Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Жұмабайқызы Г.
Ж 81 Ел тірегі – экономика: Сұхбаттар. / Гүлнар Жұмабайқызы. –
Алматы: «Қазы ғұрт» бас пасы, 2012. – 304 бет.

Гүлнар Жұмабайқызының бұл жинағында 2004 – 2012 жылдар ара-
лығында Айқын» газетінің «Ақ сөйле!» айдары бойынша жарық көр-
ген сұхбаттары топтастырылған.

Бұл жинақта белгілі тұлғалар ел экономикасының дамуы мен бұл-
тарыс-қалтарысы жайлы ашық əңгіме өрбітеді.

© Жұмабайқызы Г., 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Алғысөз
Экономика тақырыбы өте күрделі. Бұл саланы жеріне жет-
кізе зерттеп жазу үшін үлкен білім мен білік, сосын өмірлік
тəжірибе керек. Университет бітірген журналистердің көпші-

лігі мəдениет пен өнер тақырыбын қолайлы көреді. Оң жам-
басына келе бермейтін экономика тақырыбынан қашады.
Гүлнар Жұмабайқызы жұрттың көбісі жолай бермейтін осы
салаға əбден ден қойған журналист. Ол «Жас Алаш» газетінде

жұмыс істеп жүрген кезінен бастап осы тақырыпқа тоқтаусыз
қалам тартып келеді. Бүгінде республикалық қоғамдық-саяси
«Айқын» газетінде Экономика бөлімінің редакторы болып жұ-
мыс істейтін Гүлнардың қаламынан қаншама аналитикалық

талдау мақалалары жарық көрді. Қазақстанда жүзеге асырылған
əлеуметтік-экономикалық реформалардың барысын жүйелі
түрде жаза отырып, ол экономика тақырыбын мейлінше терең
меңгерді.

«Ел тірегі – экономика» деп аталатын кітапқа оның кейін-
гі оншақты жылда «Айқын» газетінде жарияланған сұхбаттары
топтастырылып отыр. Қазақстан Республикасының қалыпта-
суы мен дамуына ерекше еңбек сіңірген мемлекет жəне қоғам

қайраткерлерімен жасалған əсерлі сұхбаттар еш уақытта құ-
нын жоймайды. Уақыт өткен сайын кейінге бір үңілу əрбір
ұрпақтың саналы бір əрекеті десек, Гүлнардың жазған дүние-
лерінің дені елдің даму жəне өсу тарихынан хабар беріп оты-

рады. Кітаптағы цифрлық деректердің молдығы, көтерілген
мəселелердің өзектілігі еңбектің құндылығын арттырып тұр. Тə-

уелсіз еліміздің əрбір он жылын зейін қоя зерттегісі келетіндер
мен экономика тақырыбын індете жазсам-ау дейтін жас журна-
листерге бағдаршам іспетті жинақтың қалың оқырманға берері
мол.

Экономиканың – елдің тірегі екенін нақты дерекпен, кестелі
де көркем тілмен дəлелдей білген Гүлнар Жұмабайқызының
кітабы қалың жұртшылықтың, бекзат оқырманның ойынан
шығады деп сенемін.

Нұртөре ЖҮСІП,
«Айқын» газетінің Бас редакторы,
Президент сыйлығының лауреаты

Майко САҒЫНДЫҚОВА,
«Қазақстан ипотекалық компаниясының төрайымы:

қаржы саласында қызмет жасадыңыз. Соңғы жылдары
«Қазақстан ипотекалық компаниясын» басқарып отыр-
сыз. Сіздер тұрғын үй бағасының шарықтап көтеріліп кете-
тінін алдын ала білдіңіздер ме? Əлде бұл сіздер күтпеген

құбылыс па? Көбі «Үй бағасының көтерілуіне ипотекалық
несиенің ықпалы болды» дегенді айтады.

