«Білім беруді дамытудың федералдық институты» федералдық мемлекеттік мекемесі «Информатика және есептегіш техника» мамандығы тобында оқитын студенттерге оқулық ретінде ұсынған

Рецензияның тіркеу нөмірі 451 04 қазан2010 ж. «БДФИ» ФММ

ББК 30.10я723

Пікір жазған — Мәскеу қ. «№19 Политехникалық колледж» ӨКО ОКБ МБМ төрағасы, арнайы пәндер оқытушысы Н. Р. Пехотник

Ш657 Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / В. Ю. Шишмарёв. - түзетілген 6-бас., -М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. -320 б.

Оқулық «Информатика және есептегіш техника» мамандығы тобы бойынша орта кәсіби білім берудің Федералдық мемлекеттік білім беру стандарттарына сәйкес жазылған. Халықаралық деңгейде өзара әрекеттестік кезіндегі мәселелерді қоса алғанда Ресей Федерациясындағы техникалық реттеуге, метрологияға, стандарттауға, сертификаттауға және сапаны бағалауға қатысты негізгі нормативтік, ұйымдық, ғылыми-әдістемелік және заманауи стандарттардың заңдық ережелері келтірілген. Мамандықтардың аталған тобына қолданылатын өлшеулер технологиясы мен өлшеу құралдарының ерекшеліктері қарастырылған. Техникалық құралдардың электромагниттік үйлесімдігі жөніндегі талаптар және жалпы мақсаттағы электр желілеріндегі электр энергиясының сапасына қойылатын талаптар баяндалған. Техникалық құжат жүргізудің негізгі мәселелері қарастырылған.

Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

ББК 30.10я723 Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады, құқық иесінің келісімінсіз оны кез келген тәсілмен қайта жаңғыртуға тыйым салынады

Берілген оқулық «Информатика және есептегіш техника» мамандығы тобы бойынша оқу-әдістемелік жиынтығының бөлігі болып табылады. Оқулық «Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу» жалпы кәсіби пәнін зерттеуге арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік жиынтығына жалпы білім беру және жалпы кәсіби пәндерді, кәсіби модульдерді зерттеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әрбір жиынтыққа жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, жалпы және кәсіби құзыреттіліктікті меңгеруге қажетті оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары енгізілген. Оқу басылымдары электрондық білім ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құралдары берілген теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық объектілер, интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер келтірілген. Сонымен қатар терминологиялық сөздік пен электрондық журнал берілген, оларда оқыту процесінің төмендегідей негізгі параметрлері белгіленеді: жұмыс уақыты, бақылаулық және тәжірибелік тапсырмаларды орындау нәтижелері. Электронды ресурстар оқыту процесіне жеңіл енгізіледі және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

МУЖҚ — мемлекеттік уақыт, жиілік және Жердің айналу параметрлерін анықтау қызметі

СҮМҚ — заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттерінің стандарттық үлгілерінің мемлекеттік қызметі САДМҚ — заттар мен материалдардың физикалық тұрақты шамалары мен қасиеттері туралы стандарттық анықтама деректердің мемлекеттік қызметі

БЖКЖ — техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпаратты жіктеу және кодтаудың бірыңғай жүйесі

ЭБЛ – эмиттерлік-байланыстық логика

Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу қазіргі уақытта ғылымның, техниканың, өнеркәсіп пен экономиканың барлық саласында, әсіресе өңірлік және халықаралық деңгейдегі бірқатар өндірістердің өзара бірігуі шарттарында аса үлкен маңызға ие болуда. Сапаны жалпыға бірдей басқарудың міндеттерін шешу ғылым мен техниканың неғұрлым заманауи салалары: ақпараттық жүйелер, компьютерлік желілер, жүйелер мен кешендер, аталған жүйелерді бағдарламалық қамсыздандыру үшін бірінші кезекке шықты. «Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу» пәні бойынша осы оқулық «Информатика және есептегіш техника» мамандығы топтары үшін үшінші буын федералдық мемлекеттік білім беру стандарты (ФМБС) талаптарына сәйкес жасалды. Аталған оқулықпен бірге баяндалатын материалды жақсы игеруге ықпал ететін оқу-әдістемелік кешенінің құрамына «Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу. Сұрақтар мен жауаптар» оқу құралы кіреді. Көрсетілген мамандық тобына қатысты мұндай мазмұндағы оқулық бірінші рет жарияланып тұрғандықтан автор оқырмандардан ескертулер мен оны жетілдіру туралы ұсыныстарды ризашылықпен қабылдайды.

Заманауи техниканы құрудағы негізгі міндет – барлық тұтыну талаптарына жауап беретін жоғары сапалы бәсекеге қабілетті өнім шығару. Қазіргі шарттарда бұл міндетке халықаралық стандарттау жүйесі — ИСО (ІSO) нормативтік-техникалық құжаттарының талаптарына сәйкес сапа жүйелерін әзірлеу және кәсіпорындарға енгізу арқылы қол жеткізуге болады. Бүгінгі күні негізгі қағидаты тұтынушыға стратегиялық бағдарлану болып табылатын TQM (TotalQualіtyManagement) сапаны жалпыға бірдей басқару тұжырымдамасы танымал бола бастады. Сапаны басқару метрология, стандарттау, сертификаттаудың (сәйкестікті растау) үшжақты одағына негізделеді.

Өнім сапасының жүйесі деп аталатын өзара байланысты кешенді шараларды әзірлемей және енгізбей, өнімнің жоғарғы сапасына қол жеткізу және қамтамасыз ету мүмкін емес. Мұндай әзірлемелер өнім сапасын басқару бойынша қазіргі уақытта қабылданған халықаралық құжаттарға елеулі түрде негіз болды. TQM сапа жүйесі ресейлік нормативтік құжаттарда «Сапа менеджменті жүйесі» деген атқа ие болды. РФ 2002 жылғы 27 желтоқсандағы «Техникалық реттеу туралы» №184-ФЗ (бұдан әрі – ТРФЗ, Техникалық реттеу туралы Заң) Федералдық заңын қабылдауға байланысты стандарттауда елеулі өзгерістер жүргізілді, ал сертификаттау неғұрлым кең «техникалық реттеу» түсінігінің бөлігіне айналды. Бөлшектердің дәлдігі мен сапасына талаптарды нормалау оларды өңдеу процесінде іске асырылады және бөлшектердің алынған өлшемдерімен өлшенеді. Бақылау мен өлшеу – бұйымның сапасын қамтамасыз ететін технологиялық процестердің ажырамас бөлігі, сондықтан дайындау мен өлшеудегі қателіктердің пайда болу себептерін нақты түсіну, өлшеу құралдары (ӨҚ) мен әдістерін және олардың метрологиялық сипаттамаларын (МС) білу, сондай-ақ, өлшеу нәтижелерін бағалай білу қажет.

Сапа жүйесінің нормативтік базасын стандарттар құрайды.

Сапаны басқару негізделетін үш «кит» өзара тығыз байланысты. Метрология мен стандарттау бір уақытта туындаған және қатар дамып келеді. Стандарт талаптарын іске асыру өлшеулерді орындаумен тығыз байланысты. Өлшеу бірліктері және оларды қолдану қағидалары, мемлекеттік эталоннан бірлік өлшемдерін беру және жұмыстық ӨҚ жоғарғы дәлдігін орнату әдістері стандартталған. Метрологиялық қызметтердің жұмысы Мемлекеттік өлшеу жүйесі стандарттарында (МӨЖ) регламенттелген. Сертификаттау жүйесі сондай-ақ елдегі өлшеудің бірыңғайлығына сүйенеді, себебі сәйкестікті растау рәсімін іске асыру барысында стандарттардың және әдетте метрологиялық нормалар көрсетілетін басқа нормативтік құжаттар талаптарының орындалуы тексеріледі. Әрбір ӨҚ бекітілген үлгідегі сертификатқа немесе сәйкестік сертификатына ие болуы тиіс. ТРФЗ күшіне енуінің салдарының бірі үш ресейлік мемлекеттік сертификаттау жүйесінің қайта құрылуы болып табылады. Енгізілген өзгерістер аталған ұлттық жүйелерді сәйкес халықаралық жүйелермен жақындастырды және Ресейдің 2012 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіруін жеңілдетті. Метрологияның, стандарттаудың және сертификаттаудың тығыз және сан қырлы, оның ішінде өнім мен қызметтің сапасын қамтамасыз етудегі өзара байланыстары екі нәтижеге себепші болды. Біріншіден, барлық үш бағытта мемлекеттік саясатты атқарушы биліктің жалғыз органы – Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттік Ресей Федерациясының Өнеркәсіп және сауда министрлігі құрамында қалыптастырады және іске асырады (2004 жылдың аяғына дейін бұл функцияларды Ресей Федерациясының Стандарттау және метрология жөніндегі мемлекеттік комитеті – Ресей Мемстандарты жүзеге асырды, қазіргі кезеңде – Ресстандарт). Екіншіден, оқу жоспарларындағы қолданыстағы білім беру стандарттарына сәйкес орта кәсіби білім беру мекемелерінің көптеген мамандықтары үшін «Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу» оқу пәні қарастырылған, бұл аталған салада заманауи білімге ие мамандарды дайындауға мүмкіндік береді. Ғылымда, техникада және қоғам қызметінің барлық салаларында ақпараттық процестер: ақпаратты алу, оны жинақтау, сақтау, өңдеу, жүйелендіру, беру және бейнелеу маңызды рөл атқарады. Мұндай барлық процестер ақпараттандырудың техникалық құралдары және тиісті бағдарламалық қамсыздандыру базасында жүзеге асырылады. Заманауи ақпараттық жүйелер мен кешендердің диапазоны жеткілікті түрде кең: дербес компьютерден күрделі байланыс жүйелері мен автоматтандырылған басқару жүйелеріне (АБЖ) дейін. Көптеген тораптардан, блоктар мен байланыс желілерінен тұратын күрделі жүйелер алынатын және берілетін ақпараттың қажетті дәлдігі мен шынайылығын қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар параметрлердің бірқатары бойынша жүйеге кіретін барлық тораптар мен блоктардың үйлесімдігіне ие болуы тиіс. Оларға габариттік және жалғау өлшемдерін, қорек параметрлерін және қорек көздерін, үнемділікті, эргономиялықты, бағдарламалық қамсыздандыруды, ақпараттық құралдардың бірегейлігін және т.б. жатқызуға болады. Осылайша, метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу мәселелері ғылым мен техниканың аталған саласына қатысты бірінші кезектегі маңызды болып табылады.

2003 жылдың 1 шілдесінде Ресей Федерациясының «Техникалық реттеу туралы» 2002 жылғы 27 желтоқсандағы № 184-ФЗ Федералдық заңы күшіне енді. Заң заманауи халықаралық талаптарға жауап беретін техникалық реттеу, метрология, стандарттау және сертификаттау саласында бірыңғай саясаттың негізін құруға бағытталды. Техникалық реттеу туралы заң келесі жағдайларда туындайтын қатынастарды реттейді: Заңда, сонымен қатар заңмен реттелетін қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттері белгіленген. Ресей Федерациясының бірыңғай байланыс желісіне және өнімге көрсетілген байланыс желісі жұмысының тұрақтылығын, тұтастығын, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты талаптар, бірыңғай байланыс желісінің тұтастығын қамтамасыз етуге байланысты қатынастар, радиожиілік спектрін пайдалану тиісінше Ресей Федерациясының байланыс саласындағы заңнамасымен белгіленеді және реттеледі. ТРФЗ әрекеті еңбекті қорғау саласында әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық, санитарлық-гигиеналық, емдік-алдын алу, оңалту шараларына, ФМСҰ, бухгалтерлік есеп туралы ережеге (стандартқа) және аудиторлық қызметтің қағидаларына (стандарттарына), эмиссиялық бағалы қағаздар стандарттарына және эмиссиялық бағалы қағаздар проспектілеріне таралмайды. Техникалық реттеу туралы заң төмендегілерге байланысты қатынастарды реттемейді: Техникалық реттеу туралы заң келесі мәселелер бойынша негізгі ережелерді белгілейді: Ресей Федерациясының техникалық реттеу туралы заңнамасы ТРФЗ мен оған сәйкес қабылданатын Ресей Федерациясының федералдық заңдарын және басқа нормативтік құқықтық актілерін біріктіреді. Ресей Федерациясының техникалық регламенттер талаптарын сақтау саласында ТРФЗ қолдануға қатысты басқа нормативтік құқықтық актілері ТРФЗ-ға қайшы келмейтін бөлігінде ғана қолданылады. Атқарушы биліктің федералдық органдары техникалық реттеу саласында шығаратын актілері мәліметтері мемлекеттік құпияны құрайтын қорғаныстық өнімге (жұмысқа, қызметке) қатысты техникалық реттеудің ерекшеліктеріне қатысты ТРФЗ 5-бабында белгіленген жағдайларды қоспағанда тек ұсынымдық сипатқа ие болады. Егер халықаралық шарттарда ТРФЗ-да көзделгеннен басқа техникалық реттеу қағидалары белгіленсе, халықаралық шарттардағы қағидалар қолданылады, ал халықаралық шарт бойынша оны қолдану үшін мемлекетішілік актіні шығару талап етілген жағдайда халықаралық шарттардың қағидалары және оның негізінде қабылданған Ресей Федерациясының заңнамасы әрекет етеді. Қорғаныс өнімін және мәліметтері мемлекеттік құпияны құрайтын қорғаныс өнімін техникалық реттеудің ерекшеліктері төмендегіден тұрады.

Техникалық реттеу туралы заңда келесі түсініктер белгіленген:

Стандартта сонымен қатар терминологияға, символикаға, қаптамаға, таңбалауға немесе оларды салу этикеттері мен қағидаларына қойылатын талаптар көрсетілуі мүмкін.

Техникалық реттеу ТРФЗ-да белгіленген қағидаттарға сәйкес жүзеге асырылады:

Өнімнің көптеген түрін тұтыну немесе пайдалану адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіппен, мүліктің бүліну немесе жойылу, табиғатқа зиянды әсер ету тәуекелімен байланысты, бұл жануарлар мен өсімдіктер әлеміне жағымсыз әсер етеді.

Техникалық регламенттер келесі мақсаттарда қабылданады:

ТРФЗ сәйкес ол күшіне енген күннен өнімге, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілерінде және атқарушы биліктің федералдық органдарының нормативтік құжаттарында белгіленген тиісті техникалық регламент талаптары күшіне енгенге дейін жоғарыда аталған мақсаттарға сәйкес бөлігінде міндетті орындауға жатады. Аталған заңға сәйкес техникалық регламенттер жеті жыл ішінде қабылдануы тиіс. Өзге мақсаттарда техникалық регламенттерді қабылдауға жол берілмейді.

Техникалық регламенттерде адамның өмірі мен денсаулығына, мүлікке және табиғатқа зиян келтіру дәрежесін ескере отырып, төмендегілерді қамтамасыз ететін ең төменгі қажетті талаптар белгіленеді: Техникалық регламенттердің талаптары жоғарыда аталған мақсаттарды орындауға ең төменгі қажетті мөлшерден үлкен дәрежеде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға кедергі болмайды. Техникалық регламентте оның талаптары белгіленетін өнімнің, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестерінің толық тізбесі, техникалық регламентті қолдану мақсаттары үшін техникалық реттеу объектісін сәйкестендіру қағидалары болуы тиіс. Техникалық регламентте тәуекел дәрежесін ескере отырып анықталатын сәйкестікті бағалау қағидалары мен түрлері (оның ішінде сәйкестікті растау схемасы), әрбір техникалық реттеу объектісіне қатысты сәйкестікті бағалаудың шекті мерзімдері және (немесе) терминологияға, қаптамаға, таңбалауға немесе жапсырмаларға, оларды жапсыру қағидаларына талаптар көрсетілуі мүмкін. Сәйкестікті бағалау мемлекеттік бақылау (қадағалау), аккредиттеу, сынау, тіркеу, сәйкестікті растау, құрылысы аяқталған объектіні пайдалануға қабылдау және енгізу және басқа нысанда жүргізіледі. Техникалық регламенттегі өнімге, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне міндетті талаптар; сәйкестікті бағалау қағидалары мен нысандары; сәйкестендіру қағидалары; терминологияға, қаптамаға, таңбалауға немесе жапсырмаларға, оларды жапсыру қағидаларына талаптар түпкілікті болып табылады, Ресей Федерациясының барлық аумағында тікелей әрекет етеді. Техникалық регламентке енгізілмеген талаптар міндетті сипатқа ие бола алмайды. Техникалық регламентте өнімнің сипаттамасына, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне міндетті талаптар көрсетіледі, бірақ егер құрылымға және зиян келтіру тәуекелі дәрежесін ескере отырып орындауға талаптар болмағандықтан жоғарыда аталған мақсаттарға қол жеткізу қамтамасыз етілмеген жағдайларды қоспағанда құрылым мен орындауға талаптар болмауы тиіс. Техникалық регламентте зиян келтіру тәуекелі дәрежесін ескере отырып, өнімге, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне, терминологияға, қаптамаға, таңбалауға немесе жапсырмаларға, оларды жапсыру қағидаларына азаматтардың жекелеген санаттарын (кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, бала емізетін әйелдер, мүгедектер) қорғауды қамтамасыз ететін арнайы талаптар көрсетілуі мүмкін. Техникалық регламенттер елге және (немесе) өнімнің орналасқан жеріне, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестерін жүзеге асыруға, мәмілелердің және (немесе) дайындаушылар, орындаушылар, сатушылар, сатып алушылар болып табылатын жеке және (немесе) заңды тұлғалардың түрлеріне және (немесе) ерекшеліктеріне қарамастан бірдей түрде және тең шамада қолданылады. Техникалық регламентте азаматтардың өмірі мен денсаулығына өнімді ұзақ уақыт пайдалану кезінде жинақталған және жол берілетін тәуекел дәрежесін анықтауға мүмкіндік бермейтін басқа факторларға тәуелді зиян келтіретін өнімге талаптар болуы мүмкін емес. Бұл жағдайларда техникалық регламентте сатып алушыға мүмкін болатын зиян туралы және оған тәуелді факторлар туралы хабарлауға қатысты талаптар болуы мүмкін. Халықаралық стандарттар және (немесе) ұлттық стандарттар техникалық регламенттерге негіз ретінде толықтай немесе ішінара пайдаланылуы мүмкін. Техникалық регламентте егер климаттық және географиялық ерекшеліктерге байланысты талаптардың болмауы төмендегі аталған мақсаттарға қол жеткізбеуге алып келетін болса, өнімге, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне, терминологияға, қаптамаға, таңбалауға немесе жапсырмаларға, оларды жапсыру қағидаларына өнімнің шығарылуының жеке орындарында қолданылатын арнайы талаптар көрсетілуі мүмкін. Техникалық регламенттерде сонымен қатар жекелеген елдерден және (немесе) орындардан шығатын өнімге, оның ішінде әкелуді, пайдалануды, сақтауды, тасымалдауды, өткізуді және кәдеге жаратуды биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шектеуге (қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тәсіліне қарамастан) ең төменгі ветеринарлық-санитарлық және фитосанитарлық өлшемдер белгіленеді. Ветеринарлық-санитарлық және фитосанитарлық өлшемдер нақты ғылыми негізделген тәуекел дәрежесі назарға алынып анықталатын ветеринарлық-санитарлық және фитосанитарлық қорғаудың қажетті деңгейін сақтау мақсатында ғылыми деректер негізінде, сондай-ақ тиісті халықаралық стандарттарды, басқа халықаралық ұйымдардың ұсынымдары мен өзге құжаттарын ескере отырып әзірленеді және қолданылады. Тиісті техникалық регламенттер қабылданғанға дейін ветеринарлық-санитарлық және фитосанитарлық өлшемдер 2000 жылғы 15 шілдедегі № 99-ФЗ «Өсімдіктер карантині туралы» Федералдық заңына және РФ 1993 жылғы 14 мамырдағы № 4979-1 «Ветеринария туралы» Заңына сәйкес қолданылады. Федералдық заңмен немесе РФ Үкіметінің қаулысымен қабылданатын техникалық регламент ресми жарияланған күнінен кемінде алты ай өткеннен кейін күшіне енеді. Техникалық регламенттерді қолдану үшін қажетті зерттеулер (сынақтар) мен өлшеулердің қағидалары мен әдістерін, сондай-ақ зерттеулер (сынақтар) мен өлшеулер жүргізу үшін үлгілерді алу қағидаларын атқарушы биліктің федералдық органдары өздерінің құзыры шеңберінде техникалық регламенттердің ресми жарияланған күнінен алты ай ішінде әзірлейді және РФ Үкіметі бекітеді. РФ Үкіметі техникалық реттеудің ұлттық экономиканың мүдделеріне, материалдық-техникалық базаның даму деңгейіне, ғылыми-техникалық даму деңгейіне, сондай-ақ халықаралық нормалар мен қағидаларға сәйкестігін қамтамасыз ету туралы ұсыныс әзірлейді. РФ Үкіметі келтірілетін зиянның ауырлығын ескере отырып, азаматтардың өміріне немесе денсаулығына, жеке немесе заңды тұлғалардың мүлкіне, мемлекеттік немесе муниципалдық мүлікке, қоршаған ортаға, жануарлар мен өсімдіктердің өміріне немесе денсаулығына зиян келтірудің барлық жағдайларын тұрақты есепке алу мен талдауды ұйымдастырады, сондай-ақ сатып алушыларды, дайындаушылар мен сатушыларды техникалық регламент талаптарын сақтау саласындағы жағдай туралы ақпараттандыруды ұйымдастырады. Ресей Федерациясында ТРФЗ-ға сәйкес жалпы және арнайы техникалық регламенттер қолданылады.

ТРФЗ-ға сәйкес ядролық және радиациялық қауіпсіздік бойынша техникалық регламентті қабылдағанға дейін ядролық және радиациялық қауіпсіздік саласында техникалық реттеу 1995 жылғы 21 қарашадағы №170-ФЗ «Атом энергиясын пайдалану туралы» және 1996 жылғы 9 қаңтардағы № 3-ФЗ «Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы» Федералдық заңдарға сәйкес жүзеге асырылады.

Техникалық регламенттердің сақталуын мемлекеттік бақылауды (қадағалауды) атқарушы биліктің федералдық органдары, Ресей Федерациясы субъектілерінің атқарушы билік органдары, Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес мемлекеттік бақылауды (қадағалауды) жүргізуге уәкілетті оларға қарасты мемлекеттік мекемелер (бұдан әрі - мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдары) жүзеге асырады. Техникалық регламенттердің сақталуын мемлекеттік бақылауды (қадағалауды) мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдарының лауазымды тұлғалары Ресей Федерациясының заңнамасында белгіленген тәртіпте жүзеге асырады. Техникалық регламенттердің сақталуын мемлекеттік бақылау (қадағалау) тек тиісті техникалық регламенттердің талаптарын сақтау бөлігінде өнімге, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, өткізу және кәдеге жарату процестеріне қатысты жүзеге асырылады. Өнімге қатысты техникалық регламенттердің сақталуын мемлекеттік бақылау (қадағалау) тек өнімнің айналымы сатысында ғана жүзеге асырылады. Техникалық регламенттер талаптарының сақталуын мемлекеттік бақылау (қадағалау) бойынша іс-шараларды жүзеге асыру кезінде ТРФЗ-да көзделген тәртіпте тиісті техникалық регламенттер үшін белгіленген зерттеулер (сынақтар) мен өлшеулердің қағидалары мен әдістері пайдаланылады.

ТРФЗ ережелерінің және техникалық регламенттер талаптарының негізінде мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдары төмендегі құқықтарға ие: Өнімнің техникалық регламент талаптарына сәйкес еместігі туралы ақпараттың шынайылығы расталған кезде дайындаушы (сатушы, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлға) мұндай ақпараттың шынайылығы расталған сәттен 10 күн ішінде зиян келтіруді болдырмау жөнінде іс-шаралар бағдарламасын әзірлеуге және оны құзырына сәйкес мемлекеттік бақылау (қадағалау) органымен келісуге міндетті. Кемшіліктерді жоюды, сондай-ақ, өнімді кемшіліктерді жою орнына жеткізуді және оны сатып алушыларға қайтаруды дайындаушы (сатушы, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлға) өз есебінен жүзеге асырады. Егер зиян келу қаупі жоғарыда аталған іс-шараларды жүргізу жолымен жойылуы мүмкін болмаған жағдайда дайындаушы (сатушы, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлға) өнімді шығару мен өткізуді дереу тоқтатуға, өнімді қайтарып алуға және сатып алушыларға өнімді қайтарып алуға байланысты туындаған шығындарды өтеуге міндетті. Зиян келтіруді болдырмау жөнінде іс-шаралар бағдарламасының барлық әрекет ету кезеңінде дайындаушы (сатушы, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлға) өз есебінен сатып алушыларға қажетті іс-қимылдар туралы жедел ақпарат алу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті.

Өнімнің техникалық регламент талаптарына сәйкес еместігі туралы ақпарат алған жағдайда мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдары мүмкіндігінше қысқа мерзімде алынған ақпараттың шынайылығын тексеру жүргізеді.

Тексеру жүргізу барысында мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдары: Егер өнімнің техникалық регламент талаптарына сәйкес еместігі туралы ақпарат шынайы болып танылса, мемлекеттік бақылау (қадағалау) органы өзінің құзырына сәйкес 10 күн ішінде дайындаушыға (сатушы, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлға) зиян келтіруді болдырмау жөнінде іс-шаралар бағдарламасын әзірлеу туралы нұсқама береді, оны іске асыруға жәрдемдеседі және орындалуын бақылайды.

Мемлекеттік бақылау (қадағалау) органы келесі іс-қимылдарды жүзеге асырады: Жоғарыда көрсетілген нұсқама орындалмаған жағдайда немесе зиян келтіруді болдырмау жөнінде іс-шаралар бағдарламасы орындалмаған жағдайда мемлекеттік бақылау (қадағалау) органы өзінің құзырына сәйкес, сондай-ақ дайындаушының (сатушының, шет елдік дайындаушы функциясын орындаушы тұлғаның) зиян келтіруді болдырмау жөнінде іс-шаралар бағдарламасын орындамағаны белгілі болған өзге тұлғалар өнімді мәжбүрлі түрде қайтарып алу туралы талап арызбен сотқа жүгінуге құқылы. Өнімді мәжбүрлі түрде қайтарып алу туралы талап арыз қанағаттандырылған жағдайда сот жауапкерді сот белгілеген мерзімде өнімді қайтарып алуға байланысты белгілі іс-қимылдары жасауға, сондай-ақ соттың шешімі күшіне енген күннен бір айдан кешіктірмей бұқаралық ақпарат құралдары арқылы немесе өзге тәсілмен сатып алушылардың назарына жеткізуге міндеттейді. Егер жауапкер белгілеген мерзімде соттың шешімін орындамаса, талапкер қажетті шығындарды одан өндіріп алу жолымен бұл әрекеттерді жауапкердің есебінен жасауға құқылы. Өнімді қайтарып алу туралы ТРФЗ талаптарын бұзғаны үшін Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес қылмыстық және әкімшілік ықпал ету шаралары қолданылуы мүмкін.

ТРФЗ-ға сәйкес ұлттық стандарттар мен жалпы ресейлік жіктеуіштер, сондай-ақ оларды әзірлеу туралы ақпарат мүдделі тұлғаларға қолжетімді болуы тиіс. Ұлттық стандарттар мен жалпы ресейлік жіктеуіштерді ресми жариялауды стандарттау жөніндегі ұлттық орган жүзеге асырады. Жариялау тәртібін РФ Үкіметі белгілейді. Техникалық регламенттер, ұлттық стандарттау жүйесінің құжаттары, халықаралық стандарттар, стандарттау қағидалары, стандарттау нормалары мен стандарттау жөніндегі ұсынымдар, басқа мемлекеттердің ұлттық стандарттары және стандарттау мен сәйкестікті бағалау саласындағы халықаралық шарттар және оларды қолдану қағидалары туралы ақпарат Техникалық регламенттер мен стандарттардың федералдық ақпараттық қорын құрайды (мемлекеттік ақпараттық ресурс). Ресей Федерациясында мүдделі тұлғаларды Техникалық регламенттер мен стандарттардың федералдық ақпараттық қоры құрамына кіретін құжаттар туралы ақпаратпен қамтамасыз етуге арналған бірыңғай ақпараттық жүйе жұмыс істейді. Мүдделі тұлғаларға мемлекеттік, қызметтік немесе коммерциялық құпияларды сақтауға байланысты қол жеткізу шектелген жағдайларды қоспағанда құрылатын ақпараттық ресурстарға еркін қол жеткізу қамтамасыз етіледі. Қолдану нәтижесінде ерікті негізде қабылданған техникалық регламенттердің талаптарын сақтау қамтамасыз етілетін немесе құрамында зерттеулер (сынақтар) мен өлшеулердің қағидалары мен әдістері, оның ішінде қабылданған техникалық регламентті қолдану мен орындау және сәйкестікті бағалауды жүзеге асыру үшін қажетті үлгілерді алу қағидалары көрсетілетін халықаралық стандарттар, өңірлік стандарттар, өңірлік қағидалар жиынтығы, шет мемлекеттердің стандарттары және шет мемлекеттердің қағидалар жиынтығы Техникалық регламенттер мен стандарттардың федералдық ақпараттық қорында тіркеуге жатады. Стандарттар мен қағидалар жиынтығын тіркеуді жүзеге асыру үшін мүдделі тұлға стандарттау жөніндегі ұлттық органға тиісті стандарттар мен қағидалар жиынтығын тіркеу туралы өтініш береді. Сондай-ақ стандарттар мен қағидалар жиынтығын тіркеу үшін қажетті құжаттармен бірге стандарттау жөніндегі ұлттық органға жалпыресейлік кәсіпкерлер қоғамдық ұйымдарының, Ресей Федерациясының Сауда-өнеркәсіп палатасының қорытындылары ұсынылуы мүмкін. Бұл қорытындыларда қабылданған техникалық регламенттердің талаптарын ерікті негізде сақтауды қамтамасыз ету үшін немесе қабылданған техникалық регламентті қолдану мен орындау және сәйкестікті бағалауды жүзеге асыру үшін қажетті зерттеулер (сынақтар) мен өлшеулер, үлгілерді алуды жүргізу үшін халықаралық стандарттарды, өңірлік стандарттарды, өңірлік қағидалар жиынтығын, шет мемлекеттердің стандарттарын және шет мемлекеттердің қағидалар жиынтығын қолдану туралы ұсынымдар болуы мүмкін. Стандартты немесе қағидалар жиынтығын тіркеуден бас тартуға өтініш беру рәсімінде көзделген талаптарды сақтамау, сондай-ақ стандарттау жөніндегі техникалық комитеттің (техникалық комитеттердің) стандартты немесе қағидалар жиынтығын кері қайтару туралы дәлелді қорытындысы негіз болып табылады. Тіркелген стандартты немесе қағидалар жиынтығын қолдану нәтижесінде ерікті негізде қабылданған техникалық регламенттің талаптарын сақтау қамтамасыз етілетін стандарттау саласындағы құжаттар тізбесіне енгізуден бас тартуға стандарттау жөніндегі техникалық комитеттің (техникалық комитеттердің) оны сәйкестікті бағалау мақсаттары үшін қолданудың мүмкін еместігі туралы дәлелді қорытындысы негіз болып табылады. Тіркеуге ұсынылған стандарт немесе қағидалар жиынтығы бойынша шешім қабылданған күннен 5 күн ішінде стандарттау жөніндегі ұлттық орган мүдделі тұлғаға шешімнің көшірмесін стандарттау жөніндегі техникалық комитеттің (техникалық комитеттердің) қорытындысымен бірге жібереді. Стандарттау жөніндегі ұлттық органның стандартты немесе қағидалар жиынтығын тіркеуден және (немесе) стандарттау саласындағы құжаттар тізбесіне енгізуден бас тартуына сот тәртібімен шағымдануға болады.

Ресей Федерациясында өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету туралы заңның ережелерімен регламенттеледі. Федералдық заңның мақсаттары болып табылатындар: Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету туралы заң өлшеулерді орындау, өлшеулерге, шама бірліктеріне, шама бірліктерінің эталондарына, стандартты үлгілерге, өлшеу құралдарына талаптарды белгілеу және сақтау, стандарттық үлгілерді, өлшеу құралдарын, өлшеу әдістемелері (әдістері) кезінде, сондай-ақ Ресей Федерациясының Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету туралы заңында көзделген өлшеу бірліктерін қамтамасыз ету кезінде туындайтын қатынастарды реттейді. Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу саласы міндетті талаптар белгіленген өлшеулерге таралады. Оларды әртүрлі қызметтерді жүзеге асыру кезінде орындау қажет, оған кіретіндер: Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу саласына Ресей Федерациясының техникалық реттеу туралы заңнамасында көзделген өлшеулер де жатады. Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу саласы міндетті талаптар белгіленген шама бірліктеріне, шама бірліктеріне эталондарға, стандарттық үлгілерге және өлшеу құралдарына таралады. Қорғаныс және мемлекеттің қауіпсіздігі саласындағы қызметті жүзеге асыру кезінде өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз етудің ерекшеліктерін РФ Үкіметі белгілейді.

Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету туралы заңда:

Өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ету туралы заңда келесі негізгі түсініктер қолданылады.

Метрологиялық сараптама міндетті (міндетті метрологиялық сараптама) немесе ерікті тәртіпте жүргізіледі.

Ұйымдастырушылық тұрғыда метрологиялық қамтамасыз ету Ресей Федерациясында Ресей Федерациясының Мемлекеттік метрологиялық қызметі (ММҚ), сондай-ақ мемлекеттік басқару органдарының (министрліктер, ведомстволар, комитеттер) метрологиялық қызметтері және заңды тұлғалардың (кәсіпорындар, ұйымдар) метрологиялық қызметтері қамтамасыз етеді. ММҚ құқықтық ережесінің ерекшелігі оның Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттікке сатылас бағынатыны болып табылады. ММҚ құрамына кіретіндер: мемлекеттік ғылыми метрологиялық орталықтар; Ресей Федерациясы субъектілерінің аумақтарындағы, соның ішінде Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі ММҚ органдары.

Біздің елімізде өлшеулердің бірыңғайлығын қамтамасыз ететін мемлекеттік қызметтердің қатарына Мемлекеттік уақыт, жиілік және Жердің айналу параметрлерін анықтау қызметі (МУЖҚ), Заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттерінің стандарттық үлгілерінің мемлекеттік қызметі (СҮМҚ), Заттар мен материалдардың физикалық тұрақты шамалары мен қасиеттері туралы стандарттық анықтама деректердің мемлекеттік қызметі (САДМҚ) жатады.

Басқару федералдық органдарының метрологиялық қызметі министрліктерде (агенттіктерде, комитеттерде) бірлікті және талап етілетін өлшеудің, метрологиялық бақылау және қадағалауды өткізудің дәлдігін қамтамасыз ету бойынша жұмыстарды орындау мақсатында құрылады. Метрологиялық қызметтер Ресейдің Денсаулық сақтау және Әлеуметтік даму, Атом энергетикасы министрліктерінде, Табиғат, Қорғаныс сияқты министрліктерде және атқарушы биліктің басқа да федералдық органдарда ұйымдастырылған. Осындай қызметтер, сондай-ақ ірі өндірістік бірлестіктердің құрамында және басқа ұйымдарда жұмыс істейді. Басқару федералдық органдарының метрологиялық қызметі өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы Заңына сәйкес қызмет етеді. Басқару федералдық органдарының метрологиялық қызметінің негізгі мақсаттары, құқықтары мен міндеттері ПР 50.732—93 «Мемлекеттік өлшеу жүйесі. Мемлекеттік басқару органдарының және заңды тұлғалардың метрологиялық қызметі туралы типтік ереже» атты метрология бойынша ережелермен анықталған. Басқару федералдық органдарының метрологиялық қызметінің негізгі мақсаттарына мыналар жатады: Заңды тұлғалардың метрологиялық қызметтері басқару федералдық органдарының метрологиялық қызметінің негізгі буындарына жатады. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарда басшылықтың бұйрығымен кәсіпорынның бас метрологпен басқарылатын тікелей бас инженерге (техникалық директорға) бағынатын дербес құрылымдық бөлімше (бөлім, бюро) құрылады.

Кәсіпорынның метрологиялық қызметінің негізгі мақсаттары келесі: Кәсіпорынның метрологиялық қызметі өз жұмысын мемлекеттік органы метрологиялық қызметінің әдістемелік басшылығымен кәсіпорынның өнімнің стандарттау, сенімділік және сертификаттау қызметтерімен тығыз өзара әрекеттестікте іске асырады.

Кәсіпорынның метрологиялық қызметіне келесі міндеттер жүктеледі: Шағын кәсіпорындарда қауырт жұмыс болмаса, техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттігі метрологиялық қызметті ұйымдастырудың орнына өлшем бірлігін қамтамасыз ету үшін жауапты тұлғаларды тағайындауды ұсынады.

Өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік реттеу келесі түрде іске асырылады: Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік реттеу саласында қолданылатын стандарттық үлгілердің типтері немесе өлшеу құралдардың типтері міндетті түрде бекітуге жатады. Өлшеу құралдардың типтерін бекіткен кезде дәлдік көрсеткіштері, СИ тексеріс арасындағы интервал, сондай-ақ СИ берілген типтің салыстырып тексеру әдістемесі белгіленеді. Стандарттық үлгілердің типтерін немесе СИ типтерін бекіту туралы шешім өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік қызметтерді беру және мемлекеттік мүлікті басқару бойынша атқарымдарды жүзеге асыратын атқарушы биліктің федералдық органымен қабылданады. Өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік қызметтерді көрсетіп және мемлекеттік мүлікті басқару бойынша атқарымдарды жүзеге асыратын атқарушы биліктің федералдық органымен берілетін стандарттық үлгілері типтерінің немесе СИ типтердің бекітілуі бекіту туралы куәлікпен куәландырылады. СИ типтердің бекітілуі туралы куәліктің қолданылу мерзімі ішінде СИ тексеріс арасындағы аралық атқарушы биліктің федералдық органымен ғана өзгертілуі мүмкін. Өлшеу құралдарының тексеруін өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласында белгіленген тәртіпте аккредиттелген заңды тұлғалар және жеке кәсіпкерлер іске асырады. Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік реттеу саласында қолдану үшін арналған өлшеу құралдары пайдалануға берілгенге дейін, сондай-ақ жөндеуден кейін бастапқы тексеріске, ал пайдалану үрдісі кезінде мерзімдік тексеріске жатады. Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік реттеу саласындағы өлшеу құралдарын қолданатын заңды тұлғалар және жеке кәсіпкерлер бұл өлшем құралдарын тексеріске уақтылы ұсынуға міндетті. Өлшеу құралдарының тексеру нәтижелері тексеру белгісімен және (немесе) тексеру туралы куәлікпен куәландырылады. Өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік реттеу саласында қолдану үшін қарастырылмаған өлшеу құралдары тексеріске ерікті түрде ілігуі мүмкін. Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілердің жобаларында бар өлшеуге, стандартты үлгілерге және өлшеу құралдарға деген талаптар міндетті метрологиялық сараптамаға жатады. Аталған талаптарға қатысты міндетті метрологиялық сараптаманың қорытындылары бұл актілерді қабылдайтын атқарушы биліктің федералдық органымен қарастырылады. Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілері жобаларында бар өлшеуге, стандартты үлгілерге және СИ талаптарға деген міндетті метрологиялық сараптама мемлекеттік ғылыми метрологиялық институттарымен жүргізіледі. Стандарттардың, өнімнің, жобалық, конструкторлық, технологиялық құжаттамалардың және басқа да объектілердің міндетті метрологиялық сараптамасын өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласында аккредиттелген заңды тұлғалар және жеке кәсіпкерлер іске асырады. Ресей Федерациясының заңнамасымен міндетті метрологиялық сараптамасы қарастырылмаған өнімнің, жобалық, конструкторлық, технологиялық құжаттамалардың және басқа объектілердің метрологиялық сараптамасын ерікті түрде жүргізілуі мүмкін. Мемлекеттік метрологиялық бақылау және қадағалау ММҚ-пен ӨҚ пайдаланушылармен өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы Заңын, метрология саласындағы техникалық регламенттердің және басқа да нормативтік құжаттардың талаптарының ұстануын тексеру мақсатында іске асырылады және қадағалауды қамтиды: Мемлекеттік метрологиялық бақылау осыны іске асыратын заңды тұлғалардың және жеке кәсіпкерлердің қызметіне қатысты: Мемлекеттік метрологиялық бақылау мемлекеттік метрологиялық қадағалау атқарушы биліктің федералдық органымен, сондай-ақ өз құзыреті шегінде осы түрінің жүзеге асырылуына РФ Президентімен, РФ Үкіметімен уәкілетті атқарушы биліктің басқа да федералдық органдарымен іске асырылады. Өкілеттікті бөлу кезінде тексерілетін бір субъектінің талаптардың орындалуын тексеруі екі немесе одан да көп атқарушы биліктің федералдық органдарына өкілеттіктердің бір мезгілде жүктелуіне рұқсат етілмейді. Көзделген тексеруді өткізетін лауазымды тұлғалар қызметтік куәлікті және мемлекеттік метрологиялық қадағалауды іске асыратын атқарушы биліктің федералдық органының тексеріс өткізу туралы өкімін көрсеткен кезде құқылы: Мемлекеттік метрологиялық қадағалауды іске асыратын лауазымды тұлғалар міндетті: Мемлекеттік метрологиялық қадағалауды іске асыратын лауазымды тұлға бұзушылықтарды анықтаған кезде міндетті:

Метрология саласындағы халықаралық ынтымақтастық сауда, ғылыми-техникалық ынтымақтастық, отын және энергетика, азық-түлік, қоршаған ортаны қорғау, Әлемдік мұхиттың ресурстарын пайдалану және т.б. сияқты ірі халықаралық мәселелерді шешуде маңызды фактор болып табылады. Сынақ және өнімді сертификаттау нәтижелерін салыстырудың қажетті шарты ретінде өлшем бірлігін сақтаған кезде метрология аталған мәселелердің шешілуін қамтамасыз етеді. Дәл осы мақсат халықаралық метрологиялық ұйымдардың қызметінде маңызды, оның арқасында физикалық шама бірліктерінің халықаралық жүйесі (СИ жүйесі) қабылданған, салыстырмалы терминология қолданылады, сериялық өнімді шығарар алдында өлшеу құралдарының сынақтары бойынша ұсынымдар қабылданады және т.б. Метрология бойынша халықаралық ұйымдарда Ресей белсенді қатысады. Олардың арасында ең атақты Халықаралық заңнамалық метрология ұйымы (ХЗМҰ), Халықаралық өлшемдер және таразылар ұйымы (МОМВ), Еуропалық метрология ұйымы (ЕВРОМЕТ) және бірқатар басқа да ұйымдар бар. Халықаралық заңнамалық метрология ұйымы – КСРО бастамасымен 1956 жылы құрылған үкіметаралық ұйым. Ресей оған Кеңес Одағының құқықтық мұрагері ретінде қатысады. Ұйым 80-нен астам мемлекетті біріктіреді. ХЗМҰ басты мақсаттары – заңнамалық метрологияның жалпы мәселелерін шешу, соның ішінде СИ дәлдігін анықтау, типтерді және СИ жүйесінің үлгілерін анықтаудың бірізділігін қамтамасыз ету, әзірлеуші елге қарамастан СИ метрологиялық сипаттамаларын белгілеу мақсатында сынақтар бойынша ұсынымдарды дайындау, СИ тексеру және калибрлеу ретін айқындау. Халықаралық заңнамалық метрология ұйымы метрология саласындағы терминологияны, СИ метрологиялық сипаттамалары бойынша талаптарды, СИ ауытқуларын және өлшем нәтижелерін білдіру тәсілдерін, СИ сынағына, тексеруіне, сертификаттауына, калибрлеуіне өлшем бірлігін қамтамасыз ету бойынша метрологиялық бақылау және қадағалауға қатысты метрологиялық қызметке жататын талаптарды және т.б. қамтитын халықаралық ұсынымдарды шығарады. ХЗМҰ құжаттары ұсынымдық сипатта болады. ХЗМҰ-да Ресейді техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттігі, сондай-ақ бірқатар министрлік пен ведомстволар өкілдік етеді. Ресейдің ХЗМҰ жұмысында қатысуы қабылданатын ұсыныстардың мазмұнына белсенді әсер етуге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде елде метрологиялық қызметті жетілдіруге, оны ХӨТҰ, Халықаралық электротехникалық комиссиямен (ХЭК), Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйыммен (ІSO) және басқа да халықаралық ұйымдармен үйлестіруге мүмкіндік береді. Халықаралық өлшемдер және таразылар ұйымына 1875 жылы 17 мемлекет кірсе, олардың арасында Ресей де бар. Метрикалық конвенция негізінде құрылған болатын. Қазіргі уақытта бұл ұйымға әлемнің 50 елі мүше болып отыр. ХӨТҰ мақсаты — өлшем бірліктерінің, физикалық шамалардың ұлттық жүйелерін біріздендіру және массаның (метр және килограммның) бірыңғай нақты эталондарын айқындау. Аталған Конвенцияға сәйкес Халықаралық өлшемдер және таразылар бюросы (ХӨТБ) - халықаралық эталондарды сақтап, қолдайтын халықаралық ғылыми-зерттеу зертханасы құрылды. Практикалық тұрғысынан ХӨТБ басты мақсаты – ұлттық эталондарды халықаралық эталондармен салыстыру. ХӨТБ жұмысының ғылыми бағыты – өлшемдердің метрикалық жүйесін және халықаралық эталондарды жетілдіру, дәлме-дәл өлшеудің жаңа әдістері мен құралдарын әзірлеу және қолдану, метрология саласында мүше елдердің ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіру. ХӨТҰ жоғары органы төрт жылда бір реттен кем емес жиналатын Өлшеуіш пен таразылар жөніндегі бас конференция. Конференциялар аралығында ХӨТҰ жұмысын әлемнің ең ірі физиктер мен метрологтар, соның ішінде Ресейдің өкілдері де мүше болатын, Халықаралық өлшемдер және таразылар комитеті басқарады. Бұл комитет өз кезегінде ӨТБК үшін материалдарды дайындайтын консультативтік комитеттерден, атап айтқанда, метр, салмақты анықтау, секундты, электр, жылылықты өлшеу, фотометрияны, иондайтын сәулелер үшін эталондарды, физикалық шамаларды анықтау бойынша комитеттерден тұрады. ХӨТҰ ғылыми жұмыстардың нәтижелері мол. Бұл өлшеу және сынау нәтижелерін өзара тану негізін қамтамасыз етеді, халықаралық саудада техникалық кедергілерді жоюға мүмкіндік береді. Соңғы жылдарда пайда болған метрология бойынша аймақтық халықаралық ұйымдар арасында Метрология жөніндегі еуропалық ұйымды айта кету керек. Ол ұлттық эталондарды зерттеу және әзірлеу бойынша жұмыс істейді, жоғары метрологиялық деңгейде мүше елдердің тексеру қызметтердің дамуына жәрдемдеседі, ең жоғары дәлдікке ие өлшеу әдістерін әзірлейді. Ресми түрде метрологиялық ұйым болмай көптеген халықаралық ұйым негізгі қызметімен қатар метрологиялық терминология және өнімді сынаған кезде өлшеуді атқару әдістемелері бойынша, сондай-ақ өлшемдердің межеліктерін айқындау бойынша және т.б. халықаралық стандарттар мен ұсынымдарды әзірлейді. КСРО-ның бұрынғы одақтас республикалары, ТМД мүшелері арасында стандарттау, метрология және сертификаттау саласында келісілген саясатты жүргізу туралы Үкіметаралық келісімге қол қойылды. Осы құжатқа сәйкес КСРО мемлекеттік стандарттары негізінде (қазір Ресейдің ұлттық стандарттары) өлшеулердің бірлігі, бірыңғай эталондардың, стандарттық анықтама деректерінің, заттар мен материалдардың құрамы мен қасиеттерінің стандарттық үлгілерін қолдануы сақталады. Келісім СИ сынағы және оларды тексеру нәтижелерін өзара мойындау туралы ережені қамтиды.

