Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жайлыбай F.

Ақын, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері
Ғалым Жайлыбайдың бұл кітабына негізінен қаламгердің әр
жылдары жазған ел, жер тағдыры, экология мәселелері туралы
ой-толғамдары, эсселері, мақалалары топтастырылған. Поэзия

парасаты, әдебиет өкілдерімен сырласу, руханият тақырыбын­
дағы мақалалар кітаптың екінші бөлімінде. Ал үшінші бөлімде
ақынның кеңестік кезеңде жазылған өлең топтамалары берілген.

© Жайлыбай Ғ., 2014
© «Фолиант» баспасы, 2014

Өлең-жыр деген өз оқырманының жұбанышы, қайғырса қа­
бырғасын бүтіндейтін, қуанса төрт құбыласын теңестіретін
құ­дірет иесі секілді. Ол да өзінің рухы биік жандарын тапқан
кезде ғана өз дәрежесінде көгеріп-көктеп, көңіл деген құйт­тай

мәйектің мән-мағынасын аспандатып жіберетіні де содан бо­
лар. Болмаса, адам санасы мен жыр әлемінің арасы домбыра­
ның қос ішегіндей бір-біріне үйлесе кетуі екіталай.
Шынайы жырдың өз өресіне назар салсақ, олар да кәдімгі

адам сияқты, кейбір жырлар дара-дара құдай пана боп, өз
оқырмандарына жеке жауап беріп жатады, ал қайсыбіреулері
топтаса үн қатып, бір заманның, яғни бір дәуірдің тыныс-тір­
шілігін түбегейлі айқындап, тарихи түп тамырын паш етіп

отырғандай әсер тастайды. Жекелеген жырлардың ой иірімі
мейіріміңді қандыра қанаттандыратыны да бар. Мұның екеуі
де ұлы қасиет, бірін алай, бірін бұлай деуге де болмайды. Құда­
й­ым тек талқан жегендей, ішінде түйір дәні жоқ әләуләйімнен

сақтасын. Бізде ондай жырлардың да неше атасының ұлы бар.
Айтатыны жоқ. Тіпті кейде тұшынып оқитын тіркестерді де
таба алмай қор болатынымыз да рас. Мұндай тіркестерді және
өзіңнің үлкен үміт күтіп жүрген жандарыңнан кездестірген­

де, амал жоқ, бас шайқайсың да, осы азамат өзін босқа қинап
жүрген жоқ па деп те ойға шомасың. Осындай күйзелістің

үс­тінде жүргенде өзіміздің «Қазақ әдебиеті» газетінен бір
ақынның бар айтарын сөз орамының ішіне аса шеберлікпен
сыйыстырып, сірескен бәлелердің салқындық самалын сыртқа
ысырып тастап, өлең-жырдың ішкі мазмұн-мәнді қаймағын

бұздырмастан, өзінің шынайы да ширатпа сәнімен, әрбір сөздің
көкірек ашар сабырлы да салмақты әнімен, ет-бауырыңды
жаулап алып, ой суатыңа табиғи тыныспен еніп кететіндей
етіп жазғанына куә болып едім. Енді, міне, биыл тағы да дәл

сондай үлкен әсерге куә болдым. Алдыңғысы Өтеген Оралбаев
ініміздің жырлары болса, бұл жолы не жазса да жанымен, өзін-
өзі адастырмай таза арымен жазатын Ғалым Жайлыбай інім
жырларына қатты риза болдым.

Бұл ақынның ешкімге ұқсамайтын бұл ғажап арнасына
тәнті болғандығымда шек жоқ («Қазақ әдебиеті», №16, 20-
26 сәуір, 2012 жыл). Ол өткеннің үнін бүгінгінің жырына айнал­
дырып жүрген ақын ба деп қалдым. Дәл осыған ұқсаған бір

жолды кезінде қазақтың ұлы ақындарының бірі Әбділда
Тәжібаев ағамыз жазған еді. Ол кісі бірақ халық жырларының
бір шумақтағы алдыңғы екі жолын алып, соңғы екі жолына
өз ой жүйесінің қаймағын орнатып жазған. Ал біздің Ғалым

өткеннің ой өресіндегі бір тал алтын тіндей жол мағынасын іліп
алып, оны өмір-өлеңінің өрісіне айналдырып, жаңа заманның
даңғылына ұластырғандай жаңалық ашқан. Бұл жырлардың
ұлы қасиеті көне үннің күмбірінен, өз көкірегіндегі тар қыс­

пақтың тандырлы тағдырын тас-талқан етіп, халықтық үннің
даңғылына ілестіріп, қапырықтан қазбауыр бұлтты дархан
даланың өңіріне, оның жазира самал өтіне бір-ақ алып шыққан.
Ақынның «Бір тал үкі» атты жырын оқып көрейік:

Гүл жайнап әнге басса гүл-гүл өрен,
Кешеден қалып кеткен бұл бір өлең.
Басында сол қалқаның бір тал үкі,
Үп етіп жел сипаса үлбіреген.

Шемені байланғандай шерге бейне,
Бұл қазақ сезімсізді пенде дей ме?

«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»
Көкеме қосыламын мен де кейде.
Аумасын бір күнінен бір күн мейлі,
Ән салса, қайран көкем іркілмейді.

«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»
Үрия үміті боп үлпілдейді.
Белдерден ән ұшырған бетегелі,
Бал еді сол бір күндер, шекер еді.

Басқанда «Қамажайға» ара-тұра,
Көкем де көріктей боп кетер еді...
Бұдан әрі ақынның өз көкесінің ізін басып өскендігін, оның
жолындағы небір көтеріңкі көңілдің жолын талай мұңның

кескендігін баяндай келіп:
...Адамның уысында тұрмайды арман,
Әуелеп өткен солай жырдай жалған.
«Басында Қамажайдың бір тал үкі...»

Аман-сау алып қайтқан сұм майданнан.
Шырқалса тербелгендей шынар бағы,
Аққудың сұңқылдайды сыңарлары.
Қарғам-ай,

бір тал үкі... –
Жарықтықтың
Жарыққа жағып кеткен шырағданы... –
дейді ақын.

Ақын халықтың «Басында Қамажайдың бір тал үкі» әнінің
өресін өз әкесінің әнімен, бар пәледен сақтайтын киелі құдірет­
ке айналдырып жіберген. Былай алып қарағанда, туған жердің
құдіретін беретін «Бір уыс топырақ», «Бір жұтым су», «Бір

жұтым дем» сияқты құдіретті қуатқа енді, міне, халық әнінің
«Бір тал үкісін» алып шыққан. Бұл тек қана бір тал үкі емес, ол

махаббаттың символы, одан қала берді, аталарымыздың әуен
әлемінен кейінгі ұрпаққа мәңгілік мұрат етіп қалдырған киелі
тынысының сарқылмас қуаты, құты, бағы іспеттес дәрежеге
жеткізгені қандай ғажап!

Мен осы өлеңді, тек бұл өлеңді ғана емес, газеттің сол
санындағы тұтас шоғырын оқығанда, өзімнің бабаларымның
жалғасы, адамзат өмірінің мәңгі өшпейтін өресі екендігімді
сезініп, сонау көне дәуірден жалғасып келе жатқан тарихым­

нан сыр тартқандай сезім ошағына түстім. Және өз бойымдағы
жалыны қайтқан шақтың қуатын қайта сезінгендей болдым.
Яғни, осы сезім адамзат баласын ешқашанда өлтірмейтін
өмір жалғасының жалғансыз бейнесін алдыңа тартқандай еді.

Бір ғана жоғарғы әуен сөзінің, тек әкесінің ғана тағдырына
араласқаны емес, бұл жерде бүкіл халқымыздың амандығын
сақтап жүрген көненің көмейіндегі мәңгі өлтірмейтін құдіретті
беріп отыр бұл жерде ақын.

Енді бірде ақын сол құдіреттің ғажайып көркін сезімге орап,
яғни балға ораған күлшедей көмейіңе сүңгітіп жібереді, яғни
бұл ақынның жалпы адамзат баласының амандығын қорғап
жасаған, жан дүниесінің жарығы мен жылуы, қуанышы мен

қуаты, әрбірден соң сонау ата-бабасынан тартқан сарабдал
сырының өз бойыңда ойнаған қан тамыры іспеттес әсерге
бөлейді. Болмаса, біз «Аспантау аққуларын» оқиық:
Көктемнің көз жасындай іркілмеген,

Кеудемде лықсып жатты біртүрлі өлең.
Аспантау аспанынан аққу көрдім,
Мамығы ақша бұлттай үлпілдеген.
Көгерсе көк теңіздей көгілдір маң,

Көгеріп қайтар, бәлки, көңіл қырдан.
Аспантау асқарынан арай көрдім,
Арыңды айдынына шомылдырған.
Ақ шуақ апай төсін аймалапты,

Аспантау алқабынан ару көрдім,
Аршын төс, алма мойын, ай қабақты.
Ашылған ай нұрымен ерте гүлі,
Өлке бұл өренінің ер көңілі!

Тәңірі жарылқағыр Тәңіртаудың
Есейген етегінде ерке елігі, –
дей келіп, ақын өз жырының соңғы түйінін былай береді:
...Тәжінен Тәңіртауды танып анық,

Жұлдыздай көк төсінде жамырадық.
Аққудың қауырсынын қалам еттім,
Жанымның жарығына малып алып.
Ақын бұл жерде құтты мекенінің бір бұрышынан сөзбен

сәуле шашып, және сол сөздердің тал бойына сол жердің көркін
асыл тастай тізбектеп, өзі де сол табиғатқа сіңіп кеткендей үн
қатады. Және оны:
Кеудемде лықсып жатты біртүрлі өлең, –

деп сипаттайды. Мұнда ақын өзінің кеудесіне тосыннан келіп
ұя салған табиғаттың құпия сырына қанып сөйлеп, қамыға
еске алғандай, бірақ өзінің ашық үнін қарлығыңқы пәледен
жоғары ұстап, бүкіл қазақы ой мен қазақы пәлсапаның қадірін

асырып, кеңістікке атойлап шығады. Ақынның сол кеңістігіне
байыздап қалған оқырман көңілі де тосыннан келгендей бір
қуаттың жалында ойнап, бір сәт өз халқының әуелеген әуезі
мен көркінен көз тұнатын әлемге рахаттана қарайды. Иә, сол

кезде ақын өз оқырманын:
Көгерсе көк теңіздей көгілдір маң,
Көгеріп қайтар, бәлки, көңіл қырдан, –

дей отырып, «Аспантау асқарынан арай көрдім, Арыңды айды­
нына шомылдырған» әлемге бөлеп салады. Бұдан кейін мұн­
дай жырды түсіне оқыған жандардың жан-жүрегі қазақ деп
соқпағанда қайтсін?

Жалпы, Ғалым ақынның осы топтамасының ұлы ұраны
өлең төңірегінде және ол жай өлең емес, өзекті әлемнің өз
бейнесін айнытпай беретін тылсым табиғат әлеміне алып бару
болса керек. Және осы жырлармен барша Қазақстан табиғаты

толықтай бейнеленіп, оған қоса сол табиғаттың төл туындысы –
Қазақ деген ұлттың жаратылысына жарасатын құбылыстарды
асыл тастай жарқыратып, сан қырынан көрсете білген деуге де
болады. Және оның ішке бүккен жан-жүрегінің қатпар-қатпар

құпия сырын сезім деген әлемімен астастырып, оның ақыл
жетпес даналығын паш еткендей ұғымға ұластырады. Енді
бір жағынан, осы топтамада кең-байтақ қазақ елінің ақын қай
бұрышын жырласа да, соның тек өзіне ғана тән табиғатын ба­

рынша толық қамтуға тырысады және онысы өте сәтті шыққан.
Болмаса:
Тамылжып тұрған таңда атқан
Жұртыңды көрдім, Бұланды.

Жамырап жеткен жан-жақтан
Бұлтыңды көрдім, Бұланды!
Арқада, сонау ақ таңда
Алдымнан өрді көп елік.

Көкшеге бара жатқанда
Көктем боп шықтың көгеріп.

Үміттің оты жана ма
Кермарал қырдың көзінде,
Сағыныш түнеп санама,
Сарғайып жүрген кезімде... –

Көктемнің көріп көк түсін,
Бастап та кеттім бір әнді.
Көңілден ұшқан көп құсым
Көгіңде қалсын, Бұланды! –

десе, енді бірде:
Ақырды ақпан тағы,
бөрісырғақ,
Өлеңім, өзегімнің өрісін тап!

Ақ таңда ақбоз мініп арқырасам –
Бөрісырғақ әуені – тегіс ырғақ.
Ердім де елесіне осы ақпанның,
Арғымақ ойларыммен қосақталдым.

Ақ боран демін ішке тартқанында,
Ақ әлем, сені көріп босап қалдым.
Керуен түзегенде күнге көшін,
Өлкемнің өле сүйгем қыр, белесін.

Өмірі өлеңімнің өртке оранып,
Көңілі көкөрімнің кірлемесін.
Ұққаным – әр кеудеде бір қараша,
Бақ түнеп, баршасына нұр тараса...

Ақ боран тозаңымды қағар ма екен
Ақпанда бөрісырғақ сырғанаса? –
дейді.
Тағы бірде ақын:

Алтайдың Тарбағатай тұғырындай,
Бұлақтың мамырдағы тұнығындай.
Қара Ертіс, Қайран Ертіс сылаңдайды,
Сұлудың толқынданған бұрымындай.

Сайраны сары белдің сағымындай,
Алтайдың алтын құрсақ тамырындай.
Шыңғыстау шырағданын жақты мәңгі,
Қазақтың жанындағы жарығындай.

Бір салар анашымның киізіндей,
Келеді көңілімнің күйі үзілмей.
Шығыста қасиетті бәрі-бәрі –
Марқакөл маралының мүйізіндей.

Жүгіртіп жүректегі киігімді,
Жырыма іздеп келдім иірімді.
Ақынға төге алмасаң мейіріңді –
«Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді... –

деп өзінің ақындық назын шырқау биікке көтеріп алатын да
қасиеті бар.
Біз жоғарғы оқыған үш жырдың өресінен, біріншіден, бір-
біріне ұқсамайтын үш өлкенің табиғатын көреміз. Екіншіден,

сол өңірдің өзіне ғана тән мінез-көркін тамаша берген ақын
шеберлігіне тәнті боламыз. Үшіншіден, бәріне ортақ алтын
арқауындай ақын жырының өлең-тұлпар жалынан жасын ой­
натып, тұяғынан от шаштырған әлемін сүйсіне қабылдаймыз.

Және сол ұлы топырақтың қасиетін қанатты періштедей үкі­
леп сөйлеуі ақынның қолтығы сөгіле жырлағанын білдірсе
керек – бұл нағыз поэзиямыздың толқынды тұрпатын күлте­
лендіре тұтас көрсетуі еді. Сөйте отырып, өзінің сүйікті байтақ

елі мен жерінің табиғатына бас ие толғанады. Және ол үйірлі
сөздің үймелеген илеуіне ұрынбай, әрбір шумақ немесе әрбір
жолдарына дейін қан жүгіртіп, қабырғасын қағидамен бекітіп
сөйлегенінің өзі, өзі емес, өзге бір тосын қуатты елестеткендей

болады. Бір сөзбен айтқанда, бұл жерде ақын өзінің бәйгесіне
қатысайын деп тұрғанын сезінгенмен, соңғы мәреге қалай
жетіп келгенін байқамай да қалған сияқты:

...Бесқарағай басынан бесін ауған,
Сені көріп сол кеште есім ауған.
Тағдырыңның, дариға-ай, иесі – жалған,
Елес болып қалады есіл арман.

...Бесқарағай басынан бесін ауған.
Жаным, мейлі, жалғанды жалған десін,
Ақ дүниенің аялап арман кешін.
Еркелетіп Ертістің толқындарын,

Бесқарағай басынан ауған бесін.
Ай ауысқан, қалқам-ай,
Күн алмасқан,
Мұңайтады жаныңды мұнарлы аспан.

Бұла түзде бұлдырап бұлан қашқан,
Сен де мені қалдың-ау ұға алмастан!... –
десе, ақын тура өзін айтып отырғандай. Және әрбір жырының
тұрақты тұғырындай қайталанып отыратын бір жолы әрқа­

шан да әр жырының тұтқасын ұстап тұрғандай әсер тастайды.
Көкірекке көне дәуірдің көшін алып келген сол ойларының
құдіретті қуаты, бүгінгі заман ақынының мәйекті құтысына
құйылған көне дәуірдің ұлағатты сөздері мен олардың ай­

наласында өткен уақиғалардың өнегелік өрісі ірге тепкен.
Ашығын айтқанда, зерделі жастың жасырын құпиясының
кілтін тапқандай емін-еркін сілтеніп жүре беретінін қайтерсің.
Қысқасы, ауызға салғанда жұпар шашып, тіл үйіретін үнді­

нің шайындай көкірек күрмеуін демде ашатын қасиеті осы
бір ақынның жаратылысындағы жақұт жырдың қақпағын
ашып жібергендей. Содан да болар, бұл ақынның елестей ел
ке­зе­тін өлең деген пешенесіне жазылған періштесі мұның

тіліне бар сақтаған дәмді асын тосып ішкізгендей. Ол кей­
де Тобылғыжарған боп, кейде Бесқарағай боп, енді бірде Бір
тал үкі боп немесе Бөрісырғақ болып, Ғалым ақынмен сыр­
ласып тұрғандай елестейді. Ондай ізденіс кімнен ұтылсын.

Ұтылуы мүмкін де емес. Өйткені оның өзінің де жаратылы­
сы сол ғой. Одан қалай қашқақтап кете алады, мүмкін емес.
Бәлкім, содан да шығар, бұл ақынның жыр ағымы еріксіз
еркін кететіні:

Көктем дегенің – көгілдір арман,
Көгертер кез бұл көңілді қалған.
Сәуірдің айы сәуле шашарда –
Тобылғыжарған, тобылғыжарған...

Қыратқа барсам жолыма жақын,
Бұлаққа барсам толып ағатын.
Тобылғыжарған бүршік жармаса –
Тобылғы сынды торығады ақын.

Ұқтырған ерте туар айларым,
Алағайларын, бұлағайларын.
Жанымда желген желдірмелерім –
Мамырда өрген Құралайларым.

Өтпелі дей ме өмірді жалған,
Көгертер көктем көңілді қалған.
Толғатқан жанның толайым күйі –
Тобылғыжарған, тобылғыжарған...

Осылай төгілген сөз ағысы табиғаттың өзі жаратқан тобыл­
ғыжарғанмен ұласып барып, өзінің көкірегін жарған жыр
жолдарының аяулы арнасын ақтарыла табады. Бір сәт байқап
көрсек, бұл жерде тобылғыжарған ақын жырының арқауына

айналса, керісінше, ақынның өзі де сол тобылғыжарған­
ның арқауына айналып жүре береді. Сонда ғана ол толғатқан
жанның толайым күйі болып шыға келмей ме. Көңіл күй
түйсігі тұтасымен дөңгеленіп жырға айналып, адам жанын

қозғағандай бір әсер әрі қарай жалғасын тауып жүре береді,
яғни:

Көктемді көр де көшті көр,
Жарқ ете қалған жанары.
Еңкейе біткен ескі жол
Еңіске тартып барады.

Жаңбыр мен қары аралас
Өліара кезді көзге ілмей.
Саздауға біткен сары ағаш,
Сағынышын да сездірмей.

Аспан мен жердің арасы –
Көктемнің түсі көгілдір.
Көзімнің ақ пен қарасы –
Өзекті жанға өмір бұл!

Уақытқа айтпай төрелік,
Тербеліп жатыр текті өңір.
Көктеммен бірге көгеріп,
Көгімен бірге көктегір.

Мойныма тағар тұмар ма ең,
Мойылдай екен бұл әлем.
Сен салмай кеткен бір ән мен
Мен жазбай кеткен бір өлең... –

деген элегиясы адам жанын тербете отырып, мына алдам­
шы өмірдің бір сәттік рахатын көз алдыңа елестетіп, ақын
бір өмірді «Құс қанатының астында қысқарып жатыр күн­
дерім» дегізеді. Адамды қапы қалдырып көз алдыңнан бұл­

бұлдай ұшқан қысқа ғұмырдың тәттілігі мен ащылығын қо­
са-қабатынан тербетіп, көгілдір дүниенің құшағына күмп ет­
кізеді. Әрине, бұдан кейін біз жоғарыда айтқан «Бесқарағай»,
«Бұландының бұлттары», «Бір тал үкі», «Бөрісырғақ», «Аспан­

тау аққулары» бірінен соң бірі тізіліп келіп, көз алдымыздан
әрқайсысы адамзат пәлсапасының әр тұсынан ажарлайтын

көкірек көзіне ұялаған поэзия әлеміне рахаттана жүзгендей
боламыз да Ұлытауымызға бас ұрамыз.
Ұлытауымның дара шыңында
Ұлтыма біткен бар әлем.

Қараша айының қарашығында
«Қарғам-айлаған» қара өлең.
Сарыарқа жақта сағым биледі,
Желпініп кейде жел ессе.

Жанымның жалқы жалын күйлері
Дүбірің сенің емес пе?!
Арғымағым-ай!
Ар қанаттым-ай,

Аламан көрген ақ таңда.
Жарығы жанда жатталатындай,
Баяны мәңгі бақ бар ма?
Тізгінін тарттым қаракерімнің,

Бір күнім аумай бір күннен.
Қарағым-айлаған» қара өлеңімнің
Кекілін сылап тұрмын мен... –
дегеннен кейін өз-өзіңнен «Қайран, өмір...» деген сөзді еріксіз

еске аласың. Еске аласың да, өз-өзіңнен салмақтана түсесің.
Ол салмақ ойдың салмағы еді. Түсінген адамға шошаңдаған
жеңілтаптық өмірдің кенеттен кенересіне су жүгіріп, кәлләсіне
кемел ой ұялап, ортасындағы керенаулықты ысырып тастау­

ға мәжбүр болмақ. Бір қызығы, осының бәрі өткен әлемнің,
яғни көне әлемнің сағағынан ұстап, санасының сәулесінен
талшықтап алып, оны өз табиғатымен сыпайы жетелеп, жырға
айналдырған ақын құдіреті демеске хақымыз жоқ. Олай болса,

бұл топтамадағы жоғарғы айтқан жырлардың әрбірінің жүгі
ауыр екендігі айдан анық.

Оның үстіне әрбір шумағы мен жолдары жүгенге түсіп жү­
демей, ақынның зергерлік айтқыштығымен ен даладағы ер­
кіндігімен асауланған ойдың арынын ақырын басып, аптық­
қан өмірдің тарпаңдығын сипай сылып, сүліктей сылаңдаған

тұрпатын мүлт кетірмей жібітіп, көкірек күмбезіне көрікті
өрнек орнатып, санаңа сап-салқын салмақ түсіре көсілтетін
ой-парасаты көрініп тұрғаны аян. Олай болса, біз енді осы
ақынның көсілгенде ат тұяғынан от шашқандай ойларының

енді келіп адамзат баласының екінші ғұмырына айналатын
екінші жалғанмен жалғастырған жырларына да ден қояйық.
Бұл – ауыл шетіндегі «Ескі қорым». Ол – әрқашан да естен
кетпейтін іргелес ауыл. Ол бізге өте ыстық, әрі сондай бойды

түршіктіретін суық өмір. Ол әрі жақын, әрі алыс көрінгенмен,
біздің өмірімізден алшақ кетуі тіпті де мүмкін емес. Онда біздің
ең асыл да ардақты адамдарымыз және көп ұзамай өзіміз­
дің де жаман айтпай жақсы жоқ деп баратын жеріміз де сол.

Сондықтан да оны «Екі дүниең абат болсын» деген мағынада
мақал-мәтелге айналдырып айтатынымыз бар.
Жоғарғы біз айтқан тамаша жырлардың бір ұштығы осы
ауыл іргесіндегі ескі қорымға барып тірелмеуі мүмкін де емес.

Бұл – әрбір ойлы адамның есті тебіренісі. Біздің ғажап жырла­
рын оқып отырған ақынымыз да ақырындап осы ауылға соғып
өтіпті. Былай бағдарлап айтар болсақ, бұған дейін жоғарғы
оқыған жырларымыздың бастауы көнеден суыртпақталса,

оның аяғы да болуы заңды. Яғни, жалған дүние жырларының
бір ұштығы бізді жетектеп апарып, яғни дайындап әкеліп сол
ауылға соқтыруы да жөнді. Олай болса, бұл жөнінде Ғалым
ақын не деді екен, бір сәт соған назар аударайық:

Елден хабар, көп болды, естімедім,
Елең-алаң көңілім...
кешкіремін.
Қобыз шалып жатыр ма қоңыр қырда,

Ақ дүниеге ұмтылдым төзім қашып,
Қызыл-жасыл әлемге кезімде асық.
Қобыз шалған қыраттың етегінде
Ескі қорым...

Көргенім көзімді ашып.
Сан сапарлар жайлы сан толғадым да,
Тіршіліктің бұралаң жолдарында.
Ұлы сарын көңілде қобыз тартып,

Көшіп жатыр сол ауыл сол қорымға.
Аялаған ақ мекен ұлы арманды,
Саған келсем көз алдым мұнарланды.
Ескі қорым – ескі әні дүниенің

Жалғандығын қайталап тұрар мәңгі, –
дейді ақын.
Жоғарғы жырларды оқытып, әбден дайындап алғаннан
кейін ақын өз оқырмандарын өмірдің түйініне бір-ақ түсіреді.

Бұл жерде сен шошымайсың, қайта сол қорымнан бір қи­
мастықтың ұштығын көргендей, ол да саған жылыұшырап
тұрғандай сезінесің. Өйткені ол қорым болғанмен, қай жағы­
нан болмасын, қол-аяғыңды байлап тастайтын өзекті өрке­

шіңді бағаландырады. Бағаландырады да сені алхам-шүкір­
лікке келтіреді. Сондықтан да одан сен тым алшақтап кете де
алмайсың. Өйткені ол саған дейінгі өмір тарихтың түп қазығы
және сенен кейінгі жалғасың да, демек, өзіңнің алды-артың

да сол, оны өшіріп тастау мүмкін де емес. Содан да ақын бұл
өлеңін:
Тіршіліктің айта алсам дұрыс әнін,
Қанаттылар тобымен бір ұшамын.

Қоңыр қырды тербеген ұлы сарын,
Сенімен де бір күні ұғысармын, –
деп түйіндейді.

