Оңтүстік күнделіктері
Мұхтар Әуезов
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Қазақтың заңғар жазушысы, қоғам қайраткері Мұхтар Әуезовтің шығармашылығы XX ғасырдың қайталанбас құбылысына айналды. М.Әуезов шығармаларында халықтың тыныс-тіршілігін, арман-мақсатын, тарихи болмысы мен бүгінгі келбетін көрсетіп берді. Алғашқы жылдары жазылған көркем туындыларында елдің тұрмыс-т...
("Өскен өркен" романының деректері)
Жолжазба
Административные хозяйственные данные области
Область образована 10/ІІІ 1932 г.
г. Чимкент — 153 тыс. ж.
Ленгер — 22,6 тыс.
Кентау - 47 тыс.
Города районного подчинения: Арысь, Туркестан. Рабочих поселков 7. Количество сельсоветов 130. Население по переписи 1959 г. — 924 тыс. человек.
Городские — 334 тыс.
Сельские — 590 тыс.
Нац. состав: казахов - 44,5%, русских — 22%, узбеков — 13%, украинцев - 4%, татар — 2,5%, немцев - 3,2%.
Территория — 150 тыс. кв. км.
Каналы: им. Кирова, Зах, Ханым, Левобережный, Правобережный, Асыл, Таш, Караспан, Шаульдер, Кок Мардан, Учакты. Плотины: Уймаут, Учакты, Кескен, Аксу, Сайрам-су, Караспан, Шаульдер, Чимкурган. Орошаемых земель за 1957 г. — 409286 га. Площадь полезных лесных полос — 1300 га.
С/х техники в колхозах за 1958 г.:
Тракторов — 1880.
Комбайнов — 452.
Грузовых автомоб. — 1687.
С/х техники в совхозах за 1958 г.:
Тракторов - 3647.
Комбайнов — 1137.
Грузовых автомоб. — 1400.
Районные группы по штатам: 1. Арысский — 1. 2. Георгиевка — 1. 3. Ильичевский — 1. 4. Каратасский — 2. 5. Келесский. — 3. 6. Кировский —. 2. 7. Пахта-Аральский — 1. 8. Сайрамский — І. 9. Сары-Агашский — 2. 10. Сузакский — 3. 11. Туркестанский — 1. 12. Тюлькубасский — 2. 13. Чаяновский — 1. 14. г. Чимкент — 2. 15. Шаульдер — 3. 16. Кентау — .3.
Животноводство.
Основной вид — каракулеводческое — 54,1 %.
Тонкорунное — 38,3%.
Общее количество скота: в
1940 г. — 498355.
1958 г. - 1371019.
Количество скота в личном пользов. колхозников:, коров — 63871;
овец, коз — 392854;
лошадей — 19924;
свиней — 12720;
верблюдов — 936.
Денежные доходы колхозов в 1953 г. — 444,4 млн руб, в 1958 г. - 578,6;
в т. ч. от животноводства: в 1953 г. — 94,2, в 1958 г. — 190,2.
Всего совхозов — 44;
в т. ч. животноводческих (каракулевод, овцеводческих, мясомолочных) — 22;
хлопководческих. — 14;
зерновых — 5;
виноградарских — 5;
плодоягодных — 1.
Совхозы овцеводческие:
1. Задарьинский. 2. Баиркумский. 3. Сюткентский. 4. Чимкурганский. 5. Коксуйский. 6. Кзылкумский. 7. Чардаринский. 8. Сырдарьинский. 9. Ходжа-тугай. 10. Джуван тюбе. 11. Тасты. 12. им. Калинина. 13. им. Энгельса. 14. Кумкент. 15. Шаульдерский. 16. Арысский. 17. Овцевод. 18. Куюк - овцеводческий. 19. Чалдар. 20. Тимурский. Совхозы хлопковые: 1. Пахта-Аральский. 2. Красная Звезда. 3. им. Ленина. 4. им. Г. Муратбаева. 5. Келесский. 6. им. Абая. 7. Махталы. 8. им. Партсъезда. 9. им. 30-летия Октября. 10. Победа. 11. Большевик. 12. В/Алексеевский. 13. Славянский. 14. им. К. Маркса.
15............
Промышленность (совнархоз) (рабочих, ИТР):
1.Свинцовый з-д — 3170 — 308.
2.Комбинат Ач. полимет. — 5312 - 479.
3.Рудоуправ. Ленгеруголь - 2080 — 189. 4. З-д пресс-автоматов — 1350 - 316. 5. З-д карданных валов — 180 — 22. 6. Экскаваторный з-д — 170 - 30. 7. Цементный з-д - 900 — 110. 8. Састобинск. цем. з-д — 542 - 52. 9. Чимкент, кирпичи, з-д — 350 — 21. 10. Дарбазинский карьер — 123 - 15. 11. Ленгерский керам. з-д — 135 — 11. 12. Текстильный комбинат — 2650 — 1 13. Масложиркомбинат — 793 — 74. 14. Чулочная фабрика — 853 — 32. 15. Каракулезавод — 136 — 21. 16. Гидролизный з-д — 350 — 83. 17. Химфармзавод — 407 — 83. 18. Мясокомбинат - 273 - 39. 19. Швейная фабрика - 320 - 21. 20. Туркестан, кир. з-д — 250 — 23.
Культпросвет, учреждения:
Театры — 1.
Киноустановки стационарн. — 115.
(.......................) передвижные — 114.
Дворцы культуры — 1.
Дома культ, район. — 14.
Дома культ, городские — 3.
Клубы — 431, колхоз. — 96.
Библиотеки — 474 — 38
Избы читальни — 72.
Красные юрты — 33.
Школ на 1 января 1959 г. - 926;
в т. ч. начальных — 524, казах. — 383.
семилетних — 269 — 108;
средних — 133 — 20;
вечер, школ раб. мол. — 19;
веч. школ сельс. мол. — 14.
Всего учащихся в школах — 154292.
Членов КПСС - 21950.
В т. ч. в начальн. — 24775.
Кандидиты — 1805.
В семилет. - 52085.
В средних - 77432.
В вечер. - 3672.
Веч. с/м - 1652.
Техникумы — 9.
Вузы — 2: технолог., педагогический.
В технологич. — 1165.
В педагогич. — 1294.
Коммунистов в животновод. — 1785.
Из общего числа коммунистов местной национальности -11184.
Женщин — 3528.
Комсомол, организация: количество первичн. организаций — 1181.
Членов ВЛКСМ — 55516, из них в животноводстве - 2641.
Профсоюзная организация:
Всего рабочих и служащих — 180538.
Из них членов профсоюза - 161295, или 89,4%.
Чимкент.
1959 г. 15/ІX.
1. Бегимбетов. 2. Осадчих. 3. Березко. 1. Свинцовый (коммун, бригада Плохова). 2. Химфармзавод. 3. Масложиркомбинат. Электрооборуд. поставляет ГДР. 4. Цементный. Вузы: технологич., педагогичес. ин-ты; Школа-интернат; завод пресс-автоматов, парк "Комсомольский".
16/ІX.
Свинцовый — 10 ч.
17/ІX — Химфарм., пресс-автомат.
18/ІX.
Свинцовый завод. 1959 г.
16/ІX.
Малкин Яков Захарович (главн. инженер) приехал с Лениногорска. В 1934 г. Ачисай — окисленные руды. Здесь два года. Назаренко, из обкома Досымбеков, Приходько. Завод был ориентирован на них. Потом в 1939 г. окисленных оказалось мало, перестраивались на сульфидные руды. Сульфидный концентрат — мелкий, есть сера. Фамосы (пустая порода) добавляются, чтобы шлак шел текучий. Материал идет разный, до 25 видов, получают из Туркмении, Киргизии и т.д. В шихтовочном отделении материалы даются в определенной пропорции по отдельным расчетам. Агломерат — должного состава по содержанию свинца, цинка. Даже плавильный цех. Там слой агломерата, слой кокса идут в печь (шахтная печь), процесс в печи подобен дождю. Каждый металл там идет дождем, поступает в ванну. Каждый материал отстаивается в ванне. Свинец, медь, штейн - отстаиваются по удельным весам своим.
Рафинировочный цех.
Там очищаются черновой свинец и др., получить чистый свинец и примеси все по отдельности — здесь задача рафинировочного цеха, примесь обогащается — поднимается. Первая примесь — медь (1083°С темп, плавлен.), получается медный штейн. Освобождается смесь от меди. Температура плавлен, свинца 329°С, присадка серы в свинец. Сера скорее соединяется с медью при соответствующей температуре. Следующее освобождение от мышьяка, сурьмы и олова — от них освобождаются щелочным способом. Загружаются селитра, каустическая сода — свинец выходит очищенный от сурьмы, олова, мышьяка — все в каустике. Следующий процесс очищения — освобождение свинца от серебра и золота; присаживаем металлический цинк (жидкий цинк), дается сплав золота, серебра, цинка — сплав поверху снимаем шумовкой. Дальше кульминационное разделение этих металлов — металл дорэ. Дальше освобождается свинец от цинка, которым загрязняется свинец в предыдущем процессе. Дальше — вакуумный процесс. Цинк плавится при 930°С, при вакууме (глубоком вакууме) даже при температуре 600 °С начинает превращаться из жидкого в твердый и легко освобождаем от него свинец. Дальше, освобождаясь от висмута, он дает сплав с магнием и кальцием, тоже поднимается наверх — снимаем. Даем готовый металлический висмут. Это делает только наш завод. Добавлялось оборудование, но помещение не расширялось, д.б. реконструкция новая. Поднять все технико-экономич. показатели, уменьшить себестоимость, увеличить выпуск продукции и т.д. Сернистый газ уходит в воздух, а теперь при реконструкции д.б уловлен весь. Должен измениться агломерационный цех — исключить ручной труд. В сутки 75 тонн упускаем серной кислоты в воздух. Должны уловить... Наращивать мощность на пятьдесят процентов — наша обязанность при реконструкции, обогатители, горняки улучшают... должны увеличить не только на 50 %, а на 100 %. Семилетку в шесть лет. Коммунист, смена есть... 15 смен всего. Смена комм, труда Плохова. Части: 1) Дробильное; 2) Складское; 3) Шихтовочное отд. (начинаем оттуда) — здесь ряды бункеров. Имеется свой бункер для каждого материала. а) Сейсембаев с 1952 г., инженер. Известняк — флюс. Шла иранская руда, рядом шли шлак, концентрат и др. один человек — было 10 раньше. Сейчас на все отд. один человек, один в аппаратной с записями (аппаратчик).
б) Косолобов с 1958 г. (щит электр. ремонт).
Барабан — смешивает все и дальше по конвейеру идет материал. Поступает по транспортерам в агломерационное отд. (цех). 1. Аппаратная аглоцеха.
в) Ж. Ерназаров Пердебек — депутат КазССР. г) Алханов Суюмбай — инженер, ведает рудным отд. дроблением. Нач. рудного отдела. Шесть машин агломерации (ыстық), лента машин имеет 16 кв. метров, шесть машин сейчас. В будущем хотим новые — всего две — мощностью в 5 машин теперешних — это в 1962 г. д) Нач. цеха Поборцев (10 лет здесь) бодрый, свежий: На восемьдесят процентов сократим заболеваемость. Скоро войдет в действие новая вентиляция — обойдется в 800 тыс. руб. Бытовой комбинат — здесь проходят — раздеваются, одеваются, после (работы) купаются в душе.
Плавильный цех:
е) Алдияров - начальник смены с 1956 г. Инженер, учился в Алма-Ате. ж) Еляков Иван Иванович — начальник цеха плавильного с 1949 г., учился в Алма-Ате. Три бригады борются.
з) Смена Жарких. С пуска завода.
и) Работает Рахимбергенов.
к) Аширов из Аулие-Аты даже.
л) Нач. рафинировоч. - Кобдабергенов, инженер — көзілдірік, ұзын болған.
Рафинировочный цех:
м) Нач. смены мастер Мураталиев, медь — тонкая очистка меди.
н) Баймаханов Оспан с 1934 г., бригадир.
о) Плохин Валентин из Усть-Каменогорска, два года. 26 лет... Через Сафиева, зам. секретаря парткома. п) Нестеренко — секр. парт. орг. цеха, качественное и щелочное рафинирование, последний этап. р) Мендиходжаев — 1938 г., делегат XX съезда. Разливщик марки С˚ - высшая марка свинца.
с) Аширбеков с 1932... 50 лет. Цех — на 70 тыс. тонн даем. 100 т.т.
Висмутные: очень чистый висмут.
т) Дембинцкова Татьяна Владимировна с 1938 г. в цехе — 10 лет. Техник-металлург с 1921 г.
Химлаборатория — приборная.
Большой интересный цех, пробирочная ремонтно-механич. заказов, 560 раб., завтрак с Малкиным, Сафиевым и при участии писателей.
Химлаборатория.
Сантонин глистогенный. В мире только в Арысском, Чаянском районах. Истребляли в Африке, во Франции — вспахали. Заботы у нас мало, было 400 тыс. гектаров, потом 200 тыс. гектаров, теперь 19 тыс. только совхоз "Дарменэ". До революции был только сантонин. Есть рабочие, которые работали у Иванова, Аучиев коммунист, Алиев, Юсупов, Аширов и др. Все история завода — в годы революции, после революции началось производство наркотиков — морфина, кодеина, папаверина, наркотика. Анабазин — сульфат из анабазина. Эфедрин из горной пустынной эфедры. Заросли в Алма-Ате, Фрунзе. Сальсола — растение в Узбекистане и Казахстане — на этой базе — тропин. Сальсомидин - все на совмещенной схеме; солосодин — птичий паслен. Получаем картизон — гормональный препарат, лечит ревматизм. Курареподобные: элатин, кондельфин, мелектин и десимин.
Завод старый, ведем реконструкцию основного производства наркотиков.
Первый в Союзе, первый в Европе — завод наш. В 1958 г. дали 25 т. морфия.
Нынче 110 т. из Фрунзе и 7 т. из Алма-Аты.
Должны построить корпус солосодина. Морфин из маковой коробочки. Построим корпус для курареподобных и опытно-наработочный цех. Кроме опытов будем и нарабатывать. Построим энергет. цех холод., инертный газ — азот, возможно, и кислород, и водород.
В 1961 г. — производство морфина из маковых головок.
63 — солосодин. 64 — курареподобные.
Люди.
Савинков — был директором и главным инженером. Лобельский — бывш. гл. инженер. Тов. Зимников Василий Тимофеевич с 1957 г. Тов. Макаров Николай Иванович с 1959 г. Академия Казахстана — относится хорошо. В Москве лекарст. трест, подчиняется ему совхоз "Дарминэ" 1949 г. У него 32 тыс. га — должен заняться культивацией. В анабазине есть не извлеченные составы, Агыбаев рабочий, бригадир, казах. 1. Центральная лаборатория. 2. Отдел технического контроля (Утин Александр Алексеевич исследовал завод). 3. Плановый отдел. 4. Отдел кадров. 5. Отдел гл. механический. 6. Гл. инженер Мартыненко Любовь Ивановна работает 13 лет.
(Технический совет).
В совнархозе (сейчас).
1957 г. — декабрь, совещание.
1959 г. — август, совещание химиков 24/25.
Вилар — Минздрав теперь нами не интересуются.
В центральной лаборатории Мирнов.
Отдел технич. контроля - Шувалов М.Д.
До револ. от 72 рабочих — 59 начинали.
До револ. женщин не было.
До революции двое русских рабочих (накануне), слесарь Искра. Все рабочие казахи и узбеки.
О чистоте.
С ....... асфальтно-бетонный (вредный):
— необходимо пар извне из масла с целью ликвидации патологий и угля;
— заасфальтировать площадь;
— построить механизиров. склады;
— с пневматическ. подачей сырья;
— убрать асфальто-бетон. завод;
— провести все облицовочные работы.
В цехах — 1959 г. по первому цеху.
В І960 г. подведем пар.
Корпус с маков, головками, аппаратура эмалированная, закрывается.
Эллатин — проспект писателям, драматургам мы высылали.
22 наименования.
Один из них яд — анабазин сульфат.
Доведем от 22 до 35 наименований.
Папаверин — наш чистый... для расширения сосудов у гипертоников.
Кофеин — наш тоже чистый.
(Значение химфармзавода величайшее).
Анабазин сульфат — нужен всем садоводам.
Дөңгелек. Екі қабат (жоғары-төмен) терезелер, колонналар, жоғарғы этаж ярус. Оның үстінде өңшең дөңгелек үлкен (алты дөңгелек), жоғарысы екі қатар (асты-үстілі) дөңгелек фонарлар. Үстіңгі ярус алды перила (ұсақ, жіңішке темірлер), астыңғы ярус бар — онда да қонақтар, алды перила кішілеу, жуандау колонналар мраморша. Биік колонналар солардың арасынан орнаған. Төменгі қатарда да қонақтар орны. Зал төбесі өзгеше. Ең биігі решеткелі: дөңгелек көкшіл алаңда — күн сәулесі тиіп тұрған сынбайтын стекло, содан төмен үш қатар ұзынша төрт бұрышты көздер — ақ гипс, содан темен залда айнала дөңгелек, жасырын жарық. Сәулесі жоғарғы төбені жарқыратады. Осыдан жоғары қызық президиум орны. Трибуна содан жоғары төрт қатар орындар. Екі жақта тағы төрт қатардан төмен орындар — мүшелер үшін. Залдың қалғаны дөңгелей орналасқан қатарлар... Төменнен жоғары өрлей көтеріле салынған жолдар, басқыш-басқыш. Олар бойы әдемі қызыл-жасыл дорожка, қызыл кілемдер. Әр орын жұмсақ сафьян. Әркім алда өз столигі, онда құлақ тыңдағыштары. Зал жарықтары сан құбылады... Бірде жоғары, Пірде төменнен, бірде президиум, біресе зал жарқырайды. Залда жарықтар бәсеңдесе, төбе айқындала бастайды. Оның өзгермейтін ұдайғы жарығы терезелерден түскен күн жарығына қосыла залды алтын ала жарыққа бөлейді. Зал жылы. Ауа дәл ойдағыдай. Залда отырған адамдар тегіс жақсы, жаңа киінген. Көп адамдар омыраулары мейрамдық, жарастық, жарқындық білдіретін әдемі орден, жұлдыз, асты медальдармен безелген. Президиум екі шетінде екі қатар прожекторлер. Олар бірде қоңырайып тына қалады да, біресе жайнай, жарқырай кетеді. Осы көрініс дәлі 1960 ж. 3 январь. Төрде Ленин портреті — президиум басқыштары кілем, зал полдары басқыш емес, тек еңістер. Алтынбек Алпысбаев 1951 жылдан істейді. Жасы 49-да... Машинада істейді. 1954 жылдан партия мүшесі, бесінші разрядта бесінші марттан, бұрын төртінші разряд, спекальщик, сегіз жыл істейді. Жеті баласы бар. 1) Пәтер сұраған Худяков, екі нарушение болған жиырма бесінші августта. Ол әзір облсовпрофқа келеді, одан завод, профкомитетке келеді. Оның бастығы Сухов, Поборцевқа көрсетеді. Бұл бұрын ішіп, бір прогул жасаған еді, енді соны протокол етіп (кейіннен) директорға береді. Ал секретарь Бондаренко жаңа келген. Көреміз, асықпа, бұлай шығаруға болмайды деп ұстап отыр. Приказ жазылып қойған екен, мынау хатшы тоқтатып отыр. 2) Машина алып келсем сатады, тағы машина алады. Сағынбеков осыны Беляевке жазады. Ол Юсуповқа жібереді. Ол шара көру орнына Лениногорға гл. инженер боп келеді. Он жеті партия ұйымы бар, біреуі қазақ емес. Директор, замком. Сухов, отдел кадрде Сивков, парткомда Бондаренко, тегіс бір адам жоқ. Бас инженер орынбасары — Малкин, Беликов — пәтер бөлімі бастығы. Квитко (әйел), отдел труда, Линчевский — еңбек, жалақы, еңбек бақылау, отдел труда и зарплаты... 1. Ватер, жакет — үлкен еріту. Бес ........., 30 адамнан. 2. Рафинация цехы 25-тен бес смен. 3. Аглоцех 33-тен бес смен. 400-ге жуық .............. қол күш іші тегіс қазақ. Ватер, жакет мамандықтары, пеш мастері, горновой, помгорнового, сифонщик, загрузчик. Рафинация — разливщик, формовщик. Аглоцех — спекальщик, углевозврат, шихтовщик, бункеровщик, складпагос бар, концентрат қосылған жер.
1800 - ең жоғарғы ақы. 750-800 — ең төмені.
Демалыс қырық бес күн. Ауруы свинцовое отравление, "газ тиді" дейміз. Ай жарым, екі-үш ай жатып қалады, бір аптадай ұлы жарыққа отыра алмайды, тамақ сіңбейді, құса бересің. Іш түйіліп бүреді — тік жүре алмай (өбектеу). Кейін хронич. қалып қояды. Қымыз, май, майлы ет керек, күніне үш четверть қымыз іштім. Бес баласы бар. Әйелі істемейді. Көпшілік жұмысшыға пәтер жақсы емес. Тоғыз адам жиырма алты метрде тұрамыз. Ішкілік қазақ жігіттерінде жоққа тән. Бұрын көп ішуші еді, табыс зор еді, онда үш-төрт мың табыс болатын. Начальник цехқа дейін ішетіндері бар, көшеде құлап жатады. Цех бастығы жалғыз-ақ қазақ. Қабдабергенов. Сауық, кружок, қазақтан мүлде жоқ, Оларды ешкім тыңдамайды дейді. Киоскаларда "Қазақ әдебиеті" жоқ. Сейфуллин кітабын қырғын очередпен алдық. Қазақ тілінде ешкім сөйлемейді, сөйлесе аудару жоқ. Жас кадрды тәрбиелеу, өсіру жоқ. "Соц. Қазақстан" мақаласынан түк нәтиже болған жоқ. Байділдаев Орынбек 12 жылдан смена мастері, өзгермейді. Неге оқытпайды, өсірмейді. 1935 жылдан істеп келеді. Кешкі техникумда оқиды. Без отрыва, веч. политехникум, тоғыз жыл оқыды, бітіртпейді. Оқуға барарында орнында істейтін адам болмай қалады. Кадр, директор, начцехтар жауапты.
18/ІХ.
Завод пресс-автоматов.
Тов. Гришков Андрей Матвеевич — из Воронежа. Начал с мелких машин — прессов. Развивался по линии новых холодо-высадочных автоматов для производства гаек, болтовых автоматов. Единственный в Союзе по выпуску фракционных прессов широкого универсального назначения. Завод — головное предприятие по производству этих машин.
Были освоены автоматы, всевозможные автоматы. Прессы для артиллеристов. Организовано произ.-во ковочных машин (две модели). Это все область работы завода. Первые в стране, да и в мире, мы создаем автомат-комбайн. Собрана машина, скоро пустим. Дальше автомат, линии. Назначение — автомат-комбайн собирает все элементы производства, дает готовые болты. Большой цикл совмещен в одной этой машине.
Один рабочий может обслуживать несколько комбайнов.
Центр, конструкторское бюро.
В процессе производства переработали намного. Будут создаваться строго специализированные автоматы и болты, гайки можно делать в этих автоматах. До 1965 г. — автоматы все будут заменены комбайнами, автоматами.
а) в 1959 г. отправят этот комбайн нового (опытного) образца. б) в 1960 выпустят до 15 автоматов (сигнальная партия), собирают отзывы, когда они будут в действии.
в) в 1960 — проектировать все семейство. В гамме будет стоять 3-4 модели.
В 1961—62 гг. выпустим все сигнальные партии модели массовым выпуском.
г) в 1963 г. — вся гамма машин в массовом выпуске.
Другое - бездисковые приводы. Производство приводов таких — найти конструктивное решение. Есть варианты проектов. Из чугунного литья намечено перейти на сварочную технику. Еще одно предположение с этими машинами — железобетонная основа машин — вопрос попутный. Завод строился для мелких машин, создавался с очень низкой грузоподъемностью.
Строительство в 60 г. з-да не окончено, строится на цементе.
Рабочих всех имеющихся 1800, ИТР — 150.
Для шариков подшипников-шариковые ролики — четыре человека получили Сталинскую премию, во многие страны поставляем машины. Есть отзывы из Китая, из Чехословакии и в газетах.
Шеф-монтер Сигалов Лев Матвеевич — парторг.
19/ІX.
У Юсупова И.ІО. – Ведет беседу с журналистами. Он говорит, дает указания о декаде в связи с поездкой Хрущева. Указывает объявить декаду ударной, чтобы каждый хлоп-короб дал сто кг, привлечены восемьдесят. Каждый кг. Можно найти таких две-три тонны, обязательство, проект постановления. Он просит составить сейчас же на декадник. Телефонмен директор совхозбен Исмаиловпен "как дела" деп жақсы сөйлесті. "Ленин" совхозы туралы жақсы, қызық, жалынды сөйледі. Хамрақұлдан екі есе артық кісіміз, колхозымыз бар. Шөлді игеру, тасбақадан басқа түк жоқ еді, күн 50° ыстық, шөл... Қазір пахтаның ашылуы массовый жақсы. Аппақ мақта, кеткің келмейді. Былтыр 1 октябрьге сегіз процент, қазір 18/ІХ — 21%, Ташкеннен алдамыз. Облыстан 28 мың адам, Алматы алты мың берді. Декадникте облыс бойынша орта есеппен... Өмірі болмаған... биыл 1 октябрьге ең кемі елу процент болады. Біреуіне қол алысып келіс, жүз процент бер деп, түнде оятады. Ақсақал, орындадым дейсің. Облыс ақпарын азанда алты сағатта білеміз. Жетіде келем қызметке. Ауданда әсіресе мақта соревнованиесі қандай қызу, мұрнынан қан кеткенше істейді. Қазір сөйлеспейді де. Бір-ақ ауыз сөз айтады да, тарта береді, даже премияны да, ағай, кешке алайын деп асыға береді. Прямая оплата — әр кило 40 тиын. Бірінші класс балалары мектепте екі-үш сағат оқи сала самовольно жөнеледі, ақша табады. Бізде адам аз. Өзбектер әр мақтаның түбіне бір өзбек қоя алады. Онда бір адамға жарты гектар, бізде алты гектар. "Правда Востокаға" қарап сводка областей санайды. Қашқадария "Сортымыз бір" — самое северное расположено у нас...
22/ІХ.
Чаяновский район.
Председатель Манасов. Бес совхоз, алты колхоз — негізі мал, егін онша жақсы емес, екі жарым центнерден ғана алған. Орта мектеп "Шаян", "Байжансай", "Орловка", совхоз "Сталин", "Төрткөл", "Жамбыл" совхозы. Шаян мешіті. Қазір көп мәдениет. "Шалдар" мен "Сталин" - ең үлкен совхоздар. Мал планнан бар түрінен орындалады. Оңтүстікте үш ауданда (Қаратас, Арыс, Шаян) дерт бар. Маманов қойшы, "Шалдар" совхозында, 1-фермада. Маманов Керімбек 63-те. Екі депутат: 1) Айтуаров Доңбай. 2) Қалтаев Кемпірбай. Кемшілік — су жетпейді. Шаян суы нашар. Жайылым жақсартамыз — жоңышқа егеміз. Астықты сан емес, сапа — жүгері мен күздік. Негізі малға жоңышқа егу — ең үлкен ой осы мал үшін. Сарқырамадан канал алдық. Досан Қарабас (жеріңе де, еліңе де, желіңе де) — жер, тау, өлке, арна аты. "Сталин" совхозы өзіне канал қазды. Үлкен масштабты плотина жаңа. Мәдениет - клуб, монша, радиофикация, "Алғабас" колхозы клуб салды. Гидростанция екі-үш колхозда бар. Колхоздың орта усадьбасы жарық, "Красная Нива" орта мектеп салды. Таукеев — председатель. Малдағыларға арнап отарлардың үш қорасын бір жерге салу — движок (электр), радио, үш автоклуб (магнитофон), қызыл бұрыш, монша. Құрылыс материалы бәрін, бәрін шешеді, ағаш, шифр, темір дегенді артық ала алмаймыз. Ақша жібереміз, қайтып келеді. Жергілікті материал не істейді, бірақ жабары жоқ. Құмда екі жарым, үш ай — март, апрель, биыл жазда да тыйылған жоқ. Интротоксомия — жыбырлауық. Дәрігер — Москвадан профессор да келді. Отгонда медпункт бар, отделениеде, бар совхоздарда, колхозда бар. Қызыл отау екеу еді, қазір біреуін қысқартты.
Жол, пейзаж, сулар, көріністер, алыс таулар, жон далалар. 38 типовой үй салдық. Водопровод салмақпыз. Биыл телефон болады. Сарбасқұдық — госфонд штаб, сонда қызыл отау, рация. Печать екі күннен кейін барып тұрады. Қызыл отау библиотеканы қоржынға салып алып барады. Қыста культбригада барып тұрады. Әр совхозда самодеятельность.
22/ІХ.
Ферма совхоза "Алғабас". Қойшы Қасымбеков Біліспек, Аманқұл — Керей. Баласы үшеу, үлкені Рысбек, Рысқан, Сәуле және екіқабат. Өзі жетіжылдық оқыған, күйеуі де жетіжылдық оқыған. Құмда ортадан аспа ошақ, газет анда-санда, газетке биыл жазылмаған, радиода батарея жоқ.
Сағат 11. 22/ІХ. "Алғабас" колхозы бес колхоздан құрылған.
Қарабасов Жұма — бұрын райком хатшысы болған. Колхозға осымен екі рет келді. Почвенная зараза осы ауданда бар. Жыбырлауық, ішек іріп кетеді, отравление. Қаратаста, бізде бар, бұл ауру кейінгі төрт-бес жылдан бері күшейе түсті. Бұрын "ылаң" деп аталған. Арқа, Сарысу білмейді. Бұрын тек көктемде болушы еді, қазір күзде де үдеп барады, қазір жүдә көбейіп барады. Қыс қой. Мойынқұмға барады. Клуб салынып жатыр, биыл монша салынды. Бір бастауыш мектеп, келесі жылы жетіжылдық салынады. Медпункт бар, екі фельдшер. Жақында больницаға осы үйді бермекпіз.
Жер.
Алға бет саласы, Кіші Шаян-су, Үлкен Шаян. Кіші Шаян жолда, біз келген "Мұзбел" жоғарырақ. "Шыбықбел" таудың үсті егіс еккен, түйемен жетелеп шығып, түсіп жүретін. Ссуда беріліп, малшылар, колхозшылар үшін үйлер салынып, тастан қора салып, шифрмен жабу бар. Алты қора малға да, адамға да тастан салынып жатыр. Тас гараж. Ылғи шаң, боран тұрады. "Алғабас" совхозының жетіжылдық мектебі жақсы. Кітап сататын ларек бар. Кітапты, Шаян ауданында жоқ романдарды Шымкенттен аламыз. Алты томдық та жеткен жоқ. Төрт жазушының да томдықтары да түгел келген жоқ. Книготорг тәуір, потребсоюз әкелмейді, кітапты үгіттеу жоқ, бар жерде өтеді. "Кр. Нива" колхозы. Гл. ветврач Мақұлбаев Алматыда 1958 жылы бітірген. Өз колхозына келген. "Сталин" совхозы рентабельный совхоз, Союзная премия алған. "Кр. Нива" ең үлкен, тоғыз колхоздан құралған, "Алғабас" ең нашары. Биыл бір млн сом құрылыс жасадық, тас қоралар. Тастан гараж, мастерская салмақпыз. Мамандарға он шақты үй салып жатырмыз. Жерлер: Жыланды, Көктас, Балық, жолда "Түркістан" совхозы. Жұма, Мұхлиса шығарып салды. Кешкі жүріс, кешкі шағы, Көкбас өлкесі. Түнгі адасу... Қойшы отары, егіндік жермен селкілдеу, адасу, Темірқазық төрт тарапта. Экспедиция (геолог, партиялар) "Жданов" бөлімі "Жайылма" совхозынан. Алыста ай астында "Байқадамның" оты (Сарысу). Түн ортасында Баба түкті Шашты Әзіз моласының қасымен жүріп, тағы адаса-адаса кеп, ақыры "Құмкент" совхозын таптық. Қондық.