ты. Бірінші, өзіңіз білесіз, жекешелендіру кезінде еліміздің
тұрғын үй саласының 97 пайызына дейін жекеменшікке бе-
рілді жəне көптеген қалаларда үйлер тегін үлестірілді. Бір-
бірінен үй сатып алуға бұдан 10 жыл бұрын көп адамның

тəжірибесі де болған жоқ. Экономикалық ахуалымыз қазіргіге
қарағанда төменірек еді. Соңғы жылдарда ел экономикасы
өрлеуінің бірінші белгісі халықтың үй сатып алуға сұранысы
пайда болды. Екіншіден, əсіресе, Алматы, Астана, Аты-

рау сияқты үлкен қалаларда үй бағасының өсуі ол жерлерде
адамдардың ақша табу мүмкіншілігі көбейіп отыр. Мысалы,

Маңғыстауда Өзен, Батыс Қазақстан облысында Ақсай,
Қарағандыда Степногорск сияқты шағын қалаларда ипотека
əлі басталған жоқ. Соның өзінде үй қымбат, тіпті өз облыс
орталықтарындағы үй бағасымен бірдей. Себебі, ол жерлерде

өндіріс, жұмыс орны бар. Сондықтан үйге сұраныс артып тұр.
Республикадағы тұрғын үй бағасының көтерілуіне бірден-бір
себеп ипотека деу қателік. Ипотека жер жүзінде бар тəжірибе.
Айлығы қанша көп болса да ипотекасыз баспана алу мүмкін

емес. Сондықтан бұл халыққа керек тəжірибе. Келешекте де
бұл тəжірибеден бас тарта алмаймыз. Өйткені, қолайлы.
Ал реалторларға келетін болсақ, олар алғашқы кезде аз бол-
ды. Сондықтан өздерінің баюына жағдай жасады.Экономика-

ның заңының өзі сондай, сұраныс болып тұрғанда баға көте-
ріледі. Президенттің Жолдауынан кейін арзан, жаңа үйлер са-
лынбақ.

қымбаттауының тағы бір салдары. Сондықтан жаңа салынып
жатқан элиталық үйлердің өзі бағасы қанша қымбат болса да,
бітпей жатып сатылып кетуде. Елбасының тұрғын үй тура-
лы жолдауы өте уақытында көтерілді. Осы жолдаудан кейін-

ақ үйлердің бағасы түсіп келеді. Осының өзі бұл жобаның
өміршең екендігін көрсетіп отыр. Себебі, əлі ол үйлер салынып
бітпестен оның дүмпуінің өзі үйлердің бағасын төмендетуде.
Үкіметтің «Тұрғын үй саясаты туралы» бағдарламасы дай-

ын. Жақын арада бекітіледі. Көп талқыланып, жан-жақты тал-
даудан өтуде.
Бүгінгі таңда елімізде ипотекалық несие берудің көп жол-
дары бар. Тек «Қазақстан ипотекалық компаниясы» бағдар-

ламасымен берілетін несие емес, екінші деңгейдегі банктердің
де өз бағдарламасы жасалған. Əрине, мемлекеттің тұрғын
үй бағасының төмендеуіне ықпалы болады. Сондықтан бұл
бағдарламаның орындалатынына ешқандай шүбəм жоқ. Айта

кететін нəрсе – бұл үйлер тегін берілмейді. Бұл нарықтық
ипотеканың бір түрі. Бірақ бағасы төмен. Елбасы жолдауын-

да көрсетілгендей, сыйақы бағасы да төмен болуға тиіс.
Адамдардың көбінің қолында нақты ақшаның болмауы себепті
алғашқы жарна сол алатын үй бағасының 10 пайызына дейін
болуға тиіс. «Қазақстан ипотекалық компаниясы» несие мерзі-

мін 20 жылға дейін ұзартты. Алғашқы жарна 10 пайыздың өзі
кəдімгідей қомақты қаржы. Сондықтан үй алуға үмітті адам-
дар қазірден ақшаларын жинақтауы керек. Бағдарлама келесі
жылдан жүзеге аса бастайды. Əрине, мұндай үйлерді екі-үш

баспанасы бар адамдар алмайды. Жергілікті əкімшіліктер бұл
жағын қатаң бақылауға тиіс. Бұл қарапайым халыққа арналып
салынатын үйлер. Кезекке тұрып үйді тегін алатын адамдарға
ескертетін бір нəрсе – тегін берілген үйдің барлығы да баладан