Қандай астарлы ұғымды беріп отыр. Рас, адам баласы қанша
жасасын, бәрібір баратын жері сол қорым. Ақынның айты­
мында да одан алшақ кету әсте болмайтын ұғым. Ақынның
осы топтамадағы жоғарғы жырларының сарыны осыған кеп

тіреледі. Ол тек тіреліп қана қоймайды, уақыт өткен сайын
өз ауылының көлемін толықтыра түседі. Ақынның айтымын­
ша: «Үркердей боп қалыпты үлкендерім, Ескі қорым үлкейіп,
көз алдымда...» Қандай әдемі айтылған! Қорқытып, үркітіп,

қарғыс айтып ақырып-шақыру жоқ. Жайма-шуақ өмір ағысы.
Жалпы, бұл өмірдегі көзге көрініп жатқан жайлардың бәрі
де оғаш емес – өмір заңы. Шынымды айтсам, ақынның жоғарғы
жырларын оқып келгеннен кейін оның «Ескі қорымы» да маған

тосын емес, күнделікті тіршілікте етене араласып жат­қан
әлемдей, бірақ кешегі өзіммен жүрген бір жандардың кө­зіміз­ге
қайта көрінбейтіні ғана өкінішті. Ол өкініштің де өз қағидасы
бар. Оны сол көне қорымнан есілтіп қоятын ақын­ның «Қобыз

шалып жатыр ма қоңыр қырда, Ескі қыстау қасында ескі
қорым?» дегенінің өзі ескі досым аман ба деген мағынаны
паш етіп тұрғандай. Қысқасы, шағын ауылды бөліп-жарудың
қажеті жоқ. Жақсы мен жаманы қатар жүрген топырақ ыстық

екенін және содан шыққан: «Тіршіліктің айта алсам дұрыс
әнін, Қанаттылар тобымен бір ұшамын». Осы қос жолдың аста­
рында қаншама мәнді мақсат жатыр. Иә, ақынның бұдан кейін
ауылды аңсауының өзі не тұрады. «Ойласам жүрегімнен жыр

атқылап, Жанымда мөлдірейді бір ақ бұлақ» деген сағыныш
ақынды жайлап алған. Қарап тұрсаң, осы топтаманың тұтас
тұлғасы сол шағын ауылды сағынудан шығып жатқан сияқты.
Ал кейде бүкіл Қазақстанның жерін аралап келіп, соңғы

нүктесін осы ауылда қойғандай әсер тастайды.
Тіпті, әрі-беріден соң, ақын мен өлең егіз қозыдай ойнап-
күліп, бір-біріне тіл қатысып, шабыт деген әлемнің шаңырағын
шағын пәлсапаның ошағына айналдырып жібергендей. «Ақын

едім сор емес, бақ іздеген, Жағып кеттім жаныңа жаны ізгі
өлең» немесе: «Көктемнің көз жасындай іркілмеген, Кеудем­
де лықсып жатты біртүрлі өлең». Тағы бірде: «Елсізде еңіресе
2-267

Елім-ай жыр, Қозғаған шеменімді шерім-ай бұл!» – деген ақын
тебіреністері өз өлеңімен өзектесіп кеткендігін білдіреді. Ал
ақынның суреттеу құдіретінің өзі өз алдына әңгіме боларлық
десек, артық айтпағанымыз. Ұтқырлықтан да оза шапқан жай­

лары жетіп жатыр. «Айымды жылдар ұрттады, Тағасы күннің
кетілді». Немесе: «Елсізде ескі бейіт есінейді, Тірлігің, ақын
балам, осы ма деп». Тағы бірде: «Жүгіртіп жүректегі киігімді,
Жырыма іздеп келдім иірімді».

Шынайы ақынға оң-солы бірдей дегені осы болар. Ал енді
сөзімізді қорытындылай келе, ақынның осы топтамасының
соңғы түйініндей жырын біз де құп алайық. Ол өзі «Бір-ақ
өлең!..»

Аласа да емеспін, биік емен,
Көңілімнің сырластым күйіменен.
Белден асып барады бебеу қағып,
Көз ұшында жүгірген киік өлең.

Киік өлең қағынан безінгесін,
Бебеу қағып, бел асып, безілдесін.
Ел көшкен соң елсізде елеңдеген
Елік жырдың, дүние, көзіндесің!

Жамылыпты, жалған-ай, Көктөбе гүл,
Көктем туа кетеді көктеп өңір.
Қараңғы мен жарықтың арасында
Зу-зу еткен бұл өзі неткен өмір?!

Ілияс-жыр киесі – Құлагер ең,
Мұқаңдардың мұңына мұрагер ем.
...Ақ құсымды қондырар айдыныма,
Сан сауалдың жауабы – бір-ақ өлең! –

Ақынның бұл өлеңі – байқағанға, бүкіл осы топтаманың
соңғы нүктесі. Екіншіден, Қазақстан өлкесінің барша қасие­
тінің түйіні әрі көркемдігінің көзді тартып, көңілді тойғыза­
тын көркінің жиынтығы десе де болғандай. Үшіншіден, ақын­

ның аптықсыз алып шыққан көкірек жемісінің нәрі, яғни
жан жаратылысының жемісі. Төртіншіден, ақынға Алламның
өзі сыйға тартқан олжасы. Бесіншіден, біз жоғарыда айтқан
топтамамен беретін кеңістік пен жалғыз жырмен өзін-өзі

тиянақтайтын үлкен ойдың келісті нұсқасы, яғни көп өлеңнің
бір тоқтамы, керісінше, бір өлеңнің оқпанды ойы десек те бола­
ды. Өйткені еркін ақынның көкірегінен ұшқан құстай жүгіріп
шығатын киесі – киік өлең осының бәрін өзі өргізіп, өзі тыныс­

Киік өлең қағынан безінгесін,
Бебеу қағып, бел асып, безілдесін.
Ел көшкен соң елсізде елеңдеген
Елік-жырдың, дүние, көзіндесің... –

деп безектейтін сияқтымыз. Осы бір шумақ жырдың өзі біздің
бүгінгі таңдағы барша елдік жаратылысымызды бір уысқа
салғандай айтып беріп отырған жоқ па? Бұған не дерсің?
Ұғынар сана, ұқтырар пана таба алмаған жанның арпалыс

ойы осыны дәлелдейді. Бұл жырларда дойыр жолдар, қайыр
шумақтар жоқ, керісінше, халық ырғағымен ақырын айтылса
да, үні алысқа жететін ақын көкірегінің шері жатыр. Бізге сол
шердің шешіміне назар аудару керек шығар.

Осы жерде мен ауылда болған бір жайды айта кетейін.
Елде сол кезде жасы тоқсаннан асқан бір Өлмесек деген әке­
міз болды. Сол кісі отырған жерде өз қатарларымен бірге сол
ауылдың естияр азаматтары келіп сөз тыңдайтын. Ол кісінің

қума тамның ең төріндегі бөлменің төрінде отырып, ақырын
айтқан тәлімді әңгімесінің үні арадағы бірнеше есіктен өтіп,
сырттағы ойынмен есі шыққан балалардың жарғақ құлағына
жетіп, солардың қызықты ойынды ысырып тастап, ашық

есіктің алдына үймелей үңіліп, құлақ қоя тыңдағанын талай
көрген едік. Сол ойын балаларының ішінде өзім де бар бола­
тынмын. Сол құдіретті қайта елестеткендей болдым. Ал мына
Ғалым інімнің жырлары соншалықты жұмсақ та салмақты

айтылғанымен, сонау Өлмесек әкеміздің тәлімді әңгімесіндей
алыс-жақын барша оқырманына жететіндей боп елестеді.
Және оның жететініне де өз басым кәміл сенем. Лайым, осы
інімнің өзінің қазақи арнасындағы осы үні өрістей берсінші

деп тілеймін. Сонда ғана бүкіл халқымыз өз арнасына қайта
түсер, бәлкім! Елеулі ел болармыз.
Сейфолла ОСПАН

Ауылға барған сайын жаным жасып, жүрегім жылап қай­
тады.
­–­ Кісісі қайтқан үйлерге барып, көңіл айтып келейік, ба­­
лам, – дейді жасы сексеннен асқан байғұс анам. Жылына

бірер рет айдын көлін аңсаған аққулар сияқты кіндігіміз ке­
сілген мекенге аңсап жететініміз бар. Қарт анамды, ауыл
имамы Қожантай ағаны ертіп, бірінші кезекте қайтқандарды
түгендейміз. Әр үйге бата оқыр жасап, құран бағыштап, тізе

бүгіп, көңіл білдіріп шығудың өзі бір-екі күнге жалғасады.
Елге әр барған сайын солай.
Сарыарқаның сағымды даласындағы Қарағанды, Жезқаз­
ған өңірінің жұрты қан түкіріп, у жұтып отыр. Демікпе, қан

қысымы, жүрек ауруы дейсіз бе, сырқаттың небір түрі көбей­
ген. Психикалық ауытқуларға ұшырағандар да аз кездес­
пейді. Біздің ауыл шөлейтті аймаққа жататын Жаңаарқаның
Бетпаққа қараған пұшпағында. Осы өлкеде қыршынынан қиы­

лып, ажал құшып жатқандардың саны жыл өткен сайын кө­
бейіп тұр.
Бұл өңірде құдықтардың суы тартылып, аң-құстар қашып,
өсімдіктердің түрлері жоғала бастады. Оның астарына үңіліп,

сарапқа салып, таразылап жатқан пенде жоқтың қасы. Әйтеуір
Арқаның алтын алқасындай өңір шарасыз бір күй кешіп
тұр. Заманымыздың заңғар ақыны Олжас Сүлейменов «Не­
вада – Семей» қозғалысын құрып, ажал аранының аузын әрі

ұлы жұмыс жасады. Бірақ қатерлі аймақ Курчатов, Байқоңыр,
Абыралы, Дегелең ғана емес еді...
Бетпақтың даласында Талдыеспе, Қызылеспе, Мұңлы-Қу­
лы аталатын өңірлерде орыстың 73, 55 сияқты нөмірленген

жа­сырын геологиялық партиялары ұзақ жыл жұмыс істеді.
Олар елсізге қалашық тұрғызып, өздерінің жоспарлары іске
асқан соң, әлгі құрама үйлерінің бір бұрауына да тиіспей, кел­
ген жағына тайып отыратын. «Бұл жерден уран алады екен...» –

деген сыбысты бала күнімізде талай естігеніміз бар. «Біреудің
қаңсығы біреуге таңсық» дегендей, әлгі радиация жайлаған
«мәскеулік қалашықтардың» үйлерін бұзып, қора-қопсы са­
лып, қыр қазағы мәз болып қалатын.

«Ғарыш қырандарының» бәрі біздің маңайға келіп қонып
жататынына мақтанып жүруші едік. Құла дүзге құлаған ракета
сынықтарын трактормен сүйреп әкеліп, отын сақтайтын орын
жасайтын қолы жеткендер. «Өзі бір отын сақтауға таптырмай­

тын дүние екен», – деп әкем марқұм да ракета сынығының
үлкен бір бөлігін алты қанат ақбоз үйдің қасына орнықтырған.
Сол бөлшектің тетіктерін бұрап талай ойнағанбыз. Малшы
ауыл қоныс аударған сайын, атадан қалған мұрадай етіп,

әлгі «сынықты» сүйрей көшетін еді біздің үй. Ат құлағында
ойнаған ауыл баласы ол кезде радиация деген пәлені қайдан
білсін? Радиация мөлшерін өздері білгенімен, Сарыарқаны
сынақ алаңына айналдырғандар жарияға жар салмайтын.

Бетпақдаланың бір шеті Балқашқа, екінші бір пұшпағы
Тұран ойпаты арқылы Арал теңізіне шектесетін кеңістікті
алып жатыр. Байқоңыр ғарыш айлағы да таяқ тастам жер­
де. Осы маңайда бірнеше кеніштер жұмыс істеген. Сол кездің

өзінде олардағы радиация мөлшердегіден әлдеқайда көп екен.
Оған бір ғана мысал, Балқаш қаласының іргесіндегі Ақшатау
кентінде 1990 жылы болған зерттеулер ауа мен топырақтағы ра­
диация нормадағыдан 10 есеге дейін артық екенін дәлелдеген.

Бұл аймақтағы радиация мөлшері нормадағы 16-30 мкр. сағат
орнына 17-160 мкр. сағатқа жеткен.

Одан бергі 17-18 жыл уақытта радиация мөлшерін анық­тап,
зерттеуді қолға алған үкімет жоқ. «Алла жар болсын» айтып,
жанары жәудіреп дәрменсіз жұрт отыр.
Соңғы он шақты жылдың ішінде «Протон» зымыран­тасы­

ғышы қазақ жеріне алты мәрте құлады. Есеңгіреген ел тіпті
мәселенің мәнісіне бойлап, байыбына да бара алмай қалғандай.
Ажал аждаһасын қолдануға тыйым салу мүмкін болмай тұр.
1999 жылы Ресейдің «Протон» зымырантасығышы Арқа же­

ріне екі мәрте құлады. Алғашқысында қасиетті Қарқаралыға
улы темір тажал боп жауды. Ол 130 километр аумаққа шашы­
лып, жерге 43 тонна гептил сұйығы сіңіп кеткен, 600 гектар
жерді өрт шарпыған, радиация деңгейі сағатына 22 микро­

рентгенге дейін көтерілген. Сол кезде Алаштың ардақтысы,
ғарышкер, батыр Тоқтар Әубәкіров 6 мың шаршы шақырым
жер уланғанын, ал оның қалпына келуі үшін 3 мың жыл қажет
екенін айтып, дабыл қағып еді...

Сол жылдың қазан айында Жаңаарқа ауданының 150 ша­
қырым аумағына шашырай құлаған зымырантасығыш бөл­
шектері елдің құтын тағы да қашырды. Арнайы құрылған
комиссия: «60 тонна гептил жерге жетпей, ауаға жайылған,

зиянсыз...» – деп жұртты жұбатып, адам сенгісіз қорытынды
шығарған.
Содан бергі уақытта ауа мен судың бұрынғыдан бетер ла­
станып, адам өміріне зиян жасап жатқанын өз деңгейінде не

билік, не үкімет айтпай келеді.
...Кигенде алаңсыз кепті,
Қартым-ай,
ретің сынар:

«Гептилді залалсыз депті,
Өкімет білетін шығар.
Қайтейін, асығыс бәрі,
Жөн еді қашық ұшқаны.

Ресейдің құламаса екен
Зымырантасығыштары».

Арқам-ай,
Арқаға батты,
Ауыл тұр шайқала жүдеп.
Құрдасым тартады арақты:

Бұл – сол жылдары жазған «Сарыарқа. «Протон» құлаған
жыл» атты өлеңімнің үзіндісі. Біздің елдің кешегі, бүгінгі
суреті. Өмірде шарасыздықтан, дәрменсіздіктен өткен сордың
жоқтығын қайран қазақ ауылдары енді ұға бастағандай.

Өкімет айтқандай, гептил залалсыз емес. Гептил – 1-класты
улы зат, тіршілікке аса қауіпті. Оның токсиндік, мутагендік
және ісік ауруларын шақыратын зиянкестігі бар. Гептил­
ден триозол, метилтриозол, тетрозин, нитрозолдиметиламин,

метилгидрозин, формальдегид, сингиль қышқылы сияқты
токсиндік заттар түзіледі. Бұлар жер қыртыстарында ұзақ
сақталады және өсімдіктердің өсу процесін тежейді.
Ал азот тетроксиді – амил туралы Қазақ ұлттық универ­

ситетінің физикалық-химиялық зерттеу және сараптау орта­
лығы зертханасының меңгерушісі Светлана Батыр­бекованың
айтуынша, амилдің буы ауаға таралған болса, қышқылды жа­
уын болып жерге қайта жауады. Егер гептил адам организміне

енсе, 30 секундтың ішінде өкпе, бауыр, миға дейін әсер етеді.
Адам организміндегі барлық тканьдар өзгеріске ұшырайды.
Орталық зертханасының зерттеуі бойынша, жер қыртысына
сіңген гептилдің көлемі тым үлкен болса, жер асты суына

қосылып, бағытын горизонт бойынша өзгертуі мүмкін. Бұл
жер асты суы арқылы гептил ұзақ қашықтыққа тарап, рес­
публиканың мүлде күтпеген аймақтарынан шығуы мүмкін де­
ген сөз.

Өткен жылдың қыркүйек айының 6-жұлдызында Байқо­
ңыр ғарыш айлағынан ұшырылған Ресейдің «Протон-М» зы­
мырантасығышының Жезқазған қаласынан 80 шақырым жер­
ге құлауы елді аз дүрліктірген жоқ. Және бұл жолғы апат

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың сол өңірге са­
парымен тұспа-тұс келді. Яғни, көктен күл-паршасы шығып
жерге құлаған ресейлік зымыран Елбасының жеке өміріне қа­
уіп төндірген.

ран ұшатын болса, оған дереу тыйым сала алатын құқымыз
болуға тиіс, – деді жедел жиын ашқан Премьер Кәрім Мәсі­
мов. – Айтудың өзі қорқынышты, «Протон» дәп Мемлекет бас­
шысы іссапарда болған Жезқазғанның іргесіне құлаған. Бұған

біз неге жол бердік? 80 шақырым деген ғарыштық биіктікте
үш-ақ сантиметр ғана ғой.
Премьер Мәсімов дегбірі қашып, таусыла сөйлеп еді сонда.
Шынында соңғы апаттың салмағы бұрынғыларынан әлде­

қайда ауыр сияқты елестеген. Жоғарғы жақ алашапқын бол­
ды. Апаттың зардаптарын жою жөніндегі жұмыстар бастал­
ғандай еді. Үкіметтік комиссияны сол кездегі Төтенше жағ­
дайлар жөніндегі министр Виктор Храпунов басқарып, іле-

шала құзырлы комиссия Жезқазғанға ұшып келген. Оның
құрамында Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агент­
тігінің төрағасы Талғат Мұсабаев, оның орынбасары Еркін
Шаймағанбетов, Ұлттық қауіпсіздік комитеті экономикалық

қауіпсіздік департаменті бастығының бірінші орынбасары
Марат Әділханов бастаған, тағы басқа бірнеше беделді ведом­
стволардың басшылары болған.
Ресейдің «Протон-М» зымырантасығышы Байқоңыр ға­рыш

айлағынан қыркүйектің 6-сы күні 04 сағат 43 минутта «Джей
Си Сат-11» ғарыштық аппараты арқылы ұшырылғаннан ке­
йін іле-шала, яғни 135 секундта апатқа ұшыраған. Сол мез­
гілде зымырантасығыштың багында 649 тонна гептилдің

218 тоннасы қалуы керек екен. Осы удың қоршаған ортаға,
адамға зиянын сараптау мақсатында дереккөздері Ресей мен
Қазақстан жағынан бірігіп, 300-ге тарта маманның жұмысқа
кіріскенінен ел-жұртты хабардар еткен. Әр жерден 96 сына­

ма алынып, Мәскеу, Алматы зертханаларына жөнелтілген.
Зымырантасығыштың негізгі үлкен бөлігінің құлаған жерінде
аумағы 44 метр, тереңдігі 18-20 метрдей үлкен қазаншұңқыр
пайда болған. Көргендердің айтуынша, бұл жер Қаракеңгір,

Сарыкеңгір өзендері, Есқұла су көзі, Кеңгір су қоймасынан
қашық емес...
Әйтеуір содан бері де бірнеше айдың жүзі ауды. Бәрі бая­
ғыша. Жоғары жаққа қараған алаң да алаң, алаң жұрт...

Үкі­мет­аралық комиссияның жұмысы сиырқұйымшақта­нып
барып біткендей. «Протон» құлап, көктен у жауғанда елі­
міз­­дің эколог мамандары Қазақстан жағына кемі 36 милли­
ард теңге шығын келді деп бағалаған. Кейін екі ел арасында

құрыл­ған үкіметаралық комиссия 7 миллиард 404 миллион
теңгені алақан жайғызып, «аһ» ұрғызып әрең бергелі отыр.
Үкіметаралық комиссияның бірлескен хаттамасына қаң­тар­
дың 8-жұлдызында қол қойылып кеткен. Еңірегенде етегің

толса да енді бәрі кеш. Құжаттың аты құжат, мөрдің аты мөр.
Комиссия қорытындысымен Мәжіліс депутаттарын хабар­
дар еткен Төтенше жағдайлар вице-министрі Валерий Петров:
«Зымыранның құлауынан қатты бүлініп, ауылшаруашы­лық

мақсатта пайдаланылатын жерлер қатарынан шығып қал­ған
342 гектар жер үшін Ресей 7 миллион теңге төлеуге ұйғар­
ды», – деді. Осы мәселедегі бағыттардың бәрінде еліміздің ес­е­
сі кетіп отырғаны анық. Үкіметаралық комиссия мүшелері де,

мәмілегерлер де қалың елдің көңілінен шыға алмады. Ресей
тарапы қазақ даласына келген экологиялық зардаптарды
178 млн. 435 мың теңгеге, ауыл шаруашылығы өндірісі тарт­
қан шығынды 20 млн. 230 мың теңгеге бағалаған.

Қайыршыға қара бақыр ұстатқандай күй кештірерін біл­
генде, Үкіметаралық комиссияның не қажеті бар еді? Қалың
қазақтың қабырғасын сөккен қайғылы апаттың орыс тарапы
үшін жай ғана оқиға саналғаны ма?

Әрине, Парламентте бас көтеріп, қарсылық білдіргендер
болмай қалған жоқ. Қатты ашынған қалаулылар Ресейдің
гептилмен ұшатын барлық зымырандарының қазақ жерінен
ұшуына тыйым салу керектігі жөнінде ұсыныс айтты.

Бізде кейбір апатты жағдайларды жылы жауып қою фак­
тілері де кездеседі. Депутат Ержан Рахметов 2007 жылдың
көктемінде Шығыс Қазақстанның Күршім, Марқакөл аудан­
дарында тұрғындардың басына зымыран бөлшектері құлаға­

нын айтты. Ел апат жағдайын бағамдай алмағандықтан жабу­
лы қазан жабулы күйінде қалған. Бұл оқиға жайында Төтенше
жағдайлар вице-министрі хабарсызбыз дегендей рай танытты.

нымен қырылып жатқанын көзімізбен көргеніміз бар, – дейді
Мәжіліс депутаты, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, жазушы
Алдан Смайылов.
Меніңше, киік қырғынының басы ағамыз айтқан уақыттан

ертерек басталған. 1981 жылдың шілдесінде Торғай облысы­
ның Жанкелдин ауданында іссапарда болған жазушылар
Ақсе­леу Сейдімбек, Амантай Сатаев, Сейіт Кенжеахметов аға­
ларымыз «Сарыторғай» совхозының жерін аралап келе жатып,

жарықтықтар. Дала қан сасиды. Шынжыртабан тракторлар
ақбөкеннің өлексесін құм астына жасырып әлек, – деп еске
алып еді марқұм Амантай аға. Қаламгерлер қанды қырғынның
се­бебін іздеп, сұрау салмаған жері жоқ, бірақ бәрі нәтижесіз

болған. Сол кездегі Торғай облыстық атқару комитетінің тө­
рағасы Е. Зарицкийдің өзі олардың бұл мәселе төңірегіндегі
сауалдарына жақ ашпаған. Ал бұл сұмдықты көрген ағалар
көңілінде «Әй, тегін емес, радиацияның пәлесі шығар...» деген

қазақы жорамал қалған. Одан әрі сөз шықса Мәскеудің көтере
алмай қалуы мүмкін кез еді ол.
Қалай дегенде де болжам көп, сөз көп. Жанары сол ақбө­
кеннің жанарындай жәудіреп, өкіметтен қайран күтіп қазақ­

тың қалың елі, қайран жұрты отыр. Жалғыз киік емес, көп­
теген аң-құстардың, өсімдіктердің түрлері жоғалып кеткенін
көнекөздер жырдай ғып айтады.
Ендігі жерде Ресейдің зар қақсатып берген азғантай тиын-

тебені жыртығымызға жамау болмасы белгілі. Орыстың зы­
мырантасығыштары құлаған аймақтардағы радиация көлемі
шұғыл анықталуы керек. Ел экологиясы жөніндегі кешенді
заң қабылдап, оны жұмыс істеткізетін механизмдерді ойласты­

ру – кезек күттірмейтін міндет. Түрлі болжам мен долбар­дан
гөрі ғылыми негізі бар зерттеулер жасап, іске шұғыл кіріс­песе
болмайды.
Қайталап айтарымыз – қазақтың даласы Ресейдің сынақ

алаңы емес. Алла жар болсын!
«Қазақ әдебиеті» газеті.
2008 жыл

Ақбөкенді қазақ «киік» деп те атайды. Сахараға сән бе­ріп,
жанары жаудырап, мың-мыңдап өретін еді жануар. Көшпелі
елдің терісін киім, етін азық, мүйізін пұл еткен ырысы бола­
тын. Сұлу аңды «киелі жануар» деп бабаларымыз тегін қас­

терледі дейсіз бе? Алаштың ардақты ақыны Сәкен аға:
Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім,
Өзге аңға жануарды тең көрмедім.
Көздері жәудіреген ақбөкенді

Адамның баласынан кем көрмедім, –
деп жырлауынан да көп нәрсе аңғаруға болады. Сұлулыққа ің­
кәр сырбаз ақынның назарын «сары даланың ботакөзі» өзіне
аударып, өлең болып құйылуында да заңдылық бар.

Бұдан жүздеген жыл бұрын-ақ киіктер қазақтың шалқар
даласын, Еділ өзенінің төменгі бойын мекендеп келді. Өткен
ғасырда да бөкендер еті мен мүйізі үшін көп ауланған.
1858 жылы ресейлік аңшылар біздің жерімізден Қытайға

41720 пар киік мүйізін жинап өткізген. Бұл мүйіздерді қы­
тайлықтар дәрі-дәрмекке айналдырып, әлемдік саудада айы
оңынан туды. Киікті киелі де қасиетті аң санаған қазақтар
мүйізден жасалған дәріні өкпе қабыну, жүрек ауруы, құяң

сияқты дерттерге шипа есебінде қолданған. Мал еті ауырлау
тиетін науқастар қорытылуы жеңіл деп киік етін жеген. Киіктің
тұяғын күйдіріп, оның күлін түрлі жараға жағып, халықтық
ем-дом жасаған. Ал ақбөкеннің қанын жылы күйінде сусамыр

ауруына шалдыққандар ішсе, пайдалы боларын да халқымыз
білген.
Бір кездері бөкендер Орталық және Батыс Еуропаның
көптеген елдерінде болды. Қазір киік табындары аз да бол­

сырда Қазақстанның шөлді және шөлейтті аймақтарында
аң­дардың айнамкөзі мың-мыңдап өргені өтірік емес. Олар
Қа­рағанды, Қызылорда, Шымкент пен Жамбыл облыстары­
на ортақ Бетпақтың бедерсіз беткейінде, Торғайдың жазық

жазирасында, Орал өңірінде көбірек кездесетін. Қазақтың са­
ғыныштай сарғайған сары даласында жалтармай жол кесетін
жайсаңымның өзі еді ғой киіктер!
Ақбөкен шөлге төзімді жануар. Бөкен текелерінің сал­мағы

45-55 келіге жетеді, олардың 20-25 сантиметрлік мүйізі бар,
ал ешкілерінің салмағы 35-40 келіге дейін тартады. Тұмсығы
дөңестеу, сирағы қамшы сабындай жіңішке, қысқа қызғылт
жүнді бұл жануарлардың ерекшелігі – құрамында улы затта­

ры мен тұздары бар шөптерді азық ете береді. Ғалымдар оның
азығының құрамында 13 процент улы өсімдіктер болатынын
анықтаған. Мұндай өсімдіктерге шөлейт аймақтарда жиі кез­
десетін жыланқияқ, шытыр, қызылқұйрық, тағы басқалары

жатады. Ал бұл аңның сүйсініп қоректенетін азықтары – жу­
сан, киікоты, қына, бидайық, изен. Қуаңшылық жылдары
жа­йылымдық іздеп, алыс жерлерді кезіп кетеді. Киік – шөл
далаға қалыптасқан аң. Олар сағатына 70-80 шақырымдық

жылдамдықпен қозғалады.
Ақбөкен, қарақұйрық сияқты жабайы аңдардың төлдейтін
уақыты мамыр айы болғандықтан, бұл мерзімді біздің халық
«құралай айы» дейді. Осы кезде өмірге келген киіктің төлін

«құралай» деп атайды.
Халқымыз ертеде киелі аңдардың төлдеуіне ерекше мән
берген. Ақсақалдар осы кезеңде аңшы жастардың қақпан
құрып, садақ асынып аңға шығуына тыйым салған. Жаңа туған

киік баласының әсемдігі мен нәзіктігін қазақ сұлулықтың сим­
волы деп танып, қыз балаға Құралай есімін берген.
Әрісі Сарыарқа, берісі Шу өңіріне кеңінен тараған «Құралай
сұлу» аңызын осы жерде айтпай кетуге болмас.

