ның ормыға башына буғтақ салынды, хатун болды. Тақы барча дын ілгәрі Дурачи хатун ерді, ол өлді. Нуқадан хатунны алды. Қаум татардын, аның орныға олтурғуз да ўа нечүк ол кечті. Елтузмыш хатунны алды. Қутлуғтемүр гүрген нің қызы ерді. Сіңлісі ўа Тарақай гүрген қаум қонқырат ерді. Аның орныға олтурғузды. Андын соң Падшаһ хатун ны алды. Султан Қатиб Аладин Мухаммад хан Керман ның қызы ерді. Анасы Йесунчин хатун ның орныға олтурғузды. Андын соң3 Марати хатун ерді, андын 147. соң Булған хатун қарындаш лары дын ерді. Буқай йарғучы ның қызы ерді, аны алды. Бисйар сәуер ерді. Марати хатун булардын артуқ ерді. Тақы Танаба хатун ерді. Малик Истамбул сулбус теб айтурлар. Аның қызы ерді. Уа тақы жүмлә қумалар дын аның біреусі Қаймыш екечі ерді. Уа бірі сі қумасы Көкей Тағанчуқ аның апасы ерді. Тақы бір қумасы Булғачин екечі, тақы бір қумасы Болучин екечі. Ўа тақы бір қумасы Ширин екечі. Бу заман Булад ақа ның хатуны турур. Тақы бірі Илтай екечі ўа бисйар тақы бар ерді. Анлар ның атлары маʻлум ермес. Зикр оғлан лары, қыз лары, күйеу лері. Абақа хан ның екі оғлы бар ерді. Екі сі һәм падшаһ болды лар. Бір оғлы Арғун хан ерді. Аның анасы Қалмыш хатун ерді. Атасы дын соң хан болды. Екінчі оғлы Кечату хан ерді. Ағасы Арғун хандын соң падшаһ11 болды. Кечату хан ның анасы Нуқадан хатун ерді. Уа шарх тафсил оғланлары ның уа нәбирәлері нің һәр бірі өз дастаны да тіләсе келүр. Амма қызлары Абақа хан ның йеті ерді. Мундағ тафсил тартиб үзә: аўўал Йолқунлуқ, Тудай хатундын туғуб ерді, аны Бабилчытай қошчыға берді. Екінчі Тағай, аның һәм анасы Тудай ерді. Ахмад ке атады лар. Қончақал ның ағасы ерді. Андын соң Толадай ға атады лар. Андын соң өлді. Үчүнчі Малике, Болған хатундын 148. туғуб ерді. Аны Буқай оғлы Таған Буқа ға берді лер. Төртүнчі Тағанчуқ, Кәук хатун дын туғуб ерді. Аны Арғун ақаның оғлы Наурузға берді. Алты йүз тоқсан да өлді. Бешінчі Ел Қутлуқ. Аның анасы Болучин екечі ерді. Аны ʻаратбай гүргенге бердді. Алтынчы Ол-жатай. Аның анассы һәмм Болучин турур. Йетінчі Научин. Аның анасы Маратай хатун ердді. Абақа хан ның нәслі тамам болды.

Соң алар падшаһ болды. Аның атын Султан Ахмад теб атады лар. Аууал аның шарх хатун лары ның, оғлан лары ның, қызлары ның уа нәбирә лері нің та ғайат уақтқа дегәч уруғ болуб өтті лер. Тақы күйеу лерін һәм айдым. Амма Ахмад һулагу хан ның йетінчі оғлы ерді. Шул Қутуй хатун дын туғуб ерді. Аның хатун лары, қума лары көб ерді. Хатунлары арасында улуғрақы, бузургрегі Нүкүз хатун ерді. Шул қаум қонқырат ерді. Андын соң Армәни хатун ны алды. Ол һәм қаум қонқырат ерді. Андын соң Байаткин ні алды. Хасин ақаның қызы ерді. Андын соң Тудаку хатун ны айырды. Муса гүрген нің қызы ерді. Андын соң Ел Қутл ғ ны алды. Кәйу қызы ерді. Туғурчак ның анасы ерді. Таһмат білән аны Карсуйға ташлады. Андын соң Тудай 149. хатун ны алды. Оғлан лары үч ерді. Мунда1 Қабланчы. Ошбу Армәни хатун дын туғуб ерді. Арсланчы. Аның һәм анасы Армәни хатун ерді. Нуқачар. Мунуң анасы қума ерді. Қорқучын дын туғуб ерді Аммә қызлары алты ерді. Мундағ тафсил үзә: улуғы ның аты Күжүк, Тәкүз хатундын туғуб ерді. Аны Алынақ қа берді. Екінчісі Күнчик, аның анасы Армәни хатун ерді. Аны Ер Нахин бекке берді. Үчүнчі Чәчәк, ол һәм Армәни хатун дын туғуб ерді. Аны Дурйай нойан ның оғлы Турачуға берді. Төртүнчі сі ‒ Майну. Ол һәм Армәни хатундын туғуб ерді. Аны Керей баурчы2 оғлы хандан ға берді. Бешінчі ‒ Сайалун, шул Тудаку хатундын туғуб ерді. Аны Қарачаға берді. Үзүк хатун ның орда беклігі ерді. Алтынчы3 ‒ шул қумадын4 туғмыш ерді. Келтурмыш атлығ қумасы.5 Қорқучин атлығ. Буқу оғлы Шади гүргенге берді. Түмен беклігі ерді. Шади ның ағасы Туған атлығ ерді. Тагудар Ахмад ның нәслі тамам болды.

Аўўал тақрир Арғун хан насаб бузур гуāр аның шархы уа тафсил оғлан лары ўа нәбирә лері аның та ғайат [ға дегәч] болуб өтті лер. Ўа зикр күйеу лері. Аммә Арғун хан Абақа хан ның улуғ оғлы ерді. Шул 150. Оқумыш хатундын туғуб ерді. Аның хатун лары, кума лары бар ерді. Барчасыдын ілгәрі Қутлуғ хатун ерді.11 Тенгиз гүрген нің қызы,2 оны тіледі. Ол өлді. Аның ағасы Суламыш ның қызы Олжатай ны тіледі. һануз йаш ерді. Буған тигмей туруб (тигмей туруб)3 андын соң Өрүк хатун ны алды. Сарыча ның қызы ерді. Ер Начин бек нің қарындашы. Сарыча қаум керайт ерді. Андын соң Сулжуқ хатун ерді. Султан Рагин Алдын Рум ның қызы ерді. Андын соңра Болуған хатун ерді. Абақа хан ның улуғ хатуны ерді. Уофат болғач,4 аны өзі туту[т]ы.5 Болуған хатун орныға Айтай нойан ның оғлы Отаман ның қызыны алды. Бу заманда тіләсе бар турур. Андын соң қумалардын, атасы ның кумасы дын Тудай хатун ны алды. Мәртай хатун ның орныға олтурғузды. Тақы Қалтақ[ы] екечі ўа тақы Кутой атлығ Хасин ақаның оғлы Қутлуғ Буқа ның қызы ерді. Ўа тақы Әргәна екечі Абақа хан ның көб кума лары дын ілгәрі, әммә оғланлары төрт, мундақ тафсил [үзә]: аўўал оғлы ‒ Ғаран хан. Қалтақ егечі дін туғуб ерді. Екінчі оғлы Йабу Темүр, Өрүк хатундын туғуб ерді. Үчүнчі оғлы Олжайту Султан Мухаммад. Аның әм анасы Өрүк хатун ерді. Ол падшаһ уақт турур. Төртүнчі оғлы ытай Оғул, Қутлуғ хатундын 151. туғуб ерді. Бурун аты Сәңрген атлығ ерді. Аўўал қызы ‒ Олжатай. Аның анасы Өрүк хатун турур. Ол аны Қончақал ға атады. Андын соң Ақбуқаға берді. Бузма, аның оғлы Хасан бек де бар дур. Екінчі қызы ‒ Олжатемүр. Аның һәм анасы Өрүк хатун турур. Аны ол Түгәлгә берді. Андын соң Қутлуғша нойанда, аның елін- де өлді. Үчүнчі қызы ‒ Қутлуғтемүр. Ол әм Өрүк хатун дын туғуб берді. Ерге бермегенде ўофат табды Бағдадда. Төртүнчі қызы ‒ шул Болуған хатун дын туғды, ўофат табды. Арғун хан ның уруғы, нәслі тамам болды.

Ол тақрир насаб анын шархы да тафсил хатун лары, оғлан лары, қыз лары ўа нәбирә ләрі аның тағайат қа дегәч уруғ болуб өтті лер. Ўа йана күйеу лерін һәм айдым. Аммә Кечәту Абақа хан ның екінчі оғлы ерді. Шул Нуқадан хатундын туғуб ерді. Қаум татар уа бахшы лар аны Ер Начин атады лар. Аның хатун лары, қума лары көб ерді. Ол ʻайшаны тіледі. Илге нойан ның оғлы Тоғу ның қызы ерді. Андын соң Дондуй хатун ны алды. Жалайыр Илге нойан ның оғлы Ақбуқаның қызы ерді. Андын соң Ел түрміш хатун ерді. Қаум қонқырат Қутлуғтемүр. 152. гүрген нің қызы ерді. Андын11 Падшаһ хатун ерді. Қатб Алдын Султан Керман ның қызы ерді. Андын соң Өрүк хатун, Сарыча қаум керайт ның қызы ерді. Андын соң Булқан хатун ерді. Ўа қумасы бар ерді. Тай атлығ. Тақы бір қумасы [бар ерді] Исин атлығ. Беклеміш нің қызы ерді, қаум орлат ерді. Үч оғлы бар ерді. Улуғы2 Алафуң атлығ.3 Анасы Дондуй хатун ерді. Екінчісі Ираншаһ атлығ. Үчүн сі Чың Булат атлығ ерді. Шул Булған хатун дын туғуб ерді. Қызлары төрт ерді. Бірі Ула Қутлуғ атлығ ерді. Аны ʻарбатай гүргенге берді. Екінчі сі Ел Қутлуғ атлығ ерді. Аны Қутлуғ Шаһ- бек ке берді. Үчүнчі сі һәм Ара Қутлуғ атлығ ерді. Бу үч қызы ʻайша хатундын туғуб ерді. Шул Дөндуй хатундын һәм қызы бар ерді. Кечәтү хан ның нәслі тамам болды.

Уа аммә зикр хатунлары, оғлан лары (н) аның. Ғаран хан аууалл башда Йеді Қуртқа хатун ны алды. Мөңгу Темүр гүрген нің қызы ерді. Шул қаум сулдус ерді.. Тоқ4 шаһ ның анасы ерді, Мүбаракшаһ ның қарындашы ерді. Мүбаракшаһ Чағатай хан ның нәслі ерді. Андын 153. соң Булған хатун, Тасуке би нің қызы ерді. Анасы Арғун ақаның қызы ерді. Андын соң Ашил хатун ны алды. Тоқтемүр бек нің қызы ерді. Түмен беклігі ерді. Буқай йарғучы ның оғлы ерді. Андын соң Көкәчі хатун ерді. Аны Моғулстан дын келтүрүб ерді. Бу Булған хатун ны Доқуз хатун Тоқиз1 хатун ның орныға (орнуға2) олтурғузды. Андын соң бу Булған хатун оғул туғурды Алчу атлығ. Йашқынасында кечті. Уа қызы бар ерді. Алчай Қутлуғ атлығ. Аны өз ағасы ның оғлыға атады. Андын соң Дондуй хатун ны алды. Андын соң Қарамун ны айтурды. Абатай нойан оғлы Қутлуғ Темүр нің қызы ерді. Аны Көкәчі хатун ның орнуға олтурғузды. Бу турур зикр хатун лары падшаһ ислам кім шарх берілді. Фарзанд лары мунда ишарат болды. Алчу Олжа Қутлуғ Ғараен хан ның нәслі тамам болды. Тарих ның алты йүз тоқсан төрт де падшаһ ислам Ғаран хан банурда ислам иман келтүрді. Мачзур шайх зада Садраддин Абрахим хамуй ба тамами әмрә атғақ қылыб, барча ʻумум халқ мусулманлық ға ружуғ қылыб, қалмә ухид еділер. Уа жүмләсі мусулман болды лар. Аўўал ай ічінде той қылды лар уаʻжама ат сāдāт дайим ўа машайиғ ны өлтүрді ўа буйурды. Анларға сидқан берді ўа дарбаб ўа ʻимарат, мәсжид, уа Мадраса уа ханқаһат 154. ўа баўўаб албар ахкам бамалғат асдар буйурды ўа нечүк маһ рамазан келді. Барча машайиғ има та ат ўа ʻибадат қа машғул болды ўа бір кāфа ʻақла ортуклу ермес турур. Ислам ўа иман падшаһ ислам ерсиз садиқ ўа ихлас білән баужуд ʻатамат. Ўа шаўкат падшаһы ўа камал қудрат фарман руйаны ахбар ислам келтүрді лер. Ғаран барча әмрә‘аның шайхзада Садраддин нің қолын алдылар. Садиқ ихлас бірлән иман ислам келтүрүб1 мусулмарн болды лар.22