Ғылымда, техникада және күнделікті өмірде адам айналадағы денелердің түрлі қасиеттерін көреді. Бұл қасиеттер денелердің өзара әрекеттесу үрдістерін және олардың сезім мүшелеріне әсер тигізуін көрсетеді. Қасиеттерді сипаттау үшін әрқайсысы көптеген объектіге (физикалық денелерге, олардың жай-күйіне, олар қатысатын үрдістерге) сапалы физикалық шамалар енгізіледі.

Белгілі бір объекті үшін сол немесе басқа шаманың сандық мәнін анықтайтын операция осы шаманың өлшемі болып табылады.

Бұл шарт кем дегенде осы шамалардың қатынасын білдіретін саны алынатын екі біртекті шамалардың осындай сандық салыстырудың қағидатты мүмкіндігі бар болған кезде орындалатын болады. Алайда, кейде осы талапқа сай болмайтын шамамен сипаттауға мүмкін емес қасиеттерді өлшеу қажет. Бұл жағдайда кейбір шартты шамалар мен межеліктер енгізіледі. Ең алдымен халықаралық сауда қатынастарында және ғылыми зерттеулердің нәтижелерімен алмасу кезінде қиындықтарды туғызатын әр түрлі шамалар бірліктерінің үлкен саны бұрыннан болды және қазір де бар. Негізгі және туынды бірліктерді бөледі. Негізгі бірліктер бір-бірінен тәуелсіз болады. Олардың көмегімен арасындағы заңдылық негізінде басқа физикалық шамалармен байланыс құрылады. Осылайша, бірнеше шартты түрде таңдалатын негізгі бірліктерден туынды бірліктер құрылады. Метрологияда әр түрлі физикалық шамаларды бір-бірімен байланыстыратын теңдеулердің екі түрі бар: Біріншісі бірлікке қарамастан жалпы түрде шамалар арасындағы арақатынасты көрсетеді; екіншісі таңдалған бірліктерге және теңдеуге енетін шамаларға байланысты түрлі түрге ие болуы мүмкін. Бұл ретте де сандық мәндер арасында пропорционалдық коэффициент жиі болады. Дәл физикалық шамаларды анықтау үшін сандық мәндер арасындағы байланыс теңдеулері қолданылады.

мұндағы X1, X2, ..., Xm — X кейбір байланыс теңдеумен өлшенетін шамамен байланысты шама. Егер X1, X2, ..., Xm негізгі шамаларды білдірсе, теңдеу (5.1) туынды шамаларды құру үшін қызмет етеді. Мысалы, F күші F = ma = mlT~2 теңдеуімен анықталады, мұндағы m — оған күш қосылатын дене массасы; a — аталған күшті қосқан кезде денемен алатын үдеткіш; l — ұзындық. Барлық жүйеде ұзындық, масса және уақыт негізгі шама болғандықтан, онда күш туынды шама болып табылады.

мұндағы q, q1, q2, ..., qm — сандық мәндер; [X], [Xj], [X2], [Xm] — шама бірліктері.

Тарихи физикалық шамалар бірліктерінің бірінші жүйесі Францияның ұлттық жиналысымен шамалардың метрикалық жүйесі 1791 жылы қабылданған. Ол қазіргі ұғымдағы бірліктер жүйесі ретінде болған емес және ұзындық, алаңдардың көлемі, сыйымдылық пен салмақ бірліктерін қамтыды, негіз ретінде екі бірлік - метр және килограмм алынды. 1832 жылы неміс математигі К.Гаусс негізгі және туынды бірліктердің жиынтығы ретінде бірлік жүйесін құру әдістемесін ұсынған болатын. Негіз ретінде бір-бірінен тәуелсіз үш бірлік алынды: миллиметр — ұзындық бірлігі; миллиграмм — масса бірлігі; секунд — уақыт бірлігі. Барлық басқа бірліктерді аталған үшеу арқылы анықтауға болады. Ұзындық, масса және уақыт үш негізгі бірліктермен байланысты осындай жүйені Гаусс абсолюттік жүйе деп атады. Одан әрі ғылым мен техниканың дамуымен Гаусспен ұсынылған қағидаты бойынша құрылған, шамалардың метрикалық жүйесіне негізделген, бірақ бір-бірінен негізгі бірліктермен ерекшеленген бірқатар физикалық шама бірліктерінің жүйелері пайда болды.

СГС жүйесіндегі қысымды шаршы сантиметрдегі диналарда өлшейді. Бұл бірлік бұрын бар деп аталатын, бірақ бар деп 105 Н/м2 тең қысым бірлігін атағандықтан, СГС қысым бірлігі үшін кейбір кезде барий және микробар атауларын қолданады (өйткені ол жаңа бардың миллионнан бір бөлігіне ие). Механикалық өлшеу саласында СГС жүйесі үш негізгі бірлікке негізделеді, олардың ішінен қалғандары туынды ретінде пайда болады. СГС жүйесін қолдану қиындау. Олар үшін қазіргі уақытта электрлік және магниттік өлшеулерге деген СГС жүйесінің жеті түрі бар, оның ішінен кең таралған үшеу:

МКГСС жүйесінде массаның бірлігі ретінде 1 кгк түсірілген күш әрекетінен 1 м/с2 үдеуін алған дене массасы алынды. Атаулардың екеуі де физикалық шамалардың бірліктеріне деген бірде-бір ұсыныстарда белгіленбеген болса да, бұл бірлік (шаршы метрге килограмм-күш-секунд) кейде массаның техникалық бірлігі немесе инертті деп аталады. МКГСС массаның бірлігі - 1 кгк және 9,81 кг – СИ жүйесінің бірлігі. Техникада кеңінен МКГСС жұмыс және энергия бірліктері - килограмм-күш—метр (кгк-м) және қуаттылық бірлігі – секундына килограмм-күш—метр (кгк • м/с) - қолданылды.

Бұл бірліктер жүйесі алғаш рет 1919 жылы Францияда белгіленген, онда ол өлшем бірліктері туралы заң ережесіне енгізілген болатын. 1927—1933 жж. МТС жүйесі кеңестік стандарттармен механикалық бірліктері үшін ұсынылған болатын. Тоннаны негізгі бірлік ретінде таңдау сәтті көрінген болатын, өйткені бір жағынан, ұзындық пен көлем бірліктері арасындағы сәйкестікке қол жеткізілді, екінші жағынан – масса бірлігімен сәйкестікке қол жеткізілетін (техникалық есептеулер көбі үшін жеткілікті дәлдікпен, 1 т су 1 м3 сәйкес). Сондай-ақ, бұл жүйеде жұмыс және энергия бірлігі (килоджоуль) және бірлік қуаты (киловатт) тиісті еселік практикалық электр бірліктерімен сәйкес болды. МТС жүйесінде күш бірлігі ретінде массаға 1 м/с2 үдеу қылатын күшке тең стен (сн), қысым бірлігі ретінде 1 сн/м2 - пьеза болады.

Алғашқы практикалық электрлік бірліктері ретінде алынды:

Екінші Халықаралық электршілер конгресі 1889 ж. тәжірибелік электр бірліктері тізіміне тағы да үш бірлікті қосты:

Конгресс үш негізгі халықаралық электр бірліктерді белгіледі: анықтауы үшін сынапты эталон қолданылған халықаралық ом; күміс вольтметр арқылы анықталатын халықаралық ампер және Кларк элементімен анықталатын халықаралық вольт. Қалған электр бірліктер (халықаралық кулон, фарад және т. б.) олардың туындылары ретінде белгіленді. 1908 ж. өткен Халықаралық Лондон электршілер конференцияның шешімі халықаралық электр бірліктерді белгілеу, сондай-ақ халықаралық абсолютті тәжірибелік жүйесін айқын ажырату бойынша жұмыстарды аяқтады. Тәжірибелік өлшеу кезінде жеткілікті жуығы бар және заңнамалық мақсаттары үшін бірліктер ретінде конференция халықаралық ом, халықаралық ампер, халықаралық вольт және халықаралық ватт қабылдауды ұсынды.

Материалдардың құрамы мен қасиеттерін, энергетикалық және күштік шамалардың қатынастарын, мысалы, салыстырмалы ұзаруын, салыстырмалы тығыздығын, салыстырмалы диэлектрлік және магнитті өткізгіштігін, қуаттылықтың күшеюі мен әлсіреуін және т.б. сипайттайтын салыстырмалы және логарифмдік шамалар мен бірліктер ғылым мен техникада кең таралған. Салыстырмалы шама физикалық шаманың бастапқы болып қабылданатын аттас физикалық шамасына деген өлшемсіз қатынасы болып табылады. Салыстырмалы шамалардың қатарына химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық немесе молекулалық массалар жатады. Салыстырмалы шамалар қатарына көміртек-12 атомы массасының он екіден бір (1/12) бөлігіне қатысты көрсетілетін салыстырмалы атомдық немесе химиялық элементтердің молекулалық массасы жатады. Салыстырмалы шамалар өлшемсіз бірліктерде (екі аттас шамалардың қатынасы бірге тең), пайызда (қатынас 10-2 тең болған кезде), промилледе (қатынас 10-3тең) немесе миллионмен есептелетін үлестерде (қатынас 10-6 тең) көрсетілуі мүмкін.

1950—1960 жылдары көптеген елдің халықаралық бола алатын бірліктердің бірыңғай әмбебап жүйесін құруға ұмтылуы байқалды. Негізгі және туынды бірліктерге деген жалпы талаптар ішінде осындай бірліктер жүйесінің когеренттілік талабы ұсынылған. Түрлі салаларда бірліктердің түрлі жүйелердің бір мезгілде қолдануы есептік формулалардың бірге тең емес сандық коэффициенттермен ластануына әкелді. Мысалы, техникада МКС жүйесі бірлігінің массасын өлшеу үшін килограммды, ал күшті - МКГСС жүйесі бірлігін өлшеу үшін килограмм-күштің қолдануы әдетті болды. Бұл массаның (кг) сандық мәні және салмақтың (кгк) сандық мәніне, яғни Жерге тартылыс күшіне тең (практикалық жағдайлардың көбісі үшін жеткілікті дәлдікпен) болғандықтан ыңғайлы көрінді. Бірақ мәні бойынша әртекті шамалардың мәндерін теңестірудің салдары көптеген формаларда 9,81 сандық коэффициенттің пайда болуы және масса және салмақ түсініктердің ауысып кетуі болды, бұл көптеген түсінбеушіліктер мен қателерді тудырды. Бірліктердің мұндай алуан түрлілігі және олармен байланысты қолайсыздықтар барлық қолданыстағы жүйелерді және жекелеген жүйеден тыс бірліктерді алмастыра алатын физикалық шамалардың әмбебап жүйесін құру идеясын тудырды. СИ бірліктердің халықаралық жүйесі осындай жүйеге айналды. 1954 жылы X ӨТБК халықаралық қарым-қатынастар үшін алты негізгі бірлік белгіледі: метр, килограмм, секунд, ампер, Келтен градусы, шырақ. 1960 ж. XІ ӨТБК қысқартылған түрде SІ (System Іnternatіonal d'Unіtes француз атауының бастапқы әріптері), орыс транскрипциясында СИ деп белгіленген бірліктердің халықаралық жүйесін бекітті. ӨТБК 1967, 1971, 1979 жж. қабылдаған кейбір өзгертушіліктер нәтижесінде қазіргі таңда жүйе жеті негізгі бірлікті қамтиды (5.1-кесте).

СИ әмбебаптығы оның негізіне қойылған жеті негізгі бірлік материалдық әлемнің негізгі қасиеттерін көрсететін физикалық шамалардың бірліктері болғандығымен және ғылым мен басқа да салаларда кез келген физикалық шамалар үшін туынды бірліктерді құру мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі. Осы мақсатқа жазық және денелік бұрыштардан тәуекелді туынды бірліктерді құруы үшін қажет қосымша бірліктер қызмет етеді.

Басқа бірліктер жүйелеріне қарағанда СИ жүйесінің артықшылықтары осы: Өзінің артықшылықтары арқасында бірліктердің халықаралық жүйесі әлемде кең таралуын тапты. Барлық елдер СИ жүйесінің бірліктеріне көшті. Бұрын өлшемдердің ағылшын жүйесі қолданылған елдер де (Ұлыбритания, Австралия, Канада, АҚШ және т. б.) СИ жүйесінің бірліктерін енгізуде.

Бірліктердің халықаралық жүйесі өз құрамына екі қосымша бірлікті - жазық және денелік бұрыштардың өлшеуі үшін қамтиды.

Радианның да, стерадианның да мөлшерлілігі жоқ. Аталған бірліктердің өлшемсіздігін а = l/r анықтайтын теңдеу кезінде, мысалы, қабылданған жазық бұрыштың бірлігі негізгі бірліктердің (ұзындықтың) мөлшеріне қарамастан бір болатынын білдіреді. Тәжірибеде жазық бұрыштардың өлшеуін бұрыштық градустарда (минуттарда, секундтарда) жасау мүмкін. Дәл осы бірліктерде көптеген бұрыш өлшеуіш СИ шакалалары градустандырылған.

СГС жүйесінде күш бірлігі дина болады: 1 дина = 1 г • см • с-2, 1 Н = 105 дина.

Осымен бірге теңдеу (5.2) «масса» және «дене салмағы» түсініктері арасындағы айырмашылықты түсіндіруге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде аталған шамаларды өлшеу үшін тиісті шарттарды жүктейді. Егер дене массасы таразылар арқылы өлшенсе, салмақ динамометрмен өлшенеді.

Жолай ескерейік, геофизикада еркін құлаудың үдеуі әдетте Г. Галилейдің құрметіне жүйеден тыс бірлікпен – миллигалмен білдіреді. Бұл ретте 1 Гал = 1 см/с2 = 103 мГал.Қысым. S ауданы бар жазықтыққа перпендикулярлы бағытталған F күшінің әрекетін анықтайтын теңдеу:

p = F/S,

Осы бірліктерде де 1 м3 ауданындағы жазықтық бойынша біркелкі бөлінген күшпен әрекеттесетін қалыпты кернеу өлшенеді.

Бұрын қысымды өлшеген кезде бірліктердің көп саны қолданылатын. Қазіргі уақытта (уақытша) сынап бағанасының миллиметрі (сын. бағ. мм.), бар (bar) сияқты жүйеден тыс бірліктер қолданылады. Аталған бірліктермен Паскаль келесі қатынасқа ие: 1 сын. бағ. мм. = 133,322 Па; 1 бар 1 см2 ауданында әрекет ететін 106 дин күшіне тең, бұл 45° ендік үшін теңіз деңгейінде 750,08 мм биіктігі бар сынап бағанасының қысымына баламалы (бұл ретте 1 бар = 105 Па). Метрологияда үлестік бірлік миллибар (1 мбар = 100 Па) қолданылады. Қолдануға ұсынылмайтын, бірақ ғылыми-техникалық әдебиетте кездесетін ескірген бірліктер болып табылады: Шетелдік әдебиетте шағын қысымдарды өлшеген кезде мөлшері 1 сын. бағ. мм сәйкес бірлік қолданылады, ол итальяндық ғалым Э. Торричелидің атымен «торр» (torr) деп аталады. Жұмыс, энергия. А күшінің жұмысы үшін біраз денені 1 м ұзындыққа күш әрекеті бағытына жылжытатып анықтайтын теңдеу келесі түрде көрсетіледі:

Жұмыс бірлігі — джоуль (Дж, J), қосымша нүктелерін күш әрекеті бағытындағы 1 м қашықтыққа жылжыту кезіндегі 1 Н тең күш жұмысы.

Жұмыстың мөлшерлілігі:

Энергия түрлі үрдістердің және өзара әрекеттесудің жалпы өлшемі болып табылады. Сондай-ақ қозғалыстың барлық формалары қатаң түрде белгілі бір мөлшерде бір-біріне айналады. Энергия механикалық, жылу, химиялық, электромагниттік, ядролық, гравитациялық және т. б. болады. Қатыстылық теориясында Е энергиясы мен т массасы арасындағы байланыс белгіленген:

Осылайша, жұмыс және энергия бірдей мөлшерлілікке ие және джоульда өлшенеді. Физика және атом энергетикасында соңғы уақытқа дейін энергия бірліктері қолданылатын: 10-7 Дж тең эрг, электронвольт(1 эВ = = 1,60219 • 10-19 Дж). Кейде жұмыс және энергия жылу мөлшерінің жүйеден тыс бірлік арқылы белгіленеді. Бір халықаралық калория 4,1868 Дж тең. 4,1840 Дж тең жылухимиялық калория қолданылады.

Қуаттылық. Уақыт бірлігінде орындалған жұмыс болып табылады:

Қуаттылық бірлігі — ватт (Вт, W) — 1 с уақытында 1 Дж жұмыс орындалатын кездегі қуаттылық. Қуаттылықтың мөлшерлілігі:

Бірқатар жағдайларда «ат күші» (а. к.) атты қуаттылықтың ұсынылмайтын бірлікпен пайдаланады, 1 а. к. = 735,499 Вт.

5.2 кестенің соңы

Мысалы, радиоэлектроникада келесі еселенген және үлестік бірліктер қолданылады:

1970 жж. ортасынан метрологтардың дағдысына (үлгі ретінде) келесі сөйлем енген болатын: «Елдің эталон базасы өзінің метрологиялық және техникалық сипаттамалары бойынша үздік шетелдік аналогтардан кем емес, ал көптеген жағдайларда асып та түседі». Көптірмелілікке қарамастан, бұл фраза нақты жағдайға сәйкес болды. 1975 ж. аяғында эталон базасында 100 мемлекеттік эталондар болды. Ал егер дәл айтсақ, 1975 ж. 31 желтоқсанында КСРО-ның Мемстандарттың алқа отырысында антенна өлшеу саласында 97, 98, 99 және100-ші мемлекеттік эталондар бекітілген болатын (100 мемлекеттік эталонды әзірлеу және бекіту) . КСРО Мемстандарттың ІX бесжылдыққа деген жоспардың бірінші тармағы осындай болды. Елдің эталон базасын құру үлкен мәнге ие болды. Шын мәнінде, бұл халық шаруашылықтың барлық салаларында түбегейлі бетбұрысы үшін, қоғамдық өндірістің нәтижелілігін жоғарылатуда, экономиканы қарқындатуда, халықаралық беделін бекітуде, елдің қорғаныс қабілеттігін күшейтуде үлкен мүмкіндіктерді ашқан ірі ғылыми ұмтылыс болды. Әрине, бастапқы (яғни дәлдік бойынша ең жоғары) СИ (немесе өлшемдер) біздің елде бұрын да болған. Мәселен, 1835 ж. 11 қазанында Сенатқа берілген атаулы жарлықпен Ресейлік өлшем және салмақтардың жүйелері бекітілген, онда негізгі өлшемдер ретінде сажын, қадақ, шелек, төрттік, дәріханалық қадақ (ресейлік қадақтың 7/8) алынған болатын. Бірақ бұл жүйе іс жүзінде басқа мемлекеттердің жүйелерімен қисындастықта болған жоқ, тек қана 1889 ж. Ресей 30 жетекші мемлекеттер үшін барабар метр және килограммның халықаралық прототиптерге ие болды. Осы прототиптерге кейінен КСРО Мемлекеттік эталондары мәртебесі берілген болатын. 1971 ж. КСРО-ның Мемстандарты мемлекеттік тексеру сұлбаларға мемлекеттік стандарттары қойылған 21 мемлекеттік эталонды бекітті, онда эталонддардың сипаттамалары және жұмыс өлшеу аспаптарға бірлік мөлшерлерін жіберу реті айқындалған Алғашқы мемлекеттік эталондар арасында елде ең кең таралған өлшем салаларын басқарған эталондар болды: ұзындық, масса, күш, қысым, температура, жазық бұрыш, электр тоғының күші, жарық күші және т.б. Олардың барлығы көбінесе сол кездері Д. И. Менделеев атындағы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу метрология институтынның директоры, профессор В. О. Арутюнов тағайындалған. 1980 жж. аяғында елдің эталон базасын 70 физикалық шамаларға бірлік мөлшерін сақтауын, түрлендіруін және табыстауын қамтамасыз ететін 146 мемлекеттік эталон құрды. Эталон базасының екінші элементі - мемлекеттік эталондардың құруы техникалық және экономикалық орынсыз, бірақ ел үшін бастапқы өлшемнің болуы қажет екен деп танылған өлшемдер салаларында шама бірліктерін қалпына келтіруге арналған жоғары дәлдік құрылғыларының кешені (ЖДҚ) туралы ұмытпаған жөн. Жоғарыда айтылған мерзімге осындай құрылғылардың саны 66 құрады және олардың барлығы КСРО Мемстандарттың метрологиялық институттарында құрылған. КСРО бөлінгеннен кейін мемлекеттік эталондардың және ЖДҚ бірақатары шетелде (Украинада, Грузияда, Арменияда) қалды, ал Ресейдегі эталон базасының құрамы146 мемлекеттік эталоннан 115-ке дейін, 66 ЖДҚ-дан 56-ға дейін азайды. Бірақ қысқа уақытта эталон базасындағы «жеткіліксіздіктер» Ресейдің Мемстандартымен толықтырылды және бүгін өлшемнің бірде-бір саласы жоғары өлшеу буынсыз қалған жоқ. Бүгін Ресейдің эталон базасы бұрыңғыдай экономиканың метрологиялық қамтамасыз етуінің орталық элементі болып табылады. Эталон базасының деңгейі ақыр соңында барлық техникалық өлшемдердің деңгейін айқындайды, өйткені дәл осы мемлекеттік эталондар мен ЖДҚ анық және дәл өлшеу ақпаратты (оның ішінде өнімнің, шикізаттың, материалдардың, энергия ресурстардың саны мен сапасы туралы) алу үшін, яғни метрологияның басты практикалық мәселесі өлшемдердің бірлігін қамтамасыз етуін шешу үшін объективті негізін қалайды. Эталон базасында таза экономикалық аспект те ашық көрінгенін ерекше атап өткен жөн: нақты сандарға негізделген есептеулер бойынша эталон базасын енгізуінен және жұмыс істеуінен экономикалық нәтижелілік орташа алғанда 10:1, яғни 10 руб. әсердің 1 руб. шығынға құрайды. Сондай-ақ эталон құрылған кезде орындалатын іргелі физикалық зерттеулерді айту қажет, ғылымдағы, техника және технологиялардағы заманауи жетістіктердің мұқият және жан-жақты талдауы басқа да ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелерде қолданысын табады. Эталон базасы (бүгін оны 122 мемлекеттік эталон және 80 ЖДҚ құрайды) жеткілікті «беріктік қорымен» құрылған болатын, өйткені елдегі эталон базасының озық даму тұжырымдамасында негізделген болатын. Бірақ көптеген мемлекеттік эталондар бірнеше ондаған жыл пайдаланылатыны есепке алған жөн. Бұл уақытта техникалық өлшемдердің деңгейі жоғарылады, өнімнің және технологиялық үрдістердің жаңа түрлері игерілген, өнім сапасына деген талаптар жоғарылады. Эталондардың физикалық тозуы жайлы ұмытпағаны да жөн. Ресейдің (қазір техникалық реттеу және метрология жөніндегі Федералдық қызметінің) мемстандартымен және оның басты ғылыми метрологиялық орталықтарымен бар эталондардың жетілдіруін, электрлік, магниттік, температуралық және жылу-физикалық өлшемдері, масса, шығыстар өлшемдері, оптикалық сәулелену параметрлері және т. б. салаларда жаңа эталондардың және өзара байланысты эталондар жүйесінің құруын көздейтін, сондай-ақ төтенше жағдайларда, ерекше орталарда және т. б. өлшемдердің бірлігін қамтамасыз ету үшін эталондардың қолдану аясын кеңейтуін көздейтін Ресейдің эталон базасының бағдарламасы (бұдан әрі Бағдарлама) әзірленген. Бағдарлама негізіне қойылған жетекші үрдістердің бірі мемлекеттік эталондардың дәлдігін тұрақты жоғарылатудың дәстүрлі үрдісі болып табылады. Аталған үрдістің тұрақтылығы мемлекеттік эталондармен қамтамасыз етілетін физикалық шамалары өлшемдерінің шекті дәлдік деңгейінде ақыр аяғында қоғамдық өндіріс технологиясында ең елеулі өзгерістер әкелетін жаратылыстану ғылымдары саласындағы ғылыми зерттеулердің әсерлі алға басуы орын алуда. Әдеттегідей, бұл «ғылымның алға басуын» талап етеді, яғни жаратылыстану ғылымдарының, ғылыми аспап жасаудың, техниканың және өнеркәсіптің заманауи жетістіктерін қолдану негізінде жаңа әдістердің, аппаратураның технологияларын және құрылымдарын құру. Мысал ретінде Джозеф әсерін қолдану негізінде вольттің мемлекеттік эталонын, холловскийдің кедергісін кванттау әсеріндегі омның мемлекеттік эталонын, тұрақты Авога-дро пайдалану арқылы килограммның перспективалық эталонын айтуға болады. Эталон базасы дамуының басқа басыңқы үрдістері дара эталондар және олардың жиынтығынан іргелі физикалық тұрақтылар және тұрақты физикалық құбылыстардың пайдалану негізіндегі өзара байланысты табиғи эталондардың жүйесіне көшу болып табылады. Мәселен, атап айтқанда, лазерлік технология негізінде уақыттың, жиіліктің және ұзындықтың эталондарын біріктіруі ұзындық өлшемінің дәлдігін 250 есеге (5 • 10-9 ден 2 • 10-11 дейін) жоғарылатуға мүмкіндік берді. Эталон базасы дамуының нәтижелі бағыттардың бірі шама бірлігі мөлшерінің беру жүйесінің сатылары санының қысқартуы болып табылады. Шынын айтқанда, мемлекеттік эталонның дәлдігі бұл жағдайда бұрынғы болып қалады, алайда разрядты жұмыс эталондарының аз санының арқасында дәлдік шығындарының азаюы мемлекеттік эталонның басты қасиетін – техникалық өлшемдердің қажетті дәлдігін қамтамсыз етуін жақсартуға мүмкіндік береді. Бірақ эталонға деген жүктеменің артуы (оған аттестатталатын жұмыс эталондарының саны ұлғаяды) оның конструктивті жетілдіруін, эталонда жұмыстардың, оның жеткілікті техникалық ресурсын қамтамасыз ететін басқа жұмыстардың автоматтандыру деңгейін арттыруын талап етеді. Бұл бағытта шама бірліктері жаңғыртылуының орталықсыздандыруы өте озық болып көрінеді. Жоғарыда осы айтылғандар Ресейдің эталон базасының жетілдіруі қандай бағытта және қандай басымдықтар бойынша жүзеге асырылуы тиісті болар еді дегенді метрологтар анықтағанын көрсетеді. Бірақ жеткіліксіз бюджеттік қаржыландыру ең болмағанда бірінші кезектегі жұмыстарды толыққанды орындауға мүмкіндік бермейді. Бюджеттіктен басқа елдегі эталон базасын дамытудағы басқа да қаржыландыру көздері қарастырылуда. Мәселен, атап айтқанда, жұмыс эталондарының және жұмыс СИ салыстырып тексеру, калибрлеу, аттестаттау кезінде аккредиттелген ұйымдармен алынатын кірістердің аударымдары есебінен орталықтандырылған қордың құруы әбден нақты болып көрінеді. Осындай тәсілдің заңдылығы осындай ұйымдар кірісті алу үшін метрологиялық жарамдылығы тек қана мемлекеттік эталондармен техникалық реттеу және метрология жөніндегі Федералдық қызметінің зияткерлік меншігімен қамтамасыз етілетін бастапқы жұмыс эталондарын пайдаланумен негізделген. Соңында Ресейдің эталон базасы Алмазды қор немесе табиғи ресурстары сияқты біздің еліміздің ұлттық байлығы болып табылатыны тағы да бөліп айту қажет. Эталондарда барлық жаңа, озық, ғылымның, техниканың, технологияның барлық жетістіктері іске асырылады, елдің ғылыми-техникалық әлеуеті шоғырланады. Эталон базаның қуаттылығын арттыра отырып, «дәлдік және беріктік қорын» құрып, метрологтар ертеңгі күні үшін, әлі жасалмаған жаңашылдықтар үшін, әлі игерілмеген өнімдер мен технологиялар үшін жұмыс істейді. Дәл сондықтан елдің эталон базасын жетілдіруі ғылыми-техникалық озықтықтың және халықаралық бірігудің маңызды, басымдықты міндеттің бірі деп санау дұрыс.

"Өлшемдер", "құралдар", "қағидаттар", "әдістер" мен "өлшем объектілері", " өлшем алгоритмдері", "өлшем шкалалары" және т. б. түсініктерге сәйкес метрологияда жалпы қабылданған анықтамаларды қарастырайық. Өлшемдердің бірлігін қамтамасыз ету туралы Заңына сәйкес «өлшем» түсінігі келесі түрде тұжырымдалған.

Өлшем нәтижесінде алынған ақпарат өлшем объектісінде екі түрде болуы мүмкін: пассивті және активті.

Қызықтыратын физикалық шаманың мәнін анықтаған кезде өлшемнің нәтижесі метрологияның негізгі теңдеуі ретінде танымал аналитикалық қатынас түрінде ұсынылуы мүмкін:

A = kA0, мұндағы А — өлшенетін физикалық шаманың мәні; k — өлшенетін шаманың нұсқаға деген қатынасы; А0 — нұсқа ретінде алынған шаманың мәні.

«Өлшемдер әдісі» түсінігін өлшемдерді жүргізудің, яғни қолданылатын аспаптардың құрамын, реттілігін және операцияларды өткізу ережелерін анықтайтын өлшемдердегі белгіленген тәртіптің жалпы немесе кезеңдік жоспары болып табылатын «өлшемдердің әдістемесі» түсінігінен ажырату керек.

Өлшенетін шамалардың мәнін анықтаудың эксперименттік процедура ретіндегі өлшемдер өте әр түрлі болып табылады. Бұл өлшенетін шамалардың көптігімен, уақытта олардың өзгеру сипатымен, өлшемдердің дәлдігіне деген түрлі талаптармен және т.б. түсіндіріледі. Сонымен, өлшемдерді белгілі бір белгілер бойынша топтастырады. Осындай белгілердің бірі өлшемдердің нәтижесін алу тәсілі болып табылады. Өлшемдер тікелей және жанама болып бөлінеді. Физикалық шаманың ізделетін мәні тікелей тәжірибелі деректерде бар. Аралық түрлендірулері жүргізілмейтін осындай өлшемдер жиі тікелей деп көрінетінін атап өткен жөн. Бұл электр өлшеу аспаптармен, мысалы, вольтметрмен және амперметрмен кернеудің және тоқ күшінің өлшемі. Тікелей өлшемдер өлшемдер практикасында өте кең таралған.

А = (x1, x2,..., xm), мұндағы х1, х2, ..., хm — А өлшенетін шамасының ізделетін мәнімен белгілі функционалдық тәуелділікпен байланысты шамалардың тікелей өлшемдердің нәтижелері. Жанама өлшеулер сондай-ақ электррадиоөлшемдердің практикасы үшін тән, мысалы, амперметр әдісімен, вольтметрмен қуаттылықты өлшеу, сыйымдылықтың және контурдың индуктивтігінің тікелей өлшемдері нәтижесі бойынша тербелмелі контурдың резонанстық жиілікті анықтау.

Электр шамаларының кез келген түрін өлшеуді өлшеу жағдайына, талап етілетін нақтылыққа және т.б. байланысты әртүрлі әдістермен жүргізуге болады. Электр өлшемдері практикасында негізінен екі әдіс: тікелей бағалау әдісі мен тең және тең емес режимдерде салыстыру әдісі пайдаланылады.

Демек, тікелей бағалау әдісі үлгі шамаларын тек жанама пайдалануды ұсынады. Сондықтан осы әдіспен өлшеу нақтылығы салыстырмалы түрде үлкен емес.

Токтың немесе кернеудің болмауын үлкен нақтылықпен өте сезімтал нөлдік құралдар арқылы белгілеуге болатындықтан, тең режимде салыстыру әдісі тікелей бағалау әдісіне қарағанда өлшемнің айтарлықтай үлкен нақтылығын қамтамасыз етеді.

Кез келген электр өлшеу құралын өлшенетін шаманы есептеуші құрылғы көрсеткішіне дәйекті түрлендіру жүретін түрлендіргіштер тізбегі ретінде қарастыруға болады. Сондықтан қ ұ р а л деп осы түрлендіргіштердің конструкциялық түрде бір тұтас біріктірілгеніне немесе бірнеше жеке блоктар түрінде орындалғанына қарамастан, олардың бүкіл жиынтығын түсіну керек.

Хэ функциясы болып табылатын а өлшем механизмінің бұрылыс бұрышы көбіне жылжымалы бөлік осіне бекітілген және шәкіл үстіне ауысатын жебе қалыбы бойынша есептеледі. Өлшем механизмінің шәкілі әдетте тікелей өлшенетін электр шамасының бірліктерімен градустандырылады. Алайда, көптеген жағдайларда, өлшем механизмдерінің мүмкіншіліктері өлшемнің барлық талаптарын қанағаттандыра алмайды, мысалы, өлшем шегіне, талап етілетін қуатқа, персоналды жоғары кернеу тізбегінен қорғауға және т.б. қатысты. Осы жағдайда, өлшенетін Хэ шамасы алдын ала Пэ (6.1-сурет, б.) түрлендіргішінде өлшем механизмінің параметрлеріне сәйкес келетін Уэ электр шамасына түрлендіріледі. Осындай электр шамаларын электрге түрлендіруге: өлшем трансформаторлары, тұйықтар, кернеу бөлгіштер мен қосқыш резисторлар, ауыспалы токты тұрақты токқа түрлендіргіш құрылғылар жатады. Құрылымдық схемалары бар құралдар (6.1-сурет, а және б қараңыз) тек тікелей бағалау әдісі бойынша ғана жұмыс істейді және т і к е л е й б а ғ а л а у қ ұ р а л д а р ы деп аталады. Тепе-тең емес режимде жұмыс істейтін құралдың құрылымдық схемасы 6.1-сурет, в берілген. Хэ өлшенетін электр шамасы немесе ол тудыратын әсер әдетте ӨТ өлшем тізбегі деп аталатын Uвспқосымша қуат көзінен алынатын тұрақты мәннің Хэ бір тектіХэ-к шамасымен өтеледі. Егер Хэ.к шамасы Хэ шамасын толық өтемейтін болса, онда ΔХэ = Хэ - Хэ.к айырмасы Г тікелей бағалаудың өлшем құралына түседі және осы құрал бойынша есептеуіш ΔХэ функциясы болады. Тікелей бағалаудың өлшем құралын құрылымы күрделі құралдар шығысында пайдаланған жағдайда, біз оларды ө л ш е г і ш деп атайтын боламыз.

Егер тепе-теңдік болмаса, онда ΔХэ = Хэ - Хэ.к айырмасы нөлдік сілтегіш көрсеткіші бойынша анықталатын болады. Бұл жағдайда өлшем тізбегінің қандай да болмасын параметрін тепе-теңдік, яғни Хэ = Хэк теңдігі басталғанға дейін өзгертеді. Осы құралдардағы өлшенетін шама бірліктерімен градусталған есептеуші құрал параметрі тепе-теңдік алу үшін реттелген өлшем тізбегінің бөлігі болып табылады. Осы схемада теңестіру қолмен Uвсп өзгерту арқылы орындалады.

а — тек өлшем механизмімен; б — электр шамасын электрге түрлендірумен; в — тепе-тең емес режимде салыстыру әдісі бойынша; г — тепе-тең режимде салыстыру әдісі бойынша; д — автоматтты теңестірумен Қозғалтқыш потенциометр қозғалтқышын осы бағытта тепе-теңдік, яғни Хэ = Хэ.к теңдігі басталғанға дейін ауыстырады. Бұл ретте АХЭ нөлге тең болады да, реверсивті қозғалтқыш тоқтайды. Бір уақытта реверсивті қозғалтқыш жебені шәкіл бойынша ауыстырады. Демек, өлшенетін шаманың әр мәніне потенциометр қозғалтқышы мен шәкілдегі жебенің белгілі бір қалпы сәйкес болады. Салыстыру құралдарының негізгі өлшем тізбектері өтемдік және көпір тізбектері болып табылады.

Осы схемалар жоғарыда қарастырылған схемаларға балама және олардан тек электр емес шаманы электрге түрлендіруге арналған түрлендіргішінің болуымен ғана айырмашылығы болады. 6.1-сурет, б-да бейнеленген құрылымдық схема, электр емес шаманы өлшеу барысында 6.2-сурет, а-да. берілген схемаға айналады, онда Г өлшегіші Пээ түрлендіргіші мен ӨМ өлшем механизмін біріктіреді. 6.1-сурет, в 6.2- сурет, б схемаға айналады, ал 6.1-сурет, г схема 6.2-сурет, в схемаға айналады.

а — электр емес шаманы электрге түрлендірумен және өлшем механизмімен; б — электр емес шаманы электрге түрлендірумен және тепе-тең емес режимде салыстырумен; в —электр емес шаманы электрге түрлендірумен және тепе-тең режимде салыстырумен.

Көпірлі схемалары электр тізбектерінің параметрлері (R, С, М, L, f) мен R, С, М, L, f параметрлеріне түрлендірілетін әртүрлі электр емес шамаларды өлшеу үшін кеңінен пайдаланылады. Көпірлі схемаларының негізгі қасиеттерін тұрақты токта жұмыс істейтін ең қарапайым көпірлі схемалары үлгілерінде қарастырамыз (6.3-сурет, а). R1—R4 резисторлары көпір иықтарын құрайды. Олардың бірі, мысалы, R1,өлшенетін кедергі болып табылады (R1= Rx). ab көпірі диагоналіне 1Г ток өлшегіші — гальванометр қосылады, оның кедергісі Rr тең. Кернеуі Uқуат көзі екінші диагональға, яғни с және d нүктелеріне қосылған.

Көпірлі схемалары тепе-тең емес режимде де, сондай-ақ тепе-тең режимде де жұмыс істейді. Бірінші жағдайда, R1= Rx0кедергісінің бастапқы мәнінде теңестіріледі, Rx өзгеру кезінде, яғни RxФ Rx0 барысында тепе-теңдіктен шығады және өлшегіште 1Г тогы пайда болады. Өлшегіш шәкілі тікелей Rx бірліктерімен градусталады.Бұл ретте 1Г тогы тек көпірлі иығының кедергісі қатынасына ғана емес, сонымен қатар U қуат кернеуінің немесе І тогының мәніне де байланысты. аЬ

Тепе-тең режимдегі жұмыс барысында кез келген қалған иықтар кедергілерін өзгерту арқылы Rx кез келген мәнінде көпірлі теңестіріледі. Қазіргі уақытта теңестіру процесі тепе-теңдік пайда болғанын қадағалайтын құрылғымен орындалатын автоматты көпірлер қолданылады.

Көбіне ауыспалы токтағы көпірлі тізбектері тепе-тең режимде қолданылады. 6.3-сурет, б-да ауыспалы токтың көпірлі тізбегі берілген. а және b схемаларында — көпірлі нүктелері; с және d— көпірлі диагоналі; Г — өлшегіш берілген. Көпірлінің барлық төрт иығында белсенді де, сондай-ақ реактивті де кедергілер бар деп болжап көрейік. Бұл жағдайда көпірлі тепе-теңдігінің шарты келесі теңдікпен көрсетіледі

Онда Z1—Z4 — көпірлі иіндерінің толық кедергілер кешені.

Тікелей емес бағалау әдісі бойынша жұмыс істейтін өлшем құралының нақтылығын, абсолюттік немесе салыстырмалы өлшем қателіктерімен бағалау мүмкін емес. Мысалы, шәкілі 100-ге бөлінген 100 А амперметр тіректері осінің үйкеліс салдарынан бір тарауга, яғни 1 А қателігі пайда болады, деп көрейік. Үйкелістен болатын қателік кездейсоқ олқылықтарға жататын болғандықтан және оның шамасы мен белгісі жылжымалы бөліктің ауытқуына байланысты емес болғандықтан, осы құралмен 90 А тең токты өлшеу барысында, өлшемнің салыстырмалы ауытқуы, % келесіні құрайды:

Егер осы құралмен 20А тең ток өлшенетін болса, онда салыстырмалы ауытқу, %,

Жоғарыда берілген мысалда келтірілген құрал олқылығы 100 А-ға, келесі % құрайды:

Осыдан, тікелей емес бағалаудың кез келген құралын тек шәкілдің соңғы үштігіндегі (төрттігіндегі болғаны дұрысырақ) көрсеткіштерді есептеу кезінде ғана пайдалану керектігі туралы маңызды қорытынды жасау керек. Сонымен, тіпті ең үздік деген құрал шәкіл басындағы жұмысы жағдайында, өлшем ауытқуы жоғары болуы мүмкін. Пайдаланудың әртүрлі жағдайында құрал сапасын бағалау тұрғысынан құрал олқылықтары төменде қарастырылатын екі санатқа бөлінеді.

Қорытындысында құралдың негізгі олқылығын құрайтын олқылықтар табиғаты бойынша кездейсоқ болып табылады. Негізгі олқылықтың басты құрамдаушыларына үйкелістен болған олқылық жатады. Рұқсат етілген негізгі (келтірілген) олқылыққа байланысты құралдар келесі кластарға бөлінеді: 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0. Құралдың әр класы шамасы класс нөміріне тең ең үлкен рұқсат етілген негізгі олқылықпен сипатталады.

Құрал класы шәкілде дөңгелектенген сәйкес санмен белгіленеді.

Сыртқы магниттік өріс ықпалы келесі түрде нормаланады: кернеуі 400 А/м (5 эрстед) сыртқы өріс әрекеті, қорғаныс санатына, яғни сыртқы өрістер әсерінен қорғаныстың конструкциялық шараларына байланысты ±(0,5 ...5,0)% артық құрал көрсеткіштерінің өзгерістерін тудырмау керек. Жиіліктің 50 Гц-дан немесе шәкілде көрсетілген жиіліктен ±10 % ауытқуынан болатын қосымша олқылық класс нөміріне сәйкес шамадан артық болмау керек.

Тепе-тең режимде салыстыру әдісімен жұмыс істейтін өлшем құралдарының (нөлдік құралдардың) нақтылығы туралы мәселені қарастырайық.

Өлшем нақтылығын ЭДС өтемдік әдісімен және кернеу түсуін келесідей: Жұміс тізбесінің кедергісін олардың атаулы мәніне ±0,01 % аспайтын олқылықпен келтіруге болады. Жұмыс тогын орнату нақтылығы қалыпты элемент олқылығымен, жұмыс тізбесі мен гальванометр сезімталдығы арасындағы кедергілерді келтіру олқылығымен анықталады. Егер қалыпты элементті 1 мкА аспайтын токпен жүктеме және бөлме температурасында сақтаса, ол дамытатын ЭДС олқылығы ±0,01 %-дан аспайтын болады. Гальванометр сезімталдығы қаншалықты жоғары болса, ол соншалықты тепе-теңдік жоқтығын жақсырақ анықтайды және Ехөлшемі нақты жүргізіледі. Гальванометр сезімталдығы 0,01 %-ден артық олқылыққа әкеліп соқпау керек. Ол үшін гальванометрдегі көзбен байқауға болатын кернеудің түсуі өлшенетін кернеуден төрт есе кем болу керек (10 000 есе). Әртүрлі шамаларды өтемділік әдісімен өлшеу нақтылығын ±(0,02 ...0,05)% аспайтын олқылықпен сипаттауға болады. Тепе-теңдік режиміндегі көпірлі тізбегін пайдаланатын құралдар қалған үш көпірлі иығының кедергілерін келтірумен, нөлдік сілтегіш сезімталдығы және есептеу нақтылығымен анықталатын Rxөлшем олқылығымен сипатталады. Өтемділік тізбелеріне қатысты жоғарыда берілген ойларды қайталай отырып, тепе-теңдік көпірлісімен өлшеу олқылығы ±(0,01 . 0,02)% дейін төмендетуге болады деген қорытынды жасауға болады. Тепе-тең емес режимде жұмыс істейтін көпірлі тізбегін пайдалану барысында, Rx өлшем олқылығы негізінен өлшегіш олқылығымен анықталады. Осы жағдай тепе-тең емес көпірлілер нақтылығын іс жүзінде ±(0,2...0,5)% кем емес олқылықты шектейді. Алайда кейбір жағдайларда тепе-тең емес режимде көпірлі тізбегін пайдалану электр емес шамаларды электрге түрлендірудің қосымша олқылықтарын азайтуға мүмкіндік береді. Осындай жағдайларда тепе-тең емес режимде салыстыру құралдарын қолдану тікелей бағалау құралдарын қолданғаннан пайдалырақ.

Егер мөлшері белгілі физикалық шама бар болса, онда оны тікелей салыстыру үшін пайдаланады (жазық бұрышты транспортирмен, массаны гирь таразысы көмегімен өлшеу). Егер мөлшері белгілі физикалық шама жоқ болса, онда құралдың өлшенетін шамаға әсер реакциясы (жауабы) мөлшері белгілі сол шама әсеріне бұрын болған реакциямен салыстырылады (ток күшін амперметрмен өлшеу). Салыстыруды жеңілдету үшін, құралды жасау кезінің өзінде-ақ белгілі әсерге құрал жауабын есептегіш құрылғыға тиянақтайды, содан кейін оны еселік және бөлік қатынасына енгізеді. Сипатталған процедура ш ә к і л д і г р а д у с т е у деп аталады. Өлшеу барысында ол сілтегіш қалыбы бойынша тікелей қатынастар шәкілі мен салыстыру арқылы нәтиже алуға мүмкіндік береді. Сонымен, өте қарапайым жағдайда ӨҚ (гирь, сызғыш шараларынан басқа) екі операция жүргізеді: физикалық шаманы анықтау; белгісіз мөлшерді белгілі мөлшермен салыстыру немесе белгілі және белгісіз мөлшерлерге әсерді салыстыру. ӨҚ басқа ерекше белгілері: біріншіден, физикалық шама бірлігін сақтай (немесе қайта қалпына келтіре) «алуы»; екіншіден, сақталатын бірлік мөлшерінің өзгермейтіндігі болып табылады. Егер бірлік мөлшері өлшем процесінде норма белгілегеннен артық өзгеретін болса, онда осындай құрал көмегімен талап етілетін нақтылықпен нәтиже алу мүмкін емес. Осыдан, осы мақсатқа арналған техникалық құрал мөлшері (уақыты) бойынша жеткілікті өзгерген бірлікті сақтай алатын кезде ғана өлшеуге болатындығы белгілі болады. Өлшем құралдарын екі белгі: конструкциялық орындалу; метрологиялық мақсаты бойынша жіктеуге болады.