23/ІХ
Совхоз "Құмкент". Директор Уәйда, әйелі жас, көркем, үй жақсы.
Қой қаракөл, биыл тазартып алған, қоспа түрлерден арылтқан. Орталық усадьбада екі жарым мың адам. Үш жыл болған орнағанына. Пәтерді жаңа (екі күн бұрын) алған, бес бөлме. Таңертең қозы сойғызып тастапты. Бұнда кешегі Шаян (Алғабас) желі жоқ. Ол туралы Мүхлиса айтқаны қызық. Өзі отты, жаны сергек, сезімтал — жол бойы қой мен малды қырымнан шалады. Партия ісінен бұны көп, тез керем дейді. "Бір қойың мың болған, мың қойың бір болған, желіңнен, жеріңнен, еліңнен" деген. Бір әйел айтқан аңыз.
Аңыздар — Келіншектау, Бабата, Құмкент.
Берденов Кенжеғұл — сельсовет, 52-де... Құмкент шаһары Құмғарша (Құмқарша) деген патша болған. Моңғол елі шабуылдап, Қызылордаға ауған екен. Сыр бойы. Бұл өлке екі жүз жыл бос қалған... Шабуыл Шыңғыс, Бати заманында болған. Кейін Сартай төре кеп орнаған, мекен салған, кәсіп: мал, жатағы — адуын, жүгері. Құмқарша қалмақ алдыңғыны жойып, жаңа ел жасаған. Көрұғлы Әуезханды осында алып қашқан дейді. Бұларды қасаптан алып қашқан. Дарқұрған — Қызылкөл қасында шошақ тебе, сонда дар болған. Атамыздың атасы Тілеу он жеті адам (Шалекең) кеп осында орнаған. Бұл жер онда түлей шеңгел (Тілеу Сіргелі, Шалдар). Алғаш орнағанда жабайы аңнан қауіп болған, орман, теңіз, жолбарыс та болған. Дария - Едігенің өзені (қазір Шашты Әзіз), суы. Осы су, Талас суы, Асы суы Қаракөлге құяды. Қазықан әңгімесі. Едігенің әкесі Бабатүкті емес... Осының батасынан туған дейді. Жұт... (қоян жылы) қар қалың болады. Көктемде көк шықпайды. Суық жел шығыстан. Тағы ауыр жыл — март, февральда құмнан тау бөктерлеп келген малды жел, аяз басып, қар, боран басып қалған, мал ғана емес, адам, ауылды да көшпе (жылжыма қар) басып қалады. Осы жерде мың бес жүз үй болған. Бір мыңында мал болған. "Жылы бұлақ" болысы көбісі Сіргелі, Төре, Төлеңгіт, Есеншора. Қарақасқа атты Қамбар, Үсіктас, Қарасу, көлдер: Ақжар, Қаракөл осы Қамбар жері дейді. Үш жүз осы Созақтан тараған дейді. Ұлы жүз, Тама (Кіші жүз), Қоңырат, Тарақты (Орта жүз). Осында Көкмұрын — екі төбе, сонда көп ру таңбасы бар. "Таңбалы" деген таста. Байқадам аты — Саудакент, ескі қала (Созақ оқиғасында Байқадам өлген, аты содан). Ысты мың үй, бір болыс Жылыбұлақта болған, ұсақтағанда ғана бір болыс болған. Жыбырлауық — секіртпе дейді. Ылаң емес, ылаңда мал қалмайды. Секіртпе Тасты, Жуантөбеде жоқ. "Калинин", "Сталин" учаскесінде ғана бар... Өзімше, Тастыда болмайтыны соры көп, ащы шөп көп. Жастайынан қозы үйренеді. Содан алған малымыз өлмейді. Ауру шөптен. Өлтіретін шөп апрельден басталады, июньге дейін солай. Кейін күн ысығанда өлтірмейді. Сол шөп топыраққа байланысты. "Топалаңнан көшкен құтылады" деген, біз көшіп те көрдік — бол май жүр. Кей жыл далада да, кей жыл тау баурайында да алдымен аналық қой кетеді, бойдақ сирек өледі. Қазірде де төрт маусымға бөліп жүрді, солай пайдаланады. Жайлау — Қаратау, Көсегенің көк жоны, қыс Мойынқұм, күзеу Кемержиек құм шеті, күйек алады. Көктемде тау бауыры (суық пен жылының арасында), күзде құмға жақын кіре берісте отырады. Бұнда төрт маусымның төрт өлкесі бар. Жайылымы бай. Құм құйқалы, екі ортада жүздеген көл жатыр (Қаракөл дейді). Талас, Асы құяды, Сарысуды біз де пайдаланамыз. Қызылқұм — көшпелі құм. Бұнда тұрақты — шақат, шабыр... Еркек, жусан, сексеуіл, жүзген, қандым, қоянсүйек, ебелек, селеу, көде, түйеқарын, құртташаш, жаужұмыр (адам үгіп жейді). Айтыста Мәделі Ақпамбетпен айтысқанда айтқан:
Жаужұмыры құмғандай,
Жау көңілің тынғандай.
Осындай жерді жамандап,
Неден болдың қу маңдай.
Жуасы бар таяқтай,
Әр бұтаның түбінде
Еті жатыр табақтай (қоян).
Көкшеқұм деген жерім бар (Үшкөкше),
Жуасы бар таяқтай.
Қаратау деген жерім бар,
Алмасы бар аяқтай.
Осындай жерді жамандап,
Атаңа нәлет Ақпамбет,
Ақылың сенің қаяқтай.
Коммунист қарт шабан Үмбетов Асқар "Амангелді" колхозында. Мақта жаққа "Ильичке" кетіп, көп жүріп келген. Бір отар қозы алып бақты. Ертең, арғы күн боран - екі түйесі бар, көше береді, "түс көрдім" дейді. Бақтаев (жас) бірінші рет тұсақ бақты. Өлім болған жоқ. Көмек жіберіп алды Искаков. Бау шарбаққа кірісіп жатырмыз. Жиырма бес мың шығарып ек, көктем подводить етті. Көше сайын тал бар, жүзім ектік. Мектеп 10 жылдық. Директор Рустемов (тілші). Кабинеттер бәрі бір жерде. Мастерская, ручной труд енді болмақ (екі смена). Кітап саны — 1648 разрознен, томов, екі полка орыс, екі полка қазақ кітабы. Совхоз орталығын көрдік — магазин, клуб (ескі), кітап сауда... больница, қазақ дәрігерлер. Жаңа үй сылаушылар: шофер үйі — қазақ. Алжанов Амантай, малшы Айтбаев Әуез — үйлері жақсы.
3/Х.
Жол оңтүстік аудандарға қарай беттеді. Бүгін Ташкенді басып Мақтааралға бармақпыз.
"Үшінші Интернационал" колхозы.
Бастығы Садық Алтынбеков. Колхоз 30 сентябрьде облыста бірінші боп жүз процент поставканы толтырған. Ендігісі обязательства. Бұдан кейін бітіргенде "Коммуна" (Түркістанда). Қазірде 8 миллион аса доход кіргізіп отырмыз, бітірген және үш миллиондай енгіземіз. Қысып құшақтап, айналайын, жаныммен құттықтаймын деді. Көмекке технология институтының 265 баласы келді. Жақсы істейді. Алты машина істейді, екі жүз тонна жиды. Ауыспалы қызыл ту бұнда болып, қазір кеткен. Технология институты ту алған.
Алтынбеков Өрісбай, Тасамбаев бірінші хатшы, герой, аты - Егемқұл. Жұмыскері 558. Былтыр доход 1,5 миллиондай, онда күніне қырық сомнан беріп ек. Былтыр он жеті сомнан бердік, биыл жиырма, жиырма бес сомнан деген ой бар, доход 13 миллионға бару керек. Обязат. жоқ, енді мың тонна өткіземіз, оның сомасы кейін қосылады, огород та бар. 1956 жылы сексен бес мың сомнан алған шаруа болды. Елу-алпыс мыңды биыл да алуға мүмкін. Бізде шабандар жиырма бес-отыз мың алады. Байқадам өлген, аты содан). Ысты мың үй, бір болыс Жылыбұлақта болған, ұсақтағанда ғана бір болыс болған. Жыбырлауық — секіртпе дейді. Ылаң емес, ылаңда мал қалмайды. Секіртпе Тасты, Жуантөбеде жоқ. "Калинин", "Сталин" учаскесінде ғана бар... Өзімше, Тастыда болмайтыны соры көп, ащы шөп көп. Жастайынан қозы үйренеді. Содан алған малымыз өлмейді. Ауру шөптен. Өлтіретін шөп апрельден басталады, июньге дейін солай. Кейін күн ысығанда өлтірмейді. Сол шөп топыраққа байланысты. "Топалаңнан көшкен құтылады" деген, біз көшіп те көрдік — бол май жүр. Кей жыл дал ада да, кей жыл тау баурайында да алдымен аналық қой кетеді, бойдақ сирек өледі. Қазірде де төрт маусымға бөліп жүрді, солай пайдаланады. Жайлау — Қаратау, Көсегенің көк жоны, қыс Мойынқұм, күзеу Кемержиек құм шеті, күйек алады. Көктемде тау бауыры (суық пен жылының арасында), күзде құмға жақын кіре берісте отырады. Бұнда төрт маусымның төрт өлкесі бар. Жайылымы бай. Брошюра Алтынбеков 1957 ж. (Әбіште кітап). Бұнда істегеніме алты жыл, бұрын ылғи парторг болдым. Бастық Герой Соц. Труда. 57 ж. мен "Ленин" орденін алдым. Көбі неміс, корей, жетпістей орыс, сексен үй өзбек, қазақ. Көп ел тыңға 1950 жылы кеп орнаған. Летний клуб, зимний клуб, сүттен бірінші орын. Мектеп онжылдық. 4 класқа дейін қазақша, арғы бәрі орысша. Бар мастер механизатор, өзімізден үш тракторды жер тегістеуге қойдық, техника болса да планировка жүргіздік — тегістеу ісіміз бульдозер орнына ішкі мүмкіншілікті пайдалану. Бар машинаны сатып алса да, түк қарызы жоқ, құтылған. Неделимый фондкд механич. мастерской жасаймыз, биыл мектепке жатақхана жасау ойда бар. Шабандарға үй салуға көмек күшті. Қыстайтын жеріне үй салып береміз. Бар үйде жүзім, телевизор, велосипед, мотоциклсыз үй жоқ, автомашиналары бар, электростанция, радиоузел бәрі бар, немістер орысша сөйлейді, қазақша сөйлейді. Қазақ, өзбек қыздарын киноға келтіре алмаймыз. Қалыңмал жоқ, бірақ онсыз әсте қыз бермейді. Қызды ата-ана еркінсіз ала алмайды. Отыз мың берсең аласың деген әкесі. Аудан жігітті Қызылқұмнан ала алмай қойды. Сельсовет бастықтары өздері үйлестіреді кейде. 27—28—29 жылдар мен судья болдым. Әйелді әсте көрмейтұғын. Осында қазір қайта көрінеді. Садық Алтынбеков: жазушыларға счет айтады. Неге көзден жас шығармайды. Кісіні тартатын етпей ме? Абайдың сөзі шекер ғой, аз айтады, бірақ халық айтады, оған тең дүние бар ма? Колхоздың Дворец культурасы (960 мың), драмкружок, хоровой, танцевальный, бильярд, парткабинет, репетиц., курильн. залы, хороший читальный зал. Көшелерде ат жоқ, линиялар, номерлер, он бес мың сом кітабы. Бердалиев Мұхтар — сушы, Исаев Жанақ— сушы, Генш Карл — комбайнер, тракторист, Кенжебаев Исақ— комбайнер, Бепиле Гертруда — сборщица, Ваймер Термина — сборщица, Альба Мария — бригадир сборщиков. Әр бригаданың газеттері — "За хлопок" екі дана — полевой стандарт. Колхоз — один из лучших. Қазақ кітаптары көп. Сельсовет кітаптарын осында аламыз. Детсад, детясли бар — жаңа екі этаж үй салдырып жатырмыз. Колхозшылар усадьбада виноград, фруктовый сад, қалғанына овощ, пияз, бұрыш, помидор, жері он бес сотых — қазақ семьялары да солай. Қырық гектар колхоз жүзімі — одан вино жасаймыз, өзіміз столовое вино — былтыр алпыс тонна вино жасап, төрт жүз мың доход алдық. Былтыр комбинатты сатып алып еді, ақшамызды тез, түгел бермей жүр. "Белое столовое" — десертное, сухое. Выжимка аппаратымыз бар — Кавказдан келген немістер жасайды. Заводымыз жоқ. Аудан бойынша сексен бес мың центнер ең жоғары норма, соны беріп отырған біз ғана, сонымен ең алдымен бітірдік. Бүгін бізбен таласып келе жатқан тек "Заря коммунизма". Ең алғаш Бетпаққа келгенге тоғыз жыл болды. Онда Жетісай МТС-і дейтін. Қазір Жетісай учаске. Бұрын "Абай" колхозы алда еді — геройлар берген, ол колхоз қалып қойған — қазақ колхозы. Садық: колхоз жақсы болу үшін бала-шаға қамын ойлайтын гуманный адам керек. Ұятсыз адам кіреді, өз қамын ғана ойлайды да, жейді. Завмаг кім, завсклад кім болады деңізші — бәрі шапанын тастап жүгірер еді. Растрата құртады. Ұяты бар тым құрыса екі адам отырса колхоз жаман болмайды. Халыққа жаны ашитын адам ең бірінші керек жан. Мен тура айтам, сол үшін көп қуғын көргем. "Арыс" совхозын жегендермен күресіп, бір жарым жыл жаяу қаңғып қалдым. Мен содан мұнда келіп, медаль, орден, ата қалдым. Оның бәрін соттап, айдап жұртты жегендер. Осында жеті колхоз үйлерін мен салдым. Жетісайдағы жеті колхоздың строит, участоғы болды, "Казпереселен" стройтрест еді — жеті колхоз. "Путь коммунизма", "Абай", "Жданов", "Қызылту" — көбі қосылып кетіпті. "Шверник", "Кр. Луч." (алты колхоз), алты-жеті участок қосылып кетісті.
К-з "Сталинский путь".
Токарев председатель, кандидат наук. Елизаров пом. бух-галтера. 340 хоз-в. 29 центнера... об. Сегодня 95%. Своих людей 640. На помощь приехало 597. Шины 29,30.
Масложир — А-Атин. техникум 223.
Доход — 58. 8'/2... 857 млн... 8'/2. 100% по первому сорту сдаем. Планируем 9 млн...
Сбор машиной — Морозов в 14-ой бригаде. Бригадир Ефремов.
Член ЦК. У Морозова 95 тонн, (при норме 45 т, бір маусымда) — обязат. 125 т у Морозова на этот год. Машин — 10, свои. Здесь, этот к-з лучше всех пользуется машинами. Еще коцедан, с обоих — 85 т.
Школа 7 классов — казахи, узбеки, русские, немцы, 50% казахи.
К-з с 1950 г., в основном с 1951 г. Дворец культуры строится.
Мақта даласында мынау үстіне жүк артқан мәшинесін көрдік.
Тов. Морозов Влад-р Иосифович, 32 г. с 1956 г. Раньше на экскаваторе, шофером. Второй год на этой машине СХС - 1-2 (Ташсельмаш); ХВ - 1-2. СХМ - 48 - М, СХМ - 48, ХВС - 1-2. Краутер Иоганн СХМ - 48 - М. Костенко Виктор Афан. ХВС — 48. Тищенко Ник. Петрович с 1953. При 45-125 — уже 102 — хлопок. Ефремов — спасибо машинам. Алек-др Васильев десятый год работает. С га — 29 ц. Обяз. 36. Сейчас с га 25 сданного с машин... На подборку сегодня первый раз дали на помощь — нигде блат так не силен. Подручный сбор отдают, большинство машин стоят. Мақта екінші жинау қалінде де қалып жатыр.
К-з "Заря коммунизма".
Преде. Кан. депутат с 52 г. Парт, организац. Турсынбаев. Қазағы көбірек — 30%. Хоз. 700, 58 доход с 42,5 цент. 11 миллион. 19 млн ныне два. Ныне объединило маломощн. "Коммунизм" с 300 хоз. Мы взяли... Раньше корейцы, казахи были в "Коммунизме", были таджики, узбеки, казахи. Руковод. пересадили — крали... Сборочн. — 13 разных марок, новых две, двухрядный сбор 115 т, обяз. 125. Сейчас у него 115. Тянь Павел, у него теперь второй сбор. По колхозу 95%, не смешивая сеются, завтра рапортуют. Ударная декада по инициативе этого к-за по плану 32, завтра 32 даем. В среднем с га 37 предполагаем. Площадь 1451 га, хозяйств — 700, три километра между ними. Одна десятилетка. В "Коммунизме" средняя, клуб зимний, летний. Для привлеченных клуб, их 960. В Тулькубасе 500, Сайрамск. р-н 160. Фрукты вымерзли, виноград 15 г. Тутовые по арыкам. Онсц 4800, рогат. 400 голов, лошадей 200, свиней 500. Автомашин 20 бортовых, тракторов — 45. Дохода нет, зимой дороги не проезжие, от машин отказались. Продали многие. Ну ни одного не осталось. Больница 15 коек, врач из А-Аты. Кружки муз., драмат., библиотека, средняя. Думаем дать по этому участку 45 ... потому 37 средн. 760 га дает в среднем 45. По урожайности с 50 г. по области, с S6 г. по области первое место наше. Но мы объединились (ІІІ Интерна-л, 42 т.) Сбор ручной основной. Раньше машин, сбор. Практиковал ремонт машин - плохо. Поля плохо подготовл. Мун — 94 т. Тэн Лев — 90 т. Новая марка. Казах водитель Мауленов, новая машина 65 т сбора. Корейцев — 220, казахов — 260, тадж., узбеки — 220. Школа на казахском, русском. Чабанов 118 семей. Зимой домики, дети здесь... В вуз не пошли, ученики 3 выпусков. Гостиница тәуір.
"Ленин" совхозы.
1925 декабрь. Арық қазып, кетпен шаптық. Түркістаннан келген, Гурьев - Мақат, нефтянник. 1922. 1906 ж. туған. 25 жыл Пахтааралда істедік. 29-ға дейін сушы, кетпенші. Жер землекоп. 29-дан бригадир, Ильич бөлімінде бес-алты жыл. 37 жылы. Коминтерн отд. начальник болған. 39-га дейін. 39-дан орынбасар (Армия 41—46-жылга дейін). Кейін тағы зам. 49 ж. Киров аудан, тың совхозда алты жыл. "Отыз жылдық" 54 ж. күзінде оқуға екі жылға жіберді. 1956 ж. оқу бітіріп, осында жіберді. Келгенде айдала. 1956 ж. күзінде келдік. 57 жазында құрылыс бастадық. Бір жарым мың жер айдадық. 1957 ж. бір ғана колхоз "Путь Ильича" қосылды. 1958 ж. - 2800. 1959 ж. - 4 мың га. 1960 ж. - 5 мьщ, 1961 ж. - 6 мың сом, 1965 жыл севооборот — 8 полный. Қазір отделение. 57 ж. әйелдер үш бөлім. Қазір үш бөлім, енді біреу қалды. Бар жаны 6 мың. 1500 еңбек. Оқытушы, дәрігер 100 алады. Биылдан бастап доход 2 миллион береміз, биылдан басталды. Бүгінге 74 проц. бітірдік.
Сборда 40 машина 1800 тонна, алды 90 тоннаға барған.
Оскар Заяц — 90, Вагнер — 80, Громовой — 80, қазақ Тұрғанов — 60.
Школ-интернат 520 балаға екі тілде. Больница салынып жатыр, 50 койка. Қазір 7, 10 жылдықтар бар. Библиотека 3. Үлкенінде 7-8 мың кітап. 120 га бау, виноград-жүзім алды. Землеройная машиналар бар, бірақ аз. Кавказдан, Әзірбайжан, Армян, Сибирьден, Америкадан келген. Батыс Россиядан 70-80 семья. 5 отделение қазақтар. Түйекеш Түркіменстаннан, әсіресе осында кеп жатыр. Льгот алу керек, 20 мың сом саудада. Құрылыс материалы жоқ. Ағаш, шифер жоқ, стена бар, жабу жоқ жұмыскерлерге, переселен упр-сі алып тастаған. 5 артезианский, алтыншыны қазып жатыр. Электроразвед-камен тапты. Бұнда линзевой (бөлек-бөлек жерасты суы), линзевое зам... Алды 1242, арты 8 метр. Мектептер үш тілде. Орыс, қазақ — бірдей, 50 проц. "Голостепстрой" — өзбек пен біздікі бірдей. Столовый, школ, клуб бәрі бірдей. Ағашты ертеден, 57 жылдан вагончик, тұрғын үй салмай тұрып еге берген. Біз 20 миллиондай салдық, енді 90 миллион жұмсаймыз, 65 жылға дейін солай. Сонда совхоз 18-20 мың тонна бірінші жылда, содан ары 30 мыңға дейін тарта береміз. Мақтаарал 17 мың береді. Бұл озады. Үйлерін салуда көп көмектестім (Трест по освоению Голод. степи). Книги новые купим на три тысячи. На узбекском нет. Гостиница жақсы, монша номері бар. Елу кісілік общий. Пекарня екі мың кісіні асырайды. Электромешалкасы да бар. Клуб қыстық, жаздық — жақсы. Детясли салынып жатыр екі этаж. Көмекші келгендерге торт жүз кісілік общежитие. Школа, тутовник бар. Поселка ішіндегі көшенің көбі шоссе, өздері салған. Поселокты айнала ағаш бақтар, жеке виноградник, питомник салынған. Екі колхоз бірігіп кеткен. Колхоз айнала декоративный ағаштар, водокачка...
4/Х.
"Путь коммунизма" колхозы.
Кеңсе жақсы. Адам жоқ, бәрі істе, далада кішкене парк (скульптуралар бар). Бастық (кореец) Хван — Герой Труда, Талдықорғаннан келген. Қазір кореец аз, көпшілігі неміс, тәжік ("Ждановта" тәжік). Қазақ қырық үй. Үй саны үш жүз алпыс, "Ждановты" қосқанда сегіз жүздей. "Ждановтың" көбі тәжік, қазақ бес-алты үй. Үлкен парк — скульптуралы бассейн жақсы. Клуб үлкен. Колхоздарда қазақ колхоздары -"Абай", "Қызылту", "Амангелді", "Победа", "Заря коммунизма", "Тельман". Шымкенттен келген коллектив пресс-автомат заводына реніштері бар, еріккен — мақта жоқ дейді. Тұтқабай Тұрсынбаев, Айсұлудың отауы, жасауы (Айсұлу отауы): терме алаша, түйген шашақ, богжама, сәнді салбыраған шашақтары бар. Шаукер нәрсені орайды, бетін жабады. Қыжым көрпе, масаты үстіне барқыт қоржын, қолдорба, болжама тамақшалар. Рақы жастық, жозы көрпе, айнаққа, қолдорба, әбдіре, сандық, жағылан былғарыдан ойып, көк сағасыз салып жасайды. Мұнда, сандық жүкаяқ бәрі оятын қаңылтыр. Жер жастық көп, ат көрпе, құс мамықтың үстіне салады (мамық — құс төсек). Бір қазақ бір қазаққа — мамықты матрас орнына жұмсалатын пух деп түсіндірген.
5/Х.
Совхоз "Мақталы", 1957 г.
На полгода мы младше "Ленина", с марта 1957 г. Мороз Иван Константинович. Кенжебеков Алим — парторг 6-отделения. Насел. 3. Семей 780. Рабоч., служ. 980. Первое вниман. жилье 80%, 15 тыс. кв. метр. На этот год 14 м. Освоено 11 млн. На семилетку — стр-во 132 м. До 65 года. 36 млн за эти года освоили. Хлопка 11 '/2 т. Это хотим дать в 1963 г. В этом году 2600 га, в прошлом 2000. В первом году 600 га сеяли. Сейчас сдам 2900 т от годов, плана 74%. План думаем выполнить 4900 тыс. тонн. Стр-во двух, одноквартирные дома, 230 индных домов строим сами, 35% стоимости этих домов берет на себя гос-во. Отгон в песках. Клуб, школы 3, семилетка, 2 нач., фундамент школы-интерната строим, закончим в 1962 г. на 520. Больница на 50 коек будет. Сейчас на 20 коек. Больничн. городок спроектирован, хлопкозавод. Высадили более миллиона кустов. В 65 году 5800 га будет у нас. Намечает выполнить в 63 году. На переселенческое строительство с материалами республику леспром. подводит. Особенно плохо с новым шестым отделением. 8 скважин — 1 одна точка 6 отд. На 270 метров. Хорошая вода, остальные 5 — все дают соленую до 450 метров, пусть 1000-1500 метров глубина. Мы сами организуем набор по местам. Казахе, села из Уз-на, Таджик-на, Туркмен-на. Прислали цыган из переселенч. Все ушли. Строй-во не удовлетворяет. Сады виноград. 18 га, садов — 44 га. На отделен. семей 150, на 6-ом 118. Машин хлопкоубор. 30 есть и новая марка. Вчера сдали 4%. Район — 11-го, мы думаем 13-го. Правда открытое было ныне дружное, помогают полторы тысячи. Орошаемых земель всей 11 тыс. га., всего 13 тыс. га. Пекарня, столовая, баня и др., есть детясли. Озеро, своя рыба.
С-з им. "20 партсъезда".
С-з "Кирова" виноградно-винодельческий совхоз. С 1944 г., первая посадка с 46 г. С 48 г. -вино 400 тыс. декалитров, т. е. 4 миллиона литров вина. Будем готовить вина. Сорта вина: "Казахстан кагор", "Казахское целинное" — десертное крепкое, 16—20° сахара, получили большую золотую медаль в Белграде в 1957 г. Сухие не выпускаем. Есть вино "Кзыл-кум", "Олеатика", мускат розовый, портвейн 12-й, 14-й. "Юмалак" — яйцеобразный виноград, виноделы новые. Молчанов Алексей Иванович сам винодел и "Казахское целинное" — его работа. Он кончал политехнический институт, факультет технологии виноделия. Теперь приняли молодых виноделов. Завод первичного виноделия, виноматериалы даем в Алма-Ату, Караганду, Усть-Каменогорск, Семипалатинск. Заводы вторичного виноделия — Алма-Атинский завод марочных вин берут виноматериалы, получают от нас. Они в бутылки разливают, из виноматериала делают уже вино. Кролик, ферма, Коллектив восемьсот человек, распределяются — на виноградники с/х. В сезон, в пору урожая — 100 — 120 Чел. Строительство, автопарк. Три отделения, одна комплексная бригада. За кражу домой судят. Молодые в начале охот., потом... Вино на выдержке 2 года — для марочных вин. Ординарные вина отправляются в этот же год. В чанах бродит, потом переливают в бочки (марочное), ординарное — в цистерны. Десертные вина все крепленые. Сорт красная лоза (эркацители), саперави каберне — сорта, из которых готовим "Казахстан", "Кзылкум".
Из муската венгерского — готовим мускат... 800 га сейчас, будет 1100 га. Главный агроном Душин Анатолий Аркадьевич в Казахстане с 53 г., здесь с 58 г. Секретарь Мукатай Журмухаметов, Шакир Қолдаспаев. Облпрофсовет Жаркынбеков Каржаубек, Ипберген Уаисов. Арыс, Сайран нашар болғандықтан, облыс басшылығы осы аудандарға салмақ салды. Бұл ауданда бес мақта совхозы, төрт мал совхозы, бір винсовхоз. 5 октябрь күні Шәкірдің үйіне қондық. Аудан мақтадан отыз бес мың тонна, план отыз мың еді. Мұқатай айтуынша, бұнда елу мың жан бар. Соның көбі, алпыс проценті қазақ. Ильичев ауданында мың қазақ. Бесінші октябрь күні күндіз бірінші жауын басылды, жел тұрды, салқын түсті. Мақтаға қылқылдап есепке таласа түсіп отырған шақ та өте жайсыз. Бұл аудан бесінші күні кешке Ильичтен озып шыққан. Ол аудан бүгін шулап жатыр, не қып Кировтан қалып қойдық деп шулайды... Кировтың алдында әзір облыс бойынша тек Түркістан, бірақ кеше бесі күні онда жауын жауыпты - сонымен олар отырып қалуға мүмкін. Ол аудан жылда сүйтеді. Әуелі алға шыға келеді де, кейін тоқтап, кейіндеп қалатын әдеті деседі. Бір хабар: Созақта біз кеткен соң басшылықтың біраз адамы ауысыпты. Ауыстырған обком хатшысы. Ауданда жік шығарған (негізсіз жік), ұсақ талас, бас араздық, бәсекеге кірген. Орнынан екінші хатшы мен аудан бастығы, исполком бастығы алынған. Біз бүгін исполком орнына Сары Елбергеновты көрдік... Ол, тағы екі бастық Ленгер ауданнан мақта жинаушы өз адамдарын басқару үшін келген. "Шымқорған" совхозында Шақабаев Әзімхан деген шабан бар. Үйі киіз, үй іші қып қызыл көрпе плюш, Беляев барды. Жолда сұрады — овощи не употребляете деп қояды. Кім тұрады деп сұрапты, бес-алты адам екенсіңдер бір бөлмеде, үлкейтіп екі бөлме етсе болмай ма, ойласпайсыңдар ма? Жасауың жақсы-ақ... Қыс үй салып беріңдер... Киіз үй өзі де үй емес. Промартельдар жасайды. Шопандарды облыстық совещаниеге апарып, секретарь обкомға лақтырған. Суды Қараөзекте қауғамен тартады, отыз метрдей. Түйемен, қауғамен тарту азап. Садриддин жазғанын оқыдым дейді. Сегіз жүз жыл бұрын болған. Обл. партконференциясында айттым. Ғылым аудандарына арнап айттым. Шабанды бухгалтердің алдап жеуі — алдыңғы жылы басын санап алып ең (счеты), былтыр саулығын санап алдың, биыл мынау төртеуін ойдағы дейсің, қайдан алғансыз дейді.
Таңертең алтыншы октябрьде, алтыда атқа қондық.
6/Х.