Соң заманда ол кім йад қылынды. Чиңгиз хан оғланларыға ләшкәр болүб берді. һәр бірісіға төрт мық ләшкәр хасса қылыб ерді. Аўўал Жочи ге төрт мың ләшкәр беріб ерді. Ол Еділ бойында өтті. Андын Жочи ның ләшкәрі тамамы сы екінчі оғлы Батуға қалды. Ол Батуны Сайн хан деб3 айтурлар. Ол Сайын хан тамамы шамал тарафындағы уилайатларны, Ібір-Сібірні, бул [ғ] ар4, башғурдны, орус ўа черкес, немч көрәл, Қырымд, Дашт Қыпчақ ны та темүр қапуға дегәч мунуң фарманында ерді. Өзі Еділ бойында уофат тапды. Андын би мартаба мартаба білән улус Тоқтаға ханға қылды. Тоқтаға ол замада ноқай білән харб келші,5 нечә уақт лар Ноқай білән тоқуш қылды. Балахир Ноқайны сындурды. Он йеті кім 155. ерсә білән Ноқай қачты. (Келер) башғурд таба, өзі захм лық ерді, йолду Орус тутты. Орусқа айды: Мен Ноқаймын теді. Орус тут[т]ы. Тоқтайға алыб келе1 турур ерді. Йолда оқ өлді. Ол Тоқтаға2 нечә йыллар падшаһлық, қылды Еділ бойында. Андын соң Тоқтаға өлді. Аның нәслі дін һіч кім қалмады. Бачқыр Тоқбуға беки улуғ әмрә3 бек болды. Андын Хоразми бек болды. Муса білә Йамғурчы бір анадын туған ерді. Андын соң Йамғурчы ның оғлы Ағыш бек болды. Улусны ол биледі. Андын асан бек болды. Аммә улусны Алчағыр мырза биледі. Хасан бек дін соң Муса бек нің оғлы Шейдақ бек болды. Андын Шейх Мамай мырза улусны биледі. Аммә өзі бек болмады. Андын соң Йусуф бек болды. Муса бек нің оғлы ерді. Андын Муса бек оғлы Исма ил бек болды. Соң бек лік Исмаʻил уруғыдын та бу заман- ға дегәч таймады. Аммә өзгәлері мартабадын түшді.

Бу Тоқтамыш хан Еділ маузидʻа өт[т] і. Тайхожа улан ның оғлы ерді. Аның хикайат лары һәр халда маʻлум машһур турур. Қутлу Қыйа оғлы Едіге Күчүк аның чорасы ерді. һәр уақт да андын көңүл қалышыб, Едіге Күчүк ке қаһар қылыб олдурайын теді.

Ол уақтда ерді, кім Қадырберді хан білән Едіге бек тоқуш қылды лар. Жайық дан чықған Елек суы турур. Андын [йоқары]үч бөрте чықар. Ол үч бөртенің орта бөртесінде Қадырберді хан білән Едіге бек қатығ санчыш қылдылар. Ол уақт да Хажы Мухаммед улан ерді. Бір (ўилāйат бір) 15`. ўилāйат қа өтүб барур ерді. Өзі йолақ баһадур бойлуқ сынлығ ерді. Оқлары узун (узун) ерді. Андын Едіге бек ке аʻлам берді лер. Аны Едіге өз алдыға Чарлады. Қайдын келіб, қайда барурсын теді. Ол айды. Мен көрәл ўилāйаты ға барурмын теді. Едіге айды: сен11 менім22 бірлә3 болғыл. Тәңрі ішімні оңарса,4 мен сені ханлайын теді. Ол қабул қылды. Ол йолда Хажы Мухаммед уланны ләшкәрге муқаддам қылды. Бисйар урушты, Қадырберді хан ны алтунлығ қуллуғын кесе атты. Андын барыб бір көшеде йықылды. Аны Нуқас Алтан баһадур барыб өлтүрді. Асли Өзбекйа арасында сөз бу турур. Андағ аймашлар: Едіге бек һәм уофат болды. Мансур бек болды. Хажы Мухаммед улан ны Мансур бек ханланды.55 Бірі хан, бірі бек болуб йүрүр ерді. Хикайатда машһур турур. Өзбекйа арасында Мансур бек ні Барак хан өлтүрді. Андын соң бір күн Хажы Мухаммед хан ны һәм Барақ хан өлтүрді. Уа такы Хажы Мухаммед ханның орлы Махмутек хан турур. Аның орлы Қулук хан турур. Анын оғлы Ибақ хан`ның оғлы Муртаза хан. Аның оғлы Жан Керей султан, Ахмет Керей султан, Күчүм хан турур. Хажы Мухаммед хан ның нәслі тамам болды.

157. Булғайыр хан Ташкент, Туркстан уилайатыда падшаһ ерді. Аның қабрі шаһар Сығнақда турур. Аның оғлы Шаһ Бутақ султан турур. Булғайыр хан Нурадин мырза оғлы Оқас бек білән бисйар мухаббат лігі бар ерді. Андағ айтурлар: кесенің бір йағыдан бір[і] ʻасал ны ічер ерді. Бірі бір йағыдан ічер ерді. Тейүрлер1: бір уақт бірі хан, бірі бек болуб йүрүген ерді. Ўа тақы Шаһ Бутақ султан ның оғлы Шейбақ хан турур. Аның оғлы Темүр, аның оғлы Көк Бөрі, аның (оғлы] Күчүм. Сүйүнбек турур `абид хан һәм Булғайыр хан ның нәслідін турур. Аның оғлы Бурһан хан турур. Жаны бек султан һәм Булғайыр хан ның нәслі дін турур. Аның оғлы Искендер хан, аның оғлы ʻабдолла хан турур. Күчүм хан ның оғлы ʻабдол-латиф хан, аның оғлы Зауалнун султан. Султан Сейд хан, Жомарт хан, султан Мухаммед султан турур.2 Қачурды шамал тарафыға. Ачлық сусалық болуб йүрүр ерді. Соң тапа караул салды Йетим баһадур ны. Андын [соң] Таубал баһадур ны салды. Андын [соң] Арғын Қара Хожаны салды. Өзлері бір нечә нөкерлері білән йатыб ерді. Едіге Күчүк оғлы Нурадын мырза муқаддам ләшкер ерді. Ол қараулны ғафил тапыб, аууал Йетим баһадурны бірін-бірін ғафил тапыб өлтүрді. Хан өзлері ғафил ерді. Анда уофат қылды. Кәлш һāлак ала уа чала алхам уа илә 158. тир чаʻун. Тоқтамыш хан ның маʻлум машһур оғлан лары бу турур.11 Аўўал ‒ Жалаладдин султан, екінчі ‒ Күчүк султан, үчүнчі ‒ Жафарберді султан, төртүнчі ‒ Келімберді султан, бешінчі Қадыр берді хан, қызы Жәнике атлығ ерді. Аны Едіге би алды. Едіге Күчүк Жәникені алғанда, Қадырберді хан үч йашар ерді. Жәнике Едіге бек дін өтүнүб алыб қалыб бір кечә біреу- екеу білә қачырыб Қырымға йіберді. Соң он бір йаша- ғанда, Қадыр берді хан келіб, Қырым ләшкәрі білән Еділ дарйасын өте кечіб, Едіге бек біләч тоқуш қылды. Ол урушда Едіге бек ні өлтүрді лер. Қырым ләшкәрі әмрәʻ улуғ лар бу йыл йазғысын йайламыш қылалың, атымыз семүртелің, та урушқа қууат, шаукат пайда болтай, бамаузи қышқысын барсақ, Еділ тоңғай теді лер. Ол сөзні йаратмады.3 Масраʻтүрки: «Еділ тоңса, кім

Йадгар улан ерді. Муса Йамғурчы хан лары аслы йүз өзбекиа арасында мундағ аймыш лар. Оби хан ны дастаны бу заман мунда келтүрүр ге ол Айбақ хан ға Ақ биемні берді. Ол йолдын араларында бу күнгә дегәч Хажы Мухаммед хандын берү Едіге бинің нәслі білән қуда анда достлуқы һәр ўақт бар дур. Екінчі Булғайыр хандын берү достлуқы бар дур. Муса би рнің қызы Афай бегімні Сүйүнчік хан ға берді. Барча сы дын улус ны Оқас би қызы Даўлет Султан бегім ні Нахатның Ахмед ханға берді. Балахир араларында күдүк болуб Ахмед хан ны Йамғурчы өлтүрді. Ол аһд да Йадгар хан ерді Мусаны уилайат Хоразмиға лә кәр білән Йадгар ханға мадад қылды. Андын Хоразми йуртын Йадгар хан ның оғлы Бурақы султан турур. Бурақы оғлы Аблак Иманак турур. Аблак оғлы Илпарс хан, аның оғлы Султан ғазы, ʻумр ғазы турур. Аблак ның бір оғлы Есенқүл хан турур. Иманак оғлы Бубуға хан, Саған хан, Қалхан, Ағатай хан булар турур. Саған хан оғлы осыхан Йүнүс султан. Барлуан қули султан. Бужуқ хан ның оғлы Руст султан, Еш султан, Адуанаш хан- ның оғлы Тин Мухаммед хан, Махмуд султан, ʻали султан. Йадгар ханның нәслі тамам болды. Ма лум машһур ерді лер. Нечә уакт ка дегәч мунша иб болуб ө ті лер. кечмек,4 Елдіге өлсе, кім бармас». Еділ тоңмас бурун, Едіге өлмес бурун теді. Мундағ хуруч қылыб қатығ тоқуш лар қылды. Едіге бек йаралығ болды. Қадырберді хан һөм захмлық болды. Екі ләшкәр бір-бірі білән масафф қылышты лар. Ечкілі оғлы Хасан Едіге би нің ахта атын алыб турур ерді. Қадырбер ді ханға хабар қылды, Едіге мунда йатур теб. Келіб уофат қылды. Қадырберді хан һәм ол захмдын оқ соң заманда бір нечә күндін соң уофат болды.

159. БамаузиʻЕділ хадында мамалик Хажы Тарханда болғай. Аның хикайат лары өз дастаны да һәр йерде келүр. Аммә Едіге бек білән бірі хан, бірі бек ерді. Нечә уақтқа дегәч мунша‘иб уруғ болуб кечті лер. Темир Қутлу хан ның оғлы Темүр хан, аның оғлы Булад хан, аның оғлы Кічік Мухаммед хан, аның оғлы Тахат ның Ахмед хан. Аммә Ахмед хан ның үч хатуны дын тоқуз оғул ерді. Мундағ тафсил үзә: Султан Хасан мырза ның қарындашы Бегәй бегім дін туған оғлан лары ның атлары бу турур: Муртаза хан, Едіге султан, Хусейн хан, Даўлет султан, уа тақы бу бегім оғлан лары: Шейх Ахмед хан, Қожақ султан, Жанай султан. Уа тақы Уйшун бегімдін туған оғлан лар: Сейд Махмуд хан, Сейд Ахмед хан, Баһадур султан. Аммә улуғ Мухаммед хан ның оғлы Махмутек хан Қазан уилайат ға келген дүр. Аның оғлы Ибраһим хан, аның оғлы Махмед Амин хан,‘абдуллатиф хан: Гауһар Шад ханым: аммә Кічік Мухаммед хан ның оғлан лары бу турур: Махмуд хан, Ахмед хан, Йакуб султан, Бахтийар султан. Темир кутлу хан ның нәслі- уруғы11 тамам болды.

