«Шексіз мүмкіндіктер» (Limitless) кітабының бірінші басылымы 2020 жылдың сәуір айындағы аласапыран уақытта жарық көрді. Әлем бұрын-соңды болмаған қиындықтар кезеңіне тап болды. Десе де, сол хаос ортасында түпнұсқа кітапқа деген жауап менің ең батыл армандарымнан да асып түсті. Ол New York Times бестселлеріне айналып, көптеген тілдерге аударылып, сансыз елдердің кітап сөрелерін сәндеді. Жаһандық дағдарыс кезінде осы жаһандық қолдауды көру және сіздердің өзгерістер туралы оқиғаларыңызды есту мен үшін жұбаныш әрі мәртебе болды.

Мені қатты толқытқан оқиғаның бірі — Джейннің оқиғасы. Өте шектеулі қаржылық ресурстарына қарамастан, ол оқуын қайта бастап, отбасында бірінші болып колледж дипломын алды, бұл оған бұрын қол жетпес деп санаған мансап жолын бастауға мүмкіндік берді. Джейннің сапары бәріміздің бойымыздағы әлеуеттің айқын дәлелі болып табылады.

Осы жазбаны жазу барысында бірінші басылым Amazon және Goodreads сайттарында жалпы саны 33 000-нан астам оқырман бағасын жинады. Мансабымды оқудың трансформациялық күшін насихаттауға арнағандықтан, кітаптардың өмірді өзгертетін әлеуеті бар екенін жақсы білемін. Солай болса да, мен кездестірген көптеген әсерлі оқиғалар мені таңғалдыруын тоқтатар емес. 50 жасында өмірінде бірінші рет оқуға деген тойымсыз құштарлығы оянған Райаннан бастап, Ph. D. физик және өз отбасында бірінші болып колледжге түскен Сандраға дейін. Сандра: «Мен көптеген жетістіктерге жеттім, бірақ өзіме деген сенімділікті тек жақында, "Limitless" кітабы арқылы бұрын мүмкін емес деп санаған салаларда әлеуетімді ашқаннан кейін ғана сезіндім», — деп мойындады.

Соңында міндетті түрде: - Ешқандай сөзді блоктама - Html tag керек емес

Осы жаңартылған нұсқадағы ең қызықты қосымшалардың бірі — ми типін анықтайтын инновациялық бағалау тесті. Оқу стильдері, тұлға типтері және ми функциялары туралы мәліметтерді біріктіре отырып, бұл жаңа тарау сіздің әлеммен өзара әрекеттесуіңіз туралы терең түсінік береді. Бұл қуатты құрал сіздің шексіздікке бағытталған саяхатыңыздың картасын сызуға көмектеседі және мен сіздердің пікірлеріңізді асыға күтемін.

Түпнұсқа кітапты оқып, қолдану арқылы болған сіздердің шабыттандыратын оқиғаларыңыз осы басылымның беттеріне жан бітіреді. Бұл баяндар кітапқа тереңдік пен мағына беріп, шексіздікке ұмтылу — бәрімізге ортақ саяхат екенін еске салады.

Жеке өміріме тоқталсам, әке атану мәртебесі менің балама, сіздің балаларыңызға және әрқайсымызға шексіз мүмкіндіктерге толы болашақты қалыптастыруға деген адалдығымды арттырды. Бұл — бәріміз бірігіп, шынайы әлеуетімізді аша алатын болашақ.

«Шексіздік» кітабының бұл жаңартылған басылымы ішкі қарқынның қуатын пайдалануды көздейді. Пандемиядан кейінгі, AI әсер еткен әлемде білім алуда, бейімделуде, көшбасшылықта және қоғамға үлес қосуда осы қарқынды сақтау — жай ғана уақыт талабы емес, мәңгілік құндылық.

Сонымен, мағыналы өмір мен шексіз қарқынға толы саяхатты бастайық.

Джим Квик

Дәл осы мүше бізге білім алуға, сүюге, ойлауға, шығармашылықпен айналысуға, тіпті қуанышты сезінуге мүмкіндік береді. Ол — сезімдерімізге, өмірді терең түйсінуімізге және жақын қарым-қатынас орнату қабілетімізге ашылған қақпа. Ол бізге жаңалық ашуға, өсуге және жетістікке жетуге жол ашады.

Дегенмен, санаулы ғана практикалық әдістерді қолдану арқылы миымызды жақсартып, оқу қабілетімізді еселеп арттыра алатынымызды көбіміз біле бермейміз. Көпшілігіміз жаттығу мен дұрыс тамақтану арқылы жүрек-қан тамырлары денсаулығын жақсартуға болатынын білсек те, миымызды да айтарлықтай жетілдіріп, сол арқылы өмірімізді өзгерте алатынымызды аңғармаймыз.

Өкінішке қарай, біздің әлеміміз ми үшін сау орта қалыптастыра алмай отыр. Джим Квик шексіздікке жетудің жоспарын ұсынбас бұрын, біздің ойлау, зейін қою, оқу және өсу қабілетімізге кедергі келтіретін төрт қаскөйді атайды.

Осы төрт цифрлық қаскөйдің жиынтық әсері бізді зейіннен, шоғырланудан және, ең бастысы, шынайы ойлау қабілетінен айырады. Бұл мидың шаршауына, алаңғасарлыққа және бақытсыздыққа әкеледі. Технологиялық жетістіктердің көмегі де, зияны да болуы мүмкін, бірақ оларды пайдалану тәсіліміз жадымызды жоғалтуға және тәуелділікке соқтыруы мүмкін. Және бұл жағдай уақыт өте келе ушыға бермек.

Бұл кітаптың жолдауы дәл уақытында келіп тұр. Сіз ең керемет технологиямен дүниеге келдіңіз және миыңыздың саулығы мен бабынан маңызды ештеңе жоқ — ол өмірдегі бәрін басқарады. 21-ғасырда өркендеу үшін ақпарат тасқынынан қажеттісін сүзіп алуды, жаңа әдістер мен дағдыларды меңгеруді үйрену керек. Жылдам әрі оңай білім алу қабілеті өмірдегі барлық нәрсені мүмкін етеді. Денеңізді шынықтырғандай, миыңызды да жаттықтырудың ең қолайлы уақыты келді. Сіз мықты әрі икемді тәнмен қатар, сергек әрі бапталған миға ие болғыңыз келеді. Джим дәл осымен айналысады — ол ақыл-ойдың жеке жаттықтырушысы.

Төрт қаскөй — бұл кітапта сіз жеңуді үйренетін шектеулердің бір ғана мысалы. Джим айтқандай, ерекше өмір сүрудің кілті — өзімізді шектеулерден босату процесі. Ол өзінің «Шексіздік моделі» арқылы тұлғалық трансформацияның кодын тапты. Егер сіз қандай да бір мақсатқа жете алмай жүрсеңіз, алдымен: «Шектеу қай жерде? » — деп сұрауыңыз керек. Көбінесе шектеу сіздің ойлау жүйеңізде, мотивацияңызда немесе әдістеріңізде болады. Бұл сіздің қабілетіңіздің жоқтығын немесе сәтсіздігіңізді білдірмейді. Біз сенетін нәрселерге қарама-қайшы, біздің кедергілеріміз тұрақты емес. Біз оларды кез келген уақытта жеңе аламыз.

Екінші кілт — қалаған нәрсеңізді істеу қабілеті. Бұл қуатты қажет етеді, ал қуат «энергияны басқаруды» талап етеді. Мақсатқа жету үшін адам өнімділігі туралы ғылымды білу маңызды: дұрыс тамақтану, жаттығу, стрессті басқару, сапалы ұйқы және дұрыс қарым-қатынас құру дағдылары. Соңғысы, тапсырмалар өте шағын, сәттілікке жетелейтін кішкентай қадамдардан тұруы керек. Бір тісті тазалау, кітаптың бір бетін оқу, бір рет жерден көтерілу (push-up), бір минут медитация жасау — осының бәрі сенімділікке, соңында үлкен жетістіктерге әкеледі.

Джим шектеулермен жақсы таныс. Бала кезінде алған басының жарақаты оның зейіні мен оқу қабілетін нашарлатқанда, бір мұғалімі оны нұсқап: «Мынау — миы зақымдалған бала», — деген болатын. Джим өмірін осы қиындықты жеңуге, жарақатын емдеуге және өз қиындықтарын оқудың суперкүшіне айналдыруға арнады. Бәріміз де белгілі бір дәрежеде «миы зақымдалған» жандармыз. «Шексіздік» — бұл миымызды емдеудің, шектеулі нанымдарды өзгертудің және өмірімізді жаңартудың рецепті. Оқуды үйрену — бұл барлық басқа дағдылар мен қабілеттерді мүмкін ететін ең жоғарғы суперкүш.

Бұл кітапта Джим Квик дәл осыған арналған жол картасын ұсынады. Көбіміз мұндай құралдармен тәрбиеленбедік, бірақ Джим өзі үйренгеннің бәрін осы кітапта жомарттықпен бөліседі. Ол отыз жыл бойы түрлі саладағы адамдармен — студенттерден бастап саясаткерлер мен ғалымдарға дейін жұмыс істеді. Оның әдістері шынымен жұмыс істейді және бәрімізге пайдалы.

Гений болуға арналған таблетка жоқ, бірақ оған жететін процесс бар. «Шексіздік» — бұл миыңызды жаңартудың, тезірек әрі тиімдірек оқудың ғана емес, сонымен қатар тамақтану, жаттығу және ұйқы арқылы жаңа ми жасушалары мен олардың арасындағы байланыстарды нығайтудың нұсқаулығы.

Джим бір кітапта үш кітапты ұсынады. Егер қазіргі ойлау жүйеңіз, мотивацияңыз бен әдістеріңіз армандарыңызға жетуге кедергі келтіріп жатса, онда «Шексіздік» — бұл жарқын болашақ пен ақылды мидың пайдаланушы нұсқаулығы. Сіздің біліміңіз бен өміріңіз бұдан былай ешқашан бұрынғыдай болмайды.

Марк Хайман, медицина докторы Стратегия және инновациялар бөлімінің басшысы Кливленд клиникасының функционалдық медицина орталығы Нью-Йорк Таймс бестселлері болған 12 кітаптың авторы Желтоқсан, 2019 жыл

— МИШЕЛЬ ФАН

Сіздің ең үлкен бір тілегіңіз қандай? Шынымен де, егер жын келіп, сізге бір ғана тілек орындауды ұсынса, не сұрар едіңіз?

Әрине, шексіз тілектер!

Енді мені сіздің оқу бойынша жыныңыз деп елестетіңіз. Мен сіздің оқуға қатысты бір тілегіңізді орындай аламын — кез келген тақырып немесе дағды. Сіз нені үйренгіңіз келер еді? Қандай дағды шексіз тілектермен тең болар еді?

Әрине, оқуды үйрену, солай емес пе?

Егер сіз ақылдырақ, жылдамырақ және жақсырақ оқуды білсеңіз, оны кез келген нәрсеге қолдана алар едіңіз. Сіз ойлау жүйеңізді немесе мотивацияңызды меңгеруді, қытай тілін, маркетингті, музыканы, жекпе-жекті немесе математиканы үйренуді — бәрін де меңгере алар едіңіз. Ешқандай шек болмас еді! Сіз интеллектуалды суперқаһарман болар едіңіз! Бәрі де мүмкін болар еді, өйткені сіз шексіз боласыз!

Бұл кітаптағы менің миссиям — келесі беттерде сіздің осы тілегіңізді орындау. Алдымен, сізге деген құрметім мен таңданысымды білдіруге рұқсат етіңіз. Осы кітапқа инвестиция салып, оны оқу арқылы сіз қазіргі жағдайы мен шектеулеріне көніп жүрген адамдардың көбінен көш ілгері тұрсыз. Сіз тек өмірінен көп нәрсе күтіп қана қоймай, нәтижеге жету үшін әрекет етуге дайын аз ғана топтың мүшесісіз. Басқаша айтқанда, сіз осы хикаяның кейіпкерісіз; сіз батыл қадамға бел будыңыз. Меніңше, бәріміз қатысып жатқан басты саяхат — бұл өз әлеуетімізді толық ашу және басқаларды да соған шабыттандыру.

Өмір жолыңыз сізді бұл кітапқа қалай әкелгенін білмеймін. Бәлкім, сіз де өзіңізге немесе басқалар қойған шектеулерді қабылдап келген шығарсыз: қажетті нәрсенің бәрін білу үшін жеткілікті жылдам оқи алмайсыз; жұмыста жетістікке жету үшін ойыңыз жеткілікті алғыр емес; істерді аяқтауға мотивацияңыз немесе мақсаттарыңызға жетуге қуатыңыз жетпейді. Және тағы сосын.

Бұл кітаптың мақсаты — транстан шығу: ата-анамыздан, ортадан немесе маркетингтен сіңірген «біз шектеуліміз» деген бұқаралық гипноз бен өтірікті тоқтату. Біз бір нәрсеге жетпейміз, бір нәрсені істеуге, болуға немесе жасауға қабілетсізбіз деген ойдан арылу.

Шектеулімін деген сенім сізді осы уақытқа дейін үлкен армандарыңыздан алшақтатып келген болуы мүмкін. Бірақ мен сізге уәде беремін: сіздің нанымдарыңыздың ешқайсысы сіздің шын мәнінде кім екеніңізді шектемейді. Біздің ішімізде зор әлеует, пайдаланылмаған күш, интеллект пен зейін жатыр, ал осы суперкүштерді іске қосудың кілті — өзіңізді шектеулерден босату. Мен 25 жылдан астам уақыт бойы барлық жастағы, ұлттағы және білім деңгейіндегі адамдармен жұмыс істедім. Менің байқағаным: қайдан келгеніңізге немесе қандай қиындықтарға тап болғаныңызға қарамастан, сіздің ішіңізде ашылуын күтіп жатқан ғажайып әлеует бар. Әрбір адам — жасына, шығу тегіне немесе тарихына қарамастан — өзі мүмкін деп санаған шекарадан аса алады. Және бұл сізге де қатысты. Бірге жұмыс істей отырып, сіз өзіңіздің шектеулеріңізді ескірген түсінік ретінде қабылдайтын боласыз.

Бұл кітапта мен суперқаһармандар мен суперкүштер туралы жиі айтамын. Неге? Біріншіден, мен осы тақырыпқа қатты қызығамын. Бала кездегі ми жарақаты мен оқудағы қиындықтарымның кесірінен мен комикстер мен фильмдерден шабыт іздейтінмін. Менің сүйікті кейіпкерлерімнің бәрі бірдей үлгіні — «Батырдың саяхатын» (Hero’s Journey) бөлісетінін түсіндім. Джозеф Кэмпбеллдің бұл классикалық сюжеттік құрылымы «Оз елінің сиқыршысы», «Жұлдызды соғыстар», «Гарри Поттер», «Матрица» сияқты барлық танымал шығармаларда кездеседі.

Сүйікті хикаяңызды немесе жоғарыда аталған фильмдерді еске түсіріңізші. Таныс естіле ме? Батыр (мысалы, Гарри Поттер) өзіне таныс қарапайым әлемде бастайды. Кейін ол «саяхатқа шақыруды» естиді. Оның таңдауы бар — не бәрі өзгеріссіз қалатын қарапайым әлемде қалу, не шақыруды қабыл алып, белгісіз жаңа әлемге қадам басу. Егер ол шақыруды қабылдаса («Матрицадағы» Нео сияқты қызыл таблетканы таңдаса), ол өзіне бағыт-бағдар беретін тәлімгерді («Каратэші бала» фильміндегі мистер Мияги сияқты) жолықтырады. Тәлімгер оны қиындықтарды жеңуге және жаңа деңгейге жетуге дайындайды. Батыр жаңа күштер мен дағдылармен танысады, өз қабілеттерін бұрын-соңды болмағандай пайдалануға ынталанады. Ол шектеулерден асып, өмір сүрудің жаңа жолын үйренеді және сынақтарға тап болады. Қарапайым әлемге оралғанда (Доротидің Канзасқа оралуы сияқты), ол өзімен бірге ең құнды қазынаны — саяхат барысында тапқан күшін, түсінігін және даналығын ала келеді. Содан кейін ол бұл сыйларымен басқалармен бөліседі.

«Батырдың саяхаты» — сіздің жеке тарихыңызға қуат пен мақсат беретін тамаша құрылым. Бұл кітапта сіз — суперқаһармансыз.

Менің басты нанымдарымның бірі — адам әлеуеті әлемдегі жалғыз шексіз ресурс. Басқа нәрселердің бәрі шектеулі, бірақ адам санасы — ең жоғарғы суперкүш. Біздің шығармашылығымызға, қиялымызға, жігерімізге немесе ойлау, пайымдау және оқу қабілетімізге шек жоқ. Дегенмен, бұл ресурс ең аз пайдаланылатын ресурстардың бірі. Әрқайсымыз өз хикаямыздың кейіпкері бола аламыз, күн сайын өз әлеуетімізден нәр алып, оны ешқашан тауыспаймыз. Бірақ біздің көбіміз өмірге бұлай қарамаймыз. Сондықтан мен бұл кітапты жаздым — сіздің қайда болғаныңызға қарамастан, өзіңізді босатып, шектеуден азаттыққа өте алатыныңызды түсіндіру үшін. Бұл сізге қарапайым әлемнен ерекше әлемге өту үшін қажетті жалғыз «қосымша» күш болуы мүмкін.

Бұл кітап сізге сол «қосымшаны» береді. Осы беттерден сіз ойдан шығарылған шектеулерден арылуға көмектесетін бірқатар құралдарды табасыз. Сіз миыңызды шектеулерден босатуды үйренесіз. Ішкі жігеріңізді, жадыңызды, зейініңіз бен әдеттеріңізді шексіз етуді үйренесіз. Егер мен сіздің батырлық саяхатыңыздағы тәлімгеріңіз болсам, бұл кітап — сіздің санаңызды, мотивацияңызды және оқу әдістеріңізді меңгеруге арналған картаңыз. Және осыны істегеннен кейін сіз шексіз боласыз.

Міне, есік; оның арғы жағында не күтіп тұрғанын білесіз. Одан аттап өтіңіз.

— ДЖИМ КВИК

— Дж. К. РОУЛИНГ

«Мен түсінбеймін».

«Оқу үшін менің миым жетпейді».

Бұл менің бала кезімдегі басты сөздерім (мантраларым) еді. Өзіме «баяумын», «ақымақпын», «ешқашан оқуды үйренбеймін» және «өмірде ештеңеге қол жеткізе алмаймын» деп айтпаған күнім болмайтын. Егер миды күшейтетін және бір жұтқанда ақылды ететін таблетка болса (2011 жылы Брэдли Купер ойнаған «Шексіздік» фильміндегідей), оны алу үшін бәрін берер едім.

Мен өзім туралы олай ойлаған жалғыз адам емес едім. Егер менің бала кездегі мұғалімдерімнен сұрасаңыз, көбі мені бұл кітапты жазатын соңғы адам деп айтар еді. Ол кезде олар менің кітап жазбақ түгілі, кітап оқып отырғанымды көрсе, таңғалар еді.

Мұның бәрі балабақшада болған, өмірімнің ағысын толығымен өзгерткен оқиғадан басталды. Бір күні сыныпта отырғанда, терезе сыртынан сирена дауысы естілді. Сыныптағылардың бәрі елең ете қалды, мұғалім терезеден қарап, өрт сөндіру машиналарын көргенін айтты. Бүкіл сынып балабақша балаларына тән қызығушылықпен бірден терезеге қарай жүгірдік. Мен өте қатты толқыдым, өйткені ол кезде мен суперқаһармандарға қатты қызығатынмын (әлі де солай). Мен үшін өрт сөндірушілер өмірдегі нағыз суперқаһармандарға ең жақын жандар еді. Мен де бәрімен бірге терезеге ұмтылдым.

Жалғыз мәселе — өрт сөндіру машиналарын көру үшін менің бойым жетпеді. Бір бала үстіне шығу үшін орындығын әкелді, бұл бізге де ой салды. Мен де орындығымды алу үшін партама қарай жүгіріп, оны терезенің астында тұрған үлкен темір радиатордың жанына қойдым. Орындықтың үстіне шығып, өрт сөндірушілерді көргенде, жүзім жайнап кетті. Бұл сондай қызық еді! Көздерімді бақырайтып, аузымды ашып, мықты киімдері мен ашық қызыл көліктері бар ержүрек батырлардың әрекетін тамашалап тұрдым.

Анамның айтуынша, содан кейін мен бұрынғы қалпыма келмедім. Бұрын қуатты, өзіне сенімді және қызыққұмар бала болсам, енді мен айтарлықтай тұйықталып, оқуда қиындықтарға тап болдым; мен үшін зейін қою өте қиынға соқты, шоғырлана алмадым, ал жадым нашарлап кетті. Өздеріңіз елестеткендей, мектеп мен үшін нағыз азапқа айналды. Мұғалімдер мен түсінген кейіп танытқанша бір айтқандарын қайталай беретін. Басқа балалардың бәрі оқуды үйреніп жатқанда, мен әріптерден еш мағына таба алмадым. Оқу үйірмелерінде отырып, кітапты кезекпен беріп, дауыстап оқыған кездеріңіз есіңізде ме? Мен үшін бұл ең сорақысы еді — кітап маған жақындаған сайын қобалжып күтіп отыратынмын, ал парақты ашқанда бірде-бір сөзді түсінбейтінмін (менің көпшілік алдында сөйлеуден қатты қорқуым бастапқыда осыдан туындады деп ойлаймын). Оқуды үйренуіме тағы үш жыл қажет болды және содан кейін де ұзақ уақыт бойы бұл мен үшін үлкен күрес пен ауыр сынақ болып қала берді.

Егер мен комикстердегі кейіпкерлерді кездестірмегенде, оқуды ешқашан үйренбес пе едім деп ойлаймын. Кәдімгі кітаптар менің зейінімді мүлдем баурап ала алмайтын, бірақ комикстерге деген құштарлығым біреудің маған оқып беруін күтпей, олардың оқиғаларын өзім оқығанша алға ұмтылуға мәжбүрледі. Мен оларды түнде көрпенің астында қолшаммен оқитынмын. Ол оқиғалар маған бір адамның мүмкін емес қиындықтарды жеңе алатынына сенім сыйлады.

Мен Нью-Йорк қаласының маңындағы Вестчестер округінде өстім. Бірде түнде комикстер бойынша Профессор Ксавьердің дарынды жастарға арналған мектебі маған жақын жерде орналасқанын біліп, қатты толқыдым. Тоғыз жасымда әр демалыс сайын велосипедіме мініп, сол мектепті іздеп, маңайды аралайтынмын. Мен бұған ерекше берілдім. Егер сол жерді таба алсам, ақыры өзіме лайықты орынды, өзгеше болу қауіпсіз жерді, өз суперкүштерімді тауып, дамытатын мекенді табамын деп ойладым.

Мектепте мені келемеждеп, мазақтайтын, тек ойын алаңында емес, сыныпта да. Есімде, бастауыш мектепте бір күні менің сабақты түсінбей жатқаныма ашуланған мұғалім маған нұсқап: «Мынау — миы зақымдалған бала», — деді. Оның мені осылай көретінін және басқалардың да мен туралы солай ойлайтынын сезінгенде, рухым түсіп кетті.

Ол маған қосымша ұпай жинау үшін жоба ұсынды. Мен екі данышпанның — Леонардо да Винчи мен Альберт Эйнштейннің өмірі мен жетістіктерін салыстырып баяндама жазуым керек еді. Егер бұл жұмысты жақсы орындасам, ол маған сабақтан өтуіме жететін ұпай беретінін айтты.

Мен мұны үлкен мүмкіндік, жоғары мектептегі қиын бастаманы түзеудің жолы деп есептедім. Мен ең жақсы баяндама жазуға бар күшімді салдым. Мектептен кейін кітапханада сағаттап отырып, осы екі ұлы тұлға туралы бәрін білуге тырыстым. Қызығы, зерттеу барысында Альберт Эйнштейн мен Леонардо да Винчидің әрқайсысының оқуда қиындықтары болғаны туралы бірнеше деректерді кездестірдім.

Бірнеше апталық еңбектен кейін мен қорытынды баяндаманы басып шығардым. Өз жұмысыма мақтанғаным соншалық, парақтарды кәсіби түрде түптеттім. Бұл баяндама мен үшін үндеу еді; бұл менің не істей алатынымды әлемге жариялау тәсілім болатын.

Баяндаманы өткізетін күні оны рюкзагыма салып, мұғаліміме тапсыратыныма және оның менің еңбегіме беретін реакциясына қатты толқыдым. Мен оны сабақтың соңында бермекші болдым, сондықтан сол күні не өтсе де, зейін қоюға тырысып, бірақ үнемі баяндаманы бергенде мұғалімнің түрін елестетіп отырдым.

Бірақ ол мен күтпеген жағдай жасады. Сабақтың ортасында мұғалім сабағын тоқтатып, оқушыларға тосын сыйы бар екенін айтты. Ол менің қосымша баяндамамен жұмыс істегенімді және оны қазір сынып алдында таныстыруымды қалайтынын айтты.

Мен мектеп өмірімнің көп бөлігін көзге түспеуге, сұралмауға тырысумен өткізген едім; өзіңді «зақымдалған» сезінгенде, басқаларға ұсынатын ештеңең жоқ сияқты көрінеді. Мен өте ұялшақ едім және өзіме назар аудартқанды ұнатпайтынмын. Ол кездегі менің суперкүшім — көзге көрінбеу еді. Сондай-ақ мен көпшілік алдында сөйлеуден өлердей қорқатынмын. Мен бұл жерде асыра сілтеп отырған жоқпын. Егер сол сәтте мені жүрек мониторына қоссаңыз, ол бұзылып кетуі мүмкін еді. Оның үстіне тыныс алуым қиындап кетті. Көпшіліктің алдына шығып, жасаған жұмысым туралы айту мүмкін емес еді. Сондықтан мен жалғыз амалды таңдадым.

— Кешіріңіз, мен оны жасамадым, — деп міңгірледім, сөздерім әрең шықты.

Мұғалімнің жүзіндегі көңіл қалу сезімі — мен елестеткеннен мүлдем басқаша еді — жүрегімді дерлік ауыртты. Бірақ мен оның қалағанын істей алмадым. Сабақ біткен соң, бәрі кеткеннен кейін, мен баяндамамды қоқысқа тастадым, онымен бірге өзіме деген құрмет пен сенімімнің үлкен бөлігі де кетті.

Қалай болғанда да, мектептегі барлық қиындықтарға қарамастан, мен жергілікті университетке түсе алдым. Мен үшін колледждің бірінші курсы бәрін басынан бастаудың соңғы мүмкіндігі болды. Мен отбасымды мақтан тұтуды және әлемге (ең бастысы, өзіме) табысқа жету мүмкіндігім бар екенін көрсетуді армандадым. Мен жаңа ортада болдым. Колледж профессорлары жоғары мектеп мұғалімдеріне қарағанда басқаша оқытатын және бұл жерде ешкім мен туралы алдын ала теріс ойда емес еді. Мен барымды салып жұмыс істедім, бірақ шын мәнінде колледж сабақтарында жоғары мектептегіден де нашар нәтиже көрсеттім.

Бірнеше айдан кейін мен шындықпен бетпе-бет келдім. Менде жоқ уақыт пен ақшаны босқа жұмсаудың мағынасын көрмедім. Оқуды мүлдем тастауға дайын болдым. Мен досыма жоспарым туралы айттым, ол маған шешім қабылдамас бұрын демалыста оның отбасына қонаққа баруды ұсынды. Ол мені кампустан алыстату ойымды ретке келтіруге көмектеседі деп ойлады. Біз барғанда, оның әкесі кешкі ас алдында маған өз иеліктерін көрсетті. Жолда ол оқуымның қалай болып жатқанын сұрады. Бұл сол кездегі маған қойылатын ең жаман сұрақ еді және менің жауабым оны таңғалдырғанына сенімдімін. Мен еңіреп жылап жібердім. Жай ғана жас емес, өксіп жыладым. Оның таңғалғанын көрдім, бірақ оның бейкүнә сұрағы менің ішімде жиналып қалған эмоциялардың бөгетін бұзып жіберді.

Мен оған «миы зақымдалған бала» туралы бүкіл оқиғаны айтып бердім, ол шыдамдылықпен тыңдады. Сөзімді аяқтағанда, ол тікелей көзіме қарады.

— Джим, сен не үшін оқып жүрсің? — деді ол. — Кім болғың келеді? Не істегің келеді? Нең болғанын қалайсың? Немен бөліскің келеді?

Менде бұл сұрақтарға бірден жауап болған жоқ, өйткені бұрын маған ешкім мұндай сұрақ қоймаған еді, бірақ қазір жауап беруім керек екенін сезіндім. Мен сөйлей бастағанда, ол мені тоқтатты. Ол қалта күнделігінен бірнеше парақ жыртып алып, жауаптарымды жазып шығуды айтты.

Ол менің жазғанымды бір-екі минут қана оқыған шығар, бірақ маған сағаттап оқығандай көрінді. Оқып болған соң, ол оң және сол қолдарының сұқ саусақтарын бір-бірінен отыз сантиметрдей алшақ ұстап: «Сен мына тізімдегі әрбір нәрсеге қол жеткізуге дәл осыншалық жақынсың», — деді.

Бұл мәлімдеме маған ақылға сыйымсыз көрінді. Мен оған бұл тізімді орындауға он өмір де жетпейтінін айттым. Содан кейін ол саусақтарының арасындағы қашықтықты өзгертпестен, оларды басымның екі жағына қойды. Ол сипаттаған кеңістік — менің миым еді.

— Кілт осында, — деді ол. — Менімен жүр, саған көрсететін бірдеңем бар.

Біз үйге қайтып оралдық, ол мені бұрын көрмеген бөлмеге алып барды. Ол жер қабырғадан қабырғаға дейін, еденнен төбеге дейін кітапқа толы еді. Есіңізде болсын, ол кезде мен кітаптарды ұнатпайтынмын; бұл мен үшін жыланға толы бөлмеде тұрғанмен бірдей еді. Бірақ одан да сорақысы — ол сөрелерден «жыландарды» алып, маған бере бастады. Мен тақырыптарға қарап, олардың тарихтағы керемет ерлер мен әйелдердің өмірбаяндары, сондай-ақ «Ауқымды ойлаудың сиқыры», «Позитивті ойлаудың күші» және «Ойлан және байы» сияқты жеке тұлғалық өсу туралы алғашқы кітаптар екенін түсіндім.

— Джим, мен сенің аптасына осы кітаптардың біреуін оқығаныңды қалаймын.

Менің бірінші ойым: «Сіз менің айтқандарымды тыңдаған жоқсыз ба? » — болды. Мен мұны дауыстап айтқан жоқпын, бірақ былай деп жауап бердім: «Мұны қалай істейтінімді білмеймін. Оқу маған оңай емес, оның үстіне оқу тапсырмаларым өте көп».

Ол саусағын көтеріп: «Мектептің біліміңе кедергі келтіруіне жол берме», — деді. Кейінірек мен бұл Марк Твенге тиесілі дәйексөз екенін білдім.

— Қараңызшы, — дедім мен. — Бұл кітаптарды оқу өте пайдалы екенін түсінемін, бірақ орындай алмайтын уәде бергім келмейді.

Ол кідіріп, қалтасынан менің армандар тізімімді алып, әрқайсысын дауыстап оқи бастады.