Облыс ақпары:
Ильич - 82,73. Киров - 83, 31. Түркістан - 85,44. Сайрам — 33, ең артта. Ташкент облысы 54, артта. Ильич ауданы, "Амангелді" колхозы. Парторг Мырзалиев Дәулет 1946 жылдан бері істейді. Бұнда Усманов Әлкен осы колхозда 20 жыл істеген, зор еңбек еткен. Колхозда клуб екі этаж, кітапхана отыз мың кітап, биыл сегіз мың кітап алған. Больница, тубдиспансер отыз бес койка... Шаруа — мақта, мал. Үйлер екі тип — кейі үш бөлме, кейі бес-алты. Көрпе оннан отызға дейін. Он шақты мотоцикл, өзге машиналарды сатып жіберді. Жүзім қазақ үйлерінде де тегіс бар. Жоғарғы дәрежелі білім алған отыз екі жас бар — бәрі осы колхозда туған, агроном, зоотехник, инженер, врач, сестралар. 10 жылдықты Ильичев, Кировта бітіреді. Биыл 14 бала бітірді, 6-уы вуздарға барып түсті. Үйінде кітапханасы бар колхозшылар бар — үйде телевизор, приемник, малдағылар батареялы. Радиоузел, кружоктар, духовой оркестр. Он сегіз мыңға полный комплект сатып алғамыз. Қазақша оркестр, концерт поселкада қояды. Әлкен оқудағыларды өзі Ташкен, Алматы, Москвадағысын бәрін айналдырып, қайтып кел дейді екен... Бір барғанда колхоздан бес балаға Алматыда үш сомнан беріп қайтқан. Жиырма шляпа сатып әкеп берген перед овиктерге. Бұл жер тұзданып кеткен, бұнда мақта шықпайды деп қойған. 54—55-жылдан жерді бұзады. Зимний поливпен, дренажбен түзеп, 1956 ж. рекордный урожай алды. Әлкен еңбегі алды. Суды шаюды 51-жылдан бастаған, ең алғаш 40-жылы Арыс, Шаян, Қаратастан келгеміз. Әлкен Шаян ауданынан келген... Еңбек Ері, депутат Верховного Совета Союза еді, соңғы сайлауда бір-ақ қатынасып, қаза болды. 54 жасында рак печени болды, бір жыл ауырды. Аса шешен болатын, өмірі жалшылықты, қиындықты көп көрген. Айменов Талқы - бастық. ВПШ-ні бітіріп келген. Бұрын Түлкібастағы райисполком — бұнда үлкен колхоз деп жіберген. 1956 жылға дейін арлы колхоз болған, әр колхоз бригада. Бұрынғы "Маяковский" колхозы орталық боп қалыпты. Төрт тонна беретін қарт колхозшыға көмек арызы бойынша Жәрдем фондыдан береді. "Коммунизм" колхозы өте жақсы, көмек береді. Мысалы 15 жылдан аса істеген колхозшыға үш жүз елу еңбеккүн беріледі. Мал адамдары құмда, сырда, тоғай бойында, үйлер (қысқа) жылда салынады. Мектеп жетіжылдық екі учаскада. Құмдағыға биыл салдық... Қызыл отау бар (кр. угонок). Монша жоқ, душ бар бір жерде. 1958 ж. доход он төрт млн (мақта орта болған), биыл он алты млн-ға жоспарладық. Бір жарым млн-ға техника сатып алдық. Күрделі құрылыс — телятник, школ, он екі үй малшыға. Күрделі ремонт, машина ремонты, асыл тұқымды мал сатып алу, жол колхозаралық. Малдарға ақша, қосымша мал да беріледі. Аға шопан Үсентаев Қалмырза қырық қозы алды (қосымша ақысы). Қосымша ақы (он бес центнерден алса, гектарына сондай алатын). 1958 жылдан бастап қосымшаны алу доғарылды. Биыл разряд бойынша 24 сомнан алады. 500-560 сом. Қазіргі орта айлық, орта есеп бір істеушіге...20 сом.
"Коммунизм" колхозы.
1930 ж. келгем. Маңғыстауда тұтам 1917 ж. Түрікменстанға келгеміз. Совет орнады. Әуелі жұмысшы, әскер болдық. 1920 ж. Красноводтан елге бардым, өзі Адай-Тобыш. Ашаршылық 20-жылы, Түркіменстанға шешемді алып келдім. 1930 ж. Жетпісов елу-алпыс үйді көшіріп әкелді, көбі кетіп қалды.
Жайлыбеков Тәңірберген 61 жаста.
Бірден колхоз құрылысына араластым. Бір жылдық курс оқыдым. Онда Жетісайда түк жоқ, қарақұйрық, киік. Бұл жерде ел бар еді — егінші, жеке мақташылар. 1933 ж. "Прогресс" колхозына келдім. "Диқан" колхозы онда 8 жыл. 41 жылдан бері осында бастық болдым. Содан бері осында. Кейін бұған "Жантақсай" колхозы.
"Қызыл күншығыс".
Искандеров Тәкеңе 11 күні бітіріңіз деп отырмыз. 15-не жүз беріп, бұ кісілердің дегенінен шығамыз ғой дейді.
Пахтаарал бір күнде 6 ½ берді.
25/ІX
Гектардан план 22 центнер. 28-ге апарармыз. Аудан бу кісіден 30 күтеді дейді (Исканд). 10 хлопкоубор. алды 50 тонна жинады. СХМ-48 М. Жақсы, ең жақсы. К-зда 420. 630 жұмыскер. Бір мың школьниктер, колхозшылар (Сыпабек) жақсы істеп жатыр. Қой 15 мың, бәрінен құтылдық. Резенкампф "Освоение голодной степи" (диссертация) 1927 г. Американец, инженер — Дэвис.
7/Х.
"Пахтааралдың" "Дзержинский" (алтыншы) бөлімшесінде қондық. Таңертең өлкені араладық. Жер бұнда бас арық, омон, отвод, картаға бөлінеді. Карта 8-9-10 ға болады. Бұнда трубочный полив. "Пахтааралда" Тоқжігітов Мамық, Нұрмағанбет Есентаев екеуі Герой болған 1957 ж. 238 га жерден трактор полеводч. орнында бірінші боп совхоз бойынша ұйымдастырылған. Өзбек болса өз айғайы тұрсын, оның радиосының да тамағы қарлығады. Өсімбеков Итбай сондай көтеретін болса еді. Жаңағы тракторно-полевая бригада қазір төртінші бригада. Бұндағы мақтаның қасиеті ылғи бірдей, тұтас тығыз, әсіресе бойы бірдей боп өседі. Ағашты корчевать еткен. Дала, дала севооборот, жоңышқаны жылына бес орады. Ең алғаш еккен жылдың өзінде суару арқылы үш рет орады. Бұл жоңышқа жерді өңдейді. Бригадирлер: Өсімбеков Итбай, Тоқжігітов Мамық, Қадырғұлов, Жураев Құлжан (тәжік), Амамуратов Дада (тәжік), Гусейнов Расул, Сералиев Сағымбай. Агроном Серғазиев Әбділкім 1955 жылдан істейді. Ташкен СХИ-ді бітірген. Хлопководство жөнінен инженер-механик с 1936 г. Попов Петр Григорьевич. Грек Богдан Данилов, зав. мастерской. Бар кадр осындағы с/х техникумынан, екі факультет — агроном, механизация.
Жұмыста көмекте жүрген КазГУ оқушылары бар екен. Филфак, балаларын көрдім. Жалпы совхоз деректері: 5300 га. 18 мың тонна обязательство. Халқы 14 мың. Аудан 79 мың, халқы 60 проц. қазақ. 70-75 мың доход. Союзда мұндай пайдалы шаруа жоқ. 70-75 миллион доход дегеніміз берген продукция өкіметтен алатын ақшамыз. Бергенімізді шығарғанымыз, затратасы 52 млн болған... 6-шы отделениеде 500 адам. 80 адам механизацияда, 70 адам (стр-вода, малда40 адам, қалғаны 30-дай рабочий (отводтарда номерлер), 59-шы номер. С/х техникум - 405 бала, бұрын 1250 еді, биылғы набор 80%. Бітірген 219 — бәрі механизатор, агроном Талғарға берілді. 120-ның 30-ы агроном, 90-ы механизатор. С/х маманы, трактор, автотехник, механик боп шығады. Шымкенттен тек 7 адам өзінше келген. Мұхамеджан Балташев — агроном директор. Завуч — инженер-ирригатор Кенжалиев Төлебек Тұрмұхамедович. Өңшең жастарды алдық. Алматыдан, Ставропольден, Саратовтан. Общежитие екі жүз елу студентке. 80 проц. қазақ бәрінен көп, биылғы алғанның жүз баласы қазақ. Осы жерден Ильичев, Мақтаарал аудандарынан алынған балалар. 120-ның 90-ы 7 класс бітіріп келген, оны 10-шы класс бітірген балалар. Опытное ноле — жер беріледі, сортоиспытательный участок. Там выращиваются восемнадцать сортов хлопка, советские сорта. Ташкентская селекционная станция — мировая коллекция. Советские сорта, египетские называем советскими тонковолокнистыми. Сорт "Пахтаарал" 108-сорт, имеет авторов Румшевич, екінші — Ахмет Қошқаров, Ферганская область, в Ташкенте аспирантуру окончил, сам из Жанакургана.. Арман — скороспелый сорт іздеу, табу, іздегенде жүз сегізден іздеген шарт. Осы бөлімде торт күнде посевті бітірген және Балташев айтуынша, точный квадратно ...мұнда кетпен обработкасы жойылған. Балаларға арықты күту жөнін айтқанда, осы алтыншының өзін үлгі етемін — көрмейсіңдер ме, балалар, олар арықтың да бетін сылап-сипап қойған дейім. Трубочный полив ең үлкен табысымыз. Бас арық — групповой оросительный арық, оқ арық, жүйек, екі жарым-бір жарым сантиметр. Одан оман, оманнан — құнан арық, одан оқ арық, одан жүйекке (междурядке) тарайды, осы оқ арықта трубкалар - су ақырын сыздықтап жайлап барады, бұл бар совхозда емес, бізде ғана — сондықтан бізде прогрессивный метод, өзге бөлімдерде де жоқ. Сондықтан оларда жиырма тоғыз-отыз, біз болсақ отыз алты-қырық екіге дейін береміз. Мақта новаторларының шарттары: 1) зябь; 2) сор жер болса, тұзын шаю (промывка); 3) мартта боронование, рыхление (закрытие влаги) ылғалын ұстап қалу үшін; 4) текущая планировка (арық борозда); 5) одан соң посев — под пахоту удобрение, борозданың екі жағынан (сухая подкормка); 6) және подкормка су берер алдында жүйек тілінген соң; 7) су алғаш себуге әзірлегенде квадратно-гаездовой посев. Біз арықтарды ауыстырып отырамыз. Тополь, верба, карагач, акация, ива, декоративные лигустры; 8) культивация — трактормен түзеу, без кетменя обработка... екі-үш өсімдік ұяға қалдырамыз; 9) шырпу — чеканка, өсуін тоқтату, бойын қысқарту. Бұл июльдің онында болады, биыл (бұрын август еді). 1. Абдуллаева (азербайжан) 350 кг терген. Работница. 2. С/х техникамен Доскдлов 250 тереді.
7/Х.
"Сарыағаш" курорты. Көріністері көңілді болса да, олқысы көп, болашағы бәрінен қызғылықты. Корпустар салынып жатыр. Келер жылы 14 миллион берілмек. Көк-көк, әсіресе көгерту, гүлдеу, газондау шарт... үйлер, корпустар салынып жатқан жылдарда көгі отырғызылып өсе беру шарт екен. Суға түстік, әрі гигиеналық, әрі денсаулық сипатын тану үшін шомылдық. "Сарыағаштан" 17 шақырым жүріп отырып, Сарыағаш аудан орталығына келдік. Гостиница, қарсылау — көңілді жақсы... күндіз кешке дейін ас күту, гостиницада да тамақ әзірлеу созалаң болды, ашығып, кешігіп ас іштік. Әсіресе, рахат тамаша кеш Мәкен, Ұқан үйлерінде өтті. Түнгі сағат екіге дейін ән-ән, Абайдың бар әні Мәкеннің аса ашық, таза биік сипатты энергичный даусымен өте қымбат, естен кетпестей шеберлікпен айтылды. Көп жұртқа қосыла да жырлады.
Аудан бастығы: Ұлтубай Бейсембаев — хатшы, Хамид Жүсіпов — председатель. Ауданда елу бес мың халық, 70% қазақ. Сарыағаш қаласында 11 мың адам. Бұнда гостиница, аса үлкен Дом культура салынып жатыр, мектеп аудан орталығында, екі мектеп орысша, қазақша. Жақында Лермонтов, Уәлиханов мектептері. Қапланбекте зооветтехникум — уч-комбинат. Винодельческ. виноград, совхоз "Капланбек" (плодоягодный).
8/Х.
Келес ауданы.
"Абай базар" орталық: 31 мың халқы, бес совхоз, қазағы тоқсан процент. Орта мектеп жақсы, жаңа. Больница нашар, елу койка, таз балалар, өте-өте жаман үй. Корей врач, дәрі жоқ. Бұл ауданды алыстағы орындай ескермейді. Ал өзі көлдей Ташкент қасында қияндағы Созақтан бетер. Оның себебін райком екінші хатшысы айтады, төрт мың сегіз жүз адам келген, дәрі берілмеген, аз медикамент соларға да кетіп жатыр. Ауданда бес совхоз, екеуі — жүзім, үшеуі — мақта. Бірақ мақта совхоздарының бәрінде мал көп. "Абай", "Келес", "Ғани Мұратбаев", "21 партсъезд" совхозы қауыншы, соңғы екеуі жүзім совхозы болмақ, жаңа ұйыстырылып жатыр. Совхозға келдік — "Абай" совхозы. Жол өте жаман. Жолда мақтаны көрдік — шығымы жаман емес, арамшөп бар. Хатшы: биыл білдік, өтірік айтылады екен. Көп суарған жақсы емес, көсек ашылмай, көк болып қалуға да болады. Украинадан төрт жүз жетпіс үй кеп еді, көбі қайтып кетті. Қата істелген Орынборда, онда уәде үй салып береміз деген, бірақ жабусыз. Ссуданы орындадық, сиырға мың сом — ал базарда сиыр үш мың. Мақта егуге де оңтайсыз. Бізге көптеген мамандықтар келді. Слесарь, машинист, кочегар, ал ондай мамандықтар бізде жоқ. Тек коммунистер басым көпшілігі қалды. Украинаның көпшілігі механизатор топливы промышленностьте болғандар, электрофикация, бізге керексіз адамдар. "Қапланбек" совхозы бөлекше шаруа. Көп гектар жүзім, жаңадан да алма мен жүзімнің жаңа бақтарын бес жүздей гектар тіккен. Салған үйлері көп. Әсіресе үлгісі орта мектебі, мақтаны. Моншасы стильмен салынған деуге де болады. Тұрғын үйлер бірнеше көше. Ондағы квартирлер төрт-бес бөлмесі де бар, әзірше үй аздықта, таршылық бар. Жүзімнің он бес сортын өсіреді. "Хұсайынды" мақтамайды, "Ширази" жақсы. Саперавиматра, мускат венгерский, розовый дегендерді артық дейді. Бұнда жиырма ұлт бар - неміс, қазақ, орыс, қарашай, шешен кеткен, аз грек бар, әзірбайжан бар. Директор Тищенко. Мамандары, виноделдері әйелдер, лаборантка немка сияқты. Үлкен главный винодел кекселеу әйел. Көп әңгімелер айтты... Табыстардан басқа неудачалар да болады. Іздейді — изобретательство, творчество, бірақ мемлекетке залалсыз. Бірнеше виноградты қосып, жаңа марка вино шығара береді. Бірнеше жыл жатқызып (үш жылдай) сынайды. "Мадераның" жасалуы қызық. Португалия — экспорт. Жолда көп күндер күн астында болу сынауын өзгерткен, содан кейін ол виноны күнге ұстап ашыту, выдерживать ету болған. Қазір оған жылы температура беріп сынап өсіреді.
Завод цехында сера күкірт бар. Иісі ауыр. Лабораториядағы ұшырасу. Ұлтубай Бейсембаевқа қайтыс сапарда — екі жағында екі қазынаң бар, Сарыағаш дедік. Бір бүйірінде алтының жатыр, одан завод Минвод жасап алып, миллиондаған бутылка су шығарып сату керек. Бутылкасы 1 сом пәлен тиын болса — қанша дүние. Екінші бүйірінде мына тамаша завод. Қысқасы, Сарыағашты Өзбекстан қасындағы гүл жайнаған өлке етіп қоюға оп-оңай. Болмаса, Ташкен сондай түрленгенде, қасында қадам басса Қазақстан болып, ол тек жолы, көгі көркі жоқ — көргенсіздік синонимы боп тұрар. Мынау Өзбекстан Ташкен, ал мынау Қазақстан деген сөз мәдениеттен мәдениетсіздікке, үлгілі еңбек өлкесінен тоғышарлыққа, барлықтан жұтаңдыққа, мемлекет мырзалығын сараңдыққа, көркемдіктен ластыққа, былапытқа, асфальт жолдан шанды оқапты, қисық соққан сұмырай жолға ауысудың шекарасы боп тұру мүмкін емес. Республикалық намыс ісі. Бұл — Сарыағаш туралы жайлар. Ал Келес — алда сан-сан кедергі, белес-белес жатқан қиын аудан. Өзінде қазақ көп. Өзі Шаян, Созақтай артта жатыр. Больница, клуб (кітапхана 25 мың дегені өтірік лақап болар). Мен Жексембаев Махмұтпен әзілдесіп ем (аудандық газет замредакторы), кемітсең қайтеді, саудаң бар ма? Кел, азайта түссең дедім...
9/Х.
"Абай" совхозы.
Біз "Абай" совхозындамыз. Жол он шақырым, өлердей жаман. Бұнымен ит кешудей қиналып келе жатқанында Ташкен қасы емес, Қаратаудың ар жайындағы, Қызылкөлдің маңындағы оңбаған оқапты, шанды сорақы жолдың дәл өзімен келе жатқандай боласың. Айтпақшы, Сарыағаш қаласының ішкі көшелері, жолы тіпті жақсы — бәрі гудрон, тіпті сырт жолы да жақсы... Совхоз "Қапланбекке" Ұлтубай кінәсін айтады.. Жолыңды совхоз ішінде өзің түзе деп талап қойды. Келесте төрт орта мектеп. Ауданда, "Келес" совхозында, "Абайда", "Ғани Мұратбаев" — бәрі де смешанный.
"Абай" совхозында орта мектеп, клуб бар, үш совхозда больница. Қойда отар сайын төрт кісі... тек құдық болса, онда қауға емес, насос бар. Совхоз орталығында жаңа үйлер, стандарт үйлер көп. "Құдай ұрғанды шайтан қоса ұрады". Острый қалжың. Әбдіманап екінші хатшы айтады. Әбдіманап: мынау біздің келгімбайлар дейді — күлкі. "Сорым құрсын", "Инарод елде көп". Әбдіманап сөздері: "Мына сойқан құл тағы жалғыз қалды", кингтегі дама туралы — мұндай есепті бұрын есіткен жоқ ем (күлкі). "Ол күйсіл боған". "Келгімбай, қала берсеңізші, бөрімізді, қайсымыздың атымызды санап бітіресің" депті студенттер. Тоян мәліметі. Өзі Ленинградтан алып келген жетпіс үйге стандарт үйлер салып берген тегіс, ілгеріде Созақтан кеткендер, осында Созақтан тұтас келгендер барды. "Мені құдай қайда оңдырған" деп келіп айтқан қайнағаға. Біреуінің сауаты жоқ, түк тәрбие болмаған, белгілі қоныс жоқ, түйекеш, жүк тасиды. Тауда балаларымыз не қазақ болмай, не тәжік болмай надан қалды, — дейді. Не мұсылман болмай қалдық, атадан туған бірталай едік, әр жерде қалдық, — дейді. Ұлт намысы бар, жанға батқан. Тоян сөзі: Бардым, ілгергі қазақ тұрмысы сонағұрым артық, Киіз үй жоқ. Үңгірді немесе жерді қазып алған. Жарты шақырым, бір шақырым, бір үй — Ленинабад облысында әлі де бар дейді, көп болса керек. Әлі де жүз қаралы үй бармыз дейді. Характерное, Әбдіманап бір молданы ұстап алған, сол жетекші — Мүслім. Шал молда келіп, жүз гектар мақтаны алып істеп жатыр. Еңбегі жақсы. Әбдіманап "Ырылдайсың, қаппайсың, менен жақсы таппайсың" деп, кеткенде қайда кетеміз. Кетеміз десек те, кете алмаймыз деп тоқтасты. Туған ағасының қызына барып қойған жігіт Созақ оқиғасына байланысты өзін-өзі суға тастаған. Ол зоотехник - 1939—40 жыл, екі немере екен. Жетпіс үйді отделениеге бір бригада етіп бердік. 137 га мақта екті, биыл мақталары 18 центнерден жақсы шықты. Жаңа мектеп салып бердік. Бастауыш, жаңа магазин ашып, өзінен сатушы қойдық. Бригадир де өзінен сайланды. Медпункт те бар. Кітап, газет барады — радио жоқ. Землянкада отыр уақытша. 150 килограмнан астық, 800 сом подъемный семьяға, жүз елу — главы семьяға, 50 килограмнан үй мүшелеріне бердік. Қарақалпақта, Қыпшақ ауданында көп туысқанымыз бар деседі. Алғаш келгенде жастары бір ауыз жөн сұрамайды — тек үлкені арқылы ғана жөн білісетін... Қазір өздеріне тіл бітіп, жөндерін өздері сұрайды. Арқа-басы кеңіді. Тіпті кемпірлері бізге пенсия беріңдер, түйекеш болғанда да біз өкімет қызметін атқардық дейді. Арақтан ауырған қазақ: "Бұл ауруды қып-қызыл қызыл бидайға сатып алғам" депті.
10/Х.
Текстильный комбинат.
Цветков — директор. Фабзавком — Воробьев. Начал с 1952 г., с 53 г. секретарь парткома. Машины ставили на открытом воздухе в морозные дни. Первый метр — конец 53 г., тогда в месяц производили столько, сколько сейчас в сутки — до 32 тыс. метров в сутки. Семилетний план можем выполнить за шесть с половиной лет, за счет увеличения производит, труда. Сейчас год заканчиваем на 15-20. Оборудование новое. Характерное расширение предприятия до 42 тыс. веретен.
В 56 г. — давали 23 тыс.
Сейчас - 32 тыс.
Сейчас установили 20 станков, прядильных — 6 машин.
Коллектив — 3400 вместе со старой фабрикой, хлопчато-бумажное трико-костюмное, рисунки разные. В прошлом году освоили детский ассортимент. Стоимость 8 р. 60 коп, в магазине 23 р. Если будет построена гребенная ф-ка, то будет штапельное полотно (штапель костюмный), с будущего года предполагается.
Мастер...
80% женщин.
130 человек специалисты.
Лаборатория анализов.
Новое отечественное оборудование.
Доход годовой. За 8 месяцев валовой 69 млн, дали 72 млн. С 1959 г. уже рентабельное, сверх плана 32 миллиона р. За 1958 г. довели до рентабельности, доход сверхплановый за 8 месяцев по плану 1737, фактически 2576 тыс. 739 тыс. сверхплана.
Казахи, узбеки, русские, греки, удмурты.
Оклады, заработки по сделке.
Средняя ткачиха — 850—750 р.
Прядильщица — 820 р. средняя по комбинату
Специалисты:
Главный инженер — 1500—2500 р.
Прогрессивная сделка 3200 р. то же инженер.
Средний специалист — от 800 до 1000 р.
Цементный завод.
Гл. инженер — Чернов. Занимался изысканием сырьевой базы в начале — Састобе, тогда стр-во в Чимкенте. Новая из Германии техника. Очень много размещалось проектов. Три очереди... окончат, мощность, один из самых крупных в мире. Около 2 миллионов тонн цемента. В прошлом году первая очередь — двадцать пять процент. проекта, мощности даем уже. В этом году вводим еще одну и четвертую нитку; в первой половине 60 г. — 60%, а в конце 60 г. — вся мощность. Ни один цементный завод не строился так быстро — образец быстроты: за 19 месяцев построен завод... вместо 42 месяцев. Основная масса коллектива уже есть сейчас... Сейчас 1052 чел., будет 1300—1400 всего. Будет 6 печей, сейчас 2..., к 7 ноября 3-я войдет. Характер. для завода: кадров нет со стороны, набраны и подготовлены здесь — выпускники Чимк. технологическ. института.
Завод пустили нормально. С первого месяца почти начали перевыполнять план. Предзавкомитета Кусалин Кенжалы — инженер-технолог по цементу. Студенты проходят практику здесь. Есть ин-т "Азницемент" — научно-исследоват. Рабочих, строителей набрали тоже здесь. Жилищное строительство хуже, за этот год стало хуже, завод обижают. 450 стоит на очереди, нет квартир. Плохо с детскими учреждениями, только окончили за четыре года. Дворец культуры — вопрос самый печальный. Будет рядом шиферный завод, будет больше тысячи человек, все базы стройматериалов здесь будут. Собрать коллектив негде. В смете наш предусмотрен. С 60 г. обещали включить в строительство. Завод построили быстро. Жилье предусмотрено. Началось правильно — начали с поселка, но живут пока строители, а не рабочие. Скоро будут готовы 27 кварт. Строительная база Чимкента строится сейчас — большой комплекс обеспечит стройматериалами весь Чимкент, не включая цемент. Маленький клуб — времянка... в поселке библиотека — две комнаты, больница строится долго, без конца. Есть и хорошее — освоение производст. мощностей по ряду цехов (помол, и сырьевой), уже освоил мощности печной цех, немного отстает от мощности проектной, но скоро освоим. Десять тысяч тонн сверх плана обещали и уже дали. Люди вместе с ростом производительности растут хорошо: машинисты вращающихся печей: Кузнецов, Шукуров; машинисты мельниц: Комягина, Шеховцов; молодые Сламкулов, Карабеков, Матвеев — мастера-инженеры; Шурабеков — лучший мастер, звание такое присвоено. Семичасовой рабочий день, средний заработок рабочего 900—1000, инженеры на окладе твердом 1200—1300, без премии, премия 300-400. У начальников цехов твердый оклад 1800—1900 и премия по 500. Нет своей газеты.
11/Х.
Сайрам — ескі Сайрамға барған сапар (Ибраим ата, Әбділ Әзіз баба, Қарашаш, Қоңтажы, Қызырдың әкесі). Бала сөзі: "Ленин" колхозы — бастығы Ордабек Жамалов, Аудан бастығы Нығметжанов. Түстегі ұшырасу үстіндегі сөз, ойлар. Облыс қан тамырының соғуы білінеді. Бір шеті Мақтааралда болса, енді бір шеті Созақта лүпіл қағып, бар жерде бір ритм ырғақ бар. Сау. Берік ыстық қан тамырлардың ырғағы пульсирует ровно, быстро, горячо и где-то бьется большое, здоровое деятельное сердце всего этого организма. Қалжың: сіздер мақта ексең, мақта аласың, жүгері егіп, жүгері аласыңдар. Ал біздің пивамыз да сан алуан... Кейде сәтті болса, шабыт шаққан ойнап ақты бозды түріле кетер сәті бар... Онда Сауранкөктің тобындай шарқ ұра самғай шыққаны, сонымен қатар кейде және жиі де ұшырайтын жазушылық жарымжандығы, ғаріптігі да бар. Бұндайда өздеріңе көп таныс күй көресіз. Жақсы мақта дәнінен жаман капуста да өне алмай, өлеусіреп жатады.
Шымкент.
Май, 1960 год.
23/V.
Таңертең Дөңбай шопан депутат үйінде. Кең, көрікті, жасаулы киіз (боз) үйде. Манасовтың шофері Қалдаяқовтың " Қайықта", "Ақмаңдайлымды'' қоңыр, ақырын сезімді әнмен айтты. Шофері де, шопаны да әнші. Кеше Үсен шопан тамаша концертте өте жақсы айтты. Өзі сұлу, үстегі костюмі жаңа, даусы қоңыр, сұлу, естен кетпейді. Қыста боранда бір шопан "Қара көзді", Қалдаяқовты жаттап айтып жүрген ақ боранда. 10 жылдық бітірген.
"Шалдар" совхозы. "Қызыл көпір".
Қырықтық.
Маманов Керекең — Керімбек. Мың еркек қой. Совхоз орталығы.
Алтын парторг. Райымбек күйеуі. 7 жылдық редакторы.
Таукеев Пазылбек — "Кр. Нива" колхозының бастығы. Тохтамысова Әтір — совет бастығы. Соц. соревнованиеде алған вымпел "За высокие показат. в соц. соревн.".
Дөңбайдың 7 баласы бар. Үлкені 19-да, кішісі бірде. "Кр. Нива". 474 үй, 800 адам. Қой төлі 41 мың, қара 2130. Жылқы 760, түйе 70, шошқа 445. Мал төрт млн. Бригада егін, мал. Өндіріс бәрі бір.
Дөңбай чабанская бригадада 11 мың қой (3 бригада осы).
580 планың содан, 735 қозы. 123 қозы, әрбір аналық басқа.
Бірінші январда. Ең көп өнім (5400) қой. "Кр. Нива" ең көп өлтірген шаруа. 56 мың га жері бар. Жер аттары: Шыбықбел, Акмешіт үңгірі, Мұзбел, Сасық бойы, Желтимес, Шаян бойы. Шофер Тұраров Өмірбек — әнші. Онжылдық бітірген. "Айтшы, сәулем, жетер әурең" деп әндетеді. Мандолинды тартады. Қалдаяқовтың "Қара көзін" әдемі айтады. Есік түрулі, алды көк өріс қалың, салқын леп анда-санда соғып қояды. Аста шағи дүрия көрпе. Шөп: ыраң (қоңырбас), шетен, дермене, сасыр. "Махаббат вальсі" — өз сөзін қосып айтады. Өзіміздің жергілікті балалар шығарған дейді. Шыны өзі шығарыпты. Армияға бара жатып елу алтыншы жылы шығардық. Аудан тегіс әнді сүйеді. Секретарь Нұртаза Исмаилов өзі де қалтасына қағазға жазып алып, ән текстін үйреніп жүреді.
Украшают свою жизнь песней, музыкой.
Қырманнан қайтар кезімде,
Қырқадан күтіп ал деші.
Шаянның өз пейзажы.
Хорошая, талантливая, со вкусом молодежь. Жастар арасында жанжал жоқ. Мейрамда бұзық жоқ. 57 жылы оқу бітіргелі бері қызметтемін. Өзбек әншілерін де тыңдайық (тыңдап әл берейік). Бейімбетов Оразымбет: Жарым жасымды сол Мойынқұмда өткізгем. Біз Мырзабай үстімен көшеміз. Құм ортасында біздің қазған құдығымыз жоқ. Құмның ішіне кіреміз. Батырбай жолы. Шуға қарай қармен жаямыз. Қар жоқ болса, бері етекке шыға қашамыз. Сарбас құдық, Айгене — штабымыз, екі босағамыз. Сарбаста "Красная Нива", тағы колхоз.
Февраль ішінде қар.
Араб жалына кеп қондық. Мұз әкелеміз деп отырғанда, 24 күні қар жауды. Үш күн үздіксіз, желдетіп жауды. Еріп қатайып тұрды да, 6 мартта қайта жауды төрт-бес күн. Әрі суық. Қой алғаш күндер асылы сексеуілден жем алмаса да, биік сексеуілді шалып аз жүріп көрді. Екі күн солай бауырлап жүрді де, кейін артын көтере алмай, алды қимылдайды. Содан кейін жата бастады. Тұра алмаған қойларға қолдан бес-он күн түйемен шөп, сексеуіл басын қолдан бердік. Бір трактор жүрді. Үш түйемен тасыдық. Біз үшеу, қой бес жүз елуді салдық. Жәрдемге адам келді. Отарыма балам Мейірбек барды. Күнде жем беріп жаттық, қара бидай, қызыл бидай, арпа - қой жейді, шөп болмаған соң күйіс қайыра алмайды. Төрт-бес күнде де жем болған, бірақ шала алмады, малын шөбі жоқ жерге бұрып әкелген. Оразымбет: жиырма жеті жыл құмға барғаныма, жасым 73-те, мұндай суықты өмір-бақи көрген емеспін. Қойдың жарым құлағы үсіп түсті. Өлгенде үздік-создық өлді. Егіз қозылы бұрынырақ өлді. Жиырма бес отар барған. Бар отардан өңшең нашарын жығып беріп қойдық. Үш жүз жетпіс еді, жүз сексені өлді. Өз отарынан қырық сегізді өлтірген. Жиырма бес отардан колхоз бойынша мың сегіз жүз отыз қой мартта өлді. Апрельде мың үш жүз тағы өлді -жиыны үш мың бір жүз отыз қойды "Красная Нива", орташа есеп әр отардан екі айда жүз жиырма бестен өлген ғой. Сексеуілді қар алды, жүзген көрінбей қалды. Бір ай, бір күн қар жауды. Ашылып жауып, сүйтіп тұрды. Отын сексеуіл, азық мол болды. Шаршағаны болмаса, өзге кірбеңіміз жоқ. Магазин, больница бар. Ақша жіберілді.
"Бөген" совхозында.
