Асыл сөз

Авторы: Нұржан Қуантайұлы

«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы» сериясы Нұржан ҚУАНТАЙҰЛЫ Асыл сөз роман, әңгімелер, аудармалар, өлеңдер Сөздік-Словарь Алматы

Ақын, прозашы Нұржан Қуантайұлының «Асыл сөз» атты көркем шығармалар (роман, әңгімелер, көркем аудармалар, өлеңдер) жинағы қазақ әдебиетінің XXI ғасырдағы жаңа туындыларының қатарына жатқызуға болады. Мәселен, «Қараөзек» романы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының кейбір сәттерін шынайы көрсетіп қана қоймайды, сондай-ақ XX ғасырдың соңғы жылдарындағы қазақ қоғамындағы өзгерістерді, қазақ жастарының жаңа экономикалық қоғамдағы тыныс-тіршілігін шебер суреттейді. Қазақ поэзиясына XX ғасырдың 80-жылдарының соңында келген Нұржан Қуантайұлы – поэзияда да өзіндік үнімен танылған лирик ақын. Қазақтың көрнекті ақыны Қуандық Шаңғытбаев оның алғашқы өлеңдерін оқып «тілі көркем, лирикасы сыршыл осынау жас ақынның жазғаны елең еткізгені рас, ал келешекте кемел ақын болатынына күмән жоқ» деп баға берген болатын. Одан беріде жиырма бес жылдың ішінде өзіне тән лирикалы өлеңдерді дүниеге әкелген Нұржанның поэзиясы әдебиет сыншылары тарапынан да, оқырмандар тарапынан да жоғары баға алып отыр. «Асыл сөз» атты жинаққа енген лирикалы өлеңдері оның аса биік көркемдік дәрежеге көтерілген ақын екенін айғақтайды. ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз) Қ 71 ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз) ISBN 978-9965-822-97-1 ISBN 978-9965-822-97-1 © Қуантайұлы Н., 2015 © «Сөздік-Словарь», 2015 Асыл сөз/Нұржан Қуантайұлы. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 2015. – 336 бет. Қ 71 Қуантайұлы Н. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді.

заманауи өзгерістердің куәсі Қазіргі қазақ әдебиетінің жас буын өкілдері жайында білетінім, шынымды айтсам, жұпыны, үстірт, шолақ. ...Мұным үлкен олқылық екенін мойындаймын. Нұржан Қуантайұлы деген жазушы барын таяуда ғана білдім. Өкінішті, әрине. Нұржанның «Қараөзек» атты романын қызыға, ерекше ұнаған жерлерін қарындашпен сыза отырып, мұқият оқып шықтым. Екі нәрсеге ерекше назар аудардым: Бірінші: Қазақ әдебиетінде бұрын-соңды сондай дәл­ дікпен, нақтылықпен, шынайы деталь-көріністермен бейнеленген кеңестік дәуірдегі түрме өмірінің қыртысқалтарыстарын нанымды және жан-жақты ашып суреттеген көркем шығарманы тұңғыш рет оқығаным. Есіме әрдайым Достоевскийдің «Записки из мертвого дома» деген романы түсіп отырды. Қазақ тілінің табиғатында жоқ әрі жат ұғым-түсініктер – кормушка, гайдамак, трюм, ШИЗО, шконка, кум, бродяга, отстойка, промзона, ходка, унитаз, еж, кабур, стрела, конь т.с.с. Хақназар есімді қазақ жігітінің басынан өткен, біз сияқты оқырманға бейтаныс өмірден (бетін аулақ қылсын!) хабар береді. 1986 жылдың қанды дүрбелеңіне қатысып, Қазақ ССР-інің Қылмыстық Кодексінің 94-ші және 65-ші баптары бойынша алты жылға бас бостандығынан айрылып, күшейтілген ре­жим­ дегі еңбекпен түзеу колониясына жөнелтілген Хақназар Шығайұлы Шығаевтың көрген қорлық-нәубеттерін оқып отырып, «апырай, сондай да заман болған екен-ау!», «қазақ баласы мұндайға қалай шыдап жүр?!», «осы Хақназар автордың өзі емес пе екен?» деп амалсыз таң қалып отырасыз. Өзім түрмеде отырғандай әсерде болдым. Екінші: «Қараөзек» – қазіргі күрделі өміріміздің бетпердесін жұлып тастап, жан-жақты ашып, өтірік-­айқын суреттеп, ащы шындықтың көріністерін әшкерелеп, тартысты Һәм әсерлі бейнелеген роман екеніне көзім жетті. Жас адамның зеректігіне, ойлылығына, байқампаздығы-

на тәнті болдым, сүйсіндім. Базарлы экономиканың келең­ сіздіктерін автор жіті байқаған, пайымдаған. «Ал біз... мұнай да бар, қазба байлық та бар, Менделеев кестесіндегі элементтердің бәрі бар деп ісіп-кепкенде сондаймыз, кәне жақсы өміріміз? Байлықты шетке шығарып, сатып та жатыр екенбіз, қайда сол ақша? Халық неге аш, жалаңаш? Жетпіс процент қоңыз теріп жүр, қазба байлықтан не пайда?» – деген ой жұмыс таппай, тентіреп жүрген Хақназарды да, авторды да, оқырман мені де мазалайды, қапаландырады. Көлемі шақ романның (қазіргі жас қазақ жазушылары қысқа жазуды меңгеріп келеді; қарны қампиған романдардың азаюы мені әжептәуір қуантады) өн бойын­ да көркем прозамен астарласып, публицистикалық әуен­ дер көп және орынды кездесіп отырады. Бұл кездің жастары заманауи өзгерістердің куәсі бола жүріп, саясаттың құйтырқы сыры-қырына күмәнмен қарайды. Маған ол диалекталды ойлау, пайымдаудың нышаны болып елестейді. Психологиялық тұрғыдан да, кейіпкерлердің жан дүниесін бейнелеп көрсетуде де, қоғамдағы қым-қуыт тартыс оқиғаларды нанымды, шынайы таңдауда (сұрыптауда) да романның дөп шыққан тұстары аз емес. Баяндау ма­ шығы, тіл оралымдары, қазіргі жастардың сленгіге құрыл­ ған сөз саптауы, шымыр диалогтар көңілге қонады. Ро­ манның бұл қырына арнайы тоқталған жөн болар еді. Бұл жағын таратып айтуға менің дәл қазір уақытым жоқ. Нұржан Қуантайұлы есімді жазушының барлығына қуандым. Оның «Қараөзегін» қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар роман деп бағалаймын. Герольд Бельгер Жазушылар мен публицистердің Халықаралық қауымдастығының (МАПП) мүшесі 2007 жыл.

қараөзек роман

Қапас түн жарық күнмен, қоңыр салқын көлеңке шыжыған ыстықпен теңесе алмас. ҚҰРАН – Фатыр сүресі, 20-21-аяттар Бірінші тарау ТАР ЖЕРДЕ 1. ...Бізде айтарлықтай жаңалық жоқ. Бір уақ сабаққа барып келіп, жатақханада шалжиып жатқаннан басқа бітірер ештеңе болмай тұр. «Мамықтан төсек, – тастай боп кесек, – жамбасқа батар, – ұйқы жоқ» деп Абай жарықтық айтқандай, осы күні түннің бір уағына шейін, кейде таң қараңғысына шейін ұйқтай алмайтынды шығардым. Сондайда қолыма домбырамды алып, жігіттердің мазасын алмайын деп түн баласы жатақхананың ас үйінде шоқиып отырам. Мектепте жүрген кезімізді сағынам осы күні. Әсіре­ се интернатты өзіміз өскен. Сен де сағынып жүрген шығарсың ана жақта. Уайымдама, Хақан. Бәрі жөнге келуі тиіс. Жаз шыға сессиядан кейін тағы барам гревпен. Қыстыгүні бәрі асығыс болды, оның үстіне ақша да аз боп қалды ғой. Қайдан білейін, көрмеген жердің ой-шұңқыры көп деген... Енді олай болмайды. Қазір сенбі, жексенбі базарға шығып жүрмін жігіттермен бірге. Азын-аулақ тиын-тебен жиналып қалды. Көтерме жұмыс табыла қалса, жақсы-ақ болатын еді. Ақша демекші, ақша ауысқалы бері азық-түлік пен дүние-мүліктің бағасы да құбылып, әрқалай болып тұр.

Бүгін барсаң, кешегі бағаның өзгеріп кеткенін көресің. Ақшаның ауысқанының өзі – бір жыр. Елу, жүз сомдық советский банкноттар қазір жарамайды, оны өздерің де естіп, біліп жатқан шығарсыңдар. Бізді қойшы, бізде ақша жоқ қой. Ел ішіндегі сапырылысты айтсаңшы. Теңіздегі қыл-қыбырдың толқын айдап, жағаға шыға келгені сияқты подпольный «миллионерлердің» құпиясы ашылып қалды дейді ел. Әсіресе қала түбінде тұратын түрік пен грек байларына ауыр болыпты деседі. Қиын ғой, ғұмыр бойы жиған-тергенін кесек елу, кесек жүз теңгеге айналдырып, кассаға салмай жинап жүрген кезде, үкімет айналасы бірер күннің ішінде жарамсыз қылып тастаса. Мен өзім дәл мұндай байлар болатынына сенбеуші ем. Рас екен. Өйткені кісі басына шектеулі ғана банкнот ауыстыруға рұқсат берілді емес пе. Әлгілер жанын қоярға жер таппай біз сияқты студенттерге елу сомдықты өз атыңнан ауыстырып берсең, жарты ақшасын аласың деп жалынып жүрді... Рұқсат етілген сол үш күннің ішінде халықтың абыр-сабыр болғанын көрсең. Неше түрлі қызық жайттар болыпты: ақша ауысатын алғашқы күні біздің бір қу жігіттер консерваториядан сонау әуежайға шейін такси ұстапты көшеден. Оған дейін қанша, жиыр­ ма бес шақырым ба, сонша жолды жүріп келіп, енді түсер кезде кесек елу сомдықты ұстатыпты таксиске. Анау шоршып түсіпті, жігіттер, бұл ақша бүгіннен бастап жарамайды ғой деп. Қалай жарамайды, депті мыналар түк білмегенсіп. Солай, бүгіннен бастап елу сом, жүз сом жарамайды, естімеп пе едіңіздер... Қой, көкесі, өйтіп қалжыңдамаңыз дейді бұлар... Түу, өздерің көктен түскенсіңдер ме, немене... Жоқ, көктен түсетін туысымызды қарсы алғалы тұрмыз... «Бар, жоғалыңдар!» депті амалы таусылған таксист. Мұндай жайттар көп болыпты. Түрік пе, әзер ме, сондай бір подпольный «миллионердің» бірі ақшасын толық ауыстыра алмағасын қаны басына шауып, үйінде тыққан елу мен жүз сомдықтардың будабудасын көшеге алып шығып, жұрттың көзінше өртеп жіберіпті.

қалыпты. Әйтсе де, қала ішіндегі қар жұқалтаң ғана еді. Мәшине жолдардағы кірлеуіт, жабысқақ қар еріп кетіп жатқан. Сол күні әдеттегідей жатақханада тұратын жігіттермен бірге сабағына барып еді. Көңілде алаң жоқ кез. Күндегі дағды бойынша екі мен үшінші пар аралығында, оқу корпусының алдында, Сәтпаев көшесінің жиегінде таза ауамен тыныстап, топырласып тұрған. Алғаш рет сол кезде көріп еді. Көзкөрім жердегі Брежнев алаңына қарақұрым жұрт жиналып қалыпты. Көбі жастар сияқты. Бірақ бұлар дәл сол күні мән бере қойған жоқ. Ертесіне оқу корпусында да, жатақханада да тәртіп түзеуші, жөнге салушы кісілер көбейіп кетті. Көбі – өздерінің оқытушылары, кейбірі – қолына қызыл шүберек байлаған «халық жасағы». Бәрінің айтатыны бір ғана сөз: «үзілісте далаға шықпаңдар, плошадьқа бармаңдар, ол жерде бұзықтар, бүлікшілер жиналыпты, олармен араласып кетіп жүрмеңдер, жатақханадан шықпаңдар». «...Қорыған жерге өш» деген ғой. Сонша әбігер болатыңдай ол жерде не болып жатыр екен деген құмарлық байыз таптырмады. Жатақхана вахтасында отырып, қайда барасың, отыр бөлмеңде, осыдан шығып кетсең, көресің деп, дікіңдеп тұрған кісілерге көрінбей, Хақназар бар, үш-төрт жігіт бірінші қабаттағы қыздардың бөлмесінің терезесінен секіріп түсіп, тура алаңға қарай тартқан. Брежнев алаңы – көсіліп жатқан бір кең сауыр. Күншығыс басынан еңіске қарай шалт құлап, Фурманов көшесі құлдай түсіп жатыр. Сол көшемен өрлеп, алаңға таяй бергенде көрді. Көлік атаулыны қаңтарып қойып анау баста тұрған ЦК-ның үйінен осы жерге, «Береке» гастрономына шейін сіресіп қалың әскер тұр екен. Милиция, өрт сөндірушілер, шекара әскерінің курсанттары, ішкі әскер – бәрі тұр. Тура кинодағыдай. Самсаған сары қол. Бұлар таяқ тастам жерге тақап қалғанда байқады: арғы шеттен лықси төгіліп кеу-кеулеп келе жатқан

– Так, – деді майор, енді байқа, жауапты жұмысқа кірісеміз дегендей, шалқайып отырып. – Площадьқа не іздеп шықтың? Нені көксеп бардың? Біреулердің айтуымен бардың ба, айтса, кім барайық деген? Біреу жіберді ме әлде? Жіберсе, кім ол? – Өзім бардым. – Өзім... Өзің атаңның басын іздеп бардың ба ол жерге? – Енді... әскер жиылған соң, не істеп жатқанын білгім келді. – Қарай гөр мынаның сөзін. Әскердің не істеп жатқанын білгісі келді. Өкіметке қарсы шыққан хулигандарды тоқтату үшін келген ол әскер. Сен соны білесің бе?.. Сенен сұрап тұрмын ғой, ей, малғұн?! – Жоқ... – Қасыңда кімдер болды? – Ешкім болған жоқ, жалғыз бардым. – Автобустың терезесін шағып, машиналарды өртеп­ сің ғой площадьта. – Кім? – Сен. – Мен алаңда болғам жоқ. Тек Фурманов көшесімен өрлеп, алаңға енді жете бергенімде әскерлер ұстап әкетті. – Сен, немене-ей, – деді семіз майор көзі шатынап, быртиған саусағының арасына қыстырған қаламын үстел үстіне тастай салып, – кіммен қылжақтасып отырсың? Алаңда мәшинені төңкеріп, от қойып жүргеніңді, совет өкіметіне қарсы сөз айтқаныңды біз білмейді деп отыр­ сың ба, а?! – Давай, көп басты қатырмай мына протоколды толтыр, – деді бір уақытта әлдеқайдан бір қағазды суырып алып, – Есіңде болсын: істеген ісіңді мойыныңа алсаң, бұл жерде көп ұстамай, үйіңе қайтарамыз. – Мен ештеңе істегем жоқ, нені мойныма алам? – деді Хақназар. – Сен, бала, ештеңені түсінгің келмейді ғой деймін. Әлде түрмеден бір-ақ шыққың келіп отыр ма, оныңды

– Так, – деді майор орынына отырып, темекісін тұтатып жатып. – Так, жолдас Звягинцев, қараңызшы, мына жігіт сізге таныс па, қайдан көрдіңіз, есіңізге түсіріңіз... Сары жігіт бұған тесіле қарағанымен, үндемеді. – Алаңда көрдіңіз бе бұл жігітті? Сізден сұрап тұрмын, Звягинцев, – деді майор даусын қатайтыңқырап. – Иә, көрдім... Осы... Осы жігіт менің қолымды сын­ дырған, дубинкамды тартып алған. Хақназардың тынысы бітіп қалған. Орнынан бір тұрып, бір отырып «жала жауып тұр, өтірік!» дей бергені есінде. Кеудесінің түпкірінде булығып жатқан қорлық пен нала, ашу мен ыза бұрқ етіп сыртқа қайнап шығып, қолындағы кісенін жұлқи берген. – Дұрыстап қарап алыңыз, – деп отырды бұл кезде майор. – Танысаңыз, таныдым, осы кісі деп, мына жерге жазыңыз! Хақназар тамағының құрғап кеткенін сезді. – Қалайша, жолдас бастық... – Азамат бастық! – деп түзетті майор. – Азамат бастық... аға, өтірік айтып тұр ғой бұл кісі! Сіз дұрыстап қараңызшы маған, шатасып отырсыз ғой. Сіз анықтап қараңызшы! Қолына қалам мен қағазды алған Звягинцевтің қасына айғайды салып, жетіп барғанын біледі. Дәл осы кезде екі сержант кіріп келіп, бұлқынғанына қарамай қолынан сүйрелеп алып кетіп еді. «Япыр-ау» деп ойлады камерада отырып. – «Соншалық арсыз болар ма еді мына Звягинцев дегенің. Әлде... расында қолын сындырған мен екен деп шатасып отыр ма... Жоқ, мүмкін емес. Көз алдында, жарықта қолын сыңдырып қойған кісінің түр-түсін маған ұқсатуы қисынсыз ғой. Әлде... Әлде... милицияның мені қорқыту үшін жалдаған кісісі ме... Қалай бұл енді...» Камерада бір өзі ғана отыр еді, шыдай алмай тұрып кетті. Ыза болып, бетон қабырғаны теуіп-теуіп жіберді. Осыншама қадалып, жала жабады деп үш ұйқтаса, түсіне кірмеп еді. Айтқан сөзге сенбейтін неғылған жандар өзі?... Не

айтқаныңа, не жазғаныңа қарамайтын, тіпті алдында адам отыр екен-ау деп жөндеп сөйлеспейтін, өңкей бір кекірейген қатыгез адам. Бұндай сұмдыққа кез болам деп кім ойлаған?!» «Оқуым не болып жатыр екен? Міне, төрт күн болды, оқудағылар үшін қайда жүргенім белгісіз... А, иә, айтпақшы, сол күні жатақханадан бірге шығып, алаңға барған жігіттер бар емес пе, солар түсіндіретін шығар бірдеңе деп... Не деп түсіндіреді? Милиция тепкілептепкілеп тезегін шығарып, мәшинесіне тиеп алып кетті деп түсіндірмек пе? Жоқ, олардан ондай сөз шықпайды-ау. Мүмкін өздері де ұсталып қалған шығар... Қазір бір жерде мен сияқты көздері бозарып отырған болар... Жоқ, әкетсе, оларды мені тиеген машинемен әкетер еді ғой, соған қарағанда, қолға түспей қашып құтылуы да мүмкін-ау, ә... Сонда, мен сорлы ғана қолға түсіп қалғам ба?!. Апыр-ай, ә, қалай ұрынып қалдым. Нем бар еді сол қызды құтқарам деп, жайыма жүрмей... Әй, осы ақымақтығым түбіме жетеді ғой. Жетедің не, жетіп тынды емес пе ақыр соңында... Рас... құдай сақтасын! Қалай құтылам мына пәледен. Не бір туыс-туған жоқ мұнда жөн білетін, артымнан іздеп келетін. Курстас жігіттердің қолынан келе ме мына иттермен сөйлесу... Әй, құдайым-ай!... Нем бар еді сол құрғыр площадьқа барам деп! Өлмесе өме қапсын, біріңді-бірің жарып өлтіресіңдер ме, ұрып өлтіресіңдер ме, маған бәрібір деп табанды жалтырату керек еді. Әуел баста. Енді отырған отырысым мынау. Шелек жалаған тұтылдының керін келтіріп. Жала шелегіңді енді, мыйсыз, ақымақ!.. Дүние-ай, шешем естісе не болады. Сенгенім сен едің ғой, құлыным, мұндай іске ұрынып қалғаның не, талай айттым емес пе, тыныш жүр, тек жүр деп, енді қайттік, деп назаланса, жаным шырқырап кетеді ғой... Әупірімдеп түскен оқуымнан шығарып жіберсе, күнім не болмақ. Оқуы құрсын, шынында да соттап жіберсе, не істеймін. Қап!... Япыр-ау, мұндай да болады екен-ау... Он сегізімде түрмеге кетсем, қалған өмірім не болмақ? Түнек қой, түнек!!... Оу-у, қырсық құдайым-ай!..»

ойың сол. Қолдарыңнан келсе, басымызды кесіп алудан тайынбайсыңдар... Жә. Сонымен сендердің алаңға шығып митинг ұйымдастырған әрекеттерің, өкіметке қарсы сөйлеген сөздерің саяси бағыт алып отыр, ал бұл тұрғыдағы қылмыстық істер оңайшылықпен жабылмайды, осыны есіңе сақта. Сондықтан сен осы іспен ғана құтылғаныңа қуан. Іс жүргізу қағаздарына қол қойып, қарсылық білдірмесең, заң тарапынан жеңілдік көрсетеміз, бір-ақ жыл аласың. Мүмкін шартты түрде. Онда сот залынан бірден бостандыққа, далаға шығып жүре бересің. Пожалуйста, қайда барам десең, өз еркіңде, оқуыңды жалғастырам дейсің бе... Ал түзу ақылды тыңдамай, осылай қырсығып отыра берсең, басқаша сөйлесуге тура келеді. Жирен мұртын тістелеп қойып, көк көз майор осы нұсқада көп ақыл-кеңес айтты. Тергеу барысында бірінші рет өңі жылынып, шешіле сөйлегені еді. Хақназар манадан бері айтылып жатқан сөздің бірін естіп, бірін естімей отырған. Көңілі басқада еді. Ұрсуды да, ұруды да көріп, шала ұйқы, әлсіз тамақпен өткен бес-алты күннің ішінде жүдеңкіреп қалған да еді. – Отырыңдар, жігіттер, – деп майор бір кезде екі жігітті ертіп әкелді. Қабырғадағы орындыққа алдымен осы екеуін, содан кейін Хақназарды отырғызып, қазір куә адамдар келіп, осы үшеуіңнің араңнан қылмыскерді табады деп, ешқайсысының сөйлемеуін талап етіп, бөлмеге егде тартқан, толық әйелді кіргізді. – Ал, жолдас куәгер, мына отырған үш кісінің арасынан он сегізінші желтоқсан күні Брежнев алаңында өткен бүлікке қатысқан, қатысып қоймай, Звягинцевті... то есть халық жасақшысын ұрып, жерге құлатып, қолын сындырған қылмыскерді тауып, көрсетіп беріңіз. Бұлардың ішінде жоқ болса, жоқ деп оныңызды айтыңыз. Кәне. – Айтпақшы, тұра тұрыңыз, тұра тұрыңыз... – деді майор іле-шала. – Өтірік куәлік берген адам заң жүзінде жау-

ап береді, білесіз ғой оны, так, так, онда мына жерге қол қоя қойыңыз. Міне, дұрыс болды... Ал енді қараңыз мына кісілерге. Қайсысын көрдіңіз алаңда? Егде әйел бір сәт аңтарылып, бұларға қарап қалды да, оң жақта, терезеге тақау отырған Хақназарды нұсқады: – Міне, мына жас жігітті... көрдім... – Қай күні көрдіңіз? – деп сұрады тергеуші. – Қай күні дейсіз бе? – деп сәл тосылып қалды куәгер, одан кейін қол орамалымен бетін, көзін сүрте бастады. – Дәл енді есімде жоқ... – Жарайды, – деді тергеуші, әлгі әйел мен бұлардың ортасында талтайып Хақназарға қарап тұр еді, – бірақ сіз бұл жас жігіттің қолына қызыл шүперек байлаған халық жасақшысын ұрып, қолын сындырғанын рас­ тайсыз ғой. – Иә, растаймын, – деді әйел. Күреңітіп кеткен Хақ­ назарды көріп, жүзін бұрып әкеткен. – Тамаша... Так, енді мына жерге қол қойыңыз, дұр-рес. Мына жерге де. Қалай десе де, тергеуші өз ісінің маманы болып шық­ ты. Осылай тағы бір куәні – отыз жастар шамасындағы ду­дарбас жігітті әкеліп, ол шұқып тұрып Хақназарды көр­ сеткен соң, көңілі жайланған болуы керек, қолын қайтақайта уқалап, қағаздарын реттеп жазуына кірісіп кетті. Істің қалай бет алғанын түсінген Хақназар ең соңғы амалға көшіп еді: – Жолдас тергеуші, – деген. – Бұл куәлар не десе, о десін, менің бұлтартпас алибиім бар: өзімнің куәлерім – қасымда болған жолдастарым бар. Солар бәрін көрген, бәрін растап береді. Тұқшиып жазу жазып отырған майор басын қалт көтерді. Езуінде мысқыл тұрған. – Сен, Шығаев, алаңға жалғыз өзім бардым деп едің ғой, есіңде ме? Хаттамаға солай түскен, солай деп көрсеткесің. Ендігі уәжің жүрмейді. – Бәрібір сотта мен өз куәлерімді шақыртам, – деді Хақназар.

қалыпты. Әсіресе кабинетінен шығып бара жатқанында естіген «нацист болып шықсаң, лагерьде шірітіп өлтірем сені» деген ызбарлы үні әлі құлағынан кетпейді. Сол Лычкин кейін, жеті жыл өткен соң түрме бастығы болыпты деп естіген. Кумға ұсталмау үшін дубактар калымды аса сақтықпен жасайтын. Мәселен, арақ сату қылмыс саналады. Бірақ оңтайы келсе, бағасы түрмеде бес есе, он есе өсіп кететін саудадан дубактар қашпас еді. Ол үшін сенімді «клиентімен» түнде оңашада сөйлесетін. Десе де, офицерлердің калымының жанында дубак­ тікі тышқанның ойыны еді. Аты изолятор болса да, сырттағы адаммен бірер сағат жүздестіру, қап-қабымен азық-түлік кіргізу сияқты жұмыстар қожайынның рұқ­ сатымен ғана жүргізілер еді. Ішінде телевизоры бар екі адамдық, төрт адамдық «люкс» хаталар болады. Ақ­ шалы тұтқындарды соған жатқызып, апта сайынғы жамбаспұлын қожа­йынның өзі шытырлатып санап алатын көрінеді. Тізе берсе, мұндай алыс-берістер жетіп артылады. Оның біразын төрт ай СИЗО-да отырған Хақ­назар да көріп еді. Осыған қарап отырып, «тюрьма – золотое дно» – «түрме – алтын астау» деген сөздің рас екеніне көзі жеткен. «Алтын астаудан» жем жеп, түгі жылтырап жүрген офицерлердің бірі – капитан Үсенов. Естуінше, бұл Үсеновтің әкесі де ғұмыр бойы түрмеде қызмет істеген кісі екен. ДПНСИ болып жүргенінде, жүректен кетіп, сүйегі осы абақтыдан шыққан деседі... Үзілмей келе жатқан осындай «қаракөктің» тұқымы – капитан Үсенов продолда келе жатыр десе, тұтқының да, дубагың да дір ете қалушы еді. Аузынан жалын атқан, еңсегей бойлы, осы бір адамның сұсы алабөтен еді. Қашан көрсең, қабағынан қар жауып, сызданып жүреді. Солқылдаған жас бозбала күнінен осында жұмыс істеп келе жатқан, түрменің қуыс-қуысын бес саусағындай білетін сол капитан кеспелтекпен аямай сабағанда кісінің жанын суырып алушы еді. Тұтқындар қолына түспеуге тырысатын.

құмар еді. Әсіресе тордың үстіндегі ашық аспанға қарап тұрғанды ұнататын. Даланға шығып «қыдырып» қайтуды қанша жақсы көрсе де, подвалдағы моншаны көп елдің суқаны сүймейтін. Бірақ амал жоқ, кірлеп, биттеп кетпеу үшін еріксіз баруға тура келеді. Моншасы – ыстық судан шыққан буы ғана бар, кең, алакөлеңке бөлмедегі әшейін үлкен душ. Кісі көп, ауасы тар камерадан гөрі санчасть (санитарлық бөлім) деп аталатын түрме ауруханасында жату – барлық тұтқынның арманы. Аурухана болғанда, бұл да сол корпуста тұрған, тура сол сияқты камералар. Темір тор, шойын есік – айырма жоқ. Бірақ ауруханаға жатып шығу – тұтқын үшін тың серпіліс, үлкен тыныс, өйткені дікіңдеген режимниктер мұнда көп келмейді, сәл еркіндік бар, кісі аз, ауасы кең. Таза. Дәрігерлер денсаулығыңды қарайды дегендей. Бірақ санитарлық бөлімге түсу үшін, әлбетте, сырқат болуың керек. Дүние кімнің көкейін теспеген, ең ақыры мұнда да аяқ-қолы сап-сау, тепсе темір үзетін жігіттер кездесетін... Сөйтсе де, тұтқын халық үшін түрме мен лагерьдегі ең қадірлі адам – дәрігер еді. Санчастьтың бастығы, жасы жерортасынан асқан подполковник Куравлев деген кісі болды. Өзі сәл жаңға­ лақ­тау еді. – Әй, Сидоренко! – деп ол продолды басына көтеріп айғай салады, кісіге жақындап кетсе, үстінен жуа мен спирттің, темекі мен қолаңсаның иісі мүңк ете қалатын, қашан көрсең, көзінің асты көлкілдеп ісіп тұратын арық стоматологқа. – Тыңдап тұрмын, Петр Ильич... – Өй, қараң қалғыр, акт қағазын толтыр деп ем ғой саған! Әлі жүрсің бе сенделіп? Жұмыс аяғы бітсе екен, жүз грамға жетсем екен деп жүрсің ғой, – деп жарықшақ дауысты Куравлев сөзінің соңын орыстың ең күшті боқтығымен бітіреді. Десе де, сырт көзге аңғалдау, алаңғасарлау көрінетін бұл шал ғұмырының жартысын түрме қызметінде

сан байқаған. Сөйтсе, мамандығы невропатолог бол­ған соң ба, шал бұларды тексеріп, зерттеп жүреді екен. «Ине­ ге отырып, қанын әдейі өзі бұзған соң адам шіркін ібіліс­ тің құлы емес пе, емделіп кетуі қиын-ау...» деп бас шайқап отыратын. 9. Сот жазғытұрым басталған. Сотқа барар кезде тұтқын қауымы үсті-басын реттеп, сақал-мұртын алып, жөнге келіп барып шығатын. Жүрегі лоблып, көңілі қобалжып, сол күні ерте тұрып, әбден жуынған. Жаны бір, мұңы ортақ серіктері камерадағы жібі түзу, біркиер киімді үстіне жауып, қалжыңдап, қолпаштап шығарып салды. Күн жаймашуақ еді. Алакеуім шақ. Автозактың темір торлы терезесінен қалаға қарап отырған Хақназардың көңілінде сергек сезім ұялаған. Жазғытұрғы жұпар иісті иіскеп, жол бойындағы, бүр жара бастаған тал-тоғайға, таныс көшелерге, ондағы ел-жұртқа, сықылықтап күліп тұрған қыздарға, өзіне жетеқабыл үлкен сөмкені арқалап, мектепке кетіп бара жатқан бүлдіршіндерге қарап, бір жасап қалды. Бір сәт дүниенің бәрін ұмытып, өзін елге, ауылға бара жатқандай сезініп кетті. Айдауыл милитса таңғы пойыздан күтіп алып, енді станса басынан ауылға апара жатқан ағалары сияқты... Әйтсе де, көңілде түйткіл тұрған. Сот үйі – тозығы жетіңкіреген, Сталин заманынан келе жатқан екі қабатты сары ғимарат екен. Есік алдында тірі пенде жоқ. Еденнің ескі тақтайын сықырлата, айдауылы бар, бұл бар, сот залына кірген. Бір уақытта «Встать, суд идет!» деп саңқ ете қалған дауыстан жүрегі су етіп, көңілі алабұртып кетті. Сот деген бұған бір қол жетпес, киелі ұғым сияқты көрінуші еді, олай емес екен. Кең бөлменің ішінде, мына бетте екі жағында екі сақшы, қолында кісені бар бұл тұрса, қарама-қарсы прокурордың орынбасары, оң жақ бетте

судья әйел, тағы бір бес-алты адам, содан соң қолынан түк келмейтін мұның адвокаты отырды. Бар болғаны осыақ. Шешесіне хабар барған еді, өзі де хат жазған, колхоз бастығы жұмыстан босатпай жатса керек, әйтпесе құстай ұшып жететін еді-ау... Осы кезде емешегін созып көптен күттірген сот процесі де басталып кеткен еді. Жирен шаш судья әйелдің беташар қысқа сөзінен соң айыптаушы жақ міндетіне кіріскен. Прокурор­ дың орынбасары қазақтың жігіті екен, қолындағы он шақты бет айыптау қорытындысын ары-бері аударыстырып тұрды да, «қһа» деп жөткірініп алып, зулата оқи жөнелді. Бәрі де таныс, тергеу кезінде қайталай-қайталай әбден жауыр болған эпизодтар. – Жәбірленушіні шақырыңыз, – деді сот бір уақытта. – Жәбірленуші Звягинцев, – деді ол кірген соң, – сол, 18-желтоқсан күні өзіңіздің басыңыздан өткен оқиғаны бастан-аяқ айтып беріңізші. Ашаң жүзді сары жігіт – Звягинцев әуелі анықтап алайыншы, сол ма, сол емес пе дегендей, қарап алды да, сөзге кірісті: – 1986 жылы, 17, 18 желтоқсан күндері Отаныма бо­ рышымды өтеп, Алматыдағы Брежнев алаңында өз қыз­ метімді атқарып жүргем. Өздеріңіз білесіздер, сол күні экстремистік, бүлікші топтар белгілі бір мақсатқа жету үшін сол жерде қоғамдық тәртіпсіздікке жол берді ғой... Мен адал қызметімді көрсеттім ол кезде. Звягинцев, әлде жаттап алған ба, газет оқығандай, мүдірмей сөйлейді екен. – ...содан шамамен сағат он екі, отызда алаңның Фурманов көшесі жағынан бір жігіт жүгіріп келді. Қызмет орнымда тұрғандығымнан менің қолымда дубинка болды. Әлгі адам келді де менің дубинкама жармасты. Мен «тәртіп бұзбаңыз, азамат» деп кеудесінен ақырын итеріп қойдым. Сол кезде ол мені күрес тәсіліне салам деп, құлатып жіберді. Соның кесірінен сол қолым сынып кетті. Ол ду-

бинкамды алып, алаңдағы топқа кіріп кетті. Мені милиция мәшинесімен ауруханаға жеткізді. – Жолдас Звягинцев, сізді соққыға жыққан, қолыңыз­ ды сындырған қылмыскерді тани аласыз ба? – деп сұрады судья. – Иә. – Осында отыр ма, көрсете аласыз ба? – деді судья әйел тағы да дәл бір бала бақшаның баласымен жасырынбақ ойнап отырғандай. – Иә, ол мына кісі. – Жақсы, отырыңыз. Куәгер бар ма? – Бар, – деді әлдекім. – Шақырыңыз! – Азамат судья, маған сөйлеуге рұқсат па? – деді Хақназар орнынан тұрып. – Отырыңыз. Сізге де кезек келеді, – деді судья. – Куәгер Рыжова, 18-желтоқсанда сіз не көрдіңіз, жасырмай айтыңыз, – деген содан асықпай кірген жуан әйелге. –Шамасы сағат күндіз он бір жарым еді. Фурманов көшесін бойлап, орталық музей жақтан біреулер жүгіріп келе жатты. – Қанша адам жүгіріп келді? – Он, он бес адам болар. Міне, сол топ жүгіріп келді де, алаңдағы топқа қосылды. Олардың соңына таман келе жатқан біреуді жасақшылар ұстап қалды. – Халық жасақшысы деңіз, – деп түзетті прокурату­ раның сауатты қызметкері. – Иә, халық жасақшылары. Мен ол кезде өзімнің үйімнің балконынан, Сәтпаев пен Фурманов көшелерінің қиылысындағы, күншығыс беттегі, «Океан» дүкенінің үстіндегі үйден қарап тұрғам. Звягинцевті, то есть жәбір­ ленушіні мына кісі ұрып жатты, – деп жуан әйел Хақна­ зарды көрсетгі. – Шығаевты деңіз, – деді судья. – Бұл шамамен қай жерде еді? – Сол жерде, әлгі халық жасақшысы осы Шығаевты тоқтатты ғой. Шығаев оны қалай ұрып жыққанын біл­мей­

мін, әйтеуір көзді ашып-жұмғанша Звягинцевті кұлатып кетті. – Қолын сындырып кетті, – деп түзетті сосын. – Мұның бәрі тез, екі-үш минутта өткен оқиға еді. – Сұрақ қоюға бола ма, жолдас судья? – деген осы жерде Хақназар тағы. – Иә, қойыңыз. – Сіз, – деді Рыжоваға қарап, – менің сол кезде қандай киімде болғанымды айта аласыз ба? – Қандай киімде дейсіз бе? – Куәгер сасып қалды. – Ол есімде жоқ. – Қалайша?! – деді прокурор орнынан тұрып, – тергеу кезінде бәрін айтып беріпсіз ғой, қара куртка, көк кроссовка киген деп. – Мен протест жасаймын, жолдас судья, – деді Хақназардың адвокаты осы кезде. – Куәгер ұмытып отырса, прокурор әдейі есіне түсіріп отыр. Судья үндеген жоқ. – Жолдас Рыжова, өзіңіз есіңізге түсіріп көріңізші, – деді бар болғаны. –Иә, енді есіме түсті, бұл жігіттің үстінде қара куртка, аяғында көк кроссовка болатын. – Сіз қанша метрден көріп тұрдыңыз? – деп сұрады адвокат. – Сол ...шамамен жүз метр болар. – Ал сіз тергеу хаттамаларында екі жүз деп көрсе­тіп­ сіз, – деді адвокат. – Иә, есімнен шығып кетіп отыр, кешіріңіз... екі жүз метр. – Екі жүз метрдей аралықтан бір көрген адамының түр-түсін есіне сақтай ала ма бұл кісі, киген киімінің өзін ұмытып отыр ғой. – Адам екі жүз метрден көргенін есінде сақтай алады, оны арнаулы дәрігерлік комиссияның өзі солай деп шешкен, міне, анықтама қағазы, істің ішінде тіркелген, – деді пурокурордың орынбасары. – Жақсы, – деді судья. – Келесі куәгерді шақырыңыз, тезірек!

Екінші куәгер – көзі жыпылықтап, қозғалақтай беретін жас жігіт – болған оқиғаны Рыжованың айтқанына ұқсатып баяндап шықты. – Шығаев жәбірленушіні ұрып жатқанда сіз қай жерде тұрдыңыз? – деп сұрады адвокат. – Сол күні СХИ жақтан сағат 11-12-лерде Фурманов пен Сәтпаевтың бұрышына, алаңның шетіне бір­ неше автоколонна келіп тоқтады, мен де солардың ар­тынан іле-шала келдім. Ленин көшесінің бойында тұратын ата-енемнің үйінен келе жатқан едім. Сол кезде Фурмановтың бойымен тау жақтан бір топ жігіт жүгіріп келді де, шынжырша шұбатылып тұрған шекара әскерінің сабын бұзып, алаңдағы топқа кіріп кетті. Ішінде осы айыпкер бар. Жәбірленушіні құлатып, ұрғанын өз көзіммен көрдім. Судьяның, адвокаттың қосымша қойған сұрақтары мен куәгердің оған берген жауабы да осы төңіректе болды. Сот процесі ет асым уақытқа созылып, енді аяқталар мезгілде, Хақназар сөз сұрап: – Қылмыстық ісім дұрыс жүргізілмеді деп есеп­ теймін. Өйткені куәгерлер өтірік айтып отыр. Менің сол кезде киген киімімді, оқиға болған уақытты шатастыра берулерінің өзі соны көрсетіп тұрған жоқ па. Азамат судья, менің ешқандай кінәм жоқ, қылмыскер емеспін, бұлардың айтқандары рас болса, баяғыда мойындайтын ем ғой… – деген еді, жауап берген ешкім болмады. Іле сот мүшелері өзара кеңесіп келеміз деп шығып кетті. Олар келгенше Хақназардың дегбірі кеткен. Жүрегі атқақтап, ауызынан шығып кете жаздап еді. Дүниеде өз тағдырыңның қалай шешілерін білмей, тағатсыздана күткеннен ауыр ештеңе жоқ шығар! Қанша уақыт өткені есінде жоқ, әйтеуір арқасынан суық тер бұрқ ете қалғанда, еденді ойып жіберердей бо­лып, тепсіне басып кірген судья «Заңымыздың атынан сөйлеймін!» деп бастап, «ауыл шаруашылық инсти­

– Уақыт бітті, Тунгус, екі жарым сағат өтті. – Міне, міне, қазір, – деді Тунгус. Хақназар қайтуға жинала бастағанда Жиган: – Сен расында нацист шығарсың. Бірақ жадыңа тұт, жігітім, түрме мен лагерьде ұлтқа жіктелу, нәсілге бөліну деген ешқашан болған емес. Осыны ұмытпа! – деген. Нашаның уытынан басы айналып, құлағы шуылдаған Хақназар транзиттегі камерасында көпке дейін ұйықтай алмай жатты.

– Жақсы, мама, отырайық енді, – деп төсекке әрең отырғызды. Көзінің жасын сүртіп қойып, қайран шеше қайтақайта айналып-толғана береді. Әлі жас, қайратты кө­ рінгенімен, жүдеңкіреп қалғаны байқалады. Көзінің ас­ тына қаракөлеңке түсіп, мандайындағы әжім көбейген секілді. – Балам-ау, жүдеп кетіпсің ғой, алтыным-ау, қиналып жүрсің-ау деймін?.. – Жоға, мама-ау, бәрі жақсы, тамақ тоқ, киім бүтін. Үйреніп қалдым қазір. – Шашыңды тақырлап тастапты ғой, – деген Хақна­ зардың басын сипап отырып. – Енді... тәртіп солай. Бәрі тақырбас жүреді. – Сұмдық-ай, қатты ұстайды ғой бұлар адамды!.. Шешесі қол орамалымен көзін сүртіп, тағы үнсіз жылап алды. Хақназар көңілін бассыншы деп біраз үнсіз отырды. Уәзипа (шешесінің аты Уәзипа еді) сәлден соң өзіне келіп: – Ойбүу!.. – деген, – ұмытып кетіппін ғой... Қазір, балам... Үйдің дәмін шығарып қоймай, не қара басып қал­ған мені... «Тоқ» шәйнек, ыдыс-аяқ, бәрі өзінде бар екен, ДПНКдан плита алғызып, ас қамына кіріскен. –Бастықтарыңның жеке сыбағасын бағана, келген бетте-ақ беріп қойғам, – деді күйбеңдеп жүрген Уәзипа. – Бекер әуре болғасың, – деді Хақназар қазы мен жент­ ті, сары май мен бауырсақты соғып отырып. – Үйбәй-ау, қызықсың, балам. Осы күні бастықтың аузын алып қоймаса, қиын ғой... – Өй, онсыз да свидание беруге тиіс қой бұлар! – Пәлі, ұлым-ау.. Өзіңе көз қырларын салып жүрсін деген ғой менікі... Хақназар үнсіз күлген. – ...Әрі ауылдан келген атым бар, буынған-түйінген сөмкем көп, көріп тұр, ұят емес пе, ауылдың дәмін татыру деген бар, дәметеді ғой қайткенмен...

Етті кешке асайын, оған дейін қуырдақ қуырып жібе­ рейін деп Уәзипа тез, апыл-ғұпыл ас қамына кіріскен. Ет піскенше деп, шай ішіп отырған кезде елдің жаңалығын айтып жатты. – ...Қамысбектің әлгі сары қызы күйеуге тиіп кетті, шулап жүріп оны ұзаттық. Мына Қараөткел жаққа шықты. ...Көрші атаң жазғытұрым қайтыс болған. Тың жүрген сияқты еді, үш күн ауырды да, көз жұмды марқұм... Сол.. Айтпақшы, ұмытып кетіппін ғой, класс жетекші апайың – Нұрсипат менен сәлем айт деген еді, қарыз болмасын, соны айтайын... Шай ішіп болғанша Хақназар ауылдың біршама жаңа­ лығына қанып қалды. Кешкісін ет жеп, сорпа ішіп болған соң басынан өткен жайды шешесіне асықпай айтып берген. Сөзін бөлмей, ойлана қарап отырған Уәзипа: – Құлыным-ау, бір зауал кез бопты ғой өзіңе, бір зауал кез бопты ғой, – дей берген. Кеудесі қақ айрыла «у-уүһ!» деп күрсінген. – Жесір қатынның сөзін кім тыңдаған, – деді төмен қарап көзіне жас алған Уәзипа, – қолдан келер қайран жоқ! Көктемегір әлгі қалқоз бастықтан әрең сұранып, Алматыға, өзіңе бір барайыншы деп отырғанымда сенен хат келді, келмей тұра тұр, сотым болып кетті деген. Шыбын жанымды қайда қоярымды білмедім, балам. Көрмеген нәрсем ғой бұл. Заңды кім білген... Көмектесер ағайын-туыстың түрі анау. Бетіңе қарап, жаны ашып, құр тамсанғанынан басқа жәрдем жоқ... Ух!... Хақназар «жарайды, мама, айта бермеңіз енді» десе де, бір шешіліп кеткен Уәзипа ойдағы-қырдағы әңгіменің бәрін тізіп шыққан. – Алты жыл деген көп қой, құлыным, – деген үнсіз егіліп. – Ештеңе етпес, балам, ізденем әлі, – деген сосын оқыс қатайып. – Түбіне дейін ізденем. Уәзипа жас күнінде өжет болған деседі, мойыл қара көзінің оты әлі де жоғалмаған. – Хақан, – деген қайтатын күні (ұлын Хақан деуші еді), – ештеңені уайым етпе. Бұзық іске араласпай, тыныш

жүр. Бәрі оңынан шешіледі әлі. Атаң үйреткен дұғаны ішіңнен айтып қойып, әкең қайтыс болған күнді есіңе алып жүр. – Хатыңды күтем, – деген. – Аман бол, қарғам! Шешемен қоштасып зонаға кіріп бара жатқанын­да тамағына тас тығылып, көзінен ыстық жас ытып шық­ қан еді. 14. Күндер өтіп жатты. Бір өңкей сұрқай, ауыр күндер. Бұл кезде Хақназар лагерь тіршілігіне үйреніп, тіс­ қақты болып қалған еді. Сөйтіп жүрген күндердің бірінде хат келген. Хатты жазған «әскери борышын өтеп жүрген құрылыс жауынгері», бала күнінен бірге өскен досы Құрмаш екен. «Әдірісті Уәзипа апайдан алдым» депті. Соған қарағанда мұның шешесіне де хат жазған болды ғой. Досының хатын оқып, қатты толқыған. Өзі әскерде жүрсе де, мұны жұбатып отыр. Құлын-тайдай тебісіп бірге өскен құрдасы емес пе, «Өзім барып, шекеңе тыртық салып бермесем, тыныш жүрмейтін болдың ғой» депті бір жерінде. Бес жасында осы Құрмаш ойнап жүріп, Хақназардың сол жақ шекесіне шөлмектің сынығын қадап қойыпты. Содан тыртық қалған еді. Құрмаштың еске түсіріп отырғаны сол. Он бір жасына дейін тентектеу болып өскен еді ол. Шәп етіп біреумен жағаласа кеткенімен тез қайтатын, тіпті бүгін төбелескен баласымен ертесінде күліп, ойнап жүрер еді. Әйтсе де, көрші өскендіктен бе, Хақназар біреумен ілінісе қалса, бұны жақтап шыға келуші еді. Бойы тапал болса да, алыс-жұлыста ешкімге дес бермейтін. Үш оқитын ба, төрт оқитын ба жылы, үлкен балалардың кеукеулеуімен жекпе-жекке түсіп, көйлегінің дал-дұлы шығып, жыртылған Хақназар «Енді үйге не деп барам, мамам ұрсады ғой» деп жыларман болып тұрғанда, «Мә, менікін

киіп ал» деп өз көйлегін шешіп беретін де осы Құрмаш еді. Хақназар тартыншақтағанымен қоймай кигізген. «Мен апамнан қорықпаймын, ол тіпті көйлегімнің қайда кеткенін де білмей қалады» деген. Хақназардың әкесі жеті-сегіз жасында мәшине апатынан қаза тапса, Құрмаштың шешесі бұлар ес білмей тұрғанда толғақ үстінде көз жұмған екен. Көзін тырнап ашқаннан әкесінің шешесі – апасының бауырында өскен Құрмаш ерке болды. Бесінші сыныпты бітіретін жылы сол апасы қайтыс болып, әкесі қайта үйленіп, бұлар алыстағы малды ауылға көшіп кетті де, алтыншы сыныпты Құрмаш интернатта тұрып оқыды. Жарым көңіл болып бірін-бірі бауыр тартты ма, кім білсін, әйтеуір екеуі тез түсінісуші еді. «Интернатты не қыласың» деп Хақназар зорлағандай етіп үйіне әкелсе де, Құрмаш бір жеті тұрар-тұрмастан интернатына қайта кеткен. Әйткенмен ара-тұра келіп, қонып тұратын. Сөйтіп, екеуі жұптары жазылмай, бірге ер жеткен. Тойға да бірге барды, топқа да бірге кірді. Домбырашы еді. Бұл өнерін әкесінің немере ағасы Бөжейден үйреніпті. Қырдағы ескі қыстауда тұратын ол кісі ағаштан түйін түйген ұста еді. Құрмаш интернаттан қашып, сол кісінің үйінде жүретін. Талабын байқаса керек, Бөжекең Құрмашқа домбырашылық өнерден бар білгенін ерінбей үйретіпті. Хақназардың өзі де талай көрген. Жетпісті алқымдап қалған, қалың қасты, қызыл шырайлы шал өзімен-өзі домбыра тартып отыратын. Он жасынан ұста шалдың соңынан қалмаған Құрмаш бертін келе қалқоздағы музыка мектебінде де оқыды. «Домбырамды сағынып жүрмін» депті өзі де хатында. «Әттең, мына жерде жағдай жоқ, әйтпесе біреуін өзім-ақ шауып жасап алар ем... Кейде түсімде домбыра тартып жатып оянам...» Сол күні жауап хат жазуға мұршасы келмеді. Жұмыстан соң шаршап келіп, тұяқ серіппей ұйқтап еді, түс көріпті. Түсінде, бала кезі дейді, Құрмаш екеуі Бөкен өзенінің жағасында қармақ салып-

ты. Құрмаш қармағын қазыққа байлап қойып, домбыра тартып отыр екен. Кенет... бұлар отырған жардың шеті қопарылып құлап бара жатады. «Ойбай!» деп екеуі жар шетінен ұстай алыпты. Мұның айғайлайын десе, үні шықпайды. «Хақан!» дейді біреу, қараса, төменде Құрмаш ілініп тұр. Жаңағы өзен жоқ, терең шыңырау екен дейді. Бұл қалай болып кетті деп бұл қорқып үлгерген жоқ: а-а-а! деп Құрмаш құлап бара жатыр екен. «Құрмаш!» деп айғай салыпты. ...Дауысы қатты шығып кетсе керек: – Өй, Шығаев, төсектің басын ұстап бақырып жа­ тырсың ғой, түсіңде біреу қылқындырып жатыр-ау шамасы, – деп біреулер күліп жатыр екен. 15. Хақназар жүрген төртінші отряд есік пен терезе, үстел мен орындық дайындайтын ағаш шеберханасында жұмыс істеуші еді. Отрядта әртүрлі адамдар болды. Бірі босанып, бірі ауысып жатса да, отряд құрамы негізінен тұрақты еді. Өмірбек деген ұзын бойлы, қарасұр кісі болды. Сотталардан бұрын үлкен қаланың түбіндегі бір ауылда шопыр болып істепті. Сөйтіп жүргенде таныс біреу «Өмеке, қорамдағы сиырды қаладағы үйіме жеткізіп берші, ақы­ сын төлеймін» деген соң көлденең табыс көкейді теспей тұра ма, сұраған бағасына келісіп, екі кештің арасында қалаға зуылдатып келе жатқанында мілитса тоқтатып, мәшине бортындағы төрт сиырды ұрлық малы деп, сол жерде актілеп, қамап тастайды. Ақыр соңында мал ұр­ лығымен айналысатын сыбайлас топтың қызметінде жүрді, қылмысқа қатысы бар деп екі жыл кескен... Алпысты алқымдап қалған, өзі аурушаң Өмекең «әкең­ нің аузын... бәрінен бұрын қыз-келіннен ұят болды ғой» деп отырар еді. Бір жолы хәлін сұрауға алыстан кемпірі де келіп еді. «Кемпіріңіз жас қой» деп күлген сонда көріп қалған біреулер. Екінші алған әйелі екен. Өмірбек шалға

лагерь өмірі жеңіл тиген жок, Оңашада «бәрінен бұрын боғыңмен жасты балалардың балағаттайтыны көңілге жаман батады екен» деп отырар еді. Өмірбекті отряд бастығы кейде өз үйінің жұмысын істетуге алып кететін. «Нәшәндіктің көңілінен шығатындай бір дүние жасап беру керек. Мүмкін ол кісі мерзімімнен бұрын шығарар, ә, қалай ойлайсың, Хақназар» дейтін. Бірақ оған жетпеді: босанарға үш-төрт ай қалғанда аяқасты жүректен қайтыс болып кетті. Он саусағынан өнер тамған нағыз ағаш шебері Володья Верещагин еді. Мінезін кісі түсінбейтін: кейде көңілденіп әңгіме айтып, қолына не түссе, соны айналасындағыларға сыйлай салып, бәрімен жақсы болып жүреді де, кей күні қабағынан қар жауып, адамды жау көріп, терісіне сыймай әрең отырады . Бірақ өз ісіне мығым еді. Володья кезекті бір кикілжіңде, өзі ұрттап алған да болса керек, әйелін сабаймын деп жүріп, өлтіріп алып, лагерьден бірақ шыққан. Бір күні тайғақ іске араласып, «абыройлы азаматтармен» бәске карта ойнап, оңбай ұтылған. Ақырында ұтылған ақшасын түгел қайтарып бере алмай бейшара – «қыздар» бригадасынан орын теуіп еді... Алексей Васильевич Хвостов – штангенциркульдің не екенін білмейтін, ағаш ісінен хабары жоқ, қолына балта ұстап көрмеген кісі еді. Ішкі Ресейдің бір қаласында қаржы махинациясына араласып (өзі сол саланың маманы, әжептәуір үлкен қызметте істеген кісі екен), «еңбекпен түзелуге» колонияға жолдама алыпты. Ақылға да, айлаға да шырақ жаққан, әр түрлі саладан хабары бар кісі еді. – 1917 жылы Петерборда төңкеріс жасаған пролетариат көсемінің шынында қандай адам болғанын білемісің? – дейді бір күні шай ішіп отырып. * Бұл жерде: ұры мен қарақшының «заңы» бойынша еркек емес деп жарияланған адамдар.