Осындай жинаққа электр кедергілерінің дүкені, индуктивтілік дүкені мысал бола алады. Өлшеммен салыстыруды арнайы техникалық құралдар – компараторлар (иінтіректі таразылар, өлшегіш көпірлі және т.б.) көмегімен орындайды. Бір мәнді өлшемдерге стандартты үлгілерді (СҮ) жатқызуға болады. Құрамдар мен заттар (материалдар) қасиетінің стандартты үлгілері болады. Құрамның стандартты үлгісі -ол заттағы (материалдағы) анықталған компоненттердің мазмұнын сипаттайтын шамалардың белгіленген шамалары бар стандартты үлгі. Қасиеттердің стандартты үлгісі — ол физикалық, химиялық, биологиялық және басқа қасиеттерді сипттайтын шамалардың анықталған мәндері бар стандартты үлгі. Жаңа СҮ олар метрологиялық аттестаттаудан өткен жағдайда ғана пайдалануға болады. Аталмыш процедура — СҮ зерттеулері негізінде қолдану үшін заңдастырылған осы өлшемді мойындау. Метрологиялық аттестаттауды метрологиялық қызмет органдары жүргізеді. Құрам СҮ мысалы белгілі бір маркалы көміртекті болат құрамының СҮ, ал қасиеттер СҮ мысалы – шартты шәкіл бойынша қаттылық санын анықтауға арналған 10 эталонды минералдардың жинағы болып табылатын МООС қаттылығының шәкілі болып табылады. Осы шәкілдің әрбір келесі минералы алдыңғыға қарағанда қаттырақ болады. Осы шәкілді шыны мен керамиканың салыстырмалы қаттылығын бағалау үшін пайдаланады. СҮ құрамы мен қасиетінің басты функцияларының бірі – сынақ зертханаларының ішкі бақылауы және сыртқы бақылау тәртібінде өлшеуді орындау әдістемесін бақылау. Мысалы, егер металлургия кәсіпорнының аналитикалық зертханасында нақты маркалы көміртекті болаттың аттестатталған СҮ болса, онда ол аталмыш СҮ сапалық және сандық химиялық талдау әдістемесін сенімділігін тексере алады. Мойындау (бекіту) деңгейіне және қолдану саласына байланысты СҮ – мемлекетаралық, мемлекеттік, салалық және кәсіпорын (ұйым) СҮ болып бөлінеді. Мысалы, топырақтың мемлекеттік және салалық үлгілері оларда макро- және микроэлементтердің (марганецтің, кобальттің, мырыштың, мыстың, молибденнің, бордың) болуы мен басқа сипаттамалары бойынша (рН және т.б.) аттестатталды. Осы СҮ зертханааралық экспериментте тексеріліп, құралдарды градустауға, ӨҚ тексеруге, СҮ-дегі көрсеткіштер бойынша аттестатталған топырақ талдамасының дұрыстығын, салыстыру әдісі арқылы кәсіпорынның СҮ аттестаттауға арналған.

Сипаты бойынша баламалы, сандық баламалы (СБТ) және баламалы-санды (БСТ) түрлендіргіштер болып бөлінеді. Өлшем тізбегіндегі орны бойынша бірінші түрлендіргіштер (өлшенетін физикалық шама тікелей әсер ететін құрал) және аралық түрлендіргіштер (өлшем тізбегінде бірінші түрлендіргіштен кейінгі орынды алатын құрал) болып бөлінеді. Өлшем ақпараты туралы дабыл түсетін, конструкциялық оқшауланған бірінші өлшем түрлендіргіші қадаға болып табылады. Қадағаны оның дабылын қабылдайтын ӨҚ айтарлықтай алыс жерге шығаруға болады. Мысалы, іске қосылған метеорологиялық радиозонд қадағалары атмосфераның температурасы, қысымы, ылғалдығы және басқа параметрлері туралы ақпарат береді. Егер түрлендіргіштер өлшем тізбегіне кірмейтін болса және олардың метрологиялық қасиеттері нормаланбаса, онда олар өлшеушілерге жатпайды. Мысалы, радиоаппаратурадағы күштік трансформаторлар, термоэлектр тоңазытқыштағы термобу сондай болып табылады.

Өлшенетін шама мәнін индикаттау түрі бойынша өлшем құралдары көрсететуші және тіркеуші болып бөлінеді. К ө р с е т у ш і қ ұ р а л тек өлшенетін шама көрсеткіштерін есептеуге ғана рұқсат береді (микрометр, баламалы немесе сандық вольтметр). Тіркеу құралында көрсеткіштерді диаграмма түрінде көрсеткіштерді басып шығару арқылы (термограф; жазатын элементі бар үзуші машина; дисплейі, көрсеткіштерді басып шығаратын құрылғысы бар ЭЕМ түйістірілген өлшем құралы).

Заманауи өлшем техникасының «айнасы» автоматтандырылған өлшем жүйелерімен, ақпараттық өлшем жүйелерімен, есептік өлшем кешендерімен анықталады. Типтік ақпараттық өлшем жүйесі құрамында ЭЕМ болады, ол объект немесе процес жағдайын сипаттайтын көптеген қағидалардан келіп түсетін ақпаратты жинауды, өңдеу мен сақтауды қамтамасыз етеді. Бұл ретте өлшем нәтижелері алдында берілген бағдарлама бойынша да, сондай-ақ сұраныс бойынша да беріледі. Ең жаңа өлшем жүйелерін қолдану өлшем процесін ғана жылдамдатып қоймайды (ол тез бұзылатын тауарлар үшін маңызды), сонымен қатар тауардың нақты партиясының сапасына шынайы сипаттама береді.

Жұмыс ӨҚ әр түріне ерекше талаптар қойылады: зертханалыққа – жоғары нақтылық пен сезімталдық; өндірістікке – соғылу-діріл жүктемелеріне, жоғары және төмен температураларға төзімділігі жоғары; далалыққа – температуралар қатты ауытқыған, жоғары ылғалдық кезіндегі жоғары тұрақтылық.

Өлшем ӨҚ тексеру процесінде беріледі. Тексеру мақсаты ӨҚ пайдалануға жарамдылығын анықтау болып табылады. Эталоннан жұмыс ӨҚ-на бірлік мөлшерін беруге қатысатын ӨҚ бірлестіру ӨҚ тексеру схемаларында белгіленеді. Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттікте ең заманауи эталон базасы бар. Ол АҚШ пен Жапонияның ең жетілдірілген базаларымен қатар бірінші үштікке кіреді. Эталондар базасы сандық және ең бастысы сапалық жағынан әрі қарай дамитын болады. Көпфункционалды эталондарды, яғни бірыңғай корнструкциялық және әдістемелік негізде бір емес бірнеше физикалық шаманы немесе өлшемдердің кең диапазонында бір бірлікті шығаратын эталондарды шығару перспективалық болып табылады. Сонымен, елдегі метрологиялық институттар уақыттың, жиілік пен ұзындықтың бірыңғай эталонын жасайды, ол ұзындық бірлігінің жаңғыртылуын 1 • 10-11-ға дейін азайтуға мүмкіндік береді. Егер Ресейде бірінші эталондардың техникалық деңгейі ғылым жетістіктері мен ғалымдардың энтузиазмы арқасында жете қанағаттанарлық деп бағалауға болатын болса, онда практикалық қолданыстағы ӨҚ паркінің жағдайы, ең алдымен жұмыс эталондары мен ӨҚ жағдайы қауіп төндірерліктей. Егер 1980-ші жалдары өлшем техникасын жаңарту мерзімі әдетте 5...6 жылды құраған болса (АҚШ пен Жапонияны салыстыратын болсақ – үш жылдан артық емес), онда ұлттық құрал жасау саласындағы регресс жұмыс эталондары мен жұмыс ӨҚ жаңарту мерзімінен одан да көп ұлғайтты, ал ол өлшем техникасының айтарлықтай ескіруіне әкеліп соғады. ӨҚ ұлттық өндірушілердің келесі мәселесі шетелдік фирмалармен салыстырғанда оларды жасау құнының жоғары болуы. Дәстүрлі артта қалуды жеңу үшін, отандық құралдарда, сондай-ақ микропроцессорлық технология базасында автоматтандырудың жоғары деңгейін, тез әрекеттілікті, жоғары сенімділікті, масасын, габариттік мөлшерлері мен энергия тұтынуды азайтуды, эстетика мен эргономиканың жоғары деңгейін көздеу керек. ӨҚ көп түрлілігі өлшемдер бірлігін қамтамасыз ету бойынша арнайы шаралар қажеттілігін негіздейді. Өлшеулер бірлігін сақтау талаптарының бірі – ӨҚ-на белгілі (нормаланған) метрологиялық сипаттамалар орнату.

Өлшеу жұмыстарын ұйымдастырудың негізгі міндеті – әртүрлі әдістер және құралдармен, әртүрлі жерлерде, әртүрлі уақытта орындалған сол бір объектілердің салыстырмалы нәтижелеріне қол жеткізу. Осы міндет өлшемдер бірлігін қамтамасыз ету арқылы шешіледі. Осы бірлікке, өз кезегінде, мемлекеттік актілерге, ережелерге, талаптарға, нормаларға, белгіленген стандарттар мен метрология саласындағы басқа нормативтік құжаттарға сәйкес өлшемдер бірлігіне қол жеткізу мен оған қолдауға көрсетуге бағытталған метрологиялық қызмет нәтижесінде қол жеткізуге болады. Ұйымдастырушылық жағынан осы бірлікті метрология субъектілері өз қызметін халықаралық метрологиялық ұйымдармен, Ресей атқару билігінің федералдық органдарының метрологиялық қызметтерімен және заңды тұлғалардың метрологиялық қызметтерімен байланыстыра отырып еліміздің мемлекеттік метрологиялық қызметі қамтамасыз етеді. Мемлекет тарапынан өлшемдер бірлігін қамтамасыз етудің маңызды формасы мемлекеттік метрологиялық бақылау мен қадағалау болып табылады. Өлшемдер бірлігін қамтамасыз етудің нормативтік базасы заңнамалық метрология, ал техникалық базасы – физикалық шамалар бірлігін жаңғырту жүйесі мен олардың мөлшерлері туралы елдегі барлық ӨҚ-на ақпарат беру болып табылады.

Анықтамадан екі қорытынды шығаруға болады:

Бірінші жағдайда, тапсырыс беруші өтінімі (шарт) бойынша калибрлейтін зертхана құрал жарамдылығы туралы қорытынды жасамайды. Белгіленген сипаттамалар төлқұжаттықтан басқа болуы мүмкін, және осы ӨҚ қандай жағдайларда, қандай мақсаттарда және не үшін пайдалану керек екендігін анықтау тек тапсырыс берушінің құзіретінде. Екінші жағдайда, егер ӨҚ-ның МС-ы нормативтік құжаттарда белгіленген немесе тапсырыс берушінің талаптарына сәйкес болғанда ғана жарамды деп танылады. Бұл жағдайда ӨҚ жарамдылығы туралы қорытындыны калибрлеу зертханасы жасайды. Іс жүзінде шешілетін өлшем міндеттерінде калибрлеу тек ӨҚ жарамдылығын, яғни оның жұмысқа қабілеттілігін тексерумен ғана шектеледі. Атап айтқанда, өлшенетін шаманың шынайы мәнін білу емес, тек белгілі деңгейдегі өлшенетін дабыл шамасының болуын ғана белгілеу талап етіледі. Оған құрылғыларды – темпертураның шекті мәндерінің дабыл қақыштарын калибрлеу мысал бола алады. Бір немесе бірнеше дабыл шамдары бар дабылқаққыштарда шамдардың өшіп-жануы шаманың шекті мәніне жеткенін білдіреді. Бірнеше түрлі-түсті секторлар түріндегі шәкілі бар құрылғыларда («Цептер» фирмасының ыдысына ұқсас) нақты сектор шегіндегі сілтегіш жебе қалыбы өлшем объектісінің белгілі бір жағдайын білдіреді. Өлшемдер бірлігін қамтамасыз ету туралы заңда калибрлеуді қолданудың ерікті сипаты мен саласы көрсетілген: «Тексеруге жатпайтын өлшем құралдарын өндірістен немесе жөндеуден шығарған кезде, импорт бойынша әкелінгенде, пайдалану, жалға алу және сату барысында калибрлеуге болады». Калибрлеудің ерікті сипаты метрологиялық қызметті калибрлеу жұмыстары барысында шама бірліктерінің мемлекеттік эталондарымен бірлестірілген эталондарды пайдалану қажеттілігінен босатпайды. Калибрлеуді заңды тұлғаның метрологиялық қызметіне де, сондай-ақ калибрлеу жұмыстарын орындай алатын кез келген басқа ұйымдарға да жүктеуге болады. ӨҚ калибрлеу нәтижелері ӨҚ-на салынатын калибрлеу белгісімен, пайдалану құжатындағы жазбамен немесе калибрлеу туралы сертификатпен расталады. Мемлекеттік ғылыми метрологиялық орталықтары немесе ММҚ органдарымен бекітілген шарттар негізінде, заңды тұлғалардың мүдделі метрологиялық қызметтері калибрлеу жұмыстарын жүргізу үшін аккредиттеле алады. Осы жағдайларда соңғыларға оларды аккредиттелген орган мен ұйымның атынан калибрлеу туралы сертификат беру құқығы беріледі. Аккредиттеу – ерікті процедура. Ол ең алдымен кәсіпорын өнімді шетелдік нарыққа шығаратын кезде керек. Бұл жағдайда сауда серіктесі (сатып алушы) сатушыдан өнім сипаттамаларының аккредиттелген метрологиялық қызмет тексерген құралдармен өлшенгеніне растама талап етуі мүмкін. 1994—1995 жж. Ресейде Калибрлеудің Ресей жүйесі (КРЖ) қалыптастырылды. Ресей калибрлеу жүйесі туралы Ережеде келесі мәселелер реттелген: 1) КРЖ ұйымы, құрылымы мен фнукциялары; 2) меншік нысанына қарамастан оған кіретін заңды тұлғалардың құқықтары мен міндеттері және т.с.с. КРЖ құру барысында бірқатар қағидаттар сақталған. Біріншіден, жүйе ерікті негізде құрылады. Метрологиялық қызметке аккредиттеуді ешкім талап ете алмайды. КРЖ еркін кіру мойындау процедурасын көздейді, демек, жүйеде қолданыстағы барлық нормативтік құжаттарды орындауды талап етеді. Екіншіден, аккредиттеуші орган ретінде мемлекеттік ғылыми метрологиялық орталықтары мен ММҚ органдары бола алады. Үшіншіден, аккредиттелген метрологиялық қызмет сертификаттар береді және аккредиттеуші орган атынан калибрлеу таңбасының бедерлемесін қояды. Төртіншіден, КРЖ құзіреттілік қағидатында құрылады, соған сәйкес метрологиялық қызметті аккредиттеуді аккредиттеудің өтінілген саласында құзіретті метрологиялық қызмет өткізеді. Бесіншіден, өзін-өзі өтеушілік қағидаты. Ол, метрологиялық қызметтің аккредиттеуі ақылы қызмет болып табылатындығын білдіреді.

2001 жылғы 1 қаңтардан бастап Ресей Мемстандартының 2009 ж. 17 мамырдағы № 139 қаулысымен РМГ 29-99 «Өлшемдер бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі. Метрология. Негізгі терминдер мен анықтамалар» Ұсыныстары әрекетке енгізілді. Ұсыныстар бұрын әрекет еткен ММСТ 16863-70 орнына жасалған және іс жүзінде барлық ТМД елдерінде қабылданған мемлекет аралық стандарт болып табылады. Аталмыш Ұсыныстарда, атап айтсақ, өлшемдер мен өлшем құралдарының олқылықтарына қатысты негізгі терминдер мен анықтамалар заңдастырылған. Бұдан әрі Ұсыныстарда белгіленген олқылықтардың ең жиі пайдаланылатын терминдері мен анықтамалары берілген.

Δхөзг=хөзг- хА

«Өлшем олқылығы» терминінің синонимі «өлшем қателігі» болып табылады, оны қолдану ұсынылмайды.

Кездейсоқ олқылықтар әсері салдарынан өлшемдер қатарындағы нәтижелердің шашырауын сандық бағасы әдетте жүйелі олқылықтар әрекетіне түзетулер енгізгеннен кейін алады. Өлшемдер қатарындағы нәтижелердің шашырауын сандық бағалалары: қарқын, орта арифметикалық олқылық (модуль бойынша), орта квадраттық немесе стандартты ауытқу (орта квадраттық ауытқу немесе эксперименталдық орта квадраттық ауытқу), олқылықтың сенімділік шекаралары (сенімділік шекара немесе сенімділік олқылық) болуы мүмкін.

онда xmax, xmіn — өлшемдердің осы қатарындағы физикалық шаманың ең үлкен және ең кіші мәндері. Шашырату әдетте өлшем барысында кездейсоқ себептердің пайда болуымен негізделеді немесе ықтималдық сипатта болады.

онда N — өлшемдердің жалпы саны; хг — і- бірлік өлшемінің нәтижесі; х —п бірлік нәтижелерінің өлшенетін шамасының орта арифметикалық мәні. Іс жүзінде «орта квадраттық ауытқу» кеңінен тараған. (7.1) формуласына сәйкес а у ы т қ у деп, өлшемдер қатарындағы бірлік нәтижелерінен олардың орта мәніне ауытқуын түсінеді. Метрологияда осы ауытқуды өлшемдер олқылығы деп атайды.

Олқылықтың сенімдік шекарасы бөлудің қалыпты заңы жағдайында (±tS, ±tSx) шегінде болады. S, Sx көрсеткіштері өлшемдер бірлік және орта арифметикалық нәтижелеріне сәйкес орта квадраттық олқылықтары болып табылады; t— Р сенімдік ықтималдығы мен n өлшем санына тәуелді коэффициент.

Жүйелі олқылықтардың табиғаты мен пайда болуы әдетте нақты эксперимент спецификасымен негізделеді. Сондықтан жүйелі олқылықтарды анықтау мен оларды болдырмау көптеген жағдайда экспериментаторға, оның қаншалықты өлшемдер жүргізу жағдайын және қолданылатын құралдар мен әдістер ерекшеліктерін зерттеп білгеніне байланысты болады. Сонымен қатар жүйелі олқылықтардың пайда болуының кейбір ортақ себептері де болады, соларға сәйкес оларды әдістемелік, аспаптық және субъективтік деп бөледі.

Жүйелі олқылықтардың тұрақты қалуы немесе заңды түрде өзгеруі мүмкін. Соңғы жағдайда, оларды прогрессивті (өсетін немесе түсетін), кезеңді және күрделі заң бойынша өзгеретін деп бөледі. Жүйелі олқылықтар себебі мен көздерін анықтау оларды жою мен түзетулер енгізу арқылы оларды болдырмау шараларын қабылдауға мүмкіндік береді.

Түзетуді немесе түзету көбейткішін техникалық құралды калибрлеу, сәйкес кестелер мен графиктер құру және пайдалану арқылы анықтайды. Сондай-ақ түзету мәндерін табудың есептік тәсілдерін де қолданады. Жүйелі олқылықтарды жоятын өлшемдерді ұйымдастырудың арнайы әдістері де бар. Оларда, мысалы, белгі бойынша олқылықты алмастыру және өтемдеу әдістемелері бар.

Алынған екі нәтиженің орта мәні жоғарыда көрсетілген жүйелі олқылықтардан бос өлшемдердің соңғы нәтижесі болып табылады. Автоматтық өлшемдер жүргізу барысында жүйелі олқылықтарды түзетудің схемалық әдістері қолданылады. Түрлендірушілерді өтемдік қосу, температуралық және жиілік түзетудің әртүрлі тізбектері оларды жүзеге асырудың мысалдары болады. Соңғы уақытта өлшем техникасында микропроцессорлық жүйелер бар құралдар кеңінен қолданылады. Соңғылардың көмегімен жүйелі олқылықтардың көптеген түрлерін болдырмауға немесе түзетуге болады. Градустау кемшіліктеріне байланысты түзетулерді автоматты енгізу, қосымша және динамикалық олқылықтарды есептеу және болдырмау, нөлдің жылжуына байланысты болатын олқылықтарды болдырмау – осылар және басқа түзетулер өлшемдер нақтылығын айтарлықтай көтеруге мүмкіндік береді. Алайда, жүйелі олқылықтардың біраз бөлігі, мамандардың барлық салған күшіне қарамастан, әлі де болса жойылмай қалып отырғанын айта кету керек. Олқылықтың осы бөлігі өлшемдер нәтижелеріне кіріп, оны бұрмалайды. Оны пайдаланылған техникалық құралдардың метрологиялық сипаттамалары туралы мәліметтер бойынша бағалауға болады. Егер ондай мәліметтер жеткіліксіз болса, онда өлшенген мәндер нәтижелерін басқа зертханаларда алынған балама нәтижелермен салыстыруға болады.

Кездейсоқ олқылықтарды сипаттаудың балама математикалық аппараты ықтималдық теориясы болып табылады. Соңғысына сәйкес, шама ықтималдықты бөлу заңымен (немеес бөлу тығыздығымен) толығырақ сипатталады. Өлшеушілерге көбіне бөлудің қалыпты және тегіс тығыздығын алуына тура келеді. Әдетте стандартты функциялармен аппромсимирленетін басқа да бөлу заңдарын пайдалану мүмкін. Егер, өлшемдер олқылығы мәндердің үздіксіз қатарын қабылдай алса және өлшемдердің саны көп болған жағдайда, абсолюттік шама бойынша тең, бірақ белгілері әртүрлі олқылықтардың пайда болу жиілігі бірдей және кішігірім олқылықтар үлкендерге қарағанда жиірек кездеседі деген болжам орындалса, онда кездейсоқ кемшіліктерді сипаттау үшін ықтималдықтарды бөлудің қалыпты заңын қолдану керек, ол үшін

Әртүрлі σ мәндер үшін (7.2) өрнегіне сәйкес қисықтар 7.1-суретте берілген, онда σ ықтималдығының кіші мәндерінде үлкен σ мәндеріне қарағанда өлшемдердің аз олқылығын алу ықтимал екендігі көрсетілген. Өлшемдер нәтижелерінің олқылығы берілген ᐄ1 және ᐄ2 шекті мәндері арасында болу Р ықтималдығы мына формула бойынша есептеледі

Формуладағы интегралды (7.3) ықтималдық теориясы мен эскперименталды нәтижелерді статикалық өңдеу кітаптарында берілген Лаплас функциясын кестелерін пайдалану арқылы есептеуге болады

Ықтималдық келесідей екенін байқау қиын емес

7.1 -сурет . σ бірліктерінде берілген интервалдарының гықтималдық мәндерті келтірілген. 7.1-кестесінің бірінші бағанында сәйкес Δ1 және Δ2 төменгі және жоғарғы шекаралармен сипатталатын интервалдар көрсетілген.

Сондықтан олқылықтар бөлігін құрайтын олардың белгілі мәндері бойынша олқылықтар жиынтығын табу ережелері туралы мәселе іс жүзінде маңызды болып табылады. Алынып тасталмаған жүйелі олқылықтарды құрамдаушыларды қосу барысында оларды нақты жүзеге асыруды кездейсоқ шаманы жүзеге асыру ретінде қарастыруға болады. Егер алынып тасталмаған жүйелі олқылықтар құрамдаушыларының шекралары белгілі болса Θ, ал осы құрамдаушыларды шекара шегінде тегіс бөлінсе, онда алынып тасталмаған жүйелі олқылықтар өлшеу нәтижелері © мына формула бойынша анықталады

Кездейсоқ олқылықтарды қосу барысында, олардың корреляциялық байланыстарын ескеру керек. стЕ екі құрамдаушы барысында жиынтық орта квадраттық олқылықты мына формула бойынша есептеуге болады

Демек, корреляциялық байланыс болмаса, орта квадраттық олқылықтар геометриялы қаланады, ал қатты корреляциялық тәуелдік жағдайында – алгебралық түрде құрылады. Осы қорытынды әділ және олқылықтардың бірнеше көздері жағдайларына арналған.

Сондықтан, егер қалдық жүйелі олқылық басымды болса, онда өлшемдер санын арттыру іс жүзінде олқылық азайтылмайды. Бұл жағдайда, көбіне бір өлшеумен шектеледі. Мысалы, желі кернеуін тасымалы нақты емес жебелік құралмен өлшеу барысында көп реттік өлшемдер жүргізу және өлшемдер нәтижелеріне статистикалық өңдеулер жүргізу тиімді емес. Жүйелі олқылықтар көріну кездейсоқтардан артық болғандықтан, онда бір ғана өлшеу жеткілікті. Нақтырақ өлшемдер барысында, кездейсоқ олқылықтар негізгі болып табылады. Онда өлшемдерді бірнеше рет жүргізу дұрыс болып табылады. Өлшемдер санын, σср орта квадраттық кездейсоқ олқылық максималды ұйғарымды σсрдоп мәннен артық болмайтындай етіп таңдау керек. Алайда, σср көп реттік өлшемдер есебінен азайтуға, кездейсоқ олқылықтардың жалпы өлшем олқылығына үлесін, қалдық жүйелі олқылықтарға тең болғанға дейін ғана қол жеткізу керек.

«Метрология. Негізгі терминдер мен анықтамалар» Нұсқаулығында ӨҚ олқылықтарын білдіретін терминдер мен анықтамалар заңдастырылған. Аталмыш нұсқаулықтарға сәйкес өлшем құралдарының жиі қолданылатын терминдері мен анықтамаларын береміз.

Алайда шын мәнінде осы анықтаманың «өлшемдер олқылығы» ұғымы анықтамасынан айырмашылығы жоқ, сондықтан шынайы болып табылмайды және қосымша нақтылауды талап етеді.

Ресей Федерациясының Өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы заңнамасына басқа да нормативтік құқықтық актілер мен оларға сәйкес жасалатын мемлекеттік стандарттар кіреді. Атап айтқанда, ӨҚ нормаланатын метрологиялық сипаттамасын белгілейтін стандарты бар. Стандарттың негізгі бағыттылығы ӨҚ және атап айтқанда, балама электр өлшеу құраларының (БЭҚ) олқылығын бағалауды оның шынайы мәніне жақындатуға ұмтылу болып табылады. Стандарттың қағидатты айырмашылығы, қажеттілігіне байланысты кейбір БЭҚ МС ӨҚ бір данасының қасиетін емес, осы типті ӨҚ бүкіл жиынтығының қасиетін көрсетуі тиіс. Ескі ММСТ-ды пайдаланудан айырмашылығы, БЭҚ МС нормалау барысында жаңа құжаттарды қолдану өлшемдер теориясы мен практикасының өте маңызды міндеттерін шешуге мүмкіндік береді, мысалы, БЭҚ берілген олқылығын алуды және БЭҚ жалпы олқылығын барынша азайтуды, яғни оңтайлы БЭҚ жобалау міндеттерін шешуге көшуді қамтамсыз ететін балама өлшем түрлендіргіштерінің жинағын таңдау міндеті. Стандартта келесілер арқылы негізделген олқылықтың төрт құрамдаушысын регламенттеу көзделген:

Балама ӨҚ үшін келесі метрологиялық сипаттамаларды стандарттар нормалайды:

Жалпы жағдайда негізгі олқылықтың сипаттамалары осы типті ӨҚ бүкіл жиынтығының қасиеттерін көрсету керек. Әрбір нақты ӨҚ үшін оның олқылық моделін түсінгенде анықтауға болады. Д0(£) негізгі олқылығының моделі ретінде келесі модель түрін қабылдауға болады

онда Δо.с(t) — ӨҚ жүйелі олқылығы; Δо(t) — орталық кездейсоқ стационарлық (эргодикалық) процесс кезіндегі олқылық; До.в — гистерезис типті құбылысты ескеретін кездейсоқ шама. Жалпы жағдайда ӨҚ жүйелі олқылығының пайда болуы — стационарлық емес процес, оның өте баяу өзгеруіне байланысты, іс жүзінде Δо.с(t) шамасын тұрақты немесе заңды өзгеретін деп санайды.

о(t) ӨҚ олқылығының құрамдаушысында жиіліктердің кең спектрі болу керек, сондықтан төмендегідей есептеген қолайлы онда Δо.вч (t), Δо.нч (t) — ӨҚ олқылығының сәйкес жиілігі жоғары және жиілігі төмен құрамдаушылары.

Δо.б(t) мәндері корреляцияланған.

Бірқатар жағдайларда ӨҚ қолдану үшін автокрреляциялау функцияларын білу керек. Корреляцияланбаған құрамдаушылар

Д(^ орта квадраттық олқылықтар тапсырмасымен нормаланады.

Осы типті ӨҚ кездейсоқ олқылығын құрамдаушыларының шашыраңқылығын елемейді, ал жоғарыдан баға алу үшін, орта квадраттық ауытқудың ұйғарымды мәнінің шегін, яғни σд _До _нормалайды. Осы типті өлшем құралдарының жүйелі олқылығын құрамдаушыларының шашыраңқылығы жоғары, және сондықтан стандарттарда М[Δс]≈Δсжәне математикалық күтілімдердің мәні мен осы олқылықтың σ[Δс] орта квадраттық ауытқуының мәні нормаланады.

Қосымша олқылық БЭҚ жұмысына сыртқы факторлар мен ақпараттық емес дабыл параметрлерінің өзгеру әсерін көрсетеді. БЭҚ жұмысына әсер ететін сыртқы факторлардың мүмкін мәндерінің бүкіл диапазоны шартты зоналарға бөлінеді, олардың біреуін БЭҚ жұмысының қалыпты жағдайы деп қабылдайды. Әрбір фактор осы зонаға сәйкес шектерден ауытқыған жағдайда, осы фактордың кейбір алдын ала анықталған санына Δξ ескертіледі, сонда қосымша Δд(хξ) олқылығы пайда болады немесе МС өзгереді (мысалы, жиілік сипаттамасы). Егер әсер етуші факторлар мәндерінің бүкіл жұмыс зонасындағы олқылықтың өзгеруі үлкен болмаса, онда әсер етуші факторлар мәндерінің көрсетілген саласы үшін тек негізгі олқылық қана нормаланады. Әсер етуші факторлар мәндерінің жұмыс салалары нақты типті ӨҚ техникалық сипаттамаларында немесе стандарттарда көрсетіледі. Δд(х,ξ) олқылығы БЭҚ негізгі олқылығы сияқты сол сандық сипаттамалармен нормалану керек . Бір Ж әсер етуші фактордың өзгеруінен пайда болатын Дд(х, |) қосымша олқылығының ең үлкен мәнін, өлшенетін шаманың мүмкін мәндері диапазонында олқылықтың максималды мәнін есептей отырып, анықтайды.

БЭҚ-та динамикалық олқылық олардың сипаттамаларының кереметтен айырмашылығы себебінен пайда болады.Сондықтан олқылықтарды есептеу барысында, БЭҚ керемет сипаттамасы белгілі деп ойлаймыз. Сипаттамасы керемет балама электр өлшеу құралында динамикалық олқылық болмайды.Динамикалық олқылық мәндерінің кіріс дабылы мен әсер етуші факторларға байланысты екені белгілі. Динамикалық олқылықты анықтау үшін уақыт бойынша өзгеретін кіріс және шығыс дабылдары арасындағы байланысты сипаттайтын БЭҚ динамикалық сипаттамаларының біреуін білу керек. Осындай сипаттамаларға БЭҚ толық және толық емес динамикалық сипаттамалары жатады.

БЭҚ белгілі топтарының және балама өлшем түрлендіргіштерінің динамикалық сипаттамаларының нақты жинағын таңдау сәйкес стандарттарда, сондай-ақ нақты БЭҚ арналған техникалық талаптарда көрсетіледі. Мысалы, қалыпты жағдайлардағы көрсететін құралдар стандарттарына сәйкес, көрсеткіштерді орнату уақытын нормалау керек. Құралдардың динамикалық қасиеттері, мысалы, тыныштану деңгейінің шамасы, ауыспалы процес сипаты және т.б. туралы басқа мәліметтерді көрсетуге рұқсат етіледі.

Стандарттар енгізген сипаттамалар ӨҚ метрологиялық қасиеттерін өте толық сипаттайды. Алайда, қазіргі уақытта пайдалануда метрологиялық сипаттамалары біраз басқаша нормаланған, атап айтқанда, нақтылық класы негізінде нормаланған ӨҚ саны айтарлықтай көп. Нақтылық класы — ӨҚ негізгі және қосымша олқылықтарының ұйғарымды мәнінің шектерімен, сондай-ақ нақтылыққа әсер ететін басқа сипаттамалармен өрнектелетін ӨҚ жалпыланған сипаттамасы. Нақтылық класы осы ӨҚ орындайтын өлшемдер нақтылығын тікелей бағалау болып табылмайды, өйткені олқылық тағы да бірқатар факторларға: өлшемдер әдісіне, өлшем талаптарына және т.б. байланысты. Нақтылық класы тек осы типті ӨҚ олқылығы қай деңгейде екені туралы айтуға ғана мүмкіндік береді.

Нақтылық класы анықтайтын ұйғарымды

Егер ӨҚ-да маңызды кездейсоқ олқылық болса, онда ол үшін ұйғарымды негізгі олқылық шегінің анықтамасы тақ болады. Оны бірге жақын белгісіз ықтималдығы бар негізгі олқылық бар интервал ретінде түсіну керек:

ӨҚ нақтылық класы стандарттар мен техникалық талаптарда белгіленеді. Өлшем құралында екі немеес одан артық нақтылық класы болу керек. Мысалы, онда сол бір физикалық шаманың екі немесе одан артық өлшем диапазондары болса, онда екі немесе одан артық нақтылық класын беруге болады. Бірнеше физикалық шамаларды өлшеуге арналған құралдар да әрбір өлшенетін шамаларға арналған әртүрлі нақтылық кластары болуы мүмкін. Ұйғарымды негізгі және қосымша олқылықтар шектері келтірілген салыстырмалы немесе абсолюттік олқылықтар формасында өрнектеледі. Ұсыну формасын таңдау өлшемдер диапазоны шегіндегі өзгерістер сипатына, сондай-ақ ӨҚ қолдану жағдайы мен оның мақсатына байланысты.

Ұйғарымды абсолютті олқылық шектерін осы формулалардың бірімен белгілейді:

Ұйғарымды келтірілген негізгі олқылық шектері келесі формула бойынша анықталады:

ӨҚ тексеру мен калибрлеудің төрт әдісін қолдануға жол берілген: тікелей эталонмен салыстыру; компаратор көмегімен салыстыру; шаманы тура өлшеу; шаманы жанама өлшеу.

Әдіс негізінде тексерілетін және эталондық құралдармен сол бір физикалық шаманы бір уақытта тексеру жатыр. Бұл ретте олқылықты, эталон көрсеткіштерін шынайы мән ретінде қабылдай отырып, тексерілетін және эталондық ӨҚ айырмасы ретінде анықтайды. Осы әдістің құндылығы оның қарапайымдылығында, көрнекілігінде, автоматты тексеруді қолдану мүмкіншілігі мен күрделі жабдықты қажет етпейтіндігінде болып табылады.

Содан кейін кернеу мәнін калибрленетін немес тексерілетін вольтметр көрсеткіштерімен салыстырады. Жанама өлшемдер әдісін әдетте автоматталған тексеру және калибрлеу қондырғыларында қолданады.

Мемлекеттік тексеру схемасының жалпы түрін қарастырайық.

Жұмыс ӨҚ мен эталондар атауларын әдетте төрт бұрыштарға орналастырады (мемлекеттік эталон үшін төртбұрыш екі контурлы болады). Осы жерде схеманың осы деңгейінің метрологиялық сипаттамаларын көрсетеді. Схеманың төменгі жағында жұмыс ӨҚ орналастырылған, олар нақтылығына байланысты (яғни өлшемдер олқылығына) бес санатқа бөледі: өте жоғары нақтылық, жоғары нақтылық, орта нақтылық, төмен нақтылық. Ең жоғары нақтылықты әдетте мемлекеттік эталонның ӨҚ олқылық деңгеймін салыстыруға болады. 1-4 разрядты эталондар өте жоғары, жоғары, орта және төмен нақтылықты беру әдістеріне сәйкес. Тексеру схемасының әр сатысында бірлік мөлшерін беру тәртібі (әдісі) реттеледі. Тексеру және калибрлеу әдістерінің атаулары сопақтарға орналастырылады, оларда да тексеру мен калибрлеу әдісінің ұйғарымды олқылығы көрсетіледі. Шама бірлігінің мөлшерін беру шынайылығының негізгі көрсеткіші тексеру схемасының төменгі және жоғарғы сатылары арасындағы ӨҚ олқылықтарының қатынасы болып табылады. Ең жақсы жағдайда осы қатынас 1:10 болу керек, алайда іс жүзінде оған қол жеткізіле алмайды, және минималды ұйғарымды қатынасты 1:3 деп есептеу қабылданған. Осы қатынас шамасы қаншалықты үлкен болса, өлшем құралы көрсеткіштерінің шынайылығына сенім де соншалықты аз болады.

Пайдалану процесінде ӨҚ метрологиялық сипаттамалары мен параметрлері өзгеріске ұшырайды. Осы өзгерістер кездейсоқ бірсарынды немесе флуктуирленген сипатта болады және жұмысты тоқтатады, яғни ӨҚ өз функцияларын атқара алмай қалады. Осындай жұмыс істемей қалулар метрологиялық емес және метрологиялық болып бөлінеді.

«Метрологиялық бас тарту» ұғымымен ӨҚ метрологиялық дұрыстық ұғымы тығыз байланысты. Ол ӨҚ-ның барлық нормаланатын МС белгіленген талаптарға сай болатынын білдіреді. ӨҚ белгілі бір режимдерде және пайдалану жағдайында белгілі бір уақыт бойы өзінің метрологиялық дұрыстығын сақтай алу қабілеті м е- трологиялық сенімділік деп аталады. Метрологиялық сенімділік мәселесінің спецификасы, ол үшін уақыт бойынша бас тартулардың қарқындылық тұрақтылығы туралы классикалық сенімділік теориясының ережелерінің жарамайтындығы болып табылады. Сенімділіктің заманауи теориясы екі нәрсе тән: жұмысқа қабілеттілік және жұмысқа қабілетсіздік жағдайы болатын бұйымдарға бағдарланған. ӨҚ қателігінің дәйекті өзгеруі қателіктің ұйғарымды шекаралық мәнге жақындау деңгейімен анықталатын жұмыс істеу тиімділігінің деңгейі әртүрлі қаншама болмасын жұмысқа қабілеттілік жағдайын енгізе алады. Метрологиялық бас тарту белгілі деңгейде шартты болып табылады, өйткені жалпы жағдайда нақты жағдайларға байланысты өзгере алатын МС ұйғарымымен анықталады. Сонымен қатар метрологиялық бас тартудың нақты қай уақытта басталғанын тиянақтау оның жасырын түрде болуына байланысты мүмкін емес, ал сенімділіктің классикалық теориясы негізге алатын айқын бас тартуларды олар пайда болған кезде анықтауға болады. Осының барлығы ӨҚ метрологиялық сенімділігін талдаудың арнайы әдістерін жасауды талап етеді. ӨҚ сенімділігі оның уақыт өту кезіндегі жағдайын сипаттайды және тұрақтылық, тоқтаусыздық, төзімділік, жөндеуге жарамдылық (қалпына келтірілетін ӨҚ үшін) және сақталушылық кіретін жалпыланған ұғым болып табылады.

РМГ 29—99 тағы да белгіленген уақыт интервалындағы ӨҚ МС өзгеретінін көрсететін оның тұрақсыздығы деген ұғымды да енгізеді. Мысалы, қалыпты элементтің тұрақсыздығы оның бір жылдағы ЭДС өзгеруімен сипатталады (2 мкВ/жыл).

Метрологиялық бас тартудан кейін ӨҚ сипаттамалары сәйкес реттеу арқылы ұйғарымды диапазондарға қайтарылу керек. Реттеу жүргізу процесі метрологиялық бас тарту сипатына, ӨҚ конструкциясына және басқа бірқатар себептерге байланысты ұзақ немесе онша ұзақ емес болуы мүмкін. Сондықтан сенімділік сипаттамасына «жөндеуге жарамдылық» ұғымы енгізілген.

ӨҚ метрологиялық сенімділігін сипаттайтын көрсеткіштерді қарастырар алдында, оның МС уақыт бойынша өзгеру сипатын анықтап алу керек. ӨҚ метрологиялық дұрыс қалыпта ұстаудың негізгі формаларының бірі оны кезеңді тексеру болып табылады. Оны метрологиялық қызметтер арнайы нормативтік-техникалық құжаттамада баяндалған ережелерге сәйкес жүргізеді. Тексеру кезеңділігі ӨҚ сенімділігіне қойылатын талаптармен келістірілу керек. Тексеруді тексеруаралық интервалдар (ТАИ) деп аталатын оңтайлы таңдап алынған уақыт интервалында жүргізу керек. Метрологиялық бас тарту мезетін тек ӨҚ тексеру ғана анықтай алады, оның нәтижелері бас тарту екі соңғы тексеру уақыты арасында болғанын нақтылауға мүмкіндік береді. ТАИ шамасы оңтайлы болу керек, өйткені жиі тексерулер оларды ұйымдастыру мен жүргізу үшін материалдық және еңбек шығындарына ұшыратады, ал сирек жүргізу метрологиялық бас тартулар себебінен өлшемдер қателігінің артуына әкеліп соғуы мүмкін.

ТАИ табылған кезде ӨҚ метрологиялық дұрыс жағдайын анықтатын МС таңдалады. Осындай сипаттамалар ретінде, әдетте, негізгі қателік, кездейсоқ қателік құрамдаушысының орта квадраттық ауытқуы және басқа кейбіреулері пайдаланады. Егер метрологиялық дұрыстық жағдайын бірнеше МС анықтайтын болса, онда олардың ішінен тексеру барысында брактың ең үлкен пайызы қамтамасыз етілетіні таңдалып алынады. ТАИ ұзақтығын негізді таңдау мәселелеріне көптеген жұмыстар арналған. Қазіргі уақытта оларды анықтаудың үш негізгі жолы бар: ТАИ ұзақтығын анықтаудың нақты әдісін таңдау ӨҚ сенімділігі мен тұрақтылығы туралы бастапқы ақпараттың болуына байланысты. Бірінші тәсіл, метрологиялық сенімділік көрсеткіштері белгілі болған жағдайда, тиімді болып табылады. Осындай ең толық ақпарат өлшем құралдарының уақыт бойынша МС өзгеруін сипаттайтын модельдерде болады. Модельдер параметрлері белгілі болған жағдайда, ТАИ осы ӨҚ үшін нормаланған ұйғарымның қателігінің шығу мезетімен анықталады. Алайда ӨҚ ескіру процесіінң параметрлері мен сипаттамаларының қатты шашыраңқы болуы осындай модельдер арқылы ТАИ есептеудің үлкен қателігіне әкеліп соғады. Жасырын және айқын бас тартуларға негізделген ТАИ есептеу әдістерін қолдану типтері әртүрлі ӨҚ МС уақыт бойынша өзгеру процестерінің эксперименталдық деректерінің көп көлемде болуын талап етеді. Осындай зерттеулер көп еңбекті талап етеді және айтарлықтай уақыт алады. Осы арқылы типтері әртүрлі құралдардың ескіру процесі туралы жарияланған статистикалық деректердің өте аз болу фактісін түсіндіруге болады. ӨҚ техникалық сипаттамаларында, әдетте, бас тартқанға дейінгі орта атқарым, орта немесе гамма-пайызды ресурс пен қызмет мерзімі көрсетіледі. Ол ТАИ есептеу үшін өте аз екені анық. Тексеру аралық интервалын экономикалық критерий бойынша анықтау дегеніміз ӨҚ пайдалану және өзгеру олқылығынан пайда болған мүмкін қателіктер салдарларын жою шығындарын барынша азайтуға болатын интервалды таңдау міндетін шешу болып табылады. ТАИ анықтаудың бастапқы ақпараты ӨҚ тексеру мен жөндеу құны, сондай-ақ оны пайдаланудан шығарудан және метрологиялық бұзылған құрылды пайдаланудан болатын залал туралы деректер болып табылады. Осы әдісті қолданудың негізгі қиындығы келесіде. ӨҚ тексеру мен жөндеу шығындарын нормативтік құжаттар бойынша анықтау оңай. Ал іс жүзінде жасырын метрологиялық бас тартуы бар құралды пайдаланудан болған шығындар белгісіз. Жоғалту немесе басқа функциялар түріндегі метрологиялық бас тартуы бар құралды пайдалану шығындарын сипаттайтын жақынырақ модельдерге жүгінуге тура келеді. Сондай-ақ экономикалық критерий бойынша ТАИ анықтау бойынша ұсыныстар бар. ТАИ шамасын кейіннен түзете отырып, ерікті тағайындалуынан тұратын әдіс ең қарапайымы болып табылады. Бұл жағдайда, бастапқы ақпарат өте аз болған кезде, бастапқы интервал тағайындалады, ол келесі тексерулер нәтижелері оны түзету үшін бастапқы деректер болып табылады. Бірінші ТАИ-ды мемлекеттік және метрологиялық қызметтердің нормативтік құжаттарына сәйкес таңдайды. ТАИ-дың келесі мәндерін, көптеген бір типті ӨҚ жүргізілген тексерулер нәтижелерін ескере отырып, бірінші интервалды түзету арқылы анықтайды. Осы әдіс өлшем жабдығының сапасына кепілдік беретін талаптары бар ИСО 10012—1 халықаралық стандартында қарастырылған.

Кез келген өлшем құралы оны пайдалану барысында өлшем объектісінің параметрлері мен жұмыс режимдерін өзгерту керек. Осы кез келген өлшем құралына қойылатын негізгі талап. Сондықтан амперметрдің кедергісі барынша аз болу керек, өйткені амперметр қосылғанға дейінгі тізбектегі ток (8.1, а сурет.):

Ал ол қосылғаннан кейін:

Вольтметрде, керісінше, кедергі барынша көп болу керек. Шынымен-ақ, RV вольтметр кедергісі арқылы кернеудің Rс кернеуіне түсуін өлшеу керек делік. (8.1, б сурет). Вольтметрді қосқанға дейін кернеудің R–ге түсуі келесідей болды:

а — амперметр; б — вольтметр Онда І — тізбектегі ток; U — ток көзінің кернеуі; R0 —R кедергісіз бүкіл тізбектің кедергісі.

Вольтметрді қосқаннан кейін келесіні аламыз:

Сонымен қатар өлшем механизмін амперметр мен вольтметр ретінде пайдалануға болады. Өлшем механизмінің жылжымалы бөлігінің ауытқуы токтың өлшем механизмі арқылы өтетін тікелей функциясы болып табылады:

Демек, амперметр мен вольтметр арасында қағидаттық және конструкциялық айырмашылық жоқ. Олардың айырмашылығы тек олардың кедергісіне қойылатын талаптарда, ал ол өлшем механизмі параметрлері мен құралдың өлшем тізбегінің құрылымындағы айырмашылықтарды тудыратыны белгілі нәрсе.

Электрмагнитті, электродинамикалық, ферродинамикалық және электрстатикалық өлшем механизмдерін ауыспалы ток пен кернеудің қолданыстағы мәндерін өлшеу үшін пайдалануға болады.

Электрдинамикалық амперметрлер мен вольтметрлер ауыспалы токтағы ең нақты құралдар болып табылады. Олар тек 0,1; 0,2 және 0,5 класты зертханалық құралдар ретінде ғана шығарылады. Электрмагнитті, электродинамикалық және ферродинамикалық құралдар әдетте не өнеркәсіп жиілігімен, не тұрақты токпен градусталады (тексеріледі). Жоғары жиілікте өлшеу кезінде осы құралдарда негізінен шарғы индуктивтілігімен негізделетін айтарлықтай қателік болады. Жоғары жиілікте жұмыс істеу үшін аталмыш құралдарды пайдалануға болмайды.