Завхоз сұрамастан қойшылар үйлерін автомобильмен көшіріп жіберген. Қойшылар дал ада қойындағы азығымен қалып қойды. Телеграммен қайта шақырдық. Сегіз күнде қайта көшіріп алдық. Палатка, қиыншылық. "Алғабас" колхозы құмға терең кіреді... Ең жақсы пайдаланады. Өліара - даусыз. "Алғабаста" түйе жеткілікті. Үш отарда үштен бес түйеге дейін бар. Жарым сағатта үй тігіп үлгіреді. "Алғабас" түйелі болмаған. Құм ішінде ат-шана жүре алмайды. Қаратау жолды кеседі. Жол ең үлкен шарт, тас жол ең үлкен шарт. Осы бригадада Бақтымбетов Қайлым — апарғаны тоқты. Арыстанбай етегінде, төрт көшіп баратын. Сарбастан алпыс километрде отырды. Іргежалға, Бесмолаға, Арыстанбапқа барғанда қар, боран басталды. Төрт отырып, марттың жиырма сегізінде қайта көштік. Апрельде жолда тоқты айдауда өлді, еркек тоқты. Қойды қарға бір жатқызғамыз жоқ. Түнде жауады, кешегі жолды басып қалды. Құмнан шыққан соң жылда екі қонып келетін жолға он қондық. Екі отар едік. Жолда, артта қалған соң өзім салт, әйеліммен бір үйде көршімен тұрдық. Құмға барған үшін доход қосылады, отгонға қосылады. Мал санына қарай өлшенеді. Штабта — радиостанция, магазин, мед. пункт, больница, қызыл отау, мектеп-бастауыш — Сарбас құдық басында. Созақ біздің ұш құдықта отырды. Екі киіз үйі ғана бар. Биыл монша саламыз. Шөп аттары: адыраспан, қуырдақ, қарақұрт, жапырақ, шитеп сағыз, бидайық, сарбас жоңышқа, сасыр, кеурек, көк жусан, түбір жусан, боз жусан, дермене.
24/V.
Леонтьевкадан таңертең Орловкаға барып, мектепті, мұғалімдер үйлерін көрдік. Онжылдық, екі мың бес жүз кітап бар. Директор Оспанов Өксікбай, завуч, химия фак. КазГУ. Ұзын бойлы Өксікбай үйі тіпті жақсы. Бөген өзені (Дарбаза бөлімі), Ақтау (синяя гора), Алмалы өзен, тауы теректі, алыста Қостұра Боралдай өзені. Боз бұтақтың жотасы Байжансайдың бергі жотасы. Октябрь сайы. Бөген екеу. Үлкен Бөген, Бала Бөген. Ел — Тазша, Ысты руы, Ошақты, Леонтьевка Жарықбас (о да Ысты). Пазылбек — Орта жүз, Қоңырат (Созақтан). Қоңырбас, ыраң, бұйра шөптер — ұшып кетеді (июньде). Күзге қалатын бидайық, ноқетек, изен, жусан, тау беткейінде морскебек (баялыштың бір түрі), киікоты — шөп. Жабайы қарағаш, ұшқат, тобылғы, шие сабақ, жабайы алма.
Ақтаудың ар жағы, Сасықтың басы жабайы жүзім, алма, шие.
Дөң басындамыз. "Мария" әнін жастар шырқады. Қоңыр жел, ашық күн. Тамаша.
Шернияз Серімбетов. Редактор. Аудандық газетте. "Социалистік колхоздың" редакторы. Аптасына екі рет, бес кісі творческий қызметкер. Отыз алты жаста. Үш жыл партия мектебін, одан бұрын онжылдық бітірген. Георгиевка ауданынан. Әңгіме жазады. "Лениншіл жаста", "Оңтүстік Қазақстанда", аудандық газетада 1950 жылдан жазады. "Оқтескен кітапша" 1927 ж. оқиғасынан "Оңтүстік Қазақстанда" "Кітапша сыры" деп басылды. "Жігіт сыры" "Лениншіл жаста" үшінші бәйге 1957 ж. алды. "Жігіт сыры" (әңгіме). "Жым ойнау" салтын бұзды (нарушение молчание). "Көздері байырғы найзағай ұшқынынан айрылып, маржан тісінен шыққан дыбысы тау суындай сарқырап"... "Мөлдір көк аспанға көзім түсті", "Жараған бураша төменгі ерні", "Қарақат көздері шарасынан шыға" "Арманымның өзегі сол екен", "Жүрегіме улы қанжарын қадай түсуші еді" (қыз ба?), "Шайқала басып Зәуреш келеді". "Шопан қызы" (жаңа әңгімесі) (биыл жазылған). "Қарақат көзі", "Ашуға мінген долы әйелше көбік шашады", "Көктерді де (шөпті) тексеріп жатыр", "Мөлдір бұлақ суындай қара көздері", "Танауы желді күнгі түндікке ұқсап желбірей бастады", "Ғашық боп қалам ба қайтем, деп", "Ұшар алдындағы тұйғынша түйіле қалады", "Қыз жүрегі тайша тулай", "Қыраттан ойыса жүгіріп", "Өзен әбжыланша ирелендеп", "Менлақ, құтқар", "Жолбарыстай".
25/V.
Манасов Қалибек әңгімелері.
5 март күні. Нач. инспекции Сердалов "Хал жақсы" деп отырды. Хабарлады. Мен Әбентаев Әубәкірді (член бюро, секретарь) ала бесінші мартта шығып кеттік. Жер қара, кебу. Оныншы март бері жылжытпақпыз. Марттың алтысы күні Қаратаудан тас көмір сай арқылы астық. Болмаған жай, он екі машина "Бөген" совхозы алған шөп, төрт машина жем, комбикорм, арпа әртүрлі, басқа үш трактор сүйреу үшін. Өзімдікі "М-72". Біз өтіп, озып кеттік Бабатаға қарай. "Айгене" совхоз центрі, екі совхоз "Алғабас", "Бөген" штабы сонда. Бабатадан өткенде бұлт шығып, қар жауып, жел тұрды. Боран кесірінен үш легковоймен жеті сағат (60 километрді) зорға жүріп бардық. Бет қаратпайды. Бірінші рет құмға барғаным. Жағдайын білмейім. Сегіз күнге бар старший шопанды жимақ, айдаудан бұрын ақылдаспақ болдық. Бірақ боран, оны отложить еттік. Әбентаев ат ала "30 ж. Қазақстанға" кетті... "Мал, отар қайда, қандай, біл" деп жібердік. Өзім "Алғабасқа" кеттім (атпен). Гл. ветврач Бурмистров. "Кр. Ниваға" (он жеті мың малы бар) жібердік, кешке бас қоспақпыз. Мен қайтып үлгере алмай, 9-нда түс қайта келдім. Сол күні түнде температура 32, күндіз жиырма, он бес боп тұрды. Қар қалыңдығы құмның өзінде қырық, қырық бес см. Қой халі (состояниесі), қойшылар жалобысы, шөп (жем бар). Тоғызы күні кешке колхоз, совхоз директорларын жидық. Бөгеннен Шоқанов "30 ж. Қазақстан", Еспаев "Кр. Нива", Сизаев Әбсейіт зампред. "Алғабас", Борсықбаев Үсен, өзі (парторг) зампред. "Алғабас" совхозы, Қайтанов зав. отгон. Бәрін жиғанда, Сизаев құмды білмейді екен. Қойтанов құмды білгенмен, ұйыстыра алмады. Үш член бюро үшеуміз енді қойшылармен (старший) сөйлесейік дедім. Малды аман алып қайту шаралары, шөп тасу, жем тасу, 26 машина бар. Сол сегіз трактор — "Құмкент" совхозы сатқан шөбінен тасуға келістік. Айдауға жеткенде әр колхоз план жасасын дедік. Мысалы, әр колхоз март маршрут белгілейді. "Кр. Нива", мысалы, жиырма бес отар. Мынау көп қора, ашық қора...Әр колхозда төрт-бес километр көшіп .баратын жер, бар адам барын тазалайды. Екінші партия алдыңғының орнына қонады. Кезекті көшу, қысқасы, бұл жайларды қойшылар қол көтеріп қабылдады. Құмкенттен жүз елу тонна шөп алмақ. Шөбі көп, жақсы. Бірақ таси алмаған. Жиырма төрт грузовик, сегіз трактормен екі рейс тасып шөп әкелдік. Бұл 13-күні, 14-нде қар ери бастады. Түнде 37 градус суық. Қар он, он бес ем. Төмен түсті. Әбентаевпен қайтар жолды барладық. Жусан ашылып қапты. Құмға қарағанда. Он бесі күні қайта қайттық. Үш вездеход легковоймен жүргеміз. Кейін әуе бұзылып, желдетіп қар жауды.Екі км ғана жүрді. Машинаны тастап тарттық. Жеті адамбыз. Алты километр. Алты сағат жүрдік. Жүре-жүре Бүркітті жонынан кешкі сағат сегізде "Ждановқа" зорға жеттік. Завмаг үйіне апарып, шай берді. Сөйлеуге зорға жараймыз. Азанда 16-күні қар тағы ұрып тұр. Өзгелерге машинаны әкеліңдер деп, өзім атпен Құмкентке тарттым. Келуім (боран, жел) рация уақыты өтіп кетіпті. Ертеңге күту керек. Түнгі он бірде Сарбасқа, аудан штабына келдім. Обком Жарқымбековпен сөйлестім. "Не керек?" деп сұрады. Палатка, жем (қосымша) дедім. Облыс палатка және жүз тонна жем жіберді. Адамның сөзі ісімен сай болу керек. Шоқанов ("Алғабас" совхозы) солай шығар дейтұғым. Кейін олай болмай шықты. Он жетісі күні артымнан машина жетті. Қойдың бәрін айдап беріпті Шоқанов. Неге ақылдаспайсың? Қойшылармен кеңеске өзі келмеген, шөбін жеткізбеген. Сарбасқа тағы бардым. Он сегіз, он тоғыз, жиырма, жиырма бір күндер боранның ең қатты боп тұрған күні. Шоқанов келді. Жақсы деді. Макаровпен сөйлестім. Проверить етпек, тағы айтпақ болдым. Мал Мырзабайға шығып қалған, отар басы жетпіс-сексен қой өлген. "Ақбұлақ" фермасының қойшыларына келсем, қойында таба нан, қар жеп жүр. Үйлері кетіп қалған. Қойдың үсті қырау. Ысмайылов грузовоймен жем апарған. Машиналарымен көшіріп жіберген. Жиырма бір, жиырма екісінде Сәлім барды. Қырық кг сары май, отыз кг колбаса, екі жүз нан. "Бөген" киіз үй, шөп қырық тонна алдық. Сәлім көмегі. Жылы үй. Малды ең көп апатқа "Бөген" совхозы — үш күнде екі мың бас қойды шығын етті. Тез комиссия жасадық, санаттық. Бір мың төрт жүзі боранда өлген. Қой жүре алмай қойды. "Құмкент", "Калинин" қораларын алдық. Палатаны тіктіріп алыстық. С/совет бастығы директорға бұлайша көмектеспейік деп айттырған. Самолет ала (Сәлім екеуміз) бір күн араладық бар өлкені. Сәлім: жиырма төрті күні хат жазып шақыртып, машинамен шықтым. Алты километр жүріп тұрып қалдық. Жаяу тарттық. "Алғабас" совхоз директоры Салдырбаев Ыбырай (бұрын секретарь РК болған). Келдім, біреуі мені танымады. Шешіндім, зорға танысты. Бегімбетовті сұрадым. "Айгенеге" кетіпті. Жолға шықтық. Жолда трактор сынып жатыр. Рациямен Шымкентке сөйлестім. Шолаққорғанға баруым керек... Трактор кетті деп хабарлаған. Ол адасады. Екі жаңа трактор "С-100" келді. Макаров тапсырмасымен. Врач Түркістан қаласынан барған көмекке. Кешкі бесте Дегенеге жеткіздік (екеуін). Алтыда (кешкі) жолға тамақ әзірлетіп алдық. Қай жолмен жүрмекпіз... Ақылшы көп. Екі жол бар. Сәлімдер соңынан жүру бар. Батырбай жолы және Тастыға баратын суық жолдан асатын жол. Бес грузовойды, бір "С-100", "Газ-63" (грузовой) алып, өзім Батырбай жолымен кеттім. Макаров бар меры жаса, спасать етіңдер деген (Сәлімді). Кешкі алтыда жүрдік. Түнгі үшке дейін. Сағатына он бес километрмен жүріп отырдық. Суық, отырып болмайды. Тоқтадық, екі тракторшы, шофер төртеуміз сексеуіл жиып от жағып, жылынып отырдық. Сағат бестен тек тағы жүріп кеттік. Бір сағаттан соң тегіс жерге келіп ек — жер ойылып кетті, машинамыз түсіп кетті. Шығарам деген "С-100" өзі батты, алды түсіп кетті. Сексеуіл жидық, трактор тістері арасына сап, бір жарым сағатта зорға шықтық. Тағы мидай жазық далаға келсек, "Газ-69" батып жатыр. Созақ райисполком машинасын Бегімбетов мініп кеткен. Екі кісі ішінде жатыр — шофер және Ахметов землеустроитель. Түнгі он екіде тығылған. Сонда Сәлім екі кісіні ертіп, бес километр жүріп сексеуіл іздейді. Ит даусын естиді. Мылтық атады. Екі ит үреді. Үйге жетеді. Сарысу шаруасы екен. Әйел тұрып киініп, көрпе салып, шай қайнатып береді. Сексеуіл арқалап келеді екен. Төбеге шықсам, танымайды, бетіміз тілінген күйде. "Айналайын Манасовпысың?!" Қойшы тамақ істейді. Ет жеп шықтық. Шу жағасына жеттік. Шөп артқан малшылар қатқақпен қайтып кетіпті. Шолаққорғанға рациямен сөйлестік. Қайттық. 27 машина, бензовоз және сегіз машина батпаққа кіріп тұрып қалған. "ДТ" машиналарды шығара алмайды. Біздің трактор артта қалып қойған, соны алдырдық. Екі трактор болды. Күн суытты, жер қатты. Сиыршы үйіне барып демалдық. Трактор үні... Екі жаңа "С-100" тағы келеді. "Энгельс" совхозынан екен. Түнгі үшке дейін отыз бес машинаны шығарып кеп, қалғып кетіппін. Жүріп кетіп тағы бата бастап ек, тез шықтық. Содан екі километр, үш-төрт километр жүреміз де тынығамыз. Сәлім итереміз дейді. Жиырма-отыз адам итереміз де шығарамыз. Үстімізден самолет өтті. Ақ шүберек лақтырды. Трактор, азық келді. Бегімбетов туралы белгі етіңдер деген еттік. Жүз елу метр жерге сексеуіл сындырып, жол салдық. Жер еріген, аяқта валенки. Штабқа отыз бес километр қалғанша жүрдік. Бензин бітті, тоқтап қалдық. Жиырма жеті километр штабқа дейін. Сәлім қалғып кеткен, біз жаяу кеттік. Үш, үш жарым болды, жеткізер емес. Ахметов екеуміз жүріп келе жатып ұйықтаймыз. Жарық... "Алғабас" совхозы — Салдырбаев екен. Сәлімге бар дедім де, құладым. Аяғым қып-қызыл, маз өлім қаны шыққан. Сәл демалдық. Сәлім сондай здоровый. "Давай, отарды аралаймыз" деді. Мырзабай даласы. Батпақ, қойдың аяғы толарсақтан батады. Тоқтаттым. Шолаққорғанға жеттік, Қолдасбаевқа келдік. Он бір адаммен Сәдуақасов келді. Қоспамбетовті Сәдуақасов тыңдады. 11 мың отход, "Құмкент" совхозы екі мың бес жүзден (25 мартқа дейін) келген екен. Апрельдің бірінде он бір мың болып шыға келді. Адамдарын бөлді. Біздің малды өзі көрмек болды Сәдуақасов... "Калининді" көрдік. Бір отарға келсек, бір арба шөпті қораның төбесіне салып, өз қойына беріп, өзге қойға бермей қойған. Қоспамбетовке: Шаянның бары бар, бөтен жерде де бірақ шөп бар, тұзы бар, жемі бар, су жылытып беріп жатыр. Системаға келтірген (көшу) деп қатты ұрысты. Бұлар бөтен ауданда, сендер өз жерінде осындай ретсіз деді. "Құмкент" өлімін тасып жатыр, жол бойы көріп бардық. "Маған колхоз малын көрсет" деді. Салыстырады да ұрсады. Мен Сәдуақасовқа айттым, өзім, өз ауданым болмаса, бармаймын дедім. Бөлек кеттім. Қойшылар мені, Әбентаевты біледі, ол Созақ шопандары Қоспамбетовті білмейді, танымайды екен. Құмкенттің соры алауыздық, түнде екі кісі "Сәдуақасов сіз бе?" деп сұрады. Екі жалаңдаған бір қу. Бір сағатта үлгірген, бір уыс арыз қағаз. Біреуін білем — пьянкеш Кенжебеков. "Шопан едік!" деп арыз беріп тұр. Атын өзгертіп шопан "Күшікбаевпын" деді Кенжебеков. Сәдуақасов күні бойы оқыды. Тегіс Уәйданы, Тоқбергеновты жамандайды. Сол жерде үйленген әйелінің ағасы пәлеқор адам екен, полевод екен. Сондай арыз. Сәдуақасов жиналыс жасады, без повестка дня... нені қалай ұйыстырдың, сен сөйле деді. Ташшабай суынан өткізер кезі еді, тез жетейін деп кеп жөнелдім. Айтқандай, өткізгелі жатыр екен. Жыңғыл әзірлеттім. "Құмкенттің" директорымен келісіп, алты ағаш алып көпір жасаттым. "Кр. Нива" ісектен бес отарды өткізіп қойған екен, оны да бұрдым. Шаянда бюро мүшелері спаянный связі бар. Тапсырмасы орындалады, бірлігіміз болмаса, осындай болмайды деді. Ауданға жинады Сәдуақасов. Қоспамбетовті жиырма алтыншы апрельде обком бюросында алды. Онжылдық бітіргем. Армияда военный танковый училищеде. Партком, 49-жылы мартта, жиырмада әскерден қайттым. Телікбаев Иса шөп тасуда, бюро мүшесі, күні-түні істеді, далада да жатты. Он бірі күні күн-түн тасыды. Төрт член бюро сонда болдық. Жем, қора, шөп жөнінде Сәлім. Қоспамбетов оны әділ сөйлемеді деді. Наоборот, менің жәйімнан бір ауыз кемдікті айтпады. Сәлім Ысмайылов екеуміз строгий выговор алдық. Түлкібас, "Кировта" да істегем. Комсомолец "30 жылдықтың" шопаны, бала боранда "Ақмаңдайлымды" жатқа айтып жүр екен.
26,27/V.
Түркістан.
Казіргі көп әңгіме, қам-қарекет колхоздардың, әр басқа шаруаның соцобязательствосы жөнінде, соны орындау жөніндегі сөз ең үлкен сөз. Әзіл сөздер: 1) Қаржау айтқан бір арақ ішетін өкіл жөнінде: "Әкел қатын, өзіміздің бала екен-ау!" дегені.. 2) Дүйсенбек туралы: әйелін трамвайдан құладың деп ұрады, оны чиновник (учитель) формасында болса да әкесі ұрады. Әкесін патша адамын ұрасың деп полицейский ұрады. 3) Бақытқа қайда барасың дегенде, ынтымаққа барам депті.
Атакең айтуынша: 1) Мақтаны жер бетіне тегіс шығарып, бір рет тыңайтқышпен қоректендіру. Июнь ішінде және екі қоректендіру, он бесінші июльге дейін бір қоректендіру. 2) Екі жүз мың қой — соның тегіс жүнін қырқу — 1 июньге дейін боламыз. Жүн жөнінде көктемде 65-70 процентін орындасақ дейміз. Жүз тоннаны закуп ретінде халықтан сатып алмақпыз. Жиырма бес тоннасын алдық. 3) Төрт мың екі жүз отыз тонна ет өткізбекпіз. Қырық жылдыққа орындау мақсұт. Көктемде екінші квартадқа соның мың төрт жүз тоннасын өткізбекпіз. Сиырымыз, жылқымыз бар. 4) Сүт жоспары жоқ. Кентауды қамтамасыз етеміз. 5) Жұмыртқа — қырық бес мың годовой — бәрі орындалады. 6) Стр-во он төрт монша салынбақ еді, бесеуі бітті. "Сталин" колхозы — Жұмаділдаев больница, детсад салғалы жатыр. Полевой стан салмақ, үлкен етпек (детсады бар колхоз салмақ). 7) Қалада больница салынбақ. Мемлекет (Қонаев) жеті жүз мың сом шығарды. 8) Қалада клуб салынбақ. 9) Қаланы асфальттау, Кентаудан электроэнергия 63 ж. бітеді.
27/V.
Керек, қажет - библиотека. Верховный Совет пен Минво культураға айту. Бұрынғы ескі шіркеу кішкентай. Читальный зал жоқ. Кітаптарды склад етіп үйіне қойған. Түркістандағы өте бір жақсы нәрсе - насосный колодец... ветряк сегіз-тоғыз метрден қол бұрғымен қазады.
Наказ:
Қожа Ахмет ескерткіші. Бір миллион жүз мың сом шығарылған, бірақ спецматериал керек. Бұ жерде жасау қажет. Әзіргі ең бірінші кезек төбесін бүтіндеу, болмаса құлайды.
Кентау. 27/V.
Пионерлер қарсы алды (Бұдан бұрын жолда "Победа" колхозының шығарып салуы. Сұлтан қазақ, Әшекең, Жаңбырбайлар. Алдымыздан Мұқарам Жүнісов, Ыдырыс Тілеубергенов шыққан). Түсте қазақша спектакль көрдік, "Аңқау Жүсіп" — нашар пьеса. Концерт қарадық — ұзақ концерт, үш жарым сағатқа созылды. Орысша хор, би, ән, жеке әндер. Орысша бөлімдер жақсы. Қазақ нөмерлері әлсіз, үйретуші басшы сезілмейді, нашар. Мүкарам айтуынша, Кентаудың бар строительствосы Ленинград, Москва Гипроцветмет мамандарының планы, чертежі, эскиздері бойынша ғана салынған. Сондықтан әрбір тұрғын үй, кеңсе, клуб, мектеп, кино, лекторий — бәрі де, завод үйлері де, әрбір жаңа кварталдағы гостиница, Дворец пионеров, жаңа кварталдар, жеке особняктар көркем, архитектурно-грамотно алынған. Бұрынғы Ащысай комбинатының жалғыз қабат ұзын жалпақтай үлкен үйі қазір ескіріп, ансамбльді бұзып тұр. Жақында ол сноска кетеді. Сол шебер қиюласқан үлгімен істелген жайды әр үйдің алдындағы оюлы, бояулы шарбақтан, изгородь (бақтар айналасындағы) палисадник, перегородка, забор металлич., ограждениелер де тегіс, қалай болса солай емес. Темір қоршаулар биік, бағаналар арасында әдемі көрінеді... Бақтар патша сарайларының айналасындай. Бақтардағы скамьялар, орнатылған гүлсатар ларектер де әдемі. Өте бағалы нәрсе — қаланың көгі, ор көше ағашы өте ұқыпты, күтімді орнатылған. Әр қорада жүзім, өрік, алма жемістері өсе бастағаны көрініп тұр. Ең әдемі нәрсе — гүл-гүлдердің орнатылған, егілген үлгісінде... Ортадағы гүлдер айналасында тіктеп өскен ұлпа да тығыз бір өсімдіктер де бар. Көшелердің жарымы одностороннее движение, кейбіреуінде двустороннее движение. 1) Пульмопровод, Харитонов Михаил Иванович от обогатит. фабрики. 2) Крайнее левое... 3) Хантагинка, ГЭС (дым): тепло и горячее водоснабжен. с осени (будет), удешевим квартплату (отопление, горячая вода), снижаем квартплату. Все 8 котельных будут ликвидированы. 4) Завод экскаваторный, мастерские от него ... 5) Совмест. стр-во комбината, треста. 6) Город разделяет железная дор. и начинается плановая застройка. Здесь более двух десятков улиц. 7) Будущий проспект Ленина — типично Ленинградский проспект, для велосипед., детколясок закладывается он. 8) Приклубная площадь, где будет Дворец культуры с памятником Ленину. 9) Будущ. центр, проспект Ленина, новый парк до шестнадцати га. 10) Летом в парке строили бассейн, круглогодично действующий. В этом году начат, в течение двух-трех лет будет построен. 11) За парком этим построили стадион. 12) Будет построен интернат по типу закрытых. Комплексы с/х учреждений, учебно-производственные. 13) Сорок девять кварталов. 14) Сейчас строятся сорок четвертый, сорок пятый. 15) Сорок третий квартал — будущее жилье по методу Карбюзье. 16) Школа раб. молодежи — чтобы учились посменно, не только вечером. 17) Район индивид, застроек.
Питомник.
Сады: А-Аты, Киргизии, Ташкента, Дальнего Востока. Виноград — 9 сортов, персики — 2 сорта, сливы — 3, яблоки — 4. Декоративные деревья — более ста двенадцати разных пород, продаем более ста двадцати тысяч саженцев деревьев: Чимкенту, Кзыл-Орде, Джамбулу, Джезказгану и т.д. Түбі сад-парк болады. 54 га. Бұл мол көк. Қала үшін аса қажет. Осындағы тұт ағашының жапырағын сұрап, өзбек "Победа" колхозының бастығы грузовоймен келіпті. Күндіз "Барабанщица" спектаклін көрдік. Кешке Мұқарам Жүнісов пәтерінде қонақта отырдық. Жол бойы жаяу, қалпы кешкі салқынмен аралай барып ек. Жолда "Туркестанский" көшемен жүріп қайттық. Біз тұрған "Жамбыл" көшесі. Бара жатып "Ленин" проспекті өтетін жер-алаңды көрдік. Бұл проспект қаланың үлкен болашағы — онда кең көшенің ортасында бульвар — балалар каляскалары жүретін жол, велосипедшілер жолы, тротуар — екі жақты автотрасса болмақ. Фонтандар, гүлдер болады. Төрт этажды үйлер орнайды, кейін бір топ үйлер Карбюзье стилінде салынады. Кентауға келем деп сұранушы адам аса көп. Тіпті сұранбай, өздігімен келіп, орын сұрап отырып алатын инженер, врач, оқытушыдай талай мамандық адамдары бар. Тазалық бар қалада бірдей деуге болады, көшелер: "Сталин", "Киров", "Джамбул" параллельный, осыларға перпендикуляр: "Тоқтаров", "Ленин", "Пушкин", "Абай", "Түркістан" сияқты көшелер. Осының бәрінде одностороннее движение. Көшенің екі жағында да екі қатардан ағаштар орнаған. Араларында тротуар, шетіректе арық-арық. Бұлар тегіс цемент астаушыларға бөленген. Екі көше шетіндегі ересек ағаштардың жапырақтары тар көшеде екі жақтан жалбырай созылысып, жәйілісіп тиісермен болып тұрғаны да бар. Адам ғана емес, машиналар да көлеңкемен жүрерлік. Ағаш — ағаш үшін күрес күшті. Бір ағаш көктемей қалса, ол ЧП деседі. Қала бастықтары Ыдырыс Тілеубердиев сияқты жолдастар. Биыл мороженое сатушылар өз суларын (тұзды суды) төге беру арқылы бірнеше ағаштардың түбін бүлдіріп жіберіпті. Көше бойларында — тротуар бойында әр жерге мусор күбісі — темір шелегі тұр... Әрбір үй адамдары мусорларын осыған әкеп тастайды. Қала өзі тазартып тұрады. Папиросты жерге тастама деген табличкалар жазып қойыспақ. Сенбі күн кеш он екіден соң жаяу қайттық. Көшеде мастар жоқ. Анда-санда үш-төрттен көрінген жас жігіттер — мас емес, жай ғана сейілде жүрушілер көрінеді. Театрда кешегі любительдік спектаклді көруге, кешкі концертті тыңдауға жиылған қала халқы тіпті сүйкімді. Жақсы киінген, таза, сергек, мәдениетті жүздер аналардан, әкелерден, әсіресе жастар ажарларынан байқалады. Лекторшы залы құламалы, кең орындары, қатарлары жақсы. Әсіресе занавес... қызыл барқыт. Сахна рамасының жиектері алтынша боялған орнамент. Қызыл шымылдықтың етегі де орнаментті, көп өрнекті — сүйкімді қалыптанған. Сахна жаққа қарасаң, көңілге уют, көркем, өнерлі, үлгілі жай аңғары танылады. Адамға барлық амандық, тыныш тоқтық, тату жарастық сезімдеріндей әр алуан нарядно-праздничный сыпайылық танытқандай. Келуші жастар көңілін тыныштандыра, жадырата түсетін сыпайы мекен сипаты бар. Көшелерде көзге ең алдымен түсетін ағаштар, үйлермен қатар, изгородь, загородка, палисадник, решетчатый забор, ограждениелер мүлде тамаша. Бұлардың бәрі ең әуелі тек жерге шаншылған штакеталар емес. Аласа, тас фундаментке отырғызылған шарбақтар. Және сол фундаментте әр алуан биіктігі, түрлі қыры бар тас бағаналар орнаған. Олар кейде биікше жұмырлау, көбі қырлы биікше бағана. Ал араларындағы көбінше ағаштан жасалған бояулы штакета немесе темір таяқша шарбақтар... Осының ағашы, темірі болсын бәрі де әрі бояулы және әрі үлгілі. Көбінше екі бағана арасында ойыла төмендей барып шеттері биіктейтін бір үлгіден. Соған қарсы тағы бірінің орта тұсы дөңестене береді. Оның шеттері аласарып, бағаналарға сүйенеді. Ирек-ирек боп қатар түзеген шарбақтар да бар... Сондай әдемі қоршаулар қала паркінде, гүл бағында, тағы талай орын-жай кеңсе, мекеме, кітапхана, столоваяларда көрінеді. Әдемі, мол қалың бақ медицина жайларын қоршаған. Қалың көк арасында бозғыл жиде (жигда) бөлекше көзге түседі. Ол мамықтай, гүлдей бүрі әзір... Маңынан өте берсең, әдемі хош иісін аңқытады. Бұнда столовая да жақсы... Фонтан, фонтандар да көп. Бассейн (жылы сулы — суықта да түсіре берілетін мәдениетті бассейн) қаланың ортасында болмақ. Үйлер көп үлгілі... Әсіресе тұрғын үйлер. Ленин көшесіндегі коттедждер өзгеше сүйкімді. Мүкарам пәтері соның бірі — екі-үш этажды мансардалы (қызыл черепицамен жапқан) особняк... қорасында жеміс (үзім де бар), бөлмелері кішілеу, аласалау болса да уютный. Ал көп квартирлі үлкен үйлер тек коробка емес, не бұрыштары, не шатырлары немесе подъезд фасадтары әр алуан өзгешеліктерді аңғартатын әртүрліліктер бар. Жекешелердің үй салуына қала проект орны да көп бейіл береді... Типовой проекттер беріп, ақыл-мәслихат жасайды. Кеше сондай үйлердің үлгілерін көрдік. Қазақ, украин, орыс үйлері деп бөлерлік айырмыс жоқ. Бәрі де бақ ішінде, баққа көмілген кішілеу аласа особняктарда тұрып жатқан қазыналық үйлер тұрғындарымен қатар, жекешелер үйлері де ансамбльді бұза қоймайды. Олар да екі-үш түрлі типовой проект бойынша шатырын, верандасын, үй алдындағы бау шарбағын құрған. Қала салдырған үлкен үйлердің бәрінің қорасында көк жеміс бақтары және әсіресе балалар үшін құм (қоршаулы аласа өсімдіктермен қоршаулы) площадкалар... онда ортада столик жағалай аласа беседкалар... Балалар әр қорада үлкендердің ықылас, қамқорлығын көріп, пайдаларын сезерлік. Жалпы сырттай, іштей тани келе бұл қала әлдебір мәдениетті, өнерлі, пұлды Европаның, немесе үлгілі Шығыстың, не қалса шетелдік көркем қаланы танытқандай. Сонымен қатар, өз Отанымызда Қырым, Кавказдағы курорт-санаторий қалаларын аңғартқандай болады. Көп үйлердің қораларына тек подъездной путь есебінде асфальтті тар жолдар кіре оралады. Онысы қораларда машинкалар тегі жүрмесін, жаяуға жағдай болсын, балалар машина жолынан аулақ, тыныш болсын деген заботаны аңғартады.Бұ да Европаның кейбір жаңа үлгілі қалаларын еске түсіреді. Мысалы, Индияда Пенджаб штатында салынған жаңа орталық қала Чандигар осындай еді. Кей көшелерде машина-көлік атаулы мүлде жүрмейді - тар... Онда тек газондар, кустарниктер, аласа өсімдіктер ғана бар — онда аналар, балалар жүреді, алаңсыз жүреді, тыныс алады. Шаң-шудан (машина шуынан) аулақ, әдейі уютты тұрғын үйлер көшелері құрылған. Барлық жер-дүние тырсылдап, сытырлап, жарылып жатқандай, ол шегірткелердің, қара шегірткенің сытырынан солай. Немесе бар әлем шытырлап шырылдап, тыным таппай безектей үн салып тұрған тәрізді... Қаңбақ секіре-секіре ұшады. Қайтып жарысып, бірін-бірі басып озып шапқылайды. Шақпалы тат желдің қаталдана қуалай үрген екпінінен кейде әлденеге жабыса... жөнеледі.