Менің армандарымның басқа адамның даусымен айтылғаны менің санам мен жаныма қатты әсер етті. Шынын айтқанда, тізімдегі көптеген нәрселерді мен отбасым үшін жасағым келетін — ата-анамның жағдайы келмейтін немесе жағдайы болса да өздері үшін істемейтін нәрселер еді. Мұны дауыстап есту мені бұрын-соңды болмағандай тебірентті. Бұл менің мақсатым мен талпынысымды оятты. Ол сөзін аяқтағанда, мен оның айтқанын дәл орындайтынымды айттым, бірақ іштей бұл ерлікті қалай жүзеге асыратынымды білмедім.

Демалыстан кейін ол берген кітаптарды алып, оқуға қайтып келдім. Енді менің үстелімде екі үйінді болды: біреуі мектеп үшін оқуым керек, екіншісі мен уәде берген кітаптар. Мен келіскен істің ауқымын енді түсіндім. Оқу мен үшін осындай ауыр еңбек болып тұрғанда, бұл үйінділерді қалай тауысамын? Мен бірінші үйіндіні де әрең оқып жүр едім — енді не істеймін? Уақытты қайдан аламын? Сондықтан мен тамақ ішпедім, ұйықтамадым, жаттығу жасамадым, теледидар көрмедім және достарыммен уақыт өткізбедім. Оның орнына кітапханада түнедім, ақыры бір күні шаршағаннан талып қалып, баспалдақтан құлап, басымнан тағы бір жарақат алдым.

Тек екі күннен кейін ғана ауруханада ес жидым. Өліп қалдым ба деп ойладым, бәлкім, іштей соны қалаған да шығармын. Бұл өмірімдегі ең қараңғы және ең төменгі сәт еді. Мен әлсіреп кеткен едім, салмағым 53 келіге дейін түсіп, сусызданғаным соншалық, маған жүйелі түрде сұйықтық құйылып жатты.

Сол кезде маған ой келді: бәлкім, мен қате сұрақ қойып жүрген шығармын. Нағыз мәселем неде екенін ойлана бастадым. Менің баяу үйренетінімді білетінмін, бірақ бұл туралы көптеген жылдар бойы бір қалыпты ойлап келген едім. Оқу мәселелерімді маған үйретілген әдіспен — тек көбірек жұмыс істеу арқылы шешуге тырысқанымды түсіндім. Бірақ егер мен өзіме жақсырақ оқу әдісін үйрете алсам ше? Егер мен тиімдірек, нәтижелі және тіпті жағымды жолмен оқи алсам ше? Егер мен қалай тезірек оқу керектігін үйрене алсам ше?

Дәл сол сәтте мен осы жолды табуға бел будым және осы шешіммен бірге менің ойлау жүйем өзгере бастады.

Ауруханадан шыққанда, қалай оқу керектігін үйрену идеясына қатты қызыққаным соншалық, оқуымды ысырып қойып, тек тәлімгерім берген кітаптарға және ересектерді оқыту теориясы, көпжақты интеллект теориясы, нейроғылым, жеке тұлғалық өсу, педагогикалық психология, жылдам оқу және тіпті көне мнемоника (баспа станогы мен компьютерлер сияқты сыртқы сақтау құрылғылары пайда болғанға дейін ежелгі мәдениеттер білімді қалай бергенін білгім келді) туралы кітаптарға назар аудардым. Мен мына жұмбақты шешуге бел будым: «Миымды жұмыс істету үшін, ол қалай жұмыс істейді? »

Бірақ менің ренішім де болды. Егер осы маңызды мета-оқу әдісі мектепте үйретілгенде, менің көпжылдық күмәнім мен азабымның алдын алуға болар еді. Мұғалімдердің маған үнемі «оқы» және «зейін қой» деп айтқаны есімде. Балаға «зейін қой» деу — оған «укулеледе ойна» дегенмен бірдей; қалай істеу керектігін үйретпесе, оны орындау өте қиын.

Жиырма жылдан астам уақыт ішінде мен оқуды жақсартудың сенімді және дәлелденген практикалық әдістерін жасап шығардым, олардың көбі осы кітапта берілген. Мен аптасына бір кітап оқу туралы уәдемді орындап қана қоймай, «оқу қабілеті шектеулі» деп танылған балалардан бастап, мидың қартаюына байланысты қиындықтары бар қарттарға дейін қолдау көрсетуді жалғастырып келемін. Біздің команда әжемнің құрметіне Альцгеймер ауруын зерттеуді белсенді қолдайды. Біз білім алу — әр баланың туа біткен құқығы деп сенеміз және Гватемаладан Кенияға дейін әлем бойынша мектептер салуды қаржыландырамыз, мұқтаж балаларға медициналық көмек, таза су және білім береміз. Бұл — біздің миссиямыз: жақсырақ және жарқын миды қалыптастыру. Біз ешбір миды назардан тыс қалдырмаймыз.

Сессия аяқталғаннан кейін Джим маған келіп: «Бұл керемет болды. Бұл біз өткізген ең үздік тренингтердің бірі», — деді. Әрине, мұны есту мен үшін мәртебе болды. Кім жағымды пікірді ұнатпайды? Кейінірек түсірілім алаңын аралап жүріп, көзім сол жылы шығуы тиіс «Росомаха» (Wolverine) фильмінің постеріне түсті. Мен постерді нұсқап: «Бұл фильмді көруге асықпын. Мен үлкен жанкүйермін», — дедім.

— Өте қатты ұнайды. «X-Men» (Икс адамдары) менің өмірімде үлкен рөл атқарды.

Ол маған жымия қарап: «Білесің бе, Монреальда келесі «X-Men» фильмінің түсіріліміне тағы 30 күн бар. Неге бізбен бірге барып, түсірілім алаңында бір апта өткізбеске? Актерлер сенімен жұмыс істегенді ұнататын болады», — деді.

Мұндай ұсыныстан бас тарту мүмкін емес еді. Мен бұрын-соңды кино түсірілім алаңында болып көрмегенмін, бұл жай ғана түсірілім емес — бұл «X-Men» фильмінің түсірілімі болатын.

Келесі күні таңертең біз «X-Jet» деп аталатын ұшаққа міндік. Басқа жолаушылардың қатарында мутанттар рөлін ойнайтын актерлер құрамының көпшілігі болды, мен Дженнифер Лоуренс пен Холли Берридің арасында отырдым. Бұл менің өмірімдегі ең керемет күн болды.

Ұшақта және келесі аптада түсірілім алаңында мен кейбір ерекше актерлер мен түсірілім тобына сценарийлерді жылдам оқуға және мәтіндерді есте сақтауға арналған бірнеше кеңестеріммен бөлістім. Білесіз бе, менің көзіммен көрген ең алғашқы көрініс Профессор Икстің мектебінде түсірілді — дәл сол жерді мен бала кезімде қиялдап, іздеумен болған едім. Бұл мен үшін өте әсерлі сәт болды.

Таңқаларлығы, бұл оқиғаның ең жақсы тұсы бұл емес. Сапардан оралғанда, үйімде мені үлкен сәлемдеме күтіп тұрды. Оның көлемі үлкен жалпақ экранды теледидардай еді. Сәлемдемені ашып, ішінен бүкіл «X-Men» актерлерімен бірге түскен, үлкен рамаға салынған фотосуретті шығардым. Фотода төрағаның мынадай жазбасы болды:

Шексіз болу — бұл тек жеделдетілген оқу, жылдам оқу және керемет есте сақтау қабілетіне ие болу ғана емес. Иә, сіз мұның бәрін және одан да көп нәрсені үйренесіз. Бірақ шексіз болу мінсіз болу дегенді білдірмейді. Бұл сіз қазір мүмкін деп санайтын нәрседен асып түсу. Отбасыңыздан, мәдениетіңізден және өмірлік тәжірибеңізден шектеулерді қалай үйренген болсаңыз, оларды солай ұмыта аласыз. Бұл шектеулер — сіз жеңуге болатын уақытша кедергілер ғана. Осы жылдар бойы адамдармен жұмыс істеу барысында байқағаным — көптеген адамдар өз армандарын қазіргі шындыққа сәйкес келтіру үшін шектейді және кішірейтеді. Біз өзімізді қазіргі жағдайымыз, қабылдаған сенімдеріміз бен жүріп жатқан жолымыз біздің кім екенімізді және мәңгі солай қалатынымызды айтып сендіреміз. Бірақ басқа таңдау бар. Сіз шексіз өмір сүру үшін ойлау жүйеңізді, мотивацияңызды және әдіс-тәсілдеріңізді кеңейтіп, шектеулерден арылуды үйрене аласыз. Басқалар жасамайтын нәрсені жасағанда, сіз басқалар өмір сүре алмайтындай өмір сүре аласыз. Бұл кітапты оқу арқылы сіз маңызды қадам жасадыңыз. Есіңізде болсын, жақсы бағытта жасалған бір қадам сіздің межеңізді толығымен өзгерте алады.

Қадам жасаған кездегі басты нәрсе — картаның, яғни табыс моделінің болуы. Онымен қаруланғанда, сіз жеңе алмайтын сынақ немесе айдаһар болмайды. Міне, ол:

Сіз ешқандай шектеусіз болуды, жасауды, иеленуді және бөлісуді үйрене аласыз. Мен бұл кітапты сізге осыны дәлелдеу үшін жаздым. Егер сіз өзіңіздің толық әлеуетіңізде оқымасаңыз немесе өмір сүрмесеңіз, егер қазіргі шындығыңыз бен қалаған шындығыңыздың арасында алшақтық болса, оның себебі мынада: мына үш саланың бірінде босатылуы және ауыстырылуы тиіс шектеу бар:

Девиннің жағдайын қарастырайық. Сырттай қарағанда, Девинде бәрі жақсы сияқты көрінетін. Ол табысты жылжымайтын мүлік брокері еді және отбасында екінші баласы дүниеге келген болатын. Бірақ пандемия басталғанда және оның өзіне көбірек уақыты болғанда, ол жағдайды саралай бастады.

«Мен өмірімде бұдан да көп нәрсеге қол жеткізе алатыным туралы жиі қайталанатын ойға мән бере бастадым», — деді ол маған.

Ол өзінің шектеулі ойлау жүйесімен жұмыс істеп жүргенін түсінді, ол жүйе оған қауіпсіз өмір үшін үлкен амбициялар туралы ойларды елемеуді айтатын. Сондай-ақ оның мотивациясы шектеулі болған, күнделікті жұмыстардың қарбаласы оның әрі қарай ұмтылуға деген құлшынысын басып тастаған.

Ол әрі қарай ойлана келе, өзінің әдіс-тәсілдерінде де шектеулер барын ұқты. Нақтырақ айтқанда, ол көп жылдар бойы «көшбасшылар — бұл көп оқитындар» дегенді естіген, бірақ оқу оған ешқашан қанағаттану сезімін бермегендіктен, ол одан қашқақтайтын.

«Мені мектепте оқыған нәрселерім қызықтырмады, сондықтан мен оқуды әрқашан кейінге қалдыратынмын. Бәрібір оқи бастадым, бірақ бір кітапты бітіру үшін қалағанымнан көп уақыт кететіндіктен, тауым шағылатын».

Енді оның уақыты көбірек болғандықтан, ол жылдам оқу курсына жазылды және бұл оған жаңа көкжиектер ашты.

«Жылдам оқуды бастағаннан кейін, бұл менің санамымды менің жасымда да өзімді өзгертуге және жаңа дағдыларды меңгеруге болатын қабілеттерім бар екеніне ашты. Сізде кім болғыңыз келетіні туралы көрініс болады, бірақ сіз бүгін де сол адам болуыңыз керек. Сіз сол адам сияқты ойлай бастайсыз және соған айналасыз. Сізде шексіз тұлға (limitless identity) пайда болады. Келесі деңгейге жеткенде, одан да жоғары деңгей болады, содан кейін тағы біреуі».

Бұл ойлау тәсілі Девиннің жеке саулығына және оның қоғамдағы рөліне қатысты қосымша өзгерістерге әкелді.

«Менің көзқарасым қазір толығымен өзгерді. Мен денсаулығыма және адамдарға қызмет етуге көбірек көңіл бөліп жүрмін. Қазір мен салауатты өмір салтының пайдасын және бақытты өмір сүру үшін саулықтың маңыздылығын түсіндіруге тырысамын. Біздің қоғамда құндылықтар бұзылып, адамдар үмітін жоғалтқан кезеңде, мен бәрінің ортақ игілігіне қамқорлық жасайтын қауымдастықтың мүшесі болу не екенін қайта жаңғыртуға тырысып жатырмын. Мен миымды шынымен қайта бағдарлай алдым және өзім армандаған тұлға болуды жалғастырудамын. Соңғы бірнеше жылда көп нәрсе болды және мен болашаққа үлкен сеніммен қараймын. Менің өмірімде айқындық, мақсат және мән бар».

Бұл кітапта сіз когнитивті ғылым мен өнімділік саласындағы заманауи жұмыстардың нәтижелерін, сондай-ақ ежелгі даналықты (мысалы, ежелгі өркениеттер баспа машинасы сияқты сыртқы сақтау құрылғылары пайда болғанға дейін ұрпақтар бойы білімді қалай есте сақтағандығы туралы) таба аласыз. Біз 3 «М»-ді кезекпен қарастырып, кейін бүкіл модельді біріктіретін төртінші «М»-ді зерттейміз.

— ПИТЕР ДРУКЕР

Сол сияқты, оқудың төрт суперзұлымы да басында зиянсыз болды — олар адамзаттың соңғы жүз жылдағы ең үлкен жетістіктерінен бастау алды. Олар технологияның арқасында пайда болды. Түсінікті болу үшін айтайын: технология — прогрестің және шексіз болудың маңызды бөлігі. Ол бізге байланыс орнатудан бастап білім алуға дейінгі барлық нәрсені жасауға мүмкіндік береді, өмірімізді әлдеқайда ыңғайлы етеді. Бірақ біз цифрлық технологияны тіпті оны жасаушылардың өздері артық деп санайтын жылдамдықпен тұтынуымыз мүмкін. Бүгінгі таңда бізде бар көптеген технологиялар өте жаңа, сондықтан біз олармен өзара әрекеттесуді қандай деңгейде бақылауымыз керектігін білмейміз.

Телефоныңыздың хабарландыру параметрлеріне өтіп, барлық қажетсіз және назарды аударатын дыбыстық сигналдарды өшіріңіз. Мұны дәл қазір жасаңыз.

Жадыңызды жаттықтыруға бір минут бөліңіз: үнемі сөйлесетін адамның телефон нөмірін жаттап алыңыз.

Қабылдау керек шешім туралы ойланыңыз. Ешқандай цифрлық құрылғыны пайдаланбай, сол шешіммен жұмыс істеуге уақыт бөліңіз.

Қазіргі уақытта төрт цифрлық жауыздың қайсысы сіздің өнімділігіңізге, жұмыс тиімділігіңізге және жан тыныштығыңызға көбірек кедергі келтіреді деп ойлайсыз?

Бір сәт уақыт бөліп, осы жауыздың атын жазып қойыңыз.

Саналы түрде сезіну — мәселені шешудің бірінші бөлігі.

— МИЧИО КАКУ

— ВУДРО ВИЛЬСОН

Біріншілік әсері — бұл оқу сессиясының, сабақтың, презентацияның немесе тіпті әлеуметтік өзара әрекеттесудің басында үйренген нәрсеңізді есте сақтау ықтималдығыңыздың жоғары болуы. Егер сіз кешке барсаңыз, онда 30 бейтаныс адамды кездестіруіңіз мүмкін. Сіз кездескен алғашқы бірнеше адамды есте сақтауыңыз әбден мүмкін (егер сіз есімдерді есте сақтаудың менің әдісіммен жаттықпаған болсаңыз, оны кейінірек үйретемін).

Соңғылық әсері — бұл сіздің ең соңғы үйренген нәрсеңізді де есте сақтау ықтималдығыңыз. Сол кеште бұл сіз соңғы кездескен бірнеше адамның есімін есте сақтайтыныңызды білдіреді.

Дәл қазір 25 минутқа таймер қойыңыз және осы уақыт ішінде кітапта оқып жатқан нәрсеңізге зейін қойыңыз. Таймер шырылдағанда, бетбелгі қойып, кітапты жабыңыз. Содан кейін осы 25 минут ішінде не үйренгеніңізді жазып алыңыз.

Осы кітаптан барынша пайда алу үшін кез келген нәрсені жылдам үйренудің қарапайым әдісі берілген. Мен оны FASTER әдісі деп атаймын және оны дәл қазірден бастап оқу барысында қолданғаныңызды қалаймын.

Екіншісі — шұғыл емес немесе маңызды емес нәрселерді ұмыту. Көпшілік сеніміне қайшы, ми бір уақытта бірнеше тапсырманы орындай алмайды (бұл туралы кейінірек толығырақ). Егер сіз дәл осы жерде және дәл қазір болмасаңыз, зейініңіз бөлінген кезде үйрену қиын болады.

Осы кітапты оқып отырғанда, ойыңыз еріксіз басқа нәрсеге — маңызды, бірақ шұғыл емес нәрсеге ауғанда — ол туралы ойламауға тырыспаңыз. Сіз неге қарсылассаңыз, сол сақталады. Оның орнына, сол ойды немесе идеяны жазып алу үшін қасыңызда блокнот ұстаңыз. Осылайша сіз оны уақытша босатып, ағымдағы тапсырманы орындап болғаннан кейін оған орала аласыз.

Үшіншіден, өз шектеулеріңіз туралы ұмытыңыз. Бұл — «менің жадым нашар» немесе «мен баяу үйренемін» деген сияқты өзіңіз туралы алдын ала қалыптасқан түсініктер. Мүмкін деп есептейтін нәрселеріңізді (кем дегенде уақытша) тоқтата тұрыңыз. Бұл қиын болып көрінуі мүмкін екенін білемін, бірақ не істей алатыныңызға ашық болыңыз. Ақыр соңында, сіз осы кітапты оқып отырғандықтан, іштей бір жерде өмірде бұрын көрсеткеніңізден де көп нәрсе бар екеніне сенетін болуыңыз керек. Өзіңізбен іштей позитивті сөйлесуге тырысыңыз. Мынаны есте сақтаңыз: Егер сіз өз шектеулеріңіз үшін күрессеңіз, олар сізде қалады. Сіздің қабілеттеріңіз тұрақты емес және кез келген нәрсені үйренуге болады.

Дәстүрлі білім беру көптеген адамдарды оқу — бұл пассивті тәжірибе деп үйретті. Сіз сыныпта тыныш отырасыз, көршіңізбен сөйлеспейсіз және ақпаратты тұтынасыз. Бірақ оқу — бұл көрермендік спорт емес. Адам миы ақпаратты тұтыну арқылы емес, құру арқылы көбірек үйренеді. Осыны біле отырып, мен сізден оқуда қалай белсенді бола алатыныңызды сұрағым келеді. Жазбалар алыңыз. Барлық Kwik Start жаттығуларын орындаңыз. Шектеусіз қабілеттеріңізді тексеру және жаттықтыру үшін Kwik Brain қолданбасын жүктеп алыңыз. Қосымша тегін құралдар үшін www. LimitlessBook. com/resources ресурстық бетіне өтіңіз. Негізгі идеяларды түспен белгілеуді (highlight) ұсынамын, бірақ әр бетті қараңғыда жарқырататын «белгілеуге құмар» адамдардың біріне айналмаңыз. Егер сіз бәрін маңызды етсеңіз, онда ештеңе маңызды болмай қалады. Неғұрлым белсенді болсаңыз, соғұрлым жақсырақ, жылдамырақ және көбірек үйренесіз.

Бұл кітапты оқуды белсендірек тәжірибеге айналдыру үшін жасайтын бір ісіңіз қандай? Соны жазыңыз.

Дәл осы сәтте сіз қаншалықты мотивацияланғансыз, қуаттысыз және зейіндісіз? Қазіргі күйіңізді 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағалаңыз. Осы санды көбейту үшін дәл қазір жасайтын бір ісіңіз қандай?

Егер сіз оқу қисығын күрт қысқартқыңыз келсе, ақпаратты басқа біреуге үйрету ниетімен үйреніңіз. Ойлап көріңізші: егер сіз үйренген нәрсеңіз бойынша презентация жасауыңыз керек екенін білсеңіз, тақырыпты басқа біреуге түсіндіре алатындай деңгейде меңгеру ниетімен оқисыз. Сіз мұқият назар аударасыз. Жазбаларыңыз егжей-тегжейлі болуы мүмкін. Тіпті жақсырақ сұрақтар қоюыңыз мүмкін. Бір нәрсені үйреткенде, сіз оны екі рет үйренесіз: бір рет өз бетіңізбен, содан кейін басқа адамды оқыту арқылы.

Оқу әрқашан жалғыз жасалатын іс емес; ол әлеуметтік болуы мүмкін. Егер оқуға басқа біреуді шақырсаңыз, бұл кітаптан көбірек ләззат алуыңыз мүмкін. Досыңызға бір данасын сатып алыңыз немесе одан да жақсысы, осы кітаптағы идеялар мен тұжырымдамаларды талқылау үшін апта сайын кездесетін «Limitless Book Club» (Шектеусіз кітап клубын) ашыңыз. Досыңызбен немесе достар тобымен бірге естеліктер жасағанда, оқудан көбірек ләззат аласыз. Басқа біреумен жұмыс істеу сізге жауапкершілікті сақтауға көмектесіп қана қоймай, осы әдісті бірге қолдануға мүмкіндік береді.

Осы кітапты бірге оқу және бір-біріңізге жауапты болу үшін оқу серігін табыңыз. Сол адамның (немесе адамдардың) есімін жазыңыз.

Жеке өнімділіктің ең қарапайым және қуатты құралы қандай? Ол — сіздің күнтізбеңіз. Біз кестемізге маңызды нәрселерді енгіземіз: жұмыс кездесулері, ата-аналар жиналысы, стоматологқа жазылу және т. б. Көптеген адамдар не нәрсені жоспарламайтынын білесіз бе? Өздерінің жеке өсуі мен дамуын. Егер ол күнтізбеңізде болмаса, оның орындалмау ықтималдығы жоғары. Денеңіз бен миыңызды жаттықтыруды «ұмытып» кетіп, күннің қалай өтіп кеткенін байқамай қалу өте оңай.

Күнтізбеңізді алып, алдағы жеті күнге «Шектеусіз» оқу уақытын енгізіңіз. Оларды «ШЕКТЕУСІЗ МЕН», «ГЕНИЙ УАҚЫТЫ», «МИ ЖАТТЫҒУЫ», «ДЖИММЕН СҰХБАТ» немесе осы кездесуді күнтізбеде сақтауға кепілдік беретін кез келген басқа қызықты атаумен белгілеңіз.

Әрбір оқу алдында, алдыңғы оқығаннан не есіңізде қалғаны туралы айтуға немесе жазуға бірнеше минут бөліңіз.

Француз философы Жан-Поль Сартр: «Өмір — бұл B (Birth - туылу) мен D (Death - өлім) арасындағы C (Choice - таңдау)», — деп атап өткен. Бұл мәлімдеменің терең қарапайымдылығы біз осы жерде айналысып жатқан сапарға өте өзекті. Шектеусіз болу — бұл таңдау және бұл таңдау сіздің жағдайыңызға қарамастан толығымен сіздікі. Сіз бұл күштен бас тарта аласыз, бірақ шын мәнінде кедергісіз өмір сүре алатыныңызды біле тұра неге олай істеуіңіз керек? Бірақ таңдау — бұл белсенді нәрсе және бұл таңдауды жасайтын уақыт — дәл қазір.

— МОРФЕУС

Сонымен, мен сіздің шешім қабылдап, міндеттеме алғаныңызды қалаймын. Көптеген адамдар істеу керек екенін білетін нәрсені істеуге шын ниетті. Бірақ олар оны істемейді, өйткені оны уәде емес, жай ғана қалау деп санайды. Нағыз шешім қабылдаудың орасан зор күші бар. Мен сіздің осы кітапты аяқтау туралы міндеттемеңізді жазып қойғаныңызды қалаймын. Бір нәрсені жазғанда, біз берген уәдемізді орындауға көбірек бейім боламыз.

Төменде мен сіз толтыратын міндеттеме бетін қостым. Егер қосымша ұпай алғыңыз келсе, қол қойылған уәдеңізді суретке түсіріп, әлеуметтік желіге жариялаңыз. Бұл жария түрдегі шешім сізге жауапты болуға көмектеседі. Мен сізді қолдай алуым үшін мені @JimKwik #LimitlessBook деп белгілеңіз!

Сізде кітаптың бір бетін оқып, соңына жеткенде не оқығаныңызды еске түсіре алмаған кездер болды ма? Сіз оны қайта оқуыңыз мүмкін, бірақ бәрібір ұмытып қаласыз. Осы кітапты оқып жатқанда мұндай жағдайды бастан кешіруіңізді қаламаймын, сондықтан бұл неліктен болады деп ойлайсыз? Жауап — сіз дұрыс сұрақтар қоймайсыз. Сұрақтар, шын мәнінде, жауап болып табылады.

Кіші қарындасымның туған күнін мысалға алайық. Осыдан бірнеше жыл бұрын қарындасым маған үнемі мопс (pug) иттерінің суреттері бар ашық хаттар мен электронды хаттар жіберетін. Білесіз бе, мұрны жалпақ, көздері бақырайған иттер. Олар өте момын; оларды балерина сияқты киіндіріп қойсаңыз да, қарсылық білдірмейді. Әрине, ол маған неге мопстардың суреттерін жіберіп жатыр деп ойладым — содан кейін оның туған күні жақындап қалғаны есіме түсті және оның сондай итті қалайтыны туралы белгілер қалдырып жатқаны белгілі болды.

Мен бұрынғы түсініктерімді, назарымды аударатын нәрселерді және не мүмкін екендігі туралы шектеулі сенімдерімді ұмыту арқылы зейін қоюға міндеттеме аламын.

Мен процесте белсенді болуға міндеттеме аламын. Мен барлық Kwik Start жаттығуларын орындаймын, жазбалар аламын, маңызды тұстарын белгілеймін және оқу барысында өзіме тиісті сұрақтар қоюды жаттықтырамын.

Мен оқу кезінде өз күйімді басқаруға, энергия деңгейімді үнемі тексеріп отыруға және қажет болған жағдайда мотивациямды реттеуде белсенді болуға міндеттеме аламын.

Мен үйренгендерімді басқаларға үйретуге міндеттеме аламын, осылайша бәріміз пайда көре аламыз.

Мен оқу уақытын күнтізбеме енгізуге міндеттеме аламын, өйткені ол менің кестемде болса, мен оны орындаймын.

Мен жаңа нәрсеге көшпес бұрын оны жақсырақ есте сақтау үшін бұрын үйренгендерімді қайталауға міндеттеме аламын.

Және соңында, егер мен жоғарыда айтылғандардың кез келгенінде «қателесіп» кетсем де, өзімді кінәламауға міндеттеме аламын. Мен қайтадан іске кірісіп, барымды саламын.

Иә! Мен ШЕКТЕУСІЗ болуға дайынмын!

Қолы: ...

— ЕПИСКОП МАНДЕЛЛ КРЕЙТОН

Сол күні кешкісін мен пайдалы тағамдар дүкенінде есеп айырысып жатқанда, басқа касса кезегіне көз салдым. Менің таңғалғаныма, иығына мопсын асып алған әйелді көрдім. «Оу, мен оларды көрмегелі көп болды — мұндай сәйкестіктің болу ықтималдығы қандай? » — деп ойладым. Келесі күні көрші аулада жүгіруге шықсам, біреу алты мопсты серуендетіп жүр екен.

Сұрақ: бұл мопстар қайдан пайда болды? Олар сиқырлы түрде пайда болды ма? Әрине, жоқ. Олар әрқашан сол жерде болған. Бірақ тітіркендіргіштер тасқынында мен оларға ешқашан мән бермегенмін. Мопстар менің санама енгеннен кейін, мен оларды барлық жерден көре бастадым. Сізде де осындай жағдай болды ма? Мүмкін бұл белгілі бір көлік маркасы немесе киім үлгісі шығар, ол кенеттен «сиқырлы түрде» барлық жерде көріне бастады.

Көбінесе біз қалаған жауаптар дәл қасымызда тұрады, бірақ біз оларға жарық түсіру үшін дұрыс сұрақтар қоймаймыз. Керісінше, біз пайдасыз немесе одан да сорақысы — жігерді құм қиятын сұрақтар қоямыз. Неге мен жеткілікті деңгейде ақылды емеспін? Неге мен жақсы емеспін? Неге мен салмақ тастай алмаймын? Неге мен өзіме лайықты адамды таба алмай жүрмін? Біз осындай жағымсыз сұрақтар қоямыз, сосын сол сұрақтар бізге жауап ретінде дәлелдерді — немесе «пугтарды» (мопс тұқымды иттер) тауып береді. Адам санасы әлемді түсіну үшін үнемі жалпылаумен айналысады. Онда да, мұнда да, кез келген жерден біз өз наным-сенімдерімізді растайтын дәлелдер таба аламыз.

Ойлау — бұл сұрақтар қою және оларға жауап беру арқылы жүзеге асатын пайымдау процесі. Сіз қазір «бұл рас па? » деп сұрауыңыз мүмкін. Көрдіңіз бе, сізге сұрақ қою керек болды. Күніне ондаған мың ой келгенімен, бізде басқаларға қарағанда жиі қойылатын бір-екі басым (доминантты) сұрақ болады. Өздеріңіз түсінгендей, бұл сұрақтар біздің назарымызды бағыттайды, ал бұл біздің көңіл-күйімізге және соның салдарынан өмірімізді қалай өткізетінімізге әсер етеді. Ойша эксперимент жасап көрейік: ең жиі қоятын сұрағы «Адамдарға қалай ұнасам екен? » деген біреуді елестетіңізші. Сіз оның жасын, мамандығын немесе түрін білмейсіз. Бірақ сіз ойлағаныңыздан да көп нәрсені білесіз. Оның мінезі қандай деп ойлайсыз? Оның басқаларға жағынуға тырысатын, өз қажеттіліктерін тікелей айта алмайтын және кез келген сәттегі сезімі мен ойында шынайы емес адам екенін болжау үшін көп білудің қажеті жоқ. Өзінен үнемі адамдарға қалай ұнауды сұрайтын адам ешқашан шынайы болмысын көрсете алмайды, өйткені ол өзі байқамаса да, айналасындағы адамдардың талғамына бейімделумен болады. Сіз бұл мәліметтің бәрін ол қоятын бір ғана сұрақ арқылы біліп отырсыз. Ал сіздің доминантты сұрағыңыз қандай деп ойлайсыз?

Миым «бұзылып қалды» деп сезінген кезде, мен суперқаһармандар әлеміне, комикстерге, «Dungeons and Dragons» ойынына қашуды ұнататынмын. Фэнтези әлемі маған ауырсынуымды ұмытуға көмектесті. Мен өзім үшін ең жақсы суперқабілет — көзге көрінбеу деп шештім, сөйтіп менің доминантты сұрағым «Қалай көзге түспей жүре аламын? » дегенге айналды. Көрінудің орнына, мен үнемі басқаларды бақылап, олардың өмірі қандай екенін ойлап жүретінмін. Мен «неге бұл адам соншалықты танымал? », «анау неге соншалықты бақытты? » немесе «басқа біреуді не ақылды етті? » деп таңғалатынмын. Мен үнемі азап шегетінмін, сондықтан адамдарды бақылап, айналамдағы әлемнен сабақ ала келе, менің доминантты сұрағым «Мұны қалай жақсарта аламын? » дегенге өзгерді. Мен мына жұмбақты шешкім келді: «Менің ақылым қалай жұмыс істейді және мен оны қалай басқара аламын? ». Осы жаңа сұрақтарды неғұрлым көп қойған сайын, соғұрлым көп жауап алдым. Бұл кітап — жиырма жыл бойы жігерлендіретін сұрақтар қоюдың нәтижесі.