1`0. Хожа улан бин Қара Қойас Көбежек улан. Хажы Керей хан ның ағасы Жан Керей султан ны қоңырат беклер[і] өлтүргендін соң, Хажы Керей сулатн кічік екен дүр. Қачыб йүрүб Чағырған байға йалға кіріб йүргенде, беклер1 өз араларында бір-бірін үлеше алмай Хажы Керей султан ны ізлеб тапыб хан йасадылар сина 15` жумада алахир айында. Султан елінде Султан ‘али оғлы Кулчора башлық, Оймас елі нің Балтач бай бір он кіші, Кәжі елі нің Қошай уста бір он кіші, Сырда елінің Қали ‘али бай бір он кіші, Чыжық елі нің Йамғурчы білә Қызылқурт бір он кіші, Шабшы елінің Жан Чора бек2 бір он кіші, Уанта елі білән3 Нурма елінің Қул Орусдағы ʻалике бір он кіші, Шейхзада елінің Қолуш мырза бір он кіші, Дағы ‒ бір он [кіші], Ақ Чора төрт үйлі Кебек Черемыш Мухаммед бек4 еллі таклі бір он кіші, Ескі йурт ның Йадгар бай Қасым Сейд бай бір он кіші, Қара Даулет өлі нің Қонақ уста бір он кіші, Хаирлы елі нің бахшында Хафиз бір он кіші, қара ‘айшенің Тусанак бір он кіші, Темүрчі елі нің Уста оғлы Ноғай бір он кіші, Бу кім ерсә лер Хажы Керей хан ны падшаһ лық ға алыб келіб хан йасады лар. Тамам 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . атлығ ерді. Бу Терме Еділ-Жайық да хасил болды. Аның оғлы Қарычы. Ол һәм Еділ-Жайық да хасил болды. Аның оғлы Ислам Кыйа, ол һәм Еділ-Жайық да хасил болды. Аның оғлы Қадыр Қыйа, ол һәм Қумкент де хасил2 болды. Аның оғлы Едіге би ‒ рахметулла ʻалайһум ажмаʻайын ‒ Қутлу Қыйаны Орус хан шаһид қылыб дур. Аммә Баба Түкләс нің төрт оғлы бар ерді. Бірі Каʻбада падшаһ болды, бірі Каʻбаның йанында йатур, уа бірі Үргенч де йатур, бірі Қырымда, Үч Өтлүкде3. Бір риуайат білән Баба Түк ләс нің ма‘лум үч оғлы бар ерді. Бірі нің аты ‘аббас, Қа баның оң йанында,3 бірі нің аты ‘абдрахман Хожа турур, ол дағы Қа‘бада йатур. Ўа бірінің аты Терме турур. Ол Еділ- Жайық да хасил болды. Пайғампар сали улла ‘алйа уассаламның қабр лерій дін Сейд Нақиб қа ауаз беріб дур. Екінчі ʻалам Муртаза Сейд, үчүнчісі ‒ ʻазиз қарамат Баба Түкләс ата[сы] турур. Өзбек хан мусулман болғанда, Үзек Чораны қаʻба шариф ке йіберіб дүр. Анда бу үч ерні алыб келіб, мусулман болуб дүр.4 Аммә Едіге бек Тоқтамыш хан ның улусын ол биледі. Аның хикайатлары өз истаныда5 һәр йерде шарих ке тілесе келүр. Бамузх 1`2. Еділ бойында өтті. Та аның уруғы та ғайатқа дегәч мунша‘иб уруғ болуб өтті лер. Та аксар бу заман шаһ ерді. үкүтшак андын пайда болды. Амма Едіге бек алтмыш үч йашында уофат табды. Қадырберді хан ның урушунда захм1...

маш ур оғлан лары ерді лер. Нечә уақт ға дегәч мунша `иб болуб өтті лер.

Султан бин Шығай хан бин Йәдік хан бин Жаны бек хан бин Барақ хан бин Қуйурчуқ хан бин Орус хан. Қалд улла малика уа султана уа афас ал алмин бара ахсана сал ай бисйар уа қарит ай би шамар йа`азиз йағфар бір сариф султанат бастдам пайда болсун. Ин заман кім йаз кылынды абад ажрад Ораз Мухаммед хан ның барча уруғ қарындашлары білән бір дастанда қаламда келді. Нечүк кім Орус хан дын Жаны бек ханға төртүнчі батн турур. 1лық ерді. Барын Сарай ша ид қылды. Амма Едіге бин нің оғлан ларын мундағ тафсил тартиб үзә қылынды: Нурадин мырза. Мырза Қасым, Сейд`али мырза. Бу беші сі нің анасы бір еді. һәм Хожа хан ның қызы Бахтылы ханымдын туған ерді. Сейд`али мырза һәм һәм йашда өлді. Екі сі йаш да уофат болды. Атлары ма лум ермес. Какуат. Бу қабардын алыб ның хатуны дын туған ерді. Нурадин ға тетеуіл ерді. Мансур би. Бу Қуйурчуқ хан ның қызы Сүйдүнімдін туған ерді. Қази, Ноуруз. Бу екі сі нің хатуны дын туған ерді. Нурадин ға тетеуіл ерді. Мансур би. Бу қуйурчуқ хан ның қызы Сүйдүнімдін туған ерді. Қази, Ноуруз. Бу екі сі нің анасы қаум қонрат қызы ерді. Аты ма`лум ермес. Едіге бидін соң Мансур би болды. Атасы ның мақамында ол болды. Ол уақт да Едіге би хайат уақт да Нурадин мырза һіч ағры тігіб атуз йеті йашында уофат тапды. Мансүр би атасы улусо биледі. Уа Балахараны Барақ хан өлтүрді. Андын соң Қази Ноуруз Барақ хан білән тоқуш кылды. Барақ хан ол тоқуш да өлді. Ол улус да Мансур би нің орнуға Қази би болды. Ол уофат тапқан дын соң Нурадин мырза ның оғлы Афас, Оқас, Хоразми булар ерді лер. Нурадин мырза нын оғлы Афас би болды. Нечә уақт қа дегән ол улусны биледі. Андын соң Оқас би болды. Нечә уақт қа дегәч ол улусни ол биледі. Қырқ тоқуз йашында уофат болды. Оқас би амма Афас би сексен йашында уафат тапды. Аммә Оқас ның оғлы Муса Йамғурчы ерді. Атасы дын соң Муса би болды. Ол улусны ол биледі Йамғурчы ағасы айтатында өзі би болды. + Ан заман кім йад қылыныб ерді. Жаны бек хан ның оғлан ларын бу заман тақы йад қылдуқ. Та аның оғлының нәбирә леріге дегәч мунса`иб уруғ болуб өтті лер. Та бу заманға дегэч ма`лум мазкур турур. Аммә анлар һәр бірі бірер уруғ болуб өз уилайат лар ында падшаһлық билеб намдар болуб өтті лер. Анлар нын нам ма`лум му`аййан болды. Аўуал Қасым хан турур. Жаған бегімдін туған ерүр. Нечә уақт лар атасы улусунда ол падшаһ лық қылды. һәр жанб дағы уилайат лар ны өзіне мусаххар қылды. Аның химайат[ы] һәр йерде келүр, ма лум, маш һур турур. Балахир Сарайчық да уофат тапды. Бу күн аның қабрі Сарайчықда турур. Аның оғлы Хақназар хан турур. Ханық Султан ханымдын туған ерүр. Аның химайат[ы] ма`лум, машһур турур. Аммә Хақ назар хан өз араларында булғақлық болуб уофат тапды. Аның оғлан лары дын падша лық бу күн тайды. Аммә Қанбар султан һәр хал да Қасым хан ның табуғунда ерді, муқаддам ләшкәр ерді. Аның нәслі ге падшаһ лық тігмеді. Аммә Үсен хан турур. Аның оғлы Булат султан турур. Анларға падшаһ лық тігмеді. Балахир Булат султан оғлан лары білән ноғай урушунда шаһид болды. Аммә Қасым хан заманында Жәдік хан ерді. Шығым мырза білән урушуб Йыланлы төбеде бір бір оғлы білән шаһид болды. Аның қабрі Үргенч де, Бағырған Атада турур. Анда дафин қылды лар. Аммә Йәдік хан ның хатуны, қумасы көб-көб1 ерді. Оғлан лары һәм көб ерді. Намдар машһур оғланлары булар турур: Тоғум хан, Бөкей султан, Шығай хан, Мәлік султан. Бу екісі нің анасы Абайқан бегім турур. Тоғум хан, аның оғлан лары[ын| Тоқуз сары теб айтур лар. Мәлік оғлы Башыбек султан білән Тоқуз Сары оғланлары білән Жағат хадинда шаһид болды лар. Отуз йеті султан ма лум машһур турур. Амма Бөкей султан (ның) нәслі болмады. Аммә Бауыш, Буйдаш ның оғлы Әдік Султан турур. Анын оғлы

Буйдаш хан турур. Әдік султан нәслі ні Беш оғул деб айтур лар. Аммә Буйдаш хан [ның] Барақ оғлы Дәруіш хан тоқушында тамами Беш оғул нәслі йігірмі төрт султан анда ша ид болдылар. Беш оғул ға падша[лық] тігмеді. Аммә бір анча ол уилайат да келте хан лар болды лар. Нам ма лум машһур болмады. Бурундуқ хан турур. Аның нәслі марта бадын түшді. Ахмед хан турур. Өзбекйа Ақмет хан теб айтур лар. Ол һәм бір аз уақт хан болды. Шейдақ бек білән урушды. Анда шаһид болды. Орақ мырза шаһид қылды. Таһир хан болды. Бір аз күн ханлық биледі. Анча падшаһлық билемеді. Аммә Шығай хан ның хикайаты һәр халда, баһадур луқы ма`лум машһур турур. Балахир бір болуб ўофат тапды. Бу күн қабрі күмүш кенд де турур. али атаның пана ында дафин қылдылар. Аммә Шығай хан ның хатун лары көб ерді. Ма`лум машһур үч1 ордусы бар ерді. Анлардын туған оғлар лар булар турур: Сейдкул Султан, Ондан султан, (анлары) Алтын ханым Байм бегімдін туған ерді. Төкей хан, Ешім султан, Султан Сабыр бек. Ханым. Бу үчүсі нің анасы Жағат ның [қызы] Йахшым бесімдін туған ерді. Али султан, Сулум султан, Ибраһим султарн, Шаһим султан. [Анларның] ана сы Бурундуқ хан ның қызы Дәдәм Ханымдын туған ерді. Аммә Ондан султан ның хикайат[ы] һәр йерде тілесе келүр. Бисйар `азим, баһадур тир андаз ерді. һәр халда һәр йадыгарлік де бисйар баһадур3 ерді. Қылур ерді. Амма Шығай хан ның уақтда муқаддам ләшкәр ерді. Аның хикайат[ы] ма`лум мазгур турур. Балахир қалмық шаһид қылды. Отуз йашында уофат тапты. Аның қабрі Хожа Ахмед Йа ауи рахметулла` алайа ның панаһ ында дафин қылды лар. Аның хатуны, қумасы көб ерді. һәр ўилайат ны алыб ерді. Өз араларында һәм алыб ерді. Аммә ма`лум машһур екі улуғ ордусы бар ерді. Анлардын туған оғланлары булар турур. Алтын ханум ‒ Өсәк хан ның оғлы Булад султан

1`41улуғ+ ның қызы турур. Андын туған падшаһ ислам Халидулла малика ўа султана Ораз Мухаммед хан турур. Татлы ханым турур, Чүйүм ханым ‒ Бурундуқ хан ның оғлы Кемсін Султан ның қызы турур. Андын туған Күчүк султан турур. Ол падшаһ ислам Түгел ханда муқаддам ләшкәр болғай. Ол уилайат да бу`аһд хайат турур. Ораз Мухаммед хан ол `абатда секіз йашында улуғ бабасы Шығай хандын жүда болды лар. Өз араларында тағырқа болуб, тақы он үч йашында өз бабасы1 Ондан султан шаһид болды. Андын қалды. Уа тақы бір нечә уақт тарлық білән Сейдек би нің алында кирифтар лық кечті. Андын он алты йашында жүмләт ул кристиан падшаһ Барис Федурауич ның қуллуғына хазр болды лар. Ол күндін бу күнге дегәч падшаһ Барис1 хан ның қуллуғунда хазр ерді лер. Падшаһ хазрат лары қулын йарлықаб, тарих мында тоқуз йылды ның ахрында ерді. Хамал бурчқа келіб сычқан йылы ерді, рамазан алмағзум айында он бешінчі күн жүмлә орус падшаһы Барис Федурауич нің хукмі йарлығы білән онда-солда қарачу, `измат бек лері олтуруб, көчә-көчә, орам-орам мылтық андаз лар жалалат ўа сийасат білән қол қушузуб2 турур. Уа сийахат хукмі білән Ораз Мухаммед хан бин Ондан султан ны көрүнүшке алыб, бу йерде падшаһ хазратлы алтын тахтына мініб, оғлы султан хазрат бабасыға йаташа3 ол туруб Ораз Мухаммед ханға мубарақ бад4 қылды. Тахтының сураты ошбу турур. Тамам 1`5. 1Шығай хандын жуда болды лар. Өз араларында тағырқа болуб тақы он уч йашында өз бабасы ‒