ET=f1(t)

а — бір термобумен; б — термобу батареяларымен

Терморезисторды көбіне жылытқыш, ал жылытқыштың термобумен қосылуын — термотүрлендіргіш деп атайды. Терморезистор (жылытқыш) әдетте константаннан немесе платинаның радиймен қоспасынан орындалады. Термобу ретінде көбіне хромель-копель термобуы қолданылады. Терморезистордың индуктивтілігі онша айтарлықтай емес, сондықтан термоэлектр құралдарын негізінен жиілігі жоғары токтарды өлшеу үшін пайдаланады (мегагерцтермен — МГц).

Схемада П ток аударғыш өлшем механизмін не түзеткіштермен жұмыс істеуге (ауыспалы ток), не түзеткіштерсіз жұмыс істеуге (ауыспалы ток) аудару үшін қызмет етеді. П2 ток аударғышы ток бойынша да, кернеу бойынша да өлшем шектерін өзгертуге мүмкіндік береді. Құралдың ток бойынша (0,003; 0,015; 0,06; 0,3; 1,5 пен 6 А) және кернеу бойынша (6; 15; 60; 150; 300 бен 600 В) алты өлшем шегі болады. Түзеткіш құралдарды 3....5 мың Гц жиілікке дейінгі ғана ауыспалы ток пен кернеулерді өлшеу үшін пайдалануға болады, себебі жиіліктер одан жоғары болған жағдайда, олардың кері кедергісін тұйықтайтын түзеткіштердің сыйымдылық кедергілері біліне бастайды. Түзеткіш құралдар 1,5 класты құралдар талаптарын ғана қанағаттандырады. Магнитті-электр құралдары қанша қуат қолданса, олар да сонда қуатты тұтынады (3 мВт/В және 75 мВт/А).

Аз токтар мен кернеулерді өлшеу қажеттілігі электр өлшемдерін жүргізу практикасында жиі кездеседі. Бұл ретте екі жағдайды ажырату керек. Бірінші жағдайда ток пен кернеуді сандық өлшеу керек. Сонда құрал шәкілі ток немесе кернеудің немесе токқа немесе кернеуге түрлендірілетін электрлік емес шама бірліктерімен градустеледі. Құралдарға қойылатын басты талап олардың нақтылығы болып табылады. Екінші жағдайда, құрал міндетіне тізбектің қандай да болмасын учаскесінде токтың бар фактісін (нақтырақ айтқанда – токтың жоқ екендігін) анықтау ғана кіреді, ол нөлдік (тепе-теңдік) режимде салыстыру әдісі бойынша өлшеу кезінде кездеседі. Осындай құралдарды нөлдік сілтегіштер деп атайды. Оларға қойылатын басты талап – сезімталдық. Нөлдік сілтегіштердің нақтылығы ешқандай рөл атқармайды. Сезімталдықты көтеру шегі нөлдік сілтегіштен бас тартуға әкеп соғатын кедергілер болады. Осы кедергілерге қуат көздері мен қондырғының жекелеген бөліктері оқшауларының жетілдірілмеуімен негізделген ағу нүктелерін, механикалық сілкіністерді, ЭДС пен шарғы мен өлшем тізбегі сымдарында сыртқы магниттік өістермен индукцияланатын токтарды және т.б. жатқызу керек. Нөлдік сілтегіштер ретінде тұрақты және ауыспалы токтың әртүрлі гальванометрлері, сондай-ақ магнитті-электр өлшем механизмдері бар шам және фотоэлектрді күшейткіштерді пайдаланады. Магнитті-электр гальванометр дегеніміз жылжымалы рамкасы (немесе магниті) аспаға бекітілген және айналық есептемесі бар кәдімгі магнитті-электр өлшем құралы болып табылады. Гальванометрдің жоғары сезімталдығына негізінен серіппенің қарсы әрекетімен салыстырғанда аспаның қарсы әрекет мезетін кенеттен азайту есебінен қол жеткізіледі. Алайда, осынша аз қарсы әрекет мезетінде тыныштандыру мезеті үлкен рөл атқара бастайды. Егер рамка орамын, керндердегі кәдімгі магнитті-электр құралдарда жасалған сияқты алюминий қаңқаға ораса, онда рамка қозғалған кезде қаңқада тұрақты магнит өрісімен индукцияланатын токтың өзара әрекеті құрайтын тыныштандыру мезеті айналасын немесе қарсы әрекет мезетінен айтарлықтай үлкен болады.

Сондықтан гальванометр қаңқасын рамкасыз жасайды. 8.5-суретте αр тепе-теңдік жағдайына (яғни белгіленген ауытқуларына) гальванометрдің жылжымалы бөлігінің қисық қозғалыстары көрсетілген. Лвн кедергісі үлкен болғанда, І қисығы болады.Құрал жұмысының осы режимі тербелмелі немесе кезеңді (толық тыныштандырылмаған) болып табылады. ІІ қисық кезеңді және акезеңді режимдер арасындағы шекті болып табылатын жылжымалы бөлік қозғалысының сыни режиміне сәйкес. ІІІ қисық акезеңді деп аталатын (артық тыныштандырылған) қозғалысқа сәйкес, ол RBH аз мәндерге тән. Бір гальванометрде ток пен кернеуге жоғары сезімталдықты біріктіру іс жүзінде мүмкін емесекендігін айта керу керек. Токқа сезімтал гальванометрлерде әдетте орамдардың айтарлықтай санын таңдайда, ол тікелей рамкалар кедергілері ψ-мен тасқын ілінісінің артуына, демек сыни кедергінің артуына әкеліп соғады. Кернеуге сезімтал гальванометрлерде рамка кедергісі мен сыни кедергі аз болады. Электрондық вольтметрлерде конструкциялық түрде электрондық түрлендіргіш пен өлшем механизмі біріктірілген. Электрондық түрлендіргіш шамды және жартылай өткізгішті болуы мүмкін. Өлшем механизмі әдетте магнитті-электр болады. Электрондық балама вольтметрлер кернеулер мен жиіліктердің кең диапазонында өлшемдер жасауға мүмкіндік береді.

Жоғары омдық көп шекті бөлгіш болып табылатын кіріс құрылғыға беріледі. Кернеу бөлгіштен тұрақты токтың күшейткішіне, содан кейін – өлшем механизміне келіп түседі. Ауыспалы токтың бөлгіші мен күшейткіші кернеуді өлшем механизмінің қалыпты жұмысына қажетті мәнге дейін бәсеңсітеді немесе күшейтеді. Сонымен қатар күшейткіш құралдың кіріс тізбегінің жоғары кедергісін өлшем механизмі шарғысының төмен кедергімісен келістіруді қамтамсыз етеді. Электрондық вольтметрдің кіріс кедергісі әдетте бірнеше ондаған мегаомды құрайды. Ол өлшем объектісінен қуатты байқаусыз пайдалану арқылы жоғары тізбекте өлшемдер жүргізуге мүмкіндік береді. Тұрақты токтың өлшенетін кернеуінің диапазоны ондаған милливольттан бірнеше киловольтқа дейін болады. Аз кернеулерді өлшеу үшін тұрақты токты ауыспалы токқа түрлендіре отырып, микровольтметрлерді пайдаланады. Осындай құралдарда өлшенетін дабылды күшейту ауыспалы токта орындалады. Ол күшейту коэфициентінің үлкен мәніне қол жеткізіп, сезімталдық шегін бірнеше микровольтке дейін түсіруге мүмкіндік береді. Ауыспалы токтың электрондық микровольтметрлерінің жұмыс диапазоны 10-8-ден 1 В-ға дейін болады.

а — тұрақты токтың; б, в — ауыспалы токтың

8.6, б-суретіндегі схема бойынша әдетте вольттің бірнеше ондаған үлесінен кем кернеуді өлшеуге қабілетті емес жиілік диапазоны кең (10 Гц... 1000 МГц) вольтметрлер орындайды: детектор тек жеткілікті түрде үлкен кернеулерді ғана түзетеді. 8.6, б-суретіндегі схема өлшемнің төменгі шегі бар-жоғы микровольттер бірлігін ғана құрайтын сезімтал вольтметрлер құруға мүмкіндік береді. Алайда осы құралдардың диапазондары кішкентай, өйткені ауыспалы ток күшейткішінің жиілік диапазонын айтарлықтай үлкен қылып жасау қиын. Электрондық вольтметрлердің бірқатар бағалы қасиеттері бар. Олардың кіріс кедергісі үлкен, сондықтан өлшемдер жүргізілетін тізбектен аз қуатты тұтынады. Олардың жұмыс жиілігінің диапазоны нөлден жүздеген мегагерге дейін жетеді. Ауыстырылатын кернеулер мәндері бірнеше вольттан киловольтке дейінгі интервалда жатыр. Электрондық кері қасиеттеріне қуат көзінің қажеттілігі, электрондық элементтердің (резисторлардың, шамдардың, жартылай өткізгіштердің және т.б.) тұрақсыздығының жеткіліксіздігімен негізделетін нақтылығының жоғары болмауы жатады.

Сонымен, сандық есептеу құрылғысы СЕҚ өлшенетін шама туралы кодталған ақпаратты оператор оқуына қолайлы сандық есептеуге айналдырады. Соңғы жылдары сандық құралдар, әсіресе, зертханалық вольтметрлер, амперметрлер, омметрлер, жиілік өлшегіштер мен фазометрлер ретінде кеңінен тарай бастады. Сандық құралдарды баламалармен салыстырғанда, жоғары нақтылық, тез әрекетінің жоғарылығы, оператор оқу үшін қолайлы нысанда өлшемдер нәтижелерін алу, ЭЕМ-да өлшем ақпаратын сандық түрлендіру және енгізу мүмкіншілігі, жүйелі қателіктерді азайту үшін түзетулерді автоматты енгізу, автоматты калибрлеу, өлшеу процесін автоматтандыру сияқты артықшылықтары бар. Сандық құралдардың кемшіліктері, балама құралдармен салыстырғанда, күрделілігі, салыстырмалы құнының жоғарылығы, балама құралдарға қарағанда сенімділігінің аздығы болып табылады. Алайда, интегралды схемалар техникасының дамуы аталмыш кемшіліктерді айтарлықтай шамада жоюға мүмкіндік беретінін айта кету керек.

Кез келген сандық құралдың негізі ақпартты дискреттетін, кванттайтын және кодтайтын БСТ болып табылады.

Дискреттеу және кодтау процестері сандық өлшем құралы қателіктерінің негізгі көздері болып табылады. Үздіксіз шаманы уақыттың белгіленген дисркетті мезетінде есептелген мәндер қатарымен ауыстыру, есептеулер арасындағы аралықта осы шама тәртібі туралы ақпаратты жоғалтуға әкеліп соғатыны анық. Алайда, кванттау деңгейлерінің саны да сандық өлшем құралы қателігінің себебі болып табылады.

Уақыттық-импульстік әдіс негізіне өлшенетін шаманы кейіннен қадағалаудың тұрақты жиілікті (есептегіш импульстар) импульстармен толтырылатын уақыт интервалында түрлендіру салынған. Осы әдісті пайдаланатын балама-сандық түрлендіргіштерді уақытша интервалды, кернеуді, жиілікті, фазалар айырмасы мен басқа шамаларды кодқа түрлендіру үшін қолданады.

Есептеу импульстарын қадағалау кезеңі Тe = 1/feΔtx қарағанда көп аз таңдалатын болғандықтан, онда ВС арқылы өткен N есептеу импульстарының саны мына формуламен өрнектеледі:

N ≈Δtx/Te= Δtxfe

Өйткені

Алайда вольтметр көрсеткіші

Uv=Ux+ІARA

немесе

Сонымен, 1, б суреттегі схеманы, RV<<Rx болған кезде, аз келергілерді өлшеу барысында ғана пайдалануға болады. 9.1-суретінде R1 — ауыспалы резистор схема жұмысының режимін өзгертуге арналған. Келтірілген өрнектерді қателіктерді бағалау үшін де, сондай-ақ, егер құралдар кедергісі белгілі болса, өлшенген R'x мәніне түзетулер енгізу үшін де пайдалануға болады. Амперметр әдісі — вольтметрді, сондай-ақ ауыспалы токта да қолдануға болады.Бұл жағдайда R тұрақты токқа кедергі емес, Z толық кедергі модулі өлшенетіні анық. Белсенді және реактивті кедергіні жеке өлшеуге болады. Ол үшін амперметр мен вольтметрден басқа ваттметрді де қосу керек (9.2-сурет.). Сыналатын объектінің белсенді R'xмен реактивті X'x кедергілерін келесі өрнектерден алуға болады

Онда U, І, Р — сәйкес вольтметр, амперметр мен ваттметр көрсеткіштері. Бұл жағдайда әдістемелік қателік орын алады. Алайда түзетулер енгізу іс жүзінде өте қиын, өйткені құралдардың реактивті кедергілері әдетте белгісіз. 9.2-сурет. Zx — өлшенетін толық кедергі; 1 — ваттметр; 2 — схема жұмысы режимін өзгертуге арналған ауыспалы резистор.

Омметрлер магнитті-электр өлшем механизмдері базасында орындалады. Оларды көрсеткіштері кернеуге тәуелді омметрлер және көрсеткіштері кернеуге тәуелді емес омметрлер деп екі топқа бөледі. Бірінші топ омметрлері өлшенетін резистормен тізбектеліп немесе параллель қосылатын магнитті-электр механизмін пайдаланады. Екінші топ ометрлері магнитті-электр логометрін пайдаланады.

Кейбір U кернеуінің белгілі мәні үшін, құрал тікелей Rxбірліктерімен градусталуы мүмкін, өйткені құралды пайдалану барысында U кернеуі оны градустау барысындағыдан басқа болуы мүмкін, онда өлшеу алдында кернеу шамасын тексеру керек, ол үшін К кілтімен Rx қысқыштарын қысқа тұйықтау керек. Егер бұл ретте жебе «0» белгісіне тұрмаса, онда Іp тогын қозғалтқышы құрал сыртына шығарылған тұтқамен байланысқан Rper рамкасын тұйықтайтын реостат көмегімен өзгерту керек. Өлшенетін кедергіні тізбектеп қосатын омметрлер салыстырмалы түрде үлкен (шамамен 1000 Омнан жоғары) кедергілерді өлшеуге қолайлы

а — с өлшенетін кедергінің тізбектеп қосылуы; б — с өлшенетін кедергінің параллель қосылуы; в — логометрмен Жебені «0» қалпына орнатқаннан кейін, өлшем К кілті ашық тұрған кезде жүргізіледі.

Онда R1 —Rp рамкасы мен Лдоб қосымша кедергінің жинақ кедергісі; R2— қуат тізбегіндегі кедергі. Rx = 0 болғанда, ток 1р= 0, ал Rx = ж болғанда, осы ток өзінің ең үлкен мәніне жетеді

Бұл жерде кернеуді тексеру мен нөлге орнату К (Rx =∞) кілтін ашқан кезде, ал Rx өлшемі К кілті жабылған кезде орындалады. «Нөлді» реттеу де электр тұйығының көмегімен орындалады. Өлшенетін кедергі параллель қосылған омметрлерде де тегіс емес шәкіл болады. Олар аз кедергілерді өлшеуге қолайлы.

І1мен І2 рамкаларындағы токтарды келесі формулалармен өрнектеуге болады:

Логометрдің а ауытқу бұрышы токтар қатынастарының функциясы болғандықтан,

онда

Демек, логометр көрсеткіштері қағидатты кернеуге тәуелді емес. Іс жүзінде кернеуден біраз тәуелдік бар. Жақсы логометрлерде кернеу әсері кернеу номиналдықтан ±20%-ға өзгерген жағдайда, ±(0,1...0,2) % артық болмайды.

онда R2, R3, R4— дара көпірлі иіндерінің кедергілері.

Иіндер қатынастары ауыспалы көпірлілерде тепе-теңдікке қол жеткізу үшін R3/R4 қатынасы, тікелей осы қатынасты оқуға болатын шәкілмен жасақталған R реохорды көмегімен өзгертіледі (реттеледі). R2 иіні, R3/R4 қатынасы барысында көбейткішті ауыстыруға болатын кедергілер дүкені түрінде орындалған. Осы көбейткіш 0,1; 1; 10; 100 және 1000 тең. Оны өлшенетін кедергі шамасына байланысты таңдайды. Иіндерінің қатынастары тұрақты көпірлілерде (9.4, б суретті қараңыз) теңестіру, кедергілердің төрт немесе бес декадалық дүкендерімен орындалатын R2резисторын реттеу арқылы жүргізіледі. Иіндер қатынастарын 1/100-ден 100/1-ге дейінгі К3 ток ауыстырғышымен орнатуға болады, ол Rxөлшемдерін 0,1-ден 106 Омға дейінгі диапазонда өлшеуге мүмкіндік береді. К1 кілті қуатты қосуға, ал К2 кілті гальванометрді қосуға арналған. Иіндер қатынастарын, көпірліні теңестіру барысынла R2 иінінің барлық төрт декадасын пайдалануға (есептеуде) болатындай етіп таңдау керек.

а — иіндердің ауыспалы қатынасымен; б — иіндердің тұрақты қатынасымен; в — қос көпірлі тізбегінің схемасы; К1 — қуатты қосу кілті; К2 —гальванометрді өшіруге арналған кілт; К3 — көпірлілер иіндерінің қатынастарын ауыстырғыш остов

Сондықтан галтваномтер мен қуат көзінің U кернеуінің сезімталдығы қаншалықты үлкен болса, соншалықты көпірлі сезімталдығы жоғары болады. Алайда, U кернеуінің артуы көпірлі иіндері кедергілерінің шарғыларындағы ұйғарымды қуатпен (қызумен) шектелген. Кернеу мен иіндер қатанысының ұйғарымды мәні өлшенетін кедергі шамасына байланысты көпірлі төлқұжатында көрсетіледі.

Қос көпірлінің қағидатты схемасы 9.4, в суретінде берілген. Схемада Rxпен R0 өлшенетін және үлгілік (салыстырмалы) кедергілерді белгілейді; R1—R4— көпірліні теңестіруге арналған кедергілер шарғыларының жинақтары; R— реттеуші кедергі; г, г1—г4 — қосу сымдарының кедергілері (контактілердің ауыспалы кедергілерін); Г — өлшенетін механизм (гальванометр); І — қуат тогы; І1мен І2— көпірлі иіндеріндегі ток; І3— өлшенетін және эталондық кедергілер арқылы өтетін ток. Схеманы жинау барысында үлгілік және өлшенетін кедергілердің дұрыс пайдаланылуына назар аудару керек. Қосу сымдары С г, г1—г4 әлеуметтіктерге, ал г сымы мен ток көзіне, ток қысқыштарына қарай жүретін қосу сымдары. Контурлық токтар әдісін пайдалана отырып, көпірлі тепе-теңдігі үшін келесі теңдеулерді жазуға болады:

Осы теңдеулерді Rxқатысты шеше отырып, осы шаманы мына формула бойынша анықтауға болады

Өлшем нәтижесін тек теңдеудің оң жағындағы бірінші мүше бойынша ғана анықтауға болатындай болу үшін, оныда мына шарттарды орындау керек.

Ол үшін қос көпірлілерде Rf мен R3, сондай-ақ R2 мен R4резисторларында, көпірлі тепе-теңдігін реттеу барысында Rj/R2 қатынасын өзгерту арқылы R3/R4 қатынасы R1/R2 қатынасымен бірдей өзгеретіндей етіп механикаландырылған тұтқалары болады. Осы қатынастардың дұрыс тепе-теңдігі болмауы мүмкін болғандықтан, г кедергісін, г мәні өте аз болатындай үлкен қиманың қысқа өткізгіштігі түрінде орындау керек. Онда d шамасы іс жүзінде нөлге тең болады және

Іс жүзінде өлшегіш ретінде магнитті-электр логометрі бар тұрақты токтың көпірлі тізбегінің екі типі қолданылады (9.5-сурет).

Логометр ауытқуының бұрышы рамкалардағы ток қатынасының функциясы болып табылады:

(1Г1) мен (1Г2) токтары көпірлі қуаты көзініңUкернеуіне пропорционалды болғандықтан, ауытқулар U тұрақтығына байланысты емес. 9.5, б суретінде бейнеленген логометрі бар көпірлі тізбегінде Rxкедергісін өзгерту барысында екі рамкада да өзгеріс болады және белгілері әртүрлі болады, ол 9.5, а суретінде бейнеленген тізбекпен салыстырғанда, осы тізбектің көбірек сезімталдығын қамтамасыз ете алады. Алайда, осы жағдайда да екі ток та U-ға тәуелді, ал а логометрінің ауытқу бұрышы қуат көзі кернеуіне тәуелді болмайды. 9.5-суреттегі схемаларында R1(Rx)— өлшенетін кедергі; R2— R4— көпірлі иіндері; R5— көпірлінің жарты диагоналі; а мен с нүктелері — көпірлі диагоналі. Тепе-тең емес көпірлілерді пайдалану барысында, ΔRx берілген өзгерісі, яғни берілген Rx салыстырмалы өзгеруі барысында, а өлшегішінің ең үлкен ауытқуларын қамтамасыз ететін иіндер кедергілерін таңдау маңызды мәселе болып табылады.

εx = ΔRx/Rx.

а — рамкаларды әртүрлі диагональдарға қосумен; б — рамкаларды бір өлшем диагональдарға қосумен Магнитті-электр өлшем механизмінің а ауытқу бұрышы іс жүзінде рамка қуатының квадратты түбіріне пропорционалды. а ауытқу бұрышының рамкадағы тәуелдігінің түрі келесідей:

α = c1wlr, (9.1)

Бір жағынан, егер рамка терезесінің кәдімгі берілген ауданынан бастасақ,

Онда d— орам сымының диаметрі; ky— төсем коэффициенті, бірліктен кіші және сым оқшауы жуандығымен анықталады, онда

Екінші жағынан, рамка кедергісі

Одан

Сонда (9.1) өрнегі келесідей болады:

Онда РГ — логометр аясындағы қуат.

Сондықтан көпірлі иіндерінің кедергілерін таңдау барысында, өлшегіште максималды қуатты алуға тырысу керек. Электр емес шамаларды өлшеу үшін, көпірлі тізбектерін (тепе-теңдік режіиімінде де, тепе-тең емес режимде де) пайдалану барысында, көпірлі иініне түрлендіргіш қосылған кезде, температураның, жиіліктің және т.б. қосымша олқылықтарын алып тастау өте маңызды болып табылады. Түрлендіргішті қосудың көпірлі тізбегін пайдалану барысында температуралық қателікті өтемдеудің радикалды құралы, R1 жұмыс иінімен көршілес жұмыс істемейтін түрлендіргіш көпірлісін жұмыс түрлендіргішіне балама R2 қосу болып табылады, бұл ретте R1 мен R2температуралық өзгерістері бір-бірін өтейтін болады.

9.6- сурет схемасында көпірлінің екі иінінеR реохордының R 'мен R" бөліктері қосылған, олардық қозғалтқышы реверсивті қозғалтқыштың РҚ осімен беру арқылы байланған. Егер көпірлі теңестірілген болса, онда б мен г нүктелері арасындағы кернеу нөлге тең және қозғалтқыш роторы қозғалыссыз. Көпірлі диагоналінде (б мен г нүктелері арасында) Rx өлшенетін кедергіні өзгерту барысында шамасы Rx мәніне тәуелді ауыспалы ток кернеуі пайда болады. Осы кернеу Ус күшейткішімен күшейтіледі де реверсивті қозғалтқышқа беріледі. Соңғының роторы айналыс қозғалысына келітіріледі және айналым бағыты U6rкернеуі фазасына тәуелді. R айналдыру барысында ротор реохорд қозғалтқышын көпірлі тепе-теңдігіне жеткізу жағына ауыстырып, сол уақытта сілтегіш жебесін бұрайды. Қозғалтқыш роторын, көпірлі тепе-тең болғанға дейін айналдырады. Сілтегіш шәкілін өлшенетін шама бірліктерімен градустауға болады, мысалы, егер Rx кедергі термометрінің түрлендіргіші болып табылатын болса градуспен өлшенеді.

9.6- суреттегі схемада R2—R4— көпірлі иіндері; U1— көпірлі қуатының кернеуі; U2— РҚ қуатының кернеуі; а, б, в и г — көпірлі нүктелері. Автоматты көпірлілердің қателігі әдетте 0,5% аспайды. Сезімталдық шегі, яғни қозғалтқышты іске қосатын құрал шәкілінің шамамен өлшенетін шаманы өзгертудің ең аз мәні 0,2 % тең.

Бүгінгі таңда оқшаулау кедергісін өлшеу үшін қолданылатын негізгі құрал мегомметр болып табылады. Жүздеген және мыңдаған мегомге жететін оқшаулау кедергісі сияқты үлкен кедергілерді өлшеу үшін, жүз вольтке жуық кернеу қажет. Мегомметрлер ішкі генераторы 500, 1 000 және 2 000 В болып шығарылады. Генератор тұрақты магниттер мен қолмен айналдырылатын мотормен қоздырылып орындалады. Айналу жылдамдығына ортадан тепкіш реттегіш тұрақтысы қолдау көрсетеді. Мегомметр өлшегіші магнитті-электр логометрі болып табылады (9.7- сурет). Екі полюсті П ток аударғышы тізбекті схемадан

9.7-сурет. Мегомметр тізбегінің схемасы

параллель (kΩ)схемаға ауысуға мүмкіндік береді. Соған сәйкес құрал шәкілінде: тура (kΩ) және кері (MΩ) белгілерінің екі қатары болады. Құрал өлшем механизмінен ток ағысын апаруға мүмкіндік беретін, сондай-ақ өлшенетін кедергі қосылатын Л (линиясы) мен Ж (жер) қысқышы арасындағы оқшаулау кедергісін болдырмауға мүмкіндік беретін Э (экран) қысқышымен жабдықталған. Өлшенетін кедергіге параллель қосылған осы кедергі өлшенетін кедергі мәні үлкен болған жағдайда, өлшем қателіктеріне әкеліп соғуы мүмкін. Ортадан тепкіш жылдамдық реттегіші логометрмен бірге іс жүзінде құарла көрсеткіштерінің генератор роторының айналу жылдамдығынан толық тәуелсіздігін қамтамасыз етеді. Мысал ретінде жерге қатысты екі сымды желінің оқшаулау кедергісін өлшеуді қарастырайық. Бұл ретті екі жағдай болуы мүмкін: Егер желіде кернеу жоқ болса, онда оқшаулау кедергісін мегомметрмен өлшеген дұрысырақ. Желіде кернеу болған жағдайда оқшаулау кедергісін өлшеу үшін вольтметрді қолданады.

а — кернеуі жоқ; б — кернеуі бар; в — тармақ пен кабель борні арасындағы оқшаулауды тесу орнын анықтауға арналған көпірлі тізбегі

Мегомметрмен өлшенген кедергі

Онда Ra, Rb — жерге қатысты А мен В сымдарын оқшаулау кедергісі. Өлшенген кедергі RАнемесе RВ,кедергісімен салыстырғанда аз, және егер өлшенген RВкедергісі қанағаттандыратын норма болса, онда жерге қатысты кез келген сымдар (RАжәне RВ)кедергісі сөзсіз нормаларды қанағаттандыратын болады. Сымдар арасындағы кедергілерді, тек RН жүктемесі ажыратылған жағдайда ғана өлшеуге болады. 9.8, б суретінде вольтметр арқылы кернеуі бар желіні оқшаулау кедергісін өлшеуге арналған схема көрсетілген. Оқшаулауды өлшеу үшін келесілерді анықтаймыз: Rv арқылы вольтметр кедергісін Raмен Rbарқылы — жерге қатысты А мен В сымдарының оқшаулау кедергісін белгілей отырып, вольтметрді А сымына қосу барысындағы В сымының оқшаулауы арқылы жүретін І1тогының өрнегін жаза аламыз:

В сымына қосылған вольтметрде А сымының оқшаулауы арқылы жүретін І2 тогының өрнегін жаза аламыз:

Ra мен Rv қатысты алынған екі теңдеуді шеше отырып, жерге қатысты А сымы оқшауының кедергісін:

және жерге қатысты В сымы оқшауының кедергісін табамыз:

Жерге қатысты сымдардың әрқайсысының оқшаулау кедергісінің мәнін табу үшін, вольтметрлер көрсеткіштерін қосу барысында санап, осы көрсеткіштерді берілген формулаларға қою керек. Жерге қатысты сымдардың оқшаулау кедергісі вольтметр кедергісімен салыстырғанда үлкен болса, онда RA мен RBкедергілері, сондай-ақ (9.4) пен (9.5) өрнектеріндегі UA мен UBкернеу түсулері арқылы жүретін токты елемеуге болады. Сонда осы өрнектер қарапайым түрге ие болады:

Кабель оқшауы, тармақ пен броня арасындағы кабель тесілгенде, тармақтар арасындағы кабель тесілгенде, кабель тармағы үзілгенде бүлінуі мүмкін. Кабельдің электр желісінің басқару пультінен кабельдің бүлінген орнын анықтау үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Осы мақсатта көпірлінің екі иінін құрайтын екі тармақтан тұратын ілмегі бар дара көпірлілер жиірек пайдаланылады. Мысал ретінде 9.8, в суретінде тармақ пен кабель броня арасындағы оқшаулаудың тесілу орнын анықтауға арналған көпірлі тізбегінің схемасы берілген. Дұрыс және бүлінген А мен Б тармақтарының ұштары қысқарады. Сонда R1 мен R2 кедергілері дүкендері, Rx кедергісі мен 2R1- Rx (R1— бір тармақтың кедергісі) кедергісі құраған көпірлі пайда болады. Көпірлі тепе-тең болған жағдайда (R1/R2 реттеу арқылы) біз келесіні аламыз:

Сонда

онда lx — өлшем көпірлісінен бүлінген жерге дейінгі арақашықтық; s— сым қимасы; p — меншікті кедергі. Егер кабель қимасы ұзындығы бойынша бірдей болса, онда (9.6) формуласына Rxпен R1орнына lx мен l қоюға болады. Онда

Индуктивтілікті өлшеу көпірлері. Сыйымдылық пен индуктивтілікті өлшеу негізінен ауыспалы ток көпірліллерінің көмегімен жүргізіледі. Олар қарапайымдылық салыстырмалы болған жағдайда, жоғары нақтылықты, сезімталдықты қамтамасыз етеді. Шарғылар индуктивтілік пен сапалылығын өлшеу үшін, 9.9-суретте көрсетілген схемалар қолданылады. 9.9-сурет, а схема сапалық аз болғанда (Q< 30), ал 9.9-сурет, б схема сапа жоғары болғанда (Q> 30) пайдаланылады. Индуктивтілігі Lx және кедергісіRxөлшенетін шарғы көпірлінің бірінші иініне, ал үлгі конденсаторыС4 мен ауыспалы резистор R4— қарама қарсы иінге қосылады. Тағы бір ауыспалы элемент R3 резисторы болып табылады. R4 резисторын С4 үлгілік конденсатормен не параллель (9.9-суретке қараңыз), не тізбекті (9.9-сурет, б қараңыз)қосуға болады. Қуаттау иіндердің кешенді кедергілерінің теңдігіне сәйкес (Z1Z4= Z2Z3) Gауыспалы ток көзінен беріледі. 9.9-сурет, а үшін көпірлі тепе-теңдігі шартын жазайық:

онда ю — қуат кернеуінің жиілігі; j— кешенді кедергінің жалған құрамдаушысының көрсеткіші; R2—R4— көпірлі иіндері. Теңдеудің шынайы және жалған құрамдаушыларын бөлу келесі қатынастарға әкеледі:

(9.7) мен (9.8) теңдеулеріне жиілік кірмейді, демек, тіпті қуаттау кернеуі қисығы таза синусоидальді болмаса да,

а — сапалылық төмен болғанда; б — сапалылық жоғары болғанда; в — сыйымдылықты өлшеуге арналған көпірлі схемасы көпірліні теңестіруге болады. Шарғы сапалылығы мына формула бойынша анықталады:

Qx =ɷLx/Rx = ɷС4Я4.

Қуаттау кернеуінің ῳ тиянақталған жиілігі мен мен С4 тұрақты сыйымдылық барысында R4 резисторының ауыспалы тогының шәкілін Qx сапалылық тәндерімен градустауға болады. 9.9, б суретте берілген көпірлі схемасына тепе-теңдіктің келесі талаптарына сәйкес:

Qx = ɷLx/Rx = 1/(ɷC4R4).

Сонымен, R4 ауыспалы резисторының шәкілін қайтадан Qx сапалылық мәндеріне градустауға болады. (9.10) мен (9.11) қатынастарына Rx пен Lx үшін жиілік кіреді, сондықтан көпірлі жиілікке тәуелді болып табылады. Тепе-теңдік тек қуаттау кернеуінің кейбір жиілігі ю барысында ғана орын алады. Егер оны өзгертсе, онда тепе-теңдік бұзылады. Сыйымдылықты өлшеуге арналған көпірлілер. Сыйымдылықты өлшеу барысында үлгілік С3 конденсаторы мен ауыспалы R2мен R4 бар схема пайдаланылады (9.9-суретте). Осы схемада зерттелетін конденсатор Сх сыйымдылығы мен Rx белсенді кедергісін тізбектеп қосу арқылы берілген (ауыстырылған). Rx енгізу конденсаторда жоғалтулардың болуына байланысты. Қуаттау G ауыспалы тогы көзінен болу керек. Тепе-теңдік шартының түрі келесідей

Конденсатордағы жоғалтуларды, ауыстырудың тізбектелген схемасы жағдайында Rx қатынасымен байланысты tg5 жоғалтулары бұрышының тангенс мәнімен сипаттау қабылданған

tg δ = ɷCxRx. (9.12) мен (9.13) талаптарын ескере отырып, осы қатынасты келесідей жазуға болады:

tg δ = ɷR3C3.

R4 пен R3 ауыспалы резисторларын Cxсыйымдылық бірліктері мен tgδ мәндерінде градустауға болады. 100 және 1 000 Гц ауыспалы тогының көпірлі қуаттау кернеуінің жиілігі жиірек қолданылады. Одан да жоғарырақ жиіліктерде әртүрлі паразиттік байланыстар байқалады. Кедергі, индуктивтілік пен сыйымдылықтарды өлшеуге арналған көпірлілерді көбіне бір құралға сыйдырады. Осындай құралдар әмбебап өлшем көпірлілері деп аталады. Олар индуктивтілікті микрогенри үлесінен мыңдаған генриге дейін, сыйымдылықты – пикофарадтың жүздеген үлесінен мыңдаған микрофардтарға дейін өлшеуге мүмкіндік береді. Өлшемнің салыстырмалы олқылығы пайыздың жүздеген үлестерінен артық болмауы мүмкін.

Кез келген заманауи радиоэлектронды құрылғы жартылай өткізгіш элементтер: диодтар, транзисторлар мен интегралды схемалар базасында құрылады. Осы элементтердің барлығының сипаттамалары төлқұжаттық деректер түрінде беріледі. Алайда, нақты сипаттамалары іс жүзінде төлқұжаттық деректермен сәйкес келмейді. Сондықтан, әзірлеушіде анықтамалық деректер болмаса немесе ол оның қоластындағы жартылай өткізгіш элементтер туралы нақтырақ мәлімет алғысы келсе, онда қажетті өлшемдерді өз күшімен жүргізіп, олардың ең маңызды параметрлерін анықтау керек. Алдымен омметрлер көмегімен диодтар мен тарнзисторлардың дұрыстығы тексеріледі. Келесі кезең диодтар мен транзисторлардың және интегралды схемалардың белгілі бір параметрлерін өлшеу, атап айтқанда:

Диодтардың жарамдылығын тексеру кезінде тесіп өту кернеуін шамадан тыс асырып жібермеу үшін, Е = 1,5...2,0 В төмен вольтті батареялы омметрді қолданған жөн. Күштік және нүктелік диодтар үшін бұл шарт міндетті емес, себебі Uөңд> 10 В, стабилитрондар үшін Uөңд> 10 В. Алайда АЖЖ-диодтар үшін Uөңд< 1 В және олардың жарамдылығын Е> 1,5 В шартымен есептеудің нәтижесінде Лөңд-нің көрсеткіштері тым төмен болуы мүмкін немесе ұзақ уақыт бойы өлшеу нәтижесінде, олардың тесіліп қалуы мүмкін. Сондықтан тексерудің мұндай әдісі АЖЖ-диодтар үшін жарамайды. Сондай-ақ, бұл шарт тунельдік диодтарға да қойылады, олар үшін Uөңд= 0. Яғни, омметрдің тура және кері бағыттарды көрсететін көрсеткіштері анық байқалмайды деуге болады.

Транзистордың жарамсыздығын тексеру үшін, кернеуі 10В-тан аспайтын батареялы қарапайым омметрді де қолдануға болады. Бұл жағдайда, омметрдің бір қысқышын триодтың базасына, ал екіншісін – эмиттер мен коллекторға кезек-кезек қосу керек. Егер де триод базасына омметрдің оң қысқышы қосылған болса, онда р—п—р типті жарамды триод үшін екі өлшем де 0,1-5,0 МОм аралығындағы кедергі мәндерін көрсетуі тиіс. Әдетте эмиттерлік ауысудың кері кедергісі коллекторлыққа қарағанда артығырақ болады. Егер де кедергілердің біреуі берілген диапазонның төменгі шегінен біраз төмен болатын болса, онда бұл триодтың жарамсыздығын көрсетеді (мәселен, триод ауысуларының бірі тесіліп қалған). Полярлық ауысқанда (омметрдің теріс қысқышы триод базасына жалғанған), көрсетілген өлшемдердің екеуі де бірнеше немесе оншақты омды көрсететін кедергі шамасын көрсетуі тиіс. Егер де ауысулардың біреуінің кедергісі қажетті шамадан көп болатын болса, онда триод жарамсыз болып есептеледі (мәселен, шалаөткізгіш пен металл электрод арасындағы түйіспе бұзылған). Аталған өлшемдерден бөлек, эмиттер мен коллектордың арасындағы кедергіні де тексерген жөн. Егер де эмиттерге омметрдің оң қысқышын жалғайтын болса, онда жарамды деп танылған жазықты р—n—р-триодындағы аталған электродтар арасындағы кедергі 10 кОм мен 1 МОм төңірегінде болуы керек. Полярлық ауысқанда эмиттер мен коллектордың арасындағы кедергі әдетте бірнеше есе көп болады. Егер де өлшенген мәндер көрсетілген шектен асып кетсе, триодтың жарамсыз болғаны. Болмашы кедергілер әдетте ауысулардың тұйықталғандығын білдірсе, ал үлкен кедергілер түйіспелердің бүлінгендігінен хабар береді. Жоғарыда айтылып өткен өлшеу тәсілдерінің көмегімен, триодтың сағақ схемасы белгісіз орналасқан жағдайында өткізгіштердің қайсысы коллекторға немесе эмиттерге сәйкес келетіндігін анықтауға болады (негізгі электродтың орналасуы әдетте белгілі болады). Омметр ең әлсіз кедергі көрсеткенде, омметрдің оң қысқышына қосылған электрод эмиттерге тиесілі болып табылады.

Диодтағы кернеудің тура төмендеуін 10.1, а суретінде көрсетілген схема бойынша өлшейміз. Сыналатын диод арқылы тура ток Іт жүргізіледі. Ток генераторының ТГ ішкі кедергісі едәуір үлкен болғандықтан, ол диодтардың ауысуы кезінде өлшеу тәртібінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп отырады. Тізбектің өлшеушіжәне ток тармақтарының бөлінуі жеткізуші өткізгіштердің кедергісінің әсерінен өлшем қателерін азайтуға мүмкіндік береді. Кернеудің тура төмендеуін 1,0 дәлдік класының тұрақты ток вольтметрімен өлшейді. Кей жағдайларда, цифрлық вольтметрдің көмегімен аса дәл өлшемдер де жүргізіледі. Схеманың маңызды бөлігі – диодтарды өшіру кезінде З вольтметрді шамадан артық жүктелуден қорғау болып табылады. Ол үшін, тізбекте тура ток пайда болғаннан кейін ғана, ажыратқыштың көмегімен вольтметр диодқа жалғанады. Ток генераторының қажетті ішкі кедергісін төмендегі формула арқылы анықтауға болады:

мұндағы ΔUпр – кернеудің тура төмендеуінің номиналды мәннен ауытқуының рұқсат етілген ең үлкен мәні; ΔІпр – тура токтың номиналды мәннен ауытқуының рұқсат етілетін ең кіші мәні; rд – диодтың жұмыс нүктесіндегі дифференциалды кедергісі. Мәселен,Д220 диодындағы кернеудің тура төмендеуін өлшегенде, ΔІпр = 0,5 мА, ΔUпр = 0,5 В, rд = 3 Ом деп аламыз. Кедергінің қажетті мәні 3 %-ды құрайды.

Әлсіз токтарға өлшеу жүргізу керек болған жағдайда, көбіне тұрақты ток күшейткішінің көмегімен біртіндеп күшейту арқылы тұрақты токты айнымалы токқа айналдыру әдісі қолданылады. Электромеханикалық релелі түрлендіргішін

10.1 сур. Диодтар мен транзисторлардың р—л-ауысуындағы ток пен кернеуді өлшеуге арналған схема:

а — кернеудің тура төмендеуін өлшеу; б — кері токты өлшеу қолдана отырып, әлсіз токтарды өлшеудің ең қарапайым тәсілі 10.2 суретінде көрсетілген.Мысал ретінде транзистордың коллекторлық ауысуының кері тоғын өлшеу көрсетілген. 10.2 суретінде коллекторға тұрақты кері кернеу жіберіліп тұр; біртіндеп негізгі өткізгішпен ток алу резисторы R қосылған. Ток алу резисторының өлшенетін токқа пропорционалды кернеуі электронды күшейткіштің У кірісіне беріледі. Ток алу резисторы ара-арасында реле түйіспелерімен Р тұйықталады. Ең қарапайым деген жағдайда, реле 50 Гц жиілігіндегі кернеумен басқарылады. Күшейткіштің кірісінде айнымалы сигнал туындайды, оның амплитудасы өлшенетін токқа пропорциналды болады. Алдымен өлшеу аппаратурасын калибрлеу керек. Ол үшін тұрақтандырылған қорек көзінен алынатын калибрленген токты ток алу резисторы арқылы жүргізеді. Сондай-ақ, күшейткіштің сезгіштігі көрсеткіштер калибрленген токқа сәйкес болатындай етіп реттеліп отырады. Кері токтарды өлшеушінің сезгіштігі R-дың артуымен қатар артып отырады да, жоғарғы жағы келесі шарттармен шектеледі:

Жоғарыда сипатталған әдісте қолданылатын өлшеуші аспап бүкіл шкала бойынша 10-7Аең жоғарғы сезгіштік қасиетке ие.

рст транзистор базасының токты жеткізуінің статикалық коэффициентін өлшеу әдісін қарастырайық. Ол үшін транзисторды схема бойынша жалпы эмиттерге жалғап, коллекторға қажетті кернеуді жібереді. Әрі қарай коллектор тоғы берілген мәнге жеткенше, база тоғын арттыра береді. Содан соң база тоғын өлшеп, рст-ныформула бойынша анықтайды

Едәуір қуат шығаратын мұндай өлшемдер жүргізу барысында тұрақты токты пайдалану белгілі бір машақаттарға әкеліп соғады. Олардың алдын алу үшін транзистордың статикалық параметрлерін оның импульстік режимде жұмыс істеп тұрған кезінде өлшеу керек.

а — ток алу резисторымен; б — ток алу резисторынсыз рст-ны анықтау үшін екінші импульстік вольтметр қолданылады, калибрлеуді жүргізу үшін ол алдымен ауыстырып-қосқыштың П көмегімен 1 күйінде ток алу резисторына жалғанады. Содан соң ауыстырып-қосқыш 2 күйіне келтіріледі (өлшеу). Бұл ретте, өлшеу құралы базаның тоғына пропорционалды кернеуді өлшейді:

Бұл өрнек шығыс құралының тікелей βст мәндерінде градусталуы мүмкін екендігін көрсетеді. Импульстің ұзақтығы £и транзисторды қосудың өтпелі процесінің ұзақтығынан бірнеше есеге асып түсуі керек. Бұл шартты төмендегідей теңсіздік түрінде жазып көрсетуге болады:

Дегенмен, қысқа импульсті генератордың импульстерінің ұзақтығы транзистордың тұрақты жылулық уақытынан едәуір аз болғаны абзал, себебі шығып жатқан қуаттан транзисторды қыздыру өлшеу нәтижелерін бұрмаламауы керек. Әдетте қуатты транзисторларды өлшеу кезіндегі импульстердің ұзақтығы 1 мс < Д < 15 с шартына сәйкес болуы тиіс.

мұндағы R2— кедергі; к — тұрақты коэффициент. 10.3, б суретіндегі Ек коллектордағы кернеуді; С — конденсаторды көрсетіп тұр. Жоғарыда көрсетілген теңсіздіктен байқайтынымыз (10.1), өлшеу құралын (βст + 1) мәндерінде градустауға болады. Мұндай схеманың көмегімен транзистор параметрлерін өлшеудің аса жоғары дәлдігіне қол жеткізуге болады (жиынтық қателік 5%-дан аспайды). Транзисторлардың параметрлерін қанықтыру режимінде өлшеуді (кернеу коллектор — эмиттер Uк.нас және кернеу база — эмиттер Uk.нас)10.4 суретінде көрсетілген схеманың көмегімен жүргізуге болады. Мұнда R1және R2 кедергілерін айтарлықтай үлкен қылып алады, ол транзисторларды ауыстырғанда токтарды өлшеу режимі 1б және 1к өзгеріссіз қалуы үшін жасалады. Көрсетілген кедергілердің шамалары төмендегі шарттардан таңдалады:

10.4-сур. ик.нас және иб.нас қанықтыру кернеулерін өлшеуге арналған схема

р—n-ауысуларының зарядтық сыйымдылықтары, әдетте, ауысуға тұрақты кері ығысу берілген режимде өлшенеді. р—n-ауысуларының сыйымдылықтарын өлшеудің Осы таңдағы әдістері зарядтық сыйымдылық 100 Гц дейінгі жиілікке тәуелді болмайды деген болжамға негізделеді. р—n-ауысуларының сыйымдылықтарын өлшеу үшін үш түрлі әдіс қолданылады: резонанстық пішіндемедегі ауысу әдісі; сыйымдылықты-омдық бөлгіш әдісі; көпірлік әдіс.

Алдымен конденсатордың күйін өлшеу нысаны болмағандағы пішіндеме күйіне сәйкестендіріп бекітеді. Содан соң өлшенетін аспап жалғанады, тұрақты ток бойынша қажетті режим қойылады, Мұндағы Uб.насmax—база — эмиттер максималды кернеуі; Ікmіn— базалар тоғының минималды мәні; Uк.насmax—коллектор — эмиттер максималды кернеуі; Ukmіn—коллектор тоғының минималды мәні.

Скал конденсаторының көмегімен пішіндемеде резонанс тудырып, сыйымдылықтың жаңа мәнін шкала бойынша белгілейді. Шкала көрсеткіштерінің екі мәнінің әр түрлі болуы сыйымдылықтың табылуы қажет көлемін береді. Мұндай өлшеу әдісінің артықшылығы – өлшеуді жүргізу тәртібінің қарапайымдылығы.