Мен Уилл Смитті алғаш рет Куинси Джонстың 80 жылдық мерейтойында жолықтырдым. Менің басымнан өткен ауыр жарақат туралы естіген соң, ол мені футболға байланысты бас жарақаттарының зардаптары туралы «Concussion» («Шайқалу») фильмінің тұсаукесеріне қонақ ретінде шақырды. (Миды қорғау туралы алдағы тарауларда айтатын боламын). Соңында Уилл мені Торонтоға, түсірілім алаңында бір апта бірге өткізуге шақырды. Ол суперқаһарман туралы фильм түсіріп жатқан еді, сондықтан менің қаншалықты қуанғанымды елестете беріңіз.

Мені қызықтырғаны — актерлер құрамы мен түсірілім тобы әр түнде, кешкі сағат 18:00-ден таңғы 06:00-ге дейін, қақаған қыста далада жұмыс істеді. Голливудтың бәрі бірдей жарқ-жұрқ еткен сән-салтанат емес; түсірілім алаңында жай ғана күту үшін де көп асығу керек болады. Үзіліс кезінде Уилл екеуміз оның бірнеше доминантты сұрақтарын таптық, соның бірі — «Осы сәтті қалай бұдан да сиқырлы ете аламын? ». Біз Уиллдің келесі сахнасын күтіп отырғанда, оның отбасы мен достары шатырларға тығылып, басқа актерлердің жұмысын тамашалап отырды. Түнгі сағат 3-те, бәрі тоңып, шаршап отырған кезде, біз оның доминантты сұрағының іс жүзіндегі көрінісіне куә болдық. Ол бәріне ыстық какао әкеліп, бізді күлдіру үшін әзіл айтып, демалуға мүмкіндігі болса да, белсенді түрде қонақжайлылық танытты. Ол шынымен де сол сәтті бұдан да сиқырлы ете түсті. Бұл сұрақтың нәтижесі оның назары мен мінез-құлқын бағыттап, бәрі үшін сол сәтті мүлдем өзгертті.

Сұрақтар сіздің назарыңызды бағыттайды, сондықтан олар өмірдегі барлық нәрсеге, тіпті оқығанды түсінуге де әсер етеді. Адамдар әдетте оқу кезінде жеткілікті сұрақ қоймайтындықтан, олардың зейіні, түсінігі және есте сақтау қабілеті нашарлайды. Егер сіз оқудан бұрын санаңызды дұрыс сұрақтармен дайындасаңыз, кез келген жерден жауаптарды («мопс иттерін») көретін боласыз. Сол себепті мен кітаптың бойына арнайы негізгі сұрақтарды орналастырдым.

Бастау үшін, біздің бірлескен саяхатымызда қойылатын үш доминантты сұрақ мыналар. Олар сізге үйренгендеріңізді іс жүзінде қолдануға және білімді күшке айналдыруға көмектеседі.

Мұны қалай қолдана аламын?

Мұны неге қолдануым керек?

Мұны қашан қолданамын?

Білімді жай ғана енжар оқып шығудың орнына, осы сұрақтарды ескере отырып қабылдаңыз. Есіңізде болсын, сұрақтар — бұл жауап. Кітаптың қалған бөлігінде әр тараудың басында оқу кезінде назарыңызды шоғырландыруға арналған сұрақтар сериясын табасыз. Әр тарауды оқымас бұрын сұрақтарды зерделеңіз, сонда сіз үйренгендеріңізді түсінуге және есте сақтауға жақсырақ дайын боласыз.

ойлау жүйесі (mindset)

mind·set (зат есім)

Біздің кім екеніміз, әлемнің қалай жұмыс істейтіні, неге қабілеттіміз және неге лайықтымыз, сондай-ақ не нәрсе мүмкін екендігі туралы қалыптасқан терең наным-сенімдеріміз, көзқарастарымыз бен болжамдарымыз.

«Шексіздік моделінің» (Limitless Model) бірінші элементі — Ойлау жүйесі (Mindset). Бұл — адамның жағдайларға реакциясы мен түсіндірмесін алдын ала анықтайтын психикалық көзқарас немесе бейімділік. Ойлау жүйесі өзіміз және айналамыздағы әлем туралы ұстанатын наным-сенімдерден, болжамдар мен көзқарастардан тұрады. Кез келген мінез-құлық нанымға негізделген, сондықтан қалай үйрену керектігін қарастырмас бұрын, алдымен не нәрсе мүмкін екендігі туралы ішкі нанымдарымызды реттеп алуымыз керек.

Біз неге қол жеткізе алатынымыз туралы дайын ойлау жүйесімен туылмаймыз — біз мұндай шектеулі ойлау тәсілдерін өміріміздегі адамдардан және өсіп келе жатқанда көрген мәдениетімізден үйренеміз.

Көбіміз сол піл сияқты әрекет етеміз. Қайсыбір кезеңде біз неге қабілетті екеніміз туралы әсер қалдырған тәжірибе жинадық және содан бері өз әлеуетіміз туралы сеніміміз өзгермей қалды. Бірақ дәрменсіздікті үйренуге болатыны сияқты, шексіз болуды да үйренуге болады. Бұл бөлімде сіз өз әлеуетіміз туралы бізге үйретілген жеті өтірік туралы және оларды жаңа нанымдармен қалай алмастыруға болатынын білесіз.

Бастамас бұрын бір қысқа оқиға. Менің өмірімдегі ең қымбат достықтардың бірі Стэн Лимен болған достық еді. Өздеріңіз білетіндей, Стэндің «Marvel» туындылары маған жас кезімдегі ең үлкен қиындықтардан өтуге көмектесті және олар бүгінгі күнге дейін шабыт көзі болып келеді. Стэнімен әңгімелеріміз үнемі қызықты және жиі жаңа ойларға жетелейтін.

Бірде кешкі асқа бара жатқанда көлікте болған әңгіме есімде. Стэн костюм киіп, Өрмекші-адам бейнеленген галстук тағып, өте керемет көрініп тұрды. Мен одан бұрыннан сұрағым келіп жүрген нәрсені сұрадым.

«Стэн, сіз осы жылдар ішінде "Кек алушылар" (Avengers) және "X-адамдар" сияқты көптеген керемет кейіпкерлерді жасадыңыз», — дедім мен. «Сіздің сүйікті кейіпкеріңіз кім? ».

Ол бір секунд та ойланбастан жауап берді.

«Темір адам (Iron Man)», — деді ол. «Ал сенікі кім? ».

Мен оның галстугіне нұсқадым. «Менікі — Өрмекші-адам».

Стэн басын изеп: «Үлкен күш үлкен жауапкершілікті талап етеді», — деді.

«Бұл өте дұрыс, Стэн. Және оның керісі де дұрыс: Үлкен жауапкершілік үлкен күш береді».

Бұл оған ұнаған сияқты, бұл мені қатты қуантты. Мен бұрын мұны осылай айтып көрмеген едім, бірақ шексіз ойлау жүйесінің негізгі қағидаларының бірін айтқанымды түсіндім. Біз бір нәрсе үшін жауапкершілік алғанда, жағдайды жақсарту үшін үлкен күшке ие боламыз.

Шексіз ойлау жүйесінің мәні де осында. Біздің өткеніміз бен жағдайымыз кім екенімізге әсер еткен болуы мүмкін, бірақ кім болатынымыз үшін өзіміз жауаптымыз. Бұл біздің болжамдарымыз бен көзқарастарымыз үшін өзіміздің жауапты екенімізді түсіну. Ал сіз өзіңіздің барлық әлеуетіңіз толығымен өз бақылауыңызда екенін қабылдаған кезде, сол әлеуеттің күші айтарлықтай артады.

Сонымен, суперқаһарман, ойлау жүйеңді шектеулерден босатуды бастайық. Стэн айтқандай, «Excelsior! » (Алға! ).

Неліктен нанымдарыңыз өміріңізге соншалықты әсер етеді?

Неліктен шектеулі нанымдар сізді мақсаттарыңыздан тайдырады?

Шектеулі нанымдардан қалай бас тартуға болады?

Көзіңізге елестететін попкорн алыңыз, өйткені біз кино әлеміне қысқаша саяхат жасаймыз. Оқиға былай өрбиді:

Көпір құлаудың алдында тұр, өйткені жауыз оның тіректерін әбден әлсіреткен, енді бүкіл конструкция өзенге құлауы мүмкін. Көпір шықырлап, теңселіп тұрғанда, біздің суперқаһарман дағдарыс туралы естіп, оқиға орнына асығады. Ол — апаттың алдын алып, жүздеген адамның өмірін сақтап қала алатын күші бар жалғыз адам.

Суперқаһарман көпірге жетуге 10 секундтан аз уақыт қалды. Бірақ ол жақындаған сайын, оның басындағы дауыс бастауыш сыныпта акробатикалық жаттығу жасап жатып, бетімен құлағанын еске түсіреді. Бірнеше секундтан кейін ол әкесінің болашағына тым үлкен жоспар құрмағаны дұрыс болатынын айтқан сөздерін есіне алады. Көпір көріне бастағанда, оның алдында тағы бір көрініс пайда болады: бұрынғы ең жақын досы оның «ұлылық туралы қиялдарына» күліп жатыр.

Көпірдің үйінділері суға құлап жатыр. Шықырлаған дыбыс күшейе түсті. Оншақты адамның айқайы ауаны жарып барады.

Ал біздің суперқаһарман күмәнға бой алдырып, жол жиегіне отыра кетеді де, бетін қолымен басып, өзін аяу сезіміне батып кетеді.

Тоқтаңыз... не дейді?

Сіз суперқаһарман туралы фильмдерден мұндай көріністі ешқашан көрмегенсіз, солай ма? Мұның бірнеше себебі бар. Бірі — бұл өте нашар оқиға болар еді. Екіншісі — олардың өткеніндегі қараңғылыққа немесе моральдық қайшылықтарға қарамастан, суперқаһармандар шектеулі нанымдарға берілу арқылы нағыз суперқаһарман болмайды. Супермен «мүмкін, сәтті күні мен зәулім ғимараттан секіріп өте алармын немесе кем дегенде бір-екі қабаттан секірермін» деп ойламайды. Тони Старк «бұл Темір адам костюмі ең қиын сәтте мені сатып кетуі мүмкін, өйткені мен негізінен сәтсіз адаммын» деп ойламайды. Капитан Марвел атмосфераны жарып өтіп бара жатып, кенеттен «ғарышта жалғыз ұшуға менің эмоционалдық қабілетім жете ме екен? » деп ойлай бастамайды. Оларда суперқабілет бар және кез келген шектеу сезіміне жол бермейді.

Білесіз бе? Сізде де суперқабілет бар. Оларды қалай жүзеге асыруға болады? Сіз мұны ойлау жүйеңізден бастайсыз.

Мен бала кезімде, шамамен 9-10 жаста болғанымда, үлкен отбасылық жиын болды. Бір үлкен, шулы мейрамханадағы үлкен үстелдің басында жиырма шақты туысымыз жиналдық. Сенбінің кеші болғандықтан, мейрамхана іші адамға толы еді, даяшылар үстелден үстелге тез-тез жүгіріп жүрді.

Біз жиналғаннан кейін бірнеше минуттан соң даяшы қыз тапсырыс алуға келді. Өздеріңіз елестеткендей, бұл ұзақ процесс болды. Жарты жолға келгенде, даяшы менен не ішіп-жейтінімді сұрады. Сол кезде мен оның туыстарым тапсырыс берген ешбір нәрсені жазып алмағанын байқадым. Бұл маған өте қызық көрінді. Біз шамамен 25 адам едік және мен оның басқа клиенттерге де қызмет көрсетіп жүргенін көрдім, сондықтан біз оның жалғыз үстелі емес екенімізді білдім. Ол біз тапсырыс берген нәрсенің бәрін қалай есінде сақтамақ? Мен оған қалаған нәрсемді айттым, содан кейін оның үстелдің қалған бөлігін қалай айналып өткенін мұқият бақыладым.

Менің тамағым мен сұраған нәрсеме ұқсайды-ау дегенге сенімім аз болды. Тіпті сол жаста да менде сау күмән бар еді. Мен жағымсыз адам болғандықтан немесе адамдарға сенбегендіктен емес, керісінше, кез келген ерекше нәрсенің мүмкін екеніне сену үшін оны өз көзіммен көруім керек болатын. Бұл жағдайда мен даяшы ең жақсы дегенде тапсырыстардың көбін дұрыс алады, бірақ оларды қате орындарға қояды да, біз үстелдің бойымен тарелкелерді алмастырумен боламыз деп ойладым.

Алдымен сусындарымыз келді, бәрі де қалағанын алды, тіпті Коласына мұз салмауды өтінген немере ағайым да, сусынына лимон, лайм және екі шие салуды сұраған туысым да қателеспеді. Жақсы, деп ойладым мен, бұл жаман емес. Бірақ әлі алда көп нәрсе бар. Бірнеше минуттан соң салаттар келді, тағы да бәрі мінсіз болды. Тұздығын бөлек сұрағандар солай алды, тұздығы араластырылған салатты қалағандар да қалағанын алды және әркім өзі сұраған тұздықты алды. Менің күмәнім сынала бастады. Содан кейін негізгі тағамдар әкелінді. Бірде-бір қателік болмады — ал кейбір тапсырыстар өте ерекше болатын. Бәрі біз қалағандай пісірілген, ал гарнирлердің бәрі дұрыс еді.

Сол сәтте мен тамағыма кірістім, бірақ даяшының жасаған ерлігі туралы ойлауды тоқтата алмадым. Ол кезде мен жаңадан ғана дұрыс оқи бастаған едім және ми жарақатым маған оқуда көптеген қиындықтар туғызған болатын. Дегенмен, бұл адам маған біздің миымыз мен елестеткеннен де көп нәрсеге қабілетті екенін көрсетті.

Сол даяшы менің Роджер Баннистерім болды. Баннистер 1950 жылдардағы жеңіл атлетика жұлдызы еді. Баннистер мансабының алғашқы жылдарында атлеттің бір мильді 4 минуттан аз уақытта жүгіріп өтуі физикалық тұрғыдан мүмкін емес деп есептелетін. Бұл нәтижеге жеткенше біздің денеміз шыдамай, ыдырап кетеді деген түсінік болды. Содан кейін, 1954 жылдың 6 мамырында Баннистер бір мильді 3 минут 59,4 секундта жүгіріп өтіп, 4 минуттық кедергінің шынымен де бұзылатынын дәлелдеді. Меніңше, ең қызығы — екі айға жетпейтін уақыт ішінде біреу Баннистердің рекордын жаңартты, содан кейін ол рекорд та жаңартылды. Содан бері уақыт көрсеткіштері үнемі төмендеп келеді.

Баннистердің жасағаны — бұл кедергінің іс жүзінде кедергі емес екенін көрсету еді. Сол даяшының маған көрсеткені де осы болды. Ол арқылы мен өз миымның мүмкіндігі деп қабылдаған нәрсенің іс жүзіндегі мүмкіндіктен әлдеқайда аз екенін көрдім. Өздеріңіз білетіндей, мен көптеген жылдар бойы оқуда қиналдым, бірақ сол кештен бастап менде не нәрсе мүмкін екендігі туралы модель пайда болды.

Бұл тұрғыда даяшы шексіз болды. Ол менің көз алдымда мен ешқашан мүмкін емес деп ойлаған нәрсені көрсетті. Мен оны жақын танымасам да, оған мәңгілік ризамын, өйткені оның жасаған ісі менің жеке шектеулерім туралы түсінігімді біржола өзгертті. Ол менің ойлау жүйемді өзгертті. Басқалардың осындай жетістіктерге жете алатынын біле тұра, менің миыммен тек қарапайым нәтижелерге қол жеткізе аламын деген ойға сену мүмкін емес еді. Маған тек әдіс табу керек болды.

Мен осы кітапта сол әдістің көп бөлігін сізбен бөлісемін. Оның негізінде бір іргелі тұжырым жатыр: шектеулерден босату. Өзіңізді шексіз етудің кілті — қате болжамдардан арылу. Көбінесе біз бір нәрсеге қол жеткізе алмаймыз, өйткені өзімізді оны істей алмайтынымызға сендіріп алғанбыз. Роджер Баннистерге тағы бір рет оралайық. 1954 жылдың 6 мамырына дейін адамдар төрт минуттан аз уақытта бір мильді жүгіріп өту адам мүмкіндігінен тыс екеніне нық сенімді болды. Баннистер мұны істегеннен кейін 46 күн өткен соң, басқа біреу оның уақытын жаңартты және олардың соңынан 1400-ден астам желаяқ ерді. Бір мильді төрт минуттан аз уақытта жүгіріп өту — әлі де керемет жетістік, бірақ бұл мүмкін емес нәрсе емес. Сол «кедергі» бұзылғаннан кейін, көптеген адамдар оған қол жеткізді.

Сонымен, шектеулі нанымдарға қалай қарсы тұруға болады?

Шектеулі нанымдар көбінесе біздің ішкі диалогымыздан көрінеді. Бұл — бүгін және болашақта қол жеткізетін жетістіктеріңізге емес, істей алмайтыныңызға сенімді болған нәрселеріңізге назар аударатын ішкі әңгіме. Сіз қаншалықты жиі ішкі дауысыңыздың «бұл сенің қолыңнан келмейді» дегеніне сеніп, бір нәрсені бастаудан немесе арманыңыздың соңынан еріп кетуден бас тартасыз? Егер бұл сізге таныс болса, сіз жалғыз емессіз, бірақ бұл сізге ешқандай пайда әкелмейді.

Шектеулі нанымдар тіпті сіз әдетте жақсы істейтін нәрсемен айналысып жатқанда да сізді тоқтатып тастауы мүмкін. Сізде қысым бар жағдайда, әдетте оңай жасалатын нәрсені — мысалы, жазба жазу немесе жылдам есептеу — істеу керек болғанда, қысымның әсерінен өзіңізге соншалықты күмәнданғаныңыз сонша, сол тапсырманы орындай алмай қалған кезіңіз болды ма? Бұл — сізді артқа тартатын шектеулі наным. Егер сіз басыңыздағы сол ойлардан арыла алсаңыз, жұмысты еш қиындықсыз бітірер едіңіз, бірақ ішкі дауысыңыз сізді шатастырады.

Алексис келген кезде бір ауыз ағылшынша білмейтін. Бұл нағыз мәдени шок болды — ол айналасында не айтылып жатқанын түсінбеді, ал мәдени нормалар мүлдем басқаша еді. Оның ата-анасы да ағылшынша білмегендіктен, бәрі де жаңа әлемді түсінуге тырысып, қиналды.

Алексис үйінің жанындағы мектепке барды. Ол ұяң әрі тұйық оқушы еді, тіл білмегендіктен, өзін шеттетілгендей сезінбес үшін түскі асты көбіне жалғыз отырып немесе әжетхана кабинасында ішетін.

Алексистің ағылшын тілін шынайы түсінуіне алты жыл қажет болды, ал мектептегі балалар мен мұғалімдер оның неге сонша ұзақ қиналғанын түсінбеді. Бірнеше жылдан кейін сыныптастары оны «баяу оқиды» деп сынай бастады. «Саған не болған? », «Сен ақымақсың ба? », «Сен оғашсың» деген сөздерді ол бала кезінде жиі еститін.

Оның мектептегі қиындықтары тіпті дене шынықтыру сабағына дейін жетті, бұл негізінен көп сөйлеуді қажет етпейтін сала еді. Ол мінбеде отырып: «Мен спорттық киімімді сабаққа алып келемін» деген сөздерді қайталап жазғанын еске алады. Бірақ ол не жазып жатқанын түсінбеді, ешкім оған киім ауыстырып келу керектігін түсіндіре алмады.

Жиырма жастан асқанда Алексиске бір кітапты бастан-аяқ оқып шығу қиынға соқты. Ол бірдеңе үйренуге тырысқанда ішкі дауыстарымен арпалысатын. Бір өктем дауыс оның қабілеттерін үнемі сынап, күмән келтірсе, екінші бір әлсіз дауыс сол сыншыға қарсы шығатын. Оның ішіндегі бір нәрсе өзінің «ақымақ» екендігі туралы оймен толық келісе алмады. Ата-анасы оған екінші мүмкіндік беру үшін көп еңбек етті және ол олардың сенімін ақтамауға құқығы жоқ еді. Өмірінде ерекше ештеңе істей алмайтындай сезінетін сәттері болса да, өмір жай ғана жағдайға көнуден тұрмайтынына сенімді болған сәттері де аз емес еді.

Егер Алексис сол сыртқы дауыстардың оның шындығын қалыптастыруына жол бергенде, ол тоқтап қалар еді. Ол өз мәселелерінің шешімін іздемес еді. Керісінше, ол басқаларды бақылап, олардан үйрену арқылы жауап іздеді. Ол табыс пен бақытқа жету үшін басқалардың не істейтінін білгісі келді. Ол бұл жай ғана сәттілік пен данышпандық па, әлде оның артында белгілі бір әдіс бар ма екенін түсінгісі келді. Табысқа жету жолын іздеу барысында ол менің алғашқы сабақтарымның біріне тап болды. Ол не күтіп тұрғанын білмесе де, өмірінде бірдеңені өзгерткісі келетінін және оған үміт сәулесі қажет екенін білді.

Бірінші күні біз жады (memory) тақырыбын өттік. Бұл сегіз сағаттық қарқынды жаттығу болды, бірақ сессияның соңында Алексис сергек сезініп, үйренгендеріне тіпті қуанды. «Миымды тағы қалай қолдана аламын? » деп ойлады ол. Өмірінде алғаш рет ол өзін «баяу» сезінбеді және білім алуға деген құлшынысы оянды.

Екінші күн толығымен жылдам оқуға (speed-reading) арналды. Бұрынғы қиындықтарына байланысты ол бастапқыда бұған қатты қуана қоймады. Бірақ Алексис тиімді оқу әдеттерін меңгеріп, жаттығуларды орындағанда, оның санасында «шам жағылғандай» болды. Ол оқудың әлеуетін, тіпті оның қызықты екенін кенеттен көрді. Ол өзінің түсіну үшін тым баяу немесе ақымақ емес екенін түсінді; оған тек екі құлағының арасындағы сол «суперкомпьютерді» қалай пайдалану керектігі көрсетілмеген екен. Білім алудың күшін сезінген кезде, көптеген жылдар бойы іштей өзін-өзі кінәлау мен шектеуші сенімдер екінші планға ысырылды.

Сол сабақтан кейін Алексис өмірінде алғаш рет бір кітапты бастан-аяқ оқып шықты және оның қаншалықты көп нәрсені түсінгеніне, есінде сақтағанына және бұл тәжірибенің өзіне қаншалықты ұнағанына қайран қалды.

Бұл оның өміріндегі үлкен бетбұрыс болды. Ол «бәрі өзгермейді» деген шектеулі ойлау жүйесінен, өз мақсаттарына жету үшін санасын өзгертіп, қалыптастыра алатынын білетін деңгейге көтерілді. Өмірінде алғаш рет ол өзіне сене бастады және не нәрсе мүмкін болатынын елестетті.

Бүгінде Алексис жаңа бір нәрсені үйренуден қашпайды. Бірдеңені білмесе, өзін төмен санамайды. Ол жауаптарды іздейді және оларды қолданады. Оқуға деген құлшынысының арқасында ол менімен бірге Kwik Learning Online жобасын бастады, бұл тәжірибені әлемнің әр түкпіріндегі адамдармен бөлісуді мақсат етеді.

Ең маңыздысы, олар былай дейді: «Егер біз өз айсбергтерімізді тізгіндей алсақ, біз сезімдеріміз бен өмірімізге үлкен бақылау орнатамыз. Айсбергті ерітіңіз, сонда оның тудырған барлық жағымсыз салдары да жойылады».

Ол былай деп қосады: «Ішкі сыншы зиянсыз емес. Ол сізді тежейді, шектейді және сіз шын қалайтын өмірді сүруге кедергі жасайды. Ол сізді жан тыныштығы мен эмоционалды амандықтан айырады, егер оны бақылаусыз қалдырсаңыз, ол тіпті депрессия немесе мазасыздық сияқты ауыр психикалық денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін».

Осы тараудың басындағы сәтсіздікке ұшыраған суперқаһарманға қайта оралайық. Оның күнді құтқаруға деген мотивациясы да, әдістері де жеткілікті болды. Бірақ оған жетпеген нәрсе — ойлау жүйесі (mindset) еді. Оның ішкі сыншысы оны «жеткіліксізсің» деп сендірді, сондықтан ол іске кірісудің орнына, өзін аяп, шетте отырды. Бұл оқиғаның бір қорытындысы — біздің суперқаһарман мүмкіндікті жіберіп алды. Ол ең маңызды сәтте өз ойының тұтқынынан шыға алмағандықтан сүрінді.

Бірақ бұл оқиғаның тағы бір маңызды құрамдас бөлігі бар: суперқаһарманның ішінде табысқа жету үшін бәрі болды. Егер ол өзін тежеп тұрған сенімдерді жеңе алса, оның ерекше таланттары жарқырап шығар еді.

Шектеуші сенімдерді жеңу міне осындай маңызды.

Данышпандар (генийлер) туралы ойлағанда, есіңізге бірінші кім түседі? Эйнштейн мен Шекспир тізіміңізде бар шығар. Басқалары Стивен Хокингті, Нил Деграсс Тайсонды, Мария Кюриді немесе Рут Бадер Гинзбургті қосуы мүмкін. Бұл есімдер көптеген адамдардың ойына келеді, өйткені олардың әрқайсысы біз данышпандықпен байланыстыратын интеллект түрлері бойынша ерекше болды. Бірақ Роджер Федерер тізіміңізде болды ма? Ал Джей Ло ше? Немесе Опра? Ганди? Немесе сіз өзіңіз?

Соңғы есімдерді тізімге қоспағаныңыз таңғаларлық емес. Көбіміз данышпандықты интеллекттің бір ғана өлшемімен — IQ-мен (интеллект коэффициентімен) байланыстыруға бейімбіз. IQ-ы өте жоғары адамдар — данышпандар, ал IQ-ы төмендеу адамдар бір нәрсеге жақсы немесе тіпті керемет болуы мүмкін, бірақ олар данышпан деп саналмайды.

Егер сіз де осылай ойласаңыз, данышпандықты тым тар шеңберде анықтауда жалғыз емессіз. Мен тіпті адамдардың көбі данышпандықты осылай анықтайды деп айтар едім. Бірақ бұның екі мәселесі бар. Біріншісі — бұл сізге әртүрлі адамдардағы данышпандықты бағалауға кедергі жасайды. Екіншісі — бұл сіздің бойыңыздағы данышпандықты анықтауға кедергі болуы мүмкін.

Данышпандықтың бірнеше түрі бар. Түрлі сарапшылар олардың санына қатысты әртүрлі пікірде, бірақ данышпандықтың төрт тәсілдің бірімен көрінетінімен бәрі келіседі. Міне, мыңдаған жылдар бойы келе жатқан көзқарас:

Сіздің жеке данышпандығыңыз осылардың екі немесе одан да көп түрлерінің қосындысы болуы әбден мүмкін. Біздің арамызда тек деректермен жұмыс істейтін немесе тек эмпатияға бейім адамдар өте аз. Бірақ бұл жерде сіз түсінуіңіз керек маңызды нәрсе — данышпандық тек академиялық жетістіктерден немесе периодтық кестені жатқа айтудан әлдеқайда кең, және сіздің ішіңізде де данышпандық бар.

Егер соңғы тұжырым сізді таңғалдырса, осы кітаптың алдыңғы тарауларын қайта оқып шыққыңыз келуі мүмкін. Өзіңізді шексіз (limitless) ету — бұл ішкі данышпандығыңызды босату деген сөз. Мүмкін сіз Шекспир сияқты «динамо» немесе Опра сияқты «блейз» емес шығарсыз, бірақ сіздің ішіңізде көрінуін күтіп жатқан данышпандықтың белгілі бір үйлесімі бар. Ең бастысы — оған еркіндік беру.

Позитивті ойлау жүйесіне көшуге көмектесетін құралдарды бермес бұрын, позитивті ойлаудың қаншалықты маңызды екендігі туралы бір минут сөйлесейік. Позитивті ойлау мен физикалық денсаулық арасында айқын байланыстар бар. Джонс Хопкинс зерттеуінде доктор Лиза Янек: «Жалпы халық арасындағы позитивті адамдардың жүрек талмасына немесе басқа да коронарлық оқиғаларға ұшырау ықтималдығы негативті адамдарға қарағанда 13 пайызға төмен», — деп анықтады.

Сонымен қатар, Майо клиникасы былай деп атап өтеді: «Оптимизммен бірге келетін позитивті ойлау — стрессті тиімді басқарудың негізгі бөлігі. Ал стрессті тиімді басқару көптеген денсаулыққа пайдалы тұстармен байланысты».

Олар бұл артықшылықтарға мыналарды жатқызады:

Адамдарға шектеуші сенімдерден арылуға көмектескенде, мен әрқашан бір метафораны қолданамын. Мен оларға шектеуші сенімдер мен шексіз ойлау жүйесінің айырмашылығы термометр мен термостаттың айырмашылығы сияқты екенін айтамын. Термометрдің бір ғана функциясы бар: қоршаған ортаға реакция беру. Ол тек температураны өлшейді, басқа ештеңе істемейді. Бұл адамдардың шектеуші сенімдерге беретін әдеттегі реакциясына ұқсас. Олар өздерінің шектеулерін сезінеді, соған сәйкес әрекет етеді және өмірлерін шектеулі деңгейде өткізеді.

Екінші жағынан, термостат қоршаған ортаны бағалайды және ортаның оған бағынуын қамтамасыз етеді. Егер термостат бөлменің тым суық немесе тым ыстық екенін байқаса, ол ортаны өзіне орнатылған идеалды деңгейге сәйкес өзгертеді. Сол сияқты, егер сізді шектеуге тырысатын сыртқы немесе ішкі әрекеттерге тап болсаңыз, сіз термостат сияқты әрекет ете аласыз: сол шектеуші сенімдерді қабылдамай, ең өршіл мақсаттарыңызға сәйкес келетін орта құра аласыз.

Сонымен, шектеуші сенімдерді қалай азайтып, суперқаһармандық ойлау жүйесін қалай дамытуға болады? Мен үшін мұның үш кілті бар.

Сіз мұнда шектеуші сенімдердің кейбір мысалдарын көрдіңіз, бірақ олардың басқа да түрлері көп (біз оқуға қатысты ең жиі кездесетін жеті шектеуші сенімді сәлден кейін қарастырамыз). Олар сіздің талантыңызға, мінезіңізге, қарым-қатынасыңызға, біліміңізге немесе сіз қалаған адам бола алмайтыныңызды айтатын кез келген ішкі сыбырға қатысты болуы мүмкін. Өзіңізге «қолымнан келмейді» деп айтқан сайын, бұл нәрсе өміріңіз үшін маңызды емес деп ойласаңыз да, соған назар аудара бастаңыз.