– Жоқ. – Ол атаң Германияның арнаулы барлау қызметінің ақшасымен большевик партиясын жемдеп, надан әскерді алдап түсіріп, Ресейді сатқан авантюрист қой, – дейді төбеден жай түсіріп. – Жаңа экономикалық саясат – НЭП – совет өкіметі­ не не үшін керек болғанын білесің бе? – дейді тағы бірде отырып. – Жоқ. – Өкіметтің тақыр қазынасын толтыру үшін. Мәсе­лен, халықтан астықты, етті бір сомнан сатып алып, өздеріне қайта бес сомнан сатып, екі арадан түскен төрт сомға чекистерді асыраған. Алексей Васильевичтің оңашада ғана айтатын бұл сөздері ертегідей естілуші еді. Лагерьдегі өзгеше топ – орысша айтқанда, «воровской мир», «преступный мир» аталатын каста. Бұлар еркін өмірдегідей мұнда да жұмыс істемейді, колония бастығының – қожайынның табанын жалауға бар, сыйсияпатын беруге даяр, бірақ жұмыс істегісі келмейді. Ар көреді. Арын емес, «вор намысын кірлеткісі» келмейді. Тар жер, темір қоршауда алшаң басып жүретін бұ­ лардан елдің бері сескенер еді. Вася деген болды, бар ғұмыры осы колонияларда өтіп келе жатқан. Зонаға алғаш келсе де, басынан сөз асырмаған бір боксшы жігіт сонымен байланысып қалды. Вася алпамсадай жігітке шамасы келмейтінін біліп, кіжініп, қорқытып кеткен. Жұрт осымен ба­ сылған шығар деп ойлады. Жарты жыл өтті ме, өтпеді ме, кілтшілердің будкасынан әлгі боксердің көзі аққан, қолы сынған, басы үйтілген, қарыны жарылған, қой­шы, әйтеуір адам көргісіз мәйіті табылды. Бүтін колония тік тұрып, кісі өлтірген қылмыскерлерді іздейді. Боксшы жігітті біреуі пышақпен, біреуі ара темірмен, біреуі балтамен, біреуі отверткамен қинап өлтірген бірнеше кісі екені белгілі сияқты еді. Жарты жылдан соң Вася­ ның жалғыз өзі өлтіргені елге мәлім болды. Қылмысы­

Екінші тарау ҚИЯДА 1. Құйрық-жалы төгілген, есік пен төрдей қоңыр аттың жүрісі жақсы екен. Аршынды аяңы иесіне жакқанын сезгендей, анда-санда бір осқырынып қойып, көк шалғынды омырауымен қақ жарып, екпіндете жүріп келеді. Нағашысының жүрісті, белді ат деп мақтап бергеніндейақ екен. Күншығыстан өркеш-өркеш болып суырылып шы­ ғып, терістік-батысқа қарай сілемдене созылған Қал­ батау көгілдірленіп көз ұшында тұр. Таудың бер жағы – адырлы белес, оның өзі бері қарай жонданып келіп кең, ойпаң жазыққа айналады. Хақназардың түстік жақтан беттеп келе жатқан жері осы жазықта иреңдеп ағып жатқан, жағасы қамысты, қопалы Бөкен өзені. Колхоздың жері болғаннан кейін жан баласы баспаған, жайылымда өскен ойдың қалың жасыл шөбі көздің жауын алып, түгі қисаймай, тусырылып тұр. Қоңыр ат майда ескен самал жел толқыта тербеп тұрған көк шөптің басын ақырын ғана мойнын бұра, бырт еткізіп жұлып алып, ауыздықтың бөгет болғанына қарамай, езуі көк нілденіп, қаршылдата шайнап келеді. Өзен сағасына жақындаған сайын ит тұмсығы батпастай болып ұйыса түскен жасыл шалғын биік аттың өзіне зорға ашылып, еріксіз жол беріп келе жатыр. Хақназар аққан судың бағытын көргісі келгендей атының басын шалт бұрып, тебініп қалып әудем жердегі иекартпаға шоқыға шыға келді. Оң жағалауындағы, шоқ-шоқ болып тұрған біренсаран тал мен шілікті есептемегенде, жағасын қамыс пен қоға көмкерген енсіздеу өзеннің көрінісі өзгеше әдемі көрінді. Түбіт бұлттары жерге жақындағысы келгендей төне түскен шайдай ашық, тұнық көк аспанның астында бұйығып, бейқам жатқан мына өлке жан

тыныштығының жұмбақ мекені секілді. Бәленбай жылғы тар жерден кұтылған Хақназардың күткені де осы еді. Жарықтық, кір жуып, кіндік кескен қайран жердің кейде түсіне кіріп, сағына оянатыны есіне түскен. Іле мауқымды басайыншы дегендей, үзеңгіге салмақ сала атынан түсіп, шылбырды қолынан шығармай, белуарынан келетін шөпті жапыра құлай кетті. Бірақ ұзақ жата алмаған. Атын жетектеп өзенді құлдай жүрді. Сол, бала кезіндегідей, сырым ішімде ғой деп, үнсіз ғана, баяу ағып жатыр. Шөбі селдірлеу келген аласа жарқабаққа келіп тоқтаған. Етектегі, үйіріле толқыған қара суды қызықтап тұр­ған Хақназарды кенет пыр-р ете қалған дыбыс елең еткізген. Үлкен, көкала үйрек екен. Тас лақтырым жердегі қалың қамыстан қанатын сабалай тіп-тік кө­ теріліп, әуеде бірер секунд тұрды да, сымпылдап ұшып кетті. Әлден соң, тырна ма, көкқұтан ба, айыра алмаған, олардың да төбесінен сусылдай ұшып өткенін көрді. Қай­ран қалған. Бала кезінде өзен бойында бұл құс кө­ рін­беуші еді. Шылбырды жұлқи тарта, шөп басын қуалап, еркін оттауға кіріскен қоңыр атты тұсап, ауыздығын алған. Содан соң ыңғайлы жерді іздеп суға түспек болды. Не болса да, бір көрейінші деп, асты шөп пен балдыр болған соң сәл жүрексініп тұрды да, артынша үстіндегі киімінен лыпа қалдырмай, бәрін шешіп тастап, баспен суға күмп берді. «Түу, рақат-ай» деп күбірлеген атып шыққанда. Сергіп қалыпты. Дүние өзгеріп сала бергендей. Жаңа, жас түрге енгендей. Оншалықты терең емес сияқты, бірақ бойлауға батылы бармаған. «Күзге таман құс атуға келуге болады екен» деп ойлады да, іле-шала-ақ өз ойына өзі күліп жіберді. Осы жасына шейін мылтық атып көрмегені есіне түскен. Аздан соң ыстықтай бастады. Тас төбеге өрмелеп жетіп қалған табақтай күннің сарша тамыздағы шекені тесетін айрықша ыстығы басталмақ тәрізді. Қой, қайтайын деген оймен әудем жерде шыбындай, оттап

тұрған атына қарай жүрді. Салқын қайтқан соң сәт сайын көбейіп келе жатқан шыбын-шіркейден, әсіресе сона мен масадан қашқан. 2. Желтоқсандықтардың ұйымы бар деп естіген соң соларға барып, ақыл-кеңес алып, оқуын қайта жал­ ғастыруға әупірімдеп жүріп әйтеуір рұқсат алды. Екі ай бойы табанынан таусылып, әбден сенделген Хақназар қағазбастылық дегеннің адамды қалай жейтініне де көзі жеткен. Әйткенмен жазықсыз жаладан, сотталған деген сұмпайы аттан құтылатын болғанына қатты қуанып еді. Алаңдап отыр ғой, қуанышты хабарды жеткізейін деп, шешесіне сол күні-ақ хат жазып жіберген. Бұл кезде Алматыда сары күздің сабалақ жаңбыры басталған. Тіпті қыс ерте түсетінін байқатқандай, тау басына қар түсіп, таңғы ауадан ызғар білінетін. Ара-тұра кей күндері салбырап кеш түсісімен қол созым жердің өзі шаңыттанып, қалың тұман басар еді. Күндіз түссіз аспан түнеріп тұрып алады. Кейбір уақытта қаракөк түске кіріп, қаланы жаныштап тастайыншы дегендей төніп келе, кісінің еңсесін басып тұрып алады. Дегенмен, Алматы сол бұрынғы қалпында екен. Сағынып қалыпты. Мауқымды басайыншы деп Құрмашты ертіп алғашқы күні армансыз аралаған. Аралағанда сол, «Арман» кинотеатрына барып, Абай ескерткішінің қасында жүріп, Горький паркін қыдырып, кешкісін шаршап Құрмаштың жатақханасына оралған. Құрмашты босанып шыққалы бері екінші рет көріп отыр. Жазда досы каникулға келгенде, қуана көрі­сіп, екеуі армансыз сырласқан. Іштегі шерді ақтарып, кө­ ңілдің кірін кетіріп, бүккен нәрсесінің бәрін қалдыр­ май, түндер бойы әңгіме шертісіп еді. Енді, міне, екеуі де Алматыда. – Қыздарға барайық, – деді Құрмаш жатақтың бөл­ месіне сыймай. Сыймағаннан бұрын екеуінің де қарыны

ашып еді. Қыздарға барайықтың артында «шай ішіп, ес жиып алайық» деген емеурін жатқанын біліп: – Құр қол жетіп барғанша, бірдемелерімізді көтере келейік, – деді Хақназар. Ескі темір керуетте шалқасынан түсіп жатыр еді, сықырлата орнынан тұрған. Консерватория жатақханасының артында, екі-үш жүз қадамдай жерде дүкен бар еді, соған барып, шайға деп пешение, кәмпит сияқты біраз тәтті нәрсені алып келді. – Осы жерді неғып тещин язык дейді? – деп сұрады Хақназар қайтып келе жатқанда Абай, Жандосов, Ча­паев деген үш көшенің қиылысынан пайда болған, аумағы біршама үш бұрышты жер ел аузында «тещин язык» – ененің тілі деп аталушы еді. – Ит біле ме, – деді Құрмаш аузындағы пешениесін шай­нап келе жатып, – мыйға кірмейді. Ал жарайды, үш бұрышты, сала құлаш болып осы жер тілге ұқсап тұрсынақ делік, бірақ неге ол «ененің тілі» деп аталуға тиіс. Тегі, орыстың образды ойлау жүйесі біздікінен басқаша-ау. Қыздар дәл бір қонағын күтіп отырғандай жайраңдап, емен-жарқын қарсы алған. «Баланың бұлардың алдындағы абыройы жаман болмады» деп ойлады Хақназар аяғын шешіп жатып. – Қайда жүрсің, Құрмаш-ау, сабақта да жоқсың кешелі-бүгін? – деп сұрады бұлар төрге шығып отырған соң тығыршықтай қара қыз. – Оның кешірімді себебі бар, – деді Құрмаш жымиып. Жастықты арқасына тіреп қойып, аяғын айқастырып, шалқасынан түсіп отырды. – Бала күннен мені арқа тұтып өскен бір інішегім келіп қалып еді, өзі, міне, отыр, осыған күні бойы қаланы көрсетем деп өліп қала жаздадым. Хақназар еріксіз күлді. – Танысып қойыңыздар, қыздар, – деді Құрмаш. – Менің кластасым – Хақназар. Біреуі ұрлана, біреуі сынай қарап таныса бастаған. – Анар, – деді тығыршықтай қара қыз әппақ, ірі тіс­ терін ақсия көрсете күліп.

– Индира, – деді талдырмаш келген, көзілдірік тақ­ қан, ұзын бойлы сары қыз оқып отырған кітабын былай қойып. – Самал, – деді төрдегі терезенің жақтауына сүйеніп тұрған, «спортивка» киген аққұба қыз. – Міне, ресми танысу осымен бітті. Енді отырысы­ мыздың келесі бөлімі – қонақасын беру, шай беру деген сияқты ресми емес жағына тезірек көшейік, – деді Құрмаш қолын уқалап. – Саған емес, алыстан келген қонаққа қонақасы беруге болады, – деді Индира күліп. – Е, мен де соны айтып отырмын ғой... «Осы күнгі қазақ қыздарында екінің бірінің аты – Индира. Қандай сүйкімсіз есім» деп ойлады Хақназар сары қызға қарап. – Хақназар деген атты бірінші естуім, – деді Индира. – Ол не деген сөз? «Мына қыз адамның ойын оқи ма-ей?..» деп қысылып қалды Хақназар, бірақ іркілмей тез жауап берген: – Енді... оның, шығу төркіні – Хақтың, яғни Алланың назары, Алланың көңілі түсті деген мағынада жатса керек. Атам сүй деп түсіндірген. Өзінің қойған аты ғой. Хақназар деген қазақтың ханы да болған тарихта. – Надо же, – деп Анар басын шайқап күлді. – Оригинально, – деді бұл кезде дастарқан жасап жүрген Самал. – Өзі де оригинальный жігіт, – деді Құрмаш. – Бола­ шақ экономист, болашақ сапқоз директоры, нағыз еразаматтың мамандығы. – Рас, – деді Индира. Құрмаш, біздікі сияқты емес, экономист мамандығы нағыз ер-азаматқа қол, керемет жұмыс, бұлардың етегін ұстаған қыздар келешекте не жеймін, не ішемін демей, ет пен майға бөгіп отырады деп, ұзақ сонар, қысыр әңгімеге көшіп кетті. – Шай ішіңіздер, – деді шынаяққа шай құйып жатқан Анар.

Қыздардың екеуі осы консерваториянікі, Құрмаштан төменірек оқитын, 2-курс студенттері болып шықты. Самал шет тілдер институтында оқиды екен. – Неміс тілі ме? – деп сұрады Хақназар өзінің мектепте оқыған тілі есіне түсіп. – Жоқ, ағылшын тілі, – деді Самал қолымен кекілін жинап жатып. Ұзын, қолаң шашы әдемі, аққұба өңіне өзгеше сән беретін секілді. Қыр мұрынының үстінде тарыдай меңі бар екен. – Шай алыңыз, Хақназар, – деді Анар. – М-м, ішіп отырмын... Құрмаш уақыт көңілсіз өтпесін деген болуы керек, Хақназар екеуінің мектепте оқыған кездерін еске түсіріп, балалармен көкке шығарда көршінің үйінен тауық ұрлағанын, ол тауығы артынан Хақназардікі болып шыққанын айтып, елді күлдірем деп, өзінің ішек-сілесі қатып отырды. – Иә, менің де есіме түсіп отыр, – деді Хақназар да. – Біздің үйге әкеліп, түнде жүнін жұлып, пісірдік емес пе бәріміз. Ертеңіне келсем, шешем қауырсынынан танып, тауықты қайда жібердің деп ұрысқаны. Өзі де елде жоқ, ерекше сары тауық еді ғой. – Соңдай бір тауық етін әкеліп жеу керек еді, – деді Құрмаш, – тәбет ашылып кетті ғой әңгіме айтам деп. – Біз ет жемейміз, – деді Индира салтанатты түрде маңызды хабар естірткендей. – Онысы несі тағы? – деді Құрмаш. – Атаң қазақ дүние жүзінде екінші орын алады ет жеуден. Мынауыңды естімейтін болайын, шырағым. –Бірінші орынды кім алады? – деп сұрады Анар. – Неден? – деді Құрмаш түсінбегенсіп. – Ет жеуден. – Қасқыр. Қыздардың үшеуі де күліп жіберді. – Бірақ біз расында да ет жемейміз, – деді Индира тағы да. – Ойнап айтып отыр, – деді Анар.

– Жоқ, рас, оның несін жасырамыз, – деді Индира оған қарап. Содан соң керуетте отырған екі жігітке бұрылып: – Біз кришнаиткамыз! – деді. – Онысы несі тағы? – Кришна деген, – деді Индира көзілдірігін түзеп қойып. – Түсінесіздер ме? ...Ол былай... Былайша айтқанда, вегетарианка деген сөз ғой. – Бірінші рет естіп тұрмын, – деді Құрмаш. – Оны түсіңдіру қиын. Оны түсіну үшін бізбен бірге сол жерге баруың керек сенің, Құрмаш. – Ол неғылған жер? – Шынын айтсақ, біз қазір кришнаиттардың ұйымы­ на барып жүрміз, – деді Анар қараторы өңі лып ете күреңі­ тіп. – Қызық екен өзі. Неше түрлі обрядтары бар. Бірақ бізге ұнады, өйткені өмірдің әр түрлі құпияларын ашып береді. Оказывается, ет жеген адам қылмысқа ортақ болады екен ғой... Жігіттер бір-біріне қарап күлген. – Оның күлетін ештеңесі жоқ, – деді сабырлы қал­ пында қалған Индира. – Кришна ілімі бойынша, мына дүниедегі заттың бәрінде жан бар. Сендер адамда ғана жан бар деп ойлайсыңдар ғой? – Иә, – деді Құрмаш мына қыз одан ары не айтар екен дегендей. – Сендер адамда ғана жан бар деп ойлайсыңдар, солай ғой... – деді Индира тағы да. – Жоқ, олай емес. Дүние жаратылғанда бәрінде болған, жан-жануарларда да жан бар. Тіпті далада өсіп тұрған шөпте де, таста да, құмда да жан бар. – Жарайды ал, содан? – Міне, жаны бар жануардың етін жеп, біз – адамдар күнәға батамыз. Кришна ілімі сондықтан етке запрет қойған. – Пәлі, – деді Құрмаш. – Сен шөпте де жан бар деп отырсың, онда мына салатта да, ана бидайдан тартылған нанда да жан бар емес пе. Нан жеген адам да қылмыскер болып шығады ғой сеніңше сонда?

– Жоқ, жоқ, – деді Индира дес бергісі келмей. – Кришна ілімі бойынша, шөптен жасалған тағамды жеуге рұқсат. Ал етті... ни-ни... атама! – Сендер бұл пәлемен қашаннан бері ауырып жүр­ сіңдер, мен қалай байқамай жүрмін? – деді қайран қалған Құрмаш. – Ауру деп жамандама өйтіп, Құрмаш, – деді Инди­ра. – Бұл ілімді үйреніп жүргенімізге бір айдың жүзі бо­лып қалды. Содан бері, харе, Кришна, харе, Кришна! – Индира екі қолын алақанымен түйістіріп, көкке қарап сыйынып қойды. – Дүниенің құпиясына бойлап келеміз... – Біздің мұсылманның ұғымынша, – деді Хақназар тамағын кенеп барып сөзге араласып, – мына дүниедегі жан-жануар, ұшқан құс, жүгірген аң адам баласының ризығы үшін жаратылған. Алла тағала адамды жер бетіне жібергенде қалған тіршілік иесін соның қорегіне деп жаратқан ғой. – Пәлі, сен де дінге сенеді екенсің ғой, – деді Құрмаш мынау не деп кетті дегендей Хақназарға мойнын бұрып. – Мәселе сенген-сенбегенде емес, ата-бабамыздың ұс­ танған діні ғой. – Жоқ, біз атеист емеспіз бе, замандастар-ау, – деді Құрмаш. – Дарвиннің тіршілік эволюциясын оқып өстік қой, атамыз маймыл емес пе? – Оның бәрін өтірікке шығарып жатыр ғой қазіргі ғылым, – деді Самал. Өз-өзі болып әңгімеге енді араласқан. – Құрмаш, сен қызықсың, – деді Анар. – Қазір біздің өмірде үлкен өзгерістер болып жатыр ғой, сексуальная революция деп, религиозная революция деп түрлі-түрлі кітаптар шығып жатыр ғой. Тіпті өзің айналаңа қарашы, бұрынғыдай бір қалыпты өмір жоқ, дүние өзгеріп жатыр емес пе. – Сонда, дүние өзгерді екен деп, бәрің кришнаит болып кетпексіңдер ме? – деді Құрмаш. – Бұл дегенің адам денсаулығына пайдалы ғой, – деді Анар. – Ет жеме, құдайға сыйынып жүр дегеннің несі зиян?

– Сондағы құдайың... жаңағы... аты қалай еді... Кришна ма? – Между прочим, – деді Индира көзілдірігін түзеп. – ­ Кришнаизм – ең көне дін, адамзат жаратылғалы келе жатқан дін, Индияда пайда болған. – Индира, – деді Хақназар. – Сонда сіз мұсылман баласы екеніңізді ұмытып кете бересіз бе? – Мен мусульманка емеспін, – деді шарт ете қалған Индира. – Жарайды, ата-бабамыз ислам дінін ұстаған шығар, бірақ менің де өз талғамым бар ғой... Тем более демократиялық мемлекет орнатамыз деп жатырмыз, ал ондай мемлекетте кім не ойласа, соны істеуге жағдай жасалуы керек. Вот! 3. Хақназардың пәтер жалдайық деген сөзін, өзі де бір бөлмеде төрт-бес жігіт болып тұрып жатқаннан жалықса керек, алғашында Құрмаш қуана құп алса да, артынша «өй, оған ақша керек қой, ондай ақша бізде қайдан болсын?» деп аңырып қалды. – Мен заочноға ауысам, Құрмаш, – деді Хақназар. – Ақшаның жаңқа құрлы құны болмай, күннен күнге құн­ сызданып бара жатқан мына заманында шешемнің азынаулақ айлығына қарап отырғым келмейді. Стипендия неге жетеді?.. Ары ойлап, бері ойлап, сырттайға ауысып, жұмыс істесем бе деп шештім. Құрмаш ойланып қалды да: – Өзің білесің ғой, – деді. – Мен саған не деп кеңес бере алам... Бірақ қандай жұмысқа шықпақшысың? – Көреміз... Табылуы керек қой бір жұмыс. Екі қолға бір күрек. – Сол ақшаңа пәтер жалдамақсың ғой, солай ғой? – Ие, әлбетте. Бірге тұрмаймыз ба? – Мен студентпін ғой, қалай сенің ақшаңа ортақ болмақпын?..

– Ештеңе етпес, ер мойнында қыл арқан шірімейді... – деді Хақназар күліп, сосын құрдасының арқасынан қағып қалды. Оңтайлы пәтер табылмай, Хақназар атышулы «же­ тім бұрышта» екі күн тұрды. «Капиталды» жазған әй­ гілі қаба сақалдың есіміне және вакцинацияны ойлап тапқан атақты француздың атына берілген екі көшенің қиылысындағы аядай жер «жетім бұрыш» аталушы еді. Орысшасы – «пятачок». Пәтер жалдағысы келетін, пәтерін өткізгісі келетін ел-жұрт осы жерде тоқайласушы еді. Ара-тұра үй сатып алушылар да кездеседі. «Жетім бұрыш» – не үй, не жатақхана таба алмай, өз жерінде жалтақ болып, өз жерінде жетімнің күйін кешкен қазақ байғұстың қойған аты. Дәл қойылған. Хақназар бұл сөздің шын мағынасын екі күн үй таба алмай, әркімге бір жалтақтап жүргенінде толық түсінді. Түсінген де, бас шайқаған. «Рас-ей, әркімге көзіңді сатып тұрасың, жетімдік емей немене» деп ойлады сосын. Пәтерін өткізушілер аз емес. Және түгелі – ата-бабасы ақ патша заманында переселен болып келген, совет дәуірінде ұлы халық, аға ұлт деген атаққа жеткен елдің баласы. Самайын ақ шалып, мықынын таянған маржалар, таяққа сүйенген өлмелі кемпірлер. Көздері шатынап, іші-сыртыңды тінтіп, құл сатып алғаннан әрман тергейді. Ашынғаннан Хақназарға, әй, осы жатағыма кетіп қалсам ба екен деген ой да келген. – Үйленгенсің бе? – деп сұрайды бірі. – Жоқ, бойдақпын. –Бір өзің тұрасың ба? – Жоқ, екі жігітпіз. – Мен жігіттерді алмаймын. – Сөз бітті дегендей жуан әйел теріс қарайды. –Бойдақсың ба? – деп сұрайды тағы бір кемпір тесіле қарап. – Жоқ, үйленгенмін, – дейді Хақназар қайтер екен деп. – Жас балаң бар ма? – Иә...

орныма жақын екен... Сосын ғой ойланып тұрғаным. Бірақ мен үш айға бірден төлей алмаймын, егер көнсеңіз, ай сайын алдын ала ақшасын беріп тұрайын. Төсек-орын өзімнен. Шал ойланып қалды. – Үйленгенбісің өзің? – деді содан соң. – Иә, әрине... – Балаларың бар шығар? – Әзірге жоқ... Бірақ өзіммен тете бір інім бар. Шал иегін уқалап, көзәйнегін сүртіп, қайта киіп, бұған қарап тұрды да: – Іһм... Жарайды, жүр, үйді көріп қайт, – деді. 4. Хақназар шалға алғашқы айдың пәтерақысын берерде институттағы қыздардың бірін ертіп алып, «мынау менің әйелім, інім ертең келеді» деп алдағанымен, миниюбка киіп, жұтынып тұрған ұзын бойлы қыздың санына бір қарап, Хақназарға бір қарап шал сенген рай танытып кеткенімен, тексермек болған шығар, үйдің тағы бір кілті өзінде, жиі келгіштеп жүріп, бір айға жетер-жетпесте өтірігін біліп қойған. – Ай, яй, яй, Хақназар, – деген шал басын шайқап ас үйде отырғанда (бір айдың ішінде екеуі тіл табысып қалған еді, ақсақал Хақназардың атын жаңылмай айтатын). – Үлкен кісіні осылай алдайсың... – Алдаған емес, Кирилл Савельевич, жағдай солай болды..., – Хақназар не айтарын білмей, еріксіз күліп жі­берген. – Бойдақпын десем, кіргізбейтін едіңіз, солай ғой... Ал енді, міне, бір ай болды, өзіңіз келіп қарап жүрсіз, кілтіңіз бар, кез келген уақта кіресіз: үй таза, келімді-кетімді артық кісі жоқ, Құрмаш екеуіміз ғана. Арақ ішпейміз, бойдақшылық құрмаймыз – көзіңіз жетті. Пәтерақыңызды ай сайын алдын ала төлеп тұрам деген қолхат жазып бердім. Өзіңіз ойланып көріңіз...

– Жарайды, – деді Кирил Савельевич қолын сілтеп. – Болар іс болды, бояуы сіңді. Тәртіпті азамат екенің бай­ қалады. Енді сонау «Алатау» совхозынан – таудан түсіп, күні бойы пятачокте қақшиып тұратын шамам жоқ. – Міне, Кирилл Савельевич, білген адамның сөзі. Тіпті бірдеңе бүлдіргеннің өзінде біздің паспорттағы мәліметтер өз қолыңызда тұр ғой. – Иә... Әсілі, Кирилл Савельевич жаман кісі емес еді. Осылай уақсыз уақта сайтандай сап ете қалса да, Хақназар күле қарсы алып, ыстық шай кұйып берер еді, сонда шал қабағы ашылып, жадырап әңгімесін айтар еді. Неміспен соғысқанын, бозбала шағында соғыстың соңғы жылы әскер қатарына ілігіп, Германиядан қайтқанын, контузия алғанын, Алматыға елуінші жылдары Тамбовтан ба, Рязаньнан ба, әйтеуір ішкі Ресейдің бір жерінен келіп қоныс тепкенін, жұмысшы-слесарь болып істегенін, бәйбішесі өліп, қазір, міне, он шақты жыл болды, таудағы «Алатау» совхозындағы бір кемпірдің жайлы қолына кіріп алғанын, мына үйді бәленбай жыл кезекте тұрып, биыл ғана фронтовик ретінде зорға алғанын жыр қылып айтады. Өзінің соңғы жылдары простатитпен қатты ауырғанын, одан құтылу үшін операцияға түскенін, одан ақыр аяғы түк шықпағанын да айтуды ұмытпайды. – Сен, Хақназар, құдай сақтасын, әрине, бірақ простатит бола қалсаң, операция жасатушы болма! – деп сұқ саусағын безейді содан соң. Бұл жолы да сөзуар шал Хақназардың еріксіз тыңдап отырғанына мән бермей, әлденелерді айтып, біраз уақыт отырды. – Қой, күн кешкіріп барады, жігіттер, үйге қайтайын, кемпіріме барайын, – деді бір кезде. Содан кейін шығып бара жатып: – Хақназар! Ана газ плитканың үстін жарқыратып сүртіп тұруды ұмытпа, – деген. – Иә, иә, ұмытпаймыз...

– Осы шалды әспенсітіп, сонша уақыт ерінбей әңгі­ мелесіп отыратының не-ей осы сенің? – деді бөлмеде жатқан Құрмаш қожайын шал кеткен соң. – Енді не істейсің күнің қарап тұрғаннан кейін... – Төзіміңді айтам осы шалмен сөйлесуге шыдаған. Бос үйге бұл кезде жігіттер жатақханадан екі керуетті, бір үстел мен орындықты ұрлап әкеп қойған еді. Үйдің көркін ашады-ау деген ұсақ-түйек заттар да табылған. Десе де, бөлме іші жұпынылау еді. – Одан да бір күй шертші, – деген Хақназар. Құрмаш бәлсінген жоқ, текеметке малдасын құрып жіберіп, қалақ домбырасының күйіне келтіріп алып, бір әуезді бастап кеткен. Күйдің жүрек қылын тербейтін әрбір нақышын үйірілтіп ойнаған сайын Құрмаш көзін жұмып, бүкіл денесімен ырғатылып кетеді екен. Шанақтан күмбірлей төгілген қоңыр әуеннің ішінде бәрі бар: қаздың қаңқылы, аққудың сұңқылы, өкініш пен сағыныш, шаршау мен аңсау – түгел сезім тоғысқан өзгеше күй екен. Өзі құйылып жатқандай. Ойнап тұрған Құрмаштың саусақтары емес сияқты. – Япыр-ай, мынауың керемет екен! – деді Хақназар күй біткен соң таңдайын қағып, – Бұрын естімегем. Аты қалай? – «Кертолғау». – Тәттімбеттікі шығар. – Жоқ, Сүгірдікі, – деді Құрмаш. 5. Хақназар жұмыс таба алмай біраз сенделген. Алдымен қаладағы құрылыс басқармаларының біріне барды. Тар жерден үйреніп келген ағашшы деген, тағы бірдеңе деген өнері бар, құрылыс жағын алып кететініне сенген. Бірақ гиперинфляция деген жалмауыз, жеміт заман келген соң бұлардың жағдайы мәз емес екен. Бірнеше ай берілмей жатқан айлығының өзі шамалы дейді, көңілі толмай, кері қайтқан. АЗТМ – Алматы ауыр машина жа-

сау зауытына барды, ондағылар өзіміз қысқарып жатырмыз деді. Хақназардың меселі қайтып, тауаны шағылған жоқ. «Бірдеңесі болар, ештеңе табылмаған күннің өзінде бір жерге күзетші не қарауыл болып орналасармын» деген іштей. Бүгінге осы жетер деп, қалған шаруаны ертең шешетін болып, көше бойлап келе жатқан. Ағызып барып әудем жерге шыңғыра тоқтаған тоғызыншы модельді, сұр «Жигули» артқа беріп, бұған қарай таяп келеді. Алғашында мән бермеген, анау сигнал беріп қоймаған соң кім екен деп жақындады. Бергі жақ есік серпіліп ашылғанда да рөлде отырған, дөңгелек жүзді, жас жігітті танымаған. – Шығаев, сен не, танымай тұрмысың, кел, отыр мә­ шинеге! Хақназар мәшинеге келіп отырғанда ғана таныды: иә, сол, сонау сексен бесінші жылы бірге түскен курстасы. Амандасып, жағдай сұрасып жатқанда ғана есіне түсірген: аты Ернар еді ғой. – Да-а, – деді Ернар жымиып. – Сені көреміз деп кім ойлаған? – Менің немене, жаназамды шығарып қойып па едің­ дер? – деді Хақназар темекісін тұтатып жатып. – Жоға... Кешір енді, әшейін сөздің реті келгесін айтып жатқаным ғой. Ернар – осы Алматыда туып-өскен жігіт еді. Әкесін бір мекеменің бастығы деп еститін. Жағдайы жаман емес сияқты, коммерциямен айналысатынын, шетелге шығып жүргенін әңгімелеп жатыр. Хақназар болса, бұрынғы институтына қайтадан студент болып тіркелгенін, қазір пәтер жалдап тұрып жатқанын айтып, сөзін қысқа ғана қайтарды. – Да-а, Хақназар, көп жыл кесіп жіберді, ә, саған сол кезде? – деді Ернар жолдан көз айырмай. Мәшине қаланың күнбатыс жағына беттеп келе жатқан. Хақназар үндеген жоқ. – Кімдерді көрдің бе... Абдоллаларды?

стадионның қасынан өтіп бара жатып, Құрмаш екі күн болды, үйге келмей жүр еді, бұған не болды екен, мүмкін, жатақханада, жігіттердің қасында жүрген шығар деп консерватория жатақханасына қарай келе жатқан беті еді. «Бірақ бұрынғыдай нөпір болып келуді сиреткен сияқты, футболы несі, байтал түгіл бас қайғы болып жүргенде дейтін шығар» деп ойлады үлкен аялдаманың жанынан ашылған киоскілердің бірінен темекі сатып алып жатып. Темекінің бағасы да күн сайын құбылып тұр екен, кешегі «Кэмел» бүгін қымбаттаңқырап қалыпты, қалтасы жұқа болғасын «Лазер» деген арзанқолдау сигаретті сұраған. – Саламатсыз ба? – деді осы кезде біреу. Қыздың дауысы. Хақназар бұрылып қараса, сұңғақ бойлы, қолаң шаш бір қыз күлімсіреп қарап тұр. Екі-үш ай бұрын консерватория жатақханасында көрген әдемі қыз. – Ә-ә, ...саламатсыз ба... Самал, – деді Хақназар. Қызды бұл жерде кездестірем деп күтпеген еді, сасқанынан: – Темекі алып тұр ем, – дегені. – Көріп тұрмын, – деді қыз жымиып. – Ақша үйде қалып кетіп... қалтадағы азын-аулақ тиын­ға мына жаман «Лазерді» алып тұр ем.. – деді Хақна­ зар қарадай қысылып. – М-м ... – деді қыз да жігіттің қысылғанына өзі де ыңғайсызданып, – мен түсінбеймін ғой темекінің түр­ лерін, өзіміз шекпегесін... – Иә, иә, әрине, әншейін айтып жатқаным ғой, – деді Хақназар қызға жүрейік дегендей ыңғай білдіріп. – Сіз қалай қарай кетіп барасыз? – деді Самал. – Мына өздеріңнің жатақханаларыңа. Консервато­ рияға. Құрмаш бар ма екен деп. – А-а, мен онда былай кетем, – деді қыз қарсы бетке қолын сілтеп. – Сабаққа барам. – Сабақ?.. Сіз консерваторияда оқымайсыз ба? – Жоқ, ә... Инязда оқимын ғой мен, – деді Самал. «Инязы» шет тілдер институты болса керек.

– Солай ма?.. Ә, ие, ағылшын тілінің маманы екенсіз ғой, тіпті естен шығып кетіпті, кешіріңіз, – деді Хақназар сигарет қорабын ашып жатып. – Оқасы жоқ, – деді Самал. – Өзіңіздің сабағыңыз қалай? – Жаман емес. Сіз сонда өткендегі подругаларыңызбен тұрасыз ба? – Жоқ, үйде тұрам, өткенде жай қонаққа келгем ғой қыздарға. Анар – кластасым ғой. – Ә-ә... – Жақсы, мен кешігіп барам, сау болыңыз! – деп Самал асыға басып жүріп кетті. – Сау болыңыз. Хақназар жолдың арғы бетіне өтіп бара жатқан қыздың соңынан қарап қалды. «Балтыры оқтай екен» деп ойлады содан соң темекісін тұтатып жатып. Құрмашпен бірге тұрған жігіттердің бөлмесінің есігін қағайын деп таяй бергенде-ақ арғы жағынан дабырлаған, шуылдаған дауыстар естілген. Есікті ашып қалғанда алдымен төбеге қарай үйіріліп, шуда-шуда болып бөлме ішінде қалқып тұрған темекінің көк түтінін көрді. Үстінде балық пен паштет консервілері, колбаса мен сәбіз салаты, бауырсақ пен ет, содан соң мойны қылқиып бір шетте арақ бөтелкесі тұрған аумақты үстелді айнала, алқақотан бесалты жігіт жайғасыпты. Отырғандарына біраз уақыт болса керек, біріне-бірі сөз бермей, әрқайсысы өз әңгімесін айтып, гүжілдесіп отыр екен. Құрмаш та осында болып шықты. – О-о-о! Хақназар келді! – Кел, төрлет, бауырым, – деп дәл бір мұны күтіп отыр­ ғандай үлкен қошеметпен қарсы алды. «Қап, асығыс кіріп келгенім-ай, мұндай ерекше отырыс болып жатқанын білгенде бұрылып ап, таятын ем ғой» деп ойлады Хақназар жігіттердің қоярда-қоймай қолқалауымен төрге шығып жатып. – Пәлі, Хақан, ыңғайсыз болды-ау сенен, – деді Құрмаш мұның қасына келіп, өзі аздап қызыңқырап алып-

ты. – Алдыңғы күні той болып мына Талғарда, жігіттермен бірге барып келіп ем... Содан, міне, екінші күн бас жазам деп... әрі жатақханада өзің білесің ғой, анау кездесіп, мынау келіп қалып дегендей... Сөйтіп... осылай... шыға алмай қалдым... ренжімеші, Хақан... – Өй, жоға, қой... несіне ренжимін, түсінем ғой... – деді Хақназар жігіттердің көзінше құрдасының сонша ақталғанын ыңғайсыз көріп. – Хақназарға құйыңдар! – деді біреуі айғай салып. – Иә, иә! – Хақназар, елу грамм көр, бүгін жігіттер тойдан келген, той сарқыты!.. – Жоқ, бұл ішпейді, – деді Құрмаш курстастарына қарап. Оның сөзіне құлақ асқан ешкім жоқ, арақ та құйылды, тост та айтылды. Дуылдасып, бірінің сөзін бірі бөліп, жігіттер көңілді отыр. – Қалай, жұмыс жағы ыңғайланды ма? – деді Құрмаш бір әредікте ақырын ғана Хақназарға сыбырлап. – Болып қалатын сияқты... – Табылды ғой әйтеуір?! – Табылды, – деді Хақназар жымиып. – Дұрыс болған, бауырым, – деді Құрмаш сол қолымен Хақназардың иығынан қапсыра құшақтап, сосын сәл өзі­ не қарай тартып қойды. Куанышыңа ортақпын деге­ні. – Мен үстіп... аздап ішіп қойдым, сөкпейсің ғой... – Жоға, қойсаңшы, нете бермей, Құрмаш... – Мұрат ән айтсын! – деді жігіттердің бірі осы кезде. – Жоқ жігіттер! Шаршап отырмын мен, өздерің, өз­ дерің... – деді Мұрат деген жігіт. – Онда Әлібек айтсын, – деді тағы бірі. – Иә, иә, Әлеке, кәні, өзің әу деші... Қияқтай мұртын бас бармақпен оңға бір, сұқ саусақпен солға бір сипап қойып, қараторы жігіт домбырасын қолға алған. – Не айтайын? – деді сосын. – «Жоныпалдыны» айт! – деді жігіттердің бірі.

– Иманжүсіпті айт, – деді екіншісі. – Иә, соны айт! – деді тағы біреуі. Шанағы өрнектелген қызыл домбыраны қағып-қағып жіберіп, сағағын бойлай қолын бір жүгіртіп алды да, Әлібек әнді бастап кетті. «А-аау!» дегенде бөлмені жаңғырықтырған дауысының қуатты екені байқалған. Абылай аспас Арқаның сары белі, Қуандық пен Сүйіндік жайлайды елі. Әуелеген әнді ұйып тыңдаған жігіттер ара-арасында «уа, пәлі, міне, жігіт!» деп қошеметтеп отырды. Әншінің құлаққа жағымды, биік дауысына сүйсініп қалыпты. Қатар-қатар қаланған тастарың-ай, Мұнарланып көрінген бастарың-ай!.. Әнші жігіт бірте-бірте қай жерде отырғанын ұмытып, кең дүниеге шығып кеткендей желпіне шалқыды. Тұла бойды шымырлатқан асқақ әннен Иманжүсіптің кір жуып, кіндік кескен туған жердің жұпар ауасына, екі жағы қалың шұбар, көк Есілдің өзеніне, бүркіт асып басына шығатын, енді «көзіме бір көрінші» деп аңсап отырған Ерейментауына деген сағыныш лебі есіп тұр. Ер туған, өткір туған асқақ ақынның ояз бен болысты «шатырлатып сабаушы ем шеттерінен» деп, күшті рухын, өзін ешкімге теңгермейтін тәкаппарлығын жария қылатын мадақ сөздеріне келгенде жігіттер «уа, сабаз!», «ой, азаматым-ай!» деп қауқылдасып қалды. Қазы-қарта жемейтін қайран басым, Түрменің қара наны балдай болды... Әннің өн бойынан қуғында жүрген жігіттің шеккен азабы мен көрген теперіші, қиын халі мен қилы тағдыры сезіліп тұрды. Жүйе-жүйені босатып, аза бойды қаза қылған ұзақ ән Хақназарға қатты әсер еткен.

Ән біткен соң жігіттер Иманжүсіптің ерекше өмірін, жоғалған әндерінің тағдырын сөз етісті. – Ал онда құймайсыңдар ма, – деді біреу бір кезде. – Өй, есімізден тарс шығып кетіпті, мыналар ішкісі келіп отыр екен ғой, – деп күлді екіншісі. Жігіттер қайта дуылдасып кеткен. 7. Боз қырау өтіп, арты қиыршық қарға ұласқан. Алғашқы қар бір күн тұрды да еріп кетті. Іле декабрьдің ішінде жауған жапалақ қар қыс түскенін аңғартқандай болды. Алматының қысы өзгеше: үскірік боран жүрмесе де, дымқыл, көк аязы жан шыдатпайды, алғашында аппақ болып түскенімен, соңынан көкала жентекке айналатын, тобықтан ғана келетін жұқалтаң қар қыс бойы бекімей, күн райына қарай, бір еріп, бір тоңазып, езіліп жатады. Аяқ киімге обал, жеп қояды. Климат дымқыл болған соң ба, табаны төрт елі, ұлтаны қалың болса да, кез келген аяқ киімнен сыз өтеді. Лаж болса, ұлтарақты күнде ауыстырып тұрған дұрыс... Калай болса да, басы қарлы мұзарт, етегі қалың қарағай Алматы Алатауының кең қолтығына тығылған осынау көрікті қала Хақназарға ұнаушы еді. Жастық қызықтың жарқын үні, жадыраған күні осында жатқандай көрінетін. Балғын сезім, бал дәурен осы қаладан орын тепкендей сезілетін. Бүгін күн суық болды. Бозарып таң атқаннан қара қошқыл аспан өңін бермей, терістіктен бір ызғырық соғып тұрып алған. Барахолкадағы қалың саудагер сияқты Хақназар да мұрыны қызарып, қолы көгеріп күні бойы әрең шыдады. Әсіресе табанынан өткен сыз тас төбесіне бірақ шыққан. Суық өтпесін деп елдің көбі аяқ киімінің ішіне целлофан төсеп қояды, онысы әшейін ілдалда, шын аязда қамсау болмай қалады. Бүгінгі қара суық та оңай тимеді, сауда жасап тұрған жұрт дүние-

мүлкін жинап, буып-түйіп, ерте жинала бастаған. Хақ­ назар да жиналып, контейнерін асығыс құлыптап, үйге асыққан. Қоңырауды сыңғыр еткізіп басқанша болған жоқ, есік ашылып, арғы жақтан ыржиып Құрмаш қарсы алды: – Ә, міне, кімді айтсаң, сол келеді деген, сабаздың өзі де келді! – деді бұл кірер-кірместен дауыстап. – Үйде қыздар бар, – деді сосын жақын келіп сы­ бырлап. – Кімдер? – деді Хақназар сырт киімін іліп жатып. Құрмаш кімдер екенін айтпақ болып аузын ашқанша, түпкі бөлмеден қолаң шашын желпіп тастап Самал шыға келген. – Сәлем! – Сәлем! – деді Хақназар қыздың дауыс ырғағына салып. Самалға еріп, жігіттерге қонаққа келген Айгүл деген ақсары қыз асүйде тамақ қамымен жүр екен. Айгүлдің ашық-жарқын екені байқалған: – Міне, қонақ болып келген қыздарды досыңыз эксплуатировать етіп жатыр, – деді күліп Хақназармен танысып жатқанда. – Қайтесіз енді, Айгүл, – деді Хақназар да қалыспай, – бұл баяғы шынжыр балақ, шұбар төс феодалдардан қалған тұқым ғой. Сіз – бергі жағын көріп тұрсыз, мені теуіп жұмсағанын көрсеңіз... – А-а, сондай ма бұл кісі?.. – Сондай. Азғана ет пен жұмыртқа, тағы бірдеңе деген шөпшалам қосылып қуырылған вермишель иісі мұрынды жарып, буы бұрқырап, түпкі үйдегі дастархан басына келгенде Хақназар да қарнының ашқанын сезген. Ыстық тамақ пен шайдан кейін бойы жылынайын деді. Шай үстіндегі әңгіме күннің суығы, базардың нар­ қы, дүниенің қымбаттауы сияқты тақырыптардың төңі­регінде болды. Ауыз жаппай сөз сөйлеп, көңілді отырған Құрмаш шай құю мәртебесіне ие болған

Айгүлді «Самалмен бірге инязда оқиды, француженка» деп таныстырды. – Қазақтың қызы сияқты ғой Айгүл, – деді Хақназар тәрелкедегі асты қасығымен көсіп алып жатып. – Француз тілінде оқиды дегені ғой, – деді Самал. – Ой, сен де қайдағы бір сөзге жабысып... – деді Құрмаш. Айгүл мен Самалды бұрыннан танитын ол Хақназар біле берсін деп ойлаған болуы керек, үйді көрсетем деп қыздарды қонаққа өзі арнайы шақырып әкелгенін, оның үстіне Айгүлді Хақназарға таныстырсам деген ниетінің болғанын айтып, досына қараған. – Е, дұрыс, жөн, жөн, – деді Хақназар. – Қуаныштымын, қыздар келген соң ғой үстіп көңілді отырғанымыз, әйтпесе екеуден екеу қалсақ, тамақты томсырайып алып ішетін едік қой. – Самалды мен де, біраз болды емес пе, танып қалдым ғой, – деді содан кейін. – Айтпақшы, әлгі кришнаитка қыздарыңыз аман ба, олардың халі қалай? – Жаман емес, – деді Самал жымиып. – Сізге сәлем айтып жатыр. – Сәлемет болсын. Өзіңіз қалай, Самал, ондай пәлеге ұшырап қалған жоқпысыз? – Ол не пәле? – деді Самал түсінбедім дегендей қасын керіп. – Кришнаитка болып кеткен жоқсың ба дегенім ғой. – Жоқ... Бірақ болса несі бар, – деді Самал. – Ол да бір сенім ғой, жақсылыққа бастайтын, адамның денсаулығын ойлайтын өзінше бір сенім ғой. – Құрып қалсын ондай сенімі, – деді Хақназар қолын сілтеп. – Ой, сен де, жоқтан өзгені әңгіме қылып, – деді Құр­ маш осы кезде. – Жоқ, неге, очень интересно, бұл да қазіргі жастардың басындағы үлкен проблема ғой, – деді Самал. – Осының бәрі – пікір плюрализмі, сөз бостандығы деген ұранды пайдаланып, демократия деген ұғымды желеу етіп шеттен келіп дәріптеп жатқан неше түрлі

Хақназар үндеген жоқ. – Хақназар, сен ше, барғың жоқ па? – деді Айгүл. – Жоқ, ә, жексенбі дейсіңдер ме, барам, барам ғой... – Бұның жексенбі жұмысы бар ғой, соны ойлап келе жатқан шығар, – деді Құрмаш. – Ничего, Самал баратын болса, Хақназар да қалмайды. – Оны қайдан біле қойдың? – деді Самал. – Үйбәй-ау, елдің бәрі біліп отыр ғой Хақназар­­ дың сені ұнатып қалғанын, – деді Құрмаш ерекше саң­ қылдап. – Досың бір көрген кісіні ұната бере ме? – Ұмытып қалыпсың ғой, Самал, мен сені осымен үшінші рет көріп тұрмын, – деді бұл үнсіз қалғанды ыңғайсыз көріп. – А, есіңде екен ғой... – Әлбетте.. Осы кезде қол бұлғап тұрған Айгүлдің қасына шиқ етіп бір мәшине келіп тоқтай қалды. Бәрі жамырай ұмтылған. – Жақсы, біз кеттік, – деді қыздар таксиге отырып жатып. – Жексенбіге шейін. Пока! – Жақсы, жолдарың болсын! – Қалай? – деді Құрмаш бұлар үйге келіп жайғасып отыра бастағанда. – Не қалай? – деді Хақназар досының не айтқысы келгенін түсінбей. – Самал қалай, қандай қыз деймін, дурак... – Жаман емес сияқты. – Жақсы қыз, – деді Құрмаш дастарқандағы ыдыс-аяқ­ ты жинап жатып. – Өзі де үріп ауызға салғандай әдемі ғой, әлде сен, маубас, бағанадан бері ештеңе көрмей, ұйықтап отырсың ба? Хақназар шаршағанын енді сезген еді, аяғын керуетке артып тастап, текеметке жантая кетті. – Өзі саған кет әрі емес секілді, – деді Құрмаш. – Па, шіркін, оны қай құмалақшың айтыпты? – Білеміз ғой, бала емеспіз... Кстати, көз салып жүрген жігіттер де аз емес, есіңде жүрсін.