1``. 1Фадурауч 2қушуруб 3йанаша 4падлық қылдылар 5йарылқаб Падшаһ хазрат лары5 суһурға лар, ан`м лар бахшиш қылды. Кермен шаһарын суһурғал қылыб ерді. Бір нечә күн падшаһ хазрат лары йанында мауқуф болуб турдылар. Кермен шаһары ның бек лері, мырза лары, қара халқы —екі йүз кіші анда хазр ерді лер. Падшаһ хазрат лары ичазат берді. Ораз Мухаммед ханға албағут тілмәч қошуб шаўўал айында пенчшәмбә күн Кермен шаһарыға `азм қылды. Кермен1 улуғ лары һәм2 біргә хан хазрат лары қуллуғунда ерді лер. Бір афта ічінде шаўўал ай ның йігірмі төртүнчі күн тарих мында пенчшәмбә күн даўлат білән мубарак қадм қутлуғ рузкар білән Кермен шаһарыға келіб түшді лер. Бір нечә күн даулат білән `айш ўа фарағат асайиш лық қылды лар.3 Мубарак зилхижа айыға дегәч андын соң тарих мында сычқан йылы мубарак зил хижа айы ның онунчы күн ерді. Пенчшәмбә күн Ораз Мухаммед хан бин Ондан султан ны ханлық ға олтурғузды лар. Улуғ-кічіг — барча орус, татар анда хазр ерді лер. Тамаша үчүн улуғ `азӣм йығын болды. Шейх `али хан ның салдурған таш мәсжиді ічінде мулла уа даншиманд хафиз лар, бек лер, мырза лар анча бар кім аһл ислам ерді. Ол жама ат лар мәжид ічінде жами `болуб атғақ етіб, мубарак алтунлық4 сандалны келтүрүб, мәсжид ічінде қурды лар. Барис Федурауич5 ның` йарлығы білән ол заман албаут һәм анда хазр ерді. Ескі йурт ның йадгары Бөлек сейд хутба ағаз қылды. Төрт кім өрсә төрт йақтын хазрат хан ны алтунлығ7 сандал ның үстіне көтерді лер. Йігірмі йашында Ораз Мұхаммед

Барча уруғ уа кічіг акбар мулла ўа дигәр худай, аһл ислам жами `ат хазр ерді лер. Ду`а ўа сана қылды лар. Ўа қарачу лары, аталық, емелдеш лері хан хазрат лары ның үстіне нисар лар қылдылар. Барча хазр лар хан хазрат ларға мўбарак падлық қылды лар. Нечә күнге дегәч ол ай өткүнче кечә-күндүз `айш ўа рат қа чырқамыш қылды һәм ол заман улуғ `азйм тойлар қылды лар. Бал `арақы хисабсыз қылды. Йылқы ўа қой, сығыр бисйар көб олтүрді. Улуғ ма`зўм 1`9. бағин қылды. һәр бірі сіне бірер мансуб үдә өз орнын та`йин қылды. Мулла ўа хафиз лер ге,1 йетім лерге, тул ўа бичара лар ге,2 туснақ лар [ға] хайр ўа ихсан қылды. Бәндәлерні туснақдын алыб азад қылды. Үкүш хайр ўа хайрат лар алла та`ала йолында ихсан3 қылды.4 Падшаһ Барис Федурауич5 ның тілегін тіледі. Дайим кечә-күндүз бір кесә мәй ічсе, аны йад қылмады. Ічмес ерді ўа тақы алла та`аланың қуллуғунда хазр ерді. Саруар анбийа Мухаммед Мустафа сали улла `алиассалам ның рух ларына дайим ду`а ўа тазарру` білән нийаз лар қылур ерді. Та адам сафи улладын маһатар анбийаға дегәч расул ның аһли бәйт лері ге та андын бір уа нечақлы сахаба лар има машаийғ лар аулийа лар өтүб ерді.

1`9. 1хафиз лар ға 2бичара лар ға Зихсан лар 4қылды лар 5хан ның һәр дайим ду`а ўа тазару `білән анлардын исти` анат қылар ерді. Өксүз ғариб ўа науаға рахим шафқат қылуар ерді. Оң қолда шари `ат білән `амал қылур ерді. Сол қолы білән уғры-қарақчы ны, йаман лары ны падшаһ Барис Федурауич хан хукмі-йарлығы білән сийасат қамчысы ны йаман лар ға күтәк урур ерді. Ол сабабдын Кермен шаһары Барис Федурауич хан даулатында аманлық ерді. Бу сабабдын күндін күнге падшаһ ислам наср аддин абул-фатх Ораз Мухаммед хан ға даулат ихбал білән йыл ашаб, йүз йашаб та абдал абад ге че даўлат аңа йар болсун. Инша алла та`ала минбарын ал амайн сабаб ол турур кім (кім) бу тауарихқа Ораз Мухаммед 170. хан хазрат лары ның ата-анасы дын қуллуқ қыла келген жалайыр тарақ тамғалы ерді. Чиңгиз нама китабыдын...1 фарс тіліндін түрк2 тіліге үкүрді. Қайусын соң заманда болған лары ны өз истанбатындын алла та`ала тауфиқ беріб, тасниф қылды. Падшаһ Барис Федурауич ның туз-өтмек `адлі хуқы үчүн бітілді. Ўа тақы Ораз Мухаммед хан хазрат лары ның нечүк падшаһ хазрат лары азт акрам білән хан лық ға олтурғузғанын3 хазрат Нух `алайассалам дын берү Оғузға дегәч, Оғуздын һижрат ке дегәч, һижрат дін Чиңгиз ге дегәч, Чиңгиз дін бу заманға дегәч не чақлы падшаһ лар, хан лар өтүб ерді. Тамамысы бітілді. Қадр`али бек4 бин Хошум бек5 бин Темчік баһадур бин Анжы баһадур бин Адымшеих мырза ағасы Қарач бек` бин Қубай бин Қанбар мырза бин Айтаулы бек7 Атбаға бек8 ерүр. Чиңгиз хан заманында Сартақ нойан ерүр. Аның оғлы Жалайыр Саба ерүр. Аның нәслі жалайыр Тебре бек,9 аның нәслі Шейх Софы бек ерүр.10 Аның нәслі Айтаулы бек ерүр. Ма`руф машһур турур. Орус хан ның нәсліде улуғ әмрә бузург ерүр. Орус хан ның маймене, майсара бу турур. Бу йерде йад қылынды, йа ни маймене оң қол, майсара сол қол ерүр. Акўам 170. 1бу насны+ 2түркі

қаум қатағин ерүр. Екі сан нафар. Майсара акуам қаум алач мыңы ерүр, үч сан нафар. Қаум қатағин, өз араларында бу заманға дегәч улуғ лары ма`лум ерүр. Аммә алач мыңы арасында улуғы1 тарақ тамғали жалайыр болғай. Чиңгиз хан заманындын бір уа мартаба мартаба білән Тебре бек ке2 тігді. Андын Шейхсофы бекке,3 андын Айтаулы бекке4 тігді [А] ндын Атбаға бекке5 тігді. Андын Қарач бекке` тідді.7 Бу алач мыңы ның ағасы бола келген булар турур. Өзбекйа арасында ма`лум машһур турур.8

а тарих тамам шадд. 171. 1ерүр. Еммә алач мың арасында улуғы ‒ 2биге Збиге 4биге

йылы мубарак мухаррам айының ахрында шәнбе күні бу тарихны тамам қылды. Ошбу тарих ны аууал ошбу китаб ның насқы ның тарихы дур+

*...Есітушіге қош келіп, оқушысының ақылына пайдасы тиеді және өткенді білу әр пәндесіне міндетке айналады. Алла тағала қолдаса әрқайсысын арнайы тарауларда баян етпекпіз...

* * * Дүйім христиан падишаһы жоғары мәртебелі Борис Федорович ұлы бек, ақ ханның ‒ періштелер мен адамдарға ие бір Алла өзі қош көрсе ‒ билігі бейнеледі. Айналасы алты хан, төңірегі төрт хан, дүниенің төрт бұрышын билеген хан. Халайығын әділдікпен сұраған хан. Жетімдерге рақымдық жасап, жарлыларды тойдырған хан. Қыс пен жаз, ай мен жыл қазынадағы бар малын хақ жолына байлаған хан. Жеті ықлым кәшүрні1 алған хан, Қазан тағын, Хажы Тархан тағын,2 Тары тағын,3 Сарайчық тағын4 (бағындырғаи) хан. Тауда түмен қырда черкес,` ойда иштек ‒ баршасы ықпалында болған хан. Мәжәр,8 Бачқыр, Рум9 елдерімен қатынасы бар хан. Жақсы атың Жабылса мен Жабылқаға10 дейін жеткен хан. Неміс королі елінің де үрейін алған хан. Қырым және түрікті қаһарымен жапырақтай тітіренткен хан. Сансыз хан ұлы сұлтандарды есігіне табындырған хан. О жағы хан, бұ жағы хан, ортасында жалпы христиан падишаһы Борис Федорович хан!

Тағың сенің тауға оқшар (ұқсар), халқың сенің саялы дәулетке оқшар, затың сенің айға оқшар, әділдігің сенің бұлтқа оқшар, ниетің сенің мейірімділікке толы, қайырымың сенің теңізге оқшар, жылдар асап, жүз жасасын11 аты жақсы Борис хан! Мұраты құл ету еді, шығыстан батысқа дейін барша мемлекеттерді алып, жеңіс қылышын сермеп, дұшпандарынан өктем түсіп, сансыз хан ұлы сұлтандарды мойындатып, өзіне құл етті. Мәжәр, Рум елдерін мұрат еткен еді, қарым-қатынас жасап, досына достық, дұшпандарына жаулық етті. Неміс королін мұрат еткен еді, оның да бірнеше қаласын алып тәуелді етті және олар бұл (қалаларда) тұруға мүдделі болмады, зәресі жоқ еді, сол үшін үрейсіз атанды. Қырым мен Түркінің әрбір су-жайлауын, қонысын альш, қалалар салдырды. Бүкіл дұшпанынан басым түсіп, сондықтан да Қырым мен Түрік жапырақтай діріл қақты. Тәкаппар хандарды, сұлтандарды өзіне құлдық ұрғызуды мұрат еткен еді, төрт жағында төрт ханның жұртын алып өзіне қаратты, сансыз әскерін өзіне бағындырды. Неше биік тауларды мұрат еткен еді! Сенің тағыңды тауға теңесті, яғни тауды жарылқаушы Алла тағала жерге беріктік үшін бергендей, сенің дәулетті тағың мемлекетке беріктік бергей! Халықтың мұраты саялы мемлекет болу, сенің халқың (сондай) мемлекетке ұқсайды, сондықтан да барша халқың өз дәулетің. Патшаның патшалығы халықпен бірлікте, халқыңның дәулеті патшамен бірлікте. Әділдігің сенің бұлтқа ұқсайды! Бұлттың мұраты барша ғаламдағы адам мен жын, пері мен диюға дейін ‒ бәрі де бар болмыс хикаясымен саған бағынышты, алла бір, сыңары жоқ ‒ өсімдіктер, ағаш, от-шөп, кәшек, гүл-шешектер, астық, егіншілікке бәріне бірдей пайдалы болу. Жаңбыр хақтың пәрменімен жауар, барша халыққа тиге әділдігің жаңбырға тең! Затың сенің айға ұқсайды! Ал айдың мұраты барша ғаламдағы жандыға нұрын төгу. Сенің де барлық елге рақымың тиер. Сүюрғал12 үлестіріп жарылқауың теңізге ұқсайды. Теңіздің мұраты... дәрия түгенбесе түгенбеу. Дария суын ешкім де ішіп тауыса алмас. Сол сияқты сенің де қазынаңдағы дәулетің қаншама сыйға, жәрдемге үлестіргеніңмен мәңгі ортаймас.

(Патшалығын сипаттау) Еділ-Жайық иесі хан. Ойда орыс, қырда татар ‒ баршасының ұлыстарын қорғаушы хан. Тарихтың мың да төртінде пайда болды13. Орыс мемлекетінде ұлы хан. Дәулет-ана жар болып Москва шаһарында алтыннан таққа отырған, халайығын жиып, сап-сап әскерін жиып, дұшпанына қарсы тұрған хан! Оңы мен солында сұлтандар, бектер және мырзалар әрқайсысы аш арыстандай батырлық жолына түсіп, дұшпанына үрей салып, черкес пен татарға жеңіс қылышын шауып, неміс королы аяқ асты болды. Шам14 мен Иракқа жеңіспен жетпек. Тарихтың мыңда бесінші жылы15 айтулы жорық жасап, інжу-маржанға кенелді, (олардың) бірде-бір данасы Рум мен Қытайда жоқ. Оның бағасы күннен-күнге арта түссін, дәулеті бұзылмасын, мемлекеті әділ келіп, залымдық (бас) көтерсе күші кетіп, күндіз бұлт арасынан күн көзі көрінгендей, біздің патшамыз Борис ханның дәулеті ашылсын. Жедел Рум, Қытайды алуы, жеті ықылам кәшүрні билеуі жақындай түссін, мәңгі ыдыстан шарап ішіп, жалған дүниеде дәулет пен бақытқа жолығып, барша тілегі, алла жар болып, іске ассын!