Сар жағал жас бөктергі, жас қарақұстың қисық тұмсығы қырындай қарайды.
29/V.
Рабочийлер үйін араладық. 1) Жарымбетов Аманжол елу бірде. Шахтада отыз жыл. Ащысай, Мырғалымсайда, Шаян, Созақ. Откатчик, забойщик, крепильщик, нач. смены, пом. нач. участка. Пенсияға алпысыншы жылда, үйі елу үшінші жылдан бастап, әлі салынып келеді. Төрт бала, үлкені жиырма екіде, трест "Жилстройда", тоғыз бітірген. Ортаншы баласы запад шахтада істейді. Қырық алтыншы жылдан сердечник, гипертония, курорт Қырым, Кисловодск, кеуде бітіп қалады, жөтел аз. Шахта вертикальная. Ликбезде оқыдым, ақша да танымаушы ем. Безсменде де істедім. Тыловой фронтта болдым. Үй іші жасауы қазақша. Жүкаяқтар, сандықтар, көрпе-жастық мол. Орысша оқимын. Қазақша кітапты оқымайым. Ленинизм, философия, марксизм партия, өкімет оқытты. Саяси кітапты көп оқимын. Бір балам, қыз, күйеуге тиіп, қазір ажырасып шығып еді, күйеуі сұйықтау болды, ішетін, өтірікші. Больница үйіміз болды ғой. Жүректен гипертониядан бұрын басқа ұрып, тілге ұрып жатқызбайтын — шаншып салқындататын. Әзір тәуір. Банкалар, қан алу көп. 2) Нагория үйі. Бейсенбаев Ергешбай — бурщик. Жас жігіт. Бейсенбаев Түймебай — төрт бөлме үйі бар Мырғалымсайда, екеуі де бурщик. Әйелдері бар, шешесі кухняда — бәрі бір жерде тұрады, қорада малдары бар. Өздері Ойықтың жігіті, малдары сонда. 3) Занин Александр — бригадир скорости, проходческ. бригады. Был членом бригады коммунист, труда. А сейчас его выдвинули бригадиром. Двести пятьдесят метров в месяц проходки — будет соревноваться с ком. бригадой, служил в армии, механик авиацион. 4) Құлманов Абсан — начальник шестого восточн.уч. Миргалимсая, своя машина ("Москвич"). Во дворе садик, молодой, двухкварт. Өзі техник, үйі мәдениетті. 5) Қожамқұлов Айдарбек жиырма екінші жылы туған, бурщик. Өзі бригадир — он екі адам, Мырғалымсай, Шоқтас деген жерден, Жетімдер — Қоңырат. Үй салып жатыр. Үш бала, шеше... Ең үлкен бала бесте. Газет, журнал қазақша, сиыр бар. 6) Килан Кошумов — рудком Мыргалымсая. Ащысайдан 54-жылы келген, бұрын да общ. жұмыста болған. Қазақ жұмысшысы қырық екі процент дейді. Құйын суреті: шаң бетті қаптай басқаны сондай, оған саусақпен жазу жазуға болар еді. Жел-жел, шақпақ желі. Ағаштарды жұлқи сіліккені жөнінен. Жаңғақтан, нәк, алшадан, алмадан, шапталыдан жас салған ұрықтарды жұлып-жұлып тастаған. Ағаштар асты айнадай ашық, жер бұршақтай төгілген жас жемістерге толы.
29/V.
Екі оқиға: І — Жетісайда.
Жетісайда былтыр 1959 ж. болған, гидротехник жас жігіт (Жетісайлық) сол Жетісайдағы қызды оз ағайынының үйінде көреді. Қыз ауырып, докторға көрінгелі Жетісайға барып, көріне алмай, (нағашысының) үйіне қонған екен. Гидротехник сонда жақын адам есебінде келіп қалып, қызды көре сала қызығады, жабысады. Қыз ұнатпайды. Жігіт омырау, ожар. Қыз көнбейді. .Түн ортасында үй әйелінен өтінеді, осындағы бір жақын адам үйіне апарып сал дейді. Жолда жігіт андып, тағы жабысады. Қыз алысады. Жігіт пышақ жұмсап, мойнын жаралайды. Қыз көнбейді - емденеді. Арада уақыт өтеді. Гидротехник бір күн грузовикке шофер мен бір досын алып, қыздың үйіне түнде келеді. Тыста жатқан шеше, қыз, оның бауыры 16 жасар бала болады. Жігіт (гидротехник) қызды көтеріп ала жөнеледі. Қыз бұлқынады. Бауыры ұмтылып, машинаның руліне жабысады. Гидротехник пен жолдасы оны алып соғып, тепкілеп жығып салады. Дөңгелек түбіне жығылған шағында кейін шегінген машина басып, езіп кете барады. Өлімші бала больницаға түсіп (өзі 9-класта), милиция, Прокурорды шақырғанда жан бармайды. Бала өледі. Осы ceмьяның әкесі Отан соғысында қаза болған. Немере аға іске кіріседі. Арыз береді. Аудандық партия комитеті Тасанбаев аяқсыз қалдырады. Арыз обкомға беріледі. Инструктор татар райкомға қайырады. Ол қағаз прокурордың үстінен берілген еді. Кейін шал аға өзі ізденіп обкомға келеді. Зейне общ. отдел Қайырғалиға, секретарьға жетектеп әкеледі. Қайырғали обл. судтан орынбасарын бастық етіп, үш кісілік комиссия сайлап жібереді. Комиссия барып тексеріп, енді райкомға салады. Райком прокурорға, СМУ-га, милицияға выговор береді де қояды (СМУ-да гидротехниктің жақын атасы... қасында партия мүшесі өз ағасы да болған, сол бар жерге жүріп, істі жеңілдетеді ғой). Комиссия істі Шымкентке әкеліп, обкомға табыс етеді (Макаров). Обком пленумның соңынан осы мәселеге бар көп, кең жұртшылықты қосып отырып тексереді. Қайырғали баяндама жасайды. Залда көп жұрт жылап отырады. Біз бір социалистік семьяның сорға ұшырағанын көрдік дейді. Обком: прокурорды, СМУ-ды, милицияны, ағасын партиядан шығарады. Тасанбаев секретарға строгий выговор береді. Жігіт гидротехник, шофер жолдасы абақтыда. Өлім жазасы гидротехникке бұйырылған еді, Одақ прокуроры осы өкімді бекітпей отыр.
Прокурор осы күнде обл. сотта істеп жүр. Жәй қызметкер.
ІІ — Түркістан, Шәуілдірде.
Әкесі, шешесі жоқ жас жігіт жетімдер үйінде өскен. Аз оқыған, қойшы болған. Шәуілдірдің қызын алады. Он мың бермек боп, бес мыңын береді де алады. Кейін 5 мыңды бере алмай жүреді. "Бермеді" деген сөз бола жүреді, қойда жүргенде қыз бала туады. Кейін Түркістандағы педучилище директоры Алтынбаевтың әйелі мен өзі жастарға барып, оларды қалаға әкеледі. Үйлерінде тұрғызады. Алтынбаев қырық бесінші жылы партиядан шығарылады. Ол екінші хатшы (райком) дәрежесінде за нарушение устав с/з артели шығарылған. Әйелі де партия мүшесі, кезінде әйелдер бөлімінің заңы болған. Қазір типография бастығы. Осы екеуі қойшыны қайтарып жібереді. Әйелің "барады" дейді. Кейін әйел бармайды. Қойшы келсе, бермейді. Қойшы қызын, баласын алып кетеді. Жолда машина әуресі, қалып қояды. Өзі де, қыз да ауырады, қиналады. Бірақ әйел келмейді. Әйел енді бармайм дейді. Алтынбаев, әйелі барма дейді. Енді бір азда әйел басқа біреуге, бұрын қатыны өлген кісіге тиіп кетеді. Одан да Алтынбаевтар ақша-пұл алыпты деген айыптар бар. Қойшы осыдан кейін райкомға, обкомға барады. Қазақстан Орталық партия Комитетіне жазады. Баласын қойнына салып жүріп аралайды. Қонаев Макаровқа лично тексеруге тапсырады. Обком райкомға тапсырған. Қазір райком (Әшірлер) Алтынбаев пен әйелін партиядан шығарып отыр. Жастарды тексеруде. Қыз қойшыға бармайым, сүймейім дейді. Сүймегеннен өзім кеттім, ешкім азғырған жоқ, ол мені ұрды, қинады дейді екен. Бұл істе екі жақты қиыншылығы, көп түйіні бар оқиға. Үйткені Алтынбаев педучилищеде завуч. КазГУ-ды 1939 жылы бітірген. Оқымысты адам. Өзі биолог екен. Айыпсыздау деген дауыстар, сөздер қатар шығады. Бұл да Макаров алдында.
29/V.
Кентау.
Түстен кейін қала сыртына шықтық. "Хантағыны" тағы көрдік. Парк нашар, ағашы болғанмен, жерінде топырағы шығып жатыр. Аллейлері тақыр, шаңдақ, шөбі жоқ, әуелде мүлде боп көрмеген. Содан тау бөктерлеп қаланың күншығыс жағына биікше қабаққа шықтық. Жолда "Хантагинка" суының жағасында қаладан қашқан қазақ аулы — Сарбас созыла ілеседі. Үйлер сұр кірпіш, терезелер батысқа қарағандықтан, мына жол жақ, тау жақ сырттары аса сұрқай. Үйлердің ішкі беттері көңілдірек болу керек. Оған ағаш бірен-саран, огород, әсіресе жоңышқа көп көрінеді. Қаланың оң жағында — "Хантағы", ТЭЦ бөлімі... Одан бері жақында экскаватор заводының бір жағы қоңыр, бір жағы ақ корпустары — тығыз, аласа, көктері бар. Одан әрі механизация базасы, содан ары қалаға қарай трубалы пивзавод, жоғарыда дөң басында хвостохранилище, содан ары төбешік басында Мырғалымсай руднигі. Кеше көргеміз, "Хантағыдан" тауға кететін қиын көркем жолда Қарасу шахтасы бар-ды. Оның тау жолы аса шебер, жақсы салынған. Ол қаланың мақтаны... Қыр басынан қаланың Түркістан жағындағы (бұрын совхоз болған) "Бұйрым" населенный пункті көрінеді. Қала желкесі биік тау емес екен. Қырқа-қырқа үлкен Қаратау алыста, желке төбе, қырқалар арасында тықырлау көп беттер, өзектер, ауыл қоныстары байқалады. Бірақ, тегі, Кентау айналасындағы тау, төбенің бәрі тасты, жалаңаш сұр тасты, жақдар, шоқпар шоқақтасты таулар, төбелер көбірек көзге түседі. Осы пейзажға қарағанда қала питомнигі, қала паркі, гүл бағы — көшелер, үйлер көгі, бағы аспан сыйындай. Бұл өлкеге ғасырлар жоқшылығы, тілегі мейірсіз аспанға айтқан шағымы бір жол, осы жол ғана ақталып, жаңағыдай аспан сый түсе қалғандай.
30/V.
Совхоз овощемолочный "Кентауский", директор Вишневский. Создан 1.01.60 г. на базе "Ленин жол" (колхоза) и Атабаевского плодоягодного с/за и сельхозкомбината Ачисайский продснаба. Последнее становилось убыточным. Начали жить с конца февраля. Указа не было, тянулось. От района теперь оторвались. В Кентау нет с/х предприятия. Я слышу много речей о нехватке техники и т.д. Город не кредитовал с/х предприятия, на новый совхоз навесили два с половиной миллиона просроченной ссуды, с/х комбинат покрывает в банке задолженность за наш счет. Затруднения с зарплатами для рабочих. Ограничивает нас вода. Все малые источники считаются мест, хозяйством, поливают земли соседнего хоз-ва. К/з "Коммунна" для производства овощей нет воды — ограничивает. Более триста га овощей, картофеля свое количество... не смогли посеять. Если "Коммуна" присоединилась к нам, было бы лучше. Новую технику дали, мало пахотной. Дренажный — заложить двадцать тысяч тонн силоса. Мало силосоуборочных комбайнов... Молока будет и много, и дешево... Раб. силы — достаточно, обеспечены специалистами — бригадиры, механики и т.д. Будем закладывать 5 домов из местного материала, из самана. Что изменилось в жизни народа? Вера в то, что жизнь идет на лад быстрее. Техника колоннами приходит. Здесь в районе хлопок, теперь овощи, поливы — есть и богара... Водохранилище (план есть, проект в области) обеспечим. Бақшасы бар. Қоралардың жайы. Бұрынғы табысымыз болатын. Омбы, Томскіге шейін самолетпен апаратын. Қазір бақшалары мол, шаруалары бар. Жеті жарым сотық норма болғанда болар, оныкі мол, артық, қалай болады. Кейін шешіледі. Ас үстінде мұғалім (фотограф) наразы жайлар байқатты. Әлі келген жақсылық жоқ, машиналар келген жоқ па деген секретарға машина өкіметтікі, ол бар жерде бар ғой деді. Су... су... су мен жол екеуі ғана — ата-баба ырысы жүреді. Қайтарда басқа, жаңа жолмен қайттық, бұл қысқарақ, жайлырақ жол. Кейін асфальтті жол бөлек. Жолай ауыл үстімен өттік. Онда жақсы сүт фермасы, үлкен дүкен боп жайғасқан.
30/V.
Кешке директордың баяндамасы болды. Бірнеше күн күтіп, қасымда жүрген хатшы үлкен орашолақтық жасады. Алтыға он минут қалғанда залға кірсек, бес-алты ғана рядта жұрт отыр. Кісі келмеген. Күндіз РК-ның бес инструкторына ауызша тапсырған да жүре берген. Ұйыстыра білмейтін олақтық, шикілік аңқып тұр. Мектептер естімеген. Кеңсе қызметкерлері тек 6-ға шығады, оларды елемеген. 7-8-ге белгілесе, ешкім қудаламас еді. Парткабинет бастығы Байтасов келіп, қатты өкінді. Жаңа телефон соқсам ешкім естімеген дейді. Орыс школы қазір барсақ кешікпейміз бе деп асығып, өкініп жатыр. Күндіз телефонограмма жіберуі жетер еді. Бір ғана экспедитор қыз райком атынан хабарлап үлгерер еді. Сенімдірек болар еді. Біздің хатшы дос өзі шымылдықты ашқызып,- ел жоқта-ақ столға отырайық, сонда сахнада тосайық деп ұсыныс берді. Шымылдықты сасқан бойда ашқызып қойды. Біз амалсыз бүйірде отырып тостық. Өзі қайта-қайта залға барлап, бажырая қарап, дәрменсіздік аңғартады. Жұрт қашан қалың топ болып келер екен деп менен де қысылады. Залға үміт пен күдік аралас пұшаймандықпен қарайды. Сол бір 20 минут ішінде секретарь абыройдан, салмақтан айырылып та үлгерді.
23/ІХ.
Шәкір секретарь РК, әңгімесі — рынок, монша (повесткамен), электростанция, гостиница, стадион, летний кинода (8 жылдан финский үй жатыр екен) болдық, больница елу койка, рентген, зубной, хирургическ. бар. Аптека (моланың ішінде еді), райком зданиесі, зал заседаний. Қойдан миллион қой ұстауға болады екен, үштен екісін ғана пайдаланады. Шуға екі көпір салдық. Бетпақты игеру. Төрт совхозымыз Бетпақты кесіп өтіп, Қарағандыға шейін барады. Құм ішінде бес құдық, он үш артезиан қаздық, бізге жүз отыз керек. Құмкентке плотина істедік. Совминге жібердік. Қарабұлақта "Бір есек" деген су бар, тастаққа құриды. Соған плотина құрып, ауданға әкелуге, үш-төрт мың га егуге болады. Бұрын "Құмкентте" "Мырзадала" (Мырзабай) түгел егін болған екен. Алтыбай қазғанға он жеті источникті созып әкелуге болады екен (құнарлы азық үшін). Шұқырой суын қимай жүріп Аққалқаға құйғыздық (жасанды көл болады). Су ұшан-теңіз, тек су төменде, көтеру қажет — мечтамыз еді көп жылдан... Мойынқұмға бата бара алмаймыз, артығы қалып қояды. Енді он сегіз артезиан құдығын қазып берсе. Бетпақта үш құдық қазылды: Шолақ, Еспе, Итаяқ Еспеден қазылды. Біздің аудан жерінде, Бетпақта, Жуантөбе тұсында тағы артезиан құдық қазылды. Дарбыз шығып жатыр. Созақ ауданында жеті жылдықта бір миллион өсіруге болады. Қазір үш жүз отыз үш мың, міндетіміз — алты жүз елу бес мың, мүмкіндігіміз бір миллион, тек су берсе. Жер де, жайылым да жетеді. Тастыда екі құдық — самоизливающийся боп шықпайды. Өзендер: Талас, Асы, Бүркіт, т.б. Жетіқоңыр, Бетпақта бір жарым метрден су шығады. Жетіқоңыр біздің жайлау. Бетпақты басып барамыз, Жетіқоңырын жайлаймыз (ол Қарағанды облысы). Жетіқоңырға неше облыс барады. Шәкір: Шу кейде бедственны. Су алып кетті, керексіз су келген. Аудандар өзі буып алу керек. Шуда регулировка болса, бойынан облыс шөбін орып алуға болады. Бізге ол тіпті ущерб жасайды, көп жайылып, жол бермей жатады, қамыс боп кетеді (күз кезде). Екі жүз жыл бұрын құмда арықтар болған, елу-алпыс километрге тартыпты. Әкеміз айтады: Шу қауыны самауырдан үлкен бопты, атқа өңгере алмайды екен. Нет перспективы, көңіл болса үлкен, қинайтыны — жол. Связь, әсіресе связь (қыс қатынассыз қаламыз). Малда породное районирование болмаған. Қаракөл реттеліп қалды, қара малды ондай алмадық... Американ. сантагертруда - бұқа фермасын ала алмадық. Салмағы бір жарым тонна, ала алмадық. Казахский белоголовыйдан қысқасынан басқа түгі қалмаған (ирония судьбы). Сексен екі мың қой бердік, саттық басқа облыстарға, соған орай қырық екі мың қаракөл сатып алдық. Серый қаракөлдің бағы ашылды, экспорт ала бастады. 23 күні біз Құмкенттен шығып, қырық бес шақырым жүріп, Мырзабай даласын басып, Қызылкөлді жағалап отырып, атақты Бабатаға келдік. Онда раскопкалар, мешіт, мазарлар. Жері жақсы, өзен, жартастар. Қызылтас, үйтас — Бабатажоны... Осында 21-жылы болған үлкен трагедия — Үміттің өлімі. Болыс Әбдіраман, байы Құрманбек, сүйген жігіті Боранбай. Үміт Сарыарқадан әкелінген сұлу, жетім қыз болған. Баласы 8 жаста екен. Кейін туберкулезден өлген.
24/ІХ.
Таңертең Шолаққорғанды араладық. Больница, главврач Жақай Құсанбаев. 9 врач бар, екі терапевт, бір хирург, стационар 50. В родильных 10 коек. Хирург сейчас с женой уехал; приезжают - год-два и уезжают, приобретают навык и уезжают. Медикаменты, препараты — тыс қаламыз, стрептомицин, пеницеллин өте зор қиындықпен аламыз. Өзімізге келмесе, алар жер жоқ. Қыста жол қар жауып, жабылып қалады. Рентген-кабинеті бар, бірақ хирург кетті, совмещать етуші еді. Жуантөбеде екі совхозға дәрігер Төреханов замглавврач. Осы жердікі. Құмкентте де врачтар керек. Оқып жатқан хирургтерді санап отыр. Созақта екі врач бар. Айгенеде инфекционный корпус бар, амбулатория, жарым персонал врачтар қазақ. Больница жақсы, елу койка стационар. Мектеп сегіз жүз елу бала, биыл тоқсан сегіз бала бітірген. Вузға жиырма, аудан бойынша қырық бес бала кеткен. Жатақхана жаңа, тәуір (әйел балалар). Ауданда парк, футбол, танцплощадка. Пекарня, столовая — бәрі жаңа (больницаға Оңдасынов жәрдем еткен). Райком үйі тіпті жақсы. Райкомсом. ол да солай. Парткабинетте 500 кітап, көркем әдебиет. Кеңсе үйлер көп. Көшеде электр. Столовая жақсы болмақ. Шолаққорғанда төрт мыңдай адам. Ауданда жиырма мың үш жүз, Өзбекстаннан келіп жатқан қазақ көп (үш мың үш жүз содан). Аудандық библиотека жақсы. Он бір, он екі мың. Мектепте де төрт-бес мың кітап бар.
24/ІХ.
"Созақ" совхозы.
Қала ойран болған, көшелер оңбаған, бес рет қиналып зорға өттік. Бес бөлім ферма елу төрт мың екі жүз қой. "Энгельске" қырық төрт мың бердік. Қара мал екі мың жеті жүз жетпіс бес, жылқы бір мың бес жүз жетпіс сегіз, түйе алты жүз отыз бес. Зерновой екі мың төрт жүз, 5 центнерден алды, жүгері төрт жүз жақсы... Бір мың екі жүз жұмысшы. Шабанның әйелі қырық бес процент алады (мың сегіз жүз отар ақысы). Больница отыз бес койка, екі врач қазақ, местный кадр, төртеу болу керек — жоқ. Мектеп онжылдық — біреу, жетіжылдық — екеу, Созақта — бес жарым мың халық — қазақ 85 процент, клуб, мешіт, үш ферма ортасында (әрбірінде) клуб бар. Қазір қалыпқа келтірдік. Ақша бөліп күшейтіп жатырмыз. Совхоз үш жыл бойы табыс беріп келеді. 1958 ж. екі мың бір жүз, он мың елу жеті, бір миллион сексен мың берді, биыл да жақсы береді. Строительствода жүз қырық мың сом саудаға береміз. Материал жоқ: стандар, монша тұр, пекарня тұр, екі шабан үйі тұр. МТМ тұр... Алты жыл болды төбе жоқ. Орта мектеп жақсы. 10 жылдық жақсы, мастерская жоқ, стена салынған, машина бар, төбе жоқ...
Хатшы: Шәкір, Сәмен агроном, Балтабай арасындағы репликалар:
— Жүгеріні жөнелт.
— Машина жетпейді.
— Керенау керденді қой.
— Қайт дейсіз?
— 20 машина жүргіз.
— Бар машина 12.
— Ендеше, жарты алтауын үш рейістен.
— Болмайды ғой ондай.
— Ендеше, бюрода сөйлесейік.
— Бюросыз да ұғынайық та.
— Өзің оқыған баласың, оқымаған балаша сөйлейсің. Бізде қандай қиындық боп отырғанын білмейсің.
Балтабай үйінде қонақтамыз, алпыс кісі сыярлық өзбекше үй. Қабырғада сандық, көрпе, жастық, чемодандар, бер жағы қызыл шымылдықтар.
Балтабай:
— Жиырма машина беріңіз.
— Қайдан?
— Біздің машинаның біреуін шығаруға болмайды.
— Оған мен жауап беремін! Сенің жүгерің мақтадан қымбат емес. Біз сұрамақпыз машинаны, бірақ беріп қою — ала қою деген емес, партия хатшысы, өзім директор, агроном бәріңе бірдей айтылған сөздерді төрт көзің түгел отырсың, бюроға барғанда айтар сөз осы.
— Кеппесе алмайды, шіріп кетті, ол мемлекет тіршілігі (хатшы), кептір, сендерше екі-үш күнде жауын жауғалы тұр, жұқалап жайындар жүгеріні... гарантийный расписке беріңдер, основной переговор өздерінде болсын. Мен де бір жағынан араласайын.
— Үш сағат бұрын қайтып келмейді деген не сұмдық, вот сендерге обком рақмет айтсын, сіздерге айтсын, бізге де айтсын. Бұндайда рақметтен құр қалуға болмайды, ескеріңдер (сен слушай!).
— Осы-ма, Жәке-ай!
— Бірге.
Жол бойындағы жерлер: Абай, Жыныс, Шұқырой, Сызған, көл Аққалқа, Қозымолдақ. Балтабай білген жол бойғы жер аттары: Көктөбе, Ақтөбе, Ақназар, Сыпаның сазы, Қызтөккен (қыз аңызы, қашқан жігіт екеуі өлтірілген), Балықшы әулие, Бөкембай әулие, Күлметай әулие, Бәжінің белі, Жамантас, Мұзбел, Қоғашықтың өзені, Исаның өзені, Көксарай (қойтас), сонан ары Түркістан. Күйші балалар: мандол — Байғазиев Қорғанбек, рубаб — Айтмет Рысметов, домбыра — Сауырбек, Карбоз (жүмысшылар, трактористер). Шәріптің соңғы сөзі. Ауданда соңғы үш жылда бір миллион жеті жүз мың еді, қазір үш жүз отыз үш мың, алпыс мыңды етке өткіздік. Басқа облысқа сексен екі мың бердік, саттық. Қырық екі мың қаракөл, бес мың сиыр саттық, тәуір сиыр алдық. Қаракөл сапасы артты. Сексен тоғыз процент қаракөл, бірінші сорт қаракөл, ақшасы өте қымбат. Кетер жерде үш күйші балалар Абайдың "Өзгеге, көңілім..." өлеңін, әнін айтты. Тек "Өлеңді қайтіп қоярсың" деді. Екіншісі (мандол) "Алыстан сермепті" айтты. Өзгелері инструменттерімен қосылды — екеуі де ырғақтарын, настроен., сонша түсініп — поэтично жырлайды, дауыстары күшті емес, бірақ сезінулері күшті.
25/ІХ.
Кентау.
1949 ж. тарихы басталады.
Қырық сегіз мың, отыз тоғыз мың Кентауда, тоғыз мың Ащысайда, Кентау Созақтан келгенде қиял қаласы. Көшенің бәрі асфальт, газонно, көк жасыл жас бақша. Жас балғын ағаштар қалың жапырақ сыбдыры көрікті көктем өмір лебін, тыныс сыбдырын сездіреді. Көшелер кең емес, движение бір жақты. Европа жаңа қалаларындай кей көшелер — көп көшелер (таза көк жасыл, таза сұлу үйлер көшелері) машина жүргізбейді. Қалада парк, лекторий, пионер двореці, үлкен кино (паркте бассейн, фонтан), қала жақында көл жасап алады. Көп көшелерде үйлер алды оюлы шарбақ — әсем шарбақ. Көп үйлер, жекелер үйлері де терезе алдына бақ тіккен. Бұнда школа-интернат, онда екі жүз жетпіс қыз, екі жүз қырық орыс баласы. Воспитательницалар әр класқа екіден, қазақ жас әйелдері, аттары — Ырзаева, Бекқожаева. Өте тамаша жаңа мектеп онжылдық. Кеш бата қаланы көп кезіп араладық, көз тоймастай, тап-тұйнақтай, анық іргелі, мықты мәдениет ортасы. Шеттерінде қазақ үйлері — әдемі, өз үлгілері, өнері бар... Кешке Төлеген (гороно) үйінде қонақта болдық. Бұнда әсем, үлкен гостиница болмақ. Әзірше оны интернатқа берген, онда қазақ балалары тұрып келген. Қазір ол интернат үйі салынғанша болған. Жаңа мектеп қазақ балалары үшін былтыр салынған, ол Алтынсарин школы — бүгін көреміз. Жалпы осы екі школ бүкіл Қазақстанда жоқ. Айналасы асфальт, дуал железо бетон, оюлы газондар, кірер есіктен сырт. Екінші хатшы Тілеубердиев Ыдырыс бірінші келді. Зенков Александр Ильич — инженер, әуелде техник, кейін оқу бітірген, екі арасы — Ыдырыс жалтаң көз... Зенковпен қаланы араладық: 1) обогатит, фабрика... 2) компрессорная; 3) экскаватор заводын көрдік; 4) Баядырға бардық, онда мың кісі; 5) Хантағы бес мың адам — көпшілігі қазақ, шешен, әзірбайжан, түрік, татар — жиыны Кентауда жиырма жеті ұлт бар. Хантағыда ТЭЦ, швейная фабрика, Дом культуры, онда қазақтың Пушкин мектебі, жолда орыстың Абай мектебі (он жылдық). Паркті араладық, "Дружба" киносында болдық, лектории. Мырғалымсайда болдық. Қала жотадан жақсы көрінеді — қол болмақ. Ақыры өте жақсы Алтынсарин атындағы мектепті көрдік. Мастерскойлары (механич.) ручной труд, инструментальная, пионерская комната, биология кабинеті, физический, химический каб., гүлдер... столовая — горячие закуски, мастерск., столдар (курек, ернеулі). Спортзал аспаптары тамаша. Әр класта кітап қоятын шкафтар, умывальная. 5-ші кластан бастап класты балалар өзі жуады. Биыл үш жарым мыңға кітап алған, кітапхана жақсы. Заврайоно Төлеген Әкімқұлов, Алтынсарин мектебі, Бахтияров Аппақша. Сонда Күләш Кішібаева, Вера Николаевна Линовая.
27/ІХ.
Түркістан.
"Победа" колхозы. Мектеп екі жүз отыз екі бала, биыл он тоғыз бала бітірген. Төртеуі вузға түскен. Мастерская: плотнич., механич. станок, кузнечный, опытный, биолог, участки. Кітапхана жақсы, қазақшадан аударғандар бар. Худож. самод. оркестр. Колхоз "Коммунизм" үш жүз үй. Полевой стан, "дала қосы", шайхана. Бұнда "шел мақта" богатый өседі. Сырты обыкновенный. Жүз сегіз ферганский суарылмайды, бірақ жыртылады, ленточный опытный. Жиырмаға, тек бұл мақта салмақпыз. Стан жақсы, балалар жақсы, жайлы. Столовая, кухня, груднич дет. ясли, демалыс залы — личная беседа, читка, кино. Күнделік еңбек показателдері, Доска почета, доска показателей, Құрмет тақтасы, көрсеткіш тақта... "Коммунизм" әзір үшінші орында, бір ғана процент қалды. Бүгін, ертең "Победаға" жетеміз деп отырмыз. Әбдірахманов Әбдіразақ көз бастығы; бүгін алты жарым процент аламыз деп отырмыз. Қырық екі тонна, елу бір тонна (20 сентябрьде) өткізген күн де болады. Гектарынан жиырма бір центнер, биыл жиырма торт болмақшы. Исменова Зүлпия (Зульфия) кеше бес жүз он бір (норма сексен), алты норма берді. Бір күнде, сезонда жиырма бес тонна беру, міндет алу, норма үш жарым тонна. Ақы прогрессивка, мысалы, Зульфия бес жүз он бір кг бергенде, бір күнге екі жүз қырық жеті сом алады.
28/ІХ.
Шәуілдір (20 мың халық).