– Осының бәрін қайдан білесің? – деді Хақназар көзін жұмып. – Қызықсың, туған күндерде, анау-мынау отырыстарда бірге болып жүрміз ғой. – Сен одан да маған мынаны айт, – деді Хақназар. – Ел аман, жұрт тынышта Айгүл деген қызыңның бар екенін бүгін ғана біліп отырмын, бұрыннан неғып айтпай жүр­ сің, шпион? – Пәлі, сен қызықсың, Хақан. Осы күні қыз табу қиын ба? – Сен сияқты сері жігіттер үшін, әрине, қиын емес. Ыдыс-аяқты жинап, үстелді орнына қойып, үйді ретке келтіріп болған Құрмаш Хақназардың қасына келіп отырды. – Анау жолы той тойлап кеттім емес пе... Сол кезде Самалмен бірге келіпті тойға. Сонда іліп түсірдік қой!. – Молодец. Құтты болсын, тамаша қыз екен. – Енді, бауырым, біз анау-мынау қызды ертпейміз ғой! Мынау не деп тұр дегендей Хақназар басын шалт көтеріп Құрмашқа қарап қалды да, жорта мардымсыған түрін көрді, артынша екеуі де еріксіз күліп жіберген. 9. Алла Тағала екі күнде қара жерді жаратыпты дейді. Төрт күнде сол жердің асты-үстіне бұл дүниенің керегі мен кереметін, қасиеті мен байлығын толтырып, тір­ шілік дүниесін үйлестіріп, бір сыпатқа кіргізіпті. Содан соң, көк пен жерге «екеуіңе де ес үрлеп, ерік бердім, әміріме жығыласыңдар ма?» деп сұрапты. «Ықтиярмыз бір өзіңде» депті сонда көк пен жер. Бұдан кейін ғана Алла Тағала көзіне көрінетін және көрінбейтін құбылыстарға дем берген екен. Ізгіліктің иесі – періштелерін жаратып, олардың бойына рахым мен шапағат құйыпты. Жан бітісімен періште қауымы Аллаға сыйынып, құлшылық етуге кірісіпті. Күндердің күнінде құдіреті күшті Алла балшықтан алғашқы кісі – Адам-Атаны жаратыпты. Мұ­

ны білген періштелер «біз өзіңді ықыласпен ұлықтап, ыждаһатпен мадақтай алмадық па, Жаратқан ием» деп сары уайымға түсіпті. Сонда Алла айтыпты: «Адам – менің орынбасарым болмақ, бұның байыбына сендер әлі жетпейсіңдер. Сондықтан оған жан біткен сәттен бастап жүгініп, тағзым етуге тиіссіңдер» деп. Әмәнда Алланың әмірін құп алатын періште қауымы өздерінің білімді екенін білсе де, Адамға келіп бас иіпті. Тек оттан жаралған кәрі Ібіліс қана бас тартқан екен. Бұған қайран қалған Алла Тағала: «Адам – менің құдіретіммен жаратылған, неге ізет жасамайсың» деп сұрапты. Ібіліс сонда: «Өзіңнің құдіретіңе шәк келтірмеймін, бірақ мен адамнан бұрын жаратылғам, әрі одан әлдеқайда білімдімін, әлдеқайда күштімін, менімен шендесе алмайды» деп жауап беріпті. Содан соң кеудесін керіп: «Менің нәсілім де асыл: оны балшықтан, мені оттан жаратқансың, мен қалай оған бас июім керек?» депті тағы да. Сонда Алла Тағала әміріне елең етпей, сөзін екі айтқызған құлының бұл қылығына қатты ренжіп, оны жоқ етпек болыпты. Мұны көрген Ібіліс аяғына жығылып, «қиямет-қайымға шейін тірі жүргізіңіз» деп жалбарына кеңшілік тілепті. Мейірімі мол Алла кеңшілік беріп, «бірақ азғынға жұмақтан орын жоқ» деп оны шығарып жіберіпті. Сонда Ібіліс онда «қиямет-қайымға шейін өзің жаратқан Адамды азғырып, саған сенбейтін қыламын, сенсе де қасыңа шерік қосам, ол болмаған күнде Хақ жолынан аудырып, нәпсінің құлы етем» депті кетіп бара жатып. «Е, жарайды» – депті кеңшілігі шексіз, шебер Жаратқан – «қиямет-қайымға дейін Адаммен күресуіңе рұқсат берейін». Ібіліс сөйтіп азғын жолға түскен соң Хақ Тағаланың өзі мәртебесінің жоғары қылып жаратқан орынбасары – Адам-Сапиоллаға он сегіз мың ғаламның сырын ашып, сау ақыл, сәулелі білім сіңіреді. Сосын періште қауымын шақырып: «Сендер де Ібіліс сияқты өздеріңді ақылды, білімді санайсындар, шын білсеңдер, ал он сегіз мың ғаламның атын айтыңдаршы» депті. Ғылым иесі – Алланың парасатын шексіз екенін білетін періште қауымы бұл сауалға жа-

уап бере алмай, Адамның артықшылығын мойындаған екен. «Дүниенің сырын мен ғана білем, әрі сендердің ішкі ойыңды да естимін деп айтпадым ба сендерге» депті Алла. Періште қауымы сол кезде Адамның жаратылуының сырын түсініпті дейді. Күн өтті ме, түн өтті ме, жұмақтағы мерзім бізге бей­ мәлім: әйтеуір бірде Адам-Сапиолла отырып Жаратқанға өтініш айтыпты, «Мен жалғызсырап жүрмін, серік тауып берші» деп. Алла «Рас-ау, жалғыздық маған ғана жарасқан, қой бұған бір серік болар жан иесін жасайын» деген ойға құлап, Адамның сүбе қабырғасынан Хауаны жаратқан екен. Содан соң рахымы мол Алла екеуіне былай деп уәһи жеткізіпті: «Құдіретті хикметіммен сен деп өз рухымды құйдым, періштені аяғыңа жықтым. Сен деп Ібілістен мархабатымды алып, бақилық жұмақты саған тиесілі ет­ тім. Опасыздық жасасаң, тозақтың азабын бұйыра­мын. Сосын: Ібіліс бастаған шайтан қауымы жаулық істейті­нін ұмытпа». Бұдан соң Хақ тағала Адам мен Хауаға жұмақ­ тағы жемісті жеуге рұқсат беріпті. Сөйтсе де, бір өзгеше жеміс ағашын көрсетіп: «Бұған жуымаңдар, нәсіп еткен рахатты ғұмырыңды сүріп, ырғын жеміске тойыңдар, бірақ мынаған жолап, бұның жемісін жесеңдер – маған қиянат істегенің» депті. Содан Адам мен Хауа көздің жауын алып, құлпыра түрленіп тұрған қоңырсалқын бейіште жүріп, оның ерекше ләззатты жұпар иісіне, дәмі алабөтен кәусәр суына құмарлары қанбай, мәңгілік рахатқа батып, Алланың сүйікті құлы болып жүріпті. Өзінің жұмақтан қуылғанын, қарғысқа қалғанын АдамАтадан көрген іші тар, пиғылы теріс Ібіліс оның бақытты тіршілігінің шырқын бұзбаққа ниет бекітіп, басқа кейіпке еніп жұмақтың бағында жүрген Хауаға келіп жолығыпты. Өзіне іш тартып, күлдіргі сөз, қызықты әңгіме айтып отырып, арасында: «Алланың сендерді әлгі ағашқа жолама дегені – сендердің періштеге айналып, жұмақта мәңгі қалмасын деген ойы ғой» депті. Бұған сене қоймаған Хауаға «Өзің білесің, бірақ нағыз жұмақтың дәмі әлгі ағашта» депті де кетіп қалыпты. Екі ойлы болып

қалған Хауа, әрі-сәрі болып тұрып: «Ақыры мені ешкім көріп тұрған жоқ, дәмін көрсем, көрейінші» деп тыйым салған тоғайдың жемісінің біреуін үзіп алып аузына салса, машалла, дәмі тіл үйіргенде жанын қоярға жер таппапты. Осы кезде келіп қалған – Адам-Атаға ол «мына жемістің дәмін татпасаң, жұмақта жүргенің бекер екен» деп өзінің қайран қалғанын айтыпты. Баста азар да безер болып көнбеген Адам-Ата да ақыр соңында жемістің дәмін татып қояды. Сол кезде аспан қақ айырылып, «аманатқа қиянат жасасаңдар, сендерге тозақ тиесілі!» деген Алланың қаһарлы бұйрығы жетіпті. Сонда ғана Адам мен Хауа не істегендерін енді ұғып, құлшылық етіп: «Уа, раббы Иеміз! Опа бермедік, азғынның тіліне ердік, білмей шоқ бастық, бір жолға кешіріңіз, есіркеңіз» деп жалбарыныпты. «Кешірдім» депті сонда шапағаты мол Жаратқан, бірақ жұмақ сендерге енді тұрақ бола алмайды. Фәни дүниеге – жер бетіне жөнелтем. Рахат ләззатың, бақыт дәуренің озды, жаңа тіршілігің, ұзақ сынағың басталды. Жер бетіне түскен соң екеуің жұп болып, ұрпақ көбейтесіңдер. Зәу-затыңмен қосып сынақтан өтесің. Ібілістің тіліне еріп, азғын жолға түскенің – тозаққа, менің хикметімді түсініп, Хақ жолына бас қойғаның – жұмаққа барасың. Қиямет-қайымға шейін солай болмақ. Барыңдар!» Міне, неше ықылым өтті: адамзат баласы иман мен азғындық, оң жол мен теріс сүрлеу, сау ақыл мен сырқат сана, мейірімділік пен зұлымдық, махаббат пен ғадауат, жақсылық пен жамандық сияқты неше алуан сынақтан өтіп, жер үстіндегі тіршілігін кешіп келе жатыр екен... 10. – Да-а... Өте мұңды әңгіме екен. Сонда бәріміз АдамАта мен Хауа-Анадан тарағамыз ба? – деді Самал. Екеуі Медеу мұз айдынының төр жағындағы шатқалды бекітіп, көлденең үйілген биік бөгеттің баспалдағымен төмен түсіп келе жатқан.

Жапалақтап қар жауып тұрған, үп еткен жел жоқ, өз­ геше бір күн еді. Тау іші ақ ұлпа мамыққа оранып, бұйы­ ғып жатыр. Мүлгіген әлем. Құлаққа ұрған танадай тыныш­ тық. Тек өздері сияқты қыз-жігіттердің, жас балалардың сыңғырлаған күлкісі ғана естіледі. Салқын, саф ауа бо­ йың­ды сергітіп, тынысыңды кеңітіп, басыңды шайдай ашып жібереді екен. – Әрине, – деді Хақназар оң қолын беріп баспалдақтан Самалды түсіріп алған соң. Екеуі сол қолдағы жотаға беттеген. – Адам-Атадан тарасақ бәріміз, онда екеуіміз де туыс болып шықтық қой, – деді Самал күліп. Басындағы құндыз бөркін алып, қарын сілкіп түсіре бастады. – Әрине. Адам баласының бәрі біріне-бірі туыс, ба­ уыр ғой, – деді Хақназар еңкейіп, ұлпа қарды уыстап алып жатып. – Онда сен менің бауырымсың, Хақан, – деді Самал. Хақназар жалт қараған, қыздың сөзінен өзімсінген жылулықтың, ерекше мейірдің сәулесі байқалған. – Рақмет, – деген Хақназар аузына басқа сөз түспей. – Сен онда менің қарындасымсың, – деді жымиып. Содан кейін қапелімде не істерін білмей малақайын шешіп, бұл да сілкілей берген. – Уа, пәлі! Мыналар қар ойнап жүр ме, немене?! Құрмаш екен. Анадайдан саңқылдап келе жатыр. Айгүл екеуі бағана мұзайдын жақты, түстеніп, тамақ ішетін кафелерді көріп келеміз деп кеткен. Ет асым уақыттан кейін келіп тұрғаны – осы. – Екеуіңді төменде әлі күтіп отырмыз, әлі күтіп отырмыз, бізді кісі қатарынан шығарып тастағасыңдар-ау деймін! – деді Құрмаш сампылдап. – Жүріңдер, катокқа ба­райық, әйтпесе соңыра ел қаптап кетіп, конькисіз қалармыз. Мұзайдын манағы, таңертеңгідей емес, қары жар­қы­ рап, жайнап кетіпті. Ел аяғы да көбейіп, коньки тепкен жастардың көңілді үні естіледі. Бұлар келсе, Айгүл прокатта кезекте тұр екен.

Бұрын Медеуге келсе де, Хақназар мұзайдында конь­ки теуіп көрмеген еді. Қыздар да, Құрмаш та өзінің ар жақ, бер жағы шығар деп ойлаған, сөйтсе, бұл тобығы ұстамай, коньки тайып кете ме деп, қалт-құлт етіп әзер тұрғанда, мыналар ұшқан құстай зуылдап ала жөнелген. «Қап, ұят болды-ау» деп коньки теуіп үйренбегеніне өкінген. Көзді ашып-жұмғанша екі беті бал-бұл жанып, бір айналымды жүгіріп өтіп Самал келді. Артынша Айгүл мен Құрмаш та келген. Хақназардың кірерге тесік таба алмай тұрғанында шаруасы жоқ: – Өй, сен тізең қалтырап әлі тұрсың ғой, қап, тұсауыңды кесу керек екен ғой, бала! – деп күліп жіберді Құрмаш. – Сен қайдан үйреніп алғасың-ей, шайтан? Коньки көрмей өскен сияқты едік қой... – деді Хақназар. – Алматыда бәленбай жыл айға бата қылып жүрді дей­ сің бе? – деді Құрмаш тістерін ақсита ыржиып. – Қап, бәлем, енді қолға алғаным осы болсын. Әйткенмен қолтығынан екі қыз сүйреп жүрген соң айдында болған бірер сағаттың ішінде коньки тебуге біраз жаттығып қалды. Бірақ үйренбегендікі болса керек, конькидің бәтіңкесі аяқты қажап, тобығы ауырып қалды да бір шетке келіп отырды. Содан соң шыр көбелек айналып, бірін-бірі қуаласып жүрген жұрттың қызығына қарап уақыт өткізген. Бәрінен бұрын дәл қар жауған күні тауда жүргендеріне ерекше қуанысқан. Самал мен Айгүл ыстық тамақ алдырып, таза ауада шай ішкен кезде тіпті көңілді отырды. – Таза ауада, ен далада ішкен асың сіңімді болады ғой, – деді Хақназар буын бұрқыратып шашлық алып келген соң. – Айтпа, Хақан, әсіресе бүгінгідей қар жауып тұрған күні десеңші, – деді Құрмаш. – Бұл идеяның авторы кім еді? – деді Хақназар қыз­ дарға қарап. – Ненің?

– Медеуге шығайық деген ұсыныстың? – Айгүл ғой, – деді Самал. – Түу, Айгүл, – деді Хақназар. – Сен болмасаң, қаншама қызықтан құр қалады екенбіз ғой. – Баяғыда, – деп әңгіме бастады Құрмаш,– қазақтың көшпелі дәуренінде, алғашқы қар түскен қансонар күні бүркітін алып, тазысын ертіп бір жігіт аң қағуға шығып­ ты. Қанжығасы майланып, бірер түлкіні қиындықсыз-ақ түсіріп, аңшылықтың қызығына батып жатса керек, артынан ауыл жақтан бір хабаршы келіп, «Уай, бәленшеке, сен мұнда бүйтіп жырғап жүргеніңде атаң өліп қалды ғой, атаң!» депті. Сонда әлгі аңшы жігіт тұрып: «Атам өлсе, қойылар, Атан өлсе, сойылар, Мұндай қызық қансонар, Енді қашан жолығар», – деп аңның ізіне түсіп тартып кетіпті. Сол айтпақтайын, бұрқақтап қар жауып тұрған мұндай жексенбі күн ылғи бола бермес. – Сонда түлкі алған аңшы өзің болдың ғой, – деді Хақ­ назар. Қыздар күліп жіберді. – Бәріміз олжалымыз, – деді Құрмаш қолын сүртіп жатып. – Осындай көңілді күннің өзі – үлкен олжа. 11. Әдеттегідей таңғы жетіде барахолкаға жеткен. Контейнерін ашып тастап, тауарларды жайма үстелге шығарып, қаз-қатар тізе бастаған кезде Ернар келді. – Салам. – Хал қалай? – деді Хақназар Ернардың былқ-сылқ еткен жұмсақ қолын алып. – Жағдай былай болып тұр, – деді Ернар темекісін тұтатып жатып, – бүгін бір сделка жасауымыз керек. Сен менімен жүр!

– Қайда? – деді Хақназар. – Оны бара көреміз. Жина дүниеңді! Жаңа ғана шы­ ғарған тауарын асығыс контейнерге жинап, есігін бекітіп, екеуі Ернардың мәшинесіне келіп отырған. Мәшиненің іші жылы екен, пеші қосылып тұр. «Әй, дүние-ай, қақаған аязда барахолкада қақшиып тұрып бір күні денсаулықтан айрыламыз-ау» деп ойлады Хақназар осы кезде. – Та-ак, – деді Ернар бұлар ұзыннан-ұзақ шұбаған базарлардан өтіп, қалаға кіріп келе жатқанда. – Хақназар, мен әлгі қытайыммен байланысты үзетін болдым. Сол үшін үйдің телефонын да ауыстырып тастадым кеше. Жаңадан ашқан офисімді, само собой, таба алмайды. – Не болып қалды байланысыңды үзетіндей? – деді Хақназар. – Болды енді, мен одан тауар алмаймын, сондықтан бұдан былай керек емес ол маған. – Бес жүз доллар тапқың келе ме? – деді Ернар сәл­ ден соң. – Ол не қылған оңай ақша? – деді Хақназар. – Сен, давай, көп сөзді қой, көмектес маған бүгін. Өзің де бес жүз тауып, олжа түсіресің. – Қалай? – деді Хақназар. Ернардың ширығып, тағатсызданып отырғаны бай­ қалады. Қолсағатына қайта-қайта қарай береді. – Бүгін қытайды лақтыру керек, – деді содан соң. – Лақтырғаны қалай? – Былай. Қытай екеуіміз үш «КамАЗ» дүниені саттық қой. Тауарын өткізіп беріп, мен де біраз ақша жасадым, бірақ қытай шаш етектен пайда түсірді. Сол бәленбай миллион сабан ақшасына доллар алады бүгін. Қазір сағат онда. – Содан. – Содан мен оны лақтыруым керек. Қазір үйге кіріп «кукламды» алып шығам. Ернардың айтып отырған «кукласы» – АҚШ-тың кә­ дуілгі, шын долларынан аумайтын, қуыршақ ақшалар

екен. Үйінен соның бір топ бумасын алып шықты да, Хақназарға: – Жағдай былай, – деді. – Міне, бір жыл болды қытаймен жұмыс істеп жүргеніме, оның тауарын өткізіп берем де, деревянный акшасына доллар тауып берем. Ол маған сеніп алған. Енді сол сенімді аузы-мұрнынан шығару керек. Ол үшін былай істейміз: оған бүгін сағат онда доллар тауып берем дедім ғой. Орталық стадиондағы обменниктің алдында кездесеміз. Сен мына кукланы қалтаңа салып алып такси ұстап, сол жерде тұрасың. Мәшинеңнің ішінде отырасың. Біз шақырғанда, қытайдың мәшинесіне келіп отырасың, – қытай басқа жерге бармайды, қорқады, – сосын долларды бересің де, деревяшкаларды санап алып, мына сөмкеге салып таксиіңмен кете бересің, тура менің офисіме тарт. Мен қытайды шығарып салып, соңыңнан келем. – Е-е... – деді Хақназар Ернардың сделкасын енді ғана түсініп. – Жоқ, Ернар, – деген содан соң іле-шала. – Мынауың мүңкіген қылмыс екен. Басым екеу емес, мен ондай іске шатылғым келмейді. Басқа біреуді тап. – Да ты что? – деді Ернар мынау не деп тұр дегендей көзін бажырайтып. – Хақназар, бұл жерде сен қор­ қатындай ешқандай қауіп жоқ. Мен сені подставить еткелі жатқаным жоқ қой... Мәшинеде отырып, ақшаңды санап аласың да, жүре бересің. Менде арнаулы аппарат бар, қытайды алдау үшін сол аппаратпен мына кук­лаларды өтірік тексерген болам, саспа, бәрін шын қы­ лып көрсетеміз. Ал қытай маған сенеді, бұрын да доллар алып жүрміз ғой. Хақназардың басында «апыр-ау, дайын тұрған бес жүз доллардан қағылып нем бар, күнде базарда суықта отырып, тиын-тебеннің басын құрай алмай жүргенде, мынауың тамаша емес пе» деген ой жылт ете қалған. «Жоқ, арамнан тапқан мұндай ақша жұғын болмайды, аз өмір көрген жоқсың, Хақназар, қылмысқа бармасаңшы» деген тағы бір ой пайда болды. «Мұндай олжалы күн қайта айналып келмейді, өзіңнің бүгінгі

тіршілігіңді ойласаңшы» деп әуелгі ой қайта қалқып шыққан. – Сен қызықсың, Хақназар, – деді Ернар мәшинесін от алдырып жатып. – Бұйырған нәпақаңды қолдан жіберейін деп тұрсың. Несіне қиналып тұрсың, миым жетпейді... Кеше осыны Эдикке тапсырып едім, ол ақымақ түнде казинода бірдеңе бүлдірген бе, милиция алып кетіпті... Әйтпесе сол-ақ қатыратын еді. – Бауырым-ау, уақыт тығыз болып тұр ғой, – деді Ернар үлкен жылдамдықпен келе жатып Абай көшесіне кілт бұрылған сәтте. – Көмектес енді, бір көмегің болсын! – Жарайды, – деді манадан екі ойлы болып тұрған Хақназар. – Міне, осылай демейсің бе, – деді Ернар ризалығын жасырмай. Қойын-қонышындағы қуыршақ доллар сып етіп жерге түсіп кететіндей, ұятты іс істеп тұрғаннан әрман қысылған Хақназар жан-жағына жалтақтап, әбден мазасы кетті. Сөйтіп тыпыршып тұрғанында сұр «девяткасын» аңыратып әкеліп, кілт тоқтаған Ернар мәшинеден шығып, бері беттеді. Содан соң екеуі «девятканың» қасына келіп тоқтаған «Волганың» ішіне кіріп, артқы орындыққа келіп жайғасқан. Бәрі ойдағыдай. Артқы орындықта шалқайып отыр­ ған, көзілдірікті қарасұр қытай да, сөйлеген сайын сойдиып қасқа тісі көрінетін алдыңғы орындықта отырған екінші қытай да орысша екі-үш ауыз сөздің басын әрең құрайтындар екен. Екеуінің сенімді адамы болса керек, рөлде отырған әлде ұйғыр, әлде қазақ, қасқабас жігіт ағасы аудармашының да қызметін атқарады екен. Екі қытай ештеңе сезбеген, тек аудармашы ғана Ернар долларды мұқият «тексеріп» жатқанда, Хақназарға бір қарап, «мынауың сенімді адам ба» деп екі-үш рет қайталаған. Десе де, Ресейдің сабан ақшасы толған қа­ нар­дай сөмке қолына тиіп, Ернардың офисіне жеткенде ғана мойнынан ауыр жүк түскендей Хақназар «уһ» деп бірақ жеңілдеген.

Ернар бес жүз долларды сықырлатып қолына ұстата салып: – Мінекей, бауырым, еңбегің үшін! – деп сөмкедегі ақшаны қайта санауға кіріскен. – Мені қашып кетеді деп ойламадың ба осыншама ақшаны алып? – деп сұрады Хақназар кетуге жиналып жатып. – Ойладық қой, неге ойламаймын, – деді Ернар. – бұл істі Эдикке емес, саған сеніп тапсырғаным да сол ғой. Сен, Хақназар, әзірге сөмкемді алып, тайып тұратын жігіт­ тердің қатарында жоқсың... Хақназар басын шайқап, офистен шығып кетті. 12. Соңғы екі-үш жылдың ішінде араның ұясындай құ­ жынап, балалаған жәндіктей қаптап кеткен жеңіл машиналар ғана жүретін орталық көшелерде қар көрінбейді. Бордюрдың теріскей жағын ала үйілген, тозаң мен ыс қонып, сұрғылт-қошқыл түске енген кірлеуіт мұз болмаса, Алматының ішінде мол қар да жоқ еді. Әйткенмен қыс ызғарлы. Аяздың сағы әлі сына қоймаған. Бүгін бір ерекше жарқырап, тас төбеге ерте шығып алған күн бесінге ауған кезде екеуі Төлебаев көшесін құлдилап төмен түсіп келе жатқан. Хақназардың ойданқырдан жинаған қызықты әңгімелері тәмам болған соң естелік айтуға көшкен кезі еді. Бір жерден оқығаны бар болатын, ғылыми-техникалық революцияның жетістігін, кино мен телевизияның өркенін бастан кешіп, енді компьютер мен интернетке бас қойған осындай уақытта адам баласы үшін мемуар оқу ғана қызықты деп. Сол сөз еске түсіп, балалық шағын еске алып келе жатқан. Бірер мәрте Самалдың сүйріктей саусақтарын ұстап, аяз сорған аққұба өңіне, ұзын кірпікті, тұңғиық қара көзіне қарап қойды: көңілі көтеріңкі көрінген. Шуылдаған моторлы көліктен алыс, ортасында жасыл шырша өскен, аллея іспетті біршама тыныш, түзу

көшенің аяқ жағына да жетіп қалыпты. «Мынау қай көше?» деп сұраған Самал дәл бір қалаға алғаш рет келіп тұрған жандай. «Төле би» деді Хақназар да ресми мәлімет жасап тұрған кісіше. «Төлебаевпен түсіп, Төле биге шықтық» деді сосын. «Төлебаев – Төлеби...екеуі де Төле...бірі бай, бірі би... қызық ә» деді Самал күліп. Кинотеатрдың кассасында тірі жан жоқ екен. Афишаға қараған. Кешкі сеанстардың бәрі Голливудтың фильмдері екен. «Доллар құсап біздің елді енді америкалық фильмдер жаулай бастапты» деді Хақназар. Иә, солай ғой ол, деді Самал. Бірақ екеуіне қандай кино болса да, бәрібір еді. Бірге жүрсе, бірінің алақанын бірі ұстап осылай бірге тұрса, бірге отырса ғана болды, қалған дүние бәрібір сияқты. Екі жастың жарастық тапқан бір қызықты күні еді. Билет алған. Киноға. Кешкі бестегі сеансқа. Сосын сағатқа қарасқан. Әлі жиырма бес минут бар екен. Кассаның алдында тұра беруді қолайсыз көріп, бо­ са­ғадан өткен. Кинотеатрдың іші жылы екен. Алдымен даладай кең залды айнала, кино жұлдыздарының қабырғада қатар-қатар ілініп тұрған портреттеріне, кинофильмдерден түсірілген үзік-үзік кадрлар суретіне қарап біраз жүрді. Келер сәтте Самал ресейлік кинорежиссерлер мен актерлердің аты-жөнін, туған жылы мен өмірбаянын, олардың қандай фильмдерге түскенін айтып зуылдатқанында, Хақназар еріксіз аузын ашып қалған. «Жаңа фильм» деген журналды бала кезімнен жаздырып алушы едім, содан қалған нәрсе ғой» деп күлді Самал. Содан кейін екеуі күні бойғы жүрістен шаршағанын енді сезгендей залдың бір бұрышында тұрған арқалы орындықтардың біріне келіп жайғасқан. Иығына басын сүйеп отырған қыздың иығына төгіліп түскен қолаң шашынан ерекше бір жұпар иіс аңқиды екен. Хақназар шашынан сипағысы келіп кетті. «Әңгіме айтшы» деді қыз. «Не айтам, бар әңгімені түгел тауыстым» деді жігіт. «Онда мен айтайын» деді қыз. «Ал айта ғой, тыңдайын» деді жігіт қыздың шашынан сипап. «Ой... менде де айтар әңгіме жоқ

екен» деді қыз сәл үнсіздіктен кейін. «Кел, одан да үндемей, бір-бірімізбен іштей сөйлесіп отыра берейік» деді содан соң. «Ол да жөн екен...» деп қостады жігіт. Екеуі жарты сағаттың қалай өткенін де байқамай қалған. Кино басталмапты. Жиналған ел жоқ, кішкене күтейік деп шешкен шығар, десті бұлар. Он бес, әлде жиырма минут өткен соң ба, кассир әйел есіктен сығалап, «жас адамдар, кешіріңіздер, көрермен халық жиылмағандықтан, кино қойылмайтын болды, билеттеріңізді өткізіп, ақшаларыңызды ала қойыңыздар» деген. «Киноға тірі пенде келмейтін де заман болады екен-ау» деді Хақназар далаға шыққан соң. «Қазір халықтың кино көретін уақыты да жоқ қой, – деді Самал, – не до отдыха». «Иә...» – деді Хақназар. – «Бір жапырақ нан таба алмай жанталасып жүрген ел киноңды не қылсын...» «Оның үстіне қазір не түрлі телеарналар көбейді ғой, киноның неше атасы көрсетіледі, кинотеатрды қайтсін» деді тағы да көше бойлап келе жатып. «Үйде қазір көбі видео да ұстайды ғой, содан кейін келмейтін болар» деді Самал жігітті қолтықтай бере. Қайда барамыз деп дағдарып біраз тұрған. Абитуриент болып Алматыға алғаш келгенде бір көргенін, одан соң қайта бас сұқпағанын еске алып, бір кезде Хақназар хайуанаттар паркіне баруға ұсыныс жасады. «Ура, барайық!» деді Самал балаша қуанып. Екеуі жаяу келе жатып балмұздақ алған. Тамағым ауырады деп Хақназардың өзі жемеді. Бұған қызықпайтын да еді. Есесіне Самал жақсы көретін болып шықты. Жаздыкүнгі ажары жоқ, кісі аяғы да саябыр тартып, иесіз жұрттай қаңырап қалған Горький паркін көктей өтіп, түпкі жақта орналасқан хайуанаттар паркіне келген. Мектеп жасында балалар мен жас сәбилерін ерткен некенсаяқ кісі болмаса, тордағы аң мен құсты қызықтап жүрген жан көрінбейді. Келуін келсе де, табаны қызатын болса керек, бір орнында тұра алмай, ұзындығы екі-үш-ақ құлаш тордың ішінде тілі салақтап ары-бері жүгірген жүдеу қасқырды

көріп, «қайқаң қағып көкке шығатын күніміз енді тумайды ғой, қайтейік» дегендей, қанатын қағып қойып, аумағы зор, биік тордың ішіндегі талдың басында шаңқылдап отырған ақбас күшігендерді көріп Хақназар жан дүниесі төңкеріліп, керемет аяп кеткен. Осыдан жеті-сегіз жыл бұрын көргенде мұндай сезімді кешпеген сияқты еді. Бәрінен бұрын екеуіне етектей құлағын баяу ғана қағып қойып, маңғаз қалыпта тұрған үлкен піл ұнаған. Парк қызметкерлері тамақ беруге рұқсат етіп, жас балалар өздерімен бірге ала келген жеміс-жидектерін піл­ ге ұсынып тұр екен. Хақназар мен Самал қолдарында еш­теңе болмағанына «қап!» деп өкініп қалды. Иіріле жылжыған жыланның, шықылықтаған құстың түр-түрін көріп, таңдай қағысқан. Өзгеден гөрі, тоқтап, үңіліп қарағандары – қолды-аяққа тұрмай, қышқыра секіріп, торды өрмелеп, тыным таппай жүгірген маймылдар болды. Әсіресе домалақ көздерін жыпық-жыпық еткізіп, бастарын бұлғаңдатып, неше түрлі ерсі қимыл жасап, алдарынан кетпей қойған кішкентай маймылға қарап екеуі ішексілесі қатқанша күлген. Екеуі де бақытты еді. 13. Хақназар жат қоғам, жаңа заманда өмір сүріп жатқан. Жер бетіндегі үлкен құрылықтардың бірін «жабайы» аборигендерден тазалап, одан аман қалған кейінгі тұқымын тұздай құртып, «жаңа дәуірді» бастаған алпауыт державаның бір миллиардері (ұмытпаса, аты-жөні Арманд Хаммер болса керек) айтыпты деген сөз есіне түсіп еді. «Ақшаны революция кезінде жасау керек» депті әйгілі бай. Қазіргі жұрттың лауазымды қызмет­ те отырған қарынды шенеуніктен бастап ең аяғы кө­ ше алаяғына дейін осы «принципке» жығылатын болса керек. Алтын теңгені тасқаяқтай қағыстырған бизнес­ мендердің, оларды «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға

шоқыттырмай» жүрген жуан жұдырық жігіттердің, тай­ ғақ, тұманды істермен айналысатын тағы басқа «кә­ сіпкерлердің» қоғам ауысқан алас-күлес, аласапыран заманды пайдаланып қалғысы келетіні сырт көзге анық байқалатын. Бейқам жатқан халық мұзарт шыңнан көшкін құлап, аспан қақ айрылып, жер жүзін топан басқан алапат сұмдыққа кез болғандай көзі қарауытып, көңілі үркіп есеңгіреп қалған еді. Ақыры... ел «ақылды болсаң, неге байымайсың?» деген тезиске құрылған жа­ ңа өмірге көндіге бастап еді. Қайтесіз енді... француз­ дың бір философы айтқандай, «адам – адамға қасқыр» шығар... Расында да қара құйын соғып өткенде, ұлы үрей басталған еді. Елде «революция» жаманды-жақсылы болса да өнім беріп, елді асыраған өндіріс ошақтары, тіршіліктің ұйтқысы болып отырған ауылдың бұрынғы шаруашылықтары кәкәй деп жарияланды. Қырда да, ой­да да жұмыссыздық басталып, ұйыққа батқан ел не істерін білмей аласұрды. Болашағын колхоз-совхозға, за­уыт-фабрикаға артып қойған жас мамандар қайда ба­рарын білмей дағдарған. Сөйтіп тұрғанда... амал та­ былған. Бұратылып өлмес үшін қалың ел базар кезіп, та­ мағын айыруға тиіс еді. Базарлы экономика ғой. Ендігі мақал... «өзен емес», «базар жағалағанның өзегі талмайды» болды. Тапа-тал түсте автоматпен атып өлтірген кісіні көріп, жұрт жас банкирге ме, жоқ боқмұрын фирмачқа ма, жоқ, әлде бұлардың артында тұрып, алтын астаудан жем жеп отырған әлдебір «ағайға» ма, әйтеуір біреуіне «қарызға кіріп», жазықты болған кезекті бір кәсіпкер екенін айтпайақ білетін болды. Мұны ғана емес, көшеде көзін сатқан тіленшіні байқап, жуан жұдырыққа салығын төлеп, бастан құлақ садақа деп тәубе айтып отырған базаршы саудагерді көріп, киоскісі өртеніп, зар илеп қалған ұсақ кәсіпкерді көзің шалып, «ақылды болсаң, неге байымайсың?» деген «принципке» құрылған ұлы өзгерістердің басталғанын жан дүниеңмен сезесің.

Тіпті бір кезде кісі өлтірген қанішер, ел тонаған бау­ кеспенің аты жер жарған фирманың иесі болып шыға келгенін де көз көрді. Қарағай басын шортан шалғанның әкесі сонда басталған... Хақназар бұрынғысынша барахолкада жүрген еді. Барахолка – астанадағы ең үлкен базар. Бұл кезде барахолка (орыстың «барахло» – «кәкүр-шүкір» деген сөзінен шығып, ел аузында қалыптасып кеткен атау) қара қытайдың кәкүр-шүкірін – бірақ уақ-түйек болса да, тұрмысқа қажет дүниесін – сатуға көшкен. – Уай, жол бер, жол! Дорогу! – дейді айғайлап бір кезде инженер болып істеген, енді зор, алабажақ қанарды қоларбаға тиеп, итіңдеп сүйреп жүрген, қамал бұзар қырықтағы қазақ жігіті. – Самса, ыстық самса! Жігіттер, ыстық самса алың­ даршы, – деп жалынады бір заманда қолын алтын менен күміске малып, жылы кабинетте отыратын маңғаз бәйбіше. – Польский тауар, өзім барып Калининградтан әкел­ дім, арзан, алыңыз, – дейді бір кездегі мектеп мұғалімі, қа­ зір қытайдың арзанқол киімін сатып отырған секпілбет орыс әйелі. Жұрттың бәрі – осы барахолкада. Кім жоқ дейсің мұнда. Жақсы мен жаман да, аяр мен алаяқ та, ұры мен қары да, жетім мен жесір де. Бәрін табасың. Хақназар бір күні тіпті лагерьден босанып шығатын кезінде ШИЗО-да бірге отырған қалта ұрысы – Колянды да көрді. Бес-алты жігітті, сірә, сыбайластары болса керек, қасына ерткен, қолына алтын балдақ тағып, қызыл қошқыл түсті шолақ тон киген карманникке жал бітіп, қоң жиналған болуы керек, зорға амандасқан. Хақназардың осында істеп жүргенін естіп, дүние тар ғой, әлі де жолығармыз деп кетті. Бұлардың базарды қарайтын мілитсамен ым-жымы бір екенін Хақназар білетін. Төлемді қолма-қол жасайтын іріліұсақты саудагердің соры – осы карманниктер. Бұлардың базарда жүрген жұртты қалай қан қақсататынын көзімен де талай көрді. Бір күні сонау Омбыдан келіп сауда жасап

жүрген татар жігітінің ішкі қалтасынан он бес мың долларды жымқырып кетіпті. Оны жұмыс аяғында бірақ білген әлгі жігіт өз көзіне өзі сенбей, үсті-басын мың рет сипалап, басқан ізімен жүз рет қайта жүріп өтті. «Мүмкін емес» деп басы қалтақтап кеткен сорлы бір уақытта қалтасындағы бір бума ресей сомын шашып жіберіп, жерге тізерлеп отыра кеткен. «Жиған-тергенің қолды болғаннан кейін ендігі өмірдің маған керегі не?!» деп тасқа ұрғылап, шекесінің қан-даласын шығарып, өкіргенін көргеніңде, жер басып тұра алмайсың. Мұндай оқиға базарда жиі болады. Хақназар бір күні үйге телевизор, өзіне киім-ке­ шек алайын деп, Ернармен бірге бизнесмен қытайды «лақтырып» кетіп тапқан ақшасын көйлегінің төс қал­ тасына салып базарға ала келген еді. Түстен кейін өзінің контейнерін жауып, киім қарауға шығып келе жат­ қанда қалтасына қол салса... жоқ! Бес жүз доллар жоқ! Басқан ізін, отырған жерін қарап өтті – жоқ! Зым-зия! Алғашында кімнен көрерін білмей қатты абдырған. Артынан ашу қысты. Содан соң осынша бейқамдығына қарадай жыны келіп, өзін-өзі әбден сөккен. Үйге келген соң ғана «қой, сабыр, сабыр, желмен келген ақша желмен кетеді» деп өзіне-өзі басу айтқан болды. «Мал ашуы – жан ашуы» дегеннің қандай болатынын тұңғыш рет сонда түсінсе керек... 14. – Қазақстан бай! – деді Ернар салқын вискидің артынан қалың, майлы шоколадты кертіп жеп жатып. Екеуі орталықтағы, салтанатты, сәулетті ресторандардың бірінде отырған. Ернар үлкен бір іс тындырып, өз тілімен айтқанда, «сделка жасап», ақшасына су жаңа, сүйріктей сұлу «Мерседес» алып, соны «жуып» отырған еді. – Қазақстан бай! – деді Ернар тағы да екі көзі күлімдеп. Екі көзінен ғана емес, отызға жетпей-ақ бұлтиып шыға бастаған қозы қарнынан, әлі де жас, балғын жүзінің сәнін

бұзып, иек астынан белгі беріп келе жатқан бұғағынан тоқшылықтың нышаны байқалатындай еді. – Өзің қара, Хақназар. Қазба байлықтың бәрі бар ғой бізде: алтын, күміс, мұнай, түрлі-түсті металдың неше атасы, алюминий, мыс, жез, мырыш, хром, уран... Тағы не бар еді, құдай-ау, бәрі бар ғой, бәрі бар! Так что біздің болашағымыз алда... Маңызды нәрсе айтқандай мекіреніп, бос рюмкелерге виски құюға кірісті. Хақназар үндеген жоқ. Тағамның түр-түрінен қайыс­ қан дастарқанға бір, әрі кең, әрі сәулетті ресторанның ішін мұңды әуенге толтырған скрипкашы қызға бір қарап қойып, темекісін тұтатқан. – Міне, – деді Ернар. – Мен паханның (әкемнің де­ гені болса керек) каналдарының арқасында шетелге түр­лі-түсті металл өткізетін бір кішкентай операцияға ғана қатысып, мына тачканы сатып алдым. Ал қаншама қазба байлықты шетелге эшелонымен шығарып жатқан жоғары жақтағы кісілерді айтсаңшы! Олар не только миллионер, олар скоро миллиардер болады. Во! Кел, алып қояйық! Хақназар бүгін вискиден бас тартпап еді. Соны көрген анау тағы бір бөтелкесін алдыртқан. – Болады, Ернар, керегі жоқ! – деген Хақназар. – Ал­ май-ақ қой екіншісін. – Саспа, үйіңе жеткізіп тастаймын, оның несіне қор­ қасың? – Жоға, мәшинеңді қалай жүргізесің сен? ГАИ ұста­са, не демексің? – Ол иттердің емі – бес қағаз, – деді Ернар ықылық атып. Сосын шалқайып отырған күйі Хақназарға қарап күлген. – Осы сен, Хақназар, кейде бала болып кетесің. Жас бала емессің, ыстық пен суықты көріп, ащы мен тұщыны татып, от пен оқтан өтіп келдің дегендей... Бірақ кейде өмірдің қарапайым заңдарын түсінбейсің.

– Мүмкін, – деді Хақназар жымиып. – Эх, Хақназар, өмір алда ғой!.. Келші, екеуіміз сол үшін алып қояйық. Кәне, ұста, ұста!... Ал кеттік!... Түу, дәмінай мынаның! – Үлкен бизнеске кірейін деп жүрмін, – деді бір уақытта. – Қалай қарайсың? – Оң қараймын, – деді Хақназар. «Уа, бәрекелді, азаматым-ай!» деген қолпашты күткен болса керек, Ернардың мына сөзге көңілі толмай қалды. Онысын өзі де жасырмаған. – Осы сен қызықсың... Жан беріп, жан алып еңбек май­данында жүрген жолдастарыңа бір жылы сөзіңді қи­ майсың, – деді алдындағы тамағынан бір шанышқы алып, аузына салып жатып. – Осыншама байлық бар жеріміздің астында, – де­ ді Хақназар бір кезде. – Алақандай Кувейт халқы мұ­най­ дың арқасында асып-тасып отыр. Дүниеге келген әрбір нәрестеге мемлекет азаматым деп, банктен жеке есепшот ашып беріп, мұнайдан түскен пайданың белгілі бір процентін соған салып отырады екен. Сонда кәмелетке толғанша баланың шотында өміріне жететін ақша жиналып қалатын көрінеді. Міне, өмір. Ал біз... мұнай да бар, қазба байлық та бар, Менделеев кестесіндегі эле­менттердің бәрі бар деп ісіп-кепкенде сондаймыз, кәне жақ­сы өміріміз? Байлықты шетке шығарып, сатып та жатыр екеміз, қайда сол ақша? Халық неге аш, жалаңаш? Жетпіс проценті қоңыз теріп жүр, қазба байлықтан не пайда? – Сен как будто соның бәрін мен жеп жатқандай сөйлейсің ғой, – деді Ернар бұған тесіле қарап. – Сені айтып отырғаным жоқ, қуыстанбай-ақ қой... Ана.., –Хақназар көзімен төбені көрсетті, – ана жақта, жоғарыда отырған, «мен Қазақстанның тәуелсіздігі үшін басымды тіккен адаммын!» деп айдың-күннің аманында жау түсіргендей күпініп отырған шенеуніктеріңді айтам. Құдай-ау, ішкен-жегені қайда кетіп жатыр, тойымы жоқ па, немене? Ей, сол, сатып жатқан байлыққа елдің

тұрмысын көтермей ме, өндіріс ордасын ашып, жұмыс тауып бермей ме? Ернар төмен қарап отырған. Бір кезде басын көтеріп: – Қызғаныштың қызыл иті ішіңді жеп бара жатырау, – деп ырсия күлді. Хақназар да еріксіз күлген. – Олай емес, Ернар, – деген. – Сондай сөз бола ма? Мен анау... ішкен-жегенін, ұрлап сатқанын шетелдік банкілерге жинап жатқандарды айтам. Соншама байлықты тегін иеленіп, борсықша семірген, енді түк көрмегендей беттері жылтырап отырғандарды айтам... – Тілің ащы, Хақназар, – деді Ернар езу тартып. Рюм­ кені көтере бере, қайта орнына қойған. – Бірақ сен оларды да көре алмай, қызғанып отырсың... – Түу, сен... Мен анау жұмыс таба алмай сенделген, бала-шағасын үйде шулатып тастап кетіп, тамақ іздеп тентіреген елді көріп, ашынып айтам. – Ит басына іркіт төгілген заманды аңсайсың ғой... Сенің қимаң қышып отырған сол елдің ішінен біреу үкімет басына келсінші, ол да осыны істейді. – Елдің бәрі ынсапсыз емес, қанағат қылатын, ел қамын жейтін азаматтар да табылады. – Сен өзің халықшыл болып кетіпсің ғой, – деді Ернар осы жерде шыдай алмағандай галстугын босатып, көйлегінің жағасын ағытты. – Нағыз коммунист екенсің... – Коммунистер ел қамын ойлаған емес. – Қалай?.. – деді Ернар таңданып. – Ел қамын ойлаған солар ғой. Басқаны қойшы, мал бағып, көшіп-қонып жүрген жабайы қазақты кісі қатарына қосқан осы коммунистер емес пе еді. Сауатсыз, қараңғы халықты жаппай оқытып, қолын аузына жеткізген, электрдің жарығын, техниканың озығын әкеліп берген коммунистер емес пе еді. Оны ұмытпа!.. – Мұның байыбына барып отырған жоқсың, Ернар, – деді Хақназар. – Көшпелі мәдениеттің өзіндік ерекшелігіне тоқталып жатпай-ақ қояйын. Сен жабайы деп отырған атаңды оқытқан коммунистер емес. Мың

жылдар бойы өзінің жазу-сызуы болған ұлтты дүмше деп жариялап, әліпбиін сасық деп лақтырып тастаған, алдымен латынды, сосын кирилді күштеп таңған – осы коммунистер. Ал қазіргі ұғымдағы цивилизацияны әкелген коммунистер емес. Оларсыз-ақ техника мен электрге қолы жеткен араб елдері мен мына Иран болып-толып отыр ғой. Электрді большевиктер ойлап тапқан емес. «Ильич шамы» деп ұялмай-қызармай иемденіп алып, өздерін барынша дәріптеген. Әйтпесе төңкерістің жауы, халықтың жауы деп миллиондаған кісіні жазықсыз атып, асып, айдауға жіберетін сол баскесер коммунистер не біледі дейсің. Басқаны қойшы, мына сен жабайы болған деп түкіріп отырған ұлтыңды үйіндегі азық-түлігін тартып алып, қолдан ашаршылық жасап, дүние жүзінің көзін бақырайтып қойып тең жартысын 32-ші жылы шыбынша қырып салған – сол коммунистер емес пе! – Ол кезде заман солай болды... – Заман солай болды деген – әншейін сөз. Қазіргі бы­лық-шылықты да заманға жауып отырмыз ғой, сол сияқты... – Қазір, міне, – деді Ернар. – Өзің айтып отырсың, және оның құпия несі бар, елдің бәрі біліп отыр: жо­ ғарғы эшелондағы өкіметтен бастап бәрі ұрлықпен, алыпсатарлықпен айналысып жатыр. Бұлар коммунист емес қой... Көрдің бе сондықтан мәселе партияда да емес. – Қата айтасың. Билік басында отырғанның бәрі – тонының өңін айналдырып алған кешегі коммунистер. Кешегі сексен алтыда өз ұлтын ұстап, экстремист, террорист деп жүзі жанбай жаһанға жар салған сатқын иттер. Бүгін, міне, солар «мен алаңда жастарды бастап жүргем» деп жағалай ұлтшыл болып шыға келді. – Өзің сол сексен алтының кесірінен жапа шеккен соң айтып отырсың ғой осыны, Хақназар. – Одан ғана емес. Екіжүзді саясаткерлердің көзді ба­ қырайтып қойып, теледидардан өтірікті соғып тұрғанын көріп жыным келеді.