Құралай қыз өзі айттырылған бай баласына шығудан бас
тартып, сүйген жігітімен Сарыарқадан қашып, Шу бойына
келеді. Су жағасына барып, жуынбақ болған сұлуды қамыс ара­
сынан шыға келген жолбарыс жарып өлтіреді. Қапыда қалған

жас батыр жолбарысты атып өлтіріп, қызды Шу өзенінің оң
жағындағы қыратқа арулап жерлейді. Өзегіне қайғы түскен
жігіт өзін де мерт етеді. Құралай сұлудың бейіті қазіргі
Мойынқұм ауданындағы «Қамқалы» совхозының тұсында, Шу

өзенінің оң жағалауындағы қыраттау жерде орналасқан. Осы
елдің үлкендері киік баласы кез болған жерде Құралай сұлу
аңызын қоса айтып отыратын.
Ақбөкендер – табиғатты болжағыш, сезімтал да өсімтал аң.

1974 жылғы есеп бойынша, Қазақстанда 1 миллион 200 мың
шамасында ақбөкен болған. Киіктер лақтаған кезде олардың
саны екі есеге дейін көбейеді. Киік табындары 150-200 мыңға
дейін жетеді. Ақбөкеннің құралайы 6 сағаттан соң енесінің

сүтімен қоректенеді де, үш-төрт күнде отығып кетеді. Ғалым­
дар 1970 жылдардың басында Қарақұм мен Арысқұм сияқты
өңірлерде жылына 350-400 мың ақбөкендердің қыстайтынын
анықтаған.

Киіктердің көктемде бір орыннан екінші орынға ауысуын
көрген адам бұл суретті есте мәңгі сақтайды. Даланы дүбір кер­
неп, сағымды сахарада қызарған өрт қаулап келе жатқандай
әсер аласың.

...Табиғаттың еркесі, құла дүздің көркі, қазақ халқының
«киелі аң» атаған қастерлісі – ақбөкендердің тұқымы құрып
барады. Әсіресе соңғы 10-15 жыл төңірегіндегі олардың баста­
рына түскен зауалды айтып тауыса алмайсың. Жерде де, көкте

де, ауада да, суда да киіктердің тағдырына тажал боп тиген
жағдайлар аз болған жоқ.
Меніңше, шешуі қиын зобалаңдардың басы бұдан да ерте­
рек басталған сияқты. Киіктерге «тәжірибе жасағыштар» жа­

нары құралайдың жанарындай жаутаңдаған ел-жұрттың да
тағдырымен ойнағаны анық.
Кеңес өкіметі тұсында еті үшін ақбөкендерді арнайы ау­
лайтын шаруашылықтар ұйымдастырылған. 1955-1980 жыл­

дардың арасында орта есеппен жылына екі мың тонна ақбөкен
еті дайындалып келген. Оның терісі де, мүйізі де әлемдік
нарықта үлкен сұранымға ие болып отырған. Ресми деректерге

қарағанда, 1970-1980 жылдар аралығында республика бойын­
ша жылына 200-250 мың ақбөкен ауланған. Қазақ ССР Минис­
трлер Советі 1971 жылы 23 қарашада (№657) «Ақбөкенді етіне
бола аулауды күшейту шаралары» туралы арнаулы қаулы

қабылдаған. Онда жылына 300 мың ақбөкен аулап, одан алты
мың тонна ет алуға болатыны айтылған. Осы қаулыдан кейін-
ақ жер-жерде кешенді аң шаруашылығы ұйымдастырыла бас­
тады. Мұндай ұйымдар сол жылдары Ырғыз бен Тосынның

құмында, Бетпақтың шөлінде де жұмыс істеген болатын.
Әйгілі неміс ғалымы, биолог Б. Гржимек бұл сирек кездесетін
аңды «Қазақ жеріндегі ғажайып» деп таңдай қаққан.
Өткен жаздың маусымында Бетпақдаладағы Сарысу елді

мекенінен бастап Кенжебай-Самай, Мұңлы-Қулы, Бестау, Тал­
дыеспе мен Қызылеспе деп аталатын елсіз жапанды арала­
ғаным бар. Сағымды сары дала сарғайып қарсы алды. Өңі
жүдеу тарта бастағандай, ата-бабаларымның базарына айна­

лып, айдынынан аққу ұшып, қаз қонған Бозкөл, Шөптікөл
мен Жыңғылдыкөлдің табанында су қалмай, шаңы шыққан
сорға айналып кетіпті. Сол маңайдың ауасы да кермек тати
ма, қалай? Бетпақтың жонын әрлі-берлі кескен күндерде бай­

қағаным, ана бір жылдары үйірімен мың-мыңдап өретін киік­
терді жер жұтқандай. Көңіл төріндегі көркем аң көзден ғайып
болған.

Аңдардың періштесі ғой, байғұстардың көрмегені жоқ, –
деп ауыр күрсінді Жаңаарқа ауданы «Жеңіс» акционерлік
қоғамының президенті, Қазақстанның еңбек сіңірген қыз­
меткері Нұрғали Кенжетаев. – Сен оны айтасың, өсімдік пен

шөптің де бірнеше түрі жоғалып кетті. Қасқырлар үйір-үйірі­
мен малға тиіп құтырып тұр. Осы қорқаулардың өзі қорқу-
үркуді білмей бара жатыр ма деп қаламын.
Республика бойынша мал шаруашылығының атақты көш­

бас­шыларының бірі Нұрғали ағамен туған даланың тағдыры
туралы біраз пікірлесіп, шер тарқатысқан едік. Сол кезде­
суден соң, араға көп уақыт салмай, Нұрағаң да бақилыққа ат­
3-267

танып кетті. Бірер күн жүрегі шаншыған да, арыстай азамат о
дүниелік болып жүре берген.
Жалпы, бұл өңірде қан қысымы, жүрек дертінен аяқасты
ажал құшу фактілері өте көп. Ондаған жылдар бойы небір

сынақтардың көкесін көрген бұл дала. Бетпақтың даласы­ның
кез келген жерінен ракеталар сынығын кездестіру қиын емес.
Бетпақдала – бір шеті Балқашқа, екінші бір пұшпағы Тұ­
ран ойпаты арқылы Арал теңізіне шектесетін кеңістікті алып

жатыр. Байқоңыр ғарыш айлағы да таяқ тастам жерде. Әрі осы
маңайда бірнеше кеніштер жұмыс істеген. Олардағы радиа­ция
мөлшерден әлдеқайда көп. Осы мәселе төңірегінде «Ленин­шіл
жас» газетінің 1990 жылғы 5 қыркүйектегі санында журна­

лист Мақұлбек Рысдәулетов екеуміз «Кіші Чернобыль ме?»
деп аталатын көлемді мақала жариялап, дабыл көтергенбіз.
Мұны айтып жатқаным – ақбөкендер басына төнген зауалдың
шыққан төркінін аңғарту. Орталықтың ұзақ жылғы өктемдік

саясаты табиғаттың тепе-теңдігінің бұзылуына әкеп соқты.
Киіктер де, жоғалып бара жатқан басқа аңдар мен өсімдіктер
де негізінен сол бір өктемдіктің құрбаны.
Көршілес Қытай елімен алыс-беріс, барыс-келіс басталған

сексенінші жылдардың аяғы, тоқсаныншы жылдардың басы
ақбөкендерге ажал ала келді. Киік мүйізіне саудаласушылар
ауыл-ауылды кезіп, бір қорап шай, бір шиша арақ дегендей,
арзымайтын бағаға қап-қап мүйізді алып, көлеңкелі жолдар­

мен Қытай асырып жатты. Киік мүйізінің пұл бола бастағанын
сезген аңшысымақтар жаппай мотоциклге қонып, табын
ішінен теке көрсе, жын көрген бақсыдай қуалап, кең далада
қырғын салды. Өздері де қыршынынан қиылып, мойындары

үзіліп жатты. Киік мүйізі көздің құртына айналды. Сөйтіп,
айналасы екі-үш жылдың ішінде табындар текесіз қалды.
Бастаушысынан айырылып қалған ешкі-лақ суы тартылып,
шөбі уланған өлкеде өкпесі өшті. Сол бір жылдары киіктердің

қаны төгілген дала тұтастай қасапханаға айналып кетті десе
болғандай. Киіктердің құрып кету қаупін осы сала ғалымдары
білсе де білмегендей, қай дүние орнында тұрар дейсің дейтін
сыңайлы.

Еті мен терісін айтпағанда, ақбөкеннің қос мүйізінің өзі
әлемдік саудада 250 доллар шамасында екен. Киелі де қастерлі
аңды қорғаудың кешенді шараларын шұғыл түрде жасамаса
болмайды.

Ғасырдың басында да киіктердің құрып кету қаупі туған.
1919 жылы «Ақбөкен атуды доғару туралы» арнайы Заң
қабылданған. Ақбөкендерді қорғау жөніндегі қамқорлық 15-
20 жылдан соң-ақ өз нәтижесін берді. Қырқыншы жылдары

аңның бұл түрі көптеген аймақтарда көрік беріп, бұрынғы ме­
кендеген даласына орала бастады. Осылай елуінші жылдар­
да оның саны бұдан жүз жыл бұрынғы мөлшерге, яғни бір
миллионға жетті.

Ғасыр басында ақбөкендерге төнген қатер тағы да қайта ай­
налып соғып отыр. Киіктерді құтқару шараларын бүгін баста­
маса, ертең кеш болуы мүмкін. Өзіміздің жерімізде тіршілік
еткен аң мен құстың жүздеген түрлері мүлде жойылып кетті.

Бұрын Қазақстан жерінде тіршілік еткен жабайы сиыр, жол­
барыс, терістік бұғысы, құлан мен тарпаңды кездестіру өте
қиын. Сондай-ақ, қарақұйрық, барыс, қарақал, гепард, қызыл
қасқыр, құндыз, қоқиқаз, ұлар, бірқазан, аққу сияқты аң-

құстардың да табиғаттың «Қызыл кітабының» қызыл парағына
жазылғаны қашан.
Енді киіктер де «Қызыл кітапқа» ене ме?..
«Қазақстан» журналы.

Бұл – жазирасында тұлпар жортып, қырларынан қыран ұш­
қан қасиетті жер еді. Бұл аймақта қызғалдақтар құлпырып,
ақбөкендер жол кесетін...
Бала күнімізде ақсақалдар мен бәйбішелердің аузынан «Ахау,

Семей!» деп басталатын көңілді әнді сан мәрте есті­дік. Естідік
те, елдігіміздің еншісі, бақытымыздың бесігі секілді аймаққа
ынтық болып өстік.
Шыңғыстау – халқымыздың ұлы тұлғалары Абай мен Шә­

кәрімнің, Мұхтар Әуезовтің туған топырағы. Олар қазақ хал­
қының ғана емес, Ататүрік баласының қасиетіне айналған
ұлдар. Енді біздің буынның еншісіне «Ахау, Семей!» деп шал­
қытпай, көкейімізге көбік кептеліп, «Қайран, Семей...» деп

кібіжіктеуді жазса не шара?..
...Семейде 1953 жылғы тамыздың 29-жұлдызында болған
тұңғыш сутегі бомбасының сынағын көзімен көргендердің
дені әлдеқашан-ақ о дүниелік болып кеткен. Осы сынақ­

тарда бұрынғы Кеңес үкіметі ондаған қаракөздерді «тәжірибе
көжегіне» айналдырғанын енді-енді ғана біле бастадық. Ше­
телдік бір маман осы полигон жөнінде: «Бұл – тұтастай алған­
дағы Чернобыль мен Хиросима», – деп пікір айтты. Ашық

аспан астындағы алып лабораторияға айналған осы аймақ бұл
күнде бейдауа, талма, сусамыр, қояншық секілді небір елде
жоқ сырқаты бар тұрғындардың мекеніне айналды.
Қатерлі аймақ Семейдің оңтүстігіне қарай 120 шақырым

жерден басталып, жалпы көлемі 18,500 шаршы шақырым
аумақты алып жатыр. 1991 жылдың тамызында Қазақстан
Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Семей ядролық полигонын
жою жөніндегі құжатқа қол қойды. Шын мәнінде, сынақ

1989 жылдың 13 қазанында «Невада – Семей» экологиялық
қозғалысы, оның басшысы – белгілі ақын Олжас Сүлейменовтің

еңбегінің нәтижесінде тоқтатылған болатын. Жабылғанға
дейін полигон бес техникалық аймаққа бөлінетін. Олар – екі
атом реакторы, екі полигон және ядролық қару қоймасы.
Кеңестер Одағы соңғы 40 жыл ішінде 714 ядролық сынақ жа­

саса, оның 467-сі Семей полигонының үлесіне тиген. Мұнда
ядролық қарудың барлық түрлері: атом, сутегі, нейтрон бом­
балары сынақтан өткен. 1949-1963 жылдар аралығында әуе
жарылыстары, содан соң жер асты жарылыстары сынақтары

жүргізілген. Әлем дәрігерлері халықаралық ұйымының са­
рапшылары осы жарылыстардың барлығының қуаты Хироси­
маға тасталған бомбаның қуатынан 2500 есе артық екенін
дәлел­дейді.

Радиоактивті ұшқындарды жазық даланың қарлы бұрқа­
сындары облыс көлемінен шалғай жерлерге де таратуда. Бұл
облыстан тысқары аудандардағы 500 мыңнан астам адам жары­
лыстан зардап шеккен болып есептеледі. Қазақстанның Семей,

Қарағанды және Павлодар облыстарын осы қатарға жатқызуға
болады.
1949-1963 жылдар аралығында әскерлер мен ғалым-фи­зик­
тер бұл өлкенің радиациялық деңгейін өлшеу жұмыстарын

жүргізді. Бұл жұмыстар негізінен 300-500 метр биіктікте, са­
молетке орнатылған арнайы түтікшелер арқылы жүзеге асы­
рылатын.
«Шын мәніндегі кеңістіктегі радиоактивті тозаң жерден

0,5-2 метр аралығында болады. Ал адамдар осы ауамен тыныс­
тайды», – дейді Семей маңындағы орналасқан Қазақ онколо­
гия және радиология институтының маман-дәрігерлері.
Жарылыс зардаптарынан адам өлімі жыл өткен сайын

көбейе түсуде. Әсіресе балалар арасында түрлі дертке шал­
дыққандар көп. «Невада – Семей» қозғалысының дерек­теріне
сүйенсек, 1990 жылы осы аймақтағы әрбір 1000 тұрғын­
ның 204-і онкологиялық сырқаттың әр түрімен ауырады.

Демікпеге шалдыққандар, ақыл-есі ауысқандар – Семей сына­
ғының нәтижесі. 1990 жылдары мұнда өмірге келген әр 1000 нә­
рестенің 43-і шетінеп кеткен.

Сондықтан да көптеген балалар мен жасөспірімдер өзде­ріне
қол жұмсауға барады. Мұндай арам өлім мұсылман халық­
тарының табиғатына жат нәрсе еді. Бұл күнде республика­
ның барлық территориясы Арал теңізінен Қытай шекарасына

дейін радиоактивті қалдықтар қоқысына айналған.
Адамзат өміріне 40 жыл бойы қасірет «сыйлаған» ядролық
полигон Семей өңіріндегі Сарыжал елді мекенінің тұрғын­
дарын күні бүгінге дейін тұншықтырып отырғанын көпшілік

қауым әлі де біле бермейді. Себебі оның тіршілік атаулыға
кел­тірер залалдары мен зардаптарын жариялауға кезінде
Қазақстанды 70 жыл бойы билеген, қылышынан қан сорғала­
ған әкімшіл ресейлік империя тыйым салып келді. Жергілікті

тұрғындардың улы радиация кесірінен тұқымдарымен тұздай
құрып бара жатқандарын ашына да зарлана тілдеріне тиек
етіп, жоғарғы жақтағы қолымен көк, табанымен жер тіреп
тұрған билік пен бұйрық иелеріне жолдаған арыз-шағымдары

уақытында ешкімді де селт еткізбеді. Мәскеудің мәуелі бағы­
ның саясында салқын самал жұтып, май шайнап, кілегей тү­
кіріп отырған игі жақсылар қасірет тырнағына ілігушілерге
миықтарынан күле қарап, түркі тектес халықтар тағдырына қол

қусырып, көз жұмып қарап отыра берді. Тіпті қазақстандықтар
болашағының тамырына балта шабылып жатқанына дүние
жүзі жұртшылығы қатты алаңдап, сонау қияндағы Америка,
Дания, ФРГ, Жапония сияқты басқа да көптеген ірі-ірі шет

мемлекеттердің ғалымдары арнайы экспедициялық сапармен
келіп, зерделей зерттеп, тереңдей тексеріп, соңғы 1991-1993
жылдардың өзінде Сарыжал өңіріндегі «Шүрек», «Атым­
тай» атом көлдері мен Атымтай жазығындағы радиация фоны

3000-нан 10000 микрорентгенге жеткенін дәлелдеп бергенде де
«өлмесеңдер өмірем қабыңдар» дегенді ашық аңғартты. Ажал
аждаһасындай аузын ашқан, тірі организм тұлдырын жегі
құрттай кеулеген бұл радиация көрсеткіші, шындық алдына

жүгінер болсақ, 1945 жылғы Жапонияның Хиросима, Нагаса­
ки қалаларынан кейінгі ең жоғары деңгейдегі залал еді.
Әділдіктен аттап, көз алдындағыны көпе-көрнеу көлегей­
леген сайқал саясаттың қолшоқпарларының жымқырма әре­

кеттерінің тағы бірі – олардың Семейдің полигон аймағы ре­
тінде белгілі болуы 1949 жылдан басталады деп, беттері бүлк
етпей жұртшылық санасына өтірік сіңірулері еді. Кезінде өз
шаңырағын өзі күйреткен Кеңестер Одағының архивтік құпия

құжаттарында әскери басшылар бұл алып аждаһа аймағының
картасын 1947 жылы жасап, көбейтіп бастырып, оған Семей,
Павлодар, Қарағанды облыстары бойынша 18 мың шаршы ки­
лометр жерді енгізгені қазір дәлелденіп отыр. Адамды ажал ау­

зына байлап берудің осыдан асқан сорақы «үлгісі» болар ма?!.
Ядролық атом жарылысы бара-бара, болашақ ұрпақтар үшін
«көрген түстей сағымға» айналуы мүмкін. Бірақ оның жү­
ректерге салған жарасы, тіршілік атаулыға тартқызған тау­

қыметі мен қисапсыз қырғыны еш уақытта да ұмытыла
қоймас. Сарыжал өңіріндегі осындай көріністерді саналы
ғұмы­рында өз көзімен көріп, өз басынан өткеріп келе жатқан
сол елді мекеннің заманауи тұрғыны, 75 жастағы қарт Қабден

Есенғариннің зар-запасына да бір сәт құлақ түріп көрелік.
Ол – кезінде Ұлы Отан соғысына бастан-аяқ қатысқан, еңбек
демалысындағы әскери адам. Туған жерінің төсінде болып
жатқан ядролық жарылыстардың халыққа қандай зиян

келтіріп, қандай азап арқалататынын зерттеуге ерекше ден
қойған. Сөйте жүріп талай құпия жайларды көзімен көріп,
қайсыбір жасырын құжаттарды қолына түсірген.
«...Біз – сарыжалдықтар, атомның адам баласына, таби­

ғатқа, жалпы тіршілік атаулыға қасірет пен қайғы әкеле­­
тінін өмір тәжірибесінен өткізген дүние жүзіндегі жа­
пондықтардан кейінгі екінші халықпыз, – деп жазады
ол «Қазақ әдебиеті» газетіне (№3, 21 қаңтар, 1994 ж.)

жа­риялаған «Полигон және мен» атты мақаласында. –
Жұртшылыққа мәлім, 1953 жылы 12 тамызда термоядролық
сутегі бомбасы Семей полигонында сынақтан өткізілді. Бом­
баның кіндік атасы, академик А.Д. Захаров оны ойлап таба­

рын тапса да, кейін өкінішін жұрттан жасыра алмай: «Один
мегатонный взрыв – это тысячи безвестных «тихих жертв», – де­
ген болатын. Мәскеу мықтыларының сол жылдары осы «үнсіз
құрбандыққа» шалғаны сарыжалдықтар еді.

Жоғарыдағылар арнайы тексеруге Мәскеу – Ленинград,
Мәскеу – Алматы экспедицияларын ғылымның озық техни­
каларымен жабдықтап, бізге қарай «жәрдемге» аттан­
дырумен болды. Бір шеті мен бір шеті ат шаптырым ау­

мақ­қа ақ палаткалар бөлек қалашық боп тігіліп, күндіз-
түні жанған электр жарығы үлкен бір істің тындырылып
жатқандығына «куәгер» боп тұрды. Ал әрбір жарылыстан
соң сарыжалдықтардың жаңа туған сәбиінен бастап, ең­

кейген кәрілеріне дейін дәрігерге тексерілуге міндеттелді.
Бір­лі-жарым бармағандарды дәрігерлік машиналарға салып,
еріксіз апарды. Олардың бәрінен де қан алды, шамамен, әрбір
он адамның біреуінің терісінен, ал 2-3 адамның құлақ, тамақ

астындағы бездерінен кесіп алып, тексеруге табыстады,
жергілікті халық бұлардың не үшін істеліп жатқандығынан
бейхабар еді. Кейін осы тексерудің қорытындысы бойынша Са­
рыжалда 243 адам облыстық №4 аурухананың диспансерлік

қарауына бақылауға алынды. Қазір олардың барлығы да о дү­
ниелік болып кеткен».
Қабден қарияның бұдан арғы айтқандары да нақты де­
ректер жүзінде өрбиді. Бірде олар – жиыны төрт адам Са­

рыжал ауылдық кеңесінің төрағасы Дәулетбек Жәкеевтің
отының басына жиналған. Орталарындағы екі бейтаныс
адамның бі­рі – Алматы экспедициясының бастығы, медици­на
ғылымының кандидаты Бақия Атшабаров, екіншісі – дәрігер

Сайым Балмұқанов екен. Атшабаров мәселені төтесінен қой­
ған. «Біздің сіздерге ескертпей кетуге арымыз жетпеді. Сары­
жал халқы ядролық қауіп қатеріне ұшырап отыр. Енді біраз
жыл өткен соң халық жазылмайтын дертке ұшырайды. Өмірге

келген сәбилер іштен кем, жарымжан болып туады. Сондықтан
қазірден бастап басқа жерге қоныс аударуларыңыз керек», –
дейді.
Расында да, сол кезде мемлекеттік құпия болып саналатын

полигон сырын ауыл адамдарына сеніп, ашып айту – Атшабаров
пен Балмұқановтың көзсіз ерліктері еді. Содан кейін-ақ аудан,
облыс тарапынан «қызыл жағалылар» келіп, үнсіз тың тыңдап,
тексеру жүргізуді жиілетеді. Қ. Есенғарин сияқтылар ерекше

нысанаға алынады. Сол қуғындау Қабденнің ядролық жары­
лыстарды ерекше ден қойып, мұқият қадағалауына ықыла­
сын арттырады. Себебі «ойран» жасаушылардың бірі – полков­
ник А.Д. Жариков соңғы жылдағы естелігінде 1954 жылы бір

атом бомбасының Сарыжалда жарылмай қалғандығы туралы
жазған болатын. Онысы рас еді. Қаратышқан қыстағынан 3-4
шақырым жерде қатар-қатар қазылған 5 орға заряд қойып
атқан кезде, ортаңғы ордағы жартылай ғана от алып, қалған

төрт шұңқырдағы зарядтар жарылмай қалған. Мұны Қабден
сол кезде-ақ анықтаған болатын. Олар қазір де сол жерлерде
шамамен 50-100 метрдей тереңдікте жатыр.
Тағы бір айтар жай, 1963 жылға дейінгі жарылыс ошақта­

ры онша терең бұрғыланбайтын. Тек 1964 жылдан бастап шұң­
қырлар 400-500 метрге тереңдетіледі.
1963 жылы көкек айының ішінде Қабден Есенғарин рұқсат
қағаз алып, Дегелең тауының Ұялы деп аталатын сайына

орналасқан, әскерилер «Г» деп атайтын бөлімшеге барады. Ол
кезде Дегелең тауы ешкім баруға болмайтын құпия өңір бо­
латын. Қабденді бөлімше бастығы, майор Иванюк қарсы ала­
ды. Тау қойнауында күніне бірнеше рет жасалатын жарылы­

стан аспанға будақтаған көк түтін Дегелеңді әлденеше күнге
көзден таса қылып жатқан кез. Сол сәт тағы бір жарылыс жа­
салады. Соны пайдаланып Иванюктен: «Штабтың дәл іргесінен
жасалған жарылыс ауаға әсер етпей ме?» – деп сұрайды. Ол

оған күдіктене бір қарайды да: «Бұл жерде уранмен жарылыс
жасауға болмайды. Жарылысты динамит, ең күштегенде, тро­
тилл қолдану арқылы жасау керек. Ал мына алдыңда тұрған
тас «маялар» – түгелдей уран үйінділері. Егер уранды уран­

мен жарса, миллион градустан астам қызуға шыдамай тау жы­
ныстары реакцияға ұшырап, тіршілікке зиянды химиялық
элементтер шығарады. Оған шахта ішінен тарайтын метан
газының «уын» қосыңыз. Бұл – өте қауіпті», – деп түсіндіреді.

Міне, полигон халыққа қандай «сый-сияпат» тарту еткенін
байқап отырған боларсыздар.
1963-1970 жылдар аралығында бұрынғы Кеңестер Одағы
ядролық полигондарда сынақ жүргізбеу туралы мораторий

жариялап, үндеу қабылдады. Бірақ бұл дүние жүзі халықта­
рын алдау болып шықты. Сол аталмыш уақыт ішінде бейбіт
мақсатта деп жер бетінде 27 рет ашық жарылыс жасалса, соның
6 жарылысы Сарыжал жерінде жүргізілді. 1964-65 жылдарда

Чурек, Тайлан, Мәстен қыстақтары аралығынан екі атом көлі,
Шаған, Ащысу өзендерінің түйісінен ұзындығы – 14, көлде­
неңі – 9 шақырым «Атымтай» атом көлі жасалды. Әскерилер
бұл көлді «Балапан» көлі деп те атайды. Оның зардабының

соншама күштілігін білген әскери әкімшілік көл жағалауына
бір жыл бойы күшті күзет қойды. Соған қарамастан Қабден
түн жамылып, қасына облыстық санэпидстанцияның сол кез­
дегі радиологі А.П. Уваровты ертіп алып, жасырынып ба­рып,

көлдің радиациясын өлшеп қайтты. Сондай зерттеу нәти­же­
сінде адам бойындағы радиация дозасын дәрі арқылы дене­
ден шығаруға болатын әдіс ойлап табады. Қабденнің ондай
жетістіктерін растайтын 1989 жылы 12 қыркүйекте тексеру­

ден өткен №Е-754 құжаты бар.
Міне, осылай Қазақстан халқының ажал аждаһасына ай­
нал­ған Сарыжал елді мекені 1990 жылға дейін құпия сақта­
лып келді. «Халқым» деп қан жылаған Қабден Есенғарин

сын­ды ел азаматтарының арқасында мұндағы сойқанды қасі­
рет шетелдіктердің құлағына шалынып, солардың үрейлі ай­
қайларының нәтижесінде әлем жұртшылығының назарын ау­
дара бастады. Германияның «Шпигель» журналы 1992 жылы

шыққан бір нөмірінде Сарыжал жеріндегі полигон құпиясының
біраз мәселелерін ашып жазған. Сонда жарылыстың кіндік
орталығындағы Сарыжал, Сарапан, Шынжы жерлерінде 100
килотонналық бомба жарылғанда жер қозғалысы 5,5- 6,5 балл

деңгейінде болатыны көрсетілген.
Сондай-ақ, жапониялық киношылар тобындағы Кэидзи
Накадзава, Масаюки Хаяси, Хироси Сакано, тағы басқалар
Сарыжал жеріндегі атом көлдерін, «Атымтай» жазығындағы

№1331 скважинаны киноға түсіріп қана қоймай, жарылыс
орындарын тексеру, зерттеу жұмыстарын да жүргізе келіп:
«Мынау аждаһадай аузын ашқан нағыз ажал аймағы екен», –
дегендері бар.