балаға қалмайды, мемлекеттің меншігі болады. Қанша тұрамын
десе де еркі, бірақ басқа жаққа көшіп кететін болса, үй бірден
мемлекеттің иелігіне өтеді. Қазақ «Көштен қалмау керек»
дейді. Көштен қалмау үшін əр адамның өзінің жекеменшік үйі

болуына ипотекалық несие бүгінгі таңда көмектесіп отыр.
Қазақстанда жақында Несие бюросы ашылмақ. Бұл бю-
рода əрбір несие алушының несие тарихы болады. Несиені
уақытында қайтарып тұрса, келесі несиені алған кезде банк-

тен оған есік ашылады. Банктер кез келген адамға несие бе-
руге қиналады. Осы күні танымайтын адамға қарыз бер-
мек түгілі, есігін де ашпайды. Банк, қаржы саласы, несие –
бұның бəрі, қарапайым тілмен айтқанда, қоғамның халыққа

көрсететін қызметінің бір түрі. Фабрика, зауыттар адамға
қажет заттарды шығаратын болса, оны қызмет деп атаймыз
да, ал қаржы саласы өз қызметін ұсынса «Бізден процент
сұрайды» деп өкпелейміз. Шын мəнінде олай емес. Барлығы

да халыққа көрсетілетін қызмет. Ипотекалық несие дегеніміз
жылжымайтын мүлікке ие болуға ашылған жол. Ал жылжы-
майтын мүлік келешекке кепілдік. Егер ертең адамдар жеке
шаруамен айналысатын болса, үйін кепілдікке қоюға бо-

лады. Тіпті алатын үйі өзіне əлі өтпей, ұзақ жылға несиеге
алынған болса, мысалы 5 жыл бойы несиені уақытылы төлеп
тұрса, «Мен жекеменшік шаруамен айналысқым келеді.
Менің кепілге қоятын затым жоқ, бірақ жақсы несие тари-

хым бар. Бес жыл бойы несиені уақытылы төлеп тұрмын»
десе, мұның өзі банкке өте керек мағлұмат болып саналады.
«Қазақстан ипотекалық компаниясы» несие бермейді. Ол не-
сиені өзінің əріптес банктері арқылы береді. Бүгінде 11 банкпен

шарт жасасқанбыз. Барлық облыс орталықтарында несие береміз.
Айта кететін жаңалықтың бірі – жақын күндерде «Қазақстанның
ипотекалық несиені сақтандыру қоры» жұмысын бастайды.
Қазірдің өзінде жұмысты бастауға «Альянс банкімен» келісім

жасалды. Банктер «Осы адамға несие береміз бе, жоқ па?» – деп
толқыған уақытта, «Қазақстанның ипотекалық сақтандыру қо-
ры» кепілдік береді. Қор құрудағы мақсат – банктер мен
адамдардың бір-біріне сенімін арттыру. Осы сенім арқылы

ипотекалық несие алатын адамдардың қатарын көбейту.
Адамдар 5 – 10 жылда үйін күрделі жөндеуден өткізгісі
келеді. Бірақ қазір бұрынғыдай əктеп, сырлап қоя салмайды.
Менің үнемі ойымда жүретін нəрсе шалғай аудандарда да

ипотекалық жүйе жұмыс жасап, олардың да тұрмыс-ахуалын
жақсарту. Қаладағыдай жағдай ауылда да болса. Елге барғанда
кішкентай ғана балалардың қыста шанамен су тасып жүргенін
көргенде жүрегім ауырады. От жағу, күл шығару, су тасу көбіне

балалардың мойнында. Ауыл мен қалада тұратын адамдардың
ешбір айырмашылығы жоқ. Олардың жағдайын теңестіру үшін
ең басты жұмысты, тұрғын үйден бастаған дұрыс. Ертең су-
ды ішінен жылытатын, дербес жылыту жүйесін жасау үшін

ауылдық жердегілерге де ипотека керек. Бірінші кезеңде қала-
да жүргізсек, келешекте бұл тəжірибені ауылда да пайдала-
нуымыз керек. Ауылда жағдайды жақсартуымыз əйелдердің,
балалардың жағдайын ойлағанымыз.