– Заманың түлкі болса, тазы болып шал деген. – Бұлар тазы болып, олжа түсірсе, арман не... Шошқа құсап жер байлығын, ел ырыздығын құныға жеп жатыр. – Бұл әлі ештеңе емес, Хақназар, – Ернар бұл әңгіме­ден шаршап кеттім дегендей, бетін тыржитып, рюмке­лер­ге қайта виски құя бастады. – Бұл әлі ештеңе емес. Міне, қазір приватизация деген үлкен науқан басталғалы тұр, осыған арнап мемлекеттік мүлікті жайғастыру деген арнаулы комитет құрылды, зауыт-фабрик, кен орындары, дүкен, демалыс үйі... тағы не бар еді, в общем мемлекет құзырында не бар, соның бәрі – түгел жаппай жекешелендіріледі. Тонағанның әкесін сол кезде көресің. – Тістегеннің аузында, ұстағанның қолында енді кетеді десеңші... – Ол да ештеңе емес... Жер сатылатын болады әлі! Жер жеке меншікке беріледі, үлкен саясаттың бықсығын сонда көресің... Жә! Қояйықшы осымен, бас ауырып кетті. Кел, одан да мынаны алып қояйық... 15. Жарықтық наурыз айының басынан қызылжілік болып тұрған биылғы қыс, асығыс шаруасы болып, әлденеге асыққан жанша екі-үш күнде шұғыл жиналып, кәрі сүйегін сықырлатып, ескі текеметін сүйретіп, жымын білдірмей терістікке қарай суыт кетсе керек, талтоғай бүршік атып, бүр жармаса да, жер қарайып, ерте келген кәрі ұзақтың қаздаң басқан жүрісінен, көңіл сенбегенімен, көктемнің келгенін көз көрді. Дегенмен таңға жуық су қабыршықтанып, ауадан ызғырық табы, әлі де болса, кетпей тұр еді. Кісі аяғы баспайтын, мәшине дөңгелегі жүрмейтін қалтарыс бұрыш, қаға беріс қылтада цементпен шегенделіп, темірмен құрсауланып тасталған жуан, кәрі еменнің, сұңғақ, сымбатты ақ қайыңның түбіндегі, күн түспейтін жақтан орын тепкен аңсағай үйдің теріскей іргесіндегі қошқылданып, іртік-іртік болып, түсе бастаған жұқалтаң қар үйінділері ғана ақбас

қыстың көзіндей ойдым-ойдым болып жатыр. Тоң басқан қара жердің бүйірін теуіп шығып, қылтия бастаған көкпен бірге буыны бекіп, бұғанасы қатқан жас көктем бәрібір түптің түбінде күннің шуағын төккізіп, ызғырықты жұтып қоятыны байқалады. Соны растағысы келгендей күннің де шырайы кіріп, жылымықтана бастаған. Бірақ «қардың басын қар алар жауып тұрып» деген ескі қағида есіне кеш түсті ме, әлде тусырап жазғытұрым шыкқанша қыстан қалған иіс-қоңысты кетірейін деді ме, кім білсін, көзге ілінер қар болмаса да, көкек айы кірер кезде күн күрт суытып, жылымшы, қырбық қар ұшқындап жауа бастаған. Күні бойы жауды. Расында да, осы қар еріген соң ғана жер-дүние құлпырып сала берген. Әуелі қыс бойы түнеріп, еңсені басып тұрған, қабағы ашылса да, жылы рай, жайдарлы жүз танытпаған аспан көк шайдай ашылып, одан сайын биіктей берген. Қыс бойы көрінбеген, енді бой жазып, айдынды аспанға жүзе шыққан ұлпа бұлттардың өзін қызғана ма, теріскейден соққан ескек жел оларды жаңа жазылған ақ, таза дастарқанға шашылған түйе бауырсақша ту-талақайын шығарып ыдыратып жіберген. Одан соң қара түн тұтамдап қысқарып, жарық күн шыжымдап ұзарған сайын жылы шуақ біртін-біртін ауаға жайылар еді. Қара жер балбырап, дүр етіп жапырақ шығып, жазғытұрғы жұпар иіс те аңқи бастаған. Айналасы бірер жетінің ішінде-ақ үлкен қала жасыл дүниенің құшағына оранып қалған еді. Көңіл көтеріңкі болатын. Қара табаннан өткен неше жылғы сыз бен суық жілікжілікті бойлай тұла бойына өтіп кеткен соң жылуды аңсаған ескі сүйегін күншуаққа еріксіз алып шығар кәрі-құртаң ғана емес, бүтін адамзатқа, жан-жануарға, иісі тіршілік иесіне серпіліс әкелетін жазғытұрғы шақ көңілді көтертпей де қоймас еді. Әсіресе жас дәурен – жиырма бестен енді асқан екі дос – Хақназар мен Құрмаш қуанышты еді. Құрмаш оқуын бітіріп жатқан. Дипломға да қол жетер сынық сүйем жер қалдырып, мемлекеттік емтиханды үздік тапсырып келген соң алдымен өзінің курстастарымен бірге тойлаған. Келесі күні Құрмаш,

Хақназар екеуі Айгүл мен Самалды ертіп Медеуге шығып кетті. Әсілі, Құрмаш та Хақназар сықылды базарлы орта, шулы жерден қашып, ауаша жерде, орайы келсе, қала шетінде, табиғат аясында дем алғанды ұнататын еді. Күн жылына ен далаға шығып бой жазуды аңсап жүрген қыздар да қуана келіскен. Қыстыкүні де өзінше, өзгеше сұлулықтың аясында, қалың қардың астында балбырап тәтті ұйқыда жатқан Медеудің шатқалы жазғұтырым мүлде басқа кейіпке, жаңа түрге еніп, құлпырып кетіпті. Жайнап, жасарып кетіпті. Көкжасыл дүниеге малынған кең дүниеге арылдап шыға бере, ентіге жөтелген «Икарустың» маңдай шынысы мен жапсарындағы аумақты әйнегінен алдымен етегінен ұшар басына қарай тербетіле, жарыса өскен биік қарағайлы, сұңғақ самырсынды, жасыл шырша аралас қалың жынысты кең аңғар көзге түсер еді. Меңіреу тыныштыққа малынып жатқан бұла табиғаттың шырқын бұзып, жотаға күшеніп әрең шыққан ауыр автобустың артқы тұрбасынан лақтырған, шуда жүндей атқып-атқып шыққан лас, қою қара түтін адамзат әкелген тарақиаттың жарқын үлгісін көрсеткісі келгендей шайдай ашық, шыныдай мөлдір, таңғы таза ауаға жөңкіліп барып, шудалана тарай бастаған. Саф, жұпар иіс бергі аялдамадан тоқтаған автокөліктен дік-дік етіп түсе қалған жолаушылардың мұрнын жарып, тынысын кеңейтіп, сергітіп сала берді. Асфальт жолға түсіп алып, қырқада менмұндалап тұрған аумағы тай шаптырым алып спорт кешенін бетке алып, асықпай басып өрге қарай жылжыған қыз-жігіттің құлағына шырылдаған құстардың үні талып естілген. Алда жасыл түгі жайқала тербеліп, тал-тоғайы төгіле ұмсынып тұрған кен шатқал жатыр. – Қандай тамаша! – О-о, рас, қандай керемет! Өздерімен бірге автобуспен келген он шақты жолаушы: жас қыз-бозбала мен балаларын ертіп, рюкзактарын арқаларына асып алған бір-екі кісі оң жақтағы шыршалы

қыздарға «Кагордан», өздеріне коньягынан мөлдіретіп құйып қойды да: – Ал, қыздар, кез келген пенденің, көлденең көк ат­ тының қосына қона бермейтін ерекше бақ, өзгеше та­ лайға ие болған, кеудесіне құдіреті күшті құдайдың өзі үлкен дарынның ұрығын сепкен қасиетті жан – біздің досымыз Құрмаш мемлекеттік емтиханын беске тапсырып, өзінің шашбауын көтеріп жүрген, бірақ музыка деген нәзік өнерді түсіне бермейтін, оның үнінен мақұрым қалған біз сияқты қарабайыр достарына, міне, аман-есен өткенін жуып бергелі отыр... – деді. – Неге қарабайыр?.. – деді Самал. – Сөзін бөлмейік... – деді Айгүл. – Ой, қырт!.. – деді Құрмаш күліп. – ...жуып бергелі отыр. Бұл анау-мынау қыздың қолы жете бермейтін, бірақ Айгүлдің өзі құрық салған осындай ер-азаматтың түсінігі бар екенін көрсетсе керек... Іһм... иә, көрсетсе керек. Сөйтіп, бес минутсіз табақтай дипломға ие болған Құрекең бізді тауға шығарып, міне, Медеудің төріне отырғызып қойды. Арамыздан суырылып шығып, бірінші болып диплом алғалы тұрған, енді біз сияқты студенттерге төбесінен қарайтын правоға жеткен бауырымыздың қуанышына ортақпыз. Сонымен, тойға жайылған мына... скромный дастарқанды, – үлкен той алда, диплом алғанда, – ашық деп жариялаймын. Әуелгі айтылатын тостың құрметі біздің шаңырағымыздың атынан Самалға беріледі... – Ура!.. – деді Айгүл. Самал жымиып, кекілін желпіп тастады да стақанын қолына алды. – Ал Құрмаш, соңғы емтиханды беске тапсырып шы­ ғуыңмен... – Рақмет. – Не айтам... Енді біраз уақыттан соң диплом да қо­ лыңа тиеді ғой, сол дипломың құтты болсын, игілігін көр, тойың тойға ұлассын, Айгүл екеуіңнің тойыңа жетейік! Сол үшін!

Бұдан өзге де, өздеріне қызық көрінген түрлі әң­ гіменің басын шалып, қауқылдасып, дабырласып ет асым уақытты өткізген. Бұл кезде төбеге өрмелеп шы­ ғып қалған күн шекені қыздыра бастаған еді. Бұлар тұрған бөгет басына да адам жиылып қалыпты. Кейбірі өзара шүңкілдесіп, кейбіреуі бөгеттің арғы жағындағы сай табанына үңіліп, жалпақ жазаңды қызықтап қарап тұр. Шарапты тауысып, коньякты орталап қалған Хақназарлар жиналып, етекке түсуге ыңғайланды. Қыздар басқышпен емес, айналма жолмен түсейік деп ұсыныс айтқан соң, уақыт мол, алыс та болса, мәшине жолына түскен. Тау бөктерін кесіп, қия беткейді жарып жасаған жаңа автотрасса Шымбұлаққа баратын жол ретінде салынса керек. Екі-үш мәшине қатар сиятындай кең екен. Бұлар сол жақтарында тік көтерілген алып таудың басынан қарға ұшырмас сеңгір көк шыңдарын, одан төмен қарай бұйра жалға ұқсап ұйыса, жарыса өскен, ит тұмсығы батпас ну жынысты қызықтап түсіп келеді. Етектегі кең шатқал алақандағыдай анық көрінеді. Дүниежүзілік рекордтарды жасап берген, аузымен құс тістеген небір конькишілер келіп, тамсанып кеткен, жанына барсаң, биіктігі қырық құлаш тас қабырғалары зорайып, еңсеңді басып тұратын, әлемге әйгілі мұзайдын ғимараты кішірейіп, терең, кең, алып астаудың ішіндегі ойыншық секілденіп аяқтың астында жатыр. Оның арғы жағында кейбірі аялдаманы қоршай, кейбірі қолаттағы дөңеске орналасқан кафе, ойын алаңы, қонақүйлер сіріңке қорабындай болып көрінеді екен. Бұлардың жүргенінен тоқтауы мен бел жазып отыруы көбейіп, етекке ұзақ жүріп түскен. Мұзайдынға жақын­ дағанда, тауға келген елдің көбейгенін байқады. Бірақ елең еткізгені – әудем жерде әр нәрсеге үңіліп, қуысты тінтіп, бірдеңе іздеп жүрген, ана жерге шоқиып, мына жерге жүрелей отыра қалып әлденені өлшеп жүрген, кейбірі формада, көбісі жай киінген, бірақ қай қызметте екені бір көргеннен аңдалатын он шақты милиционердің жүруі еді.

се бергенде, қастарынан баяу сырғып кетіп бара жатқан қара «Мерседес-500» тоқтай қалған. Бір жақ әйнегі баяу төмен түсіп, Ернардың басы көрінді. – Жастарға жалынды сәлем! Қалайсың, Хақназар, қы­ дырып жүрсіңдер ме бүгін? – Ә, хал қалай? – деп амандасқан Хақназар да. Халжағдай сұрасып, жылы қабақ танытқан Ернар бұлардың қалаға түсіп бара жатқанын білген соң алғыс айтып, бас тартса да, жүріңдер, мен бос кетіп барам деп мәшинесіне болмай отырғызып алды. Көңілді екен. Жаңағы, үйленіп жатқан жігіттердің біреуі бір аулада өскен жолдастары­ ның бірі көрінеді, сол қолқа салып қоймаған соң (өз сөзі), қуанышына ортақ болып, осында келген кезі екен, енді сағат үште тығыз шаруасы болғаннан кейін асығыс қалаға түсіп бара жатқан беті көрінеді. Ернар әңгімесін айта отырып, «қыздарыңмен таныстырсаңшы» деп, Айгүл­мен, сосын Самалмен, соңында Құрмашпен танысты. Бүгін Құрмаштың соңғы емтиханнан өткен күнін атап өте­ йік деп Медеуге келгендерін, енді шаршап қайтуға бет алғанын айтып жатқан Хақназарға «бәрекелді, жөн бол­ ған» деп қойды. – Қыздар, қайда оқисыздар? – деді содан кейін. – Шет тілдер институтында, – деді Самал. – Жақсы, жақсы, өте жақсы... Ағылшын тілі шығар... – Ағылшын мен француз тілінің маманы бұл кісілер, – деді Хақназар. – Бәрекелді... Ағылшын тілін үйрену керек еді маған. Үлкен бизнесте тіл білмеген жаман екен... – деді Ернар маңдайшадағы айнадан артқы орында отырған қыздарға көз салып. Жүйрік көлік қоя ма, ананы-мынаны айтысып отырып, қалаға тез-ақ жеткен. Хақназарларды «Арман» кино­ театрының жанына түсіріп, айып етпеңіздер, әуежайда біреулер күтіп отыр, асығыспын деп, Ернар ары қарай құйындатып кетті.

қос тамшы жас ілініп тұр екен. Бұл қарағанда тұнық жа­нарын тайдырып әкеткен. «Ендігі тұрысым не» деп ойлады Хақназар. «Ой, сүмелек ит, қазыққа байланып қалдың ба соншама, немене» деп сөкті сосын өзін-өзі іштей. Кілт бұрылған. Кілт бұрылып, жатын бөлмеден атып шыққан. Бірақ кіреберісте тұрған туфлиін қараңғыда та­ ба алмай бөгеліңкіреп қалды. – Хақан... қайда кеттің... Самал түнде киетін іш көйлегімен бері шығып келе жатты. Жұқа көйлектен анық көрінген сұңғақ, талдырмаш бойы, саздауға біткен солқылдақ өрім талдай сымбатты денесі терезеден түсе бастаған болмашы жарықта, алакөлеңкеде сұмдық әдемі көрінеді екен. Аяғын киіп алған Хақназар бойын жазып бері қара­ ған. Тағы не айтасың дегендей. Екінші мәрте тайдырып әкеткен көзінен тынымсыз бұршақтаған жасты сүртпей, аяғының басына қараған Самал сөйлей алмай қалды. Тек жігіт бұрылып, есіктің аузын бұрап аша бергенде ғана: – Хақан.. тоқташы, бәрін айтып берейін... түсінші... Тоқташы!.. – деп ұмтыла бергендей көрінді. Хақназар тоқтамаған. Есікті бар күшімен тарс жауып, басқышпен жүгіре төмен түсіп бара жатқанында Самал­ дың «Хақан!» деп құмыға, жарықшақтана шыққан даусы естілген. Подъезден атып шықанда әуелі не істерін, қайда бара­ рын білмей, аңырып тұрды. Бір уақытта аузында темекі тұрғаны есіне түсіп, сіріңке жағып тұтатты. Бір-екі рет сорып қалып еді, сасық түтіннің иісі келген. «Тфүу!» деп түкіріп жіберді. Фильтр жағымен тұтатып жіберіпті. Содан соң жарық біліне бастағанын көріп кең жолға түсіп алып, жүріп кетті. Іші алай-түлей еді. Бусанып, буырқанып барып жа­лын шаша атылған жанартаудай ішкі дүниесі ойран болып жатыр еді. Риясыз, сенген көңілін кірлетіп алғандай. Кеше Медеуден қайтқан соң Құрмаш той жалғасады, менімен

жүресіңдер деп Хақназар екеуі жалға алған (бұл кезде олар микроауданда тұрып жатыр еді) пәтерге қыздарды алып келген. Той тойлап, ән айтқаннан жалыққан соң телевизор қараған. Одан жалыққан соң қайта шай ішкен. Ақыры ымырт үйірілген кезде Самал үйге қайтпақшы болды. Хақназар оны таксимен жеткізіп салып, үйінде апа-жездесі жоқ болып шыққан соң алғаш рет қасында қонып қалып еді... Тұнығы лайланыпты. Әлдекім ішкен асына түкіріп кеткендей. Басқа басқа, мұны күтпеп еді... Жан дүниесі­ нің бар асылын біреу іреп отырып суырып алғандай. «Сенген қойым сен болсаң» деп ойлады келе жатып. Қайда келе жатыр... Басы ауған жаққа. Бас ауған деген осы болады. Сеніскен, сенген дәурен осылай өтеді. Әй, Самал-ай!.. Сеніп ем ғой саған. Жеті ай бойына мені осылай алдап келдің бе... Жеті ай бойы. Аузым сал­ пиып, ұртым салбырап, қыздың өтірігін шындай көріп жүрген өзіме обал жоқ. Сол керек өзіме!.. Хақназар бір кезде астыңғы ерінін тістеп, жұдырығын түйіп алғанын байқады. Жан-жағына қарап аңтарылып тұрған. Бұл уақытта ұясынан көтеріліп келе жатқан күннің қызғылтсары шапағы нұрлана шашырай көрінген. «Қой, үйге қайтайын, сенделіп қайда бара жатырмын» деп ойлады бір уақытта. Иіні түсіп, басы салбырап келе жатқанда да басынан «тұнығың лайланған» деген сөз кетпей қойған. Біреу саусағымен көрсетіп, күліп тұрғандай. «Таза деп сүйіп, сүйсініп жүрген мөлдірің осы ма» деді бір ой. «Қызықсың сен, жігітім, жиырмадағы қыздың, оның үстіне әдемі қыздың осы уақытқа шейін жігіті болмады деп жүрмісің» деген екінші бір ой. «Осы уаққа шейін бір сүйген жігіті болса, неге алдап жүр мені, жақсы көрем деп» деді алдыңғы ой. «Соны да сөзім деп, оны сүйген жігіті екенін қайдан білдің» деді жаңағы ой. «Сүйген жігіті болмаса, осылай... болар ма еді...» деді тағы да әуелгі ой. «Мүмкін бір қиын жағдайға душар болған шығар, Самалдың өзі де айтар сөзім бар деп жүруші еді ғой, жаңа да жай-жапсарын

түсіндірем дегенде өзің ғой сызданып кетіп қалған...» «...Намыссыз жігіт қана судай сапырған өтірікті тыңдап отырмақ» ... Тағы бір ой... Хақназардың басы зеңгіп ауырып кетті. Көкірегі тас артып қойғандай ауырлап кетіпті. Өзін, не көрсе де, көтеріп алатын ез, исалмас аңқау, топас сезінді. «Бәрі бітті осымен» деді бір уақытта. Арақ ішкісі келген. Айналасына қарап еді, көше шетінде қаздай тізілген киоскілердің бәрі жабық тұрғанын көріп, таң енді атып келе жатқаны есіне түскен. «Бәрі де бітті» деп ойлады содан соң тағы да. «Махаббаттың соңы осылай ойран болмақ... Әлде бұл махаббат емес шығар...» деді өзіне, шыдай алмай темекісін тұтатып жатып. «Беріле сүйген, құлай сүйген сезіміңді енді махаббат емес деп жоқ қылмақсың ба» деді біреу сыбырлап. Жер астынан шыққандай. Кім екен деп айнала қараған. Сонау жерде, аялдамада тұрған кәрі шалдан басқа ешкімді байқамады. Өзінің дауысы сияқты. Өзінің ойы. Жылағысы келген бір кезде, «Басыңа іс түскенде бүйтіп қайғырмап едің ғой, Хақназар-ау. Сап, сап, бас көңіліңді...» деп өзін әзер уатқан. Көше жағалап келе жатып келесі аялдамаға таяй бер­ генінде сырт етіп бір киоскінің сыртқы есігі ашылып жатқанын көріп қалды. Хақназар әлдене есіне түскен­ дей жүгіріп барды. Шошып кеткен сатушыны – қолына кілт ұстаған балаң жігітті – дәл бір бауырын көргендей қапсыра құшақтап, арақ сұраған. Анау арақ жоқ дегенде алабұртқан көңілі су сепкендей басылып: «Енді нең бар?» деді. «Сыра бар» деді анау. «Әкел!» Қақпағын ашқаннан-ақ быж етіп атқып шыққан ақ көбігі бураның езуінен аққан жындай аузынан аса төгіліп, таусылмай қойғаннан кейін не болса о болсын деп, қылқылдата жұтып жіберген. Жылымшы, қытай сырасы кермек татиды екен. «Әй суығы қайда мынаның?..» деген содан кейін жаңағы сатушыға қарап. «Кәледелнік бұзылып қалған, братан...» деді анау. «Тфу...» Ең аяғы сырасы да жылымшы, сырасы да өтірік... Не болып кетіпті мына дүние. Ақыры ішінде түтіндеп жатқан шоқты басайыншы деп ұзын, жуан бөтелкенің жартысына дейін ішіп, қалай бо-

лар екен деп біраз тұрды. «Арақ керек» деп ойлады сосын. Өзін одан ары қытайдың жылымшы сырасымен қинай бермейін деп шөлмекті арықтың жағасындағы көк шөпке дүңк еткізіп тастай салды. Ғашықтық дерті буған жігіт көңілін намыспен суарылған алмас қылыш тілгілеп келе жатыр еді. Бір уақытта өзінен-өзі жиреніп, мырс етіп күлген. «Мынауың жалған намыс, Самалдың сөзін тыңдауың керек еді, сонда ғана түсінетін едің оны» деді басына келген бір ой. «Ақымақ есек, қайта кірер есікті қатты серпіп жаппа, жапқан екенсің, қайта бару ұят!» деді іштегі бір үн. Басы үгітіліп бара жатқандай көрінген. Махаббат пен өзімшілдік сезімі таласқа түскен соң ба, жүрегі біз сұғып алғандай қатты шаншып кетті. Үйге сүйретіліп әрең жеткен.

Үшінші тарау ҚАЗА 1. «Сананы тұрмыс билейді» деген сөз кімнен қалып еді. Марксшілерден бе, буржуазия теоретиктерінен бе... Хақназар өз ойына өзі күлген. Бірақ... ақша керек еді. Өзіне керек еді. Бұл күнде жұмыссыз қалған, бірақ елу жеті жасқа жетіңкіремей, зейнетақыға ілінбеген ауылдағы шешесіне де керек еді. Кімі бар бұдан басқа, кімге сүйенеді шешесі енді. Осылар еске түскенде, жанын қоярға жер таппайтын. «Қарғам-ау, жасың келді ғой, үйленсеңші, ауылға қайтсаңшы, мен үстіп иен үйде, жападан-жалғыз қашанға отырам...» деп еді ана жолы телефонмен сөйлескенде. Жүрегі зырқ ете түскен. Шешемен сөйлескен күні түні бойы дөңбекшіп шық­қан. Басына қай-қайдағы ойлар келіп, ұйқтай алмады. Дүниеде ойдан тылсым, ойдан тиянақсыз, ойдан ауыр не бар десеңші. Ой қажытқан, уайым жеген адам­ ның құр сүлдері қалмақ. Денсаулықты кеміріп жейтін де – осы ой, миыңды атала қылып, жындандырып жі­ беретін де – осы ой... Бірақ адам дүниедегі ең әлсіз мақлұхат: ойламай тағы тұра алмайды. Осындай кепке түскен Хақназар, көзін жұмып жатса да, көңілі ояу, ауыр ойлар келгенде қалай құтыларын білмей қаны қайнайтын еді. Тек ұйқыны тілеген сайын мазақ қылғандай сайтанша сап ете түседі. Орныңнан тұрып еріксіз, – ол да у, бірақ удың басын у алар деп ойлайсың ба, – еріксіз темекіге жүгінесің. Қол-қаңды түтінмен ыс­тап, қақырып, түкіріп келіп, қайта жатасың. Көзді тарс жұмып, келсе екен, демалсам екен деп күдеріңді үз­бей, дәмеленіп жатасың – жоқ, атама, ұйқы енді ат-тонын біржола алып қашады. Жетпіс жеті атасынан түк қалдырмай түрегелесің. Темекіңді құшақтап, Құр­машты оятып алмайын деп, еппен басып, далаға шы­ғасың. Меңіреу қараңғы түн. Аулада ербиіп біраз

тұрасың, сенделіп көше кезіп, үй-үйдің арасын аралап келесің. Уһілеп келіп қайта жатасың. Ақыры, жаның ауырып, жүйкең шиыршық атып, ес кетті, жан шықты деген кезде көзің зорға ілінеді. Түнек ой – уайымнан, кәдімгі сары уайымнан балалап жататын. Шешемді қалай асырасам, қашан келін түсіріп, немере сүйгізсем, елден кем қылмай, жұрттың, әсіресе табақтас болса да, іштей санасып жүретін көрші әйелдердің алдында сағын сындырмай, қалай қуантсам деген, өзімнің ертеңгі күнім не болмақ, ауылға барсам, жұмыс жоқ, өздері қаңғырып жүр, қалада көргенім – барахолка, алдағы өмірім не болмақ, ел қатарына ілігіп, үй алып, түтін түтетуге жағдайым келе ме, оған ақшаны қайдан табам деген түпсіз уайым көкіректі кеміретін еді. Осының бәрі жинала келе түн ұйқысын төрт бө­ліп, санасын сан-саққа қашырар еді. Жақ суалып, маза қашқан сондай ауыр түннің бірінде, есік алдындағы орындықта темекісін түтіндетіп отырып, бір нәрсеге көзі жеткен. Кісі баласы ешқашан ой түбіне жетпек емес екен. Тоғыз түрленіп, тоқсан құбылған, сан қилы, алапат сезімнің буырқанысын қоздатып, сақараның төсіндегі сары сағымдай бұлдыраған опасыз ойлар ғой ол. Сар ізіне шөп салып жүріп іздесең де, күрмеуін шешуің екі талай. Алдамшы ойдан аяр сөз тумақ. Аяр сөз дүниені лайламақ. «Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма, шымыл­дық боп көрсетпес шынның жүзін» деп ақын бекер жаз­ған ба. «Шындық көп, хақиқат – біреу» деп әулие бекер айтқан ба. Қорғасыннан ауыр ойлармен осылай үш түн алысып, көрер таңды көзімен атырған Хақназар сүзектен тұрғандай жүдеп кетіп еді. Қу жоқшылық кімнің сағын сындырмаған, кімнің сүйегін сырқыратпаған. Барлыққа ұмтылмаған кісі бар ма, дәулетке қол созбаған жан бар ма. Шешім ақыры шорт кесілген: басқа барар жер жоқ, қиядан өту керек. Дүниенің кеңдігінен не пайда, аяқтағы етігің ғана емес, алдыдағы ауданың тар болса. Ақыры амалсыз келіскен. Курьер болуға. Ернардың курьері болуға. Дәлірек айтсақ...шабарманы болуға. Ба-

рып келетін, алып келетін... Бірақ шауып келетін емес. Онысын бүгін, таңертең барғанда бірден айтқан, мен күмәнді, тайғақ іске жүрмеймін, қылмысы мүңкіген жұмысқа баспаймын деп. Аярлығы ма, аянышы ма, Ернар күліп жіберген. Бұл таза бизнес деген. Басың еш­ қандай іске шатылмайды деген. Берісі осы Қазақстан аумағындағы, арысы ТМД шеңберіндегі қалаларға ғана барасың, кейде бүгінгі тілмен айтқанда, алыс шетелге де шығып қаласың деген. Рас, жауапты жұмыс, ауыр, бірақ ақшасы мол жұмыс. Басқа тәуір жұмыс мен саған тауып бере алмаймын деген. Сөйтіп, Хақназардың жаңа тіршілігі басталған. 2. Сұлулыққа сын бар ма, шеберлікке шек бар ма, өзі де көрікті, өзі де келбетті болса да, заманына сай жаңа түрге енген, батыстық, америкалық шаһарлардың сырт көрінісін иемденіп, күннен-күнге құлпырып, жасарып бара жатқан, тұрғын халқы құмырсқадай құжынаған, бірақ күндізгі жолаушыға милициясы мазасыз, түнгі жүргіншіге атыс-шабысы қауіпті, кавказдықтарды ит­ тің етінен жек көретін, азиаттарға сақтықпен қарай­тын Мәскеу де, Жерорта теңізіне еміне орын тепкен, мұнарасы биік мешіттері таң азаннан жар салып, шулы базарлары шұбатыла созылған қаптаған туристерінің ішінде адасып кете жаздайтын, ауасы қапырық, көшесі тар Стамбул да, жал-жал толқыны ыңырси ағып, кей тұстары биік болып келетін қызылкүрең жерқабаққа екпіндей соғылып жататын жайқын Енесу ортасын жарып өтетін, Сібірдің сыңсыған көкбұйра, ну орманына сұғына ұмтылған, бір кезде пролетариат қаласы саналатын, қазір де жұмысшы жұрты көп Краснояр қаласы да, Өгем тауларынан, Қазығұрттан ары өткенде, еңісте, кең жазыққа жайыла орналасқан, ескі шаһарынан бірер көзі ғана қалған, әйгілі жер сілкінісінен кейін Одаққа «біріккен» империяның он төрт республикасы салып берген кең көшеге, жаңа келбет-

ке ие болған, сол советтік кейпі де, тәртібі де әлі мызғымай тұрған, бір заманда көшпелі жұрттың қаласы болып, енді ала шапанды ағайынның астана байтағы саналатын Тәшкен де – белгілі фирманың курьері болып жүргенде ат шал­дырған жерлері еді. Ал алыстығы ұшқан құстың қана­ тын талдыратын өзінің алып Отанын екі күннің бірінде шарлайтын. Құдайдың құтты күні жол жүре беру оңай ма, Хақна­ зар қажыңқырай бастаған. Оның үстіне соңғы барған Қарағанды, Жезқазған сапарында тапсырылған істің бірекеуі құрдымға кетіп, еңбекақысы дұрыс берілмей, мол ақша кесіліп қалған еді. «Екі-үш күнде мысты өткізудің мәселесімен Қытайға, Үрімшіге жүресің, дайындал» деді созылған қолын әрең алған Ернар. «Сызданған сорлы» деп ішінен бір сыбап офистен шыға сала таксиге отыр­ ған. Ештеңе ойлағысы, ешқайда қарағысы келмеді. Көзін жұмып еді, басы дыңылдап кеткендей көрінген соң қай­ та ашып алды. Сайн көшесімен өрлеп келеді екен. Оң жақ беттегі тал-теректің түбінде, арықтың жағасында қар­ мақты қайсың қауып, ішім-жемге қайсың сыбаға тастап кетер екенсің деп, сандарын жарқыратқан, бет-аузын әлеміштей бояп, өткен-кеткенге жұтына қараған жезөкше қыздар тізіліп тұр екен. «Шіркіндер жылдан-жылға көбейіп келеді-ау тіпті...» деп ойлады. Есікті ашып кіріп келгенде-ақ: – Бауырым! Сен ан жақта, мен мын жақта, Жат болу жа­раса ма біздің атқа?! Бармысың-ей, бауырым! – деп Құр­ маш бас салған. Жарты айға жуық бірін-бірі көрмеген еді. Сағынысып қалыпты. – Уһ, шіркін-ай!.. Шаршағанымды енді сезе бастадым ғой... – деді Хақназар буы бұрқырап алдына келген сүтті шайдан бір ұрттап қойып, шалқайып креслоға жайғасқан кезде. – Өлең төсек, өзі үйіңнің қадірі жаңа білінді ме, қаң­ ғыбасым? – деді Құрмаш күліп. – Айтпа.

– Сақал-мұртың өсіп, көзің алды көлеңкеленіп, жол­ соқты болғаның көрініп-ақ тұр, – деді Құрмаш бір уақытта бұған зер сала қарап. – Е... иә, таңертең поездан түсерде қырынуға ерініп ем, ақыры үйге барам ғой деп... Қазір ваннаға түсіп алмасам. – Сөйткенің жөн. – Айтпақшы, өзің қалай... жұмыс табылып қалған шығар, – деді Хақназар ыстық шайдан кейін шекеден бұрқ ете қалған терін орамалмен сүртіп жатып. – Қайдағы... – деді Құрмаш. – Табақтай дипломның қу тамақты асырауға дәрмені жетпейтін болды ғой осы күні. – Жоқ, – деді содан соң тағы да. – Филармония, музыка мектептері, былайғы мектептер... жоқ, ешкімге музыкант, домбырашы керек болмай тұр қазір. Музыкант көбейіп кеткен-ау деймін осы күні. – Қателесесің, – деді Хақназар нанның бір тілімін қолына алып жатып. – Қазір кім көп, юрист көп, тас лақтырсаң, заңгердің басына тиеді. – Хе-хе... Біз де оңып тұрған жоқпыз... – Ох, айтпақшы, – деді Хақназар әлдене есіне түс­ кендегі әдетімен, – барахолкаға, контейнерге тұрсаң, қа­ лай болады? Мен Ернарға айтайын. Жұмыс тапқанша біраз тиын-тебен жинап қаласың. – Жаман болмас еді... Бірақ өмір бойы барахолка... – Құрмаш түңілгендей басын шайқаған. – Сүйген ісіңмен ай­налысып, өнеріңмен күн көре алмағаннан өткен қорлық жоқ екен. – Енді қайтпексің, Құрмаш, – деді Хақназар ро­ мантикаға құмар, жаны таза досының күйінішін іштей түсініп отырса да. – Балапан басына, тұрымтай тұсына деген... Бір есебі болар. – Иә, бір есебі болар... Әзірге тамадашылардың жа­ нынан қалмай, тойда ән айтып, жүре тұрамыз... – Өткенде Самал келіп кеткен Айгүлмен бірге, – деді Құрмаш бір кезде. – А-а... – Хақназар мән бермеген адамша шайын сораптай берген.

– Сені сұраған. – М-м... Сәл үнсіздіктен соң еңсесін жазып Құрмаш сұрақты қабырғадан қойды: – Екеуің неге ренжісіп қалдыңдар, не боп қалды? Хақназар не жауап берерін білмей: – Оны қайтесің, Құрмаш-ау... Соны айтпай-ақ қоя­йын­ шы, – деді. – Жоқ, айтуың керек, – деді Құрмаш. – Самал да рен­ жісіп қалдық дегеннен басқа жарытып ештеңе айтпай қойды. Жарайды, ол айтпай-ақ қойсын, сен айтуың керек қой маған... Екеуіңді жарастыру қолдан келеді. Ой, осы қырсық мінезің-ай сенің!... – Батырекесі, – деді Хақназар ас қайырдым деген­дей бетін сипап, – осы әңгімені қояйықшы. Шаршап отырмын... – Жарайды. Бірақ қашанға бүйтіп жүре бересіңдер, екі ай болды, міне. – Түбі сөйлесеміз ғой, – деді Хақназар орнынан тұрып бара жатып Құрмаштың иығынан қағып қойды. – Ваннаға түсіп алайын мен. Асықпай, баптанып ваннаға шомылып, одан соң бірер сағат ұйқтап алғаннан кейін Құрмаш екеуі базар аралап, мол қылып үйге азық әкеліп, ұзақты күн теледидарды қызықтап жатты. Ақыр соңында, қай арнаға қоссаң да, «мыльная опера» – ұшы-қиыры жоқ латынамерикалық телесериалдары мен даңғырлақ музыкасынан басқа түгі жоқ, ол да жалықтырып жіберген соң етті былқытып асып қойып, екеуі екі кітапқа үңілген. Бірінің қолына қазіргі детектив саналып жүрген арзанқол шығарма, екіншісінің қолына эротика керек деп жарты әлемді кезіп кететін былапыт қыздың басынан кешкендері жазылған ұзынсонар дүние ілініпті. Лағып кеткен қисынсыз жерлерінен бірінебірі үзінді оқып, «ой, шіркін-ай, мұндай да болады екен-ау» деп күлісіп біраз жатты. Балалық шақ, бал дәуренді сағынышпен еске алысып, өткен-кеткен қысыр әңгіменің тиегін ағытып, екеуі, бал-

бырап, бабына келіп піскен жас бағыланның етін асықпай жеп алды. Артынан бір-бір аяқ сорпа ішіп, тіс шұқуға кіріскенде: – Домбыраңды тыңдамағалы көп болды, – деп өтініш жасады Хақназар. – Жанды тербейтін бір жақсы күйлер­ ден жіберші. – Пожалуйста. Еттен кейін қалай тартпайсың, – деген Құрмаш та. Қас қарайып, іңір түскен мезгіл еді, күннің ыстығы қайтты-ау деп балконның есігін ашып қойды. 3. Домбырасының құлақ күйін келтіріп отырған Құрмаш шешіле сөйлеген. Бұл күй түсінген адамға – күмбір, тү­ сінбегенге – даңғыр деген. Әннен бұрын күй жаралыпты, деді сосын. Есте жоқ ескі заманнан келе жатқан аңызға сүйенсек, ең әуелі ештеңе болмапты. Содан соң Жаратқанның өзі қараңғы түнекке нұр түсіріп, нұрмен бірге дыбыс пайда болған екен. Сол дыбыстан бүтін дүние жаратылыпты-мыс. Күй дыбысының әлми-сақтан келе жатқанына осы бір кішкентай жайттың өзі дәлел бола алатын көрінеді. Содан соң малдасын құрып, иығын қомдап, іштей сыйынғандай, күбірлей көзін жұмып отырды да, Құрмаш күй тартуды бастап кеткен. Әуелі өзі үшін керек, белгісіз бір әуенді шекіп қағып отырды да, күй өнерінің құдіретін көрсетейін дегендей, бір заманда атағы жер жарған, уақыт оза ел ішінде есімі ұмытылған ұлы өнер иелерінің шығарған дүниесі болып саналатын, бірақ осы күні халыққа тиесілі деп есептелетін бұдан мыңдаған жылдар бұрын да тартылып келген «Шақыру» күйінен бастаған. ...Есте жоқ ескі заманда ен даланы еркін жайлап, есепсіз мал, ерен дәулеттің арқасында тіршілігін кешіп, қайғысыз, қамсыз жатқан бір ел болыпты. Күндердің бір күнінде ел басына қайғылы күн туады. Жерден шыққаны белгісіз, көктен түскені белгісіз, жуандығы келідей, ұзын­

дығы желідей ордалы жылан қаптап, жер жүзін басып кетіпті. Мал-жанға бөрідей тиіп, шетінен талғамай жұта береді екен. Атан түйенің өзін аяқ серпуге шамасын келтірмей, алты қанат ақ орданы орап алғанда үйдің керегесі күтірлей сыныпты. Мұндай сұмдықты көрмеген қалың ел қойша дүрлігіп, тау-тасты кезіп, бас сауғалай қашыпты. Жыланның нөпірі қоя ма, қуып жүріп жалмай беріпті. Әсіресе қос мүйізді айдаһар адамзаттың қу сүйегін қалдырам деп алабөтен өшігіпті. Қарсы шабар қайрат жоқ, қашып кетер шама жоқ, қасапқа ілініп, қарап тұрып қырылып бара жатқан адам баласы ес кетті, жан шықты дегенде құдайға жалбарыныпты, жалғыз Тәңірім-ау, құтқара көр мына пәледен деп. Адамзаттың зары Жаратқанның құлағына жеткен кезде көк аспанды қақ айырып жіптіктей жарық сәуле түсіпті. Сол жарық сәулемен қос өркешті түйеге теріс мінген Нұр­ төлі деген бала түсіпті. (Нұртөлі – нұрдан жаралған деген сөз екен). Нұртөлінің қолында аққу мойын қара қо­быз, түсе салысымен сан қилы сарынды аңыратып қоя бе­ріпті. Сол кезде сыңсыған үн, сиқырлы әуенге арбал­ған ордалы жылан сілтідей тынып, сүттей ұйыпты. Көк­тен түскен Нұртөлі қобызын сарнатып қара теңізді бет­ке алып жүріп кеткенде қос мүйізді аждаһа бастап арбау­ға түскен жылан көші соңынан ере берген екен дейді. Сол бетімен Нұртөлі өзінің күйін үздіге тыңдап, қи­май келе жатқан көп жыланмен бірге қара теңіздің тұң­ғиығына кіріп кетіпті. Сөйтіп, қалың ел қырғыннан аман қалып­ты. Көктен түскен Нұртөлі сондағы «Шақыру» күйін қара теңіздің астында күні бүгінге шейін тартып отырса керек... Құрмаш бұл күйді домбыраға салыпты, сонысын ыңырантып, ырғалтып тартып шыққан. Содан соң Қор­ қыттан бастап Саймақтың «Сары өзеніне», Кет-Бұғаның «Ақсақ құланына» түскен. Одан қайыра «Айра­уықтың ащы күйін» тартып, Абылайханның «Жетім торысын» шұрқыратты. Бір уақытта қонжығы суға кетіп, жар жағалай жүгір­ген «Жорға аюды» зарлатып, ет пісірімде Марқакөлді айна­лып

шығатын «Балжыңгер» тұлпардың шабысын дауылдат­қан. Домбыра сағағын бойлай жүгірген қолына қарамай, күй әуезіне елтіген Құрмаш өзге әлемге, басқа дүниеге кіріп кеткендей айналасындағының бәрін ұмытқан. Өзгеше сезімнің құшағында отыр. Құлағы бітіп қалғандай. Тек домбыраның қос ішегінен күмбірлей төгілген мың сан бояулы, құдіретті сазбен бірге өңі де өзгеріп, құбылып отырған сияқты. Түрлене шағылысқан тоқсан тоғыз ырғақ бес саусақ билеген пернеден емес, әлдеқайдан, әлдебір тылсым дүниеден шығып жатқандай. Адам жанының үйірімін дірілдете толқытқан, алпыс екі тамырды солқылдата қыздырған, көз емес, көңіл ғана түсінер әсерлі үн, өрнекті дыбыс кең шанақ, ұзын мойын домбыраның ішінде тұнып тұрғандай. Бір кезде Құрмаш келесі күйді бастамас бұрын оның сөзін айтып, тағы бір аңызды әңгімелеп кетті: Ертеде несібесін түзден теріп жеп, құралайды көзге атқан бір мерген болыпты. Бір күні аң іздеп, сағым шалған сар далада өкпесі өшіп, өзегі талып келе жатса, бетегелі белде жайылып жүрген шұбар киікті көріпті. Беткейді құлдап, сайды жалдап, ық жағынан келіп, баспалап қараса, желіні жер сызған ешкі екен. Киік – көздің құрты емес пе, аңсырап келе жатқан мерген «сенде жазық, менде азық жоқ» деп сол жерде садағын кезене бергенде, селт етіп басын көтеріп алған түз тағысына тіл бітіп, былай депті: «Ей, сұрмерген, атпа мені! Егіз лағым бар менің әлі бауырын көтермеген. Сол қарақтарымды аңсап, жүрегім езіліп, желінім дертіп келеді. Мұрсат бер маған, лағымды бір емізіп, соңғы рет бауырыма алып, мауқымды басайын, содан соң өзіңе қайтып келем» депті. Сенер-сенбесін білмеген аңшы: «Жіберейін, тек қайтып келмесіңе кім кепіл?» депті. Сол сәт аспан шарт етіп, нажағай жарқ етіп, «мен кепіл» деп жерге Мұхаммед пайғамбар түсіпті. Бұған қайран қалған мерген киікті босатып, күн қызарып батқанша түн салбырап түскенше пайғамбар екеуі күтіп отырыпты. Төзімі таусылған аңшы: «Сіз мені бұйырған ризығымнан қақтыңыз-ау, алдап кетті киік!» деп санын соғыпты. Сонда пайғамбар: «Он сегіз

мың ғаламда мені ешкім алдаған емес, сабыр ет, аңшым» дегенше болған жоқ дейді, таңы жарқылдап шұбар киік те жетіпті ентігіп. Мұхаммед сөзінің хақтығына көзі жеткен аңшының сол кезде киікке аянышы ояныпты дейді. «Шұбар киік» осылай дүниеге келіпті деп, Құрмаш тербете бастап, бес саусағы маймаңдап, бұл күйді де беріле тартқан. Бұдан кейін «Ел айрылғанға» басты. Арнасында ұлт трагедиясы жатқан бұл күй Орманбет би өлгенде, он сан ноғай білгенде заманында шығарылған екен. Әлде ағайынның қамшысының жуандығынан, әлде өзінің битке өкпе артуынан, белгісіз, әйтеуір сонау қиғылық жылдарында ордадан бұзылып, ортадан ойылған, қоныс теуіп, мекен қуған ноғайлының көп жұрты қазақтан сөгіліп, Еділ асқан екен. Қоныс аударып барған жері аузы түкті кәпірдің ортасы болыпты. Бұл қауым бесік белгісі, төсек үлгісі жоқ, алса – бітім, берсе – итім дегенді ғана білетін ел екен. Атасы бір, асы ортақ қазақ ағасынан бөліне көшіп, жатқа тізгін беріп, жақынмен жағаласқан қалың ноғайлы, содан болса керек, саудалауды көріп ордасы бұзылып, кеуделеуді көріп ортасы ойылып, шылпара болып ыдырапты. Тоз-тозы шығып тентіреп кетіпті. Нәсіл қаны, ұлт мүддесінен бір ұлыстың намысын жоғары қойып, әнтек іске аяқ басқан қайран ел аузының жұрт иланар киесінен, көмейінің жау жасқанар дуасынан осылай айырылыпты дейді. Жау аранына осылай түсіпті дейді. «Ноғай – қазақ айырылған» деп те аталатын бұл тарихи күй естір құлаққа тосаң, жүдеу көңілге ауыр екен. Құрмаш тереңнен суырып, бауырымдатып боздатып әкеліп, ащы үнмен қалт тынған. Тынымсыз жүйткіген бес саусақ дамылдап қалғандай. Күй терең сырлы еді. Менмен би, шолақ көсемнің кесірінен адасқан халық... жылы орыннан, жайлы қоныс­ тан түп көтеріле көшкен жұрт... Оппадан қашып, орға түскен, арманы адыра қалып, азаттығы саудаға түскен он сан жұрттың көрген қорлық, таптаған езгіге шыдамай ажалға ұмтылуы... Қайғылы жыр, қасіретті күй. Хақназар түпсіз, тұңғиық ойға беріліп кетіпті.

– Әй, бауырым! Тұр ұйқыңнан. – Саңқ ете қалған Құр­ маш­тың даусын естіген соң ғана есін жинаған. – Болды ма... Тағы бірдеме тартшы, – деді Хақназар. Күй таусылып қалды ма деп қоңылтақсып отырғандай. – Бір шай ішіп алайықшы, таңдайым қаңсып кетті, – деді Құрмаш орнынан тұрып жатып. Екеуі түннің бір уағына шейін отырған. 4. – Бір емес, үш контейнері бар, бермегенде қайда барады, өзіне де пайдалы емес пе, – деді Хақназар барахолкаға кіре бергенде. – Енді, өзің сөйлесесің ғой, – деген Құрмаш. Барахолка сол қалпы. Тіпті күннен-күнге зорайып, жап­сарлас базарлары сағат сайын көбейіп бара жатқан сияқ­ты. Құжынаған халық. У да шу. Кең жолға сыймай, ір­ кес-тіркес тоқтаған, біріне-бірі жол бермей, ажылдап, гү­ жілдеп тұрған мыңдаған машина. Құмырсқаның илеуі – мынаның қасында баланың ойыны. Көп. Өте көп халық. Түр-тұлғасы әр түрлі, тілі, сөзі сан қилы көп жұрт. Қой көз, жазық маңдай, бидай өңді, дөңгелек жүзді – қазақ, қырғыз. Істік мұрын, жирен шаш, көк көз, шабдар – орыс, қақол; қоңқақ мұрын, қара шаш, қапқаз тұқымдас жүндестер – күрт, түрік; қара көз, қушық шеке, ала тақиялы – өзбек, тәжік... Әрқилы сипаттағы неше түрлі ел. Бірақ, дені – қазақ. Мәшиненің тұрағын күзеткен қазақ, базар сыпырған қазақ, жүк тасыған қазақ, қайыр сұраған қазақ, тәшкі сүйреген қазақ... Тегіс – ауылдан келгендер. Биік астаудан жем жеп, кекіріп отырған ел азаматтары «урбанизация» деп қуанған, ал өздері малды талапайға салып, ауылды өлтіріп, енді қалаға келіп ештеңеге жарымай, тентіреп жүрген қалың қазақ. Базар жағалап, көрінгеннің есігінде жүріп, жетпіс жеті атасынан сауда жасап келе жатқан жаман сартты басып озған қазақ қой бұл: ана жерден бес сомға сабын алады, оны мына жерде алты сомнан сатады, қандай керемет... Өнерді үйрен де жирен. Меліш саудадан

жалықса, төбедей-төбедей ала қап тиелген темір тәшкіні сүйрейді. Одан қалса, байлардың желідегі құлынша тізіліп тұрған шетелдік мәшинелерінің шаңын сүртеді. Жатқан өнер емес пе. Қалай осы уаққа дейін бұл қазақ іші пыспай ауылда жатқан. Мый жетпейді. Енді, міне, шүкір заманға, қала шығып, базар жағалап, ел көріп, жер көріп жүр... Әсіресе ана қара сирақ ұлдарды айтсаңшы, біреудің топлиін майлап, біреудін суын сатысып, біреуге шөлмек жинасып, тыным таппайды. Талапты ерге нұр жауар деген осы. Осылар ғой. Ұлттың үміті, елдің ертеңі... Бұлар – Құрмаш екеуі төңіректі түтіндетіп шашлығын күйдіріп, ыстық майға самсасын шыжылдатып, шелпегін пісіріп жатқан үлкен базардың кіреберіс аузынан өтіп, азан-қазан дүниенің ішіне кіріп кеткен. Қаптаған киім, самсаған дүние. Ақшаң болса, бәрі табылады. Екі жігіт катар-қатар үстелдер мен контейнерлерді жағалап отырып, сүт пісірім уақыттан кейін бір айналма бұрышқа келіп тоқтады. Хақназар былғары киімдер ілініп тұрған биік контейнердің сатушысынан әлдекімді сұрады. – Қазір келіп қалады дейді, – деді, содан соң Құрмашқа бұрылып. – Күте тұрайық. Екеуі уақыт өткізейік деп киім-кешектің бағасын сұ­ рап, қаз қатар тізілген контейнерді жағалап біраз жүрді. Аздан соң бұдан да жалығып, елеусіздеу бір бұрышқа келіп тұрған. Бір кезде сапырылысып, ары-бері өтіп жатқан жұрт­ тың арасынан біреу суырылып шығып: – Жігіттер, шемішке алыңыздар, жақсы шемішке, – деп өтіп бара жатыр еді, жалт қараған Хақназарға жүзі таныс көрінген. – Тоқтай тұрыңыз, бірер стақанын алайын, – деген содан соң. Қайратты шашы тікірейген, орта бойлы, қара жігіт бала сүйрейтін коляскаға дорба-дорбасымен толтырып салып алған шемішкесін көсіп алып тұқшыңдап қағазға салып жатқанда бажайлап қараған. Иә. Жүзі таныс. Бір жерде көрген. Бірақ қайдан көргенін есіне түсіре алмаған.

– Тұра тұршы, бауырым, мен сені бір жерде көрген сияқтымын, – деді қара жігіт коляскасын итеріп жүре берген кезде. Анау да аңтарылып барып, бұған тесіле қараған. – Сен де таныс сияқтысың. Жүзіңді былай... шырамытып тұрмын. – СХИ-да оқымап па едің? – деді Хақназар. – Жоқ, – деді қара жігіт. – Бір жиын-тойда бірге болған шығармыз мүмкін, – деді содан соң. – Мүмкін, – деді Хақназар амалсыз. Әлгі жігіт таяқтастам жерге барғанда ғана есіне түскен. Тағы да айғайлап тоқтатып, қасына келген. – Атыңыз кім еді? – Алдоңғар, – деді әлгі жігіт. Сол. Тек жүдеңкіреп, қартайыңқырап қалған ба қалай. Сақал-мұрты өсіңкіреп, жағы сорайып тұр. Қайратты шашы ғана бұрынғыдай екен. – Сексен алтыда Калининский РОВД-ға түстіңіз ғой? – деді Хақназар енді күмәні қалмай. – Е, бауырым, өзіміз екенсің ғой, – деді Алдоңғар жымиып. – Сенің де жүзің таныс, қайдан көрдім деймін, әкем-ау... – Міне, кездесу, – деді қуанып кеткен Хақназар, – қаншама жылдан соң. – Иә, жеті жыл болыпты, – деді Алдоңғар. – Жүрші, былай тұрып әңгімелесейікші өзі. Алдоңғар – бұдан жеті жыл бұрын алғаш қамауға алынған Хақназармен бірге КПЗ-да отырған Алдоңғар, – содан бері өз басынан өткен қилы оқиғаларды қысқаша бір-екі ауыз сөзбен қайырды да, есіне бірдеңе түскендей: – Айтпақшы, жәй жүрсіңдер ғой мына жерде? – деп сұраған. – Біреуді күтіп тұр едік. – Е, онда ол келгенше жүріңдер, үйге кіріп, шәй ішіп, сол жерде әңгімелесерміз, – деді Алдоңғар. – Ой, жоқ, рақмет, күткен кісіміз келіп қалып жүрсе қазір, – деді Хақназар.

– Ол келгенше қайтып ораласыңдар, көп болса, бір-ақ сағат айналасыңдар. – Үйіңіз қай жерде еді, жақында ма? – Үй, міне, тиіп тұр. Өжетте. Ақыры «жүр, жүрдің» астына алған Алдоңғар екеуін базардан алып шыққан. Таяу жерде – Өжет поселкесінде тұрады екен. Онысы әжептәуір алыс болып шықты. Шамамен бір шақырымдай. Көнуін көніп қалғанымен, бармаймын деп бас тарту Хақназарға енді ыңғайсыз көрінген. Артта келе жатқан Құрмаш «әй, анау келіп қалмасын, арыбері сенделіп жүреміз дегенде» деді көлденең көк аттының соңынан аяқасты еріп кеткен Хақназарға ерегескендей. – Бұл сенделіс емес, бауырым, – деді борпылдақ то­ пырақты кешіп алда келе жатқан Алдоңғар оның сөзін естіп қалып. – Жай сенделіс емес. Бұл да – мен сияқты баяғыда декабрьское событиеге байланысты істі болған жігіт, оны шақырып, үйден дәм татырмасам, маған сын емес пе... – Жоға, менікі әшейін іздеп келген адамымызды жо­ ғалтып алмайық дегенім ғой, – деді Құрмаш. Алдоңғардың үйі есігінің алдында алақандай ғана жері бар, үш бөлмелі қоржын там екен. Құба төбел ғана. Сырты – ұзынды-қысқалы тақтаймен шегеленген ағаш қоршау. Шемішке толы коляскасын ауланың бір бұрышына итере салып, үйдің сыртқы есігін ашып: – Ал төрлетіңдер, – деді. – Әй, бәйбіше, тұр, қонақ кел­ ді, шайыңды қой! – деді сосын даусын шығарып. Төргі үйден алдымен он-он бір жастағы қыз бала шы­ ғып, бұлармен сыпайы амандасып қастарынан өте шықты. Содан кейін екі-үш жастағы жалаңбұт ұл көрінген. Ол шыға сала әкелеп Алдоңғарды бас салды. Артынша басына орамал тартқан, жүдеу жүзді әйел көрінген. «Есенсіздер ме» деді ақырын ғана. Жігіттер жамырай амандасқан. «Біздің қатын осы» деді Алдоңғар бұларды төргі үйге шығарып, қалың көрпенің үстіне отырғызып жатқанда. «Өзі ауру­шаң бейшара, соңғы екі-үш ай ғана өңі түзеліп, аяқтан тұрға­ ны осы». Содан соң Хақназардың жайын сұрауға көшкен.

– А-а.., – деді Алдоңғар, – ыңғайсыз болды ғой өзі... – Жоқ керек емес, Әлеке, – деді Хақназар, – біз арақ ішуді қойғанбыз, татып алмаймыз қазір... – Қайдан білейін енді... Бұл әншейін енді, Хақназар, сенімен аяқасты кездескен соң ғой. Асықпай, жағдай түзелгенде арнайы қонақ боласыңдар ғой... – Әлеке, – деген Хақназар біраздан соң, шай ішіп бо­лып, сыртқа шыққанда, – біздің барахолкаға келген жұмысымыз – мына Құрмашқа бір контейнер алып беру еді. Осында бір бизнесмен жігіт бар еді, таныс, соның бос тұрған екі-үш контейнері бар, біреуін Құрмашқа алып беруге келіскем. Қаласаңыз, сіз де біреуін алыңыз, арзан тауар тауып беруге де көмектесейін, табысы жақсы. Құрмаш екеуіңіз бірге істейсіздер. – Е, бұл қызық болды ғой, – деді Алдоңғар мына ұсы­ нысқа не айтарын білмей қозғалақтап. – Енді... пайдалы, тәуір жұмыс болса, одан кім қашад... – Міне, дұрыс болды, – деді Хақназар. – Жүрейік онда, күткен адамымыз да келіп қалған шығар. Үшеуі борпылдақ топырақты кешіп, қара базарға қайта тартқан. 5. Ішкені алдында, ішпегені артында болыпты. Екі аяқты пенденің. Молшылық азаймапты. Тоқшылық кетпепті. Нұх ғалайһисалам түскенше тіршілік еткен адамзат қа­ уымынан. Ішкен мас, жеген тоқ, қой үстіне бозторғай жұ­ мыртқалаған заман екен. Бірақ жұмысы жоқтық, тамағы тоқтық адам баласын аздырмай қойған ба. Бұл қауым да адасыпты. Құдайын танымапты. Пұтқа табыныпты. Кісінің бағы, тіршіліктің тынысы соның әмірімен болады деп. Пәле-жала сонымен аласталады деп. Мұны білген Алла Тағала соқыр нанымды түзеп, адасқан қауымды жөнге сал деп Нұхқа уәһи түсіріп, пайғамбар қылыпты. Нұх – қиыннан қиыстырар шешен, жүрегі жұмсақ, ақ­көңіл, аңқылдақ адам екен. Қара қылды қақ жарған

әділ, жер қозғалса, қозғалмайтын сабырлы болыпты. Жер бетіндегі адамзат қауымының арасында жүріп, бойдағы қайрат, сөздегі қуатты бір Алланың жолына бағыштапты. Аллаға иман келтіріңдер депті. Көңілін дерт жайлап, көзін шел басқан қауымда не иман болсын, Нұх ғалайһисаламның сөзін естігенде алдымен мынаның есі дұрыс па деп күмәнмен қарапты. Содан соң көзінен жас аққанша күліпті. Мынау жынды екен, сайқымазақ екен деп. Сенбепті. Алланың хақтығына, бірлігіне ғана емес. Нұхтың пайғамбар екеніне. Алланың жіберген елшісі екеніне. Әй, мақұлық, депті азған ел. Әй, мақұлық, жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты. Қырық адам бір жақ, қыңыр адам бір жақ. Бізді жөнге салатын кімсің өзі?! Бір елі ауызға екі елі қақпақ, тек жүрсең, тоқ жүресің. Есің барда елің тап, депті жағалай ақылды, шетінен шешен қалың топ. Бұлар кісі екен демейді ғой деп еш түңілмеген Нұх олардың сөзін көңіліне де алмай, бұрынғыша уағызын айтып жүре беріпті. Білгішпен айтысып, шешенмен сөз жарыстырыпты. Ақылдымен қаржысып, ғұламаға үлгі айтыпты. Алғашқыда Алладан түскен нұрды, нұрдан шыққан лепесті білдіреді. Содан соң өмірдің мәнін, дүниенің сырын ашады. Ағарып атқан таңның, қызарып батқан күннің мәнін айтады. Салбырап түскен түннің, қиылып туған айдың себебін ұқтырады. Күннің шығуы, өзен судың ағуы, жердің айналуы, желдің соғуы... Жүздеген мысал, мыңдаған дәлел келтіріп, Алла Тағаланың хақтығын танытып, құдіретін көрсетеді. Сөйтіп, Нұх тіл безеп, саусақ кезеп күлген бауырынан көңілі еш суымай, насихатын айтып жүре беріпті. Жұрттың оянуын күтіпті. Ай өте ме, жыл өте ме, күндердің бір күнінде, мәлім уақыт болғанда оның сөзіне нанып, нәбилігін танып, идіғатын қабыл қылған кісі баласы көбейе түседі. Бірақ, адасқан қауым, алжасқан елдің бәрі түзеліп кете қоя ма, әсіресе көңіл көзін нәпсісі бітеген билік басындағы мәртебелі, ақсүйек төре, олардың шашбауын көтерген қалған қарашы жұрт, мына делқұлы Алласын дәріптеп, уағызын қоймады-ау, деп күліп бас шайқапты. Әй, Нұх, депті арасынан суыры-

лып шыққан біреуі. Әй, Нұх, сенің қай жерің пайғамбар, қай жерің нәби, өзіміз сияқты екі аяқты, жұмыр басты пендесің. Аллаң елші жіберетін болса, періштесін түсірмей ме, сендей сорлыны мазақ қылып не қылады. Өзің қара, сенің уағызыңа ойдан қашқан, қырдан қашқан, кембағал, кем-кетік бейшара ғана бас шұлғып отыр. Солай емес пе. Жаманды білетін, жақсыны түсінетін, ақылға бай, ойға шүлен біз сияқтылар сенің ертегіңе сенбейді депті. Әй, Нұх, депті содан соң екіншісі атып шығып. Әй, Нұх, ішер ас, киер киімге жарымай жүрген елді жинап алып, қай жерім артық деп отырсың. Артық болсаң, біз сияқты тұрмыс кешіп, сән-салтанатқа бөгіп отырмайсың ба, деп­ ті. Сонда Нұх айтыпты, алақаныңмен бұл дүниенің жары­ ғы – күн сәулесін тоса аласың ба, Алланың нұры да сондай деп. Сосын, Алланың мәужіт екені рас, иман келтірмеймін десең, өздерің біл депті. Әй, Нұх, депті аналар тағы да. Жақсы, біз Аллаға иман келтірейік, бірақ, қасыңдағы тобырмен табақтас, құтанмен аяқтас бола алмаймыз. Кеше ғана есігімізде жүрген құлмен үзеңгі қағыстырып қатар жүре алмаймыз, бізге – жоғары, мәртебелі жұртқа жеке дін бер, депті. Дін біреу, идіғат ортақ, депті Нұх сонда. Нәсілге, ұлтқа, тайпаға бөлінетін, бай мен кедей, төре, құл деп ажырайтын дін болған емес. Болмайды да. Ендеше сендердің сөзің – нәпсінің тілегі, депті. Мүбада талабыңды қабыл етіп, қасымдағы жұрттан безсем, Алланың хақтығы қайда қалады? Хаққа шүбәсіз сеніп, жүрегін берген, өзімді ұғып, сөзімді қолдаған жұртты қалай тастап кетпекпін. Осындай сөздің бықсуы – надандық емес пе, депті. Сонымен пұтқа табынған менмен қауым мен Нұх ғалайһисаламның арасы ашылып, әлгілер Нұхқа, шын нәби болсаң, кереметіңді көрсетіп, бізді жазала, әйтпесе өзіңді жазаға кесеміз деп шарт қойыпты. Сонда Нұх бұларға қарап тұрып-тұрып... күліп жіберіпті. Алдың жарық болсын деп ем, адасқан қауым. Аса сөйлеп, асылыққа кеттіңдер, депті. Кіммін мен, нәби болсам да, адам баласымын. Сендерді жазалау қолымнан келе ме, мен де әшейін қарызымды өтеген, борышымды ақтаған екі аяқты жанмын. Алла бір деп уәһи

келді, мен соны жеткізуші ғанамын. Жазалау я жарылқау – Алланың әміріндегі іс депті. Пайғамбар – Алла табарака уа тағаланың жер бе­ тіндегі, адамзат арасындағы елшісі екенін, оның соңы Мұхаммед ғалайһисалам екенін осы күні бесіктегі бала да білер. Бірақ біз сөз етіп отырған заманға шейін Хақтан уәкіл келіп көрмеген екен. Нұх солардың алғашқысы болыпты. Тоғыз жүз елу жыл жасаған ғұмырында адамзат баласына діннің мәнін, дүниенің сырын түсіндірем деп жүріп тапқан пайдасы – күлкі мен таба, мазақ пен жала екен. Бірақ дос тұтқан пендесіне Алла сабыр да бе­ реді, Нұх мұның бәрін елең қылмай, асқан төзімділік, алабөтен шыдамдылық танытыпты. Күтіпті. Ұзақ кү­ тіпті. Ел-жұртым оянар деп. Хақтың жолын таныр деп. Бірақ... өзінің қасында жүрген ат төбеліндей топтан басқасы бет-бетімен кетіпті. Сөзін тыңдамақ түгілі, өзін балағаттапты. Сонда үміті қиылып, тілеуі кесілген, бауыр тұтқан жұртынан зәбір көріп, әбден күдерін үзген Нұх бір күні Аллаға жүгініпті. Амалсыз жүгініпті. Сөзге тоқтамаған, дінге көнбеген жұртқа қандай мәһле жасау керек деп басалқы сұрапты. Сол кезде Ха Тағаладан уәһи келіпті, дін ұстаған құт табар, жын қыстаған жұт табар, біреу үшін уайым жеме деп. Тағы бірде адасқан жұрт енді дін ұстаған азғана елді азғырып, оларды Нұхқа қарсы қоя бастағанда екінші мәрте уәһи келіпті, Нұх, жер жүзіне топан су жіберем, кеме жаса өзіңнің үмбетіңе, деген. Содан пайғамбар жолдастарымен бірге, шеге, тақтай алып, кеме тұрғызуға кірісіпті. Мұны көрген баяғы жұрт айтыпты, әй, Нұх уағыз айтып, ел ақтаудан басқаны білмеуші ең, енді ағашшы болып шыға келіпсің, мұнда дария су мен теңіз жоқ, кемені атаңның басына жасап жатырсың ба деп. Пайғамбар бұлардың сөзін елең қылмай, кемесін жасай беріпті. Кесімді күні Алладан уәһи түсіпті, сабаға құйған қара су бұрқылдап тасыған кезде үмбетіңді ертіп, әр жануардан бір жұп алып кемеге шық, деген. Жаратқанның бұл айтқанын істегенше болған жоқ

дейді, жердегі тұмадан бұрқылдай атқып көктегі бұлттан шелектей төгіліп, жер-дүниені топан су басып кетіпті. Гүрілдеп аққан алапат су көтеріліп, жал-жал толқын асқар шың, сеңгір таудың өзін жаңқа құрлы көрмей қақпақыл ойнатыпты. Нұхтың кемесіндегі халықтан басқа адамзат қауымы қанша жанталасқанымен түгел су астына кетіпті. Су сабалай малтып кетіп бара жатқан сондай кісінің арасынан Нұх кенет өз ұлын көріп қалыпты. Кенен деген осы баласы азған елдің тіліне еріп, әкеге қарсы шығып, адасып жүрген пенде еді. Бала – бауыр еті, Нұх шыдай алмай кетіп, айғай салыпты, ей, Кенен, балам, суға кетесің ғой, қарағым, иманыңды тап та, кел, мін мына кемеге деп. Менмендіктің шелі көзін жапса, не шара, өзім-ақ шығам, шаруаң болмасын депті сонда ұлы. Бірақ, қоя ма, гүрілдей көтерілген жал толқын Кененді басып қалып, жоқ қылып жіберген екен дейді. Көз алдында ұлынан айырылған Нұх Жаратқанға жалыныпты, ия, Раббым, бала – бауыр етім, жаман да болса, жалғасым, өзің құтқара гөр деп. Досым Нұх, депті сол кезде сөзін естіген Алла, рас, ұлың – бөтенің емес, бірақ ол өзіңе қарсы шығып, өзегіңнен тепкен, дінді қорлап, ойына келгенін істеген мүртед қой, мен уәзипаңа нанып, уағызыңа үн қосқан үмбетіңді ғана құтқарам дегем. Ол – сенің қаның болғанмен, жаны басқа, пиғылы бөтен кісі. Оған бола қайғырма, сенің борышың биік, депті. Аяушылық сезіміне шырмалған Нұх пайғамбар мойнында мәңгіліктің ісі тұрғанын сонда ғана есіне түсіріп, Иесіне тәубе айтыпты. Жер жүзін басып, дінсіздерді біржола аластаған топан су тез құрғап, Нұхтың кемесі Қазығұрт тауының басында қайраңдап қалыпты дейді аңыз. Сөйтіп, оның кемесінен тараған адам баласы осы күнге шейін өмір сүріп келе жатқан көрінеді. Жұрт Иесін тапты, бір-біріне қайырымды, енді топан су баспайды деседі... Бірақ... кім біледі, адамзат ғұмыры бүгінмен өлшенбейді ғой. Хақназар осылай деп ойлайтын.

әңгімелескісі келді. Кіммен сырласады? Әр сөзіңе, әр қимылыңа күдікпен қарап, әңгімесі жұғыспай келе жатқан мына комитетчикпен бе. Мұнымен иін тірестіріп қатар отырғанша, тіленшімен табақтас болған артық. Құрмаш... ие, Құрмаш бар ғой. Ыстық, қою, сүтті шайды ұрттап қойып, тек соған ғана шер тарқата алар. Үйге тезірек жеткісі келген. Дүниеден баз кешпеген. Бірақ өзін көпті көрген, ұзақ жасаған жандай сезініп еді. Байырқалап, байыптап қараса, мына тіршілік мәнсіз екен. Бәрі алдамшы, бәрі бекер. Осы жүрісі де. Байлауы жоқ дүниенің дәулетін жинаймын деген мына жүрісі де. Сүлк-сүлк етіп, жінігіп не қуып жүр. Дүниеге келген соң тіршілік жасауың керек, соны қуып жүрсің, деді бір үн. Ол да рас, деді бұл. Бірақ көп жүрістен не қайыр, мол олжадан не пайда – жанға тыныштық жоқ. Уілдеп жанталасқан, кеудеге сыймай жалғызсыраған мына қу жанда. Баянсыз бақ, жалған қуаныш ем бола ала ма бұл шіркінге. Білмейді. Не айта алмақ. Дүниеге шыр етіп келген пенденің о дүниеге өкініп, күйініп кетіп бара жатқанында да мына өтірік өмір, алдамшы жарықтың сырын түсіне алуы неғайбыл. Түсінген жан бар ма екен. Қу жанға тыныштық тапқан кісі бар ма екен. Қарап тұрса, айдауда жүргенінде де жалғызсырамаған екен. Есейгені ме, ендігісі не сұмдық. Өз елінде, еркін өмірде жүр. Жағдайы оңалып келеді. Түзелуге тиіс. Тек... бармақтай бақ берсін. Таудай талаптың заманы емес қой. Иә, бақ берсін. Бақ... Бақ дегеннің өзі не сол? Байлық па, ақша ма, мәнсап па, атақ-абырой ма?.. Айта алмас еді. Өйткені бәрі бос әурешілік көрінген. Бақ – баянсыз, өмір – тиянақсыз. Төрт құбыласы түгел төре болсаң да, дүниеден көшеріңде көкейде түйіртпек кетпек. Жан иесі оны түсіне алар ма. Белгісіз. Бұл түсіне алмады. Түсінуге де қиын ғой. Бұйрықты күн қашан келер екен, деп ойлаған соңында. Бұйрықты күн: көзің жұмылады, жаның тыныш табады. Мәңгіге. Сонда барып уһ дейсің. Уһ. Қызық. Аз сүрсең де, көп жасасаң да, мына өмір шоп-шолақ екен-ау. Қамшы сабындай деуші еді атасы. Қамшы сабындай. Мұның ойын­

ша, ғұмыр – экранда жарқ етіп көрінген бір-ақ кадр. Бір ғана сәт. Сол үшін жанталасамыз. Бір минуттік сәт екі минутқа жетсін деп. Түрлі-түсті, әдемі кадр болсын деп. Ол ертең сөніп қалады ғой: онда шаруамыз жоқ. Тек түрлі-түсті болсын... «И-и-ә. Ғаламат құпия ғой мына жаратылыс. Адамның шақшадай басы оған бойлай ала ма. Қайда-а оны шешу, осы уаққа шейін ұқпай келе жатса. Тек Алланың еншісіндегі құпия ғой бұл» деп ойлаған. Еңсесі езіліп, көкірегі ауыр тартып бара жатқан соң мәшиненің әйнегін ашты. Күздің қара суығы ішке гуілдей лап қойған. Таза ауа. Лықылдап тұрған бас түзеліп, тыныс кеңіп сала бергендей көрінді. Алматыға түске таяу кірген. Күз. Күз емес, қыстың басы, ноябрьдің бел ортасы еді. Содан болар, қылаулап қар жауа бастапты. Алғашқы белгі. Ертеңгі аяздың белгісі. – Бүгін ақша ауысатын күн ғой, – деді қасындағы серігі. Хақназар жауап беруге ерінген. «А-а» деді де қойды. Бірден офиске келген. Офис бұл кезде орталыққа кө­ шіп, алып ғимаратқа кірген еді. Іші-сырты да түзе­ліп, еуро­палық кеңсенің кейпіне енген. Фирманың жағда­йы­ ның жаман емес екенін айғақтап тұрғандай. Мұндағы жұрт ары-бері жүгіріп, әбігер болып жатыр екен. Хақназар Ернардың кабинетіне кіргенде ғана барып ұққан. Ресейдің сабан ақшасын қазақтың теңгесіне айырбастап, ел соған жүгіріп жатқан көрінеді. Басты нәрсеге салмақ салып, тапсырманың оң шешім тапқанын қысқаша баяндап шыққан. Көңіл күйі де көте­ ріңкі екен, Ернар ризашылықпен бас изеп: – Дұрыс болыпты... – деді. Содан кейін сейфтен бір бума ақша алып, мұның алдына тастаған: – Міне, Қазақстанның ақшасы! Осы еңбегіңе теңгемен төлейін. Абылайханның суреті басылған, шықырлаған, судай жаңа ақшаны қолына ұстаған Хақназар қайта-қайта аударыстырып қарай берген. Содан соң:

– Нағыз мемлекет болыппыз-ау! Ақшамыз шығыпты, не арман бар енді бізде! – деген. Бойына әлдеқайдан күш құйылғандай сезілген. Көңілі сенбей бір данасын суырып алып, ұзақ үңілді. – Керемет екен мынау, Ернар! Бұдан соң жаттың аузына құм құйылады. Тамаша жасапты, қайырлы, құтты болсын теңгеміз! – деді. Арқалығы биік, зор, қара былғары креслоға көміліп отырған Ернар: – Әй, бұл да инфляцияға түсіп, құнын жоғалтар әлі, – деді самарқау. – Долларға не жетсін шіркін! – деді біраз­- дан соң. – Жоқ, өз ақшамыздың орны бөлек емес пе, елдігімізді көрсетіп тұр ғой, – деді Хақназар. – Жә, жарайды... – деді Ернар есінеп, – Осы ақшаңды алып демала бер. Қалған еңбегіңді кейін аларсың. Боссың... «Өй, ит... арам асқа тойып семірген ит» деді Хақназар үйге бет алып келе жатқанында. «Қой, бауырым» деді содан кейін өзіне өзі. «Бұнымен байланысты үзу керек, бір күн болмаса, бір күн басына күн туса, аяқ-қолымды байлап берер. Қою керек мына жүрісті. Есеп айырысып, ақшамды алайын, содан кейін мұны желкемнің шұңқыры көрсін...» Құрмаш үйде жоқ екен. Базарда жүрген болар, келіп қалар деп, асықпай ваннаға түсті. Содан соң газға шай қойып, теледидарды қосқан. Ыстық шайдан екі кесе ішіп, қаласа, жас баланың санасын улап, ел ішінде жаңа ғұрып, жаңа салт кіргізе алатын керемет құдіреті бар түрлі-түсті жәшікте Ресей арнасынан беріліп жатқан шетелдік мелодрамадан басқа түк жоқ екен. Актерлердің сөзімен аудармашының сөзі қосамжарлана шығып, жүйкесіне тие берген соң ақыры теледидарды да өшіріп тастады. Сағатқа қараған. Алтыдан енді кетіпті. Құрмаштың келіп қалатын уағы болды. Кешігіп жатыр. Жол бойы ұйқтамағаны есіне түсіп, шаршағаным басылар, сәл мызғып алайын деп төсекке қисайып еді, ұйқы келмеді. Қайта тұрып, далаға шығып, бұрылыстағы киоскіден қобыратып бес-алты газет сатып әкелді. Оларды қарап жатып, көзі ілініп кетіпті.

Бір уақытта шылдыр еткен телефон дауысынан оянған. Қас қарайып кетіпті. Үй іші қаракөлеңке. Тұтқаны алған. Арғы жақта үн жоқ. Тек баяу ғана дірілдеген әлсіз дыбыс келіп тұрған сияқты. Тамағы құрғап кетіпті. Зорға дегенде «әлеу..» деген. Сонда ғана таныс үн келді. Таныс. Сүйкімді, нәзік. Көптен естімеген үні. Сол үн, сол нәзік дауыс. «Сен...» «Мен...» Бұл не айтарын білмеген. Сымның ар жағында тұрған қыз да, не айтарын білмесе керек, қайтадан үнсіз қалған. Бірақ жақын тұрғандай көрінген. Бұған – жігітке дәл қасында тұрғандай көрінген. Демі құлақ шарпиды. Дыбыссыз тынысына шейін естіліп тұрғандай. «Қашан келдің...» деді нәзік дауыс. «Бүгін...» Үнсіздік. «Өзіңнің жағдайың қалай...» деді жігіт. «Жаман...» «Неге жаман?..» Қыз сәлден соң тіл қатқан: «Сен жоқсың қасымда...» «Сен жоқсың қасымда...» Мысқылдап тұрғандай көрінген жігітке. Тұтқаны тастай салғысы келген. Тастай алмады. Өзінің бойынан бөлек тұрған бір белгісіз күш ұстап тұрғандай. Еркінен тыс. «Кешірші...» деген қыз. Жігіт түсінді. Бірақ аузына сөз түспеген. «Хақан...» деген қыз тағы да. Хақан. Қандай сүйкімді, қандай әдемі үн еді. Жүрегіне жақын. Жақын әрі алыс. Қазір алыс. Алыстан талып жеткен. «Мен кетіп барам...» «Қайда...» деді елең еткен жігіт. «Өзім туған қалаға. Алматы опа бермеді...» Жігіттің жүрегі шым ете қалған. «Мен сені сүйіп ем...» – деді нәзік үн. – «...Бірақ ...сен кешпедің... кешірмедің... Әлі де сүйем... Ұмыта алмаспын». Бұның айқай салғысы келген. Мүмкін айғай салған. Жоқ, айғайлай алмапты. Тек жүрек тұсының сыздап қоя бергенін сезген. «Тағдыр қоспады, қайтейін...» – деді қыз тағы да. «...Қайтейін, тағдыр қоспады... Мен кінәламаймын... сен де мені кінәламашы...» сонда ғана түсінген. «Тоқта!..» Тоқта, деген. Қайдасың? Қай жерде тұрсың?! Қазір кездесейік Осы қазір. Арыла сөйлесейік. Ұғынысармыз... Сенікі не сөз, басқа қалаға кетемің не... Қой оныңды. Жолығайық қазір! Тұтқаның арғы бетінде мүлгіген тыныштық орнаған. Қас-қағым сәттік тыныштық. Жігітке ғасырдан ұзақ көрін­ген. Қыздың көңілі босап, жылап тұрғанын жан дүниесі­мен сезінген. Өзінің де жан түкпірінен мазасыз

дауыл көтерілген. «Алоу...» Үнсіздік. «Алоу...» Қыз қайта дыбыс бермеген. «Самал! Неге үңдемейсің, Самал?!» деді бір уақытта жігіт. Дың... дың... дың... Не істерін білмей аңырып қалған. Қыз телефон тұтқасын қоя салыпты. «Не болып кетті өзі?!» деген бір кезде жарқ еткізіп бөлменің жарығын қосқан соң. Өңі ме, түсі ме. Өңі сияқты. Бейуақта ұйықтағандікі ме, басы мең-зең. «Қайдан звондады екен? Қай жердан тапсам екен деп ойлаған. Содан соң есіне түсіп, асығыс Самал тұрып жатқан үйге телефон соқты. «Гу-ук, гу-ук». Тұтқаны ешкім көтермеген. Мәңгіріп біраз отырды. «Құрмаш келсін, сонымен ақылдасармын» деп шешті содан соң. Бірақ сол күні Құрмаш келген жоқ. 8. Ертеңгісін бастығырылып оянған. Таң баяғыда атып кетіпті. Үй іші жап-жарық. Азанғы тамағын асығыс ішіп, Самалдың үйіне тағы телефон соқ­қан. Жауап жоқ. «Мүмкін сабағында шығар». Көйлекшалбарын үтіктеп, үсті-басын жөндеп, айна алдында бі­ раз тұрды да, орталық стадион жаққа, шет тілдер инсти­ тутының оқу корпусына тартты. Үзіліс болса керек, есік алдында қыздар қаптап тұр. Бірен-саран жігіт болмаса, бұл институт студенттерінің дені – қыздар еді. «Екінші ЖенПИ». Сықылықтай күлісіп, гу-гу әңгімеге кіріскен қыздардың бір шетіне келіп тұрды. Мына жігіт неғып жүр екен дегендей бірнешеуі бұған көз қиығын тастаған. Әрең тапқан. Самалды емес. Группалас қыздарын. Жоқ, деді. Самал сабаққа келген жоқ, деді. Кеше? Жоқ, кеше де келген жоқ. Оқудан шығып кеткен жоқпа дейсіз бе? Жоқ, неге, оқып жүр. Рас, сабақтан көп қалады, бірақ оқуын тастаған жоқ әлі. Мүмкін ертең келіп қалар... Ал сіз кімі боласыз, деген сосын қыздар, бұған сүзіле қарап. Жай... танысы едім. Жай танысы бұлай... таң атпастан іздемес болар...

Сыртта тұрып темекі тұтатқан. «Қайдан табам енді... Егер шынында оқуын тастап, кетіп қалса...» Сол кезде көрші корпуста Айгүлдің оқитыны есіне түсті. Француз тілінің болашақ мамандары сабағын басқа оқу корпусында оқушы еді. Салып ұрып онда барды. Айгүл де жоқ екен. Тойға кеткен кеше, деді бірге оқитын қыздары. Қайда... Кіммен... Онысын білмедік. «Түсінікті болды» деп ойлады шығып келе жатып, «Құрмаш та үйге келген жоқ, демек екеуі бірге кеткен тойға». Еңді қайда барарын білмей көшенің ортасында аңырып біраз тұрды. «Мүмкін... Құрмаш тойдан келіп, қазір барахолкада – жұмысында тұрған шығар» деген бір ой келді. Такси ұстап, қара базарға жеткен. Шу-шу еткен жұрт­ тың арасымен, анда бір соғылып, мында бір соғылып, Құр­ маштың контейнеріне ұшып жетсе, жуан қара құлып тұр. – Амансыз ба, қайным. Құрмаш кеше тойға барам деп кеткен, бүгін келмеді ғой, – деді көрші контейнерде сауда жасап тұрған Алдоңғардың әйелі. – Саламатсыз ба, жеңгей, – деп амандасты Хақназар. – Алдоңғар қайда? – деді содан соң. – Мына «Заря Востоктағы» біреудің пешін салып берем деп кеткен бүгін. – Ә-ә... – деді Хақназар. – Ол да келмейді ғой ендеше бұл жаққа. – Келмейтін шығар, – деді әйел. Хақназар сандалып бекер келген екем деп, енді кетуге ыңғайлана бергенде: – Айтпақшы, жақсы келдің ғой, Хақназар, тауар тасуға көмектесіп жібересің бе, айналайын? – деді Алдоңғардың әйелі. – Тауарыңыз қай жерде еді? – деді Хақназар еріксіз бұрылып. – Анау тұрған жерде. Анау, тұрған жері – базардың арт жағында, бес жүз метр­дей жерде тұрған үлкен қоймалар екен. Қытай коммерсанттары тауар қою үшін жалға алған көрінеді. Алдоңғар мен Құрмаш базарға шығарып сату үшін түрлі дүние-мүлікті осылардан сатып алып жүр екен.

– Арзанға аласыздар ма бұл жерден? – деп Хақназар жолда келе жатып. – Жоға, құдай, қайдан арзан болсын, әйтеуір оптым деген аты бар, содан кейін аламыз, үстіне біраз тиын-тебен қосып сатамыз да сол баяғы, –деді әйел. – Ақша көп кете ме сатып алуға? – Біраз кетеді енді... Бірақ, бір жаманы, тауар өтпей қалып, ақшамыз босқа кетеді кейде... Күнұзақ сол, тауар өтсе екен деп отырамыз. – Қытайлармен келісіп, паспортыңды, немесе залогқа бір дүниеңді қалдырып, былай алуға болмай ма тауарды? Сонда өткенінше сатып, өтпегенін қайтып әкеп бересің ғой, мысалы... – Е, оған көне ме қу қытай... Бұлар да әбден тіс қақты, әккі боп алған ғой. Біз сияқты алыпсатардан аяқ алып жүргісіз, сосын шіренбегенде қайтеді... Ой, бұлар наглый боп алды ғой, – деді әйел басын шайқап. – Солай ма? – Ие. Озбыр болғанда, жаман. Қазір көресің өзің. Зор, ұзын қойманың биік дарбазасы ашық тұр екен. Үстіндегі жүгі көк брезентпен жабылған, соңында тіркемесі бар екі үлкен КамАЗ тұр. Кіріп-шығып жатқан адам көрінбейді. Бұлар түпкі жағы алакөлеңкелеу болып тұрған қой­ маның ішіне кірген. Бірінің үстіне бірі үйілген алып қа­ нар, ала қаптар. Кейбіреуінің ашық тұрған аузынан ойын­ шықтар мен үй шаруасына арналған уақ-түйек заттар көрініп тұр. – Бұлар қайда кетіп қалған, бәтір-ау? – деді Алдоңғар­ дың әйелі жан-жағына қарап. Осы кезде КамАЗ-дың ар жағынан шыға келген жетісегіз адам бұларды көріп, бері қарай жүрді. Көбі қытай сияқты, әлденені айтып, шүлдірлесіп келеді. Бұлар да жарыққа қарай жүрген. Сол кезде қолын безеп бірдемесін айтып келе жатқан көзілдірікті қытай Хақназарды көріп қалды да, ентелеп қасына жетіп келді. Бір сәт тесіле қарап тұрды да серіктеріне мойнын бұрып бірдеңе деді. Бұл кезде аналар да таяп қалған.

– Сізді былтыр көргем, танып отырмын дейді, – деді орыс тілінде, әлде қазақ, әлде ұйғыр екені белгісіз, топ ішіндегі қара торы жігіт. Аудармашы болса керек. – Кімді? Мені ме? – деді Хақназар таңғалып. – Иә, сізді, – деді аудармашы. Хақназар қасындағы қытайға қараған. Көзі сығырайған, орта бойлы, тайқы маңдай қара қытай. Есіне түсіріп көруге тырысқан. Мүмкін Үрімшіде... – Жоқ, – деді содан кейін. – Бұл кісіні мен көрген емеспін. Қасында тұрған қытай аудармашының сөзіне құлақ салып, үндемей тұрған, бір уақытта шаңқылдап кеткен. Өршелене сөйлеп, Хақназарды нұқып-нұқып жіберді. – Сіз бұл кісіні тонап кетіпсіз ғой? – деді аудармашы. – Мен тонаппын ба?! – Иә, сіз. Жиырма мың долларын ауыстырып берем деп, қолына муляж тығып кетіпсіз. Былтыр, осындай уақытта. Хақназардың жүрегі су ете қалған. – Енді есіңізге түсті ме? – Жоқ... Бурадай шабынған әлгі қытай бір кезде мұның жаға­ сынан ұстап, сілкілей бастасын. Аузынан түкірігі шашырап, тынбай сөйлеген. Хақназар жиіркеніп кетті. Таскенеше жабысқан пә­ ле­нің шеңгелін әрең ажыратып, итеріп келіп жіберді. Сөйткенше болған жоқ, әлгілер алды-артынан қаумалап, ұстай алған. Бұлқынып ұмтыла бергені сол еді, жаңағы қытай жарқ еткізіп бірдеңені суырып алып, бұған қарай сілтеп қалды. Оң бүйірі дыз ете қалған. Келер сәтте шыпшып етіп қан көрінді. – Ойбай, өлтірді!! – Алдоңғардың әйелі шар ете қалды. Пышақтап тастайды деп ойламаған болу керек, сасып қалған топ бұны жібере салып, әлгі қытайдың қолына, шау­жайына жабыса кетті. Хақназар бүйірін басып, ауырсына отыра кеткен.

АВТОРДАН БІРАУЫЗ СӨЗ (эпилог ретінде) О дан бері үш-төрт жыл өтсе де, бас кейіпкерімнің кейінгі тағдыры өзіме беймәлім болып тұрған. Сөйтіп жүргенде, бір күні Құрмаштың қазіргі тұрып жатқан жерін таптым. Дәлірек айтсақ, емделіп жатқан жерін. Төрт ай болыпты, осында екен. Тубинститутта. Өкпе ауруларын емдейтін институттың ауруханасында. Наурыз айы кірсе де, көктем шықпай, қыс аяғы созылып кеткен бір беймаза, қараөзек шақ еді. Сондай күн­ дердің бірінде Көктөбенің етегінен орын тепкен, Респуб­ лика сарайының артындағы сол тубинститутқа бардым. Күн шаңыттанып тұр еді, әрі алғаш келуім, зорға таптым. Өңі жүдеу екен. Бірақ жайдары көрінген. Күттіріп қой­ ғаныма ғафу өтінем, намазымды оқып шыққан бетім осы деді. Әуелгі баста сөзіміз жарасып кете қойған жоқ. Бірақ Хақназардың жайын сұрағанымда, елең етіп, бірқыдыру әңгіме айтып берген. Хақназар сол жолы Қалқаманның ауруханасына жеткізіліпті. Бірақ бауырды сойып кеткен жарадан оңал­ май, үш күн реанимацияда жатып көз жұмыпты. Мен ер­ теңіне жеткенде ес-түсін білмей жатты деді Құрмаш. Сүйегін ауылына апарып қойдық. Шешесі – Уәзипа апай ұлының жансыз денесін алғаш көргенде, талып қалды. Қиын болды ол кісіге. Былтыр барғанда көрдім, қатты шөгіп кетіпті... Не дейсіз? Ә, жоқ пышақ салған қытай сол күйі ізім-қайым жоғалды. Ұстатпай кетті ақыры. Милиция дейсіз бе... Жоға, олар да таба алмады. Алдоңғар сол, уақиға болған күні өзі барып милицияны алып келіпті. Ұстатпаған. Сол күйі Қытай асып кетсе керек. Шекарадан ары асқан соң керек қыла ма милицияңды... Үлкен шу болды ғой ол. Мүмкін естіген де шығарсыз... Ел сан-саққа жүгіртті. Несін айтасыз, ойбай, олар – китайская триада – қытайдың баскесер мафиозниктері екен, оларды ұстау мүмкін емес, өкіметтің де әлі келмейді екен деген әңгіме де шықты ғой барахолкада. Амалымыз таусылған соң Ернарға бардық,

сенің қытайлармен байланысың бар ғой, көмектесерсің, мүмкін арасындағы біреуін танырсың деп. Қайда-а, мен ештеңе білмеймін, басымды қатырмаңдар деп ат-тонын ала қашты. Есігінен де қаратқан жоқ... Иә... Хақанның қазаға ұшырағанына, міне, биыл күзде төрт жыл болады екен. Оған дейін мен де ауруханадан шығып қалармын. Ау?.. Қалай деріңіз бар ма, сол қара базарда тұрып тауып алған дертім ғой бұл. Күркілдеп жөтеліп жүрсек те, суық тиіп қалған шығар деп, уақытында қаралмадық қой. Енді, міне, ұзақ емделу керек болып тұр. Қайта, әйелім – Айгүл күнде келіп, Алдоңғарлар келіп, жағдайым жайлы, күйім жаман емес. Дәрігерлер ең бастысы көңілің көтеріңкі жүруі керек дейді ғой... Кім қайда дейсіз... Ә, Самал ма... оны да біледі екенсіз ғой... Самалды... сол, Хақан көз жұмғаннан кейін-ақ көрген жоқпыз ғой. Осында, Алматыда дейді. Бір туристік агенствода жұмыс істеп жүр екен деп естиміз. Бірақ көрген емеспіз. Араласпаймыз қазір. Былтыр жаңағы, әлгі... Ернар... әйелін тастап, осы Самалға үйленді деп естігеміз, расөтірігін кім білсін... Құрмашпен қоштасып далаға шыққанда күн жауып тұр екен. Сілбілеп тұрған, майда, салқын жаңбыр. Тасада, бұрыш-бұрыш қалтарыста әлі де қар бар. Көктайғақ. Көктем байғұс бұлқынып жер астынан шыға алмай жатыр. Қараөзек шақ. Бірақ... қашанға дейін тұрады бұл. Әлі-ақ жұпар иісі бұрқырап көктем туар, жадырап, жайраңдап жаз келер. Сол кезде дүние жасарып, құлпырып шыға келмей ме. Сол күнге жеткізсін. Соңы. Алматы,

Әңгімелер

бәтіңке 1. – Мына күннің азынауын-ай!.. – деп кірді Советхан өзімен бірге даладан ере келген бір құшақ суықты сау еткізіп босағадан өткізе беріп. Қонышы қайырылған, мұз қатқан сары пимасын бір-біріне қаққыштап жатып, төргі үйден бері қарай сығалаған, жүзінде бұл кім деген әуестік табы бар бес-алты жасар ұлға: «әй, ұл, қалың қалай-ей, ассалау қайда?» деді көңілді, көтеріңкі үнмен. Қолы сиясия баланың сонда ғана есіне түссе керек, қолындағы қаламсабын тастай салып, босағадан бері озып, сырт киімін шешіп жатқан, ортадан төмен бойы бар, жалпақ бетті, қоңқақтау мұрынды қара кісіге «салумаликім!» деп қос қолдап сәлем берді. «Уай, маладес, міне, жігіт!» деді анау еңкейіп сүйкімді кішкентай ұлдың – Әсеттің – бетінен сүйіп жатып. Аузынан ащы судың иісі бұрқ ете қалса керек, бала бетін тыржитты. Оған мән берген Советхан жоқ. – Иә, ден сау, мал-жан аман ба? – деп даңғырлап ас үйде ертеңгі шайын ішіп отырған Әсеттің әке-шешесіне – Жұбандық пен Гүлсімге амандаса кірді. – Жақсы, жақсы, кел, төрге шық, – деді Гүлсім қонағын төрге шығармаққа орынынан қалбалақтай тұрып жатып. – Ептеп. Өзіңнің үй-ішің аман ба, таң атпай мына қыстың көзі қырауда не жүріс? – деді Жұбандық жасы кішірек, өзіне ілік-шатысы бар алыс ағайын болып келетін Советханның сәлемін алған соң. – Уай, сол өкіметтің жұмысы баяғы, – деді төрге шығып жайғасқан соң Советхан. – Інің ушетшик болғалы, Жұбандық, үйде отырмайтын болды ғой, – деді содан соң алдына келген ыстық шайды қолына алып. – Бірінші пермеден ана жолы жүз центнер шөп сұратқамыз Бікібайдағы малға деп. Соның жұмысымен кетіп бара жатқаным ғой ақ қар, көк мұзда. Сосын өздеріңнің амандықтарыңды білейін деп бұрылған бетім осы. Жылынып, көңілін бір демдеп, жайланған соң Советхан ежелден адамның ыңғайын тапқыш, еркін мінезіне

салып, әуелі Гүлсім жеңгесінің көңілінен шығайын деді ме, әңгімесін айтып отырып, «жеңгей, со жолғы жапқан тоқашың-ай!», «со жолғы тұздалған қиярыңның дәмі ауыздан кетпейді!» деп қояды ара-арасында. Жылы жерге кірген соң ба, аяз сорған жүзі қызылкүреңденіп, сәл қоңқақ мұрнының үсті быртиып, қошқыл тарта бастады. Жұбандықтың көп сөйлемейтін, біртоға мінезін білетін ол үнсіз қалмай, совхоздың малының ысқырып тұрған биылғы қыстан күйлі шығуы-шықпауын, қияндағы қыстаулардың шаруасының жай-күйін сөз қылып біраз отырды. «Өзіңе, қолдағы малға бір он центнер шөп түсіріп берейін» деді бір уақытта ыстық шайын бір ұрттап қойып. Жұбандық екеуінің алыс та болса, туыс-жегжат екенін, қазір ағайын-туыссыз күн көру қиын екенін, құдайға шүкір, учетчик болғалы біреуден ілгері, біреуден кейін, әйтеуір көштен қалмай, тіршілік етіп жатқанын, ағайынның біріне-бірі қарасып тұрғанына ештеңе жетпейтінін айтып, біраз жерге барды. – Жеңгей, – деген содан соң көзі қаймыжықтанып, ара жігінен ши өтетін сары тісін көрсете ыржиып. – А, жеңгей... бір жүз грамың болса, сеп болатын еді мына жаман қайныңа... Сонау бірінші пермеге жеткенше қай заман. Өкіметтің малы деп жүріп үсіп қалмайық дегенім ғой... Жұбандық үндемеді. Советханның сырын білетін Гүл­ сім еріксіз күліп жіберді, оны пайдаланып анау да күлімдеп, бастырмалатып қояр емес: «пай, пай, жеңгей, осы көңіліңай, көңілің!..». Абыр-дабыр дауыс пен күлкіге елеңдеді ме, бір қо­ лында сурет салатын дәптері, бір қолында шарикті қа­ ламсабы бар Әсет асүйге кіріп, үстелдің басына келіп отыр­ды. Шешесі оған шай құйып жатқанда Советхан: «Е, міне, азамат бопты Әсет те. Мынауың не? Сурет дейсің бе? Кәне, әкел, көрейін» деп кішкентай ұлдың дәптерін алып, қолына түкіріп қойып, бетін ақтарыстырып қарай бастады. – Пәлі! Мына ұл дайын тұрған құдожник қой, а?.. Жұбандық, жеңгей!.. Мынасы кәдуескі сүгірет қой, – деді баланың өнеріне қайран қалып.