Қызметінде жүрген сансыз сұлтандар, уәзір бектер және мырзалар ұлы дәрежеңе күнде табынуға келер. Сансыз түмен халқың бар. (Оған) әділ болу саған лайық. Мемлекетіңдегі әр іс саған муафиқ, дәулет береке саған уамиқ. Барша ұлыстарыңның ортасында Мәскеу атты шаһарыңды, дұшпандарың көп көрер (көре алмайды). Толық аттан дегенде қала мен қамалда жүз мың даяр қолың бар. Әрбір қақпаңа әр күні қояр жүзден сақшың бар. Тәңірі әзелден саған бақ берді, Сүлейменнің тағы1` саған бұйырды. Әділдік келді, залымдық өшті. Кім сені коре алмас? Саналы жан саған құлдық ұрып, қызмет жасаса мәртебесі артар! Кім білім жинап, көңілінде тұтса дәулеті артар. Игілік оған жар болса, бейнетті кім тартар! Қарашадан қызметте жүрген мыңдаған бектерің бар, аттанып шықсаң жер қайысар! Ала тулы ақ ордаң бар! Көктегі бұлт кепті көп әскерің бар! Ай кепті, күн кепті халқыңа тиер жарығың бар! Барша орыс, татар, неміс және поляктың Борис атты ханы бар! Дұшпаныңда не дегбір қалды! Батыс пен Шығыстан елшілер келді. Баршасы келіп қарасты. Бірақ солтүстік пен оңтүстікте мұндай айбатты әскерді көрмеген еді. Жаһан ішін, дүниенің түкпірін кездім мен, көп кітаптарды оқып һәм білдім мен. Әділдік пен қанағатшылдықты да көрдім мен, бірақ мұндай қайырымды жомарт патшаны еш көрмедім! Күнде сенің қайырымың кемімес! Қазынаңда еш малың түгенбес! Төрт тарапқа таратсаң да кемімес! Кім сенің шарапатыңа жолықса, өлсе де өкінбес! Бористі сипаттау (осымен) аяқталды.

(А). Кейінгі замандарда әркімдер айтқандай Шыңғысхан ұлдарына әскер бөліп берді. Әрқайсысына төрт мың қолдан тиді. Әуелі Жошыға төрт мың әскер беріледі. Ол Еділ бойында өтті. Содан соң Жошының бар әскері (оның) екінші ұлы Батуға қалды. Батуды Сайынхан деп атайтын. Сайын хан барлық батыс елдерін, Ібір- Сібірді, болғар және башқұртты, орыс және черкесті неміс королін,17 Қырым, Дешти Қыпшақты да, Темир-капқаға18 дейін биледі. Өзі Еділ бойында қаза болды. Көп жайлардан соң ұлыс Тоқтаға ханға қалды. Тоқтаға ол заманда Ноғаймен араз еді. Біраз уақыт Ноғайменен соғысты. Ақыры ноғайды сындырды. Ерген он жеті адамымен Ноғай башқұрт қашып барды. Өзі жаралы еді. Жолда оны Урус ұстап алды. Урусқа ол «мен Ноғаймын» деді. Урус оны Тоқтағаға алып келе жатқанда жолда кенеттен қайтыс болды. Тоқтаға Еділ бойында бірнеше жыл патшалық етті. Содан соң Тоқтаға өмірден қайтты. Одан ұрпақ қалмады. Башқұрт Тоқбуға бек ұлы басқарушы бек болды. Одан Хоразми бек болды. Муса мен Ямғурчи бір анадан туған еді. Одан соң Ямғурчиның ұлы Ағиш бек болды. Ұлысты сол биледі. Содан соң Хасан бек болды, бірақ ұлысты Алшағыр мырза биледі. Хасан бектен соң Мұса бектің ұлы Шидақ бек болды. Содан соң Шейх Мамай мырза ұлысты биледі, бірақ өзі бек болмады. Содан соң Юсуф бек болды. (Ол) Мұса бектің ұлы еді. Содан соң Мұса бектің ұлы Исмағұл бек болды. Содан бектік Иемағұл ұрпағынан бұ заманға дейін кеткен жоқ. Өзгелердің бәрі мәртәбадан түсті. (В) ...Ұлысты енді сол (Тоқбұға ‒ ауд.) биледі. Қият Истай мен чичут Алатай Иран жеріне барып Тағрылча ұлы Өзбекті алып келіп, хандыққа отырғызды. Башқұрт Тоқбұғаны өлтірді. Өзбек хан неше жылдар Еділ бойында патшалық құрды. Оның ұлы Жәнібек хан болды. Өзбек ханның орнына отырды. Ол да бірнеше жыл патшалық құрды. Екеуі елу жыл патшалық кешті. Жәнібек хан өлген соң қарауындағылары әрқайсысы әр тарапқа тарқады. Жәнібек ханның уалаятын Фетка Науақрат келіп бұзды. Осы арада Орус хан Алатауға әскерімен кетті. Ол заманда Жәнібек ханнан соң қият Истайұлы Чирақтлу ұлысты түгел биледі. Чирақтлуны Орус хан өлтірді. Орус ханды бәрінің ағалары патшалыққа отырғызды. Содан Орус Алатау маңына орын тепті. Ол өте биік көрінетін тау... Ол таудың қисапсыз (көп) сулары да бар. Талашқыры шаһары сонда. Отрар, Сайрам шаһарлары Хиваға жақын. Чу, Талаш, Ыстық көл, Текелік, Алмалық және Қаратал сол елдерде. Иетикентте сонда. (Адамдары) өте биік, қуатты және сәнді, батыр келеді. Бұл мәлім және белгілі (жай). Орус хан неше жылдар осы жерде патшалық құрды. Ақырында солтүстік жағында Киштим деген жерде ажал тапты. Оның ұлы Құйырчық еді. Атасынан соң ұлысын сол биледі. Ол заманда Қашғар уалаятымен қақтығыс бар еді. Бұл Құйырчық сұлтанды атасынан соң патшалыққа отырғызысты. Құйырчық хан өтіп еді. Оның ұлы Барақ аталық болатын. Атасынан соң падишаһ болды. Ұлысты түгел өзіне қаратты. Құйырчық ханнан соң соны хан көтерісті. Барақ ханды жеңімпаз батыр, алып еді деседі. Айналасындағы уалаяттарды өзіне тәуелді қылды. Ақырында Еділ мен Жайықтың арасы, Сарайчыққа жақын Қазы, Наурызбен ұрыста ажал тапты. Оның ұлын Кіші Жәнібек хан деп айтады. Бұл Жәнібек хан атасының ұлысын биледі. Оның ұлдары көп еді. Аңызға айналған... зағлы қырық інісі бар. Есімдері белгілі ұлдары мен немерелері осы еңбекте айтылады. Аты әйгілі болған ұлдары мыналар: Қасым хан, Қанбар сұлтан. Бұл екеуі бір анадан. Өсак хан, Иадик хан. Бұл екеуі бір анадан. Бауыш, Бұйдаш. Бұл екеуі бір анадан. Қожаш хан. Бұл анасынан жалғыз еді.

(В) Бұл Тоқтамыш хан Еділ бойында өтті. Тайқожа ұланның ұлы еді. Оның хикаялары әр түрлі (сипатта) мәлім және белгілі. Құтлу Қия ұлы Едіге Кучук оның кеңесшісі (серігі) еді. Бір уақытта оның көңілі қалып, Едіге Кучукке қаһарын төгіп, өлтірейін деді. Одан құтылып, неше жылдар өткеннен соң Темір бектің әскерін бастап келіп Тоқтамыш ханды қашырды. Темір бек күшінен (сипатынан) Тоқтамыш хан солтүстік тарапқа қашты, аштықта, сусыздықта болып жүрді. (А) Содан соң қарауылға Ятым батырды, одан кейін Тобал батырды, одан кейін арғын Қарақожаны қойды. Өздері бірнеше нөкерлерімен (дем алуға) жатып еді. Едіге-Кучук ұлы Нураддин әскер қолбасшысы еді. Ол қарауылды, әуелі Ятым батырды, содан соң бәрін қапысын тауып өлтірді. Хан нөкерлерімен бейқам еді, олардағы опат болды... Тоқтамыш ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар, аттарын таратып айтсақ ‒ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Кучук сұлтан, үшіншісі Жафарберді сұлтан, төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі Қадырберді хан, қызы Жанике атты еді. Оны Едіге би алды. Едіге ‒ Кучук Жаникені алғанда Қадырберді хан үш жасар еді. Жанике (оны) Едіге бектен өтініп алып қалып, бір кеште біреумен жасырын қашырып Қырымға жіберді. Кейіннен он бір жасында Қадырберді хан Қырым әскерімен келіп, Еділ дариясынан кешіп өтіп Едіге бекпен соғысты. Сол ұрыста Едіге бекті өлтірді. Қырым әскерінің әскербасы ұлықтары: «Бұ жылы жазғысын осында қалайық, атымыз семірсін, ұрысқа күш-қуат жинайық, Еділ тоңа қысында қайтармыз»‒ десті. Ол сөзді (Қадырберді хан) жаратпады. Түркі өлеңі:

Осындай серт берісіп қатты ұрысқа кірісті. Едіге бек жаралы болды. Қадырберді хан да жарақаттанды. Екі жақ әскері бірін-бірі қырып салды. Ичкили ұлы Хасан Едіге бидің мініс атын (арабша жазу бар) ұстап тұрар еді. (Сол) Қадырберді ханға «Едіге мұнда жатыр»,‒ деп хабар береді. Келіп оны өлтірді. Қадырберді хан да сол жарақаттан артынша бірнеше күн өткен соң қайтыс болды.

Бұл іс Еділ бойындағы мемлекет Хажы Тарханда болған. Оның хикаялары өз дастанында әр жерде кездеседі. (Темир ‒ Қутлу) Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп, ұрпақ өсіріп (өмір) кешті. Темір Қутлу ханның ұлы Темир-хан. Оның ұлы Болат-хан. Оның ұлы Кичик-Мухаммед-хан. Оның ұлы Ахмед- хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды. Мұның ішінде сұлтан Хасан мырзаның қарындасы Бикей бикемнен туған ұлдарының аттары бұлар: Муртаза хан. Едіге сұлтан, Хусаин хан, Дәулет сұлтан және тағы бұл бикемнің ұлдары: Шайх-Ахмад-хан, Қожан сұлтан, Жанай сұлтан және тағы Уйшун бикем ұлдары: Сайид-Махмуд-хан, Сайид-Ахмад-хан, Баһадур сұлтан.19 Улуғ-Мухаммед ханның ұлы Махмутек-хан Қазан уәлаятына келген еді. Оның ұлы Ибрагим-хан, оның ұлы Мухаммед-Амин-хан, Ғабдул-Латиф-хан, Гауһар-Шад-ханым. Ал Кичик-Мухаммед-ханның ұлдары болар: Махмуд-хан, Ахмед-хан, Иакуб сұлтан, Бахтияр султан. Тимур-Қутлу ханның ұрпағы тәмам болды.

Оның әкесі Далук-Кияс-ұлан, оның әкесі Дәулет- Қожа-ұлан, оның әкесі Таштемир-ұлан, оның әкесі Темир-қожа-ұлан, оның әкесі Құлу Қожа ұлан, оның әкесі Қара-Куяс-Көбежек-ұлан. Қажы Керей ханның ағасы Жанкерей сұлтанды қоңырат бектері (В-билері) өлтірген соң, әлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байға жалданып жүргенде, бектер (В-билер) өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды. Хиджра бойынша 95`-жылдың джумада ал-ахир айында20 сұлтан елінде Сұлтанғали ұлы Құл Чора башлық, оймас елінен Балташ бай бір он кісімен, шанак (арапша жазубар) елінен Өтек бай бір он кісімен, иачи елінен Қошай ұста бір он кісімен, Сырда елінен Қалнғали бай бір он кісімен, чыжық елінен Ямгурчи мен Қызыл-Құрт бір он кісімен, шабши елінен Жан-Чора-бек (В-бн) бір он кісімен, онта елі мен нурма елінен Қул-Урус пен Алике бір он кісімен, шайхзада елінен Қулуш мырза бір он кісімен, тағы бір он ‒ ақчорадан, төрт үйлі кебақ-черемиш Мухаммед-бек (В-би) елінен Текелі бір он кісімен, ескі жұрттан Жәдігер бай, Қасым-Сеийдбай бір он кісімен, қара-дулат елінен Қонақ ұста бір он кісімен, хаирлы елінің бахшында Хафиз бір он кісімен, қарағайшаның Тушанағы бір он кісімен, Темирчи елінен ұста ұлы Ноғай бір он кісімен ‒ міне, осылар Қажы Керей ханды патшалыққа алып келіп хан сайлады. Тәмам.