мұндағы Rгн— кернеу генераторының белсенді ішкі кедергісі; ω — жұмыс жиілігі; Cmax— өлшенетін сыйымдылықтың максималды мәні. Өлшеуші сызықтық шкалаға ие, ол кез келген қолайлы көбейткіш коэффициентті пикофарадтарда тікелей градустала алады. Сыйымдылықты өлшеудің сыйымдылықты-омдық бөлгіш әдісінің кемшін тұстары көбіне электрондық вольтметрдің амплитудалық сипаттамасының бейсызықтығы мен өлшеуші корпусының зиянды сыйымдылығын дұрыс есепке алмаумен анықталады. Әдеттегі шектік қателік шамамен ±10%-ды құрайды, бірақ қажет болған жағдайда оны ±3... 5 %-ға дейін төмендетуге болады. Көпірлік әдіс, әдетте, шалаөткізгішті аспаптардың сыйымдылықтарын зертханаларда өлшегенде қолданылады. Өлшеудің көпірлік әдісіне негізделген өлшеу қондырғылары әмбебап болып келеді, мәселен олар үлкен тізбекті кедергілер болғанда немесе тұйықтағыштың өткізгіштігі айтарлықтай күшті болғанда сыйымдылықты анықтауға мүмкіндік туғызады. Арнайы көпірлік өлшеу схемалары сыйымдылықты өлшеудің өте жоғары дәлдікпен өлшеу мүмкіндігіне ие (олардың қателігі ±0,1% немесе одан да аз болады).

Максималды тік импульстік кернеуді Uпр.имп max және орнату уақытын туст өлшеуге арналған схема 10.6, α суретінде көрсетілген. Сыналатын диодқа импульстік токтың генераторынан ГТ тура токтың импульстері жіберіледі. Өтпелі үдеріс кезіндегі диодтағы кернеуді өлшеу және уақыт аралықтарын есептеуді өлшеуші құрылғының ӨҚкөмегімен жүргізеді, әдетте ол үшін осциллограф қолданылады. Бұл ретте ең үлкен қиындықты тудыратын нәрсе – тура ток импульсінің айтарлықтай күшті шебі. Uпр.имп maxжәне уст параметрлері ток импульсінің шебі біртіндеп қысқарып жатқанда өлшенеді (өзге де тепе-тең жағдайларда). Өлшенетін параметрлер шептің ұзақтығына тәуелді болмаған жағдайда оны тиімді деп қабылдауға болады.

Өлшеудің әдістемелік қателігінің негізгі көзі Uпр.имп max а және б нүктелері арасындағы тізбектің индуктивтілігі, сондай-ақ сыналатын диодтың өзінің индуктивтілігі болып табылады (10.6, а сур.қараңыз). Өлшеу қателігінің бұл бөлігін эксперименттік түрде бағалау үшін арнайы макеттің көмегіне жүгінуге болады, аталмыш макет шалаөткізгішті кристалл орналасатын жерде орныққан қысқа тұйықталу диодының корпусынан тұрады. Өлшеу қателігін азайту тұрғысынан қарағанда, тура ток импульстерінің қуыстылығын таңдау маңызды болып табылады. Іс жүзінде импульстердің қуыстылығы 100-1000 аралығында таңдалады. Мұндайда туындайтын қателік қуыстылықтың бірнеше мәндеріне арналған өлшеу нәтижелерін салыстыру арқылы эксперименттік жолмен бағаланады. Uпр.имп maxжәне уст параметрлерін өлшеудің жиынтық қателігі әдетте ±20 %-ды құрайды. Импульстік диодтардың кері кедергісінің қайта қалпына келу уақытын өлшеу схемасы 10.6, б суретінде көрсетілген. Үзіліс кезінде импульстер генераторы ИГ сыналатын диодтың тура бағытта Іпр токпен орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Импульс кезінде генератор белгіленген деңгейдегі жапқыш кернеуін туғызады. Қайта қалпына келу интервалын твосӨҚ өлшеуші құрылғымен өлшейді. Ең қарапайым жағдайда, мұндай өлшеуші құрылғы ретінде осциллографты қолдануға болады. Өлшеуші құрылғы жүктеме кедергісіне Rн жалғанады. Өлшеуші құрылғының кірісіндегі кернеу, диод арқылы өтетін ток секілді, уақытқа тәуелді. Мұндағы ең үлкен қиындықты туғызатын сәт – өтпелі кері ток Івос дейінгі өлшемдік деңгейге түскен кездегі қайта қалпына келу уақытының моментін белгілеп алу мәселесі туғызады. 10.7 суретінде өлшеуші құрылғы схемасының модификациясы бейнеленген, ол өлшеу шараларын жүргізуді айтарлықтай жеңілдетеді. Сыналатын диодқа импульстер генераторынан тура бағытта жылжыған ток импульсі беріледі. Импульстер генераторының теріс полярлық импульстері диодтың тура токтан кері токқа тез ауысуын қамтамасыз етеді. Д1 және Д2 қосалқы диодтары импульстер арасындағы үзілісте тұрақты ток тізбегін құрайды. Нәтижесінде кедергідегі кернеу Rн үзілісте нөлге тең болады да, осцилограммда шаманы есептеудің нөлдік деңгейі ІвосRнпайда болады. Д3 диоды мен Е3тұрақты кернеу көзінен тұратын қосалқы тізбек қайта қосқаннан кейінгі алғашқы сәтте кернеу қалдығын болдырмау қызметін атқарады. Тұрақты кернеу көзі Е3(1,5...2,0)ІвосRн шамасында таңдалып алынады.

10.7-суретінде көрсетілген схеманы қолданудың бірден-бір міндетті өлшемі – Д1, Д2 және Д3 қосалқы диодтарының төмен инерциялылығы болып табылады. Бұл диодтардың қайта қалпына келу уақыты, ең аз дегенде, өлшенетін мәннен твос біраз төмен болуы керек. Барлық әдістемелік талаптар мұқият орындалатын болса, осциллографты қолданғанда твос параметрін өлшеудің жиынтық қателігі 15...30%-ды құрайды.

10.8-суретінде тез әрекет ететін транзисторлардың сорылу уақытын өлшеуге арналған схема бейнеленген. Сыналатын транзистор тұрақты базалық токпен толтырылған.

Тез әрекет ететін транзисторларға қосалқы диодты қоймаса да болады. Қосалқы диод қажет болған жағдайларда, диодты 1 В шамасындағы жапқыш кернеуіндегі минималды сыйымдылықпен таңдалады. Диодтың сыйымдылығы, база қысқышынан «жерге» монтаждалатын зиянды сыйымдылық тәрізді, импульстік ток генераторының сапасын төмендетеді. Диод пен монтаж сыйымдылықтарының мөлшері төмендегі арақатынасты есепке ала отырып таңдалады:

мұндағы Сд —диод сыйымдылығы; См — монтаж сыйымдылығы; £р — базада жиналған зарядтың сорылу уақыты.

Бұғаттаушы сыйымдылық C3 төмендегі шарттан шығады

Уақыт өлшегіш есебінде осциллограф қолданып, fF-ты анықтағанда, жапқыш кернеудің пайда болу моментін экранда белгілеп отыру керек. Ауыстырып-қосушы импульстің пайда болу моментін дәл белгілеп алу үшін, екісәулелеі осциллографты қолданған жөн. Қарастырылған схемалық шешімдегі транзистордың ауыстырып-қосу уақытын өлшеудің шамамен алынған жиынтық қателігі ±10...30 %-ды құрайды.

Логикалық интегралдық тізбектер үшін техникалық көрсеткіштерге мыналар жатады: тез әрекет ету, тұтынатын қуат, кедергілерге төзімділік және жүктемелік мүмкіндік. Өлшеу жүйелерінің қандай да бір класын радиоэлектрондық аппаратурада қолдану өзіндік ерекше талаптармен тығыз байланысты. Транзисторлық-транзисторлық логика (ТТЛ) тізбектеріне арналған мұндай талаптар төменде көрсетілген:

сондай-ақ, жабылатын сигналдарға қатысты:

мұндағы Uвх.nmaxU1вых.п.mіn— сәйкесінше тізбек шығысындағы логикалық нөл мен логикалық бірліктің максималды және минималды мәндері; Uвх.nmaxU1вых.п.mіn— кернеудің кірістегі ашылулары мен жабылуларын сипаттайтын максималды және минималды кернеу. Беріліс сипаттамаларының талдауы көрсеткендей, элементтер параметрлерінің технологиялық шашырауы болмаса, пайдалану шарттарының логикалық тізбектер мен беріліс сипаттамасындағы ауыстырып-қосу бөліктеріндегі шектік кернеуге тигізетін әсері төмендегідей шарт орындалады:

мұндағы ил — логикалық айырым кернеуі.

Параметрлерді тиімді таңдаудың және логикалық тізбек схемасын шешудің критерийі – кедергінің екі түріне де қатысты максималды төзімділік, яғни

Максималды кедергіге төзімділікке қол жеткізу үшін, шекті беріліс сипаттамалары әр түрлі пішінде және әр түрлі орналасқанда, аймақтардың шекаралық нүктелерін, сондай-ақ элементтердің параметрлерін кедергіге қарсы төзімділікті барынша қамтамасыз ететіндей етіп, дұрыс таңдау керек. (10.2) және (10.3) формулаларының талдауы көрсеткендей, кедергіге төзімділік сипаттамасы схеманың кірмелік және шықпалық кернеулерімен анықталады, сондықтан кедергіге қарсы төзімділікке кепілдік болуы үшін тізбектің кірісінде берілген кернеуді бекітіп, оның шығысында кернеуді қадағалап отыру керек.

Uкір1 және Uкір2 шығыс кернеулеріне сәйкес кернеулерді Лог «0» және Лог «1» деп таңбалап алайық. Uкір1 кернеуі жүргенде өлшеу жүйесінен Ікір шығады. Өлшеу жүйесінің шығысында осыған ұқсас кернеу жүргенде, шығыс тізбегіне Ішығ.тогы шығады. Сәйкесінше, ашық күйдегі тізбектің шығыста Лог «0» -ға сәйкес жүктемелік мүмкіндігі төменде көрсетілген формула бойынша қарастырылған сипаттамалардың негізінде анықталады

Лог «1» күйіндегі тізбектің жүктемелік мүмкіндігі де дәл осындай тәсілмен анықталады:

(10.4) және (10.5) формулаларынан байқайтынымыз, тізбектің нақты жүктемелік мүмкіндігін тексеру үшін кірмелік және шықпалық кернеулерінің берілген мәндерінде кірмелік және шықпалық токтарын өлшеу керек. Шығыс сипаттамаларында шектік нүктелер тік аймақтарда орналасады, яғни шығыс кернеулері болмашы өзгерістерге ұшыраса,

Лог «0» және Лог «1» күйіндегі сәйкесінше Uкір.nmax, Uкір.nmіn, ишығ.птахг Uкір.nmіnкірмелік және шықпалық шектік кернеулері; ,— Лог «0» және Лог «1» күйіндегі сәйкесінше токтың кірмелік және шықпалық шектік сипаттамалары. токтар айтарлықтай шамаға өзгеруі мүмкін. Сондықтан өлшемдердің дәлдігін арттыру үшін, шығыс токтарын жіберіп, шығыс кернеулерді өлшейді (дәл осындай тәсілмен, диодтың вольт-амперлік сипаттамасының тік тармағының параметрлерін бақылау кезінде келіп түседі). Беріліс, кіру және шығу сипаттамаларының талдауы көрсеткендей, өлшеу жүйесінің кедергіге төзімділігі мен жүктемелік мүмкіндігінің кепілдіктерін қамтамасыз ету үшін, өлшеу режимін бекіту кезінде 10.1- кестесінде көрсетілгендей төрт бақыланатын параметрлерді өлшеу керек.

мұндағы ; , — Лог «0» және Лог «1» күйіндегі сәйкесінше тұтыну тогы. Тұтынылатын қуатты тексеру үшін және параметрлерін тізбек кірісіндегі сәйкес кернеулерде бақылау керек. Ауыстырып-қосу аймағында (U0 кір.nmax и U1 кір.nmіn мәндері арасында) ТТЛ схемасы үшін тұтынылатын токтың күрт өсуі байқалады. Бұл ауыстырып-қосу кезінде шығыс транзисторы да, сондай-ақ оның коллекторлық тізбегіне жалғанған транзистор да ашық қалатындықтан болады. Бұл сәтте транзисторлар арқылы өтпе ток импульсі өтеді. Өз кезегінде, бұл – тұтыну тогы кірмелік импульстердің қадағалау қызметіне айналуына алып келеді. Яғни, ТТЛ схемасына арналған қорек көздерін жобалау барысында, құрылғының жұмыс жиілігі артқанда тұтынылатын қуаттың артуын да ескеру керек. Жоғары жиіліктегі токтың тұтынылуын бақылау өте қиын. Сондықтан қосалқы параметрдің қысқа тұйықталу тогының 1к.з бақылауы да жүргізіледі, яғни «жерге» тұйықталатын шығыс тізбегінде және жабық шығыс транзисторында жүретін ток тексеріледі. ТТЛ тізбектеріндегі аппаратураның жоғары жиіліктегі жұмысын қамтамасыз ететін қорек көздерін таңдайтын кезде төмендегі теңсіздікті негізге алуға болады:

Іn + Ік.з>Іn(f=fmaІ)' Яғни өлшенген екі токтың қосындысы әрдайым шекті жиіліктегі тұтыну тогынан артық болады.

мұндағы tg° — сигналдың Лог «1» күйінен Лог «0» күйіне таралуының кідірісі; t°p — сигналдың Лог «0» күйінен Лог «1» күйіне таралуының кідірісі. Ауыстырып-қосу шегінің(1,5 В) деңгейінде өлшенетін берілген уақыт мәндері өтпелі үдерістің екі сатысынан тұрады:

Аппаратурадағы жүктеме сыйымдылығы жүктеме-схемалардың кіріс сыйымдылығы және баспа монтажы сыйымдылығымен анықталады; -— транзистор уақытымен сипатталатын іске қосу кідірісі;

Тез әрекет етуді қамтамасыз ететін параметрлер ретінде және тексеріледі. Орташа тез әрекет ететін ТТЛ тізбегі үшін ≤ 22 нс және ≤ 15 нс. (10.6) формуласына сәйкес ауыстырып-қосудың орташа уақыты tср< 18,5 нс-ты құрайды.

Параметрлерді бақылау әдістері И-НЕ қызметін атқаратын транзисторлық-транзисторлық логика тізбегінің үлгісінде қарастырып өтейік.

Барлық кірістерге бір уақытта Лог «1» кернеуін жіберу арқылы орындалатын функцияның бақылауы жүзеге асырылады. Негізінде, егер де ең болмағанда бір кіріске Лог «1» кернеуі тізбекті ашу үшін жеткіліксіз болатын болса, онда шығыста Лог «0» кернеуіне сәйкес келмейтін кернеу (өлшенген шама UabІX max –дан көп болмайды) орнатылады да, өнім берілген параметр бойынша бракқа шығарылады. ULІX логикалық бірлігінің шықпалық кернеуін өлшеу схемасы 10.9, б суретінде көрсетілген. Берілген параметрдің бақылауы қоректің минималды кернеуінде ток генераторымен берілетін І1шығ тогында туындайды, яғни ток Еп кернеу генераторымен беріледі. Шығыстағы Лог «1» режимін қамтамасыз ету үшін, ИС зерттелетін жүйенің барлық кірістеріне Лог «0»-ге сәйкес келетін кернеуді беру керек. Алайда, мұндай жағдайда кедергіге қарсы төзімділікке кепілдік берілмейді. Кедергіге қарсы төзімділікке кепілдік беру үшін, бақыланатын кірістердің біріне U0xmax мәніне сәйкес кернеу беріледі, яғни ол ГН1 кернеу генераторымен беріледі. Сондай-ақ, қалған кірістерге Лог «1» максималды мәніне сәйкес кернеу беріледі, яғни ол

ГН2 генераторымен беріледі. Орындалатын қызметті ГН1кернеу генераторына кірістерді кезек-кезек қосу арқылы қамтамасыз етіледі, әр қосқан сайын шықпалық кернеу өлшеніп отырады.

Қарастырылған мысалдан байқайтынымыз, логикалық тізбектің кедергіге қарсы төзімділігі 0,4 В құрайды, ал жүктемелік мүмкіндігі 10-ға тең. UΔ параметрін бақылау схемасы 10.11, а суретінде бейнеленген. Берілген параметрдің бақылауы әр кіріс бойынша кезек-кезек жүргізіледі. ГТ ток генераторы ІΔ шығушы тогымен беріледі де, тізбек кірісіндегі кернеу өлшенеді. Бұл параметр шылдырға қарсы диодтың ашық күйінде анықталатындықтан, өлшенетін кернеу теріс болады. Бұл параметр үшін ең тиімсіз жағдай – қорек кернеуі минималды (ол Еп кернеу көзінен беріледі) болатын және қалған кірістерге Лог «1» максималды мәніне сәйкес кернеу берілетін режим. 1к.з параметрін бақылау схемасы 10.11, б суретінде бейнеленген. Бұл параметрдің бақылауы кіріс тізбектің ортақ шинаға тұйықталғанында, одан өтетін токты өлшеуден тұрады. Бұл ретте микросхеманың барлық кірістері ортақ шинаға жалғанған.

10.11-сурет. Өлшеу жүйесінің қысқа тұйықталу тогы мен шылдырға қарсы диодтың кернеуін өлшеуге арналған схема:

а — UΔ параметрін өлшеу; б — 1к.апараметрін өлшеу

Ең тиімсіз жағдай қоректің максималды кернеуін беру арқылы жасалады.

микросхеманың типі мен оның қолдану шарттарына қарай таңдалады. Генераторлардан импульстерге қарай сигнал жіберілмейтін кірістер бұл өлшемде ГН кернеу генераторына жалғанған, оның мәні Лог «1» максималды мәніне тең етіп алынады. Орташа тез әрекет ететін ТТЛ интегралдық тізбектерінің қосу және ажырату кідірістері t°1зp ≤ 22 ж және t,0р≤15 нс құрайды. Берілген көрсеткіштерді есепке алатын болсақ, ауыстырып-қосудың орташа уақыты tзср ≤ 18,5 нс болады. Бұл ретте, кірмелік импульстің параметрлері мынадай болады: амплитудасы 3 В, импульстің ұзақтығы 100 нс, импульстердің өту жиілігі 1 МГц, импульс шептері 10 нс.

Өлшемдерді автоматтандыру көп мөлшердегі өлшенетін параметрлерді тез өңдеуге, өлшемнің дәлдігіне қойылатын талаптар мен олардың тез әрекет етуіне (оператордың үлкен көлемдегі ақпаратты қабылдап, өңдеу мүмкіндіктері шектеулі болғанда) мүмкіндік береді және, сәйкесінше жұмыстың көлемі мен өлшем процестеріндегі оператордың рөлін азайтады. Цифрлық ӨҚ жасауға өтудің нәтижесінде, микропроцессорларды пайдалана отырып авмоматтандырылған өлшеу жүйелерін құрастыру мүмкіндігі пайда болды. Автоматтандырылған өлшеу құралдары деп цифрлық техниканың негізінде жасалған икемді өлшеуші жүйелер (ИӨЖ) мен бағдарламалауға көнбейтін автономдық аспаптарды айтады. Бағдарламалауға көнбейтін автономдық аспаптар қатаң бағдарлама бойынша жұмыс істейді, олар тізбек сипаттамалары мен сигналдарының белгілі бір параметрлерін өлшеуге арналған. Бұл аспаптарда өлшеу операцияларының бір бөлігі ғана, мәселен, кірме сигналдың полярлығын анықтап, өлшеу шектерін белгілеу секілді операциялар ғана автоматты түрде орындалады. Икемді өлшеуші жүйелер әр түрлі физикалық шамаларды өлшеп, өлшем режимдерін алмастыру үшін жүйенің күйін бағдарламалық тәсілмен өзгертуге мүмкіндік береді. Бұл ретте, өлшеу жүйесінің аппараттық бөлігі өзгеріске ұшырамайды. Құрылымдық құрылысы бойынша ИӨЖ интерфейстік, микропроцессорлық және компьютерлік-өлшеу түрлеріне бөлінеді. Интерфейстік ИӨЖ-нің ең қуатты түрлеріне ақпараттық-өлшем кешендері жатады, олар компьютердің бір өлшеу жүйесіне өлшеу аспаптары мен ақпаратты бейнелеу құрылғысын арнайы көпөткізгішті магистральдің көмегімен жалғау арқылы құрылады. Компьютер мен барлық өзге түйіндер арасындағы байланыс пен олардың үйлесімділігі аппараттық, бағдарламалық және конструктивтік құралдардың көмегімен қамтамасыз етіледі. Компьютердің өлшеу құралдарымен немесе өзге де сыртқы жүйелермен түйіндестіру құрылғысын интерфейс деп атайды. Кейде бұл ұғымның аясында автоматтандырылған жүйенің ПҚ (программалық қамтым) да қамтылып жатады. Әдетте ақпараттық-өлшеу кешендерінде ортақ магистральға жалғанған стандартты құрылғылар (модульдер) мен стандартты интерфейстер қолданылады. Бұл ретте жаңа метрологиялық мәселені шешу үшін модульдердің бір бөлігін – ПҚ мен ақпараттың көздерін немесе қабылдағыштарын алмастырса, жеткілікті. Микропроцессорлық ИӨЖ-де барлық түйіндер тікелей микропроцессор магистраліне жалғанады. Орнатылған микропроцессорлар сервистік операцияларды жүзеге асырады, әр түрлі өлшеу режимдерін қамтамасыз етеді және сигналдың немесе тізбектің бірқатар параметрлерін анықтайды. Мұндай аспаптардың жұмысы есте сақтау құрылғысына орнатылған бағдарламаларға сәйкес орындалады. Қазіргі таңда көптеген өлшеу жүйелерінде дербес компьютерлер қолданылады. Бұл ең алдымен, компьютердің өлшеу жүйелерін барынша икемді қыла алатын қабілетімен тығыз байланысты, себебі қолданушы оның ПҚ-ын өзі-ақ оп-оңай ауыстыра алады. Компьютерлік-өлшеу ИӨЖ-лері дербес компьютердің өлшеу, өңдеу, есептеу және басқару құралдарын өз шинасында біріктіріп тұрады.

Микропроцессор орнатылған цифрлық өлшеу аспабының құрылымдық схемасы 11.1-суретінде көрсетілген. Мұндай аспаптың нақты мысалы ретінде цифрлық ваттметрді, уақыт аралықтарын өлшейтін өлшегішті және т.б. атауға болады. Мұндай аспаптың жұмысы төмендегідей ретпен жүреді. Клавиатурада режимді орнату өрісі, цифрлық мәліметтер өрісі мен шифраторлар орналасқан.

ЖЖҚ — жедел жадтау құрылғысы Режим өрісінің көмегімен өлшеу режимі мен өлшенетін шама беріледі. Өлшеу диапазоны цифрлық клавиатураның көмегімен енгізіледі. Клавиатурадан берілетін сигналдар шифратордың көмегімен кодқа айналады да, деректер шинасына келіп түседі. Режимді орнатушы ішкі бағдарлама микропроцессоры клавиатурадан түскен деректерді ТЖҚ тұрақты жадтау құрылғысының константаларымен салыстыра отырып, ЦАТ-ға (өлшемнің шегін қамтамасыз ету үшін), мультиплексорға (кірме каналды қосу үшін) басқарушы кодтар жазып шығарады, т.б. Клавиатурадан енгізілетін ақпарат бір уақытта дисплейге шығарылу үшін жеткізіледі. Енгізілген деректердің дисплейге шығуын клавиатурадағы жазулармен сәйкестендіру керек, ол үшін дисплейде көрініп тұратын, ТЖҚ-ға енгізілген деректердің кодтарын символдарға айналдыратын бөлігін бағдарламалау керек. Аспаптың жұмыс режимін бағдарламалаудан бөлек, кіру деректерін талдау жұмысы енгізілген деректердің бақылауын да құрауы мүмкін (синтаксистік бақылау, бастапқы деректердің толықтығын бақылау, т.б.). Негізі өлшеу режимі «іске қосу» командасының қосылуымен басталуы керек (жергілікті басқаруда – клавиатурадан, қашықтықтан басқаруда – интерфейстік шинадан). АӨА-ға құрылған код микропроцессорға келіп түседі, онда бағдарлама бойынша өңдеу және қосымша параметрлерді есептеу жүргізіледі. Кодтың АӨА-дан микропроцессорға жіберілуі АӨА-дан сұратылған сәттерде үзіліс режимдерінде де, сондай-ақ АӨА-ға адрестелетін регистр есебінде жүгінгенде де (әсіресе, АӨА микропроцессордан іске қосылған режимде жұмыс істеп тұрғанда) орындалуы мүмкін. Аспаптың жұмыс өнімділігі мен қателігін түзету туралы ақпаратты алу үшін, микропроцессор деректер шинасы арқылы мультиплексорға АӨА-ға қосылатын, орнатылған стандартты өлшем кодын жібереді (цифрлық вольтметр жағдайында – тірек кернеуі). Стандартты өлшемге сәйкес келетін АӨА-дан түскен код микропроцессорға келіп түседі де, ТЖҚ-ның константасымен салыстырылады. Аспапты калибрлеудің келесі кезеңіне дейін өлшеу параметрлерін есептеуге қатысатын сәйкес түзету есептеледі. Мұндай құрылымды аспап өзге өлшем түрлеріне (ұқсас) оңай ауыса алады. Ол үшін ТЖҚ-ны (бағдарлама мен константаны, режимдер туралы кіру деректерінің интерпретациясын қоса) мен клавиатураны (өлшеу параметрлерінің құрамы, яғни аспаптың түрі өзгертілетін болса) алмастырса жеткілікті. Мультиплексорды аспаптың кірісіне жалғау сигнал параметрлерін бірнеше кірістерден өлшеуге, яғни кешенді (көп параметрлі) өлшемдер жүргізуге мүмкіндік береді.

Қорғаныс өнімдерін стандарттау бойынша жұмыстарды жүргізудің заңнамалық базасы ТРФЗ және 1995 жылдың 27 желтоқсанындағы №213-ФЗ «Мемлекеттік қорғаныс тапсырысы туралы» және 1994 жылдың 13 желтоқсанындағы №60-ФЗ «Федералдық мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнімдерді жеткізу туралы» (өзг. мен толық.) Федералдық заңы болып табылады. Стандартты өлшеу құралдарын (вольтметрлер, осциллографтар, спектр анализаторлары, генераторлар, және т.б.) виртуалды аспаптар жүйесіне алмастыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бірнеше аспаптар бір уақытта бір дербес компьютерге қосыла алады. Микропроцессорлы аспаптармен салыстырғанда, КӨЖ-нің айрықша артықшылықтары мен ерекшеліктеріне мыналар жатады: Жалпы жағдайда КӨЖ тізбекті немесе параллельді архитектура бойынша құрастырылуы мүмкін.

Бұл жүйеде сигналдардың түрленуі зерттелетін сигналдың көзі орналасқан жерде жергілікті күйде жүргізіледі, бұл өлшенетін нысанның сигналдарын сандық формада жеткізуге мүмкіндік туғызады. 11.2-суретінде КӨЖ жалпыланған құрылымдық схемасы көрсетілген, ол тізбекті және параллельді құрылымдық архитектураның екеуін де бейнелеп тұр. КӨЖ-нің жекелеген элементтері арасындағы өзара әрекеттестік дербес компьютердің ішкі шинасының көмегімен іске асырылады, дербес компьютерге оның сыртқы құрылғыларымен (дисплей, сыртқы жад, принтер) қатар, коммутатор, АӨА және кернеу мен жиілік өлшемін бағдарламамен басқаратын үлгілік блоктан тұратын өлшеу схемасы да жалғанады. ЦАТ-тың көмегімен басқарушы аналогтық сигналдарды жасап шығаруға болады. Интерфейстік модуль ИМ өлшеу аспабын аспаптық интерфейстің магистраліне жалғайды. Коммутатор сыртқы датчиктерден жүйенің түйіндеріне аналогтық кернеулердің жіберілуін қамтамасыз етеді. Қарапайым КАҚ-лар дербес компьютердің бір тақтасында орналаса алады. КӨЖ-нің аса күрделі құрылымдары да кездеседі, оларда белгіленген бағдарламаға сәйкес өлшеу мәселесін шешу бойынша қажетті өлшеу элементтері коммутацияланады, яғни жүйені құру архитектурасы өзгереді. КӨЖ элементтерінің бірі – кернеу мен жиілік өлшемдерін бағдарламамен басқаратын үлгілік блок.

Кернеудің кіріктірме стандартты өлшемдері есебінде КӨЖ-де көбіне стабилитрондар қолданылады, олардың кернеуінің температуралық коэффициенті шамамен 2 • 10-5 құрайды. Тірек кернеуін тұрақтандырудың ең тиімді тәсілі – стабилитрондар блогын термостаттың көмегімен белгілі бір температурада ұстау болып табылады. Термостат элементтер температурасын шамамен 0,1 °С-тан төмен болмайтын тұрақтылықпен 30 °С-та ұстап тұрады. Мұндай схеманың кемшіліктеріне термостаттың айтарлықтай ұзақ уақыт қызып тұруы (30 мин), сондай-ақ термостатты қосқандағы температураның өте қатты құбылатындығы жатады. Температуралық айырмалар стабилитрондардың ескіру процесін жеделдетіп жібереді, яғни олардың ұзақ уақыттық тұрақтылығын да төмендетеді деген сөз. Қазіргі таңда КӨЖ-де элементтердің температуралық тұрақсыздығын бағдарламалық әдістермен ескеру мүмкіндігі бар.

Қазіргі таңда АӨА-ның кең қолданысқа ие болуы және олардың жоғары сұранысы бірқатар метрологиялық және эксплуатациялық сипаттамалармен түсіндіріледі, ондай сипаттамаларға мыналар жатады: жоғары дәлдік (қателік 0,001%-ға дейін ғана) және сезгіштік (10-8 дейін), аспап көрсеткіштерінің пайдалануға беру шарттарынан аз ғана тәуелді болуы, қуаттылығы төмен бастапқы сигнал түрлендіргіштерін пайдалану мүмкіндігі, бір уақытта бірнеше шаманы өлшеу мүмкіндігі, құжатталған ақпаратты алу мүмкіндігі. Бұл көрсеткіштер компенсациялық өлшеу әдісінің қолданылуымен, инерциялығы төмен және шығу қуаттылығы жоғары жетілген электрондық құралдарды қолданумен, АӨА түйіндерінің схемасының қандай да бір күрделілігімен, өлшеу параметрлерінің объективті есептелуін қолданумен қамтамасыз етіледі.

БҚ бақылағыш жүйенің жұмыс істеу принципі Ux өлшеу шамасына салыстырмалы түрде жасалады, ол ТҚ түзету құрылғысы өндіретін ик өтелетін шамасымен БТ бастапқы түрлендіргіштен келіп түседі. Бұл шамалардың әртүрлілігі AU = U1 күшейтіліп, РҚ реверстік қозғалтқышқа беріледі, ол ТҚ түзету құрылғысына Р редуктор арқылы әсер ету арқылы ШҚ шығу құрылғысының жұмысын қамтамасыз етіп отырады. AU = 0 болғанда, жүйеде тепе-теңдік орын алады. Мұндай тепе-теңдіктің орын алуы астатикалық жүйеде мүмкін болып табылады, ол үшін қажетті басты шарт сигнал берілісінің тура трактында интегралдаушы буын болуы керек. Бұл жағдайда интегралдаушы буын РҚ реверсивтік қозғалтқыш болып тұр, себебі оның шығу білігінің айналу жылдамдығы басқарушы орамаға берілген кернеуге пропорционалды болады:

мұндағы α— РҚ реверсивтік қозғалтқыштың шығу білігің айналу бұрышы; к — тұрақты коэффициент; U2— күшейткіштің шықпалық кернеуі.

Қазіргі заманауи үздіксіз әрекет ететін АӨА-тарды өлшеу жүйелерінің түрлеріне қарай бір параметр бойынша теңдестіру көпірлеріне, тұрақты ток потенциометрлеріне және дифференциалдық-трансформаторлық жүйелі аспаптарға бөледі. Жалпы жағдайда, үздіксіз әрекет ететін АӨА-ның құрылымдық схемасын 11.3-суретінде көрсетілген түрде бейнелеуге болады. Мұндағы БТ — бастапқы түрлендіргіш, ӨТ — өлшеу тізбегі, К — күшейткіш, РҚ — реверсивтік қозғалтқыш, Р — редуктор, ТҚ — түзету құрылғысы, ШҚ — шығу құрылғысы. ТҚ түзету құрылғысымен қамтылған сигналдың тура берілісі мен жүйенің тура трактының буындары (ӨТ, К, РҚ, Р) бақылағыш жүйені БЖ түзеді де, өлшеу процесінің автоматтандырылуын қамтамасыз етеді. Жоғарыда аталып АӨА өлшеу тізбектері мен түзету құрылғыларына қойылатын талаптар мен оларды құру принциптеріне түбегейлі айырмашылықтар тән.

Бастапқы температурада көпірді теңдестіру айнымалы R, резисторының қозғалтқышының күйін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Температура бастапқы температурадан ауытқып кетсе, терморезистордың кедергісі өзгереді де, көпір тепе-теңдігін жоғалтып алады. ΔU үйлесімсіздік сигналы туындайды, ол күшейткіштің кірісіне келіп түседі. Қатты сигнал РҚ реверсивтік қозғалтқыштың БО басқарушы орамасына беріледі, оның білігінде R айнымалы резисторының қозғалтқышымен және ШҚ шығу құралының көрсеткіш белгісімен механикалық байланысқан Р редуктор тұрады. Осы байланыстардың көмегімен көпір автоматты түрде тепе-теңдік күйіне келтіріледі. Үйлесімсіздік сигналы ΔU ΔUнор реттегішінің сезгіштік шегінен аспайынша жетілдіріле береді. Шығу шамасы тікелей Цельсий градустарында градусталған шкала бойынша есептелуі мүмкін. Шкаланың градусталуы әрбір жеке терморезистор үшін әділ түрде жүргізіледі. Терморезисторды үшсымды қосу RA байланыстырушы сымдарының өлшеу дәлдігіне тигізетін әсерін айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. Шынында да, RA кедергілі екі сым көпірдің іргелес иіндеріне жалғанғанын, ал үшіншісі – дәл сондай кедергімен көпірдің қоректену диагоналіне жалғанғанын ескерсек:

мұндағы R' 1 = Rt + R' және R'2 = R2 + R".

Көпірдің иіндері симметриялы болғанда, яғни R2, = R4 болса, RA–ның өлшеу қателігіне тигізетін әсерін түбегейлі жоямыз. Аспап шкаласы, яғни тәуелділік α= f(T),R реохордына жанасып тұрған R1 терморезисторы көпір иініне қосылғанда сызықтық сипатқа ие болады.

Бұл потенциометрдің өтемдеуіш құрылғысы көпірлік схема бойынша әзірленген. Өлшеу жұмыстары екі кезеңге бөлініп жүргізіледі. П ауыстырып-қосқыштың К күйінде қалыпты элемент пен ЭҚК EN қолдану арқылы жұмыс тогын орнату іске асырылады. Үйлесімсіздік кернеуі ΔU = EN- RNІp2 күшейткіштің кернеуіне келіп түседі. Күшейткіштің шығысынан кернеу РҚ реверсивтік қозғалтқышының БО басқарушы орамасына жіберіледі, РҚ реверсивтік қозғалтқыш Rрег реостатының қозғалтқышының күйін өзгертеді. Аспап автоматты түрде ΔU мәнін нөлге келтіреді. Бұл жағдайда тізбекте белгілі бір токтар орнатылады

Іp, Іp1, Іp2.

П ауыстырып-қосқышының И күйінде РҚ реверсивті қозғалтқыштың механикалық байланысы потенциометрдің В қозғалтқышына ауыстырылады.

Uk=(Rp1 + Rl)Іpl- - R2Іp2 Термопарамен өлшенетін ЭҚК E1 үйлесімсіздік кернеуінің ДU реверсивтік қозғалтқышқа РҚ ықпал ету арқылы өтемдеуіш кернеумен теңдестіріледі, РҚ реверсивтік қозғалтқышы В потенциометрінің қозғалтқышымен механикалық байланысқан, ал В потенциометрдің күйі өтемдеуіш резистордың Rp1 кедергісіне әсер етеді. Өлшенетін термо-ЭҚК Et мәні вольттармен градусталған шкаладағы В қозғалтқышының күйіне сәйкес есептеледі. Температураны өлшеуге арналған заманауи автоматтық потенциометрлер тұрақтандырылған қорек көздерімен жабдықталады. Оларда қалыпты элемент пен жұмыс токтарын автоматты түрде орнату режимі болмайды.

Өлшеу тізбектерінің негізгі түйіндеріне мыналар жатады: дифференциалдық-трансформаторлық түрлендіргіш (ДТТ) және компенсациялық-дифференциалдық трансформатор (КТД). Құрылымы жағынан ДТТ мен КТД бірдей. Олардың екінші реттік орамалары бірізді және қарама-қарсы жалғанған. ДТТ-ның қозғалмалы білігі қандай да бір механикалық шаманың әсерімен шарғы осінің бойымен Д қашықтығына дейін қозғала алады. ДТТ-ның шығысында бұл уақытта Ux=kδ сигналы пайда болады, ал КТД өтемдеуіш кернеуін Uk туғызады. Егер де Ux Uk,болса, онда жүйеде ΔU = Ux- Uk сигналы пайда болып, ол ΔU1 мен ΔUпop теңеспейінше тоқтамайды. Бұл кезде РҚ реверсивтік қозғалтқышының шығу білігінің айналу бұрышы Ux функционалды байланысқан болады да, осы шаманы бейнелейді. Себебі, Ux=F(δ) болғанда, аспап шкаласының теңдеуі = f(δ) түрінде болады.

Еліміздегі стандарттау мәселелері жоғарыда қарастырылып өткен ТРФЗ-мен регламенттелген. Бұл заңда төмендегілер анықталған: стандарттаудың мақсаттары мен қағидалары; стандарттау саласындағы құжаттар; Ресей Федерациясының стандарттау бойынша ұлттық органының қызметтері; міндет, өңдеу ережелері, ұлттық стандарттар мен жалпыресейлік классификаторларды, сондай-ақ халықаралық стандарттар мен ұйымдардың стандарттарын бекіту және іске асыру. Аталған заңды «Ресей Федерациясындағы стандарттау. Басты ережелер» МС 1.0—2012 заңы толықтырып дамытады, ол Ресей Федерациясындағы стандарттау саласының жұмыстарын, олардың жариялану ережелерін, таралуын және қолданылуын, сондай-ақ стандарттау саласындағы халықаралық ынтымақтастықтардың міндеттерін ұйымдастыруды және жүзеге асыруды бекітеді. Берілген стандартта Осы күні күші бар бірқатар стандарттарға нормативтік сілтемелер қолданылған: Ресей Федерациясының заңнамасына қолданбалы сипат беру үшін, мақсатты бағытталған заңнамалық ықпалды қамтамасыз ету үшін, әрекет етуші заңнамалық талаптардың сақталуын қамтамасыз ететін, құқықтық қатынас тұрғысынан даусыз механизмдерді қалыптастыру үшін РФ заңнамасын дамытуды төмендегідей бағыттарда жүргізген абзал: Өнім мен қызметтің сапасы мен қауіпсіздігін реттейтін мемлекеттік абыройлы нысан ретінде заңнамалық актілер атқарушы билік органдары мен стандарттармен бекітілетін техникалық регламенттермен өзара әрекеттестікте іске асырылуы қажет. Техникалық регламенттер мен стандарттар заңнамалық актілердің тәжірибелік тұрғыда жүзеге асырылуын қамтамасыз етуі керек. Заңнамалық актілер стандарттардың талаптарына төмендегідей жолдармен міндеттіліктер жүктейді:

а)заңнамалық актілерде стандарттарға тікелей сілтемелер; б)стандарттардың нысандарға қоятын талаптарын тікелей заңнамалық актілердің мәтініне енгізу.

Стандарттау төменде көрсетілген мақсаттар үшін жүзеге асырылады:

Стандарттау мақсаттары өзінің мазмұны және құрамы бойынша халықаралық, өңірлік және шетелдік стандарттау жүйелерінің мақсаттарымен толығымен үйлестірілген. Ұлттық стандарттау мақсаттарын жүзеге асыру барысында осы таңда Ресейдің ДСҰ-ға мүше болуға қадам жасап жатқанын және де стандарттардың ДСҰ-да қабылданған әзірлеу, өңдеу және қолдану тәжірибесіне өтудің қажеттілігін ескеру керек, бұл жағдайда төменде көрсетілген міндеттер өзекті болып табылады Бекітілген мақсаттарды жүзеге асыру барысында төмендегідей жалпы міндеттер туындайды: а)өнімді өңдеуден кәдеге жаратуға дейінгі өміршеңдік кезеңінің барлық сатылары бойынша өзара қисындасқан талаптардың негізінде стандарттаудың жиынтықтылығын қамтамасыз ету, өнімнің барлық түрлері бойынша, шикізат пен материалдардан бастап түпкілікті күрделі бұйымдарға дейін. б)стандарттау, метрология және сертификаттау саласының ДСҰ саудасындағы техникалық тосқауылдар келісімімен анықталған құжаттар мен ақпараттардан тұратын ақпараттық қамтамасыз ету жүйесінің федералдық стандарттар қорының негізінде жетілдіру; в)жалпыресейлік техника-экономикалық ақпараттар, сондай-ақ стандарттау жөніндегі халықаралық (өңірлік) стандарттар, ережелер, нормалар мен ұсыныстар, шет елдердің ұлттық стандарттарының классификаторларын және федералдық стандарттар қорын құру және енгізу.

Стандарттаудың мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асыруды қамтамасыз ететін, Ресей Федерациясындағы басты стандарттау қағидалары ТРФЗ-да тұжырымдалған және де МС Р 1.0-2004 «Ресей Федерациясындағы стандарттау. Негізгі ережелер»-де толығырақ баяндалған. Бұл қағидалар төменде көрсетілгендерді қамтиды:

Ұлттық стандарт ерікті түрде қолданылады.

Атқарушы биліктің федералдық органдары немесе жеке-меншік формадағы кез-келген кәсіпорынның заңды түрде қабылданған нормативтік құжаттарында, ағымдағы заңнамада, шарттарда, келісімшарттарда тікелей көрсетілген жағдайда, ұлттық стандарттарды сақтау міндеттілігі жүктеледі. 2003 жылдың 1 шілдесіне дейін қабылданған ұлттық стандарттар талаптарын сақтау міндеттілігі, төменде көрсетілген тарауларға сәйкес техникалық регламенттердің қабылданғанына дейін сақталады: Халықаралық және өңірлік стандарттар әлемнің экономикасы дамыған елдерінің озық тәжірибесін, ғылыми зерттеулердің нәтижелерін, көптеген мемлекеттік органдар мен тұтынушылардың талаптарын сипаттайды және олар көптеген елдерге ортақ ережелер сипаттамаларды, ортақ қағидаларды қамтиды, сондықтан ұлттық стандарттарды әзірлеу барысында халықаралық (өңірлік) стандарттарды қолдану ресейлік өнімдердің әлемдік нарыққа шығуына жол бастайтын маңызды шарттардың бірі болып табылады. Ұлттық стандарттарды әзірлеу процестерінің ашықтығы жоспарлау және әзірлеуден бастап, стандартты қабылдауға дейінгі барлық сатыларда сақталады. Оған қол жеткізу үшін төмендегілер орындалуы керек: Ұлттық стандарттарды әзірлеу стандарттау жөніндегі техникалық комитеттердің қатысуымен, ашық түрде жүргізіледі, комитеттердің құрамына қандай да бір нысанның стандартталуына мүдделі, ең білікті жеке тұлғалар мен заңды тұлғалар ерікті түрде жиналады. Ұлттық стандарттарды әзірлеудің мақсаттылығы олардың әлеуметтік, экономикалық және техникалық маңызымен, сондай-ақ оларды қолдану кезіндегі жарамдылығымен анықталады.

Стандарттау бойынша халықаралық мойындауға ие болған басымдыққа ие жұмыс бағыттары: қауіпсіздік пен экология, ақпараттық технологиялар, ресурс сақтау. Стандарттаудың аса маңызды бағыттарына өнім сапасын нормативтік қамтамасыз ету де жатады. Соңғы жылдары шетелдегі де, Ресейдегі де басым бағыттар ішіне әлеуметтік бағыт, оның ішінде қызметтер саласындағы стандарттау да кірді, ал нарықтық құраушы бөлік банк қызметін стандарттауды, әртүрлі мүлік түрлерінің құнын бағалауды талап етті, бұл стандарттауды қолданудың жаңа салаларын қалыптастырды. Стандарттау бойынша жұмыстарды орындауға бөлінетін ресурстардың шектеулі болуы жағдайында, белгілі бір жұмыс түрлері мен өнімдерге қатысты берілген басымдықтарды нақтылаған жөн, яғни тақырыптық немесе түр бойынша басымдықтарды жасау қажет. Тақырыптық немесе түр бойынша басымдықтарды стандарттарды жасауға және қолдануға мүдделі кең көлемдегі кәсіпорындарды, мамандар ұйымдарын тарта отырып бекіту қажет. Бұл басымдықтар бюджеттен басқа қаржыландыру көздерінен келіп түсетін шынайы қаржының бөлінуімен анықталуы тиіс. Мұндай басымдықтарды бекіту стандарттау саласындағы бірыңғай мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат аясында қалуы тиіс, оны іске асыру Ресейде келесідей жұмыстарға басымдық береді:

Ақпараттық технологиялар саласындағы келесідей стандарттау жұмыстарына басымдық берген жөн:

а) ашық жүйелердің өзара әрекеттесуінің мемлекеттік профилін қалыптастыру; б) Ресей үшін жеке спектрді бөлу жағдайларында электромагниттік үйлесімділікті, ақпаратты көрсету құралдарының пайдаланушылар үшін қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

Өнім сапасын нормативтік қамтамасыз ету «бақылау (сынақтан өткізу) әдістері» түріндегі стандарттарды жасауға, сондай-ақ жалған өнім жасаудың алдын алуға арналған оларды анықтаудың сәйкестендіру параметрлері мен әдістерін стандарттарға қосуға басымдық береді. Стандарттау нысандары бойынша жалған өнім жасау мүмкіндігі айтарлықтай көлемді сипатқа ие өнімдер мен қызметтер саласы басымдыққа ие болады (алкоголь және темекі өнімдері, косметика мен парфюмерия, тағамдық және жеңіл өнеркәсіп өнімдері және т.б.). Халықаралық және шетелдік стандарттау тәжірибесінде стандарттау басымдықтарын анықтау кезінде стандарттау бойынша мамандардан, ғалымдардан, инженерлер мен бизнесмендерден кең көлемде сауалнама алу әдісі қолданылады. Осылайша, осы кезде іске асып жатқан стандарттаудың әлеуметтік бағдарының артуы, ақпараттық технологияларды стандарттау және т.б. бойынша жұмыстар көлемінің артуы болжанған болатын. Сондай-ақ, Ресейлік стандарттауда кем дегенде 5-7 жылда бір рет жүйелі түрде респонденттік сауалнамалар ұйымдастырып, кейіннен оларды стандарттаудың басым бағыттары мен нысандары ретінде жалпылап отыру керек.