Мысалы, сіз өзіңізге «әзіл айтуға жоқпын» деуіңіз мүмкін. Бұл сіз үшін үлкен мәселе болмауы мүмкін, себебі жақсы әзілқой болу — сіздің басты мақсатыңыз емес. Бірақ сіз сонымен бірге өзіңізді қызықсыз немесе жағымсыз серікпін деп сендіруіңіз мүмкін; мұндай ішкі әңгіме маңызды әлеуметтік жағдайларда немесе топ алдында сөйлеу керек болғанда сіздің бойыңызды билеп алуы мүмкін. Сондықтан «мен істей алмаймын», «мен олай емеспін» немесе «менде жоқ» деген тіркестерді қолданған сайын өзіңізді мұқият тыңдаңыз. Сіз өзіңізге жалпы өміріңіз туралы түсінігіңізге әсер ететін хабарламалар жіберіп жатырсыз.

Сонымен қатар, мұндай ішкі әңгімелердің бастауын анықтауға тырысыңыз. Шектеуші сенімдер көбіне балалық шақтан басталады. Бұл міндетті түрде тек отбасыңыз себепкер деген сөз емес. Ерте кездегі әлеуметтік орта, білім алудағы алғашқы тәжірибелер де шектеуші сенімдерге алып келуі мүмкін. Кейбіреулері бала кезіңізде алғашқы бірнеше рет тырысқанда ісіңіз оңға баспағандықтан қалыптасуы мүмкін.

Өз ішкі сөзіңізбен өзіңізді қалай тежеп жатқаныңызды білу және сол сенімдердің қайнар көзін табу — өте үлкен жеңілдік. Себебі оны түсінген соң, бұлардың сіз туралы фактілер емес, тек пікірлер екенін ұғына бастайсыз. Және сол пікірлердің қате болу ықтималдығы өте жоғары.

Санаңыздағы «қолыңнан келмейді» деген дауыстарды анықтаған соң, оларға жауап қайтара бастаңыз. «Мен мұндай нәрселерді әрқашан бүлдіріп аламын» деп ойлағанда, оған: «Бұрын бұл істе әрдайым жақсы болмағаным, қазір оны керемет істей алмайтынымды білдірмейді. Пікірлеріңді өзіңе сақта», — деп жауап беріңіз.

Шектеуші сенімдердің басты зұлымдығы — көп жағдайда олардың мүлдем қате болуында. Сіз шынымен көпшілік алдында сөйлеуге соншалықты нашарсыз ба? Сіз шынымен топты басқаруға қабілетсізсіз бе? Сіз шынымен кез келген ортадағы ең қызықсыз адамсыз ба? Бұны растайтын қандай дәлел бар? Сіз мұндай жағдайларда нақты неше рет болдыңыз және нәтижесі қандай болды?

Шектеуші сенімдердің ең зиянды тұсы — олардың біздің эмоцияларымызға қатты әсер ететіндігі. Шектеуші сенімге тап болғанда, сол сенімдердің сіздің рационалды санаңызбен соғысып, әдетте жеңіп шығатынын байқайсыз. Бірақ бұл ішкі әңгіменің қаншалықты шындыққа негізі бар? Көпшілік алдында сөйлеген тәжірибеңіз туралы ойлаңыз (айтпақшы, бұл өте жиі кездесетін қорқыныш). Сол сәттегі сезімдеріңізге емес, істің қалай өткеніне назар аударыңыз. Сізді сахнадан қуып шықты ма? Адамдар кейін сізге келіп, күліп, қаншалықты нашар болғаныңызды айтты ма? Ертесіне бастығыңыз сізді шақырып, бір ауыз сөз айтпайтын жұмыс қарастыруды ұсынды ма?

Меніңше, мұндайдың ешқайсысы болған жоқ. Керісінше, аудитория сіздің айтқандарыңызды қабылдаған болар. Егер бұл кәсіби ортада болса, мүмкін олар жазып алған шығар және сіз оларға бірдеңе үйреткеніңіз анық. Бұл келесі сөзіңіз TED сахнасында болуы керек дегенді білдіре ме? Әрине, жоқ. Бірақ бұл сіздің топқа ақпарат жеткізу қабілетіңіз басыңыздағы дауыс айтқаннан әлдеқайда жоғары екенін білдіреді.

Және тағы бір сұрақ: менің төмен нәтижемнің қаншалықты бөлігі ішкі сыншымның маған тыныштық бермегенінен болды? Бұл көптеген адамдар үшін нақты мәселе. Олар өздеріне сенімсіз болған істі атқарып жатқанда, ішкі сыншының дауысы соншалықты қатты шығатыны сондай, адам істеп жатқан ісіне зейін қоя алмайды... сондықтан оны жақсы орындай алмайды. Бұл — шектеуші сенімдерге қарсы тұруды және оларды тыныштандыруды үйренудің маңыздылығының бір себебі. Мұны неғұрлым жақсы меңгерсеңіз, өсу жолындағы қиындықтар кезінде алаңдаушылықты соғұрлым жақсы басасыз.

Сондықтан шектеуші сенімдеріңіздің артындағы фактілерді тексергенде, екі нәрсені ескеріңіз: осы салада шынымен қабілетсіз екеніңізді дәлелдейтін нақты дерек бар ма және сол деректердің өзіне басыңыздағы «шу» әсер етпеді ме?

Енді шектеуші сенімдеріңізді атап, олардың шындыққа қаншалықты жанасатынын тексергеннен кейін, ең маңызды қадамға өту керек — сіз қабылдап жүрген «өтіріктерден» гөрі шындыққа жақын және сіз құрып жатқан «шексіз» (limitless) тұлғаңызға пайдалы жаңа сенім тудыру.

Сіз бұл процестің келесі тарауда қалай жұмыс істейтінін көресіз, бірақ қазір байқап көрейік. Айталық, сіздің шектеуші сеніміңіздің бірі — «өмірімнің ең маңызды сәттерінде әрдайым сүрінемін» деген ой. Мұны шектеуші сенім ретінде анықтағаннан кейін, сіз фактілерді тексересіз. Сіз қысым болған сәттерде кейде қобалжығаныңызды түсінесіз, бірақ бұл жағдайлардың өте азы ғана сәтсіз аяқталған және есіңізге түсірсеңіз, сіз «шешуші сәтте табысқа жеткен» бірнеше жағдайды таба аласыз. Шындығында, жақсылап ойлансаңыз, сіз сүрінгеннен гөрі көбірек табысқа жеткенсіз.

Рэйдің қызы болған кезде, ол өзінің ойлағандай позитивті емес екенін түсінді. Оның ойлау жүйесіндегі басқа қырлар өте нәзік түрде көріне бастады. Алдымен бұл кішкентай қызының кейбір іс-әрекеттеріне берген реакциясынан байқалды. Рэй қызының мінез-құлқына әсер ете алатынына сенудің орнына, «оның болмысы сондай» деп ойлауға бейім болды. Оның серігі қызына жаңа нәрселерді үйретуге тырысқанда, Рэй іштей жайсыздықты сезді, ол егер қызы үйретіліп жатқан нәрсені меңгере алмаса, оны көңіл қалудан қорғағысы келгендей болды. Ол қызын «бұны үйренуге әлі тым кішкентай» деген тұрақты ойды байқады.

Осындай зор беделге ие болғандықтан, Эйнштейн сирек қателескен деп ойлау оңай, бірақ бұл олай емес. Бастапқыда оның дамуы «баяу» деп сипатталды және ол орташа деңгейден төмен студент болып саналды. Оның ойлау және оқу тәсілі сыныптағы басқа оқушылардан ерекше екені ерте жастан байқалды. Мысалы, ол математикадағы күрделі есептерді шығарғанды ұнататын, бірақ «оңай» есептерге онша жүйрік болмаған.

«Бастауыш мектепте оқып жүргенде, мені қате жазатын және сөздерді дыбыстай алмайтын бала деп санады, сондықтан мені көмекші сабақтарға жіберді», — деп еске алады Грейдер. «Тьютор келіп, мені сыныптан алып кетіп, басқа бөлмеге апаратыны есімде. Бұл менің басқа балалардай жақсы емес екенімді сезіндірді».

Бұл оңай болмайтынын, бірақ күш-жігерді талап ететінін біліңіз — бәлкім, сіз ойлағандай көп емес. Ең бастысы — жүйелілік. Сіз оған қайта-қайта оралуға шыдамдылық танытуыңыз керек. Осылай істегенде, сіз тек еңбекпен келген біліміңіздің жемісін көріп қана қоймай, табандылықты шыңдаған соң бұрынғыдан да жақсы адам боласыз.

Содан кейін фойеде шығармашылық туралы терең әңгіме басталды. Бір сәтте ол: «Джим, мен "Ақымақтардан да ақымақ 2" (Dumb and Dumber 2) фильміне дайындалып жатырмын, мен ақымақ болу үшін өте ақылды болуым керек», — деді.

Олардың биографы Фред Келли көршілерінің болған жағдайға сенуі қиын болғанын жазды. Біреуі былай деген: «Сендердің шыншыл екендеріңді білемін, егер машинамен ауада ұштым десеңдер, сенемін. Бірақ Каролина жағалауында сендерге көмектесетін ерекше жағдайлар болды. Әрине, сендер оны басқа жерде істей алмайсыңдар».

Лидің отбасы ол туылғаннан кейін көп ұзамай Сан-Францискодан Гонконгқа көшіп келді. Олар келгеннен кейін көп ұзамай Гонконгты Жапония басып алды, бұл оны өсу үшін саяси және әлеуметтік тұрғыдан өте қиын жерге айналдырды. Жас кезінде Ли нағыз «бөтен» болудың қиындығына тап болды. Ол таза қытай емес еді, сондықтан сыныптағы оқушылар оны мазақтады. Ол жеке мектептегі басқа балалар сияқты британдық та емес еді, сондықтан оны жиі «шығыстық» деп келекеледі. Бұл шиеленіс сезімі оны үнемі мазалады — сондықтан ол осымен күресу үшін жекпе-жекке бет бұрды. Жекпе-жек оны анықтай бастады. Оның бағалары төмен болды және мектепте жиі төбелесетіндіктен, басқа бастауыш мектепке ауысты.

Бір ерекше ауыр көше төбелесінен кейін, жоғары лауазымды полиция қызметкері Лидің ата-анасына келіп, ұлдарының қамауға алынатынын айтты. Ол алдыңғы түні сабаған бала осы полиция қызметкерінің ұлы болып шықты. Лидің әкесі тез арада Лидің Америкаға оралуын ұйымдастырды; өйткені оның әлі де азаматтығы бар еді. Сонымен, Ли қалтасына 100 доллар салып аттанды. «Кемеден жаңа түскен қытай балаларының көбі сияқты, менің бірінші жұмысым ыдыс жуу және жинау болды», — деді Ли кейінірек берген сұхбатында. Ол өзін асырау үшін әртүрлі жұмыстар істеді және соңында жекпе-жек өнерін үйрете бастады.

Лидің стилі жекпе-жек өнерінің кез келген бір түрінен ерекшеленді. Ол Гонконгта тұрғанда би сабақтарын алған және 1957 жылы ча-ча-чадан чемпионатты жеңіп алатындай деңгейде жақсы билеген. Ол биде үйренген қимылдарын жекпе-жек техникасына қосты. Басқа жауынгерлер аяқтарын бір орында ұстаса, ол оларды үнемі қозғалыста ұстады, бұл оның қарсыласының қимылдарына бейімделу қабілетін арттырды. Ли мұны өмірінде үйренген барлық нәрсесімен істеді. Ақырында, оның стилі тек Вин-чунды ғана емес, бокс, семсерлесу және биді де біріктірді.

Бұл үлкен бетбұрыс болды — ескі гвардия жаңаға қарсы. Лидің әйелі Линда ол кезде сегіз айлық жүкті еді және ол бұл көріністі анық, тіпті күлкілі етіп еске алады. Оның айтуынша, Ли қарсыласын жерге жыққанға дейін үш минут өткен; бұл жеңіске дейін қарсылас Лиден қашып, бөлмені айналып жүгірген.

Жекпе-жектен кейін Ли жеңіске жеткеніне қарамастан, басын қолымен ұстап отырған жерінен Линда оны тауып алды. Ол Линдаға жаттығулары мұндай шайқасқа өзін дайындамағанын айтты. Линданың сипаттауынша, бұл оның жеке жекпе-жек өнері жолындағы эволюциясының бастауы болған еді.

Осы шайқастан кейін Ли өз білімі мен ілімін бір қалыпқа сыйғызуға тырысуды тоқтатып, бастапқы жаттығуларының көбінен бас тартты. Ол Вин-Чун мен Кунг-фудан тыс жекпе-жек салаларының әсерін ашық қабылдап, оларды жекпе-жек өнерінің философиясын қалыптастыру үшін пайдаланды. Кейінірек берген сұхбатында ол: «Мен бұдан былай стильдерге сенбеймін. Мен жекпе-жектің қытайлық тәсілі немесе жапондық тәсілі деген нәрсе бар екеніне сенбеймін», — деді. Оның орнына Лидің тәсілі жекпе-жекке өзін-өзі көрсетудің жоғарғы түрі ретінде қарауға бағытталды. «Адамдар маған үйренуге келгенде, олар өздерін қорғауды үйрену үшін келмейді. Олар қозғалыс, ашу немесе табандылық арқылы өздерін көрсетуді үйренгісі келеді». Ол жеке тұлға кез келген стильден немесе жүйеден маңыздырақ деп сенді.

Лиді ешкім академиялық жетістіктері үшін еске алмайды. Ли өзінің қажырлығымен, қарсыластарын жеңе білу қабілетімен, философиясымен және қасаң ойлау шеңберінен шығып, мүлдем жаңа философия жасау үшін әртүрлі жекпе-жек стильдерін біріктіре алуымен есте қалды. Сонымен, ол ерекше физикалық, ақыл-ой және философиялық жетістіктерге жету үшін туылған табиғи данышпан болды ма?

Брюс Лидің қызы Шеннон біздің жыл сайынғы конференциямызда әкесінің есте сақтау мен оқуға деген көзқарасы туралы айтып берді. Оның айтуынша, Ли киножұлдыз және танымал ұстаз болғанға дейін, жас кезіндегі көше төбелестерінің арқасында мыңдаған сағаттық терең машықтанудан өткен. Кейінірек Ли әйгілі «бір дюймдік соққыны» бір күнде меңгерген жоқ. Оның өзіне ғана көптеген жылдар бойғы қайталау мен жаттығу қажет болды. Ли арқасы жарақаттанса да жаттығуды және өзін шыңдауды тоқтатпады — бұл күнделікті міндеттеме еді. Тұтану — бұл сіз істеп жатқан іске деген мотивация, отын. Лидің бастапқы «отыны» оны еш жерде қабылдамаған қытайлық американдық ретінде сезінген ішкі кернеуі болған сияқты. Кейінірек оның тұтануы өзін-өзі көрсетуге деген ұмтылысы болды. Сонымен қатар Лидің Ип Ман сияқты шебер ұстазы болды, ол да бала кезінен бірнеше шебер ұстаздардан тәлім алған. Ли оның шәкірті болған кезде, ол Кунг-фудан сабақ беріп жүргеніне ондаған жыл болған еді.

Лидің таланты оған жақсы қызмет еткен тәжірибелер мен жағдайлардың тоғысуынан туды, бірақ дәл сондай жағдайлар басқа біреуді жеңуі де мүмкін еді. Төбелеске бейім, бағасы төмен баланың болашақта шебер ұстаз әрі философ болатынын арамыздан қаншамыз болжай алар едік?

Шындық мынада: Данышпандық із қалдырады. Сиқыр болып көрінетін нәрсенің артында әрқашан әдіс тұрады.

Осы кітапты оқығанға дейін жоғарыда сипатталған ӨТІРІКТЕРДІҢ қаншасына сендіңіз? Өзіңіз қосатын басқа да өтіріктер бар ма? Оларды жазып алыңыз.

Осы кең таралған шектеулі сенімдердің аңыз екенін түсіну — шексіз болудың маңызды бөлігі. Осылардың кез келгені шындық деп өзіңізді сендіргенде, сіз өзіңізге қажетсіз ауыр жүк арқалайсыз. Осы жеті өтірік ең көп таралғандары болса да, потенциалыңызға шектеу қоятын кез келген «жалпыға ортақ ақиқаттарға» сергек болыңыз және оларды мұқият тексеріңіз. Көп жағдайда мұндай шектеулер олардан асып түсуге дайын адамдарға қолданылмайтынын көресіз. Келесі тарауға өтпес бұрын мыналарды жасап көріңіз:

mo·ti·va·tion (зат есім)

Әрекет етудің мақсаты. Адамның белгілі бір түрде әрекет етуі үшін қажетті энергия.

«Шексіз» (Limitless) фильмінде жазушы Эдди Морраның ешқандай мотивациясы, фокусы және энергиясы болмаған. Ол кенеттен әрекет етуге итермелейтін таблетканы ішкенде, оның өмірі түбегейлі жақсы жаққа өзгерді, өйткені ол мақсатына жете алды.

Мотивация төңірегіндегі бірнеше ӨТІРІКТІ шектейік. Танымал сенімге қарамастан, сіздің ойлау жүйеңіз сияқты мотивация да тұрақты емес. Ешкімнің мотивация деңгейі алдын ала белгіленбеген. Адамдар «менде мотивация жоқ» дегенде, бұл толықтай шындық емес. Олардың төсекте жатып, теледидар көруге деген мотивациясы өте жоғары болуы мүмкін.

Сондай-ақ, мотивация істеу керек нәрседен міндетті түрде ләззат алу дегенді білдірмейді. Менің досым, кәсіпкер Том Билье жаттығу жасауды жек көреді, бірақ оның мұны істеуге нақты және дәлелді себебі бар, сондықтан ол оны күн сайын таңертең істейді. Мен салқын душ қабылдауды мүлдем ұнатпаймын, бірақ оны күн сайын істеймін (себебін 8-тарауда түсіндіремін).

Соңында, мотивация — бұл сіз оянатын немесе оянбайтын нәрсе емес. «Менде ешқандай мотивация жоқ» дегенде, біз өзімізді транске түсіреміз. Мотивация — бұл сізде бар нәрсе емес, бұл сіз істейтін нәрсе. Және ол толықтай тұрақты. Жылы ваннадан айырмашылығы, бұл сіз бір сәт сезініп, сосын қайта қыздырмасаңыз жоғалтып алатын нәрсе емес. Мотивация сізді уақытша жігерлендіретін семинардан туындамайды. Бұл — процесс. Және бұл стратегия болғандықтан, сіз оны бақылай аласыз және дұрыс рецептті қолдану арқылы оны тұрақты түрде жасай аласыз.

Мақсатты (Purpose), энергияны (Energy) және шағын қарапайым қадамдарды (Small Simple Steps - S3) біріктіргенде, сіз тұрақты мотивация аласыз. Ал мотивацияның ең жоғарғы түрі — «ағын» (flow) күйі. Мұны энергия менеджменті деп ойлаңыз. Оны құру, оған инвестиция салу және оны ысырап етпеу. Нақты мақсат немесе себеп сізге энергия береді. Сіз қолданатын әдістер миыңыз бен денеңіздің қалған бөлігі үшін энергияны дамытады, ал шағын қарапайым қадамдар өте аз энергияны қажет етеді.

Бұл бөлімде біз оқу мен өмірге қатысты ұзаққа созылатын қуатты тұрақты мотивацияны қалай дамыту керектігі туралы сөйлесеміз. Біз бұған мақсатыңызды нақтылау, сізді қолдайтын ақыл-ой және физикалық энергияны қалыптастыру және шағын қарапайым қадамдарды белгілеу арқылы қол жеткіземіз. Сондай-ақ «ағын» күйін пайдаланамыз.

Мақсат бізді әрекет етуге итермелейді, және біз не үшін әрекет етіп жатқанымызды және не нәрсеге қол жеткізуден үмітті екенімізді білу үшін мақсатымыз айқын болуы керек. Жеткілікті энергия өндіру өте маңызды — егер сіз шаршасаңыз, ұйқыңыз келсе немесе миыңыз «тұманда» болса, әрекет етуге отыныңыз болмайды. Шағын қарапайым қадамдар минималды күшті қажет етеді және сіздің шамадан тыс жүктемеден қозғалмай қалуыңызға жол бермейді. Соңында, «ағын» күйін табу — мотивация үшін ең үлкен олжа.

Ұзақ уақыт бойы менің «криптонитім» (әлсіз тұсым) ұйқының жетіспеушілігі болды. Ұйқы мен үшін ешқашан оңай болған емес. Бала кезімде оқудағы қиындықтардың орнын толтыру үшін түні бойы сабақ оқитынмын. Менде ұйқының нашарлауына байланысты үлкен мәселелер туындады. Мектепте үнемі шаршап жүретінмін, бірақ бәрібір отбасымды мақтан тұту үшін жұмыс істеуге деген күшті ниетім шаршауды жеңетін. Менің мақсатым мен себептерім өте айқын болды, сондықтан менде мотивация жеткілікті еді. Тіпті 18 жасымда жеделдетілген оқу дағдыларын меңгеріп, бұдан былай ұзақ уақыт отырудың қажеті болмаса да, ұйқысыздығым ересек шағымда да жалғасып, біртіндеп нашарлай берді — шамамен 20 жыл бойы түнде бар болғаны екі-төрт сағат қана үзік-үзік ұйықтайтынмын.

Ұйқысыз неғұрлым ұзақ жүрсеңіз, соғұрлым шындық сезімін немесе мотивацияны сақтау қиынға соғады. Ұйқының жетіспеушілігі барлық когнитивтік дағдыларыңызға, фокусыңызға, жадыңызға және жалпы мидың денсаулығына нұқсан келтіреді. Депрессия мен көптеген көңіл-күй бұзылыстарының жалпы себебі — ұйқының аздығы. Ұйқысыздықтың салдарынан қандай қараңғы күйге түскенімді өз тәжірибемнен айта аламын. Менің қарқынды сөйлеу кестем мен жаһандық саяхаттарым бұл жағдайды қиындата түсті; бір жылы мен 235 күн жолда болдым. Уақыт белдеулері, ұшудан кейінгі шаршау (jet lag), таныс емес қонақүй бөлмелері — бәрі де әсер етті. Менің миым мұны сезінді; тіпті жады маманының қай қалада оянғанын ұмытып қалғанын елестетіп көріңізші.

Бүгінгі күні көптеген емдеу курстарынан кейін ұйқымның әлдеқайда жақсарғанын қуана айта аламын. Ота арқылы физикалық кедергіні жойғаннан кейін, мен 8-тарауда айтатын бірқатар құралдармен ұйқымды оңтайландыра алдым.

Ең қиын сәттерімде мен өзімнен не үшін мұны жалғастырып жатқанымды сұрадым. Энергиям жоқ деп оңай бас тарта алатын кезде неге күресуім керек? Бала кезімдегі мақсатым мен мотивациям (әрекет ету себебім) таланттың жетіспеушілігін еңбекпен өтеу, өзіме қабілетті екенімді дәлелдеу болды. Бірақ оқу деңгейімді көтергеннен кейін, неге мен шаршағаныма, ұйқының қанбағанына және өте тұйық (интроверт) болғаныма қарамастан, бірінен соң бірі баяндама жасап, видео түсіріп, подкаст жүргізіп, соншалықты көп жұмыс істеуді жалғастырдым? Себебі бала кезімдегідей: менің нақты және айқын мақсатым бар. Мен ешкімнің мен сияқты қиналғанын және зардап шеккенін қаламаймын. Мені алға жетелейтін миссия — адамдардың миының жақсырақ және жарқынырақ жұмыс істеуіне жол ашу.

Көбінесе біздің ең үлкен қиындықтарымыз ең үлкен күшті жақтарымызға айналады. Бала кезімдегі ең үлкен екі мәселем оқу және көпшілік алдында сөйлеу болды. Өмірдің әзілі сонда — мен өмірімнің көп бөлігін оқу туралы көпшілік алдында сөйлеумен өткіземін. Мен оқи алмайтынмын, ал қазір бүкіл әлемдегі адамдарға қалай жақсырақ оқу керектігін үйретемін. Мен өз миымды түсінуге тырысатынмын, ал қазір мыңдаған аудитория алдында оларға өздеріндегі таңғажайып құралды түсінуге көмектесу үшін сөйлеймін. Мен қиындықтардың көбінде сый (мүмкіндік) болатынын түсіндім. Дәл сол сияқты, ондаған жылдар бойғы ұйқысыздық маған екі маңызды сабақ берді.

Біріншіден, бұл мені осы кітаптағының бәрін іс жүзінде қолдануға мәжбүр етті. Мен үйренген құралдарымсыз мұндай деңгейде нәтиже көрсете алмас едім, сондықтан мен үйрететін нәрселерімнің бәріне ерекше мән бердім. Маған баяндамаға дайындалудың қажеті де жоқ, өйткені мен бұл дағдыларды күн сайын қолданамын. Мен олармен өмір сүремін. Бұл — менің болмысым.

Екіншіден, мен өз мақсатымды, болмысымды, құндылықтарымды және күн сайын жасайтын істерімнің себептерін нақты түсінуім керек болды. Ұйықтамағанда және энергияңыз бен фокусыңыз өте шектеулі болғанда, сіз оны босқа жұмсамайсыз. Сіз басымдықтарды белгілеп, міндеттемелеріңіз бен оларды не үшін жасап жатқаныңызды анық білесіз. Осы таңдаулардың барлығы таусылмас мотивацияға алып келді. Бұл туралы біз осы тарауда сөйлесетін боламыз.

Менің ең жақсы көретін кітаптарымның бірі — Саймон Синектің «Не үшін? » деген сұрақтан баста (Start with Why) кітабы. Мен одан өз бағдарламамда бірнеше рет сұхбат алғанмын. Ол әрқашан басқаларға өз ісіңізді не үшін істейтініңізді түсіндіре білудің маңыздылығын баса айтады. Егер сіз өзіңізді алға жетелейтін сенімді (сіздің «не үшін? » деген сұрағыңызды) жеткізе алсаңыз, адамдар сіздің ұсынысыңызды қабылдайды. Ол жиі айтатындай: «Адамдар сіздің не істейтініңізді сатып алмайды, олар оны не үшін істейтініңізді сатып алады. Сондықтан, егер сіз өз ісіңізді не үшін істейтініңізді білмесеңіз, оны басқа біреу қалай білмек? »

Сиқырлы сұрақтардың екіншісі «Мен мұны не үшін қолдануым керек? » деп аталуының себебі бар. (Басқа екі сұрақ есіңізде ме? ) Көптеген балалар үшін ең жақсы көретін сөзі — «неге? », олар мұны үнемі сұрайды. Периодтық кестені немесе тарихи даталарды жаттаудың неліктен маңызды болғанын білесіз бе? Егер білмесеңіз, олар есіңізде қалмаған шығар. Біз бизнесте «мақсат» (purpose) және «нысана» (goals) сөздерін жиі естиміз, бірақ олардың шын мәнінде нені білдіретінін және олардың ұқсастығы мен айырмашылығын білеміз бе? Нысана — бұл адам қол жеткізгісі келетін нүкте. Мақсат — нысанаға жетуге итермелейтін себеп.

Сіздің нысанаңыз аптасына бір кітап оқу, басқа тілді үйрену, спортпен шұғылдану немесе отбасыңызды көру үшін жұмыстан уақытында шығу болсын, мұның бәрі — сіз қол жеткізуіңіз керек нәрселер. Бірақ мұны қалай істейсіз? Ең танымал әдістердің бірі — SMART нысаналарын қою. Иә, бұл аббревиатура:

Көптеген адамдар үшін мәселе мынада: бұл процесс логикалық болғанымен, өте «суық» (тек ақылға негізделген). Нысаналарыңызды басыңыздан шығарып, іс жүзіне асыру үшін олардың сезімдеріңізге — HEART-қа сәйкес келетініне көз жеткізіңіз:

Өмірлік мақсатыңызды білу адал өмір сүруге көмектеседі. Өмірлік мақсатын білетін адамдар кім екенін, не екенін және не үшін екенін біледі. Өзіңізді таныған кезде, негізгі құндылықтарыңызға сай өмір сүру оңайырақ болады.

Сіздің өмірлік мақсатыңыз — өміріңіздің негізгі қозғаушы мақсаттарынан, яғни таңертең ояну себептеріңізден тұрады. Мақсат өмірлік шешімдерге бағыт береді, мінез-құлыққа әсер етеді, нысаналарды қалыптастырады, бағыт сезімін береді және мән-мағына береді. Мен үшін өмірлік мақсат — жақсырақ, жарқынырақ миы бар әлем құру.

Ағылшын тілінде мағынасы бірдей сияқты қолданылатын сөздер көп. Мысалы, «nice» (жағымды) және «kind» (қайырымды) сөздерін алайық. Бұл екі сөз жиі бір мағынада қолданылады, бірақ олардың түп-төрі әртүрлі. «Nice» сөзі латынның «nescius» сөзінен шыққан, ол «білімсіз, надан» дегенді білдіреді. «Kind» сөзі болса, германдық тектен шыққан және «туыс» (kin) сөзімен байланысты. Сөздің бастапқы мағынасы «табиғат, табиғи тәртіп» және «ішкі қасиет, форма немесе жағдай» болған. Кейіннен ол «туыстардың бір-біріне деген сезімінен» дамып, «дос ниетті, басқаларға әдейі жақсылық жасау» дегенді білдіретін сөзге айналды.

Құштарлық (passion) пен мақсат (purpose) та осындай — олар жиі бір-бірімен шатастырылады. Екі ұғым да интернетте, мотивациялық кітаптарда, TED-тегі сөздерде талқыланады. Егер өміріңізде жанып тұрған құштарлықты немесе мақсатты сезінбесеңіз, өзіңізді бірдеңеден құр қалғандай сезіну оңай. Бірақ менің тәжірибемде құштарлық пен мақсат бір нәрсе емес; керісінше, бірі екіншісіне апарады.

Құштарлығыңызды табу — бұл дұрыс жолды таңдау немесе мінсіз кәсіби тағдырды табу емес. Бұл — сіздің қуанышыңызды не тұтандыратынын көру үшін тәжірибе жасау. Құштарлық біз өзіміздің шынайы, тірі болмысымызды — басқа адамдардың күтулерінің астында көміліп қалған болмысымызды қайта ашқанда пайда болады. Табылуы немесе ашылуы керек жалғыз «дұрыс жол» жоқ. Оның орнына, 6-тараудағы аңыздар туралы бөлімде айтқанымыздай, қасаң ойлауды даму ойлау жүйесіне ауыстырғанда, қызығушылықтардың тәжірибе, инвестиция және күрес арқылы дамитынын түсінеміз.

Сонымен қатар, әртүрлі құштарлықтарды бір уақытта дамытуға болады. Ізденіс үстінде жүргенде бірін екіншісінен жоғары таңдаудың қажеті жоқ. Құштарлықты табу шынайы махаббатты табу сияқты, яғни мінсіз жұпты табу үшін көптеген кездесулерге бару керек. Сіз сол ерекше адамды тапқаннан кейін, ол сиқырлы түрде «жұмыс істеп» кетпейді, өйткені қарым-қатынас құру үшін күш салу керек. Құштарлықты табу да сондай — сізге не сәйкес келетінін көру үшін тәжірибе және еңбек қажет.

Қорыта айтқанда, құштарлық — бұл іштей жаныңызды жылытатын нәрсе. Менің оқуға деген құштарлығым сондай үлкен күрестен туындады, ол өмірлік болмысымның негізгі бөлігіне айналды.