Бойтанов Төлеген — қойшы дауы, жүз бір қоймен кеткен. Жүз жетпіс бес, екі жүз километрге кеткен. Өлді деген хабар болған. Артынан түйемен іздейді, ат жүре алмайды. Қырық, жетпіс километрден ары бара алмайды. Түйе шөлге мықты. Бойтанов — Герой Соц. Труда, 47-жылы герой болған. Бұрын "Овцевод" колхозында малшы болған. 18 күн адасқан, содан кейін тапқан. Кей қойды жеген өлмес үшін. Жаяу, қазақы қой жүруге шабан, қаракөл қой — жүрдек, жосып кетеді. Төрт күн ыққан қой, бір қора қой. Қойшы үш күнге нәр татпаған. Гурьевте әйел 6 күн, 6 түн, әйел өзі екіқабат екен... Биылғы Арыс тақыры — халық ортада қалып қойған. Вертолетпен тамақ апардық. Халықты вертолетпен барып, морально успокоит еттік. Вертолет Совминдікі. Халық қамқорлығы деген ой бәрінен басым. Малды да малшылар кетпеген тастап. Биыл жиырма алты мың қаракөл (көктемде жаңа сойылған қозылар), мотормен кісі жібердік, зорға құтқардық. Моторист Қасиянов Қалиды учитель грузин, физкультурник — адасқан, кейін зорға тапқан. Моторный қайықты плотина ар жағына көтеріп апарып салдық. Плотина салынғанда жергілікті жағдай ойланылмаған. Тұзды шығарып жіберетін...
Сарықұлов — шәуілдірлік. Зам. министра водного хозяйства.
Арыстанбаб, Отырар бардық. Жолда мектеп екі этаж. Бес жүз бала оқиды. Елу жатақ орны. Темірде және де қазақ онжылдығы. Больницада бес врач бар, жақсы екеуі. Әзірбайжандар жақында кетеді. Партияға кірген (осында), жақсы жастар екен. Жел-жел, жел жазда да, қыста да сол жел. Бұндағы күш жүгері, мақтаны биылдан бастап ауданнан алған... жүгері, мал (қой), түйе... екі жарым мың (аудан балалары). Аудан басшысы Әшір Момыновтың Юсуповпен сөйлескені: телефонмен мені пәленге қос, осы тұрған жерімнен дейді. Амандасу, қажетті айту. "Өте жақсы демалдым, рақмет... Мақта процентін естіп қуанып жатырмыз. Отызына жіберсін деген екен, соған даярланып тұрмыз".
28/ІХ.
Ерманов Шерім. "Темір" қаракөл қой совхозы. Шеке. 1954 жылдан, одан бұрын түйе заводы болған. 1957 жылдан колхоздарға береді. Бес колхоз, жобасы үш жүз үй келді. Былтырдан Тәжікстаннан, Қырғызстаннан, Өзбекстаннан — барлығы алпыс үй келді. Тағы да келмек... сәлем кеп жатыр. Шалдар келгісі келеді, жастар жағы сөйлесуді керек етеді. Алғашында, елу төртінші жылы он алты еді, қазір жүз үш мың қой, бұдан тысқары он мың етке отыз екі сойып бердік. Биыл қаракөл, соның сексен жеті проценті бірінші еді, жиырма проценті көк, түпкілікті бәрін көкке "сұр", "қамбар" (сұрдың қоңырлауы) етіп алмақпыз. Түйе мың алты жүз. 1) Туркменский нар — қияқ сүтті болады. Оннан жиырма бес литрге дейін береді. 2) Астраханский (айыр) айыры кең, өзі ірі келеді — қазақтан ірі, монғолдан келген. 3) Монгольский — о да айыр, онша жазық, кең емес, бірақ өте жүнді болады. Жеті-сегіз кило, бурасы он сегіз килоға дейін береді. Нар мен айырдан қоспақ туады -бибатша, байбатша дейді. Салмағы бір тоннаға шейін. Біртума (байбатшалар осы), өркеш біреу. Атасы айыр болса, анасы тағы аруана болса, баласы біртума, бір өркеш, Айырға еркек шөксе, одан қоспақ туады, екі өркеш қосыла бітеді. Қоспақ мықты болады, "Мырза қоспақ" дейді, бақырмайды. Мая - нардың ұрғашысы. Бір өркештің табаны кіші, бұлшық еті қалың, табаны ойылмайды. Бұларда первоклассный жырлар бар. Оны аруана дейді — атасы аса таза үлек, айырдан ештеңе қосылмаған. Бұхара, Қашқария, Хорезм — алыс жолға сондай үлекті ұстайды. Индия, Түркмения. Совхозда бес мың жан. Больница — он койкалы екі больница, үш медпункт, доктор жоқ. Әйелдер больницада босанады, родильная бөлек... Мектеп үшеу, жетіжылдық, үш бастауыш, бірі орталықта, екеуі бөлімшеде (отделение), детсад жиырма бес балаға, детясли жиырма балаға. Клуб бар, кино передвижкамыз бар. Бұрын отделениелерде кеңсе болмаған, қазір бәрінде клуб бар, оқу үйі бар. Бар совхозда бес отделение. Перевоспитание жастарға. Арақ ішу мүлде жоқ, демалыста ішу, сенделу, қисалақтау. Кружоктар, әнші музыканттар, пьесалар. Кей әншілерді Алматыда пластинкаға жазды. Әшір Момынов өмірбаяны. Рысалды (7 баласы), Бердалиев Сабыр бұрынғы қойшы 1928 ж. туған. Оқыды, зоотехник болды. Қазір отделение бастығы. "Арыс" бөлімшесінің партия мүшесі. Он бес мың саулықтан жүз отыз алтыдан алды. Соц. жарыс отличнигі деген. Қойда да бригада ком. труда. Әлімбеков Шерхан — шабан, 1936 ж. туған, орта мектеп бітірген. Зооветтің 4-курсында сырттан оқиды. Әкесі қарт коммунист, екі інісі 7-8-класты бітірген, бәрі бір семья. Бір отарда сегіз жүз мал бар, қора жақсы. Жүз саулықтан сексен алты орнына первоокатқа тұсақтан жүз бестен алды. Шайхысламов Мұхтар — бюро мүшесі, коммунист, бригада. Сексен саулықтан жүз қырық бестен алды. Үндеу көтерді. Әрі өз күшімен отар басында үй салып, шөп дайындап алуға. Өздерінің кітапханасы бар, приемниктері бар. Партия ұйымы шопан мәдениеті деп байлау жасаған. Кітапты жүз, жүз елу сомға буып апарған, түйе үстінде жүріп кітап оқиды. "Соц. Қаз.", "Қазақ әдебиеті"; он екі түрлі газет, сегіз-тоғыз түрлі журнал. Әр семья екі-үш журнал, төрт-бес газет алады. "Жақана" — түнгі етті таңертең турап бергенді айтады. "Жорға дуалақ", "Жиек-жиек" (қаймақ, құймақ). Мусаев Амантұр — парторг жігіт. Ерімбетов Дүйсен — завпартархивом обкома. Осы жердікі, ветеран войны.
— Әй, Әуезов, көрші осы облысты деушем. Екі соғыстың солдатымын. Тілегіме, ойыма бұ кісі ғана лайық деушем. Шолоховты ерткенде, әттең, ертең Мұхтарды неге қоса ертпеді екен деп едім. Жер жүзі біліп отыр, арманым — арыстың арманы орындалардай... Шәуілдір районы оңалады. Оңтүстік қарт коммунистері атымен тілек тілеймін. Кеуілдері қуанып кетсін. Жолдас Мұхтар, денің сау болсын, ісің оңсын! Бүткіл дүние сол еңбегіңді білсін.
Ерманова Сәлима: Рақмет айтуға рұқсат етіңіздер, әйелдер...
19/V.
Обком пленумы. Береза баяндамасы. Совнархоз істері, жоспары, табыстары сыналып келеді. Қызыл барқыт — Ленин статуясы, қызыл, арзан ағаш трибуна... Бастық алдында микрофон, зал радиоланған, жоғарыда. "Біздің партиямыздың жеңімпаз туы — Ленинизм жасасын!" Президиумда бюро және көрші облыс екінші хатшысы, ЦК КП-ның бөлім бастығы, орынбасары, қала хатшысы. Жұрт жақсы киінген. Түстер салмақты, салқын, ойлы. Бастық кердеңсіз, жасанды мінез, көрнексіз, жұрттан, қатардан шыққан адам екені көрінеді. Береза: Консерватизм көп жерде жойылған. Кемшіліктер бар. Совнархоз нашар алысады олармен. Совнархоз кадрының составы аталғанда, бір тұста жұрт қобалжып, күлісіп қалды — саны молырақ аталған болу керек. Көтерілген адамдар жайы, аттарын санайды — бұл жаңа адамдар болса да жақсы басқарады.
Жаңа заводтар — цементный, Кентауда экскаваторный цех.
Захан — салмақты, орнықты. Бастық тажадыраған қабағы.
Береза: недостатки, упущения бар, соны түзеу керек. Школьное строительство, экскават. з-д успешно выполнил годовой план. Масложиркомбинат — тоже новое в механизации. Новое автоматич. оборудование на швейно-пошивочн. Химфармзавод — коренная реконструкция. Изменение профиля гидролизного завода. Пресс-автоматы — должны производить новое по нашему заданию. В промыш. строит, мат-лов — крупные панели (в жилстроительстве). Поточное произ-во жилых, обществ., специализированных общежитий. Технич. прогресс слабый у нас. Задача: освоение новой техники, механизация, автоматизация, дальнейшее технич. совершенство... Большой электровоз в Кентау нужно везти. Для ручного труда до сорока процентов на некоторых заводах (Чимкентский технич. завод).
Режим вращающийся в области проблема.
Засоренный хлопок — вред большой.
Недопустимо медленно строится гостиница.
Культура произ-ва, охрана труда, техника безопасности производства.
36% работает на сокращаемость (раб. труда).
Правило: не говорить бы, а что сколько стоит и ... индивидуальная ответственность.
Стаж работы — деловые взгляды.
Новые варианты.
Урожайность до...
Больницы, ясли, детсады.
Обкому благодарность.
Прения. Осадчий (горком, Чимкент): Крупные недостатки, стиль работы, недостатки руководства. В стиле — очень, очень много отсталых методов бумажного руководства. Отсутствие увязки между функциональными связями. Отдельные управления Совнархоза — производит, труда, себестоимость — неясны. Многие работы не заканчиваются, затягивают. Горком просил наслаживания произ-ва молочного комбината. Продукция не качественная, возить мороженое из Ташкента для Чимкента.
Джумалиев, зам. Березы, ведает этим, с него не требуют.
Осадчий: Почему наш кирпич расползается после первого дождя? Кирпичный завод. Реплика Макарова: Это за мой счет? — дейді — күлкі. Улучшением быта рабочих, заботе о них мало занимают совнархоз. Баня, столовая, многие столовые скверны — препирательства, но мер нет. Девять руб. обед в одной столовой — дорого. Не знаем, к кому обратиться, все стараются оттолкнуть от себя ... Был бы более тесно связан СНХ с мнениями с мест — мнениями коммунистов. СНХ не обратил серьезного внимания на сигналы парторганизации завода пресс-автоматов. Администрирование — метод, стиль СНХ (приказ). Бригадир из Ленгера: Претензии СНХ — не дает металла на крепления. Мы считаем свою шахту важной, а СНХ — второстепенной. Наша шахта пусковой объект, а руковод. органы таковым не признают — не видим крупных специалистов у себя. У нас недостатки: нам нужна помощь от имени шахты, строителей Ленгера. 3. Харитонов (Кентау, Ачисайск. полиметалл.): Основной поставщик — сорок пять, пятьдесят процентов — свинцового завода. При помощи СНХ реконструкция — движение скоростников по проходке Ачисая, Миргалимский, комплекс скоростного прохода на весь Союз — 250 погонных метров, на Ачи — сто двадцать — сто тридцать погонных метров.
Миргалимсай — полтора миллиона тонн.
С положит, ролью СНХ. Есть крупные недочеты у СНХ.
1) одно управление не увязывает работу с другим упр. В середине апреля ломает весь план, а на квартал план принят... 2) реконструкция Миргалимсая. А СНХ не хочет понять строит, управление, не хочет. Лично упрек бросают тов. Березе и его заму — нужно построить в первую очередь обогатительную фабрику, а они не помогают.
Американың ең жақсы заводынан озамыз дейді.
Тасбулатов (Қызылорда, горком): СНХ не отошел от старых министерских методов. Отсутствие контроля за своевременным исполнением проявляет поспешность, отд. вопросы перерешает несколько раз — по Кзыл-ординской обл., кирпичный завод в плохом состоянии. Мер по улучшению по Кзыл-орде. СНХ помогает мало. Чемоданное настроение у раб. Гайворонский (директор свинцового завода): На ІІ квартал завод принял, без помощи нам не работать, многое надо. Нельзя не реагировать, поменьше директив, обязательств, повышенное обязательство. Бригадир бригады ком. труда: Масложиркомбинату нужны условия, нужна новая техника. 6 капит. строек. 7-часовой рабочий день уже осуществлен у нас. Особое внимание на нас. На заводе питание дробное действительно. А СНХ - вершит большие дела и не вникает в мелочи — тоже минус. Повысим мощь нашего государства.
Сарсембаева (облисполком): Средняя школа — долго, неправильно.
— Расхитители средств в СНХ, борьба с ними.
— В строит-ве школ не меняются программы.
— Они обвиняют других.
— Береза не упомянул. О быте трудящихся — всегда на бумаге.
— Кадры — ...местные... Спор — упрямство.
— Береза сам виноват во всем...
— Не совсем ясно поведение бюро обкома в этом вопросе. Примеры: культура ответственности самого обкома...
Куваков (директор "Пахтааральского"): Школьное строительство, хлопкозавода, о рационализации. Мороз: Об изобретателях и рационализаторах — на вскрытие внутренних резервов производства во всех вопросах технического прогресса. 2. Вдовиченко (начальник промыш. строительства): Силовые высоковольтные передачи и в Кентау, они есть как трансформаторный завод. Завод электроаппарат. — очень медленное стр-во. В области новой техники — механизации, автоматизации — делаются качественные работы. Кооперирование поставок стального литья — главное, о чем хотел бы просить.
Үлкен денесі, жақсы сұр пиджак киген, салқам-салақ, жағасыз көйлек киген. 10) Чекушин — инженер, көзілдірік, кең танау (жазғанын оқыды): Комбинат выпускает кошму - но плохо, пока это в числе ассортимента сферы бытового обслуживания. 11) Сулейменов (технологич. ин-т): Семь спец. и другие разные специальности. Много студентов на заводах Чимкента. Но много недостатков — руководство завода формально относится - не принимали, переставляли с места на Место. Принимали одно время соверш. не знающих специфику завода. Посылают на пыльные тяжелые условия, 14 студентов до сих пор не устроены в цементном. Многие молодые рабочие не посещают комсомольские собрания. Новый набор — около девятисот. На дневном — четыреста студентов. Общежитие института не сможет всех устроить, пусть заводы примут. Новый закон о перестройке высшей школы наши люди знают, но осуществлять отлынивают. Отбор на учебу должны делать руководители предприятий. Институт просит помочь райкомы комсомола укомплектовать новых студентов.
Нужно расширенное комплектование заочников. — Левое крыло. 12) Мартыненко (гл. инженер химфармзавода): СНХ помогает — электроэнергия бесперебойна — қатты айқайлап сөйлейді. Должную помощь от СНХ получаем. Даусы тақылдап тыңдатпай қоймайды. Өте жылдам сөйлейді. 13) Гришков (завод пресс-автоматов) — ұзын бойлы, жасы орта. Киімі — ашық жаға қара пиджак. Выполняет план. Оқымайды, сөйлеп айтады. Инженерная мысль должна войти в основу производства. У нас нет людей для направления на многие участки. Методы сварки важны для моторного процесса. А цех сварки у нас даже не спроектирован.
О кадрах — места инженеров занимают практики. 14) Джунусов (Кентау председателі) — әдемі көзілдірікті, биік бойлы, өңі қара сұрғылт. Сур пиджак, көк көйлек, галстук. Даусы зор, ашық, анық сөйлейді. Осадчих, Сәрсембаева правы в своей критике. Культурно-бытовое строительство важнее многого. Постановление обкома об этом. В постановлении СНХ Казахстана указаны меры — бытовой комбинат города Кентау решено, но не построено. Горком, горисполком неоднократно обрались в СНХ. Позволительно спросить СНХ — в каком году намерено закончить строительство родильного дома?.. 1500 детей ежегодно рождаются, а нет ни одного родильного дома. СНХ ежегодно снижают ассигнование на благоустройство Кентау. Много незавершенного строительства в городе. Дошкольные учреждения тоже не обеспечивают нужду в них. 15) Зенков (секретарь обкома): Распыление средств строительства привело к невыполнению планов строительства СНХ. Дело контроля всех организаций — низкое качество домов.
300 жителей детсад строили.
Баялдыр 6 км — нет транспорта. Детсад. Детколонии. Росчерком пера уволили 200—300 человек, но никуда не трудоустроили. СНХ селу оказывает очень мало помощи, руководителям строительства. Оторванность от жизни. Выводы — факты. Береза (заключение): Кадры из местного населения? Ошибка СНХ - примем все меры. При помощи Чимкентского и Кзылординского обкомов справимся.
Қаулы алу процесі. 1) Жармұханбетов Мұқатай. Секретарь Кировского райкома: О ходе выполнения соц. обязательств. Көзілдірік, орысша жақсы сөйлейді. "Шымқорған" совхозында Шақабаев Әзімхан. СЖК. 1959 - 176, 1960 - 183 қозы, обязат. 205. 260 қой қашқан. Уплотнен окот. Бәрі 205-тен алуға керек. Жас қойшы. По области 500 мың қозы алуға. 2) Десятников (Арысский РК). 3) Әзімхан Шақабаев (жүлге). 4) Жәнібеков Өзбекәлі (обком). Ұзын бойлы, қызыл сары. Күлімсіреп сөйледі, қолдары ұзын, арық. 815 қойдан 181-ден қозы алдым. 205-сертім. 270 қойды алсам да толтырам, бөлек, жақсы бағамыз. 210- 213 етіп 40 жылдыққа орындаймын.
Шәкір әңгімесі.
20 февраль қалың қар. 55 сант., суық 29, Шу бойында 40 градусқа жетті.
Боран, 7 күндей боран. Аудан бойынша 87 мың шөп-азық бар делінетін.
Мойынқұм өзгешелігі — түйе болмаса, машина жүрмейді. Отыз машинамен "Құмкенттен" барып, Шудан жемді алып, алты күнде зорға оралды Бегімбетов. Түйемен тасып алады (аз малға). Екі жүз сексен алты мың қойды құмға салдық. Суықжалда, құмның ортасында екі жақ кеп түйіседі. Жуантөбе, Тасты, беріден "Құмкент", "Калинин" барады. Декабрьде түйіскен, март аяғына дейін жатады. Оты тәуір, қызыл соқпайды, жазда бола алмайды, кене көп. Екі жүз сексен алты мың бас малда қора болған жоқ. Обком бюросында айттым, бір жылғы емес, көптен дедім. Азық 40 километрдей жырақта қалады. Құмды ерте күзден пайдалана алмаймыз, себебі құдық жоқ. Қарды қуалап, малды содан жүдетеміз. Екі жақты сор болады, суы барға апарсаң, от жоқ, оты барда су жоқ. Ол кем қойса жиырма-отыз километр. Бар судың өзі де аз, бірер отарға ғана жетеді. Екі жақ тоғысқанда жер жетпейді, өсімдік тегі аз, көбі рас, пайдасыз. Шаянның тоқсан бес мың малы да Мойынқұмға барған. Азық өзі елу мың тоннадан артық бола алмайды. Сексен жеті мың екі жыл накоплениесі. Жалпы екі жүз елу мыңдай малдан артықты Мойынқұм көтермейді. Құмкент, Шаянның малы, Созақ, "Энгельс", "Калинин" төртеуі су болмай бері шықты. Қайта кірді, қар жауды... Құмда пана — сексеуіл, еркек... Құмның қары күн тәуір болса — тезірек босайды. Февраль бораны, жиекті басты. Сексеуіл сындырып берді, Атпен, түйемен тасыды. Март келді... Бірақ 18 мартқа дейін мал бермей кеп ек... Апрельдің біріне дейін он бес мың бердік. Он бестің тоғыз мыңы Құмкенттен. Малы әбден жүдеп қалған. Адам — киіз үйде, сексеуіл отты үзбейді, темір пеш, Жуантөбеде елу екі мың қой, бес жүз жылқы, үш жүз сиыр, үш жүз түйе, адам мың үш жүз. Жуантөбеде Бектеміров Ақышбек тоғыз жүз жиырма қойдан бір қой өлтірген жоқ (саулық). Әзімбаев Жылқыбек — мастер овцевод. Әйелі, өзі екеуі ғана сегіз жүз тоқтыны аман алып шықты. Екеуі де қашарын бөліп бақты. Жайылымын бөледі... Қибаспақ жасатпайды, астын күтеді. "Калининде" Тоғысов Айтжан, Қалметов — осылар да солай істеді. Отарлары сегіз жүзден бермей шықты. "Калинин" үш мың өлтірген, қатты жұтады. Жуантөбеде Сайрамбаев Рахымберді — боран астында жеті күн жатты. Қораға қой кіргізіп, мал өлтірмей аман қалды. Шаянда ауыр жағдай болды. Үйлер көшкен, қойшы қоймен қалған. Екі адам, солар текеметке оранып боран астында қалып қойған. Мамандар, директорлар көп еңбек етісті. Ахипов Әбдеш 1951 жылдан директор Жуантөбеде. Таңертеңнен түске шейін, түн бойы "ДТ 54"-мен жүргені болды. Уәйдәнің қызметкерлер арасы келіспеді... Созақ жері сортаң. Машина қатқақсыз жүре алмайды. "С-100" тракторлар жерге кіріп қатып қалды. Құмы да сондай... Көктемде қазып алдық. Қоздау — төл, мал ақсыз, уыз ембеген. Апрельдің онынан бастап қана қозы ала бастадық. Қозы елу бес мың қазір. Биыл етке беретін малға қара мал беріп, алпыс мың орнына жиырма мың өткізсек дейміз. Мойынқұмның әр жерінен қора сал дейді. Мүмкіндік кем... қамыс кеш тиеді. Адам туралы — хозцентр, әр фермага усиленный бір хозцентр (біреу) сал сын деген де бар. Ащысайға баратын узкий колоннаны широкконнаға айналдырса, перевалочная базамызға жақындар еді. Шопандар өздерін айыпты көреді. Жетіжылдыққа алты жүз мың қаражат жұмсаумен есептеспейді. Кем дегенде алты плотина бір миллион тұрады. Жүгері, жоңышқа ексек керек, сол азық. Жүгері пастбищный малға жарамайды... Жоңышқа жақсы. Ал сүрлем жүргенде бір күннен соң бұзылып кетеді. Жоңышқа бұзылмайды. Көшіп жүреміз, бізге келмейді. Етке беретінге жүгері жарайды... Қайтып келгендерге ақша төлеу болмай жатыр.
20/V. Утро.
Назарбеков — с/х отдел обкома: Күшті қызметкер. Шашы, орысшасы көзге түседі. Месяцев — Герой Соц. Труда, директор сов-за "Чимкурган", СЖК-ның тәжірибесін жүргізуші. Перезимовка без отходов... Сохранено приплода 77 на 200 голов. Каракульчи получено 40 тысяч шкур. На 100 маток к концу года будет 130—140 ягнят. Нет бригады, не выполнившей государственного плана обязательств. Сдача шерсти, мяса — полностью по уплотнению шкуры скота. В 1959 г. решено обкомом, но не проводится в жизнь это мероприятие. Плохо занимаемся животноводством. Многие компрометируют, смеются над нами. Мы за проведение уплотнения окота. Надо это провести весной. За 15 лет 24 тыс. овцематок, случка 20—25. Нужно проводить случку неискусственно и вручную. За 6 дней — 1303 голов случено, 62%, 77%. По опыту нашему можно случать в любое время года.
Примеры случки:
Асанов, Конакбаев и др. решили (четыре чабана) получить по сто девяносто, двести ягнят в этом году. Шакабаев, Тажиева: 74 процента маток у Шакабаева пришли к окоту, а зоотехники не верят, тормозят многоплодие с/х животных в нашей области. У Шакабаева больше, чем у Малошенко из Ставрополья... Вопрос (земельный) нашего совхоза должен быть решен. На восемьдесят процентов не имеет пресной воды. Распределяется лес, железо, бетон без учета реальных нужд. О работе облсельхозуправления — оно работает неудовлетворительно. Рост поголовья впереди. Нет ни жилья, ни дворов, ни обводнения. Надо пересмотреть работу облсельхозуправления... Дают машины РТС. Наши чабаны пьют воду — шесть-десять процентов соли, овцы пьют воду до шестнадцати процентов соли. А культурные мероприятия — ни единого клуба не имеем. Возьмите хлопковые — там клуб, родильные дома, ясли, все. Кроме хлопка ничего не хочет облуправление. Узбекистан — сосед наш, совхоз Тимирязева, бывший наш совхоз, передали им. Теперь узбеки провели канал с пресной водой, провели дорогу, два, три раза ходит грузотакси... школа 10-летка. Клуб прекрасный. Бывший наш совхоз, а у нас нет, нам стыдно за все это. Көзілдірік, жақсы костюм, жұлдыз, шашы ақ, қырыққан, қысқа. Шахрамко (первый зам. облисполкома) бір қолы шолақ, бойы биік. Местные удобрения надо использовать рационально в хлопкосеющих районах, как Кировский район. Возим мясо в иной район, молоко тоже. Надо на основе воспроизводства каждому району обеспечиваться самим своим молоком, мясом. В Кировском районе неважно с заготовкой, сдачей шерсти... Использование земель в Кзылкумах, на освоение Кзылкумов идут туго и несмело Кировский и Ильичевский районы, прекрасные выпаса у узбеков рядом. Узбеки просят: оставьте нас на одну зиму — и получают разрешение. У нас только одна ферма. Овец и верблюдов шестьсот голов. Можно вести заготовку кормов много лучше, а ведут, даже после пленума, не организованно. Плохо ведут поливы люцерны. О летней, весенней случке овцематок. Чардаринский, Кзылкумский совхозы не используют опыт Чимкурганского совхоза. Маманов Керімбек (Шалдар с/х). Шибарқыт мешбет, қара тақия, шаш алынған, сақалында сәл бурыл бар, шоқша. Даусы шықпайды, қолымен жест жасауы — бытовой қазақ. Бірінші мәрте, анақ-мынақ әңгімеге қызықпайм, малды ерінбей бағам, қой 18 сағат жайылады. Макаровтың аудармасы қызық: вообщем говорят, по 90 кг овец, по тысяче овец, без отходов (аплодисменты): побольше бы таких. Омаров (Қаратас ауданы, қойшы) тақырбас, көсе, таза жас. Жазбай, шапшаң сөйлейді. Монотонно, безостановочно говорит. Оңтүстік озаттарының тәжірибесін оқып білемін. "Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей" деп Абай ақсақал айтқандай, еңбек етіп, "Москвич" машина сатып алдым. Менің атам "қой бағатынды тауып қой, жаман бақташыны қояқ қой" дейді. Ерінбеген адам бағады. Қой дүниеге келгенде былай депті деп бастады жаңағы нақылды, бес жүз қойдан жүз тоқсан төрт қозыдан алдым. Бұнда СЖК жоқ. Қойшылар арасында жанжалдар көп болады. Малшылар атынан өтінем. Су — артезиан құдығы. Жағдай — шатыр брезент ыстық, киіз үй керек. Жүз сексен қозы берем деп уәде берем. Мұсаев Амантұр ("Темір" совхозы). Қой жүз мыңнан асты. Мәдениет, жиырма мың ағаш, мектеп, аурухана салынды. Әр шабанға үй салу міндетіміз. Кемшілік те мол. Пікірлер аудан туралы. Мектептер нашар. Территория шешілмейді... нашар жағдай. Трест пен управлениеге бірінен-біріне жүгірумен боламыз. Резников (пред. колхоза "Победа" Тюлькубас): Животноводство — вода и корм и животноводческие помещения — особенно важнее всего. Макаров: помещения стройте из камыша по опыту Горьковщины, а то денег нет. Начинает принимать характер затяжной. Всего на скотпомещения дали нынче пять миллионов руб. Искандеров Захан: О выполнении семилетнего плана развития народ, хоз-ва. Ачисайск. комбинат четыре млн тонн к концу семилетки. Реконструк. Чимкент, з-да 1'72 раза. К 64 г. шахта №5, химфармзавод в 64 г., пресс-автомат в 64 г. Запланированное на 65 г. Кентау экскават. до тысячи штук в год. Хлопчатобум. — 64 году, чулочная ф-ка — 64 за 65. Цемент з-д — 63, установ. на 65 год. Хлопок 23 га, зерновых 440 тыс. га, 30 тыс. га. Животноводство посевных кормов 486 тыс. га.
Четвертая печь — к 10 июля к пленуму ЦК.
Өте отты, кей тұста даусын қатты көтеріп, басымдап сөйлеп-сөйлеп кетіп, кейін тағы ақырын, баяу, жай сөйлеп барады, жөткіре береді. Сузакский р-н: овощи — всего один га, картошки — со всеми другими вместе взятых, мяса довести до ста девяносто тысяч тонн. Сузакский район дал в три раза меньше прошлого года на это время. Чаянова, Кирова в два раза меньше. Арысский, Сарыагачский районы закупают в пять-десять раз меньше у населения скот. Неудовлетворит, и поставка молока. Скотопомещения должны строить сами, найти возможности на месте, внутри хозяйства — камыш, камни. У нас для людей нет таких помещений, какие хотят иметь для скота.
Годовщина — двойная ответственность за рогат, скота.
Бейсембаев Ултубай (Сарыагаш): В июне, июле, августе месяцах на юге погибают тысячи овец из-за безводья. Миллионы тратим на водопой, на доставку воды... Сотни миллионов дают чабаны, а о них не заботимся. Месяцев абсолютно прав. Айқайлап күйіне сөйледі.
Телеграмма из Алма-Аты о молоке... Неудовлетворит, положение... Макаров Виктор Иванович (секретарь обкома): Почему нет второго такого хозяйства, как Чимкурган? Почему нет второго Пахтаарала? А возьмите Ермана... У него чабан сам строит дом у колодца, своя посадка, озеленение. Секретари, председатели, давайте попробуем менять организацию нашего хозяйства. Надо разобраться, надо помочь. Животноводство мы недооцениваем, женщин мало. Очествовании чабана в 50,60,70 лет кто оставил до сих пор? Животноводческая продукция. Либеральничаем мы много. Надо поручить бюро обкома не либеральничать. Байконыров на поводу у пред. колхозов. Движение хлопковых бригад... (несколько имен). Промышленники должны изменить свое отношение к шефской работе. Перенести на деревню, в район культуру быта.
1960 г. октябрдегі кездесулерде жиятын қажет мәліметтер, деректер: 1. Назаренконың іс тәжірибесі сын неден, қалай басталды: а) газета, жұмысшылар сындары; б) ЦК-дан келген кісі; в) обком мәжілісі. Кімдер болды, кімдер қалай сөйледі, байлау қандай еді, Смайыл қалай қарады; г) кейін жаңа басшылық қалай бағалады. Не шара қолданды — жалпы. Қыс. Жұт. Обком шаралары. а) Сәлім әңгімелері: облыс шарасы, адамдар әрекеті; б) жеке шопандар еңбегі, ерлігі... Олардың бастарынан кешкен ауыртпалықтар... Үй, тамақ, киім, тұрмыс, бала, кемпір-шал, отын, ас-азық; в) қыс суреттері — жел, құм, қар қандай, асулар не күйде болды, жолдар не күйде еді; г) шоферлер, трактор, машиналар еңбегі және шофері; д) жеке шопан әңгімелері... бейнеті, дала боран жағдайындағы ерекше мінездері. Олардың үй ішіндегі күйлер. Разлад: расстройство семьи. Осы жөнде біліп кайтатын бір ауыр хал әңгімесі қажет. Өзі араласу қажет... екі жас шопанды татуластыру тәрізді; е) облыстан барған басшы адамның өз бейнеті. Адасу, боран, машина жүрмей қалу, сексеуіл; ж) адасқан қойшы бала — ән, Қалдаяқов әні тәрізді эпизодтар...