Қорғаныс өнімдерін стандарттау бойынша жұмыстарды жүргізудің заңнамалық базасы ТРФЗ және 1995 жылдың 27 желтоқсанындағы №213-ФЗ «Мемлекеттік қорғаныс тапсырысы туралы» және 1994 жылдың 13 желтоқсанындағы №60-ФЗ «Федералдық мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнімдерді жеткізу туралы» (өзг. мен толық.) Федералдық заңы болып табылады. Қорғаныс өнімдерін стандарттау азаматтық өнімді стандарттаумен ортақ ұйымдастырушылық және әдістемелік принциптерге негізделуі тиіс, осылайша бірыңғай мемлекеттік стандарттау жүйесінің құрамдас бөлігіне айналады. Сонымен бірге қорғаныс өнімдерін стандарттау бойынша жұмыстарды жүргізудің ерекшеліктері: а) елдің қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету мәселелерін тек федералдық іс жүргізу аясына жатқызу; б) қорғаныс өнімдерін жасау және өндірудің ғылыми және техносыйымды сипатымен (зақым келтіруші факторларға төзімділігі, ұзақ жұмыс жасау талаптары және т.б.) және бұл талаптардың өнімнің өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде міндетті болуымен анықталады. Ресей Федерациясы Қарулы күштерін реформалау жағдайларында, азаматтық мақсаттағы өнімдерге арналған жалпы міндеттермен қатар, қорғаныс өнімдерін стандарттаудың келесідей басым міндеттері бар: ТМД-ға мүше мемлекеттердің қорғаныс кешені кәсіпорындарының кооперациясын сақтау және дамыту қажеттілігіне және ұжымдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелерін шешуге байланысты мемлекетаралық стандарттау бойынша жұмыстарды жандандыру қажет, бұл іс-шаралардың құқық негізіне мемлекетаралық стандарттау бойынша жұмыстарды ұйымдастыру туралу мемлекет басшылары деңгейіндегі Келісім қабылданған. Қорғаныс өнімдерін стандарттау бойынша жұмыстар өнімнің сапасы мен тиімділігін арттыру бағыттарындағы аталған өнімді стандарттауды дамыту болашағының зерттеулеріне, жаңа қару-жарақ түрлерін жасауға, әскерді басқаруға ақпараттық технологияларды пайдалану ауқымын кеңейтуге негізделуі тиіс.

Ресейде бұл қызметті ТРФЗ реттейді.

Стандарттау бойынша қызметті мемлекеттік реттеу стандарттаудың жаһандық мемлекеттік жүйесі (МСЖ) көмегімен ұйымдастырушылық іске асады. Өзінің мәні бойынша МСЖ елдің «техникалық конституциясы» деуге болады, ол жұмыстар мен олардың нәтижелерінің барлық тұстарын қамтиды. Аспаптық өнімді жасаушылар, өндірушілер мен тұтынушылар үшін стандарттаудың маңызы аса зор. Бұл ӨЖ функционалдық сипаттамаларын, олардың адам үшін қауіпсіздігін, технологиялық үрдістері мен өндірістерін, өзара алмастырылуын және үйлесімділігін растау. Соңғы жылдары ресейлік аспап жасау белсенді түрде дамып келе жатқан нарықтық қатынастарға бейімделіп келе жатыр; ағымдағы заңнама бұл үрдіс қатысушыларына айтарлықтай еркіндіктер берді. Аспаптық өнімдер ерекше орынға ие. Өлшем құралдары өлшемдер жасауда, бақылауда, диагностикада, сынақтарда қолданылады; тауарлар мен қызметтердің сапасы туралы, технологиялық үрдістердің күйі туралы ақпаратты жайлы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл, өз кезегінде, автоматтандыру мен басқару үрдістерінде қолданылады. Осылайша, нарықтық танымалдығы жоғары тауар бола отырып, аспаптық өнімдер басқа тауарлар мен қызметтерді бағалауға мүмкіндік береді. ӨЖ бағалау құралы ретінде пайдалану оларға алынатын ақпараттың сенімділігі бойынша ерекше талаптар қояды, себебі оларды әрі қарай пайдалану техникалық қана емес, экономикалық тұстарға да әсер етеді. Өлшемдердің бірлігі мен қажетті нақтылығын қамтамасыз ету өлшемдердің бірлігін қамтамасыз ету туралы Заңмен реттеледі. Өлшемдердің бірлігін қамтамасыз ету бойынша қызметті мемлекеттік басқару МӨЖ негізінде жүзеге асырылады. Өлшемдердің біртұтастығын қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі, аспапты құрастыру және аспапты пайдалану өлшемдердің ұлттық жүйесін құрайды және өлшем ісінің техникалық регламенті стандарттауға негізделеді. Аспаптың құрылысын стандарттау ӨЖ жасайтын, өндіретін және қолданылатын параметрлерді бекітеді және көрсетеді. Өлшемдердің біртұтастығын және талап етілетін дәлдігін қамтамасыз ететін стандарттау толық метрологиялық қызметтің біртұтас және жалпы регламентін бекітеді және МӨЖ-ге – «заңнамалық метрология» нормативтік құжаттарына шоғырланған. Біріншісі – бұл нарықтық реттеу саласы, екіншісі – мемлекеттік басқару саласы; бұл МСЖ-ның екі саласы да дербес бағытқа жатады. Өлшемдердің біртұтастығын қамтамасыз ету мемлекеттік қызмет болып табылады, сондықтан да заңнамалық метрология принциптерінің нарықтық экономика ерекшеліктеріне тәуелділігі төмен; алайда аспапты құрастыру үшін мемлекеттік стандарттау ұсынатын регламент құрылғы өнімдерінің сапасына, оның тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігіне айтарлықтай әсер ете алады. Обеспечение единства измерений является государственной функцией, поэтому принципы законодательной метрологии мало зависимы от особенностей рыночной экономики; однако для приборостроения регламент, предлагаемый государственной стандартизацией, может существенно влиять на качество приборной продукции, эффективность ее производства и использования, на ее конкурентоспособность.

Өндірістік техникалық, сауда-экономикалық, әлеуметтік және басқа да қатынастардың барлық салаларындағы қызмет нәтижелері үрдістерін реттеу формасы ретіндегі стандарттаудың тиімділігі халықаралық деңгейде дамыған және дамушы елдердегі стандарттау бойынша жұмыстардың кеңейіп келе жатқан ауқымында расталып отыр. Әлемдік және ұлттық тәжірибе кейде стандарттаудың айрықша құралдарын тарту арқылы кең көлемдегі мәселелер мен міндеттер көлемін анықтап береді, әдетте, экономиканың күйі мен дамуының нақтылығымен, оның жұмыс жасау факторлары және шарттарымен анықталатын жұмыстарды жүргізу формалары мен әдістерінің алуан түрлілігін қамтамасыз етті. Стандарттар өнімдердің, жұмыстар мен қызметтердің өмірлік циклінің барлық кезеңдері (жасау, өндіру, пайдалану, жою) бойынша талаптарды бекітеді және бұл үрдістердің барлық қатысушылары тарапынан қолданысқа ие болады. Дамыған нарықтық қатынастар жағдайындағы стандарттаудың тиімділігі экономикалық, әлеуметтік және коммуникативтік функциялар арқылы көрініс табады.

Экономиканы реформалаудың қарқынды өтіп жатқан үрдісі жағдайындағы стандарттаудың әлеуметтік функциясы аса үлкен маңызға ие болады, себебі азаматтардың өмірі мен денсаулығын және қоршаған ортаны қорғау саласында аталған мәселелер бойынша федералдық және аймақтық саясатты жүргізудегі біртұтастықты, азаматтардың негізгі құқықтарына кепілдік береді және іске асырады.

Стандарттаудың коммуникативтік функциясын толығырақ іске асыру үшін терминологияны реттеу аса маңызды міндеттердің біріне айналады. ИСО, МЭК, БСҰ негізгі құжаттарында бекітілген стандарттаудың жалпы түсініктерінің жиынтығы тікелей МСЖ-да көрініс табуы керек. Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында қолданылатын және МСЖ-да (МЕМСТ Р 1.0-2004№), халықаралық, оның ішінде БСҰ қабылдаған терминологияда келтірілген «стандарттау», «стандарт», «техникалық регламент» терминдері бір-біріне қайшы келмейді, өнім сапасы мен қауіпсіздігін мемлекеттік реттеуде қалыптасқан тәжірибені көрсетеді. Ресей экономикасының іс жүзіндегі жағдайлары, сондай-ақ Ресейдің БСҰ-ға қосылу шарттарын орындауын қамтамасыз ету халықаралық және шетелдік тәжірибедегі стандарттаудың жалпыға ортақ қызметтерін тәжірибе жүзінде іске асыруға баса назар аударуды талап етті. Сонымен бірге қазіргі уақытта Ресей Федерациясында стандарттауды дамыту мен жетілдірудің бастапқы алғышарттары келесідей болады: Көрсетілген қағидалар стандарттау бойынша барлық жұмыс кешенін орындау кезінде қолданыс табуы тиіс, оның ішінде:

Стандарттау бойынша жұмыстарды ұйымдастыруды Ресей Федерациясының стандарттау бойынша ұлттық органы жүзеге асырады. Стандарттау бойынша ұлттық органның қызметтерін РФ Үкіметі Техникалық реттеу және метрология бойынша федералдық агенттікке жүктеп отыр. Техникалық реттеу және метрология бойынша федералдық агенттіктің функциялары: Ұлттық стандарттарды ұйымдастыру және жасау, келісімге келтіру, сараптаманы жүргізуді стандарттау бойынша техникалық комитеттер жүзеге асырады. Стандартты негізгі жасаушы кез-келген тұлға немесе мүдделі тараптардың өкілдерінен тұратын жұмыс тобы болуы мүмкін. Халықаралық және шетелдік тәжірибеде электронды технологияларды енгізу үрдісі қарқынды жүріп жатыр. Бұл стандарттарды жасау процедураларындағы айтарлықтай өзгерістерге алып келуі ықтимал: дәстүрлі стандарт жасау кезеңдерінен толықтай дерлік бас тарту, дәстүрлі сипаттағы «жоба – пікір – пікірді ескеру» интеграциялық тізбегінің орнына стандарттарды түзетуге тікелей барлық мүдделі тараптардың іс жүзіндегі қатысу режиміне ауысу орын алуы мүмкін. Ресейдегі жұмыс көлемі мен қарқыны бойынша стандарттарды жасау процедураларына электронды технологияларды енгізу үрдісі шет елдермен салыстырғанда әлдеқайда артта қалып келе жатқанын ескеретін болсақ, бір бөлігін «Ресейдегі стандарттауды дамыту» жобасы арқылы іске асыруға болатын жұмыстарды белсенді жүргізудің арнайы шаралары қажет. Атқарушы биліктің федералды органдары өз құзыретіне тән мәселелер бойынша мемлекеттік стандарттар жасауды ұйымдастырады; мемлекеттік стандарттау бағдарламалары мен жоспарларына ұсыныстар дайындайды; мемлекеттік сатып алуларды ұйымдастыру кезіндегі мемлекеттік стандарттардың қолданылуын қамтамасыз етеді, ақпараттық-анықтамалық орталықтың жұмыс жасауы, оның ішінде БСҰ мәселелері бойынша Техникалық реттеу және метрология федералдық агенттігімен өзара серіктестікті қамтамасыз етеді. Бүкіл ресейлік ғылыми-зерттеу стандарттау институты (БҒЗИстандарт), ғылыми-әдістемелік сипаттағы мәселелерді шешумен қатар, Ресей стандарттары қорын халықаралық стандарттармен үйлестіру бойынша жұмыстарды ұйымдастыруды қамтамасыз етеді. Аймақтық стандарттау органдары өңірлердегі мемлекеттік бақылау және қадағалау (оның ішінде метрологиялық та) мәселелерін шешумен қатар, өздерінің ықпал ету аумағында орналасқан шаруашылық қызмет субъектілермен әрекеттесу, өнімдердің сапасы мен бәсекеге қабілеттіліктерін арттыру үшін сол субъектілерге қажетті мемлекеттік стандарттарды әзірлеуді ұйымдастыру шараларына қатысады. Мемлекеттік стандарттарды әзірлеудегі ең маңызды бұының бірі стандарттау жөніндегі техникалық комитеттер болып табылады. Олардың жұмысының өнімділігін арттыру үшін төмендегідей шараларды жүргізген жөн: Соңғы жылдары жиі орын алып жүрген шаруашылық қызмет объектілеріндегі стандарттау қызметтерінің (бөлімшелер) күйреу үрдісін жеңуге бағытталған ұйымдастырушылық шаралар да аса қажет. Стандарттау жөніндегі жұмыстарда ғылыми-зерттеу институттарының, конструкторлық бюролардың, өндірістік кәсіпорындардың нақты бір өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін арттыру мәселелерін егжей-тегжейлі білетін білікті мамандарының қатысуынсыз тиімді стандарттарды жасап шығару қиынға соғады. Стандарттарда бейнеленген ғылыми-техникалық жетістіктер мен өнімнің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруды қамтамасыз ететін заманауи әдістерді толығырақ әрі жедел түрде зерттеп, іске асыруға дәл осындай мамандардың мүмкіндіктері бар. Жалпы қоры 40 000 құжатты құрайтын және шаруашылық қызмет субъектілерімен кеңінен қолданылатын салалық стандарттар бойынша төмендегідей шараларды жүргізген абзал, себебі бұл құжаттардың сілтемелері бұрынырақ әзірленген конструкторлық және технологиялық құжаттамалардың барлығында делік іске қосылған: Мемлекеттік және мемлекетаралық стандарттау жөніндегі жұмыстарды жоспарлау барысында, сынау әдістеріне (бақылау, талдау) бағытталған стандарттарды жасап шығаруды басты орынға қойған абзал. Ресейдегі стандарттау жөніндегі жұмыстарды жоспарлау жоспарлы құжаттардың негізінде құрылады.

Жоғарыда аталып өткен бағдарламалардың негізінде, мүдделі тараптар мен әр түрлі қаржыландыру көздерінен (мемлекеттік бюджет, бюджеттен тыс қорлар, шаруашылықты жүргізу субъектілерінің қаржысы, стандарттарды сатудан түскен қаржы және т.б.) тартылатын нақты қаржыландыру мөлшерін есепке ала отырып, мемлекеттік стандарттаудың жылдық жоспарларын әзірлеу қажет.

Ресей Федерациясы аумағында қолданылатын стандарттау саласындағы құжаттарға төмендегілер жатады: Ұлттық стандарт ерікті түрде қолданылады, ал содан кейін оның барлық талаптарын сақтау міндетті болады. Өнімге, жұмысқа және қызмет түріне ұлттық стандартты қолдану сәйкестік белгісімен расталады. Өнімді өндіру және қолданудың қауіпсіздігін, техникалық құралдардың үйлесімділігі мен өзара алмастырымдылығын, ұлттық мүдделер мен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін негізгі талаптарды бекітетін ұлттық стандарттар жобаларының және онда туындайтын өзгерістердің сараптамасын стандарттау жөніндегі ұлттық органның уәкілеттігіндегі ғылыми ұйымдар жүргізеді. Жалпы ресейлік техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттар классификаторларының құрамына техника-экомикалық және әлеуметтік ақпараттарды оның классификациялық белгілеріне сәйкес классификациялық топтасуларға (класс, топ, т.р) бөлетін, стандарттау саласындағы құжаттар кіреді, сондай-ақ олар мемлекеттік стандарттарды әзірлеу кезінде міндетті болып табылады.

Стандарттау нысаны және бекітілетін талаптардың мазмұнына қарай, төмендегідей стандарт түрлері әзірленеді: Өнім стандарттарын біртекті өнім немесе нақты бір өнім топтарына арналған талаптарды, сондай-ақ оларды қауіпсіздікті, негізгі тұтынушылық сипаттарын бақылауға, және өнімді пайдалануға беру, тасымалдау, сақтау, қолдану және кәдеге жарату шарттары мен ережелерінің талаптарына қойылады. Процестер мен жұмыс стандарттары өнім өндірісі мен нарықтағы айналымына, әр түрлі сипаттағы жұмыстардың орындалу әдістеріне, сондай-ақ өнімді әзірлеу, жасап шығару, сақтау, тасымалдау, пайдалану, жөндеу және қалдықтарын кәдеге жарату шараларында орындалатын жоғарыда аталған әдістердің сақталуын бақылаудың негізгі талаптарын бекітеді. Қызмет түрлерініңстандарттары біртекті қызметтер немесе нақты қызмет түріне қатысты, қызметті тұтынушыға пайда әкелетін, көмек көрсететін қызметтің құрамы, мазмұны және формасына қатысты талаптар мен бақылау әдістерін, қызмет сапасына айтарлықтай әсер ететін факторларға қойылатын талаптарды бекітеді. Негізгі стандарттар нақты бір қызмет саласына қатысты ұйымдастырушылық-әдістемелік ережелерді, сондай-ақ өзара түсіністік пен үйлесімділікті, және өзара алмастырымдылықты қамтамасыз ететін жалпы техникалық талаптарды; өнімді өндіру және пайдалану процестеріндегі ғылым, техника және өндірістің әр түрлі салаларының техникалық біртұтастығы мен өзара байланысын; ұлттық экономика мен қауіпсіздіктің мүдделерін қорғайтын, адам денсаулығы мен мүлкінің қауіпсіздігі және өзге де жалпы техникалық талаптарды бекітеді. Терминдер мен анықтамалардың стандарттары стандарттау және соған байланысты қызмет түрлерінде қолданылатын ұғымдардың атаулары мен мазмұнын бекітеді. Сынау, өлшеу және талдауды бақылау әдістерінің стандарттары барлық операциялардың орындалу рәсімдері мен шарттарына, қолданылатын жабдықтарға, алынған нәтижелердің өңделуі мен ұсынылуына, сондай-ақ қызметкерлердің біліктілігіне қойылатын талаптарды бекітеді.

ТРФЗ-ға сәйкес стандарттау жөніндегі ұлттық орган стандарттау саласындағы қызметтерді жүзеге асыратын халықаралық және аймақтық ұйымдарда Ресей Федерациясының өкілі қызметін атқарады. Стандарттау саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың басты міндеттері мыналар: Стандарттау жөніндегі халықаралық ынтымақтастықты стандарттау жөніндегі халықаралық және аймақтық ұйымдардың желілері бойынша, сондай-ақ Ресей Федерациясының стандарттау жөніндегі халықаралық және аймақтық ұйымдардың қызметіне қатысуынан туындайтын ынтымақтастық жөніндегі келісімдер, келісімшарттар мен протоколдар, міндеттемелердің негізінде соған сәйкес өзге мемлекеттермен екіжақты және көпжақты негізде жүзеге асырылады. ТРФЗ-ға сәйкес, егер де Ресей Федерациясының халықаралық келісімі бойынша бекітілген ережелер Ресей Федерациясының стандарттау жөніндегі заңнамасына сәйкес келмесе, онда халықаралық келісімшарттың ережелері қолданылады.

ДСҰ-ға мүше болудың стандарттау және санитарлық, фитосанитарлық шараларды қолдану бөліміндегі басты шарттары Саудадағы техникалық кедергілер жөніндегі Келісім (СТКК) мен Санитарлық және фитосанитарлық шаралар жөніндегі Келісімде (СжФШК) анықталған. Ресейдің аталған келісімдерге қосылуы үшін орындалуы тиіс басты қағидалар төменде көрсетілген: Барлық мемлекеттер техникалық кедергілер, санитарлық және фитосанитарлық шаралар жөніндегі ақпараттарды ұсынып, өз елдеріндегі аталған мәлімдемелер үшін жауапты орталықтарды атап көрсетулері тиіс.

а) СТКК стандарттардың барынша қолайлы жағдай режимі негізінде қолданылуын талап етеді, СжФШК зақымдану қаупін келтіретін жеке мемлекет немесе мемлекеттер тобына қатысты өз нормаларын дискриминациялық негізде қолдануға рұқсат етеді; б) СжФШК географиялық, климаттық сипаттардың айырмашылығы немесе күрделі технологиялық мәселелермен шартталған жағдайларда халықаралық стандарттардан ауытқып кеткен жағдайда, икемді шешу тәсілдерін қолдануға мүмкіндік береді; в) СжФШК жеткілікті деңгейде, және ең бастысы ғылыми дәйектермен негізделген жағдайда, халықаралық стандарттармен салыстырғанда, мемлекетте жоғары дәрежелі санитарлық және фитосанитарлық қорғауды орнатуға рұқсат береді; г) СжФШК уақытша негізде және жеткілікті деңгейде ғылыми дәйектемелер жоқ, бірақ нақты бір жағдай сақтық шараларын өткізуді талап еткен жағдайда, мемлекеттерге тиісті шараларды енгізуге рұқсат береді. Ресейдің СТКК мен СжФШК құрамына қосылуы жөніндегі міндеттемелерді орындаудың жалпы шарттарын анықтайтын шараларды өткізу реті мен мерзімдері – батыс мемлекеттері тарапынан қысым болған жағдайда, Ресейден нарықтың біржақты ашылуын талап етіп, өзара келісімсіз талаптар қойылған жағдайда, елдің экономикалық және өзге де қауіпсіздіктеріне кепілдік беретін басымдықтар мен ұлттық экономикалық мүдделер негізінде анықталуы керек. Сонымен қатар ол ДСҰ-ның бірқатар тарифтік емес шектеу түрлерін қолдануға тыйым салмайтын, керісінше оларды белгілі бір құқықтық нормалар мен дәстүрлерге енгізетін, жалпы құжаттар пайымына сүйенуі керек, бұл өз кезегінде, халықаралық тәжірибеде қабылданған нормативтік құжаттар – техникалық регламенттерде көрініс табады. ДСҰ мүшелігіне өту шарттарын орындау үшін СТКК мен СжФШК-ға қатысты төменде көрсетілген екі мәселені шешу керек:

Бірінші мәселені шешу үшін төмендегілерді орындау керек:

Жоғарыда аталып өткен жұмыстар тиісті деңгейде қаржыландырылатын болса, ұлттық стандарттаудың ұйымдастырушылық-кадрлық және біліктілік потенциалымен олардың орындалуы үшін 2...3 жыл жеткілікті. Қаржылай шектеулер орын алған жағдайда, бұл тапсырмалардың орындалуын келесідей басымдықтарды енгізе отырып, кезең-кезең бойынша орындаған абзал. Бірінші кезекте, экспорттық-импорттық әрекеттестіктің объектілері болып табылатын әсіресе техникалық кедергілері тіркелген (анықталған) салалардың өнімдері мен қызмет түрлерінің стандарттарының үйлесімділігі жүзеге асырылады; екінші кезекте экспорт пен импорттың потенциалды объектілерінің стандарттарын үйлестіру. Осы жұмыстар іске асырылғаннан кейін, ұлттық стандарттар қорының қалған бөлігін үйлестіру жұмыстары орындалады. Осы басымдық схемасын жүзеге асыру барысында, стандарттау жөніндегі халықаралық ұйымдар жыл сайын 500-ден 800-ге дейінгі жаңа қайта қаралған стандарттарды жариялайтынын ескеріп, оларды дер кезінде Ресей аумағына енгізілуін қамтамасыз ету керек. Нәтижесінде, Ресейдің халықаралық стандарттың әрбір жобасына дауыс беруі бойынша стандартқа қосылу жөніндегі ортақ шешімнен бөлек, оның ұлттық тәжірибеде қолданылу формасы анықталуы керек. Техникалық кедергі ресейлік және халықаралық стандарттар талаптарының айырмашылығын білдіреді, бұл әдеттегі коммерциялық тәжірибелермен салыстырғанда тиісті нарықтарға қосымша шығындар және (немесе) уақытты жоғалтуға әкеледі. Стандарттарды үйлестіру халықаралық сауда-саттықтағы техникалық кедергілерді жоюмен қатар, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталуы керек. Бұл ретте төмендегідей жайттарды ескерген жөн: Осыған байланысты, ұлттық стандарттарды халықаралық стандарттармен үйлестіру мәселесін шешумен қатар, шетелдік жетекші мемлекеттермен ғылыми-техникалық және кәсіби бірлестіктердің стандарттарымен үйлестіруді де жүзеге асыру керек. Аталған стандарттардың жандандырылған нұсқаларын Ресейде қолдануды қамтамасыз ету үшін, Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттік пен стандарттарды өз қарауына алған сәйкес органдар арасындағы стандарттарды қолданудың құзыреттілігі мен оларға енгізілетін өзгерістер туралы ақпараттарды жүйелі түрде ұсынып отыру жөніндегі арнайы келісімдерді орнату қажет. Ресейдің ДСҰ құрамына кіруі туралы, ДСҰ-ға мүше-мемлекеттермен ақпараттық өзара әрекеттестікке қатысты шарттары қамтамасыз етілген жағдайда, Ресейдің ДСҰ-ға мүше болу шарттарын толықкөлемді орындау едәуір күш пен еңбекті қажет ететіндіктен, жаңадан әзірленетін (қарастырылып жатқан) стандарттар және қазір әрекет етуші (бұрынырақ қалыптасқан) стандарттар қорына сәйкес тәсілдерді (және сәйкесінше міндетті шарттардың орындалу мерзімін) саралап өткен абзал болатындығын ескеру керек. ДСҰ шеңберінде ақпараттық өзара іс-қимыл бойынша жұмыс олардың орындалу мерзімін бағалауды қамтиды:

Ұлттық және халықаралық, соның ішінде шетелдік, стандарттау практикасы арасындағы ең маңызды айырмашылық стандарттар мәртебесі болып табылады. Ресейде стандарттарды қолданудың ерікті сипатына өту біртіндеп болуы керек. Оның толық аяқталуы алдында: Қазіргі кезеңдегі қатаң ерікті мемлекеттік стандарттарға дәстүрлі технологиялар мүмкіндіктерін ескере отырып, келешегі бар талаптармен стандарттар ретінде тікелей қолдануды таңдау арқылы ең жақсы деп санауға болады: Сонымен қатар ұлттық ерікті мемлекеттік стандарттар мәртебесіне көшу оларды міндетті қабылдау үшін нақты және бір мағыналы рәсімдерді құру қажет. Мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарын беруге заңнамалық және басқа да нормативтік-құқықтық актілерді қамтуы мүмкін: басқа федералдық атқарушы билік органдарының, Ресей Федерациясының заңдарының және Президент жарлықтарының, РФ субъектілерінің заңдарын, мемлекеттік жарлықтар, қаулылар мен өкімдер. Осы құжаттардың барлығы үшін СТКК-ны жүзеге асырудың жалпы шарты ДСҰ хатшылығының оларды дамыту туралы хабарламасы (хабарландыру) болып табылады. Қазіргі уақытта мемлекеттік стандарттардың талаптарын орындаудың іс жүзінде қолданылатын нұсқасы міндетті түрде стандарттың қабылдануы және оны белгілі бір күнтізбелік күнінен бастап орындау болып табылады. Қайта қабылданған (қайта қаралған) мемлекеттік стандарттарға толығымен сәйкес келу үшін, МС Р мақаласын қабылдау туралы қаулының мәтініне міндетті түрде бекітілген бөлімдердің (кіші бөлімшелердің, параграфтардың) тізімін және осы қаулыны стандартпен бірге жариялауды енгізу қажет.

Пайдаланушылардың, оның ішінде шетелдік пайдаланушылардың әзірленген және бекітілген ұлттық стандарттағы ақпараттарға, бүкіл Ресейлік техника-экономикалық жіктеуіштер ақпараттарына қолжетімділігі үшін Федералдық техникалық реттеу және метрологиялық агенттіктері осы құжаттар туралы ақпараттарды, сонымен қатар халықаралық, аймақтық стандарттарды, ережелерді, нормалар мен стандарттау туралы ұсыныстарды, басқа мемлекеттердің ұлттық стандарттары туралы, халықаралық стандарттау сферасындағы келісімдер мен оларды қолдану ережелері туралы ақпараттарды ресми жариялауды ұйымдастырады. Ұлттық стандарттарды және бүкіл Ресейлік жіктеуіштерді жариялау Ұлттық стандарттар мен бүкілресейлік техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттарды Ресей Федерациясының Үкіметімен бекітілген 2003 жылдың 25 қыркүйегіндегі №594 «Ұлттық стандарттар мен бүкілресейлік жіктеуіштердің техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттарды жариялауы туралы» Қаулысы бойынша жүзеге асырылады. Ұлттық стандарттау жүйесінің құжаттарын, халықаралық стандарттарын, стандарттау ережелерін, стандарттау нормалары мен нұсқаулықтарын, басқа мемлекеттердің стандарттары мен оларды қолдануды, стандарттау саласындағы халықаралық келісімдер мен сәйкес растауларды Федералдық техникалық регламенттер мен стандарттардың ақпараттық қоры жасақтайды. Федералдық техникалық регламенттер мен стандарттар ақпараттық қоры мемлекеттік ресурс болып табылады. Оны құру мен жүргізу, сондай-ақ қолдануды Ресей Федерациясының Үкіметі белгілейді. Ресей Федерациясында Бірегей ақпараттық жүйе Федералдық ақпараттық-техникалық регламенттер мен стандарттар қорына кіретін құжаттар туралы ақпараттарға мүдделі тұлғалардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін құрылды және жұмыс жасайды. Мүдделі тұлғалар ақпараттық ресурстарға еркін қол жеткізе алады, тек мемлекеттік, қызметтік және коммерциялық құпияны сақтау мақсатында ғана тыйым салынады. Ұлттық стандарттау органына бүкіл Ресейлік жіктеуіштер мен ұлттық стандарттарды белгіленген тәртіппен тарату және жариялау айрықша құқығы тиесілі. Басқа мемлекеттердің стандарттарының басылымымен осы елдердің шарттары мен келісімдері бойынша стандарттау органдары ұйымдастырады. Басып шығару, қайта басу және стандарттарды таратумен осы ұйымды қабылдаған мекеме айналысады.

Стандарттау саласындағы ақпараттық қамтамасыз етудің заңнамалық негізін Ресей Федерациясының ақпараттарын қалыптастыру және пайдалану қағидаларын анықтайтын 1995 жылғы 20 ақпанындағы №24-ФЗ «Ақпарат туралы, ақпараттандыру және ақпаратты сақтау» туралы Федералдық заңы қамтамасыз етеді. Қаржылық-ұйымдастыру жүйесінің негізі болып Ресей Федерацисының 1994 жылғы 12 қаңтарындағы №100 және 1995 жылдың 12 желтоқсанындағы №1218 қаулысымен құрылған мемлекеттік стандарттар мен бүкіл Ресейлік техника-экономикалық ақпараттар жіктеуіштерінің (бұдан әрі Федералдық стандарттар қоры) Федералдық қоры саналады. Федералдық стандарттау қорының тиімді жұмыс істеуін төменде көрсетілгендер қамтамасыз етуі тиіс: Федералдық стандарттау қорының ақпараттық ресурстарын қалыптастыруда және осы ресурстарды қолдануды тиісті дәрежеде бақылуада Федералдық атқарушы билік органдарының өкілдері, Федералдық стандарттау қорының Кеңесі, қоғамдық бірлестіктер, сондай-ақ алдыңғы қатарлы және өндірістік ұжымдар қатысушылардың мүдделері мен заңды құқықтарын қорғайды. Федералдық стандарттау қорының ұйымдастырушылық-техникалық саясат құру және жұмыс істеуі заманауи бағдаламалық-техникалық құралдарды жинауды пайдалану, өңдеу, ақпаратты резервтеу арқылы беру және бейнелеу мүмкіндіктері арқылы құрылады. Оның ішінде: Федералдық стандарттау қорының ақпараттық ресурстарын тарату қағидаларын сақтау кезінде пайдаланушылардың ақпарат алуы үшін өтінішін қамтамасыз етуде келесідей Федералдық стандарттау қорында сақтайтын ұйымдардың болуы: басты ақпарат орталығы, мекемелік (салалық) ақпарат орталығы, Ресейдің арнайы (тақырыптық) ақпарат орталығы, өңірлік (аймақтық) ақпараттық орталық. Ресей экономикасының шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайын тәжірибелік қажеттіліктерін дамыту мен реттеу Мемлекеттік өнімнің каталогты жүйесін (МӨКЖ) құруды қажет деп жариялады, шығарушы мемлекеттегі тауарлық өнімдердің шығуындағы тұтынушының негізгі жүйелейтін ақпараттары осы өнімді дайындаушы-өндіруші, сондай-ақ бұл өнім стандарттау және техникалық құжаттардан сұраныс талаптарына сәйкес құжаттар жіберіледі. МӨКЖ-нің банктегі ақпараттары өндіруші-дайындаушы кәсіпорынмен тауар өнімінің негізінде Ресейдің стандарттау аймақтық органы каталогты өнімпарағы қалыптасады.

МӨКЖ бағдарламалық жасақтамасы мен аппараттық құралдары ашық ақпараттық жүйелер қағидатын ескере отырып салынып, ұлттық деректер базасын халықаралық ақпараттық жүйелерге біріктіруге мүмкіндік береді. МӨКЖ құру туралы мәселеде Ресей Федерациясының Қарулы Күштері мен басқа да әскери құрамалардың жеткізілуін каталогтандыру ерекше режимде орналасқан. Бұл жұмыстар Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігі, Ресей Ішкі істер министрлігі және басқа да мемлекеттің қорғаныс өнімдерінің мемлекеттік сатып алушылары тапсырыс берген және қолданатын елдің қорғаныс және қауіпсіздік талаптарына арналған өнімдерді каталогтандырудың бірыңғай федералдық жүйесін құру бағытында әзірленуі керек.

Техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттарды классификациялау және кодтаудың бірыңғай жүйесін (ККБЖ) құру аясында орындалып жатқан техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттарды классификациялау және кодтау жөніндегі заңнамалық және нормативтік негізді РФ Федералдық Заңы «Техникалық реттеу туралы» құрайды, РФ Үкіметінің 1993 жылдың 12 ақпандағы №121 «Ресей Федерациясының нарықтық экономиканың даму талаптарына сәйкес халықаралық тәжірибеде қабылданған есеп және статистика жүйесіне өтуі бойынша мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы және РФ Үкіметінің 2003 жылдың 10 қарашасындағы «Әлеуметтік-Экономикалық саладағы техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттардың бүкілресейлік классификаторлары туралы» Жарлығы негізінде құралады. ККБЖклассификациялау және кодтау бойынша осындай статистика, қаржы және құқық қорғау, банк ісі, есепке алу, стандарттау, өнім және қызмет ретінде экономиканың түрлі салаларында қолданылатын техника-экономикалық және әлеуметтік нысандар мен олардың қасиеттері, кеден, көлік, сауда, сыртқы экономикалық қызмет, және оларда құрылған ақпараттық ресурстардың үйлесімділігін қамтамасыз ету жүктеледі. Бұл негізінде ККБЖ класссификациялау және кодтау бойынша негізгі объектілерге кәсіпорындар мен ұйымдар, кәсіптердің, мамандық, сауда, валюта, қызметтер, өнімдер және дизайн құжаттардың, сондай-ақ, техникалық, экономикалық және әлеуметтік ақпараттың өзге де нысандары жатады. ККБЖ маңызды шарты бойынша жұмыс істеген кезде жүзеге асырып, халықаралық сыныптамалар мен стандарттарға үйлестіру принципі болып табылады:

ККБЖ жұмысын одан әрі дамыту мыналарды қамтамасыз етеді:

Ресейдің ақпараттық кеңістігінің құрылымы ТМД-ның ақпараттық кеңістігімен байланысқа түспей жүзеге асырылмайды. 1992 жылдың 13 наурызында ТМД-ға мүше мемлекеттердің үкімет басшылары қол қойған Стандарттау, метрология және сертификаттау саласындағы келісілген саясатты жүргізу туралы келісімде ТМД шеңберінде жіктеу және кодтау бойынша жұмыс бағыттары бөлек анықталған.

Ресей экономикасын реформалау жағдайында шаруашылық субъектілерінің қатынастарын реттеу саласындағы техникалық жағдайларға деген сұраныс едәуір өсті. Нормативтік құжат ретінде ең кең таралған техникалық шарттар тауар өндірушілер мен өнім тұтынушылары (заңды тұлғалар), сондай-ақ сауда ұйымдары арасындағы шарттық қатынастар шеңберінде қолданылады. Техникалық құралдарды пайдаланудың бұл түрі шетелдік тәжірибеге толық сәйкес келеді, онда техникалық сипаттамаларға ұқсас техникалық құжат - дайындаушы әзірлейді және тұтынушы компаниямен келісім бойынша тұтынушы компаниямен жасалған келісімшарттың ажырамас бөлігі ретінде пайдаланылады. Шаруашылық субъектілерінің шарттық қатынастарында қолданылатын нормативтік құжат ретінде техникалық шарттар мәртебесі ЖБК-да (МЕМСТ 1.0-2004) анықталған. Мазмұны мен дизайны бойынша талаптар, сондай-ақ әзірлеу, келісу және бекіту тәртібі ГОСТ 2.114-95 бойынша белгіленеді. Өнімдер мен қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін реттеу жүйесіндегі мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттар арасындағы иерархиялық қарым-қатынас техникалық шарттармен анықталады –ол мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарына қайшы келмеуге тиіс. Сапасын бақылау және өнім қауіпсіздігі үшін қоғамдық стандарттарын пайдалану басымдығы негізінде, әсіресе қауіпті өнімдерді (топтарын), сондай-ақ жаңадан әзірленген ықтимал қауіпті өнімдердің сапасы мен қауіпсіздігі мәселелері бойынша техникалық шарттарды көбірек пайдалану керек, олшараларға арналған мемлекеттік стандарттар әзірленбеген.

Өнімдердің осы түрлері үшін мыналарды қамтамасыз ету қажет:

Мемлекеттік қажеттілікке арналған (мемлекеттік келісім-шарт бойынша сатып алынатын) өнімдер үшін техникалық шарттарға келісім-шарттар жасалған жағдайда олардың мемлекеттік тіркелуі қамтамасыз етілуге тиіс.

Соңғы жылдары мемлекеттік бақылау және қадағалау саласының айтарлықтай төмендеуі байқалады. Мемлекеттік, салалық және ұлттық стандарттардың талаптарын, сондай-ақ 1980 жылдардағы тәжірибе талаптарының орындалуын қадағалау мемлекеттік стандарттарға қойылатын міндетті талаптардың ғана сақталуын қадағалауға айналды. Сонымен бірге тексерілетін кәсіпорындардың жалпы санындағы бұзушылықтардың үлесі артуда. Мемлекеттік бақылау мен қадағалауды дамыту осы саладағы шетелдік және ұлттық тәжірибеге тән негізгі принциптердің жиынтығына негізделуі тиіс. Ресейдің стандарттардың толығымен ерікті мәртебесіне өтуі барысында мемлекеттік бақылау және қадағалау шаруашылық субъектілері сақтауға міндетті талаптардың бүкіл номенклатурасы бойынша техникалық талаптардың сақталуын қадағалайтын органға айналуы тиіс. Міндетті сертификаттау жүйесін жоспарлы ырықтандыруға байланысты бизнес субъектілері МС талаптарына сәйкес тауарлар мен қызметтерді жариялайтын жағдайларда мемлекеттік стандарттардың барлық спектрінің сақталуына белгілі бір кезең мемлекеттік қадағалау жүзеге асыруды қалпына келтіру үшін қажетті болып табылады. Жоғарыда айтылған ережелер техникалық регламенттер мен мемлекеттік стандарттарды сақтамағаны үшін бизнес субъектілері жауапкершілікті айқындау тұрғысынан құқықтық қолдауды талап етеді. Рейдтер жалпы принципін сақтай отырып, мемлекеттік қадағалау бойынша жұмысты көлемінің жақын мерзімде арттырудың өзекті міндеті, мемлекеттік қадағалаудың әлеуетті ұстанымын әрбір шаруашылық субъектісінің алдына қою керек. Ресей Федерациясында бірқатар министрліктер мен мекемелер мемлекеттік қадағалауды жүзеге асыру құқығына ие. Кез-келген функционалдық қиылысуды қоспағанда, олардың құзыреттілігін шектеу принципті емес, өйткені мемлекеттік қадағалаудың барлық субъектісі Ресей Федерациясының аумағында орналасқан экономикалық қызмет субъектілерінің жиынтығы болып табылады. Мұндай жағдайларда барлық қадағалау органдарының қызметі олардың мемкемелік тиістілігіне қарамастан келісілуі керек.

Стандарттау, метрология, бағалау және сәйкестікті бағалау, сондай-ақ Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттікке жүктелген басқа салалардағы оқыту жалпы білім беру жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Ол жоғары, орта және кәсіптік мектептермен дифференциалды және келісілген бағдарламалар мен оқу жоспарлары бойынша жүргізіледі. Жоғары білікті мамандарды дайындауды Ресейдің жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттары жүзеге асырады. Экономикалық қызметтегі кеңінен қанат жайған белсенділіктерді есепке алатын болсақ, әсіресе Ресей аумағында қабылданған ережелермен таныс емес тұлғалар тобының стандарттау, сертификаттау және өлшемдердің біртұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстарды жүргізуіне байланысты, алдағы уақытта стандарттау, метрология және сертификаттаудың оқу жүйесі бойынша даярлықтан және (немесе) қайта даярлаудан өткен мамандардың санын көбейту қажет. Сонымен қатар даярлау жүйесін жетілдіру және қызметкерлердің біліктілігін арттыру стандарттаудың барлық буындарындағы жұмыс әдістері мен формаларының даму қарқынын жедел түрде есептеу мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек.

Осы жұмыстың негізгі бағыттары:

21 Тарау. Техникалық құралдардың электромагниттік үйлесімділігі мен электр энергиясы сапасының нормалары

22 Тарау. Техникалық құжаттану

Ғылым тарихшылар сертификаттаудың (лат. sertіfі- co— растаймын, куәландырамын) бастамаларын сонау көне замандардан табуда (өндіруші бұйымдарды ұстаның жоғары сапалы жұмысының дәлелі ретінде таңбалаған; сақтандыру рәсімі ғасырлар бойы құжат жүзінде жүргізілген, т.б. ) «Сертификаттау» термині таяуда ғана анық тұрақталды деуге болады. Алғаш рет сертификаттау деген анықтаманы 1982 жылы Халықаралық стандарттау ұйымы ұсынған. ИСО/МЭК 21 Басшылығының соңғы редакциясына (1986 ж.) сәйкес, сертификаттау дегеніміз – өндірістік қызмет нәтижесінің (тауардың, қызмет түрінің) нормативтік талаптарға сәйкестігін растайтын рәсім, ол арқылы үшінші жақ өнімнің, жұмыстың (процесс) немесе қызмет түрінің берілген талаптарға сәйкес екендігін құжат жүзінде растайды. Сертификаттау рәсіміндегі «үшінші жақ» дегеніміз – сатушы мен сатып алушыларға қатысты өнімнің сапасын бағалауды жүргізетін тәуелсіз, білікті ұйым. Бірінші жақ деп өнімді өндірушіні, сатушыны айтса, екінші жақ – сатып алушы, тұтынушы. Сертификаттаудың мұндай ұғымы (соңғы кездері ол классикалық сертификаттау деп атала бастады) 1920-1930 жж. пайда бола бастады, дегенмен метрологияда «сертификат» термині бұрыннан бері қолданылатын. Осылайша, 1879 жылы Ресейге келген килограмм прототипінің ілеспе құжатының аты «Ресей империясының қаржы министрлігіне табысталатын, №12 килограмм прототипіне берілген Халықаралық салмақ және өлшемдер бюросының сертификаты» болды. Ресейлік заманауи сертификаттаудың негізін қалаушы – КСРО-дағы отандық экспортталатын өнімнің сертификаттауы болды. Сертификаттау саласындағы мұра Ресей Федерациясында және өзге де ТМД елдерінде қолданылды. 1992 ж. РФ «Тұтынушылар құқығын қорғау туралы» Заңына сәйкес, Ресейде өнімдер мен қызметтерді сертификаттау бойынша жұмыстар жүргізіле бастады, оны ұлттық сертификаттау органы – Ресейдің Госстандарты басқарды. 1993 ж. РФ «Өнімдер мен қызметтерді сертификаттау туралы» Заңы қабылданды, оған жыл сайын қаншама өзгерістер мен толықтырулар енгізілген деседі және әлі күнге дейін енгізіліп келе жатыр. Сол уақыттан бері елде бірінен соң бірі ондаған міндетті және ерікті сертификаттау ұйымдары пайда бола бастады, олардың қызметтік нысаны – өздеріне бекітілген тауарлар мен қызметтердің тізімдемесі болды. Олардың ішіндегі ең маңызды сертификаттау жүйесі – ұлттық сертификаттау жүйесі МС Р деп танылды, ондағы ең негізгісі МС Р40.002-2000 «Сапа жүйелерінің тіркелімі. Негізгі ережелер» болды. Барлық сертификаттау жүйесі ТРФЗ-мен регламенттелген және Федералдық техникалық реттеу және метрология агенттігімен қамтамасыз етіледі. Ұлттық сертификаттау шетелдерде бірнеше онжылдықтарға жалғасқан аз мерзімді кезеңнен өтіп, халықаралық (классикалық) сертификаттаудың нақты жағдайларға қолданатын тәжірибелерін жинақтады. Ресейде сертификаттау нарықтық экономиканы дамытудың танымал құралына айналып, тұтынушылардың өз құқықтарын ұғынып, білуіне ықпал етті. Алайда, классикалық сертификаттаудан пайда болған әсермен қатар, оның бірқатар кемшіліктері де мәлім болды, олар: Осылайша қалыптасқан сертификаттау жүйесінің жағымсыз жақтарын ескере отырып, оны ЕО-дағы ұқсас рәсімдермен үйлестіру үшін қолайлы жағдайлар туғызу мақсатында және Ресейдің ДСҰ құрамына кіруі жөніндегі шарттарды орындау мақсатында, қазіргі таңда шынында да, үшінші жақпен орындалатын қызмет түрі есебіндегі сертификаттаудан бас тартып, жалпы қауіпсіздік бақылауы – сәйкестікті растауға өту қажеттілігі туындап отыр. Әлбетте, сәйкестікті растау жүйесі өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін бақылайтын өзге де формалармен (мемлекеттік қадағалау, мекемелік бақылау, лицензиялау) үйлесімді байланыста әрекеттескені абзал. Сәйкестікті растау анықтамасы 1.2 бөлімінде берілген. ТРФЗ-ның 18 бабына сәйкес, сәйкестікті растау төмендегідей мақсаттарда жүзеге асырылады: Құжат жүзінде сәйкестікті куәландырудан бөлек, ТРФЗ техникалық регламентке сәйкес өнімді нарықтағы айналым белгісімен таңбалайды, ал ұлттық стандарт ережелеріне немесе ерікті сертификаттау жүйесінің талаптарына сәйкес келетін өнімді сәйкестік белгісімен таңбалайды (ТРФЗ 2 б.).

ТРФЗ 19-бабына сәйкес сәйкестікті растау мына қағидалар негізінде жүзеге асырылады: Сәйкестікті растау өнімнің елі және (немесе) шыққан жеріне, өндіру, пайдалану, сақтау, тасымалдау, сату және кәдеге жарату үрдістерінің жүзеге асырылуына, жұмыстардың орындалуына және қызметтердің көрсетілуіне, мәмілелердің және (немесе) өнім шығарушы, орындаушы, сатушы, тұтынушы болып табылатын тұлғалардың түріне немесе ерекшелігіне т ә у е л с і з, тең түрде және тең дәрежеде әзірленеді және қолданылады. ТРФЗ 20-бабына сәйкес сәйкестікті растау Ресей Федерациясының аумағында е р і к т і немесе м і н д е т т і сипатта болуы мүмкін.

Сертификаттау стандарттарында ИСО-да, Ресей Федерациясының Азаматтық кодексінде, «Техникалық реттеу туралы» федералдық заңыда сәйкес анықтамалары бар, сондай-ақ төмендегідей терминдер пайдаланылады.

Өтініш беруші ресейлік немесе шетелдік ұйым, жеке кәсіпкер болуы мүмкін.