Қазір еліміздің тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың қол­
дап, халқымыздың сүйікті ақын ұлы Олжас Сүлейменовтің іс-
әрекет жасауының нәтижесінде жарылыс тоқтатылды. Бірақ
көрсеткен зардабы, тартқызған залалы әлі де кетер емес.

Ендеше, бұдан былайғы уақытта қазақ халқын Құдай қол­
дап, Алла жарылқасын! Әмин!

Халқымыздың өнер тарихына мәңгі өлмес атын жазып
қалдырған, шынжыр балақ, шұбар төс заманның бетіне
арсыз­дығын басып, тағдырының тарғыл түсті талапайлары­
на мойымаған, туа өмірдің өгей баласы сияқты теңсіздіктің

тезіне түскен, өз сөзімен айтсақ: «Әділетті жүргізіп, жауыз­
дықты жерлесем», – деп мұрат еткен, сөздің семсерін сертке
ұстаған азамат ақын, өмірлі өнерпаз, күрескер тұлға – Жаяу
Мұса Байжанұлы.

Оның ғұмыр жолы тайғақты да тартысты. Заманы­ның
зарын, қарашаның халін естисің туындыларынан. Мұса жай­
лы кесімдерді өзінің құрдасы, ғұлама Шоқаннан асырып кім
айта алар дейсің? «Оның көк етікті көпке ұқсамайтын мі­

незі бар. «Жаным – арымның садағасы» деп ант етіп, оны
өзіне бойтұмар еткен ердің әлі де алысқа ұшар, ұзаққа
сілтер тұрқы бар. Көзінде от, жүрегінде жалын, өңінде қай­
рат-жігер табы жатыр. Мойымаған, жасымаған. Баян басы­

на шыққан жас емендей ешкімге иілмеген. Алдау мен арбауды
қорлыққа санаған намыскер».
Аттының арын сынаған заман Жаяудың жанын шыға­
ра алмаған. Әділет іздеп, зорлық-зомбылыққа қарсы күресіп

өткен оның шығармаларында өмірінің өткелі, күрсінісі мен
мұңы, бақыты мен соры бар. Сарыбелдің сауыры, Баянның
ба­уырында жүріп-ақ Жаяу Мұсаның көңілінің кептері алыс-
алыс көкжиектерді шолған. Сол күндердің күнесінде тұрған

ұлы есімнің ұлағат сыйлар өнері жыр болып төгіліп, сыр болып
өріліп, ән болып қалықтап, шабыт боп шарықтап, ғасырлар
керуенімен келер күндерге көш түзеген.
Жаяу Мұса – тұлға. Жаяу Мұса – тағдыр.

Өлең емізіп, өнер сауғызған өлке өз өренін өзекке тепсе
өзегіңді өксік шалмас па? Сол өксік серт болып серпіліп, дерт

болып шертіліп, намысыңның найзағайын ойнатар. Шырма­
уы көп шырғалаңнан шырай іздер шақ емес ол. Есер обырдың
ессіз әрекеті естіні есейтпей қойсын ба? Бір мүшелге толар-
толмастан елден безіп, Омбы мен Қызылжарды кезіп, тыншу

алмас дүниенің тылсымдарын сезіп қайтуы ғұмырының келесі
кезегінің беташар сапары іспеттес.
Жаяу Мұса – мұнар күнде мұз жастанып, қар кешіп арпалы­
сып өткен арыс ақын.

Үш жүзге мағлұм болған атым Мұса,
Жігіттер, шешен болсаң маған ұқса.
Сыртымнан мені қазақ қашқын дейді,
Көрер ем қашқындықты күнім туса.

Осы шумақтың өн бойында қатыгез тағдырға деген қай­
сарлық та, жасымайтын жігер де, ақындық адуын мінез де бар.
Жаяу Мұса топас тобырдың торына шырмалып, торғайдай
шырылдап 12 жылға Тобылға жер ауып айдалып кете барады.

Одан әрі солдат тірлігін кешіп сапқа тұрады. Жат жердің дәм-
тұзы бұйырып, өмір көріп, өнер шыңдайды.
Тобылға он екі жыл мен айдалдым,
Артымда, елім-жұртым, бәрің қалдың.

Жазығым еш адамға жоқ болса да,
Нақақтан жазаландым, көп сандалдым, –
деп шерлі көңілдің қылын шертер кезі де осы тұс.
Жаяу Мұсаның күрескерлігі – әлеуметтік жағынан алғанда,

саяси саналы күрес. Оның наразылығының негізі Шорман әу­
летіне кектенуден туған деген түсінік жаңсақ пікірге әкеліп
ұрындыратындай. Жайдың отындай лапылдап, сұңқардай
саңқылдаған ақын көзқарасынан туған күрестің Сүйіндік

атамның сүйкімді бұтақтары Айдабол-Қаржастың арасындағы
дау-дамай, ессіз егестен гөрі де ауқымды, арналы екендігіне көз
жеткізу қиын емес. Ол зорлықшыл заманның запыран құсарын
сезген де, обыр ойлы озбырлыққа өлмес өнердің өшпес рухы, өр

Жаяу Мұса жайлы сөз болғанда елдің есіне бірден түсіп,
жадында жаңғырары – атақты «Ақ сиса» әні. Бұл әннің шығу
тарихы жөнінде бізге жеткен деректерде домбыра, сырнай,
скрипканы кезек тартып, берісі Омбы мен Қызылжардан әң­

гіме тиегін ағытатын көкірегі сара, ойы дара Байжанның Мұ­
сасының елге қадірінің артуы Шорман тұқымына ұнамайды.
Шорманның Мұстафасы бір күні Мұсаның жалғыз атын тар­
тып алып, жүгенін қолына ұстатып, ерін арқалатып жібереді.

Осы жерде академик Ахмет Жұбановтың Жаяу Мұса жөніндегі
мақаласында: «...Бұған дейін үлкен аға әншілердің репертуа­
рынан орыс, қазақ, татар әндерінен домбырасына, сырнайына,
скрипкасына қосып орындап, өзі ән шығаруға әлі ерте деп кел­

ген Мұса тап осы арада жаңа бір жігерге мінеді. Өзінің халық
аузында күрестің гимні болып кеткен атақты «Ақ сиса» әнін
шығарады.
Ақ сиса, қызыл сиса, сиса-сиса,

Қалмайды кімдер жаяу зорлық қылса?
Шорманның Мұстафасы атымды алып,
Атандым сол себепті Жаяу Мұса.
Жаныма батқандықтан ашынамын,

Мен неге жаяумын деп басыламын?
Малым жоқ Шорман айдап алатұғын,
Қылығын Мұстафаның паш қыламын... –
деп, жоғарыда айтылғандай, Шорманның қара күшіне өнер­

дің тотықпас, жеңілмес күшін қарсы қояды. Жаяу Мұсаның
бұл өлеңі Шормандарды, феодалдықты мәңгілік бетіне күйе
жағып масқаралап кетті және орындаған сайын зорлықшылар­
ға бір үкім құрылып тұрады.

«Ақ сисаның» өлеңі осындай болғанда, әні оған сай. Ол
бұрын-соңды қазақ халқының музыкасында болмаған үлгі,
басталғаннан Мұстафаны «жағадан алғандай» күшті, сер­
пінді, дауыстың жоғарғы регистрінен алып кеткен дыбыс,

күшінің анау-мынау «белдеу күштен» басым екендігін көр­
сетеді. Сол екпінімен, сол жігермен ән аяғына дейін барады.
Қайырмасының өзі де «гәгә-ги, гәук-ки» деп, сөзсіз келсе
де, ашу, кейіс дыбысындай, қышырланып, үдей түсіп, тек

аяғында «айтарымды айттым!» деп құйқылжып барып біте­
ді», – деуінен көп сырды аңғаруға болады». Демек, «Ақ сиса» –
Жаяу Мұсаның елге атын кең жайған, қазақтың кең сахарасы­
на лезде тараған ән.

«Ақ сисадан» басқа Жаяу Мұсаның «Сұрша қыз», «Хаулау»,
«Көгершін», «Сүйіндік», «Баянауыл», «Гауһар қыз», «Тол­
ғау», «Шормановқа» сияқты ақын-сазгердің атын Алашқа
әйгі­леген тамаша әндері бар. Жаяу Мұса әндерін Борис Ер­

закович, Ғазиза Жұбанова зерделеп, зерттеп, симфониялық
шығармалар жазды. Белгілі өнер зерттеушісі Илья Жақанов
ағамыз оның әндері жайлы толғамды ой, тың пікірлерін айтып
та, жазып та келеді. Жазушы Зейтін Ақышев Мұса Байжанұлы

өміріне байланысты көлемді роман мен пьеса жазғаны қазақ
қоғамының көзіқарақты оқырманына аян.
«Ол – өзіндік өнер тілімен қосылған кең арна... Мұсаның
музыканттық өнерінің басқалардан ерекшелігі – қазақ топы­

рағында бұрын өрістемеген күлкі-ойнақы элементтердің кө­
ріне бастауы. Айта берсеңіз, оның кейбір музыкалық шағын
шығармалары биге шақырып тұрғандай естіледі. Ол мозурка
ырғағынан да түсінік алған адам деп ойланбай, батыл айтуға

болады», – деп ой түйеді академик, өнер зерттеушісі Ахмет
Жұбанов.
Мұса туралы жазған өнер зерттеушісі А. Затаевич оның өз
тұсындағы халық композиторларына қарағанда жан-жақ­

тылығына баса назар аударады. Оның әндерінде орыс, та­
тар музыкасының ырғақ, элементтерінің болуын, қазақ ән
сөздігіне басқа елдердің интонациясын қосқанын біздің өнер
зерттеушілеріміз де жоққа шығармайды. Бұл Мұсаның музы­

ка аспабының сан түрінде ойнап, әлем мен Батыс классикасы­
нан хабары барын танытса, екіншіден, орыс пен татар саздарын
көкірегіне құйып берген түрлі «сапарларының» жемісі деуге
болар.

Ән мен жырдың ордасы Баянауланың алтын бесігі қандай
жағдайда да оны сазға тербетті, шуаққа шомылдырды. Осы
өңірдегі ән мен әншіліктің жалғасын тауып келе жатқан үлкен
дәстүрі Мұсаны айналып кетуі мүмкін емес еді. Біржан сал мен

Ақан серінің, Құлтума мен Жарылғапбердінің нәзік иірімде­
рі, асқақ нақыштары зердесіне қонақтап, көңіл көліне қонып
жатса, сезімін ән оятпай қайтеді? «Гауһар қыз» сияқты қазақ
ән өнерінің шедевріне айналған әндер соның жемісі шығар.

Мұса өмірін зерттеушілер оның Петерборға Кострома, Ярос­
лавль арқылы барғанын, одан Польшада, Литвада, одан Влади­
мир қаласында болғанын, Черняев отрядының құрамындағы
кездерін ақынның өз қолжазбасын алға тартып дәлелдейді.

Оның «Құлбай бай», «Шолпан» сияқты ойнақы да жеңіл
әндері сарказмға, қалжың мен мысқылға толы. Жаяудың
күлкісінен күрсініс туады.
Құлбай байдың тұсағы,

Өткір екен пышағы.
Өзі оңбаған болса да,
Қызының жақсы құшағы, –
деп өзінің алатын жары Сапарды байдың сезімсіз тірлігінен

оқшаулап алғысы келеді де, ән қайырмасында өзіне ғана тән
екпінмен ойнақтатып, құйқылжытып:
Әй, Құлбай бай, Құлбай бай!
Әнім менің красивай,

Қыпшақский жәрмеңке-ай, –
деп өзінің жүрген жүрісі қалың қыпшақ ішінде жәрмеңкедей
екенін айтады.
Осы дәстүрде орындалатын әннің бірі «Шолпанда»:

Таң алдында Шолпан туса,
Тартқан сымдай белін буса.
Неше алуан ән шырқайды
Сол сипатты Жаяу Мұса, –

деп сызылтқанда, бір қарағанда татардың жеңіл әуеніне ұқса­
ғанымен, мұнда әлемнің әсемдігін, жаратылыстың жарығын,
табиғаттың тылсымын аңсаған көңілдің аңсары, ынтызар жү­
ректің дірілі бар.

Жалпы, Жаяу Мұса – сан қырлы талант иесі, сол кездегі
қазақ қауымынан шыққан қайраткер дәрежесіне көтерілген
тұлға. Ол – көкірек көзі ерте ашылған, заманының қан тамы­
рын тап баса алған ойлы адам. Оның «Олжабай батыр» дас­

танынан бастап, Пушкинге, Гогольге, Глинкаға, Кутузовқа
арналған өлеңдерінен ақынның интеллектуалдық бай мұра­
сын тану қиын емес. «Баянауыл дуанында», «Жұлдыз» атты
өлеңдері, «Данышпан қыз» дастаны – көркемдік көрігінен шық­­

қандай дүниелер.
Өзі де құс салып, ит жүгіртіп аң қаққан Мұсаның жырла­
рының бір парасы осы кәсіпке арналады. Осы санатта
«Жақ­сы мылтық», «Қаршыға», «Бүркіт», «Қақпан» секілді

өлеңдерін атап айту абзал.
Оның кез келген шығармасы өмірінің дерекнамасы сияқ­
ты. Мәселен, «Жорға қоңыр», «Жетісу» әндері Жаяу Мұсаның
Жетісу өңіріндегі Үйсін, Дулат, Жалайыр арасында, Қаратал,

Көксу бойында өткен күндерінің естелігі іспетті.
Жаяу Мұса – әлі де зерделеуді қажет ететін халқымыздың
біртуар ұлы. Бүгінгі ұрпақ Қайрат Байбосынов сияқты же­
келеген орындаушылардың жекелеген әндерінен басқа, ғұ­

мырбаяндық қысқа деректен басқа ақын ғұмырының сан сала­
лы тармақтарына бойлай бермейді.
Жаяу Мұсаның Абай, Шоқан, Сұлтанмахмұт, Иса, Тәттім­
беттермен кездесуі жөніндегі айтылып келе жатқан деректер

өте жұтаң.
«...Жаяу Мұса әндері ауыздан-ауызға таралып, Абай ау­
ылына да жеткен. Әндердің өзгеше құрылымына, болмы­
сына, саздылығына тәнті болған ақын оны Мақай деген кісі

арқылы сәлем жолдап, Шыңғыстауға шақыртып алады. Айна­
ласындағы ақын, жыршы өнерпаздармен бірге Жаяу Мұсаның
әндерін, өлеңдерін Абай ықыласпен тыңдаған. Музыкалық-
эстетикалық талғамы қалыптасқан ақыннан ол Батыс елде­

рінің әдет-ғұрпы, өнері, халықтарының тұрмыс-тіршілігі жа­
йын­да сұрап біледі. Абайдың ақыл-парасатына риза болған
Жаяу Мұса:
Құнанбайұлы Ыбырай,

Өнерің жүр зымырай.
Бір ауыз тағылым сұраймын,
Білмедім жұмыс түрін-ай,
Бір жақсыға, бір жаман

Тұрмайды екен ұрынбай, –
деп өзінің ақыннан ақыл-кеңес күтетінін білдіреді».
Бұл дерек «Абай» энциклопедиясында Ә. Телғозиевтың ав­
торлығымен беріліпті.

Зейтін Ақышевтің «Жаяу Мұса» романында шешесі өлген
Мұсаның он үш жасында нағашыларының ауылын бетке алып
қашып, одан әрі Қызылжар мен Омбыдан бір-ақ шыққаны су­
реттелсе, академик Ахмет Жұбанов өз зерттеуінде Мұсаның

жалғыз атын анасы Нақыш ауылға келгенде «аяқ-лау» бол­
сын деп бағып, баласын сағына күткені айтылады. Мұса ғұ­
мырбаянында Шорман төңірегіне, жер мәселесіне байланыс­ты
да, генерал-губернаторға, оязға жазған шағымдары жайлы әлі

де байыптай түсетін деректер аз емес.
Қара сөздің хас шебері, ойын дәйекке орап жеткізетін жазу­
шы ағамыз Қалмұқан Исабаевтың аузынан мына бір әңгіме­нің
желісін құлағым шалғаны бар: «Сөз жоқ, Шорманның Мұс­

тафасы мен Жаяу Мұса арасында тартыс болған. Ел ішінде
мынандай да бір әңгіме бар. Шорман ел аралап жүрсе, Ай­
дабол ішіндегі Малқозы Байжан деген кедейдің бір ұлының
аты Мұса, екіншісінің аты Мұстафа екенін біліп, қатты ашу­

ланады. Екеуі де Шорманның өз ұлдарының есімдері ғой.
Байжан сол өлкенің аса абыройлы адамы Шорманмен дәулет
таластыра алмаса да ұрпағының сәулеті кем түспесін деген де
шығар. «Жоқ, бұлай болмайды, – депті Шорман, – бұдан былай

үлкеннің аты Жаяу Мұса, кішісінің есімі жалаңаяқ Мұстафа
болсын».

Бұл енді елден естіген әңгіме. «Мұсаға Жаяу деген атты
Шорманның өзі қосып берген, Мұстафа оның жалғыз атын тар­
тып алып не қылсын...» дейді біреулер. Бұл сөздің ақиқатын
бір Құдай білер, ал менің айтпағым, 1840 жылдардың екінші

жартысында Баянауыл түгелдей Орыс казачествосының запас
жеріне айналды. Шоң сол аймақтың алғашқы аға сұлтаны бол­
ды, содан кейін Шорман болды аға сұлтан. Орыстар ағаштан
үй салып, бүкіл жерді босатып алды, қазақ қыстаудың бәрін

қырға шығарды. Сабындыкөлдің жағасындағы қазіргі «Фа­
кель» санаторийі тұрған жерді қазақтар бұрын «Қызылағаш»
деп атайтын. Сол жердегі бүгінгі «Рыбный ключтің» бұрынғы
аты «Шорманбұлақ». Шорманның Мұсасы Ақкелінге қала

салғым келеді деп губернаторға хат жазады. Баянауыл сілем­
дерін даламен айналып өтетін Ащысу өзені бар. Сол жерге
үлкен қорық жасалады. Архивте материал жатыр. Шорманның
Мұстафасының губернаторға жазған хаты. Онда ағам Мұса

үй салып жатқан жерге мен де үй салғым келеді делінген.
Ақкелінде оған дейін бос жер болмайтын, онда Айдаболдың
Малқозысы тұрған. Мына әрекеттің бәрі соларды ығыстыру­
дың амалы. Малқозы жақтан күресуге Жаяу Мұса шыққан.

Бұл – жер үшін күрес. Губернатор шешімін бір рет бұздырған
Жаяу Мұса. «Жаяу жүріп аттыдан кегін алған» деген халық
қарасындағы сөз сол кезде айтылса керек. Орыстың саясаты –
қазақты отырықшы елге айналдыру. Шорман балалары бас бо­

лып, тізім жасап, ол тізімге 39 адам қол қойып, губернаторға
тағы да шағымданады. Ақкелінге қала саламыз деп. Осылай
қазіргі Ақкелін пайда болады».
Қалмұқан аға тағы да бір қызық деректің тиегін ағыт­ты:

«...Имантайдың Қанышы 1919-1921 жылдар аралығында
Баянауылдағы жастар комитетінің төрағасы болғаны белгілі.
Сонда татар көпесінің қызы Меңжамал Тамашевамен қарым-
қатынаста болып, оны халық үйіне жеткізіп береді. Оның

ішінде қара пианино да бар екен. Жаяу Мұса халық үйіне бірде
бас сұққанда, әлгі аспапты көреді. Бөлмеде орыс қыздары «Ин­
тернационалды» шырқап, хордың дайындығына кіріскен кезі
еді.

рейінші, – деп отыра қалады да, түймелерін саусағымен түрте
бастайды. Сәлден кейін сазды әуен әнге ілесе жөнеледі. Күпі
киген қазақ қартына орыс-татар қыздары таңғалысып қарап
қалған еді».

Бұл әңгімені Қалағаң осы оқиғаның куәсі болған сол кездегі
Қаныш Сәтбаевтың орынбасары, Баянауылдың ардагер ұстазы
Пәкен Жүсіпбаев марқұмның өз аузынан естіпті.
Қалай дегенде де Жаяу Мұса – тағдырлы тұлға. Оның есімі

Баянның шың-құздарын жаңғыртып, Алаштың аспандағы әні­
не айналған. Заман өзгерді, адам өзгерді. Тарихқа деген көз­
қарас та өзгеруі тиіс. Жаяу Мұса жайлы шығармалардың дені
бұл уақытқа дейін біржақты пікірмен, қызыл империяның

қас-қабағын бағып жазылып келгені рас.
Енді өткенді басқаша зерделер шақ туды. Қазақ сахара­
сына аты кеткен Шорман тұқымы жайлы да салиқалы пікір
қалыптасуы керек. Олар да бір елдің бағына біткен, ырысы мен

құты болған есімдер.
Өз елімізді айтпағанда, Қазан, Омбы, Санкт-Петербург қала­
ларындағы мұрағаттарда жатқан Жаяу Мұса өміріне байланыс­
ты материалдарды мұқият байыптап, жаңа уақыттың жаңа

сөзін айтар кез жетті.
Қайраткер ақын, сазгер, әнші, өнерпаз өрен, арыс азамат
Жаяу Мұса бабамыз ұрпақтарының рухын аспандатып Ақ­
шоқыда жатыр.

Тоқсан төртте жасым бар,
Енді жүрек басылар.
Мен жүргелі жатырмын,
Қоштасайық, халқым-ау!

Қуанышым – заман кең болды,
Содан орын қазыңдар, –
деген батыр баба аманатын орындаған ұрпақ ақын аруағын да
аялайды. Жаяу Мұса – осы елдің шырқар әні, шырқау биігі.

Биылғы тамыздың тамылжыған бір күндерін Жасыбайдың
жағасында, Сабындының сағасында Баянның ұл-қыздарымен
бірге өткізгенім бар. Алдында ғана Елбасы келіп, ұлылардың
бесігіне бас иіп, бата алып кеткен. Ел еңсе көтере бастаған.

Баянауылдың әкімі Қорабай Шәкіров ағамыз ел үшін туған
ердің өзі ме деп қалдым. Абызша толғап, ақынша толғанғаны­
на қызыға қарадым.

Енді сол шараның дайындығына кірісеміз.
Ел жадында жаңғырар ерлер туған өлкені тек Қорабай
Шәкірұлы сияқты азаматтар басқару керек сияқты елестеді
маған.

Осы сапар Жаяу Мұса бабамыздың басында болып, Жаяу
Мұса ауылынан дәм татып едім. Сол ауылдан қимастық
сезіммен аттандым.
«Қазақ әдебиеті» газеті.

Қылышпын қынабынан алынбаған,
Алтынмын таразыға салынбаған.
Ашамайлы Керейдің ер ұлымын,
Бейнебір жанған өрттей жалындаған, –

деп жыр маржанын мөлдіреткен Сегіз сері мұрасы ұрпақтан-
ұрпаққа жалғасып, бүгінге көш-керуенін түзеп жетіп отыр.
Жылдар жылжып, айлар алмасса да шын асылды тот баспай­
ды екен. Сегіз сері төңірегінде толастамай келе жатқан абы­

ройсыз айтыс, мандымас дау жаныңды жүдетеді. Басқа жұрт
жоғын бардай, барын зордай етіп жатқанда, біз барымызды
жоқ қылуға әуреленеміз.
Сегіз сері бабамыз жайлы оның тұстастары, одан кейін

өмір сүрген сал-сері, ақын-жыраулардың ұстаз тұтып, жырға
қоспағаны кемде-кем. Мысалы, Біржан сал «Елге сәлем» деген
өлеңінде:
Сегіздей асыл адам жаралмайды,

Халқына болып өткен тым жағдайлы.
Керейден жүз мың әйел ұл тапса да,
Ешбірі Сегіз сері бола алмайды.
Жалғанда мұратына кімдер жеткен,

Көп жақсы бізден бұрын өтіп кеткен.
Адамның асылдары сондай болар,
Дүниеден Сегіз Сері,
Нияз да өткен, –

Өнерге құлаш ұрып бала жастан,
Тарихын бұл үш жүздің етіп дастан.
Баласы Толыбай сыншы Қожаберген
Бой ұрған ерлік іске әуел бастан.

Ұрпағы оның батыр Сегіз өтті,
Нияздай асыл ерді қасына ертті.
Қолына қобыз алып өр шабытпен,
Мұра ғып шежіре жыр тастап кетті, –

деп Сегіз сері есімін жалпақ жұртқа жария етеді.
Ал әйгілі Жаяу Мұса Байжанұлы «Ер Сегіз» атты көлемді
дерлік дастан жазып:
Жігіттер, өнер қусаң Сегізге ұқса,

Шәкірті ем Сегіз сері, атым Мұса.
Қазақтың ел қорғаны – мақтаныш қой
Үш жүзден Ер Сегіздей көп ұл туса, –
деп асқақ әуенмен жырға қосып, серінің қасиеттерін жан-жақ­

ты баяндаған.
Ақтангерді жырау Жұмықұлы болса «Сегіз сері» дастанын
жазып:
Үш Алшынға мәшһүр еді

Батыр Сегіз ерлігі.
Қашқын болып жүрсе де,
Болмап еді кемдігі.
Біз боламыз Кіші жүз,

Сегіздің тегі Орта жүз.
Орта жүз – аға жұртынан,
Жақсылар шыққан жарқын жүз.
Сегіз келді Керейден,

Келе сала қол жиды,
Босамай қолы кернейден, –
деп өлеңіне Сегіз серінің батырлығы мен азаматтығын, саз­
герлігі мен салдығын, ақындық өресін өзек етеді.