(В) Шежіреде әуел бабасы Абу-Бакир21... Оның төрт ұлы бар еді. Екеуінен кіші ұлының аты Махмуд аталығ еді. Шамда патша еді. Оның ұлы сұлтан Катиб (арабша жазу бар) аталығ еді. Ол һәм Шамда патша болды. Оның ұлы сұлтан һармаз еді. Ол Мысрда22 патша болды. Оның ұлы сұлтан Халид еді. Ол Сарсарда патша болды. Оның ұлы сұлтан Уалид еді. Ал һәм Сарсарда патша болды. Оның ұлы сұлтан Қыдыр. Ол һәм Сарсарда23 патша болды. Оның ұлы сұлтан Мулуд еді. Ол һәм Сарсарда патша болды. Оның ұлы Абу Алфеис еді. Ол Антакияда24 патша болды. Оның ұлы сұлтан Салим еді. Ол һәм Антакияда патша болды. Оның ұлы сұлтан Садық еді. Ол һәм Антакияда патша болды. Оның ұлы сұлтан Абулхақ еді. Ол Мадайнда25 патша болды. Оның ұғлы сұлтан Ғушман еді. Ол һәм Мадаинда патша болды. Оның ұлы Жалаладдин еді. Ол Қастинатинде2` патша болды. Оның екі ұлы бар еді. Бірінің аты Адһам және бірінің аты Баба Туклас еді. Баба Туклас Қаабада27 патша болды. Баба Тукластың ұлы Терме аталығ еді. (А) Бұл Терме Еділ-Жайықта қайтыс болды. Оның ұлы Каричи аталығ еді. Еділ-Жайықта қайтты. Оның ұлы Ислам-Қия. Ол һәм Еділ-Жайықта қайтты. Оның ұлы Қадыр-Қия. Ол дағы Еділ-Жайықта қайтты. Оның ұлы Құтлу-Қия. Ол Құмкентте28 қайтты. Оның ұлы Едіге би, Алла оған рақымын төксін! Құтлу-Қияны Орус хан шәһид еткен. Және Баба-Тукластың төрт ұлы бар еді. Бірі Каабада патша болды. Бірі Каабаның жанында жатыр. Ал бірі Ургенчте жатыр. Бірі Қырымда, Уч-Утлуқта. Енді бір айтуда Баба-Тукластың белгілі үш ұлы болған. Бірінің аты Абас, Каабаның оң жағында. Бірінің аты Ғабдул Рахманқожа. Ол дағы Каабада жатыр. Ал бірінің аты Терме. Ол Еділ-Жайықта қайтыс болды. Пайғамбар-Алла өкілі, (оған) нұр жаусын!‒ қабірінен Сейид Нақыпқа хабар беріпті; екінші ‒ Алем-Мур-таза-Сейидке; үшінші ‒ Баба-Тукластың атасы Азиз-Кераматқа. Узбек хан мұсылман болғанда Узак-Чораны қасиетті Каабаға жіберіпті. (Узак Чора) ол жақтан бұл үш ерді алып келіп, (Узбек хан) мұсылман болыпты. Едіге бек Тоқтамыш ханның ұлысын биледі. Оның хикаялары оған арналған дастандарда, әр жерде кітаптарда болу керек. Ол да Еділ бойында өтті. Оның ұрпағы Тағаятқа дейін әулетті ұрпақ болып келді. Біздің замандағы Оқу-Шрақ (арабша сөз бар) содан пайда болды. Едіге бек (В-би) алпыс үш жасында қаза тапты. Қадырберді хан мен (болған) ұрыста (алған) жарақаттан. ...атақты ұлдары еді. Ұзақ уақытқа дейін өніп-өсіп өтісті. (В.) (Едігені) Барын Сарай өлтірді. Едіге бидің Ұлдары туралы толық мәлімет мынадай: Нұраддин мырза, Мырза Қасым, Сейдғали мырза. Жасында қаза болған екеуінің есімдері белгісіз. Бұл бесеуі бір анадан. Қожа ханның қызы Бахтылы ханымнан туған еді. Сейдғали мырза да жасында өлді. Какуат. Бұл кабардин алыптың хатунынан туған еді. Ол Нұраддинға тете (болатын). Мансур би. Бұл Құйырчық ханның қызы Сүйдүнімден туған еді. Қази, Наурыз. Бұл екеуінің анасы қоңырат қауымының қызы еді. Аты мәлім емес. Едіге биден соң, Мансур би болды. Ол атасының қайым мақамында болды. Ол уақытта, (яғни) Едіге бидің көзі тірісінде, Нұраддин мырза іш ауруы тиіп, отыз жеті жасында қаза болды. Мансур би атасының ұлысын биледі. Оны Барақ хан өлтірді. Содан соң Қази, Наурыз Барақ ханмен соғысты. Барақ хан сол соғыста өлді. Ол ұлыста Мансур бидің орнына Қази би болды. Нұраддин мырзаның ұлдары Афас, Оқас, Хуразми еді. Мансур би қаза болған соң, Афас би болды. Атасының інісі Қази бидің ұлысын сол биледі. Содан соң Оқас би болды. Біраз уақытқа дейін ұлысты сол биледі. Қырық тоғыз жасында өмірден қайтты. Афас би сексен жасында қаза болды. Оқастың ұлдары Мұса, Ямғұрчи еді. Атасынан соң Мұса би болды. Ұлысты сол биледі. Ямғұрчи ағасының көзі тірісінде би болды. Содан Хуразми би болды. Мұса Ямғұрчымен бір анадан туған еді. Содан соң Ямғүрчының ұлы Ағиш би болды. Ұлысты сол биледі. Содан соң Хасан би болды. [Бірақ] ұлысты түгел Тағир мырза биледі. Хасан биден соң, Мұса бидің ұлы Шайдақ би болды. Одан соң ұлысты Шайх-Мамай мырза биледі. Өзі би болмады. Содан соң Юсуф би болды. Мұса бидің ұлы еді. Одан соң Мұса би ұлы Исмаил би болды. [Содан] бері бұл заманға дейін билікті Исмаилдың ұрпағы иемденеді. Өңгелері мәртебеден түсті.

Ол кез Қадірберді хан мен Едіге бек айқасқа түскен. Жайықтан шыққан Илек29суы бар. Одан үш жылға бөлінеді. (Арабша сөз бар) Сол үш жылғаның ортасының бойында Қадырберді хан мен Едіге бектің (В-би) қырғын кездесуі болды. Ол кез Хажы Мухаммед ұлан еді, бір уәлаяттан бір уәлаятқа өтіп барар еді. Өзі йулақ30 батыр бойлы ірі (Арабша сөз бар) еді. Оқтары ұзын-ұзын еді. (Ол туралы) Едіге бекке мәлімет береді. Едіге оны өз алдына шақырып «Қайдан келіп, қайда барасың» деді. Ол айтты: «Мен Құрал уәлаятына31 барамын». Онда Едіге айтты: «Сен менімен бірге болғын, тәңірі ісімді оңғарса мен сені хан етемін»,‒ деді. Ол қабыл алды. (Едіге) жолда Хажы Мухаммед ұланды әскерге қолбасшы (Арабша сөз бар) етті. Аянбай ұрысты. Қадірберді ханды алтын садағымен кесе атты. Содан кейін Ер Көше32 де жығылды. Оны Ноқас Алтын батыр барып өлтірді. Содан Өзбекия арасында кең тараған хикаяда мынадай делінеді: «Едіге бек (В-би) һәм қаза болды, Мансур бек (В-би) болды. Хажы Мұхаммед ұланды Мансур бек хан етіп, бірі хан, бірі бек (В-би) болып жүрер еді». Мансур бекті Барақ хан өлтірді. Содан соң бір күні Хажы Мухаммед ханды һәм Барақ хан өлтірді. Және тағы Хажы Мухаммед ханның ұлы Мухаммед тек хан болды, онын ұлы Қулуқ хан болды, оның ұлы Ибақ хан, оның ұлы Муртаза хан, оның ұлдары: Жанкерей султан, Ахметкерей сұлтан, Кучум хан. Хажы Мухаммед ханның ұрпағы (осымен) аяқталды. Аты-жөні (намдары) белгілі болғандары осылар.

Тулушиқ ұлан ұлы Булхайр хан дастаны Булхайр хан Ташкент ‒ Түркистан уәлаятында патша еді. Оның қабірі Сығанақ қаласында. Оның ұлы Шахбутақ сұлтан. Булхайр ұлы Нураддин мырзаның ұлы Оқас бекпен (В-би) үлкен достығы бар еді. Олар жайлы «екеуі бір кеседен бал ішкен» дейтін. Араларында сондай берік достық болды. Бір уақытта бірі хан, бірі бек (В-би) болып жүрген еді. Және тағы Шахбутақ сұлтанның ұлы Шабақ хан. Оның ұлы Тимур. Оның улы Көкбөрі. Оның ұлы Кучум, Сүйінчик. Ғабид (Арабша сөз бар) хан һәм Булхайр ханның ұрпағынан. Оның ұлы Бирхан (Борхан хан). Жәнібек сұлтан һәм Булхайр ханның ұрпағынан. Оның ұлы Ескендір хан. Оның ұлы Ғабдулла хан. Кучум ханның ұлы Ғабдуллатиф хан. Оның ұлы Зулнун сұлтан, сұлтан Сеит хан, Жомарт хан сұлтан, Мухаммед сұлтан. (В) Сүйінчик ханның ұлы Барақ хан. Оның ұғлы Дәруіш хан. Баба хан, Хоразми шаһ султан Булхайр ханның есімдері белгілі ұлдары болады....

Ибн Араб ұлан ұлы Иадгар хан дастаны Ибн Араб улы Иадгар улан еді. Муса, Ямғурчи хандардың тегі (туысы) (туралы) Өзбекия арасында мынадай сөз айтылады. Обы ханның дастанында бұл заманда да келтіріледі. Ол Ибақ ханға Ақ бегимді берді. Ол Хажы Мухаммед ханнан бері Едіге бидің ұрпағымен қуда еді. Бүгінге дейін арақатынасы, достығы үзілген жоқ. Екінші, Булхайр хан (ұрпағымен де) достығы бар еді. Муса бидің қызы Афай бегімді Сүйінчик ханға берді. Бәрінен үлкені Оқас би қызы Дәулет сұлтан бегімді Нахаттың Ахмед ханға берді. Араларында күдік туып, Ахмед ханды Ямғұрчи өлтірді. Ол уақытта Иадгар хан еді. Хорезми уалаятына (аттанғанда) Иадгар хан Мұсаны әскербасы етті. Содан Хорезми жұртын алды. Иадгар ханның ұлы Борақы сұлтан. Борақы ұлы Аблақ, Иманақ. Аблақ ұлы Илпарс хан. Оның ұлы Сұлтанғазы, Өмірғазы. Аблақтың бір ұлы Есенқұл хан. Иманақ ұлдары ‒ Бужуға хан, Саған хан, Қалхан, Ағатайхан. Саған хан ұлы Иусун хан, Жүніс сұлтан, Баруан Құли сұлтан. Бужуға ханның ұлдары Даут Сұлтан, Айш сұлтан. Дуаныш ханның ұлы Тин Мухаммед хан, Махмуд сұлтан, Әли сұлтан. Иадгар ханның ұрпағы осымен аяқталды. Мәлім, мәшһүр еді. Біраз уақытқа дейін өніп-өсіп өтті.

Оның әкесі Ондан сұлтан, оның әкесі Шығай хан, оның әкесі Иадік хан, оның әкесі Жәнібек хан, оның әкесі Барақ хан, оның әкесі Қуйырчық хан, оның әкесі Орыс хан. (Арғы) замандардан еске алынған Оразмухаммед ханның ата-бабалары оның барлық үрім-бұтақтарымен бір дастанда айтылып келді. Себебі Урус ханнан Жәнібек ханға (дейін) төрт буынды. Өткен заманга (байланысты) еске алынып еді, (енді) Жәнібек ханның ұлдарын бұ заманға (байланысты) тағы да атадық та, оның ұл-немерелеріне дейін өніп-өскен ұрпақ болып өтті және қазірге дейін мәлім-мәшһүр демекпіз. Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың (арасында) аса белгілі болғаны Қасым хан еді. (Ол) Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты. Оның хикаялары әр жерде кездеседі, (көпке) мәлім-мәшһүр. Ақыры Сарайчықта'53 өлімтапты. Бүгін де оның қабірі Сарайчықта. Оның ұлы Хақ-Назар-хан. Ханық-сұлтан-ханымнан туған. Оның хикаясы мәлім-мәшһүр. Хақ-Назар-хан өзара болған қақтығыстарда опат болды. Оның ұлдарынан патшалық біржола кетті. Қанбар сұлтан барлық жағдайда Қасым ханның жанында болды. Әскерінің қолбасшысы. Оның ұрпағына патшалық тимеді. Енді Осак-хан. Оның ұлы Болат сұлтан. Оларға патшалық тимеді. Ақыры, Болат сұлтан ұлдарымен ноғаймен (болған) ұрыста шәһит болды. Енді Қасым хан замандасы Жәдік-хан еді. Шағым мырза менен (болған) ұрыста Жыланды төбеде бір ұлымен шәһит болды. Оның қабірі Үргенчде Бақырған атада, сонда жерледі. Жәдік ханның қатыны, қимасы көп еді. Ұлдары да біраз болатын. Аты шыққан ұлдары мыналар: Туғум хан, Бөкей сұлтан, Шығай хан, Мәлік сұлтан. Соңғы екеуінің анасы Абай-хан-бегім. Тугум-ханның ұлдарын тоғыз сары деп атайтын. Мәлік ұлы Башибек сұлтанмен, тоғыз сары ұлдары мен Жағат уәлаяты маңында шәһид болды. Отыз жеті сұлтан мәлім-мәшһүр еді. Бөкей сұлтаннан ұрпақ болмады. Бауш-Бұйдаштың ұлы Әдік сұлтан. Оның ұлы Бұйдаш-хан. Әдік сұлтанның ұрпағын бес ұл деп атайды. Бұйдаш хан Барақұлы Дервиш-ханмен соғыста өлді. Бес ұлдың ұрпағы жиырма төрт сұлтан сонда шәһид болды. Бес ұлға патшалық тимеді. Қасыбірлері сол елде келте хандық құрды, (бірақ) аты белгілі болмады.