Қазіргі құштарлықтарыңыз қандай? Үш нәрсені жазып алыңыз.

Мақсат болса, сіздің басқа адамдармен қарым-қатынасыңыз туралы. Мақсат — бұл сіздің әлеммен бөлісу үшін осында жүргеніңіз. Бұл құштарлығыңызды қалай пайдаланатыныңыз туралы. Түптеп келгенде, бәріміздің мақсатымыз бір: құштарлығымыз арқылы басқа адамдарға көмектесу. Өмірдегі ең үлкен міндетіміз — жинаған біліміміз бен дағдыларымызбен бөлісу. Бұл одан күрделі болуы міндетті емес.

Сіздің құштарлығыңыз су астында кәрзеңке тоқу болуы мүмкін, бірақ мақсатыңыз — су астында кәрзеңке тоқуды басқа адамдармен бөлісу. Менің құштарлығым — оқу, ал мақсатым — басқа адамдарды оқуға үйрету. Бұл сондай терең сіңіп кеткен, мен мұны істеуге өзімді мәжбүрлемеймін — бұл табиғи түрде болады. Мен адамдарға оқуға көмектесу үшін дайын, мотивациямен және қуанышпен оянамын.

«Жақсы өмір жобасының» (Good Life Project) негізін қалаушы, подкаст қонағы Джонатан Филдс өмір бойы бізде көптеген құштарлықтар болатынына сенеді. Сіз өзгергендіктен, құштарлықтарыңызды білдіретін құралдар да өзгереді. Оның ойынша, егер сіз өзіңізді бір ғана нақты құштарлықпен анықтасаңыз және өміріңіз сол құштарлықпен айналысуға мүмкіндік бермейтіндей өзгерсе, сіз өзіңізді жоғалтып алғандай сезінуіңіз мүмкін. Ең бастысы — өзіңізді білдірудің жаңа жолын табу үшін құштарлықтарыңыздың астында жатқан мәнді табу.

Картер өзіне ұнайтын және ақша әкелетін жұмыспен айналысып жүрген еді. Офтальмолог техник ретінде ол пациенттермен жұмыс істегенді және олар үшін қолдан келгенін жасағанды ұнататын. Алайда оның лауазымына байланысты көмектесу мүмкіндігі шектеулі болды. Ол өз мақсатын шынайы орындағысы келсе, үлкен өзгеріс қажет екенін түсінді.

«Мен пациенттерім үшін көбірек нәрсе істегім келді, — деді ол маған, — және мейіргер ісі келесі қадам екенін түсіндім. Бірақ мейіргерлік бағдарламалардың қиын екенін білетінмін. Кейбір мейіргер студенттерді танитынмын, олар бағдарлама кезінде зомби сияқты көрінетін және мен: "Мен олармен бәсекелесе алатыныма сенімді емеспін" деп ойлайтынмын».

Бірақ Картер үшін бұл жай ғана уақытша қызығушылық емес еді. Ол бұл іс үшін жаратылғанын білді, ал пандемия басталып, оның алғы шептегі қызметкерлерге қаншалықты ауыр тигенін көргенде, оның шешімі одан сайын нығая түсті.

«Сол қызметкерлердің иығына түскен ауыртпалықты жеңілдету үшін медицина саласына баруым керек деген сезімде болдым. Ақыры жергілікті медбикелер мектебіне түсуге бел байладым, бірақ сол сабақтардан өтетіндей ақылды болатыныма еш сенбедім».

Соған қарамастан, ол ештеңенің кедергі болуына жол бермейтінін білді. Осылайша, ол менің «Super Brain» (Супер Ми) бағдарламамды тапты және бұл оған қатты әсер етті.

«Ақырында мен зейінімді, оқу жылдамдығымды және есте сақтау қабілетімді жетілдіре алатынымды түсіндім. Менің оқу қабілетім бұдан былай шектеулі емес еді. Мен әрқашан «А» немесе «В» бағасын алатынмын, бірақ бұл жақсы студент болғанымнан емес еді, мен шынымен қалай оқу керектігін ешқашан үйренбегенмін. Осыдан кейін мен сабақтарымды, соның ішінде өзім ешқашан қолымнан келмейді деп ойлаған күрделі анатомия курстарын үздік тапсыра бастадым».

Өз өміріңіздің мақсатын білесіз бе? Әлі білмесеңіз де, оның не болуы мүмкін екендігі туралы аздап жазып қойыңыз.

Өзіңіз қалаған әдетпен немесе мақсатпен өзіңізді саналы түрде сәйкестендіруге шешім қабылдағанда немесе енді қаламайтын әдетіңізден саналы түрде бас тартқанда, сіз орасан зор күшті сезінесіз. Егер сіз бүкіл өміріңіз бойы өзіңізге «баяу үйренемін» немесе «қолымнан келмейді» деп айтып келсеңіз, оның орнына «Мен жылдам әрі тиімді үйренушімін» деп айта бастаңыз. Біздегі ең үлкен ішкі қозғаушы күш — өзімізді қалай қабылдайтынымызға сәйкес әрекет ету. Бұл — ғаламдағы ең қуатты күштердің бірі. Оны өз игілігіңізге пайдаланыңыз.

60 секунд уақыт бөліп, ойыңызға келген «Мен ... » деген бірнеше мәлімдемелерді жазып шығыңыз.

Біздің құндылықтарымыздың өзіндік иерархиясы (маңыздылығына қарай реттелуі) бар. Егер мен сізден өміріңізде не маңызды деп сұрасам, сіз отбасыңыздың негізгі құндылық екенін айтуыңыз мүмкін. Содан кейін мен отбасының сізге не беретінін сұрар едім. Мен үшін ол махаббат сыйлайды. Сіз үшін ол тиістілік сезімін (бір ортаның мүшесі болу) беруі мүмкін. Мұндағы маңызды айырмашылық — отбасы «құрал-құндылық» (бір нәрсеге жету жолы). Түпкілікті құндылық — бұл махаббат немесе тиістілік. Құндылықтарымызға қараған кезде, біз айтқан құндылықтың мақсат екенін немесе оның басқа бір нәрсені оятатынын анықтай аламыз.

Құндылықтарды басымдық бойынша реттеу керек. Менің құндылықтарым — махаббат, даму, үлес қосу және шытырман оқиға, дәл осы ретпен. Әрбір құндылық келесісінің негізін қалайды және оған өз үлесін қосады. Адамның құндылықтары, егер балалы болу, жақын адамынан айырылу немесе қарым-қатынасты үзу сияқты өмірлік жағдайлар өзгермесе, жылдан жылға өзгере бермейді.

Өзіміздің және ең жақын адамдарымыздың құндылықтарын білмесек, бұл қақтығыстарға жол ашады; келіспеушіліктер әдетте құндылықтардың қарама-қайшылығынан туындайды. Айталық, сіздің құндылықтарыңыздың ішінде шытырман оқиға мен еркіндік бар. Егер серігіңіз қауіпсіздік пен тұрақтылықты бағаласа, сіздердің үнемі келіспей қалуларыңыз таңқаларлық емес. Бұл бір құндылықтар жиынтығы дұрыс, ал екіншісі бұрыс дегенді білдірмейді — олар жай ғана бір-біріне сәйкес келмейді. Немесе екеуіңіз де құрметті жоғары бағалайсыздар делік, бірақ сіздердің құрмет немесе құрметсіздік туралы түсініктеріңіз әртүрлі. Құрметтің не екені туралы сөйлеспейінше, келіспеушіліктерге орын қала береді.

Өмірде кез келген нәрсені істеуге келгенде, себептер нәтижеге әкеледі. Менің оқиғам мотивацияны сезіну үшін көңіл-күйдің жақсы болуы міндетті емес екеніне дәлел. Егер мен сол күнді күткенімде, ұйқымның бұзылуы асқынған кезде басқаларды оқуға үйретуді тоқтатар едім. Оның үстіне, көңіл-күйіміз жақсы болып, бірақ уәде еткен ісімізді орындамаған кездеріміз қаншама? Егер себептеріңіз жеткілікті күшті болмаса, өзіңізді керемет сезінсеңіз де, ештеңе бітірмеуіңіз мүмкін.

Сіздің мақсатыңызбен, тұлғалық сәйкестігіңізбен және құндылықтарыңызбен байланысты себептер өмірде кездесетін барлық күнделікті кедергілерге қарамастан әрекет етуге жеткілікті мотивация береді. Денсаулығы жақсы 70 жастағы қария таңғы 4:35-те жаттығу залына оны ұнатқандықтан бармайды — ол отбасымен бірге болу үшін денсаулығын сақтау оған жеткілікті мотивация болғандықтан барады, тіпті ол ұзағырақ ұйықтауды қалап тұрса да. Жақсы студент оқулықты көңіл-күйі көтеріңкі болғандықтан қолға алмайды. Ол тестті үздік тапсырып, армандаған жұмысына апаратын тағылымдамаға тұру мүмкіндігін алғысы келгендіктен оқиды.

Сіз орындауыңыз керек әрбір тапсырманың, тіпті жағымсыз тапсырмалардың да артында жақсы себеп бар болуы әбден мүмкін. Сіз кешкі ас дайындауды ұнатпайтын шығарсыз, бірақ отбасыңыздың дұрыс тамақтанғанын қалайсыз және дайын тамақ пен фастфудқа тым тәуелді болудың қаупін түсінесіз. Сізге көпшілік алдында сөйлеу ыңғайсыз, бірақ конференцияда ұжымды жобаңыздың төңірегіне топтастыруда командаңыз сізге сенетінін білесіз. Экономика сізге қиын әрі зеріктірерлік көрінеді, бірақ маркетинг дипломын алу үшін бұл пән керек және сіз маркетингтік дағдыларыңызды нақты өмірде қолдануды асыға күтесіз.

Егер сізге оқуға немесе өміріңіздегі басқа нәрсеге мотивация табу қиын болса, онда сол тапсырманың «не үшін» екенін ашпаған болуыңыз мүмкін. Өз құмарлығыңызды, қалаған тұлғалық сәйкестігіңізді және құндылықтарыңызды ескеріңіз: олар сіздің себептеріңіздің негізін қалай қалай алады? Бір нәрсені есте сақтауға ниетті болсаңыз, оны есте сақтау мүмкіндігіңіз жоғары екенін білесіз. Керісінше, біреудің есімін білуге ешқандай уәжіңіз болмаса, келесі сөйлесуге көшкен бойда оны ұмытып кетесіз. Айталық, сіздің құмарлығыңыз — адамдарға жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектесу, сіз өзіңізді «байланыстырушы» ретінде сезінесіз және құндылықтарыңыздың бірі — махаббат. Есімдерді есте сақтауды үйренудің себептерін табу оңай болуы мүмкін: «Мен айналамдағы адамдармен жақсырақ байланыс орнату және өзім қамқорлық жасайтын адамдардың мықты желісін құру үшін есімдерді есте сақтауды үйренгім келеді».

Дәл қазір тоқтап, жақсырақ білім алғыңыз келетін үш себепті ойластырыңыз. Себептеріңіз нақты болуы керек, мысалы: «Қайын атамен еркін сөйлесу үшін испан тілін үйренгім келеді» немесе «Балама мектепте көмектесу үшін Америка тарихын білгім келеді» немесе «Бизнес-жоспарымды аяқтап, инвестор табу үшін зерттеу жүргізуді үйренгім келеді». Оларды жазып алыңыз.

Қазіргі уақытта көбіміз шаршау мен қажуды сезінеміз. Меніңше, бұл бізге ұсынылған әрбір мүмкіндікке, шақыруға немесе өтінішке «иә» деуіміз керек сияқты көрінетіндіктен. Әрине, ашық болу және нұсқаларды қарастыру жақсы, бірақ бір нәрсеге «иә» дегенде, байқаусызда өзіңізге және өз қажеттіліктеріңізге «жоқ» деп айтып жатпағаныңызға көз жеткізіңіз.

Мотивация деген не? Мотивация — бұл біздің іс-әрекеттерімізге отын болатын эмоциялар жиынтығы (ауырсыну мен ләззат). Ол қайдан пайда болады? Мотивация мақсаттан, біздің әрекеттеріміздің (немесе әрекетсіздігіміздің) салдарын толық сезінуден және онымен байланыстырудан туындайды.

Бір жаттығу жасайық. Осы кітаптағы материалды қолдануды үйренбесеңіз, кездесетін барлық қолайсыздықтарды жазып шығыңыз. Бұл сізге қазір және болашақта қанша тұрады? Мысалы: «Мен бұрынғыдай қатты оқуды жалғастырып, орташа бағаларға немесе жұмысқа көнуіме тура келеді» немесе «Мен жақындарыммен уақыт өткізе алмаймын» немесе «Мен жалақының өсуіне қол жеткізе алмаймын». Ең бастысы — осы эмоцияларды сезінуіңіз керек. Бұл тек интеллектуалды нәрсе болмасын. Біз шешімдерді сезімімізге сүйеніп қабылдаймыз. Егер бұл бойынша ештеңе істемесеңіз, басыңыздан кешетін ауыртпалықты шынымен сезініңіз. Өзгерістің ұзаққа созылуының және істі соңына дейін жеткізудің жалғыз жолы — осы.

Ауырсыну сізге сабақ бола алады, егер сіз оны пайдалана білсеңіз. Оны істердің жүзеге асуына түрткі ретінде қолданыңыз. Егер шыншыл болсаңыз: «Мен өзім жек көретін жұмысқа көнуім керек, аз ақша тауып, өзіме немесе басқаларға бос уақытым болмайды және өмірімнің соңына дейін жалыққан әрі көңілі қалған күйде соған төзуім керек болады» деп жазуыңыз мүмкін. Бұл сізді әрекет етуге мәжбүр етеді! Мұны дәл қазір жасаңыз.

Ал енді қызықты бөлігі. Осы кітаптағы дағдылар мен әдістерді үйренуден алатын барлық артықшылықтар мен пайдаларды жазып шығыңыз. Сізді шынымен жігерлендіретін және ынталандыратын нәрселердің тізімін жасаңыз. Мысалы: «Мен тесттерді үздік тапсыра аламын, отбасыма көбірек уақыт бөлемін, өз бизнесімді бастаймын және әлемді шарлау үшін жаңа тілдерді үйренемін». Немесе: «Менде жаттығу жасауға және денсаулығымды түзеуге, көктемгі демалысқа шығуға және сүйіктіммен көбірек уақыт өткізуге көбірек бос уақыт болады! » Немесе қарапайым ғана: «Ақырында жиналып қалған істерімді бітіріп, демалуға уақыт табамын! »

Тағы да айтамын, себептеріңіз нақты эмоциямен қамтамасыз етілетіндей жеткілікті күшті болуы керек. Осы материалды үйренудің пайдасын шынымен көруіңіз және сезінуіңіз керек. Мұны дәл қазір жасаңыз.

Енді осының бәрін оқу процесіне қолданайық. Кітаптың осы «Мотивация» бөлімін оқып жатқанда, оқудың сіздің құмарлығыңызға, тұлғалық сәйкестігіңізге, құндылықтарыңыз бен себептеріңізге қай жерде сәйкес келетінін ойлануыңызды қалаймын.

Мен ересек болғанда ғана өз құмарлығым мен мақсатымды таптым. Оқудағы қиындықтарым арқылы мен оқуға деген сүйіспеншілікті дамыттым, өйткені бұл маған шексіз болуға көмектесті. Ал менің мақсатым — басқа адамдарды оқуға үйрету, осылайша олар өз шектеулерінен арыла алады.

Бала кезімде мен өзімді орташа деңгейге көтеруге тырысып, оқуға мәжбүрлейтінмін. Менде шешілмеген тұлғалық сәйкестік мәселелері көп болды; мен «миы зақымдалған бала» едім және өзімді ақымақ деп сенетінмін. Мен өзіме деген көзқарасымды өзгертіп, мені оқуға қабілетсіз етіп ұстап тұрған сәйкестіктен бас тартуым керек болды. «Менің миым зақымдалған» деудің орнына, «Мен — үйренушімін» деп айтуым керек болды.

Құндылықтарға келетін болсақ, жоғарыда айтып өткенімдей, мен даму мен шытырман оқиғаны бағалаймын. Мен үшін оқу осы екеуіне де жатады, өйткені ол менің дамуыма тікелей үлес қосады және маған шытырман оқиға сезімін сыйлайды, әсіресе жаңа әрі күрделі нәрсені үйренгенде. Мұнда ешқандай екіұштылық жоқ; оқу менің құндылықтарымның орындалуына тікелей септігін тигізеді.

Менің әрбір себебім маған көбірек адамға оқуды үйретуге көмектесу үшін мотивация береді. Кез келген автор білетіндей, кітап жазу — үлкен сынақ. Бірақ менің осы кітапты жазудағы себебім — өз әдістерімді менің онлайн курстарыма қол жеткізе алмайтын бүкіл әлемдегі кең аудиторияға үйрету — мені алға жетеледі.

Егер сіз мотивацияны күштеп тудыруға тырыссаңыз, бірақ осы көрінбейтін, шектеуші сәйкестіктерді шешпесеңіз, алысқа бара алмайсыз. Өзіңізді тығырыққа тірелгендей сезінгенде, мақсатыңыздың құндылықтарыңызға қалай сәйкес келетініне оралыңыз, содан кейін нені ретке келтіру керектігін өзіңізден сұраңыз.

Құмарлығыңызды табу — бұл өзіңізге жаңашылдық сыйлау және сізді не шабыттандыратынын көру үшін өзіңізді жаңа ортаға қою. Егер сіз өзіңізді шектеулі сезінсеңіз немесе нашар көрінуден қорықсаңыз, мұны істеу қиын, сондықтан оны жіберіңіз және тәжірибеден ләззат алыңыз. Сол алғашқы ыңғайсыз сәттер сізді өмірдегі мүлдем жаңа құмарлық пен мақсатқа жетелеуі мүмкін. Келесі тарауға өтпес бұрын мыналарды байқап көріңіз:

Біз талқылағанымыздай, диета ми жұмысына әсер етеді. Бірақ кестеңізге немесе өмір салтыңызға байланысты миға пайдалы тағамдарды үнемі тұтыну мүмкін болмаса ше? Зерттеулер көрсеткендей, белгілі бір қоректік заттар сіздің когнитивті қабілетіңізге тікелей әсер етеді. Мен әрқашан қоректік заттарды табиғи, тұтас, органикалық тағамдардан алуды жөн көремін. Қандай заттардың жетіспейтінін білу үшін білікті дәрігермен кеңесіңіз.

Осы соңғы абзацты оқығанда кейбіреулеріңіздің шағымданып немесе сылтау айтып жатқаныңызды естігендей боламын: жаттығу — іш пыстырарлық нәрсе. Сізде оған уақыт жоқ. Жаттығу залына баруға ақшаңыз жетпейді. Бірақ шындық мынада: егер сіз миыңызды шектеулерден босатқыңыз келсе, жаттығу өте құнды. Ойлап қараңызшы: белсенді қозғалғанда өзіңізді ширақ сезінесіз, солай емес пе? Кейбіреулерімізге миымыз жоғары тиімділікпен жұмыс істеуі үшін қозғалу керек. Себебі жаттығу мен ми функциясы арасында тікелей байланыс бар. Миды өткір ұстау үшін Олимпиада спортшысы болудың қажеті жоқ. Күніне тіпті 10 минуттық аэробты жаттығудың өзі орасан зор пайда әкелетініне көптеген дәлелдер бар.

ANTs — бұл «автоматты негативті ойлар» (automatic negative thoughts). Егер сіз көпшілік сияқты болсаңыз, кейде осы ойлар арқылы өзіңізге шектеулер қоясыз. Бәлкім, сіз өзіңізге меңгергіңіз келетін дағдыны үйрену үшін жеткілікті деңгейде ақылды емес екеніңізді айтатын шығарсыз. Немесе бір нәрсеге жету үшін күш салу тек көңіл қалуға әкеледі деп шексіз қайталайтын боларсыз.

ANT-тар барлық жерде бар және әлемде олардың бәрінен құтылуға жететін спрей жоқ. Бірақ оларды өміріңізден аластату — миыңызды шектеусіз етудің маңызды бөлігі. Мұның себебі қарапайым: егер сіз өз шектеулеріңіз үшін күрессеңіз, олар сізде қалады. Егер сіз өзіңізге үнемі бір нәрсені істей алмайтыныңызды, немесе бір нәрсе істеу үшін тым кәрі екеніңізді, немесе біліміңіз жетпейтінін айта берсеңіз, сіз ол істі ешқашан істемейсіз. Тек осындай жойқын ішкі диалогтан арылғанда ғана сіз шынымен қалаған нәрсеңізге қол жеткізе аласыз.

Оливия 30 жасқа келгенше үнемі ANT-тармен алысып келді.

«Мен барлық қиындықтар маған қарсы тұрған ортада өстім»,— деді ол маған. «Мені поляк иммигранттары тәрбиеледі. Отбасымның өз өмірлеріне көңілі толмайтынын, жұмыстарын жек көретінін және өмір деген стресс, бақытсыздық пен қиындықтан тұруы керек деп сенетінін көріп өстім. Маған қажетті бағыт-бағдарды бала кезімде ала алмадым.

Ата-анам ашуланғанда, ашуын менен алатын, бұл менің үйде немесе отбасымның қасында болғанда тұйықталуыма әкелді. Мен қазір балалық шақ траумасы деп білетін күйді бастан кештім — менде бірдеңе дұрыс емес, мен «жаман баламын» деген сенім қалыптасты. Өзіме деген сенімділігім мүлдем жоқ еді».

Нәтижесінде, теріс ойлар оның әр қадамында соңынан қалмай, соңында сегіз жылдық ауыр есірткіге тәуелділікке әкелді. Алайда, бір сәтте оның түйсігі оны кері тартып тұрған ANT-тардан алыстата бастады.

«Сіз бірдеңенің дұрыс емес екенін анық білесіз, бірақ себебін түсінбейсіз. Логикалық түсінік жоқ, тек іштей сезесіз. Менің интуитивті қабілеттерім осылай басталды. Мен ішкі түйсігімді интеллектуалды біліммен байланыстыруды қатты қаладым».

Оливияның түйсігі мен өмірін өзгерту жоспарын біріктіру жолындағы ізденісі өз жемісін бере бастады.

«Ақырында мен таза тамақтана бастадым және оның зейініме қалай әсер еткенін байқадым. Бұл менің ми денсаулығына деген қызығушылығымды оятты. Маған үйрететін немесе үлгі болатын ешкім болмаса да, мен өз жолымды таптым. Содан кейін йога мұғалімдерін даярлау курсына жазылдым және бәрі осыдан басталды».

Ол өз түйсігіне сеніп, өзін мазалап келген ANT-тарды жоя алатынын түсінген соң, табысқа жетіп, мағыналы өмір жолына түсті.

Егер сіз зауытты қалада немесе ауасы ластанған үлкен мегаполисте тұрсаңыз, айналаңыздағы ауаны өзгерту үшін көп нәрсе істей алмайсыз. Бақытқа орай, үйдегі және кеңседегі ауаны тазартатын құрылғылар бар, сондай-ақ таза жерлерге жиірек шығуға тырысуға болады.

Осы әсерге байланысты, сіз уақыт өткізетін адамдар ми функциясына нақты әсер етеді. Әрине, олар сіздің ішкі диалогыңызға әсер етеді, өйткені көбіміз өз сенімдерімізді басқалардың біз туралы пікірімен байланыстырамыз. Бірақ олар сіздің не жейтініңізден бастап, қаншалықты жаттығу жасайтыныңызға, тіпті қанша сағат ұйықтайтыныңызға дейін әсер ете алады. Сізге пайдалы адамдарды зиянды адамдардан ажыратуға көмектесетін көптеген кітаптар бар, бірақ осы тараудың мақсаты үшін бірнеше минут бөліп, араласатын ортаңыз кімдер екенін, олардың өміріңізге қаншалықты әсері бар екенін және бұл сіздің шектеусіз болуға деген ұмтылысыңызға қалай әсер ететінін ойланыңыз.

Бұл айтпаса да түсінікті болар, бірақ миыңызды барынша пайдаланғыңыз келсе, оны қорғау өте маңызды. Сізде тек бір ғана ми бар. Егер сізге өміріңіздің соңына дейін пайдалану үшін тек бір ғана көлік берілсе, сіз оған қалай қарар едіңіз? Сіз оны өміріңіз соған байланысты болғандай күтіп ұстар едіңіз. Жазатайым оқиғалардан қашып құтылу мүмкін емес, бірақ ми жарақатын алу қаупі аз жағдайларда болу сіздің аман қалу мүмкіндігіңізді арттырады. Егер осы құнды байлықты тиімді пайдаланғыңыз келсе, ауыр контактілі немесе экстремалды спорт түрлері өте қолайлы емес. Мотоциклмен үнемі жылдамдықты асырып айдау да ұсынылмайды. Егер сіз бұл нәрселерді тастай алмайтын болсаңыз, кем дегенде барынша сақтық шараларын қолданып, барлық қауіпсіздік құралдарын пайдаланыңыз.

Бұл дегеніміз, біз оқуды жалғастырған сайын миымызда жаңа жолдарды құруды жалғастырамыз. Біз миымызды пластикалық және икемді күйде сақтап, жаңа ақпаратты тиімді өңдеуге қабілетті етеміз. Бұл әсіресе оқу барысында өзімізге нақты қиындықтар қойғанда байқалады. Жаңа дағдыны меңгеруге тырысу, жаңа тіл үйрену, өзіңіз үшін жаңа мәдениеттерді тану — осының бәрі нейрондардың жұмысын белсендіріп, жаңа жолдарды тудырады. Миыңызды пайдалану жолдарын көбейту арқылы сіз оның мүмкіндіктерін арттырасыз.

Стресстің миыңызды әлсірететіні туралы осындай анық дәлелдер болғандықтан, стрессті азайту немесе одан қашу жолдарын табу өте маңызды. Мен бұл кітап барысында осы салада бірнеше ұсыныстар беремін.

Егер сіз зейінді жақсырақ қойғыңыз келсе, жақсы ұйықтауыңыз керек. Егер сіз анық ойлағыңыз келсе, жақсы ұйықтауыңыз керек. Егер сіз дұрыс шешім қабылдағыңыз келсе немесе есте сақтау қабілетіңізді жақсартқыңыз келсе, жақсы ұйықтауыңыз керек. Ұлттық денсаулық сақтау институттарының мәліметінше:

Сапалы ұйқы және оны қажетті уақытта жеткілікті мөлшерде алу — тамақ пен су сияқты өмір сүру үшін маңызды. Ұйқысыз сіз миыңызда оқуға және жаңа естеліктер жасауға мүмкіндік беретін жолдарды құра алмайсыз немесе сақтай алмайсыз, сондай-ақ зейін қою мен тез әрекет ету қиынырақ болады. Ұйқы мидың бірқатар функциялары үшін, соның ішінде жүйке жасушаларының (нейрондардың) бір-бірімен байланысуы үшін маңызды. Шын мәнінде, сіз ұйықтап жатқанда миыңыз бен денеңіз керемет белсенді күйде қалады. Соңғы зерттеулер ұйқының мидағы сіз ояу кезде жиналатын токсиндерді (улы заттарды) тазалайтын «үй жинаушы» рөлін атқаратынын көрсетеді.

Қорытынды: егер сіз миыңызды барынша тиімді пайдаланғыңыз келсе, жеткілікті және сапалы ұйықтау өте маңызды.

Мен білемін, көптеген адамдар көп ұйықтаудың қажеті жоқ деп айтады, немесе ұйқыға уақыты жоқ, тіпті өмірлері белсенділікке толы болғандықтан ұйқыны құрбан етуден басқа «таңдауы жоқ» екенін мақтаныш көреді. Бұл қателік және егер сіз сондай адамдардың бірі болсаңыз, мен сіздің дәл қазір осы мәселені қайта қарауыңызды қалаймын.

Патша ұлы сиқыршының өнерін тамашалап отырды. Халық та, Патша да таң-тамаша болды. Соңында көрермендер қошемет көрсетті. Патша: «Бұл адамға қандай керемет сый берілген. Құдай берген талант», — деді.

Бірақ дана кеңесші Патшаға: «Тақсыр, кемеңгерлік туа біткен емес, ол жасалады. Бұл сиқыршының шеберлігі — тәртіп пен жаттығудың нәтижесі. Бұл таланттар табандылық пен тәртіп арқылы уақыт өте келе үйренілген және шыңдалған», — деді.

Бұл сөз Патшаның мазасын алды. Кеңесшінің сөзі оның сиқыршыдан алған ләззатын бұзып жіберді. «Шектеулі әрі іштар адам. Нағыз кемеңгерді қалайша сынауға батылың барады. Мен айтқандай, бұл қасиет не болады, не болмайды. Ал сенде ол анық жоқ».

Патша күзетшісіне бұрылып: «Бұл адамды ең терең зынданға тастаңдар», — деді. Және кеңесшіге қарап: «Жалғыз болмауың үшін, қасыңа өз теңіңнен екеуін беремін. Саған екі торай серік болады», — деп қосты.

Түрмеге түскен алғашқы күннен бастап дана кеңесші екі қолына екі торайды ұстап, зынданның баспалдақтарымен түрме есігіне дейін жүгіруді жаттықты. Күндер аптаға, апталар айға айналды, ал торайлар бірте-бірте ірі қабандарға айналды. Күн сайынғы жаттығумен бірге дана кеңесшінің де күш-қуаты артты.

Бір күні Патша дана кеңесшіні есіне алып, түрменің оны қалай кішірейткенін көргісі келді. Ол кеңесшіні шақыртуды бұйырды.

Тұтқын келгенде, ол әр қолында бір-бір қабан көтерген, денесі өте мықты адам болып шықты. Патша: «Бұл адамға қандай керемет сый берілген. Құдай берген талант», — деп таңғалды.

Дана кеңесші: «Тақсыр, кемеңгерлік туа біткен емес, ол жасалады. Менің шеберлігім — тәртіп пен жаттығудың нәтижесі. Бұл таланттар табандылық пен тәртіп арқылы уақыт өте келе үйренілген және шыңдалған», — деп жауап берді. 4

Енді сіз шексіз (limitless) болу жолында жүргендіктен, жағымсыз әдеттерді жалғастыру сіздің суперқабілеттеріңізді сарқитынын білесіз. Сонымен, жаман әдеттерден қалай арылуға болады және ең бастысы, сізге көмектесетін жаңа әдеттерді қалай қалыптастыруға болады?

Сонымен, егер жаңа әдетті бастау процесі (мысалы, күн сайын оқуға уақыт бөлу) жағымсыз әдетті тоқтату процесімен (мысалы, сөренің жанынан өткен сайын чипстерді алмау) негізінен бірдей болса, ол қалай жұмыс істейді?

Әрбір элементке кезекпен тоқталайық:

Біз мотивация туралы айтқан болатынбыз, бірақ оны Фоггтың көзқарасы тұрғысынан қайта қарастырған жөн. Фогг үш негізгі мотиваторды анықтайды:

Фогг қабілетті қарапайымдылықпен теңестіреді. Егер бірдеңе біз үшін қарапайым болса, біз оны орындауға бейім боламыз. Ол қарапайымдылықтың алты санатын анықтайды:

Соңында Фогг түрткілердің үш түрін атайды:

Басында бұл Сян үшін қиын болды, бірақ ол тек екі нақты тапсырмаға назар аударды: тісін қарама-қарсы (сол) қолымен тазалау және күн сайын таңертең суық душ қабылдау. Ол суық су астында тұру уақытын апта сайын бір минутқа арттырып отырды. Осылайша ол таңертең бірнеше минут бойы мұздай су астында тұру сияқты қиын істі орындай алуы арқылы өміріндегі шектеулермен күресуге болатынын түсінді. Осы Kwik Challenge тәжірибесіне сүйене отырып, ол әдеттер мен мінез-құлықтың өзгеруі туралы білгендерін басқа салаларға қолдана бастады.