Обком пленумы:
а) Оның алдында (Айсұлу) жәйі. Хатшылар білуі — Таңаттың арызы.
б) Баяндамашы не деді?
в) Кімдер сөйледі, қандай қосымша фактілер (әйел халі туралы) айтылды?.. Қай ауданда нендей оқиғалар болған?
г) Аудандық партия комитеті хатшысы қалай сөйледі (Тасанбаев).
д) М, сөйледі ме, не айтты?
е) Пленум мүшелері әйелдер сөйледі ме, нелер деді?
ж) Қаулы жеке адамдарды атап нұсқады ма? Қала шаруасы, өндірісі жөнінде 59/60 жыл қысында қандай үлкен оқиғалар болды? а) Сол жөнде обком не шаруа істеді, М, қандайлық жаңалық бет, бағыт нұсқады? б) Осадчийдің қандай жақсы ісі болды... Оның тәжірибесіндегі халықаралық дұрыс іс, мінездер. Оның қиыншылықтары (өзімен әңгімелесу). в) Тағы жақсы іс ететін, Лениндік мінез көрсететін кісі кім? Қандай қызметте не істеді — нақтылы ісі — фактісі, сөзі. г) Қазақ қызметкерлеріндегі салмақты, бағалы мінездер. Кімдерде қай істер жөнінде. е) Захан Искандеров образы жөнінде көп мәлімет — өзімен әңгімелесу (әдебиет жөніндегі ойлары).
ж) Редакторлар (әңгімелесу). Кей корреспонденттер жөні.
з) Айтқожамен әңгіме. Қала қиындықтары, жеңулер.
а) Ойлары.
б) Сандары, тартыстары... Макаров туралы ойлары.
в) Мәдениет, искусство, әдебиет жөніндегі ойлары.
и) Сәрсембаевамен әңгіме.
к) Институт директорымен әңгіме.
а) Пединститут, оқиғалар, қиындықтар.
б) Полит, институт. Әңгіме сол жайлар. л) Қорғасын заводы директорымен әңгіме, не кемшілік алдынан шықты, қалай күресті?
Сөйлесетін кісілер: 1. Макаров В.И. 2. Захан, Бименде. 3. Қаржау. 4. Сәлім. 5. Осадчий 7. Свинцзавод. 8. Луганов. 9. Умаров. 10. Сарсембаева. 11. Сулейменов (политех, ин-т). 12. Пед.ин-т. 13. Обком комсомола. Бәрімен де сөйлестім.
1960. 18/Х.
Әділбай.
14.Х. 5 октябрьде өздерінің многотиражка "За свинец", "Қорғасыншы" баспады. Бондаренко алғызып тастады. Мақта жөнінде механизация, "кетпен келмеске кетсін" деген ұран тастадық. Облыс газетте көтерген бір: Ильичевте қыздар техника үйренбекке ұмтылады. Дауылбаева Кенжекүл 10 жылдық бітіреді, библиотекарь болады. Әр жерде жүреді. Механизацияға тракторист болмаққа 25 қыз боп жазылады. Жаппай шығу дұрыс деседі. Үндеуді Әділбай жазады, газетіне басады. Макаров өте жақсы дейді. Қыздар комсомол Ахунова Тұрсынайдан кем қаламыз ба.дескен. Машинамен егеміз, кетпенсіз күтеміз және жаямыз дейді... "ХВС-1-2" ғана керек деседі. Орыс газетіне де бассын деді. Қазақ қыздары удобно, неудобно... Соңғы кезде тракторшы қыз, әйел жоқ болып кетті. Сөйтіп, екі ауданда үш жүз алты қыз механизатор атағын алды. Дауылбаева Кенжеқұл жүз алты центнер берген, еркек бермеген, Тасанбаев "СХВ 1-2" берген... Оз колхозын жиып боп, "Ленин" совхозына барып істеп жүр. Мен Тұрсынай жайын оқып бергем. Қыздар Тұрсынайға хат жазып шақырған. Тұрсынай барған жас баласымен, қыздарды трактор айдауға үйреткен. Бұларды өзі де шақырған. Бірінші мұсылман әйелі хлопкоуборч. отырған, бір жылдар екі жүз он тонна мақта терген, сөз сөйлеген Москвада. Еркектен асқан герой болды. Облыс Ташкент, Шыназ (Келеске шектес) районы, колхоз "Киров". Жетіжылдықтың бірінші жылында Тұрсынай, екінші жыл бізден Кенжекүлдер шықты. Техниканы меңгермей, механизация күшеймей, мақта шаруасы өндімейді. Хрущев осыны айтқан. Пахтааралда лаборатория передового опыта — севооборот онда ойдағыдай... Онда Қадырбек Мақанов Герой Соц. Труда — бригадир. Бригада его — ком. труда. Әрі арзан, әрі сапалы мақта алу... Өздері 5 адам, бәрі механизатор. Жүз отыз га жері бар, егу, баптау, жинау (теру адам болса). Шит егу — бірінші. Баптау, культивация соған кіреді. Жегене — изреживание (жекеден) шырпу, қырқу түрі бас жағын. Мотыжение - отау, шабықтау... Пережитки — қазақ колхозында механизациядан артта қалу, очковтирательство — указание күткіштік. Осы мінез бар. Алдау, адам жасыру, мақта гектарын жасыру (Алтынбеков мысалы), прогрессивка ал у үшін осыны, қомағайлықты істеген. Өтірік айту: райком хатшысы, газета сенеді, ереді. Макаров алдынан шыққан қиындық. Өзі жұмсақтау келді. Юсупов басып жіберетін. Рушылдық. Ильичевте. Ру: қыз — Маңғытай, жігіт Құйысқансыз руы. Екеуі де Қоңырат. Сельсовет (Арыста) өзі ЗАГС, өзі аралық құдалықта жүреді, пара да алады, тамақ та жейді, қалың, жасау. Онжылдық бітіргеннен ары баратын қазақ қызы жоқ.
Шымкенттегі көшелер.
На свинцовом:
1) Мехнат. 2) Орджоникидзе. 3) Театральная. 4) Ломоносов. 5) Свинцовая. 6) Таштракт. 7) Базарная. 8) Комсомольская. 9) Советская. 10) Крегер. 11) ул. Шмидта. Бар көше осылайша созыла-созыла береді.
19/Х.
Логинов Анатолий Михаилович. О тунеядцах. Наши условия хуже. Отсутствуют овощи, фрукты. Из всех трудоспособных только четвертая часть выходит на работу. Замечание Родионова Искандерову: миллион населения, а просите людей. Суд общественности в Славянском. В Келесе - в прошлом году старуха имела 200 голов скота — нанимала людей. Становятся эксплуататорами. В городе 200 пчеловодов как любителей. Мед не сдают в коопторг — возят в Новосибирск, Караганду, на Урал. В свое время хорошие, на пенсию выходят — дух стяжательства. Пенсионеры, инвалиды труда иные кооперируются, нанимают старика.
Ковалев: десятки тысяч рублей. - Из города 18-20 выселили.
Еще беда - в городе аморальное поведение: курение анаши, около чайханы узбеки-старики. Демин и Бондаренко в кармане привлекают, но недостаточно, есть картежники на берегу Кочкар-аты - делают облавы. Религиозные секты - девушка-комсомолка училась, и стала баптисткой... Пятидесятники — трясуны, наиболее реакционны. Отрывают от общ. жизнь. Кликушествуют, бьются в экстазе. Служба в армии. В Кентау, Тюлькубасе, Чимкенте, Сайраме, Георгиевском их немало. Рисосеяние на юге, борьба ведется ожесточенная. Один инженер баптист. Из Сарыагачского района. Мусульманство — там хороший учитель Мухамед Ахметов в селе Таболино колхоза им. Ленина. Старики на молебен к мулле. Томек Досанов, Исакул Абдулкасимов, старик учитель — к мулле. В уразу мулла ел, насыбай у него, сам молится. Досанов ушел из села. Старики хотели мечеть. Ахметов, Хакимов (кандидаты в муллу) отговорили.
Немец — экстремал баптист. Ахметов в Ташкенте разоблачал его.
Рисосеяние на юге, борьба ведется ожесточенная.
Из Узбекистана землю засоляют. У нас почва страшная, не каменистая как в Таджикистане. В южной группе. В Шаульдере в прошлом году украли машинистку. Умыкание... женщин в селе, в районе. Секретарь райкома, рай комсомола — жена сидит, но молчит. Областное совещание женщин. По коллективам, предприятиям это было. Это мероприятие начали, но оставили.
Врачи читали, беседовали по гинекологии, санитарии.
Даулбаев — Герой Соц. Труда, чабан с/х "Чимкурган" — в юрте радио, белье. Грибковые заболевания детей. Из Сузакского р-на 30 молодых обучаются в медиц. Ленгера и Чимкента. Создавать кадры. Качество преподавания в сельской школе. Школа-интернат в с/зе не то. Шаульдерские комсомольцы идут на ферму. Радуемся этому, а не тому, что они идут на завод - такого исхода не выдвигаем.
Труд, резервы — они медиц. кадры.
Пред. райисполкома Сузака: взяли двух врачей оттуда. Жаловался — кандидатами наук могут стать, потому ушли.
Сәлім.
Официальный жағдайлар бар. Қыс болмайды деп бізге ешкім айтқан жоқ. Жаратылыс — бір, онда сөз жоқ, мал жағдайы қора, суат, малшы саны қамтамасыз болу — осыдан да кездесті, себебі болды. Ішкі жағдай — мал күйлі болса мойымайды, бой бермейді. Мал жайылымды қарау орнына өздері күрең қабақ болысты. Қоспамбетов — отпускіде. Арыз түскенде тексерілген Қоспамбетов жоқ еді. Кісіден көреді. Кейін председатель және екінші хатшы орнынан алынған. Қаулы бар, осы жай мал халіне әсерін тигізді. Қолдаспаев Шәкір. Қоспамбетов Шәріп өзгелерді бастайтын, бұл жігіт басқара алмай жүрді. Өзіміз нашарлық болса, "Энгельсте" болады деп жүрдім. Оразымбетов — директоры. Мал шаруашылығының совхозы. Жас зоотехник о да сондай. Тәуірі Өмірбеков, жергілікті жағдайды біледі. Неге жастарды жібермейсіңдер дейді. Күзде мен оны байқап қайтқам. Бар совхозды сол "Энгельс" совхозына көмек беруге жұмылдырдық. Бірақ ол жаман болмай шықты. Нашары "Құмкент" боп шықты. Басқа жұмысқа ауысу. Кейін барып қалған жәйім осы. Біз барсақ, "Құмкент" әңгімесі бұрқ етіп шыға келді. Кентау жағынан келдім — суық, мал құмға айдалған жылы деп. Шаян, Созақта мал бағады. Қар қалың болды, беті қатып қалды. Үш рет қар. Біріншіден қатырды мұз. Үш сала солай болған, тұрғылық бір. Тоқбергенов Уәйда. Жуантөбеде Ахымов - ол да сол жақтан қыз алған. Күйеусіну, өзімсу, масыл болу бар.
1960. 20/Х.
Бименде. Мәдениет — ауылға жаңалық енгізу мақсат... Дворецте прием. Қаржау, Сәрсембаев отказать етті. Совещаниеде мен жасадым. Макаров сөйледі. Қазақ қыстағы бөлек — көңіл тоймайды. Өздеріне де көп претензия қойдық. Аудан қызметкері өзі көтермейді. Елде ақша бар. Орындық ал деу керек. Бәріміз соны айту керек. Қазақ үйі — ағаш жоқ, ешкі навоз, іші қап-қара, жерде сыз, копоть (дүниесі бар). Простыня, пододеяльник, сабын. Форточка болмайды. "Құмкент" совхозы, мұғалім директор школы - жер, простыня жоқ, орта мектеп директоры (жоғарғы оқуы бар). Арыс — Түркістан директоры Алтынбеков - жерге отырғызды, шифоньер жоқ. Бір жарым мың халық бар. Поселка Боген. Қарап жүрем, бар үйде 4 комната... мынау болмайды деп жүреміз. Қозы-лақты үйде ұстайды. Жаңағы жігіт. Жерде отыр — біреу орыс ветврач, екі мың алады. Совхоз активін жидым, сөктім, сынадым. Құмкентте мұғалімдерді шақырып әңгімелестім. Шәуілдірде бір ой туды. Тұрлыбек Өмірзақов 60-та, шопан. Далада үйі бар. Үш комната, ағаш ек, кукуруза ек дедік. Бір гектарға еккіздік, насос әпердік, соны үлгі еттік... рядовой адам өзі бастады деп әр жерде айтып жүреміз. Отгонда монша, үйлер. Макаров идеясы — ағаш, кукуруза, үй... Шәуілдір үстінен ұшып, самолетті қондырдық. Ерманов 24 мың ағаш апарып орнатты. Арыс — Түркістан каналынан алды. Малшылар тұрған жеріне апарып, 20 түптен әр құдыққа орнатыпты. Үлгі етіп малшылар жиналысына салып, әр жерде айттық. Өмірзақов өзі де шығып сөйледі. Бастауыш мектеп отгонға салды — шопандар балаларына он шақты комсомолды әкеп, әуелі кірпіш құйып кетеді. Тағы бір соғып, өздері тегін өз күштерімен салады. Жеті үй салған, шопандарына овощ та салыпты, жиырма екі га. Өз қоймаларына, Шаян қойшыларына үйреттім дейді. Созақта Ахметов — "Калинин" с/х. чабаны. Онда огород еккен. Скважинада тұрады. Әйелдерге бес жүз (совещаниеде) премия бердік — бәріне бердік. Мысалы, бір қол орамал (туымыз), бір бет орамал, бір мыльница, мыло, одеколон, зеркало, щетка, тарақ, бір платок шерстяной, крем, игрушки детские, кей жерде чабандарға кровать та беріліп жатыр. Бір топ әйелді Сартбаева, Сарсембаева, Мұхамеджановаларды детсад, детясли ашып қайт деп, 20 күнге жібердік. Түстік бес ауданға жібердік. Енді Шаян, Созаққа жібереміз. Облздрав — средн. медиц. персоналдан совещан. өткіздік. Совещаниені, культработниктерді, аудандарды кустовой қып өткіземіз... Бұған хатшылар да барамыз. Ауыл интеллигентін сынаймыз — культура, быт жәйі — бұны кейін обком пленумында қараймыз. 40 шақты колхозда правление үйлерін детсадқа берді. Сарыағашта колхозда малшы шал детсадқа баласын берді. Сатпаев, секретарь парткома, был против...
Мал.
В марте я был в Сузаке — обманывали, не готовились к зиме. В феврале оттепель, снег растаял — подались назад, скот истощен. Зима затянулась. Погнали для окота... Шөбіміз бар, су бар, шабан бар - отгонда шоп бар деп келген... мартта солай деп келген. Су жоқ, құмнан бері мал қоздайтын жерге дейін жүреді — үш күнде сексен километр айдаған. Бір шабан аттан түспеген (масқара). Төрт километрде суландыру керек. Жайлау керек, Малшыға үй, тамақ. Түстен кейін бес километр, сөйтіп күніне он км жүру керек. Осылай етсе бір сәрі, олай етпей, үйлерін көшіріп әкеткен. Сексен километр қуған... Қойдың өзі де аш, ішінде қозысы бар, өзі де, қозысы да өлді. Бір шал жылап жіберді (аппақ сақалды) Жәрдем болмады, мал қырылып жатыр деп жылады. Қоспамбетов те тұр еді. Малға адамша қарамаған.... Трест совхозов — қысқа дайындықты қарау, бағу керек еді. Обкомға айта алмаған. Шаян, Созақ көктемде, құмда құдық, жилье — масқара үй. Шаян, "Ақтау", "Алғабас", "Шалдар", "Сталин" — үй де сап жатыр, екі квартирлі. Қамыспен шатырлау — тас қора қойға, массовый қора... К-з "Красная нива". Төрт отар бір жерге қора сап жатыр. Жарты километрде төрт мың қой, төрт қора — осында электростанция, монша, красный уголок, кино (движок). Алғабаста осыны істедік. Үйлерді ағарту. Шөпті прессовать. Комбикорм, прессованное сено. Сол қораларға жиып жатырмыз. Мойынқұм ішіне құдық қаздырып, үй, база салып жатырмыз... Қой қора сап жатыр. Созақ (сексеуілден) сол жерде құдық. Екі мың тонна прессованный шөп, ячмень (арпа), сұлы, фураж (комбикорм) о да сонда. Адамға үй салынған... Жергілікті материал. Кірпіштен. Отыз бес-жиырма бес метр қой қора — жарымы ашық, навес, укрытие. Туркменский способ колодцев... Бір метрді қазады. Цементпен шегендейді, арматурное железо — заливается цементом. Су алуға движок, цемент, астау, резервуар... Мал, база, ферма орталығы үш үй — бір қора қойдың базасы — арық-тұрық үшін. Құдық, бұнда бес отар — бұнда шөп, фураж. Жыл басынан тасыдық шөпті — өзім үш-төрт бардым. Шабандар күледі, мәз дейді қазір... Аманов Төре — Құмкент. Үшінші ферма Қобылан деген жерде. Директор менмін дейді. 79-да шал, тоқалы бар отыз тоғызда, Толтай... сексен жылдығын тойлатамыз. Участок "Кр. Нива" с четырьмя отарами — Сарбасқұдық, Шаян ауданы — больница, начальная школа радист болады. Созақ, Құмкент ферма, сборный үй, төрт квартирлік. База салынған — бәрі совхоз қаражатына салынып жатыр. Қазір құм ішінде ылғи жол, машина, адам ағыл-тегіл... Қаратауда взрывной жолмен асуды түзейміз. Созақта жетіжылдық бір жарым миллионға қойды апарамыз — қаракөл.
Подъем народа исключит. Малшы үйі, магазин, школа, медфельдшер. Шабандар айтады — атымды берейін электр берсеңдер дейді, сухая батарея ма, басқа ма... Әйтеуір электр құмда жалғыз үйде де болса... тапсырма бердік электриктерге.
Выездные бюро обкома — по хлопку: 1) Аудандарды көру. 2) Қалада өндіріс. Свинцовыйда Июльский пленум жөнінде баяндама жасадым. Алматыда отделдер, министерствода болдым. Қыста киіз үйде екі әйелдің босанып жатқанын көрдім. Үстінде қалың пальто, темір пеш те жоқ, өзім апарып бердім. Екінші әйел ісіп кетіпті, дәрігерді алғыздым. Аман босанды.
Кадрларды білмедік әуелде, енді біліп қалдық.
19/Х.
Тіленов - пединститут. 1300 — елу процент қазақ, үш жүз елу қазақ қызы. Бұрын отыз жетінші жылдан учит, ин-т, 1954 жылдан пединститут выпуск болды. 1959-да —24. 1960-та — 250. Факультет екеу: физмат, истфилфак. Енді педфак ашамыз, үш факультет болады. Жүз отыз профессор-препод. 12 кафедра, бір физик, басқасы истфилфактан. Кей математик технологич. кетті. Қазақ тілінен бір де кандидат жоқ. Жалпы тарихты бөлдік. Госплан бітіргендерді терістік облыстарға жіберді. Биыл тек өз облысымызға орналасты. Қалада былтыр көп қалды. Үйлену жағдайымен келеді, қыздар күйеуге тиеді, мектептерден заявка болады, биыл бәрі облысымызда қалды. Қыздар өзімізден келеді. Бәрі ауданнан. Үй алты жүз адамға салынған. Семья болғанда бұнда тар, база нашар. Самодеятельность бар — вокальный, бақташылар арасында он екі кісі бар. Концерт беріп жүр.
21/Х.
Сәлім.
Эпизодтар. І. Шабан істері. И. Өз қимылым (малда). ІІІ. Жол эпопеясы. Март басында екі аудан үшін бардым. Отгон, нағыз отгон Шаяндікі. Қаратау асады — құмға барады. Созаққа — өз жерінде отырсың, мен Шаянды ескерейін дедім. Манасовты шақырып алдық. Мал аралайтын болдым. Күн сайын барып көмек те жеткізу керек — сонда самолетпен жүрдім. Қиындықтың үлкені — март басында, малды бері айдайтын таңда қар кететін, асу ашылатын, төлдейтін кез. Ал биыл қой түгіл, жылқы айдауға болмай қалды. Февраль аяғында пленумға Алматыға барғанда Нұртазаға ұшырасқан. Қар түсе, өсе бастады. Садуақасов хатшы болған, бірақ мен ойлай жүрдім. Нұртаза малды айдауға нұсқау бердім деді (Алматыда). Мен малды айдама, қырылады дедім. Қозы төгілсе, құмда да қалдыра алмайсың... Ендеше, палата жіберейік, киіз үй тігу керек дедік. Созақ — Қаракөл, Шаян — биязы қозы өледі деп қорықтық ("голова шкур" каракуль). Указаниені бердік, съезде қала бердік. Бірақ келсек, Шаян көше бастаған... Шығып кетеміз, кетпесек Қаратау бауырына ілініп қаламыз дескен. Шаян көшкен — жолда кар, бір жарым метр. Макаров өзің бар деді. Особенно Шаянға бар деді. "Бөген" совхозының завотгоны... ел сағынған, үш-төрт күн жүрген. Бір ферманың үйлері әйелдерін көшіріп жіберген. Случайные... Бір ферма — 5-6 мың қой — он бір отар. Жағдайы осы болады. Енді сол он бір отарды мен іздедім. Адам қатерде, самолетпен отарларды іздейім. Кейде Маматқазин, кейде Манасов, отар көрінсе, қасына қонам. "Бөгеннің" бір қойшысы (помчабана) жәрдемші екеуі қалады. Аға шопан елуге келген. Жағдайын сұрағанда, семья кеткеніне он жеті күн бопты. Ішкені — жалғыз нан, ыстық су жоқ, құдықтан су ішеді, бірақ малдан кетпейді. Мал өлген, соған жылап жүр, өздерін тіпті айтпайды. Жері қара жусан. Көмекші жастық істеген. Ол басым деп 30 шақырымдағы Шолаққорғанға кетеді. Шоқановқа (директорға) старший шопан хабар етеді. Жігіт кеткелі жүргенде қайтартып алған (мал аз өледі). . Кашкин, совхоз директоры Көшкінов Созақтыкі. Соған үй тауып бер дедік. Тамақты аудан орталығынан ұйыстырдық. Киіз үй алып, әйел алып бардым. Он шақты күнде семьялары да қайтты. Көшіп келді. "Алғабас" совхозы, "Алғабас" колхозы, "Кр. Нива" колхозы, "30 жылдық Қазақстан" колхозы (шаяндық) бәрінде де жаңағыны естідік. Пилот Петро геройский еңбек етті. Самолет ЯК-12. — шын степной орел Петро екен. Саранчева экспедицияда жүрген, степьті жеңген адам. Мал бар екен, түс дейім. Айналдырады да түседі. Манасов екеуміз ұшып шықтық. Шашты Әзізден өтіп барады екен — жер шоқалақ. Жерге қонайық дедім, қондық — тек бұлаққа бес-ақ метр қалған екен. Түсіп кете жаздаппыз. Манасовқа айттым — суға түсушек, әулие болмаса дедім. Бір жағы жәрдем жасасам, бір жағы контроль ісім. Манасовқа сен қал, жәрдем көрсет дедім. Машинам қалды деді. Атқа мін де, жүр дедім. Басында тартынды — кейін благодарить етті. Өзіме моральный тыныштық таптым. Қойшылар ырза болды дейді.
Шөптер: жусан.
Екінші Айгене деген отгон орталығы бар (штаб орталығы), жері шоқалақ құм. Шолаққорғаннан елу километр. Петроға осыған қон дедім. Құдық басында бар ұзындығы (жазығы) отыз-қырық метрдей — қасымда Қолдаспаев Шәкір, Маматкэзин "Қаракөл" трест бастығы. Құдық басына қондық. Құмға тірелесіз дедім. Петро қонуын қонамын, бірақ ұша алмаймын деді. Тек кейін жалғыз ұшам. Бес-алты шақырымда ақта қыр көрдім. Соған сіздер жетесіздер деді. Қондық. Отважный, решительный — ол да барды түсініп жүр.
Үй ішілік жайлар.
Айгенеге кейін машинамен тағы бардым. "Құмкент" совхозының отгон орталығы Айгенеде екен. Екі әйелі бар қақпаншы аңшы бар екен. Екі беті нарттай, жасы алпыста. Отгон қарауылы. Әлі де аңшы, екі жүйрік тазы, аты бар. Бір әйелі жеңге — бөлек деген болды. Әрекеті аң. Өзі мерген... 16-17-де қызы бар... Сұлу (тек көзінің аты бар), шешесінде де ақ бар екен. Кіші әйелі отгон саудасын жасайды. Түнде қондық... Гармон тұр. Қасымда Қоспамбетов. Кім тартады деп ек, қыз тартады деп шақырды Шәріп. Қыз тартып қосылып берді. Абай, Қалдаяқов. Гармонға Нартайша қосылады. Ырғағы шебер. Неге оқымайды десек, жеті класты бітіріпті. Орта мектеп жоқ, ауданға жібермеген — интернат болмады, бір жыл оқытып қайтып алдық. Сөйтсек, әкесімен аң атады екен, мерген. (Айгенеде "Шелек құдық"). Қыз карта да ойнайды. Гармоншы қыз, аңшы қыз дейді, қасқыр, түлкі... Қызға берген кеңесіміз: оқыңыз деп осында медучилищеге түсуге мәслихат бердік. Шөп: запас аз, (қойшы атына арық-тұрық) шөпті ұйымдастырдық (Созақтан әпердік -жәрдем етті Созақ). Миронов барады бізден бұрын, обл. с/хоз. управление орынбасары. Шәкір Қолдасбаев — югтың жоңышқасын қиял етеді. Алыстан шөп тілеген деп сөз болады. Миронов Пахтааралдан жоңышқа болсын дейді. Қоспамбетов біліп: қымбат шөп, неге одан тасимыз. Қондық. Құланнан алады, одан да Сауранбайдан таспық дейді. Елу алты машина, шөп алады. Сонда мен бардым. Шөпті Созақ сұрап алған, мен Сауранбайыңа тасып ал мына шөпті, Шаянға деп әпердім. Он жеті күн жүрген қойшы "Қайнарбұлақ" фермасы, "Бөген" совхозынан. Малды бұрын қора болған жусанды жерге орнаттық. Қоралар әпердік. Шаяннан жем де келді. Әр отарға палатка тіктік, әр палаткаға екі жүз-екі жүз елу қозы мен нашар қойға. Уілдек бүркіт, "Жданов", "Құмкент" жерлері. "Жайылма" совхозының "Жданов" фермасы. Эпизоды бар шөп... жаңағы. Тағы бір эпизодты шөп. Құмнан Шуға жол ашу. Жол резерві азайды. Енді Шу аяғынан, Жуантөбе, Тастыдан шөп тасу қажет болды. Ысмайылов Шау — завхоз. "Бөген" с/з үйді көшіріп жіберуші (он бес машинамен жібердім). Машиналарды бастап бар деп соны жіберсек, екі-үш күн жүріп, жүре алмадық деп қайтып келді. Енді жиырма бес машина әзірлетіп, екі трактор алып, үш водовозбен өзім бастап барам дедім. Ызаланып, мен өзім бұрынғы түйешілерше турасынан Жуантөбе үстінен шықтық. Екі трактор колонна артында — жүз он торт километр сол күні жеттік. Түнде жолда бір трактор бүлініп қалды, екіншісі соған айналып қалды. Жолды даңғыл жол етіп алдық. Отыз машина даңғыл жол қып кетті. Торт құдықтан да өттік. Екі қарақұйрық кездесті. Әбутәліп шофер қуып кетті. Қолдасбаев машинасы. Екеуін де атып алдық. Март аяғы 24. Жуантөбеге қондық. "Тастыдан" шөп алдық... Еріп жатқан, ертесіне мұз боп қапты. Сарысу (Жамбыл облысының) ауданының Құмкентті басып жүретін жолы бар деп, сонымен жүк тасыдық деген. Сол жолмен тарттық. Бірақ сортаң (құм арасында), көп бейнетпен отыра-отыра жеттік. Мен озып барайын деп, алдынан трактор жібермек болдым. Түнде кеттім. Жол тағы бұзылды. Бір грузовой батып жатыр. Сарысу машинасы екен. Бара бере біз де лақ еттік те түсіп кеттік. Түн суық, 40 градус. Қасымда екі кісі — сексеуіл іздеп кеттік. Бағанағы машинада (грузовой) қойлар екен, өліп қапты. Ақыры қойшының үйін таптық. Шал, әйелі ауру, шай іштік. Түйеге шалымыз мініп, колоннаға кеттік. Ертеңіне сексеуіл іздеп көтеріп келдік, үсте тон, аяқта етік. Машинаға келдік, келсек "Газ-63". Ол Қалибек Манасов. Болмас деп іздеп шыққан, рациямен сөйлессек, хабар жоқ. Виктор Ивановичқа звонить еттім. Екі трактор Арыс — Түркістан каналы жіберіпті. Алдынан шықтым, бір тракторым бар. Ол жолда батты. Сексеуіл шығарып алдық... Бір машина тұр, екі кісі жүгіріп жүр. Сексеуіл арқалап Сәлім келе жатыр. Сәлім: Жүріп кеттік, түндегі үйге келсек, етті асып қойыпты. Арттағы машинаның бірі келіп қалды, бір трактор мен легковой келді. Машина қаптады. Батқан машинаны да шығарып бердік. Екі-үш машинаны тіркеп, екі трактор (жүз аттың күші бар) алып сүйреп шықты. Құмға да, тақырға да барады — бар машинада шөп. Манасовтың аяғын кептіру, сексеуіл жағып жылыну. Іздеушілер самолетпен іздепті. Баяғы Петро іздеген, записка тастады. Обком секретары осында болса, оң жаққа шық деді... Сол түнде Айгенеге, база штабқа келдік.
1960 г. октябрь.
Тел.: Салима, кабинет — 59-44, Джаркимбеков — 57-44, Макаров — 55-44, Садвакасов — 56-44. Берестимов Кабден, дом 12, кв. 3, инженер, механик, екінші хатшы. По 7-летнему плану будет построено за 2 года семь-восемь заводов. 1) Гормолзавод. 2) Первая очередь гидролизного завода. 3) Третья и четвертая печи цементного завода. В 1961 году полностью будут закончено жилье — удвоится вдвое. Будут еще заводы. 37 тыс. кв. м в 1958, то в 59 г. — пятьдесят восемь тыс. кв. метров, в 1960 г. всего жилья восемьдесят тысяч метров кв. За 9 месяцев 97% выполнено. 1) Химпромышленность. 2) Завод фосфорных солей. 3) Нефтеперерабатывающий завод. 4) Завод керамзит. 5) Завод минеральной ваты и др.
Полностью реконструируются все заводы с увеличением продукции. 1) Химфарм. 2) Свинцовый (реконструкция) — механизация большая, новый агломерац., взамен старого. Извлечение новых элементов (дополнительно). В Германию, Индию — серную кислоту... Пылеуловит. пылеперерабатывающие цехи. С применением нейтрона для рукавов агломерац. цеха. С механизацией сокращается коллектив. Останется, если увеличится производительность. Свинцовый — по быту, сдает парк, летний кинотеатр. По цементному заводу пыль выбрасывается. По возможности нужны трубы высокие, от четырех печей до тридцати четырех - сорок тонн. Первые спец. электрофильтры ловят пыль. Оборудование получаем из Германии. Завод прессов должен увеличиться в два раза. Пресс-автоматы выпускаются, не отвечающие уровню совр. техники. Создание автоматов комбайнов. За семилетие улучшится качество. Масложиркомбинат. Ломка старого хлопкозавода, каракулезавода. Будет новый мясокомбинат — полностью механизированный. Хлебокомбинат на шестьдесят тонн хлебобулочных изделий в сутки...