Сегіз сері Баһрамұлына арналған осындай әйгілі сал-сері,
ақын-жыраулардың қолда бар арнау жыр-дастандары мен
жоқтау өлеңдерінің өзі қырықтан асады.
Сегіз сері бабамыз – артына бай мұ­ра қалдырған күрескер

ақын, дарынды сазгер, асқан әнші.
Сегіздің шәкірттерінің бірі Жаманқұл Дәндібайұлының:
«Ұстазымның елу бес әнін елге таратып, қырық бес күйін тар­
тып жүрдім, қырық қиссасын әнмен айтып, жүзден астам дас­

таны халыққа тарап кетті», – дегенін немесе Қуат ақынның:
Жүзден аса қиссаны,
Көптеген ән-күй, өлеңді
Аз өмірде шығарған

Ұстазым Сегіз өнерлі, –
дегенін оқығанда, асыра сілтеушілік бар шығар деп күдік­
тенушілер табылып қалуы заңды. Бірақ Баһрамұлының өзі­нің
ғана емес, төңірегіндегі замандастары мен шәкірттерінің көр­

кем туындыларын зерделей түссек таңдануға, күдіктенуге не­­гіз
жоқ. Сегіздің сексен кісіге бұйырмаған өнері мен ерлігін, туа
біткен, арнасы кең дария-дарынын мойындаған, өзінен жасы
үлкен Жанақ, Қобылан, Асанбай, Есет Қараұлы, Жанқисса,

Сақау Қуат сияқты ылдидан шапса, төсте озған жүйріктердің
арнаған шығармалары бар. Ал Сегіздің құрдастары мен шә­
кірттері Байкөкше, Нияз сері, Жәмшібай, Жаяу Мұса, Біржан
сал, Нұржан, Қуат, тағы басқа ақындар мен сал-серілер оның

талантын ғана айтып қоймайды, оның шығармаларының атын
атап, түсін түс­теп береді.
Сегіз сері қамшының сабындай қысқа ғұмырында атыс-
шабыс, арпалыс жағдайында жүріп, осынша рухани бай мұра

төбе. Сегіздің өмірі мен қызметін, өлеңдері мен жырларын,
толғаулары мен термелерін, діни қиссалары мен дастандарын
терең әрі жан-жақты зерттей отырып, құнды еңбек жазған
Төлеш Сүлейменов пен Нәбиден Әбуталиевтің кітаптарын ерек­

ше атаған жөн. Сегіз сері жайлы кезінде Ғ. Мүсірепов, Ә. Мар­
ғұлан, А. Нүсіпбеков бастаған ұлтымыздың зиялы азаматтары
200-ден аса зерттеу мақалалар жазғаны белгілі.
Мұның бәрін шола айтып жатқанымыз – Сегіз сері жайлы

ақиқаты аз, арды аттаған дүмбілез әңгімелердің алдын алу,
туа біткен таланты мен асқан дарындылығы арқасында бір
жарым ғасыр бойы қазақ жұртын ән мен жырға бөлеп келе
жатқан сал-серілердің атасы Сегіз серінің талас тудырмайтын

шығармалары мен өмірбаянынан мағлұмат беру.
Сегіз сері Баһрамұлы Шақшақов 1818 жылы Солтүстік
Қазақстан облысының қазіргі Жамбыл ауданында, Гүлтөбе-
Маманай деген жерде туған (Бүгінгі Майбалық-Жекекөл ауыл­

дарының арасында). Руы Керей, Керей ішінде Көшебе. Белді
атаның ұрпағы. Үш жүзге атағы шыққан Толыбай сыншының
24 баласы болады. Ең кенжесі – Қожаберген жырау. Ал сын­
шының сегізінші баласы – Қарабас тархан. Одан жеті бала

туған, үлкені – Асқап. Асқаптың екі баласының үлкені – Кө­
шек, Көшектен 12 бала болған – сегізіншісі – Шақшақ, Сегіз
серінің ата­сы (бұл үзінді Сегіз сері шежіресінен алынды). Сегіз
сері 8 жасқа келгенде шешесі Жамал қайтыс болады. Оның

қырқы өтісімен әкесі Баһрам дүние салады. Бұл 1826 жылы –
ит жылы болатын. Сегіз атасы Шақшақ пен әкесінің інісі Жа­
нат серінің тәрбиесіне көшеді.
Сегіз сері жастайынан өнерге үйір, білімге құштар, зерек бо­

лады. Ата­сы Шақшақ қазақша-орысша оқуға береді. Ақын ес
біле ауылда Мөңке, Бегім молладан хадимше хат таниды. Со­
дан кейін келешекті әріден болжайтын, көзі ашық Шақшақ би
немересінің орысша білім алғанын қалайды. Татар арасында

патша үкіметінен бой тасалап жүрген Иван Михайлович Про­
хоров деген сауатты азаматты елге әкеліп, отыз шақты баланы,
ішінде Сегіз де бар, орысша оқытады. Сегіз осы Прохоровтан
оқығанын есейген соң еске алып, бір өлеңінде:

Орысша білім ал деп атам Шақшақ,
Оқытты 4 жылдай ұстаз жалдап, –
дегендегі ұстазы – осы Иван Михайлович.
Одан кейін Болатынай, Қызылжар медреселерінде оқып

білімін тереңдетеді. Қызылжар медресесінде оқып жүргенде
ақын-сері орыс тілінен басқа араб, парсы-шағатай, көне түрік
тілдерін меңгереді, шығыс әдебиеті классиктерінің шығар­
маларымен танысады.

Сегіз серіні ақындыққа, әншілікке баулыған осы медресе
ұстаздары Иманғабит сері мен өз ағасы Көрпеш еді. Бұл екеуі
де Бұхараның жоғары дәрежелі медресесін бітірген, заманында
ғұлама ғалым, екеуі де ақын, әнші болған азаматтар екен.

Немересінен көп үміт күткен атасы Шақшақ Сегізді Омбы
қаласындағы әскери училищеге оқуға береді. Училищені біті­
ріп, кіші офицерлік шен алған Сегізге патша әкімдері жазала­
ушы отрядқа жолдама береді. Бірақ патшаның отаршылдық

саясатына қарсы болған Сегіз отрядқа барудан бас тартады.
Қаша соғысып, Кіші жүз асып кетеді. Бұл туралы белгілі ақын
Нұржан Наушабаев «Сегіз сері» атты дастанында:
Омбыға білім іздеп Сегіз барған,

Ғылымды меңгеруге талаптанған.
Алты жыл әпесерлік оқу оқып,
Оны да дер кезінде тамамдаған.
Қолбасшылық оқуды бітіргенмен,

Патшаның қызметін атқармаған.
Әпесер патша ағзамға болмаған соң,
Жандарал Ер Сегізді қудалаған, –
деп жазады.

Рас, оның училищеде оқығандығы туралы құжат Омбы
архивінде жоқ. Сегіз сері туралы ғана емес, сол жылдардың
құжаттары 1840 жылғы екі бірдей апаттан аман қалмаған.
Бірінде қалың өртке ұшыраса, екінші жолы су тасқыны көп­

«Горчаковкқа», «Патша әкімдеріне», «Қыз сипаты», т.б.
шығармаларында, дастанында губернатор қудалады дегені
шындық. Өйткені Петр ДмитриевичГорчаковтың 1836 жылы
қаңтар айында Ба­тыс Сібір генерал-губернаторы болып та­

ғайын­далғаны, 1937 жылы губернияның орталығын Омбы
қа­ласына көшіргені, оның башқұрт халқының және Кенеса­
ры Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтерілісін басуға отряд
жібергені тарихи шындық.

Ал Сегіз серінің жазалаушы отрядқа бармай, қуғынға ұшы­
рауын ақын өзінің шығармаларында тәптіштеп-ақ жазады.
Мысалы, «Горчаковқа» деген өлеңінде:
Сен айтты деп, Горчаков,

Халқымды мен жылатпан...
Бар айыбым, Горчаков,
Тіліңді сенің алмадым.
Жазалаушы әскерге

Сардар болып қалмадым, –
дейді.
Патша үкіметінің отаршылық саясатына қарсы болып,
озбырлық істеріне қатысудан бас тартқаны үшін қудалауға

түскен сері губернатордың жендеттерімен қаша соғысып, Кіші
жүз асып кетуін «Қыз сипаты» дастанында баяндаған:
Ұлықтың егескен соң зорыменен,
Солдаттың соғыспақ боп тобыменен.

Қоштастым аттанарда өлең арнап,
Алты жыл білім алған Омбыменен...
Қадірлі Сарыарқадан таппай тұрақ,
Қоштасып туған жерден кеттік жырақ.

Жағалбайлы, Жаппасқа аялдамай,
Ырғызға бет түзедік жылдамырақ.
Өз елінде патша үкіметінен қудалау көрген Сегіз серінің
Кіші жүздің Ысық елінің батыры Қалдыбай аулына келуі, оның

жалғыз қызы Ғайни сұлуға ғашық болуы, қыздың қайғылы
қазасы жоғарыда айтылған «Қыз сипаты» поэмасында бар.
Ақын-сазгердің халық арасына кең тараған «Ғайни» әнінің де
дүниеге келуі осы уақиғаға байланысты.

Сегіздің әр өлеңінің шығу тарихы бар. Мысалы, «Ақбұлақ»
өлеңі. Сегіз сері Ойыл өзенінің сағасы Қиыл өзеніне құятын
Қараған өзенінің бір саласы Ақбұлақ бойындағы тоғай ішінде
үй салып, сонда кейде қыстап қалып жүреді. Ақынның 1838

жылы еліне аттанардағы Ақбұлақ өзенімен қоштасуы осы
өлеңге өзек болған.
Ақын неге Кіші жүзге бет алды, оңтүстікке неге кетпеген деп
сұрақ қоятындары да бар. Оның себебі біреу – Сегіздің атасы

Шақшақтың шешесі Ақбота – Сырым Датұлының туған апа­
сы. Сарыарқадан сая таппай сенделген серінің Кіші жүз түгіл,
Кавказ төңірегін аралап, Иран, Ауғанстан елдеріне баратыны
да осы жылдар. Бір таңғаларлығы, ақын қай елге барғанын,

кімдермен кездескенін, өзі куә болған уақиғалардың бәрін
ұқыпты тарихшыдай өлеңдеріне арқау еткен. Сегіздің өлең-
әндері өзінің ғана емес, өзі өмір сүрген заманның тарихы.
Сегіз серінің Кіші жүз елінде Исатай, Махамбеттермен кез­

десуі ақын өміріндегі үлкен тарихи уақиға болды. Ақынның
патша үкіметіне деген наразылығы артып, Исатай-Махамбет
көтерілісін барынша қолдағанын, тілектес адамдарының бірі
болғанын өзінің өлеңдерінде де ашық айтады:

Дәм-тұзын қазағымның жүрмін ақтап,
Исатай, Махамбеттің ісін жақтап.
Сегіз сері Исатай-Махамбет көтерілісі жайлы «Исатай-Ма­
хамбет», «Ер Исатай» атты дастандарын, Исатайға, Махамбет­

ке арнаған жоқтау өлеңдерін жазған.
Орта жүздің беделді би, бектерінің араласуымен тек төрт
жылдан кейін, 1838 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы
Сегіз серіге кешірім жасайды, ақын елге оралады.

Еліне келісімен түбі Бағаналы Найман, Елғұн деген бай­
дың қызы Ырысбике сұлуға үйленеді. Бақытты отбасынан
бірта­лай ұрпақ өрбіген. Олар: Мұстафа, Мұсабек, Мұсайын,

Мұсажан, Мұсахан, Мұсағұл, Есболған деген ұлдары және
Бибізада деген қызы болған.
Сегіз сері Шақшақов 1854 жылы Дос көлінің маңындағы
жайлауда қайтыс болады.

Ақын-сазгердің Сегіз сері атануының да сыры бар. Ол сегіз
қырлы, бір сырлы өнер иесі болған. Біріншіден, туған елінің
тағдыры мен болашағына қара бастың қамы мен мүддесін жы­
ғып бергені үшін патша үкіметінен қудалау көрген ұлтжан­

ды азамат. Қалған өнерлері де бір төбе, жауырыны жерге
тимеген балуан, құйысқаны қанды аңшы, құралайды көзге
атқан мерген, бармағынан бал тамған шебер, зергерлігі тағы
бар. Домбыраны, қобызды сарнатқан күйші, аспандағы аққуға

үн қосқан әнші, өлеңмен өрнек тоқыған арқалы ақын. Оның
нәзік махаббат лирикасы, өміршіл кең тынысты эпикалық
дас­тан-жырлары жазу-сызуы кемдеу қазақ даласының түкпір-
түкпіріне ауызша тарап кеткен. Оны өзі де білген, басқалары

да айтқан. Мысалы, өзі:
Әйгілі болды жұртқа өнеріміз,
Артып жүр жас болсақ та беделіміз.
Жанкүйер дос-жарандар көп болған соң,

Жайылды елден-елге өнеріміз, –
десе, шәкірттерінің бірі Дәндібайұлы Жаманқұл ақын:
Елу бес әнін Сегіздің
Елге өзім тараттым.

Қырық бес күйін Сегіздің
Тартып бердім әр жерде.
Тарап кетті халқына
Жүзден аса дастаны.

Әрине, әсірелеу де бар шығар, сонда да қазір бүкіл Қазақ­
станның түкпір- түкпірінен өткен ғасырдың орта кезінен бері
жинаған дүниелердің өзі қаншама.
Сегіз сері – алдымен лирик ақын. Тек қана әнін де өзі шы­

ды, оның ішінде: «Гауһар тас», «Қарғаш», «Ақбұлақ», «Әйкен-
ай», «Қаракөз», «Ғайни», «Назқоңыр», «Жылыой», т.б.
Алланың берген зор талантын қызғанған біреулер Сегіз
серіні жүрген жерінде қыздарға ғашық бола береді деген уәжді

алға тартады. Өзі сал-сері болса, суырыпсалма ақын, жезтаңдай
әнші болса, жақсыны көрмек үшін дегендей, сұлу қыз, көркем
келіншектерді көргенде неге бұғып қалады? Шабытты сезім
оятады, ақын нәзік жанды, өте сезімтал келеді. Сондықтан си­

рек кездесетін сұлулықты, әдемілікті асыл, нәзік сөздермен
өрнектеп, әдемі, сазды әнмен түйіндесе несі айып?
Біз жоғарыда Сегіз серінің азаматтығы туралы айтып кет­
кен едік. Шындығында, ақын көп өлеңдерінде, дастандарын­

да, толғауларында туған еліне, Отанына деген ыстық сезімін
білдіріп отырады. «Қашқын келбеті», «Қыз сипаты» дастанда­
рында, «Жорықта», «Туған ел», т.б. өлең-термелерінде еліңді
сүюмен бірге, халқыңа адал қызмет қыл, ел шетіне жау келсе,

ата салтымен атқа мін, Отаныңды қорға деп ерлікке шақыратын
өлең жолдары көп кездеседі.
Халқына азап көрсеткен
Жауға аттанбай ер болмас.

Ат қойып қарсы дұшпанға,
Қамалға шаппау жөн болмас.
(«Ай жарығы таң болмас»).
Ақын елді, жастарды ерлікке ғана емес, ынтымақтастыққа,

бірлікке шақырады:
Бөлінбе, қазақ, жік-жікке,
Бөлінсең, қазақ, жік-жікке,
Шіл боғындай бытырап,

Шыға алмассың биікке.
Не жетсін, жұртым, бірлікке,
Мән берген жөн ерлікке.
Өнер қуып кәсіп ет,

Салына бермей өрлікке.
(«Бірлік, өнер, кәсіп»).

Мысалы, «Туған елім» деген өлеңінде:
...Туған ел, ыстық болдың мұнша неге,
Білмеймін, осылай ма әр пендеге?
Ойымнан жатсам-тұрсам бір кетпейсің,

Көңіліме қағылыпсың болып шеге.
Ал Сегіздің бүгінгі күні тапшы бо­лып бара жатқан адам­
гер­шілік, имандылық қасиеттерімізді насихаттау, жастарға
ақыл-кеңес беру мақсатында жазылған шығармалары да аз

емес. «Не пайда?» деген толғауында:
Жауынгер жігіт сол болар,
Қамалдан тізгін тартпаса.
Талапты жігіт сол болар,

Міндетін елге артпаса.
Адал жанның белгісі –
Сыртқа сырды шашпаса,
Сабырлы жанның белгісі –

Шарадан асып таспаса.
(«Не пайда?»)
Иілмей тас болғаннан сынған артық,
Басына пәле келсе тынған артық.

Мінгенше жамандармен алтын таққа,
Ерлермен бірге түскен зындан артық.
(«Нақыл сөздері»)
Сегіз серінің өмірі мен шығармашылығы терең зерттелді

деп айта алмаймыз. Дегенмен, ол жайында оң пікір айтушы­
лар: Ғабит Мүсірепов («Ұлпан» повесінде, қойын дәптерінде),
Әлкей Марғұлан («Әнді ерттеп, күйді мінген кемеңгерлер»),
Тұрсынбек Кәкішев, Мырзабек Дүйсенов, М. Жармұхамме­

дов, тағы басқа әдебиетші-ғалымдар, әдебиет зерттеушілері
екі жүздей зерттеу мақалаларын жазды. Сонымен қатар, Се­гіз
сері туралы арнайы екі әдеби зерттеу еңбегі жарық көрді (Т.

Сүлейменов. «Сегіз Сері», «Өнер» баспасы, 1991 жыл; Н. Әбу­
талиев. «Сегіз сері», «Жалын» баспасы, 1991 жыл).
Бұның барлығы үлкен игілікті істің беташары ғана. Сегіз­
дің шығармалары, әсіресе дастан, қиссалары арнайы зерттеуді

қажет етеді.
Заманымыздың заңғар жазушысы Ғабит Мүсіреповтің «Ұл­
панында» мынандай жолдар бар: «Ақын Шәрке сал, соқыр Тоғ­
жан ақын, Нияз сері, Сапарғали ақын, тағы 3-4 жаңа перілер.

Бәрі де атақтының атақтысы Сегіз сеpі ақынның мұрагерлері.
Бұл елде «Қозы Көрпеш – Баян cұлу», «Қыз Жі­бек», «Ер Тар­
ғын» жырларын Сегіз серінікі деп санайды. Сегіз сері өз жа­
нынан шығарған ба, ол арасы дүдәмал. Ал «Қарғаш», «Гауһар

тас», «Әйкен-ай» әндерін Сегіз сері шығарғанын тіп­ті дауға
салмайды, түгел мойындап қойған (Ғ. Мүсірепов. «Ұлпан»,

күдіктенушілерге енді қандай дәлел керек? 1500 жылдығын
өткен жылы атап өткен «Қозы Көрпеш – Баян cұлу» поэмасы­
ның бір нұсқасын Сегіз сері жазғанына тіпті де дау жоқ. «Қозы
Көрпеш – Баян cұлу» жырының 20 шақты нұсқасы болғанын

«Қазақ қауымы» деген еңбегінде Сәбит Мұқанов та жазған
(С. Мұ­қанов. «Қазақ қауымы», 1995. – 148-бет).
Сегіз серінің тарихи тұлға екенін, аса дарынды әнші еке­
нін куәландыратын – оның талантты шәкірттері. Сегіз қайтыс

болғанда 40 ақын қайғырып, қоштасу өлең-жырларын арнаған
екен. Оның ішінде халқын әнге бөлеген Біржан сал, Ақан сері,
Жаяу Мұса, Нұржан Наушабаев, Шөже, Орынбай, Арыстан­
бай, т.б. ақын, сал-серілер бар. Атақты Біржан сал:

Ұстазым Сегіз сері, Нияз сері,
Олардан үлгі алған мен Біржан сері, –
деп жазса, Нұржан Наушабаев «Сегіз сері» атты дастанында:
Ұрпаққа жақсы дәстүр бастап кеткен,

Артына өшпес жырлар тастап кеткен.
Үш жүзге батырлықпен аты әйгілі,
Керейде Сегіз сері болып өткен, –

деп жазған. Сегіз серінің сазгерлігі, әншілігі, күйшілігі туралы
әңгіме бөлек.
Жұртшылықты мазалайтын тағы бір сауалға тоқтала кет­
кенді жөн көрдік. Қазақша, орысша сауаты мол Сегіз сері ба­

бамыз өлеңдерін ауызша ғана айтып, жазба түрінде қалдыр­
маған ба деп сұрақ қоятындар бар. Біздің пікірімізше, ішінде
өнерлі жастардың тобы – ақыны да, әншісі де, балуаны да,
ұлттық спорт шеберлері де, әзілкештері де бар сал-серілер

ауыл-ауылды аралап, елге өз өнерлерін көрсетіп, әнге бөлеп
жүргенде шығармаларын жазып отыруға жағдай іздемесе ке­
рек. Дегенмен, Сегіз серінің артында қағазға түскен мол дү­
ниенің қалғанын көнекөз қариялардан естігеніміз бар.

Тіпті бертін, 1998 жылы Сегіздің мұрасын зерттеп жүрген
5-6 адамнан құралған топ Жамбыл, Тимирязев ауданын ара­
лағанымыз бар. Сонда Айымжан ауылында Сегіз серінің төр­
тінші ұрпағы Шайхули ақсақалмен кездескен болатынбыз.

Ол кісінің айтуы бойынша, Сегіздің қолжазба еңбектері,
қобызы, домбырасы 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін сақ­
талыпты. 1922 жылы сәуір айында қызылдарға ат бердің деп
ақтар ауылды өртеген екен. Үймен бірге үш сәби: Меңдіқожа,

Меңдіхан, Меңдібай да, Сегіздің қолжазбасы мен ән-күй аспап­
тары да бірге өртеніп кет­кен көрінеді. Бұл қайғылы уақиғаны
ауылдың ақсақалдары қазір де айтып отырады.
Өткен жылы Қызылжардағы жергілікті баспадан Сегіз

серінің 2 томдық шығармалар жинағы азғантай таралыммен
басылып шықты. Бұл ақ ниет, игілікті шараға Солтүстік Қа­
зақстан облысы әкімінің орынбасары, ұлтжанды азамат Қуат
Есімханов бастаған ел азаматтары, филология ғылымының

докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішев бастаған ғалымдар
бір кісідей атсалысты. Шығармаларын баспаға дайындап, тү­
сініктеме жазған – Социал Жұмабаев.
Қазақстан Республикасының Көлік және телекоммуника­

ция министрі, ұлт рухына қызмет етуге дайын ардақты аза­
мат Қажымұрат Нағымановтың қамқорлығымен республика­
мызға еңбек сіңірген әнші Серік Оспанов Сегіз сері әндерін
үнтаспаға толық күйінде жаздыруды қолға алды.

Мұның бәрін Сегіз сері мұрасын көздің қарашығындай сақ­
тау үшін жасалған игі қадам деп түсінген жөн. Сегіз сері –
алыстаған сайын айқын көрінетін таулар сияқты қазақ жұр­
тымен бірге жасай беретін есім.

Мамырдың 18-28 жұлдыздары аралығында Украинада
ха­лықаралық Т. Шевченко мерекесі болып өтті
Тарасты жұрты тәңіріндей танып, киесіндей қастерлейді
екен. Мың жылдан аса тарихы бар ежелгі Киев қаласына жет­

кен сәтте-ақ ұлы Кобзарьға деген елінің махаббатын сезіндім.
Алыс-жақын елдерден ат арытып келген әдебиет пен өнер
өкілдерін қабылдаған Украина Жазушылар одағының төраға­
сы Юрий Мушкетик мерекенің мән-жайымен таныстырды.

дық пен бостандықтың жыршысын жыл сайын мамыр айын­
да еске түсіру дәстүрге айналған. Бұл – елдің елдігін таны­
тып, рухын көтеру үшін керек шара. «Өлгенде мені жерлеңдер
Днепрдің жағалауына» деп өсиет айтқан ақберен ақын бұл

күнде ұлтының рухани әкесіне айналып, замана заңғарынан
қарап тұр. Мамырдың 22-жұлдызы – Тарас мүрдесін Петербор­
дан жеткізіп, ұрпақтарының Шеркеш тауына жерлеген күні.
Ол жер бұл күнде Тарас тауы деп аталады. Мерекенің ашылу

салтанаты осы күнге орайлас келуіне көңіл бөліп келеміз. Та­
рас тойы оныншы рет өткізіліп отыр. Биылғы мерекенің негізгі
иесі – елдің оңтүстігіндегі Херсон облысы. Жыл сайын тойдың
ауқымы да кеңейіп келеді.

Иә, бұл жолы Тарас тойына Америка, Канада, Румыния,
Польша, Ресей, Беларусь, Молдова бастаған жиыны он сегіз
мемлекеттен қонақтар келіпті.
Айқасып жүріп ақыры

Еркіндік алған дос халық.
Атымды атап ақырын,
Жүріңдер мені еске алып, –

деп Тарас өлеңге қосқан дос халықтар өкілдері ұлы ақын, ұлы
суретшінің аруағына бас ие келгені анық.
«Өзіңе тағдыр дәм-тұзын татуды бұйыртып, халқымның
мей­мандос көңілін тани білген, жырыңа да, суретіңе де арқау

еткен қазақ елінің сәлемін алып келіп тұрмын, қасиетті Та­
рас!» деймін мен іштей.
Мамырдың 18-жұлдызында Киевтегі Т. Шевченко ескерткі­
шіне гүл шоқтарын қойдық. Осы жерде Украина Президенті

Л. Кучма мен елдің Премьер-министрі П. Лазаренконың ха­
лық­аралық мерекеге қатысушыларға арналған құттықтауы
оқылды.
Сол күні кешкілік украин әдебиеті мен өнерінің өкілдері,

қонақтар теплоходқа мініп, Киев – Херсон бағытымен жолға
шықты. Мамырдың күні де халықтың көңіліндей жадыраңқы.
Жағалаудағы жап-жасыл орман Днепрде тербелген теплоходқа
сәт тілеп тұрғандай.

Келесі күні Канев қаласына келдік. Тарас тауы мемлекеттік
музей-қорыққа айналған. Мұнда халық жұмыр жердің әр
түк­пірінен ағылып жатады екен. Тарас зиратының басында
ақын рухына тағзым етіп, гүлдер қойдық. Тарас тауы укра­

ин ұл-қызының қасиетіне айналғанына көз жетті. Бұл жерде
бір­неше мың адам жиналыпты. Жүздері бал-бұл жайнаған
бүлдіршіндерден бастап, ақ басты қариялар да жүр. Ұлы Коб­
зарь тойы халық тойына айналған. Мұнда жас суретшілер

көрмесін тамашалап, Тарас музейін араладық. Ақын өміріне
байланысты экспонаттардың ішінде қазақтың алты қанат
ақбоз үйі бір залды алып тұр екен. Желбауы бүтін, жиһазы
түгел. Қатты толқыдым.

Музейдің үлкен залында әдеби-музыкалық кеш болды.
Алғашқылардың қатарында кезек маған да тиді. Орысшаға
аударылған екі өлеңімді (аудармашы – ақын Бақытжан То­
баяқов), қазақ тілінде бір өлеңімді оқыдым. Жұрт жылы

қабылдады. Украин елінің халық әртістері А. Соловнякко,
М. Стефюк бастаған өнерпаздар өнер көрсетті. Кеш соңынан
жергілікті жұрт өкілдері қоршап алды, елдің хал-жайын сұ­
рады. Жалпы, украиндықтардың қазақ халқына, жеріне деген

Қостанай облысының Меңдіғара ауданында тұрып едім. Кө­
ңілім Қазақстан десе алабұртып тұрады. Сізді көріп толқып
кеттім, – деп көзіне жас алды қарт ана Нина Величко. – Сағы­
нып жүрмін, балаларымның туып-өскен жері ғой.

дар. Қарағандыда тұрғам. Көшіп келгеніме төрт жыл бол­
ды. Туған-туыстар сонда, уақыт тауып үйге жүр, айналайын!
Қуырдақ жеп, жақсылап бір шай ішейік, – дейді жасы жетпісті
алқымдаған ақсақал Роман Зимовец.

Сапар әрі қарай жалғасты. Теплоход іші Қоянды жәрмең­
кесіне айналып кеткендей. Өнер ұжымдарының концерттері,
авторлық кештер, суретшілердің көрмесі – бәрі-бәрі бірін-бірі
жалғастырып, толықтырып дегендей, өзгеше бояу, өзгеше сал­

танатымен жаныңа нұр құяды.
Жалпы, Украина – бақытты ел. Елдегі 53 миллион халық­
тың 38 миллионға жуығы украин ұлтының өкілдері. Зиялы­
лары да, жастары да, шаруасы да тек ана тілінде сөйлеседі.

Көшелерде орыс тіліндегі жарнамалар некен-саяқ. Соңғы
алты-жеті жылдың ішінде украин қаламгерлері елдің руха­
ни ұстазына айналып үлгерген сыңайлы. Екінің бірінің айта­
ры – халқының ертеңі, елінің қамы, тілі мен ділінің болаша­ғы.

Ақын-жазушыларында жаңару, түлеу бар. Саясатқа сергек.
Олардың даусы ел Президентіне де, үкімет басындағыларға да
жетіп жататынын аңғардым. Жалпы, халықтың ұлттық рухы
жоғары.

Каневтен соң «Маршал Кошевой» кемесі Черкасск, Светло­
водск, Кременчуг, Днепропетровск, Днепродзержинск қала­
ларын басып өтіп Запорожьеге келді. Мұнда да мерекелік
дайындық шаралары жоғары деңгейде өткенге ұқсайды. Нан-

тұз ұсынып қарсы алған жергілікті жұрттың көңіл күйі шат.
Сол күні М. Глинка атындағы концерт залында мереке қо­
нақ­тарымен кездесу кеші өтті. Хортица аралындағы Запо­
рожье казактарының Ұлттық қорық-музейін тамашаладық.