Бурундуқ-хан. Оның ұрпағы (хандық) мәртебеден айырылды.

Ахмад-хан. Үзбекияда Ахмад-хан деп атайды. Ол дағы біраз уақыт хан болды. Шидақ-бекпен болған ұрыста шаһит болды. Орақ мырза шаһит қылды.

Тахир-хан болды. Біраз күн хандық құрды, бірақ патшалық (сырын) білмеді. Ал Шығай ханның хикаяты, әр (түрлі) жағдайда батырлығы мәлім-мәшһүр. Ақырында жалғыз қалып апат тапты. Бүгінде қабірі Күмішкентте, Әлі атаның панасында35 жерленді. Шығай ханның әйелі көп еді. Мәлім-мәшһүр үш ордасы бар. Олардан туған ұлдары мыналар: Сейитқұл-сұлтан, ндан-сұлтан, Алтун-ханым ‒ Байым-бикемнен туған еді. Тәуекел-хан, Ишим сұлтан, сұлтан Сабыр бике-ханым. «Бұл үшеуінің анасы Жағаттың Яхшым-бикемі болады. Әли-сұлтан, Сулум-сұлтан, Ибрагим-сұлтан, Шахим-сұлтан‒(бұлардың) анасы Бурундуқ ханның қызы Дадам-ханым болады. Ондан сұлтанның хикаяты әр жерде, қаласаңыз кездеседі. Асқан ұлы батыр, атқыш еді. Барлық жағдайда төңірегін жайпаған асқан батыр еді. Шығай ханның уағында әскердің қолбасшысы болды. Оның хикаялары мәлім-мәшһүр. Ақырында қалмақ шаһит қылды. Отыз жасында қаза тапты. Оның қабірі Қожа-Ахмад- Яссауи3` ‒ алланың рақымы жаусын!‒ панасында. Оның әйелі және қимасы көп еді. Көп уәлаяттардан алып еді. Өз араларынан да алып еді. Мәлім-мәшһүр екі үлкен ордасы бар еді. Оларда туған ұлдары мыналар: Алтун-ханымнан (Осак ханның ұлы Болат-сұлтанның қызы) туған ‒ ислам патшасы (Тәуекел хан), Оразмұхаммед хан, Татлы ханым; Чуюм ханымнан (Бурундуқ-ханның ұлы Кимсин сұлтанның қызы) туғаи ‒ Көжек сұлтан. Ол ислам патшасы Тәуекел ханда әскер қолбасшысы. Қазіргі уақытқа дейін сол елде. Оразмұхаммед хан сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айырылды. Он үш жасында әкесі Ондан-сұлтан шаһит болып одан айырылды. Біраз уақыт тарлықта Сейдек бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишаһы Борис Федоровичтің құлдығына әзір болды. Ол күннен қазірге дейін патша Борис ханның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады. (Бұл) тарихтың мыңыншы доңыз жылының37 соңынан еді. Тышқан жылы, ұлы рамазан айының он бесінші күні38 бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің жарлығымен оңы мен солында қараша қызмет бектері отырып, көше-көше, қатар-қатар мылтықты жауынгерлер сап түзеп және салтанатпен қол қусырып тұрды. Саясат үкімі мен Оразмұхаммед хан Ондан-ұлы сұлтанды бетке алып бұйырды. Ұлы мәртебелі патша алтын тағына мініп, ұлы мәртебелі бабасына сұлтан ұлы жанаса отырып, Оразмұхаммед ханға құтты болсын айтты. Тақтың суреті мынадай. Тәмам. Ұлы мәртебелі патша еншіге суюрғал берді, жеңілдіктер жасады. (Оразмұхаммедке) Керман шаһарын суюрғал етіп берді. Бірнеше күн ұлы мәртебелі патша жанында сән-салтанат құрып (арапша сөз бар) тұрды. Керман шаһарының бектері, мырзалары, қара халқы екі жүз кісі әзір еді. Ұлы мәртебелі патша рұқсат берді. Оразмұхаммед ханға алпауыт-тілмаш қосып шәввал40айында бейсенбі күні Керман шаһарына4 шығарып салды. Керман ұлықтары да ұлы мәртебелі хан көшіне ерді. Бір апта ішінде, сол айдың жиырма төртінші күні тарихтың мыңыншы (жылы) бейсенбіде құтты қадам, құт берекемен Керман шаһариға келіп түсті. Бірнеше күн дәулетімен42 (болып) сыйқұрмет көрді. Құтты зұлхиджа43 айына дейін. Содан соң тарихтың мыңыншы, тышқан жылы құтты зұлхиджа айының он үшінші күні44 бейсенбіде Ондан сұлтан-ұлы Оразмұхаммед-ханды хандыққа отырғызды. Ұлығы мен кішісі, орыс пен татарлар баршасы сонда жиналды. Тамашалау үшін шексіз көп халық жиналды. Шайх-Али-ханныү салдырған тас мешітінің ішінде молда, данышмандар, хафиздар, бектер, мырзалар,45 барлық ислам дініндегілер барлығы мешіт ішіне жиналып, келісіп, құтты алтын тақты әкеліп мешіт ішіне құрды. Борис Федоровичтің жарлығымен келген алпауыт (тілмаш) та сонда еді. Ескі жұрттың жәдігері Буляк-Сайид4` хутбу47 қайырды. Қасындағы төртеуі жоғары мәртебелі ханды төрт жағынан алтын тақтың үстіне көтерді. Жиырма жасында48ұлы мәртебелі Оразмұхаммед хан хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін!

(Тақтың суреті бар 2`1бетте) Барлық үлкен мен кіші, молда және кадхудай49 барлық ислам жұрты қатысты. Дұға-намаз оқылды. Қарашылары, аталық50 қызметтегілері жоғары мәртебелі хан үстіне (шашу шашты). Барша жиылғандар жоғары мәртебелі ханға құтты болсын айтысты. Бірнеше күнге дейін, сол ай өткенше күндіз-түні сый-құрмет көрсетілді. Сол күндері аса үлкен той жасалынды, бал мен шарап қысапсыз ішілді, жылқы мен қой, сиыр өте коп сойылды. (Хан) аса үлкен жиын шақырды. Әрқайсысына берер мансап, дәрежесін белгіледі. Молда және хафиздарға, жетім-жесірлерге, жалғыз-жақыбайларға қайыр-садақа берді. Кінәлілерді қамаудан азат қылды. Бұл қайыр-садақалар алла тағала жолына арналды. (Хан) патша Борис Федоровичей тілегін тіледі, ылғи да ертелі-кеш бір кесе май ішсе (де) оны еске алмай ішпес еді. Және тағы өзі алла тағала құлдығына әзір еді. Пайғамбарлардың ұлысы Мухаммед Мұстафа ‒ алла тағала оған нұрын төксін!‒ рухына ылғи да дұға және жалбарынышпен қайрылар еді. Алланың қалаулысы Адамнан пайғамбарлар бастаушысына дейін, (оның) үрім-бұтағы, оның замандас серіктері жолбасшы-ізгілер, әулиелер өткен ‒ (бәрінен) ылғи да дұға және жалбарынышпен жәрдем сұрар еді. Үйсіз ғаріп және кемтарға рақым-мейірімділік жасар еді. Оң қолында шариғатпен іс жүргізсе, сол қолымен ұры-қарақшыны, жамандарды патша Борис Федорович-хан жарлығы (бойынша) жаза қамшысымен аяусыз жазалар еді. Сол себеп те Керман шаһары Борис Федорович хан мемлекетінде тыныш (аманлық) болды. Сол себепте күннен-күнге ислам патшасы ‒ Насират-дин ‒ Аб-әл фатих ‒ Оразмұхаммед-хан баянды дәулетпен, йыл ашап, йуз яшап, мәңгіге дәулет оған серік болсын! Инша алла тағала амин я раббел ғаламин.52 Бұл тарихтың (жазылуына) себепші болған жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханның ата-анасынан (бері) құлдық қыла келген жалайыр тарақ тамғалы еді. Фарсы тіліндегі Чингиз-наме кітабынан түрік тіліне аударды, ал кейінгі замандары болғандарды өз естіп-білгені (бойынша) алла тағала жәрдем беріп, теріп жазды. Патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігі, ақтығын және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед-ханды жоғары мәртебелі патшаның құрметпен хандыққа отырғызғанын (айту) үшін жазылды. Хазрет Нух Али-Ассаламдан Оғузға дейін, Оғуздан Хижратқа дейін, Хижраттан Чиңгизға дейін, Чингиздан бұ заманға дейін неше қилы патшалар, хандар өтіп еді, барлығы баяндалды. Қадыр-Али бек, Хошум-бек ұлы, Тамджек-баһадүр ұлы, Иранджи-баһадүр ұлы, Адамшақмырза ағасы Қарач-бек ұлы, Құбайұлы, Қанбар-мырза ұлы, Айтулы бек ұлы, Итбаға ұлы. Шыңғыс хан заманында Сартақ ноян болған. Оның ұлы жалайыр Сба болады. Оның ұрпағы Жалайыр Тебре бек. Оның ұрпағы Шайх-Софы-бек болады. Оның ұрпағы Айтулы бек болады. (Ол) мәлім-мәшһүр болған. Урус-ханның ұрпағында ұлы әмір болған. Урус-ханның оңы мен солы мынадай. Бұл жерде еске алынғаны, яғни мимана ‒ оң қол, мисара ‒ сол қол.

Мимана және Мисара Қатағин қауымы болады екі сан. Алач мыңы болады үш сан. Қатағин қауымы өз араларында бұл заманға дейін үлкендерін біледі. Ал Алач мыңы арасында үлкені тарақ тамғалы жалайыр болады Шыңғыс хан заманынан бері бір мәртебеден (үлкендік) Тебребекке (В-би) тиді, одан Шайх-Софы-бекке тиді, одан Айтулы-бекке тиді, одан Итбаға-бекке тиді, одан Қарач-бекке тиді, одан Тоңқа-бекке тиді. Алач мыңының ағасы болып келген осылар. (Бұл) Өзбекия арасында мағлұм- мәшһүр.

Тарихтың 1051 жылы аяқталды53 (В). Қадырғали би бин Қосум би тарихтың мыңда он бірінде қоян жылы мубарак махаррам айының соңында сенбі күні бұл тарихты аяқтады...