По быту.
1) На цемент, заводе закончится в 1960 г. больница большая. 2) Новый универмаг — есть. 3) Построен — кинотеатр на ул. К. Маркса; 4) В пос. Чапаева школа на пятьсот человек. 5) Школу-интернат в совхозе им. 19 партсъезда на сто пятьдесят увеличили. 6) Два пансионата каз. женских. Резервы рабочих: 1) Технич. училище двухгодичное; 2) Ремеслен. училище. 3) Школы ФЗО при чулочной и за счет десятикласеников. Завод — план, программа — вот что...
23/Х.
Осадчих Н. Г.: В семилетке развитие производит, сил. Две цифры: 1 млрд 700 млн. Второй год — 2 млрд 400 млн. Семилетку закончим — около четырех миллиардов. Свинцовый завод. Строит, индустрия и химия. На начало пятьсот тыс. кв. м жилья. По семилетнему плану должны построить пятьсот шестьдесят две тыс. кв. м, в два раза увеличим. За два года — сто десять тыс. кв. м... Сильно развивается строит, индустрия. Заканчивает один завод, будет давать крупно-панельные плиты — семьдесят тыс. кв. м в Джамбул, Кзыл-Орду. Будем помогать. Крупная база индустрии.
Машиностроит. и химичес. развиваются дальше...
Химфармзавод будет давать около трехсот млн руб. валовой продукции.
Из Киргизии мак... цех стоит сорок два млн руб. — получаем сырье, не устраивает. Завод шиферный, асбестовый завод, минеральн. ваты, сухой штукатурки, кабельный завод с вводом в 1964 г. Завод электроаппаратов — для всей Средн. Азии, Казахстана. Два млн сто девяносто тыс. тонн свинца. Завод нефтеперерабатывающий. Будем строить жилья двести тридцать тыс. кв. м, 30 рабочих комплексов. Город к концу семилет. будет иметь триста тыс. жителей.
Подготовка кадров.
В Союзе в технолог, ин-те шестьдесят процентов казахов. Спец-ов селикатчиков, по бетону. Не хватает специалистов для химпромышленности, по машинному оборудованию, по переработке пищевых продуктов, по компрессорам и холодильникам. К концу семилетки семь тыс. студентов только на очном отделении. Педвуз — особой перспективы не имеет. Есть политехнич. техникум — в будущем это ин-т гражд. инженеров.
Вопросы культуры.
До рев-ции одна гимназия, частный пансионат. Всего сто двадцать чел. училось, сейчас тридцать четыре тыс. учащихся. Интеллиг.: тыс. двести учителей, триста пятьдесят врачей, 1800 среднего медицинского персонала в городе. Пятьсот инженеров разных специальностей. Около пяти тысяч интеллигенции.
Чимкент — восемьсот с лишним лет (к истории).
Трудности.
Трудности роста. Нет неразрешимых вопросов. Готовим кадры. В Чимкенте двадцать национальностей. Кобдабергенов, Романенко — шестой цех. Сейсенбаев — из коммун, бригады на свинцовом заводе, в цехе рафинации. Культуры мало. Театр пример. Прошлое цепляется за ноги... Маркс: традиции прошлых поколений тяготеют над умами поколений. Дикое, феодально-байское в отношении к женщине, к соц. собственности. Идет и поросль...
Быт.
И украшать город, и облагораживать быт. Яслей, детсадов мало. Ун-т культуры, ун-т здоровья, народный театр. Парки, сады делаем, возводим озера — два, шестьдесят га. площади со стадионом. Зеленое кольцо вокруг города. Пять тыс. га лесов и садов создадим. Три тыс. га на этот и будущий год. Полное пылеулавливание будет обеспечено. Труба на 120 м завода фосфорных солей. Четыре трубы по сто пятьдесят метров. Производство нитрата, улавливая свинц. пыль. Помимо цементного надо собирать, но культурно. Двести тонн пыли каждый день сейчас... Надо наладить электрофильтры. Виноваты инженеры. По Союзу 2, метра зелени, у нас уже 60 метров. Сегодня к концу семилетки — до 80 метров думаем озеленить. Каждое министерство из семи, строит по-своему. Зеленые насаждения: тополь был, теперь будут каштаны, орехи, ясень, дуб, клен — 550 км. Заасфальтировано 70 км-в. Одноэтажные дома запретили — 3-этажные. Макропористый грунт проекта переделывается. Школа-интернат для начальных кл. — 960 детей, на 61 г. По профессионально-техническому образованию мало идет молодежи. Есть молодежное общежитие для рабочей молодежи. 60% казашек было, но ушли (замуж и всякое). 3 ½ тыс. на текстильной фабрике. В Ташкенте 40% — узбеки.
На свинцовом: 1) Совет молодых специалистов. 2) Совет пенсионеров. 3) Жене, совет. 4) Университет технич. знаний. 5) Общегородское собрание техничес. интеллигенции.
24/Х.
Макаров В.И., насчет поголовья. Старое, рухлядь - сдать. Не выйдем по поголовью. Политически выгодно, чтобы область выполнила план. Шестьдесят-семьдесят тыс. потеряем и так. Каждый должен быть маленьким Рокфеллером. С Заханом одного мнения. Не только старые — 340 блоков питания с песком — пять-шесть лет уже старые. Расчеты чабана иногда ошибочны — сохранения поголовья. У овцы нет в жаркое лето укрытия над головой — вероятно, теряем много (легкие от пыли). Чисто локальное Южно-Казахстанское (жыбырлақ). Дайте вакцину! Летняя гибель овцы тяжело и это. Клещ в пойме Сырдарьи вносит заболевание крови. Круглый год стада паслись бы там. И кило мяса стоило бы 2 руб. 30 коп. Разве не стоило бороться за одно это, против клещей? Местный скот вырабатывает иммунитет. В первую очередь для детей туберкулезных. Девять чабанских центров поставить. Центры — извечно сложились. Домики есть в Кировчане, Сузаке. Необходимы почта, больница, школа, магазин, жилье. Человек, на котором зиждется все. Прежде всего люди. Полтора миллиона денег не дали. В некоторых хозяйствах домики поставлены. Домики и базы... Сено, корм - досрочно. Завоз муки, керосина, спичек, сахара. В районе должно быть до десяти баз, а так тысячи отар разбросаны. Здесь можно бы собрать базы, радиофицировать, телефонизировать. Труднее всего самому чабану. Поднять его самочувствие, сознание. Один Маманов дал полмиллиона дохода. Первая очередь - базы в Киргизии "Кара Кожур" — примерно там все, нужно еще лучше (родильный дом, станцию электрич.). ЖС—17, ЖС—30. Что мы не можем поставить тыс. ... Семнадцать-двадцать стоят они ... Второе: школа — революция. По отношению к чабану колодцев побольше. Полтора миллиона денег, чтобы строить здания для скота. Потеряли (сто пятьдесят тысяч), денег не было, вырвали. Мы могли бы потерять второй Аманг. р-н, но по смушке (Каракумы). Взять один Сузакский с проектом на шестьдесят второй год. Если десять-пятнадцать миллионов, создать новые совхозы, довести до миллиона на конец семилетки. Каракульская овца не мыслима без табунного поголовья. Это единств, р-н с табунным поголовьем. Мясо, прежде всего казы, освоить на мясокомбинате. Узел Кентау — спец. питание там нужно. В Сузаке еще рогатый скот — кумыс, на мясо, при каракуле нет мяса. Сузак - кукуруза и фуражные культуры. Досрочный завоз в сентябре.
Приезд.
Отметил подъем и выросли кадры. Уезжали два казах, инженера — один вернулся казах, металлург, горняк. Свинцовый — провести реконструкцию. Там ун-т техники, вопросы перспективы ставят там — каждый хочет вложить свое. Надо проводить Бухарский газ, не будет теплоцентрали. Надо было, чтобы свинцовый перешел на газ (нет грязи, высокий уровень культуры). Необходимы технич. конференции. Глав, металлург Кобдабергенов техникум горно-металлургический окончил, отец работал. По промышленности в целом интел. техническая оторвана от рабоч. коллектива и давно нуждается рабочий в ней. Провели с технической интеллегенцией совещание по Июльскому пленуму и сколько не рули, инженер не только старший по производству, но и старший политический организатор. Дом техники нужен нам... Инженер будет заниматься над проблемами не только города, но и села, жив-ва, хлопководства и т.д. Чтобы использовать технич. силы такой дом будет... руководящим центром, заставит думать. Есть серьезное, но... В Каз-не нет инженеров-механиков. Партшколу — передать технолог, ин-ту и организовать кафедру механики машиностроения. Откуда взять инженеров в машиностроение? Кафедра машиностроения. У нас базовые: завод экскаватор., трансформат., в Кентау четыре з-да. Практику студентов на инженеров-механиков машиностроения. Кафедра на четыреста-пятьсот. Нет пищевиков, текстильщиков. Разговоры — откровенные, в открытую. Важно не как сказал человек, а что сказал. Получил только один голос против, а меня пугали. Декабрь в Ильичевск. р-не встретил зам-ом. Тянулось полтора года. Казашка молодая. Сарсембаев — СМУ, старый работник. Он уговаривал при первом скандале. На конференции я выступил, прокурор. Я против. Приехал сюда Байгалиев. Тасанбаев просил самому разобраться, передали — жду... Размножили... передали на рассмотрение первич. партийн. организации. Расширенное бюро в январе. Шесть часов сидели, я выступил. Спросил секретарей РК: правильно ли ведет себя ваш товарищ Тасанбаев? Прокурор, СМУ (зам. — его исключили; Тасанбаеву выговор с занесением в личную карточку. Члены обкома требовали исключить Тасанбаева, а до этого говорили: пронесет, пошумит и пронесет).
У меня спазмы, даже брезгливость у меня была...
Второе зло — о женщинах.
Ахунова Турсунай готовит девочек, в группе тридцать девочек. В Ильичевск. районе на хлопкоуборке тридцать человек... Теперь в колхозах Кировского и Пахтааральского снимем. Сделаем всех студентами-заочниками, девочки пошли на машины... Попробуйте теперь ее продать за калым. Труд сотен людей заменяет она (машина). Кенжекуль — 75 т собрала. Райхан, с/з "Абай" в Келесе — хочется тепло поцеловать. Будем иметь в 61 г. сто-сто пятьдесят девочек. Но как встретили товарищи — нашим не доверяют, дали только тридцать машин. Не так просто. Каратауск. р-н — ни одной девочки механизатора. В Сарыагачск. — только одна девочка. Пахтааралськом, Келесском, Алексеевском совхозах — одна только. Мало женщин-бригадиров — Ханифа, Фатима агрономы, выращивают хороший хлопок. Они, женщины, работают до росы, больше мужчин, выгонять с поля приходится.
Еще о женщинах.
Очень тяжело в быту. В мае пятьсот человек. Как быть с докладом, көк көзбін ғой. Не подумают ли, что не лучше ли тебе Садвакасову. Я говорил в прениях. Женщины о базе строит. Женщины промышленности пригласили женщин села, подарки давали, показывали квартиры, быт на производстве — воспринимали женщины хорошо. Не только разговоры, обком занимается, чтобы контроль за детсадами, детяслями передать пред. колхозов, директорам совхозов и давать материал о них в газетах. Около 20 зданий передано детсадам. Предколхоза обижен на колхоз "Коммунизм" в Сарыагаче. Варвара Васильевна из Сайрама — приезжали к ним девочки из колхозов. Койки, ящики... гуси, овечки, курицы и т.д. Еще возьмем, нужна и детская больница. Детей из детсада дома обрабатывают родители. А где брать койки? Будем менять кроватную фабрику нашу. Штук 40 бань построим. Мы инициаторы по школьному стр-ву. Теперь хватит — будем брать обязательства по культурному стр-ву, культурно-бытовому стр-ву. Баня, больница, роддом, детсады. Форточек нет. Селение беленькое, как гусь. Без решения культурных условий быта женщин — нельзя. Женщин отправить по области смотреть детсады, больницы — в пять районов поехали, взяли медиков — в пяти районах привели в порядок. "Макаровский детсад" — Токсанбаев в "Абае". Как быть с детьми? Правление — здание хорошее, я уговаривал, правление отдает дом для детсада и роддома. Трудовые резервы берут, не обеспечивая квартирами. О пьянке — наказать не отдельных, прекратить продавать водку... Чистота во взаимоотношениях — моральный облик нашего человека.
Директор совхоза, пред. колхоза, нач. обл. отделов из-за пьянки. Не объявлять взыскания, чтобы делали без этого, чтобы сознававали, жили собств. сознанием. На этот разговор я не иду — выручал одного. Не с меня история области начинается. Не капать друг на друга. Собрали всех областных руков, для откровенного разговора — чудесное было совещание. О личных недостатках — не здоровается, сняв трубку. — Маматкарим Утегенов, почему молчите? — Вы говорили о зав. отделах обкома. Непосредственно человеку говорите.
1961 ж., апрель.
Шаян.
Мұхлиса әңгімесі. Былтырғы шопандар тойы... 1) Комиссия - Манасов, Шакиров; 2) план: орын, грейдировка екі километр 3) программаны кім алады, премия (үш бөлік); 4) төрт жүз премия - гардероб, шкаф, машина, приемник, костюм, простыня, пододеяльник. Тәртіп - бір жарым сағат демалыс. Тамақ, концерт, спорт, кино; 5) қырық екі үй - лозунг, жалау, транспоранттар. Электродвижок; 6) әр совхоз, әр колхоз киносы; 7) концерт; 8) кешке айтыс, ән түнгі 1-ге дейін; 9) екінші күн конный спорт — қыз қуу, сайыс, бәйге, құнан, жорға.
Бөген.
1) Жетіқұдық. Шопан үйлері. Үш отар; 2) Маусымбаев Ермек. Әйелі депутат райсовет. Балалары тағы — 5 бала, үйлері екі бөлме; 3) Рысбек Қалдыбаев; 6) Рахимов; 7) Маусымбаев 105 тұсақ, бір тұсағы үш қозы. Жолда Ақбұлақ, жері Мыңбұлақ, с/совет Мыңбұлақ. Орталық. Осы үйлер жақсы. Целинный зерновой совхоз; Құрман Шоқанов үйінде қонақта. Ән-әндер, көп ән салу. Тіл, сөздер: Кеуіл құрсаң бола берсе. Маңдай, таңлай, уәж, уәжін де көрді. Құмкенттен Маралбай. Ташшабай өзені. Бұрын көк бұлақтан су алып, егін еккен. Мырзабай деп сонда атаған. Бұрын шілдеде құдық қазып, жаздай отыратын болған. Сегіз, он сегіз метрден су шыға берген. Құдық бір-бір отарға жекеше құдық болған. Ұста құдық молырақ болған (отыста құдық). Құмдағы қоныстар: 1) Қарауыл (Айгене), Алмақан. Қызы-әйелі, түйе шұбаты бар; 2) "Айгене" - бүгін совхоз, жылқы бар. 1942 жылдан; 3) Қобылан... қобыз... домбыралар, бәрі мұғалім... кең. Үрмүзі ойы жақсы. Алғаш көрген стандарт үй. Былтырдан салынған; 4) Сарбас Шаяндық радио. "Кр. Нива" к/зы. Мектеп. Отгон орталығы. Сембек — радиотехник. Софья татар әйелі — больницада. Полат Сарманов — коммунист. Завхоз, қарауыл. Мектеп, больница бес койка. Магазин. Қыш үйлері; 5) Сарбаста Құмкент базары — Үшқұдық. Сондағы шал Ізтілеу Көшеров; 6) Жақсы құдық. Түрікпен құдық. Жылқыға қоралар аса жақсы. Қызыл отау, магазин бөлмелері таза; 7) Қарт Ал мен 82-де. Соңғы қырық жылда Құмкентке екі-ақ келген. Ақшақұмның бораны, беті күп-күрең; 8) Батырбай "Алғабас" с/х орталығы, "Алғабас" к/з орталығы. Оқу үйі қызыл отау. Іргежалдың түбіне барған жеріміз үш құдық. Бергінің бәрі шайыр делінеді. Өсімдіктері: сексеуіл, жүзген, түйесіңір (мал жейді), қоянсүйек теріскен. Шөптер: құртташаш, ыраң, алабота, балықкөз (шайыр), еркек (ең жақсы шөп), сіңбірікбоз, келіншекбоз, изен (отыз тоғыз түрлі шөп бар), торғайоты, киікоты, ешкіөлмес, лақса тікен (жақсы), изен, еркектің басы, осы шөптер ең жақсысы. Осының бәрі қыста да бар. Құртташаш — әдемі көк гүлі болады. Бұзаубас шөп, көде.
Жұт.
Қар жауып аш, суық, қар жақсы емес. Аяздың өзінде қойға су керек. Тегі, құмда мал жұтамы болады. Мырзабайдағы шөп: 1) жусан (ұлтанды шөп); 2) майда шөп көп; 3) сіңбірікбоз; 4) баялыш; 5) қызғалдақ; 6) қоңырбас; 7) мысыққұйрық; 8) күреңсе. Мың қой бірінің ізімен бірі жүреді. Қарақұйрық, қоянды сойып асқандары, қар қалың, жел қатты, бірақ суықтығы күшті. 53 жыл болды... былтыр қойдың құлағы үсіп қалды — отыз жеті, қырық градуста. Жамбыл шығыс жел — ең залалды жел. Жамбыл желі. Жамбылдан жел шығып жан қалып тұр. Қыбладан шықса, қылқұйрық қалмас еді деген. Сонда әйелі желді бұрып жіберген. Содан бері Жамбыл желі шаң боп кеткен (қатты тиеді шаруаға). Тамаша көктем кезінде кездейсоқ боран болады. Ел шыдамастай қарды тозаңытып аспанға шығарады. Бұйырғын шөп көктемде залалды. Бұйырғын қыста ас, көктемде ішті айдайды. Буаз малды әсіресе құртады. Өзі бар шөптен бұрын өседі. Шайыр да Мырзабайда шығады. Содан өткел көпір салып өту керек болған. Басқа шөп көп болса, басым болса, бұйырғын қыра қоймас еді.
Берденов (ранний окот).
Қарды көміп қойып отырып көктейді екен, параны сондайға салса, жұт болмас еді. Шайыр быжырқай жер, бірақ барса ұлтанды шөп бар. Онда қосылар кең алқаптар, база сонда керек. Мойынқұмның бұрынғы аты Үшкөкше құмы (қызылша деген де жақсы шөп). Бас Көкше, Орта Көкше, Аяқ Көкше — Үш көкше деген.
1961 ж., 21 апрель.
Әділ — о затруднениях, о истории убийства жены в Чаяне. 2) Оқуға биыл он сегіз жасты жібердік. Стажы бар жастар — стипендиясын совхоз төлейтін еткен. Құмкенттен үш студент, бірі сельхоз институт, мехфак, екі медин-т кетті. Алты бала медин-тке; 4) Сельхоз ин-та, екеуі КазГУ-ге түскен. Құмкентте бірі сиыршы болған, бірі қойшы, үшінші құрылысшы. Бітіріп келген инженер-строитель, инженер-механизатор, қайтып келген зоотехник, ветврачтар.
Уәйда.
Жиырма қора салынды — негізгі құмда, бірінші жыл және екінші, үшінші жылда. Қорасы бар жердің бәрінде құдық бар, бір құдыққа үш қора. Әр қора бір отар — 6-7 семья. Медпункт, рация, қызыл отау, магазин, гостиница. База - шөп, жем, түз — биыл көп запас қалды (прессованный). Су мәселесін шешу, қариялар. Аудан, облыстан түрікмен әдісі, Қаратаев (Шардара) опыты. Бағар деген жігіт құдық істеп жүрген. Екі құдық қазған. Он бір-он екі адам әзірледік - комсомолдар, оқығандар. Отыз-отыз бір күнде Қаратаев әдісімен бір құдық қазып алдық. Кадр өсіріп алдық. 100-ленточный водоподъемник. Қырық-алпыс метрден шығардық. Кеше Бесмолада жетпіс метрден шығардық. Әуелде отыз екі-отыз жетіден бастағамыз. Сенбеушілік көп еді. Кейі тұз кермектеу. Малшылар сенбейді... Моторға сенбейді... Екі күн семинар өткіздік, запчастарға разбор жасаттық. Ферма мамандары бәрі тез үйренді. Парторг пен екеуміз екі жақтан жүрдік. Тұрсынбек қойшыға сексен бестегі шал барып таңданады. Құмнан көл көп пе, ғажап деген. Ащы сабақ. Шөп орылу, престеу, тасу — үш процесс, бірақ істелуі... тірі жүрген соң жер көтереді. Ұялып жүрдім. Тұз Батырбай қасында... Көкала кен... Шабыр жиекте тұзды кен көп. Былтыр — шөп бір жақта, мал бір жақта. Алдында жүдеп қалған мал. Былтыр база да жоқ... бекетсіз айдай бердік. Енді үш-төрт жерде алдын ала шөп, үй әзірлеп отырып жүрдік. 58 мыңнан екі мың алты жүз бердік. Балансовый отчетқа барып ем. Шымкентке келсем, февральдан апрельге дейін қиындық күшейе берді. Марттың он төрт-он бесінен жеті күн жел тұрды, машина да, трактор да жүре алмады. Үш күнде мал көп өліп жіберді. Апрельде әлсіреп келгені өле берді. Бір отардан сексен бес бас мал өлді бір түнде. Жауапкерлік күшейген соң — теряться етті. Қысылған шақта жұрт ауыстыруды кеңес ету болды. Шаянның да себебі болды. Өріс, қоныс белгісіз боп қалды. Жайылымды партизанша (безплановый) пайдалану бар. Екі малшы соныны бұрын жегісі келу. Ақ қой, машина барды жеп кетеді... Ол жүрген жерде қара қой түк таба алмайды. Планмен жайылу жоқ қой. Юрид. карта бойынша жүз бес га Шаянға берілген. Бірақ баяғыдан осы совхоз жері. Облыс шешімімен Құлжан жайылымы уақытша пайдалану ретінде берілген. Ал Құмкент қол үзбеген, Шаян ылғи біздің жайылымымызбен өтеді. Сегіз-тоғыз қораға шейін бердік былтыр. Өзіміз қысыла тұра соны істедік. Батырбай осы жер, адамы Баян - баяғы әйелдері. Қобыланды о да осы жер кісісі. Құмкентпен жер көршілестік. Отыз үш мың га Құмкент жері, соның жиырма жеті мыңын су алып кеткен. Тоған историясы Сарысу заинтересован... Тоған Сарысуға залал болды, тарыға әсер етті. Жүгері деді, тоғанды бұзды, Сарысуға түк пайда болмады. Ал бізге үш жарым га шөбіміз болу керек еді. Бізге де залал болды. Қазір су Сарбасқа серпіп, кешегі больницаны басып тұр. Сарбаста машина, самолет қонып жүрген жер су астында қалды. Жайылым толық шешілмесе қиын-ақ. Құмкентке өзінің заңды жерін бөліп беру керек. Мырзабай о да мол, бірақ пайдасыз, мал өсіруге келмейтін жерлер. Тоғанды Құмкент байлаған былтыр (59 ж.). Бұзуын 60 ж. көктемде бұзды. Тары да өсірер ек... Өріс, қонысты анықтаса және бульдозер, грейдер берсе. Бұлақтар (Шашты Әзіз), Қызылкөл суларын жүгеріге, басқаға пайдаланар ек. Бульдозер, грейдер бір-бірден қатты керек. Құмды өзіміз де игерер ек. Мыңға жуық постоянный жұмысшы — сезонный малда, мектеп орталықта онжылдық, жетіжылдық - бір, бастауыш — екеу.
Шәкір, Әділ.
101 қора. Сексеуіл, жыңғыл, қамыс. Қамыс оңай болмады, жергілікті тек қора бастарында малшыларға киіз үй, база саламыз деп ек, соның он сегізін салдық. Әсіресе қамыс жақсы, типовой үш үй салды. Больница, шопандар үйі саман үй, үш базада моншалар салынды. Гостиница істедік, үй көпшілігі базаларда шоп тасу, жемді ерте апару. Жем комбикорм неше алуан, костная мука, рыбий жир да бар. Бар қиыншылық құдық. Аудан бойынша 67 құдық. Түркменск. 22 метрден. Жиек пен құмда ең тереңі 52 метр еді, кейін 67-70. Артезиан 21. Бетпақта, құмда — базаны соған орнатты. Жуантөбе, Тастыда бірнеше артезиан орнаттық. Жайылымда ауыз су үшін-ақ артезиан қажет болды. Колхоз, совхозға енген жаңалықтан арттамыз. СЖК искус, өзгеменен қолданбадық. Полеводствода квадрат жаңадан. Зябь та косность, 3800 жүгері быстро жеткіздік. Жуантөбе (500), Тастыға (200 га) жүгері еккіздік, болмаса тек қамыс жеуші еді, бірақ кейін қымбат, барын талап береді. Жүгері әуелі дән ал деп отырамыз. Түркістаннан тасу қандай қымбат. Қаранар, Сапалы, Жуантөбе, Тасты, Созақ — жақсы. Бар совхозда қаракөл таза емес, аралас тұқым көп, жаңалық түгел келеді. СЖК былтыр он бес күн жиып өткіздік, үйреттік. Үлкен авторитет. СЖК-де "Киров" пен Шәуілдір, солардан кісі шақырдық, опыт алу. Әзір жүзден аса передовик жоғары береді. Ең жоғары Бәймендиев, Тастыда Амантаев Салман, әйел Қанадилова жас, Алпамысова Созақта төмендеу. Депутат Махамбетова Алмагүл облсовет, помчабан. Салманов айтады: Өмірімде жүз он сегізден артық алмап ем, жүз қырық алған бар дегенді өтірік деушем, Құмкент тағы артта, СЖК осында төмен. Шәуілдірден шабан Тасқараев — 172. СЖК, СШК. ЦК пленум мүшесі. Телешов Тәш 183 алған, "Қызылқұм" совхозынан еді. Киров ауданынан соны шақырып алдық. Жиналыста айтты. Малды түнде жаю, сызға жатқызбау, ерте өргізу жайын айтты. Жата берсе, дене тоңазып қалады. Балпаң болады, төл өсіп келе жатқанда осы өсе беру керек, төл салмағындай ол іште тұру керек, қи басқан, бауыры сарғаю... Аш баспақ ауру жәйін айтты. 24 мың қосымша ақыдан "Москвич" машина алдық деді. Бір түн өзі қой бақты. Бізде қой жайылмайды деген ғой. Әуелі жайылып, аздан соң бәрі жайылып кеткен. Тәш түнде жаюды үйретті, енді передовигіміз көбейді. Жұмыс жағы келгенмен, басқа жағы келмейді. Екі шарты: говорим не комбригада — а как люди которые борятся деп айтамыз. Шопанның (жасын) өзін үйрету керек. СЖК-ға шалдар қиын. Шабандартойы (Шаян, Созақ, Шәуілдір). Ең үлкен арман — водохранилище "Калинин" совхозы тұсынан, Көкбұлақтан жасаса, Мырзабай, Маралбай далаларын көгертуге болар еді. Баресское водохранилище. Бізде жусаннан басқа орып алар жеріміз жоқ (Шаяндай емес). Водный источник жоқтығынан жүгері өсірмесек, малға қиын, бір-екі водохранилище керек-ақ. Судың шатағы, Тастыда почва жерге сіңе береді, тез жұтып кетеді. Көк бұлақ өзі диаметрі бір метр бола тұра, жиырма километр аққанда бітіп қалады, жерге сіңіп кетеді. Облыс бізді склонять етеді. Бәрі — сулы, ақ егіске неге жүгеріні қоспайды дейді (замена жөні). Ал біз жүгері, жоңышқа ексек, июль, августте су қалмайды, бұларды суара алмаймыз, бидайды ерте суару жетеді. Мыналар жаздайғы сусыз өспейді. Қалжың — біздің аудан маман ғана алмайды, маманды әзірлеп береді, екі жыл дәрігер дайындайды, біздерді қалжың етеді, өлтіреді. Дәрігер боп маманданып...
28/ІУ.
Қалибек.
Аудан бойынша жүз он сегіз қора салынды. Тас қора. Құдық Бөгенде үш артезиан (өзі ататын), жәй құдық, шахтный құдық Шалдар, Жамбыл, Бөген... Жамбылда жеті-сегіз отар түйемен тартады (шығыр). Мектепке, медпунктке, детсадқа колхоз, совхоз үйлерін әпердік. Бар совхозда детсад (Алғабаста жоқ). Сезон уағында ұйыстырылады... Бөгендікі — Жетіқұдық, "Ақбұлақ" фермасы, "Мыңбұлақ" — "Нұрада" үш қора салды (бригадный способ). "Қосбұлақ" фермасы Қаңбақтының қасында.
Малшылар.
60-жылгы жұтта жақсы шопандар: 1) Сегізбаев Жүніс ("Бөген") сексен бірде; 2) Бектұрғанов Шалабай алпыс жетіде, өлтірген жоқ (қазір пенсия); 3) Маханов (саулық отары) малы тегіс ("Бөген"); 4) Тоқпанбетов Айдар жетпіс сегіз жаста, Алғабас; 5) Абдуллаев Иса ("Алғабас"); 6) Қыдыров Амит ("Алғабас"). 7) Найманбаев Түлікбай. Бар боранда үш қана бас өлтірді — бойдақ еді; 8) ("Кр. Нива") жас әнші Бердібек; 9) Сапақ (жас) "Алғабас" колхозы, Үсембаев. Біз жол бойы бекет жасатып, киіз үй тіккізіп қойып, шөпті әзірлеп отырып өткіздік. Ол жылда "Бөген" олқылық жасады. Содан өлді. "Алғабас" жәрдемге барды, бір ай болды — қоздауда көмек еткізді (Жұма Қарабасов). Созақ сонда бекет жасамады. Бименде сол үшін ұрысты. Біз көпірмен өттік Тапшыбайдан. "Құмкент" судан өткізіп жүдетіп алды. Ырысқұлбеков оқиғасы. Суық аязда удай мас, балам жаңа туды. Осы он сегізге келгенде, өзім сексенде бір соғысып ішем, сонда қоям деді... Қойды ұрлап сатушылар болды. Тері сатып ап орнына салады. Бойдақтың, еркек қойдың семізі кеп болды. Аштықтан өлді ғой. Аяғы ұзын кісі жүрдек болмайды екен. Жүрісте отырмау керек. Даулар: Құмкентпен қораға таласулар. Мен ылғи қора әзірлейім. Кенжекең Бердібаев алдамақ болады. Қалжыңы: қарға кетер-ау, тек Шаян кетпей ме деп қорқам дейді. Кенжекең әзілі: Қожанасыр айтыпты ғой, есегім жоғалғанда үстінде болсам, мен де бірге жоғалам ғой деп. Трактористер ұрсуы, хулигандығын елемейміз. Петро запискалары. Кейде арттарыңнан трактор азық келе жатыр деп те записка тастайды. Қырық екі күн жүргенде бір-ақ рет моншаға Шолаққорғанда түстім. Жер аттары Шаяннан шығатын жолда: Сасық, Ілме сазы, Үлкен Бөген, Бұғыбай сайы, Бала Бөген. Алдағы таулар: Қосшора (Кішішора, Үлкеншора), шора - жер бітімі. Үлкен Бөген - Үшінші Интернационал, Бала Бөген — Глинка поселкасы. ІІІ Интернационалдық. Қазір Боролдай - "Сталин" совхозы орталығы, бұл жер Қостұраның түбі, кейін Желтимеске кетті. "Сталин" совхозы маслозавод бар аудан (Бөгеннен басқасы, ол Кентауға береді). Осыған қаймақ әкеп табыс етеді. Орталық - жоғарғы Боралдай, төменгі Боралдай. Екі поселкте жақсы шошқа фермасы, электр ұдайы бар. Крупн. рогат, скот...
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру