Бастапқы кәсіби білімді жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу барысында пайдалануына арналған оқулық ретінде «Білімді дамыту Федеральды институты» Федеральды мемлекеттік мекемесі ұсынған.

2009 жылдың 29 шілдесі күні берілген тіркеу нөмірі 209,

5-ші басылым, стереотип түрінде.

ӘОЖ 621.791.01(075.32) КБЖ 30.4я722

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

Мәскеу, № 31 Политехникалық колледжінің дәнекерлеу және термиялық кесу арнайы технологиясының оқытушысы;

В.В.Овчинников, техника ғылымдарының докторы, профессор, «МиГ» Ресей ұшаққұрастыру копорациясы» ФМБК дәнекерлеу зертханасының бастығы

. — 5-ші басылым., стереотипті. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. —     192 б. Материалды орыс тілінен аударған

Ержан Айдарханұлы

Дәнекерлеп құрастыру барысында технологиялық үрдіс қарастырылған. Дәнекерлеу түрлерінің, дәнекерлеу жапсары және жалғау түрлерінің сипаттамалары берілген. Дайындау жұмыстарына арнаналған құрал-жабдық, сонымен қатар құрастыру және дәнекерлеу жабдығы ұсынылған. Дәнекерлеп жалғау сапасын бақылауға көңіл аудару алынып тасталды. Типті дәнекерлеу арқылы құрылыс жүргізе отырып құрастырудың беріктігін есепке алу әдістері сипатталған. «Дәнекерлеуші» мамандығы бойынша (МДК.02.05) «Барлық кеңістікті күйде түрлі болаттардан, түрлі-түсті металддардан және олардың қорытпаларынан, шойындардан жасалған бөлшектеді дәнекерлеу және кесу» ПМ.02 кәсіби үлгісін меңгеру барысында осы оқулықты қолдануға болады.

Орта кәсіби білім алушы студенттерге арналған оқулық

КБЖ 30.4я722

Құрметті оқырман!

Аталмыш  оқулық  «Дәнекерлеуші»  (электрмен  дәнекерлеу және газбен дәнекерлеу жұмыстары) мамандығы бойынша оқыту- әдістемелік жинағының бір бөлігі болып табылады. «Барлық кеңістікті күйде түрлі болаттардан, түрлі-түсті металдардан және олардың қорытпаларынан, шойындардан жасалған бөлшектеді дәнекерлеу және кесу» ПМ.02 кәсіби үлгісін үйренуге арналған оқулық. Жаңа буын өкілдерінің оқыту-әдістемелік жинақтарында жалпыға білім беру және жалпы кәсіби мамандықтар мен кісіби үлгілерін үйреніп меңгеруге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары қамтылған. Әрбір жинақта жалпы және кәсіби құзырлықты игеруге арналған оқулықтар мен оқу құралдары, сондай ақ оқыту-үйрету және бақылау құралдары қамтылған. Оқытып-үйрету баспалары электронды білім бері қорларымен толықтырылып тұрады. Электронды қор интерактивті жаттығулар мен жаттығып-үйрену құралдарымен қатар теориялық және практикалық үлгілерді, мультимедиялық нысындарды қамтыған, сонымен қатар қосымша материалдар мен интернеттегі қорларға сілтемелер берілген. Мұнда терминологиялық сөздік пен электронды журнал қоса берілген, олар оқыту барысында жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі сияқты негізгі көрсеткіштерді қамтиды. Электронды қор оқытып- үйрету барысында оңай түрде пайдаланылады және түрлі оқу бағдарламаларына бейімдеуге де болады. «Барлық кеңістікті күйде түрлі болаттардан, түрлі-түсті металдардан және олардың қорытпаларынан, шойындардан жасалған бөлшектеді дәнекерлеу және кесу» мамандығы бойынша оқыту- әдістемелік жинағында «Барлық кеңістікті күйде түрлі болаттардан, түрлі-түсті металдардан және олардың қорытпаларынан, шойындардан жасалған бөлшектеді дәнекерлеу және кесу. Екі бөлімнен тұрады» атты электронды білім беру қоры қамтылған.

Құрметті оқырман!

Дәнекерлеу ісі – шаруашылық қызметінің көптеген салаларында сәтті түрде пайдаланылатын түрлі құрастыру өндірісіндегі технологиялық жұмыс барысы болып табылады. Әлемде дәнекерлеу ұстаханаларын алғаш рет ұйымдастырған орыс инженерлері Н.Н.Бенардос пен Н.Г. Славянов дәнекерлеу өндірісін жолға қойды. 1929—1935 жылдары елімізде металдарды дәнекерлеу ісінің дамуы оны іс жүзінде қолдануының артуымен қатар жүрді. Вагон және автокөлік құрастыруда көтергіштер, теміржол көпірлері мен басқа да құрылыстарды дайындау кезінде қолданылатын жапсарлап құрастырудың орнына дәнекерлеу келді. Металдерды  жұқалап өңдеу өндірісінің ұлғаюына байланысты құюмен немесе қалыптау жолымен дайындалған бөлшектерден жинақтап құрастыру басталды. Құйылмалы бейтехнологиялық бөлшектерді жұқалаған металдарды дәнекерлеу ығыстырып шығарды. 1930 жылдың соңында дәнекерлеп құрастыру технологиясы мен дәнекерлеу саласы түбейгейлі өзгерді. Академика Е.О.Патонның көрнекті қызметі мен УКСР ҒА электрмен дәнекерлеу Институтында жүргізілген зерттеулердің арқасында балқыта отырып автоматты түрде дәнекерлеу пайда болды. 1942 жылдан бастап дәнекерлеудің осы тәсілі танк, өздігінен жүретін зеңбірек қондырғылары мен әскери жабдықтарды дайындауда кеңінен пайдаланылды. Дәнекерлеу соғыстан кейінгі жылдары бұзылған зауыттарды қысқа уақыт ішінде қайта қалпына келтіру, теміржол көпірлерін тұрғызу мен құрал-жабдықтарды жөндеу қажет болған кезде маңызды рөл атқарды. Дәнекерлеу техникасы саласында айтарлықтай қол жеткізілген нәрсе электрқожды дәнекерлеудің пайда болуы, ол үлкен қалыңдықтағы металдан жасалған құрастырмаларды әзірлеудің технологиялық жұмыс барысын айтарлықтай өзгертті. 1940-шы жылдардың соңында қорғалған газбен, ал 1950-ші жылдары — көміртектің диоксидімен (көмірқышқылды газбен) дәнекерлеуді өндірісте қолдана бастады. Осымен қатар дәнекерлеудің өзге де әдістері, дәнекерлеу құрал-жабдықтары мен жабдықтау ісі

жетілдірілді.

Аса сенімді қазіргі заманғы дәнекерлеп құрастыруларды олардың беріктігі мен пайдалану қасиетін арттыратын болаттан, сондай ақ түрлі-түсті металдар мен олардың қорытпаларынан дайындайды. Дәнекерлеудің технологиялық жұмыстары мен дәнекерлеу құрал- жабдығы бір-бірінен көлемі мен ауқымы жағынан айтарлықтай ерекшеленетін металл құрастырмаларын жасауға мүмкіндік береді. Көптеген қолданыстағы дәнекерлеп құрастырудың техникалық қоры таусылып бара жатқандықтан, ғалымдар мен инженерлер олардың жұмыс қабілетін бағалаудың және пайдалану мерзімін арттырудың анағұрлым жетілген әдістерін жасап  шығаруда, олардың техникалық күйіне диагностика жүргізуге арналған құрал- жабдықтардың жобасын жасауда, сондай ақ дәнекерлеп құрастырудың қажыған бұзылуға қарсы тұруын арттыру жолдарын қарастыруда әрі дәнекерлеу құрылыстарын жөндеу, қайта қалпына келтіру мен қайта құрастырудың технологиялық жұмыс үрдістерін әзірлеуде. Шаруашылық қызметінің түрлі салаларында негізгі инженерелік құрастырулар дәнекерлеу болатын әрі солай болып қала бермек. Сонымен қатар болат пен қорытпаларының кеңінен қолданылатын маркаларының орнына анағұрлым үнемді әрі мықты материалдар келуде. Осыған байланысты дәнекерлеудің технологиялық үрдістері, дәнекерлеу материалдары мен құрал-жабдықтар да өзгеруде. Осы күннің өзінде жаңа дәнекерлеп құрастырудың жаңа бағыты байқалуда. Сонымен, химиялық белсенді заттарды тасымалдауға арналған үлкен жүкті танкерлерді құрастыру ісінде

кеме жасауда дуплексті мүжілуге төзімді болаттарды пайдаланады. Осы  қабырғалары қалың болаттардан жасалған құрылыстарды дәнекерлеуді ұнтақты сымды қолданудың механикалық әдісімен орындайды, ол металдағы жапсарланған    жерлердің    пішінін    аз    өзгертіп жарықшақтарды

болдырмайды.

Тез жүретін кемелер мен серуендеу яхталарын темірдің терең балқуына жағдай жасайтын, дәнекерленген жапсарда тесіктерді болдырмайтын тұтастай алюминді сымдымеханикалық аргондоғалық дәнекерлеу тәсілін пайдалана отырып, беріктігі жоғары, икемділігі мен дәнекерленіп жабысуы жақсы алюминий қорытпаларынан жасап шығарады. Қазіргі кезде беріктігі жоғары алюминді қорытпаларды жалғау үшін үйкеу арқылы ротациялық дәнекерлеуді пайдаланады, ол дәнекерленетін бөлшектерді балқытпастан жүзеге асырылады. Бұл әдістің артықшылығы дәнекерлегеннен соң түзету немесе тазалау, ажарлап өңдеу сияқты жұмысы ауқымды операциялар жоқ жерде жұмыстың жоғары өнімділігі мен дәнекерлеп жапсарлаудың сапасын арттырып,  пішінді  шамалы  ғана  өзгертетіндігінде. Осымен  қатар

дәнекерлеудің бұләдісініңмынадайкемшіліктері барекенінатапөткен дұрыс: әсер ететін аймақта бұлшектің қалыңдығын технологиялық пішу тәсілі бар болу қажеттігі, жалғау сапасын бақылаудың күрделі екендігі және егер қалыңдығы 3 мм-дан кем болған жағдайда ғана дайындаманы дәнекерлеудің мүмкін болуы.

Химиялық машина құрастыруда мұнай өнімдері мен газды сақтауға арналған ыдыстардың құрылысы өзгереді. Сұйытылған газды сақтауға арналған үлкен ыдыстардың изометриялық қоймалары кеңінен қолданылады. Бұл сақтау қойма ыдыстарының қабырғалары екі қабатты болып келеді, ол ішкі жағында қоспалы болаттан, ал сыртқы жағы көміртекті жасалған. Көміртекті болаттан жасалған сақтау ыдысының қақпағы мен сұйытылған газдың арасында алюминийден жасалған аспалы жабын болады. Сақтау ыдысының мұндай құрылысы сұйытылған газдың тұрақты температурасын ұстап тұруға мүмкіндік береді. Магистральды өткізу құбырларын тұрғызған кезде беріктігі жоғары жақсы хромдалған болаттарды пайдалана бастайды. Осы болаттардан жасалған құбыларды механикалық дәнекерлегенде қималарды саңылаулы етіп қиып, тұтастай марганецті сымды немесе құрамында никелі бар ұнтақты сымды пайдаланады.

нысандарында рутилді ұнтықты сымды пайдалану арқылы механикалық тәсілмен дәнекерлейтін төзімділігі жоғары болаттан жасалатын жүк көтеру машиналары пайда болды, бұл жұмыс барысының өнімділігін арттыруға, дәнекерлеу техникасын жеңілдетуге және ауқымы ірі көтеру желілерін екінші жағына аудармастан кез-келген кеңістікте дәнекерлеу жапсарларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сілкіну және қарқынды күштерінің әсерінен көп қабатты ғимараттардың төзімділігін арттыру үшін олардың қаңқаларын беріктігі мен төзімділігі жоғары болаттардан дайындайды. Мұндай жағдайда өнімділігі жоғары технологиялық жұмыс барысы мен дәнекерленетін жапсарлау металының айтарлықтай жабысқақтығы мен көлденең күйі орындау кезінде олардың сапасының жоғары болуын қамтамасыз ететін дәнекерлеу материалдары қажет. Мұндай материалдарға ұнтақты өзін-өзі қорғаму сымы жатады. Дәнекерлеу құрастырмаларын ары қарай жетілдіру бірнеше бағытта жүзеге асырылатын болады.

Алюминий мне титан негізіндегі беріктігі мен төзімділігі жоғары болаттарды пайдалану көлік құралдарын, сақтау ыдыстары мен құрылыс ғимараттарының дәнекерленетін құрастырмаларын жеңілдетеді.

Жаңа технологиялық жұмыс бағытын таңдау (үйкей отырып ротациялық  дәнекерлеу,   қатты  қорытпалардан  жасалған   ұнтақты

сымның көмегімен механикаландырылған дәнекерлеу және бейімдей отырып басқару жүйлерін қолдана отырып автоматты дәнекерлеу жұмысы) дәнекерленетін құрастырмалардың сапасын айтарлықтай жақсартады. Бұзылу механикасының теория ережелерінің негізінде дәнекерлеп құрастыру негізінде дәнекереленетін құрастырмалардың шекті күйін есептеудің жаңа әдістерін әзірлеп шығару кепілдік берілген қоры болған жағдайда болуы ықтимал беріктігі мен төзімділігін ескере отырып дәнекерленетін құрастырмалардың жобалық материалдық ауқымдылығын азайтуға мүмкіндік береді.

1 Тарау

МАШИНА БӨЛШЕКТЕРІНІҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖАЛҒАУ ТӘСІЛДЕРІ

Машиналар, механизмдер, аспаптар, құралдар мен өзге де құрарстыру құрылымдары бөлшектерден тұрады.

Бөлшек

Ал түйін болса бірдай мақсаттағы бірнеше бөлшектерден тұрады және аяқталған құрастыру бірлігі болып табылады. Барлық машинада дерлік қолданылатын бөлшектер болсын немесе түйіндер (бұрандамалар, білікшелер, механикалық берілістер және т.б.) болсын, оларды жалпы мақсаттағы бөлшектер немесе желілер деп атайды. Ал қалған барлық бөлшектер мен түйіндер (тістегеріш, еспелі бұрамалар және сол сияқтылар) арнайы мақсатта қолданылады. Жалпы мақсаттағы бөлшектер мен түйіндердің бірнеше тобы бар,

олар:

Тағы да бір топты машинаның тірек бөлшектері мен түйіндері (негізгі арқалықтар, жиектер, плиталар, тұғырлар, тіректер мен тіреуіштер, қораптар) және ыдыстар құрайды. Бұл тапқа шартты түрде серіппелер мен серіппелі темірлерді (рессор) кіргізуге болады. Арнайы мақсаттағы бөлшектер мен түйіндердің тағы да бірнеше топтары бар, оларды қолданылу саласы:

Машиналардың бөлшектері мен түйіндерін металдарды құю, дәнекерлеу және соғу жұмысы, қалыптау және сығымдау жұмыстарын өз ішінде қамтитын қысым арқылы өңдеп жасайды.

Құю.

Құю жұмысы балқыған металды дайындаманың кон- фигурациясы бар арнайы қалпына құюдан тұрады. Суыған кезде құйылған металл берілген пішінді сол күйінде сақтап қалады да қатаяды. Құюды цилиндр, мінбас, иінді білікшелер, тісті дөңгелектер, станоктардың  тұғырлары,  турбинді  қалақтар,  сыртқы  денелер  мен редукторлардың қақпақтарын дайындау үшін қолданады.Құю жұмысы ірі және жаппай өндірісте экономикалық тұрғыдан өзін өзі ақтап шыққан. Құю жұмысы арқылы аз піше отырып, тіпті қосымша өңдеуді қажет етпестен (дәл құю) кез келген көлем мен күрделі пішіндегі бөлшектерді алуға болады. Оның кемшілік тұстары құйылған бөлшектердің аз сенімділігі мен жұқа және қалыңдығы жағынан айтарлықтай айырмашылығы бар қабырғалы бөлшектерді дайындаудың мүмкін еместігі.

Дәнекерлеу жұмысы.

Құю жұмысымен салыстырғанда, дәнекерлеу жұмысы құрылыс бөлшектерінің (құйылған бөлшек қабырғаларының қалыңдығы дәнекерленген бөлшектерге қарағанда 2-3 есе артық) қалыңдығын азайту және оны механикалық өңдеудегі пішу есебінен металды едәуір үнемдейтін жұмысы аз үрдіс болып табылады. Дәнекерленген түйіндердің салмағы құйылғандарға қарағанда 30-50%-ға азаяды. Дәнекерлеу жұмысының аз болуы өзек мен құю пішіндерін құю үлгілерін әзірлеу сияқты операциялардың жоқтығымен байланысты. Дәнекерлеу күрделі пішіндегі түйіндерді дайындау кезінде анағұрлым мақсатты түрде қолданылады, олардың бөлшектерін металды жұқарту, соғу, таңбалау немесе құю арқылы жасайды. Түрлі мақсаттағы дәнекелреу бөлшектері мен түйіндерін энергетикалық, металлургиялық және көлік құрал-жабдықтарында, химиялық өнеркәсіп пен т.б. өндірістерде пайдаланады.

Соғу жұмысы.

Соғу жұмысы кезінде  дайындаманың  пішіні  мен көлемін дайындаманың жекелеген учаскелеріне әмбебап құралмен рет-ретімен әсер ету жолымен өзгертеді. Соғу барысы белгілі операциялардың кезекпенен орындалуы болып табылады. Олардың негізгілері –

деп аталады) арқылы әзірлейді. Поковки меньшей массы можно изготавливать как ковкой, так и штамповкой. Соғу жұмысы – бұл салмағы 250 тоннаға (гидрогенератор білікшелері, турбинді дискілер, кеме қозғалтқыштарының иінді білікшелері және т.б.) дейінгі соғылған бұйымдарды жасаудың жалғыз ғана мүмкін тәсілі. Салмағы аз соғылған бұйымдарды соғумен де қалыптаумен де дайындауға болады.

Қалыптау жұмысы.

Қалыптау жұмысын орындау кезінде дайындаманың пішіні мен көлемін арнайы құрал – қалыптың көмегімен өзгертеді. Суық жолмен қалыптау жұмысын дайындаманы алдын-ала қыздырмастан орындайды. Оның көмегімен көлемді әрі жапырақшалы бөлшектерді жасауға болады.

Суық күйінде сығып шығарғанда дайындаманы қуысқа қояды, ол жерден металды жұмысшы құралдағы саңылауға сығып құяды. Шыбықтан немесе сымтемірден суық күйінде түсірген кезде қалыңдау   жағы   бар   бөлшектерді,   тұтастай   бөлшектреді   және

саңылаулы бөлшектерді (тойтарма шеге, бұранда, бұрама, шеге, сомын, аунақша, жұлдызшалар және т.б) қалыптайды. Сонымен қатар жоғары жағының дәл көлемі мен жоғары қалпы беріледі, осының нәтижесінде көптеген бөлшектерді кесу арқылы өңдеудің қажет болмайды.

дайындама металын қалыптау қуысын толтыру арқылы жасап шығарады. Мұндай тәсілмен күрделі пішіндегі, тұтас және саңылаулы бөлшектерді дайындайды. Бөлшектердің көлемі дәл әрі үстіңгі жағының сапасы жоғары болады. Суық        күйінде        жапырақшалы        қалыпқа        құйған        кезде әдетте қалыңдығы 10 мм-ден аспайтын оралған күйіндегі таспа немесе жолақ, жапырақ

дайындама болып табылады. Мұндай тәсілмен қол сағатының тілінен бастап автокөлік, ұшақ, зымырандарды  қаптауға

дейін алуан түрлі бөлшектер әзірлейді.

Жапырақшалы қалыпқа құю тәсілін өндірістік түрлі салаларында қолданады, себебі ол үстіңгі беттің жоғары өнімділігін, көлемінің дәлдігін және сапасының жоғары болуын қамтамасыз етеді.

Ыстық күйінде көлемді қалыпқа құю кезінде қыздырылған дайындаманы соғып әзірлеуге қарағанда толтырусыз күрделі конфиругациялы бөлшектер жасауға болады, бұл оларды ары қарай кесу арқылы өедеу көлемін айтарлықтай қысқартады. Қалыпқа құю өнімділігі өте жоғары. Сонымен қатар қалыпқа құю — тек бір типті бөлшектерді жасауға ғана жарамды қымбатқа түсетін құрал болып табылады. Осыған байланысты қалыпқа құю жұмысы бірдей етіп шыңдалған темірлердің үлкен партиясын дайындау кезінде ғана экономикалық тұрғыдан тиімді болмақ. Ыстық күйінде көлемді қалыпқа құю жолымен автокөлік, трактор, ауылшаруашылық машиналары, ұшақ, темір жол, станоктар және тағы басқа құралдардың маңызы бар бөлшектеріне арналған дайындамалар жасалады.

Сығымдау жұмысы.

Сығымдаудың жұмыс барысы қалыптың тесігі арқылы жабық қалыпта тұрған дайындаманы сығымдаудан тұрады. Бұл әдіспен тұтастай әрі қуыс шыбықтар, түтіктер мен басқа да бұйымдар дайындалады. Сығымдау арқылы сондай ақ арнайы болаттарды, түрлі-түсті металдар мен қорытпаларды өңдеуге болады, икемділігінің төмендігіне байланысты оларды қысым арқылы басқаша өңдеу жолымен пішіндерін өзгерту мүмкін емес немесе аса қиын. Сығымдау жұмысының кемшілігіне металл қалдықтарының ( бастапқы дайындама көлемінің 40 %-на дейін) едәуір көп шығуын жатқызуға болады.

Кесу жұмысы.

Кесу арқылы станокпен өңдеу бөлшектердің үстіңгі бетін жоғары дәлдікпен өңдеудің негізгі тәсілі болып табылады.Бұл жұмысты атқарғанда бұйымның қажетті геометриялық пішіні мен

көлемін шығыру үшін дайындаманың үстіңгі бетінен кесу құралымен металл қабаты жоңқаланы кесіледі. Дайындамадан металл қабатын алып тастау үшін жнау құралы мен дайындаманы өзара ауыстырып жылжытып отыру қажет. Құрал мен дайындаманы осындай ауысып жылжытып отыратын металл жону станоктарының жұмысшы жақтарына (шпиндель, үстел, айналмалы бас) дайындаманы қондырып бекітеді.

Жону станоктарында дайындамалардың сыртқы, ішкі және бүйір беткейлерін өңдейді, сондай ақ дайындаманы бөлшектеп кеседі.

Бұрғылау станоктарында бітеу тесіктер мен тура тесіктер жасайды, сонымен қатар алдын-ала жасалған тесіктердің көлемін ұлғайтады немесе олардағы ішкі бұрамаларды кеседі.

Қашап кеңейту станоктарында бұрғылау,  үңгілеу,  кеңейту және ұңғу, жонғышпен сыртқы цилиндрлік үстіңгі беттерді жону, бүйірлерді кесіп алып тастау, бұрамаларды кесу және жазық беткейлерді фрезерлеп өңдеу жұмыстары атқарылады.

Кесу арқылы өңдеудің кемшілігіне жоңқа түрінде материалдың көп шығындалуын жатқызуға болады.

1.3.

Қосып ажырату арқылы жалғау бөлшектерге зақым келтірместен оларды ажыратуға мүмкіндік береді. Егер жалғау жұмысының шарттарына қарай оны бөлшектеу және құрастыру қажет болса, онда бұрамалы, штифтті, ұстатқышты, саңылаулы, ойма кілтекті немесе профилді жалғауды қолданады.

Бұрамалы жалғау.

Бұранда, бұрама, бұрамалы тұтастырғы және басқада бөлшектер мен түйіндерді пайдалана отырып қосып-ажырату арқылы жалғау. Бұранда –бұрама сызығы бойымен орналасқан айналу денесінің үстіңгі бетінде кезектесіп келетін дөңес пен ойыс жерлер болып табылады. Үстіңгі беттің пішініне байланысты бұранда цилиндрлік немесе конустық болып келеді.

1.1- Сурет Метрикалық бұранданың негізгі геометриялық көрсеткіштері: d

d

h

h~

0,54р; p

бұранда адымы; а — бұранда профилінің бұрышы Цилиндрлі бұранда анағұрлым кеңінен қолданылады, ал конустық бұранда болса тығыз жалғау жұмыстарына қолданылады. Бұранданың профилдері үшбұрышты, трапецидалды, дөңгелек немесе басқалай да (қима сұлбасы) болып келеді Оң және сол бұранда болып бөлінеді (оң жағындағы бұрамалы сызық сол жағынан оңға қарай, ал сол жағындағы болса оң жағынан солға қарай бағытталған). Әдетте оң жақ бұранданы пайдаланады. Көп кірісті бұранданың орамдары бір-бірінен бірдей қашықтықта жатқан екі немесе бірнеше бұрамалы сызықтар бойымен бағытталған. Бөлшектерді жалғау үшін көбінесе бір кірісті бұранданы, ал көп кірісті болса ең бастысы бұрандалы механизмдерде пайдаланды. Анағұрлым кеңінен таралған метрикалық бұранданың негізгі геометриялық көрсеткіштерін қарастырайық (1.1-Сурет). Оларға мыналар жатады:

а

б

d

р

болып табылады (1.1-суретті қараңыз). Метрикалық бұранданың ірі және ұсақ адамы болады. Дайындап  әзірлеудің  тозуы мен қателігі ірі адымды бұрандаға әсер ете қоймайды. Ұсақ адымды бұранда қарқынды жүктеме түсетін жалғайтын жерлерге қолданылады және өздігінен бұралып шығып кетуге бейім тұрады.

деп аталады (1.2, а суретін қараңыз), ал құбырлар мен арматураларды ауа өткізбейтін жалғау жұмыстарына арналған. Ластанған ортада бұрап кіргізіліп бұрап шығарылатын үлкен қарқынды жүктемеде пайдаланылатын бұрамаларға

бұранда салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады (1.3, а-суреті). Мұндай бұранданы жону-бұрама кесу станоктарында кеседі, бұл оны жоғары дәлдікте дайындайды.

а

б

в

Трапецеидальды бұранда (1.3, б-суреті) бұрама-сомын берілісі мен бұрамдықты беріліс үшін негізгі болып табылады, ол дайындау кезінде ыңғайлы, сондай ақ үйкелуге аз шығын жұмсай отырып үшбұрышты бұрандадан айырмашылығы бар, ал тікбұрышты бұрандаға қарағанда анағұрлым жоғары беріктігімен ерекшеленеді. Бір жақты остік жүктемені қабылдайтын бұрамалар үшін орамдардың бейсимметриялық трапецеиалды профилі бар тіректі бұранда (1.3, в -

суреті )

пайдаланылады.

Бекіту бөлшектерінің негізгі типтері бұрандамалар (1.4, а - суреті), бұрамалар (1.4, б

, оларды бұраманың қажетті сенімділігін қамтамасыз етпейтін материалдардан жасалған кішігірім қалыңдықтағы бөлшектерді жалғау үшін пайдаланады.

а — бұрандамалармен; б

в

Бір ұшында басы бар, екінші ұшында бұрап кіргізуге арналған бұрамасы бар оқтамалар

бұрамалар деп аталады, оларды жалғанатын бөлшектердің бірі қалың болып, сомынды қоятын жер болмаған жағдайда немесе жалғап тұрған жердің сыртқы түрін жақсарту қажет болған жағдайда пайдаланады. Бөлшектер дайындалатын материалдар бұраманың қажетті беріктігі мен сенімділігін қамтамасыз етуі тиіс. Ұштастыру өзегін жалғанатын бөлшектердің біріне бұрап кіргізеді де, екінші бөлшекке ұштастыру өзегінің қарсы жағынан сомынмен бекітеді.

Бұрама кесілген саңылауы бар жалғанатын бөлшек материалы жалғауды жиі бөлшектеп құрастыру кезінде осы бұраманың қажетті түрде ұзақ пайдаланылуын қамтамасыз етпеген жағдайда ұштастыру өзектерін бұрамалардың орнына пайдаланады. Жекелеген бұрамалы жалғайтын жерлерге тығырықтар мен сомынды құлыптар пайдаланады.

Тығырықтар тіректі үстіңгі беттің алаңын ұлғайту мақсатында сомынның, бұрандама және бұрамалар бастарының астына қондырылатын төсемелер болып табылады.

Сенімді, ыңғайлы, дайындалуы оңай, кішігірім ауқымды болғандықтан, сондай ақ жалғанатын бөлшектерді дәл  қондыратын және бекіту бөлшектерін мықтап бекітудің кез-келген деңгейін орындайтындықтан

бұрамалы жалғау әрекеті құрылыс, көтеру және өзге де металмен құрастыру жұмыстарында кеңінен пайдаланылады. Дегенмен, бұрамалы бөлшектерге салмақ түсіру мұндай жалғанған жерлердің беріктігін азайтады.

Штифті жалғау.

Штифтерді машиналардың жалғанатын бөлшектерін дәл қондыру үшін, мысалы редуктордың қақпағының оның сыртқы денесіне қатысты күйін бекіту үшін пайдаланады.

тәрізді болып келеді, олар жазық (1.5, а - суреті), кесік, жырақталған (1.5, б

в

және ажыратылмалы (1.5, г - суреті) болады.

Бекіту бөлшектерінің басқа түрлерімен салыстырғанда конус пішінді штифтердің артықшылығы жұмысшы орынған бірнеше мәрте қондырып қайта шығаруға болатындығында. Жазық штифтерді машиналардың бөлшектерін өзара орналасуын бекітуге, ал жырақтарын бөлшектерді тек бекітуге қолданады. Жырақ штифтер анағұрлым сенімді (түсіп қалуы сирек кездеседі) болып табылады, сондай ақ жалғанатын жерлерді көп мәрте құрастырып бөлшектеуге болады.

а

б

в

Ұштары ажыратылмалы болып келетін конус тәрізді штифтерді сілкінетін және соғылатын немесе үлкен жылдамдықта қозғалатын жалғанатын жерлерге қолданады. Ұстатқышты жалғанатын жерлер. Біліктер мен өстерде, цилиндрлі бағаналарда, тіреуіштер мен  құрастырманың  өзге де бөліктерінде бөлшектерді бекіту үшін ұстатқышты жалғау қолданылады. Оған мысал ретінде

ұстатқышты жалғау . Қосып ажыратылмалы күпшекті қолданған жағдайда жалғаудың салмағы мен құны артады, бірақ ұстатқышты біліктің кез-келген жеріне қондыру мүмкіндігі пайда болады

а — тілігі бар күпшекті; б

Сенімділігі аз болғандықтан, ұстатқышты жалғауларды үлкен салмақ түсетін жерлерге пайдалануға кеңес берілмейді. Ұстатқышты жалғаулардың құндылығы монтаждау мен бөлшектеу жұмыстарының қарапайымдылығы, шамадан тыс салмақ түсуден өзін-өзі сақтауында және бөлшектердің өзара орналасуын реттеу мүмкіндігі.

Кілтекті жалғаулар.

Шкифтерді, тісті дөңгелектерді, жалғастырғыштар мен өс пен біліктердегі өзге де бөлшектерді бекітуге кілтекті жалғаулар қызмет атқарады. Кілтектер біліктен бөлшектің күпшекке, керісінше күпшектен біліккен айналу сәтін беріп отырады, сондай ақ сыналы және призмалық болып бөлінеді.

Ойып орна тылған кілтектер бассыз, ұштары жазық немесе айнала дөңгелетілген, на болмаса басы бар болуы мүмкін (1.7, а- сурет). Оларды ойып орнатылғандар деп атайды, себебі біліктің саңылауында орналасқан.

Таздағы кілтектер үшін біліктегі таз

Т анг енциа льды кілтектерді (1.7, б - сурет) екі 120... 135° бұрышты етіп жалғауларға орнатады. Тангенциальды кілтектерге қарағанда технологиялық тұрғыдан тиімді,  таздағы  және  үйкелісті  кілтектерге  қарағанда  сенімділеу

болып келетін сыналы ойып орнатылған кілтектер анағұрлым кеңінен тараған. Кілтектің соңғы екі түрін кішігірім айналу сәттерін беретін жалғауларда, сондай ақ іші қуыс қабырғасы жұқа біліктердегі бөлшектерді бекітуге қолданады. Күпшектерді білікке жиі ауыстыру қажет болған жағдайларда үйкелісті кілтектерді пайдаланады. Тангенциальды кілтектер анағұрлым сенімді болғанымен, олармен жалғау едәуір күрделігімен ерекшеленеді. Мұндай кілтектерді қатты динамикалық салмақ түсетін ауыр машина құрастыру салаларында қолданады. Сына пішіндес кілтектер бөлшектің ауытқуын тудыруы мүмкін, сонымен қатар бүйір жазықтығы білік осіне перпендикулярлы болмайды.. Кілтектің үстіңгі бетінің еңісіне теңдей еңісті күпшекте саңылауды өңдеп жасау қосымша технологиялық қиындықтар тудырады, жаппай өндірісте бұлай етуге болмайды. Сыналы кілтекті шектеулі түрде пайдалануға осы кемшіліктер себеп. Призмалық кілтектерді қолдану дәлдігі жоғары білік пен тестікті дайындауды қажет етеді.

Призмалық кілтектерді біліктері бар жылжымайтын күпшектерге арналған жай

келтектер, сондай ақ күпшек білікті бойлай жылжуға мүмкіндігі болған жағдайда қолданылатын

бағыттаушылар (1.8, б - суреті), күпшекті айтарлықтай жылжыту қажет болған жағдайда бағыттаушы кілтектердің орнына қолданылатын әрі күпшекпен бірге білікті бойлап жылжып отыратын

в

)болып іштей бөлінеді.

Бағыттаушы кілтектерді біліккен бұрамалармен бекітіп, ал сырғымалы кілтектерді цилиндр пішінді кілтектегі дөңестің көмегімен жалғайды. Барлық призмалық кілтектер ойып орнатылған болып келеді.

Призмалық кілтектерді машина құрастырудың барлық салаларында қолданады.

Жай кілтектер анағұрлым кеңінен тараған, олар күпшектің білікке жоғары дәлдікпен қонуын қамтамасыз етеді, кілтектің басқа түрлеріне қарағанда біліктің беріктігін болмашы ғана төмендетеді. Призмалық кілтектермен жалғаудың басты қасиеті – құрастырудың оңай болуы мен құнының төмендігі болып табылады. Дегенмен кілтекті саңылаулар білік пен күпшекті босатады, кілтекті жырақ аумағына салмақ қатты түседі де жалғаудың беріктігі біліктің және күпшектің беріктігімен салыстырғанда анағұрлым төмен болып шығады.

Сегментті кілтектер (1.9-Сурет) призмалық кілтектің көп түрлерінің бірі болып табылады. Қажет болған жағдайда жалғанатын жерге екі-үш сегментті кілтектерді пайдаланады, оларды дайындау оңай әрі жалғауларды құрастырғанда ыңғайлы. Сегментті кілтектердің кемшілігі біліктердегі терең саңылаулардың бар болуы олардың беріктігін төмендетуімен байланыстылығында. Сондықтан мұндай металды сыналарды қатысты түрде кішігірім айналмалы сәттерге пайдаланады.

1 - күпшек;

b

d, D

саңылауларына жататын біліктегі дөңестердің көмегімен күпшекті білікпен жалғайтын болса, онда оны ойма кілтекті немесе тісті жалғау деп атайды (1.10-Сурет). Жалғауларды тікелей бүйірлі, эвольвентті және үшбұрышты кілтектермен (тістермен) орындайды. Ойма кілтекті жалғаулар күпшек пен білікті қозғалмастай етіп жалғауы мүмкін немесе оны өспенен жылжытып отырады. Мұндай жалғаулар кілтекті жалғауларға қарағанда үлкен айналу сәттерін береді, күпшектің білікке анағұрлым дәл орталықтануын және сыртқы диаметрі бірдей ұзыннан ұзақ жалғанған жерлердегі оның беріктігінің мықты болуын қамтамасыз етеді.

Тік бүйірлі ойма кілтекті жалғаулар анағұрлым жиі қолданылады (1.11-суреті), оларды біліктің (1.11, а - суреті) сыртқы немесе (1.11, б - суреті) ішкі диаметрлерге, сондай ақ (1.11, в

білік дөңестерінің бүйір қырларына  қарай орталыққа әкеледі . Бүйір қырларын бойлап орталыққа алып келуді орталыққа алып келудің дәлдігіне қатты талап қойылмаған жағдайда едәуір айналу сәтінберукезінде орындайды.Сыртқы жәнеішкідиаметрлер бойынша орталыққа алып келуді жалғанатын бөлшектердің геометриялық остері дәлдігінің жоғары болуы қажет жағдайда жүзеге асырады. Тесік пен біліктегі тістерді кесу үшін тісті дөңгелектерді дайындау кезінде қолданылатын технологиялық тәсілдер пайдаланылатын кезде э

вольвентті ойма кілтекті жалғаулар, немесе эвольвентті тістермен жалғаулар (1.12-суреті) біліктердің диаметрлері үлкен болған жағдайда дұрыс болып келеді. Біліктердің диаметрлері аз болған жағдайда тік бүйірлі тістермен жалғауға жүгінеді. Эвольвентті тістермен жалғауларды білік дөңестерінің бүйір қырлары (1.12, а-суреті) бойынша орталыққа әкелуімен немесе (1.12, б

-суреті) оның сыртқы диаметріне қарай орындалады.

b

d, D

d, D

Бірінші тәсіл анағұрлым кеңінен тараған. Эвольвентті тістер тік бүйірлі тістерге қарағанда анағұрлым берік болып келеді, оларды білік өсін бойлап жылжитын жалғауларда қолдануға болады.

Үшбұрышты ойма кілтекті жалғау аз айналатын сәттерді беруге арналған. Бұл жалғауды орталыққа әкелу те ойма кілтектердің бүйір қырларымен ғана жүзеге асырады.

Шарлы ойма кілтекті жалғау (1.13-суреті) күпшектерді жылжыту үшін өте аз әрекетті қажет етеді. Мұндай жалғаулардың көтеріп тұру қабілеті жай ойма кілтекті жалғауларға қарағанда бірнеше есе артық. Шарлы ойма кілтекті жалғаулар жай жалғауларға қарағанда құрылысы жағынан күрделі әрі қымбат болғандықтан, оларды тек арнайы қондырғыларда ғана қолданады.

б -суреті) түрде жатқан жатық дөңгелектенбеген үстіңгі бетімен өзара түйістіру арқылы берілісті қамтамасыз ете отырып, профильді жалғауларда күпшекті (төлкені) біліктің қасбеткейі үстіңгі жағына қондырады. Саңылаулы және ойма кілтекті жалғауларға қарағанда салмақтың шамалы ғана түсуі мен орталыққа келтірудің анағұрлым жоғары дәлдігі профильді жалғауларға тән болып келеді. Дегенмен, профильді үстіңгі беткейдің күрделі болуы мұндай жалғауларды пайдалану аясын шектейді.

1.4.

Бекітілген жалғаулар оларға кіретін бөлшектерді ешқандай зақым келтірместен ажыратып алу мүмкін еместігімен ерекшеленеді. Бекітілген жалғауларға тойтарылатын және дәнекерлеу жалғаулар, сондай ақ созылмалы (сығымдалған) жалғаулар жатады. Бұл жалғауларды оларды бөлшектеу қажет болмаған жағдайда қолданады.

депұштарында екі басы бар дөңгелектеп көлденең қиылған оқтаманы атайды. Тойтарманың бір басы

деп аталады да тойтару кезінде орындалады. Жалғанатын бөлік тесігінің диаметрі тойтарма оқтамасының бастапқы диаметрінен бірнеше есе үлкен болуы тиіс (1.15,  а-суреті).  Тойтару  кезінде  оқтаманың  материалы  шөгеді де

тесікті жабады (1.15, б

-суреті).

бастапқы және (б) соңғы кезеңдері:

Жалғанатын бөлшектер жасалатын металдан (болат, алюминий, жез, мыс және т.б.) тойтармаларда жасалады.

Бастары жартылай дөңгелектене (1.16, а-суреті),, жасырын (1.16, б -суреті) және жартылай жасырын (1.16, в-суреті) болып келетін тойтармалар кеңінен қолданылады. Тойтармалы жалғауларды жапырақты және жолақты материалдан немесе профилді жұқа материалдан жасалатын бұйымдарға қолданады. Бұл жалғаулардың құны жоғары, бұл металл  шығынының көп болуымен дайындау жұмысының ауқымдылығымен байланысты, оларды көп мәрте қайталанып отыратын дірілдеу немесе айтарлықтай соққы салмақтарын өзіне қабылдайтын ерекше маңызды құрылыстарда (ұшақ, көмір және т.б.) қолданады. Сондай ақ тойтармалы жалғауларды бөлшектердің болуы ықтимал қисаюына немесе өздері дайындалатын материалдардың нашар дәнекерленуіне байланысты дәнекерленбейтін құрылыстарда да пайдаланады.

мен

пайдалану мақсатына қарай ішке түсетін салмақтарды қабылдауға арналған мықты тойтармалы жапсарлар және едәуір күш әсер еткенде жалғанған жерлердің ауа өткізбеуін қамтамасыз етуші тығыздығы берік тойтармалы жапсарлар болып бөлінеді.

Мықты тойтармалы жапсарларды машиналардың металдан жасалған құрылыстары мен құрылыс ғимараттарында жасайды.

Тығыздығы берік тойтармалы жапсарларды бу қазандарында, үлкен қысымда тұратын газ бен сұйықтықтарға арналған сақтау қорлары мен өткізу құбырларында пайдаланады. Жапсары берік тойтармаларға қарағанда тығыздығы берік тойтармалы жапсарда жапырақтардың қималарын соғу, басуға қажетті 15...20° бұрышта қисайтады.

а

б

в

г

д

е

d

/ — тойтармалардың көрші жатқан қатарларының өстері арасындағы қашықтық; p

н

Жапырақтардың қималарын осылай өңдеу, ал аса маңызды жағдайларда құрал көмегімен металды шөктіруден тұратын жиектерін бойлап отырып тойтармалардың бас жақтарын осылайша өңдеу

соғу деп аталады, ол тығыздығы берік жапсарлардың ауа өткізбеуін қамтамасыз етеді. Осы заманғы құрылыстарда тығыздығы берік жапсарларды толығымен дәнекерлеп жапсарлау толықтай дерлік ығыстырып шығарды.

Тойтармалы жапсарлар бір (1.17, а-суреті), екі (1.17, б, в-суреті) және көп қатарлы, сонымен қатар бір бастырмалы бір (1.17, г-суреті), екі және көп қатарлы, екі бастырмалы бір (1.17, д-суреті), екі (1.17, е-суреті) және көп қатарлы

б

Дәнекерлеудің көмегімен орындалған жалғаулар машина құрастыру мен құрылыс ісінде кеңінен қолданылады. Бұл тәсілмен машиналардың тұғыры, қаңқасы мен негіздері, редукторлардың сыртқы денелері, тісті дөңгелектер және тегершік дайындалады. Фермалар, ғимараттардың қаңғалары, бу қазандықтары, цистерналар, сұйықтық сақтайтын қор орындары, кемелердің сыртқы денелері және т.б. дәнекерлі болып табылады. Дәнекерлеу жұмысы металды айтарлықтай үнемдейді және тойтарма жұмысымен салыстырғанда жалғауды дайындау ісінің жұмыс ауқымын едәуір қысқартады. Дәнекерлеу кезінде металды үнемдеу (10...20%) қосымша бөлшектердің болмауымен байланысты. Дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу ісінің жұмыс ауқымының қысқаруы тойтармаларға қажетті белгілеу, ұру немесе тесік жасау сияқты операциялардың болмауымен, сондай ақ дәнекерлеу жұмысын автоматтандыру мүмкіндігімен байланысты. Дәнекерлеп жалғаудың кемшіліктеріне дәнекерлеу біткеннен кейін дәнекерленетін бөлшектердегі қалған салмақтың пайда  болуы, дірілге деген төзімділіктің жеткілікіз болуы мен дәнекерлеу жапсарлау сапасын бақылаудың күрделі болуы жатады. Дәнекерлеудің қолданыстағы көп түрінен машина құрастыру және құрылыс істерінде электродпен балқытатын қол доғалық дәнекерлеу,  қолмен  дәнекерлеу,  механикалық  және   қорғалған  гзда автоматтандырылған дәнекерлеу, балқыта отырып автоматты доғалық дәнекерлеу, плазмалық, электронды-сәулелі, электр қожды және байланыстырып дәнекерлеуқолданылады.

5)

электродты беріліс пен дәнекерленетін қималарды  бойлап  ( 4) доғаның  жылжуы  қолмен атқарылатындығымен сипатталады. Қыздыру жұмысы дәнекерленетін бөлшектердің арасында жанып тұратын электр доғасымен орындалады, ол дәнекерлеу кезінде ериді де дәнекерлеп жапсарлауды қалыптастыру үшін қондыру материалын қамтамасыз етеді.

Бөлшектердің арасында жанып тұратын электр доғасымен орындалады, ол дәнекерлеу кезінде ериді де дәнекерлеп жапсарлауды қалыптастыру үшін қондыру материалын қамтамасыз етеді. Еритін электроды (6) қаптама материалынан қож пайда болып газ бөлініп шығады. дәнекерлеу (

) ыдысының үстіңгі бетінде балқыған (

) қож қабаты болады, ол балқыған металдың оттегімен және ауа азотымен өзара әрекеттесуіне кедергі келтіреді. Бөлінген газдар сондай ақ доғаның жану аймағынан ауаны ығыстырып шығарады да осылайша дәнекерлеу ыдысының анағұрлым тиімді түрде сақталуына жағдай жасайды. Қатып қалған (

Қолмен доғалық дәнекерлеу жұмысы қиын аймақтарда және түрлі кеңістікте орналасқан қысқы дәнекерлеп жапсарлау  арқылы  қалыңдығы 1... 175 мм болатын құрастырмаларды дайындауға арналған бірлі жарымды

өндірісте қолданылады.

Дәнекерлеудің осы түрының негізгі қасиеттері — құрал-жабдықтың әмбебап әрі қарапайым болуында; оның кемшілігі — өнімділіктің төмен

(1.19-суреті) орындаған кезде электр доғасы (3) газбен жанады, ол қоршаған орта ауасынан дәнекерлеу (

ыдысын қорғауға арналған қыздыру құралының (

) шүмегі арқылы беріледі. Дәнекерлеу  жұмысы  инертті  және  белсенді  газдармен  ерекшеленеді. Инертті газдар металлургиялық жұмыстарға қатыспайды, ал белсенділері жапсарының металымен қуатты түрде өзара әрекеттеседі.

) электрод пен негізгі (

) металл арасында жанады. Жапсарды

қалыптастыру үшін дәнекерлеу аймағына қосымша қондырмалы (

жағдайда доға тіклей оны мен негізгі металдың арасында жанады. Балқу шамасына қарай (9) электрод механикалық түрде дәнекерлеу аймағына беріледі. Балқымалы электродтыңматериалы ретінде 2246 — 70 «Дәнекерлеу сымы» мемлекеттік стандарты бойынша дайындалған болат сымды немесе металл қабаты мен ұнтақ тәрізді толықтырғыштан тұратын қорғау газымен

дәнекерлеуге арналған ұнтақ тәрізді сымды пайдаланады.

Дәнекерлеу аймағын қорғау үшін аргон, гелий, азот, көмірқышқылды газ және олардың қоспаларын пайдаланады. Аргон мен гелий алюминий, мыс, никель, титан жәнеоларды қорытпаларын дәнекерлеуге, азот болса

автоматты түрде дәнекерлеу кеңінен қолданылады.

Қорғау газдарымен қалыңдығы 0,5... 120 мм болатын металдарды дәнекерлейді. Дәнекерлеудің осы тәсілінің қасиетіне түрлі кеңістікте дәнекерлеу жапсаруды орындау және осы жұмысты көзбен бақылап тұру мүмкіндігі, сондай ақ дәнекерлеп жалғанатын жерлердің сапасының жоғары болуы жатады. Дегенмен, ашық алаңдарда және жел өтінде дәнекерлеу кезінде газбен қорғау бұзылады.

а

б

пп

в

э

) сымды беру мен дәнекерленетін қиманы бойлап доғаны (

) жылжыту механикаландырылуы тән болып келеді. Сым дәнекерлеу аймағына (

) аунақшалардың көмегімен беріледі.Доға бу мен газдың бөліну нәтижесінде түзілген (4) бугазды қабыршақта дәнекерлеу (

) балқытпасының қабатының астында жанады. Бұл қуыс жоғары жағынан балқытылған қождың (

) үлдірімен, ал төменгі жағынан дәнекерлеу (

) ыдысымен шектелген.Газдар мезгіл мезгіл балқыған қождың үлдіру арқылы тесіп шығады да ауаға жайылады. Қатып қалған (

) дәнекерлеу жапсарын қож (7) қабаты жауып тұрады, оны кетіру оңай.Мұндай тәсілмен болат, алюминий, титан және қалыңдығы 1,5... 160 мм болатын мыстан

жасалған бөлшектерді жалғауға болады.

Өзінің қасиетінің (дәнекерлеп жапсарлау өнімділігі мен сапасының жоғары болуы) арқасында балқыта отырып автоматты түрде дәнекерлеу үлкен салмақ түсетін тік сызықты және сақиналы жапсарларды орындауға жиі қолданылады.Бұл тәсілді сериялары көп және жаппай өндіру жұмыстарында қолдану өте тиімді. Аталған жұмыстың кемшілігіне төменгіден ерекшеленетін күйде дәнекерлеу сапасының анағұрлым төмендігін және жұмысты көзбен бақылаудың мүмкін еместігін жатқызуға болады.

арнайы құрылғы – плазмотронның көмегімен алынатын сығымдалған доғамен орындалады.

І — ток өткізгіш;

св

Сығымдалған доғаның негізгі қасиеттері — оның анағұрлым тұрақты жануы мен қыздыру дағындағы қуат жоғары түрде шоғарлануы болып табылады. Дәнекерлеуді доғалық тікелей (1.21, а-суреті) және жанамалай (1.21, б -суреті) түрде жүргізуге болады. Тікелей әрекет ететін доға ваольфрамды немесе  жез  ( 4) электрод пен (1) дәнекерленетін бөлшектердің арасында жанады, оның температурасы 33 000 °С дәрежеге жетеді. Егер электродтардың бірі

Сығымдалған доғаны түзу үшін оның (

) бағаны бойымен арна арқылы шүмекке плазма түзетін газды жібереді, ол доғаның бағанын сығымдап, температураны арттырады да плазма сыздықтап ағады. Егер вольфрамды электрод қолданылса, онда плазма түзетін газдар болып аргон, гелий, азот, сутегі мен олардың қоспасы қызмет атқарады.Қоршаған ауадан балқу кеңістігін қорғау үшін қосымша газ (аргон, көміртек диоксиді) беріледі.

Электронды-сәулелі дәнекерлеу (1.22 суреті) жалғанатын материалдарды қыздыру үшін электрондардың шоғырландырылған ағымы болып табылатын электронды (1) сәуле қуатын пайдалануға негізделген.  Іші  бос  (

)  камераға  орнатылған   (

) дәнекерленетін

а

б

бөлшектер (

) механизмнің көмегімен дәнекерлеу жылдамдығымен қозғалады.

Электронды сәуле электронды зеңбірек деп аталатын құрылғыда қалыптасып шоғырланады. Дәнекерлеу  барысында  металдың үстіңгі беті қуыс кеңістікте жылдам қимылдайтын электрондармен бомбаланады. Оларды тежеген кезде олардың кинетикалық қуаты дәнекерленетін бөлшектердің қималарының балқуына жұмсалатын жылу қуатына айналады. Қыздыру көзін жою шамасына қарай дәнекерлеу ыдысы қатайып, аясы тар терең жапсар пайда болады. Бұл тәсілмен бір мәрте жүріп өтумен қалыңдығы он микрометрден бастап 200 мм дейінгі түрлі металдарды дәнекерлейді. Электронды-сәулемен дәнекерлеудің қасиетіне аясы тар өтпелі дәнекерлеу жапсарларын  жасау  мүмкіндігін,  сондай  ақ  тиімді ПҚК жоғары мәндері мен жұмыстың жоғары тиімділігі жатады. Дәнекерлеудің мұндай түрінің кемшіліктері — құрал-жабдық құнының жоғары болуы, оның пайдаланудың күрделі болуы мен іші бос камераны қолдану қажеттілігі болып табылады.

3 000 мм) қалыңдықтағы металдарды (болат, алюминий,  титан  және        басқалары)        дәнекерлеуге        анағұрлым        шамада        лайықты.

Дәнекерлеудің бұл түрінің қасиетіне дәнекерленіп жалғанған жерлердің үлкен өнімділігі мен сапасын, дәнекерлеу жұмысының оңай әрі оны автоматтандырудың мүмкін екендігін жатқызуға болады. Электрқожды дәнекерлеу жұмысының кемшілігі термиялық әсер ету аймағының қызып кетуі болып табылады, бұл дәнекерленіп жалғанған жерлердің икемділігі мен соққының жабысу қасиетін төмендетуге әкеліп соқтырады да келесі термиялық өңдеуді (қалыпқа келтіруді) қажет етеді. Электрқожды дәнекерлеу кезінде жылу көзі ретінде балқытылған қорытпа (қож) қызмет атқарады. Пайдаланылатын электродтың түріне қарай электрқожды дәнекерлеу бірнеше түрге бөлінеді: электродты сыммен, электродты тілімшемен, балқымалы ауыздықпен дәнекерлеу. Электродты сыммен дәнекерлеу кезінде жұмысты бір немесе бірнеше электродпен атқарады. Қалыңдығы 500 мм дейінгі металды жалғау үшін үш электродпен дәнекерлеу жұмысы анағұрлым кеңінен тараған (1.23, а-суреті). Ол үлкен ұзындықтағы жапсарлау және айналмалы сақиналы жапсарларды орындауда қолданылады. Электроды (1) сым дәнекерлеу (5) ыдысына автоматты түрде беріледі. Қалыптастырушы (3) құрылғылар (сырғымалар) мен сымды беру (

) механизмі дәнекерленетін (7) металдың қимасына қатысты дәнекерлеу жылдамдығымен жылжып отырады.

1.23. Сурет. Электрқожды дәнекерлеу жұмысы а

б

в

Электродтарды қожды (

б -суреті) бір немесе бірнеше электродтарды пайдалануға болады. Балқу шамасына қарай электродты (

) пластина дәнекерлеу (

) ыдысына (2) механизмніңкөмегіменавтоматты түрде беріледі. Жапсарды мәжбүрлі түрде қалыптастыру үшін жылжымайтын  алынбалы  салынбалы  жез сумен суытылатын (қалыптастырушы) (

) құрылғылар немесе қалатын бастырмалар қолданылады.

Бұл тәсілмен (ені 2 метрге, ал биіктігі 1 метрге дейін)дамыған  тік бұрышты қималы жапсарларды дәнекерлейді. Пластиналы электродпен дәнекерлеуге арналған құрал электродты сыммен дәнекерлеуге арналған аспапқа қарағанда қолданылуы оңай. Мұндай жұмыстың кемшілігі –үлкен қуаттағы трансформаторларды қолдану қажеттігінде.

(1.23, в-суреті) атқарады, ол бір уақытта электрод әрі қондырмалы металл болып қызмет атқарады. Ауыздықтың ( 9) өзі пластина болып табылады, оған қондырмалы сымды беру үшін бағыттаушы түтіктер қайнатылып дәнекерленген. Дәнекерлеу кезінде автоматты түрде берілетін сым мен ауыздық ериді. Дәнекерлеудің осы тәсілімен мәжбүрлі түрде қалыптастыру электроды пластинамен дәнекерлеу кезіндегідей орындалады. Жұмсалатын ауыздықты пайдалану қондырмалы сымдардың санын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыстың кемшілігіне дәнекерленетін бөлшектердің арасындағы саңылауға ауыздықты бекіту мен дайындаудың күрделі екіндігін, сондай ақ үлкен қуаттағы қорек көздерін пайдалану қажеттілігін жатқызуға болады.

Байланыстырып дәнекерлеу ары қарай  сығымдай  отырып  электр тогымен шамалы уақыт қыздырудан тұрады.  Оның көмегімен болаттан, никель, титан, алюминий, магний және жез қорытпаларынан дайындалған қалыңдығы 0,3.6 мм-ді құрайтын бөлшектерді жалғайды.Байланыстырып дәнекерлеудің қолданылу аясы өте кең – ірі ауқымды құрылыс құрастырмалары мен ғарыштық аспаптардан бастап кішкентай жартылай өткізгішті құрылғылар мен үлдірлі микросызбаларға дейін қамтиды.Барлық дәнекерлеп жалғау жұмысының шамамен 30 %-ын байланыстырып дәнекерлеумен атқарады: түйістірмелі, жапсарлы, нүктелі және бедерлі етіп дәнекерлеу.

Түйіспелі байланыстыра дәнекерлеу (1.24-сурет) дәнекерлеу

Бөлшектердің бүйірін қыздыру олар балқығанға дейін (балқытып дәнекерлеу) не болмаса ары қарай бөлшектерді қыса  отырып икемдік күйге жеткенге (кедергімен дәнекерлеу) дейін орындалады. Нәтижесінде, (

) қысқыштарға бекітілген бөлшектер түйіскен жердің барлық үстіңгі бетінде жалғанады. Балқыта отырып түйіспелі дәнекерлеуді құбырларды, теміржол рельстерін, түрлі құрастыру болаттары мен түрлі-түсті металдардан жасалған  автокөлік  дөңгелектерінің  тоғындарын  жалғау  үшін  сәтті түрде пайдаланады. Түйіспелі жалғау жұмысының үлесі байланыстырып дәнекерлеу арқылы жалғанатын жалғау жұмысының шамамен 10%-ын қрайды. Түйіскен жерлерді бірқалыпты етіп қыздыру және оксидті үлдірлерді алып тастаудың қиын болуынан байланыстырудың барлық үстіңгі беті бойынша қосып жалғауға болмайтындықтан түйіспелі дәнекерлеуді кедергімен өте шекті түрде қолданады. Бұл әдіспен негізінен қатысты түрде қима алаңы аз көлемді, көміртектілігі төмен, болаттан жасалатын сым, өзек және құбырларды дәнекерлейді. Ж а пс ар ла п байланыстырып дәнекерлеу (1.25-суреті) бөлшектердің ұрылып соғылатын жалғанған жерлерінің электродтардың айналып тұратын дискілерінің көмегімен үздіксіз немесе үзікті жапсарлармен орындалатындығына негізделген. Дәнекерлеу кезінде электродтардың үнемі айналып тұратындығына немесе дәнекерлеу (

) трансформаторынан келетін электр тогы  өткен кезде тоқтап қалатындығына байланысты, дәнекерлеу жұмысы үздіксіз және адымды дәнекерлеу болып бөлінеді.

Қатысты түрде өнімділігінің төмен болуы адымды дәнекерлеуге тән болып келеді, дегенмен мұны жасаған кезде электродтардың жұмысшы беткейлерінің тозу жылдамдығы мен ақаулардың туындау ықтималдылығы (жарықшақтар, саңылау қуыстар) үздіксіз дәнекерлеу кезіне қарағанда аз болады. Байланыстырып дәнекерлеумен  орындалатын  жалғаулар жұмыстарының жалпы көлемінің 7 %-ы жапсарлап дәнекерлеу үлесіне келеді, оны ауа өткізбейтін ыдыстарды дайындауға қолданады. Бұдан басқа, жапсарлап дәнекерлеу аспаптарды құрастыруда сезімталды бөлшектерді шығару кезінде тығыздылығы берік жапсарлау жұмысын қамтамасыз етеді.

Нүктелі байланыстырып дәнекерлеу (1.26-суреті) жапсарлардың ауа өткізбеу қасиетін қажет етпейтін жұқа жапырақты құрылыстарды жасауға қолданады. Дәнекерлеудің мұндай тәсілімен (1) бөлшектерді жалғау электрод бүйірлерінің аумағымен шектелген учаскелерде орындалады. Бөлшектерді ұрып жинайды да электродтарды ұстап тұратын (

) тұтқаларға бекітілген (

) электродтарымен сығымдайды.

Содан соң электродтар арқылы дәнекерлеу (4) трансформаторынан келетін электр тогын өткізеді. Нәтижесінде

өзек деп аталатын бөлшектерді өзара балқыту аймағы қалыптасады. Өзектің балқып тұрған металы жылдам кристалданады, ал жалғанған бөлшектер арасында металды байланыстар қалыптасады.

Токты дәнекерленетін бөлшектерге алып келу тәсіліне қарай бір

деп бөлінеді. Бірінші жағдайда электродтарды бір бөлшекке алып келеді де, екіншісін екеуіне  де алып келеді. Көбінесе дәнекерлеу жұмысы бойы бір нүктені (бір нүктелі дәнекерлеу), ал сирек түрде – бір мезгілде екі және одан көп (көп нүктелі дәнекерлеу) нүктені жасайды. Нүктелі дәнекерлеу жұмысының үлесі байланыстырып дәнекерлеумен орындалатын барлық жалғау  жұмыстарының шамамен 80 %-ын құрайды. Дәнекерлеудің бұл тәсілін автокөлік және вагон құрастыру, радиоэлектроника мен басқа да салаларда кеңінен қолданады. Бедерлі байланыстырып дәнекерлеу (1.27-суреті) нүктелі дәнекерлеудің алуан түрі болып табылады. Мұны жүзеге асырған кезде бөлшектің үстіңгі (2) бетінде алдына ала (3) дөңес қалыптасады, ол бөлшектердің бастапқы алаңын шектейді, ал қыздырған кезде біртіндеп пішінін өзгертеді. Жұмыстың белгілі бір сатысында әдеттегі жай нүктелі дәнекерлеу кезіндегідей өзек түзіледі. Бөлшектің үстіңгі беткейінде көбінесе бірнеше жекелеген дөңестер немесе жабық пішінді ұзартылған дөңес жасайды, мысалы сақина түрінде. Дәнекерлеу тогы өткеннен соң бір уақытта бірнеше нүкте немесе үздіксіз нығыз жапсар (сұлбалы бедерлі дәнекерлеу) жасайды. Бедерлік дәнекерлеу — байланыстырып дәнекерлеудің анағұрлым аз тараған түрі (оның көмегімен дәнекерлеп  жалғаудың  шамамен  3 %-ын орындайды), ол тіректерді жапырақшалы бөлшектерге, ал сымдарды — радиоэлектроникадағы жұқа бөлшектерге бекіту үшін, сондай ақ бекітпелі бөлшектерді жалғау үшін және т.б. жұмыстар үшін қолданылады.

1, 5

2, 4

дәнекерлеумен орындалған бекітілген жалғау болып табылады. Дәнекерлеп жапсарлап жалғау деп балқыған металдың кристалдану нәтижесінде, не болмаса қысыммен дәнекерлеу кезінде пластикалық пішіннің өзгеруі нәтижесінде, немесе кристалдану мен пішіннің өзгеруін үйлестіру нәтижесінде түзілген дәнекерлеп жалғаудың учаскесін айтады. Дәнекерлеудің   алуан   түрлеріне   арналған   негізгі   түрлері мен құрастыру бөлшектері төменде көрсетілген мемлекеттік стандарттарда белгіленген: Жалғау түрі дәнекерленетін бөлшектердің өзара орналасу сипатымен анықталады. 2601 — 84* «Металдарды дәнекерлеу. Негізгі түсініктердің терминдері мен анықтамалары» МЕМСтандартындаосы   жапсарлаудың   қолданылатын жалғаудың

а

б

в

г

д

түрлеріне байланысты дәнекерлеп жапсарлап жалғаудың негізгі түрлері, сондай ақ дәнекерлеуге әзірленген қималардың және дәнекерлеп жапсарлап жалғаудың геометриялық көрсеткіштері бекітілген. Дәнекерлеп жалғау түйіспелі, бұрыштық, бүйірлі, таңбалы және іліктіру арқылы болады (1.28-суреті). Стандарттарда дәнекерлеп жапсарлап жалғаудың әріптік-сандық белгілері белгіленген. Әріптер дәнекерлеп жалғаудың түрін (С — түйіспелі, Т — таңбалық, У — бұрыштық, Н — іліктірмелі), ал сандар

а — қималарды мүшелеу бұрышы; в — қималардың қисаю бұрышы; b

с

l

нақты стандарттағы жапсарлаудың реттік нөмірін көрсетеді.

Дәнекерлеуге әзірлеп жасалған қималардың негізгі геометриялық көрсеткіштері (1.29-суреті), являются зазор b

саңылауы, с

қималардың мұқалуы мен а мүшелеу бұрышы болып табылады. Бұл көрсеткіштер дәнекерлеу жұмысының технологиялық шарттарымен анықталып, қажетті сапада жапсарлардың орындалуы мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. Түйіспелі және бұрыштық жапсарлап дәнекерлеудің негізгі геометриялық көрсеткіштері 1.30-суретте көрсетілген. Бұрыштық жапсарлап жалғаудың катетін анықтаған кезде қимаға енгізілген үшбұрышты жапсардың аз катетін алады. Дәнекерлеп құрастыруды дайындау және пайдаланудың көп түрлі болуын ескере отырып, бірнеше белгілеріне қарай дәнекерлеп жапсарлап жалғау жіктеледі:

а  —  бұрыштық  жапсарлап  жалғаудың  қалыңдығы; b

е

g

h

k

m

p

t

ы.

а

б

в

г

а — үздіксіз түйіспелі; б

г

Созумен (сығымдап жалғау) жалғау.

Бұл жалғаулар бекітілгендердің тобына жатады, оларды құрастыру қиынға соғады, себебі арнай құралдарды қолданумен байланысты болып келген және бөлшектердің қондырмалы үстіңгі беткейлерінің зақымдануымен қатар жүреді.Дегенмен, сәйкес түрде тартқан кезде және құрастыру технологиясы сақталған жағдайда қайта құрастыру кезінде жұмыс қабілетін сақтап қалатын жалғаулар жасауға болады. Тарту, созу деп білік пен тесік диаметрлерінің дұрыс түрде түрлі болуын айтады. Қажетті созу жұмысын қондыру көлеміның қажетті түрдегі түрлі болуымен жалғанатын бөлшектерді дайындау жолымен жүзеге асырылады. Бөлшектердің өзара жылжымауы оларды түйіскен жерлерінің үстіңгі беткейінде пайда болатын үйкелудің күшімен қамтамасыз етіледі. Тарту арқылы орындалатын жалғаулардың арасынды анағұрлым кеңінен тарағаны цилиндрлі тарту, мұнда бір бөлшек цилиндрдің үстіңгі бойымен екінші бір бөлшекті қамтиды. Тартумен жалғаудың қасиетіне олардың жай қарапайым болуы мен технологиялық тұрғыдан тиімділігін жатқызуға болады, бұл оларды жаппай өндіру мүмкіншілігін қамтамасыз етеді.Бөлшектердің жақсы орталығы мен салмақтың барлық қондыру үстіңгі бетіне таралуы қазіргі заманғы жылдамдығы жоғары машиналардың бөлшектерін бекіту үшін сығымдап жалғауды пайдалануға мүмкіндік береді. Тартумен жалғаудың кемшіліктері оларды құрастыру мен бөлшектеудің қиындығы, жалғанатын бөлшектердің тартылуын азайту мүмкіндігі мен құрастыру кезінде олардың қондыру үстіңгі беттерінің зақымдану мүмкіндігін, сонымен қатар дайындау кезінде жоғары дәлдікке қойылатын талап болып табылады.

1.Бөлшек несімен түйіннен ерекшеленетінін түсіндіріңіз. 2.Жалпы мақсаттағы бөлшектер мен түйіндерді атап шығыңыз. 3.Арнайы мақсаттағы бөлшектер мен түйіндерді атаңыз.

6.Машиналар мен құрастырудың дәнекерлеу бөлшектерін неге құйылмалы   бөлшектер   ығыстырып   шығаруда?   Соғу жұмысы

ҚОЗҒАЛЫСТЫ ТҮРЛЕНДІРУ МЕХАНИЗМДЕРІ МЕН АЙНАЛДЫРУ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ БЕРІЛІСТЕРІ

2.1.

Машинаның атқарушы органына қозғалыстан механикалық қуатты (қозғалысты) бір уақытта олардың жұмыс тәртібімен келісе отырып беру үшін түрлі

қолданылады, олар бір қозғалтқыштан бірнеше атқарушы органдарды қозғалысқа келтіріп айналу қозғалысын келіп түсуін және керісінше кері айналдыру қозғалыстарын түрлендіреді. Механикалық, электрлік, пневматикалық және гидравликалық берілістер болып бөлінеді. Айналдыру қозғалысының механикалық берілістері анағұрлым кеңінен тараған, олар қозғалыс жылдамдығын, түрін немесе заңдылығын түрлендіруге қызмет атқарады. Айналдыру денесі тікелей бір-бірімен байланысады, мысалы,  бұл үйкелісті берілісте болады (2.1, а суреті), немесе икемді буын

в су ре ті).

Айналдырудың жетекші денесінен жетекке қозғалысты беру тәсіліне байланысты берілістер

Кез-келген берілісте айналуды екі негізгі денесі бөлініп қарастырылады: жетекші және жетектегі. Көпсатылы берілістерде олардың арасында айналудың аралық денелері орналасады.

және ю

бұрыштық жылдамдықтарымен сипатталатын жылдам жүрісі, мин -1 , с -1 ;

ή=

𝑃𝑃

/𝑃𝑃

𝑖𝑖 =

𝜔𝜔 l =

𝑛𝑛 l

𝜔𝜔

𝑛𝑛

(2.2)

Беріліс қатынасы і

> 1 болғанда, яғни n

> n

і< 1 (n

<<n

Атқару механизмінің айналу жиілігі әдетте қозғалтқыштың айналу жиілігінен төмен болатындықтан төмендетуші берілістер анағұрлым жиі қолданылады. Берілістерде тұрақты және айнымалы (реттелуші) беріліс қатынасы болады. Беріліс қатынасын реттеу сатылы және сатсыз болады.

Сатылы реттеу тісті дөңгелектері бар беріліс қораптарымен, сатылы тегершіктері бар белбеулі берілістермен және т.б. жүзеге асырылады. Беріліс қатынасын

Тісті дөңгелектері бар сатылы реттелетін механикалық  берілістер жұмыс қабілетінің жоғары болуымен ерекшеленеді, міне сондықтан көлік машина құрастыру мен станок құрастыруда кеңінен пайдаланылады.

а

б

в

Сатысыз реттеудің механикалық берілістерінің салмақ түсіру қабілетін аз болады, оларды аз қуаттағы (10... 15 кВт дейін) берілістерге пайдаланады.

2.1.

Тікелей байланыспен берілістерге тісті, бұрамдықты және үйкелісті берілістер жатады.

Тісті берілістер.

Мұндай берілістерде (2.2 Сурет) жетекші дөңгелектің айналуы тістердің көмегімен жетектегінің айналуына түрленеді. Берілістің тістері аз дөңгелегі

тістегеріш деп ,

а

д

(.2, а

г,

д

исуреті), шевронды (2.2, гсуреті) немесе қисық сызықты (2.2, жсуреті) болып келеді. Осыған сәйкес тісті берілістер төмендегідей түрлерге бөлінеді: Берілістердің (2.2, а суреті) сыртқы және (2.2, б суреті) ішкі іліп тартауы болады. Ішкі іліп тартуы бар берілісте тісті дөңгелектер сол бірдей бағытқа қарай айналады.

Төрткілдеш берілісі (рис. 2.2, к) тістегеріштердің айналу қозғалысын төрткішдештің қайта айналып келіп түсу қозғалысына түрлендіреді немесе керісінше. Төрткілдешті диаметрі үлкентісті дөңгелек ретінде қарастырады.

а

б

в

г

д

е

ж

з

и

к

Тісті берілістер жүктеме қабілетінің жоғары болуымен, көлемінің аз ауқымдылығымен, жұмыс істегенде ұзаққа шыдайтындығымен және сенімділігімен, жоғары ПҚК-імен, беріліс қатынасының тұрақтылығымен, бұрыштық жылдамдықтың, қуат пен беріліс қатынастарының     кең     ауқымында     қолданылу    мүмкіндігімен

ерекшеленеді.

Тісті берілістердің кемшіліктеріне олардың дайындаудың дәлдігіне қойылатын жоғары талапты, қатты жылдамдықта шу шығару және қарқынды жүктеме шығынының орнын толтырмайтын қаттылығының жоғары болуын жатқызуға болады. Аталғанкемшіліктертістіберілістіңбасқалардыңалдындағыедәуір артықшылығын кемітпейді, сондықтан олардың машина құрастыру мен аспап құрастырудың барлық салаларында қолданылады.

бұрамдықты дөңгелектен тұрады. Бұрамдық біліктері мен бұрамдықты дөңгелектердің айқасу бұрышы 90°-ге тең болады. Бұрамдықты берілістердің негізгі түрлерінде цилиндрлі (2.4, асуреті) және глобоидті (2.4, бсуреті) бұрамдықтар болады.

бұрамдықтар архимедті, конволютті және бұраманың иілген профилі бұрамдықтар болып бөлінеді. Архиме дті бұрамдықтар өс қимасында бұраманың трапециеидалды профиліне ие (2.5, а суреті). Мұндай бұрамдықтар, оларды өндіру технологиясы оңай әрі жақсы жасалғандықтан, машина құрастыру ісінде кеңінен қолданылады. К онв о лю тті бұрамдықтардың орамдардың қалыпты қимасында бұраманың трапецеиалды профилі болады.

Эв о льв ентті бұрамдықтар өсті қимадағы (2.5, б суреті) бұраманың эвольвентті профилімен сипатталады, оларды бұрама орамдарының жұмысшы беткейлерін ажарлау қажет болғанда архимедті бұрамдықтардың орнына қолданады, бұл осы жұмысты оңайлатып бағасын төмендетеді.

2.4-Cурет.  Бұрамдықтың түрлері: а

б

p

Бұраманың иілген профилі бар бұрамдықтар бұрамдықты дөңгелектердің        тістерімен        байланыстың        үлкен        үстімен

өстік қимада әдетте бұраманың трапецеидальды профилі (2.5, всуреті) бар болады. цилиндрлі берілістерге қарағанда Глобоидті берілістердің жүктеме қабілеті анағұрлым жоғары болады, бірақ дайындау мен монтаждаудың өте жоғары дәлдігін, қарқынды түрде суытуды талап етеді. Сондықтан, оларды сирек түрде, тек жұмыстың үлкен жүктемелері мен бекітілген тәртіптері кезінде ғана қолданады. Бұрамдықты берілістердің негізгі артықшылықтары берілістің бір сатысында үлкен беріліс санын іске асыру мүмкіндігі, жоғары кинематикалық дәлдік, жұмыстың жатық әрі шусыз орындалуы болып табылады. Бұрамдықты берілістердің кемшіліктеріне салыстырмалы түрдегі ПҚК, жылдам тозу, мүжілуге бейім, дөңгелектерді қымбат тұратын үйкеліске қарсы материалдардан (қоладан) дайындау қажеттілігін, құрастыру дәлдігіне қойылатын жоғары талаптарды жатқызуға болады. Тісті берілістерге қарағанда бұрамдықты берілістер қымбат әрі күрделі, сондықтан оларды айқасқан біліктер арасындағы қозғалысты беру қажет болған кезде, сондай ақ үлкен беріліс қатынасы мен жоғары кинематикалық дәлдікті қажет ететін механизмдерде қолданады. Бұрамдықты берілістерді көтеру көлік машиналардында, станоктар мен автокөліктерді және тағы басқа механизмдерде қолданады. Төмендетілген ПҚК және бұрамдықты берілістердің желінуге бейімділігі оларды төменгі және орта қуаттарда және мерзгіл мезгіл

Жай үйкелісті беріліс бір-бірімен түйісіп жататын екі дөңгелектен тұрады. Олардың бірінің айналуы үйкелу күші есебінен айналуға түрленеді. Үйкелісті берілістер цилиндрлі және конусты болып бөлінеді. Қатар жатқан біліктердің арасындағы беріліс

цилиндрлік болып табылады2.6, а суреті),ал айқасып жататын өстік сызықтары бар біліктердің арасындағы берілісті —

б суреті) болып табылады.Осы екі беріліс тұрақты беріліс қатынасымен сипатталады. Егер үйкелісті берілістің дөңгелектерінде айналудың айнымалы диаметрі бар болатын болса, онда

түрлендіргіш деп аталатын мұндай беріліс те айнымалы беріліс қатынасымен сипатталады. Түрлендіргіш

, конусты, шарлы, көп дискілі, жылдам және сыналы белбеулі болып келеді. Аралық буынды және аралық буынсыз үйкелісті түрлендіргіштер болып бөлінеді.

беріліс болып табыалды (2.7-суреті). Берілістің цилиндрлі дөңгелектерін өзара перпендикулярлы біліктерге орнатады, ал олардың бірі білікті бойлай жылжып отырады. Бұл беріліс жетектегі дөңгелектің бұрыштық жылдамдығын жәйлап өзгерту қажет болғанда немесе қайтымды беріліс қажет болғанда қолданады. 2.7-суреттежетектегі дөңгелектің жылжып отыруы жетектегі дөңгелектің бұрыштық жылдамдығын өзгертетіндігін және берілісті қайтымды ететіндігі көрсетілген.

а

б

d

l

d

, d

Үйкелісті берілістердің бірқатар кемшіліктері бар: дөңгелектер мен мойынтіректердің жылдам тозуына әкеліп соқтыратын дөңгелектердің бір-біріне қатты жанасуы, ПҚК-ніңтөмен болуы, дөңгелектердің өзара жанасуына арналған арнайы қондырғыларды қолдану қажеттігі. Үйкелісті берілістер дөңгелектердің тайғанақтауына байланысты тұрақсыз беріліс қатынастарымен сипатталады, және беріліс қатынасы дәл болуы керек болған жағдайда оларды қолдану мүмкін емес. Үйкелісті берілістердің артықшылығына дөңгелектердің шу шығармай айналуы, жетектегі біліктің бұрыштық жылдамдығын сатысыз реттеу мүмкіндігі және жетектегі білікке кедергі келтіру артқан кезде таюдың арқасында машинаның бұзылуын болдырмау жатады. Тұрақтыберілісқатынасы барүйкелістіберілістердісалыстырмалы түрде сирек қолданады. Олардың қолданылу саласы қозғалыстың бір қалыптылығын, жұмыстың шу шығармауын, жүріске соққы берместен қосылуын қамтамасыз ету қажет болатын аспаптардың кинематикалық шынжырларымен шектелген. Қуат берілістері ретінде олар ауқымы, сенімділігі мен басқа да көрсеткіштері бойынша тісті берілістермен бәсекелесе алмайды. Үйкелісті түрлендіргіштерді жылдамдықты сатысыз реттеу қажет болған жағдайда (тісті беріліс мұндай реттеуді қамтамасыз етпейді) кинематикалық және қуат берілістерінде қолданады. Үйкелісті түрлендіргіштерді  жұмыста  пайдалану  аз  және   орта   қуаттағы (20  кВт  дейін)  өріспен  шектеледі.  Бұл  өрісте  олар құрылысының

оңай болуымен, аз ауқымды көлемімен және анағұрлым жоғары ПҚК-імен ерекшелене отырып гидравликалық және электрлі түрлендіргіштермен сәтті түрде бәсекелесе алады. Үлкен қуаттарда тегістелген жерлерді қажетті жанасу күшін қалыптастыру қиынға соғады. Осы көрсетілген күш, сондай ақ білік пен тіректерге түсетін сәйкес келетін салмақтар шамадан тыс болатындықтан, түрліндіргіш пен қысу құрылғысының құрылысы айтарлықтай күрделенеді. Үйкелісті түрлендіргіштерді  станоктарда,  дәнекерлеу  және  құю машианаларында, тоқыма жабдықтарында, химия және қағаз өндірісінде, түрлі аспаптарда жәнет.б. қолданады. Үйкелісті берілістің кез келген түрін қатты кинематикалық байланысты қажет ететін, тайып кету мен біліктердің өзара орналасу қателіктерінің жиналып қалуына рұқсат бермейтін құрылыстарда қолдануға болмайды.

2.3.

Бір-бірінен белгілі бір қашықтықта жатқан және белбеумен жалғанған жетекші және жетектегі тегершіктерден тұратын беріліс белбеулі (2.1, бсуреті) деп аталады. Жетек белбеулері жазық (2.8, а суреті), (сыналы 2.8, б суреті), жартылай сыналы және дөңгелек (2.8, в суреті) болып келеді. Белбеудің пішініне қарай жазық және сыналы белбеулі және дөңгелектене келген белбеулі берілістер деп бөлінеді.

Жазықбелбеулі берілістерді өсаралық ұзақ аралықтарда және белбеудің жоғары (100 м/с дейінгі) жылдамдықтарында пайдаланады.

Сыналы белбеулі берілістердің салмақ түсіру қабілеті жоғары, ауқымы кішкентай болып келеді, оларды аралығы аз өстерде, үлкен беріліс қатынастарында және бір жетекші тегершіктен бірнеше жетектегі тегершіккен айналуды беру кезінде қолданылады.

а

б

в

г

д

е

Жартылай сыналы берілістер жазық және сыналы белбеулі берілістердің артықшылықтарын үйлестіреді. Икемділігін қоспағанда олардың тегершіктермен ілініп тартуы жоғары келеді.

Дөңгелектене келген белбеулі берілістерді кішігірім жылдамдығы аз тігін машиналары мен тамақ өнеркәсібінде, үстел станоктары мен түрлі аспаптарда пайдаланады. Жазық белбеулі берілістің бірнеше түрі бар. Бір бағытқа қарай айналып тұратын қатар біліктердің арасындағы ашық беріліс (2.9, а

суреті ) анағұрлым кеңінен пайдаланылады. Бұл беріліс қарапайым, сенімді әрі ыңғайлы болып келген. Егер тегершіктер қарсы бағытқа қарай айналса, онда

б суреті). Жартылай айқасқан күйдегі жазық белбеулі берілістің сызбасы 2.9, в суретінде көрсетілген. Ондағы білік өстері біршама бұрыштарда айқасып жатады. Біліктердің өстері айқасып жатқан

Айқасқан күйдегі және бұрыштық жазық белбеулі берілістерде белбеу қосымша бүгілу, шиыршықталу және жетекші және жетектегі бұтақтардың өзара үйкелуі нәтижесінде тез тозады. Бұл берілістер ашық берілістің 70...80%-ын құрайтын салмақты өзіне қабылдайды.

беріліс (2.9, д суреті) беріліс қатынасын реттеу қажет болған жағдайда пайдаланылады.

Созылмалы аунақшасы бар беріліс (2.9, есуреті) аз өсаралық қашықтықтарда және үлкен беріліс қатынастарында қолданылады, ол белдеудің үнемі созылып тұруын қамтамасыз етеді. Мұндай берілістің негізгі кемшілігі белдеудің жарамдылық мерзімінің қысқа болуында. Белбеулі берілістерді 0,3...50 кВт өрісіндегі қуатты беруге пайдаланады. Бұл берілістердің артықшылықтары мынада: бірінен бірі үлкен аралықта (15 м және одан көп) жатқан бұрыштық жылдамдықтың түрлену мүмкіндігі, жұмысының бір қалыпты болуы мен шу шығармауы, құрылымының қарапайымдылығы, құнының жоғары болмауы және майлаудың қажеті жоқтығы. Бұдан басқа, белбеулі беріліс белгілі бір салмақты беруге ғана қабілетті, артық салмақ түскен жағдайда тегершіктегі белбеу тұрып қалады, осының арқасында машина шамадан тыс салмақ түсіру мен бұзылып қалудан қорғалған. Белбеулі берілістердің кемшіліктері кең ауқымды  көлемі  (бірдей шарттарда тегершіктердің диаметрлері тісті дөңгелектердің диаметрлерінен 5 есе үлкен), белбеудің шығып кетуіне байланысты беріліс қатынасының тұрақсыздығы, тісті беріліспен салыстырғанда біліктер мен мойынтіректерге қысымның қатты (2 — 3 есе жоғары) түсуі және белбеулердің жарамдылығының ұзаққа созылмауы.

Шынжырлы берілістер.

Бір-бірімен жетек шынжырымен жалғанып жатқан жетекші және жетектегі жұлдызшалардан тұратын беріліс шынжырлы  (2.10 суреті) деп аталады. Жетек шынжырлары аунақшалы, төлкелі, тісті және үлгілі- буынды болып келеді.

Бұл шынжырда (

)білікше екінші сыртқы (

) буын тесігіне, ал (

) төлке болса ішкі (1) буынның тесігіне нығыздалып салынған. Төлке білікшеде, ал (

) аунақша болса төлкеде еркін айналып бұрылады. Жұлдызшаның тісімен шынжырдың іліп тартуы аунақша арқылы болады.

а

б

Төлкені пайдалану түскен салмақты біліктің барлық ұзындығына таратуға әрі осымен топсалардың тозуын азайтуға мүмкіндік береді. Аунақшаны тістермен айналдыру олардың тозуын төмендетеді.Бұдан басқа, аунақша тістің төлкеге бағытталған қысымын теңестіреді, осының арқасында оның тозуы аздау болады. Аунақшалы шынжырларды 20 м/с дейінгі айналмалы жылдам- дықта жұмыс істегенде қолданады. Бір қатарлы шынжырлармен қатар, екі (2.11, б суреті), үш және төрт қатарлы шынжырлар да дайындалады, оларды сол сияқты бөлшектерден құрайды, тек аунақша ғана барлық қатардан өтеді. Көп қатарлы шынжырлар түсетін жүктемені қатарлардың санына пропорционалды етіп арттыруға мүмкіндік береді. Мұндай шынжырларды үлкен жүктемелерде жоғары жылдамдықпен үйлестіруде қолданады.

Төлкелі шынжырлар құрылысы бойынша аунақшалы шынжырларға ұқсас келеді, бірақ оларда аунақша болмайды.Осының нәтижесінде шынжыр мен жұлдызшалардың тозуы ұлғаяды, бірақ шынжырдың салмағы мен құны төмендейді. Мұндай шынжырларды әдетте жылдамдығы 10 м/с-тан аспайтын кішігірім жылдамдықтарда қолданады.

Тісті шынжырлар (2.12 сурет) екі тіс тәрізді дөңесі бар және олардың арасында жұлдызшаның  тісіне  арналған  ойпаттан  тұрады. Шынжырдың пластиналары (тілімшелері) өзінің бүйірдегі жазықтықтарымен жұлдызшаның тістерімен іліп тартуға кіреді. Бірқалыпты  әрі  шу  шығармай  жұмыс  істейтін  тісті   шынжырлар

үлкен қуат бере алады, оларды 35 м/с-ке дейінгі жалдамдықтарда қолданады. Шынжырлардың басқа түрлерімен салыстырғанда олар анағұрлым ауыр салмақты, дайындаған кезде күрделі әрі қымбат болып келеді, бұл оның пайдалануын шектейді.

Ілг ек ті шынжыр (2.13, а сурет) бірдей пішіндегі буындардан тұрады. Мұндай шынжырды құрастыру және бөлшектеу буындарды 60° дәрежелі бұрышқа өзара еңкейту арқылы жүзеге асырылады.

Қадалық шынжырларға (2.13, бсурет) (1) құймалы буындар (2) сіргелендірілген қадалармен жалғанады.

а — ілгекті; б

Құнының төмен және жөндеудің оңай болуының арқасында Үлгілі- буынды шынжырларды кішігірім қуатты беру кезінде жылдамдығы аз 3...4 м/с дейін) ауылшаруашылық машиналарында қолданады. Шынжырлы берілістердің артықшылықтары қуатты беру мүмкіндігімен, беріліс қатынасыныу тұрақты болуыменен, білік пен мойынтіректерге салмақтың аз түсуіменен, ықшамдығымен және ПҚК-нің жоғары болуыменен байланысты. Шынжырлы берілістердің кемшіліктеріне топсалардың тозуы мен пластиналардың созылуы нәтижесінде шынжырдың созылып кетуін, жұмыс кезінде шу шығаруын және пайдалану кезінде майлап тұру қажеттігін жатқызуға болады. Шынжырлы берілістерді көлік құралдары, ауылшаруашылық, құрылыс, тау-кен және мұнай машиналарында, сондай ақ тісті берілістерді рабайсыздығына байланысты қолдану  мүмкін  болмаған жағдайда, ал ауқымының үлкен болуына байланысты белбеулі берілістерді немесе беріліс қатынасының тұрақсыздығына байланысты қолдану мүмкін болмаған жағдайда өсаралық қашықтығы аз станоктарда пайдаланады.

3 Тарау

ДӘНЕКЕРЛЕП ҚҰРАСТЫРУҒА ҚОЙЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ТАЛАПТАР

3.1.

Дәнекерлеп құрастыру өзара дәнекерлеу арқылы жалғанған жекелеген бөлшектерден тұрады. Дәнекерлеп құрастыру өзара үш санатқа бөлінеді: құрылыс, машинақұрастыру және құбыр жасау.

Құбырлар   түрлі   қысым   мен    температурадағысұйықтық, газ тәрізді және сусымалы заттарды тасымалдауға арналған құрылғылар болып табылады.

3.2.

Дәнекерлеп құрастырулар пайдалану мақсатына сәйкес келуі, сенімді, мықты әрі тұрмысқа қолайлы болуы, ал оларды дайындау мен монтаждау жұмыстары барынша аз еңбекті қажет етуі тиіс.

сәйкес келеді деген сөз. Құрылысты пайдаланудың ерекшеліктерін ескерген жөн: сыртқы ортаның сипаты, түсетін салмақтардың түрлері және т.б.

Сенімді деп қажетті қызметтерді атқару қабілетін сипаттайтын пайдалану көрсеткіштерінің мәнін берілген шеңберде  уақыт бойынша құрылыстың (құрастырманың) өз қасиетін сақтауын айтамыз. Сенімділік –құрастырудың мақсатына байланысты ұзақ уақытқа жарамдылығын, жарамсыз болып қалмауы мен жөндеуге жарамдылығын қамтитын кешенді қасиет болып табылады.

Ұзақ мерзімге жарамдылығы дегеніміз - ең соңғы қалпы туындағанға дейін жұмыс қабілетін бұйымның сақтап қалу қасиеті. Ж арамсыз бо лып қа лм а уы дег еніміз — белгілі бір уақыт бойы бұйымның өз жұмыс қабілетін сақтап қалу қасиеті.

деп – сырттан келіп түсетін салмақтың әсерінен пішіннің бұзылуына және қайта қалпына келместей өзгеруіне қарсы тұру қабілетін айтамыз. Беріктігі негізгі метал мен дәнекерлеу материалдарының қасиеттеріне, сондай ақ осы құрастырманы пайдалану шарттарына байланысты болады. Дәнекерлеп құрастыру мен құрастырмалардың статикалық, қажыған, технологиялық және құрылымдық

С т а тик а лық беріктігін статикалық жүктеме шарттарын есептейді.Беріктіктің сандық бағасы металдың бұзылу орын алатын салмақтың түсіру болып табылады. Материалдың беріктігін беріктік шегі (уақытша кедергі) деп аталатын шек бойынша бағалау кеңінен тараған. Дәнекерленіп жалғанған жерлердің статикалық беріктігін арттыру үшін дәнекерлеу аймағын қоршаған ортаның тигізетін әсерінен қорғау тиімділігінарттыру, жапсар металының қажетті құрамын қамтамасыз ету, металға дәнекерлеу жұмысының тигізетін жылу әсерін реттеп, дәнекерлеу кезінде пайда болатын ақаулардың алдын алу қажет. Қажу беріктігін айнымалы жүктемелер кезінде анықтайды. Мұндай жүктемелер көбінесе көпірлер, көтергіштерге әзірленген арқалықтар, құбырла мен басқа да құрылыс және машинақұрастыру

құрылыстарына тән болып келеді. Айнымалы жүктеме кезіндегі беріктік жүктеменің циклінің көлемі мен сипатына, құрылыс жасалатын материалдың қасиеттеріне және оның жұмыс істеу шарттарына байланысты. Дәнекерлеп жалғанған жерлердің беріктігін төмендететін жағдай жүктемелердің шоғырлануы (аз созылып жатқан учаскелерде айтарлықтай жүктемелердің пайда болуы) болып табылады, бұл айнымалы жүктемелердің құрылысқа тигізетін әсері кезінде аса қауіпті. Жүктемелердің шоғырландырылуын тудыратын себептер құрылыстың көлденең қимасының өзгеруі, құрылымдық қайнап дәнекерленбей қалған жерлердің болуы және қайнатылып бекітілетін жерлердің жақын орналасуы. Жүктемелердің анағұрлым төменгі шоғырлануы түйіспелі жапсарларға тән болып келеді. Толықтай қайнатып шығуды қамтамасыз ету және дәнекерленген жапсардың дөңес жерін кетіру кезінде жүктеменің шоғырлануын толықтай кетіруге болады. Жақсылап қайнату үшін дәнекерленетін бөлшектердің қималарын бөлшектеу, жапсарлардың томпайған жерлерін азайту, жапсар металынан негізгі металға өту және қайнатылып дәнекерленетін бөлшектердің арасындағы аралықтарды ұлғайту дәнекерлеу жапсарларындағы кернеулердің шоғырлануына сәтті түрде қарсы тұруға мүмкіндік береді. Технологиялық беріктігі – бұл дәнекерленіп жалғанған жерлердің дәнекерленіп пішінін өзгерту және кернеу әсерінен дәнекерлеу кезінде пайда болуы мүмкін түрлі әсерлерге ешқандай бұзылмастан төзу қабілеті болып табылады. Пайдалану сенімділігін айқындайтын дәнекерлеп жалғанған жерлердің технологиялық беріктігінің негізгі белгісі – ыстық және суық жарықшақтардың пайда болуына төзімді болып келуі.Ыстық жарықшақтарға жапсар металының кристалдану кезінде дәнекерлеп жалғанған жерде пайда болатын жарықшақтар жатады. Суық жарықшақтар айтарлықтай едәуір уақыт өткеннен кейін (бірнеше тәулікке дейін) дайын дәнекерленіп жалғанған жерде пайда болады. Дәнекерленіп жалғанған жерлердің технологиялық беріктігін ұлғайту үшін негізгі металл мен дәнекерлеу материалдарын дұрыс іріктеу, құрылысты жобалау кезінде  жапсарлардың  айқаспауын және бір-бірінен жақын қашықтықта қатар орналасуын болдырмау, дәнекерлеу кезінде пішіннің өзгеруін төмендететін құралдар мен жабдықтарды қолдану қажет. Суық жарықшақтарды болдырмау үшін дәнекерленіп жалғанған жердің алдына ала, қатар жүретін және ары қарай қызуын өз ішінде қамтитын дәнекерлеу мен термиялық өңдеудің тиімді тәртібін әзірлеу қажет.

Құрылымдық беріктігі деп – мақсатты түрде пайдалануға мүмкіндік беретін тұтыну қасиетін жоғалтатын соңғы күйдің пайда болуына қарсы тұру қабілетін айтады. Құрылымдық беріктігі өзі дайындалған материалдардың бірнеше қасиеті сол құрастырманың өзімен және сыртқы факторлармен (салмақ түсіру, жүктеме, температура, пайдалану ұзақтығы  және т.б.) анықталатын оның жұмыс істеу шарттарымен қаншалықты үйлесетініне байланыстыболып келеді.Дәнекерленіп жалғанған бұйымдардың құрылымдық беріктігіне өз жүктемелері мен дәнекерлеу пішіндерінің өзгеруі де өз әсерін тигізеді. Дәнекерлеу жұмысы кезінде бөлшектер бірқалыпты қыздырылмайды, металл ұлғаяды және пластикалық пішіні өзгереді, осының барлығы өз жеке жүктемелерінің туындауы мен пішіннің өзгеруіне әкеліп соқтырады. Дәнекерлеу жүктемелері мен пішіннің өзгеруі бойлық, көлденең және бұрыштық болып іштей бөлінеді. Бойлық жүктемелер жапсардың өсіне қатар әсер етеді, олар жапсардың апшуы менметалдың балқуы нәтижесінде пайда болады да дәнекерленіп жалғанған жердің пішінін бойлай өзгертеді (3.1 сурет). Бйлық жапсарлардың апшуы бұйымның ұзындығының қысқаруына әкеліп соқтырады, қалыңдығы 5.16 мм болатын металдың бір қума метріне 0,05... 0,3 мм-ді құрайды. Көлденең жүктеме дәнекерлеу кезінде металдың қалыңдығына, бөлшектерді бекіту сипатына және жапсарды орындау тәртібіне байланысты болып келеді. Көлденең апшылау жапсар өсіне қарай бөлшектердің жалпы жылжуын тудырады. Металдың қалыңдығы 6.8 мм болса, онда көлденең жылжу бір түйіскен жерге шамамен 1 мм құрайды. Бұрыштық пішінін өзгертуі жапсардың қимасында металды бірқалыпты құйым апшымаудан пайда болады. Түйіскен жерлерді екі қиманы біржақты мүшелеумен дәнекерлеу кезінде (3.2, а сурет)

бұрыштық пішіннің өзгеруі металдың қалыңдығы 6... 12 мм болса 3°-ге, ал қалыңдығы  13...20 мм болса7°-ге, жетеді. Іліктіріліп (3.2, б суреті) және таңбалап (3.2, в суреті) жалғанған жерлерді дәнекерлеу кезінде сондай ақ түрлі шамадағы бұрышты бойлап жылжу әрекеттері байқалады. Дәнекерленетін құрылысты жобалау, дайындау және монтаждау кезеңдерінде дәнекерлеу жүктемелерінің және пішін өзгеруінің тигізетін ықпалын барынша азайтуға немесе олардың пайда болуы мүмкіндігін болдырмауға бағытталған шара қабылдау қажет.

болуы тиіс. Бұл анағұрлым маңызды талаптардың бірі, себебі металл үлесіне барлық құрастырма құнының жартысынан астамы келеді. Егер құрастырманың пішіні қарапайым әрі аздаған бөлшектерден құралса,  онда  құрастырманы  дайындаудағы  жұмыс  ауқымы  аздау болады, механикалық өңдеу мүмкіндігі қарастырылып, сондай ақ құрастыру мен дәнекерлеудің оңай әрі ыңғайлы болуы қарастырылған. Зауытта әзірленіп жасалған құрастырмаларды оларды монтаждау орнына темір жолмен жеткізетіндіктен, бастапқы бөлшек теміржол ауқымына сай келуі тиіс. Платформаның көлемі мен жүкті арту әдісіне байланысты болып келетін бастапқы бөлшектің ең үлкен ұзындығы 13.23 м құрайды. Металл құрастырмаларын тасымалдау үшін жүкті көтеру қабілеті 20 мен 60 т құрайтын платформаларды қолданады. Бастапқы бөлшектер мүмкіндігінше анағұрлым ірі, ал сандары анағұрлым аз болуы тиіс. Монтаждау жұмысы — дәнекерлеп құрастыру өндірісінің анағұрлым ауыр жағдайларда орындалатын соңғы кезеңі болып табылады. Сондықтан, монтаждау жұмыстарына қойылатын негізгі талаптар оларды орындаудың жай қарапайым, ыңғайлы әрі тезу болуы, сондай ақ жұмыс ауқымының аз болуы.

Құрастырманың технологиялығы деп берілген сапа көрсеткіш- терін қамтамасыз етуде қаражатты барынша аз жұмсай отырып дайындап шығуға жағдай жасайтын қасиеттер жиынтығын атайды. Құрастыру кезінде дәнекерлеудің өнімділігі жоғары түрлері қолданылса, құрастыру-дәнекерлеу құралдарының алуан түрлері кеңінен пайдаланылса, ал дәнекерлеудегі пішіннің өзгеруі шамалы болатын етіп жобаланса, онда құрастырма технологиялық деп есептеледі. Технологиялы болуы металдың маркасын таңдауға, дәнекерле- нетін бөлшектердің пішініне, жалғау түріне, дәнекерлеу түріне, құрастырып дәнекерлейтін құралдардың түріне және дәнекерлеу кезінде пішіннің өзгеруін азайту шараларына байланысты болады. Құрастырманың технологиялы болуы оны жобалау кезінде қамтамасыз етілуі тиіс, ол өз ішінде үш кезеңді қамтиды: алғашқы нұсқасын жасау, техникалық және жұмысшы жобалау (3.3 Сурет).

Алғашқы нұсқасын жасап жобалау негізгі жүзеге асырылатын техникалық шешімдерді анықтау мен олардың технологиялы болуын бағалаумен байланысты. Жалпы құрастыру ісін әдетте бұйымның осы түрін жасау тәжірибесімен анықтайды, мұндай жағдайда көлденең жатқан қималардың пішіні мен көлемін таңдау нақты құрастырманың көрсеткіштері мен ерекшеліктеріне байланысты болмақ. Дайындаманы жасаудың материалы мен әдісін таңдаумен қатар бір уақытта құрастырушы дәнекерлеп жалғанатын жерлердің орналасуын, оларды дәнекерлеу түрі мен әдісін анықтап алады. Дәнекерленетін құрастырманы дайындаудағы барлық негізгі мәселелер осы кезеңде шешіліп қойылады, бұл оның технологиялы болуына айтарлықтай шамада жағдай жасайды. Қабылданатын құрастыру шешімдері кәсіпорынның бастып дәнекерлеушісімен келісіледі.

Техникалық жобалау кезеңінде бұйымның барлық негізгі түйіндері мен оның анағұрлым ауқымды бөлшектерінің бірнеше нұсқасы әзірленеді.

Те

3.3. Дәнекерлеу құрастырмасын жобалау кезеңдері

Түбегейлі қарастырғаннан соң осы нұсқаларды пайдалану кезіндегі технологиялы әрі сенімді болуын салыстырып қарайды. Қажет болған жағдайда дайындаудың жұмыс ауқымы, метал сыйымдылығы мен өзге де көрсеткіштері есептеп шығарылады. Шешуші көрсеткіштер бойынша басқаларынан асып түсетін нұсқа алынады.

Жұмысшы жобалау кезеңінде құрастырманың қабылданған нұсқасытолықтайқарастырылады.Бұйымныңбарлықнегізгітүйіндері мен бөлектерінің толық сызбасын орындап оларды орындауға қойылатын техникалық шарттарды белгілейді. Құрастыру бөлім жасаған жұмысшы сызбалар бас денекерлеушінің бөліміне жіберіледі. Мұндай жұмысшы технологияны жобалау кезінде ұсынылған құрастырманың технологиялығы анықталып, материалдарды, дайындаманың түрін, жапсарының көлемін, қималарды дайындау тәсілін, бақылау операцияларын орындау әдістерін және т.б таңдауға байланысты туындаған кемшіліктер анықталады. Осы ескертулердің негізінде құрастыру бөлімі құрастырманы өнеркәсіптдік деңгейде шығарғанға дейін технологиялық құжаттамаған қажетті өзгерістер енгізеді. Осылайша, жобаланатын дәнекерлеу құрастырмасының жоғары технологиялығы құрастырушылар мен технолог дәнекерлеушілердің біріккен жұмысымен қамтамасыз етіледі. Технологиялық дәнекерлеу құрастырмаларын дайындау үшін төменде көрсетілген талаптар орындалуы қажет. Жай геометриялық пішіндегі бөлшектер мен түйіндерді пайдалану, құрастыру бірліктерінің санын азайту және қималардың барынша аз рұқсат етілген (есепке сәйкес) көлемдерін таңдау ұсынылады. Жапырақшалы және үлгілі жұқа металдан жасалған дайындамаларды, иілген және күрделі әрі анағұрлым қымбат соғылған және құйылған бөлшектердің орнына қалыпқа түсірілген бөлшектерді кеңінен пайдалану қажет. Құрастыруда жалғанатын жерлердің барынша аз рұқсат етілген санын таңдау, бір-біріне жақын орналастырмауын болдырмау, дәнекерлеу және бақылау жүргізу үшін олардың жалғанған жерлерінде еркін жұмыс істеуді қамтамасыз ету қажет. Осындай өнімнің бұрындары шыққан және өндірісте жақсы

игерілген түрлері үшін қабылданған алдыңғы қатарлы құрылымдық шешімдерін кеңінен қолданған кезде Құрастырмалардың технологиялылығы артады. Дәнекерлеу жұмыстарының негізгі бөлігі құрастыру бірліктерін жалғауға және олардың барлық құрастырмаларын дәнекерлеу кезінде барынша аз болуына келуі тиіс. Құрастыру бірліктерінің оларды тасымалдау, құрастыру және дәнекерлеу мүмкіндігін қамтамасыз ететін қаттылығы жеткілікті деңгейде болуы тиіс. Құрастыру бірліктерін дайындау кезінде дәнекерлеу операцияларының саны мен реттілігі дәнкерлеудің пішіндерін барынша аз өзгертуі және қажет болған жағдайда жекелеген түйіндерді жүргізуді қамтамасыз етуі тиіс. Құрастырманың салмағы материалдың механикалық сипаттамаларына айтарлықтай тәуелді болып келеді. Кеңінен қолданылатын көміртектілігі аз болаттардың үлестік беріктігі төмен болады, бұл құрастырманың металдық ауқымын арттыруға әкеліп соқтырады, сондықтан оларды мықты аз қоспалы болаттармен алмастыру мақсатты болып табылады. Төзімділігі жоғары болаттың келешегі зор, оларды пайдалану құрастырманың салмағағын едәуір азайтады. Дегенмен, материалдың беріктілігін арттыру анағұрлым құрылымдық әзірлемелерді, сондай ақ дайындау мен бақылаудың жоғары сапалы болуын қамтамасыз етуді қажет етеді. Термиялық өңдеу операцияларын жиі өткізу қажет болғандықтан, төзімділігі едәуір болаттарды пайдалану кезінде құрастырманың жұмыс ауқымы айтарлықтай артады. Көптеген арнайы құрастырмалар үшін мүжілуге, ыстыққа төзімді әрі берік болаттар қолданылады. Дегенмен, осы болаттардың құнының жоғары болуына байланысты оларды құрастырмаларда қолдануға ерекше шарттар қойылады.

Құрастырмалардың салмағын азайтуға әрекет жасау бірінші кезекте алюминий негізіндегі жеңіл қорытпаларды кеңінен тұтынуға әкеліп соқтырады. Дегенмен, мұндай материалдардың таңдау барысында алюминий қорытпаларының құны болат құнынан айтарлықтай жоғары болуын ескеру қажет. Сондықтан, оларды тұтыну салмақ шешуші мәнге ие болған жағдайда өзін-өзі ақтайды. Титан қорытпаларының төзімділігі жоғар және тығыздығы аз механикалық сипаттары жақсы. Олардың көбісі жақсы қайнатылады, бірақ дәнекерлеу кезінде атмосфералық газдың тигізетін әсеріне қорғауды қажет етеді, сондай ақ біртіндеп бұзылуға бейім келеді. Бұл олардың құрастырмаларын дайындау технологиясын күрделендіреді. Жеңіл қорытпаларды қолданғанда дәнекерлеу құрастырмаларын дайындау   барысында   және   ары   қарай   пайдалану   кезінде  бұл

материалдардың әрекет ету тәртібінің сипатын ескерген жөн.

Дәнекерлеу құрастырмаларын жобалау ісінде тиімді бағыт – олардың түрлі бөліктерінде пайдалану талаптарына толықтай жауап беретін әртекті материалдарды, арнайы қасиетке ие қаптама қабаты бар екі қабатты болаттарды және металдардың басқа да үйлесімін пайдалану болып табылады. Осылайша, материалдың қасиеті пайдалану талаптары мен экономикалық мақсатты қанағаттандыруы, сондай ақ қажетті дәнекерлену мен технологиялық жағынан өңделуін қамтамасыз етуі тиіс. Қойылатын ерекше талап балқитын, әсіресе еріген металдың көлемін қысқарту болып табылады. Жобалау кезеңінде еріген металдың (бөлшектердің есептік қалыңдығын азайту, қималардың тиімді  түрде  қиғаштануын  таңдау,  бұрыштық  жапсардың  орнына

түйіспелі        жапсарды        пайдалану)        көлемін        барынша        азайтудың анағұрлым жетілдірілген әдістемелерін пайдаланған жөн. Қасиеті жетілдірілген материалдар мен жалғаудың жоғары механикалық сипатын қамтамасыз ететін дәнекерлеу үрдісін кеңінен пайдалану қажет.

Дәнекерлеу жұмысына дейін:

а

б

f

4 Тарау

ДӘНЕКЕРЛЕП МАШИНА ҚҰРАСТЫРУ САЛАСЫНДАҒЫ ҚҰРАСТЫРМАЛАРДЫ ЖАСАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

4.1.

ДӘНЕКЕРЛЕНЕТІН ҚҰРАСТЫРМАЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖҰМЫС БАРЫСЫ ЖАЙЛЫ НЕГІЗГІ МӘЛІМЕТТЕР

Өнімді шығару технологиялық жұмыс барысын іске асырумен байланысты болып келеді.

Технологиялық жұмыс барысы деп – бастапқы материалдың үстіңгі бетінің немесе бөлшекке айналдыру үшін (дайындаудың технологиялық жұмыс барысы) дайындаманың геометриялық көрсеткіштерінің, физика-механикалық қасиеттері мен сапасының өзгеруімен немесе бір бөлшектердің (құрастырудың технологиялық жұмыс барысы) екінші бір бөлшектерге қатысты күйлерінің өзгеруімен тікелей байланысты өндірістік жұмыс барысының бөлігін айтады. Технологиялық жұмыс барысының құрамдас бөліктері

операция ,

қондыру ,

Операция

Қондыру дегеніміз – дайындаманы немесе құрастырылатын құрастырмалы бірлікті мықтап бекіту кезінде орындалатын технологиялық операцияның бір бөлігі болып табылады.

Өтпелі деп технологиялық тәртіп пен дайындаманың күйін өзгертпестен технологиялық жабдықтаудың сол бірдей құралдарымен жүзеге асырылатын технологиялық операцияның аяқталған бөлігін айтады.

Өткел

Технологиялық құжаттамаларда операциялардың атаулары атқарылатын жұмыстан (құрастыру, дәнекерлеу, кесу және т.б.) туындайды.

Өтпелілердің атаулары осы берілген үстіңгі бетпен нені істеу керектігін көрсету арқылы бұйрық райда келтіріледі, мысалы, дәнекерленетін қималарды тазалау немесе қыстырып ұстау аспаптарында бөлшектерді жинастыру.

араб сандарымен (1, 2, 3 және т.б.) нөмірлейді. Қондырулар мен өткелдерді әрбір операцияда қайтадан белгілеп және нөмірлеп шығады. Технологиялық жұмыс барысын жобалау ісі өндірістің сипатына тікелей байланысты болып келеді. Өндірісті бес белгіге қарап жіктеуге болады: механикаландыру мен автоматтандыру

деп – негізгі өндірістің жұмыс істеуін қамтамасыз етуге қажетті құралдарды өндіру, ал

тәжірибелі деп — зерттеу жұмыстарын жүргізуге арнап немесе орныққан өндіріске арналған құрастыру және технологиялық құжаттамаға арнап бұйымдардың үлгілерін, партияларын немесе серияларын шығаруды айтады.

деп қайталап тағы дашығарылмайтын, бірдей бұйымдардың аз көлеміне тән болып келетін өндірісті айтады.

Сериялық деп мезгіл-мезгіл қайталанып отыратын, партиялармен дайындалатын бұйымдарды шығарумен сипатталатын өндірісті айтады. Сериялық өндіріс

көптеген жұмыс орнында бір ғана технологиялық операция орындалатын ұзақ уақыт бойы бұйымдардың үлкен көлемінің үздіксіз шығарылуымен сипатталады.

Түріне қарай құю, сығымдау, механикалық өңдеу, термиялық, құрастыру, дәнекерлеу, сырлау өндірісі деп бөлінеді.

өндіріс технологиялық жұмыс барысының операцияларын орындау ретімен технологиялық жабдықтау     құралдарының     орналасуымен     және   бұйымдарды

өндірісте құрылымы түрлі, бірақ технологиялық белгілері  ортақ  болып келген бұйымдар тобы бірігіп дайындалады.

Орныққан өндірісте бұйымдарды толықтай жасалған құрыстыру және технолгиялық құжаттамаға қарай шығарады.

өндіріске техникалық дайындау мен өндірісті басқаруға қатысты барлық жұмыстарды атқару кешенді түрде автоматтандырылған кәсіпорындар, ал

механикаландырылған өндіріске бұрындары қабылданған денсаулыққа зиянды жұмыстармен және қол еңбегімен байланысты барлық жұмыстар механикаландырылған кәсіпорындар жатады.

(өткелдер мен технологиялық тәртіптерді көрсетпестен оларды орындау ретімен барлық технологиялық операциялардың қысқаша сипаттамасы),

операциялық (өткелдер мен технологиялық тәртіптерді көрсете отырып және қажетті сұлбаларды орындай отырып, оларды орындау ретімен барлық технологиялық операциялардың сипаттамасы) және

бағыттық-операциялық (жекелеген операцияларды толықтай қарастыра отырып, оларды орындау ретімен технологиялық операциялардың қысқаша сипаттамасы) болуы мүмкін. Технологиялық жұмыс барысының бағыттық сипатын кесумен өңдеу, құрастыру және бақылау операцияларына арналған

өндірісте қолданған жөн. Құю, соғу, қалыпқа салу, дәнекерлеу және термиялық өңдеу сияқты маңызды технолгиялық жұмыстардың бағыттық сипатын келтіруге кеңес бермейміз.

өндіріске тән болып келеді. Технологиялық жұмыс барысын бағыттық-операциялық тұрғыдан (бір уақтты бағыттық және операциялық) сипаттау

(құрылымдық және технологиялық белгілері ортақ болып келген бұйымдардың тобын шығару) және

топтық (құрылымы түрлі, технологиялық белгілері ортақ бұйымдар тобын шығару) болуы мүмкін, ал технологиялық операция — құрылымдық және  технологиялық  белгілері  ортақ  болып  келген бұйымдардың

жәнеқұрылымы түрлі, технологиялық белгілері ортақ бұйымдар тобын бірігіп шығару кезінде қолданылатын

Технологиялық жұмыс барысын жобалау үшін бастапқы мәліметтер құрастырманың сызбасы, оны дайындауға қойылатын техникалық шарттар мен шығарудың жоспарланып отырған бағдарламасы болып табылады.

технологиялық сипаттағы бірқатар сұрақтардың шешімі берілген: құрастырманы жекелеген бөлшектерге мүшелеу, материалдарды олардың дәнекерлеуін ескере отырып таңдау, дәнекерлеудің осы немесе  басқа тәсілін пайдалану мүмкіндігі, сондай ақ дәнекерлеп жалғауды орындау ыңғайы. Сонымен, дәнекерлеуге әзірленіп дайындалған қималардың пішіні туралы мәліметтер дәнекерлеуге әзірленіп құрастыру кезінде рұқсат етілген саңылауларды, құрастыру тәсілдерін, дәнекерлеу әдістерін, дәнекерлеу кезіндегі бөлшектердің орналасуын және т.б. көздейді. Жекелеген бөлшектер мен дайын құрастырманың көлемдеріне сызбада көрсетілген рұқсаттар, сондай ақ дәнекерлеуден соң өңдеуге жіберілетін пішу әрекеттері құрастырудың дәлдігі мен дәнекерленіп пішіннің бұзылуы шамасына қойылатын талаптарға сәйкес келеді.

өндірістің түрлі кезеңдеріндегі технологиялық және бақылау операцияларын орындауға материалдар мен құрал-жабдықтарға қойылатын талаптардың тізімін қамтиды. Технологиялық жұмыс барысын техникалық шарт талаптарына сәйкес жобалаған жөн. Әрбір жағдайда олардан ауытқып кету негізделуі тиіс.

Шығарудың жоспарланып отырған бағдарламасында нақты бір мерзім ішінде (мысалы бір жылда) дайындалуы қажет бұйымдардың саны жайлы мәліметтер болуы тиіс.  Бұл  көрсетіліп  отырған  сандар құрал-жабдықты, жабдықтауды, механикаландыру мен автоматтандыру құралдарын таңдауға негіз болады. Бұдан басқа, өндірістің көлемі туралы мәліметтер осы таңдаудың экономикалық тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Технологиялық   жұмыс   барысын   жобалаудағы   басты   мақсат Технологиялықжұмысбарысынжобалауісіекікезеңдеорындалады. Бірінші кезеңде құрастырманы технологиялық түйіндерге (сызба бойынша) мүшелеп, операциялардың тиімді ретін айқындайды. Бұдан басқа құрастырманы құрастыру және дәнекерлеудің оңтайлы тәсілдерін, негізгі және арнайы технологиялық құрал-жабдықтарды, механикаландыру аспатары мен құралдарын таңдап, өңдеу тәртібін белгілейді; бір қалыпқа келтіріп, құрастырманы дайындаудың жұмыс ауқымын анықтайды. Алдын ала жобалау нәтижесінде технологиялық үрдістің негізгі ұстанымды сызбасы анықталады (4.1 сурет), мұнда қабылданған ретпенен дәнекерленетін құрастырманы дайындау кезінде орындалатын барлық негізгі операциялар көрсетіледі. Технологиялық үрдістің екінші кезеңінің мақсаты – дәнекерленетін құрастырманы дайындауға қатысты барлық сұрақтарды толықтай қарастыру болып табылады, оның үстіне анағұрлым егжей-тегжейлі қарастыру жаппай өндіріске қажет болады. Машинақұрастыру құрастырмаларының дәнекерленетін түйіндерін дайындау көбінесе цех бағыттарының күрделі болуымен және алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Бұл түрлі технологиялық үрдістердің үлкен көлемін қолданумен байланысты болып келеді.

Құрастырманы шығару сериясына, өндіруші зауыттың технологиялық жабдықталуына және қосымша құрал-жабдыққа деген қажеттілігіне айтарлықтай шамада тәуелді болып табылатын технологиялық үрдістің осы немесе басқа сызбасын таңдауды негіздеу үшін экономикалық есеп жүргізу қажет.

Қабылданған технологиялық үрдіс жүзеге асыру үшін міндетті болып табылады, оның бұзылуы материалдардың шамадан тыс жұмсалуына, дәнекерленіп жалғанған жерлер сапасының төмендеуіне және құрастырманың қымбаттауына әкеліп соқтырады. Дәнекерленетін құрастырмаларды дайындаудың технологиялық жұмысын жобалау кезінде мына төмендегі ережелерді сақтаған жөн: %-ы дәнекерлеу жұмысына келетіндіктен, тұтастай алғанда дәнекерленетін құрастырмаларды дайындау жұмысының жоғары өнімділігіне қол жетпейді);

4.3.

ДӘНЕКЕРЛЕНЕТІН ҚҰРАСТЫРМАЛАРДЫ ШЫҒАРУДЫҢ ТИПТІК ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮРДІСІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ

Дәнекерленетін құрастырмаларды дайындау технологиялық үрдісінің маңызды кезеңі жартылай өнімді ашу (кесу) және алынған дайындамалардан бөлшектердің пішінін қалыптастыру (бүгу, қалықа салу арқылы) дайындық жұмыстарын орындау болып табылады. Қажет жағдайда жартылай өнім алдын ала таразтылып түзетіледі. Жартылай өнімді ашу жұмыстың ауқымы бойынша дайындық жұмыстарының жалпы көлімінің шамамен 10%-ын құрайды, ал олардың 90%-ы пішінді қалыптастыру, оның жартысынан астамына жұқа жапырақты материалдар бөлшектердің пішінін қалыптастыру келеді.Дайындық жұмыстарын жүзеге асыру тәсілдері келесі операцияларды орандаудағы жұмыс ауқымы мен сапасына ықпалын тигізеді де, айтарлықтай деңгейде автоматтандырудың (яғни өндіріс циклін қысқарту) арнайы аспаптары  мен  құралдарын  қолдану  және құрастырмаға қойылатын талаптарды орындау мүмкіндігін айқындайды.

Ашу.

Ашу жұмыстарын жүзеге асыру кезінде бөлшектердің өзіндік құнын түсірудегі маңызды жайт материалды тиімді пайдалану болып табылады. Технологиялық қалдықтардың көлемін барынша азайтқан дұрыс. Әдетте ашу жұмыстарын белгілеп қою немесе қалып бойынша орындайды. Бұл операцияны механикаландыру үшін жарықпен көшіруді пайдаланады. Жартылай өнімдерді дайындамаға бөлу әдістерін өндірістің белгіленген талаптары мен ерекшеліктеріне сәйкес таңдайды. Дәнекерленетін құрастырмалардың бөлшектерін дайындауда қайшымен, кесу станоктарымен және сығымдау аспаптарымен, термиялық кесуді пайдаланады.

Қайшымен кесу жылжу жазықтығындағы пышақтың қысымымен металдың  жекелеген  кристалдар  жылжуының  пішін  өзгертуі   мен икемді пластикалық пішін өзгертуге негізделген. Кесілетін материалды қайшының төменгі және жоғары пышақтарына орналастырады. Алдымен қайшыларды металға оның қалыңдығының 0,2 — 0,4 құрайтын тереңдігіне қағып кіргізеді де, содан соң материал кесу қималарының жүзімен жылжып отырады.

Кесу станоктарын құбырларды, үлгілі және сортты материалды кесуге   қолданады.   Қайшылармен   салыстырғанда   бұл станоктар

үлкен қалыңдықтағы материалды кесуге мүмкіндік береді  және  кесу сапасын арттырады. Дегенмен, станоктардағы кесудің жұмыс ауқымы қайшылармен кесуге қарағанда едәуір үлкен. Сондықтан, кесу станоктарын жоғары дәлдіктегі кесу қажет болған жағдайларда қайшылармен кесу мүмкін емес үлкен қимадағы (мысалы, құбырларды, таңбаларды, швеллер және бұрыштарды)профилді жұқа метал бұйымын кесуге пайдаланады.

кеседі. Оның көмегімен қалыңдығы 300 мм-ге дейінгі және одан жоғары металды тік сызық арқылы және мәнерлі етіп кеседі. Термиялық кесудің негізгі түрлері — оттегімен және плазмалық- доғалық кесу болып табылады.

4.1-Кесте. Механикалық жолмен кесуге арналған құрал-жабдық, оның пайдалану мақсаты мен ерекшеліктері

Денекерлеуге арналған жапырақшалы материалдан жасалған бөлшектердің қималарын қисайту. Қисайтудың ең үлкен ені 25 мм, қисю бұрышы 25...50°

кесу: қалыңдығы32 мм-ге дейінгі материалдар, қима көлемі 40х 180 мм-ге дейінгі жолақтар, көлемі 200 х 200 х 20 мм-ге дейінгі бұрыштар, № 33 дейінгі швеллер және екі таңбалықтар, диаметрі 75 мм-ге дейінгішеңберлер, көлемі 65 мм-ге дейінгі төртбұрыштар. Диаметрі42 мм-ге дейінгі тесік жасау. Кертік жасау

4.1. кестенің соңы

Сортты, үлгілі және жапырақшалы материалды кесу: қалыңдығы 32 мм-ге дейінгі жапырақшалы материалдар, қима көлемі 40х 180 мм-ге дейінгі  жолақтар,  көлемі 200 х 200 х 20 мм- ге дейінгі бұрыштар. № 33 дейінгі швеллер және екі таңбалықтар, диаметрі 75 мм-ге дейінгі шеңберлер, көлемі 65 мм-ге дейінгі төртбұрыштар.

х 180 х 18 мм-ге дейінгі бұрыштар, № 30 дейінгі швеллер және  екі таңбалықтар,диаметрі 65  ммге дейінгі шеңберлер, көлемі 65 мм-ге дейінгі төртбұрыштар. Диаметрі 42 мм-ге дейінгі тесік жасау.

құбырларды, диаметрі 500мм-ге дейінгі шеңберлер, № 60 дейінгі швеллер және екі таңбалықтар

Бөлшектердің құрылымдық ерекшеліктері мен өндіріс типіне байланысты дайындық жұмыстарын орындау кезінде пішінді түрлі тәсілдермен өзгертеді. Бүгу және жапырақшалы қалыпқа орнату сияқты пішінді өзгертудің суыту әдісі анағұрлым кеңінен пайдаланылады. Төзімділік сипатарын сақтай отырып материалды пайдаланудың жоғары өнімділігі, технологиялық өзіндік құнының төмендігі және жоғары коэффициенті өнеркәсіптің түрлі салаларында суық әдіспен пішінді өзгертуді кеңінен қолдануға жағдай жасайды.

Бүгу жұмысы

және 100 мм-ге дейінгі жапырақшалы материалдан жасалған цилидрлік және конустық  жиектерді бүгу

Қималарды бүгу, қималардың жалғанған жерлерін тегістеу, қабырғалары қалың (4 мм-ге дейінгі) бөлшектерді бердерлі етіп қалып салу және кесу

сақиналарды бүгу, көлемі 200 х 200 х 25 мм-ге дейінгі бұрыштарды, № 36 дейінгі швеллер, қию көлемі 400 х 60 мм-ге дейінгі жолақтарды бүгу

мм-ге дейінгі таспалы және жолақты метариалдардан жасалған бүгілген профилдер дайындау

50...426 мм құрайтын құбырларды, және үлгілі материалды бүгу: № 25 дейінгі швеллер және № 50 дейінгі екі таңбалықты бүгу

бөлшектерді бүгу: № 60 дейінгі швеллер, диаметрі 340 мм-ге дейінгі екі таңбалық пен швеллер бүгу, көлемі 280 мм-ге дейінгі төртбұрыштар мен қума салмағы 64 кг/м дейінгі рельстерді бүгу

4.3 Кесте. Суыту арқылы жапырақшалы қалыпқа салуға арналған сығымдау құралы, оның қолдану мақсаты мен ерекшеліктері

негізгі түрлеріне кертік жасау, тесу, созу және қалыпқа салу жатады. Қалыпқа салу көбінесе қалыңдығы 10 мм-ге дейінгі жапырақшалы материалдан жасалған бөлшектерді дайындауға қолданады. Кертік жасау мен тесу жұмыстары пышақтармен кесу жұмысына ұқсас  келеді.  Керті  және  тесік  жасау  кезінде  алдымен  қалыптың

тесігіне металдың жәйменен сығымдап шығара отырып пуансонның әрекетімен жапырақшалы бөлшек икемді түрде  бүгіледі.  Содан  соң пуансон металға ұрылып кіргізіледі де оны қалыптың тесігіне ұрып шығарады. Пуансонды ары қарай тереңдеткен кезде металл опырылады да, кесіп алынатын бөлшек (кертік жасаған кезде) бөлініп шығады немесе ауытқиды (тесік жасаған кезде). Тесік қалыңдығы 25 мм-ге дейінгі металда жасалады. Шығарып соз у дег еніміз – дайындаманы кез-келген пішіндегі толық бөлшекке айналдыру жұмысы болып табылады. Қалыпқа салу кезінде дайындаманың пішіні оны жекелеген учаскелерге созу нәтижесінде өзгереді. Бұл тәсілмен дайындамада жергілікті дөңестер жасайды.

Ретке келтіру.

Дәнекерленетін құрастырмалардың бөлшектерін дайындау кезінде бастапқы жұқа металл бұйымы (оны өңдегенге дейін) мен дайындамаларды (кесіп алғаннан кейін) ретке келтіру жұмысы, бұл ары қарай түйіндерді өңдеу, құрастыру және дәнекерлеу ісінің жоғары дәлдігін қамтамасыз етеді. Ретке келтіруді материалды пластикалық бүгу немесе созу жолымен жүзеге асырады. Ретке келтіру тәсілдерінің көпшілігі материалды пластикалық түрде бүгуге негізделген, оның үстіне дайындамаларды суық күйінде ретке келтіреді. Материалдың  пішіні қатты өзгеріп, суық жолпен ретке келтіру кезінде металлдың пластикалық қасиетінің нашарлауына алып келетін едәуір бүгілген жағдайда қыздыра отырып ретке келтіріледі. Қыздыра отырып ретке келтіруді 900...1 150 °С температурасымен бастап, 700 °С-ден төмен температурамен аяқтайды. 4.4 Кесте. Жұқа металл бұйымы мен дайындамаларды ретке келтіру құрал- жабдығы, оны қолдану мақсаты мен ерекшеліктері

Қалыңдығы 40 мм-ге дейінгі жапарақшалы және жолақты жұқа металл бұйымдары мен дайындамаларды ретке келтіру

Ашық типтегі көп білікті сорттарды ретке келтіру Сортты және үлгілі жұқа метал бұйымынан жасалған бөлшектерді бүгу: диаметрі 200 мм-ге дейінгі шеңберді, көлемі 190 мм-ге дейінгі төртбұрышты, қима көлемі 200 х 80 мм-ге дейінгі жолақтарды, көлемі 240 х 240 х 20  мм-ге дейінгі бұрыштарды, № 40 дейінгі швеллер, № 60 дейінгі екі таңбалықты және қума салмағы 49 кг/м дейінгі рельстерді ретке келтіру.

жолақты жұқа метал бұйымы мен дайындамаларды ретке келтіру және бүгу. Дәнекерленетін түйіндерді ретке келтіру.

және бүгу: № 60 дейінгі екі таңбалық және швеллер, диаметрі 340 мм-ге дейінгі шеңберді, көлемі 280 мм-ге дейінгі төртбұрыш пен қума салмағы 64 кг/м дейінгі рельстерді ретке келтіру және бүгу.

жапырақшалы материалдан жасалған дайындамаларды ретке келтіру. Дәнекерленетін түйіндерді ретке келтіру.

Пісіру құрылымдарын дайындау кезінде металл бетін қорғаныс жабынын жағуға кедергі келтіретін, пісіру процесін қиындататын және пісірілген қосылыстың ақауларының пайда болуын тудыратын консервациялау, ластану, майлап суыту сұйықтығы, тотықтық, қақ, қылаулар мен артылым құралдарынан тазалайды. Байланыс нүктелік және жікпен пісіруді орындау кезінде және түрлі-түсті металдарды пісіру кезінде металды өте мұқият тазалауды талап етеді. Материал бетінің түрі мен күйіне, бөлшектер мен пісіру түйінділерін қолдану мақсаты мен дайындау тәсіліне байланысты тазалауды прокатты өңдеу алдында немесе оларды құрастырғанға дейән бөлшектерді дайындағаннан кейін жүзеге асырады. Консервленген түрде келетін суық илемделген прокатты өңдеу алдында майлау мен ластанудан тазартады. Өңделген күйде жеткізілетін суық илемделген болаттан жасалған бөлшектер пісіру алдында майын кетіруге ғана өтеді. Ыссы илемделген прокатты көп жағдайларда оны өңдегенге дейін қақ пен тотықтықтан тазартады. Кебелер мен артылымдарды қалыптау мен кесуден кейін қорғайды. Прокатты, бөлшектер мен пісіру түйінділерін тазарту үшін ме- ханикалық   және   химиялық   әдістерді   қолданады.

еханикалық

әдістерге орындау кезінде бытыра үлкен жылдамдықпен тазартылма бетке лақтырылатын және металға соға отыра ондағы ластарды жоятын бытыралы арынмен және бытыралақтырумен тазалау жатады. Бытыра ағынды аппараттарда бытыра шүмек арқылы тығыздалған ауамен, ал бытыралақтыруларда - ротор қалақшасының ортадан тепкіш күштің әсерімен лақтырылады Орташа және үлкен қалыңдықтағы металды механикалық тазалау оның бетін әдетте пісіру құрылымдарын дайындау процесінде жемірілуден қорғау үшін пассивтейді немесе грунттайды.

Бетті тазартудың х

консервациялық және қалыптау майлаудың мөлершеріндегі майлы заттарды жою үшін қолданады. Майын кетірудің екі тәсілі бар: ваннадағы тазартылма бөлшектерді батыру және оларға камераларда сілтілі ерітінді ағысымен құю.

Өңдеу металдың бетінен тот пен қақты жоюған мүмкіндік береді, оны сондай-ақ екі тәсілмен орындайды: ваннаға батырумен немесе тұз, күкірт немесе ортофосфор қышқыл ағысын құюмен. Ағыстық құюмен майсыздандыру мен өңдеу, технологиялық процестің ұзақтығын қысқарту және тазартудың жоғары сапасын қамтамасыз ету көзқарасынан, батыру арқылы тазалаумен салыстырғанда тым жақсырақ. Өңдеу әдісінің жоғары тиімділігіне қарамастан, оны өндірісте пайдалану пісірілген құрылымдар ақпасуларды тазалауға арналған жабдықтың құнын өзіне қамтитын елеулі күрделі шығындардың салдарынан шектеулі.

4.5-кесте. Бетті тазартуға арналған жабдық, оның тағайындалуы және қолданылу ерекшеліктері

Бырыра ағынды аппаратымен камералар Табақтық және бейін прокатты, сондай-ақ пісірілген түйінділерді металл қалыңдығы 3 мм және одан астам болған кезде қақтан, тот пен ластанудан тазалау

4.5. кестенің соңы

Табақтық және бейін прокатты, сондай-ақ пісірілген түйінділерді металл қалыңдығы 3 мм және одан астам болған кезде қақтан, тот пен ластанудан тазалау

тігісін қоқыстан және металл шашырандысынан тазалау, пісіру тегістерін өңдеу

Сол сияқты

Құрастыру сызбалары, тәсілдері мен әдістері

Дәнекерлеу конструкцияларын құрастыру кезінде дәнекерлеу түйінінде бөлшектердің бір-біріне қатысты орналасуы тиіс қалпын қамтамасыз ету қажет. Құрастыру үдерісі жүйелі орындалатын операциялардан тұрады. Ең алдымен конструкция немесе түйін жиналатын бөлшекті құрастыру орнына беру талап етіледі. Одан кейін бұл бөлшектерді белгілі бір қалыпта құрастыру құрылғысына орнатып, белгілеп дәнекерлеу қажет. Құрастыру орнына бөлшектерді беру көтергіш- көліктік қондырғының (крандар, конвейерлер, арбалар мен т.б.) көмегімен жүзеге асырылады. Құрастыру кезіндегі бөлшектердің қалпы құрылғылардың орнату элементтері немесе басқа да іргелес бөлшектермен анықталады. Байланыстырғыш бөлшектер құрастыру құрылғысының қысатын элементтерімен бекітіледі.

Құрастырудың технологиялық үдерісі талдамасының басты мақсаты жұмыс күшін, уақыты мен қосалқы материалдарды аз шығындай отырып, нақты конструкцияны дайындауда қойылатын техникалық талаптарды орындауды қамтамасыз ететін жекелей бөлшектерді құрастырудың тәсілі мен жүйелігін анықтау болып табылады. Аталған үдерісті әзірлеу кезінде механикаландырылған аспаптарды, жұмыс және бақылау құрылғыларын кеңінен пайдалану қарастырылған. Құрастырудың тәртібі мен жүйелігі технологиялық үдерістің картасын көрсетеді. Құрастырудың  технологиялық   үдерісі   оны   орындаудың  еңбек сыйымдылығы мен уақытын сипаттайды, яғни құрастыру үдерісінің сызбасы әсер ететін құрастыру кезеңінің ұзақтығы – бұйымдағы жекелей бірліктердің қабылданған жүйелі құрастырулар. Дәнекерлеуші конструкция өндірісінде жүйелі құрастыру мен элеметтерді дәнекерлеу, барлық конструкцияны толықтай құрастыру, оны жүйелі дәнекерлеу және параллельді-жүйелі (түйінмен) құрастыру мен дәнекерлеу қолданылады.

Жүйелі құрастыру және дәнекерлеу сызбасы (4.2 сур.) толықтай құрастырылған конструкцияны дәнекерлеу мүмкін болмаған жағдайда, басқа сызбаларды қолдану арқылы конструкцияның өзіндік ерекшелігіне байланысты қажетті нақтылықты қамтамасыз ете алмаса, мысалы, оның тиісті деңгейде қаттылығы болмаса, конструкцияны құрастыру түйіндеріне бөлшектемей құрастырған жөн. Конструкцияны жекелей элементтерді жүйелеп күшейту арқылы орындайды. Талап етілген нақтылық аралық түзету операцияларының көмегімен алынуы мүмкін.

4 бөлшек

4-ші бөлшекті құрастыру жəне дəне- керлеу

2-ші бөлшекті құрастыру жəне дəне- керлеу

3 бөлшек

3-ші бөлшекті құрастыру жəне дəне- керлеу

4.2 сур. Конструкцияның жүйелі құрастыру және дәнекерлеу сызбасы Үдерісті осылай ұйымдастыру кезінде құрастыру мен дәнекер- леудің өнімділігі айтарлықтай төмен болады, өйткені операцияны жүйелі орындау кезінде жұмыс аумағы шектеліп, жұмысшылар саны қысқарады. Бұл ретте, құрастыру кезеңінің ұзақтығы артады. Конструкцияны жүйелі  дәнекерлеудің  толық  құрастыру сызбасы (4.3 сур.) негізінен қосындыларды орындауға арналған қолжетімді бөлшектерінің шамалы санынан тұратын күрделілігі төмен конструкцияларды дайындауда пайдаланылады. Алдымен конструкцияны оның элементтерін бұрамдама қысқышпен, белгілегішпен, тұтқыштар мен басқа да құрылғылармен бекіте отырып толықтай жинайды, одан кейін жиналған конструкцияның барлық қосындыларына дәнекерлеуді орындау үшін дәнекерлеу учаскесіне жібереді. Бұл ретте жұмыс аумағы кеңейеді, ал құрастыру кезеңінің ұзақтығы қысқарады. Мұндай сызба өндірістің әр түрінде қолданылады. Конструкцияның шығару бағдарламасы, массасы мен конфигурациясына байланысты аталған сызба бойынша құрастыру және дәнекерлеудің технологиялық үдерісі механикаланған немесе толықтай автоматтандырылуы мүмкін.

сызбасы  (4.4. сур.) іріленген құрастыру бірліктеріне бөлшектелген күрделі конструкцияларды дайындауда  пайдаланылады. Алдымен параллельді технологиялық желілерде іріленген құрастыру бірліктері жиналып, дәнекерленеді, одан кейін олардан жалпы конструкцияны жинап, дәнекерлейді.

4 бөлшек

3 бөлшекті құрастыру

1 бөлшекті құрастыру

3 бөлшек

2 бөлшекті құрастыру

4.3. сурет. Кейін дәнекерленетін конструкцияны толық құрастыру сызбасы Құрастыру үдерісінің мұндай сызбасы кезінде бір мезгілде жұмыс істейтін жұмысшылар немесе құрастыру жұмысының аумағы барынша көп, сондықтан да жүйелі құрастыруға қарағанда құрастыру кезеңінің ұзақтығы 3-4 есеге аз болады. Аталған құрастыру сызбасын қолдану технологиялық операцияны механикаландыру мен автоматтандыруға мүмкіндік береді.Конструкция дайындаудың нақтылығы артып, оның жалпы пішінін өзгертуі азаяды, өйткені түйіндердің қаттылығы жекелей бөлшектердің қаттылығына қарағанда әрдайым жоғары болады.

бөлшектерді

Сонымен қатар, барлық дәнекерлеу конструкциясына қарағанда пішінін өзгерткен түйіндерге түзету енгізу оңайырақ. Бұл өз кезегінде бұйымның сапасы мен беріктігінің жоғары болуына әсер етеді. Аталған сызбаны өндірістің әр алуан түрлерінде пайдаланады. Осылайша, конструкцияны құрастыру сызбасының таңдауы құрастыру үдерісінің ұзақтығы мен еңбек сыйымдылығына әсер етеді. Жиналатын конструкцияның нақтылығы өндіріс түрлері, конструкциялардың ерекшелігі мен техникалық талаптарына байланысты құрастыру тәсілдерімен анықталады. Конструкция жұмыстарын толықтай немесе жартылай өзара алмастыру және бөлшектерді қиыстырып келтіру арқылы жүргізуге болады.

құрастыруды техникалық талаптарды сақтау кезінде оны қандай да бір сәйкестендіріп, қиюластырмай-ақ жүзеге  асыруға  мүмкіндік  береді. Бөлшектердің қажетті нақтылығы олардың өлшеміне сәйкестендірілген рұқсаттар негізінде орындалады. Құрастырудың бұл тәсілі негізінен элементтері алдын ала механикалық өңдеуге ұшырайтын конструкцияны сериялық өндіру кезінде қолданылады.

жағдайында құрастыру операцияларын орындау барысында олардың біріне қайта түзету жүргізу талап етіледі. Құрастырудың бұл тәсілі әуе өндірісінде, автомобиль құрылысы мен басқа да салаларда қолданылады. Бөлшектердің бірін қайта өңдеуде өлшемдік тізбектік атаулы ұзындығы қамтылады. Бұл барлық бөлшектерді дайындауда нақтылық талаптарын төмендетіп, конструкцияны құрастырудың дәлдігін көтеруге мүмкіндік береді, бірақ бұл ретте қолдан қиыстырып келтіру мен аяғына дейін жеткізуге кететін ауқымды күшті болдырмауға мүмкіндік бар.

Қиыстыру әрбір қосылатын бөлшекті жекелей қайта өңдеу жолымен жүзеге асырылады. Қиыстыруы бар құрастыру тәсілі жоғары нақтылығы бар бөлшектерді дайындауға арналған күрделі техникалық жабдықтауды пайдалануды қажетсінетін бір және ұсақ сериялы өндірісте қолданылады. Қиыстыруы бар құрастыруды екі кезеңмен жүргізеді. Алдымен оны бөлшектерді қиыстыру мен құрамдау мақсатында өндіреді. Қиыстыру жұмыстары кезінде бөлшектердің ластануына байланысты осы кезең аяқталған кезде жиналған түйін қайта бұзылады және бөлшектердің бетін дайындау операциясына дәнекерлеу үшін жіберіледі, одан кейін қиыстырылған және дайындалған бөлшектерді қорытынды құрастыру жұмыстары жүргізіледі. Қос құрастыру тәсілі көп кезекте жұқа табақты таңбаланған бөлшектерден конструкция

дайындауда пайдаланылады. Өйткені, олардың өзара араластыруын әрдайым қамту мүмкін болмайды. Құрастыруды белгілеуде, құрастыру саңылауларында, құрылғылар мен басқа да тәсілдермен орындауға болады.

Белгілеу арқылы құрастыруды құрылғысыз жүргізеді. Бөлшектердің орналасуы сызбадағы белгілеумен анықталады. Одан кейін оларды бұрамдама қысқышы, бекіткіш немесе тұтқышпен бекітеді. Құрастырудың аталған тәсілінің өнімділігі төмен болады, оны қарапайым конструкцияларды дайындау кезінде жекелей өндірісте қолданады. Құрастыру кезінде талап етілген нақтылыққа қол жеткізу тек жоғары білікті еңбекті шамалы ғана шығындаған кезде мүмкін.

Құрастыру саңылауларында түйіндерді жинау құрастыру жұмыстарының жеткілікті нақтылығы мен жоғары экономикалық көрсеткіштерін қамтуға мүмкіндік береді. Орындауға қиындық тудыратыннемесекедергікелтіретінконструкциялықерекшеліктердің болуы оны кеңінен қолдануға тосқауыл болады. Құрастырудың бұл тәсілінде бөлшектердің қажетті орналасуы саңылауларды олардың құрастыру базасы ретінде пайдалануы есебінен мүмкін. Бөлшектерді белгілі бір қалыпта белгілеуге мүмкіндік беретін мұндай құрастыру саңылаулары қосындыға кіретін саңылаулар арасынан таңдалады. Кейде оларды технологиялық саңылау ретінде орындап, кейін дәнекерлеу, шегелеу немесе т.б. әрекеттер арқылы жояды. Саңылаулар бойынша құрастыру кезінде құрастырудың жабдықтауы жеңілдейді, алайда түйінге кіретін барлық бөлшектердің өлшемдері келістіру талап етіледі.

Құрылғыларда құрастыру ең аз еңбек сыйымдылығында барынша нақтылықты қамтамасыз етеді. Құрылғылар деп түрлі операцияларды орындауда қолданылатын қосымша технологиялық қондырғыларды айтамыз. Құрылғыларды қолдану жұмыс ауқымдылығын азайтуға, өндірістік кезеңнің ұзақтығын қысқартуға, еңбек талаптарын жақсартуға және өнімнің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Құрастыру стендтері мен қондырғылар негізінен ірі бұйымдарға арналған,    олардың    қондырғылы    және    қысқышты элементтері

орнатылған қозғалмайтын іргесі болады және арнайы жылжымалы немесе көшірілетін құрылғылармен жабдықталады. Жалпақ табақты конструкцияларды құрастыру үшін электр магниттік стендтер мен жылжымалы арқалықтары мен порталы бар стендтер қолданылады. Цилиндр конструкцияларының бойлық түйісулерін құрастыру кезінде порталдық жақтау мен түрлі тұтастырғыштан тұратын құрылғылар                қолданылады.        Сақиналы        түйіспеден        ернеушесін құрастыру үшін осьтік және радиалды қысқышымен жабдықталған құрылғылар пайдаланылады. Радиалдық және бүйірлік қысқышпен жабдықталған құрылғылар түпті ернеушелерді құрастыруға арналған. Арқалықты        және        жақтаулы                конструкцияларды        құрастыруға арналған сериялық өндірісте жылжымалы конструкциялы порталды

(ӘҚҚ) бұйымның кең номенклатурасына арналған. ӘҚҚ жүйесі Т-тәрізді ойықты плитасын, сондай-ақ, жиналатын бұйымның пішініне байланысты плитаға түрлі үйлесімде бекітілетін қондырғылы және қысқыш элементтерін негіздеме ретінде алған. Дәнекерлеу түйіндерін құрастыруға арналған құрылғыларды қажет жағдайда әмбебап бөлшектер жиынтығынан жинайды. Аталған түйінді шығару аяқталған кезде құрылғы қайта бұзылады және қоймаға жіберіледі немесе басқа түйіндерді дайындау үшін өзгертілген үйлестіруде пайдаланылады. Әмбебап-құрастыру құрылғылары негізінен бұйым партиясын шығаруда қолданылады (3-40 дана).

Жылжымалы құрастыруқұрылғылары

Жылжымалы құрылғыларға дәнекерленетін бұйымдардың ернеуін жақындатуға арналған тұтастырғыштар; бөлшектерді бір- біріне қысуға немесе оларды белгілі бір күйде орнатып, ұстауға арналған бұрандама қысқыштар, дәнекерлеу үдерісінде ернеулерді түзетуге, бұйымдардың пішіні мен өлшемін сақтап қалуға арналып қолданылатын кергіштер, құрастыру кезінде ауыр бөлшектерді орнатуға арналған реттеуші тіректер ретінде пайдаланылатын көтергіштер, дәнекерлеу кезінде өзегінің және құбырлардың бүйірлік ернеулері мен ернеушелерінің біріктіруін қамтамасыз ететін центратордан тұрады.

Құрастыру құрылғылары негізден, ұстап тұратын  элементтерден

Негіз  құрылғының  барлық  бөліктерін  бір конструкцияға біріктіреді. Негізде орнатушы және қысқыш элементтері орналасқан. Құрылғылардың негізін жекелей элементтерді бұрандамаларда құю, соғу, дәнекерлеу және құрастыру, сондай-ақ басқа да тәсілдер арқылы алады.  Негіздің  ең аз өлшемі мен массасы болуы керек,  бұл әсріесе көшірілетін, жылжитын және айналатын құрылғылар үшін маңызды, сондай-ақ ол барынша берік және  қатты  болуы  тиіс. Құрылғылардың пішіні мен өлшемі, орнатушы және қысқыш элементтердің түрі мен орналасуы дәнекерлеу конструкциясының конфигурациясына байланысты болады.

алынады, оның үстіне ұстап тұратын және қысқыш элементтері орнатылып, ол жоғарысапалы бұйымныңқұрастыруынқамтамасызетеді. Құрастыру плитасының тіректер мен қысқыштарды орналастыруға арналған екі өзара перпендикуляр бағыттағы ойығы болады. Бұйымды белгілеуге, дәнекерлеу немесе түзетуге арналып қолданылатын плиталар құрастыру плитасынан ойықтарының болмауымен өзгешелеу. Жоғары нақтылықты талап етпейтін және қондырғы мен қысқышты қолданбайтын түйіндерге табақты және профильдік прокаттан жасалған металл конструкция болып табылатын стеллаждар қолданылады.

Орнатушы элементтер (бекіткіштер).

Бұл элементтер құрастыру құрылғысындағы дәнекерлеу түйіні бөлшектерін орнатуда талап етілген нақтылықты, жиналған түйіннің дәнекерлеу кезінде оның пішінін өзгертпейтін қажетті беріктігі мен қаттылығын, сондай-ақ құрастыру және дәнекерлеу операциясында, құрылғыдан дайын түйінді шешудің ыңғайлы орындалуын қамтамасыз етуі тиіс.

тіректерге (базалық жазықтықта бөлшектерді орнатуды атқарады), орнатушы сұққылар мен қадаға (саңылау бойынша орнату үшін), призмаларға (сыртқы бетке цилиндр бөлшектерін орнату үшін), шаблондарға (аталған түйіннің бұған дейін орнатылған бөлшегіне, дәнекерлеуші басқа да түйіндер бөлшегін орнату үшін) бөлінеді.

Тіректер (4.5 сур.) тұрақты, шешілетін, бұралатын және қайырмалы болады. Көп кезекте өңделген тіреулер немесе бұрыштық болып табылатын тұрақты тіректер қолданылады. Олар құрылғының негізіне балқытып жабыстырылады немесе сұққышпен бекітіліп бұралады.

а

б

в

г

Құрылғыда тетіктің еркін орнатылуын немесе дәнекерлеу түйінін шешуді тұрақты тірек қиындатқан жағдайда ш е ш і л е т і н тіректер қолданылады. Осыған ұқсас жағдайда бұралатын және қайырмалы тіректер де қолданылады. Шешілетін тіректерге қарағанда бұларды пайдалану барынша ыңғайлы.

Орнатушы сұққылары мен қадалар тұрақты, шешілетін және қайырмалымен орындалады. Тұрақты сұққылар (4,6 сур.) құрылғыға дәнекерлеудің, баспақтау немесе бекіту бұрамдамасымен мықтап бекітілген. Шешілетін сұққылар бүтін немесе кесілген (4.6 сур.) болуы мүмкін. Егер тұрақты сұққы орнатуды немесе бөлшектерді шешуді қиындатса, шешілетін және қайырма сұққылар қолданылады.

Призмалар цилиндрлік бұйымдарды орнату үшін қажет, олар қатты және реттеуші (4.6 в сур.)  болады. Соңғысының  еңісті тіректі  жазықтығының  қалпы  бұйым  диаметрімен  сәйкес  келетін

бұранданың көмегімен реттелуі мүмкін.

а — тұрақты сұққы; б

в

г

Орнатушы лемененттерге үш жазықтық бойынша бұйымды қатты орнатуға арналып пайдаланылатын тірек ұяшықтарын жатқызуға болады. Қисық желілі жазықтықты бұйымға арналған тірек ұяшықтары

жиналатын түйіндердің бұған дейін орнатылған басқа да артқы қалыптағы бөлшектерді орнату үшін қолданылады. Оларды табақты болаттан немесе алюминийден дайындайды.

Қысқыш элементтер.

Аталған элементтер дәнекерлеуші бұйымдарды құрылғыға орнатқаннан кейін бөлшектерді бекітуге арналған. Қысқыш элементтерді

деп бөледі. Біріншілер бөлшектерді тірекке немесе басқа да бөлшектерге қысады, ал екіншісі қарама-қарсы тараптағы бөлшектерді қысады. Қысқыш элементтер құрастыру және дәнекерлеу үдерісінде орнатушы базаларға қатысты бөлшектерді мықтап қысуға арналған. Бұл ретте, олардың жылдам әрекеттенетін және жұмыста қауіпсіздігі, құрылғыдағы дайын түйінді құрастыру, дәнекерлеу және шешілу ыңғайлығын қамтамасыз етуі қажет. Бастырықтар мен қысқыштар қолмен реттелетін және механикалық болуы мүмкін. Қол қысқыштары өзінің дайындау және құрылғысының қарапайымдылығына байланысты кеңінен қолданылады, оларды жекелей өндірісте тұтқышқа шамалы күш салуды қамтамасыз етуде пайдаланады. Бағасы жоғары механикалық жетекті бастырықтар (пневмати- калық, гидравликалық, электр магниттік) үлкен бастырықты күшті құрайды, жылдам әрекеттесіп, еңбек талабын жеңілдетеді және өнімділік деңгейін арттыруға әсер етеді. Олардың қиын жерлерде орналасуы кезінде мұндай бастырықтарды қашықтықтан басқаруға және бір мезгілде бірнеше бастырықты іске қосуға мүмкіндік бар. Қысқыш элементтерді көп кезекте пневматикалық жетекпен жабдықтайды, оның конструкциясы қарапайым, жұмысқа ыңғайлы және басқаруға қолайлы. Пневматикалық жетектің кемшілігіне жұмыстағы  жұлқынуларды,  шамалы   бастырықтық   күші   мен   ауа құрамындағы ылғалдың әсерінен цилиндрлерінің тотығуын жатқызуға болады. Гидравликалық жетектің жағымды тұстары көп. Бұл шамалы күшті құруға мүмкіндігі (пневматикалық жетекке қарағанда 10 есе көп), ықшамдығы, жұмыстың бірқалыптылығы мен дыбыссыздығы, тотығудың жоқтығы, өйткені оның жұмыс жазықтығы минералды маймен жанасады. Гидравликалық жетектің кемшілігі аппаратураның күрделілігі мен қымбаттығы, жөндеуге және қызмет көрсетуге қойылатын жоғары талаптары (майдың ағуы жұмыс орнын ластайды) мен піспек қозғалысы жылдамдығының аздығы болып табылады.

Электр магнитті жетекті құрылғылар да магниттік материалдардан жасалған жұқа табақты жайма төсемді қосу үшін дәнекерлеу өндірісінде кеңінен қолданылады. Мұндай құрылғылардың құндылығы әмбебаптылығы, жылдам әрекеттесуі, қарапайымдылығы мен ықшамдығы болып табылады. Кеңінен таралғандары қатарында сыналы, бұрандалы, эксцентрикті және иінтіректі бастырықтар. Сыналы бастырықтар қол және механикаландырылған, ықшамдығымен, конструкцияның қарапайымдылығы мен жылдам әрекеттесуімен ерекшеленеді. Оларды бір бөлшекті екіншісіне қысу үшін пайдаланады, сондай-  ақ ернеулерді тегістеу немесе тартылғыш құрылғы ретінде де қолданады. Қол сыналы бастырықтардың басты кемшілігі үлкен күш салуды талап ететіндігі болып табылады.

а

б

1 — бөлшек; 2 — иінтірек; 3 — эксцентрик; 4 — тірек

Бұл кемшілік біріктірілген бастырықтарда пневматикалық жетекті қолдану жолымен жойылады (4.7 сур.). Б ұ р а н д а л ы бастырықтар (4.8 сур.) өзінің әмбебаптылығына, жұмыстағы сенімділігі мен конструкцияның қарапайымдылығының арқасында кеңінен қолданылады, олар шамалы бастырық күшін қамтамасыз етуі мүмкін. Бұрандалық бастырықтардың кемшілігі конструкциялық жұмыс өнімділігінің төмендігі, дәнекерлеу шашырауының әсерінен бұранданың осалдығы мен оның тез ескіруі болып табылады. Мұндай бастырықтар бұрандадан 4, тұтқыштан    2, сомын 3 мен корпустан 1 тұрады. Дәнекерлеу қосындысында жаңшылуды болдырмас үшін бұрандаға арнайы тіреу элементі – табан 5 кигізіледі. Э кс ц е н т р и кт і к бастырықтар (4.9 сур.) да сыналық сияқты жылдам әрекеттесетін және оған ұқсас қағидалы болып келеді.

1,

Эксцентрик 3 тұтқышын бұраған кезде иінтірек 2 тетікті 1 келесі тетік немесе құрылғының іргесіне мықтап қысылады. Мұндай бастырықтар эксцентрик бұрылысының шектеулі бұрышына байланысты ұлғая алмайтын шамалы күшті дамытады. Сондықтан да, эксцентриктік бастырықтарды негізінен сериялық және массалық өндірісте қалындығы шамалы бұйымдарды құрастыру кезінде пайдаланады. И і н р і е кт і бастырықтар конструкциясы бойынша сан алуан және өзінің жылдам әрекеттенуіне байланысты кеңінен қолданылады. Иінтіректі жүйелер механикаландырылған бастырықтарда кеңінен қолданылады, мұнда иінтірекке үнемі күш салынады және өз еркімен ашылу болмайды.

Дәнекерлеу бұйымдарын бұруға арналған жабдық

Дәнекерлеу үдерісінде кез келген тігісті  орындауды  қолайлы  ету үшін конструкцияны түрлі қалыпқа орнатуға тура келеді. Бұл айналдырғыштар, манипуляторлар, позиционерлер,  аударғыштар мен аунақшалы стендтердің көмегімен жүзеге асырылады.

Айналдырғыштар дәнекерлеуші конструкцияларды дәнекерлеу жылдамдығымен шеңберлі тігістерді автоматтандырылған, механикаландырылған және қол дәнекерлеумен тұрақты осьтің айналасында бұруға мүмкіндік береді. Осьтің айналымдық қалпына байланысты айналғыштарды тігінен (4.11, а сур.), еңісті (4.11, б сур.) және көлденең (4.11, в сур.) осьті деп бөлуге болады.

Манипуляторлар (4.11, г сур.) цилиндр дәнекерлеуші конструкцияларды ыңғайлы қалыпқа қоюға және  оларды  автоматты режимде орындалатын дәнекерлеу жылдамдығымен механикаландырылған және қол тәсілімен айналдыруға арналған. Конструкция манипулятор планшайбасына бекітіледі. Одан кейін үстел еңісі жетегінің көмегімен ол дәнекерлеуге ыңғайлы қалыпқа қойылады, ал планшайбаның айналдыру механизмі оның дәнекерлеу жылдамдығымен қозғалуын қамтамасыз етеді. Айналдыру мен еңістің сыртында манипулятор кей жағдайларда көтеруді де жүзеге асыруы мүмкін. Конструкцияның құрылғысы түсірілген үстелде жүргізіледі, ал еңістің алдында үстел көтеріледі.

а, б, в

г

д

е—з

и, к

л

м

д

сур. ) конструкцияны дәнекерлеу үшін ыңғайлы қалыпқа орнатуға арналған. Манипуляторлар сияқты олар да айналу мен еңкеюді орындайды. Алайда, манипуляторлардан айырмашылығы планшайбаны тек маршты (орнатушы) жылдамдықпен айналдырады. Позиционерлердің басым бөлігі монипуляторлардың жеңілдетілген түрленімі болып табылады, оларда дәнекерлеу жылдамдығымен айналымды қамтамасыз ететін жетек жоқ.

Аударғыштар дәнекерлеуші конструкцияларды көлденең остің айналасында айналдыру жолымен құрастыру және дәнекерлеуге ыңғайлы қалыпқа орнатуға арналған. Аударғыштар бір және екі тіреулі, тізбекті, иінтіректі, шығыршықты, домкраттық, қайықты және т.б. болуы мүмкін. Б і р        т і р еул і   аударғыштар   бір  жетекті  тіреулі және  шағын габаритті ықшамды конструкцияларды дәнекерлеуде пайдаланылады. Е к і т і р еул і аударғыштар арқалықты, жақтаулы және торлы конструкцияларды құрастыру мен дәнекерлеуде қолданылады, олар тұрақты  осьті,  қозғалмалы  тіреулі   немесе  көтергішті  орталықты

болып орындалуы мүмкін.

Арзан бағалы тұрақты осьті аударғыштар (4.11, е сур.) әмбебап, конструкциясы бойынша қарапайым және ықшам болады. Дәнекерленетін бұйым айналмалы жақтауға бекітіледі және көлденең осьтің айналасында айналады. Қозғалмалы тіреулі екі тіреулі аударғыштар (4.11, ж сур.) түрлі ұзындықты бөлшектерді айналдыруға мүмкіндік береді. Көтергішті орталықты аударғыштар (4.11, з сур.), айналымнан басқасы, конструкцияны көтеруді де жүзеге асыруы мүмкін. Оны орнату үшін орталықтар төменгі қалыпқа түсіріледі, ал айналдыру үшін - көтеріледі. Конструкция төменгі қалыпта орналасқан кезде тігістердің басым бөлігі дәнекерленеді.

Т і з бе кт і аударғыштар (4.11, и

сур. ) пішіні бойынша төртбұрышқа жақын қималы арқалықты конструкцияларды дәнекерлеу кезінде айналдыруға арналған. Аунатқыш конструкциялардың тіреуі қызметін жетекті және бос жұлдызшаларға киілген салбырап тұрған тізбектер атқарады. Жетекті жұлдызшаны айналдырған кезде тізбек қозғалып, аралықтың айналуын болдырады. Тізбекті аударғыштар жұмыс істегенде өте қарапайым әрі сенімді, конструкцияға бекітуді қажет етпейді. Алайда оларды автоматты дәнекерлеуде қолдану орынсыз, өйткені тізбекке тіреліп тұрған аралықты қозғалмалы қалыпта белгілеу қиынға түседі. И і н т і р е кт і аударғыштар өлшемі 0,5 м құрайтын төртбұрыш қималы    аралықтан    жасалған    конструкцияларды    дәнекерлеуде

қолданылады. Тізбекті аударғыштарға қарағанда олар конструкция қалпын нақты белгілеуге мүмкіндік береді, сондықтан да автоматты дәнекерлеуде пайдалану барынша орынды. Ш ы ғ ы р ш ы қ т ы аударғыштар корпустық және аралықты конструкцияларды құрастыру мен дәнекерлеуде қолданылады. Аталған аударғыштардың кемшілігі бұйымды орнатудың күрделігі мен оған қол жетімділіктің қиындығы болып табылады. Д ом к р ат т ы қ аударғыштарды құрастыру мен дәнекерлеу кезінде аралықты және жақтаулы конструкцияларды айналдыру үшін пайдаланылады.

Аунақшалы стендтер, бұрандалы кергіштер мен тұтастырғыштар, қол сыналы бастырықтар

Аунақшалы стендті, гидравликалық қысқышты және тұтастырғышты қондырғылар, бастырықты құрылғылар

Аунақшалы стендті және қозғалмалы қапсырмалы қондырғылар, ішкі және сыртқы центраторлар

Пневматикалық және гидравликалық бастырықты кондукторлар, пневматикалық және гидравликалық қозғалмалы порталды стендтер

гидравликалық кондукторлар, пневматикалық бастырықты қозғалмалы аралықтар

Қ а й ы қ т ы аударғыштар (4.11, к сур.) аралықты және жақтаулы конструкциялардың айналымын, оларды құрастыру мен дәнекерлеуге ыңғайлы қалыпта орнату және бір жұмыс орнынан екінші жерге тасымалдауды қамтамасыз етеді. Мұндай аударғыштардың басымдығы олар конструкцияларды бекітуді талап етпейтіндігінде, бұл аудару үдерісін айтарлықтай жеңілдетеді.

) цилиндр конструкцияларын дәнекерлеу жылдамдығы мен марштық жылдамдықта айналдыруға, сондай-ақ оларды құрастыру, дәнекерлеу, әрлеу және бақылау кезінде ыңғайлы қалыпқа қоюға арналған. Ти п т і к аунақшалы стенд (4.11, л сур. қар.) жақтаудан, жетекті және бос аунақша тіреуі мен жетектерінен тұрады. Түрлі үйлесімде аталған түйіндерді қолдану түрлі конструкциялар стендтерін өндірістік талаптарда монтаждауға мүмкіндік береді. Қатты кинематикалық байланысты аунақшалы стендті (4.11, м сур. қар.) көлденең оське қатынасты теңдестірілмеген массалы бұйымды айналдыруда пайдаланылады. Ол оның аунақша тіреуіне орнатылған қосымша жалғағышты шығыршықты бандажбен жабдықталған.

Құрылғыларды таңдау кезінде дәнекерлеу конструкциясының сызбасы, оны дайындаудың техникалық  талаптары,  құрастыру және дәнекерлеудің технологиялық үдерісі, сондай-ақ бұйымды шығарудың өндірістік бағдарламасы зерттеледі. Құрылғылар түрін таңдау құрастыру мен дәнекерлеу тәсіліне, конструкцияның ерекшелігіне,  бөлшектердің  материалы,  пішіні мен өлшеміне, құрастыру мен дәнекерлеудің талап етілген сапасы мен талап етілген өнімділігіне байланысты болады. Бұл ретте, жұмыс сыйымдылығын мейлінше қысқартып, бұйымның жоғары сапалығын қамтамасыз ететін және жұмыскерлердің жұмыс талабын жақсартатын құрылғыларға таңдау түскені жөн саналады. Кез келген құрылғыны таңдау ісі олардың техникалық- экономикалық салыстырмасы негізінде жүзеге асырылады. Олардың габариті мен массасы, өндірістік бөлмелерде орналасу мүмкіндігі, қызмет көрсететін жұмыскерлердің саны, құрастыру үдерісінің өнімділігі, құрылғылардың жүктемесі, энергия мен материалдардың шығыны талданады. Бұл ретте, бағасы арзан әрі құны жылдам өтелетін құрылғыны қолдану дұрысырақ. Құрастыру-дәнекерлеу құрылғылары құрастыру мен дәнекерлеуді конструкцияның орнын ауыстырмай-ақ жүргізу тиімді болмаған жағдайда  қолданады.  Егер  дәнекерлеуді  құрастырудан  кейін  және конструкцияны ауыстыру және тасымалдау қажет болмаған жағдайда жүргізсе, онда оның дайындалу сапасы арта түседі. Бұйымды құрастыру құрылғысынан дәнекерлеуге ауыстырған кезде дайындау кезеңі мен еңбек сыйымдылық ұзақтығы артады. Бұл кезде құрастыру-дәнекерлеу құрылғылары құрастырудан айтарлықтай күрделі және қымбат болады. Әмбебапқа        қарағанда        арнайы        құрылғылар        дәнекерлеу

қосындыларының барынша жоғары өнімділігі мен сапасын қамтамасыз етеді. Алайда оларды пайдалану тек массалық және сериялық өндірісте экономикалық тұрғыдан тиімді болады. Жекелей және ұсақ сериялы өндірісте әмбебап құрылғыларды пайдаланған жөн, өйткені оларды бір бұйымды өндіргеннен кейін екіншісін дайындауға пайдалануға болады. Сериялық және массалық өндірісте шаршататын қол жұмыстарын алып тастайтын және дайындау үдерісі өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін механикаландырылған құрылғыларды (пневматикалық, гидравликалық және т.б.) қолданған жөн.

Құрастыру жұмыстары кезінде тұтқышты орындау талаптары

Бөлшектердің өзара орналасуын белгілеуге арналған дәнекерлеу конструкцияларын құрастыру кезінде нәтижесінде дәнекерлеу тігісімен жабылатын тұтқыштар қолданылады. Олардың өлшемін дәнекерлеу қосындылары сапасы, беріктігі, қаттылығы мен конструкцияның жұмыс істеу мүмкіндігі төмендемейтіндей таңдалады. Әрбір тұтқыштың ұзындығы қосылатын  бөлшектердің  төрт-  бес мәнінің қалындығына тең келеді, бірақ 30 мм. кем емес және  100 мм. аспауы тиіс. Тұтқыштың қадамы бұйымды дайындаудың  нақты конструктивті және технологиялық ерекшелігіне байланысты болады. Бөлшектің қалындығы мен жалпы қаттылығы қаншалықты көп және олардың арасындағы саңылау қаншалықты аз болса, онда тұтқыштар арасындағы қашықтық та соншалықты үлкен болуы  тиіс. Көп кезекте дәнекерлеу конструкциясындағы олардың қадамы 500...550 мм. құрайды. Тұтқышты орнатқан кезде бұйымды құрастырудың техникалық талаптарын орындаған маңызды. Сондықтан да, кез келген нақты жағдайда тұтқышты орындаудың тиісті тәртібі, олардың қадамы мен орны таңдалады, бұлар технологиялық құжаттамада атап өтілген. Егер тұтқыштарды дәнекерлеу тігістері орындалмайтын жерге қоюға тура келсе, онда дәнекерлеуден кейін мұндай тұтқыштарды алып тастау керек, ал металдың бетін мұқият тазарту қажет. Құрастыру тұтқыштарын аталған конструкцияны дәнекерлеуде пайдаланылған дәнекерлеу материалдары маркасымен орындау керек. Тұтқыштар сапасы мен дәнекерлеу тігісіне қойылатын талаптар бірдей.

Дәнекерлеу - дәнекерлеу конструкциялары өндірісі технологиялық үдерісінің негізгі үдерісінің операциясы болып табылады. Дәнекерлеу тәсілін таңдау конструкцияның түріне, негізгі металдың маркасына, өндіріс түрі мен дәнекерлеу үдерісінің өнімділігіне байланысты болады. Дәнекерлеу жұмыстарын орындау сапасы конструкцияның беріктігі мен жұмыс істеу қабілетіне әсер етеді, сондықтан да дәнекерлеу операциясының орындалу технологиясын әзірлеу технологиялық үдерісті жобалаудың басты сәті болып табылады.

Дәнекерлеудің технологиялық үдерісін әзірлеу кезінде қарастыру қажет: Дәнекерлеу қосындыларын құрылымдау кезінде дәнекерлеу тігістерінің барынша төменгі қалыпта орындалуына ұмтылған жөн, бұл олардың айтарлықтай сенімділігін қамтамасыз етеді. Дәнекерлеу тігістерінің тоғысуынан, олардың бітеу контурлар қалыптастырып, бір-біріне жақын орналасуынан қашқақтаған жөн. Дәнекерлеу тігістерін орындаған кезде бұйымның жиектеу операциясының санын азайту қажет. Айқас қосындысы жабындысының көлемі қосылатын бөлшектердің  ең  жұқасынан  5  есе  қалын  болуы  керек,  әйтпесе

тігістерде дәнекерлеудің пішінін өзгертуіне байланысты болатын жарықтар қалыптасуы мүмкін. Егер конструкцияда үздіксіз тігіс пайдаланылса, дәнекерлеу қосындыларының сенімділігін қамту үшін тігістер учаскесінің арасындағы қашықтық қосылатын бөлшектердің ең жұқасынан 15

-30 есеге қалың болуы тиіс.

4.7 кесте. Дәнекерлеуге дайындалған ернеулер пішіні

Ернеулер пішіні

1 ...4

2... 12

Қисаюсыз

2...30

6...60

1 ...20

* Бір және екі жақсы тігіс туралы айтылған.