– Е, осы бала сурет салғанды жақсы көреді өзі. Қолы сия-сия болып күн ұзақ тұқшыңдап жатқаны, – деді Гүлсім ұлының басынан сипап. – Бұнысы бер жағы. Тағы бір дәптері бар, әкеп көрсетші ағаңа, Әсетжан, – деді Жұбандық ұлына. – Көк сиямен салып жүр, біздің дүкенде жоқ, қаладан бояу қарындаш алдыру керек еді. Бір ыңғайы келмей жүр, – деді ұлы құлдыраңдап төр үйге жүгіріп кеткенде. – Ал, Жұбандық, жеңгей, мына Әсетжан болайын деп тұр екен. Таланты бар бала бір жерден жарып шығады, тек қана тіл-көзден сақтасын... Осының азамат болуы үшін, – деп «айтқаның келсіннің» астында, Гүлсімнің әкелген, Жұбандықтың құйған қырлы стақандағы арағын басына көтере аузына құя салды Советхан. Әсеттің суретке толы екінші альбомын ақтарып отырып, тағы да біраз қошемет, мақтау сөз айтты. «Бояу қарындашты қалаға барып жүрген Вася досыма тапсырып, өзім алдыртам» деді. «Бір тоқтыны атадым Әсетке, құдай бұйыртса, мектепке барған тойына әкелем» деді. Сүт пісірімнен кейін бірінші пермеден Бікібайдағы қыстауда жатқан малына жүз елу центнер шөп жаздырып алса, ыңғайы келсе, он центнерін осы үйге түсіріп кетпек болып, Советхан «жол ұзақ... трактырдың майы қатып қалар... шаруа күтіп тұр» деп қайтуға жиналды. Шолақ тонын тез іле салып босағада қалқиып тұрған сары пимасын киіп жатып, есіне түсті ме, әлде Әсеттің өнеріне риза болғаны ма, жан қалтасына қол салып, әлденені суырып алды. Басы алтын түсті, әдемі, жуан қаламсап екен. – Әсет-ей! – деп әлгінде төр үйге еніп кеткен баланы шақырып алды. – Мына алтын қаламсапты саған сыйладым, үлкен құдожник бол. Көзі жайнап, ұмсына жеткен балаға «тұра тұр!» деген сонан соң. «Қазір» деп, автоқаламды сипады ма, үрледі ме, теріс қарап сәл тұрды да, бері бұрылып: – Айтпақшы, әлгі өзіңнің қаламыңды бер маған. Мен өзім жаза алмай қалам ғой әйтпесе. Ушетшікке де рушкі керек, – деді. Әсеттің кәдімгі, қарапайым қаламын алып, «ал жақсы» деп Советхан да жөнелді, Әсет те ағасына айырбас жасаған

алтын түсті қаламмен сурет салмаққа кірісіп кетті. Көп бөгелген жоқ, біраздан соң ас үйде ыдыс-аяқ жуып жатқан шешесі мен газет қарауға ыңғайланған әкесіне келіп: – Әке-ау, мына қалам дұрыс бұралмайды ғой, қара­ шы, – деді. Жұбандық «алтын қаламды» алып ары бір, бері бір қарады да: – Үй, мынауың сынық қой, резвісі кеткен, қалай бұ­ ралсын. Саудасы бітіпті ғой, – деді. Гүлсім де не болып қалды дегендей қаламды ұстап, үңіліп қарады да, ерінін шығарып, басын шайқады. – Алдап кетті ме мені Советхан аға? – деді Әсет әкешешесіне кезек-кезек қарап, көңілі әлі сенбей. Үнсіздікті Жұбандықтың даусы бұзды: – Өзің жөндеп... адам құсап, былай, қарап алмайсың ба айырбас жасаған соң, – деп зілсіз зекіді ұлына орнынан тұрып дәлізге беттеп бара жатып. Бірақ балаға орынсыз ұрысқанына ыңғайсызданды ма, әлде Советханның мына қылығына деген реніш енді ғана бұрқ ете қалды ма, бидай өңі қызарып, күпәйкесін үстіне асығыс жамыла сала, сыртқа шығып кетті. 2. Әсеттің қара көзі жәудіреп, оймақ аузы ашылып, не істерін білмей, аңырып қалған жаңағы тұрысы көз алдына келіп, Жұбандықтың жүрек тұсы шым ете қалғаны. Кеше күні бойы жапалақтап жауып, қас қарая әрең басылып, тізеден түскен қалың қарды күреп тастамақ болып қораға бет алғанда есіне түсті. Бала кезі. Бала кезіндегі бір оқиға. Соғыстан кейінгі уақыт. Елуінші жылдардың басы еді. Қатты кез, таршылық заман. Ел іші жүдеу. Өзі іште жатқанда кеткен әке соғыстан қайтпаған. Үміт кесілмеген сияқты: қара қағаз келмеген еді. Әйтсе де, қырық жылғы қырғын соғыстың біткеніне қанша жыл өтті, хабарошарсыз кетті деген бірді-екілі азаматтың табылып, елге оралғанына да біраз болды. Әкеден хабар жоқ. Бірақ Жұбандық үміт үзбейтін еді. Шеше – таң бозынан қара

кешке дейін қалқоздың сиырын сауып, шөбін шауып, отынын тасып, бір тыным таппайтын қайран шеше – мұны аурушаң әжесінің қарауына қалдырып, өзі жұмысқа кетуші еді. Таңғы тәтті ұйқының құшағында жатқанында бір иіскеп, іңір қараңғысында ауыр жұмыстан қажып келгенде, мұның күнұзаққы ойыннан шаршап, ұйқыға бас қойғанында бір иіскеп кетеді екен. Әрине, оны кейін білетін болады Жұбандық. Мектеп үйі көрші ауылда болып, жету қиын болған соң, ең бастысы – аяққа сұғар киім, үстіге жабар лыпа табылмай, Жұбандық он жасына дейін оқуға бара алмады. Бала ғой, оған аса қайғыра қойған жоқ. Әйтсе де, бір аяқ киімнің зары жаман өтіп еді. Ойын ойнау қайда, далаға дәрет алуға шыға алмай, қамалып отырар еді тар үйде. Сол жылы табаны күс-күс болып, баяғыша ала жаздай ойын соңында жүре беруші ме еді, нағашысы – бұл кезде отау иесі азамат болған, соған орай үйдегі шиттей іні-қарындасын жеткізу қамымен, мектепті тастап, қалқоздың ауыр жұмысына жегілген он бес жасар Алдоңғар нағашысы – «сен, Жұбандық ойынды қой» деген. «Жігіт болдың. Мектепке баруың керек. Құр жүргенше тышқан, күзен аула. Терісін жиып, күзде Бөкендегі ләпкеге апарып айырбастап, өзіңе аяқкиім аласың» деген. Өзі мұны ертіп, екі-үш күн жүріп, сұр тышқан мен сасық күзенге, қосаяқ пен саршұнаққа қақпан мен торды қалай құру керегін көрсетіп берді. Жұбандыққа әсіресе ін аузына шелектеп су қүйып, бі­ раздан соң құр-р еткен дыбыс шыққаннан кейін аузы ыр­сиып, үсті су болып атып шыққан саршұнақты қайың таяқпен бастан ұрып құлататын ойын ұнады. Жаңа ермек табылды. Сәскеде әжесінің қуырып берген бір уыс бидайын ыстық сумен соғып алған соң Жұбандық тышқан аулауға кетеді. Ұйыса біткен қалың қарағанның түбін, ойпаңда сығылыса, жарыса өскен, атты кісінің бойындай, биік шилердің арасын қарап, жоғалып кетуші еді. Күн бесіннен ауғанда шөлдеп, өзегі талып әрең оралады. Қызық еді тышқан аулау. Түгі тықырайған күзен терісі, жүні жетілмеген қосаяқ терісі аз-аздап болса да, жинала бастады. Әжесі мен шешесі

әуелде таңырқаған, кейін үндемеді. Шешесі күрсінді, әжесі көзіне жас алды. Әрине, мұны кейін білетін болады Жұбандық. Бір күні түс әлетінде іргедегі өзенге бес-алты жасар жалаңбұттармен бірге суға түсіп-түсіп, беті жарылып, басынан күн өтіп, шаршап келіп, үйде жатқан кезде біреу сырттан айқай салмасын ба: – Уа, қайсың бар үйде?! – деп. Жұбандық асыға-үсіге атып шықты далаға. Бауыры терлеген, есік пен төрдей торы аттың үстінде сорайған жағын түк басқан, суық өңді бір кісі отыр. Не дерін білмей аңырып қалған Жұбандыққа: – Әй, бала, кім бар үйде? – деді. – Әжем бар. Аттан ырғатыла, асықпай түскен жаңағы кісі шылбырды белдеуге байлап, кақырып-түкіріп, жапырайған құбатөбел үйдің биік табалдырығынан аттап, еңкейе басып үйге кірді. Сығырайған кішкене жаман терезеден себезгілеген жарығы бар, алакөлеңке үйге көзі үйренбей біраз тұрды. Бұл кезде бір бұрышта бүк түсіп жатқан аурушаң, кәрі әже де басын көтеріп, үрпие қарап: – Қай баласың, шырағым? – деді кимешегін түзеп жатып. – Мен уәкілмін ауданнан келген. Ауданға қайта жол жүріп бара жатырмын аса маңызды жұмыспен. Сусын бар ма үйде, апа? Шөлдеп келем. Сұсты кісі отырған жоқ. Тер сіңген, қызыл жағалы киімінен танауды жарған әлденендей бір өткір иіс шығады. – Е, сусын табылады ғой, өзің тізе бүксеңші, қара­ ғым, – Әжесі қиралаңдай тұрып, дастархан жая бастады. – Оған әуре болмай-ақ қойыңыз. Маған сусын болса, болды. – Е, неге, айналайын, қазір-ақ, міне... Тек, бидай көже ғана қалып еді үйде... – Пойдет. Келесі ауылға – «Ленин жолына» дейін жетсем болды, онда бәрін дайындайды ғой. Барымен базар... Суыт жүріп бара жатқан уәкіл төрге тақау жайғасып, сусын көжеге бас қойды. Жұбандық қонақтың жоғары-

төмен жүгірген жұтқыншағына қарап қалыпты. Екі-үш аяқ көже ішкен соң маңдай терін сүртіп, қайыс белбеуін бір ырғап қойып: – Бұл ауылдағының бәрі жұмыста-ау деймін, – деді әжесіне қарап. – Шөп басында ғой бәрі. Осы он бес үйлі ауылдың бала-шағасы мен өзім сияқты кәрілері ғана қалады ғой күндіз, шырағым. – Дұр-рес. Бұл кімнің шаңырағы болады сонымен? – деді біраз үнсіздіктен соң. – Жәнібектің шаңырағы. – Қай Жәнібек? Мәметектің Жәнібегі ме? – Ие, ие. Көзімнің қарашығы – жалғызым, Жәнібегім, кешегі зұлматтан хабарсыз жүр. Келіп қалар деп алаңдап отырам. Атың өшкір керман иттің соғысында жүріп, қай жерде қалды екен жалғызым!.. Енді, міне, мына жетімек ұлдың тілеуін тілеп отырмыз, қарағым. Уәкілдің жүзі құбылып сәл отырды да: – Нишауа, – деді, – Нишауа! Айдаудан аман қайтқан, жаны сірі Мәметек би кәрі сүйегін саудыратып, өз қыстауына жетіп өлгенде, Жәнібек те жер астынан шыға келер бір күні... Содан кейін үнсіз күлген. Әжесі уәкілге былшықты көзін сығырайта бір қарап, ауыр күрсінді де қойды. – «Үмітсіз – шайтан» деген. Аман-сау оралады әлі, – деді біраздан соң аса маңызды уәкіл күдері қалпағымен желпініп отырып. Әжесі «у-уһ!» деп күрсіне, аяғын сүйрете басып, сыртқа шығып кеткенде, шөлі қанып, бойы сергиін десе керек, аса маңызды уәкіл де қайтуға ыңғайланып, орынынан түрегелді. Түрегелгенде көзі түсті. Жұбандықтың ала жаздай жүріп түсірген олжасына – саршұнақтың, қосаяқтың, күзеннің терісіне. – Балақан, мынау өзіңнің терілерің бе? – деді содан соң. – Өзімдікі, өзім аулағам, – деді Жұбандық. – Ой, азамат! Мұны қайтпексің? – Бәтіңкіге айырбас қылам.

Аса маңызды уәкіл Жұбандықтың сирағы жарылған, табаны тесілген күс-күс аяғын енді көргендей қарап қалыпты. – Дұр-рес, – деді сонан соң. – Жөн, жөн. – Мен саған көмек жасайын, балақан, – деді сәлден кейін аса маңызды уәкіл тықыр теріні сипалап отырып. – Не көмек, аға? – Өзің жете алмайсың. Мен мына теріңді алып, Бөкеннің, әйтпесе ары асып, Көктеректің өзіне барып, саған аяқ киім әкеп берейін. Табаны бұжыр-бұжыр, қалың, қонышы биік, ұлтарағы жұмсақ, аяққа жайлы, мынауский деген бәтіңке! Көктеректе піркоролдың баласы ғана киеді ондай бәтіңкені. Жарай ма? Жұбандық алғашында түсінбей қалған. Күндіз-түні зар илеп, бір құдайдан сұраған жалғыз ғана тілеуі – табаны бұжыр-бұжыр, қонышы жұмсақ, піркоролдың баласы ғана киетін, бірақ өзі көрмеген бәтіңкені көз алдына келтіре алмаған. Теріге бір қарап, аса маңызды уәкілге бір қарап, үндемеді. – Е-хе-хе, балақан, сен сенбей тұрсың-ау деймін, – деді аса маңызды уәкіл жүзі жадырап. – Әрбір совет баласын киіндіріп, тойындырып, оқыту – біздің міндетіміз. Партия мен өкімет солай дейді. Алдында біз жауап береміз. – Бала айтқан сөзді ұқпай тұр деп ойласа керек, Жұбандықтың алдына келіп, жүрелей отырды. – Былай. Он күннен кейін мен тағы бір срошный жұмыспен қайтып оралам. Осындағы қалқоздарды тағы бір аралаймын. Сол кезде саған Көктеректен жылы бәтіңке ала келем. Жарай ма? Талайдан бері көкейде бұлықсып жатқан арманын жаратқанның өзі бере салғандай кеудесін қуаныш кернеп, көңілі алабұртқан бала Жұбандық күлімдеп басын изеген. – Қарағым-ау, бұнысын не ғылайын демекшісің? – деген аяғын сүйретіп жеткен әжесі бір қап теріні атының қанжығасына байлап жатқан уәкілге. – Мына немереңе, апа, бір аяқ киім әкеп берейін деп отырмын. Он күннен кейін оралам, сол кезде ала келем! – Қой, шырағым, бала шіркін не білсін. Ол тері өзіміз­ ге керек. Нетіп... тастап кете қой, жарығым. Сүйт, жары­ ғым!.. – деді әжесі жанын қоярға жер таппай абдырап.

– Совет баласын киіндіру – біздің борыш, апа... Так што мазасызданбаңыз, – Аса маңызды уәкіл атына мі­ ніп, тебініп қалды, – Бұйыртса, он күннен соң оралам де­дім ғой!.. – Қой, айналайын, керегі жоқ... Аяқ киімі құрысын. Тастап кет! Аса маңызды уәкіл желе жортып әудем жерге ұзай берген. – Әй, Жүкө, тастап кет де ана кісіге! Естімей бара ма, немене?! – Әжесі айғай салған. Жұбандық сол кезде ғана бірдеңе сезсе керек, салтаттыны қуа жөнелген. – Аға, бәтіңкі керек жоқ. Терімді тастап кет! Аға, ағатай!.. Сорайған жағын түк басқан, адырақ көз, аса маңызды уәкіл оқшырая бір қарап, атын қамшылап жіберіп, шоқыта жөнелген. – Тастап кет терімді! Ағатай!.. 3. Одан бері не заман өтті. Әке соғыста өлген. «Құлыным, жалғызым» деп ұлының қазасына көңілі сенбей өткен әже де көп ұзамаған. Шешесі ұлын жеткізіп, келінін түсіріп, енді немере қызығын көрем бе дегенде, оқыстан жазылмас дертке ұшырап, ана бір жылы ол көз жұмды. Ерте кетті. Енді, міне, өзі де қырықтан асыпты. Үйлі-баранды, балалы-шағалы. Ел аман, заман тыныш. Иә... Десе де, сол салтатты үлбіреген бала көңіліне жара салып кетіпті. Ие... Советханның бүгінгі қылығы анау. Жұбандық шырт түкірді. Сонан соң ен далаға көз тастаған. Қырдың бұлдыр көкжиекпен таласып, сіресіп жатқан күміс қары күн сәулесімен шағылысып, көздің жауын алып жарқ-жұрқ етеді. Жұбандық аяқасты көңілденіп сала берген. 2000.

Абылай 1. Студентпін. Совет Одағының әлі көбесі де сөгілмеген кез. Жан дүниеңді тірілтіп, бойыңа қуат, ойыңа серпін әкелетін жазғытұрымғы уақыт еді. Алты ай қыстан арып шыққан үлкен қала өңі кіріп, көгеріп келе жатқан. Құшырлана жұтсаң, жансарайыңды ашар бір керім хош иіс бар ауада. Тастөбеге ілінген күннің де қабағы ашылып, ерекше иіп тұр еді жарықтық. Кәсіподақ комитетінен жолдама алып, университет студенттеріне арналған санаторий-профилакторийде жатырмын. Жатақхананың шуылынан қашып, оңаша жатып, курс жұмысын жазып тастау еді ойым. Қасымда Бөкен деген өзім құралпас бір жігіт тұрды. ҚазПИ-дің студенті еді. Мінезі жұғымды, көпшіл жігіт екен. Танысқаннан бергі бір жетінің ішінде жақсы араласып кеттік. Көкшетаудан екен. «Жер шоқтығы – Көкшетау, тал-қарағай, бақша-бау» деп ән айтатыны есімде қалыпты. «Былай істейік, Асылбек, – деді бір күні түскі астан кейін Бөкен, – «кластасым тұрады жақын жерде. Қол бос қой әзірге, барып қайтайық бой жазып». 2. Ленин көшесінен өткен соң Кеңсайға шығатын кең жолға түсіп, күншығысты бетке алып, өрлеп келеміз. Екі бүйіріміз – көктебелі үйлер. Машинасы ерсілі-қарсылы зуылдаған, орталық, шулы көшелерден өтіп, тауға шығатын біршама тыныш жолға түскен соң көп жүргендікі ме, әлде күннің қызуы өтті ме, ыстықтап, күртемізді шешіп, қолға ұстап алдық. Бір уақытта қақпасы кісі бойындай, еңселі, екі қабатты, зор үйге келіп тоқтадық. Особняк. Қақпаны сықырлата ашып, ішке ендік. Кең аула. Тірі жан көрінбейді. Бір қапталын қалың қау басқан, тас төселген, жалғыз аяқ жол үйдің арғы бетіндегі жарма есікке алып келді. Кірдік. «Әй,

қайсың барсың!», – деп қояды Бөкен. «Бұл шіркіндердің бәрі жұмыста ма, келетін уағы болды ғой бірақ». Үйдің төбесі биік болғанымен іші – қуыс-қолат, тар бөлмелер. Сыртқы әлпеті сияқты мұнда да жұпынылық байқалады. Қараусыз қалған сияқты. Бөкен бастап, екінші қабатқа тартылған ағаш басқышпен еңкеңдей басып, шығып келеміз. Төменге – подвалға қарай түсетін тағы бір басқыш барын аңдадым. «Қайсың бар, әй...» Сол жақтағы есікті айқара ашып, кіріп бардық. Едәуір кең бөлме. Қаракөлеңке. Терістікке қараған терезеден, пердесі қара түсті болған соң ба, үйге жарытып жарық та түспей тұр. Ортада емен үстел, үш қабырғаға тақай қойылған үш керует. Төрде – терезенің жақтауымен бой таластыра тұрған екінші бір шағын үстелге теріс қарап, құнысып біреу отыр. Үстелде тұрған үлкен радионың үніне елтіп, бірдеңе тыңдап отыр. «Әй, Абылай...» деді Бөкен. Әлгі жігіт басын көтеріп, еңсесін жазды. Сол мезет көрдім – үстінде қаракөк көйлек, орта бойлы, кең иықты, ақбурыл шашы өсіңкіреп кеткен қарасұр жігіттің жанары нұрсыз екен. Біз оған емес, ол бізге сәлем берген: «Ассалаумағалей-кү-үм...» Бөкенмен қол алысты. «Қасыңда біреу бар-ау деймін, Бөкен» деді. Әуелде қалай байқамағам. Қасы-кірпігі орынында, екі көзді бозғылт шел басқан. Соқыр екен!.. Бөкен ескертпеп еді, бір сәттік таңырқаудан кейін іле мен де амандасқам. Отырдық. Бөкен екеуі хал сұрасты. «Сол баяғы «Свободаны» тыңдап отырсың». «Иә, тыңдап отырмыз дүние не болып жатыр деп. Не жаңалық өзінде?» «Орынша. Сабақ жаман емес». Әрнені айтып біраз отырды. Абылай Бөкеннің кластасы екен. «Қасыңдағы кім?» деді әлдебір уақытта ол. Мені іздеді-ау деймін, – емен үстелге тақау, төменіректе отырғам, – жүзін босаға жаққа бұрды. Қыр мұрынды, келісті-ақ жігіт. «Бұл – Асылбек. Тарихта оқиды. Бірге тұрамыз» деді Бөкен. «Ал қонақ келген екен, Бөкен, жүгір, өзің шәй қой ен­ді,» – деген Абылай, – «Асылбекпен әңгімелесіп оты­ ра тұра­йын мен. Ет бар, бірдеңе қуырып жібер. Асық­ пайсыңдар ғой... Е, дұрыс. Ішім пысып отыр ед, жақсы болды келгендерің». «Жайғасып отыр, Асылбек», – деген Бөкен ас қамымен кеткенде. – «Сезіп тұрмын: қоңыл­

тақсып отырған сияқтысың. Бізді бұрынан білетін кісі болмаса, бірінші көрген сүйтеді өзі. Түсінем. Соқырды көп арасынан көріп қалу – бір бөлек, ал қазіргідей бетпебет кездесу – бір басқа. Солай емес пе?» Орнынан тұрып, терезені шалқайта ашып тастады. Үйге салқын, таза ауа кірді. Қайта келіп, ескі керуетті сықырлата баса отырды. «Осы, ана жолы бір ағайындары Мансұрдың амандығын білейік деп келіпті. Алғашында дабырласып, шуласып, күліп кірген екі туысы бізді көргеннен кейін, топырлап бес соқыр тамақ ішіп отырғамыз, екпіні басылып қалды. Тамағынан ас та өтпеді-ау солардың, сезуімше...» Абылай өзімсініп, әңгімеге қанша тартқанымен екі иыққа жүк артып қойғандай, серпіле алмай отыр едім. «Бұл неғылған үй деп отырған шығарсың» деген еңсесін жазып бір кезде. Жүзіне көз тастадым: қос қабақтың арасындағы ізі терең әжімі болмаса, қарасұр өңі әлі уыздай. Аз-маз қарлығыңқы, майда үнінен, байыпты жүзінен қайраттың лебі ескендей. «Айтпаған екен ғой Бөкен бұл үйдің жай-жапсары жайында?.. Қалалық соқырлар қоғамы деген бар. Бұл үй соныкі. Заманында КГБ-ның бір төресі салдырыпты өзіне. Қазір енді, әлбетте, тозыңқырап тұр... Бізге жарайды». Жымиып қойды. «Біздің тіршілік осы, Асылбек. «Басқа түскен баспақшыл» деген... Жә. Тарихшымын дедің бе? Жақсы, жақсы. Е-е, бала кезімізде біз де біраз нәрсені армандадық... Тарих дегенің – көсіліп жатқан үлкен дүние ғой бір. Қызығам. Өзіміздің тарихқа әсіресе.» Бұл кезде Бөкен етектей күлеңкені жайып жіберіп, дастархан жасай бастаған. «Бауырларың қашан келуші еді?» деді кластасына қарап. «Жұмыс аяғы таяп қалды, кеп қалатын шығар сенің асың дайын болғанша». Шай ішіп отырмыз. «Біз мүгедек ретінде пенсие аламыз, – деген Абылай, – «мұнда тегін тұрамыз. Бұған қоса соқырлар қоғамы жұмыс тауып берген. Екі кварталдай жерде кәнсерві заводы бар, сонда кәнсерві жабамыз. Оған көздің не керегі бар, сипалап байқап, бұрағышпен жауып бересің. Соған біраз ақша аламыз. Тұмауратыңқырап мен бара алмадым бүгін.».

Бір кезде буы бұрқыраған ыстық тамақпен бірге жұмыстан шыққан төрт-бес жігіт кіріп келді. Жоқ. Біреуі ғана су қараңғы. Қалғанының көзі зорға көретіндіктен мүгедек, соқыр есебінде көрінеді. 3. «Тоғызыншы класта оқитын жылым» деп әңгіме бастады Абылай асқа отырған кезімізде. «Қысқы каникулдамыз. Қасымда Мұса бар, хуторға тойға бардық. Кайда барасың деген шешеме бірер сағатта ораламын деп кеткем. Әкем, қайда кеткені есімде қалмапты, сол күні үйде жоқ. Балаң мұрт тебіндеп келе жатқан, солқылдаған бозбаламыз. Той-томалаққа бара бастаған кезіміз. Күн шыңылтыр аяз еді. Үскірігі жоқ, тымық кеш болатын. Мұсаның торы қасқасын жегіп алып, ат-шанамен соқтырып келеміз хуторға. Екі орта – жеті-сегіз шақырым жер. Хутор – қалың қақолдың бір замандағы салған қаласы. Жиегінде қалың тал өскен, жыланшық өзеннің жағасындағы кішкене ауыл. Ел орынға отыра торы қасқаны ақкөбік қылып, вешірге келдік. Той басталып кетіпті. Көлденеңнен біз де кіріп кеттік. Не түрлі тағам мен мол қойылған арақ-шараптан үстелдің белі қайысады. Жастар жағы жырғап отырмыз. Гитараны сабалап ән салдық. Еденді ойып жіберетіндей дүрсілдете теуіп, еліріп би биледік. Үстел басында кезектікезексіз ішке кеткен ішімдіктің күші қоя ма, әжептәуір қызып қалдық. Кісі көбейіп, үйдің ауасы тарыла бастады ма, терлеп, ыстықтап кеттік... Танго қойдырып, қызбен билеп жүргем, бір кезде сол бұрышта бір үйір болып тұрған жігіттер жағынан айғай-шу шықты. Не болып қалды деп қарасам, көзі қып-қызыл біреу Мұсаның жағасынан алып, сілкілеп жүр. Мұса тыныш бала болатын, бірақ ішімдік сайтан ішіне түсіп кеткен болу керек, өзінен әлдеқайда ірі, бір жуан қара жігітпен, жасы да бізден үлкенірек-ау деймін, ілінісіп, бой бермей жүр. Арашаға түстік. Жуан қара – Мұраттың алқымына қос шеңгелді салып жіберіп, қылқындырып әкетіп барады. «Ей, үйде шу шығармайық,

жүріңдер далаға» деді біреу. Опыр-топыр болып, буымыз бұрқырап, сыртқа шықтық. Бұл кезде хуторға салбырап түн түсіпті. Қақаған аяз. Қақпадан шығып, шам жарығы себезгілеп тұрған, қары тапталған, кең жолға келдік. Он шақты баламыз. «Ал айтыңдар, кімсің өздерің» деп әлгі зірк-зірк етеді. Хуторлықтардың бәрін білсем де, дәл мұны танымайды екем, әскерден жаңа келген біреу болса керек, сірә. Бұлардың бетке ұстары осы болды деп жорамалдап тұрмын. Әйтсе де, көңілімде қобалжу бар еді. Бөтен ауыл. Мұса екеуіміз ғана. Іс насырға шапса, таяқ жеп қалуымыз ықтимал. Бірақ сыр бермей, мән-жайды айтып түсіндіріп тұрмын. Өзгелер де әлгіге «бұлар көрші ауылдан келген қонақтар» деп жатыр. Сөз ұғатын жуан қара көрінбейді. Соңынан ерген бес-алтауы бар сияқты. Кенет әлгінің бұрыла бергендей болып, Мұсаны иектен ала қонжитқаны. Сылқ ете түскен байғұс жолдасым аяғы тайғанақтап, тұра алмай жатыр. Бұл кезде шыдам таусылған, әрі істің жуыр маңда түзелетін түрі көрінбейді: «жүрші былай» деп күшіне сенген пәлені ауаша алып шықтым. Ол да сезіп келеді. Тіл қатысқан жоқпыз. Сатыр-күтір ұрғыласып кеттік. Аздан соң айнала секіріп, аңысын аңдып төбелесе бастадық. Қапылыста қабағыма жұдырық тиген болу керек, сыздап қоя берді. Жуан қараның қол қимылына көз ілеспейді. Анау-мынау боксшыңнан кем емес. Өзіне-өзі сенімді. Ұрғыласып жеңіп алатыныма күмәндана бастадым. Дегенмен қалай да бетін қайтару керек. Әйтпесе таяқ жеп, жүнің жығылып, ауылға сүмірейіп қайтуыңа тура келеді. Кішірек кезімде, ауыл-үй арасында күресіп жүргенде өз қатарымды түгел жығатынмын. Төбелеске кіріп кеткенде де күрестің әдісін жасаушы ем. Бірақ мынаның аяқ-қолы бірдей тыным таппайды екен. Ішке өткізбейді. Аңдысып, алыстан ұрып, осылай біршама уақыт өткіздік. Бусанып, терлей бастадық. Балалар айнала қоршап алған. Қайсымыз құласақ, соны жұлмалап, жеп қойғалы тұрғандай. Ақыры, бір оңтайы келгенде жуан қараның қойнына кіріп кетіп, оң жамбасқа салып, алып ұрдым. Жалтырап, мұзға айнала бастаған күресінге ыңқ етіп, оңбай құлады. Жұдырықпен қойғылап жатырмын. «Әй, жібер, жібер» деп біреулер

иығымнан тартқылап тұрғызды. Көптің аты – көп, абайсызда аяғы тайып кетті, әйтті-бүйтті деп әлгіні ақтап жатыр. Қайта төбелестік. Тағы жықтым. Тағы ұрып жатырмын. Дәл осы кезде біреудің бетімнен теуіп кеп жібергені. Сірі етіктің басы оңдырсын ба, көзім жарқ етті, мұрыным солқ етіп, ол ашып кетті. Жарылды-ау деймін, жып-жылы қан саулап қоя берді. Осы күнгі төбелесте әділдік жоқ емес пе, шама келмесе, жабылып кетеді. Бұл жолы да солай болды. Орнымнан тұра бергенімше болған жоқ, екін­ші біреуі кеп жонарқамнан тепті. Айғайды салып, жан­таласа сабалап, әл бермей, әйтеуір ортасын жарып шықтым. Шибөрілер анталап келеді. Жүгіріп барып, қаша­ның таяғын шеге-мегесімен қоса суырып алдым. Ың­ғайлы сойыл. Жынын шашқан бурадан кем болмасам керек, жамырай ұмтылған шибөрілер сасып қалды. Жақындауға батпай тұр. Кенет анадай жерде бүрісіп, не істерін білмей, аңқиып тұрған Мұсаға көзім түсіп кетті. Ақырып жіберіппін: «Әй, Мұса! Бар, шанадағы мылтықты әкел! Атып таста мыналарды!» Қайдағы мылтық... Аналарға көрсеткен доғым еді. Бопса әншейін. Қатты әсер етті. Тұрған бетінде үйме-жүйме болды да қалды. Сол мезет Мұса да ат-шананы ішкі қорадан шығара бастаған. Таяқты жедік, мұрынды жардық, ендігі ой – қашу. Басқа амал жоқ. Ішімдіктің қызуымен жау қайдалап жүрген мыналардың аяйтын түрі көрінбейді. «Кел! Мін!» деді Мұса ат-шананы анадайдан көлденең тарта беріп. Жанұшыра жүгірдім. Үстімдегі киім ауыр болды ма, әлде тайғанақтап, өзім мандытып қаша алмадым ба – есімде жоқ, әйтеуір, біреуі артымнан қуып жетіп, тобықтан қиғаштай тепті. Табаным тайып, шатқаяқтай бере, жығылдым. Оған қарайтын сәт пе, денемнің ауырсынғанын да сезбеймін, жандәрмен тұра беріп ем... Көзімнің оты жарқ етті! Әлдебір қатты күш қарақұстан солқ еткізді. Ат тепкендей. Ат-шанасымен қоса қызыл-жасыл болып, тұңғиыққа сіңіп бара жатқан Мұсаның бұлдыр-бұлдыр сүгіреті көз алдымда қалып қойыпты...» Әңгімесін осы жерде кілт үзіп, үн-түнсіз қалды. Сәулесі жоқ, мұнарлы көзіне қарауға дәт шыдамай, тым-тырыс отырмыз.

«...Араққа тойып алған өңкей әулекі мәз болып кете барған. Түйсігі барлары қолұшын беруге бата алмады ма екен... Артына қарайламай Мұса, ол қашып кетіпті... Қойшы, сонымен әлгілер сырықпен қарақұстан ұрып, талдырып кетіпті мені. Таңға дейін жатып қалған екем. Қысқы түн ұзақ. Таң қылаңытқанда қақырынып-түкірініп шықарға шыққан көрші үйдің шалы есім кіресілі-шығасылы болып жатқан мені көреді. Ел-жұртты оятып, бәлніске жеткізеді. Есімді сонда жиыппын. Ем-дом жасалады. Екі өкпесін қолына алып, құстай ұшып әке-шешем жетеді. Бассүйек шытынаған, мый шайқалған. Ең жаманы – басқа суық өтіп кетіпті. Ай жатып шықтым. Үйге келгеннен кейін жап-жақсы жүр ем, бір күні басым шаншып, жүрегім лоблып, төсекке келіп құладым. Мыйдың ішіне құрт түсіп, шағып жатқандай. Ауданды қойып, тура облысқа тарттық. Анықтады сырқатты: менингит. Кешірек келдіңіздер десе керек әкеме дәрігерлер. Менингиттен әупірімдеп жазылдық, бірақ көз шіркін бұлдырап, көруден қала бастадым. Ол кезде қазіргідей су қараңғы емеспін. Бір құдайға сыйынып, Алматыға ұшып келдік. Небір профессордың алдынан өттім. Кеш. Мұндағылар да кеш деді, қолдан келер қайран жоқ деді. Сөйтіп, осылай соқыр болдық. Мүсәпір, бейшара халге түстік...». Әңгіме қатты әсер етсе керек, тұқиып отырып қалыппын. Өзгелері шайын ішіп, күңкілдесіп, сөйлесіп отыр. Маған айтылғанын сонда ұқтым, өзгесіне ежелден белгілі ғой. Кетерімізде қол алысып, қоштасып тұрып Абылай: «ал тарихшы жолдас, келіп тұр, арғы-бергі тарихтан әңгіме айтып беріп кет» деген. Жылы қоштастық. 4. Уақыт таба алмадым ба, мойын жар бермеді ме, Абылайға баруға бұдан кейін жолым түспеді. Басқа вузда оқитын Бөкенді де сирек көретін болдым. Бірер жылдан соң оқуымды бітіріп, ағайын-туысты қуантайын деп ауылға тартып кеттім.

Жеті жылдың да жүзі өтіпті-ау бұдан кейін. Қазір заман бөтен, заң басқа. Балапан басына, тұрымтай тұсына дегендей, бір алақұйын заман туып кетті емес пе. Бұл кезде мен екі қолға бір жұмыс таба алмай, сандалып жүрген кезім. Жұма болатын. Төбесінде көк ту желбіреп, ой мен қырдан жиылған мен сияқты өңкей жұмыссыздар тұрақ тепкен жатақтар үйінен шығып, көк базардың түбіндегі мешітке бардым. Садақа берейін, аруаққа дұға жасатайын деп. Күз еді. Күн қара суық. Бәлен жыл жыр болып, әрең дегенде іргесі бекіп, қаңқасы ғана тұрғызылған аңсағай, зор мешіттің ығындағы баяғы ескі мешітке кіріп, құран оқытып шыққан едім. Бір серпіліп, енді садақа берейін деген ниетпен кең қораның аузына беттегем. Жолымды кес-кестеп алақан жайған сарттың балаларына тиын-тебен таратып, үркердей боп, өздері бір шоғыр отырған қолаяғы кем, ғаріп-қасерлерге азын-аулақ теңгемді ұстата бергенде... көзіме түсті. Таныдым. Сол. Сол Абылай. Анадай жерде шөке түсіп отырған ақбас жігіттің өңі аса жүдеу екен. Қарап тұра алмадым. Дегбірім кетіп, көңілім алабұртып, мешіт ауласынан атып шыққанымда есімді бірақ жисам керек. Елмен бірге автобусқа таласа-тармаса мініп, кетіп бара жатқанымда да жылт еткен сәулесі жоқ соқыр көзі әлдеқайда қарап отырған Абылайдың күнге тотыққан жүзі көз алдымнан кетпей қойды. Неге тілдеспедім деген ой жылт еткен. Бүгелек көрген жылқыдай қипалақтап, алды-артыма қарамай қашқаным еске түсіп, бетімнен отым шығып, сонда ғана ұялсам керек. 1996.

Аудармалар

кектер ауашада, оның айғайы естілмейтін жол жақта, қа­ раңғыда темекі тартып отыр. Ник екі үндістің, әкесі мен Джордж ағайдың соңынан лашыққа кірген сәтте әлгі әйел қайта айғайлап дауыс сала бастады. Астыңғы нарда көрпені көтерген іші төбедей болып жатыр. Басы бір иығына қарай бұрылған. Үстіңгі нардағы күйеуі екен. Үш күн бұрын ол аяғын балта түсіп жаралап алыпты. Өзі мүштік тартып жатыр. Үй іші сасық еді. Никтің әкесі ошаққа су қайнатуды тапсырып, ол қай­ нағанша Никпен сөйлесіп отырды. – Білесің бе, Ник, – деді ол, – мына әйеддің баласы дүниеге келуі керек. – Білем, – деді Ник. – Ештеңе білмейсің сен, – деді әкесі. – Айтқан сөзді тыңда. – Қазір бұл кісінің жанталасып жатқан осы бір кезін толғақ дейді. Бала дүниеге келгісі келеді, шешесі де туғысы келеді оны. Ананың бұлшық еттері бала жарыққа келсін деп күшенеді. Әйел жарықтық айғайлағанда, міне, осындай нәрсе болады. – Түсінем, – деді Ник. Бұл сәтте әйел тағы айғай салды. – Ау, көке, – деді Ник, – айғайлатпайтын бірдеңе бере алмайсың ба? – Ауырғанды басатын дәрі-дәрмекті алмай шығып­ пын, – деді әкесі. – Бірақ айғайында тұрған ештеңе жок. Айғайын естімеймін, өйткені онда тұрған ештеңе жоқ. Үстіңгі нардағы күйеуі қабырғаға қарай аунап түскен. Асүйдегі әйел су қайнады деп дәрігерге белгі берді. Никтің әкесі асүйге өтіп, үлкен шелектің жарты суын тегенеге құйып алды. Қол орамалына орап әкелген әлдебір аспаптарды шелекке салды. – Бұл әбден қайнауы керек, – деді де қолын тегенеге малып, өзімен бірге лагерьден әкелген сабынмен ысқылап жуа бастады. Ник әкесінің сабынмен біресе мына, біресе ана қолын ысқылап жуғанына қарап тұрған. Қолын аса зор іжда­ ғатпен жуып отырған әкесі Никпен сөйлесіп отыр.

– Білесің бе, Ник, бала жарық дүниеге басымен шығуы керек, бірақ үнемі олай бола бермейді. Ал олай болмаса, айналадағы елдің шырқы кетеді. Мүмкін операция керек болар. Қазір көреміз. Қолының әбден таза жуылғанына көзі жеткен соң бөлмеге қайта кіріп, іске кірісті. – Көрпесін аш, Джордж, – деді ол, – менің қол тигізгім келмейді. Артынша, операция басталғанда Джордж ағай мен үш үндіс әлгі әйелді ұстап тұрды. Ол болса, Джордж ағайдың қолынан тістеп алды да, ағай «ә, қаншық!» деп еді, бұларды қайықпен әкелетін жас үндіс күліп жіберді. Ник тегенені ұстап тұрды. Осының бәрі өте ұзақка созылған. Никтің әкесі нәрестені ұстап, дем алсын деп шапалақ­ пен шарт еткізіп, кемпірдің қолына ұстатты. – Көрдің бе, Ник, ұл екен, – деді. – Қалай, менің ассистентім болған ұнай ма? – Жаман емес, – деді Ник. Әкесінің не істеп тұрғанын көрмес үшін қырын қарап тұр еді. – Міне. Ал енді болды, – деді де әкесі тегенеге бірдеңені тастай салды. Ник ол жаққа қараған жок,. – Ал, – деді әкесі, – енді тігу ғана қалды. Қарасаң, бола­ ды, Ник, әлде, жоқ өзің білесің. Мен қазір сөгілген жерін тігемін. Ник қарамады. Қызығушылық деген баяғыда-ақ жоғалып кеткен. Бітіріп, бойын жазды әкесі. Джордж ағай мен үндістер де түрегелген. Ник тегенені ас үйге апарды. Джордж ағай қолына қараған. Жас үндіс жымиып күлді. – Қазір қолыңды асқын тотықпен жуам, Джордж, – деді дәрігер. Еңкейіп үндіс әйелдің жүзіне үңілді. Ол көзін жұмып, тыныш, сұлқ жатқан. Өңі бозарып кетіпті. Баласы қалай, төңірегі не болып жатқанын ұғатын халде емес. – Таңертең келем, – деді дәрігер. – Сент-Игнэстен ке­ ле­тін күтуші, сірә, керек-жарақтың бәрін алып, түске жетер.

Олжалы матчтан оралған футболиске ұқсап әсерден шыға алмай, сөзшең болып тұр еді. – Міне, медицина журналына жазуға болатын жағ­ дай, Джордж, – деді ол. – Ішті бәкімен жарып баланы алу, ұзындығы тоғыз фут, кепкен сіңірмен тігу. Джордж ағай қабырғаға сүйеніп, қолына қарап тұр. – Енді, сен біздің атақты хирургіміз емессің бе? – Бақытты әкеге бір қарау керек. Отбасының осы бір кішігірім оқиғасы бәріне қиын соқса керек, сірә, – деді әкесі Никке. – Әйткенмен мұның төзімі ғаламат екен. Үндістің басын бүркеген көрпені ашып қалды. Саусағы әлденендей дымқылға тиді. Төменгі төсектің шетіне тұрып, қолына шам алып, жоғарыға қарады. Үндіс бетін қабырғаға беріп жатыр. Тамағы сол құлақтан оң құлаққа дейін бауыздалған. Денесінің салмағынан майысқан тақтайлардың ойысына келіп қан жиылыпты. Басы сол жағына қарай қисайып жатыр. Көрпе ішінен жүзі жоғары қарап жатқан ұстара табылды. – Никті әкет, Джордж, – деді дәрігер. Бірақ кеш еді. Асүйдің есігінен үстіңгі төсек те, қолына шам алып, үндістің басын бері бұрған әкесінің қол сермесі де Никке анық көрініп тұрған. Бұлар жолға түсіп, көлге қарай жүргенде таң құланиек­ теніп келе жатты. – Сені өзіммен бірге ала кеткенімді өмірі кешірмеспін, Ник, – деді әкесі. Әсерге түскен әлгі көңілі су сепкендей басылған. – Қарашы мұндай оқиғаның бола қалғанын. – Не, бала туған әйелдің бәрі өстіп қинала ма сонда? – деп сұрады Ник. – Жоқ, бұл өте шетін жағдай болды. – Ол неге өзін өлтірді, көке? – Білмеймін, Ник. Шыдай алмаса керек. – Ал ер адамдар өзіне жиі қол сала ма? – Жоқ, Ник. Жиі емес. – Ал әйелдер ше? – Одан да сирек. – Ешқашан ба? – Енді, болып тұрады ғой.

өлтіріп жатқанын газеттен оқисың ғой. Ойлансаңшы бір, Колымада не істегеніңді ертең қалыңдығыңа қай бетіңмен айтпақшысың. Маған бәрібір еді. Беті нарттай қызыл, денсаулығы зор, тамағы тоқ, киімі бүтіндерді иттің етінен жек көретінмін, бойымда қорқыныш жоқ еді. Ішімді жауып бүктетіле түстім, бірақ мұның өзі санадан тыс, инстинкт қимыл еді: іштен тепкеннен қорықпайтынмын. Фадеев етікпен арқамнан тепті. Аяқ астынан жылынып сала бердім, ауырған да жоқ. Өлсем, тіпті жақсы. – Тындаңыз, – деді Фадеев жүзімді аспанға қаратып етігінің басымен мені аударып тастаған кезде. – Сіздермен алғаш жұмыс істеп, бауырларыңызды алғаш рет көріп отырғаным жоқ. Басқа айдауыл келді: Сұрмалақай екен. – Кәнекей, бері қарашы, есіме сақтап алайын. Қандай ызалы, сиықсызсың. Ертең өз қолыммен атып тастаймын сені. Түсіндің бе? – Түсіндім, – дедім мен тұзды қан түкіріп орнымнан тұрып келе жатып. Мен жолдастарымның айтағымен, айғайымен, ұрсуымен бөренені сүйрете тарттым: мені ұрып жатқан кезде олар тапжылмай тұрған еді. Келесі күні таңертең Сұрмалақай былтыр қыста-ақ шабылған орман ішінен қыстыгүні темір пешке жағуға келетінінің бәрін жинаңдар деп бізді жұмысқа шығарды. Тоғайды қыста құлатқандықтан томарлар биіктеу еді. Біз оларды салмамен жер астынан суырып алып, кесіп, қатарқатар жинап жаттық. Жұмыс орнымызды айналдыра, қырғыннан аман қалған тоғайларға Сұрмалақай «тыйым салынған зона» дегенді білдіріп сұрғылт, сары түсті, құрғақ шөптерден байланған «белгілер» іліп қойды. Сұрмалақай жылынсын деп бригадиріміз дөңестің басына от жағып, отын тасып қойды: отқа жылыну жұмыста тек айдауылға ғана тиесілі еді. Жауған қарды баяғыда-ақ жел үрлеп әкеткен. Қы­рау басқан шөп алақанда тайғанап, адам қолы тиген са­йын түсін өзгертеді. Төмпешіктердегі таудың аласа итмұрынына

мұз тұрып қалыпты, тоңазып қалған қаракөк жидектерден керемет бір жұпар иіс шығады. Итмұрыннан гөрі әбден пісіп кеткен, суық соғып, мұз қатқан, көкшіл түсті ит бүлдірген дәмдірек... Қысқа, түзу бұтақтарда көк жидек ілініп тұрды, ашық көк түсті, бос, былғары әмиян секілді жиырылып кеткен, бірақ өзінің сөзбен айтып жеткізгісіз дәмі бар қаракөк шырынын бойында сақтап қалыпты. Аяз ұрған жидек бұл кезде жас, жаңа піскен жидекке тіпті де ұқсамайды. Одан да гөрі дәмдірек. «Перекур» дейтін үзіліс кезінде, тіпті Сұрмалақай басқа жаққа қарап тұрған минуттарда да қасымдағы жолдасым Рыбаков жидек теріп, онысын қалбыр ыдысқа жинап жүр еді. Егер Рыбаков ыдысын толтырып әкелсе, күзет отрядының аспазы оған нан бермек. Рыбаковтың жұмысы сол сәттен-ақ үлкен маңызға ие болып еді. Менің ондай тапсырыс берушілерім болмағандықтан әрбір жидекті баптап тұрып тіліммен тандайыма жапсырып, есім шығып жеп келемін: мыжылып қалған жидектің исі аңқыған тәтті шырыны бір секундқа басымды айналдырып жібереді. Менде Рыбаковке көмектесейін деген де ой болған жоқ, ол да керек етпес еді: кім нанын бөліскісі келеді. Рыбаковтың құтысы тым баяу толып жатыр, жидектер өте сирек кездесе бастады да, жұмысты да істеп, жидекті де теріп, біз өзіміз байқамай «зона» шекарасына келіп қалыппыз: белгілер басымыздың үстінде ілініп тұрған еді. – Қара, – дедім мен Рыбаковқа, – қайтайық. Ал алдымызда итмұрынның жидегі бар төмпектер тұр еді, көк жидек, ит бүлдірген... Бұл төмпектерді баяғыда-ақ көріп қойғамыз. Белгі байланған тоғай екі метр ары тұруы керек еді шіркін. Рыбаков толмаған құтысы мен ұясына енді ғана құлап бара жатқан күнді көрсетіп, көздің жауын алған жидектерге қарай баяу жылжып бара жатты. Оқтың дыбысы құрғақ қана сырт ете қалды да, Рыбаков екі төмпектің арасына екпетінен түсті. Сұрмалақай винтовкасын бұлғақтатып айғай салды:

кетеді, тіпті қандай ерік күші болса да, жылт еткен жат көру сезімін қайтара алмайсың ғой, – міне, айнадағы өз бейнеме қарап, дәл осылай өзімді танымай қалдым. Жүзіме – кірпік қақпайтын бөтен көзіме, бет сүйегімдегі жылтыраған түкке, мұрнымның түбіндегі көлеңкеге қадалып қараған сайын, «менмін» деп өзіме-өзім қадалып айтқан сайын, неге дәл осы мен екені түсініксіз бола бастады да, айнадағы жүзімді қайдағы бір түсініксіз «мен» дегенмен ұқсату қиын болды. Осы туралы айтқанымда, бүйте берсең, шайтанмен айлас боларсың деп орынды ескерткен еді. Расында да, айнадағы бейнеме түн ауа осылай екі рет ұзақ қарағанда, бойымды үрей билеп, жарықты тез өшіріп тастайтынмын. Ал таңертеңгілік қырынып тұрғанымда айнадағы бейнеме таңғалу ойыма кіріп те шықпайтын. Тағы бір қызық: төсекте жатып өлмек үшін туғаным оқыс есіме түсетін. Аяқасты жарық сөніп, басып қалған қараңғылықта біреу тез шыңғырады, содан соң бірнеше дауыс қатар шыңғырады, – соқыр дауыл, көрдей үрейлі шуыл жайыла бастайды, – бір уақытта жарық қайта жанып, көрініс ептеп жалғасады – зор театрда осылай не өтсе, жан дүниемде де сол болатын. Мәселен, былай еді: жаным бір сәтке тыныс ала алмай, көзімді бақырайтып шалқамнан жатырмын, бар күшіммен үрейді жеңуге, өлімді ұғуға, дін мен философияның көмегінсіз тұрмыс жолымен түсінуге тырысамын. Содан кейін өлімге әлі алыс, оны ойлануға үлгересің дейсің өзіңе, ал өзің бәрібір ешқашан ойланбайтыныңды білесің, тағы да қараңғыда, жер бетіндегі сүйкімді ұсақ-түйек туралы жанға жайлы, шапшаң ойлар сапырылысқан сананың галереясында айғай шығады, – ақырын, бір бүйіріңе аударылып басқа нәрсені ойлауға көшкеніңде кенет басыла қалады. Түнгі айна алдындағы таңданыс, өлімнің кенеттен пайда болған үрейлі дәмесі – осының бәрі көпке таныс сезім, ал бәріне өстіп тоқталып отырған себебім, осы сезімдерде бір кезде басымнан өткен сол бір биік үрейдің шалығы бар. Биік үрей... өзгеше үрей... дәл атауын іздеймін, бірақ дайын сөз қоймасында тура келетіні жоқ. Сөздерді бекер-ақ сайлап көріп отырмын, біреуі де маған шақ келмеді.