Сянның өмірі күрт жақсарды. Ол жүргізуші куәлігін алу үшін емтихан тапсырып, өтті. Ол диетасын өзгертті, қантты сусындардан бас тартты және күн сайын таңертең саябақта бес минут жүгіруді бастады. Ол кітап оқуды бастады — біріншісі Кэрол Дуэктің «Mindset» кітабы болды. Оқып отырып, ол оқу қарқынын реттеу және галлюцинациялардан алаңдамау үшін барокко музыкасын тыңдады. Кітапты бітіруге оған бір ай қажет болды, бірақ бітірген кезде ол бұрын-соңды болмаған сенімділікке ие болды. Кітапханаға бару үйреншікті іске айналды. Сян тіпті оқуын келесі деңгейге көтеріп, жергілікті колледжде компьютерлік ғылымдар курсына жазылды. Ең бастысы, ол қазір өзін өмір бойы оқушы (lifelong learner) деп санайды.

Бұрынғы сәтсіз әрекеттеріңіз үшін өзіңізді мәңгілік сәтсіздікке сотталғанмын деп ойлауыңыз мүмкін. Сянның оқиғасы күніне бір немесе екі кішкентай әдетті өзгерту арқылы таңғажайып прогреске жетуге болатынын көрсетеді. Тісіңізді қарама-қарсы қолмен тазалау сияқты қарапайым нәрсе мүлдем жаңа өмір салтының бастауы болуы мүмкін.

Колледждің жас түлегі Кейшаға «радикалды өзгеріс» қажет болған сәт туды.

Мен мұны әдетке негіздеуім керек еді. Мен үстел басында отырып: „Кейша, сен қазір он минут бойы жұмыс істейсің және бұл саған ұнайды“, — дейтінмін. Он минуттан жиырмаға, сосын бір сағатқа, сосын төрт сағатқа дейін жеттім, ақырында мен жиырма төрт сағаттық цифрлық детокс жасадым. Бұрын миымда бір уақытта мыңдаған ойлар шарпысып жатқандай сезінетінмін».

Кейша әлі де көп жұмыс істейтін, бірақ енді ол бұрынғыдан әлдеқайда көп нәтижеге қол жеткізді. Тіпті оқуын бітіргеннен кейін ол бірден төрт компанияда, соның ішінде адамдарға көбірек жетістікке жетуге көмектесетін жеке компаниясында коммуникация маманы болып жұмыс істей бастады. Ол мұның бәріне өзінің күнделікті рутинасының арқасында қол жеткізгенін айтады.

Күнімді сәтті бастау үшін менде миымды баптайтын арнайы таңертеңгі рутинам бар. Саяхатта жүргенде мұның бәрін бірдей орындай бермеймін, бірақ көбін міндетті түрде жасаймын. Бұл мені оянған сәттен бастап жоғары өнімділікке, позитивке және нәтижеге дайындайтынына сенімдімін.

Кәдімгі таңертеңгі уақытымды сипаттап берейін.

Содан кейін бір күні ол менің подкастымның эпизодтарын тыңдай бастады, онда ол ағынның кезеңдері (оған сәлден кейін тоқталамыз), сондай-ақ бірнеше басқа да жоғары нәтижелі әдеттер туралы естіді. Патрик үйренгендерін күнделікті өміріне қолданды және бірден нәтижесін көрді. Ол ақыры өзінің немен күресіп жатқанын анықтап, түсіне алды және өз ісіне бұрынғыдан да тереңірек үңілді. Ағынды табу оның кілті болды.

Келесі турнирінде Патрик өзінің қарқынды фокусын босатып, бұрын оның назарын аударған мәселелерден арыла алды. Ол ағынды тез тапты... және өзін «Матрица» фильміндегідей сезінді; ол қарсыласының әрекеттерін олар жасалмай тұрып көре алды. Ең жақсысы, ол өмірінің басқа салаларында да ағынды таба алды. Жекпе-жек турнирлерінде неғұрлым жақсы нәтиже көрсетсе, өмірде де соғұрлым жақсы болды. Патрик ақыры өзін үнемі мазалаған стресстен арылғанын сезінді, соңында бәрін жіберіп, өмірден көбірек ләззат ала алатынына сенді.

Бала кезіңізде ашық күнде далаға үлкейткіш шынымен (лупа) шыққаныңыз есіңізде ме? Шыныны жапырақтың үстіне ұстап, жапырақта өте жарық нүктенің пайда болғанын, содан кейін жапырақтың түтіндеп, жана бастағанын көру қандай керемет еді! Сіз күн сәулесінің жоғары қарқындылығын сол жапыраққа шоғырландыра алдыңыз. Ал жарық нүкте пайда болған жерде қызу ең жоғары болды. Қызығы, біз біреуді зиялы деп айтқанда, оны жиі «жарық» (bright — ағылшынша «ақылды» деген мағынада да қолданылады) деп атаймыз. Үлкейткіш шыны туралы аналогияға оралсақ, мүмкін біздің шын мәнінде айтпағымыз — бұл адамның басқалардан әлдеқайда ақылдылығы емес, ол тек зейіндірек шығар.

Зейін бізге ми қуатын белгілі бір тапсырмаға бағыттап, оны «жағып жіберуге» (тез орындауға) мүмкіндік береді. Зейініміз жинақы болғанда не нәрсеге қол жеткізе алатынымыз таңғаларлық. Керісінше, зейініміз аз болғанда, біз шынымен қалаған нәрсемізге қол жеткізе алмаймыз, өйткені біз оған эмоциялық және физикалық тұрғыдан толық берілмейміз. Зейіннің басты жауы — алаңдаушылық.

«Шоғырлану — бүкіл адамзат табысы мен талпынысының негізі», — деді үнді діни қызметкері, кәсіпкер және бұрынғы монах Дандапани менің подкасттарымның бірінде. «Егер сіз шоғырлана алмасаңыз, ештеңені жүзеге асыра алмайсыз». Дандапани шоғырлану сіз қол жеткізгіңіз келетін кез келген нәрсенің маңызды құрамдас бөлігі екенін айтып отыр. Бірақ, біз талқылаған басқа да көптеген нәрселер сияқты, бізге шоғырлану ешқашан үйретілмеген. Әрине, ата-анамыз бен мұғалімдеріміз бізден «зейініңді сал» деп талап еткен шығар, тіпті «Неге зейініңді жинақтай алмайсың? » деген сұрақпен зейінсіздігімізді сынаған да болар. Бірақ оған қарапайым жауап — көбіміз мұны қалай істеу керектігін ешқашан үйренбедік.

Дандапани шоғырланудың жаттықтырған сайын күшейе түсетін бұлшықетке ұқсайтынын айтады. «Шоғырлану — бұл сіз үйрене алатын және жақсарту үшін жаттыға алатын нәрсе», — деді ол. Алайда, көбіміз оның орнына «алаңдаушылықты» жаттықтырамыз. Біз ойымыздың бір ойдан екінші ойға секіруіне жол береміз, жиі алаңдаушылықты жаттықтыру үшін технологияларды пайдаланамыз, тіпті бұл істің маманы болып аламыз — әрі солай болуы да керек, өйткені біз күніне ондаған сағат осыны жаттықтырамыз. Егер біз сол уақыттың аз ғана бөлігін шоғырлануға арнасақ, жағдайдың қандай болатынын елестетіп көріңізші.

Дандапанидің бұған өте айқын көзқарасы бар. «Мен шоғырлануды — саналы зейінімді бір нәрсеге ұзақ уақыт бойы ұстап тұру қабілетім деп анықтаймын. Зейінім ауған сайын, мен оны ерік-жігеріммен кері қайтарамын».

Мұны кез келген іспен айналысқанда жасауға болады. Егер біреумен сөйлесіп жатсаңыз, сол әңгімеден басқа ештеңеге мән бермеуге тырысыңыз. Егер саналы зейініңіздің әңгімеден ауып бара жатқанын байқасаңыз, жарқыраған жарық шарыңызды қайта бағыттаңыз. Егер жұмыс бойынша есеп оқып жатсаңыз, көзіңізді сөздерге тігіңіз, басқа ештеңе жоқ сияқты сезініңіз. Тағы да, егер саналы зейініңіздің жарығы басқа нәрсеге түсе бастаса, сол шарды есепке қайтарыңыз. Егер күніне бір сағаттай шоғырлануды жаттықтыруға міндеттеме алсаңыз, бұл жақында әдетке айналады.

Сондықтан, шоғырланудың шебері болғыңыз келсе, зейін қою өте маңызды сәттерде алаңдатушы факторлардан арылыңыз. Егер компьютерде жұмыс істеп жатсаңыз, тапсырманы орындау үшін қажеттілерден басқа барлық қолданбалар мен ашық беттерді жауып тастаңыз. Физикалық жұмыс кеңістігіңіздегі заттардың санын да шектеңіз. Көбіміз кітаптар, журналдар, қағаздар, балаларымыздың суреттері мен демалыстан келген кәдесыйларға толы үстелді жайлы немесе белсенді ойдың белгісі деп санасақ та, бұл заттардың әрқайсысы сізді шоғырланудан алшақтатады. Отбасылық мұралар керемет нәрсе, менің кітаптарға деген көзқарасымды да білесіз. Тек ең өнімді болуыңыз керек жерде мұндай заттардың санын шектеңіз.

Зейініңізді шексіз ету үшін тек алдағы тапсырмаларға кірісу жеткіліксіз. Біз талқылағандай, зейін қою үшін алаңдатушы факторларды ысырып қойып, бар назарыңызды істеп жатқан ісіңізге аудару қабілеті қажет. Бірақ бұл қазіргі уақытта мүмкін бе? Көбіміз бір уақытта бірнеше құрылғымен жұмыс істейміз, жиі әрқайсысында бірнеше қолданба ашық тұрады. Бізде қатысу керек жиналыстар, жауап беру керек электрондық хаттар мен хабарламалар, жаңарту керек әлеуметтік желі статустары және бірнеше жобалар бар. Дегенмен, дәл осы себепті ойыңызды тыныштандыру жолдарын табу бұрынғыдан да маңызды.

Сіз оны байқамауыңыз да мүмкін, бірақ кез келген күні алып жатқан барлық ақпарат сізге айтарлықтай стресс тудырады. Көптеген адамдар сияқты, сіз де мұны жақсы нәрсе деп ойлауыңыз мүмкін, өйткені бұл сіздің бос еместігіңізді және бос емес болу арқылы әлемге маңызды үлес қосып жатқаныңызды білдіреді. Бұл рас болуы мүмкін, бірақ бұл жетістік мазасыздықтың арқасында емес, оған қарамастан болып жатыр.

Алаңдатушы факторлар уақытты айтарлықтай жеп қоюы мүмкін. Калифорния университетінің (Ирвайн) зерттеуі алаңдаушылықтың күніңізді қалай бұзатынын көрсетеді. «Сіз ойлау жүйеңізді толығымен ауыстыруыңыз керек, іске қайта кірісу үшін және қай жерде тоқтағаныңызды еске түсіру үшін біраз уақыт қажет», — дейді зерттеудің жетекші авторы Глория Марк. «Біз үзілген жұмыстың шамамен 82 пайызы сол күні қайта жалғасатынын анықтадық. Бірақ жаман хабар мынада — тапсырмаға қайта оралу үшін орта есеппен 23 минут 15 секунд кетеді». Бұл әр жолы алаңдаған сайын 20 минуттан астам уақыт деген сөз — ал сіз күніне қанша рет алаңдайсыз?

Медитация, йога және кейбір жекпе-жек өнерлері сияқты құралдар мазасыз ойларды тыныштандыруға өте пайдалы болуы мүмкін. Бірақ егер сіз жұмыс күнінің ортасында болсаңыз және бірнеше минуттан артық уақыт бөле алмасаңыз, әлі де істей алатын кейбір нәрселер бар. Соның үшеуі:

Осы айда үйренгіңіз келетін тақырып немесе пән туралы ойланыңыз. Бұл тақырыпты қалай зерттер едіңіз? Қазіргі тәсіліңіз немесе процесіңіз қандай?

Джеймс өзінің үлкен тестіне алты апта қалғанда (әдетте 12 апта оқуды талап ететін тест) менің жылдам оқу бағдарламам туралы білді. Бұл оған жағдайды түзеуге, оқуын жақсартуға, «қарқынды оқу процесінде миымның саулығын сақтауға» және тест күні үлкен серпін алуға көмектесті.

Джеймс CFP атағын алды және бұл оған байлықты басқарушы ретінде клиенттермен тікелей жұмыс істейтін жаңа лауазымға ие болуға мүмкіндік берді. Ол өзінің жаңадан жетілдірілген оқу дағдыларын оқуы және түсінуі керек көптеген проспектілерді (қаржылық құжаттарды) қарау кезінде қолдануды жалғастыруда.

Джеймс шектеулердің оны тоқтатуына оңай жол бере алар еді. Оның орнына ол мансабындағы кедергілерді жеңу үшін ескі оқу әдістерін шексіз етуді үйренді.

Мейлі сіз үздік колледжге түсуді мақсат еткен мектеп оқушысы болыңыз немесе тез өзгеретін индустрияның шыңында болуы керек корпоративтік басшы болыңыз, сіз бір уақытта екі қиындыққа тап болуыңыз мүмкін: бағындыру керек ақпарат тауы және оны бағындыруға берілген аз ғана уақыт. Егер бұл сіз болсаңыз, мүмкіндігінше тиімді оқитыныңызға көз жеткізгіңіз келеді. Адамдарға тезірек үйренуге және жақсырақ оқуға көмектескен жылдарымда, менің оқуды шексіз ететін ең сүйікті жеті қарапайым әдетім мыналар болды:

Орындықта отырғанда, еңкейіп, төмен қараңыз, қысқа тыныс алыңыз және бетіңізге реніш білдіріңіз. Мұны дәл қазір істеңіз. Табысқа жетуге қаншалықты ынталысыз? Бұл күйде қаншалықты өнімді боламын деп ойлайсыз? Бұл — көптеген студенттердің оқу кезіндегі дене қалпы. Олардың оқуды ұнатпайтынына және минималды нәтижеге жету үшін көп күш жұмсауына таң қалуға бола ма? Енді тік отырып, күлімсіреңіз. Өзіңізді қаншалықты жақсы сезінесіз?

«Суреттегі адамның наубайшы екенін естігенде, бұл факт наубайшы болудың не екені туралы идеялар желісіне енеді: ол нан пісіреді, үлкен ақ қалпақ киеді, жұмыстан үйге келгенде одан жағымды иіс шығады.

Ал Бейкер есімі, керісінше, тек адамның жүзі туралы естелікпен ғана байланысты. Бұл байланыс әлсіз, егер ол үзілсе, есім жоғалған естеліктер әлеміне қайта оралмастай болып кетіп қалады. Бірақ адамның мамандығы туралы сөз болғанда, естелікті қайта тартып алуға болатын бірнеше «жіп» бар.

Тіпті егер сіз сол адамның наубайшы екенін бірден еске түсіре алмасаңыз да, мүмкін сізде ол туралы нанға қатысты қандай да бір сезім туындайды немесе оның жүзі мен үлкен ақ қалпақ арасындағы байланысты көресіз, болмаса өз аулаңыздағы наубайхананы еске түсіресіз. Оның мамандығына жетелейтін көптеген ассоциациялар бар. »

Біз мидың барлық дерлік функцияларын орындауда жадының маңыздылығы туралы айттық. Егер сіз миыңыздың мүмкіндіктерін шектегіңіз келмесе, демек, жадыңызды да шектемеуіңіз керек. Бұл жадыңызды көп мөлшердегі ақпаратты сақтай алатын және сол ақпаратқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік беретін дәрежеге дейін жаттықтыруды білдіреді. Менің сахнада 100 сөзден тұратын тізіммен жасайтын нәрсем жай ғана трюк сияқты көрінуі мүмкін, бірақ мен мұны кез келген адам көп ақпаратты есте сақтау және оған қол жеткізу үшін қолдана алатын әдіс арқылы үйрендім. Мүмкін сіздің жағдайыңызда бұл өнімдеріңіздің сипаттамалары, математикалық формулалар тізбегі немесе жүзу жаттығуына баратын жол бағыттары болуы мүмкін. Бұл құрал кез келген жағдайда көмектесе алады.

Бұл жаттығу үшін сөздер тізімін қалай жаттау керектігі туралы сөйлесейік. Әдіс бәрібір бірдей болады, бірақ нақты бір нәрсеге назар аударсақ, оны түсіндіру оңайырақ болады.

Дәстүрлі білім беру жүйесінде сіз мынадай тақырыптарды осылай үйренген боларсыз:

Бұл бөлімде мен сізге бұрын-соңды мүмкін емес деп ойлаған тиімділікпен есте сақтау дағдыларын көрсетемін. Бұл дағдылар сізге «есте сақтармын деп үміттену» сезімін «ақпарат қажет кезде қолжетімді болатынына сенімді болу» сезімімен алмастыруға көмектеседі.

Нәтиже қалай? Егер сіз көпшілік сияқты болсаңыз, тізімдегі бірнеше сөзді ғана есте сақтай алған боларсыз.

Содан кейін ыңғайлы отырып, өзіңізді алып өрт гидрантының жанында тұрмын деп елестетіңіз — ол сіз көрген ең үлкен гидрант. Енді сол өрт гидрантының төбесіне бір топ шар байлаңыз. Шарлардың көптігі сонша, олар гидрантты жерден суырып алып, аспанға ұшырып әкетеді. Кенеттен оған батареялар тиіп, ол жарылып кетеді. Батареялар аспанға үлкен бөшкелермен ұшырылып жатыр. Бөшкелер тербелмелі тақтайша сияқты ағаш тақтамен жоғары лақтырылуда. Тақтаны үлкен алмас — үлкен, жарқыраған тас теңгеріп тұр. Содан кейін жарқыраған сауыт киген сері (рыцарь) алмасты алып, қашып кетеді. Оны тез арада өгіз тоқтатады. Өтудің жалғыз жолы — өгіздің тісін тіс пастасымен тазалау. Өгіз шетке шығып, «Құттықтаймыз» деген сөзі бар үлкен неон белгіні (тақтайшаны) көрсетеді, содан кейін үлкен жарылыс болады.

Енді бір минут көзіңізді жұмып, осы кішкентай оқиғаны қайталап шығыңыз. Қажет болса, оқиғаны қайта оқуға болады. Жалғастырмас бұрын мұны дәл қазір жасаңыз.

Байқағаныңыздай, біз сіздің тізіміңізді оқиғаға айналдырдық. Енді ойыңызда оқиғаны шолып шығып, есіңізде қалған сөздерді тізіп жазыңыз. Жауаптарыңызды тексеріп, қанша сөзді дұрыс тапқаныңызды жазыңыз.

Мұны қайталауға тұрарлық. Кез келген жаңа ақпаратты есте сақтау үшін оны бұрыннан білетін нәрсемен байланыстыруыңыз керек. Сіз мұны өмір бойы жасап келесіз, тек оны білмеген болуыңыз мүмкін. Міне, қарапайым тест. Шие туралы ойлағанда ойыңызға не келеді? Мүмкін қызыл, тәтті, жеміс, бәліш, дөңгелек, сүйектер және т. б. Бұл — сіз шиемен байланыстыруды үйренген сөздер мен суреттер. Сіз өзіңіз білетін нәрсені білмейтін нәрсемен байланыстырдыңыз. Сіз ассоциацияны велосипед тебуді, тамақ ішуді, сөйлесуді және кез келген нәрсені үйрену үшін қолданасыз. Сол сияқты, тізімдегі сөздерден оқиға құрастыру арқылы сіз оларды оңай еске түсіру үшін саналы түрде байланыстырдыңыз. Сіздің миыңыз әр минут сайын сансыз ассоциациялар жасайды, олардың көбі сіздің санаңыздан тыс орындалады. Сіз осылай оқисыз. Сізде ерекше бір адамды еске түсіретін ән бар ма? Бұл естелік — ассоциация. Сізде балалық шағыңызды еске түсіретін иіс бар ма? Бұл естелік — ассоциация. Неліктен осы ақпаратты пайдаланып, тиімдірек оқу үшін саналы түрде ассоциациялар жасамасқа?

Енді осы сөздерді жазған қағазды аударып, тізімді ретімен қайта жазуға тырысыңыз. Жазғаныңызды түпнұсқа тізіммен салыстырыңыз. Нәтиже қалай? Сіз барлық 10 сөзді есте сақтамаған боларсыз, бірақ бәрін ұмытып та қалмағаныңыз анық. Бұл сабақ боларлық жайт, өйткені кемеңгерлік із қалдырады, яғни сіздің туа біткен интеллектіңіз сізге өз интеллектіңіз туралы үйретеді. Сізге есте сақтауға мүмкіндік берген әдіс болды және келесі қадамға өту үшін оны пайдалана аласыз.

Осы сәтте сіз бірінші талпыныста есте сақтай алған сөздердің белгілі бір қасиеттері болғанын түсінген боларсыз. Ал сіз есте сақтамаған сөздерде сізге әсер ететін ешқандай қасиет болмады. Сондықтан, әрбір сөздің есте қаларлық қасиеті болатын процесс құрайық.

Енді тізімді тағы бір рет жазыңыз (тізімнің бұрынғы нұсқаларына қарамай), бірақ бұл жолы оны кері ретпен жазыңыз. Мұны істеу үшін сізге өзіңіз ойлап тапқан оқиғаны басқаша жолмен пайдалану керек болады, бірақ бұл сөздерді нық есте сақтауға шынымен көмектеседі.

Қазіргі уақытта сіз тізімдегі сөздердің көбін немесе бәрін жаттап алған боларсыз. Сонымен қатар, сіз мұның презентациядағы барлық егжей-тегжейлерді есте сақтауға қалай көмектесетінін ойлап отырған шығарсыз.

Біз талқылағандай, сіздің жадыңыз істеп жатқан істеріңіздің барлығының дерлік негізі болып табылады. Жақсы жаттыққан жадысыз өзіңізді шектеусіз етудің ешқандай жолы жоқ, себебі жады сіздің ой қорыту, ықтимал нәтижелерді есептеу және басқаларға ресурс ретінде қызмет ету қабілетіңізді басқарады. Кейде сізге бір адамға немесе бір топ адамға бірден үлкен көлемдегі ақпаратты жеткізу қажет болады. Бұл директорлар кеңесіне есеп беру, жиналған қауым алдында сөз сөю, сынып алдында өз салаңыздағы тәжірибеңізбен бөлісу немесе басқа да көптеген жағдайлар түрінде болуы мүмкін. Мұндай жағдайлардың көбінде алдыңызда ешқандай жазбаларсыз сөйлеу өте маңызды, себебі жазбалардың болуы сіздің материалды тиісті деңгейде меңгермегеніңізді аңғартуы мүмкін.

Loci — «белгілі бір нүкте немесе орын» дегенді білдіретін locus сөзінің көпше түрі. Демек, лоци әдісі — сіз есте сақтағыңыз келетін нәрселерді өзіңізге жақсы таныс нақты нүктелермен немесе орындармен сәйкестендіретін жады құралы. Мен оны былай үйретемін:

Барлық құралдар сияқты, бұл жады құралы да шеберлікке жету үшін біраз уақытты қажет етуі мүмкін, бірақ ол сізге бірден көмектесе бастайды. Жаттығу арқылы сіз жазбаларға жүгінбей-ақ үлкен ақпарат блоктарына қол жеткізе аласыз. Еске түсіру қабілетіңіз айтарлықтай жақсарады, ал сөйлеген сөздеріңіз бен есептеріңіз табиғирақ көрінеді. Бұл тәсілді үлкен көлемдегі ақпаратты жаттау қажет болған кезде қолдануға болады.

Сөздерді алмастыруға бірнеше мысал:

Сөздерді алмастырудың негізгі идеясы — бастапқы сөзді еске түсіру үшін дыбысталуы ұқсас келетін суретті (немесе байланысқан суреттер тізбегін) ойлап табу. Бір кездері түсіну қиын болған бұл дерексіз сөз, идея немесе концепция енді жат болып көрінбейді. Сөзге сурет жасау арқылы сізде нақтырақ, көруге болатын нәрсе пайда болады. Есіңізде болсын, біз өзіміз жасаған нәрсені есте сақтауға бейімбіз. Тағы бірнеше мысал:

Бұл жүйені кез келген нәрсеге, соның ішінде шет тілдерін үйренуге де қолдануға болады, ол сөздік қорды есте сақтау сияқты жұмыс істейді. Шын мәнінде, ағылшын тілінде кездесетін кейбір сөздер де басқа тілдегідей көрінуі мүмкін! Мысалы:

Мен бұл мысалдарды сізді негіздермен жақсырақ таныстыру үшін қолдандым. Осыларға сүйеніп, олардың маңыздылығын түсініңіз. Бұл дағдыларды кез келген нәрсеге қолдануға болады. Бұл жүйелер икемді әрі әмбебап. Мысалы, сөздің еркек немесе әйел жынысына жататынын есте сақтағыңыз келсе, еркек жынысты сөздер үшін цилиндр қалпақтың, ал әйел жынысты сөздер үшін көйлектің суретін қосыңыз. Ешқандай ереже жоқ, сондықтан креативті болыңыз және көңіл көтеріңіз!

Жаңа сөздік қорды немесе шет тіліндегі сөздерді үйрену үшін жоғарыдағы стратегияны оқу туралы тарауда үйренген әдістермен біріктіріңіз. Мысалы, біз аралықпен қайталау (spaced repetition) туралы айттық. Бұл осы жағдайда өте құнды болар еді. Біз музыканы қолдану туралы айттық. Барокко музыкасы тілдерді үйренуге өте тиімді. Сіздің құралдар қоймаңыздағы оқу әдістері мұнда жаңа мақсатқа қызмет етеді.

Жақсы жаттыққан жады өзіңізді шектеусіз етудің маңызды бөлігі екенін енді түсіндіңіз деп үміттенемін. Жадыңыз жақсы бапталған болса, сіз жаттықпаған жадымен жұмыс істеуге тырысқаннан гөрі бірнеше есе күштісіз. Бұл кітап жадыңызды іске қосуға арналған негізді қамтиды. Келесі тарауға өтпес бұрын, бірнеше нәрсені байқап көріңіз:

Опра Уинфри, Томас Эдисон, Джон Ф. Кеннеди және Билл Гейтстің ортақ қасиеті қандай? Олардың барлығы керемет оқырман болған. Көшбасшылар — бұл оқитын адамдар.

Деректер дәуіріне қош келдіңіз. Тарихта ешқашан мұндай ақпараттық артықшылық болған емес. Соңғы бірнеше онжылдықта бұрынғы бірнеше мың жылға қарағанда көбірек ақпарат өндірілді. Google-дың бұрынғы бас директоры Эрик Шмидттың айтуынша: «Өркениеттің басынан 2003 жылға дейін 5 эксабайт ақпарат жасалса, қазір мұндай ақпарат көлемі әр 2 күн сайын жасалады». Және бұл жылдамдық арта түсуде. Осы ақпараттың барлығы бүгінгі дәуірді өте бәсекелі етеді. Соңғы ақпараттан қалыспайтын адамдар тек академиялық және кәсіби салада ғана емес, өмірдің басқа да маңызды салаларында табысқа жету үшін қажетті бәсекелестік артықшылыққа ие болады.

Зерттеулер көрсеткендей, сіздің оқу қабілетіңіз бен өмірдегі табысыңыз арасында тікелей байланыс бар. Білікті оқырмандар жақсы жұмысқа, жоғары табысқа және өмірдің барлық салаларында табысқа жетудің үлкен мүмкіндіктеріне ие болады. Мынаны ойлап көріңіз: егер сіздің оқу дағдыларыңыз орташа болса, онда сіздің түсінігіңіз де көпшілік сияқты болады. Бұл сізге үлкен бәсекелестік артықшылық бермейді, солай емес пе?

Өкінішке орай, көптеген адамдар үшін оқу — бұл өте көп уақытты қажет ететін, жалықтыратын және жалықтыратын жұмыс. Кітаптың бір бетін оқып шығып: «Мен жаңа ғана не оқыдым? » деп өзіңізден сұраған кездеріңіз болды ма? Егер жауап «иә» болса, сіз жалғыз емессіз.

Біз бұған дейін менің колледждің басында тап болған қиындықтарым туралы айтқан болатынбыз. Өздеріңіз білетіндей, ол қиындықтар мен үшін соншалықты ауыр болды, мен тіпті оқуды мүлдем тастау туралы ойландым. Бірақ мен сабақтарым үшін қажетті оқуға қоса, апта сайын бір кітап оқу тапсырмасын қолға алған кезде, оқуымда айтарлықтай ілгерілеушілік байқала бастады. Дегенмен, бір күтпеген күнге дейін мен қаншалықты ілгерілегенімді түсінбедім.

Өсе келе, мен әрқашан назардан тыс қалуға тырысатынмын. Мен ұялшақ бала болдым және ортада болғаннан көрі тасада жүргенді жөн көретінмін. Бұл оқуға кеткенде де жалғасты. Дәріс залдарында өтетін үлкен сабақтар маған ерекше ұнайтын, өйткені мен бұрышта отырып, байқалмай қала алатынмын.

Бірде мен сондай аудиторияда бірнеше жүз студентпен бірге отырдым. Алдыңғы жақта профессор дәріс оқып, суреттерді көрсету үшін оверхед-проекторды қолданып жатты. Бір сәтте ол проекторға мәтін шығарды, мен бірден қатты күліп жібердім. Бұл мен үшін табиғи реакция болды; дәйексөз күлкілі еді. Бірақ залда тып-тыныш болатын, сондықтан көптеген адамдар басын бұрып, маған қарады. Осы адамдардың көбі бұл сәтке дейін менің курстас екенімді де білмеген шығар деп ойлаймын.

Мен қатты ұялдым. Көрінбейтін болу үшін соншалықты күш салған едім, ал енді сахнаға атып шығып, өзіме назар аудартқандай болдым. Бетім қатты қызарғаны сонша, бетім жанып кететіндей сезілді және мен барынша төменге тығылдым.

Бірнеше секундтан кейін залдағы басқалар да күле бастады. Басында мен олар маған күліп жатыр деп ойладым, бірақ олар көбейген сайын мен айналаға қарап, олардың маған мүлдем қарап тұрмағанын байқадым; олар мәтінді оқып жатқан еді. Міне, сол кезде мен ұялуымның себебін түсіндім: мен сөздерді курстастарымнан әлдеқайда жылдам оқып қойған едім, сондықтан оған бәрінен бұрын реакция бердім. Мен оқу жылдамдығым мен түсіну деңгейімнің жақсарғанын білетінмін, бірақ сол сәтке дейін бұл қабілеттің қаншалықты сирек кездесетін, бірақ үйренуге болатын қабілет екенін білмеппін.