Ерікті сертификаттау қажеттілігі міндетті сертификаттаудың параметрлері (критерийлері) бойынша техникалық регламенттерге сәйкес жүзеге асырылатындығымен түсіндіріледі, ал тұтынушы сапаның бірқатар басқа көрсеткіштеріне, сондай-ақ осы жарнамаларда немесе ілеспе құжаттарда мәлімделген деректерге өнімнің сәйкес болуына берілетін кепілдіктерге қызығушылық танытуы мүмкін. Өндіруші үшін оның өнімдерінің ерікті сертификаттауын белгілі ұйымның жүзеге асыруы оның өнімнің сұранысқа ие болу ықтималдылығының жоғары болатындығын білдіреді.Ерікті сертификаттау өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттырады, тауар айналымы үрдісін жеделдетуге мүмкіндік береді және осылайша тұтынушы да, өндіруші де мүдделі болатын тиімді нарық құралы ретінде әрекет етеді. Сәйкестікті ерікті растау жүйесіндегі сертификаттау жөніндегі орган мынадай функцияларды орындайды: ТРФЗ 41 - бабына сәйкес сертификаттау бойынша жұмыстарды аяқтау ережелерін бұзған сертификаттау жөніндегі органның және сертификаттау жөніндегі органның лауазымды тұлғасы, егер мұндай бұзу техникалық регламенттердің талаптарына сәйкес келмейтін өнімдер шығаруға әкеп соқтырса, Ресей Федерациясының заңнамасына және сертификаттау жұмыстарын жүргізу келісім-шартына сәйкес жауапты болады.

ТРФЗ 21 - бабына сәйкес ерікті сертификаттау жүйесін заңды тұлға және (немесе) жеке кәсіпкер немесе бірнеше заңды тұлға және (немесе) жеке кәсіпкерлер құра алады. Ерікті сертификаттау жүйесін құрған тұлға немесе тұлғалар сертификаттауға жататын объектілердің және олардың сәйкестігі үшін ерікті сертификаттау жүргізілетін сипаттамалар тізімін, осы жүйеде көзделген жұмыстарды ерікті түрде сертификаттауды жүзеге асыру ережелерін және оларға төлем жасау тәртібін белгілейді, осы ерікті сертификаттау жүйесіне қатысушыларды анықтайды. Ерікті сертификаттау жүйесі сәйкестік белгілерін қолдануды қарастыруы мүмкін. ТРФЗ 46 - бабына сәйкес техникалық регламенттер күшіне енгенге дейін, өздерінің дәлелдері негізінде сәйкестікті декларациялау сұлбасын пайдалану тек өндірушілерге немесе шетелдік өндірушінің функцияларын орындайтын тұлғаларға ғана рұқсат етіледі. Ерікті сертификаттау жүйесінің құрылымы өтініш беруші, сертификаттау жөніндегі органнан басқа, сонымен қатар сынақ зертханаларын, сарапшыларды және т.б. қамтуы мүмкін. Ерікті сертификаттау жүйесінің қатысушылары өздерінің әрекеттері үшін мыналарға жауапты болады: Ресей Федерациясының қолданыстағы заңнамасында міндетті сертификаттау үшін белгіленген арнайы жауапкершілік шаралары ерікті сертификаттауға қолданылмайды. Қазіргі уақытта елімізде 90-нан астам ерікті сертификаттау жүйесі, әртүрлі өнімдердің, жұмыстар мен қызметтердің тұтынушылық қасиеттері қолданылады. Өнімдердің бір немесе бірнеше функционалдық қасиеттерін растайтын ерікті сертификаттау жүйелері бар; соңғы ортақ қолданыстағы өнімдер мен қызметтердің бірнеше түрлерін біріктіретін күрделі жүйелер бар. Өнімдер, жұмыстар және қызметтерден басқа ерікті жүйелер шеңберінде, сонымен қатар сапа және өндірістер жүйелерін халықаралық стандарттарға сәйкестікке сертификаттау жүргізіледі. Ерікті сертификаттау жүйелеріне мысал келтірейік: РОСС RU.0001.04АИ00«Мүлікті бағалау қызметтерін ерікті сертификаттау жүйесі» (белгі тіркелген); РОСС RU.0001.04ЯК00«Құрастыру-дәнекерлеу жұмыстарын ерікті сертификаттау жүйесі» (белгі тіркелген). Ресейлік ерікті сертификаттау жүйесін халықаралық, өңірлік немесе ұлттық (басқа елдердің) деңгейлерде іс жүзінде тану үшін мыналарды қамтамасыз ету қажет: Ерікті сертификаттау жүйесін атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы тіркей алады, бұл органның функциялары қазіргі уақытта Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералды агенттікке жүктелген. Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеу үшін атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органына мыналар ұсынылады: Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеу атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органына ерікті сертификаттау жүйесін тіркеу үшін қарастырылған құжаттарды ұсынған күннен бастап бес күн ішінде жүзеге асырылады.Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеу тәртібін және тіркеу үшін төлем мөлшерін РФ Үкіметі белгілейді. Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеу үшін төлем федералдық бюджетке түсіріледі. Жоғарыда көрсетілген құжаттарды ұсынбаған немесе жүйенің атауы және (немесе) сәйкестік белгісінің суреті бұрын тіркелген ерікті сертификаттау жүйесінің атауы және (немесе) сәйкестік белгісінің суретімен бірдей болған жағдайда ғана ерікті сертификаттау жүйесін тіркеуден бас тартуға рұқсат етіледі.Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеуден бас тарту туралы хабарлама өтініш берушіге осы жүйені тіркеуден бас тарту туралы шешім қабылданған күннен бастап үш күн ішінде бас тартудың негіздерін көрсете отырып жіберіледі. Ерікті сертификаттау жүйесін тіркеуден бас тартуға қатысты сот тәртібімен шағымдануға болады. Атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы тіркелген ерікті сертификаттау жүйелерінің бірыңғай тізілімін жүргізеді, тізілім ерікті сертификаттау жүйесін құрған заңды тұлғалар және (немесе) жеке кәсіпкерлер, ерікті сертификаттау жүйелерінің жұмыс істеу қағидалары, сәйкестік белгілері және оларды қолдану тәртібі туралы мәліметтерді қамтиды.Атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы тіркелген ерікті сертификаттау жүйелерінің бірыңғай тіркелімінде қамтылған мәліметтердің мүдделі тұлғаларға қолжетімді болуын қамтамасыз етуі тиіс. Тіркелген ерікті сертификаттау жүйелерінің бірыңғай тізілімін жүргізу тәртібін және осы тізілімде қамтылған мәліметтерді ұсыну тәртібін атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы белгілейді.

Жүйеге кірмейтін субъектілердің ерікті жүйенің сертификаттарын тануы осы субъектілердің қалауы бойынша жүзеге асырылады. ТРФЗ 22-бабына сәйкес ерікті сертификаттау жүйесінде сертификатталған сертификаттау объектілері сәйкестік белгісімен таңбалануы мүмкін.Осындай сәйкестік белгісін қолдану тәртібі сәйкес ерікті сертификаттау жүйесінің ережелерімен белгіленеді. Сәйкестік белгісімен сертификатталған объектінің әр бірлігі (ыдыс, қаптама, ілеспе техникалық құжаттама және т.б.) таңбаланады. Сәйкестік белгісін ұлттық стандартқа қолдануды өтініш беруші ерікті негізде ұлттық стандарттау жөніндегі орган белгілеген тәртіппен өтініш берушіге кез келген ыңғайлы тәсілмен жүзеге асырады. Сәйкестігі ТРФЗ-мен белгіленген тәртіпте расталмаған нысандар сәйкестік белгісімен таңбаланбайды.

Сәйкестікті міндетті растаудың еріктіден айырмашылығы міндетті растау сәйкес техникалық регламенттерде белгіленген жағдайларда ғана және тек техникалық регламенттің талаптарына, яғни қауіпсіздіке қатысты талаптарға сәйкестікке жүргізіледі. ТРФЗ 46 - бабына сәйкес Федералдық заң күшіне енген күннен бастап сәйкестікті міндетті растау тек Ресей Федерациясының аумағында айналымға шығарылған өнімдерге ғана қатысты жүзеге асырылады. Сәйкестікті міндетті растау нысандары мен сұлбалары тек техникалық регламенттермен техникалық регламенттердің мақсаттарына қол жеткізбеу тәуекелі ескеріле отырып белгіленуі мүмкін.ТРФЗ 20 - бабына сәйкес сәйкестікті міндетті растау нысаны сәйкестікті мәлімдеу және міндетті сертификаттау болып табылады. Сəйкестікті мәлімдеу сәйкестік туралы декларациямен куәландырылады, ал міндетті сертификаттау - сәйкестік сертификатымен (17.1-сурет). Сәйкестік туралы декларация және сәйкестік сертификаты міндетті сәйкестікті растау сұлбаларына қарамастан бірдей заңды күшке ие және Ресей Федерациясының бүкіл аумағында қолданылады. Сәйкес техникалық регламенттер күшіне енгенге дейін Ресей Федерациясының Үкіметі міндетті сертификаттау ТРФЗ белгілеген тәртіпте жүзеге асырылатын сәйкестікті мәлімдеумен ауыстырылатын өнімдердің жекелеген түрлерінің тізілімін анықтайды және жыл сайын толықтырып отырады.

Сәйкестікті міндетті растау бойынша жұмыстарын өтініш беруші төлейді. РФ Үкіметі сәйкестікті міндетті растау бойынша жұмыстардың құнын анықтау әдістемесін белгілейді, әдістемеде өнімнің еліне және (немесе) шыққан жеріне, сонымен қатар өтініш берушілер болып табылатын тұлғаларға қарамастан өнімнің бірдей немесе ұқсас түрлеріне баға белгілеудің бірыңғай ережелері мен қағидаттарын қолдануды қарастырады.

ТРФЗ 24-бабына сәйкес Ресей Федерациясында сәйкестікті мәлімдеудің келесі негізгі ережелері белгіленеді. 1. Сəйкестікті мәлімдеу келесі сұлбалардың бірі бойынша жүзеге асырылады: Сәйкестікті мәлімдеген кезде Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес оның аумағында жеке кәсіпкер ретінде немесе өндіруші (үрдістің бірінші тарабы) немесе сатушы (үрдістің екінші жағы) ретінде тіркелген, немесе онымен жасалған келісім-шарттың негізінде жеткізілетін өнімнің техникалық регламенттер талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ету және жеткізілетін өнімнің техникалық регламенттердің талаптарына сәйкес келмеуі үшін жауапкершілік бөлігінде шетелдік өндіруші функциясын орындаушы (шетелдік өндірушінің функцияларын орындайтын тұлға)заңды тұлға өтініш беруші болуы мүмкін, Үшінші тараптың қатысуымен сәйкестікті мәлімдеу сұлбасы техникалық регламентте белгіленеді, егер үшінші жақтың болмауынан сәйкестікті растау мақсаттарына қол жеткізілмесе. 2. Өзінің дәлелдемелерінің негізінде сәйкестікті мәлімдеу кезінде өтініш беруші өнімнің техникалық регламенттер талаптарына сәйкестігін растау мақсатында дәлелдемелер материалдарын жеке қалыптастырады.Дәлелдемелер материалдары техникалық құжаттамалар, өз зерттеулері (сынақтар) мен өлшемдерінің нәтижелері және (немесе) техникалық регламенттерді растау үшін дәлелді негіз болған басқа құжаттар болып табылады. Дәлелдемелер материалдарының құрамы сәйкес техникалық регламенттермен анықталады. 3. Өзінің дәлелдемелері және үшінші тараптың қатысуымен алынған дәлелдемелер негізінд есәйкестікті мәлімдеген кезде өтінім беруші 2-тармақта көзделген тәртіппен қалыптастырылған өз дәлелдемелеріне қосымша өз таңдауы бойынша мыналарды жасайды: 4. Сапа жүйесінің сертификаты кез-келген өнімнің сәйкестік декларациясын қабылдаған кезде дәлелдердің бір бөлігі ретінде пайдаланылуы мүмкін, егер мұндай өнім үшін техникалық регламенттерде сәйкестікті растаудың өзге түрі қарастырылмаса. 5. Сәйкестік декларациясы орыс тілінде екі данада рәсімделеді және мыналарды қамтиды: Сәйкестік декларациясының жарамдылық мерзімі техникалық регламентте анықталады. Сәйкестік декларациясының нысанын атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералдық органы бекітеді. 6. Белгіленген ережелерге сәйкес ресімделген сәйкестік декларациясы үш күн ішінде атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералдық органында тіркелуі тиіс. Сәйкестік декларациясын тіркеу үшін өтініш беруші атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералдық органынына 5т. талаптарына сәйкес рәсімделген сәйкестік декларациясын тапсырады. Сәйкестік декларацияларының тізілімін жүргізу тәртібін, тізілімде қамтылған мәліметтерді ұсыну тәртібін және тізілімде қамтылған мәліметтерді ұсыну үшін төлем жасау тәртібін РФ Үкіметі анықтайды. 7. Сәйкестік декларациясы және дәлелдеме материалдары болып табылатын құжаттар декларацияның қолданылу мерзімі аяқталған күннен бастап үш жыл бойы өтініш берушіде сақталады. Сәйкестік туралы декларацияның екінші данасы атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералдық органында сақталады.

Өнімнің техникалық регламенттер талаптарына сәйкестігі сертификаттаушы органның өтініш берушіге ұсынған сәйкестік сертификатымен расталады

Сәйкестік сертификаты мыналарды қамтиды:

Сәйкестік сертификатының жарамдылық мерзімі сәйкес техникалық регламентпен анықталады. Сәйкестік сертификатының нысанын атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералдық органы бекітеді. Уақыты бойынша бірінші құрылған және ресейлік міндетті сертификаттау жүйесінің ең үлкен сертификат нысанының мысалы - МЕМСТ Р сертификаттау жүйесі 17.2- суретте келтірілген.

Ресей Федерациясында міндетті сертификаттауды ұйымдастыру ТРФЗ 26 - бабына сәйкес келесі тәртіпте жүзеге асырылады.Міндетті сертификаттауды РФ Үкіметі белгілеген тәртіппен аккредиттелген сертификаттау жөніндегі орган жүзеге асырады. Қолданыстағы заңда РФ күші жойылған «Өнімдер мен қызметтерді сертификаттау туралы» заңына сәйкес Ресей Федерациясында жұмыс істеген орталық сертификаттау органдарын құру көзделмеген. Сертификаттау жөніндегі орган сәйкестік сертификаттарын береді, оған байланысты: ТРФЗ 41 - бабына сәйкес сертификаттау бойынша жұмыстарды аяқтау ережелерін бұзған сертификаттау жөніндегі органның және сертификаттау жөніндегі органның лауазымды тұлғасы, егер мұндай бұзу техникалық регламенттердің талаптарына сәйкес келмейтін өнімдер шығаруға әкеп соқтырса, Ресей Федерациясының заңнамасына және сертификаттау жұмыстарын жүргізу келісім-шартына сәйкес жауапты болады. Атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы берілген сәйкестік сертификаттарының бірыңғай тізілімін жүргізеді. Берілген сәйкестік сертификаттарының бірыңғай тізілімін жүргізу тәртібін, осы тізілімде қамтылған мәліметтерді ұсыну тәртібін және осы тізілімде қамтылған мәліметтерді ұсынғаны үшін төлем жасау тәртібін РФ Үкіметі белгілейді. Берілген сәйкестік сертификаттар туралы мәліметтерді берілген сәйкестік сертификаттарының бірыңғай тізіліміне беру тәртібін атқарушы биліктің техникалық реттеу жөніндегі федералды органы белгілейді. Міндетті сертификаттауды жүзеге асыру кезінде өнімдерді зерттеу (сынақтар) және өлшеуді аккредиттелген сынақ зертханалары жүргізеді.Аккредиттелген сынақ зертханалары (орталықтар) өнімдерді зерттеуді (сынақтар) және өлшеуді өзінің аккредиттеу саласы шегінде және сертификаттау жөніндегі органдармен келісімшарт жасау негізінде жүргізеді. Сертификаттау жөніндегі органдардың аккредиттелген сынақ зертханаларына (орталықтарына) өтініш беруші туралы мәліметтерді беруге құқығы жоқ. Аккредиттелген сынақ зертханасы (орталығы) зерттеулердің (сынақтар) және өлшеулердің нәтижелерін сәйкес хаттамалармен рәсімдейді, бұл хаттамалар негізінде сертификаттау жөніндегі орган сәйкестік сертификатын беру немесе беруден бас тарту туралы шешімді қабылдайды. Аккредитттеуден өткен сынақ зертханасы (орталығы) зерттеулердің (сынақтардың) және өлшеулердің нәтижелернің дұрыстығын қамтамасыз етуге міндетті. ТРФЗ 42 - бабына сәйкес сынақ зертханасы (орталығы), сарапшылар Ресей Федерациясының заңдарына және келісімшартқа сәйкес зерттеулер (сынақ) мен өлшеулер нәтижелерінің дұрыс еместігі немесе әділ еместігі үшін жауап береді. Нарықтағы айналым белгісі сатып алушыларды өнімнің техникалық регламенттер талаптарына сәйкестігі туралы хабардар ету үшін қызмет етеді. Олармен өнімдер таңбаланады, егер өнімнің техникалық регламенттердің талаптарына сәйкестігі ТРФЗ-мен белгіленген тәртіпте расталса. Нарықтағы айналым белгісі суретін РФ Үкіметі белгілейді. Бұл белгі арнайы қорғалған белгі емес және ақпараттық мақсаттарда жасалады. Нарықтағы айналым белгісімен таңбалауды өтініш берушінің өз-өзіне кез-келген ыңғайлы тәсілмен жүзеге асырады. Техникалық регламенттердің талаптарына сәйкестігі ТРФЗ-мен белгіленген тәртіпте расталмаған өнімдер нарықтағы айналым белгісімен таңбаланбайды. МЕМСТ Р жүйесінің сәйкестік белгісі сертификаттау жөніндегі органмен келісу арқылы өндірушінің қабылдайтын, екі цифрдан тұратын әріптік-цифрлық коды (0000) бар РСТ (ресейлік стандарт) аббревиатурасы болып табылады.Сәйкестендіру белгісі бұйымға және (немесе) ыдысқа, қаптамаға, ілеспе және техникалық құжаттамаға қойылады.

Біздің елімізде қолданылатын өнімнің сертификаттау сұлбалары ИСО / ХЭК ұсыныстарын және ЕО-да сәйкестіктің тәжірибесін ескере отырып әзірленген (18.1-кесте). Сертификаттау сұлбаларын таңдаған кезде, олардың сертификаттаудың қажетті дәлелдерін қамтамасыз ететіндері, оның ішінде халықаралық тәжірибеде қабылданған сұлбалар пайдаланылады.

Сәйкестікті дәлелдеу әдістері ретінде мына әдістер қолданылады: 18.1-кестеде келтірілген дәлелдеу әдістерінің бірі немесе олардың бірқатары өзара үйлесу жағдайында нақты нөмірдің с ұ л б а с ы н ы ң м а з м ұ н ы н анықтайды.

18.1- кесте.. Өніміді сертификаттау сұлбасы

18.1-кестенің жалғасы

Сертификаттау сұлбаларының қысқаша мазмұнын қарастырамыз.

Құжаттарды біртекті өнімдерді сертификаттау жөніндегі орган қарайды, сонымен қатар ол өтініш-декларацияны тану және сәйкестік сертификатын беру туралы шешім қабылдайды.

Қызметтер материалдық, материалдық емес (әлеуметтік-мәдени) және өндірістік (жұмыстар) болып бөлінеді.

18.1-суретте қызметтердің (жұмыстардың) жіктеуі көрсетілген. Бұл жіктеу әді де жетілдірімеген: ол халықаралық жіктеумен үйлестірілмеген, қазіргі ресейлік сертификаттау тәжірибесінде пайда болып жатқан бірқатар жаңа қызмет түрлерін қамтымайды. Өнімдер сияқты тұтынушының өмірі, денсаулығы мен мүлкі үшін қауіпті болатын қызметтер де олардың құқықтарын қорғау кезінде мемлекеттің назарында болады. РФ Үкіметінің 1997 жылғы 13 тамыздағы № 1013 қаулысымен міндетті түрде сертификаттауға жататын жұмыстар мен қызметтер тізіміне келесідей қызмет түрлері енгізілген: ■ тұрмыстық радиоэлектрондық жабдықты, тұрмыстық машина мен тұрмыстық техниканы жөндеу және техникалық қызмет көрсету;

18.1-сурет. Қызметтерді (жұмыстарды) зерттеу Алайда, 1998 жылдың 1 қазанынан бастап енгізілген өнімдер мен қызметтердің номенклатурасында жоғарыда аталған қызметтердің ішінен бекітілген сертификаттау жүйесі барлары ғана қамтылды. Бөлшек сауда және шаштараз қызметтерін сертификаттау жүйесі әзірлену кезеңінде. Нормативтік базаның болмауына байланысты нарықтық және медициналық қызметтер сияқты маңызды қызметтер міндетті сертификаттау аясында қалып отыр. Қазіргі уақытта қызмет көрсетуді сертификаттау жүргізілетін және ТРФЗ сәйкес түзетулерді талап ететін нормативтік құжаттардың саны 150-ден асады. Жалпы, қызметтерді (жұмыстарды) сертификаттауды нормативтік қамтамасыз ету қалыптасу сатысыныда.

Ол қазіргі заманғы өндіріс пен тұтынудағы қызметтердің артып келе жатқан рөліне ілесе алмауда. Қызметтерді (жұмыстарды) сертификаттау өнімдерді сертификаттауға ұқсас ретпен жүзеге асырылады және мыналарды қарастырады: Қызметтерге (жұмыстарды) сертификаттау жүргізген кезде олардың ерекшеліктеріне байланысты жеті сұлба пайдаланылады (18.2-кесте).

18.2-кесте.Қызмет пен жұмыстарды сертификаттау сұлбасы

18.2-кестенің соңы

Инспекциялық бақылау социологиялық әдістерді пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. 4-сұлбаны қызметтер көрсету саласының ірі кәсіпорындарын сертификаттау кезінде пайдалану ұсынылады.

6, 7-сұлбалары бойынша сертификаттау, 9 және 10 сұлбалар бойынша өнімдерді сертификаттау сияқты, сәйкестік туралы декларацияны оған қоса берілген құжаттармен бірге қолдану арқылы жүзеге асырылады (18.1- кестені қараңыз). 6-сұлба өздерін жоғары сапалы жұмыстар мен қызметтерді орындаушылар ретінде көрсеткен шағын кәсіпорындардың жұмысы мен қызметтерін сертификаттау үшін қолданылады, 7-сұлба орындаушыда сапа жүйесі болғанда. Жұмыстардың орындалуын, қызметтерді көрсетуді бағалау, мұның өзінде жұмыстар мен қызметтердің сапа жүйесі стандарттарының талаптарына сәйкестігін растау мақсатында кәсіпорынға тексеру жүргізуден тұрады. Сертификаттау объектілерінің ерекшеліктерін назарға ала отырып, жұмыстар мен қызметтердің нәтижелерін тексеру кезінде аспаптық және зертханалық әдістерден басқа, әлеуметтік және сараптамалық әдістер (тұтынушылармен сұхбаттасу арқылы сапаны бағалау, тағамдарды дәмдеу, білім алушылардың білімін бақылау және т.б.) кеңінен қолданылады.

Өлшеу құралдарын сертификаттау жүйелері (бұдан әрі — Жүйе) Ресей Федерациясында мынаны құрайды: орталық орган — Федералды техникалық реттеу және метрология агенттігінің Метрология басқармасы, үйлестіру кеңесі, ғылыми әдістемелік орталық, сертификаттау органдары, ӨҚ сынау зертханалары (орталықтары).

Жүйе ерікті сипатқа ие,оған заңды тұлғалардың — дайындаушылардың, сертификаттау органдарының, сынау зертханаларының және барлық өзге мүдделі кәсіпорындардың, ұйымдар мен жекелеген тұлғалардың енуі және қатысуы үшін ашық. Сертификаттауды нәтижелердің объективтілігі мен дұрыстығы үшін жауапкершілік көтеретін, сертификаттау органымен лицензиялық келісім болған жағдайда, аккредиттелген зертханалардың сынақ нәтижелерін есепке ала отырып, өлшеу құралдарын сертификаттау бойынша аккредителген органдар жүзеге асырады. Өлшеу құралдарын сертификаттау органдарын Жүйенің орталық орган — Федералды техникалық реттеу және метрология агенттігінің Метрология басқармасы аккредиттейді. Сәйкестік сертификатын да Метрология басқармасы немесе лицензия негізінде өлшеу құралдарын сертификаттау бойынша өзге орган береді. Өндірістерді сертификаттау тәртібі мынаны құрайды: Өлшеу құралдарын сертификаттау жүйесі тиісті ұсыныстар негізінде жұмыс істейді (МИ 2277—93, ПР50.2.010—94, МИ 2278—93, МИ 2279—93).

Кәсіпорындарды өз өндірістерін сертификаттауға итермелейтін негізгі түрткілер деп мыналарды атауға болады: Сертификатталатын өндірістерге қойылатын талаптарды ИСО 9001 және ГОСТ Р 40.002—2000 «Сертификаттау жүйесі ГОСТ Р. Сапа жүйелерін тіркеуші. Өндірісті сертификаттау тәртібі» регламенттейді. Өндірісті сертификаттау кезінде мына объекттер бағаланады:

Өндірісті сертификаттау алты кезеңмен жүзеге асырылады: 2010 жылғы жағдай бойынша Ресейде өндірістер сертификатталған, олардың ішіндегі негізгісі тағамдық, химиялық, электртехникалық және машина жасау үрдістері.

Біздің елімізде 10 жылдан астам уақыт бойы сапа жүйелерінің халықаралық ИСО 9000 стандарттардың талаптарына сәйкес келуіне сертификаттау жұмыстары жүргізіліп келеді. Ресейде ИСО 9000 стандарттарын енгізген және тиісті сертификаттар алған ондаған кәсіпорын бар. Алайда, сапа жүйелері және оларды сертификаттау рәсімдері тұрақты жетілдіріледі, дамиды. Сапа жүйелерін жетілдірудің кейбір қазіргі заманғы сай бағыттарын келтірейік. 1994 жылы АҚШ-тың автомобильдік фирмаларымен — «Дженерал Моторс», «Форд— Крайслер» жасап шығарылған, QS 9000 сериялы стандарттар пайда болды. ИСО 9000 стандарттарындағы талаптармен қатар QS 9000 стандарттарында автомобиль жасауға тән бірқатар қосымша талаптар орын алған. Аталған фирмалардың қатарластары және сонымен қоса олар ғана емес, QS 9000 стандарттарының талаптарына сәйкес жұмыс істеуге ауысады. QS 9000 стандарттарының ИСО стандарттарынан ерекшелігі жекелеген әрбір жағдайда қатарластармен жасалатын келісімшарттарда аталатын қосымша талаптарда, сонымен қатар ИСО стандарттарының талаптарынан тыс шығатын ерекше салалық талаптарда. Сапа жүйелерінің QS 9000 талаптарына сәйкес келуіне Ресейде де сертификаттау қызметі қолданыла бастады. 1970 жылдардың басында Еуропада жалпы фирмалық (жалпыға бірдей) сапаны басқару жүйесі қалыптасты. Ол барлық деңгейлі басшылардың белсене қатысуымен және техникалық мүмкіндіктерді тиімді пайдалана отырып, зерттеу мен зерттемелерден бастап сатқаннан кейінгі қызмет көрсетуге дейінгі қызметтің барлық саласында сапаны басқару әдістерін жан-жақты мақсатты және үйлесімді қолдануды көздейтін кешенді жүйе болып табылады. Жүйе сапаны тұрақты жақсартуға, өндірістің шығынды азайтуға және өнімді “дәл мерзімінде” жеткізуге бағдарланған. Мұндай амал qualіty іmprovement («сапаны тұрақты жақсарту») терминімен белгіленеді. Қазіргі уақытта ИСО 9000 жүйелерімен салыстырғанда TQM сапаны басқарудың аса кең амалы болып табылатыны анық. TQM жалпы бизнесті жетілдіру амалы ретінде қолданылу беталысы байқалады. Еуропада TQM қағидасын қамтып көрсететін, көпшілік таныған модель еуропалық сапа сыйлығының моделі (бизнесті кәміл жүргізу моделі) болып табылады. Сапа бойынша сыйлық үшін қозғалысы әлемдегі кәсіпорындарда тиімді сапа жүйелерін құру қоздырғышы ретінде кеңінен тараған. Аса танымал әрі беделді Жапониядағы Деминг сыйлығы, АҚШ-тағы М.Болдридж сыйлығы, Еуропалық сапа сыйлығы болып табылады. Ресейде РФ Үкіметінің сапа сыйлығы енгізілген. Сапаны басқарудың жаңа жүйелері мен амалдарын құру, қолданылу барысында анықталған ИСО 9000 стандарттарының кемшіліктері олардың қайта қаралу қажеттігін тудырды. ИСО осы стандарттар төрт базалық стандарттан және техникалық есептер қатарынан тұрады деп шешім қабылдады. Бұл ретте қазіргі уақытта қолданылатын барлық стандарттардағы негізгі ережелер мүмкіндігінше базалық стандарттарға ықпалдастырылады, мысалы ИСО 9004—2010 «Ұйымдардың тұрақты табысына қол жеткізуге арналған менеджмент. Сапа менеджменті негізіндегі амал». Жаңа стандарттар қолданылу саласы тұрғысынан аса икемді болып табылады, ол шағын әрі орта кәсіпорындарда қысқартылуы мүмкін, себебі кейбір қызмет түрлері жоқ. Бұдан басқа, жаңа стандарттарға сапа менеджментінің, ең алдымен табиғатты қорғау саласындағы өзге қызмет салаларындағы менеджментпен үйлесімдігі тән - ИСО 9000 стандарттарының 14000 сериялы ИСО стандарттарымен үйлесімдігі туралы сөз болып отыр. Сонымен, ИСО стандарттарының құрылымы аса әмбебап және қолданылу саласы аса кең.

Экологиялық сертификат немесе көптеген өнім түріне арналған тиісті белгі (эко белгі) бәсекеге қабілеттіліктің айқындауыш факторы болып табылады. 1993 жылы ЕО елдерінде біртұтас нарыққа жеткізілетін, эко сертификатталған өнімнің артықшылығын айқындауыш директива қабылданды, оның бағасы кем дегенде екі есе артады. Ресейде экологиялық сертификаттау қалыптасу барысында. Экологиялық сертификаттаудың мақсаты өндірушілерді табиғи ортаны кем дәрежеде ластайтын және тұтынушыға оның өмірі, денсаулығы, мүлігі мен тіршілік ортасына өнімнің қауіпсіз болу кепілдігін беретін технологиялық үрдістерді енгізуге және тауарларды шығаруға ынталандыру болып табылады.

Экологиялық сертификаттау объекттерінің мына түрлері ерекшеленеді: Экологиялық сертификаттаудың маңызды мәселесі сертификаттау рәсіміне қатысушылар құрамы болып табылады (олардың бірінші, екінші және үшінші тарап ретінде рөлі). Экологиялық сертификаттаудың өзекті салалары ауыз суы мен қалдықтар болып табылады. Ауыз суын сертификаттау жүйесінің негізіне (бұдан әрі — Жүйелер) РФ-ның 1992 ж. 7 ақпанындағы № 2300-1 «Тұтынушылар құқығын қорғау туралы» заңының және 1999 ж. 30 наурызындағы № 52-ФЗ «Халықтың санитарлық-эпидемиологиялық әл-ауқаты туралы» федералды заңының талаптары, Ресейдегі сертификаттаудың жалпы ережелерін белгілейтін құжаттар, сонымен қатар атап айтқанда, өнімнің сәйкестігін сертификаттау кезінде гигиеналық қорытындының (сертификаттың) болу міндеттілігін көздейтін, гигиеналық бағалау ережелері салынған. Жүйенің негізгі мақсаты су тазалағыш құрылғылардың, жабдықтар мен технологиялардың қауіпсіздік, зиянсыздық талаптарына және органолептикалық көрсеткіштерге сәйкес келуін нақты бағалау, сумен жабдықтау кәсіпорындарындағы өндірісті және сапа жүйелерін бағалау арқылы ауыз су сапасын жетілдіру міндеттерін кешенді шешуге жәрдемдесу болып табылады. Жүйе аталған мақсатқа сәйкес біртекті өнімдер мен үрдістердің келесі топтарын қамтиды: Орталықтандырылған сумен жабдықтау жүйелеріндегі ауыз су мен өндірістерді сертификаттау ережелерінің айрықша ережелері екі ықтимал сертификаттау схемаларындағы еріктік қағидаты болып табылады: өндірушінің өтініш-декларациясын пайдалана отырып, сонымен қатар сумен жабдықтау кәсіпорнындағы өндірістерді және (немесе) сапа жүйесін сертификаттау негізінде. Қазіргі уақытта Жүйенің нормативтік қамтамасыз етуіне су тазалағыш құрылғыларды, бөтелкеге құйылған ауыз суды және орталықтандырылған сумен жабдықтау жүйелеріндегі суды сертификаттау ережелері мен Жүйенің негізгі ережелері белгілейтін бірінші кезекті құжаттарды құрайды. Қалдықтар саласындағы экологиялық сертификаттау олардың тіршілік ортасына қауіпті әсерін жоюға және қайталама шикізат ретінде барынша пайдалануға бағытталған. Қалдықтарды стандарттауды дамыту керек, бұл оларды сертификаттауға тікелей байланысты. Қазіргі уақытта жаңа өнім мен үрдіс түрлерінің экологиялығын бағалауға үлкен назар аударылады. Экологиялық талаптарды жаңа конструкциялар мен технологияларға стандарттау бойынша жұмыс басталды. Ресейдің 1998 жылдың 21 қазанындағы Мемстандартының қаулысымен экологиялық зиянды технологиялардың, 14000 сериялы халықаралық ИСО стандарттарымен үйлестірілген белгілі бір өнім түрлерін пайдалану, тұтыну немесе кәдеге жарату үрдістерінің салдарынан қорғайтын, қоршаған ортаны басқару бойынша стандарттар қабылданды және қолданылуға енгізілді. 14000 сериясына келесі стандарттар енеді:

ИСО 14000 стандарттарын қамтитын негізгі бағыттар:

Осы стандарттар барлық өндірістік, сауда және пайдалану үрдістерін экологиялық қауіпсіздіктің негізін қалаушы қағидаларға бағдарлауды тапсырады. ИСО 14000 стандарттарын нарықтық қатынастарға енгізудің негізгі мақсаты әлемдік нарықты жалпыға бірдей экологияландыруға ұмтылуды көрсететін құндылықтардың негізінде жаңа шкаласын құру болып табылады. 14000 сериялы халықаралық стандарттары 9000 сериялы ИСО стандарттарымен келісілген. Батыс еуропалық елдердегі экологиялық сертификаттау барынша кеңінен тараған. Ол қарапайым сертификаттауды толықтырады және әрқашан міндетті сипатқа ие. Осы бағыттың келешегі ауқымды. Қазірдің өзінде бірқатар елдер жалпы мемлекеттің тіршілік деңгейінің сапасын басқару жүйесін құруға кірісті.

Германиядағы сертификаттау Сапасыз өнім дайындағаны үшін жауапкершілік туралы заңға негізделеді, ол ЕО мүше мемлекеттердің заңнамасымен үйлестірілген және біртұтас нарық аясында сертификаттау үшін заң шығаратын негіз болып табылады. Елдегі жалпы ұлттық сертификаттау жүйесі германдық экономиканың тұтынушылығын 80—90 %-ға қанағаттандыратын бірнеше сертификаттау жүйесін құрайды. Олардың арасындағы аса танымал — DІN стандарттарына сәйкестігін сертификаттайтын А1 жүйесі. Ол DІN стандарттарында талаптар белгіленген бұйымдардың барлық түрін қамтиды. Оған өз өнімін сертификаттауға мүдделі германдық шетел ұйымдарының да бірдей қолжетімдігі бар. Өзге жүйелер құрылыс бейінінің өнімдерінің, өлшеу құралдарының, электротехникалық және электронды бұйымдардың, газ жабдығының, ауыл шаруашылық және құрылыс материалдарының және т.б. сертификатталуын қамтамасыз етеді. Францияда сертификаттау Француздық стандарттау қауымдастығымен (AFNOR), Француздық сыртқы сауда орталығымен (CNCE), Нормалар мен техникалық регламенттер туралы ақпарат орталығымен (CІNR), Электротехниктер одағымен (UTE) жүзеге асырылады. AFNOR сынау орталықтары мен зертханаларының уәкілеттіктерін айқындайды, оларды аккредиттеу үшін, NF ұлттық стандарттарына сәйкестік белгісін тағайындау және күшін жою үшін жауап береді, сертификаттау бойынша ұлттық органдардың халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығын үйлестіреді.

NF белгісіне сертификаттау ерікті сипатқа ие. Сынау, соның ішінде клиникалық сынау міндетті болып табылатын, медициналық бағыттағы өнімдерді (материалдар, дәрі-дәрмектер, жабдық) қоспағанда. Мұндай тауарлар NF- MEDІCAL белгісімен таңбаланады. ЕО директиваларына сәйкестік үшінші тараппен сертификатталған жағдайда және СЕ белгісімен расталады. АҚШ-та сертификаттау сәйкестікті сертификаттаудың құқықтық негізі болып табылатын, әртүрлі өнім түрінің қауіпсіздігі бойынша көптеген заңға негізделеді. Олардың ішіндегі маңыздысы Тұтынушылық тауарлардың қауіпсіздігі туралы заң болып табылады. Осы заңдарға сәйкес мемлекеттік стандарт қабылданған өнім, сонымен қатар мемлекет ішкі және сыртқы нарықта сатып алатын өнім міндетті сертификатталуға жатады. Міндетті сертификаттау мемлекеттік органдармен бақыланады. Елдегі сертификаттау міндетті стандарттарды жасап шығаратын, NІST — Ұлттық стандарттар мен технологиялар институтының құрамында әрекет ететін Сертификаттау комитеті жалпы басқарады. Сертификаттау комитеті стандарттау бойынша жұмыстарды үйлестіреді және ИСО, МЭК және өзге халықаралық ұйымдарда АҚШ атынан өкілдік етеді.

Жапониядағы сертификаттау үш үлгіде жүзеге асырылады:

Тауарлардың кең диапазонының жапондық стандарттардың талаптарына сәйкес келуі JІS белгісімен белгіленеді. Өнімдердің жекелеген түрлері бойынша заңда олардың пайдаланушы үшін қауіптілік дәрежесін сипаттайтын санаттар енгізіледі.

Тауарларды жапон нарығына экспорттаушы өзінің өнімін тиісті жапондық сынау орталығында сынаққа ұсыну керек. Мұны тек жапондық делдалдар арқылы ғана жүргізуге құқылы. Сапа жүйелерін сертификаттау үшін Жапондық сапаны сертификаттау қауымдастығы құрылды (JAB), оның қызметі ИСО және МЭК құжаттарына сәйкес қалыптасады. Қытай Халық Республикасында (ҚХР) сертификаттау мемлекеттік заңдарға негізделеді. Өнім сапасын мемлекеттік деңгейде басқаратын негізгі ұйымдар Мемлекеттік техникалық қадағалау бюросы және өнімді сертификаттауды қоса алғанда, экспорттық және импорттық өнімді бақылайтын Мемлекеттік импорттық және экспорттық тауарларды инспекциялау басқармасы болып табылады. ҚХР-ның қауіпсіздік, денсаулықты қорғау, экологиялық қорғаныс және тұтынушылардың құқықтары мен мүдделерін қорғау талаптарын құрайтын ұлттық стандарттары міндетті болып табылады. Қалған стандарттар ұсыныс сипатқа ие. ҚХР-да импортталатын және экспортталатын тауарларда қолданылатын мына белгілер қолданылады:

Халықаралық саудада ұлттық сертификаттау талаптарындағы айырмашылықтар үшін туындайтын техникалық кедергілерді жеңу үшін көптеген елдер екі жақты келісімді жасасудан басқа, ортақ күшпен тау аймақтық және халықаралық сертификаттау ұйымдарын қалыптастыра бастады. Осындай ұйымдардың мақсаты — сыртқы және ішкі сауда ережелері мен шарттарын оңтайландыру, сертификаттау бойынша қызметтің барлық саласындағы рәсімдердің үйлесімін қамтамасыз ететін бірыңғай стандарттар мен ұйымдық-әдістемелік құжаттарды жасап шығару. Кейбір аймақтық ұйымдарға қысқаша сипаттама берейік. Еуропалық Одақ — 1993 жылы Маастрихт шартына сәйкес құрылған Еуропалық қоғамдастықтың мұрагері. Тауарлардың еркін саудасы үшін техникалық (тарифтік емес) кедергілердің күшін жою — ЕО елдерінің бір мақсаты. ЕО елдерінде ЕО директивалары мен еуростандарттарды жасап шығару арқылы ұлттық стандарттар мен техникалық регламенттер арасындағы айырмашылықты жою бағдарламасын орындау көзделген. Сол уақытта қатаң талап қойылған: еуропалық стандарттар жоғары ғылыми-техникалық стандартқа ие болу керек және техника мен технологиядағы жаңа жетістіктерді көрсету керек, ал ЕО директивалары — Қоғамдастыққа халық пен қоршаған орта үшін қауіпті өнімнің енуіне жол бермейтін тиімді шараларды құрауы керек. ЕО-та өзара тану қағидаты әрекет етеді: егер тауардың Одаққа кез-келген мүше-мемлекеттегі кез-келген стандартқа сәйкес келуіне ЕО директивасы болса, онда ол осы тауардың бүкіл еуропалық нарыққа шығу құқығын береді. ЕО-дағы техникалық саясаттың басты бағыттарының бірі 29000 сериялы ЕN стандарттар базасында (ИСО 9000 стандарттар сериясына сәйкес келеді) сапаны қамтамасыз ету әдістерін енгізу болып табылады. Бұл ретте өнімнің белгіленген үлгі-нұсқаға немесе дайындаушының сертификаттауға шығындарын қысқарту мүмкіндігін беретін, дәстүрлі үшінші тараппен сертификаттау жүйесіне балама ретінде стандартқа сәйкестігін растау кезінде сертификатталған сапа жүйесін пайдалану мүмкіндігі ұсынылады. Өнімнің еуростандарттарға сәйкестігін бағалау үшін ЕО кеңесінің шешімімен сәйкес модульдер — сәйкестікті растау тәсілдері қолданылады, олардың әрбіреуі белгілі бір үлгілі рәсімдердің жиынтығы болып табылады. Сәйкестікті бағалау рәсімдерін таңдау дайындаушыға ұсынылады. Сертификаттау рәсімін таңдаудың негізгі факторы қауіпсіздіктің қажетті деңгейін қамтамасыз ету болып табылады. Өнімнің ЕО директиваларына сәйкестігін бағалайтын модульдер тізбесі 19.1 кестеде келтірілген.

ЕО-та бірыңғай сәйкестік белгісі белгіленген — СЕ. ЕО-мен сауда тәртібі ресейлік бизнес үшін аса маңызды болғандықтан (Қоғамдастықтың елдері Ресейді ең ірі сауда серіктестері болып табылады), Ресей Федерациясы мен ЕО арасында сауда-экономикалық келісім жасалған, ол тараптарды өзара серіктестікке, соның ішінде стандарттаудың нақты салаларында, ғылымда, техникада, ғарышта, байланыста ынтымақтасуға бағыттайды. Аймақтық еуропалық деңгейде ЕО-тың ықпалдастық саясатының іске асырылуын қамтамасыз ететін әртүрлі ұйымдар қызмет етеді. Оларға Еуропалық сапа ұйымы (ЕСҰ), Еуропалық стандарттау комитеті (ЕСК), Еуропалық сынақ зертханаларының ынтымақтасуына жәрдемдесу ұйымы (ЕУРОЛАБ), Еуропалық сынау және сертификаттау ұйымы (ЕССҰ) Еуропалық сапа жүйелерін бағалау және сертификаттау комитеті (ЕСК) және басқа ұйымдар жатады. Аймақтық ұйымдарға 1992 жылы ТМД мемлекеттерімен құрылған — Мемлекетаралық стандарттау, метрология және сертификаттау кеңесі (МАС) жатады. 1996 ж. МАС ИСО-мен “Еуропалық мемлекетаралық стандарттау, метрология және сертификаттау кеңесі” атты аймақтық ұйым болып танылды. МАС жұмысына бұрынғы КСРО республикалары, егеменді мемлекеттер қатысады. МАС-тың негізгі міндеттерінің қатарына мыналар жатады: Келешекте ТМД елдері үшін ортақ «Өнім мен қызметтерді сертификаттау туралы» заң шығаратын акттарды және өнімді сертификаттау ережелеріне (тәртіптеріне) жалпы талаптарды белгілейтін, мемлекетаралық нормативтік құжаттарды жасап шығару, сонымен қатар сертификат пен сәйкестік белгісінің бірыңғай нысанын енгізу жоспарланады. Стандарттау мен сертификаттау бойынша жұмыс нәтижелерінің өзара танылуын қамтамасыз ету қызметін жүзеге асыратын өзге маңызды аймақтық ұйымдар арасында мыналарды атап өтейік:

Мақсаты әлемдік сауда ережелері мен шарттарын жасап шығару болып табылатын ең ірі халықаралық ұйым Тарифтер мен сауда бойынша бас келісім (ГАТТ) болып табылады. 1993 жылдан бастап ГАТТ Дүниежүзілік сауда ұйымы - ДСҰ болып қайта құрылған.

Шамамен 20 мемлекет, соның ішінде Ресей және ТМД-ның өзге елдері Бас келісімге қосылу барысында. Ресейдің ГАТТ-қа (ДСҰ) толық құқылы қатысушы ретінде қосылу мақсаты мыналар болып табылады: ГАТТ-тың (ДСҰ) стандарттау саласындағы негізгі талаптары Келісімге қатысушылармен жасап шығарылатын техникалық регламенттер мен( стандарттар халықаралық саудаға кедергі жасамайтындай болуында. Техникалық регламенттер немесе стандарттар жасап шығару қажет, бірақ тиісті халықаралық стандарттар әлдеқайда қолданылып жатқан немесе жасап шығарылу барысында болатын жағдайларда тараптар осы стандарттарды толығымен немесе ішінара негіз ретінде пайдалану керек. ГАТТ-тың (ДСҰ) сәйкестікті бағалау саласындағы талаптары мынада. Тараптар сәйкестікті бағалау жүйелері халықаралық саудаға кедергі жасамайтындай жасап шығарылатынына және қолданылатынына кепілдік беру керек. Егер халықаралық ұйымдардың тиісті ұсыныстары болмаса немесе сәйкестікті бағалау жүйелері халықаралық ұйымдардың ұсыныстарынан ерекшеленсе, барлық мүдделі тараптар осы хабарландырулармен уақытынша таныса алу үшін, сәйкестікті бағалау жүйелерін болжалды енгізу туралы барынша ертерек хабарландыру керек. ГАТТ (ДСҰ) ақпарат саласында стандарттау бойынша орталық немесе жергілікті үкімет органдарымен немесе аймақтық органдармен қабылданған немесе жасап шығарылатын кез-келген стандарттардың, кез-келген техникалық регламенттеріне, аумағында әрекет ететін және жасап шығарылатын, орталық немесе жергілікті үкімет немесе үкіметтік емес органдармен қолданылатын кез-келген сәйкестікті бағалау жүйелеріне қатысты өзге тараптардың мүдделі тұлғаларының сұратуларына жауап беру үшін әрбір тарап ақпараттық-анықтамалық қызметтің құрылуын қамтамасыз етуін талап етеді. Халықаралық стандарттау ұйымының сертификаттау саласындағы қызметі осы рәсімнің ұйымдық-әдістемелік қамтамасыз етілуінде. Өнімге ИСО стандарттарын жасап шығару кезінде бірыңғай сынау әдістерін анықтауға, сонымен қатар өнімнің адам өміріне, денсаулығына қауіпсіздігі, қоршаған ортаны қорғау, өзара алмастырушылық бөлігінде өнімге қойылатын талаптарды айқындауға қатты көңіл аударылады. Өнеркәсіптік тұрғыда озық елдердегі ұлттық тәжірибе негізінде ИСО-да кәсіпорындарда өнімнің сапасын қамтамасыз ету жүйелерін бағалауға бірыңғай амалды белгілейтін стандарттар жасап шығарылған (ИСО 9000 стандарттар сериясы). Халықаралық стандарттау ұйымы 400-ден астам халықаралық ұйыммен стандарттау мәселелері бойынша байланыс ұстайды. ИСО қызметінің ұзақ мерзімді стратегиясына тұтынушылардың ұйымдарымен ынтымақтасу, ГАТТ-пен (ДСҰ) техникалық ынтымақтасу бойынша арнайы байланыс орнату мәселелері кіреді. Ресей КСРО-ның құқық мирасқоры ретінде дауыс беру, Кеңеске сайлану және ИСО-ның Бас Ассамблеясының отырыстарына қатысу құқығымен ИСО мүшесі болып табылады.