Казак ансамблі өнер көрсетіп, ат спортының небір үлгілерін
алдымызға тартты. Осы жерде олар мерекеге қатысушы 250
қонаққа дастархан жайды.

Мамырдың 22-жұлдызы. Қонақтарды тойдың негізгі ие­лері
херсондықтар қарсы алды. Мерекелік бағдарламаны қолы­
мызға алғанда оның мазмұндылығына, жан-жақтылығына
таң­ғалдық. Түске дейін арнайы топтарға бекітілген көліктер­

мен қаланы аралап, сурет көрмелерінде болып, кездесулерге
қатыстық. Қонақтарды облыс әкімі М. Карасик қабылдады.
Халықаралық Т. Шевченко мерекесінің салтанатты ашы­
луы кешкі сағат бесте Днепр жағалауындағы «Даңқ» паркінде

басталды. Құттықтау сөз Ресей, Қазақстан, Беларусь елдерінің
өкілдеріне ғана тиді.
Мен украин жұртын ұлы мерекесімен құттықтап: «Тарас –
ең бірінші біздің қазақ халқының ұлы, сосын сіздердікі», –

дедім. Херсондықтарға Қазақстан Жазушылар одағының
ескерткіш сыйлығы – Қожа Ахмет Иасауи кескіні бейнелен­
ген кілемше мен «Қазақстан» фотоальбомын табыс еттім.
Бұл үлкен мереке қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар тойына

ұласатынын жеткіздім.
Салтанатты ашылудың соңы үш сағаттық театрландырыл­
ған көрініс пен өнер шеберлерінің концертіне ұласты.
Украинамен біздің мәдени байланыстарымыз тығыз. Әсіресе

қаламгерлер арасында жақсы қарым-қатынас орнап, достық
көңіл қалыптасқан. Бізде Т. Шевченконы айтпағанның өзінде,
И. Котлеревский, И. Франко, Л. Украинко секілді классиктер­
ден бастап, Иван Драч, Пабло Мовчан, Степан Пушик сияқты

бүгінгі украин ақын-жазушыларының есімі жақсы таныс. Он­
даған қаламгерлер шығармалары қазақ тіліне аударылған.
Украин достар да Абайдан Аманханға дейінгі біздің әдебие­
тіміздің тынысынан хабардар екен.

Келесі күні мерекеге қатысушылар 20 маршрут бойынша
облыстың 18 ауданы мен қала мекемелеріне арнайы көлік­
термен топ-топқа бөлініп аттанып кетті.
Құрамында украин ақыны Людмила Тарасенко, беларус

ақыны Олесь Писменников, суретші Виктор Гук және мен
бар, біздің топ Иванов ауданына жол тарттық. Ол облыс
орталығынан 180 шақырым жерде орналасқан ең шалғай
аудандарының бірі екен. Шаруашылықтармен қоса есептеген­

…Жұртқа тастап көрген емес «тамырын»
Қыр қазағы, оңды-солды көшкен ел.
Аққу арман арда халқым арлы, асқақ,
Ей, бауырым, сен де мендей жолдас тап.

…Тарас болсаң дәм-тұзымды ұсынам,
Қайғы кешсең Қайсенов болып қол бастап.
Тарас десе,
Көк пен жердің арасы,

Тағзым етер байтақ қазақ даласы.
…Украина Тарасымен бақытты,
Ұрпағымен бақытты екен Тарасы!
Херсоннан Киевке бет алдық. Қайтар жолда Тарас тауына

соғып, тағы бір тағзым еттік. Көңілі көктем, жаны жаз жұрт
екен мынау!
Сапар аяқталуға жақындаған сайын мені біздегі өткізіліп
жүрген мерекелердің әлі де бір қайнауы ішінде екені тол­

ғандырды. Биылғы Тарас тойына бесіктегі баладан, еңкейген
қартқа дейін миллиондаған халық тартылды. Үлкендері шы­
ғармашылық тұрғыдан сырласуға, жастары өзін жұртқа көр­
сетуге мүмкіндік алды. Шапан-шақпытқа таласып шапы­раш­

танған пенде жоқ.
Шіркін, Жидебайдағы Абай жатқан жер қазақ баласының
сыйынып барар рухани Меккесіне айналар күн қашан туар
екен?!

дейді ақын, Украина Жазушылар одағы әдеби қорының ди­
ректоры, Шевченко мерекесін ұйымдастыру комитетінің тө­
рағасы Микола Шевченко.

халық суретшісі Василь Гурин.
Көріскенше, Тарас елі!
Сендер мені ұлы өзендеріңнің толқынында ғана емес, аялы
алақандарыңда да әлдилей білдіңдер.

Қош, қасиетті Днепр!
1998 жыл

Иордания Корольдігін жергілікті жұрт Үрдін деп атай­
ды. Қараша мен мамыр аралығында болмаса, алты ай жаз
мұнда жауын-шашын деген болмайды екен. Сахараның шөліне
үйренген арабтардың тұрмыс-тынысында ежелден бастау

алған үрдіс, дәстүрлердің молдығын Амман әуежайына табан
тіремей жатып-ақ аңғарған болдым. Стамбұлдан көтеріл­
ген ұшақ Үрдін астанасына дейін екі жарым сағат ұшып,
жергілікті уақытпен кешкі бесте әуежайға қонды.

Осында қарсы алған Қазақстанның Аммандағы құрметті
консулы Абдуллаһ әл-Киссуани амандық-саулық сұрасып,
енді екі сағаттан соң Жераш шаһарында өнер фестивалінің
ашылу салтанаты болатынынан хабардар етті.

ел-жұрт аман ба? Өзің келеді деген хабарды естіген соң,
Үрдіндегі үш үй қазақ елеңдеп отырмыз. Мынау менің қызым
Сәмә, алтыншы оқиды, осындағы Салық Қазақ деген ағаң мен
боламын.

атқарамын, – деп қояды ағамыз. Ол жол бойы өз тағдырынан
хабардар етті. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарының
аяғында басы ауған жаққа босып кеткен елдің көшінде
Салықтың әкелері де бар екен.

Түрік, Ауған, Иран айналып, дүниенің сайынан сая тап­
пай босқан бұл әулет алпысыншы жылдары Сирияға көш ба­
сын түзеген екен. Онда жете алмай, осы Үрдінде орнығып
қалғанына да қырық жылдың жүзі ауыпты. Әкелері Омекең

өмірден озарда үрім-бұтағының барлығының фамилиясы бұдан
былай Қазақ болсын деп аманат етіп кетіпті.

атамекеніміз Маңғыстау өңіріне барып қайттым. Осы сапар
ұлы Абайдың тойына тұспа-тұс келіп, соған қатысу бақытына
ие болдық. Мысырда елші болып тұрғанда Болатхан Тайжан
бауырымызға аралас-құралас едік... Тағдыр ғой, кіндік қа­

нымыз жат жерде тамса да ел деп соғады бұл жүрек. Сүйегі –
Алтын Жаппас, Сүйеп деген ақсақал бар еді осында. Екі баласы
да араб қызына үйленген. «Тұқымым таусылды ғой...» деп жы­
лап кетті байғұс.

Салық Қазақ сарғайған екен, сағынған екен. Үш ұл, үш қы­
зы бар. Үлкендерінің бәрі Түркияда тұрады. Ағасын әуежай­
дан күткен Сәмә қыз – ағылшын, араб, түрік тілдерінде еркін
сөйлейтін Сампоз Қазақ есімді оқу озаты.

...Халықаралық Жераш өнер фестивалі елде биыл жиыр­
ма үшінші рет өткізіліп отыр. Бұл шаһар – біздің дәуірімізге
дейін 160 жылдар мұғдарындағы көшпенді арабтардың На­
бат тайпасы, одан сәл беріректегі Рим империясынан бас­

тау алатын тарихы бар көненің көзіндей мекен. Ежелден
қалған ескерт­кіш жәдігерлер көп. Арабтар – өткеніне өбектеп
қарайтын халық.
Шілденің 21-жұлдызында кешкі жеті жарымда фести­валь

алауын елді қырық жылдан артық басқарған король Хусейн­
нің зайыбы Ханшайым Мәлике-Нұрдың өзі тұтатты.
Тастан қашалған, кемі он мың адам сыятын ашық сарай
адам­ға толы. Көрермендер алыс-жақыннан ағылып келгенге

ұқсайды. Биылғы өнер мерекесінің жөні ерекше, аясы кең.
Себебі мұнда Ирак, Ливия, Румыния, Египет, Сирия, Франция,
Палестина, Чехия, Жапония, Қазақстан секілді жиыны отыз
төрт іргелі мемлекеттен өнер жұлдыздары, ән-би ұжымдары,

ақындар мен суретшілер шақырылған. Жарты айдан астам
уақытқа созылған өнер бәйгесінің беташары Үрдіннің әйгілі
эстрада жұлдызы Диана Каразонның концертімен ашылды.
Жераш аспанында төрткүл дүниеден жиналған өнерпаздар ән

шалқытып, әуен тербетті.
Фестиваль директоры Жаржас Самауи беташар сөзінде
әлемді өнер атаулы ғана ізгілікке бастайтынын айта келіп,

адамзат баласы осындай ізгі шараларға ғана ынтық болса екен
деген ой меңзеді.
Күнде кешкі сағат жетіде мереке бағдарламасы бойынша
түрлі шаралар бірнеше жерде қатар басталады. Арабтардың

бойына біткен сабыр, рақым сияқты қасиеттерден болса ке­
рек, ұйымдастыру жұмыстары ың-шыңсыз, рет-ретімен. Әр ел­
ден келген отыз жеті шайыр түрлі пікір алысулар, кездесулер,
конференцияларға қатыстық.

Кешкілікте күн сайын үш ақынның біріккен кеші болады.
Ондай кештер бірде мың орындық Поэзия сарайында, бірде
Ханшайым Мәлике-Нұрдың үлкен сарайында өтеді.
Арабтар өлеңнің әуені мен әуезіне сонша көңіл бөледі

екен. Беріліп тыңдайды. Абай хакім айтатын «уәзінге өл­
шеп тізілген» деген жыр жолдарында аңғарылатындай, ара­
би – аруз-араб поэзиясының табиғатына тән фонетикалық
ерекшеліктерден туындаған өлең өлшемі, бұл үрдіс біздің

бүгінгі жазба өлеңімізде кеңінен тараған. Халқы бір милли­
оннан сәл ғана асатын Амманда Поэзия сарайы аталатын жыр
жайының болуының өзі елдің өлең әлеміне деген құрметінің
қаншалықты дәрежеде екенін айқын көрсетсе керек.

Шілденің 27-жұлдызындағы жыр кешінің алғашқы ке­
зегі маған тиді. Өзіме берілген 40 минутта жиырмаға тарта
өлеңімді оқыдым. Консул Абдуллаһ мырза баласы Мұхаммед
екеуі залдағы көрерменнің бәрінің алдына жырларымның

тәржімесін қойып шығыпты. Жұрт үлкен ықыласпен тыңдады.
Египет ақыны Ахмад Шаһауи, Араб Эмиратының шайыр қызы
Жамаана Саадак үшеуміздің бірігіп өткізген кешімізді жоғары
бағалады жиылған жұрт.

поэзия. Сенің жырларыңды жатқа оқығаның жанымызды тер­
бетті, бауырым, – деп құттықтады бірінші болып Мәскеу­дегі
Кинематография институтының түлегі, үрдіндік талантты
қаламгер Ясир Кубайлат. Мерекені ұйымдастырушылардың

бірі Хаафиз Алиаан да қазақ елі, қазақ өнері туралы әлі де аз
білетінін айтып, қолымды қысты. Осы мерекеге шақырылып,
тамыздың алтыншы жұлдызында Жераштағы үлкен сахнада

өнер көрсетуге тиіс Қазақстан Президенті оркестрінің түрлі се­
беппен жете алмай қалғанына өкініш білдірді Хаафиз мырза.
Қазақстанның Аммандағы құрметті консулы Абдуллаһ –
елдегі аса бақуатты адамның бірі. Өзі ғалым, өзі жазушы. Қазақ

елінің экономикасы мен мәдениеті жайлы кейінгі жылдары
екі кітап жазған. Осы өнер мерекесіне қазақ өнерпаздарын
шақыру жөнінде мәселе көтерген. Үрдіннің жоғары оқу
орындарында қазақ жастарын оқыту жөнінде келісімдерге

қол жеткізген. Бүгінгі қазақ жырының талантты өкілдерінің
жолма-жол аудармасы әзір болса, жыр жинағын араб тілінде
жариялатуды өз мойнына алатын ойын білдірді Абдуллаһ мыр­
за. Осы шаруаны ұйымдастыруды қолға алуға уәде еттім.

Келесі күні елдегі ежелгі тарихы бар мекен Рум жазығы,
Бадра тауын бетке алып, үш жүз шақырымдық межелі жер­
ге бет түзедік. Күн күйіп тұр. Шайырлар мінген автобус іші
салқын. Маған Иордан университетінің дін факультетінде

оқитын қырғыз баласы Ибраһим Асанұлы аудармашы болып
ере шықты.
Жол бойы елді мекендер, құм көшкен мекиен шөл. Жантақ,
көде секілді шөптер сирек-сирек қана ұшырасады. Шаруа

баққан көшпелі бәдәуилер шатырда тұрып жатыр, сахараның
шұбырған түйелері меңіреу шөлдің тілінде тірлік кешетін
сияқты. Екі күн бойы дала кезіп, елдің тарихи мекендеріне
тағзым еткен ақындар Амманға шабыттанып, арқаланып

оралдық.
Араб тілі – семит тобына кіретін тілдердің ішіндегі ең
көп тарағаны. Бұл тілде сөйлеушілер 100 миллион адам ша­
масында. Олар: Мысыр, Сирия, Кувейт, Үрдін, Ливия, Ту­

нис, Алжир, Марокко, Ирак, Судан, Иемен, Бахрейн сияқты
жерлерде мекендейді. Араб тілінде шетжұрттық сөздер өте
аз қолданылады. Ұлы Абайдың жас кезінен араб тіліне ден
қойып, қазақ өлеңіне «ғаруз» өлшемін енгізуі кездейсоқтық

емес. Себебі әлемде араб тілі Шығыс кілті ретінде бағаланады.
Үрдін мемлекетінде бес миллионға жуық халық бар, жері­
нің 80 пайызы шөлейтті аймаққа жатады. Халық санының
жартысына жуығы 15 жасқа дейінгі балалар.

Елді король басқарады. Бүгінгі мемлекет тізгінін ұстап
отыр­ған король екінші Абдулла Хусейннің баласы. Жұрттың
өмірге деген сенімі нық, иманы кәміл. Үрдінде заң қатал.
Ұрлық-қарлық жоқ. Түнгі Амман базарларында ашық жатқан

сатушысыз дүкендерді көріп таңғалады екенсің. Мұнда арақ
ішіп, көшеде мас болып жүру мүмкін емес көрінеді. Ел патша­
сына сенеді, оның сыртынан ғайбат айтуға жол бермейді. Араб
мемлекеттерінің ішінде үрдіндіктердің оқу-ғылымға ерекше

ден қоятынын аңғардым, мұндағы көпшілік исламды әлемді
кесапаттардан қорғайтын күш ретінде бағалайды.
...Қайтар уақыт жақындағанда Салық Қазақ қой сойып,
ешкі сүтінен жасалған қымызын сапырып қонақ етті. Сол

үйге тайлы-тұяғымен жиналған Үрдіндегі үш үй қазақ мен
сыйлаған Айгүл Үлкенбаеваның орындауындағы күйлерді
тың­дап, көздеріне жас алысты, бәріміз де қимас бір сәттерді
бас­тан кешірдік.

Мұндағы қазақтардың бәрі де іс адамдары. Салық аға мен
Зейнеш жеңгейдің тігін цехы, Бердәулет баласы Мақсұт есімді
бауырымыздың үлкен дүкені бар. Мақсұт інім көзі ашық,
бірнеше тілге жүйрік, көшелі азамат екен. Осында туған, араб

мектебін бітірген, түркиялық қазақ қызына үйленген, екі ба­
ласы бар.
Қазақстанда болып көрмепті, жоғары білім алған, саясаттан
да хабары мол, нәсіп болса, атажұртқа ораларына сенімді.

уелсіздігін алғанда ақсарбас айтып, той жасағанбыз. Қаты­
нас сирек, соның жиілегені жөн. Осыдан екі-үш жыл бұрын
Қазақстан футболшылары Үрдінге келіп жолдастық кезде­
су өткізді. Күн ыстық, жігіттер шөлдеп қалады ғой деп су-

суанымды даярлап, жүрегімді қолыма ұстап, жаттығу болып
жатқан жеріне жетейін. Нанасыз ба, сол топтың ішінен «Ас­
салау...» деп амандасуға жарайтын бірде-бір қазақ баласын
таппай салым суға кетті, үйге шақырам деген арманым адыра

қалды, ойындарына баруға да зауқым соқпады, – деп бір мұңын
жайып салғандай болды Мақсұт інім әңгіме арасында...

...Амман әуежайынан авиалайнер елге қарай бет алғанда
терезеден жерге қарадым. Сап-сары құм сағыныштың сама­
лын соқтырып сусып бара жатыр. Соның ішінде араб жұрты
ұжмақ орнатуға кіріскендей. Бұл ел маған қанағат пен ра­

қымның, сабыр мен ардың мекеніндей болып елестейді енді,
жүректі жыр жолдары тербейді.
Үрдіннің көрдім үр күнін,
Жанымның аштым бір гүлін...

«Қазақ әдебиеті» газеті.
2004 жыл

бар. Орнықты ой айтыпсыз. Мағжан «Толқынды толқын қуа­
ды» дейді, сондықтан әңгімемізді қазақ жырының қазіргі хал-
ахуалы, ғасыр айрығындағы қаламдас ағайынның жай-күйі
туралы айтудан бастасақ.

да өткір құрал. Алыстан іздемей-ақ, Бұқардың Абылайға,
Сүйінбайдың Тезек төреге, Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға
айтқанын зерделесек те жарар. Қай халықтың да әдебиетінің
тууы, өсуі, өркендеуі үлкен құбылыс. «Үлкен мәдениеті бар

халық – үлкен халық» дейді Нобель сыйлығының лауреаты,
философ Альберт Щвейцер. «Гомер ақын Эллада қауымын ат­
тас тәрбиелейді» дейтін Платон сөзі – әдебиеттің эстетикалық
қуатын көрсететін баға. Әдебиет беделі – ұлт беделі. Дүниеде

сөзден мәңгілік ештеңе жоқ. Ол ғасырдан-ғасырға жалғасып,
жылдардың желмаясымен желіп мәңгілік жасай береді.
Адамзат өркениетін дамытуға үлкен үлес қосып, жұрттан
бұрын тас қашап, сәнді сарайлар тұрғыза алған бабалары­

мыз даму көшінде кенжелеп қалған. Тарихтың тас кітабы со­
лай дейді. Қорқыттардан бастау алып, Абай мен Шоқандарға
дейінгі көрікті керуен болған төлтума мәдениетіміз бен әде­
биетіміз, халық ауыз әдебиеті атты айдынға бастар арналар –

халықтың өзін-өзі тануының қайнар көзі.
Соның бір тармағы – жыраулық поэзия. Ол сөз өнері ғана
емес, қазақ жұртын мәңгі тербетер бесік, намысыңды жаныр
тасқайрақ.

Арғымақтың баласы
Арыған сайын тың жортар
Арқа мен қосым қалар деп,
Адамзат ердің баласы

Жабыққанын білдірмес
Жамандар мазақ қылар деп.
Сонау ХV ғасырда жырлаған Қазтуғандар сөзі көнеріп,
жырының рухы төменшіктеп көріп пе? Олардың алдаспан

жырлары бізге де, бізден кейінгілерге де тұнық тұма, мөлдір
бастау болып қала береді.
Сөз жоқ, біздің ұлт үшін жаңа поэзия Абайдан басталады.
Фирдоуси, Низами, Гейне, Пушкин сияқты ол да ақындық

өнерді шыңға шығарды. Абай поэзиясы – қазақ топырағында
өресі биік, ойы заңғар, рухы асқақ, көркемдігі керім қалпымен
қалатын ғажайып әлем. Мұраты ұлы қаламгерден ұлы
шығармалар туатыны анық. «Өлең – сөздің патшасы, сөз сара­

сы» деп ақындық кредосын алға тартқан Абай:
Сылдырап өңкей келісім,
Тас бұлақтың суындай.
Кірлеген жүрек өзі үшін

Тұра алмас әсте жуынбай, –
дейді. Мың құбылған бояулар арқылы рухымыздың таза­
лығын, жанымыздың жарасымын жырдан табамыз. Өміріміз­
ге үндестік іздейміз. Таңғы шыққа шомылған құстардың да­

уысындай, алқынған ақ бұлақтың арынындай, шолпының
сыңғырындай бір әдемі күй жан дүниеңді баурайды. Өлең
құдіреті деген осы. «Лирика – поэзияның поэзиясы» деген Бе­
линскийдің тұжырымы бар. Соны Абайша айтсақ: «сың­ғырлап

өңкей келісім»...
Мұны айтып жатқаным – тақырға тал өспейді, жоқ бар бол­
майды. Б. Пастернак айтады «Ақын – ұжымдық құбылыс, ол
дара болмысымен бір ортада өсіп шығады. Пушкин секілді

ақындар аренаға шығуы үшін көптеген ақындар «көпір» бол­
6-267

ды. Пушкиннің өсіп-жетілуі үшін Туманский, Дельвиг, Бог­
данович, Козлов сияқты ақындар керек болды» деп. Осы пікір
Абайдан соңғы қазақ ақындарының қай-қайсысына да ортақ.
Мағжан, Сәкен, Ілиястардың соңын ала Қасым жыр көгінде

қалықтады. Қазақ өлеңіне «өртке тиген дауылдай» асқақ да­
уыс, қайсар рух әкелді. «Ақынмын деп айқайлап жүргендер­дің
Әммесінен Қасымның десі басым» деп Мұқағали жырлағандай,
өзінен кейінгі Сырбай бастаған ақындарға керемет әсер етті ол.

Мұқағали ағамыздың ақындық қуатын көзі тірісінде ешкім
бағаламады деген жаңсақ пікір. Оның үлкен ақын екенін әдеби
орта мойындаған, жыр жинақтары қолдан-қолға көшкен.
Ал ресми орындардың дер кезінде марапаттамауы, тағдыры­

ның түйткіл тұстары басқа әңгіме. Ал оның тұстастары Сағи,
Жұмекен, Тұманбай, Қадыр – қазақ өлеңіне олжа салған
жұлдызы жарық есімдер. Бұлар да бір-бірінің биікке шығуы­
на себеп болған ақындар. Осы жылдың басында Қалаубек

Тұрсынқұлов, Мұхтар Шаханов ағаларыммен бірге Стамбұлда
өткен түркі дүниесі әдбиетінің өзекті мәселелеріне қатысты
үлкен жиынға қатыстым. Сонда заңғар жазушы Шыңғыс Айт­
матов «Өлеңнің құдіреті сол, бес-алты шумаққа үлкен эпопеяға

өзек бола алатын бір халықтың тағдыры мен зар-мұңын
сыйғызып жібере алатындығында» деген еді. Сонда менің ойы­
ма Кеңшілік ағамның «Боз биесі», Темірханның «Ұста дүкені»,
Несіпбектің «Есіл де есіл, есіл күні», Есенғалидың «Қара ба­уыр

қасқалдағы», Ұлықбектің «Намаздыгерде, қолатта» секілді
өлеңдері түсті...

демексіз бе? Мысалы, Сіз өзіңіздің, тұстастарыңыздың,
сіз­ден кейінгі буынның поэзиясы оқырманға жетеді деп
ойлайсыз ба? Он үш миллион халқы бар ұлтқа жыр кітап­
тарыңыздың бар-жоғы 500-1000 данамен таралуын немен

қоямын. Жиырмасыншы ғасырдағы тоталитарлық жүйенің
өктемдігі 200-ден астам ұлтты бір-біріне мидай араластырып
жіберді. Нәтижесінде жүз шақты ұлт пен ұлыс мәңгілікке

жойылып тынды. Төлтума мәдениет жоғалып, рухани болмыс
көмескі тартты. Қазақ даласында жарты ғасырға тарта атом
сынағы жасалды, 20-30-жылдардағы «қызыл қырғыннан»
3 миллион қазақ қырылып кетті. Талай рет шаңырағымыз

шайқалып, уығымыз майысса да, бабалар рухы адалбақан бол­
ды. Сол рух, сол аруақ бізге әлі де жар болып келеді.
Гоголь мен Пушкиннің тұсында Белинский де «Бізде әдебиет
жоқ» деген. Құдайға шүкір, қазақ поэзиясы – ХХІ ғасыр табал­

дырығын нық аттап тұрған өнер атаулының падишасы. Ұлттық
сананың саңырауланған кезіне де саңылау түсіре алатын осы
өлең.
Сүйікті ақыны жоқтың рухани жақыны жоқ. Рухани жа­

рым­жандықтан сезім жұтаңдығы басталады. Даңғой Дантеске
анасы өлең сөздің құдіретін ұқтыра алмай қойыпты. Дана Арис­
тотель Филипп патшаның баласы Александр Македонский­
ге жыр тілін түсіндіре алмай қиналған. Поэзияның құдіреті

адамдық асыл сезімнің тууына, ізгілік, шуақ, нұр атаулының
салтанат құруына қызмет жасауында. Қылмыскерлер арасын­
да әлеуметтік талдау жасаушылар олардың көпшілігі өмірінде
өлең оқымағанын айтады.

Ақындық – тағдыр. Ол – Алланың сыйы. Замандардың до­
йыр дырауы да үнемі ақынының басына тиген. Алаштың рухы
болып қайнаған қара қазанның суы сарқылған жоқ. Бүгінгі
жыр жазып жүрген жігіттер мен қыздар – сол қасиетті судың

бір-бір тамшысы. Поэзия парасатын әр ақын өзі қорғап, өз
сезімінің шаранасын өзі әлдилей алуы керек.
«Мен» ғұмырбаяндық триптихін жазған халық жазушы­
сы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Мұхтар Мағауин ағам

«Осы кітапты жазудағы негізгі мақсат – Алла-тағалам мұнан
әрі азды-көпті ғұмыр сыйласа, қаламымды қатқыл, санамды
ашық қылсын деген тілек нәтижесі. Адам алдындағы емес,
әруақ, Құдай алдындағы есеп» депті. Қалам ұстаған әр ақын-

жазушы жауапкершілік жүгін тап осылай сезінсе, шіркін!
Қазақ өлеңі қайда барады деп сауал қою қателік. Өлең –
өмірдің өзі. Ұлт аманда қазақтың қара өлеңінің көші көрікті
болады.

Исраил, Нұрлан, Жүрсін, Рафаэль, Иранбек, Жұматай, Кү­
ләштардан басталып, Серік Ақсұңқарұлы, Аманханмен біте­
тін біздің алдымыздағы буынға қарағанда, біздің толқын­ның
тағдыры сәл бөлек. Себебі біз әдебиет деген қасиетті орда есі­

гін имене ашқанымызда қоғамда аласапыран басталып кетті.
Біздің орда бұзар отызымыз қоғамдық формациялардың ауы­
суымен, ғасыр мен ғасырдың алмасуымен тұспа-тұс келді. Біз
Жазушылар одағы арқылы пәтер алғанымыз жоқ, мемлекеттік

тапсырыспен кітап шығармадық, жағдайымызды айтып, емен
есіктерді торымадық. Біздің толқын өз жарасын өзі жалаған
бөрінің бөлтіріктері сияқты немесе айдынның тереңінен шы­
мырлап шығып, тынып ағатын ағыстарға ұқсайды. Бұл – ізеті

жоғалмаған жарасымды буын. Бүгінгі қазақ жырының не­
гізгі салмағын көтеретін буын осы. Тыныштықбек, Әбубәкір,
Әділғазы, Қасымхан, Нұрлан, Гүлнәр, Шәмшия, Бауыржан,
Светқали, Шаһизада, Оңайгүл, Қайрат, Сабыр, Қазыбек,

Кәдірбек... Бұлардың бәрі де өз айтары бар, жұртының сөзін
ұстай алар ақындар. Осылардың оқырманы жоқ деп айта
аласың ба? Аламанның алдыңғы легінен қара үзіп көрінген
жүйріктердің қамау терінің алынған тұсы бүгін.