Күтпеген жерден шыққан күлкім үшін өзімді біртүрлі сезінсем де, оқуымның мүлдем жаңа деңгейге көтерілгенін түсініп, сол сабақтан жігерленіп шықтым. Өзім үйренген техникалардың арқасында оқу менің суперкүштерімнің біріне айналып, білімімдегі орасан зор серпілістерге жол ашты. Болашақта соншалықты қатты күлмеуге уәде берсем де, мен сол дәріс залынан оқуға және жаңадан пайда болып жатқан басқа да суперкүштерді ашуға деген керемет толқыныспен шықтым.

Оқуды шексіз етудің кез келген жоспары оқуды қамтуы керек. Жады мидың барлық дерлік функцияларының негізі болғаны сияқты, оқу — барлық оқудың негізі. Егер біреу сізге оқымайтынын айтса, ол негізінен: «Мен үйренуге деген талпынысымды тоқтаттым» деп айтып тұр. Иә, сіз бейнелерді көру, подкасттарды тыңдау немесе киноға бару арқылы бірдеңе үйрене аласыз. Тіпті ең қарапайым ситком да сізге бірдеңе үйретуі мүмкін. Бірақ оқуға деген арнайы көзқарассыз үйренуді өміріңіздің серпінді және жаңартылатын бөлігіне айналдыру мүмкін емес. Міне, неге:

Егер сіз тезірек, жақсырақ түсініп және рақаттана оқи алсаңыз, осы айда қандай кітаптарды оқуды бастар едіңіз? Оқуды бастағыңыз келетін үш кітаптың тізімін жасаңыз.

Ең алдымен, сіз өзіңіздің қазіргі оқу жылдамдығыңызды немесе базалық қарқыныңызды анықтауыңыз керек. Бұл оқу жылдамдығы минутына шаққандағы сөз санымен өлшенеді. Оны өлшеу үшін сізге оңай оқылатын роман, қарындаш және таймер қажет болады. Содан кейін мына әрекеттерді орындаңыз:

Орташа адамның оқу жылдамдығы әдетте минутына 150-ден 250 сөзге дейінгі аралықта болады. Бұл диапазон материалдың күрделілігіне байланысты өзгереді. Егер сіз минутына 100 сөзден төмен оқысаңыз, материал тым күрделі болуы мүмкін немесе сізге қосымша көмек қажет болуы мүмкін (бұл жерде үйренетін дағдыларыңыз бәрібір үлкен құндылыққа ие болады).

Айталық, адам минутына 200 сөз оқиды. Бұл адам күніне төрт сағат оқиды және оқиды. Ал минутына 400 сөз (екі есе жылдам) оқитын адамға оқу үшін уақыттың жартысы ғана қажет. Жылдам оқитын адам күн сайын кем дегенде екі сағат уақытын үнемдейді.

Егер сіз күн сайын екі сағат үнемдей алсаңыз, бұл қосымша уақытты неге жұмсар едіңіз? Осы қосымша екі сағатты күнделікті қалай өткізетініңізді жазуға бір сәт уақыт бөліңіз.

Адамдар әртүрлі себептермен оқымайды немесе өте аз оқуды жөн көреді. Сіз ұзақ уақыт жұмыс істейсіз және күннің соңында қажып кетесіз. Оқуға қажетті белсенділікке қарағанда, пассивті түрде көңіл көтеру (теледидар, фильм, музыка және т. б. арқылы) оңайырақ. Егер көңіл көтеру үшін күш жұмсайтын болсаңыз, одан да видео ойын ойнағанды тәуір көресіз. Мен сізді түсінемін, бірақ жоғарыда аталған артықшылықтарды қабылдаған болсаңыз, күн сайын оқуға уақыт табу керек екенін білесіз.

Адамдардың оқымауының тағы бір басты себебі — олар бұл процесті ауыр еңбек деп санайды. Оларға кітаптың бір бетін оқу үшін бес минут кетуі мүмкін, сондықтан 300 беттік кітапты оқу идеясы Нью-Йорктен Джорджияға дейін жаяу барумен тең болып көрінеді. Адамдар бірнеше себептерге байланысты баяу оқиды. Біріншісі — олар оқуды салыстырмалы түрде ерте, бәлкім, екінші немесе үшінші сыныпта тоқтатқан және олардың оқу деңгейі (және ең бастысы, оқу техникасы) осы шектеуге қарамастан білім алуды жалғастырса да, бұдан ары аса қоймаған. Екіншісі — олар оқып жатқанда назар аударуға мүмкіндік бермейді. Олар балалардың дауысын тыңдайды, жартылай теледидар қарайды, бірнеше минут сайын электрондық поштаны тексереді және т. б. Сондықтан олар бір параграфты қайта-қайта оқи береді, өйткені оқығандарын түсіну үшін жеткілікті түрде зейін қоймайды.

Адамдардың баяу оқуының бірнеше негізгі себептері бар. Сіздің оқу тиімділігіңіз екі негізгі бөліктен тұрады: Оқу жылдамдығы (қарқыны) және оқуды түсіну (мағынасын ұғу). Оқу тиімділігін арттырудың әртүрлі жолдарын қарастырмас бұрын, біз алдымен тезірек оқуға кедергі болатын үш тосқауыл мен кедергіні қарастыруымыз керек.

Кейінірек сізге бұдан былай дауыстап емес, іштей, өзіңізге оқу керек екендігі айтылды. Дәл осы кезде сіз сол "оқу дауысын" ішкі дүниеңізге енгіздіңіз және көбіміз содан бері солай істеп келеміз. Негізінде, сіз "сөздерді естімесем, оларды түсінбеймін" деп сенесіз. Бірақ бұл олай емес.

Сөздер де — символдар. Сіз оқитын сөздердің 95 пайызын бұрын көргенсіз. Сізге ол сөздерді дыбыстаудың қажеті жоқ, дәл "өйткені", "бұл" немесе "және" сияқты толтырғыш сөздерді дыбыстаудың қажеті жоқ сияқты. Сіз оларды дыбысынан емес, көру арқылы танисыз. Сөздің не білдіретіні маңызды. Ал мағынасы әдетте суреттер түрінде жақсырақ сипатталады және есте сақталады. Бұл тұжырымдаманы түсіну — субвокализацияны азайтудың алғашқы қадамы.

Бірақ жарыс жолында газды соңына дейін басып, кілт бұрылыстардан өтіп бара жатқаныңызды елестетіңіз. Сізде зейін көбірек бола ма әлде азырақ па? Мен сіздің алдыңыздағы, артыңыздағы және жан-жағыңыздағы нәрселерге қатты зейін қоятыныңызға сенімдімін. Сіз химиялық тазалау туралы ойламайсыз. Оқуға да қатысты жағдай осындай. Жақсы оқудың кілті — зейін мен шоғырлану. Бірақ кейбір адамдардың оқитыны соншалықты баяу, олар өз ақыл-ойларын мүлдем жалықтырып жібереді. Жалыққан ақыл жақсы шоғырланбайды. Сіздің ақылыңыз орасан зор ақпаратты игере алады, бірақ көптеген адамдар оқығанда оны бір . . . сөзбен . . . ғана . . . қоректендіреді. Бұл — миды ашықтыру.

Егер сіздің ойыңыз басқа жаққа кетіп, қиялға беріліп кетсеңіз, себебі осы болуы мүмкін. Егер сіз миыңызға қажетті стимулды бермесеңіз, ол көңіл көтеруді басқа жақтан, алаңдаушылық түрінде іздейді. Кешкі асқа не жейтініңізді, ертең кездесуге не киетініңізді ойлап кетуіңіз немесе дәліздегі әңгімені тыңдап қалуыңыз мүмкін. Біз бұған дейін бір бетті немесе параграфты оқып шығып, не оқығаныңызды есіңізде сақтай алмау туралы сұраған болатынбыз. Себебі сіз соншалықты баяу оқығандықтан, миыңызды жалықтырып алдыңыз және ол қызығушылығын жоғалтты. Немесе сіз оқуды ұйықтататын дәрі ретінде пайдаланып, ұйықтап қалатын шығарсыз. Жылдам оқу арқылы сіз ақылыңызды стимулдайсыз, көбірек зейін қоясыз және жақсырақ түсінесіз.

Бала кезіңізде оқып жатқанда сөздерді саусағыңызбен көрсетпеу керектігі айтылған болар. Дәстүрлі сенім бойынша, бұлай істеу оқуды баяулатады. Бірақ балалар табиғи түрде білетіндей, саусақты нұсқаушы ретінде пайдалану көзіңізді шоғырландырады және олардың жан-жаққа аууына жол бермейді. Оқу үшін саусақты пайдалану іс жүзінде оқу жылдамдығын арттырады, өйткені көзіңіз қозғалысқа тартылады.

Мұны интеллектуалды түрде білу бір бөлек, ал оны сезіну — басқа бөлек. Бағалау үшін бұған дейін пайдаланған мәтінді қайта оқу арқылы саусақты пайдалануды жаттықтырайық. Басынан бастаңыз және сөздерді қадағалау үшін саусағыңызды пайдаланыңыз. Алғашқыда тоқтаған жеріңізден аяқтаңыз. Түсіну туралы уайымдамаңыз және уақыт өлшемеңіз, өйткені бұл жай ғана жаттығу. Бұл жаттығудың мақсаты — оқу кезінде саусақты пайдалануға дағдылану.

Аяқтағаннан кейін таймерді екі минутқа қойыңыз. Бірінші бағалау кезінде тоқтаған жеріңізден бастаңыз. Таймер шырылдағанша оқуды жалғастырыңыз. Жаңа оқу жылдамдығыңызды (бастапқы формула негізінде) есептеңіз және оны жазып қойыңыз.

Саусақпен оқу оқу процесіне тағы бір сезім мүшесін — сипап сезуді енгізеді. Иіс сезу мен дәм сезу сезімдері тығыз байланысты болғаны сияқты, көру мен сипап сезу де өте тығыз байланысты. Балаға жаңа нәрсені көрсетуге тырысқан кезіңіз болды ма? Баланың табиғи түйсігі сол затты ұстап көргісі келеді.

Саусақты пайдалану регрессияны да айтарлықтай азайтады және бұл оқу жылдамдығының артуының себептерінің бірі болып табылады. Көзіңіз табиғи түрде қозғалысқа тартылады, сондықтан саусағыңызды алға жылжыту арқылы көзіңіздің артқа қайту ықтималдығы әлдеқайда азаяды.

Саусағыңызбен оқуды жаттықтырыңыз, бұл құралдың өзі сіздің жылдамдығыңыз бен түсінуіңізді айтарлықтай арттырады және оқуыңызда төңкеріс жасайды. Егер саусағыңыз шаршаса, бүкіл қолыңызды алға-артқа жылжытып жаттығыңыз. Бұл үлкенірек бұлшықет және тез шаршамайды.

Мұнда сізге жеделдетілген оқырман болуға көмектесетін тағы бірнеше құралдар берілген:

Дәл осы принцип оқуға да қатысты. Егер сіз өзіңізді үйренгеннен екі немесе үш есе жылдам оқуға итермелесеңіз, соңында қарқыныңызды ыңғайлы жылдамдыққа дейін төмендеткенде, бастапқы қарқыныңыз баяу болып көрінеді.

Сіз өзіңіз қалаған және көңіліңіз толатын деңгейге жеткенше осы 4 минуттық жаттығуды күніне кем дегенде бір рет жасап тұруыңыз керек. Оқуыңызды жоспарлаңыз. Жаттығу сияқты, өмір бойы бір-ақ рет жаттығу жасап, нәтиже күте алмайсыз. Сіз үнемі оқып тұруыңыз керек, әйтпесе оқу бұлшықеттеріңіз әлсіреп қалады.

Оқуды алғаш үйренген кезде, сізге әріптердің үлкенірек құрылымдарды — сөздерді құрайтыны үйретілді. Бала кезіңізде сөзді әріптері бойынша дыбыстайтынсыз. Мысалы, "report" сөзін түсіну үшін R-E-P-O-R-T деп әріптерге бөлетінсіз. Енді сіз есейдіңіз, оқып жатқанда әріптерге емес, сөздер деп аталатын үлкенірек бірліктерге мән бересіз.

Адамдардың оқу жылдамдығының шектеулі болуының бір себебі — олардың сөздерді бір-бірлеп оқуында. Бірақ егер сіз "report" сөзінің соңына "card" сөзін қойсаңыз, "REPORT CARD" (табель) шығады. Бұл екі сөздің өз алдына ерекше мағыналары бар, бірақ сіздің ақылыңыз оларды бір бірлік ретінде көреді. Сіздің ақылыңыз осы екі сөзді бірге көре алатыны сияқты, ол сөздер топтарын да бір уақытта көруге қабілетті. Осылайша, сіз оқу жылдамдығыңызды одан да жоғары деңгейге көтересіз. Сіз жеке әріптерді емес, сөздерді көретініңіз сияқты, білікті оқырмандар да жеке сөздерді емес, сөздер топтарын (немесе идеяларды) көреді. Көбірек "көруге" дағдыландыру бойынша қосымша кеңестерді кейінірек қарастырамыз.

Санау — бұл ішкі дауысты өшіру үшін қолдануға болатын тағы бір құрал. Процесс өте қарапайым: оқып жатқанда дауыстап "бір, екі, үш . . . " және т. б. деп санаңыз. Бір уақытта дауыстап санау және іштей сөйлеу (субвокализация) өте қиын екенін байқайсыз. Бұл процесс сізді азырақ субвокализация жасауға үйретеді, сөздерді айтудың орнына оларды көруге мүмкіндік береді, осылайша жақсы жылдамдық пен түсінуге әкеледі.

**1-қадам: Негізгі мәселені анықтаңыз** Навин Джайн су мәселесінде көрсеткендей, басты мәселе сырттай көрінген нәрсе болмауы мүмкін. Тұщы су тапшылығының негізгі себебі судың жоқтығында емес, оның ауыл шаруашылығына тым көп жұмсалуында. Негізгі мәселені шешу сыртқы мәселені шешудің тиімді жолын табуға мүмкіндік береді. Кешкі ас сценарийіне оралайық. Сыртқы мәселе — отбасының бірге тамақтанбауы, өйткені бәрі бос емес. Негізгі мәселе мынада болуы мүмкін: жұбайыңыз жұмыста ұзақ отыруға мәжбүр сезінеді, қызыңыз элиталық спортшы болуға тырысады, ұлыңыз ең беделді колледжге түсу үшін мінсіз баға алуға тырысады, ал сіз үш бірдей коммерциялық емес ұйымның кеңесінде отырсыз. Бірақ мүмкін бұл да нақты негізгі мәселе емес шығар. Мүмкін, негізгі мәселе — сіздер бұл мақсаттарға жеке қызығушылықтан емес, осындай мақсаты жоқ адамдарға төмен қарайтын ортада тұрғандықтан ұмтылып жүрген боларсыздар?

**2-қадам: Жаңа тәсіл ұсыныңыз** Экспоненциалды ойлаудың кілттерінің бірі — ойыңызды «егер ... болса ше? » деген сұрақтармен толтыру. John Lewis Partnership инновациялық хабынан Эви Мэкидің айтуынша, бұл сұрақтар күтпеген сценарийлерді қарастыруға көмектеседі. Мысалы: «Егер адамзат 90 пайызы су астында қалған әлемге бейімделуі керек болса ше? » немесе «Егер біз заттарды қолымызбен ұстай алмасақ ше? ». Бұл бұрын-соңды ойламаған нәрселерді елестетуге және болашақ әлемде аман қалу үшін не қажет екенін түсінуге көмектеседі. Біздің мысалда, егер негізгі мәселе — қоғамдық пікір сізді уақытты тым көп алатын істермен айналысуға мәжбүрлеуі болса, сіз: «Егер біз басқалардың не ойлайтынына мән бермесек ше? » деп сұрай аласыз. Немесе: «Егер тәулікте 24 емес, тек 18 сағат болса ше? » немесе тіпті: «Егер біз басқа жерде тұрсақ ше? » деп сұрауыңыз мүмкін.

**3-қадам: Бұл туралы оқыңыз** Өзіңіз білетіндей, мен мүмкіндігінше көп оқудың жақтаушысымын. Оқу миды кез келген басқа әрекеттен артық босатады. Экспоненциалды ойлауда оқу өте маңызды. Егер тақырыпты жан-жақты білмесеңіз, үлкен когнитивті секіріс жасай алмайсыз. Сонымен, «егер ... болса ше? » жаттығуын жасағаннан кейін, балама жолдар туралы оқыңыз. Жұбайыңыз корпоративтік табыс пен бақыттың байланысы туралы кітаптар оқиды делік. Қызыңыз кәсіби спортшы болу мүмкіндігі мен олардың өмірі туралы блогерлермен сөйлеседі. Ұлыңыз бәсекеге қабілетті университеттерді бітіру мен кейінгі табыстылық туралы зерттеулерді оқиды. Сіз өзіңіз айналысып жүрген коммерциялық емес ұйымдардың мақсаттары қаншалықты маңызды екенін қайта қарастырасыз.

**4-қадам: Болжам жасаңыз (Экстраполяция)** Сіз негізгі мәселені анықтадыңыз, сұрақтар қойдыңыз және зерттеу жүргіздіңіз. Енді сценарийді іс жүзінде сынап көретін уақыт келді. Бір сценарийді қарастырайық: сіз өміріңізді қоғамдағы мәртебеңізді сақтау үшін түрлі істермен толтырғаныңызға көз жеткіздіңіз. Сіз «Егер біз басқа жерге көшсек ше? » деген сұрақ қойдыңыз және бұл идея бәріне қызық көрінді. Зерттеу жүргізіп, егер жұмыс/спорт/мектеп мақсаттарыңызды қайта қарастырсаңыз, бақыттырақ болатыныңызды түсіндіңіз. Сонымен, егер сіз жүз миль қашықтыққа немесе тіпті басқа елге көшсеңіз не болады? Мұндай түбегейлі қадам бірден прогресс болып көрінбеуі мүмкін екенін білесіз. Сіз түзу және қисық сызықтарды көрдіңіз және бейімделу кезеңінде бұл тіпті артқа шегіну сияқты көрінуі мүмкін екенін түсінесіз. Бірақ төртеуіңіз де сценарийді талқылап, көшу — дұрыс шешім деген тоқтамға келесіз делік. Екі жылдан кейін отбасыңыз гүлденіп, сіздер күн сайын кешкі асты бірге ішетін боласыздар.

АЛҒА ЖЫЛЖЫМАС БҰРЫН

Бұл — әдістер туралы соңғы тарау, сіз осы кітаптан үйренгендеріңіздің бәрін іс жүзінде қолдануға асығып жүрген боларсыз. Соңында мен мұның сіз үшін қалай жұмыс істейтіні туралы пайымдама мен үйренгендеріңізді өміріңізге енгізуді бастауға көмектесетін 10 күндік жоспар ұсынамын. Бірақ оған көшпес бұрын, мыналарды байқап көрейік:

Физикада қарқын (импульс) масса мен жылдамдықтың көбейтіндісіне тең. Жеке өміріңізде сіз — массасыз, ал жылдамдық — әлемде қалай алға жылжып жатқаныңыз. Физикалық объектіде қарқын жетіспесе не болады? Ол тұрып қалады. Сіз де солайсыз. Егер сізде қарқын жетіспесе, онда сіз шектеулерді қабылдап жатырсыз, ал біз мұнда ол үшін жиналған жоқпыз.

Пандемиядан кейінгі ең жақсы құралдармен қамтамасыз ету үшін бұл кітапты қалай кеңейту керектігі туралы ойланғанымда, қарқын біздің «Шексіз моделіміздің» үш құрамдас бөлігінің: ойлау қалпы (mindset), мотивация (motivation) және әдістердің (methods) туындысы екенін түсіндім. Үшеуін де шектеуден босатсаңыз, сізде шексіз қарқын пайда болады — ал шексіз қарқын болғанда, сіз Шексіз модельді шексіз уақыт бойы сақтай аласыз.

Содан кейін біз әдістерге келеміз. Бұған дейін берілген әдістерге қоса, 2020 жылдан кейін жұмысқа деген көзқарасымыз өзгергендіктен, ерекше маңызды болған құралдар жиынтығы бар. Соңғы бірнеше жылда жұмыс орны, тіпті жұмыс ұғымының өзі біржола өзгерді. Сонымен, бұл өз-өзін шектеуден босатқысы келетін біздер үшін нені білдіреді? Жұмыста шексіз болу туралы тарау сізге негізгі жауаптарды ұсынады.

Бұл бөлім сізге ойлау қалпыңызды, мотивацияңызды және әдістеріңізді ашудың жаңа жолдарын береді. Бұл сізге қарқынның ерекше деңгейіне жетуге көмектеседі, ол өз кезегінде сіз қалаған және лайықты өмір мен білімге жетелейді, сондай-ақ тоқтату мүмкін емес табиғат күшіне айналуыңызға септігін тигізеді. Шексіз қарқынға барар жолыңыз келесі беттен басталады.

Эллисон он жылдан астам уақыт бойы онлайн журналда жұмыс істеп келеді және пандемия басталғанға дейін аға редактор лауазымына дейін көтерілді. Ол өте амбициялы — күн сайын кешкі сағат 7:30-ға дейін кеңседе отыратын адам — және 40 жасқа толмай тұрып бас редактор болуды мақсат етеді. Алайда, 2020 жыл оның өміріне екі маңызды өзгеріс әкелді. Бірі — ол күйеуімен бірге бірінші баласын дүниеге әкелді. Екіншісі — оның компаниясы барлық редакторлық лауазымдарды 100 пайыз қашықтан жұмыс істеуге көшіру туралы шешім қабылдады.

Бірінші жаңалық Эллисон үшін үлкен қуаныш болды. Ол мен күйеуі өз өмірлеріне риза болса да, нәресте оларға бұрын сезінбеген толықтық сезімін сыйлады. Екіншісі де көп жағынан сәтті болды, өйткені бұл Эллисонға жұмыс уақытын икемді етіп, баласына көбірек уақыт бөлуге, сонымен бірге жұмыстағы амбицияларын сақтауға мүмкіндік берді. Тек бір мәселе бар еді: Эллисон әрқашан өз жұмысына өте қатты көңіл бөлетін, тіпті түскі асты ұмытып кететін. Ол бұл зейінді өз табысының негізі деп санады. Енді оның жұмыс күні бөлшектеніп, оған ол үшін өте маңызды жеке істері араласа бастады. Бұрынғыдай жұмысқа толық шоғырлану мүмкін болмай қалды. Ол өзгерістер енгізу керектігін түсінді, бірақ оның қандай болатынын білмеді.

Рохан өз фирмасына 2018 жылдың аяғында ауысты. Бес адамнан тұратын команданың мүшесі ретінде ол уақытының көп бөлігін әріптестерінің кеңселерінде немесе мәжіліс залдарында мәселелерді шешуге, миға шабуыл жасауға және кері байланыс беруге жұмсайтын. Жақсы үйлескен команда болғандықтан, олар өте тиімді жұмыс істеді, тіпті мүшелердің бірі елдің екінші шетіндегі жұмысқа ауысқанда да осылай жалғасты. Рохан басқалармен идея бөліскенді, әсіресе бірнеше шәйнек кофе үстіндегі әңгімелерді жақсы көретін.

Локдаун (шектеу шаралары) бұл қалыпты жұмыс істеп тұрған механизмге кедергі келтірді және пандемияның алғашқы алты айында өнімділік төмендеді. Дегенмен, жағдай тұрақталды, тіпті оның компаниясы жұмысшылар кеңсеге аптасына тек екі күн ғана келеді деген шешім қабылдады. Осы жаңа шындыққа екі жылдан астам уақыт өтсе де, Рохан әлі де бейімделу үстінде. Ол өзгерген жұмыс ортасы мен «жеке кездескенде ғана ең өнімді боламын» деген сенімі арасында тепе-теңдік іздеп жүр.

Шанис 2022 жылы колледжді бітіріп, бірден ірі интернет-жұмыс сайтына жұмысқа орналасты. Шаниске жұмыс ұнайды және оған жақсы жұмыс істесе, мансаптық өсу жолы ашық екенін айтты. Бірақ корпоративтік кеңсеге тоқсан сайынғы баруды есептемегенде, ол бәрін қонақ бөлмесіндегі диванда отырып жасайды.

Шанистің жұмысты уақытында бітіруінде ешқандай қиындық жоқ. Шын мәнінде, ол тапсырмаларды тез орындағаны сонша, үнемі қосымша жұмыс сұрайды. Оған қоса, жетекшісі оны жақсы көретін сияқты. Шанис үшін бәрі керемет болып көрінеді. Тек бір ғана мәселе — ол бұл компанияға ұзақ мерзімді үлес қосу-қоспауын білмейді, өйткені әріптестерін жылына бірнеше рет қана көргендіктен, корпоративтік мәдениетті әлсіз сезінеді.

Эллисон, Рохан және Шанис — қазіргі жұмыс күшінің көптеген өкілдері сияқты. Әрине, пандемияға дейін де жұмыс пен жеке өмірдің тепе-теңдігіне баса назар аудару, компанияға адалдық туралы жаңаша ойлау және жетістік пен тиімділікті өлшеудің дамыған көрсеткіштері пайда бола бастаған еді. Бірақ локдауннан кейін жұмыс қайта жанданғанда, бәріміз дерлік мүлдем жаңа, бұрын-соңды болмаған жағдайға тап болдық. Сонымен бірге, бәріміз де өз үлесімізді қосқымыз келеді, өзімізден де үлкен іске қатысқымыз келеді және жоғары жетістіктер мен оның сыйақыларына апаратын жолда болғымыз келеді. Осы жаңа жұмыс ортасында өзімізді қалай шектеуден босатамыз?

Оқу икемділігі жоғары адам бұрын үйренгендерін мүлдем бейтаныс жағдайларда қалай әрекет ету керектігін түсіну үшін қолданады. Қазір көбіміз дәл осындай жағдайлармен бетпе-бет келгендіктен, бұл қабілет өте құнды. Бұл құралды дамыту сізді бүкіл жұмыс өміріңізде, болашақта туындауы мүмкін кез келген күтпеген өзгерістерге қарамастан, шектеулерден босатуға көмектеседі. Симпсон жұмысын жиі ауыстыру оның оқу икемділігін қалай шыңдағаны туралы былай дейді: «Әр жолы жаңа рөлге кіріскенде, мен бұрын үйренгендерімді қолдануға және оны жаңа сценарийге бейімдеуге мәжбүр боламын. Мысалы, мен үшінші тарап логистикасы саласына келгенде, мүлдем басқа саладан — үнемді өндірістен (lean manufacturing) үйренген принциптерімді қолдандым».

Эллисон үшін оқу икемділігінің жоғары деңгейі оның жұмыс жағдайындағы өзгерістерді жеңілдетті.

«Мен мансабымның басында меңгеруге тиіс болған қабілетімді іске қостым», - деді ол маған. «Алғаш рет қызметім жоғарылағанда, мен әлі де біреудің көмекшісі болып жұмыс істейтінмін. Маған мақалаларға тапсырыс беру және авторларға кері байланыс беру сияқты жоғары деңгейдегі жұмыс пен бастығымның кестесін жүргізу және жиналыстарда жазбалар алу сияқты кеңсе жұмыстарының арасында ауысып отыруға тура келді. Үнемі екі жаққа ауысу шоғырлануды қиындататын және мен мұны істеу қажет болмайтын лауазымға ауысқаныма өте қуандым. Бірақ менің жұмыс жағдайым өзгеріп, мақаланы терең зерттеуден ұлыммен түскі ас ішуге, сосын қайтадан мақалаға оралуға, сосын бала күтуші кеткеннен кейін отбасыммен бірге болуға, ал бала ұйықтағаннан кейін жаңа автор іздеуге ауысқанда, мен мансабымның бастапқы кезеңдерінде үйренген зейін қою дағдыларымды еске түсірдім».

Lominger Limited, Inc. басқару бойынша консалтингтік компаниясының бас директоры Роберт У. Эйчингер және зерттеу директоры Майкл М. Ломбардо оқу икемділігі әлеуеттің басты көрсеткіші екенін атап өтті.

«Жаңа жұмыс пен техникалық білімді үйрену жаңа жеке мінез-құлықты немесе оқиғалар мен мәселелерге қарау тәсілдерін үйренуден өзгеше», - деп жазды олар өз еңбегінде. «Егер адамдар уақыт өте келе білім алып, өсіп, өзгерсе (және соның салдарынан бар нәрсені жақсартып қана қоймай, жаңа дағдыларды дамытса), онда перспективалы 25 жастағы адамның құзыреттілігін табысты 50 жастағы адамның құзыреттілігімен салыстыру толық ақпарат бермейді. Перспективалы 25 жастағы жастар — бұл тек табысты 50 жастағылардың кішірейтілген нұсқасы емес». Кейінірек сол еңбекте олар «оқу икемділігі IQ деңгейі мен "Үлкен бестік" (Big Five) тұлғалық факторларымен салыстырғанда жұмыс өнімділігі мен мансаптық өсуді әлдеқайда дәлірек болжайтынын» атап көрсетті.

Сонымен, кәсіби өміріңізде осы маңызды дағдыны қалай дамытуға және жақсартуға болады?

Жұмыста шексіз болу — өз жұмысыңызды ең жоғары деңгейде орындау үшін қажетті дағдыларды меңгеруді білдіреді. Бұл жаңа жұмыс ортасында ерекше маңызды болды, өйткені дағдыларды меңгеру жағдай өзгерген кезде жоғары деңгейдегі икемділікті қамтамасыз етеді. Мысалы, егер презентация жасау сіздің жұмысыңыздың маңызды бөлігі болса және сіз аудиторияның назарын аударудың әртүрлі жолдарын меңгерген болсаңыз, презентация онлайн немесе алдын ала жазылған видео форматқа ауысқанда да сол дағдыларды қолдана аласыз. Екінші жағынан, егер сіз тек белгілі бір қарым-қатынас дағдыларын ғана үйренсеңіз (мысалы, мәжіліс залындағылармен көзбен байланыс орнату), Zoom-ға ауысу әлдеқайда тиімсіз болуы мүмкін.

Чикаго университетінің профессоры Бенджамин Блум өзінің «Жасөспірімдердің бойындағы талантты дамыту» атты кітабында әртүрлі салалардағы үздік орындаушылардың жастық шағындағы ортақ белгілерін табу үшін ауқымды зерттеу жүргізді. Ол өте аз ортақ белгілерді тапты. Шын мәнінде, бірнеше арнайы ерекшеліктерді (мысалы, спортшылардың дене бітімі) есептемегенде, тек бір ғана ортақ белгі болды: жаттығу.

Әрине, бұл нәтижені көру үшін міндетті түрде 10 000 сағат саналы жаттығу керек деген сөз емес. Дағдыларды шынайы, шоғырландырылған түрде жаттықтыру одан әлдеқайда ерте жемісін береді.

Роханды алайық. Ол өзінің компаниясы кеңседегі аптасына бес күндік жұмысқа ешқашан оралмайтынын түсінгенде, ол өзінің қарым-қатынас дағдыларын саналы түрде жаттықтыра бастады. Бұл оны әлдеқайда тиімді әріптес және тіпті команда көшбасшысы ететініне сенді. Ол өзін білікті коммуникатор етуге бағытталған қатаң жаттығулар жиынтығын өткізетін коуч жалдады, тіпті екінші сынып оқушыларына мәселені шешу жарысына қатысуға көмектесуге ерікті болды. Ол егер осы балаларға ойын жеткізе алса, кез келген адаммен тіл табыса аламын деп сенді.