ИСО (МЭК) белгісін пайдалану әлеммен мойындалғандықты білдіреді.

МЭК қызметінің саласына кіретін өнімге қойылатын негізгі талап қауіпсіздік болып табылады. МЭК стандарттары ұсыныс сипатына ие, елдер олардың ішкі нарықта қолданылу мәселесінде толығымен тәуелсіз (ГАТТ-қа енетін елдерден басқа), алайда өнім әлемдік нарыққа шыққан жағдайда міндетті сипатқа ие болады. Ресейде МЭК-тің кейбір техникалық комитеттерінің хатшылықтары әрекет етеді.

МЭК аясында екі халықаралық сертификаттау жүйесі ұйымдастырылған.

Қазіргі уақытта Жүйеге қатысушылар санына 34 ұлттық сертификатталған орган енеді. Ресей 1989 жылдан бастап осы Жүйеге толық құқылы мүше ретінде қатысады.

БҰҰ ЕЭК комитеттері мен жұмыс топтарының қызметі өсімдіктер, жануарлар әлемін қорғауға және адам қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, әртүрлі тауарларды сату, стандарттау, сертификаттау және сапасын бақылау рәсімдерін жеңілдетуге, соның ішінде өнім стандарттарына қауіпсіздік талаптарын енгізуге бағытталған. Мысалға, Ресей тікелей қатысатын, БҰҰ ЕЭК Ішкі көлік комитетінің шеңберінде жолда жүру және қауіпсіздік, көліктің қоршаған ортаға әсерінің мәселелері, сонымен қатар автокөлік, кеме, вагон және контейнерлердің конструкциясына халықаралық стандарттар жасап шығару мәселелері назарда болады. БҰҰ ЕЭК аясында Халықаралық автокөлік құралдарын сертификаттау жүйесінің қызметі жүзеге асырылады. Көлік құралдарын сертификаттау кезінде негізгі нормативтік құжат БҰҰ ЕЭК ережелері болып табылады.

ФАО міндеті балық аулау, теңіз өнімдері, орман шаруашылығы және орманның шикізат тауарларын қоса алғанда, тамақтану, азық-түлік және ауыл шаруашылық мәселелері бойынша ақпаратты жинау, талдау және тарату болып табылады. Ұйым халықтың тамақтану және тіршілік деңгейін көтеруге бағытталған, ұлттық және халықаралық ауқымды іс-шараларға жәрдемдеседі. ФАО аясында сапаны сертификаттау және бақылау жүйелері жасап шығарылады. Оларға өсімдіктерді өсіру және қорғау, азық-түліктер, орман, балық ресурстары және т.б. бойынша сертификаттау жүйелері жатады. Ресей ФАО аясында бақылаушы ретінде әрекет етеді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы БҰҰ мекемелерінің жүйесіне кіреді. ДДСҰ қызметі проблемалардың кең ауқымын қамтиды, олардың ішінде - барлығын қамтитын денсаулық сақтау қызметтерін құру және дамыту, аурулардың алдын алу және олармен күресу, қоршаған ортаны сауықтыру және денсаулық сақтау кадрларын дамыту. ДДСҰ негізін қалаушылардың бірі КСРО болған. Ресей құқық мирасқорлық құқығында ДДСҰ мүшесі болып табылады.

МОПС-тың халықаралық стандарттарды жасап шығару қызметіне қатысу, кеңінен тұтынылатын тауарларды салыстырмалы сынау кезінде халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз ету, халықаралық деңгейде барынша өкілдік ету мақсатында БҰҰ органдарымен және өзге халықаралық ұйымдармен тығыз байланысты жүзеге асыру сияқты мақсаттары бар. Халықаралық тұтынушылық одақтар ұйымының әртүрлі халықаралық ұйымдарда, соның ішінде ФАО, ДДСҰ, ИСО, МЭК, ЕО-да консультативтік мәртебесі бар.

Біздің елімізде 1996 жылдың 13 желтоқсанында № 150-ФЗ «Қару туралы» федералды заң қабылданған, ол Ресейде жасалған және импорттық жанға салып жүретін атыс қаруының барлық түрінің ГОСТ Р жүйесінде міндетті сертификатталуын белгілейді. Ресей 1994 жылы Брюссельдік конвенцияның ПМК-на ресми қосылды. Ресей Федерациясының Мемлекеттік сынау станциясы ПМК мүше-мемлекеттерімен мойындалатын, таңбаны отандық қаруға қоюға құқылы. Сертификаттаумен айналысатын халықаралық жеке меншік ұйымдар арасында мыналар кеңінен танымал:

Компьютерлер — алдын ала құрылған жұмыс істей алгоритмдері мен бағдарламалар негізінде әрекет ететін және деректерді өңдеуге, есептеу және логикалық операцияларды жасауға, сонымен қатар осы операциялардың нәтижелерін адаммен немесе өзге электронды құрылғымен қабылданатын үлгіде беруге қабілетті электронды құрылғылар. Компьютерлерге МЕСТ 16325—88 сәйкес сертификат беріледі. Компьютерлер мәтіндерді, дерекқорларды, графиктерді, бейне суреттерді өңдеу және жасау үшін, әртүрлі форматта ұсынылған ақпаратты табыстау үшін ғылымда, өндірісте, бизнесте, тұрмыста кеңінен пайдаланылады. “Компьютер” ұғымы МЕСТ 23773—88 сәйкес сертификат берілетін электронды есептегіш машиналардың синонимі болып табылады, алайда ЭЕМ қазіргі заманғы компьютерде жүйелік блок ретінде ұсынылған. Дербес компьютерлер мыналардан тұрады: ақпаратты енгізу және басқару жүйесі (пернетақта, сканер, графикалық планшет); МЕСТ 26406—89 сәйкес сертификат берілетін ақпаратты ұсыну және шығару жүйелері (принтер, монитор); МЕСТ 28043—89 сәйкес сертификаттар берілетін ақпаратты жинақтауыш (HDD-диск, CD- и DVD-дискжетегі); байланыс құрылғылары (модемдер). Компьютерлер процессор, жүйелік ядро қуаттылығына, жедел жады көлеміне тәуелді, сонымен қатар бағдарламалық мүмкіндіктерімен, қолданылу саласымен ерекшеленетін, әртүрлі модификацияда өндіріледі.

Әмбебап дербес компьютерлер кез-келген міндетті орындауға, графикамен, музыка, бейнемен және т.б. жұмыс істеуге қабілетті. Мамандандырылғанға, мысалы, ұшақтардың борт компьютерлері, медициналық диагностикаға арналған компьютерлер, графикалық станциялар және т.б. жатады. Компьютердің осы түрлеріне арнайы мемлекеттік және халықаралық стандарттарға сәйкес сертификаттар беріледі. Қазіргі уақытта қазіргі заманғы компьютерлерге арналған құрамдас бөліктердің өндірісі Ресейде жеткіліксіз дамығанын атап өту керек. Осыған орай кейбір стандарттар, соның ішінде ГОСТ ескірген. Сондықтан біздің елге импортталатын компьютерлер мен олардың құрамдас бөліктерін сертификаттау негізінен сәйкестікке:

Бағдарламалық жабдықтауды сертификаттау (БЖ) ғылым мен техниканың барлық салаларында, сонымен қатар тұрмыста және қызметтің барлық саласында компьютерлер мен компьютерлік жүйелерді қолданудың маңызды факторларының бірі болып табылады. Компьютер мен компьютерлік жүйелердің қолданылу салалары бұдан бұрынғы параграфта қарастырылды. Мұнда компьютерлердің орналасу және пайдалану орнына сәйкес түрлерін қосқан жөн. Осы параметрлер бойынша оларды мына түрлерге бөлуге болады: ■ қазіргі уақытта барлық кәсіпорындарда, мекемелерде, мектептен бастап институт, университетермен аяқтағанда және т.б. жерлерде барлық оқу орындарында жаппай тараған қарапайым үстел компьютерлері;

Үстел компьютерлерінің арасында сондай-ақ мультимедиялық және оқу компьютерлері бар. Өз кезегінде ноутбуктер салмағына, өлшем габариттеріне және мүмкіндіктеріне тәуелді мына санаттарға бөлінеді: Көптеген жағдайларда компьютерлер тиісті аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы бірнеше дербес компьютердің қосылысы болып табылатын, жергіліктендірілген желілерге біріктіріледі. “Жергіліктендірілген желі” термині желімен біріктірілген барлық компьютер салыстырмалы шамалы қашықтыққа қашықтандырылғанын, яғни бір немесе көршілес ғимаратта орналасқанын білдіреді. Қазіргі уақытта ірі кәсіпорындарды, өнеркәсіптің біртұтас саласын, аумақтық салаларды қамтитын, аса ірі желілер жиі қолданылады. Жоғарыда айтылғанның барлығы біртұтас ақпараттық базадағы ақпараттық жүйелер мен желілерде ақпаратпен алмасу қажеттігін, сәйкесінше БЖ стандарттау қажеттігін айқындайды. Біздің елімізде бағдарламалық жабдықтау негізін қалаушы МЕСТ Р 51904—2002 «Кіріктірілген жүйелердің бағдарламалық жабдықтауы. Жасап шығару және құжаттауға қойылатын жалпы талаптар» стандартымен регламенттелген, ол Ресейдің Мемстандартының 2002 ж. 25 маусымындағы № 247 қаулысымен бекітілген және қолданысқа енгізілген. Осы стандарт СЕСТ Р ИСО/МЭК 12207—2010 «Ақпараттық технология. Бағдарламалық құралдардың тіршілік циклінің үрдістері» дамыту үшін дайындалған. МЕСТ Р 51904—2002 1 бөлімінде «Қолданылу саласы» БЖ жасап шығаруға қатысы бар барлық әрекеттерге қатысты болады, бірақ аппараттық элементтерге қолданылмайды деп көрсетілген. 3 бөлімде «Анықтамалар мен қысқартулар» осы стандартта қолданылатын және түсіндірудің әртүрлі нұсқасы болмайтын, қажетті терминдердің толық тізбесі ұсынылған. Жалпы стандартта 79 термин айқындалған.

МЕСТ Р 51904—2002 стандарты БЖ жасап шығаруға қойылатын барлық қажетті талаптарды, сонымен қатар БЖ жасап шығаратын құжаттамасының құрамы мен рәсімделуіне және БЖ тестілеу талаптарын көздейді. Жоғарыда аталған стандарттан басқа мына бөлімдерді құрайды, олардың әрбіреуі толық ашылған: Соңғы бөлім ең көлемді болып табылады және толық құжат тізбесін, сонымен қатар оларды ұсыну нысанын регламенттейтін 39 тармақты құрайды. Бұдан басқа, стандартта бұдан бұрын жасап шығарылған БЖ тәртібі, сонымен қатар құрал-саймандық құралдарды аттесттау мәселелері айқындалған.

Бағдарламалық жабдықтау компьютердің өзінің қалыпты жұмысын, деректердің өңделуін және оларды деректерді өңдейтін басқа құрылғыларға табысталуын қамтамасыз етеді. Компьютерлік бағдарламалар бағдарламашылармен жасап шығарылады, содан кейін пайдаланушыларға қолжетімді болғанға дейін және жаппай пайдаланылғанға дейін, өзге ІT-мамандармен тестіленеді және дәлденеді. Бағдарламалық жабдықтауға тиісті сертификат беріледі. Белгілі бір жағдайда БЖ сүйемелденеді, ол үшін МЕСТ Р ИСО/МЭК 14764—2002 сәйкес сертификат алу керек. Компьютерлік техниканың жұмыс істеу ерекшелігіне орай (бұл ретте МЕСТ 25123—82 сәйкес БЖ-ға сертификат беріледі) БЖ-дың екі негізгі санаты ерекшеленеді: жүйелік және қолданбалы бағдарламалар.

Қолданбалы бағдарламалар қолданбалы бағдарламалардың пакеті түрінде жасап шығарылуы мүмкін, оларға МЕСТ Р ИСО/МЭК ТО 12119—2000 сәйкес БЖ сертификаты беріледі. Мысалы, банктік сала, кеңсе үшін. Сөйтіп, қолданбалы бағдарламалардың кеңселік пакеттері мыналарды құрайды: электронды органайзер, аудармашы-бағдарламалар, сканермен оқылған ақпаратты тануға арналған бағдарламалар, коммуникациялық бағдарламалар, соның ішінде Интернетте жұмыс істеуге арналған бағдарламалар. Қолданбалы бағдарламалар жалпы пайдаланылатын (жалпыға таралған) және арнайы бағдарламаларға бөлінеді. Арнайы бағдарламаларға, мысалы, ақпаратты жинайтын борттық бағдарлама жүйелері жатады. Сонымен қатар айрықша бағдарламалар жасап шығарылады, мысалы, дерекқорды басқару жүйелері және топтық БЖ (файлдармен, корпоративтік электронды поштамен бір уақытта жұмыс істейтін құралдар, телеконференция және жобаларды жоспарлау құралдары). Дерекқорлар құжаттық (мұрағат) және фактографиялық (картотекалар), орталықтандырылған және бөлінген, кестелі және иерархиялық болып бөлінеді. Олардың БЖ-на кез-келген бағдарламалық құралдың стандартты тіршілік циклін көрсететін МЕСТ Р ИСО/МЭК ТО 15271—2002 және МЕСТ Р ИСО/МЭК ТО 16326—2002 сәйкес сертификат беріледі.

Басқа жіктеуішке сәйкес БЖ базалық және сервистік деп екіге бөлуге болады.

БЖ-ның қазіргі заманғы даму жағдайы осы сегменттер барлық элементтердің қызметін атқаратын, ғаламдық операциялық жүйелерге құйылатынын көрсетеді.

Электрлі магнитті кедергілердің проблемалары электронды құралдардың пайда болуымен бірге туындады. Уақыт өте электронды құралдар саны тапжылмай өсіп келеді және оларға электрлі магнитті үйлесімдік (ЭМҮ) бойынша аса қатаң талаптар қойылып келеді. Сондықтан кедергілермен күресудің жаңа әдістері мен құралдары жасап шығарылуда. Қазіргі уақытта техникалық құралдардың өнеркәсіптік кәсіпорындарда жұмыс істеу сенімділігі мен үздіксіздігі айтарлықтай дәрежеде олардың электрлі магнитті үйлесімдігін қамтамасыз ету қабілетімен айқындалады. Техникалық құралдардың ЭМҮ саны мен параметрлерінің сапасы ЭМҮ тексеру, өлшеу және сынау арқылы айқындалады. Соңғы жылдары Ресейде ЭМҮ қамтамасыз ету бойынша техникалық құралдарға қойылатын қазіргі заманғы талаптардың көлемін регламенттейтін халықаралық еуропалық стандарттармен үйлестірілген жаңа ұлттық стандарттар және сынау әдістері (50 стандарттан астам) енгізілуде. Техникалық құралдардың ЭМҮ әсер ететін факторлар мен параметрлердің түрінен негізгісін және аса маңыздысын ерекшелеуге болады: Бұл кәсіпорындағы техникалық құралдардың ЭМҮ мәселесін зерттеу кезінде назар аудару қажет болатын нормативтік құжаттардың шағын тізбесі. Жиі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы техникалық құралдарды электрлі магнитті және радио жиілікті сәулелердің әсері жағдайында пайдаланады. Осы сәулелер көзі, әдетте, эксплуатациялық қызметкерлер құрамымен және қауіпсіздік қызметтерімен қолданылатын портативті қабылдап-таратқыштар, стационарлы радио және телевизиялық таратқыштар, жылжымалы объекттердің радио таратқыштары, сонымен қатар әртүрлі өнеркәсіптік сәуле көздері (станоктар, электрлі құрал-саймандар және т.б.) болып табылады. Кез-келген өнеркәсіптік кәсіпорындағы техникалық құралдардың ЭМҮ қамтамасыз етілу дәрежесін айқындау үшін бірінші кезеңде жоғарыда аталған параметрлердің барлығы бойынша сынау қажет емес, негізгісі бойынша деректерді алу жеткілікті: Егер сынақ нәтижелері стандарттарда көрсетілген нормаларға сәйкес келмесе, онда жоғарыда аталған өзге көрсеткіштер бойынша қосымша сынақ жүргізу қажет.

Электр энергиясының сапа нормалары РД 153-34.0-15.501-00 «Жалпы мақсатты электр энергиясымен жабдықтау жүйелеріндегі электр энергиясының сапасын бақылау және талдау бойынша әдістемелік нұсқаулар» басқарушы құжатта белгіленген. Бұл ұсыныстар электрлі магнитті үйлесімдік деңгейлері мен электрлі магнитті кедергілерді өлшеу әдістерінің бөлігінде халықаралық МЭК стандарттарына сәйкес келеді. Әдістемелік нұсқаулар электр энергиясын тұтынушылардың меншігіндегі электр желілері немесе электр энергиясын қабылдағыштар (жалпы қосылатын нүктелер) қосылатын нүктелерде жиілігі 50 Гц ауыспалы үш фазалы және бір фазалы тоқтың жалпы мақсатты электрмен жабдықталу жүйелерінің электр желілеріндегі электр энергиясының көрсеткіштері мен сапа нормаларын белгілейді. Электр энергиясының сапа нормалары жалпы мақсатты электрмен жабдықтау жүйелеріндегі кондуктивті электрлі магнитті кедергілер үшін электрлі магнитті үйлесімдік деңгейлері болып табылады. Аталған нормаларды қадағалаған жағдайда жалпы мақсатты электрмен жабдықтау жүйелеріндегі электр желілерінің және электр энергиясын тұтынушылардың (электр энергиясын қабылдағыштардың) электр желілерінің ЭМҮ қамтамасыз етіледі. Белгіленген сапа нормалары төмендегі тәртіптер қоспағанда, жалпы мақсатты электрмен жабдықтау жүйелерінің барлық жұмыс істеу тәртібінде міндетті болып табылады: ■ айрықша ауа-райы жағдайлары және табиғи апаттар (дауыл, су тасқыны, жер сілкінісі және т.б.); ■. электрмен жабдықтайтын ұйым және электр энергиясын тұтынушы болып табылмайтын, тараптың әрекетінен туындаған күтпеген жағдайлар (өрт, жарылыс, әскери әрекеттер және т.б.); ■ мемлекеттік басқару органдарымен регламенттелген, сонымен қатар тек ауа райының жағдайымен және күтпеген жайттардан туындаған салдарды жоюға байланысты шарттар. Бұл нормалар тұтынушылардың электр энергиясына қосылуына техникалық шарттарға және электрмен жабдықтайтын ұйымдар мен электр энергиясын тұтынушылар арасындағы электр энергиясын пайдалануға келісім-шартқа енгізілу керек. Белгіленген нормалар электр желілерін жобалау және пайдалану кезінде, сонымен қатар электр энергиясын қабылдағыштардың кедергіге төзімді деңгейлерін және осы қабылдағыштармен енгізілетін кондуктивті электрлі магнитті кедергілердің деңгейлерін белгілеу кезінде қолданылады.

Электр энергиясының сапасына қатысты болатын, аса жиі қолданылатын терминдерді қарастырайық.

Электр энергиясының сапа нормаларының екі түрі белгіленген: қалыпты рұқсат етілетін және шекті рұқсат етілетін. Сапа көрсеткіштерінің аталған нормаларға сәйкес келуін бағалау 24 сағ тең есептік кезең ішінде жүргізіледі. Электр энергиясының аса жиі пайдаланылатын көрсеткіштері мен сапа нормаларын келтірейік.

Кернеуі 0,38 кВ электр желілеріне қосылу нүктелеріндегі δUу кернеудің белгіленген ауытқуының және кернеудің өзгеру қарқынының шекті рұқсат етілетін сомасының мәні номиналды кернеудің 10 % тең.

Кернеудің синусоидальдығы мына коэффициенттермен сипатталады: Келтірілген көрсеткіштердің нормалары, сондай-ақ аталған әдістемелік нұсқауларда көрсетіледі.

Кернеудің асимметриясы мына коэффициенттермен сипатталады:

Электр желілеріне жалпы қосылу нүктелеріндегі кері реттік бойынша кернеудің асимметрия коэффициентінің қалыпты рұқсат етілетін және шекті рұқсат етілетін мәні сәйкесінше 2,0 және 4,0% тең. Осы коэффициенттің нөлдік реттігі бойынша рұқсат етілетін мәні баламалы. Электр желілеріндегі ауыспалы тоқтың кернеу жиілігінің ауытқуы жиіліктің ауытқу көрсеткішімен сипатталады, оған мына нормалар белгіленген: жиілік ауытқуының қалыпты рұқсат етілетін және шекті рұқсат етілетін мәні сәйкесінше ±0,2 және ±0,4 Гц тең. Әдістемелік нұсқауларда электр энергиясының барлық қалған көрсеткіштері және сапа нормалары нақты белгіленген:

Көптеген міндеттерді шешу барысында қандай да бір мәліметтер қажет болады. Бұл мәліметтер, яғни ақпараттар осы мәліметтер орналасуы мүмкін белгілі бір дереккөздерден (құжаттардан) дайын күйінде алынады. Ақпарат екі түрге жіктеледі (22.1 - сур.): құжаттық, яғни қажетті деректер орналасуы мүмкін, дереккөздер туралы мәліметтер (фактілер), фактографиялық, яғни

тікелей пайдалану үшін жарамды деректер.

Осыған негізделе отырып, құжат жүргізу — бұл заңға сәйкес тарихи дамуында құжаттың пайда болуын, оны жасау тәсілдерін, құжаттау жүйелерінің және құжат жүргізу жүйелерінің қалыптасу және даму тәсілдерін зерттейтін ғылыми пән. Құжат жүргізудің маңызды міндеті қоғамды басқару аппаратын құжатпен қамтамасыз ету үрдістерін негіздеу болып табылады. Ресей Федерациясындағы құжат жүргізудің нормативтік-әдістемелік базасын мыналар құрайды: Құжат — бұл сәйкестендіру мүмкіндігін беретін, реквизиттері жазылған материалдық тасығышта тіркелген ақпарат. Реквизит дегеніміз ресми құжатты рәсімдеудің міндетті элементі. Осы анықтамада құжаттың хабарлама ретіндегі маңызды қасиеттері толық ашылмаған. Ақпаратты тарату және сақтау үшін белгілі бір үлгіде ұсыну мүмкіндігін беретін, әртүрлі таңбалар (символдар) пайдаланылады. Осы символдар адам сөйлеген сөздер мен фразалар, мәтіндер, суреттер, математикалық таңбалар, тұрақсыздық үлгілері және т.б. болуы мүмкін. Қандай да бір ақпаратты көрсететін таңбалар жиынтығы хабарлама деп аталады. Мысалы, телеграфпен тарату кезінде жекелеген таңбалардың — әріптер мен сандардың реттілігі болып табылатын телеграмма мәтіні хабарлама болып табылады. Телефон арқылы сөйлесу кезінде мазмұны ғана емес, дауыс екпінін, тембрін, ырғағын және сөйлеудің өзге қасиеттерін көрсететін, дыбыс қысымының уақыттық өзгеруі хабарлама болып табылады. Қозғалмалы суреттерді телевизиялық жүйеде тарату кезінде сурет элементтерінің жарықтығының уақыттық өзгеруі хабарлама болып табылады.

Атқарымы хабарлама болып табылатын ауыспалылар мына тізбемен белгіленуі мүмкін: Негізінен тасығыштың мына түрлері пайдаланылады: қағаз (дәстүрлі полиграфия түрлері үшін); магнитті және магнитті оптикалық (магнитті таспалар, дисктер және т.б.); микрофильмді және кинофотоматериалдар; көрсету құрылғылары (алфавитті-санды, ақпаратқа арналған табло, экрандар, самолинзалар).

Құжат дара оқиға ретінде ақпараттың барлық өзгермейтін қасиеттеріне ие, бірақ хабарламаға қарағанда одан әрі қоғамда пайдалану мақсатында ықпалдылық секторымен салынатын бірқатар қасиеттерге (атқарымдар мен белгілерге) ие. Осыдан құжат болу үшін хабарлама келесі қасиеттерге иеленуі қажет: қолжетімдік, түпнұсқалық және заңдылық.

Құжат негізгі қасиетіне — заңды және басқарушы күшіне ие болу үшін — мына талаптарға сәйкес келу керек: 2006 жылдың 27 шілдесіндегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» федералды заңға сәйкес ақпарат көпшілік, азаматтық және өзге құқықтық қатынастың объектісі болуы мүмкін. Ақпарат қолжетімдік санатына сәйкес жалпыға қолжетімді және қолжетімдігі федералды заңдармен және өзге ресми құжаттармен шектелген, құпия болып бөлінеді. Ақпарат ұсынылу немесе таратылу тәртібіне тәуелдігі бойынша мына санаттарға бөлінеді: Азаматтар мен қоғамның өзге субъекттерінің конституциялық құрылым негіздерін, адамгершілігін, денсаулығын, құқығы мен заңды мүдделерін қорғау, елдің қорғанысын және мемлекет қауіпсіздігін федералды заңдармен қамтамасыз ету мақсатында ақпаратқа қолжетімдікті шектеу орнатылады. Бұл ретте мынадай жалпы ережелер әрекет етеді:

Қоғамдық дамудың қарқынына және қоғамның түрленуінің тереңдеуіне байланысты ақпарат саны мен түрі өсіп келеді. Адам ақпаратты сақтау және тарату үшін оны алдымен жазу арқылы, содан кейін кітап басу, литографиялау, фоно жазба, фото көшірмесін жасау, кино жазба, шағын фильмдеу, ЭЕМ арқылы бекіте бастады. Құжат жүргізуде ақпаратты құжат құру арқылы тіркеу үрдісін анықтау үшін “құжаттау” ұғымы енгізілген. Құжаттау — бұл ақпаратты белгілі ережелер бойынша әртүрлі тасығышқа жазу. Құжаттаудың мынадай тәсілдері бар:

Техникалық құжаттамалық материалдар өндірістік мақсатына сәйкес сипаттамасын көрсететін топтарға бөлінеді: Аталған топтардың құрамына әртүрлі графикалық және мәтіндік құжаттар енуі мүмкін: сызбалар, есептеулер, техникалық сипаттамалар, графикалар, технологиялық карталар, жобалық құжаттар, картографиялық материалдар және т.б. Фотоқұжаттау — бұл қандай да бір объекттерді құрайтын, бейнелеу құжаттарын суретке түсіру арқылы жасалады. Киноқұжаттау — бұл бейнелеу құжаттарын кинематографиялық тәсілмен жасау болып табылады. Киноқұжат бірқатар жекелеген фото суреттен тұрады — кадрлар, яғни бұл фотоға түсіру арқылы алынған суреттер кешені. Фоно құжаттау (дыбыс жазу) — дегеніміз кез-келген дыбыс жазу жүйесімен тіркелген, дыбыстық ақпаратты құрайтын құжатты жасау. Аудиовидео құжаттау — бұл бейнелеу және дыбыстық ақпаратты құрайтын құжатты жасау. Осындай құжаттардың жасаудың алғашқы тәжірибесі дыбыстық кинематографтың туындауына, ал одан арғы дамуы — телевидение құрылуына байланысты. Машинамен құжаттау ақпартты тіркеудің аса жаңа тәсілі болып табылады. Бұл тәсілдің ерекшелігі арнайы тілдердің, яғни ЭЕМ қабылдайтын тілдердің көмегімен жүзеге асырылуында. Қарастырылған тәсілдің әрбіреуі тәжірибе барысында осы мақсатта арнайы жасалған құжаттау құралдарымен іске асырылады.

Құжаттау құралдарын қарапайым және күрделіге бөлуге болады.

Құжаттаудың қарапайым құралдарына даму барысында алғашқы қауым суретшісінің күрек тісінен және қаз қауырсынынан фломастерлер мен қазіргі заманғы перографтарға (өздігінен жазатын құралдарға) дейінгі жолдан өткен қолжазба құралдары (қарындаштар, қаламсаптар және т.б.) жатады. Қазіргі уақытта механикалық және электромеханикалық құралдар (жазу машиналары, магнитофондар, диктофондар, фото-, кино-, бейнетехника және т.б.) жасалып, жетілдіріледі. Компьютерлік оргтехника (принтерлер, плоттерлер, дербес компьютерлерге арналған бағдарламалық өнімдер) негізінде құжаттау, сонымен қатар ақпаратты қабылдау және тарату құралдары кеңінен тарады: телетайптар, мәтіндік және графикалық ақпаратты тарататын және қабылдайтын факсимильді аппараттар. Құжаттаудың күрделі құралдарына репрография және жедел полиграфия құралдары жатады, яғни құжаттардың көшірмесін жасауға және тираждауға арналған машиналар жиынтығы. Репрография (көшірме жасау) құралдары фотокөшірме жасау, электрофотография, термография, электронды сәулелі көшірме жасау, микрофильмдеу және ризографиялық көшірме жасау құралдары болып табылады.

Оптикалық тасығыштардан алғашқы болып жинақы лазерлі дисктер шыққан. Осындай диаметрі 120 мм жинақы дисктің (CD) стандартты сыйымдылығы 700 Мбайт (80 мин) құрайды. CD-жинақтауыштар дисктерге бөлінеді: Санды әмбебап диск (ағылш. Dіgіtal Versatіle Dіsc — DVD) кез-келген компьютерлік ақпараттың бейне суреттерін және үлкен көлемдерін жинақтау үшін қолданылады.

Ресми құжат міндетті түрде белгіленген тәртіппен рәсімделіп және куәландырылып, заңды немесе жеке тұлғамен жасалады. Іс-жүргізу қызметтері, әдетте, тек ресми құжаттармен жұмыс істейді. Ресми құжаттардың ішінде жеке құжаттар тобы ерекшеленеді: жеке басты куәландырушы (паспорт), мамандықты, білімді куәландырушы (диплом, аттестат), еңбек өтілін куәландырушы (еңбек кітапшасы) және т.б. Құжаттау тәсілдері бойынша құжаттар келесідей бөлінеді: қолжазба — мәтіндік, графикалық; фотоқұжаттар; фоноқұжаттар; киноқұжаттар; бейнеқұжаттар; компьютерлік техниканың көмегімен жасалған құжаттар. Жасалу орны бойынша құжаттар кіріс (келіп түсетін); шығыс (ұйымнан жіберілетін); ішкі (сосы (осы) ұйымның ішкі байланыстарын қамтамасыз ету үшін жасалады және пайдаланылады) болып бөлінеді. Ұсыну үлгісі бойынша құжаттар түпнұсқа, көшірме және дубликаттар болып бөлінеді. Түпнұсқа — бұл заңды күші бар, ресми құжаттың бірінші (немесе жалғыз) данасы. Құжаттың көшірмесі факсимильді немесе еркін болуы мүмкін. Көшірмелер құжат мәтінінің (үзінді көшірменің) бір бөлігі немесе тұтас құжат болуы мүмкін. Факсимильді көшірме құжаттың мазмұнын және түпнұсқадағы реквизиттерді (қолы мен мөрді қоса алғанда) құрайтын оның барлық сыртқы белгілерін толық жаңғыртады. Факсимильді көшірме фотография мен факсимильді байланыс аппаратын пайдалана отырып, көшірме жасау техникасында дайындалады. Еркін көшірме жазу машиналарында жасалады, құжаттың барлық реквизиттерін құрайды, бірақ пішінін қайталау міндетті емес. Белгілі бір тәртіппен расталған көшірмелер түпнұсқа ие болатын заңды күшке ие болады. Нотариус растаған көшірмелер нотариалды деп аталады. Дубликат — бұл түпнұсқаның заңды күшіне ие және “Дубликат” белгісімен сүйемелденетін ресми құжаттың көшірмесі. Дубликат жоғалтылған түпнұсқа құжаттың (диплом, аттестат, паспорт) орнына беріледі. Құжаттар түпнұсқалық дәрежесі бойынша түпнұсқа және жасанды (жалған) болуы мүмкін. Түпнұсқалығын куәландыратын белгілері бар құжат (мысалы, авторы, жасалған уақыты мен жері туралы мәліметтер, автордың қолы бар, мөр таңбасымен расталған) түпнұсқа болып есептеледі. Алайда бұл белгілер жасандылықтың да негізгі объекттері болып табылады.

Құжаттар сақталу мерзімі бойынша мына түрлерге бөлінеді: тұрақты сақтау; уақытша сақтау (10 жылға дейін); ұзақ уақыт сақтау (10 жылдан артық). Қызмет саласына тәуелді ресми құжаттардың мынадай түрлері бар: басқарушылық және техникалық. Басқарушылық құжаттар ұйымдық, басқарушылық және ақпараттық-анықтамалық болып бөлінеді. Ұйымдық құжаттар ұйымның қызметінің құқықтық негізі болып табылады. Басқарушылық құжаттар ұйымның қызметін реттеуге арналған. Басқару жүйесіндегі істің іс-жүзіндегі жағдайы туралы ақпарат әртүрлі дереккөзде бар, бірақ олардың ішіндегі маңыздысы ақпараттық-анықтамалық құжаттар. Техникалық құжаттама — бұл техникалық бұйымдар, техникалық және технологиялық үрдістер және т.б. туралы ақпаратты құрайтын мәтіндік және графикалық құжаттар жүйесі. Техникалық құжаттаманың мына түрлері аса кеңінен пайдаланылады: ■ғылым мен техниканың әртүрлі саласында ғылыми зерттеу жүргізу барысында, сонымен қатар теориялық және қолданбалы ғылыми-техникалық зерттемелерді орындау барысында жасалатын ғылыми-зерттеу; ■құрастыру — жекелеп немесе жиынтығында бұйымның құрамы мен құрылғысын айқындайтын және оны жасап шығару, дайындау, бақылау, қабылдау, пайдалану және жөндеу үшін қажетті деректерді құрайтын графикалық және мәтіндік құжаттарды құрайды; ■технологиялық — жекелеп немесе кешенді өнеркәсіпте өндірілген бұйымдардың дайындалу үрдісін немесе күрделі құрылыс объекттерінің салыну үрдісін айқындайтын графикалық және мәтіндік құжаттардың жиынтығы; ■жобалық-сметалық — күрделі құрылыс объекттерін салу, қайта құру және жөндеу туралы мәселелерді шешу барысында жасалады. Басқарушылық құжаттарды жасауға және рәсімдеуге қойылатын талаптар мемлекеттік стандарттарда бекітіледі. Әртүрлі басқарушылық әрекеттерді құжаттау үшін пайдаланылатын басқарушылық құжаттама жүйелерінің арасында ұйымдық-басқарушылық құжаттама жүйесі өте маңызды. Осы жүйеге кіретін құжаттар бүкіл басқару деңгейіндегі, қызмет бағытындағы және меншік нысанындағы мекемелер мен ұйымдарда қолданылады. Техникалық құжаттама жасауға және рәсімдеуге қойылатын талаптар тиісті стандарттармен айқындалған. Мысалы, құрастыру құжаттамасы Құрастыру құжаттамасының бірыңғай жүйесінің (ҚҚБЖ) стандарттарымен регламенттеледі, технологиялық құжаттама — Технологиялық құжаттаманың бірыңғай жүйесінің (ТҚБЖ) стандарттарымен регламенттеледі. ҚҚБЖ — бұл бұйымның өмірлік қайталымының барлық дәрежесінде (жобалау, дайындау, пайдалану, жөндеу және т.б.) жасап шығарылатын және қолданылатын құрастыру құжаттамасын жасап шығару, рәсімдеу және қолдану бойынша өзара байланысқан нормалар мен ережелерді белгілейтін стандарттар кешені. ҚҚБЖ стандарттарының негізгі тағайындалуы құрастыру құжаттамасын орындау, рәсімдеу және қолданудың бірыңғай оңтайлы ережелерін белгілеуде. ҚҚБЖ стандарттары машина және аспап жасау бұйымдарына қатысты болады. ҚҚБЖ стандарттарымен белгіленген нормалар мен ережелер мына құжаттамаға қатысты болады:

■Қолданылуы мүмкін және басқа стандарттарымен және нормативтермен регламенттелмейтін бөлігіндегі, мысалы баспа басылымдарына арналған форматтар мен шрифттер және т.б. қоспағанда, нормативтік-техникалық, технологиялық, бағдарламалық құжаттама, сонымен қатар ғылыми-техникалық және оқу әдебиеті. ҚҚБЖ стандарттарында белгіленген нормалар мен ережелер кәсіпорындармен, кәсіпкерлермен (шаруашылық қызметінің субъекттері), соның ішінде ғылыми-техникалық, инженерлік қоғамдармен және өзге қоғамдық бірлестіктермен жасап шығарылан, аталған құжаттамаға қатысты болады.

Құжаттардың жіктелуі. Құжаттауда келесі анықтама пайдаланылады: «Жіктеу — бұл көптеген объектті қабылданған әдістерге сәйкес ұқсастығы немесе айырмашылығы бойынша ішкі жиынтыққа бөлу». Басқару аппараты құжат айналымсыз және құжатпен ұйымдастырылған жұмыссыз қызмет етпейтіндіктен, құжаттардың жіктелуі ғылыми ғана емес, сондай-ақ маңызды қолданбалы міндет болып табылады. Бұдан басқа, жіктеу ақпаратты сақтау және іздеу жүйесін құру құралы болып табылады. Құжаттарды жіктеу жүйесін құру кезінде мына терминдер мен анықтамалар пайдаланылады.

Жіктеу топтамасы — жіктелудің бір немесе бірнеше белгісі бойынша белгіленген жиынтықты бөлу нәтижесінде алынған ішкі жиынтық. Кодты алфавит — белгілі бір ереже бойынша кодпен белгіленетін код таңбаларының қорытынды жиынтығы.

Код — кодпен белгілену жиынтығы.

Кодпен белгіленуі — қабылданған кодтау әдісіне сәйкес жіктеу объектісін (белгіні, белгінің мәнін, жіктеу топтамасын) таңбамен немесе таңбалар тобымен белгілеу. Кодтау әдісі (ережесі) — кодпен белгілеуді жіктеу объектісіне, сонымен қатар белгіге, белгінің мәніне, жіктеу топтамасына тағайындау және құру әдісі.

Жіктеме, жіктеу схемасы — жіктеу объекттерінің, белгілердің, белгі мәндерінің, жіктеу топтамаларының және олардың кодпен белгіленуінің жүйелендірілген тізбесі. Құжаттаманы жіктеу және кодтау жүйелері. Қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды басқару және қолдану үрдістерін автоматтандыру жағдайында сақтау, өңдеу, ақпаратпен алмасу және іздеу бірлігі жалпы құжат қана емес, сондай-ақ оның элементтері: реквизиттер және оның мазмұнының жекелеген элементтері. Сонымен, осы жекелеген объекттерді дербес объекттер ретінде жіктеу қажеттігі туындады. Негізгі ақпараттық хабарламалар мен құжаттарды ғана емес, сондай-ақ басқаруда қолданылатын ақпараттың барлық түрінің өңделуін автоматтандыру үшін жіктеудің арнайы құралы жасап шығарылған — деректерді формальды сипаттаудың стандартты тілі. Техника-экономикалық және әлеуметтік ақпаратты жіктеу және кодтаудың бірыңғай жүйесі жасап шығарылды. Бұл жүйе техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жалпы ресейлік жіктеуішінен, оларды жүргізу құралынан, сонымен қатар оларды жасап шығару және қолдану бойынша нормативтік және әдістемелік құжаттардан тұрады. Атап айтқанда, Жалпы ресейлік жіктемелер туралы жалпы ресейлік ақпараттың жіктемесінде техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жіктемелерін жалпы жіктеуіш бекітілген, оған сәйкес барлық жалпы ресейлік жіктемелер мақсатты ақпарат түріне тәуелді мына топтарға бөлінген:

Жалпы ресейлік жіктемелер мынаны қамтамасыз ету үшін жасап шығарылады: Техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жалпы ресейлік жіктемелері нормативтік құжаттарға жатады және өзінің мәртебесі бойынша Ресей Федерациясының мемлекеттік (федералды) стандарттарына сәйкес келеді. Бірегейлендірілген құжаттау жүйелері. Деректерді сипаттаудың әмбебап формальды тілін іске асырудан басқа, техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жіктемелері басқаруды ақпараттық қамтамасыз етуде тағы бірқатар маңызды қызметтерді атқарады. Жіктемелердегі ақпараттың үлкен көлемі әртүрлі ведомстволар үшін өздік анықтамалық-ақпараттық ауқымның тізілімдері мен тіркеуіштерін құру негізі болып табылады. Техникалық-экономикалық және әлеуметтік ақпараттың жіктемелері басқару құжаттарын формальды және мазмұнды бірегейлендіру негізі болып табылады. Жалпы ресейлік басқарушылық құжаттаманың жіктемелері маңызы зор, ол бірегейлендірілген құжаттау жүйелері мен құжат үлгілерінің номенклатурасы болып табылады. Ол құжат үлгілерін сәйкестендіруші болып табылады және міндетті түрде бланктарда көрсетілетін, құжат түрлерінің атауын және оның кодтарын құрайды.

Әртүрлі ұйымның ісін-жүргізуде құжаттаудың әртүрлі жүйесіндегі құжаттардың ара қатынасы бірдей емес, себебі бұл нақты ұйымның қызметінің бағытына тәуелді. Алайда, кез-келген ұйымның қызметінде бірегейлендірілген атқарушылық, басқарушылық және ұйымдық қызметті регламенттейтін құжаттар пайдаланылады.

Бірегейлендірілген үлгілерді басқару тәжірибесінде қолдану құжаттарды жасауға және рәсімдеуге, оларды тарату және өңдеуге жұмсалатын шығындарды азайту; құжаттардың өтуін жылдамдату; құжат айналымын оңтайландыру арқылы маңызды экономикалық әсер алу мүмкіндігін береді.

Құжаттаудың бірегейлендірілген жүйесінің құрамына мына жүйелер кіреді: Әмбебап ұйымдық-басқарушы құжаттау жүйесі ерекше маңызды, себебі барлық іс-жүргізу қызметтері кез-келген ұйымның қызмет бағытына және оның ұйымдық-құқықтық нысанына тәуелсіз оның құжаттарымен жұмыс істейді.

«Метрология, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу» пәні кешенді болып табылады және әрбіреуі іс-жүзінде дербес пән бола алатын, төрт бөлімнен тұрады. Осы оқулықтың басты мақсаты пәннің аталған бөлімдерінің теория және тәжірибе негіздерін баяндау және қажетті бастапқы мәліметтерді хабарлау ғана емес, сондай-ақ өмірлік қайталымының барлық кезеңдерінде өнім сапасын қамтамасыз етудің жалпы маңызды міндетін шешетін ғылым мен техника бағыттары ретінде осы бөлімдердің өзара байланысы туралы ұғымды студенттерде дамыту болып табылады. Осы оқулықтың бұдан бұрын шығарылған оқулықтан негізгі айырмашылығы жаңа Федералды заңға сәйкес техникалық реттеу мәселелеріне арналған жаңа бөлімнің, сонымен қатар техникалық құралдардың электрлі магнитті үйлесімдік мәселелері, электр энергиясының сапа нормалары және техникалық құжат жүргізу мәселелері қарастырылған тараулардың болуында. Өкінішке орай, оқулықтың шектеулі көлемі әрбір аталған бөлімнің құрамына кіретін бірқатар тақырыптарды аса толық қарастыру мүмкіндігін берген жоқ. Осындай тақырыптарға заң шығаратын және қолданбалы метрология мәселелерін, өндірістің нақты салаларындағы өлшеу нақтылығын қамтамасыз ету, стандарттау, сертификаттау және техникалық реттеу мәселелерін жатқызуға болады. Автор оқулықта баяндалған материалдарды студенттер негізге алып, аталған және өзге жаңа әдебиетті пайдалана отырып, қызықтыратын мәселелерді өздігінен зерттей алатын, сонымен қатар осы пән негізгі болып табылатын оқу жоспарының пәндерін табысты меңгере ала алатын іргетас болып табылатынына сенімді.

3.1. Техникалық регламенттердің талаптарын сақтауды мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдары мен объектілері 3.2. Техникалық регламенттердің талаптарын сақтаумен мемлекеттік бақылау (қадағалау)органдарының өкілеттіктері мен

жауапкершілігі 3.3.Өнімнің техникалық регламенттердің талаптарына сәйкессіздігі туралы ақпаратты алған кезде мемлекеттік бақылау (қадағалау) органдарының құқықтары 3.4. Стандарттау жөніндегі техникалық регламенттер мен құжаттар туралы ақпарат

4.4. Кәсіпорындар мен ұйымдарда федералдықбасқару органдарының метрологиялық қызметтері

5.5. Ресейдің эталондық базасы

6.4.Өлшемдер бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі

Ұғымдары

мемлекеттік реттеу....................................................................42

4.6. Халықаралық метрологиялық ұйымдар..................................46

5.4. ӨҚ жүйесі бірліктерінің мөлшерін анықтау.............................59 5.5. Ресейдің эталондық базасы.....................................................64

6.1. Жалпы ережелер........................................................................69 6.2. Өлшеу әдістері............................................................................69 Өлшеу әдістерінің сыныптамасы ............................................72

8.1. Амперметрлер мен вольтметрлердің бірлігі мен

8.3. Ауыспалы токтар мен кернеулердің қолданыстағы

8.4. Ауыспалы токтың орта және амплитудалық мәндерін

9.2. Оқшаулау кедергісін өлшеу. Кабельдердегі бүлінген

10.4. Диодтар мен транзисторлардың р-n-ауысуларының кері

10.7. Шалаөткізгішті диодтардың импульстік параметрлерін

8.1. Амперметрлер мен вольтметрлердің бірлігі мен

8.3. Ауыспалы токтар мен кернеулердің қолданыстағы

8.4. Ауыспалы токтың орта және амплитудалық мәндерін

9.2. Оқшаулау кедергісін өлшеу. Кабельдердегі бүлінген

10.4. Диодтар мен транзисторлардың р-n-ауысуларының кері

10.7. Шалаөткізгішті диодтардың импульстік параметрлерін

10.7. Шалаөткізгішті диодтардың импульстік параметрлерін

13.4. Стандарттау саласындағы халықаралық ынтымақтастық…………………………………………………….…212