Бізден кейінгі жас деп жүрген Әмірхан (Балқыбек), Ма­
ралтай, Жарастар да отыздың орманына еніп кетті. Олардың
қатарларының да, олардың соңындағы Танакөз, Дәурен,
Әлібек, Жанарбек, Нәзира, Роза, Алмас, Рүстемдердің де шарқ

ұрып ізденіп жүрген, дараланып, сараланып көріне бастаған
шағы. Қазақ жырының ертеңіне күмән келтіргісі келетіндер
«Жас ақындар» антологиясын оқысын.
Солай, Думан, менің ойымша, кітабымыз 500 дана бола ма,

ақындар қандай болады? Сосын әдебиетке, әдеби ортаға жаса­
лып отырған қамқорлық жайында не айтар едіңіз?

ді А. Блок. Украин халқы Тарас Шевченкоға тәңіріндей табы­
нады. Каневтегі Тарас тауына барып, ақын рухына мінәжат
етушілерді өз көзіммен көріп қайран қалдым. Бізге де Жиде­

байды жырдың Меккесіне айналдырар уақыт жетті. Біздің
халық – ақынын сыйлаған халық, сөздің мәйегі мен сиқырын
түсінетін халық. Қазақ – есіл сөзін езге қор қылмаған ел.
«Ерінбеген – етікші, ұялмаған – өлеңші» дегендей, сөздің асы­

лы мен жасығын айырар құлақ бар елміз.
...Қойып кеттім тереңге,
Партбилетім төбемде.
Өзім өліп кетсем де,

Партбилетті берем бе?! –
деген сияқты ақын ағаларымыздың «қып-қызыл» жырларына
халық ана бір кездің өзінде де сенбеген.
Жалған сезімнен жалаң жыр туады. Жалған жырды жал­

ған ақындар жасайды. Бүгінде өлеңшілер көбейіп тұрған за­
ман. Баспаларға ақша аударып, небір өсиетнама, ғақлия, ар­
нау­ларды қатырма қағаздармен қатырып шығарып, жалын
күдірейтіп жүрген «ақынсымақтар» ауыл-ауылда, қала-қа­

ла­да диуанадай кезіп, жауыннан соңғы саңырауқұлақтай
көбейіп барады. Аузынан «жыны» шашырап кездесу өткізіп,
ат-шапан дәметіп, елдің есін шығаратынын қайтерсің. Осын­
дай «ауылдық», «аудандық» дәрежедегі ақындардың алды

Жа­зу­шылар одағының есігін күзетіп, мүшелікке қабылданып,
ақын екенін «заңдастырып» алмақ айлаға көшкен. Ал нан-
шайын базардан айырып жүрген, болмаса күлдің үстінде күліс
ой­нап отырған «анау» үшін Абай да ақын, арзан жолмен атын

шығар­мақ қуаяқ та ақын. Осындайда ойлайсың «Әдебиет –
ардың ісіне емес, ақшасы бардың ісіне айналып кетпесе екен»
деп. Баспалардың пайда тапқаны жақсы-ақ, бірақ жарық кө­
ретін кітаптардың сапасын анықтайтын, «шөпті де, шөңгені

де» өлең етуге жол бермейтін шара ойластыру керек.
Өлең – ақынның өзі. Ол – жұмбағы шешусіз тылсым әлем. Ол
дәріханада алуан қосындыдан жасап беретін дәрі емес. Өткен­де
Дүкен Мәсімханның Сіздің газеттен «Алматының ақын­дары»

деп атап, «Астана мен тәуелсіздікті неге жырламайсың­дар,
коммунистерді өлең еткенде таңдайларың тақылдап еді» деп

жер-жебірімізге жетіп ұрысқан «өлеңін» оқып ренжіп қал­
дым...
Жазушыларға, әдеби ортаға қамқорлық жайлы сұрап қал­
дың. Үкіметтен Иманғали Тасмағамбетов келіп, «Тәуелсіз­

діктің 10 жылдығы қарсаңында тәуір дүниелеріңіз болса шы­
ғарып берейін» деген. Уәдесінде тұрды. Бірнеше ақын-жазу­
шылардың кітаптары бүгін-ертең жарық көрмек. Жазушы
бай­ғұстың да он жылдан бері көрген жарығы осы. Президенттік

стипендиялар беріліп келеді. Кейде нағыз мұқтаждар осындай
көмектерден қалыс қалып қояды.
«Ораза, намаз тоқтықта» дегендей, сананы тұрмыс билейді.
Ақын-жазушы үшін шығармашылық отбасын асырар табыс

көзі болудан қалды. Еңбегіңнің қайтарымы жоқ. Әдебиетте
нағыз жанкештілер қалған күн бүгін. Көп ақындар өлең ор­
битасынан көрінбей кетті. Жазып жүргендерінің де ішінде
тек нарық рухын сындыра алмағандары қалды. Мысалы, та­

лантты ақын Жәркен Бөдеш қазақ қауымдастығынан ала­
тын жеті мың теңгесімен отбасын асырап отыр. Жоғары оқу
орнын бітірген екі ұлы жұмыссыз. Әлі күнге сырты қатырма
бір жинағы шықпапты. Басқалар сияқты мерейтойларын да

өткізбеді, қайдан өткізсін, ауылы арғы бетте, Жайырда.
Сонда да:
Арғы тауға асумын,
Бергі тауға белеспін.

Жарымаған уызға
Жарты қазақ емеспін, –
деп асқақ жыр жазады. Шаңырағын өлеңнің отымен жылы­
тып отырған Жәркен ағамның Тарбағатайдың арқары сияқты

мүшәйра сайын сахнаға ойқастап шығуы заңдылық. Тіпті, ке­
рек десең, қажеттілік.
Ақындық – тағдыр дедік. Рим ақыны Петроний «Талант
пен жоқтық егіз» депті. Шекесі шылқып тұрған қаламгер жоқ.

Ақын біткен қолдау мен көмекке зәру. Сонда да қамқорлықты
қаламдастар бір-біріне жасайды. Бір-бірін күндесін, бақастық

жасасын, меніңше, ақынға ақыннан жақын ешкім жоқ. Тіпті
қабіріңнің басында жылап тұрып топырақ салатын да солар.
Жақында Свет Оразаев деген ақын өмірден өтті. Ол кісінің
тағдыры жайлы «Қазақ әдебиеті» газетінде жақсы мақала жа­

рияланды. Жетісу өлкесінің азаматы еді. Түрмеден шығып,
Ақадырдан түсіп қалады. Сондағы Өмір Кәріпов, Төрехан Май­
басов сияқты қаламгерлер қамқорлық жасаумен болды. Басы­
на белгі қойып, бетін жасырған да солар. Азаматым, ақыным

деп алақанға салып, Арқадағы ағайын арулап қойды.
Несін айтайын, Думан, жақсылықты да, қолдауды да қа­
ламдас, әріптестер бір-бірінен көреді.
Өз басым базар көрмесе де базары тарқамаған Жаңаар­қада

өстім. Бір-біреуі бір-бір энциклопедияға бергісіз қариялар­
дың алдында отырып, әңгімесін тыңдаған күндерді сағына­
мын. Жеті жасымнан шабандоз болып, аламанға шауып
едім. Сол киіз туырлықты ақ орда, жазира жон, хас жүйрік,

жусанның исі түсіме жиі енеді. Ал балаларым үшін оның бәрі
ертегі... Меніңше, ұлтыңның өткені мен бүгінін білмей қалам
ұстау деген бос әуре.

Дүр дүние – әр пендеге нақ сонар,
Тауы – мұнар,
Аспаны – бұлт,
Бағы – ырыс.

Құсқанаты – ар боп жауған ақша қар,
Көктемдердің көзіндегі сағыныш.
Біздің сапар Сарыбелден басталған,
Мен де өлемін армандарым өлген күн.

Күздің түні алқаракөк аспаннан
Құсжолының ақжолағын көргенмін.
Талайыма тылсымдарды кез қылдың.
Ылди көрдім,

Жазық көрдім,
Өр көрдім.
Ақ боранды ақпанында мезгілдің
Ақ дүниеге ақын болып келгенмін.

Ойларымның орда бұзар берені,
Тіршіліктің тоқсан тарам толғағы.
...Көктемдерім көктеп қоя береді,
Құсқанаты жауып өтсе болғаны.

Думан РАМАЗАН.
«Қазақ әдебиеті» газеті,
2001 жыл

Бүгін Ғалымдар үйінде қазақтың рухани қарашаңыра­
ғының бірі Қазақ радиосына 85 жыл толуына орай салтанат­
ты жиын өтпек. Бұл торқалы той әр шаңырақты таңмен та­
ласа тәуелсіз Қазақ елінің Әнұранымен оятқан, шартарап­

тан жинаған жаңалығымен, әуезді әндерімен сусындатқан
ұжымның ғана емес, миллиондаған көзіқарақты, көкірегі ояу
тыңдармандардың да тойы. Әсіресе бүгінгі орта, аға буынның
өкілдері қазіргідей теледидар арналары дәуірлемей, газет-

журналдардың шалғай аудан, ауылдарға аяғы жетпей тұр­
ған шағында, сол кездегі «5 сомдық» радиоқабылдағыштың
дәурені жүріп, оның сиқырлы даусына арбалып, жан серігіне
айналғанын қазір ешкім жоққа шығара алмайды.

«Тойдың болғанынан боладысы қызық» дегендей, осын­дай
қарбалас сәтте осы ұжымның қазанында қайнап, отында
ойнаған әріптестерімізді мерейтойларымен құттықтай
оты­рып, Қазақ радиосының Бас редакторы, белгілі ақын, Ха­

лықаралық «Алаш» сыйлығының иегері Ғалым ЖАЙЛЫБАЙ­
ДЫ әңгімеге тартқан едік.

болғанымен, Қазақ радиосы үшін әжептәуір уақыт қой. Кез
келген дүниенің бастауы, өсу-даму кезеңдері болады десек,
әңгіме-дүкенімізді аз-кем тарихтан сабақтасаңыз...

йынша, 1921 жылы Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Ке­
ңесінің 29 қыркүйектегі қаулысымен Орынбордағы радиостан­
садан күніне 1600 сөзден тұратын хабарлар дайындауға ше­
шім қабылданған. Міне, сол алғашқы кездегі төрт сағаттық

эфирден бастау алған, бүгінде 85 жылдық тарихы бар Қазақ
радиосы қазақ жұртымен, қазақ қоғамымен бірге жасасып

келеді. Біздің еліміз осы уақыт ішінде қаншама соқтық­па­
лы, соқпақты тар жол, тайғақ кешуден өтіп, тәуелсіздікке кол
жеткізіп жатса, Қазақ радиосында сол жұрттың жүрегінің
дүрсілі, көңілінің күйі бар. Мысалы, мұнда он мыңдай кешегі

ұлы тұлғаларымыздың дауыстары сақталған, тіпті Алтын
қорда Дина Нұрпейісова бастаған өнерпаздардың шерткен
күйлері, сондай-ақ тарихқа айналып кеткен ағаларымыз бен
апаларымыздың дауыстары сақталған. Бұл деген – үлкен ру­

хани байлық. Жалпы радио – халыққа тез, жылдам тарайтын,
жедел жететін ақпарат түрі. Әсіресе қазақ жұртына, ауылға
теледидардың күні кеше ғана келгенін ескерсек, сонда Қазақ
радиосы қаншама ұрпақты тәрбиеледі десеңізші!

бақытына ие болған бүгінгі шығармашылық ұжым жайында
не айтқан болар едіңіз?.. Оның үстіне басшылықта өзгеріс­
тер болғанынан хабардар жұртшылықтың жаңалық күтері
заңдылық деп ойлаймын...

малары хақында шағын сұхбатта айтып беру мүмкін емес. Та­
рих беттерін парақтар болсақ, мұнда бүгінде қаншама қаламы
қарымды журналистер, кәсіби шебер режиссерлер, әуезді да­
уысты дикторлар қызмет істегені, ондағы ардагерлер қолтаң­

басы сайрап жатыр. Ендеше, біз де уақыт талабына сай бү­гін­
гі бағытта ұлттың рухына жақын жұмыстар істегіміз келеді.
Кейінгі кезде дүниеге келген ең үлкен жобамыз – «Менің Қа­
зақстаным» бағдарламасының аясында «Атамекен аспаны»

атты радиофестиваль өткізіп жатырмыз. Оның мақсаты – бір
облыс аймағының экономикасы, руханияты, мәдениеті, әлеу­
меттік саласы, тарихи шежіресі жайлы материалдар топтама­
сын дайындау. Ол екі сағаттан аптасына алты сағат жүреді.

Қазақ радиосының Маңғыстау, Жамбыл, Қызылорда, Алматы
облыстарындағы күндері салтанатты жағдайда өтті. Сол фе­
стиваль барысында Қазақ радиосының халыққа қаншалықты
қастерлі, қаншалықты киелі екеніне куә болып қайттық. Біз

бұл жобаны жалғастыра береміз.
Радио – кез келген қазақтың кішкене баласынан қария­

сына дейін шығатын мінбері. Сондықтан бізде 120-ның үстін­
де хабар болса, оның 60-қа жуығы төрт-бес айдың көлемінде
жаңадан ашылып отыр. Таңертеңгі «Жаңа күн», экологиялық
«Бозқараған», оралмандарға арналған «Көзайым», жастардың

ашық пікірталасын қамтитын 45 минөттік «Аламан» клу­
бы, әсіресе Жастар редакциясы дайындаған халықаралық
«Балдәурен» радиофестивалін қоғамдағы үлкен мәдени оқиға
деп санаймын. Себебі фестиваль аясындағы бір ай көлемінде Ре­

сей, Қытай, Моңғолия елдерінен 40-қа жуық тапсырыс алдық.
Мұндағы мақсатымыз – жастардың өнерге деген талғамын
тәрбиелеу, сондай-ақ ұлттық музыкалық саясатты ұстану.
Музыкалық бөлімді басқаруға белгілі сазгер, танымал өнер иесі

Бейбіт Оралұлы келді. Өйткені, «шөп те өлең, шөңге де өлең»
демекші, эфирге әулекі, жеңіл дүниелер көптеп шығып кетті.
Қазақ радиосының директоры Жүрсін Ерман жетекшілік
ететін, құрамында Тұманбай Молдағалиев, Бибігүл Төлегенова,

Роза Рымбаева, Қайрат Байбосынов, т.б. жиырма шақты қазақ
өнерінің қаймақтарынан құралған талғамға сай Көркемдік
кеңес құрылды. Ол ай сайын отырыстарын өткізіп, әндерді
қабылдайды. Оның сыртында экономикалық, заңнамалық

тақырыптарға, қоғамдағы біршама мәселелерді қамтитындай
хабарлар жобасын да жасадық. Қазақ радиосы 101 ҒМ арна­
сымен тәулігіне 24 сағат хабар таратса, «Шалқар» радиосы
18 сағат, жалпы қосындысы 42 сағат бойы эфирде халыққа

қызмет көрсетеміз. Ендеше, мұның бәрі маңдай термен, үлкен
ізденіспен келетін дүниелер. Осы мақсаттарды жүзеге асыру­
да кейінгі уақытта қазақ журналистикасында аты жұртқа та­
нымал көп жастарды қызметке қабылдадық. Соған қуанамыз.

Бір ескерері, басшылық өзгеріп, жұмысқа кіріскенде 20-ның
үстінде жұмыс орындары бос тұрды. Міне, сол 10-15 күннің
ішінде бір орынға 10 адамнан сұрыпталып, ең талантты жастар
қабылданды.

соншама ыждағатпен кірісті. Жастар редакциясының бас­
шылығына белгілі қаламгер Құлтөлеу Мұқаш, руханият са­
ласына танымал сыншы Амангелді Кеңшілікұлы, музыкалық
редакцияға ҚазҰУ-да радиожурналистикадан кандидаттық

диссертация қорғаған Жидегүл Әбдіжәділқызы, Бақберген Та­
былдиев, Бейбіт Сарыбай, Элеонора Яхия, Роза Әлқожа, тағы
басқа ертеңгі күні радиожурналистикаға, қазақ қоғамына бір
ауыз сөз, өзіндік пікір айта алатын жастар легі келді. Міне,

біздер осы құрамда әлі де болса хабарларымызды жақсарта
түсіп, тәуелсіздіктің осы тұсында Қазақ радиосының үнін
жарқынырақ, сенімдірек шығарсақ дейміз.

жуық. «Достық» айдарымен татар, ұйғыр, неміс тіліндегі дәс­
түрлі бағдарламаларды да дайындаймыз.

келей эфирді халықпен арақатынасты күшейтудің үлкен
мүмкіндік көзі деп санайды. Өйткені оған кішкене баладан
қарттарға дейін қатыса алады. Бізде де солай. Осы бағытта
қандай жаңалықтарыңыз бар?

сағаттары да аз емес. Тікелей эфирдің өзіндік қиындықтары
болатындықтан, оны соншалықты көбейтеміз деп айта ал­
маймыз. Мәселен, сіз бір тақырыпты діттеп тікелей эфир­
ге шықсаңыз, тындаушылар түрлі арзанқол сауалдар, бол­

маса саясатқа қатысты сауалдар қойып, басқа мәселелерді
қаузап кетеді. Ал таңертең адам ұйқысынан оянғанда, сағат
7-9 аралығында берілетін тікелей эфир – «Жаңа күн» бағдар­
ламасы көптеген жағымды жаңа нәрселер әкелді. Ана жолы

«Таңғы қоңырау» деген жаңа айдарымызда Тоқтар Әубәкіров
ағамыздың туған күнінде тікелей эфирден үйіне телефон ша­
лып, Қазақ радиосының миллиондаған тыңдармандары атынан
мерейтойымен құттықтадық. Ғарышкер ағамыз соншалықты

разы болды, ол тыңдаушылардың да көңіл күйіне әсер етті.
Жақында радиоға Жұмат Шаниннің немересі Райхан келіп,

керемет қызықты әңгімелер айтты. Өткенде Жүсіпбек Ай­
мауытов ағамыздың баласы келіпті. Іле-шала «Ұлылардың
ұрпағы» деген айдар ашып, ол кісіні де сөйлеттік. «Сіз қайда
жүрсіз?», «Таңғы тілек», сондай-ақ құттықтаулар беріп жата­

мыз. Міне, осындай түрлі бағытта ізденістер жасап жатырмыз.
Жастардың түнгі толқында тікелей эфирдегі бағдарламалары
бар. Сонда күніне 2,5-3 сағатқа жуық тікелей эфир хабарлары
өтеді екен. Ол аздық етпейді. Әрине, тікелей эфирді жүргізуде

жағымды, әуезді дауыстарымен түрлендіріп жіберетін Әнуар­
бек аға Байжанбаев, Сауық Жақанова апамызға қызыға­
тынымыз соншалықты, сол кісілерді өмірде көруді армандай­
тын едік. Дауыстың сиқыры бар деген рас шығар...

отырғаны ешкімнің есінде қалмауы мүмкін, бірақ Әнуар­бек
ағаның, Сауық апамыздың есте қалары хақ. Біздер диктор­
лардың конкурсын өткізіп, даусы әуезді, үні жағымды коммен­
таторларды тәрбиелеп жатырмыз. Сауық сияқты апаларымыз

бастаған ардагерлеріміз дикторлармен қатар, эфирге шығатын
жүргізуші-редакторларға үш айлық курстың бірінші кезеңін
өткізді. Нәтижесі көңіл қуантады.

ғы хабарлармен қоса, эфирге жаңадан дайындалып жат­
қан жобалардың бәрін айдарынан жел ескен, болмаса бәрі
керемет хабарлар деуге болмас. Әлі күнге үйренетін, жаса­
луы керек дүниелер баршылық. Мәселен, жалпы қоғамдағы

құн­дылықтарды көрсететін, болмаса үлкен проблемалық
мәселелер көтеретін бағдарламалар дайындасақ дейміз. Өт­
кенде Баянауылдағы Ұлттық парктің мәселесін көтерсек,
бұл жолы Аралды көрсетсек деген ойдамыз. Жақында біздің

му­зыкалық редакция Ахмет Жұбановтың тартқан күйлерін
тауып әкелді. Ол да ізденіс. Қазір «Қазақстан өнімі» атты
жаңа жоба жасау үстіндеміз. Ол өндіріс ошақтарының, кәсіп­

орындардың жай-күйін жан-жақты айтар хабар болмақ. Сон­
дай-ақ, «Астана» студиясы да түрлі тартымды дүниелермен
шығып тұрады. Олар жақын күндері күніне сағат 9 бен 10-ның
аралығында «Мен – қазақпын!» деген бағдарлама ұсынбақ.

Радио тыңдарманын талғамайды. Ол – бүлдіршіннен бастап
қарияға дейінгі, болмаса ауылдағы қарапайым еңбек адамы­
нан бастап қоғам қайраткеріне дейінгі аралықты қамтитын
аудитория. Сондықтан әркімге керекті хабарлар дайындап,

сол бағытта ізденісті жұмыс атқарсақ, онда біздің алға қойған
мақсаттарымыздың орындалғаны.

кене радио сайрап тұрушы еді. Қазіргі жағдай қалай? Мұны
ай­тып отырғаным, дәл бүгін ондай үрдіс байқалмайтын
секілді.

Көптеген облыстарда радио нүктелері істен шығып тұр. Біз
осы бағытта ықпал етуге жұмыс жүргізудеміз. Ол негізінен
«Қазтелекомның» жұмысы көрінеді. Оны анықтап, зерттеп жа­
тырмыз, соншама қымбат дүние де емес екен. Тиісті жерлерге

ніс, шығармашылық табыс тілеймін!
Әңгімелескен
Гүлзейнеп СӘДІРҚЫЗЫ,
«Егемен Қазақстан»

Әлемдік өркениет кеңістігіне иек артқан елдің тыныс-тір­
шілігін оның жаңа заманғы ақпараттық құралдарының да­му
деңгейі арқылы да біле беруге болатын сияқты. Біздің таны­
мал қаламгер, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лау­

реаты Ғалым Жайлыбаймен өткен сұхбатымыз да, негізінен,
осы бағытта сабақтасты.

сында ұлттық ақпарат айдынының технологиялық жағынан
адам танымастай дамығаны белгілі. Содан ба, әлде заманның
күрт өзгеруіне байланысты ма, бертінде елдің бүкіл өткен
жолын мансұқ еткендей, төл тарихқа топырақ шашқандай

әдетке де бой алдырып қалатынымыз жасырын емес. Ал ақи­
қатқа жүгінсек, баяғы кеңестік дәуірдегі жетпіс жылды
қаншалықты тоталитарлық жүйе кезеңі дегенімізбен, сол
кездегі саусақпен санарлықтай ғана қазақ басылымдарының

өзі ұлт ұйытқысы ретінде үлкен міндеттер атқарғандай кө­
рінеді. Осындайда Мұхтар Мағауиннің «Қазақстан Жазушы­
лар одағы кеңестік дәуірде ұлттық партия міндетін атқарды»
деген сөзі еске түседі. Расында да, сол тұстардағы «Қазақ

әдебиеті», «Жұлдыз» сияқты басылымдарды парақтап отыр­
саңыз, осылардың халықтың жан дүниесін, сонау белгілі жүйе­
ге деген көзқарасын, тіпті ішкі қарсылықтарын түрлі форма­
мен көрсете алғанына көз жеткізер едіңіз. Әрине, бұл ретте

«тоқырау заманы» аталған әлгі керітартпалау кезеңді аңсау ту­
ралы ой тумас. Я болмаса ғасырға жуық уақыт салтанат құрған
коммунистік идеологияны ақтауға ниеттенбейтініміз де өз-
өзінен түсінікті ғой. Бұл ретте сөз көркем әдебиетте, яки жур­

налистикада болсын, кезінде халыққа қалтқысыз қызмет еткен
сол баяғы дәстүрлі басылымдар өрісінің тым тарылып кеткені
жөнінде қозғалып отыр. Бұған керісінше, қаптаған көше басы­
лымдары немесе «саржағал» газет-журналдар «дәурені» жүріп

тұр. Ондағы халықтың табиғатына қарсы, жалпы ұлттың па­
расат-пайымын, елдік бітім-болмысты бұзатындай түрлі пор­
нография, атыс-шабыс насихатталатын дүниелерден аяқ алып
жүре алмайтын халге жеттік. Жұмысқа келе жатсаң да, ав­

тобус, пойызбен жолға шықсаң да көретінің – сол! Міне, осы
келеңсіздік, әсіресе, сәулелі көкжиектерге енді ғана көз тіккен
біздей балғын елдің жас ұрпағының санасын улай түсе ме деген
қауіп билейді кейде.

келтірмесе болмайды. Және бұл бәлен уақыт күтетін де нәрсе
емес деп ойлаймын.
Өкініштісі, пайда түсіруден өзгені мақсат тұтпайтын сол
жеңіл басылымдарды былай қойып, халықтың мұң-мұқтажына

қарайласады дейтін байсалды баспасөздің өзінде биік елдік
мұраттардан гөрі белгілі бір жеке адамдардың бас пайдасы
төңірегіндегі айтыс-тартыстар бой көрсетіп жатады. Ұлттың
ұйысуына ықпал етуге немесе халықтың кемел келешегі жо­

лында қызмет етуге ұмтылады дейтін газет-журнал беттерінде
түрлі кәсіби журналистік жанрдағы дүниелердің тым аздау бо­
луы да көңіл қуантатын нәрсе емес.
Дегенмен, бертіндегі азғантай болса да кәдімгі шындықтың

шырайын кіргізіп айта алатындай, өткен тарихымызды, ар­
ғы-бергімізді қозғайтындай толғамды, проблемалық ірі мә­
се­лелерді көтеретін дүниелерді көргенде қуанып, арқаң ке­
ңіп, қанаттана түскендей күйге бөленесің. Қазақтың жаны­

на, табиғатына жақын нәрселерге тұшынбағанда қайтесің,
расында?! Сондайда биік елдік мұраттарға бағытталған та­
қырыптар аясын мейлінше кеңейте беру туралы толғанасың.
Мәселен, мені экология мәселесі жиі мазалайды. Кейде Батыс

журналдардағы біздің ел экологиясына қатысты кейбір зерт­
теу мақалаларға қарап отырып, тамсанбасқа лаж қалмайды. Ал
«2030» деген үлкен бағдарламамызды құрып алып, дамыған
елу елдің қатарына кіреміз деп отырған біздің өзіміз болсақ,

туған жеріміздің экологиялық ахуалын сонау 1989 жыл­
дан бері өз дәрежесінде зерттеп көрмеген де екенбіз! Белгілі
аймақтарымыздағы радиация деңгейі әлі де анықталмапты.
Сонау бір жылдары осы тұрғыда өзімнің де дабыл көтеріп,

«Кіші Чернобыль» деп мақала жазғаным бар еді. Сонда анық­
тағанымдай, тоқсаныншы жылдардың басында Қараған­ды
облысындағы Ақжал, Ақшатау сияқты кеніштердің радиа­
ция көлемі күллі әлемді шулатқан Чернобыльдікінен екі есе­

дей көп болып шыққан. Одан бергі жерде бірнеше рет орыстың
зымырантасығыштары біздің сол далаға құлады. Соның салда­
рынан ондағы шөптің, аңдардың бірнеше түрі жойылып кетті.
Оған қоса адамдардың жан дүниесінде түрлі өзгерістер пайда

болды. Мұндағы айтпағым, Табиғат-ана деп жатамыз, мәселен,
осының бір-біріне тығыз байланысына бағытталған кәдімгі
терең журналистік зерттеу жасап, ұлттың үлкен болаша­
ғына пайдасы тиетіндей ауқымды дүниелерге ден қойсақ де­

ген тілегім бар. Марк Твен «Журналист – жеткілікті болма­
са да, дүниедегінің бәрін білетін адам» депті. Біздің кейбір
журналистеріміз болса көп жағдайда үстірт, бірыңғай сарынға
түсіп кетіп жатады. Мысалы, көшеде тәнін саудалап тұрған

қазақ қызы туралы жазатын болса, сол тақырыптың жан ауыр­
татын қатпар-қатпар әлеуметтік астарларына үңіліп жатпас­
тан, «Ешқашан біздің тарихымызда болмаған, ұлтымызға
мүлде жат жезөкшелік, зинақорлық деген бұл пәле қайдан

келді? Бұл не сұмдық?!» дегендей, күңіренумен немесе елге
ақыл айтумен шектеледі де қояды.
Әрине, бұл бір қарағанда дұрыс та ғой. Дегенмен, қалам ұс­
таған әрбір журналист, мейлі, жазушы болсын, ұлт тағдырына

қатысты кез келген құбылыстың түп-тамырын шұқшия зерт­
теп, оны үлкен мәселе қылып көтеріп, белгілі іске зор біліммен,
жан шырылдата тебіренер ыстық жүрекпен, қысқасы, үлкен
дайындықпен келуі керек сияқты. Сондай-ақ, «өтпелі кезең­

нің қиындықтары» дегендей тіркеске де әлі жүгініп келеміз.
7-267

Сол «өтпелі кезең» енді қаншаға созылмақшы? Меніңше, етек-
жеңімізді жинап, халықтың кемел келешегіне бастайтын нақ­
ты міндеттерге бел шеше кірісетін кезеңге баяғыда-ақ жеткен
сияқтымыз.