1. Жеті ықлым кәшнүр – ортағасырлық мұсылман географтары жер үстін жеті зонаға немесе климатқа бөлген. Оны ұсынған ертедегі грек ғалымдары, ал шығыста ғылымға енгізген әл-Хорезми (б.э. 780‒850 ж.) 2. Хажы Тархан тағы – Астрахан хандығы 3. Тары тағы – Төмен қаласы. Автор бұл арада Сібір хандығын айтып отыр. 4. Сарайчық тағы – Астанасы Сарайчық болған Алтын Орда тағы. 5. Тауда түмен – Бұл арада автор Россияға тәуелді Закавказье аудандарына меңзеп отыр. Алтын Орда тұсында Закавказье әскери аймақтарға ‒ түмендерге бөлініп, олардың әрқайсысы 10 мыңнан әскер беруге міндетті болған. 6. Қырда черкес – Солтүстік Кавказ халқы 7. Иштәк, естек – Сібір жылнамаларында остяк аталады,

сібір халқы. 8. Мәжәр – Мадияр (венгр) елі 9. Рум – Византия 10. Жабылса мен Жабылқа – географиялық атаулар, орналасқан жерін анықтау қиын. 11. Иыл ашасун, йуз яшасун – проф. М.Усмановтың пікірі бойынша Қадырғали би бұл сөйлемді орта ғасырда кең тараған Рабғузидің-Қысасу-л-әнбия» (Пайғамбарлар тарихы) кітабынан алған. Қараңыз: Усманов М.А. Татарские исторические источники... 74-`. Ал шындығында бұл фразаны көптеген түркі тіліндегі еңбектерден кездестіруге болады. 12. Суюрғал – Шығыс елдерінде, Орта Азияда әскери және мемлекеттік қызметі үшін билеуші топтар алатын жер үлесі. 13.1004 жыл ‒ жаңа жыл санау бойынша 1595‒159` жылға тұс келеді. Бірақ автор Б.Годуновтың патша тағына отырған жылын қате айтып отыр. Ол таққа 1598 ж. отырған болатын. 14. Шам ‒ Сирия. 15. 1005 ж. ‒ Жаңа жыл санау бойынша 159`-1597 жылға тұс келеді. 1`. Сүлеймен тағы ‒ Жан-жануарлар әлемін де билеген Сүлеймен пайғамбар тағы. 17. Неміс королі ‒ Бұл арада Литва князьдығы мағынасында. 18. Темир қапқа ‒ Темір қақпа. Оңтүстік Шығыс Дағыстандағы тар тау жолы. Үлкен Кавказ қыратының шығыс сілемдері мен Каспий теңізі арасында Дербенд қаласына жақын. 19. Демек, 9 емес, 10 баласы болған 20. 95`-ж. Джумада алахир айы ‒Жаңа жыл санау бойынша 1549 ж. маусым-шілде айларына тұс келеді. 21. Абу-Бахир ‒ Мұхамбет пайғамбардың ең бірінші төрт халифтерінің бірі. 22. Мыср ‒ Египет 23. Сарсар ‒ Таяу шығыстағы ортағасырлық мемлекет аты. 24. Антакия ‒ Анатолия 25. Мадайин ‒ Медина қаласы 26. Кастинатин ‒ Константинополь 27. Қааба ‒ Меккедегі мусылмандар табынатын қасиетті орын, мешіт. 28. Құмкент ‒ Орта Азия қаласы 29. Илек (Елек) ‒ Жайыққа құятын өзен. 30. Узи йулақ ‒ Ш. Уәлиханов бұл сөзді Ұзынбұлақ деп оқыған. (Қараңыз.‒ Шығ., І т., 145-`.) Көшірмеші бұл сөзді қате көшірген. Хажы Мұхаммедті сипаттауға арналған сөз. 31. Корал уалаяты ‒ король мемлекеті мағынасында. 32. Ер Көше, басқаша ‒ Ер Көкше ‒ қазақ эпостарында, «Манаста» жырланған, өмірде болған атақты батыр. 33. Сарайчық ‒ Орал өзені бойында орналасқан қала (XІІІ‒XVІІ ғ.). Қалдықтары қазіргі Гурьев қаласынан 8 км.жоғарыда жатыр. 34. Үргенчде Бақырған ата ‒ Үрген қаласындағы Бақырған әулие күмбезі 35. Күмішкенттегі Әлі ата панасы ‒ Орта Азиялық қаладағы Әлі әулие күмбезі 36. Қожа ‒ Ахмад-Ясауи панасы ‒ Түркістан қаласындағы белгілі Қожа Ахмед күмбезі. 37. Мыңыншы доңыз жылы ‒ жаңа жыл санау бойынша 1592 жылға тұс келеді. 38. Тышқан жылы, ұлы рамазан айының он бесінші күні ‒ «Жинақта» Оразмұхаммедтің сыйлыққа Касимов хандығын алуы және таққа отыруы даталарында қайшылықтар бар. В.В.Вельяминов-Зерновтыңз ерттеуі бойынша Оразмұхаммед сыйлыққа Касимов қаласын хиджра бойынша 1008 жылы рамазан айынын 15-де алған. Бұл жаңа жыл санау бойынша 1`00 жылдың 20 наурызына тұс келеді. Таққа сол жылы 12 маусымда, бейсенбіде отырған. 39. Алпауыт ‒ тілмаш – тілмаш не парламенттер есебінде мемлекеттік кызмет атқарған ірі жер иеленуші ‒ феодал. 40. Шәввал айы – мүсылман календарында 10-ай. 41. Керман шаһары (Касимов) – Ока өзені жағасына орналасқан қала. 1152 жылдан белгілі. Тоқтамыш ханның немересі, Улуғ-Мухаммедтін ұлы, Қазан ханы Махмутбектің бауыры, Қасымның есімімен аталады. Бұрынғы аты Мещерский городок. 1452 жылы Василий Темный баурынан қашып, өзіне қызметке келген Қасымға сыйлыққа берген. 42. Бұл арада өзіне қарасты қала халқымен деген мағынада. 43. Зүлхиджа – араб календары бойынша 12-ші, яғни қасиетті орындарға барып табынатын ай. 44. Тарихтың мыңыншы тышқан жылы құтты Зүлхиджа. Бұл жерде «Жинақ» авторының берген датасы анық емес. Хиджра бойынша мыңыншы жыл ‒1592 ж. тұс келеді, ал тышқан жылы ‒ 1`00 жылға тұс келеді. В.В.Вельяминов-Зерновтың есебі бойынша Оразмұхаммедтің таққа отыруы 1`00 ж. 12 маусымға тән. 45. Данышмандар, хафиздер, бектер, мырзалар ‒ Касимов хандығындағы феодалдық лауазымдар. 46. «Сайид» деп Мухаммед пайғамбардың мұсылман мемлекеттерінде дін басы қызметіндегі ұрпақтарын атаған. 47. Хутба ‒ діни уағыз. 48. Жиырма жасында – бұл арада, біздің пікірімізше жиырманың ішінде, үстінде деген мағынада. 49. Кадхудай – ауылдық староста, «үй иесі» мағынасында.

Қараша, аталық – сарайлық лаузымдар. 51. Насрат-дин-абу-ал фатих – ислам дінін күшейтуші, оған елдерді тартушы мағынасында, қошемет түрі. 52. Инша алла тағала амин я раббел-ғала- мин – бір алла-тағала өзі сәтін салсын мағынасында. 53. Автордың кітапты жазуды аяқтаған жылы – 1`02 жыл, ал И.Н.Березин бастырған вариантының соңындағы көрсетілген дата кешірменің жазылған жылын көрсетеді.

Маркс К. және Энгельс Ф. Коммунистік партияның манифесі.

Энгельс Ф., О разложении феодализма и возникновении национальных государств // Маркс К., Энгельс Ф., Соч. - Т. 21.

Л е н и и В. И. Статистика және социология. - 30 т.

Абусейтова М. X. Казахское ханство во второй пол. XVІ века. -Алма-Ата, 1985.

Акты исторические. - Т. ІІ. - СПб., 1841.

Аманжолов С. А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. - Алма-Ата, 1959. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік (қазақ тіліндегі араб сөздері). - І т. - Алматы, 1984. Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. 1896. - Вып. 3-4.

Бартольд В. В. История изучения Востока в Европе и России. -Изд. 2-е. - Л., 1925.

Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. -Соч. - Т. І. - М., 1963. Бахрушин С. В. Очерки по истории колонизации Сибири в XVІ и XVІІ вв. // Научные труды. - Т. ІІІ. - Ч. І. - М., 1955. Березин И. Н. Библиотека восточных историков, Шайбаниада. - Т. І. Сборник летописей, татарский текст. - Т. ІІ. - Ч. І. - Казань, 1849-1854. БерезинИ.Н. Татарский летописец, современник Бориса Федоровича Годунова // Москвитянин. - 1851. - № 24. - Кн.2.

Бес ғасыр жырлайды. - І т. - Алматы, 1984. 19. Бира Ш. Монгольская историография XІІІ-XVІІ вв. - М., 1978. Бычкова М. Е., Родословные книги середины XVІ века // Труды Московского государственного историко-архивного института. - Т. 1,. - М., 1961. В а л и х а н о в Ч. Ч. Предания и легенды Большой киргиз- кайсацкой орды // Собр. соч. в пяти томах. - Т. І. - Алма-Ата, 1984. В а л и х а н о в Ч. Ч. Письмо профессору И.Н.Березину // Собр. соч. в пяти томах. - Алма-Ата, 1984. В а л и х а н о в Ч. Ч. Извлечения из... // Собр. соч. в пяти томах. -Алма-Ата, 1984. В а л и х а н о в Ч. Ч. Киргизское родословие ‒ // Собр. соч. в пяти томах. - Т. ІІ. - Алма-Ата, 1968. Вельяминов-3 е р н о в В. В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. - Ч. -4. - СПб., 1863-1887. Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. - Л., 1934.

Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы. - Алматы, 1967.

Жунисбаев К., Кадыргали Джалаири // Великие ученые Средней Азии и Казахстана (VІІІ-XІX вв.). - Алма-Ата, 1965.

История Казахской ССР. - Т. І. - Алма-Ата, 1957.

История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней в пяти томах. - Т. 2. - Алма-Ата, 1979. Кадырбаев А.Ш. «Юань-ши» как источник по истории кереитов и найманов // Письменные памятники Востока. Историко-филологические исследования. 1976-1977. - М., 1984. Казахско-русское отношения в XVІ-XVІІІ веках. Сборник документов и материалов. - Алма-Ата, 1961.

Карамзин Н. М. История государства Российского. - Т. X. - СПб., 1834. Козин С. А. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. Юань-Чао би-ши. Монгольский обыденный изборник. - Т. І. - М.-Л., 1941. Кляшторный С. Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. - М., 1964. Қойгелдиев М., Қадырәлі Қосымұлы (Қадырғали Жалайри) және оның еңбегі // Жалын. - 1987. - № 5. Қойгелдиев М. Қадырәлі Қасымұлының «Жылнамалар жинағы» мәдениет ескерткіші және тарихи дерек ретінде // Вопросы истории и историографии культуры Казахстана. Сборник науч. статей. - Алма-Ата, 1988.

Қордабаев Т. Тарихи синтаксис. - Алматы, 1964.

Қ о р д а б а е в Т., Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері. -Алматы, 1975. Кононов А. Н. Родословная туркмен. Сочинение Абу-л- Гази хивинского. - М.- Л., 1958. Л у б с а н Данзан Алтан тобчи (Золотое сказание). Перевод с монгольского; введение, комментарий и приложения Н.П.Шастиной. - М., 1973. М а л о в С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. - М.- Л. 1951. М а р ғ ұ л а н Ә. Күміс сандық құпиясы // Қазақ әдебиеті. - 1981, 1 қаңтар. М а ргул а н А. X. Комментарии к сочинениям Валиханова Ч.Ч. // Ч.Ч.Валиханов. Собр. соч. в пяти томах. - Т. І. - Алма-Ата, 1961. М а с а н о в Э. А. Из истории этнографического изучения казахского народа в России (XV-XVІІ вв.). - М., 1964. М а с а н о в Э. А., Очерки истории этнографического изучения казахского народа в СССР. - Алма-Ата, 1966. Материалы по истории казахских ханств XV-XVІІІ веков. Извлечения из персидских и тюркских сочинений. - Алма-Ата, 1969.

Рахим А. О новом списке татарского исторического сочинения XVІІ века // Вестник научного общества татароведения. - Казань, 1927. -№7. Рашид а д-д и н Фазуллах Джами ат-таварих (сборник летописей). -Т. ІІІ. Пер. с персидского языка А.К.Арендса. - Баку, 1957. Р а ш и д а д-д и н Фазуллах Сборник летописей. - Т. І. - Кн. 1, 2. -М.-Л.,1952. Русская военная сила. Очерки развития выдающихся военных событий от начала Руси до наших дней. - Вып. ІІІ. - М., 1889.

СафаргалиевМ.Г. Распад Золотой Орды. - Саранск, 1960.

С е в о р т я н Э. В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на гласные. - М., 1974. Сибирские летописи. Издание Императорской Археографической комиссии. - СПб., 1907.

С к р ы н н и к о в Р. Г. Борис Годунов. - М., 1983.

Сыздықова Р. Қадырғали Жалайридың «Жами ат-тауарих» атты шығармасының тіліндегі тұрақты тіркестер // Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. - Алматы, 1983.

С ы з д ы к о в а Р. Г. Язык «Жами ат-тауарих» Жалаири. - Алма-Ата, 1989. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. - Т. 1. Извлечения из сочинения арабских. - СПб., 1884; -Т.ІІ. Извлечения из персидских сочинений. - М.- Л., 1941.

У с м а н о в М. А. Татарские исторические источники XVІІ-XVІІІ вв. // Сборник летописей «Дафтар-и Чингиз-наме», «Таварих-и Булгария», «Татарские шаджара». - Казань, 1972. Усманов М. А. Рецензия на кн: «Великие ученные Средней Азии и Казахстана VІІІ-XІX вв.». - Алма-Ата, 19`5; Народы Азии и Африки. -1967. - № 2.

Хисамиева 3. А. Язык дастанов Кадыргали бека. Автореферат. -Уфа, 1980. Хисмәтуллин X. «Жамигь-эт-тәварих»-ның татарча тэржэмесе // Татар теле һәм эдебиеты. - Казань, 1959. Чулошников А. П. Очерки по истории казахско-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов. - Оренбург, 1924. - Ч. І. Ш а р а т у д ж и. Монгольская летопись XVІІ века. Сводный текст. Перевод введение и примечания Н.П.Шастиной. - М.-Л., 1957. Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. Орыс тілінен аударған М.Сәрсекеев. - Алматы, 1979.