Бақытты өмір сүрдім. Жүрген қызым болды. Екеуі­ міздің алғаш рет бөлек тұрғанымызда қалай қиналға-­ ным, – мен жұмыспен шетелге кеткем, содан соң оның мені вокзалда қалай қарсы алғаны есімде, – перронда, туп-тура тор-тор сары жарықта, шыны күмбезді күннің шаң басқан шашыраңқы сәулесінде тұр еді, вагон терезелері жылжыған сайын мойнын баяу бұрған-тын – ол қасымда жүргенде дәйім тыныш, жеңіл еді маған. Тек бір күні... Иә, осы кезде сөздің қандай епсіз құрал екенін тағы сезем. Ал менің түсіндіргім келеді... Сондай түкке тұрмайтын нәрсе, сондай қасқағым сәт: міне, бөлмесінде екеуміз ғанамыз, мен жазып отырмын, ол басын салбыратып жібек шұлықты торлап жамап отыр, өрілген сары шашы жартылай қымтаған құлағы қызарады және мойнындағы ұсақ інжу көңілдің қылын қозғап жалтылдайды, ернін барынша томсырайтып отырғандықтан нәзік беті ішке кіріп кеткендей көрінеді. Кенет, жөн жоқ, жосық жоқ, оның осында отырғанының өзінен бойымды үрей билейді. Бұл вокзалда оны бірден сезбегеннен әлдеқайда қорқынышты еді. Бөлмеде басқа адам отырғандықтан қорқамын, ма­ған басқа кісі деген ұғымның өзі үрейлі. Есі ауысқан адам­дардың өз туыстарын неге танымайтынын түсінем... Бірақ ол басын көтеріп, беті нұрланып, тез күлімсірейді маған, – міне, енді менің оғаш үрейімнің ізі де жоқ. Қайталаймын, бұл бір-ақ рет басымнан өтті, – бұл маған сол кезде жүй­кенің сыр беріп қалуы сықылды көрініп еді, – жесір түнде, айна алдында осыған ұқсас бірдеңені бастан кешкенімді ұмытып кетіппін. Бірге үш жыл тұрдық. Көпшіліктің біздің арақатына­ сымызды түсіне алмағанын білем. Осы бір қарапайым ғана әйелдің мені несімен қаратып, несімен ұстап қал­ ғанын ұқпайтын, бірақ, Құдайым-ай, байқалмайтын сүй­ кім­ділігін, көңілділігін, еркелігін, оның жанының құс секілді пыр етіп шоршуын қалай жақсы көрдім... Өйткені тыныш қана қарапайымдылығы мені күзететін: дүниеде бәрі оған әдеттегідей түсінікті еді және өлген соң бізді не күтіп тұрғанын әбден білетін сықылды көрінуші еді кейде маған, – біз өлім туралы ешқашан айтпайтынбыз. Үшінші жылдың аяғында мен тағы едәуір узақ мерзімге кетуге

тиіс болдым. Кетер алдында, неге екені белгісіз, операға бардық. Қараңғылау, қупиялы аван-ложедегі алқызыл диванда отырып зор, сұр ботигін шешіп, одан жіңішке, жібек киген аяғын суырды, рабайсыз, түкті жібек құртын жарып шығатын өте жеңіл, сол бір көбелектер туралы ойладым мен. Екеуіміз ұшы-қиырсыз қызғылт залға еңкейіп, алтын жалатылған, опералық әр түрлі боз сахналардың оңып кеткен, қалың шымылдығының көтерілгенін күтетінбіз. Ол жалаңаш шынтағымен кішкентай, маржан түсті дүрбісін барьерден түсіріп ала жаздап еді. Енді, міне, бәрі жайғасып, оркестр дем тартып, күркі­ реуге дайындалғанда, – кенет қызғылт, зор театрдың бар­лық шамы бірден сөніп қалды, – сосын сондай қою қараңғылық үйірілді дейсің, соқыр болып қалған шығар­ мын деп ойладым тіпті. Осы қараңғылықта бәрі бірден қозғалып, шулап кетті, үрейлі діріл әйелдердің дауыс салуына ұласты, тыныштықты қатты талап еткендіктен кейбір ер адамдардың үні айғайға ұқсап қобалжып шығып жатты. Мен күліп жіберіп, оған әлдене айта бастап едім, оның қолымды тарс ұстап, манжетімді үнсіз мыжғылап жатқанын сездім. Театрға жарық қайта келгенде оның боп-боз болып тістеніп отырғанын көрдім. Ложадан шығуына септестім, – ол басын шайқап, өзінің жас бала сықылды қорқып кеткеніне ұялып, кінәлі түрмен жымиып, бас шайқады, – содан соң жыламсырап үйге қайтайық деді. Каретада ғана тынышталды, жайнаған көзіне орамалын уыстап басып, өзінің қалай қайғылы екенін, менің ертең кететінімді, осы соңғы кешті ел ортасында, операда өткізу қалай жаман екенін маған түсіндіре бастады. Он екі сағат өткен соң мен енді вагон терезесінен қысқы, шаңытты аспанға, пойыздан бір елі қалмайтын жарық күннің талаураған көзіне, алып аққу желпуіші сықылды қайта-қайта ашылған ақ далаға қарап отырдым. Бір тәуліктен кейін келіп жеткен, орысы жоқ, үлкен қалада менің зор үрейді бастан өткізуіме тура келді. Қатарынан үш түн жөндеп ұйқтамай, төртіншісінде мүлдем көз ілмегеннен басталды. Соңғы жылдары жалғыз­ дықты ұмытыппын, енді осы бір жалғызбасты түндер

мен үшін шарасыз, өткір бір азап болды. Бірінші түні оны түсімде көрдім: күн жөңкеріле шығыпты, ол төсекте бір ғана шілтерлі іш көйлегімен отыр, сосын өлгенше күлді, тоқтай алмады. Көйлек-көншек дүкенінің қасынан өтіп бара жатып бұл түсті мүлде кездейсоқ, есіме түсірдім, – ал есіме түсірген кезімде көңілді түсімде, – оның шілтермен бүркелген жүзі, күлкісі, – енді өңімде үрейлі екенін, – осы бір шілтер мен қарқылдаған күлкіге толы түс неге сонша жағымсыз, сонша жиіркенішті екенін өзіме түсіндіре алмадым. Көп жұмыс істедім, темекі көп тарттым, және өзіме өзім ие болатындай, десе де болады, сезімдердің бәрі болды менде. Түнде шешініп жатарда әдейі ысқыратынмын, әндететінмін, бірақ кенет артымнан шыққан жәй дыбыстан, орындықтан түсіп кеткен пиджактың дыбысынан дір ете қалатынмын. Ұйқысыз түннен кейін бесінші күні, құлқын сәріде ары-бері жүріп қайтайын деп шықтым. Ары қарай әңгімелейтін нәрсемді курсивпен, тіпті жоқ, курсивпен емес, ешкім көрмеген жаңа бір қаріппен бастырғым келеді. Түнде ұйқтамағандықтан ішім әдеттен тыс, елегізген бос қуыс еді. Басым да, аяғымның аздап сырқырауы да шықырлаған шыны сияқты. Қалай көшеге шыға бердім, бірден... Иә, енді сөз таптым. Ажары кетіп қалмай тұрғанда жазуға асығам. Көшеге шыққанымда кенет дүниені шын қалпында көрдім. Өйткені, бізсіз мына дүние жоқ, біз болғаннан кейін, біз елестеткеннен кейін ғана бар болып тұр деп ойлаймыз ғой. Өлім, шексіздік, планеталар –бұларды көз алдымызға келтіре алмаған соң бәрі үрейлі көрінеді. Енді, міне, сол бір үрейлі күні кездейсоқ қалада ұйқысыздықтан құлазып көшеге шыққанымда, үйлерді, тоғайды, автокөліктерді, кісілерді көргенімде менің жаным кенет оларды адамзатқа тән, әдепкі нәрсе деп қабылдағысы келмеді. Дүниемен байланысым үзіліп қалды, мен өз-өзіммен, дүние өз-өзімен – бұл әлемде мағына жоқ еді. Дүниені шын қалпында көрдім: үйлерге қарадым, әдепкі мағынасын жоғалтып алыпты: архитектура... мынадай стиль... бөлмеде мынадай бар... сәнсіз үй... жайлы үй... үйге қарап не туралы ойлай аламыз – бәрі түс сияқты жоғалып кетті, байыбына барып

кәдімгі бір сөзді қайталай берсең, тек мағынасыз дыбыс шықпай ма, сондай мағынасыз бейне ғана қалыпты. Тоғай да, кісілер де солай болды. Адамның жүзі қандай қорқынышты болатынын түсіндім. Анатомия, әр түрлі жыныс, аяқ, қол, киім деген түсінік – бәрі жойылды да көз алдымда бірдеме тұрды – тірі нәрсе емес, тірі нәрсенің өзі адамзаттық түсінік қой, – қасымда жылжып бара жатқан нақ бірдеме тұрды. Қорқынышты жеңем деп бекер күшеніппін, бекер еске түсіріппін: бірде бала кезімде оянып кетіп, аласа жастыққа желкемді төсеген күйі көзімді ашсам, бас жақтағы шарбақтан мұрны жоқ, көзінің дәл астында гусардікіндей қара мұрты бар, маңдайында тісі бар түсініксіз бет маған қарай еңкейіп келеді, – айғайлап атып тұрыппын, көзді ашып-жұмғанша қара мұрты қас, ал бүкіл жүзі әуелі, әдеттен тыс күйімде көрген шешемнің төңкерілген беті болып кетіпті. Көзге көрінген дүниелер қайта әдепкі жағдайын тапсын деп мен тағы да орнымнан тұрмақ болып едім, оным жөн болды. Керісінше, кісілерге тесіліп қараған сайын маған олардың бейнесі мағынасыз болып бара жатты. Үрей билеген мен содан бастап қайта біз білетін жәй, шын, үйреншікті әлемді құру үшін қандай да бір тіреніш нүктесін, бастапқы ойды іздедім. Мен бір саябақтың орындығында отырсам керек. Не істегенім онша есімде жоқ. Көшеде жүрегі қағып ауырған адам жүргіншіде, күннің көзінде, ескі собордың сұлулығында шаруасы болмайды ғой, – ол тек жанталаса терең дем алғысы келеді – менің сол секілді жынданып кетпейінші деген бір ғана тілегім бар еді. Сол минуттерде менің көргенімдей ешкім мына дүниені көрмеген шығар деп ойлаймын. Қорқынышты жалаңаш жер, үрейлі мағынасыздық. Қасымда бір ит қар иіскеп тұрған. Мен «ит» деген немене деп қиналып еске түсіруге тырыстым, – сүзіліп қарағандықтан маған сеніп ол қасыма еңбектеп келді, – жүрегімнің айнығаны сонша, орындықтан тұрып аулақ кетіп қалдым. Сол кезде үрей жоғарғы нүктесіне жетті. Мен енді күреспедім. Мен енді кісі емес, мағынасыз дүние деп қозғалған мақсұтсыз көзқарас, жалаңаш көрініс едім. Адамның түрін көрсем болды, айғай салғым келетін.

Қонақ үйдің алдына қалай келгенімді білмеймін. Осы жерде қасыма біреу келіп, атымды атады. Қолыма бір бүктелген қиық қағазды тықпалап жатыр. Ол қағазды қанға сіңген әдет бойынша ашып жіберіппін. Бар қорқынышым пышақ кескендей тыйылды, кірпік қаққанша ол туралы ұмытып кетіппін, бәрі қонақ үй, айналып тұратын есіктердің құбылмалы жалтырағы, маған жеделхат ұсынып тұрған швейцардың таныс жүзі тағы да аңдаусыз, күндегідей болып кетті. Кең кіреберістің ортасында тұр екем. Аузында трубкасы, шақпақ картуз киген бір мырза мені итеріп қалды да, баптанып кешірім сұрады. Мен таңданысымды және жан шыдамайтын, үлкен, бірақ шын, бүтін адамзатқа тән ауыртпалықты сездім. Жеделхатта оның өлім аузында жатқаны хабарланыпты. Оған бара жатқанымда, керуетінің жанында отыр­ ғанымда, өмір деген не, өлім деген не, ол туралы ой басыма келмепті, өмір мен өлімнен қорықпаппын. Дүниеде мен бәрінен қатты сүйетін әйелді ажал әкетіп бара жатты. Мен осыны ғана көріп, сезіппін. Мол жастықты жастанып, үлкен көрпені жамылып, – өзі бір уыс, кекілін қайырып қойғандықтан төмен­гі, толқынды шашымен барынша қымтап жүретін, шеке­ сіндегі жұқа ғана тыртығы көрініп тұр, – жатқан ол мен төсек шетін тіземмен итерген кезде танымады. Танымады, бірақ оның екі рет жеңіл ғана езу тартқанынан, ақырын сандырақтап жатып, ажал алдындағы елесімен мені көріп тұрғанын сездім, сондықтан оның көз алдында екі адам – ол көре алмай тұрған менің өзім мен маған көрінбей­тін екінші елесім – тұрды. Содаң соң жалғыз қалдым, – ал екінші менім онымен бірге өлді. Оның өлімі мені жынданып кетуден сақтап қалды. Адамзаттың жай бір қайғысы өмірімді толтырып таста­ ғаны сонша, басқа сезімге орын болмады. Бірақ уақыт өтіп барады, оның бейнесі жадымда барынша толық, барынша жансыз болып келеді, – мүлгіп бара жатқан үйдің терезесіндегі оттар бірінен соң бірі, кейде екіден, кейде қатарынан үштен, біресе анда, біресе мында қалай сөніп бара жатса, өткеннің ұсақ-түйегі, шағын, тірі естеліктері де

бозынан тұрғызып алдым. Әлі ұйықтау керек қой саған, ұйықтау керек». – Қалай, – деп сұрады баладан, – әлі есіңе түсірмедің бе? Бала басын шайқады. Ернін шығарып, наразы түр көрсетіп, бет-аузын тыжырайтты. – Енді, міне, өкірейін дедің бе? – Өкіріп тұрғам жок, – деді бала. – Мен, немене, кіш­ кентаймын ба сонша? – Кішкентайсың расында. Айтқанды еске сақтай ал­ мадың. – Өй, мен... Бала подъезден шығып, қос уыстап қар алды. – Бұл неменеге? – Міне... қар. – Соқыр емеспін. Өзім де көріп тұрмын. Қар неменеге? – Қар лақтырғым келіп тұр. – Басқа ойлайтын ештеңе жоқ па саған? Қарындасыма көмектесем деп едің ғой. – Көмектескім келеді ғой. – Жоқ, келмейді. Не болса, соны ойлайсың, тек жұмысты емес. Бері кел. Ол баланын қолынан дөрекілеу шап беріп, қайта подъезге сүйреп кіргізді. – Сен пакет туралы ұмыттың! Ең маңыздысын ұмыт­ тың. Пакет туралы ұмытсаң, қалай мен саған сеніп тап­ сырам? – Көке, ұмытқам жоқ, – деді бала. – Пакет қалтамда ғой! Ол туралы сұрап тұрғаныңды білмедім. – Бәрін ретімен айт. Тегіс есіңде ме екенін білуім керек. Суыр пакетті. Әзір ұста оны. Бала қалтасынан мыж-мыж, қағаз пакетті суырып алды. Оны үрлеп түзетті. – Ал содан соң не істеу керек? – Содан соң сүт сатушының үйді айналып кеткенін күтіп тұрам. – Қайсы үй? – Анау... – Жасыл ма?

– Жоқ, келесісі. – Неге жасыл емес? – Қойшы, көке, білмеймін ғой мен, – деді бала. – Бәрін басынан бастап айтып беріп жатпаймын. – Айтпасаң, осы қазір үйге қайтамыз. – Ал, өйткені жасыл үйде көшеге шығатын есік бар, ал анау оны тұйық көшеден айналып өтуі керек. Мен істей алам, көке, несіне қорқасың! – Істей алатынынды білем, – деп жауап берді кісі, – сонда да жаза баспай істеу керек. Қолың тоңды ма? – Онша емес. – Пакетті қолтығыңа қыстыр. Баланың бозарған кішкентай қолдарын алып, үлкен, етжеңді алақанымен асықпай уқалай бастады. – Ары қарай не? – Қалай ол бұрышты айналып кетеді, мен жүгіріп барам да шөлмекті ұстай алам. Содан соң оны пакетке салып, ары қарай жүрем. – Жүресің бе, жүгіресің бе? – Жоқ, жүрем. – Ал егер ол көріп қойып, артыңнан жүгірсе, онда сен де жүгіресің бе? – Жоқ, онда да жүре берем. Ол мені қуып жетеді, мен сонда жылай бастаймын. – Қолыңнан келе ме? – Әлбетте, келеді. Байқап көрдім ғой. Дженни тіпті мені шын жылап жатыр деп ойлап қалды. – Бала күлді. – Мені біреу сабап тастағандай өтірік жыладым. – Ш-ш! Ақырын сөйле. – Жылындық, папа. – Қалтаңа сал оларыңды. Пакетті ұстай тұрам. Ал сені ұстап алды, сен ше? – Мен жылаймын, содан соң сен келіп, мені білетініңді, кедей шаңырақтан екенімді айтасың. – Ш-ш! – Ол ұлдың аузын алақанымен жапты. – Біреу келе жатыр. Көзіңе бірдеңе түсіп кеткендей болып тұра қал. Бала бір көзін жұмып, екіншісін бадырайта ашты. Кісі оған қарай еңкейді.

Бір үйсіз қаңғыбас жауып тұрған қар ішінде қармалап, бұлардың қастарынан маймаңдап өтті. Басын кенептен жасалған қаппен орап алыпты. «Біз сонда да мына сияқтыдан тәуір тұрамыз-ау» деп ойлады кісі. Көзден ғайып болғанша әлгінің артынан екеуі қарап тұрды. – Қатты бұрқасындатып барады, – деп сыбырлады ба­ ла. – Арғы жағынан сүтші мені көрмей қалады. Бір емес, кө­бірек шөлмек алуға болады. – Біреуі де жетеді. Ал мен сені білемін дегенде, онда немене? – Сен мені кедей шаңырақтан деп, шешесі ауру, сүтті соған алғанымды айтасың, ал егер ол мені босатса, бұдан кейін олай істемеуіме қарап жүремін деп сөз бересің. Болды ма, көке? – Болды. – Кісі күрсінді де мұртын сылады. – Тамақ іш­кің келе ме? – Аздап. Ол баланың қолын қысты. – Ештеме. Менің де ішкім келіп тұр. – Ал сен түкіріп жібер де ішіңді сипа. – Ол қарға түкіріп жіберді де ішін сипады. – Міне, осылай. Ал енді сен. Бала да соны істеді. Екеуі күлді. – Бұл – сен тойып алдың деген сөз, – деп түсіндірді кісі. – Қалай енді! Өйткені мен әлгінде ғана екі жұмыртқа мен бір тәлеңке ботқа жеп алдым ғой, – деді бала. Екеуі тағы күлді. – Үйге барамыз, бірдеңе жейміз. Кісі бүкіл денесімен ілгері ұмсына құлағын тіге қалды. – Фургон. Пакетті ал. Асықпа, қашан баратыныңды айтам. – Мен асықпаймын. – Бала қобалжудан қызарып кет­ ті. – Көресің, ойдағыдай істеймін. Мен алма тасығамын, бірінші рет емес. – Мына туралы да ұмытпа: егер бірдеңе бола қалса, саған айғай салам. «Қаш» деп айғай салсам, онда қаш. Мен не істесем де, бәрібір қаш, естисің бе?

– Жарайды. – Уәде бересің ғой маған? – Берем. – Ұмытпа: маған не жағдай болса да, қаш. – Жарайды. Сүтшінің фургоны көшемен баяу жүріп келе жатты. Кісі мен бала есік қасында тұрып, төмен еңкейді. – Өрт сөндірушілер құдығына дейін баруын күт. Қобалжыма. Ештеңе етпейді, карғам, ештеңе. Ал бар. Бала подъезден шығып кетті. Ұлпа қарға кіріп кеткен аяқтарын көтере басып, көшемен баяу жүріп бара жатты. «Кепкіңді шекеңе жылжыт деп айту керек еді. Әйтпесе қар көзіне түседі ғой» деп ойлады кісі. Аузын кең ашып дем алып тұр еді. Кеудесі жоғары көтеріліп, әрбір алған демін ауырсынып тұрды. Сүтші үй айналып кетті. Бала алға ұмтылды. Ол арба­ ның алдыңғы жағына секіріп мініп, қолын фургонның ішіне сүңгітті. «Қалай ұзақ! – деп ойлады кісі. – О, құдайым-ай, неге сонша ұзақ айналды?». Бала жіпсіген қар үстіне секіріп түсті. Ішінде сүті бар шөлмекті пакетке сүңгітіп, тротуармен тез жүріп кетті. Бұл кезде сүтші көлденең көшеден көрінді Кісі одан көзін айырмады. Сүтші көрші үйге бұрылып кетті. Ал. Бәрі ойдағыдай. Енді қорқыныш жоқ. Мұртын сылап қойды. Содан соң жанталаса ауа жұтып, ауыр дем алып, баланың соңынан кетті. Бала оны келесі кварталда күтіп тұрды. Жүзі бал-бұл жанып тұр. – Міне, дайын! Міне, қолымнан келді, шын ғой? – деді ол. – Шын, ұлым. Жарайсың! – Басынан сипады. – Әкел, ұстап жүрейін. – Жоқ, мен өзім, – деді бала. – Ал жарайды. – Әне, жеп-жеңіл! Көке! Мен тағы біреуін ала алатын едім. – Ол біресе секіре жүгіріп, біресе еріп жатқан қарға тайғанақтап әкесінен қалмай келе жатты. – Көке, ертең екеуін алсам бола ма? Бола ма? Кісі үндеген жоқ.

– Тыңдашы, көке! – Бала мұның жеңінен тартты. – Не? – Бола ма? – Не бола ма? – Жаңа ғана айттым ғой. – Естігем жоқ. – Ертең екеуін алсам бола ма? Бұл тіпті оңай ғой. Екеу ме, біреу ме, бәрібір емес пе. – Жоқ. – Мен екі шөлмек ала алам ғой. – Жоқ! Олар үнсіз жүріп келе жатты. – Шіркін, балаларға айтсам, – деді бала. Кісі тоқтап қалды. – Айтып көр, басыңды жұлып алам. – Білем. Айтпаймын. Менің жәй әшейін, айтқым келді. – Бұл ұрлық, – деді әкесі. – Ұрлық. – Білем. Ой, көке, кеттік, тоңып қалдым. Олар ары қарай жүріп кетті. Беттерін жапалақтаған қардан жасырып, бастарын салбыратып келе жатты. – Аяғыңнан су өткен жоқ па? – Аздап. – Міне, жұмыс алам, галош сатып әперем саған. Резеңке етік сатып әперем. Тізеден жоғары. Сонда қанша болса да, қар кешіп жүр, аяғыңнан бәрібір су өтпейді. – Мүмкін галошты жәрдем ақша беретін жерден алатын шығарсың? – деді бала. – Мүмкін. Мен сұрап та қойғамын. Тағы да сұраймын. – Аяғым су болса, бола берсін. Қорқатын дәнеңе жоқ. Кісі кенет тоқтай қалды. – Сен білесің бе ұрлықтың жақсылық емес екенін? – Әрине, көке, білем. – Сен білесің бе бұны біз тек қарындасың үшін ғана істеп жүргенімізді? – Әрине, білем. – Мен ешқашан ұрлық жасаған емеспін, – деді әкесі. – Өмір бойы жұмыс істедім. Мен жақсы жұмыскермін. Үнемі үйімді асырадым. Тіпті шешеңнен де сұра.

– Мен де сол саңырауқұлаққа бара жатырмын бүгін, түстен кейін, – деді. Мырзалар бірден оның асты-үстіне түсе кетсін: – Былай болсын, айналайын, қасымызға отырыңызшы, бір-бір стақан тастап жіберейік бірге. Айтыңызшы, бізді жеткізіп саласыз ба? Табюс олардың шарабын ішіп, барып тұрған көрген­ сіздің дәл өзіне ұқсап аузын жеңімен сүртіп, біреудің те­ мекісін тартып, бүкіл ауылды масқара қылып тура еденге былш еткізіп түкірді, сосын орындықтың арқасына шалқайып: – Мен барып жүрген жерлерде саңырауқұлақ жыр­тып айрылады! Елді жетектеп жүретін әдетім жоқ еді, бі­рақ соңымнан ерулеріңізге болады: орман соқпағы біреудің еншісі емес қой. Сөмкелеріңізді тым құрыса менен қалған саңырауқұлақпен басып аласыздар, – деді. Мырзалар енді орындарында отыра алмай кетті. Бірбіріне: – Қандай тамаша жігіт, көктен іздеген жерден табыл­ ды-ау ақыры бізге, -деді. Табюс екі сағаттан соң түрегеліп, бәрі оның соңынан ілеседі. Бұл төтесімен Микель тауына қарай жүрді – сөмке­ лерімен, шөл басатын шарап шөлмектерімен. Табюс мық­ ты саңырауқұлақшы еді, сондықтан әлгі мырзалардың сыйлап берген асына алғыс білдіру үшін ертіп кетті деп ойладық... Енді көз алдымызда не өткені жөнінде сізге айтуым керек-ақ. Ал басқа туралы үндемейік... Сонымен, сағат сегізде, көз байлана бастаған шақта Табюс са­ ңырауқұлақ толы екі сөмкемен келеді. «Ал қонақтар қай­ да?» – «Саңырауқұлақ теріп жүр...» – «Қалай, қараңғыда ма?» – «Енді қалай, – дейді Табюс. – бас ала алмай жатыр саңырауқұлақтан». Табюс үстелге отырып, үнсіз ішіп-жей бастады. Уақыт өтіп жатыр; сағат тоғызда – ешкім жоқ, онда – ешкім жоқ. Он жарым шамасында сол жерде болған Пат Табюстан сұрауға бел байлайды:

– Ол мырзаларды қайда жібердің сен? – Не? – деп қайта сұрайды Табюс. – Мырзалар сенімен кетті ғой? – Иә, иә, – деп жауап береді Табюс, – бірге Микель орманына бардық, өтірік айтып нем бар. Олар шарап ала жүрді өздерімен. Алдымен саңырауқұлаққа кірістім. Сыңсып тұр екен, жинап үлгермейсің. Екі сөмке толтырдым. Мен жинап ала алмай қалдырып кеткен саңырауқұлақтың бәрін қалалықтар теріп жүрді. Жарайды. Сосын шөлмектерді босаттық. Одан кейін ары-бері жүріп келгім келіп мен кетіп қалдым... Тегі, орман ішінде айналсоқтай берсем керек, ал олар соңымнан жүріп отырып, тере берген, тере берген бәрі. Саңырауқұлақтан жалығып кетіп едім, сірә, тез жүріп кетсем керек. Жұртта қалғандай сезінбесін деп ара-тұра айғай салып тұрдым оларға... Бір рет Серраның ұшар басынан айғайладым, екінші рет – Пілбастауда болғанымда, үшінші рет – Бақыт сайынан, ал соңғы рет Фовель жағынан... сөйтіп, аптықпай-саспай үйге келдім. Осы жерде Пат – оның Табюсты жақтырмайтынын сізге айта кетуіміз керек – жарылып кетті: – Сұмпайы! Жексұрын! Сен оларды орманға кіргізіп, тастап кеттің! Қалай олар жол таба алмақ, сен дүниенің төрт бұрышынан айғайлап кетсең?! Енді келіп қолыңды қусырып отырсың мұнда!.. – Не болып қалды? – деп сұрайды Табюс. – Мырзалар қайтпай қалды, сол. Міне, он бір болды, ұшты-күйлі жоқ. Олар, шын, кесіртке құсап орманда сандалып жүр. Табюс өп-өтірік аңқауға ұқсай қалады, таң қалып кө­ зін бақырайтады, басын ұстай алады. – Қайтпады ма? – деп айғайлайды ол. – Ал сендер немене салқындап отырсыңдар, қараң қалғырлар? Сол жерден шығара алмадыңдар ма, өңшең сорлы меңіреу! Енді маған кірісу керек қой осы іске! Мен оларды баяғыда қалаға кетіп қалды деп жүрсем. Ол атып тұрып, қояншық сияқты жанұшыра бастайды. Бүкіл ауылды шақырады. – Мында тасыңдар шамды, жылдам-жылдам, өңкей маубас! Енді оларды өлімге тастамаймыз ғой орманда!

Сендер үшін тегіс жабайы атанатын болдық! – Осы жерде ол Паттың қолын шап берді. – Мырзалардың адасып кеткенін сен тез ұға қойдың ғой. Неге ештеңе істемедің? Ал ана жерде ауылдың бірінші естісі секілді көрсетеді өзін. Әй, сендер, жыбырлаңдар, жолға шығайық! Оның қатты айғай салғаны сонша, долданғаны сонша, бәріміз тегіс шам ұстап орманға жөнелдік. Біз шынжырша тартылған Микель орманымен келе жаттық. Табюс өзімен бірге аңшы кернейін ала кетті де оны күші жеткенше үрлеп жүрді. Түннің жарымында әбден шаршап шалажансар болған әлгі мырзаларды таптық. Сөйтсек, олар бір тоғайдың жанында бәленбай сағат айнала беріпті, жолдың басын да таба алмаған. – Мәссаған, – Табюс ыза болды, – мен болмасам, ашық аспанда өткізер едіңіздер мына түнді! Ешкім сіздерді бұл жерден алып шығу керек деп ойламас еді. Бәрі, нешеуі болсын, ит-құсқа жем қылып тастап кетер еді сіздерді. Оған қоса, осы оқиғаға мені де кірістірер еді. Мен сіздерді баяғыда қалаға қайтып кеткен шығар десем. Қалғанының бәрі үшін сіздерден кешірім сұрауға тура келеді. Ешқайсысымыз ауыз да ашуға батпадық; мырзалар сергіп қалуға тырысты, Табюстың иығынан қағып-қағып қойды. Ал біз салпаңқұлақ миғұланың өзі болып көрінсек керек. Содан, сенсеңіз де, сенбесеңіз де, өзіңіз білесіз, біздің еншімізге бір ауыз жылы сөз, тым құрыса, бас изей салу да тимеді, есесіне Табюске мырзалар елу франк берді, ал ол бізге тіпті шарап та алып берген жоқ. Бізді жабайы деп жұртқа жайды, ал енді сіз осы оқиғаны оның өз аузынан естісеңіз, мүлдем танымай қалар едіңіз бізді. Бәрінен жаманы, өзінің осы қылығымен ол ауылымыздың атына сөз келтіріп еді, әсіресе, егер өзім осында болмасам, ешкім орманға бармас еді – бәріміз осындай жабайы екенбізмыс – деп айтқан кезінде. Бірақ тсс... үндеме... міне, өзі де. Құдай сақтасын, әңгіме өзі туралы екенін сезіп қалса, шат-шәлкейі шығады. Бірақ көңіл-күйі жақсы секілді.

бір келіссөз жасаудың орнына фабриканың кіреберісіне сол кезде бір топ полицей жиналыпты. Біреуі ішке кіріп, алдын-ала дайындалған тізім бойынша он бес жұ­мыс­ шының аты-жөнін оқып, осы әйелдерге өздерінің арты­нан полицияға еріп жүріп, ал егер жұмысқа бармаса, қалғаны­ на да осы кезек келеді деген сөз айтылды. Үрейлі үнсіздік тұрды. Тіпті директор қайран қалды. Жұмысшылар бірбіріне таңданыспен жаутаңдап қарай бастаған. Іс айғайшусыз, бірде-бір наразылық сөздерінсіз аяқталмақ секілді еді, осы кезде аты-жөні полиция тізімінде жоқ бір кексе әйел айғай салды: – Сіздер бізді келіссөз жасаймыз деп алдап шақырып, тұтқынға алып отырсыздар. Бұл масқара! Кенет оны бәрі қолдап кетті: аты аталғаны, аталмағаны бар, тіпті кеше жұмыс істегендердің кейбірі қолын сермеп, айғайлай бастады: – Масқара! – Алдадыңыздар бізді! – Біздің тауарды жіберіңіздер! Тәмпіш танау, жасы жылт-жылт еткен бадырайған кү­лімкөзді, кішкене әйел топтан шығып, бірінші баспал­ даққа мініп, дирижерға ұқсап қолын сермеп: – Әкет полицияны! — деп ұран салды. Тұрғызылғалы бері бұл ғимарат құлақ тұндырып, қа­ бырғасын тітіреткен мұндай айғай-шуды естімеген еді. Қажыған, қобалжудан бозарып кеткен кілемшілер алғаш рет айтылған жаңа, ғаламат сөзге тоймағандай: – Әкет! Әкет! Әкет! – деп жатты. Осы сөзді әрқайсысы айғайлап айтқанда аса бір ар­ дақты дүние сақталған есік айқара ашылғандай еді, сол есік шалқасынан тұра берсін деп, одан өз елінің арманмұңы көрініп тұрсын деп әлгі әйелдер үсті-үстіне қайталап жатты. Жұмысшылардың күтпеген осы батылдығы мен қар­ сылықтарының күші полицейлерді абыржытып тастады. Дегенмен тұтқындалған он бес әйелді шығарып, қалғаны: – Әкет! Әкет! Әкет полицияны! – деп ызамен айғай­лап жатса да, әлгілерді полиция түрмесіне алып кетті.

Келесі күні жүмысқа төрт-ақ әйел ғана шығып, директор оларды үйлеріне қайтаруға мәжбүр болған. Тұтқындарды екі күннен кейін шығарып, басқа он бесін бірден қамады. Жұмысқа кіріспейінше, кезек-кезек бәрін осылай отырғызып шығады деп айтылыпты. Түрмеде әйелдер өжеттік көрсетті. Күні бойы әндеткен. Маңайдағы көшелер олардың даусынан күмбірлеп тұрды. Түрме бақылаушылары ұрсып, тіпті шапалақпен ұрып та жіберді. Кейбіреуін «дункель» деген қатты нары бар, терезесіз жеке камераға отырғызды. Бірақ бұл да көмектеспеді, өйткені дункельге түскен достарын жұбату үшін олар одан да қатты әндеткен. Тұтқындалған кілемшілердің қалай әндетіп жатқанын есту үшін көшеге кісілер жиналды. Полиция жыйылған топты қуалап, жаңа қамау тағы басталған, бірақ жұрт тарамай, сәл әрірек, басқа жерге барып топтасып тұрды. Полиция басқармасының кеңсесіндегі әбігер басыл­ маған. Оның Котас деген басшысы, император Франц Иосифтікі секілді екіге таралған қара сақалы бар еңге­ зердей еркек ызадан жарылып кете жаздады. Ол өзінің жұмысына бөгет болатын, келген кісілердің алдында ұятқа қалдыратын, сай сүйекті сырқыратып түрмеден жеткен, зарлы әнге, қалай болса да, тыйым салуға бұйрық берді. Ал жұмысшылар әндетіп жатқан. Арасындағы қысқа үзілістер де байыз таптырмайтын, өйткені оның орнын басатын жаңа әнді дегбірсіз күтіп отыратын еді. Басқа жорық әндерін білмеген соң кілемшілер кәдімгі, жәй әндерге көшкен: әйел тіршілігі туралы, махаббат жө­ нінде, бүтін Боснияның кедей лашығына толған махаббат жөнінде. Ең бастысы, үндеу керек еді, ауыз жаппау керек еді. Жынданған Котас өзінің Бараньский деген көмекшісін шақырып алып, әлгілердің бір әндерін аударып беруді талап еткен: ауыздарын жаба алмасақ та, тым құрыса, не туралы айтып жатқанын білу керек. Кеңседе әбігер басталған. Шенеуніктер сыбырласып кеңесе бастады. «Жергілікті кісілерден» бастап жай қыз­ метшілерге дейін кеңесті. Ақыр соңында екі шумағын немісшеге, Босния кеңселерінде айтылатын, жазылатын неміс тіліне әупірімдеп аударған.

Дворян Владимир Бараньский маңдайына бастығына ән сөздерін түсіндіріп беру жұмысы жазылғанына қатты қамықты. Ол Сараевоның ерекше салт пен сырбаз мінездің үлгісі саналатын, жоғарғы шенеуніктерінің санатынан еді. Әкесі Куэн-Хедервари банның кезінде Загребте үлкен қызмет атқарған белгілі мадияр еді. Ұзын, арық, сол көзіне монокль таққан, онысы қазір қайта-қайта орнынан тайып кетіп тұр. Бараньский тағы бір рет галстугын жөндеп, моноклін ызалана жұлып алып, жөткірінді, қолына көк түсті кеңсе қағазының екі бетін ұстап бастығының кабинетіне өзгеше құрметпен, жарамсақтана кірді. – Қалай, ақыры әлгі дана сөздерді аудардыңдар ма? – деп сарт еткізіп сұрады анау. – Рұқсат етіңіз, бастық мырза, аудардық, яғни қолдан келгенше ... аударғанша, аудардық... – Бері әкеліңіз! Креслоға көміліп отырған бастығының үстінен екі бүктеле қараған Бараньский қатты қысылып, босниялық шумақтың тәржімасын оқи бастады. Оқыған тәржімасындағы бүлінген, кемтар төрт жол аянышты естілді. Бұл полиция шенеуніктерінің жабылып, қалай болса, солай, олақ немісшеге, дәлірек айтсақ, Австрия өкіметінің бюрократиялық тіліне аударған дәмсіз, ресми прозасы еді, неге ұқсайтынын бір құдайдың өзі ғана біледі, тек әнге емес. Төртінші жолын тыңдап бола сала, бастық шарт кетті, дөрекі қимылмен Бараньскийді тыйып тастаған: – Надандық! Орнынан атып тұрып, саптың алдында айғайлаған офицерлерге ұқсап бажылдай жөнелді. Бөлмеде ары-бері жүріп, аяғын басқан сайын мәнерлеп сөйлеген: – Бұл барып тұрған надандық! Не сендер бұл надан ән­ді аудара алмайсыңдар, онда мұнда не қылып жүргендерің­ ді түсінбеймін, не шынында олар осында не жазылса, соны айтып жүр, онда ... онда... онда не істейтінімді өзім білмеймін. Бараньский дар алдында тұрғандай еді; бозарыңқы жүдеу жүзін қызыл таңлақ басып, осындай нәрсені

жерлестері шығарып айтып жүргеніне өзі кінәлі болып, өзі жауап беретіндей көзін төмен түсірді. Десе де, жанының тұңғиығында ол шынында ұятқа өртеніп, тәкаппарлығы шынайы секілді әрі қол жетпейтіндей көрінген, даусы қатты, көзқарасы асқақ, ишараты зілді осы бір күшті адамның алдында өзін түкке тұрмастай сезінген. Кабинеттен қалай шығып кеткенін Бараньскийдің өзі де түсінбеді, көгілдір қағазымен, аянышты шумағымен жоғалды, күн астындағы дымқыл дүние қалай буға айналса, солай жойылды. Ойын шашыратпай, жинау үшін оған уақыт керек еді – өзін осылай ұсақ, мыжық, әрі бақытсыз сезінген. Өз қабинетінде беті-қолын әтірмен сүртіп, майда, жылтыр шаштарын шөткімен жүргізіп, қасын монокльмен сүртіп, сигарет алып тартты. Өшкен сіріңке шиін құлаштай лақтырып, төбеге түтіннің алғашқы сақинасын жіберіп, Сараевоның байлары, көптеген шенеуніктер, тіпті кейбір офицерлер қызығатын, жоғарғы орта адамының мәнерін қайта тауып алды. Төменгі қызметшілердің бірі бастыққа кірген өзі секілді шуылсыз, еппен енген кезде Бараньский үнсіз, батыл қимылмен көгілдір қағазды оған қайтарып берді. Сыпайы жымиған шенеунік басшылық не айтты деп батылдана әуестік танытты, Бараньский аузынан сигаретін босатпай, селқос қана: – Не айтуға болушы еді бұған? Надандық! Қас на­ дандық! – деді. Шенеунік Бараньскийдің әр қимылынан байқалған сенімділікке, жеңілдік пен ерекшелікке сүйсіне, оның соншалықты шынайы әрі қол жетпес тәкаппарлығына қызыға шығып кетті. Ал Котас ары-бері өз кабинетінде жүрген. Ол уақыт өткен сайын осы ел мен оның халқы жеткізген кейістік­ тің өзгеше сатысында тұр еді. Бастықты ренжіткен, бай­ батшалық тыныштығын бұзған жағдайлар онша маңызды емес еді, бірақ мына ақылға сыймайтын балалық істер, «ереуіл деп аталатын ақымақ әрі мағынасыз тарихқа» тар­ тылған фабрика жұмысшыларының мына ән салуы, – осының бәрін жеке басына сөз келгендей қабылдаған.

Бұқа секілді күшті, тәкаппар әрі топас ол мызғымайтын тәртібі бар ұлы мемлекеттің заңы мен күшіне уайымсыз сүйеніп, Сараево полициясының бастығы сияқты сансыз төбелестермен, өліммен, алаяқтықпен, ұрлықпен, ең ауыр қылмыспен айналысып, шытырманнан шығып еді. Әйткенмен босниялықтардың заңды айналып өтетін жеңілтектіктер мен жарлықтар белгісіз күш ысырып әкет­ кендей қоғамдық тәртіптің басты принциптерін бұзса да, не болып жатқанын олардың өзі де түсініп жатпаған, кез келген құрметтің сол сәт естен шығуы әрі кез келген үрейдің жоқ болып кетуі мұның ашуын оятқан. Ештеңеге тоқтамаса, адам баласына не істейсің, өздерін өзі аямайды, басқалардан рақымшылық та, түсінісушілік те із­де­ мейді, күтпейді? Ол мұны босниялық анархия деп атады. Шенеунікке тән жанының бір тереңінде өзгеше дірілдің, үрейге қатты ұқсайтын сезімнің дірілі пайда болған, ол шын мәніндегі үрей еді, тек үрейден хабарсызбын деп сенетін ол бұлай деп атауға батпайтын, өйткені өз сос­ ловиесінің кодексі бойынша одан хабардар болуға тиіс емес еді. Оның үстіне өз алдын жауып, осы, жаңа сезімін те­ реңірек көмбек болған ыза мен қаһар тым қатты болып еді. Котас ашуланып кабинетінде олай-бұлай шапшаң жүр­ген: шақайы шықырлап, кавалерия шалбарының те­ рісі сытырлап, сіңірген еңбегі үшін құс төсіне тағылған крестер дірілдеп кеткен. Ал түрмедегі жұмысшылар қысқа үзілістен соң қайғылы үнмен түсініксіз, ұзақ әндердің бірінен соң бірін, бірінен соң бірін шырқап жатты. Екі қайтара айтқан қайырмалары терең де салтанатты хорал секілді мыйын тоқпақтап жатыр еді. Кабинетінде көзіне қан толған бұқа құсап жүр еді, ал камерадан есік алдына ән құйылып жатты, онымен қатар мұның шарасыз ызасын және шексіз жеккөрушілігін қоз­ дырған, дүниені бұзатын, ақылсыз, аласа, сонымен бір­ ге қауіпті де түсініксіз нәрсе құйылып жатты. Ызаға бу­ лыққан, ішінде бәрі қайнап, сарылдап жатқан ол төзім кесесінің, міне, міне, асып төгілетінін сезген. Ал Сараевода жүргіншілер бірінен-бірі: – Полицияға барайық, кілемшілердің қалай ән салатынын тыңдайық, – деп жатты.

әрине, байқап қалды, «Боб!» деп айқай салды, қолын бұлғап тез жүріп келеді, құдды біз баяғы, сол баяғы достар секілдіміз, ал енді бұл жағы күмәнділеу еді. Ол: – Қалайсың, Боб! Қай құдай сені Лондонға қуып әкел­ген? – дейді. Қолымды ұстап, дүниеде менен басқа ешкімі жоқтай сілкілей бастады. Міне, осы кезде аяп кеттім, десе де, ол туралы оқыған кезімде бұл сезімге ұқсас ештеңе сезгенім жоқ еді. Жағы суалып, жүдеп кетіпті. Қарай алмайсың, көзінің асты көлкілдеп, түрі – бір жұма ұйықтамаған кісінің кейпі. – Сен мұнда қайдасың? – дейді. – Қайдан жүрсің бұл жерде? Соншалықты достық пейілмен сұрайды, тіпті ыңғайсыз. – Жұмыспен. Ал сіз көктен түстіңіз бе? Кенет ол бір уыс болып, бүрісіп қалды – бұл тіпті өзінің мәнері емес еді – жан-жағына қарап алып, содан соң ғана: – Өз адвокатымда болдым. Заңгерлермен кеңестім. Сен мені бұл оңбағандарға әлдене көрсетеді деп ойламайсың ғой, а? – деді. – Әлбетте, – дедім. Одан басқа не айта алам? – Бір шынаяқ шай ішетін уақытың бар шығар? Бір-бір аяқ ішуге тиіспіз, – дейді ол, шынтағымнан ұстап кафе есігіне сүйрейді. Менің барғым жоқ. Құтылсам деймін – осының бәрі тым жағымсыз еді. Бірақ бұл жерде оны тағы аяп, жетегіне ергенім. Зал үлкен, оншақты үстел, әрі бір-біріне тақау тұр. Отырып екі аяқ шай сұрадық. Темекі қорабын алып, маған ұсынды. – Не бұл, Джек, сіз темекі шегесіз бе? – деп өз көзіме сенбеймін. Ол үнемі жас ойыншыларға өзі сияқты темекі шекпеуді, ішімдік татпауды, тіпті бұл туралы ойламауды үйретуші еді, бірақ осы жерде саусақтарына қарадым, темекіден қатты сарғайып кеткені байқалады. – Ә, иә! Сенің кезіңде шекпеуші ем ғой, – дейді ол. Ұялғандай тез-тез сөйлейді, ал мен: – Жоқ, ешқашан шекпейтінсіз, – деймін.

Ол: – Ал енді бұл туралы сен не ойлайсың, ә? – деді. Менен не күтіп тұрғанын түсінген едім. «Бұл өрескел нәрсе, Джек. Кісі сенбейді!» Бірақ өз бойымды жеңе алмадым. Мұншалықты екіжүзді емес едім. – Сонша жыл өткен соң, солар үшін бәрін істеп берген соң, Боб. Мен өмірімді соларға арнадым емес пе, былай айтқанда, – дейді ол. – Білем, Джек, – деймін. Ал ол: – Әлі сол өзіңнің дене шынықтыратын нәрселеріңмен айналысасың ба? – деп сұрайды. – Дене шынықтырумен бе? – деймін. – Иә. Сондықтан ғой осында жүргенім. Дәл осы жөнінде біреулермен әңгімелескен едім. – Солай ма, – дейді ол, бірақ, бұл оған тіпті де қызық емес екендігі айқын еді, сол жерде: – Чемпионатты екі рет ұттым. Ассоциация кубогын үш рет. Ал оларға қандай ойыншылар тауып беріп едім, Боб, қаншама ойыншы өсірдім! – Білем ғой, Джек, – деймін, ал ол: – Мен олардың мыңын үнемдедім ғой. Жүздеген мыңын. Басқа клубтарға сатқандардың өзін есептемегенде, – дейді. – Иә, – деймін, ал ол: – Тіпті сені алсақ та болады, – дейді. «Иә» дедім тағы, үнімнен әлдене байқалған болуы керек, кенет маған жалт қарады. Бірақ мен ештеңені астарлап айтқым келмеген түр көрсетіп едім, тағы да сөйлеп кетті: – Ал олар мұны қалай істеді десеңші! Білесің бе, ол жөнінде қайдан білдім? Газеттерден, Боб, газеттерден. – Білем, – дедім. – Оқығам ол туралы. – Ешқашан ұмытпаспын! – деді ол, сол сәт басынан қайта өткендей көзі бақырайып кетті. – Газетті ашамын, әнеки? Бірінші бетте былай деп тұр: «ЮНАЙДЕТ» БРЕДЛАФТЫ ШЫҒАРЫП ЖІБЕРДІ». Өз көзіме сенбедім ғой, Боб. Қайта-қайта оқимын, әріптер жыбырлап кетті. – Иә, әрине, – дедім.

– Тап сол жерде телефонға жабыстым, – деді. – Әлгі сұмырай төрағаға хабарластым. Не болып жатқанын түсінгім келді. Өйткені басқармадағы соңғы мәжілістен кейін бір жеті де өткен жоқ қой. Онда бір ауыз сөз айтылған жоқ еді. Бір ауыз сөз. Тағы маған қарады: қалай да менің бірдеңе дегенімді қалап тұр еді, тағы да ештеңе дегім келмеді, әрі басыма соншалықты көп естеліктің келгені – бұл бір жатқан мысқыл еді. Бәрі пиғылыңа қарай, деп ішімнен қайталай бердім... Сөзін жалғап кетті: – Қоңырау шалам, ол кісі жоқ деп жауап беріледі. Ә, жоқ па, деймін. Онда қазір барам да, ол келгенше кабинеті­ нің алдында күтіп отырам деп айтты деңіз. Не болды дей­ сің ғой? – Не? – деймін. – Со бойы келмеді, – деді. – Бақандай үш сағат отырдым әлгі жерде, со бойы келмеді. Өз кабинетіне! Клубқа бардым – тағы да сол. Ешкім жоқ. Басқарма мүшелерінің ешқайсысы. Телефон шалам — тағы ешкім жоқ. Тек репортёрлер ғана. «Рас па бұл, Джек?», «Білмеймін» деймін. Бірақ сол кезде-ақ білдім ғой. Екінші сигаретін тұтатты. Саусақтары дірілдеді. Аянышты дірілдеді: – Не деп хабарлағанын білесің бе? Яғни ресми түрде? Джон Уилкс, хатшы көмекшісі, кіріп: «Сізге хат келді, Джек» дейді. Мінеки. Хат. Біз сізбен контрактқа қайта отырмаймыз. Жоқ, оңай ма бұл саған? Ауызша айтуға дәттері жетпеген. – Иә, оңбағандық, — дедім. Бұл сөзді айта алатын ем. – Сен ойнаған кезде командамыз жақсы еді, ә, Боб? – дейді. – Шабуылшы үштіктің қандай болғаны есіңде ме? Сен, Джо Уинтер мен Ронни Мосс? – Иә, – деймін. – Хаддерсфилдтегі кубок кездесуі ше, сегізінші финал, шамасы, екі доп ұтылып жатқанбыз, сосын сен екеу салдың, ал Джо қосымша уақытта үшінші, шешушісін! – Он алтыншы, – деймін. – Он алтыншы ма? – деп үндемей қалды. Менен қандай сөз күтіп тұрғанын білдім, өзімді сонда да күштей

алмадым. Есіме түсіп еді: кабинетінде маған: «Сені Лидске ауыстырамыз» дейді, «Менің ешқайда ауысқым келмейді ғой, шеф» деймін, ал ол: «Ақша туралы бәрі келісілді» дейді, «Бірақ менің ауысқым келмейді ғой» деймін. Айғай-шу, жұдырығымен столды қойып қалады: «Ауысасың дедім, ауысасың. «Юнайтедте» ешқандай болашағың жоқ». Содан соң екі жарым ай бойы бір ойын ойнамайсың, тізімді қайта-қайта оқисың, жұмадан жұма өтеді, біреуінде аты-жөнің жоқ, қосалқыда да, тіпті екінші командада да. Кетіп бара жатырмын деп айтсаң да, жалпы ойнайсың ба өзі сен деген ой үнемі мазалайды. Қай клуб сені алады? Әлі он тоғыздамын – бұл жаста өзіңе деген сенімді жоғалтып алу оп-оңай. Содан соң біреу жарақат алып, мені қосалқы тізімге енгізді, ал маусым соңында тағы да бірінші командада ойнап жүрдім. Бірақ мұны ұмыта алмадым, екі жылдан соң «Ньюскал» маған қызығып қолқа салғанда, келісем дедім, ал бұл менен құтылғанына қуанды, оны аңғарып қалдым. Өкімін қалтқысыз орындайтын ойыншылар ғана оның көңілінен шығатын, қарсы келетіндер ұнамайтын. Үнсіз қалды, мен де үнсізбін. Кенет маған қарап тұрғанын сездім, көзіне үңілдім де бәрін түсінетінін ұқтым. – Мен ешкімге олай істегем жоқ, Боб, – деді. – Иә, әрине, Джек, – дедім. – Мүмкін, кей кезде қатты кеткем шығар, – деді, – бірақ әшейін, мінезім сондай ғой. Мен үшін ойыншылар бірінші орында тұратын. Басымды изедім. Сол кезде ол маған еңкейіп, мені арбағысы келгендей, «оның не, Джек, баяғыда-ақ олай ойлауды ұмытқам» деп айтқызғысы келгендей жүзіме жүзін тақады – өйткені жатсынғанымды жазғыру ма деп сезініп, шыдай алмады. Енді келіп бәрі оны жақтап шығуға тиіс екен. «Қалай бұған жаманшылық жасап кетті» деп айтуға тиіс еді бәрі. – Кей кезде жас жігіттердің есіне тәртіп туралы түсіру керек болады – ылғи бет-бетімен кететін, қазір тіпті қиын. Мұндайлар ненің жақсы екенін білетіндей түр көрсетеді, шындығында түк білмейді. Менің кезімде, соғыстың ал-

дында менеджердің сөзі заң еді. Герберт Чэпмен, Фрэнк Бакли – олармен ешкім дауласпайтын! – деді. – Уақыт өзгерді ғой, Джек, – дедім. – Жаманшылыққа қарай өзгерді, Боб. Адалдық әлдеқашан жоғалған. Клуб басқармасы не, ойыншылар не. Әй, менің ойыншыларым-ай! – деді. – Соңғы сөзді айтар кезде айғай сала жаздады. – Олар тым құрыса бірнәрсе істеді деп ойлайсың ба? Менің кезім болса, наразылық жасалар еді. Жауап бермедім, «әрине» дей алмас ем, өйткені біздің тұста мұндай наразылыққа қол қоймаған болар едім. – Сіз білесіз ғой ойыншыларды, Джек. Оларға атқа мінген менеджер ұнайды ғой, – дедім. – Менің кезімде баскаша еді,– деді ол. – Иә, қазір басқа уақыт, – дедім. Содан соң ол маған қарап: – Мен не істесем де, жақсы болсын деп істедім. Мұны сен білесің, Боб. Қандай хаттар алғанымды ескі ойыншылардан, Джонни Гриннен хат алғанымды көрсең. Оның хатын көрсең, шіркін! Бас изедім – біреу хат жаза қалса, онда, әрине, Джонни, сол, көгілдір көзді, момын жігіт шығар: иә, Джек, жоқ, Джек, дегеніңіз болсын, Джек. – Тамаша капитан ғой, ә, Боб? Жан-тәнімен берілген жігіт сол емес пе, – деді. – Иә, ол аянып қалмайтын, – дедім. Осы жерде маған тағы да сақтана, тіпті жазғыра қарады маған. Менен «қайран Джек шалым-ай» деп айту, оны кешіргенімді, аяйтынымды білдіру талап етілгендей. Расында да оны кешіргем, расында да аяп едім. Болғаны осы ғана. «Міне, Джек, мұндай кезде кісінің не сезінетінін енді сіз де білетін боласыз» деп ойладым, бірақ мұны да айтқым келмеп еді. Ол бұрынғы ойыншыларды, ескі ойыншыларды санай бастады – анау немесе мынау матч, ана немесе мына жағдай менің есімде ме деп, бақытты бір шаңырақта ғұмыр кешкендей қылып ынта-шынтасымен аңызға бергісіз әңгіме құрай бастады. Десе де, өзіне дәйім солай көрінген болар: берекелі үйдің қатал иесі секілденді.