сөзіміздің біріне қосамыз. Сол өзі баяғыда кіріп алған жоқ па
ара­мызға?

тай­раңдап төрімізде жүр. Сондықтан да шығар, көпшілік
жаста­рымыз өмір салтының қай жағынан болсын Батыс тірші­
лігіне мүлде бейімделіп алған. Қазақ ешқашан орыс, фран­
цуз, ағылшын немесе неміс бола алмайды дегенімізбен де,

жаһандану ықпалымен ұлттың кейбір қасиеттері жоғалып
кету қаупі бұрынғыдан да күшейе түскендей.

жағынан да өзімізге тән бояу-реңкімізді жоғалта бастаған
жоқпыз ба? Айталық, қазақ аудиториясы бөлек. Біз ақын­
жанды, әсершілдеу халықпыз. Ойдың бейнелі, образды жеткі­
зілуін ұнатамыз. Айтысқа, ән-жырға құмар елміз. Ал ақпарат

тілі саналатын тақ-тұқ телеграфтық тәсілдің өзі-ақ азайт­
пай ма қазақ оқырманын?

қарай ұлттық журналистика баяғы кеңес дәуіріндегіше сөз са­
пыру әдетінен арыла бастап еді. Оны жақсылық дегенімізбен,
қазақтың қазақтығы оның жан-жүрегінің, сезімінің ерекше­
лігінде. Болмысы мен табиғатының айрықшалығында. Әлемді

қабылдаудағы өзгешелігінде. Олай болса, қазақ тілінде қа­
лам тербейтін әрбір журналист ұлттық аудиторияның сондай
қасиеттерін жіті ескеріп, әрдайым оның «өз тілінде» сөйлеуді
үйренуі шарт. Әйтпесе осы бір кейінгі кезеңдерде, расын­

да да, тілдің де шұрайы кетіп, қасаңданып, жасандылыққа
ұрынып кеткендей көрінеді. Ал журналистің кез келген
жайт­ты қазақтың жанына, жүрегіне кестелі, бейнелі жеткізе
білуі – үлкен өнер. Қозғалып отырған нәрсе мейлі адам неме­

се заман туралы болсын, барлық жағдайлардың бәрін жан-
жақты ескеріп, істің тереңіне бойлауға ұмтылу керек. Жалпы,

ақпарат айдынында ма, өмірдің өзге саласында ма, болмысқа
біткен қасиеттеріміз жойылып кете берсе не болғаны? Енде­
ше, қаламгерлердің сөз саптау мәселесі тіптен де жеңіл-желпі
қарай салатын нәрсе емес. Дегенмен, ақпараттың да өз тілі бар.

Журналистиканы көркем әдебиетпен шатыстырмаған жөн.
Бұл «ақпарат тілі сылдыр су болсын» деген де сөз емес, әрине...

газет-журналдың орнын электронды ақпарат құралдарының
басып бара жатқаны белгілі. Келешекте баспасөз жойылып
кетпей ме деген ой тумай ма осындайда?

қазақ деген ғажайып халықтың тіл шұрайы бұзылмай, елдік
қасиеттері жарасып, ең бір қаймақтай ұйып отырған соңғы
кезеңдерін көріп қалған қырық пен елудің арасындағы мына
біздің буын ба екен?» деп те ойлап қоясың. Себебі кейінгі жас

толқынның қалыптасу кезеңі мынау аумалы-төкпелі нарық за­
манына, «жабайы капитализм» дәуіріне тұспа-тұс келіп қалды
да, бұлар көптеген қасиеттерімізден сусындай алмай, талай
ұлттық құндылықтарымызды шын мәнінде көре алмай қал­

ған сияқтанады.
Мен бұл жерде құндылықтар деп әсіресе сонау 1970 жыл­
дардың аяғы мен 1980 жылдардың ортасына дейін айран­
дай ұйып отырған әрбір қазақ ауылын айтып отырмын. Сол

кездегі ақсақал – ақсақал, бәйбіше – бәйбіше, аға – аға, іні –
іні болғандай көрінеді маған. Оларға ешқандай есепсіз бірінің
қуанышына бірі қуану, ауылға түскен кішкентай қайғыны да
бірлесе көтеру мінезі тән еді. Тіпті, сол тұстарда руға, жүзге

бөліну секілді әдеттер де жоқ болатын.
Есіме түседі, баяғыда біздің ауылда Алматы зооветеринар­
лық институтында оқитын жалғыз бала болды. Ол каникулға
келген кезде күллі ауыл майы мен құртын соның аузына тоса­

тын. Кемпір-шал «пәленшенің баласы Алматыда оқып жатыр»
деп пенсиясынан да қарайласуға даяр тұратын. Өйткені ол –
ауыл мақтанышы ғой! Міне, ондай қасиет азайған қазір ауыл­
да. Сөйтіп, компьютер дәуірі деген тез аралап кетті де, кейінгі

ішінде туғандай әсер қалдырады. Бұлар солайша бұлбұлдың
үнін, тұлпардың дүбірін естімей, жусанның иісін білмей, киіз
үй көрмей қалғандықтан ба, біртүрлі тасбауырлау болып кет­
кендей көрінеді.

Әрине, мұны жаңа заманды жазғыру тұрғысында айтып
отырған жоқпын. Сөйте тұра ұлттық қасиеттерден ажыраудың
үлкен кемшілік екені де айдан анық. Мысалы, өз басым көркем
әдебиетпен, өзіміздің кәдімгі қара өлеңнен, болмаса фоль­

клордан, аңыз-дастандарымыздан сусындап өспеген жастың
ертеңдері керемет бір қаламгер ретінде қалыптасып кететіні­
не сенбеймін. Поэзия, проза жанрындағы классиктеріміз­дің
ең­бек­терінен нәр алмай, ұлттың өмірін, халық жүрегінің

лүпі­лін сезінбеген қаламгерлерді де қарық қылады деп
ойламай­мын. Қазір эфирлеріміз бен баспасөз бетінде көрініс
беріп жататын сөз қолданудағы салдыр-салақтық та сондай
кемшіліктерден туындайды. Түрлі жаргондарды, диалект сөз­

дерді орынсыз қолданатын кейбір жас тілшілерді неге жөн­ге
салмайсыңдар деп хабарласып жататын ұлтжанды аға-апа­
ларымыздың жан-жүрегін түсінуге болады.

мократия деген, менің ұғымымда, аузына келгенді айтып,
біреуді күстаналау емес. Оның да шегі, орны болады. Біреудің
балағына жармасып, біреуді жағадан алып, ата-тегін түгендеп,
болмаса жазған дүниесін түкке тұрмайтындай етіп тастау деген

зиялылықтың белгісі емес. Көзіқарақты оқырман жақсы біледі,
мысалы, жалғыз Мұхтар Мағауиннің төңірегінде не айтыл­
мады? Ал шырылдап жүріп қазақтың тарихын, ұлттың ауыз
әдебиетін бәлен ғасырға шегеріп берген осындай көзі тірі клас­

сик жазушыларымызға кез келген шала сауатты журналистің
«өнеге үйретуге» моральдық құқы бар деп ойламаймын. Бол­
маса, адамзаттық деңгейдегі үлкен тұлға Олжас Сүлейменовке
де қарабайыр қаламгерлердің соқтыға беруі орынды іс емес.

2001 жылы Түрік мемлекетінде өткен «Құмқапа» жыр
фестиваліне қатысқаным еске түседі. Сонда түріктің Қаракөзі,

әзірбайжанның Анары, қырғыздың Шыңғыс Айтматовы бас­
таған ірі жазушылар Олжастың дуалы сөзіне айрандай ұйы­
ғанын көріп, тебіренген едім. Ғасырда бір туатын Олжастай
тұлғалар көбірек болса, қазақтың маңдайына біткен құт

емес пе?! Ал сөз бостандығының жөні осы екен деп, осын­
дай аяулыларымыздың жанын жаралап жатсақ, болмаса қи­
сынсыздан-қисынсыз ел ағаларының ісіне килігіп, қастерлі
мемлекеттік деңгейдегі міндеттерге бөгет болсақ жараса ма?

ды. Бұл жағынан қазақ баспасөзінің беталысы қалай деп есеп­
тейсіз?

ты нәрсе болар. Егер нақты бір газет немесе журналистік
дәре­жеде жұрттың ойынан шығатын, елдің ертеңіне пайдасы
тиетін дүниелер жасаса, бәсекеге қабілеттілік деген сол шығар
деп ойлаймын.

алғанда, жас қаламгерлердің кәсіби деңгейін нашар деуге бол­
майды. Себебі мына бізге, біздің алдымыздағы ағаларымызға
қарағанда, олар алатын ақпарат көздері ондаған, жүздеген
есе көбейіп кетті. Кез келген тақырыпты компьютерден суы­

рып алады да бұрқыратып жаза береді. Ал белгілі ақпаратты
қорытып, керегінше шеберлікпен іске жарату – басқа мәселе.
Одан соң журналистика бухгалтерияның немесе құрылыс­
шының жұмысы емес. Бұл – күнде-күнде, сәт сайын, сағат са­

йын ізденіп, үйреніп, оқуды талап ететін аса қиын да қастерлі
мамандық. Және өте қызықты да кәсіп болуы керек. Олай
дейтінім, байқауымша, кейінде журналистика саласына өзге
жоғары оқу орындарын тәмамдаған жастар легі көптеп тар­

тыла бастағандай. Әйтсе де, кәсіби шеберлікті игеру жағынан
белгілі деңгейге жеткен жастардың тоқмейілсімегені дұрыс.
Тоқырау сондайдан басталады.

жағынан тоқырауы ел болып діттеген Ұлттық мүдде
мәселесін де тежемей ме?

да әрдайым сол ұлы Ұлттық мүдде мәселесі тұрады.
Маған Есенбай Дүйсенбаев деген белгілі ақын ағамыз ке­
ліп кетті. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы мақала жазғанын
айтқан. «Мен Сұлтанмахмұтты енді түсіндім. Ол тура бүгін­гі

күннің ақыны екен. Қалаға бейберекет көшкен қазақтың түбі
жұмыссыздыққа ұрынатынын, нарықтық қатынастар тура
біздегідей халге түсіретінін, орысша көп оқығандардың ішінен
космополиттер шығатынын – бәрін-бәрін қолмен қойғандай

жазыпты. Жастайынан-ақ елдің кемел келешегін көксепті»
дейді.
Сұлтанмахмұт та, Алаш көсемдері болсын, ұлтымыздың
арғы-бергідегі барлық зиялылар ұстанған негізгі әңгімеміз де

оған соқпай кете алмайды. Жаңа сөз басында айтып кеттім,
біз ешқашан басқа ұлт бола алмаймыз. Сондықтан анда-мұнда
былқылдап, еліктеу-солықтауды доғарып, барлық біліміміз
бен өмірлік тәжірибемізді өз еліміздің жарқын болашағы жо­

лына жұмылдыруымыз қажет. Бір өкінішті жайт, кез келген
мінберден, жай тойлардан бастап анау Парламент мінберіне
дейін, тіпті Елбасының алдында өтетін үлкен жиындарда тек
Ана тілі мәртебесін көтеру қажет деп шырылдаған Мұхтар Ша­

ханов ағамызды да көзі ашықсымақ біреулер күстаналап жа­
тады.
Сонда немене, қазақтың тілі тек Мұхтар Шахановқа ғана
керек нәрсе ме? Оның ұлт патриоты ретіндегі жан дауысын

ұғатын кез жеткен шығар. Демек, қазақ журналистикасын­
да да бұл күні ең бірінші орынға шығатын мәселе Ұлттық
мүдде болуға тиіс. Расын айтқанда, біз әлі де толықтай еңсе
түзеп кеттік деп айта алмаймыз ғой. Тәуелсіздігіміздің өзін

Құдайдың сыйы деп қабылдау керек. Ол анау ақтабан шұ­
бырынды, алқакөл сұламадан бастап, кешегі Желтоқсанға
дейінгі аралықта ғасырлар бойы небір зұлматтарды бастан
кешірген ата-бабаларымыздың арман-тілегі, боздақтардың

осы Тәуелсіздікті түндігі мен желбауы желпілдеп тұрған
жапандағы жалғыз үйше қалдырмай, ақ киізімізді өзіміз ба­
сып, уық-шаңырағымызды өзіміз жасап, бәрін дұрыстап, үл­
кен бір қасиетті Ақ ордаға айналуымыз керек. Сол секілді оның

ішіне небір сұқтанған көздер, болмаса жымысқы ойлар кірмеуі
керек. Осы жағдайлардың бәрін елге жеткізу бүгінгі, әсіресе,
қазақтілді журналистиканың үлесіндегі нәрсе.
Журналистің кез келген нәрсеге жаны ауруы тиіс. Тастанды

балаға ұқсап, берекесі кеткен ауылға, жойылып бара жатқан
ұлттық қасиеттерімізге, тілімізге, ділімізге, басқа да көптеген
түйткілді жайттарға ең алдымен тікелей журналистер арала­
суы қажет. Мысалы, бала сату деген қазақта болған ба? Біздің

халық – небір аласапыран замандарда бірінің баласын бірі
емізіп, өмірдің көш-керуеніне тырмыса ілесіп, осы уақытқа
жеткен халық. Енді жаһандану деген «жалмауыз» сондай басқа
ешбір халықта жоқ қасиеттерімізге нұқсан келтірмеуге тиісті.

Ұлттық мінез-құлқымызды көз қарашығындай сақтауымыз
керек. Бұл бағытта қаламгер ағайындарға жүктелетін міндет
те салмақты болмақ.

Әңгімелескен Құлтөлеу МҰҚАШ.
«Журналист» газеті,
2007 жыл

пынып жүретін қаламгерлер қауымы бүгінгі кезеңде от пен
судың ортасында қалған сияқты. Бүгінгі жазушының арты­
нан халық ермейді, билікке сөзі өтпейді. Жалпы алғанда,
халықтың да көркем әдебиетке деген ынта-ықыласы төмен­

деді. Осы бір құбылыстарды рухани дағдарыспен байла­ныс­
тыру қисынды ма?

жаны мен арының барометрі іспеттес. Кезіндегі кеңес заманын­
да ақын-жазушыларды, жалпы өнер адамдарын сол уақыт­
тың жыршысы ретінде қабылдап, сол идеология майданының
жауынгері деп таныдық. Бүгінде бәрі басқаша сипат алды.

Қоғамдық формациялар өзгерді, құндылықтардың орны ал­
масты. Қалың қазақ ғасырлар бойы аңсаған Тәуелсіздігіне
қол жеткізді. Қызыл құрсаудан сытылып шығып, азат ойды
ту етуге ұмтылғанымызбен, жекелеген қаламгерлер үшін де,

жалпы ұлт үшін де қазіргі кезеңнің өзіндік қиындықтары
жетерлік. Ғасырдан-ғасырға аттаған осынау өтпелі кезеңде
қаламгер атаулы да не істерлерін білмей, тосылып қалғандай
күй кешуде. Ал рухани дағдарыс орын алса, оған қаламгерлер,

өнер адамдары немесе басқа да шығармашылық иелері ғана
кінәлі емес. Оған руханияттың өркендеуіне өз деңгейінде
қолдау көрсете алмаған қоғам жауапты.
Тәуелсіздік алған алғашқы жылдары, әсіресе, шығарма­шы­

лық адамдары кәдімгідей тоқырауды бастан кешірді.
Қалай десек те, бір қоғамнан бір қоғамға өтіп кету аса жеңіл
дүние емес. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ қаламгерлерінің,
әсіресе аға буын ақын-жазушылардың бұл өзгерістерге ішкі

психологиялық дайындықтары болмады. Осы кезеңде жалпы
жұрттың басым бөлігі дайын жемге үйренген қолдың құстары
секілді қанатын кеңге жайып, бірден самғап кете алмады.
Осы ретте кейбір алдыңғы буын ағаларымызда әлі күнге дейін

кеңестік жүйенің игіліктерін аңсайтын пиғылдар бар екені
рас. Олар жеңісі мен жемісі мол болғанымен, сол бір солақай
қызыл саясаттың арғы жағында ұлтымызға қатысты небір
қитұрқы әрекеттердің бұғып жатқандығын елегісі келмейтін

сыңайлы. Болмаса, ол қоғам қаншама нақақ қантөгістерден,
сұрқия зұлымдықтардан құралғаны жасырын емес қой.
Әрине, бүгінгі қоғамның да ауыртпалығы аз емес. Ал осы­
ның ақ-қарасын айырып, жақсы мен жаманның ара жігін

ажы­ратып, бүгінгі заманның сөзін айтатын – қаламгерлер.
Алайда осының бәрінің төрешісі – мәртебелі уақыт қана.
Әйтсе де зиялы деп жүрген тұлғаларымыздың өздері кейбір
сәттерде қарақан басы үшін «мықтыларға» оң иығын беріп,

шен-шекпенділердің маңайына үйіріліп жүретіні қалыпты
жағдайға айналғандай. Аузы дуалы дейтін үлкендерден ірі
сөз күтетініміз рас. Өкінішке қарай, жеме-жемге келгенде,
шешуші сәтте көп жағдайда олай болмай жатады. Осыдан келіп

та­рапынан қаламгер қауымына «бүгінгі заман туралы шы­
ғармалар жазылмай жатыр, жаңа дүниелер тумай жатыр»
дегенге саятын көптеген сындар айтылуда. Шынымен де
солай ма?

жатыр дегенге келіспеймін. Әр қаламгер өзі өмір сүрген қоғам
жайына үңіледі емес пе? Мысалы, Мұхтар Мағауин ағамыздың
«Жармақ» романы қалың оқырмандар арасында кәдімгідей
резонанс туғызды. Тынымбай Нұрмағамбетовтің әңгімелері

мен драмалық туындылары да жұртшылыққа салмақты ой
тастап келеді. Ал қаншама ақындарымыздың Тәуелсіздікті
жырлаған, елдің жаны мен жүрегіне үңілген керемет өлеңдері
бар. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ әдебиетінің туы тұғырынан

Сонау ерте замандарды алып қарасақ та, тіпті Абай ғұмыр
кешкен ортаны алып қарасақ та, қандай да бір қиын-қыстау
кезеңдерде ақын-жырау, сал-серілер елдің сөзін сөйлеп, ел­
дің мұңын жоқтаған, сол заманды жырлаған. Ақиқат пен

шындықты айтуға ұмтылған. Бірақ мұның бәрін түрлі текетірес
пен тартыстар тудырған.

бейді демексіз ғой. Бұл жағдайда әлгі «сыншылардың» уәжі орын­
сыз ба?

қашан біреудің талап қойып, тапсырма беруімен жасал­
май­ды. Ол – жеке шығармашыл тұлғалардың жасайтын
дү­ниесі, таланттардың жүйелі ақыл-ойларының жемісі.
Бір сөйлем жазу үшін, бір шумақ өлең тудыру үшін санаға

қан­ша салмақ түседі?! Ақын мен жазушыға тапсырыспен сарт
ет­кізіп сурет түсіріп, алдыңызға әкелетін фотограф ретінде
қарауға болмайды. Әрине, фотограф та – белгілі бір деңгейде
өнер иесі. Алайда оған «Бәйтеректі» немесе Астананың жалпы

көрінісін түсіріп кел, алаңдар мен жиындардан фоторепор­
таж жаса дегендей, көп жағдайда арнайы талап қойылып,
тапсырма беріледі. Ал әдебиеттің өкілін олай құрсаулауға
келмейді. Әдебиет белгілі бір саяси ойындардың ыңғайына

келтіріліп, күшпен жасалатын болса, ол өміршең болмақ
емес. Ал қаламын еркін ойдың сиясына малып, ұлттың сөзін
айтып та, жазып та жүрген жанкешті жазушыларды, сөзсіз,
әдебиеттің нағыз майталмандары деуге болады. Дейтұрғанмен

де бүгінгідей ақпараттық-технологиялық қоғамда қаламгер
қауымына деген біртүрлі көзқарас пайда бола бастады. Әсіресе
жастар кітаптан гөрі интернетке ерекше иек арта бастады.
Бірақ, осыған қарамастан, түсінген адамға қазақ әдебиеті

өзге озық елдердің әдебиетінен анағұрлым қуатты, терең әрі
мағыналы.

қарбаласқа толы ақпараттық заманда нағыз әдебиет шетке
қарай ысырылып барады. Оның есесіне ортанқол бірдемелер
оқырманды жаулап ала бастады. Жастардың да әдебиетке,
жалпы рухани дүниелерге қарай ұмтылысы тым төмен.

Біздің бала күнімізде, ауыл мектебінде оқып жүрген кезі­
мізде елді аралап ақын-жазушылар жиі келетін. Аты-жөн­
дерін сырттан естіп, кітаптан ғана шығармаларын оқи­тын
та­лант иелерімен ауыл клубында әсерлі кездесулер ұйым­дас­

тырылатын. Соларға қызыға қарайтынбыз. Қазақтың қа­быр­
ғалы қаламгерлері Оралхан Бөкеев, Жарасқан Әбдіра­шев­тер
тіпті мен Арқа жақта, Бетпақдалада жылқы бағып жүр­ген
жерімнен «іздеп келген» сәттері де болған.

Жарасқан ағамыз ол кезде «Жұлдыз» журналының поэ­
зия бөлімін басқарады екен. Ел аралап келгенде аудандық
газеттен өлеңімді оқып, риза болған екен. Ол кезде жақсы
жырға құмартып жүрген он алты жастағы бозбала едім. Сондай

ағаларым Алматыдан алыста жүрген менің бір топ өлеңдерімді
алып кетіп, «Жұлдыздың» 1975 жылғы 11-санында жария­
латты. Мұндай қамқорлық маған, әрине, қанат бітірді, ын­
таландырып, жігерлендірді. Ал қазіргі уақытта осындай қам­

қорлық пен әдебиетке деген махаббат жоғалып бара жатыр.
Заман озған сайын адамдардың әдебиетке деген көзқарас­
тары да өзгеше сипат ала бастады. «Ораза, намаз – тоқтықта»
демекші, өтпелі кезеңге тап болған қоғам 90-жылдардың

басында әдебиет оқымақ түгіл, жанбағыстың соңына түсіп,
бала-шаға қамымен кетті. Қаншама қандастарымыз ала дорба
арқалап, арба сүйреуден аспай қалды. Көптеген қалам иелері де
осы тұста әдебиеттен алыстап кетті. Кезінде қаламды қару етіп,

қатар жүрген біраз ақын-жазушы қыз-жігіттер қазір мүлде
керінбей кетті. Қырықтың қырқасынан асып, елуді еңсеріп
үлгерген біздің қатарымыздың өзінде осы әдебиетте маған тек
жанкештілер ғана қалған сияқты.

тер» қажет деп есептейсіз бе? Жазушы жазады, басқалары
оның кітабын шығарумен, оны таратумен айналысады. Жақ­

сы емес пе? Бұл танымалдылықты арттыра түседі, басқалай,
ақшалай пайдасы да аз емес...

айна­лысатын «әдеби агент» мәселесі жиі айтыла бастады. Ме­
нің­ше, бұл үрдіс біздің әдеби ортаға келіңкіремейтін сияқты.
Жарнама жасау үшін, алдымен, кең ауқымды аудитория ке­
рек. «Әдеби агенттер» ұстау үшін жазушының өзі ауқатты

болуы керек. Оның үстіне бізде қазақ тілді әдебиетті оқитындар
өте аз, халқымыздың саны да соншалықты көп емес. Мысалы,
әншілер продюсерлермен бірлесіп жұмыс істейді. Бірақ дәл
бүгінгі уақытта эстрада өтімді болып тұр. Ал әдебиет же­

ңілтектікті көтермейді. Ақпараттық қоғамның талғамын қа­
нағаттандыра берсе – әдебиет әдебиет болудан қалады. Кері­
сінше, әдебиет адамдардың талғамын тәрбиелейді емес пе?
Кеңес өкіметі тұсында ақын-жазушылар өнер адамдарының

ішінде ең көп қаламақы алатын, жағдайлары да біршама
жақсы, ең беделділердің алды болатын. Қазіргі өлшеммен
алып қарағанда, бізде жазушылық – ең бір пайдасы жоқ, қай­
тарымсыз кәсіп ретінде қарастырылады.

Осыдан біраз жыл бұрын «әлемде ең көп оқылатын жазу­
шы» деп португалиялық қаламгер Паоло Коэльо Қазақстанда
да жан-жақтан дәріптеліп, жарнамаланып жатты. Мен оның
шығармаларымен жақсы таныспын. Аңыздарға құралған он­

дай дүниелерді біздің кез келген жазушы да жаза алады. Сон­
да шетелдің озық әдебиеті деп тамсанып жүргеніміз осы ма?
Меніңше, мұндай дүниелер – қазіргі заманғы менеджменттің,
пиар-акциялардың жасанды жемісі. Мұндағы басты мақсат –

атыңды шығару және рухани дүниеден гөрі материалдық жағ­
дайды жақсарту ғана. Бұл да болса жарнаманы жалаулатқан
«әдеби агенттердің» жұмысының нәтижесі. Мәселе санда
емес, сапа мен мазмұнда болса керек. Бүгінгі қазақ әдебиетіне

насихат жетіспейді. Өзгеге оқыту үшін ең бірінші өзіміз
оқуымыз керек. Оның үстіне біздегі әдеби орта батыстық үл­
гідегі пиар менеджментке дайын емес. Әлемді мойындату жа­
лаң жарнамамен ғана жүзеге аспайды. Бұл – уақыттың ен­

тұрады. Оларға тағылған мін Жазушылар одағына да тиіп
кетіп жатады. Сондай-ақ әдеби ортаның өзінде «әдебиет
то­қырап тұр, ешкім кітап оқымайды» дегендей пікірлер ай­
тылып қалып жатады...