Дәнекерлеу кернеуі мен пішінін өзгертудің деңгейін төмендету үшін қосындыдағы балқытылған металдың  мөлшерін  азайту  қажет. Тігістер нақты есептелген ең аз қалыңдықты болуы керек. Дәнекерлеуші бұрышты тігістер үшін 4...20 мм. қалыңдық дәлірек болып табылады. 20 мм. артық қалыңдықта бұрыштық тігістерде айтарлықтай ішкі кернеу болады, сондықтан мұндай тігістерді орындау ұсынылмайды. Сонымен қоса, бір өткелді тігістерді қолдану дұрысырақ, олардың көп өткелдімен салыстырғанда еңбек сыйымдылығы азырақ. Толық пісірілімін қамтамасыз ету үшін қалыңдығы жуан металда қосылатын бөлшектердің ернеуін бөлшектеу қажет. Дәнекерлеуге дайындалған ернеудің пішіні дәнекерлеу қосындысының түріне, тігістің түріне, металл қалыңдығы мен дәнекерлеу тәсіліне байланысты болады (4.7 кесте).

Дәнекерлеу доғалының қуат көздері

Дәнекерлеу жұмысының өндірісі үшін доғалдың қуат көздері қолданылады, олар пайдаланудың берілген жағдайында атаулы электр параметрлерді қамтамасыз ету керек. Қуат көздерінің қасиеттері оның сыртқы статикалық сипаттамасымен анықталады, олар жеткізу желісінің тұрақты кернеуі кезінде орнатылған режимде салмақ тоғы күшінің шығу кернеуінің тәуелділігін білдіреді. Қуат көздерінің статикалық сипаттамасының үш түрі бар: құламалы, қатаң және ұлғаймалы. Қолмен доғал дәнекерлеу үшін 200.500 А тоқ күшінде қуат көздері жедел құламалы сипаттамаға ие болу керек. Флюс астында автоматты дәнекерлеу кезінде қуат көздерінің статикалық сипаттамасы еңісті құламалы немесе қатаң болуы керек. Қорғаныш газында дәнекерлеу кезінде қуат көздері қатаң немесе ұлғаймалы сипаттамасына ие болуы қажет. Дәнекерлеу доғалының қуат көздері үшін үш жұмыс режимі орнатылған: созылмалы, кезектесетін және қайта қысқа мерзімді. Созылмалы режимде қуат көздері ұзақ уақыт жүктеме астында жұмыс істейді. Бұл режим автоматты дәнекерлеу үшін қолданылады. Кезектесетін режимде желіге үнемі қосулы қуат көздері қайта-

қайта жүктемеге қосылады, ал қалған уақытта бос жүріс режимінде болады. Кезектесетін режим жүктеменің салыстырмалы ұзақтығымен сипатталады, % ,

ол мына формуламен анықталады.

𝑥𝑥

мында t

x

Қайта қысқа мерзімді режимде жүктеме астында жұмыс істейтін қуат көздері жұмыстың үзілісі кезінде желіден өшірілуімен ерекшеленеді. Бұл режим қосылудың салыстырмалы ұзақтығымен сипатталады,%:

𝑥𝑥

мында t n

Жиынтық  мағына  t

және  t x

немесе  t n

Ресей Федерациясының дәнекерлеу бойынша жаңа ұлттық стандарты МЕМСТ Р МЭК 60974-1—2004  «Доғал  дәнекерлеуге  арналған  қуат көздері. Қауіпсіздік талаптары» қуат көздерінде техникалық мәліметтерімен тақтаның болуы ескерілген, оның өлшемдеріне регламент белгіленбейді. Тақтада қуат көздерінің жалпы сипаттамасы, сондай-ақ дәнекерлеу контурының және қуат желісінің сипаттамасы болуы қажет.

қуат кернеуінің фазасының саны, жиілігі және атаулы белгісі, тұтынатын электр тоғының максималды және минималды күші және жабдықтың тұтыну қуаты туралы мәліметтер болады.

Доғал дәнекерлеу әдістерінің мынадай халықаралық белгілері бекітілген :

Т-трансформатор);

Қуат көздері белгілерінің қосымша символдары да болуы мүмкін, мысалы: автоматты дәнекерлеу үшін трансформаторда статикалық сыртқы сипаттамасы көрсетіледі (Қ-қатаң, Қ-құламалы); ТДМ типті трансформаторларда М әрпімен дәнекерлеу тоғы реттеу күшінің механикалық жетегі белгіленген; АСДП типті агрегаттарда Ж әрпі орындаудың жылжымалы нұсқасын белгілеу үшін қызмет етеді; түзеткіштерде Ж әрпі жиіліктік құрылғыға, ал И әрпі импульстікке және т.б. сәйкес келеді

көрсетеді. Қуат көзі дәнекерлеу тоғының атаулы күші келесі стандартты қатардан 125; 160; 180; 220; 250; 315; 400; 500; 630; 1 000; 1 200; 1

600 және 2 000 А белгіні иеленуі мүмкін Одан кейін климаттық орындалу (Т-тропиктік климат үшін, Қ-қоңыржай, ҚС – қоңыржай салқын, С-салқын) белгісі жалғасады, ал қуат көздерінің индексін оларды орналастыру категориясы (1- ашық далада, 2-жылытылмайтын мекемеде, 3-табиғи вентиляциясы бар мекемеде, 4 – мәжбүрлі вентиляциямен және жылумен, 5 – жоғары ылғалдылықпен) аяқтайды. Соңғы уақытта өндіруші зауыттар қуат көздерінің белгілеріне А әрпін, яғни амперметрмен;

«Каховэлектрдәнекерлеу құрал-жабдық зауыты» ААҚ (Украина) дайындалған және т.б деген мағына беретін әріпті  қосады. Дәнекерлеу        доғалы        қуат        көздері        белгілерінің        мысалын

Қолмен доғал дәнекерлеу және металды кесу үшін, сондай-ақ далалық жағдайда қорғаныш газында доғал дәнекерлеу үшін дәнекер  түрлендіргіш  пен агрегатты қолданады.

Генератор жеңіл қоздыруды және дәнекер доғалдың тұрақты жануын, сондай-ақ дәнекер жұмыстарының қажетті қауіпсіздігін қамтамасызетуікерек.Тұрақтытоқтыңгенераторы екімодификацияда қосылу кестесіне байланысты тәуелсіз қоздырумен және өзіндік қоздырумен шығарады. Олар елеулі кемшіліктерге: сырғымалы түйіспенің болуына, пайдаланудың ерекше жағдайларын талап  етуге және төмен сенімділікке ие.

Ауыспалы тоқтың генераторы немесе шұралы генератордың осындай кемшіліктері жоқ. Олар зор сенімділікке және аздау көлем мен салмақта жоғары қуатқа ие. Қолмен доғал дәнекерлеу және далалық жағдайда металды кесу үшін орталықтандырылған электрмен жабдықталған жағдайда ПД- 305, -501, ПСО-300-2 және -315М түрлендіргіш типтерін қолданады. ПД-305 дәнекер түрлендіргіш ГД-312 дәнекер  генератордан және        электр        қозғалтқыштан        тұрады,        олар        жалпы        жақтауда орналастырылған және металл қақпақпен және қолайсыз ауа райынан

сақтайтын арнайы пердемен жабылған.

ПД-501 түрлендіргіш ГСО-500 тұрақты тоқты дәнекер генератордан, тарату құрылғысынан және электр қоғалтқыштан тұрады. Дәнекер генератор электр қозғалтқышпен жалпы жақтауда доңғалақтармен орналастырылған, олар түрлендіргішті аздау қашықтыққа жылжытуға мүмкіндік береді.

ПСО-315М түрлендіргіш ГСО-300 дәнекер генератордан және электрқозғалтқыштантұрады,оларжалпыжақтаудаорналастырылған. Түрлендіргіш қысқа қашықтыққа тұтқаның көмегімен жылжытады. ПСО-315М түрлендіргіші ПСО-300-2 түрленімін білдіреді. Қолмен доғал дәнекерлеу және далалық жағдайда металл кесу үшін орталықтандырылған электр құрылғысы болмағанда дәнекерлеу агрегатын қолданады, оның техникалық сипаттамасы 4.8 кестеде көрсетілген. Далалық жағдайда қолмен доғал дәнекерлеу бір бекетті қуат үшін арналған АДД-2003 агрегаты ГД-2501 генераторымен жабдықталған. Дәнекерлеу тоғының реттеу күші екі диапазонда 45... 100 және 90...250 А жүзеге асырылады. Дәнекерлеу режимін бақылау үшін агрегат генераторын амперметрмен жабдықтайды. Дәнекерлеу тоғының бірқалыпты күшке баптау дәнекерлеушінің жұмыс үстелінен 20 м. дейін қашықтықта агрегаттан қашық жерде жеңіл шығарылатын реттегіштің көмегімен жүргізіледі.

4.8. кесте. Қолмен доғал дәнекерлеу үшін дәнекерлеу агрегатының техникалық сипаттамасы

Параметрлері

8,8

28,6

Габаритті өлшемдер, мм

Салмақ, кг

АДД-4004М дизельді дәнекерлеу агрегаты далалық жағдайда қолмен доғал дәнекерлеу бір бекетті қуат үшін арналған. Дәнекерлеу тоғының бірқалыпты-сатылы реттеу күші үш диапазонда (60... 170, 150... 330 және 300... 450 А) қашықтықтағы жеңіл шығарылмалы реттегіштің дәнекерлеушінің жұмыс үстелінен 20 м. қашықтықта агрегаттың көмегімен жүргізіледі.

АДД-4004М агрегатында ГД-4006 дәнекерлеу генераторы орнатылған. Агрегат екі орындауда жіберіледі: жақтауда (АДД-4004М) және барлық қажетті жарықтандыру жабдықтарымен жабдықталған бір осьті шассимен (АДД-4004МП) жиынтықта. Жанармай багының сыйымдылығы 120 л. АДД-5001 дәнекерлеу агрегаты бір  дәнекерлеу  бекетінің қуатына арналған. Агрегатта КПД 7 0 % б а р тоқтың түзеткішімен индукторлы типінің дәнекерлеу генераторы қолданылған. Агрегат бір осьті тіркемеде орындалуы мүмкін және электродтарды кептіруге арналған пешімен жинақталған. АДБ-4004 дәнекерлеу агрегаты қолмен доғал дәнекерлеу, металдарды кесу және балқыту кезінде тұрақты тоқта бір бекеттің қуатына арналған. Агрегатта тоқтың түзеткішімен индукторлы типті дәнекерлеу генераторы қолданылған. Кей кезде шектеулі алаңда дәнекерлеу бекеттерінің көп санын орналастыру қажеттілігі туады. Осындай  жағдайда  өте  қуатты,  көп бекетті қуат көздерін қолданған жөн, олар бірнеше дәнекерлеу бекеттерінің жұмысын қамтамасыз етеді. Қолмен доғал дәнекерлеуге арналған көп бекетті дәнекерлеу агрегатының техникалық сипаттамасы 4.9 кестеде көрсетілген. АДД-2 х 2501 дәнекерлеу агрегаты далалық жағдайда екі бекетті қолмен доғал дәнекерлеудің бір уақыттағы қуатына арналған. Сондай- ақ ол жарықтандыру құралдарының және қуатты электр жабдығының қуат көзі (220 В кернеуімен) болып қызмет етеді. Агрегатта ГД-2 х 2501 дәнекерлеу генераторы орнатылған. Агрегатты барлық қажетті жарықтандыру құралдарымен жабдықталған жақтауда және бір  осьті шассимен жиынтығында жіберіледі. Жанармай багының сыйымдылығы 120 литр. АДД-4 х 2501 агрегаты магистралды құбыр желісінің құрылысы жағдайында дәнекерлеу жұмысын жүргізу үшін арналған. Ол тұрақты тоқпен бір уақытта төрт бекетті кез келген жабынды типімен электродпен орындалатын қолмен доғал дәнекерлеудің тәуелсіз қуатын, сондай-ақ электр жабдығының, жарықтандыру құралының және жанғыш пешінің қуатын қамтамасыз етеді. АДПР-2 х 2501 дизельді агрегаты дәнекерлеу және балқытып кесу үшін, соның ішінде механикаландырылған құбыр желісін дәнекерлеу кезінде кең  қолданылады.  Агрегат  доғалдың  жеңіл  жануын,  оның  жану  кезінде  тұрақты  үдерісін,  тігістің  жақсы  құрылуын

4.9 кесте. Қолмен доғал дәнекерлеуге арналған көп бекетті дәнекерлеу агрегаттарының техникалық сипаттамасы

Параметрлері

атаулы жұмыс

70...90

бос жүріс

Тұтынатын қуат, кВт

Габаритті өлшем мм

Салмақ, т

2,4

және металдың аздау шашырауын қамтамасыз етеді. Ол металды плазмалық бөлшектеп кесуге, электр жабдығының, жарықтандыру құралдарының және жанғыш пештің қуатына бір уақытта екі тәуелсіз бекетте қолмен доғал дәнекерлеу үшін арналған. Агрегат жақтауда, жалпы тағайындауға арналған жол бойынша тасымалдауға арналған бір осьті шассиде жіберіледі. Әмбебап дәнекерлеу агрегатына (4.10 кесте) АСУМ-400 және АДДУ-4001 жатады. Агрегат АСУМ-400 су астында металдарды дәнекерлеу және кесу үшін арналған. Оның құрамына ГСУМ-400 генераторы және іштен жанатын қозғалтқыш кіреді. ГСУМ-400 генераторы әмбебап болып саналады және ол құламалы және қатты сыртқы  сипатқа ие. Далалық жағдайда автономды жұмысы үшін арналған АДДУ- 4001 агрегаты тұтас және ұнтақ өзіндік қорғаныш сыммен бір дәнекерлеу бекетінің қолмен немесе механикаландырылған доғал дәнекерлеу қуатын қамтамасыз етеді. АДДУ-4001 агрегатында жаңа ГДУ-4001 генераторы қолданылады, олар дәл сондай түзеткіш сияқты жоғары сапалы дәнекерлеуді қамтамасыз етеді. Агрегаттың сырты берік болады, ол оны пайдаланудың ауыр жағдайында механикалық бұзылудан сақтайды. Агрегатты көтеру және орнын ауыстыру рым бұрандама және жүк көтеру айырымен жүзеге асырылуы мүмкін. Агрегат жақтауда немесе бір осьті шассимен жиынтықта жіберіледі.

Дәнекерлеуші трансформаторлар.

Флюс астында қолмен доғал дәнекерлеу және автоматты дәнекерлеу кезінде бір және үш фазалық төмендетуші трансформаторлар алмасу тоғының доғал дәнекерлеу қуат көзі болып табылады. Сейілтудің күшейтілген магнитті өрісі бар дәнекерлеу трансформаторларын екі топқа бөлуге болады: жылжымалы ораммен және басқарушы магнит шунтпен. Қолмен доғал дәнекерлеу құламалы сыртқы сипаттамасы бар ТД және ТДМ типті трансорматорларда қолданылады. ТД-102 және -306 дәнекерелу трансформаторлары металл жақтауға дөңгелектермен бекітіліген, бүйірінен металл қаптамамен, ал үстінен дәнекерлу тоғы диапазонын ауыстырып-қосқышпен, ілмек бұран және тоқ көрсеткіш, дәнекерлеу тоғы бірсарынды өзгеруі үшін тұтқыш орналастырылған қақпақпен жабылған. Бұл трансформаторлардың құламалы сыртқы сипаттамасы бастапқы және екінші орамның арасындағы қашықтықтың өзгеруі есебінен қалыптасады. Трансформаторларды қолмен немесе көтергіш көліктік механизмінің ілмек бұранының көмегімен ауыстыруға болады. ТДМ (4.11 кесте) типті трансформаторлар ауыспалы тоқта электродпен жабылған төмен көміртекті дәнекерлеуге және аз қоспалы болатты қолмен дәнекерлеуге арналған.

Дәнекерлеу тоғының атаулы күші, А

Атаулы жүрісі

Бос жүріс

Тұтынылатын қуттылық, кВ ∙ А

1 200

4.11 кесте. Қолмен доғал дәнекерлеуге арналған трансформаторлардың техникалық сипаттамалары

Параметрі

Жүйе кернеуі, В

Дәнекерлеу тоғының атаулы күші, А

40* 60*

Атаулы жұмысы

Бос жүріс

Тұтынылатын қуаттылық кВ'А 7,5

ТДМ-140 дәнекерлеу шағын габаритті трансформаторында дәнекерлеу тоғының күшін реттеу магнитті шунтты тік орындаумен қолмен ауыстыру арқылы жүзеге асырылады. Трансформатор монтаждық жағдайда ауысуға ыңғайлы.

Шағын габаритті

дәнекерлеу трансформаторы дәнекерлеу тоқ күшін кең диапазонда жылжылмалы шунттың көмегімен механикалық реттеуді қамтамасыз етеді, жеңіл оталдыру пен доғаның тұрақты жануы.

Шағын габаритті

дәнекерлеу трансформаторы — мықты, үнемді, монтаждық жағдайда тасымалдауға ыңғайлы қуат көзі. Бірсарынды басқыштарды реттеу трансформаторы жылжымалы шунттың және шамадан артық жүктен қорғанудың көмегімен жылдам тұтану мен доғаның тұрақты жануын қамтамасыз етеді. Жез немесе алюминий орамдары бар ТДМ-405 дәнекереу трансформаторы қарапайымдылығымен және шағын масса көлемінде конструкциясының беріктігімен ерекшеленеді. Дәнекерлеу тоқ күшін бірсарынды реттеу механикалық әдіс арқылы жүргізіледі. ТДМ-505 дәнекерлеу трансформаторы дәнекерлеу тоқ күші магнитті шунтты реттеуді көлденеңінен орындауды механикалық қолмен ауыстыруды қамтамасыз етеді. Трансформаторда келесі техникалық шешімдер іске  асырылған:  ауыстырып-  қосқыштың екі басқышы көлемінде дәнекерлеу тоқ күшін бірсарынды реттеу, шамадан тыс жылу жүктемесінен қорғау, жеңіл тұтану және доғаның тұрақты жануы, сонымен қатар табиғи түрде салқындату. ТДМ-3010, -3011 және -3012 дәнекерлеу трансформаторлары сенімді, ықшам және тасымалдау кезінде жұмыс істеуге ыңғайлы, жылдам тұтану мен доғаның сенімді жануын қамтамасыз етеді. Дәнекерлеу тоғын реттеу жылжымалы орамның көмегімен іске асырылады. Автоматты дәнекерлеу үшін қосындының астында басқарушы ТДФ магнит шунты типті трансформаторлар қолданылады. Бұл бір фазалық, бір бекетті трансорматорлар қатты (4.12 кесте) немесе жазықтыққа түсіп тұратын сыртқы сипаттамасымен флюс астында алмасу тоғында болатты автоматты доғал дәнкерлеуге арналған. Флюс астында автоматты дәнекерлеу үшін басқарушы магнитті шунты бар ТДФ типті трансформаторлар қолданылады. Олардың барлығы жалғасу режимімен (ПН = 100%) жұмыс істейді, бірдей габаритті өлшемге ие (1 370 х 760 х 1 220 мм) және ауыспалы тоқ жүйесіне   380 В кернеумен қосылады.

Дәнекерлеу түзеткіштері.

Дәнкерелеу түзеткіштері үш фазалық жүйесінің уақытша тоқ кернеуін дәнекерлеу кезінде қолданылатын тұрақты тоқ кернеуін қайта қалпына келтіреді және дәнекерлеудің кез келген түріне қолдануға болады.

4.12 кесте. Флюс астында автоматты дәнекерлеуге арналған трансформаторлардың техникалық сипаттамалары

Параметрі

Дәнкерлеу тоғының атаулы күші, А

Кернеу, В:

Атаулы жұмыс

Бос жүріс

Массасы, кг

Қолмен доғал дәнекерлеу, кесу мен балқытуға сейілтуді күшейткіш магнит ағындарымен немесе қанықтыру дроссельді трансформатор мен түзеткіштің арасында іске қосумен төмен түсетін трансформатормен қамтамасыз етілетін сыртқы сиапттамасы бар дәнекерлеуші түзеткіштер арналған. Қолмен доғал дәнекерлеуге арналған техникалық сипаттамалар

ВД-131 дәнекерлеу түзеткіші электродтармен жабылған тұрақты немесе болаттан  жасалған  бұйымдардың  ауыспалы  тоғында қолмен доғал дәнекерлеуге арналған.Дәнекерлеу тоғының күші тік орындауда, магнитті шунттың механикалық алмасумен реттеледі. Бір бекетті, шағын габаритті мөлшері бар түзеткіш монтаждық жағдайда тасымалдауға ыңғайлы. ВД-309 дәнекерлеу түзеткіші тұрақты тоқпен электродтармен жабылған болаттан жасалған бұйымдарды қолмен дәнекерлеуге арналған. Дәнекерлеу тоғының күші көлденең орындалған магнитті шунттың механикалық алмасуы арқылы реттеледі. Дәнекерлеу тоғы күшінің градустауы шунттың сыртқы қабатынан жасалған. Мұндай шунттың реттеу түпнұсқа механизмі дәнекерлеу режимін өзгертуге қажетті уақытты азайтуға айтарлықтай әсер етеді. Түзетуші шағын массасымен, қарапайымдылығымен және конструкциясының беріктігімен ерекшеленеді, оның жоғары дәнекерлеу сипаттамасы болады және оларды күрделі конструкцияларды дәнекерлеуге қолдануға ұсыныс беріледі

4.13 кесте. Қолмен доғал дәнекерлеуге арналған түзеткіштің техникалық сипаттамалары

Параметрі

Дәнекерлеу тоғының атаулы күші, А

38... 180

60... 300

60... 330

30...315

Атаулы жұмыс

Бос жүрістің

ВД-313 дәнекерлеу түзеткіші болаттан жасалған бұйымдарда тұрақты тоқпен электродтармен жабылған қолмен доғал дәнекерлеуге арналған. Дәнекерлеу тоқ күші көлденең орындалған магнитті шунттың механикалық ауысуымен реттеледі. Түзеткіш қарапайымдылығымен және сенімді конструкциясымен, шағын массасы және жинақылығымен ерекшеленеді, олар құралсыз және амперметрмен (ВД-313А) және дәнекерлеу тоқ күшін (ВД-313Д) қашықтықтан ретеуімен шығарылады (ВД-313Д). ВДЭ-315 тиристорлық түзеткіші негізгі жабындысының диаметрі 2... 6 мм электродтарын барлық тік және кері полярлық тоқ күші мағынасындағы барлық диапазонында дәнекерлеуге қолданылады. Түзеткіштің негізгі ерекшеліктері — доғаның жану тұрақтылығының жоғарылығы мен электрод металдың біршама шашырауы. Түзеткіш дәнекерлеу тоқ күшін ыңғайлы орындық және қашықтықтан реттеуді қамтамасыз етеді. Дәнекерлеу тоқ күшін тұрақтандыру түзеткішті балқытылмайтын электродтарды дәнекерлеу үшін де қолдануға мүмкіндік береді. ВД-405 дәнекерлеу түзеткіші шойыннан, төмен көміртекті және аз қоспалы конструкциялардың ауыспалы және тұрақты тоғында электрод жабындысымен кесуге және балқыма қаптаманы қолмен доғалық дәнекерлеуге арналған. Түзеткіштің  күрт  құламалы сыртқы сипаттамасы бар, дегенмен оның бұрышы мен еңістері өзгеруі мүмкін. Ол шамадан артық жылулық жүктемеден қорғайтын автоматты жүйемен жабдықталған. ВД-502 дәнекерлеу түзеткіші қолмен және флюстің астында автоматты дәнекерлеуге арналған. Түзеткіш кернеу желісі тербелісі кезінде -10. +5% атаулы мағынасында шығыс кернеуінің тұрақты мәнін қамтамасыз ететін кернеуді тұрақтаумен қамтамасыз етілген.

ВДГ-303 дәнекерлеу түзеткіші тұрақты тоқта қорғаныс газдарындағы қоспалы болат пен төмен көміртекті балқытылатын электрод сымдарын механикалық дәнекерлеуге арналған. Ол жиынтықта ПДГ-312 немесе -315К жартылай автоматымен жабдықталады. Балластық реост болған кезде тұрақты тоқта жабылған электродтармен дәнекерлеу мүмкін. Түзеткіштің сыртқы қатаң сипаттамасы бар, дәнекерлеу кернеуін бірсарынды басқышты реттеуді және пульттің көмегімен дәнекерлеу тоқ күшін реттеуді қамтамасыз етеді, ол жұмыс кезінде сенімді және қызмет көрсетуде өте қарапайым.

4.14 кесте. Қорғаныс газдарында механикаландырылған дәнекерлеуге арналған дәнекерлеу түзеткіштерінің техникалық сипаттамалары

Параметрі

Дәнекерлеу тоғының атаулы күші, А

400 (310)

60 (100)

Атаулы жұмыс