Тындамасақ, жазалайды екен, бонысы біздің пайдамыз екен-мыс. – Джек, жүретін уақытым болды менің, – дедім ақыр соңында, түрегеп едім, жеңімнен ұстап: – Тағы да отырайық, — деді. – Амал жоқ, пойыздан кешігіп барам, – дедім, шындығында әлі жарты сағат бар еді. – Хат жазып тұр маған, Боб. Қазір мекенжайымды жазып берейін, – деді. – Жарайды, Джек, тырысам. Жазуға шорқақпын өзі. – Жоғалтып алмайық бір-бірімізді, – деді торыққаннан не ойлап табарын білмегендей. – Лондонға қайта келгенімде осында боларсың... – Мұнда сирек боламын, Джек, – дедім. Осы кезде бұрыштағы үстелден бір адам түрегелді – оның біз жаққа ұрлана қарап отырғанын алдында-ақ байқап қалған едім. Ол: – Қателеспесем, мистер Бредлаф? Құрамада ойнаған кезіңізден-ақ есімдесіз, сэр. Мұның бәрі әшейін сұмдық сәттілік болды ғой, – деді. Джек оның қолын сілкіледі – риза болғанын байқадым, бірақ соның өзінде маған көз қиығымен қарап тұрған. Осы минутты пайдаланып, кетпек болдым. – Ал жақсы, Джек, – деп қолын қыстым. – Менің бұрынғы ойыншыларымның бірі, – деді ол, ал анау маған қарап: – Иә, иә, атап айтқанда кім? – деді. – Ал уақытым боп қалды, – деп есікке беттедім. – Боб! – деп айғай салды. Бұрылдым. Маған сол, жалынышты көзімен қарап тұр екен, бірақ мен болсам, әшейін, жайбарақат күтіп тұрдым. Ақыр соңында: – Сонымен хат жазып тұр, Боб, жақсы ма? – деді. Тағы да: – Тырысам, Джек, – деп көшеге шықтым. Терезеден қарағанымда, әлгі кісі оған бірдеңе деп жатыр екен, ол болса естімегендей боп отыр.

қа кетіп бара жатырсыз ба, әлде келе жатырсыз ба? – деп сұрады ол багажға арналған торда тұрған шамаданның көкала түсіне көз тастап. – Демалыстан келе жатырмын, қайта майданға кіретін уақыт болды, – деді фон Э. Ол өзі ойлады: «әй, мынау музыкант, шын музыкант. Күмән жоқ. Ұзын қара пәледе – жоғарыдағы футлярда кернейі бар-ау. Немесе тромбон. Керней. Ха-ха. Қияметқайымның келе жатқанын кернейлетіп естіртпек. Саксондық музыкант. Саксондық кернейші. Тура солай. Десе де, біртүрлі. М-м». – Қандай аспапта ойнайсыз? – деді бұл иегін қағып, жоғарғы іргені нұсқап. Серігі де басының үстінде тұрған багаж торына еріксіз көз салды. – Жоқ, – деді ол, – бұл музыка аспабы емес. Рас, аздап скрипкада ойнаймын. Бірақ өзім үшін ғана. Мен тұратын Котбуста ішекті аспаптардың квартетін ұйымдастырып едік. Тек классикалық музыканы ойнадық: Моцарт, Гайдн... Екеуі Кёльннен жүз шақырымдай алыста еді, терезенің арғы жағынан кішкентай вокзал жылт ете қалды. – Айтыңызшы, – деді қайтадан лейтенант, – анау не зат сонда? Тілі бұрауға келмей, зорға сөйлеп отыр еді. Қарсы отырған мырзаның үстінде шіркеу қызметкерінікі секілді бұрышсыз, өрнексіз, мойны жіңішке, түзу етіп әдіптелген, тік жағалы киім еді. Оған қоса мойынсалғышы бар. «Саксондық музыкант» деп ойлады фон Э. Ойлары шатысып отыр еді. – Онда жендеттің балтасы бар, – деді ақыры «сак­ сондық». – Не?!! – Жендет балтасы. Айтпақшы, мен үкімді орындауға бара жатырмын. Кёльнге. – Массаған! Сіз онда әлгі... не деуші еді... жендет болдыңыз ғой? М-м. Енді өлім жазасы қашан? – Таңғы жеті жарымда. Күн шыққан кезде. Оған дейін кей нәрсеге әзірлену керек. – Әлгіге қарауға бола ма?

– Әлбетте. Іші қызыл барқытпен тысталған, ұзыншақ келген жәшікті алып, ашты. Балта ақ түсті жібек матамен оралыпты – әдетте қымбат скрипкаларды осылай сақтайтын. – Рұқсат болса? – деп лейтенант балтаны суырып алды. Ғаламат ауыр екен, бір қарағандағы түрінен әлдеқайда ауыр. – Шүйдесі сынаппен араластырылып құйылған, – деп түсіндірді өз ісінің шебері. – Салмақты болуы үшін. – Өткір ме? – Қарап көріңіз. – Мәссаған... Мұнымен қалай енді біреудің... нетіп?.. – Өйтпегенде. Кейін лейтенант фон Э. әлгі сөздердің күшті әсер қалдырмағанын айтатын. «Жендеттен ондай кезде жан дүниесінін не болып жататынын сұрамадың ба? Не се­ зінеді дегендей». «Жоқ, – деп жауап беретін лейтенант (айтпақшы, ол қызулау еді ғой). – Ал өлімге кесілген жігіт туралы бостан-бос сөйлей беру ол кезде маған орынсыздау көрініп еді...». Міне, пойыз баяулады. Артынша үлкен вокзалдың темір жол айырғыштарының даусы естілді де, купенің есігін ашып жолсерік «Кё-ёльн... Кё-ёльн...» деп хабарлады. Әлгі зат футлярдан қайта орын тепкен еді. Лейтенант қорылдап ұйқтап жатқан. Ал иығына сөмкесін іліп, қолына футлярын ұстап, вагоннан сыпайы түрде, андаусыз түскен, мойынсалғышы бар, тік жағалы жендетті жарық, шулы перронда қалпақты екі шенеунік қарсы алды. ...Таң сыз берген; сұр қараңғылық пойыз келе жатқан ойға құлап, далаға шөкті. Бойда әлі тарқай қоймаған қызулықпен бірге шыбын жанның бір бұрышына барып тұрып қалыпты... Ал көк ет пен жүректің арасындағы жерде қуыс – белгісіз келешекті қарсы алуға әзір тұрған, үңірейген бір қуыс пайда болыпты. Арғы жағында Маас өзенінің даласына құлдайтын еңіс жататын, – одан өтсе, пойыз майдан жаққа қарай жеңіл жүрер еді, – өрге бар қайратын салған парауыздың екпінді жұмысын лейтенант жонарқасымен сезіп жатты. Ұйқылы-ояу жатқан

Біздің көшеде Вин, Сон және Маи жеті-сегіз ай бұрын пайда болды. Тура өз елінен келген бе? Білмеймін. Бірақ келгені рас. Олар Лондонның түрлі-түсті мозайкаға ай­ налған қалың жұртына сіңіп кетті, ал үйлерінің артындағы бақта гүл емес, жасыл саумалдық, капуста, брусель капустасы, картоп, салат өсіп тұрды. Осылай болғаны жөн деп ойлаймын өз басым. Вин мен Сон осыны айтқан кезде, бәріміз менің кішкентай гаражымда тұр едік. Машинаны шығарайын деп есікті ашқанымда, олар жол беріп жатқан. Аттарын жақсы білетінмін, өйткені Вин бір кезде жазып та берген. Көздері қыли (әлбетте), ал кекілдері ескі абажурдың салпыншағындай қозғалып тұрады. – Жапонсыңдар, – дедім. – Әрине. Қуғынның неше атасын көрген, – ал бұл біздің заманда өлім аузына сүйрегенмен бірдей, – олар Батыста «въетнамдық» дегеннен гөрі «жапон» дегеннің әлдеқайда жылы естілетінін жақсы біледі. – Әрине, мен ылғи солай деп ойлаймын. Жапонсыңдар. Вин ақырын ғана жымиғандай көрінді маған. Осы кезде олар машинамды жууға рұқсат сұрады. Ақшасына, әрине. Өйткені бір рет рұқсат еткен едім... – Ертең, бүгін асығыспын. Үйдің артындағы бақты айнала қоршаған кішкене, тар көшеге шықтық. Олар кетпеді. Гараждың жанындағы тоғайдан жабайы кептер ұшып шығып, көрші дуалға қонды. Қанатының қағысынан қолдың шапалақтағанындай дыбыс шығады. – Саған құстар ұнай ма, – деп сұрады Маи. Өзінің дауысы құстың үніндей. Шешесінің әуеде жо­ ғалып кеткен балапандарын іздеген құстай дауысын созылтып бұларды шақырғанда үні осылай шығар еді. Маи тағы да құстар ұнай ма деп сұрады. Неге екенін білмеймін, түсінбегендей: – Құстар? Қандай құстар? – деп қайта сұрадым. Тоғайдан он шақты құс дабырлай ұшты, көзін төмен түсірген Вин ақырын ғана, бірақ жұлып алғандай: – Үндеме, Маи, – деді. Ал Маи менен:

– Сен де құс аулайсың ба? – деп сұрады. Аспанға қарадым да, алды-артына қарамай қашып бара жатқан уақытты көрдім. Көкте әлі жұлдыз қалың еді, бүгін әкем мені өзімен ертіп алды, өйткені есейіп қалғам, шаршамаймын. Таң қараңғысында шығып ұзақ жүрдік. Алдымда әкем, артында мен, ал менің соңымда үлкен тор темірі бар Винсент ағай; әкем демалып жатқандардың ішіндегі ең бойы биігі, ал Винсент ағай Кастел-де-Кастелс азаматтарының ішіндегі ең ұзыны, бірақ бәрібір әкемнен биік емес, әрі өзі арық, бір көзіне ақ түскен, ал мен тіпті аласамын. Құрақ шыбығына байланған торды жайып жатқанымызда біз тұрған сайдың қар суынан жұлдыздар көрінді. Бірақ бізге жасырыну керек еді, темір торды жерге қойып үлкен жаңғақ ағашының түбінде отырдық. Әкем де, Винсент ағай да темекі тартты. Қараңғыда сигарларының ұшы О мен S әріптеріне ұқсап қызарып тұр. Бірақ таң атып қалған, құстар әндерін үзбей суға қонып жатыр, суды шашқан сары, жасыл, қаракөк түсті құстар қызыл ала, көк ала құраққа оратылып қалып жатыр, жіп ұстап тұрған Винсент ағайдың қолы дірілдейді. Мен де тартып қалғым келеді. Қолынан ұстай аламын, өйткені маған ән салатын құстарды ғана аулаймыз деген, ал Винсент қолы жіпті тартқан кезде бұлардың бәрі шырылдай түседі де, мен жіпке жабыса беремін... ...маған қарап тұрған бұлардың ең үлкені Винге көз салсам – әлде өзінің басы айналып, әлде менің басымды айналдырып, – оны үйлерінің артындағы бақтан көремін: ол қашып кеткісі келеді, өйткені торға түскен құстар аласұрып жатыр, бірақ әкелері оны ұстап алыпты, кішкене күтсе, ас үйдің есігінің алдында топырлаған үйелмен есі кетіп таң қараңғысына қарай бермек. Мүмкін өздерінің осы бағының түпкірінде, картоп пен капуста өсіп тұрған жерде тор мен сарғалдақтың бұтағынан өріп жасалынған, қытайдың бір айлалы құралымен аулаған шығар. Әкесі серпілтейін деп: – Білесіңдер ғой, әнші құстарды жіберіп, жейтіндерін ғана қалдырамыз, – дейді. Маи:

салқындық пен қаталдық қалды. Қалғанының бәрі жымжылас. Қайтесің енді, өмір осы. Әуелі қара жұмысшы, қызметші, содан соң ұры, ең аяғы жезөкше болды. Одан ары? Аш, ауру сүлдері ғана қалыпты. Азғындық, әскер қазармаларының жанында, ашық аспан астында жұқтырып алған аурулары. Содан соң тамақ қалдығына кезекке тұру, тіленшілік өмір, жуынды төгетін жерлерді аңду. Қаланың шетіндегі тау етегінде үй ретінде қазылған інде тұрды. Шешесі кейде: – Сенің байлығың – денең, – дейтін. – Иә. Ал кемпірлер қолтыққа су бүркеді. – Ақымақ болма. – Жоқ. Оған бармаймын. – Денең – сенің... – Ол еркек саған жаңа көйлек сатып әпереді. – Ол саған кәмпит, тағы не жақсы көресің – бәрін әпереді. – Көп ақшаң болады. Байғұс шешең... – Сен айтқанға жүріп, асты-үстіне түсіп, жылы қабақ танытуың керек, естисің бе? Он үш жаста еді, арқасында ауыр бұрым. – Сені бір рет көріпті, қатты ұнатып қалыпты. – Сенің байлығың – денең... – Ол өте мейірімді. – Ол – нағыз сері. – Жоқ. Жоқ. – Ол бай. Арқасында тоқпақтай бұрымы бар. Жамау көйлек. Шешесі соңғы күш-қайратын жұмсап әлденені еске түсіруге тырысты. – Жоқ. Ештеңе есімде жоқ. Бәрін ұмыттым. Шарап беріңдерші. Көше. Жартылай қараңғы кафе. – Қалған тамақтан бірдеңе және ветчина мен екі бутерброд әкеліңіз. Мүмкін басқа бірдеңемен жегің келетін шығар?

– Жоқ, жоқ. – Қызыл шарап әкеліңіз. Бірдеңе жейсің бе? – Жоқ, жоқ. – Бәріне сеньор төлейді. Сен өзіңді дұрыс ұстасаң, болды, бәрі жөнімен болады. Ол кісі мейірімді, оның үстіне сен оған ұнайсың. Онымен жылы-жылы сөйлес. Жаңа көйлек, түрлі кәмпит. Нағыз қуыршақ еді... және тағы бір еркек. – Қалайсың, қарғам? – Жақсы. – «Құдайға шүкір, сеньор, жақсы. Ал сіз қалайсыз?» деп айту керек. – Болды енді, қойыңызшы. – Ал сен отыр, отыр. – Қыз қалай? Жаман емес, ә? – Сүйкімді. – Ол қыз мейірімді, жайлы, рас қой? – Иә, сеньор. – Атың кім? – Исабель. – «Исабель, айтқаныңызға құлдық, сеньор» деп жауап беру керек. – Бірдеңе ішкің келе ме? – Жоқ, сеньор. Ол қыздың иегінен ұстады. Қыз өзіне оның саны тигенін сезіп жатыр. Қорқыныштан селк еткен. – Қорықпа, мен сенен ештеңе аямаймын. – Міне, көрдің бе, ашушаң қыз. Айтпадым ба саған? Ақылды бол. Қатын бұларға бір қарап, арсыздана күлді. – Тыңдаңызшы, сіздің жасыңыз келіп қалса да, әлі сол баяғы... – Енді, айналайын, жас ұлғайған сайын дәмдірек қой шіркін... – Барыңыз, барыңыз, жабысып қоймады ғой тіпті. Он үш жаста еді, арқасында тоқпақтай бұрымы бар. Шала жуылған құлақ, мойын, кір-кір қолдар.

– Әрине, өзге дүние секілді ақшаның да сатып алу қасиеті барлығы секілді өзгерді ғой. Ақша көбейіп кетті. – Тауар бағасы да өсті... Ақшаның азаймай, көбейгені рас па? Ойпырмай, ә, неге аз, көп емес? – Ант етейін, білмеймін... – Мен де білмеймін. – Білмейтініміз туралы айтып не керек? – Жөн, бірақ... – Не бірақ?.. – Оның бәрі бізге байланысты емес. – Тікенексіз раушан гүлі болмайтынын мойындау керек. – Иә, әлбетте... – Прогрестің де бір көлеңкелі жағы болуы керек қой. – Атап айтқанда не? – Мысалы... Ниязи мысал айтуға үлгермеді. Көшеден бөлмеге өткір, қою, нәзік, жағымды әрі қобалжыңқы сазды дауыс кіріп келеді: «...Дүние қалай өзгерген! Баяғы күн өтті. Енді мейірімділік, қайырымдылық, адамгершілік жоқ! Әркім тек сауық-сайран мен ермек табуды ғана ойлайды! Жақынын ешкім керек қылмайды. Не болып кетті бұл?..» Достар бір-біріне қарап, қанға сіңген әдетпен түтіндеген шылымдарын бір мезгілде күлсалғышқа басып өшіреді. – Не бұл?.. – Білмеймін... Көшеден шыққан жағымды үн сол күшімен, сол жұғымдылығымен, сол ұлылығымен, сол шешендігімен сөзін жалғайды: «...Мына дүние – өлексе! Оған ұмтылған иттер қайғы қабады. Ояныңдар, ел-жұртым! Ғаламға көз тігіп, даналықты игеріңдер. Өткінші нәрсеге алданбаңдар!..» Нешет бір қолымен басын, екіншісімен сары пижама қусырып тұрған бөксесін қасыды. Ниязи астыңғы ернін тістеді, креслодан баяу түрегеледі. – Бұл не?..

– Не сандырақ! – Бірақ қалай әдемі сөйлейді! – Әрі қандай ерекше үн! – Рухтанған шешеннің нақ өзі. – Дәл солай. Көшеден шыққан дауыс: «...Бүгін біз тіріміз, ертең — жоқпыз! Күнді түн ауыстырады. Жарықты қараңғы ауыстырады. От күлге айналады. Өмірден соң өлім келеді. Кім ажалға сенбейді? Алтынға көміліп, темір мен болат қамалға тығылсақ та, ажал оғы тауып алады! Ерте ме, кеш пе, ол бізге қадалады. Қамшы сабындай тіршілікте бейқам жүріп, өзі туралы ғана ойлап, ертеңгі күнін ұмытса, оны қалай адам деп айтамыз?.. – Жоқ... Бұл — хайуан!.. – Айтыңызшы, өзін ғана сүйіп, ләззаттан басқа ештеңе іздемейтіндердің хайуаннан айырмасы қандай?..» Нешет түрегеліп: – Мынау философ қой! – Оның үстіне тұңғиық екен... – Иә, керемет терең философ! – Жоқ, не айтқанын тыңда сен!.. Көшедегі дауыс одан да зор ынтамен, қобалжыңқы әрі айбынды шықты. «...Ешкім рақымдылық пен мейрімділік туралы ойламайды! Ешкім адам туралы ойламайды. «Садақа» сөзі ұмытылды. Жеңдер, ішіңдер, ойнаңдар, күліңдер, билеңдер!.. Тамаша үйлеріңде, таза, жылы төсектеріңде түстен кейінгі ұйқымен рахаттаныңдар!.. Е, ізгілік істеуші, қайдасың сен?!..» – Мынауың әрі социалист қой! – Креслоның арқасына шалқайған Ниязи таң қалады. – Онысы несі? – Тал түсте, көшенің қақ ортасында жалғыз өзі осы­ лай деу! – Мүмкін ол жалғыз емес шығар? Ниязи креслодан түрып терезеге барады, пердені ысырып, кенет қарқылдап қатты күліп жібереді. – Міне, қызық...

– Не ол жақта? – Кел, қара! Көруге ынтыққан Нешет терезеге жүгіріп келіп, пердеден көшеге сығалайды. Тротуарда алба-жұлба киімді кісі ары-бері жүр екен. Иығында дорба, қолында таяқ. Көзін ана терезеден мына терезеге жүгіртіп, иіліп садақа сұрап жүр: – Алла үшін бір үзім нан! Ниязи мен Нешет жүргіншіге біраз уақыт үңіліп, содан соң түсінбегендей бір-біріне қарайды. – Ал не айтасың? – Көзіме сенбей тұрмын! – Қайыршы... – Иә, қайыршы философ! – Жоқ, қайыршылықтың философы! – Оның үстіне тумысынан шешен екен. – Шешен ғана емес... Ниязи тағы да пердені ысырып, танысына бұрылады: – Біздің драмалық театрда осындай қоңыр үнді бірдебір әртіс жоқ. – Алла атымен ант етейін, жоқ. Екі таныс күледі. – Ал қандай мәнер! – Соны айтам... Екі досқа өмір үнемі өзгеріп, бүгінгі күн кешегіге мүлде ұқсамайтыны туралы өздерінің ойларын бітімімен, уағызымен бекіткендей көрінген «қазіргі» қайыршының үні көшеден әлі естіліп тұр: «...Күліңдер, күліңдер!.. Күлкі көз жасымен аяқталады. Кездесудің соңы айырылысу болады. Жаздан соң күз келеді. Прогрестен соң құлдырау келеді. Өмір өліммен аяқталады. Уа, қарасаңдаршы мына дүниеге даналықтың көзімен!..» Дауыс бірте-бірте қашықтайды. Енді жөн ғана естіліп тұр. Тек алыс бір жерде дұға оқып жатқандай көрінеді... Нешет пен Ниязи тағы да креслоға жантайып шылым шегеді.

бұрқ етті. Кісі еденге құлап, есінен танып қалды. Трактир іші абыр-сабыр болып кетті. Қызметшілер жүгіріп келіп жаралыны еденнен көтеріп алды. Менің қасымнан әкетіп бара жатқан кезде, міне, оның Мунир досым екенін таныдым. Иә, бұл сол еді! – Бұл мырза осында ойын қойып, екі кештің бірінде қарық қылып жүр бізді! – деді қызметшілердің біреуі. Мен Мунирді ауруханаға апаруды борышым санап, оның есі кірмей тұрған кезде сол жерге қалдырдым. Қонақ үйге қайтып келген соң ұйықтамақ болдым, бірақ досымнын өмірі туралы әр түрлі ойлар келіп, кірпік қақпай шықтым. Студенттік жылдарды еске алып, мінезі сабырлы, ақылды, қуатты, жастық шақтың көп күнәсі мен теріс қылығынан таза, салмақты жас жігітті көз алдыма ойша келтірдім. Содан соң өткен кештің суреті – ойран салғыш маскүнем, жастығына қарамай алжа-алжасы шыққан кісі, трактирдегі жаманшылық көрінісі келе қалды; қыдырманың күнде салатын ойранын еске алып, «құдай сақтасын!..» деппін. Түні бойы ұйықтай алмай, таң атысымен ауруханаға елден бұрын жетіп бардым. Мені көріп Мунир айранасыр болды, – оны кеше палатаға жеткізіп салғанымды білмейтін. Осы жөнінде айтқанымда біздің кездейсоқ кездескенімізге өкінетінін айтты. – Сені, әрине, мына жағдайым таң қалдыратын шығар? – деп үстемеледі біраздан соң. – Әрине! Мені, әлбетте, жараң қызықтырмайды, ол ештеңе етпейді ғой. – Сенем, достым, дегенмен емі жоқ жара бар ғой менде. Тән жарасы тез бітеді, жан жарасының емін кайдан табам? – Үмітсіз – шайтан, бәрін емдеуге болады емес пе! – Сенің, сірә, басымнан өткен оқиғаларды білгің келіп тұр ғой. Есіркеп-мүсіркеп, ақыл-кеңес бергіштеп жатпасаң, айтып берем. – Бұл міндетті шарт па? – Иә, бәрін білгің келсе! – Қайттік енді, күштеп көндіру ердің қылығы емес! Келістім!

– Онда тыңда, – Мунир күлді. – Мен кек алып жүрмін! – Кек алып жүрмін? – Қайран қалғаным сонша, даусым шығып кетті. – Иә, өмірімнің осылай болғанын қалаған өз әкемнен кек алып жүрмін. Ызалана күліп Мунир төсегіне түзеліп, тік отырды. – Менің Эльгамға – шешемнің немере сіңлісіне, менің нағашы қарындасыма деген махаббатым есіңде ме. Университетте оқып жүрген кезімізде ол туралы саған айтқанмын. Бұл махаббатты құмарлық, жындылық немесе есалаңдық – қалай атасаң, өзің біл, бірақ бар ойым мен сезімімді сол жаулап алып, бүтін әлемде тек бір қызды – Эльгамды ғана көретінмін! Университетте үш жылымды өткіздім, осы уақытта шын бақытты едім – сүйгеніме ұзыннан ұзақ хат жазып, болашағыма зор үміт артып, арман теңізіне батып кететінмін. Тамаша қосақ болатынымызға сенімді едік. Мен, өзің білесің, әкешешемнің жалғыз ұлымын ғой, мол байлық келешекте мұрагерсіз қалмасын деп әкем менің үйленгенімді күтіп жүретін. Университетпен қош айтысып, үйге қайтып келіп, бірден Эльгам туралы әңгіме бастадым. Әке-шешем, қалай болса да, әсіресе жаңалықты шын қуана тыңдаған шешем үйленуге карсы болмады. Әкем, рас, біршама тымырсық, тіпті суықтық танытты, онысы мені аң-таң қылды. Келесі күні барлық жайтты Эльгамға, оның үйіне хабарлау керек деп шешілді. Құда түсетініміз туралы хабар қызметші жұрттың арасына тарап кетіп еді. Кенет бір кәрі қызметші әйел шешеме жүгіріп келіп, сес көрсете айғай салды: – Аспан айналып жерге түссін! Мунирдің Эльгамға үйленетіні рас па?!. Ағасы қарындасына үйленді деген не сұмдық! Олар ағалы-қарындас емес пе – екеуін мен өзім мына омырауыммен емізіп едім ғой! Бәйбіше, сіз не, мұны ұмыттыңыз ба? Шешем таңданыс білдірді: – Ештеңе есімде жоқ, білгем жоқ! Қызметші әйел айтқанынан қайтпай мені мен Эльгамды қатар емізгемін деп сұмдық қарғанды...

Бұл әшкере сөз төбемнен жай түсірді, көктегі күн жалп етіп өшіп қалғандай еді. Шешем менің қайғымды мейірімділікпен, аяушылықпен жеңілдетуге, кез болған сордан серпілтуге тырысты. Әкем де мұңға батқандай еді. Ойлана келе, бұл жаңа жағдайға керемет бір маңыз бермейінші деп шештім: өйткені менде Эльгамға деген аға мен қарындасқа тән сезім жоқ еді. Осы шешімім туралы естігенде әкем қарсылық білдірді, жаратқанның қаһары туралы айта бастады, иманнан кетесің, құдайсызсың деп айыптады: бұл реттегі діни заңдар ап-айқын ғой. Ақыр соңында көнуден басқа амал қалмады. Бәрі бытысып кетті: сөйтіп, Эльгамды сүйіктім деп емес, қарындасым деп та­ нуым керек болды. Шамам жеткенше одан қашқалақтай бастадым... Қайран қыз қатты тұйықталып кетті. Махаббатыма күдік келтіріп, әсіресе қызметшінің әлгі сөзі өз міндетінен құтылу үшін менің ойлап тапқан қулығым деп ойлағаны маған ауыр тиіп, жүрегімді жаралады. Эльгамды үміт үзер сұмдық бір торығу жаулап алды, жастық дәурені тез сола бастады – нәзік өркен қатал соққыны көтере алмайды. Эльгам қайтыс болды. Қатты қайғырдым. Шешем шамасы келгенше жұбатты. Уақыт бірте-бірте жарамды емдей бастады. Тіпті қанша әділетсіз, қатал болса да, әдетте тағдырдың жазғанына көнетініміз рас қой? Бір жыл өткен соң әкем сәтті жағдайды таңдап бір ағайымның қызына үйлен деп маған ұсыныс жасады. Бұл кезде ағайым өлген, оның жалғыз қызы әкемнің қамқорлығында қалған еді, ол бай туысын тәрбиелі қыз деп, келешек нағыз келін деп танитын. Басты нәрсе, әрине, басқа еді: некеміз қиыла қалса, біздің байлыққа жаңа дәулет келіп құйылар еді... Маған келсек, ол қызға деген ешқандай сезімім жоқ еді, оның үстіне үйленуді болмай қоймайтын шара деп қабылдадым. Өзіме ұнайтын қыз таба аламын, ал менің жүрегімді жаулап алады деген үміт менде тіпті жоқ еді: Эльгаммен өткен күндерім басымнан шықпайтын.

Тойдан кейінгі өмір сүреңсіз, сұрғылт қалыпта өтіп жатты. Күнделікті аралас – әйелім екеуіміздің арамызды жақындатты, әсіресе шешем көз жұмған соң. Қосағымнан мейірімділік пен аяушылық таптым. Ол – алла куә, жылы жүректі, көркем мінезді, әңгіме тыңдап, тіл табыса алатын әйел. Содан, бір күні өміріміздің қалыпты ағысын бұзған кез келді. Мені мен Эльгамды емізгемін деген, қарғыс атқыр қызметші әйел терезе жуу үшін сатымен шығып келе жатқан. Кенет саты құлап, қызметші еденге гүрс ете түсіп, оң қолын сындырып алды. Жақынырақ тұр едім, жақтырмай жүрсем де, көмектесуге ұмтылдым. – Құдай жазамды берді, е, мырзам! Қолымды қиратып алдым! – деп зар иледі қызметші. Қатты ауырғандықтан өзіне тән сабырды жоғалтып алып: – Мен өтірік ант ішіп, сені мен Эльгамды айырып жіберіп едім! Бірақ ол менің күнәм емес! Әкең ақшаға қызықтырып, өзінің бай ағайынының қызына сені үйлендіру үшін осы қылмысқа шырмап қойып еді... Осы мойындаудан кейін, достым, өз әкеме деген менің сезімімнің қандай болғанын баяндап жатпай-ақ қояйын. Оның жексұрын қылығына арландым. Масқара ғой! Жек көріп кеттім әкемді. Онымен бір үйде тұру жиренішті бола бастады, жалпы, мына дүниеде өмір сүру жиренішті болып кетті! Өзімді өзім өлтірейін деп шештім, әйткенмен баяу өлімді таңдап, шарапқа салындым. Көріп отырсың, ойланбай, ақылға салмай, әзәзілдің жолында басымды жоғалтып ішіп келемін – міне, соның ақыры! Әкемнің жүзінен мұң көрген сайын алынған кегімнің шаттығын сеземін. Ол ешқашан сыртынан ұрпағына қарап сүйсіне алмайды! Иә, достым, жақсылық пен мейірім күткен адамым бақытсыздық әкелді. Мунир әңгіменің майын тамызатын. Ол ептеп басқа тақырыпқа көшіп, мұңды оқиғаға қатысы жоқ басқа нәрселерді айтып кетті. Қайтатын уақыт келгенде соңғы кездесуіміз осы екенін сезгендей қимай қоштастым. Көзімнен жылт еткен жасты көріп Мунир мысқылдай жымиған.

жетіп қалғанын да байқамады. Осынау қалың шөп басқан жерге келгенде көбелек бір бейіттің құлпытасына қонып жоқ болып кетті. Қалай іздесе де, жігіт оны таба алмаған. Сонда ол құлпытасқа көз тастады. Онда өзіне бейтаныс бір әулеттің есімімен қатар «Акико» деген бір ауыз сөз жазылыпты, ал соңындағы сөйлем Акиконың он сегіз жасында қайтыс болғанын хабарлап тұр еді. Иероглифтің терең іздеріне мүк шығып, құлпытастың жиырма жылдан бұрын қойылғанын айғақтап тұр еді. Бірақ оның жақсы күтімде болғаны таңғалдырады: алдында таяуда ғана үзілген бір шоқ гүл мен таза су құйылған ыдыс тұр еді. Үйге қайтып келген жігіт нағашысының қайтыс болғанын естіді. «Ажал шіркін ұйқыдағы жанға ақырын келген кезде өлі жүз жымиды» дейді. Жиен жігіт шешесіне қайда болғанын және бейіт басынан не көргенін әңгімеледі. – Е-е! – деп даусы шығып кетті әйелдің. – Бұл сол Акико ғой! – Кім ол Акико деген, апа?! – деп сұрады жігіт. – Сенің мейірімді нағашыңа жас кезінде көршінің Акико деген тамаша қызын айттырып қойған едік. Бірақ қыз той белгіленген күннің қарсаңында көкірек ауруынан қайтыс болып кетті де, жас күйеу үлкен қайғыға батты. Қызды жерлеген ағаң: «енді ешқашан үйленбеймін, әйелдерге қарамаймын» деп өзіне-өзі сөз берді. Содан соң қалыңдығының бейітін көріп тұру үшін осы зираттың жанынан кішкентай үй тұрғызады. Осының бәрі жиырма жыл бұрын болған еді. Осы ұзақ уақыт ішінде, жаз болсын, қыс болсын, бәрібір сенің ағаң күн сайын зиратқа келіп, қызының басында дұға оқитын. Өзі бұл туралы біреудің еске салғанын ұнатпайтын, ешқашан ешкімге әңгімелемейтін... – деді жесір әйел. Бірақ әйтеуір Акико оны алып кетуге келіпті. Үлкен ақ көбелек соның жаны еді. Бір күні мен солып қалған гүлдің өз бұтағына қайтып оралғанын көрдім. Бірақ, өкініштісі, бұл – үркіп ұшқан көбелек еді...

Мен тым құрығанда жылытылған сакэсі бар өз шөлмегімді тезірек құтқарып алу керегін ұғынып, қыр көрсеткендей тура алдыма қойдым. Эйко жарты айдан бері жұмыстары онша жүрмей жатқанын айтып, оның бәрі түкке тұрмайтын жігіттердің көбейіп кеткенінен деп шағымданды. – Мен, астанада туған қыз, бұған қалай шыдамақ­ пын? – деп ол айқын білінетін, әлде ямагата, әлде фукусима акцентімен сөзін тұжырды. Расында, мен «Киёкава» мекемесіндегі тек өзге екі қыздың сөзіне қарап, акценті нақ Ямагата немесе Фукусима тұрғындарына тән деп шеше алатын болып едім. Олардың қателесуі де мүмкін. Әйтсе де, Эйконың Токиода туып-өспегені, оның үстіне, өзі сендіргісі келгендей, астананың дәл ортасындағы Канда ауданынан емес екені даусыз еді. – Білесіз бе, сэнсэй, бір күні біз бір жігіт екеуіміз өзі­ мізді-өзіміз өлтірмек болдық. Тағы құйып қойыңызшы! – Эйко әжептәуір қызыңқырап та қалып еді. Мен одан бірдеңе сұрадым. Ол шынаяқтың ернеуін жалап – тілі жуан, бір қарыстай ұзын еді – былай деді: – Құдай ақы, өтірік айтпаймын! «Қарағай үйшігінің» қожайын әйелінен сұраңыз. Мен дәл сол кезде соның қызметінде жүргем. Қалай болғанын айтып берейін бе? Тек алдымен «Нэтогав» ресторанына бірдеңе тапсырған жөн еді. Аямаңыз, сэнсэй, сізге ақша түскен сияқты ғой. Ақша туралы айтып едім, Эйко есіркеп таңдайын қақты. Содан соң астыңғы ерінін шығарып тағы сакэ құя бастады өзіне. – Кімнен сұрасаңыз да, жұмыстары ілгері баспай жатыр. Тіпті жиренішті. Осылай кете берсе, қарғыс атқан өмір­мен қош айтысуға тура келер, – деп міңгірледі Эй­ко. – Міне, Киси Ганмен де жол болмаушылықтың шарық­ тап тұрған шағында уланып өлейік деп шешіп ек. Айтып берейін бе, сэнсэй? Әдепкіде мұндай кезде селқос бола қалатынмын. Өйткені осы тектес қыздардың шімірікпей өтірік соғатын әдеті болады, өз өмірі туралы әңгімелерінің тоқсан тоғыз пайызы ойдан шығарылады – арзанқол романдарды

жөнелтті. Арзан асханадан «Қарағай үйшігіне» дейін бес минутте жаяу жетуге болатын, бірақ, «Қарағай үйшігі» сияқты мекемелердің салты бойынша, егер қызметші қызды басқа жерге шақырса, қожайын әйел кейбір соманы төлеуге тиіс еді – қыздар күнбе-күнгі жалақыда жүретін. Шақыртылған қыз бірден танымал болар еді, сондықтан қыздардың өзі «айып» төлеуге дайын тұратын. Жарты жыл өтті. Бір күні кешке «Қарағайлы үйшікке» сопа басын сүйретіп Киси Ган келді. Үстіне тозған кимоно, жалаң аяғына ескі сандал киген. Эйкоға автобуспен келдім деді, түрі іш өткізетін дәріні қатарынан бір жеті ішкен жанға ұқсайтын еді. Бұлар сакэнің бірінші шөлмегін әлі босатып үлгер­ меген, кенет Киси Ганның Эйконың мұнымен өлгісі келе ме деп сұрағаны. – Мен оны көре сала лезде «бұл жерде бірдеңе бар» деп шештім! Ал бірге өлейік деп ұсыныс жасағанда, е-е, достым, қайда бұрып бара жатырсың деп ойладым! – деді Эйко үнін әуездете созып. Киси Ган фирманың ақшасынан бес жүз иена жұмсап жіберіпті. Үйелмені – әйелі, үш баласы бар еді. Ал Эйкомен танысқалы бері ақша тіпті жетпейтін. Ол қолын ақырындап фирма кассасына сумаңдататын болды – әуелі қалтаға бес-он иенадан сүңгітіп жіберіп, Эйкоға деген махаббаты лапылдай түскен сайын батылданып он бес иенадан, тіпті нағыз жігіт осылай істеу керек деп санап, әр алғанда жиырма иенадан жымқыратын болды. Жаратқан сома бес жүз иенаға жеткенде әшкере болып, қожайыны ақшаны тез қайтаруын талап етті. – Қайтармасаң, сотқа берем, – деп қалың қара қас­ тарын қорқыта қозғап, шыңылтыр үнмен ескертті. Қожайын жетпістен асып кетсе де, әжептәуір жас кө­ рінетін. Киси Ган таныстарын жағалап шарқ ұрды, бірақ ұза­ май-ақ екі жүз иенадан артық жинай алмайтынын тү­ сінген, ал қожайын соманы түгел қайтаруын талап етті. Киси Ган әйеліне бәрін мойындауға батпай, Эйконы тастай алмаймын деп сендіріпті. Міне, содан соң басқа жол жоқ-мыс деп, оған бірге өлейік деп ұсыныс жасаған.

– Лас неме, байқаймын қайда бұрып бара жатқаның­ ды, деп ұға қойдым мен. Түсіндіңіз бе, сэнсэй? – Эйко қызына айғайлап жіберді. – Шынымен сізге түсініксіз бе? Жетпеген ақшаны тәнін сатып тауып берсе екен деп тіледі. Өлгім келмес, бірақ өтім жарылып кетсе де, үш жүз иенаны оған тауып берейін деп шештім. Тек мені оңай деп жүр екен! Ол кезде Эйконың өзінің жұмысы онша жүрмей жатқан. Ол Киси Ганға тиын-тебені ғана бар екенін, галантерея дүкеншесі мен қоғамдық моншаларға біршама қарыз екенін айтып шағынып, Киси Ганмен бірге өзінөзі өлтіруге дайын екенін айтты, оның үстіне бұл дос қыздарының арасында екеуара махаббаттың биік көрінісі деп саналатынын, олардың әрқайсысы өмірінде тым болмаса, бір рет осы секілді бірдеңені бастан өткізгісі келетін. Сонда Киси Ган бірдеңеге қатты бекінгендей, әсері аса күшті ұйқы дәрісін әкеліп, оны ішіп алғасын екеуі де мәңгі ұйқыға кететінін айтты. «Бүрсігүні кешке келем, байқа, айнып қалма», – деп ескертті ол. Эйко өзінде немістің ұйқы дәрісі бар екенін, өзіңнің үлесіңді әкелсең, болды деп жауап берді. «Ол қайдан жүр сенде?» – деп сұрады Киси Ган. Эйко дәрінің жақында уланған құрбысынан қалғанын, атауы есінде жоқ екенін, бірақ өлу үшін бір шымшым да жететінін айтып берді. Осымен олар тарқасын. – Келмейтін шығар деп шештім мен, бірақ бір керегі болар деп ұйқы дәрісін даярлап қойдым, – Эйко әңгімесін жалғады. – Қожайын әйеліміз басы ауырғанда әдетте норпон деген бірдеңені ішетін. Норпон – сынған әйнекше жалтыраған аппақ нәрсе, ал оған аздап ұн қоссаңыз, ұйқы дәрісіне ұқсайтын. Осылай істедім де. Қысқасын айтқанда, Эйко өзін-өзі өтірік өлтірмек болады. Рас, Киси Ганның келетініне сенімді емес еді, бірақ ол уәделескендей дәл келді. Мақтадан тігілген, іштен киетін ақ кимононы, осы секілді дамбалды көрсетті: киім қызымен бірге о дүниеге кетпек болған ғашық үшін жасалған екен-мыс. Мұндай кимоно мен дамбалды кез келген дүкеншеден бір жарым иенаға алуға болатынын Эйко кейін білді.

өлмек болған ғашықтар ажал алдында көңіл көтеруге тырысады ғой. Біз де сөйттік. Қашан ұйықтап кеткеніміз есімде жоқ. Тек түннің бір уағында біртүрлі дыбыстар оятып жіберді. Киси Ган төсекте аяғын талтайтып жіберіп, үздіксіз ықылықтап жатыр екен. Төсектен атып тұрып, жалаңаяқ күйімде полиция бөлімшесіне жүгірдім. Эйконың шатасыңқы әңгімесін тыңдап алып, жас полицей әбігер болды, әріптесін оятып, бөлімге тез телефон шалып, дәрігерге жүгіріп кетті. Бөлімшеге дәрігер келгенде Эйко төсін тырналап, ауырсынып бүрісіп қалды. Оған бір лайлы, ақ сұйықты қоярда-қоймай ішкізіп, асқазанын жуып жатты. Міне, міне, өліп қаламын деген үрейден Эйко тіпті дәрігердің қолын тістеп алды. Бұл уақытта басқа полицей «Қарағайлы үйшікке» бара жатқан. Оның не болып жатқаннан еш хабарсыз тұрғындары тыныш ұйықтап жатыр еді. Полицейлер аяғынан тік тұрғызған қожайын әйел мен қыздардың үрейі ғаламат ұшып, Киси Ган жатқан бөлмеге ұшып барды. Көздеріне бос төсек түседі. Киси Ган жоғалып кеткен. Ауырсынып, шыдамай сыртқа секіріп кетті деп шешті бәрі. Өрт сөндірушілерді оятып, шам жағып, іздеу басталды. Ұзамай көпірге жақын жағадан Киси Ганның сандалы табылады. Суға бірнеше жайпақ түп қайық түсіріледі, бірақ Киси Ганның денесі сол күйінше табылмайды. Осының бәрі туралы Эйко кейін естиді, өйткені оны полиция бөлімшесінен бірден ауруханаға алып кеткен еді. Полиция Киси Ган қызмет атқарған фирмаға телефондаса, ол, әлденеше күн болды, жұмыс істемейді деп жауап береді. Бұрынғы тұратын жерінен жақында көшіп кеткен, қайда екені белгісіз деген хабар келеді. Полиция тергеуі кезінде Эйко «мені өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті» депті. – Көрдіңіз бе, сэнсэй, қандай ақыл жасадым, – деп мақтанды Эйко. – Күдіктенбей мен де у іштім, Киси Ганның өліміне күнәмнің жоғы рас. Алдын-ала тергеу камерасында Эйконы екі жеті ұстап, шығарыпты. Бұл оқиға бәріне селқос қарайтын провин-

цияда болып еді. Дәрігердің, әрине, Эйконың асқазанынан айдап шыққанды сараптамаға беруге қолы тимеген. Киси Ганның сүйегі сол беті табылмады – сонымен іс бітеді. «Қарағайлы үйшіктегі» «өзін өлтірген екеу» туралы естелік қана қалды, осының шапағатымен Эйконың да Уракасуда ерекше танымал болып кеткенін айта кету керек. Бірақ, өкінішке қарай, танымалдылық басқа да дүниелер секілді өткінші ғой, екі ай өткен соң «Қарағайлы үйшікте» болған оқиға туралы ойлауды да ұмытып кеткен бәрі. – Бұл ештеңе емес, бірақ, сэнсэй, ары қарай не болғанын тыңдаңызшы, – деп жалғастырды Эйко. Мен сакэден бір сіміріп қойдым. – Тек осылай немқұрайлы жүз көрсетпеңізші. – Шынаяғынан Эйко біршама жұтып қойып, жөтелді, үш рет түшкірді, көзіне ытып шыққан көз жасын туалет қағазының бір жапырағымен сүртіп қойып айғайлай жөнелді: – Албасты басқыр! Жаныма қатты батты ғой! Білесіз бе, сэнсэй, әлгі Киси Ган тіпті де өлмепті! Мен өзім де Киси Ган тірі қалған шығар деп ойлай бастағам, бірақ ұсынысымды, өздеріңіз білесіздер, сыртқа шығарғам жоқ. Шамамен жыл өткен соң «Қарағайлы үйшігіне» жақын тұрған арзанқол асханаға бір жігіт кіріп, ішетін бірдеңе сұрады. Үстінде әбден тозығы жеткен костюм, қолында көксоқтаның көкесін көрген, шағын шабадан. Іңір кезі еді, үстелде бірнеше балықшы мен қайық иелері отырған, бірақ ешқайсысы енді кірген жігітке мән бермеді. Бұл жерде, олжа түсіріп қалатын кез болмаса, басқа бөтендерге көз тастау деген әдет жоқ еді. Әлгі жігіт бәрінен жүзін жасырғысы келгендей кепкісінің күнқағарын көзіне түсіріп отыр еді. Бірсыпыра ішіп алған соң ол қарсы алдында отырған қайықшыға қарап: – Тыңдашы, былтыр осы жерде біреу өзін-өзі өлтіріпті дейді ғой. Ол секілді бірдеңе болған да шығар, ұмытып қалыппын дегендей басын шайқады қайықшы. – Қалай сен білмейсің? «Қарағайлы үйшіктен» бір әйел болды. Оэй деп пе, Эйко деп пе, шақыратын. Ол дәрі сату-

шымен бірге өзін-өзі өлтірген еді ғой, – деп қоймады бейтаныс. Балықшылардың бірі әңгімеге құлай қойып, сөйлеп жатқанға ептеп қарай бастады. Содан соң таң қалған дыбыс шығара, онысын зорға басып, білдіртпей сыртқа атып шығып, жанұшыра полиция бөлімшесіне шауып кетті. Полицей бірден асханаға ұшты. – Мойында, сен Киси Гансың! Өтірік алдаймын деп те ойлама, міне, куә! – деді полицей иығынан қағып қалып. – Дұрыс, – басын салбыратып сыбыр етті әлгі жігіт. – Мен сол Киси Ганмын. Киси Ганды полицияға жеткізіп тастайды, бұл кезде «Киёкава» мекемесіне өткен Эйконы да шақырады. Киси Ганды көріп Эйко мәңгіріп қалыпты. – Ә, сен тірі екесің ғой?! – деп айғай салсын. – Сен де өлі емес секілдісің, – деп мырс етті Киси Ган. Бірінші тергеуде-ақ Киси Ган бәрін мойындады. Қатысып отырған Эйконы ыза буып, қаны басына шапты. Жігітке кенеше жабысып, бетін тырнап, тепкілей бастады. Тіпті оны Киси Ганнан жұлып алайын деген полицейді тістеп те алды. – Сіздің көзіңізше айтылмау керек еді, сэнсэй, – деп жалғастырды Эйко. – Бірақ еркектің бәрі – меніңше, жаны ашымас хайуан, сужұқпас алаяқ. Полицей де сол, сондықтан ғой тістеп алғаным. Шынында сені немене сонша жындандырған деп сұрадым Эйкодан. – Түсінбейтін не бар мұнда? – Эйко қайран қалды.– Киси Ган менде күшті ұйқы дәрісі бар деп сендіріп еді, ал өзі кәдімгі ас содасын ішіпті! Мені қалай ақымақ қылғанын көрдіңіз бе! – Эйконың еңіреп жылап жібергені сонша, осының бәрі былтыр емес, кеше ғана болғандай. – Ол оп-оңай мазақ етті ғой. Қалай ыза болмаймын, мен сорлы! Езуімді зорға жиып, сұрақ қойдым. – Қалай сөйтіп салыстыра аласыз?! – деп қатты ашуланды Эйко. – Шынында да у ішкен мен болып шықтым ғой. Дәрігер маған алғашқы көмегін көрсетіп, түтігін аузы-

Чжоудың есі ауып қала жаздайды. Қыздың қолын ұстап, неге келгенін сұрады. – Сені түсімде де ұмыта алмаймын, – деді қыз жылап отырып. – Ал мені басқа біреуге ұзатамыз деп әлек. Сенің ғұмыр бойы мені ғана сүйіп өтетініңді білем. Сондықтан өзімді саған арнап, әке-шешемді тастап кеттім. Бақыт пен қуаныштан жігіттің тілі байланып қалғандай болды. Содан соң ол қызды қайыққа жасырып, екеуі күндіз-түні тынбай жүзіп, бірнеше айдан соң Сычуаньға жетеді. Бес жыл ішінде Цяньянь екі ұл тапты. Әке-шешесімен хат алыспады, десе де, оларды бір сәт есінен шығармайтын. Бір күні ол көзіне жас алып: – Ғұрпымыз бен салтымызды бұзып саған келіп ем. Міне, бес жыл болды, әке-шешемнен хабарсыз кеттім. Мендей қайырымсыз қызға жер үстінде орын жоқ қой. – Қайғырма, алып барам сені ол кісілерге, – деді оның сөзіне қатты ұйыған күйеуі. Сөйтіп, екеуі Хэнчжоуға сапар шегеді. Чжоу Чжан Идің үйін бірінші болып аттайды; күнәсін мойнына ала отырып, ол бастан өткеннің бәрін айтып береді. – Түсінбедім, не деп отырсың, – деп қайран қалды Чжан И. – Цяньяньді ауыр дерт шалған, осы жылдар ішінде көкірегіне шер байланып ол өз бөлмесінде жатыр. – Өй, ол қайықта емес пе! – деп шар ете қалды Чжоу. Чжан И одан сайын таңғалып, қызметшілерін жаға­ ға қарай жұмсайды. Шынында да, қайықта жайнап, жар­ қырап Цяньянь отыр еді. Қызметшілерді көріп ол: – Әкем мен шешем аман ба? – деп сұрады. Ауыздарын ашып қалған қызметшілер кері қарай шауып келіп, көргендерін қожайынына айтып береді. Бөлмесінде жат­ қан ауру қыз не болғанын естіген соң төсегінен тұрып, үстін ретке келтіріп, киімін ауыстырды. Жымиған күйі, бір сөз айтпай, басқа Цяньяньды қарсы алуға шығады. Содан соң елдің алдында екі қыз бірігіп, екі түрлі киім киген, бір ғана адамға айналады. Бұл таңғажайып оқиғаны Чжан И шаңырағы құпияда ұстайды. Бұл туралы тек жақын туыстары ғана білсе керек.