«Жақсы серіктес болудың негізі — қарым-қатынас», - деді ол маған. «Егер мен өз қажеттіліктерім мен пікірлерімді анық жеткізе алсам, командаластарымның сол идеяларды жүзеге асыруға көмектесуі әлдеқайда ықтимал. Сонымен қатар, егер мен жобаның бағыты туралы алаңдаушылығымды тиімді жеткізе алсам, оның сәтсіздікке ұшырау қаупі азаяды. Бұл әрқашан ақиқат еді, бірақ қазір бір кеңістікте жиі болмайтындықтан, тіпті маңыздырақ бола түсті. Мен үшін үздік коммуникатор болу — әлі де даму үстіндегі процесс, бірақ мен нақты ілгерілеушілікті сезінемін».

Мен осы кітаптың басқа жерінде айтқандай, жаттығу прогресске жетелейді. Егер сіз қандай да бір дағдыны жақсарту үшін жұмыс істесеңіз, нәтижені көресіз. Саналы жаттығу бұл ұғымды соңғы шегіне дейін жеткізеді: Егер сіз дағдыны толық зейінмен және күш-жігермен жаттықтыруға шындап кіріссеңіз, уақыт өте келе оның сарапшысына айналасыз.

Сонымен, оған қалай жетуге болады?

Кәсіби өміріңізде зерттегіңіз келетін үш жаңа сала қандай? Оларды жазып алыңыз және келесі қадамдармен жұмыс істеу үшін күнтізбеңізге уақыт белгілеңіз.

Осы тарауда біз талқылаған алғашқы екі әдіс негізінен жеке жұмысқа бағытталған. Әрине, ойластырылған жаттығуды жақсарту үшін коучты тартуыңыз мүмкін, бірақ негізгі жұмысты өзіңіз атқарасыз. Дегенмен, жұмыс орнында басқалармен тығыз жұмыс істей отырып, шектеулеріңізді жеңуге көмектесетін тағы бір маңызды дағды бар.

Коллаборативті оқыту бірнеше бірегей артықшылықтар береді. Ол коммуникация дағдыларын арттырады, себебі біз бұрын айтқандай, жақсы қарым-қатынассыз тиімді ынтымақтастық орнату қиын. Ол әлеуметтік өзара әрекеттесуге ықпал етеді, бұл жұмыс орнындағы тәжірибеге оң әсер етеді. Ол ақпаратты есте сақтауды жақсартады, өйткені осы кітаптың басқа бөлімдерінде айтқанымыздай, адамдар біреуге үйреткен кезде ақпаратты көбірек есте сақтайды. Сондай-ақ, ол ашық ойлау мен басқалардың көзқарасынан үйренуге деген ықыласты арттырады.

Әрине, әріптестері аптасына бірнеше рет қана кездесетін немесе Шэнистің жағдайындағыдай, жылына үш-төрт рет қана жүздесетін жұмыс орталарында коллаборативті оқыту қиындық тудыруы мүмкін. Шэнис бұл мәселенің тиімді шешімін тапты.

«Мен көптеген өте ақылды адамдармен жұмыс істеймін», — деді ол маған, — «және олардан көп нәрсе үйрене алатынымды білемін. Бірақ мен Филадельфияда болсам, екінші адам Чикагода, үшіншісі Альбукеркеде, ал төртіншісі Лос-Анджелесте болса, біз кофе ішу үшін жинала алмаймыз. Сондықтан компанияға шамамен бір уақытта келген алты адам болып топтық чат аштық. Біз атқарып жатқан жобаларымыз туралы сөйлесеміз, ісімізге қатысты мақалалармен бөлісеміз немесе басқалардың қалай шешетінін көру үшін топқа бір мәселені тастаймыз. Мен бұл адамдардан көп нәрсе үйрендім және өзім де бірдеңе үйреттім деп сенгім келеді».

Сіздің жұмыс орныңызда коллаборативті оқытудың бейресми түрі болса да, бар болуы әбден мүмкін. Мүмкіндігінше осындай бағдарламаларға қатысуға тырысыңыз. Сонымен қатар:

Жұмыс орнында эмоционалдық интеллект (көбінесе EQ деп қысқартылады) басқалармен жақсы жұмыс істеу, өзіңізді реттеу және лидер болу үшін қажетті байланыстар орнату үшін өте маңызды. Жоғары EQ коммуникацияны жақсарту, шешім қабылдау және тұлғааралық дағдылар сияқты көптеген артықшылықтармен байланысты, олардың барлығы жұмыс орнында оқу мен нәтижелілікті арттыруға ықпал етеді. IQ сияқты EQ-ді де өмір бойы жетілдіруге және дамытуға болады. Қазіргі EQ деңгейіңізді білу және оны арттыруға тырысу сіздің қандай қызметкер, әріптес және лидер болатыныңызға үлкен әсер етеді.

EQ осы тараудың басында танысқан әрбір адамның жағдайына әсер етті және олардың қазіргі жағдайларында бағдар табуында іргелі рөл атқарды.

Сонымен, жұмыс орнында эмоционалдық интеллектіңізді пайдалану және жетілдіру үшін не істей аласыз?

Осы әдістердің әрқайсысы жұмыс орнында шектеусіз болуға көмектеседі. Сондай-ақ, бұл кітаптың басқа жерлерінде талқылаған көптеген тақырыптарымыз мұнда да маңызды. Осының бәрін біріктіру үшін DRIVE акронимін есіңізде сақтаңыз:

Соңғы бірнеше жылда жұмыс орнында жаңа қиындықтар пайда болды, бірақ жұмыста шектеусіз болу әлеуетіңіз бұрынғыдан да жоғары. Келесі тарауға көшпес бұрын, мыналарды байқап көрейік:

Осыны зерттей келе, ми типтерін барынша толық көруге мүмкіндік беретін әдісті ойлап табу өте құнды болатынын түсіндім.

Көп жылдық жұмыстан кейін менің командам мидың төрт типін анықтады, біз оларға сол типтерді бейнелейтін жануарларды тағайындадық. Бұл жануарлар CODE акронимі арқылы ұсынылған. C, O, D және E әріптері нені білдіретініне аз уақыттан соң тоқталамын, бірақ оған дейін келесі 20 сұрақтан тұратын тесттен өтуіңізді қалаймын.

Тесттің нақты бір ғылыми теорияға немесе негізге тікелей сүйенбейтінін ескеру маңызды. Оның орнына ол психология, нейроғылым және когнитивті ғылымдағы бірнеше қалыптасқан теориялар мен модельдерден шабыт алған. Оларға мыналар жатады: Гарднердің көптік интеллект теориясы; визуалды, аудиалды және кинестетикалық сияқты оқу стильдерінің әртүрлі модельдері; тұлға типтері; Роджер У. Сперридің ми доминанттылығы теориясы және когнитивті стильдер.

Тесттен өткен кезде жауаптарыңызды белгілеп отырыңыз.

Толық тәжірибе алу үшін мен mybrainanimal. com сайтында цифрлық тесттен өтуді ұсынамын. Онда сіз өзіңіздің нақты ми типіңізді күн сайын тиімді пайдалану үшін арнайы оқу стратегиялары мен кеңестері бар егжей-тегжейлі есеп аласыз.

Ең көп араласатын адамдарыңыз туралы ойланыңыз. Ми түрі туралы жаңа түсінігіңіз олармен қарым-қатынасыңызға қандай жаңа қырынан қарауға көмектеседі?

Өзіңіздің жануар ми түрін білу сіздің бірегей күшті жақтарыңыз бен когнитивті талғамдарыңызға сәйкес келетін стратегияларды қолдануға мүмкіндік береді. Әрбір жануар түрі үшін жақсырақ оқуға арналған кейбір ұсыныстар:

Өзіңіздің жануар ми түрін білу есте сақтау әдістерін дамытуға қалай көмектеседі? Ақпаратты жақсырақ есте сақтау үшін кейбір ұсыныстар:

Жануар миыңыздың күшті жақтары мен талғамдарына бейімделген стратегияларға назар аудара отырып, сіз мәселелерді шешу қабілетіңізді арттырып, тиімдірек шешімдер қабылдай аласыз.

Осы модельде қолданылатын жануар ми түрлері тұрақты когнитивті үлгілер мен бейімділіктерді білдіргенімен, адам миының <span data-term="true"> нейропластикалық </span> (мидың тәжірибеге байланысты өзгеру және бейімделу қабілеті) деп аталатын таңғажайып өзгеру және бейімделу қабілеті бар екенін ескеру маңызды.

Бұл саналы күш пен жаттығу арқылы адам жаңа когнитивті дағдылар мен стратегияларды дамыта алатынын білдіреді, бұл олардың басқа жануар ми түрімен көбірек ұқсастық табуына әкелуі мүмкін. Мысалы, жанашыр Піл өзінің аналитикалық дағдыларын дамыту үстінде жұмыс істеп, уақыт өте келе өзін дана Жапалақ түріне жақын сезінуі мүмкін. Өзгеріске жаттығу, саналылық пен ой толғау, кәсіби бағыт-бағдар немесе өмір салтын өзгерту арқылы қол жеткізуге болады.

Дегенмен, мақсат міндетті түрде ми түрін өзгерту емес, керісінше оны түсіну және тиімді пайдалану, сонымен бірге әлсіз тұстармен жұмыс істеу екенін есте сақтаған жөн. Бізді бірегей ететін және әртүрлі жолдармен үлес қосуға мүмкіндік беретін — біздің когнитивті қабілеттеріміздің әртүрлілігі.

Жануар ми түрлерімен танысу арқылы сізде өз әлеуетіңізді арттыруға және басқалармен жаңа деңгейде қарым-қатынас жасауға арналған қуатты жаңа құрал бар. Келесі тарауға өтпес бұрын, мыналарды байқап көрейік:

Аня ешқандай қателік жасаған жоқ. Дегенмен, оның бір ісі дұрыс болмады: ол миын, тіпті бүкіл денесін дұрыс тамақтандырмады. Оның рационы қант пен өңделген тағамдарға толы болды және ол қуырылған тауық сэндвичтері индустриясын жалғыз өзі асырап отырғандай көрінетін.

Аняның шынымен шексіз болуға деген көзқарасы мен мотивациясы болды және ол әдістерді кәсіби деңгейде меңгеріп жатты. Бірақ миын даму үшін қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етуді шешпейінше, ол өзін шектеулерден босату үшін қолынан келгеннің бәрін жасаған жоқ еді.

Бір минут уақытыңызды бөліп, миыңыздың қазіргі күйін бағалаңыз. Өзіңізді барлық қуатыңызбен жұмыс істеп тұрғандай сезінесіз бе, әлде сізге «техникалық қызмет көрсету» керек пе? Енді соңғы бірнеше күндегі диетаңыз туралы ойланыңыз. Қандай да бір байланысты байқайсыз ба?

Ми — күрделі және энергияны көп қажет ететін мүше. Дене салмағымыздың небәрі 2 пайызын құрағанына қарамастан, ол денеміздегі энергияның таңғаларлық 20 пайызын тұтынады. Тиісті тамақтану оның күрделі функцияларын, соның ішінде жаңа ми жасушаларының пайда болуын, нейротрансмиттерлердің өндірілуін және синапстардың қалыптасуы мен сақталуын қолдау үшін өте маңызды. Аня байқағандай, егер ми оңтайлы деңгейде жұмыс істеуі керек болса, оны дұрыс тамақтандыру қажет.

Жақсы нәрленген ми — бұл жоғары тиімді ми. Ол жаңа ақпаратқа тез бейімделе алады, дұрыс шешімдер қабылдайды және күрделі ойларды өңдейді. Екінші жағынан, маңызды қоректік заттардан айырылған ми когнитивті қабілеттердің төмендеуінен, жад көлемінің азаюынан және көңіл-күй бұзылыстары мен нейродегенеративті ауруларға бейімділіктен зардап шегуі мүмкін. Миымызды дұрыс қоректік заттармен қамтамасыз ету арқылы біз жадымызды, зейінімізді және жалпы ақыл-ой өнімділігін арттыра аламыз.

Аня байқағандай, миыңызды қалай тамақтандыратыныңызға белсенді назар аудару — шексіз әлеуетіңізді ашудың ажырамас бөлігі. Ол фастфудты азайтып, теңдестірілген және қоректік заттарға бай диетаға басымдық бере бастағаннан кейін көп ұзамай, өзі үйрене алмайтын ешнәрсе жоқ сияқты сезінді. Нейронутрициологияның егжей-тегжейіне терең бойламас бұрын, миыңызды жақсырақ тамақтандыру үшін дәл қазір жасауға болатын кейбір негізгі қадамдар:

Шексіз болу күші іштен басталады. Сондықтан санаңызды қоректендіруді, денеңізді отынмен қамтамасыз етуді және рухыңызды тәрбиелеуді жалғастырыңыз. Келесіге көшпес бұрын, кейбір жаттығуларды орындап көрейік:

Төртінші күні Лиз ешқашан жүгінбеймін деп ант берген ресурсқа жүгінді: бәрі айтып жүрген ЖИ бағдарламалары. Лиз кез келген автор үшін бұл шығармашылықтың құлдырауы деп санап, машинаның оның шығармашылығына қатысуын ешқашан қаламаған еді. Бірақ енді ол амалсыз қалды; бұл үлкен сюжеттік мәселені шешпейінше алға жылжи алмады. Ол ЖИ-ге өзінің романы, оқиғаның жазылған бөлігі, кейіпкерлер және оқиғаның соңында қайда баратыны туралы айтып берді. Содан кейін ол қиындық тудырған көріністе не болуы керектігін сипаттады. Сосын, қысыла отырып, ЖИ-ден ол үшін сол көріністі жазып беруді сұрады.

Бірнеше секундтан кейін оның компьютер экранында көрініс пайда болды. Онда көптеген қателер болды: прозасы олақ, оның стиліне мүлдем ұқсамайды, көрініс тым қарапайым өрбіді, диалогтары жасанды және т. б. Дегенмен, көріністің басынан аяғына дейін қозғалу тәсілінде Лиздің қиялын оятқан бір нәрсе болды. ЖИ бұл көрініске Лиз ешқашан қолданбайтын тәсілді қолданған еді және бұл тәсіл оны шешім табуға тырысқандағы тығырықтан алып шықты.

Соңында Лиз ЖИ жасаған көріністен бірде-бір сөйлемді қолданған жоқ. Бірақ мәтінді мүлдем жаңа қырынан көру оның миын басқа жолды сынап көруге босатты және бұл жол оның тарихындағы кептелісті жойып, романның қалған бөлігін аяқтауға мүмкіндік берді. Ол тіпті ЖИ-ден кітап атауына идеялар ұсынуды да сұрады.

Олардың эмоционалдық интеллектісі өте жоғары. Адамзат бұл планетада басым түр болып қалғанша (есіңізде болсын, біз бұл кітапта «Скайнет» сценарийін қарастырмаймыз), адамгершілік қасиеттер құнды болып қала береді. Технология саласындағы мен кездестірген ешбір маман машиналар жақын арада адам деңгейіндегі эмоционалдық интеллектіге ие болады деп айтпайды. Сондықтан, өз қабілеттеріңізді шыңдау — табысқа жетудің маңызды жолы. 16-тараудағы («Шексіз жұмыс») эмоционалдық интеллектіні жетілдіру бөлімін қайта қарап шығыңыз және осы дағдылармен жұмыс істеуді жалғастырыңыз.

Олар ЖИ-мен одақ құрды. Мұндағы есеп өте қарапайым: егер ЖИ-дің креативтілік, сыни ойлау және эмоционалдық интеллект салаларында мүмкіндіктері шектеулі болса, ал сіз осы салаларды жетілдіріп, ЖИ мықты болатын барлық нәрсеге қол жеткізсеңіз, сіз жеңілмейтін позицияда боласыз. Біз осы тараудың басқа бөлімдерінде ЖИ-ді қалай тиімді пайдалану керектігін айттық. Осы ойды тағы бір рет бекітейік. ЖИ — бұл сіздің қызметіңіздегі өте қуатты құрал. Шынайы шексіз болу үшін оның барлық мүмкіндіктерін пайдаланыңыз.

Миды жаттықтыру, дене шынықтыру сияқты, біздің танымдық қабілеттерімізді арттырудың және сақтаудың құралы болып табылады. Денемізді сау әрі ширақ ұстау үшін жаттығу жасайтынымыз сияқты, миымыз да сергек әрі икемді болу үшін назар аударуды қажет етеді. Миды жаттықтыру тек жұмбақтарды шешу немесе жады ойындарын ойнау емес. Бұл — танымдық икемділігімізді, үйрену, бұрынғыны ұмытып қайта үйрену қабілетімізді сақтау. Бұл дағдылар бізді ЖИ автоматтандыру мұхитында аман сақтайды.

ЖИ дамыған сайын, еңбек нарығы да ЖИ автоматтандыра алмайтын дағдыларға қарай ойысады. Қазір ең сұранысқа ие дағдыларға сыни ойлау, креативтілік, эмоционалдық интеллект және бейімделгіштік жатады — мұның бәрі жақсы жаттыққан мидың жемісі. ЖИ өмірімізді жайлы ете түскенімен, әлемімізді күрделендіріп те жіберді. Осындай өзгермелі жағдайда жаттыққан ми — жай ғана артықшылық емес, бұл — қажеттілік.

ЖИ біздің өмірімізді өзгертуді жалғастырып жатқанда, есіңізде болсын: сіздің миыңыз ескірген технология емес; бұл — үнемі қайрауды қажет ететін керемет құрал. Сіздің миыңыз — ЖИ-дің күрделі әлемінде жол табуға арналған билетіңіз, ал оны жаттықтыру — өзіңізге жасаған ең жақсы инвестицияңыз.

Технология мен адам әлеуеті тоғысқан осы дәуірде өмір сүру — өте қызықты уақыт. Сондықтан миымызды артта қалдырмайық. Керісінше, біз ең үлкен байлығымыз — жақсы жаттыққан, шексіз ақыл-ойымызбен болашаққа қадам басайық.

Жалғыз шектеу — біздің өзіміз қойған шектеулер. Миымызды жаттықтыруды бастауға, танымдық әлеуетімізді ашуға және болашаққа нық қадам басуға қазірден қолайлы уақыт жоқ. ЖИ басымдыққа ие әлемде бізді ерекшелендіретін — біздің адамдық қырымыз. Үйренуді тоқтатпаңыз, өсіңіз және миыңызды шыңдай беріңіз, өйткені шексіз ақыл-ой — болашаққа дайын ақыл-ой.

Егер сіз әлемдегі адамдардың көпшілігіне ұқсайтын болсаңыз, осы кітапты оқуды бастағанда өзіңіз қойған немесе басқалар таңған шектеулердің құрсауында болған шығарсыз.

Мүмкін, сіз жаңа бір қабілетті меңгергіңіз келді, бірақ оған шамам жетпейді деп сенімді болдыңыз. Мүмкін, жұмыстағы үлкен жоғарылауға үміткер болғыңыз келді, бірақ ішкі дауысыңыз сізге біліктілігіңіз жетпейтінін айта берді. Мүмкін, сіз үйден телефоныңызды ұмытып шыға беретініңізге немесе келесі кеште адамдардың есімдерін есте сақтай алмайтыныңызға, немесе мәтінді қағаздан оқитын қызықсыз адам болып қала беретініңізге сенімді болған шығарсыз. Егер осының қайсысы болса да сізге таныс болса, кітаптың соңына келгенде, сол адаммен қоштасуға дайынсыз деп үміттенемін.

Оның орнына, жаңа «шексіз өзіңізбен» танысыңыз.

Шексіз адамның шексіз ойлау жүйесі болады. Сіз енді қолымнан келмейтін немесе бола алмайтын көптеген нәрселер бар деп сенбейсіз. Әлі істемеген немесе бұрын қиындық тудырған нәрселер болуы мүмкін, бірақ шексіз адам сіздің өткеніңіз болашағыңызға тең емес екенін біледі. Шексіз адам мидың сіз ойлағаннан әлдеқайда қуатты құрал екенін және кез келген нәрсені үйренуге бел бусаңыз, кез келген дағдыны меңгере алатыныңызды түсінеді.

Шексіз адамның мотивациясы да шексіз. Бұрын, мүмкін, сіз асқақ өмірді елестете алатынсыз, бірақ іс жүзінде әрекетке бара алмайтынсыз. Ал қазір болса, сіз әдеттеріңізді мақсаттарыңызбен қалай сәйкестендіру керектігін білесіз; сіз өмір бойы оқуға және өзін-өзі жетілдіруге міндеттеме ала аласыз және бұл сіз үшін таңертең киіну сияқты табиғи нәрсе.

Суперқаһарман — бұл тек өз күшін ашып, дамытқан адам емес. Әрбір суперқаһарман өз әлеміне оралып, қызмет етуі керек. Олар өз сапарында алған сабақтары мен даналығын ала келуі тиіс. Олар өз күштерін өмірлеріне енгізіп қана қоймай, сол күшті басқаларға көмектесу үшін қолдануды үйренуі керек. «Матрица» фильмінің соңында Нео шайқаста жеңіп, шектеулерден босап шығады. Матрицаға жасаған соңғы телефон қоңырауында Нео былай дейді: «Мен бұл тұтқаны қоямын, сосын бұл адамдарға сенің көрсеткің келмейтін нәрсені көрсетемін. Мен оларға сенсіз әлемді көрсетемін. Ережелер мен бақылаусыз, шекаралар мен шектеусіз әлемді. Кез келген нәрсе мүмкін болатын әлемді». Ол кәдімгі әлемге оралады, бірақ оның миссиясы — басқаларды шабыттандыру, олардың санасын азат ету.

«Люси» фильмінде Скарлетт Йоханссон ойнаған американдық студенттің миының әлеуеті толық ашылғаннан кейін суперқабілеттері пайда болады. Морган Фриман ойнаған профессор Норман — невролог, ол Люсиге оның санасы мен денесінде болып жатқан таңғажайып өзгерістерді игеруге көмектеседі. Люси жаңа қабілеттерін не істеу керектігін сұрағанда, профессор Норман өзіне тән дауыспен былай жауап береді:

Білесің бе... Егер өмірдің табиғаты туралы ойласаң — яғни, ең басында бірінші жасушаның дамуы екі жасушаға бөлінді — өмірдің жалғыз мақсаты үйренген нәрсені кейінге қалдыру (беру) болды. Бұдан жоғары мақсат болған жоқ. Сондықтан, егер сен менен жинаған біліміңді не істеу керектігін сұрасаң, менің айтарым... Оны басқаларға бер.

Енді сұрақ мынау: үйренгеніңізді не істейсіз? Жұмыстағы күрделі мәселені шешіп, әріптестеріңізбен бірге өз салаңызға, бәлкім, әлемге әсер етесіз бе? Кітап клубын ашасыз ба? Мәселені шешу үшін ЖИ-ді пайдаланасыз ба? Үстеліңіздегі журналдардың үйіндісін оқып тауысып, балаларыңызға үйренгеніңізді айтып бересіз бе? Адамдармен тығыз байланыс орнатасыз ба? «Миға пайдалы тағамдар» кешін ұйымдастырасыз ба? Сізге жаңа есіктер ашатын курсқа жазыласыз ба? Әлде өзіңіз сабақ беруді бастайсыз ба? Қайсысын таңдайсыз?

Суперқаһарман солай істер еді. Шексіз «сіз» солай істей аласыз.

Осы кітап бойында сізде жаңа дағдыларды байқап көруге мүмкіндік болды. Келесі беттерде мен сізге жол бастау үшін бағдарлама дайындадым. Енді үйренгендеріңіздің бәрін бірге қолданатын уақыт келді. Бір нәрседен бастаңыз, бірақ бір жерден бастаңыз. Кез келген жерден. Сонда сіз өзіңіз туралы ашқан жаңалықтарыңызға таңғалатын боласыз. Шексіз өзіңіз — бұл сіздің шынайы бейнеңіз және уақыт өте келе сіз қазір елестете де алмайтын биіктерге жетесіз.

Өзіңді таны. Өзіңе сен. Өзіңді сүй. Өзің бол.

Және ұмытпаңыз, сіздің сүрген өміріңіз — бұл сіз беретін сабақтар. Шексіз болыңыз.

Махаббатпен және біліммен, Джим

Осы кітаптың соңына жеткеніңізбен құттықтаймын. Сізге ризамын.

Біз бұл кітапта көп нәрсені қамтыдық. Менің кеңесім — үйренгеннің бәрін іске асырыңыз. Егер неден бастауды білмесеңіз, осы 13 күндік жоспар сіздің шексіз сапарыңызды бастауға көмектеседі.

Осы кітап арқылы маған сіздің «ми жаттықтырушыңыз» болуға рұқсат бергеніңіз үшін рақмет. Сіздің жетістіктеріңізді естуді асыға күтемін.

Бірінші күні мына акронимді (FASTER) іске асырыңыз:

Бұл туралы толығырақ 4-тараудағы FASTER әдісі бөлімінен қайта оқыңыз.

Басыңыздағы сіз істей алмайтын нәрселерге назар аударатын дауыстарды — Автоматты Теріс Ойларды (АӨО) анықтаңыз. Оларға жауап қайтара бастаңыз.

Сондай-ақ, «өтіріктерді» — қабылданған шектеулі идеяларды жоққа шығарыңыз. Және сенім жүйелеріңізді (BS) үнемі тексеріп тұрыңыз. Егер сіз «Мен әрқашан мұндай нәрселерді бүлдіріп аламын» деп ойласаңыз, оған «Бұрын бұл істе жақсы болмағаным, менің қазір жақсы бола алмайтынымды білдірмейді. Мен мұны қалай үйрене аламын? » деп қарсы тұрыңыз.

Мүмкін болатын нәрселерді ойыңызға сыйғызу үшін тарылтпаңыз, ойыңызды мүмкін болатын нәрселерге сыйытындай етіп кеңейтіңіз. Бұл туралы 8-тараудағы «АӨО-ларды жою» бөлімінен оқыңыз.

Басым сұрақтардың күші туралы ойланыңыз. Сізде күні бойы өзіңізге бейсаналы түрде қоятын бір сұрақ болуы мүмкін. Осы сұрақты анықтаңыз және мінез-құлқыңызды өзгерту үшін оны қалай өзгертуге болатынын ойланыңыз. Білімнің өзі күш емес, ол тек оны қолданғанда ғана әлеуетке ие болады. Күні бойы сізге қажетті жауаптарды алуға көмектесетін сұрақтар қоя бастаңыз. Толығырақ 4-тараудағы «Сұрақтар» бөлімінен қараңыз.

Осы кітапта үйренгендеріңізді қолданбаған жағдайда болатын барлық қолайсыздықтарды жазып шығыңыз. Мысалы: «Мен бұрынғыша көп оқуға мәжбүр боламын және орташа нәтижелерге қанағаттанамын», «Өзіме күмәндануды жалғастырамын», «Жақындарымның алдында ең жақсы қырымнан көріне алмаймын» немесе «Жақсы жұмысқа тұра алмаймын».

Енді үйренгендеріңізді қолданған кезде болатын артықшылықтарды жазыңыз: «Мен өзіме сенімді түрде қажетті нәрсені үйреніп, жақсы көретін жұмысқа тұрамын және әлемге пайда келтіру үшін көп ақша табамын», «Менде жаттығу жасауға, саяхаттауға және жақындарыммен уақыт өткізуге көбірек бос уақыт болады» немесе «Менде демалуға және бәріне үлгеруге бос уақыт болады! ».

Нақты болыңыз. Көріңіз, сезініңіз, сеніңіз және ол үшін күн сайын жұмыс істеңіз. Жеңісті сәтіңізді елестетіңіз. 7-тараудағы тиісті бөлімді қараңыз.

Мақсат — бұл сіздің басқа адамдармен қарым-қатынасыңыз. Мақсат — сіздің әлеммен бөлісетін нәрсеңіз. Сіздің «неге? » деген сұрағыңыздың жауабы қандай?

Сіздің шексіз болуыңыз кімге байланысты екенін ойлаңыз. Бұл сіздің отбасыңыз ба? Жарыңыз ба? Достарыңыз ба? Әріптестеріңіз бе? Көршілеріңіз бе? Өміріңізге шектеу қою арқылы кімнің үмітін ақтай алмай жатқаныңызды нақтылаңыз. Енді, сіз 100 пайызға жұмыс істегенде, басқалардың өміріне қалай әсер ете алатыныңызды ойлаңыз. Сіз өз мақсатыңызды таптыңыз. 7-тараудағы «Мақсат» бөлімін оқыңыз.

Сізді табысқа жетелейтін бір жаңа салауатты әдет қалыптастыру үшін кішкентай, қарапайым қадамдар жасаңыз. Оны таңертеңгілік режиміңіздің бір бөлігіне айналдырыңыз. Күнделікті істейтін бір нәрсені өзгертуге бел бумайынша, өміріңізді ешқашан өзгерте алмайсыз. Біздің күнделікті шешімдеріміз бен әдеттеріміз бақыт пен табыс деңгейіне үлкен әсер етеді. Егер сіз табанды болсаңыз, оған қол жеткізесіз, егер тұрақты болсаңыз, оны сақтап қаласыз. Тамшыдан тама берсе, теңіз болар. Есіңізде болсын, әрбір кәсіби маман бір кездері бастаушы болған.

Бүгін бастайтын бір жаңа әдетті таңдаңыз. Оны күн сайын тұрақты түрде орындай алатын кішкентай қадамдарға қалай бөлуге болады? Толығырақ 9-тарауда.

Күн сайын жеңіске жету үшін энергияңызды пайдаланыңыз. Күн сайын мына ми тағамдарының біреуін немесе бірнешеуін жеңіз. Сіздің сүйіктіңіз қайсысы және неге? Есіңізде болсын, не жейтініңіз өте маңызды, әсіресе сұр затыңыз (миыңыз) үшін. Сіздің жеп жүргеніңіз сізге қуат бере ме, әлде қуатыңызды сарқып жатыр ма? Төмендегі ми тағамдарын пайдаланып жасауға болатын шығармашылық рецепттерді жазыңыз:

8-тараудағы «Ми диетасы» бөлімін қайта оқыңыз.

Сіз бұл дағдыны дүкенде, көшеде немесе теледидар көріп отырып та жаттықтыра аласыз. Кездейсоқ адамдарға есімдер беріп, қаншасын есте сақтай алатыныңызды тексеріңіз. 13-тараудағы МБӘ бөлімін оқыңыз.

Күнделікті оқу мақсатын қойыңыз, ол күніне небәрі 10 минут болса да. Оқудың күші зор және бұл пайда уақыт өте келе еселеніп артады. Кілті — тұрақтылық. Оқығыңыз келіп жүрген кітапты таңдаңыз, таймерді 10 минутқа қойыңыз, кедергілерді алып тастап, визуалды бағыттауышты (саусақ немесе қалам) пайдаланып оқыңыз. Содан кейін күнделікті оқу уақытын күнтізбеңізге өзіңізбен кездесу ретінде енгізіңіз.

Көшбасшылар — бұл көп оқитындар. Оқу — ми үшін тамаша жаттығу. Есіңізде болсын, бір кітап оқу арқылы ондаған жылдық тәжірибені меңгере аласыз. 14-тараудағы бөлімді қараңыз.

Оқу мүмкіндіктеріңізді арттыруда технологияның күшін сезініңіз. Оқу жылдамдығын, түсінуді және есте сақтауды жақсартуға арналған ЖИ құралдарын зерттеңіз. Мұндағы мақсат ЖИ-ге тәуелді болу емес, оны миыңыздың қолданыстағы әлеуетін кеңейтетін қосымша құрал ретінде пайдалану болып табылады.