бағдарламасында «Мен əйел адам болғаннан кейін сөзімді
бөле бересің» деп қалдыңыз, менің білуімше, сіз талай жыл-
дан бері банк, қаржы саласында қызмет атқарып келесіз.
Кейде «əйел адам» деп аяқтан тарту, қақпайлау бола ма

осы? Жауапты қызметтерде əйелдердің санын көбейту
туралы əңгіме жиі айтылады. Бірақ жоғары қызметтегі
əйелдер саны өте аз деуге болады.

үлкен жұмыстарды істеу қиындау. Əңгіме əйелдердің сол жұ-
мысты білмеуінде я болмаса оны игеріп кетуінде емес, оның
көптеген себебі бар, қазақы тілмен айтқанда, көрпенің аста-
ры мен тысы сияқты нəрсе ғой ол. Мен өзі тік мінездімін. Ой-

ымдағыны сарт еткізіп айта салатыным бар. «Бар мен жоқ»
хабары жүріп жатқанда «Мені бүкіл Қазақстан тыңдап отыр
екен» деп ойлаған жоқпын. Реті келді, айтып салдым Ол –
менің мінез-құлқым. Ал жұмыс саласына келсек, бұл өте қиын

мəселе. Жұмысқа келгенде сен еркексің бе, əйелсің бе, бəрібір,
мəселе сенің осы саланы еркін меңгеріп, беріліп істегеніңде.
Қайсарлықпен. Əйел адамдар көп жағдайда қайсар емес.
Себебі, біздің менталитетімізде отбасында бірінші ер адам, со-

нан кейін əйел деп қалыптасқан, бізді кішкентайымыздан солай
тəрбиелеген. Көп жағдайда қызмет соңына түскен əйелдер не
тұрмыс құрмай қалады не ажырасып кетеді. Əйелдерде «Дұрыс
болмай қалса ұят болады» деген ұяңдық басым. 99 ойланып ба-

рып шешім қабылдайды. Өйткені, ол бəрін жүрекпен қабыл-
дайды. Əйел жүрегі нəзік. Ойланып барып шешім қабылдаған
дұрыс, бірақ мемлекеттік қызметтерде шегіншектеудің кей-
де зияны да болады. Уақыт пен қоғам қай уақытта кім қандай

жұмыс істейтінін табиғи електен өткізіп, өзі реттеп отырады.
Əйел мен еркектің үйде, қоғамда өз орны бар.

тады. Сол кезде «Қап, мынау дұрыс болмады-ау. Сол жерде
мен болсам бұл мəселені былай шешер едім» деген ой бола ма?

деп отырсыз ғой. Осы сұрақ 4 – 5 жыл бұрын қойылса, «Иə,
солай» дер едім, бірақ мен соңғы үш жылда осы ипотека са-
ласында жұмыс істеп келемін. Əлі жасасам деген жоспарым
көп. Бұл – мемлекеттік бағдарлама. Мені қазір «Жер жүзінде

ипотекада не жаңалық болып жатыр? Соның қайсысы бізге
қолайлы?» деген ойлар мазалайды. Елді осы жаңалықтармен
хабардар етіп отыру керек. «Банкте танысың жоқ болса, несие
ала алмайсың» деген пікірден арылуға тиіспіз. Менің осы жасқа

алып, тек қана сол дəрігерге қаралу керек. Басқа дəрігерге
барсаң ол сенің кешегің қандай болғанын білмейді. Сол сияқты
бір банкті таңдап алу керек. Сонда сенің де, банктің де сенімі
ұлғая түседі.

өзін жолы болғыш адаммын деп есептеуге болмайды. Адамды
алға жетелейтін – тек қана еңбек пен айналаңдағы адамдарды
жақсы көру.

ріне ауыр» деген сөз бар ғой, қиналасың, қуанасың, не болса
да өзің көрген дұрыс. Менің жасымда өз басымдағы жағдайды
анаған-мынаған айтып, мұңымды шаққаным ерсілеу, сондық-
тан қандай қиындықтан да өз ақыл-ойыңмен шыққан дұрыс

профессор. Агроуниверситетте қызмет істейді. Бір ұл, бір қызым
бар. Қызым киім тігумен айналысады, стилист. Ұлым өзімнің
жолымды таңдады, қаржыгер, банкир. Екі немерем бар.
Менің ойымша, бақыт деген бір ғана нəрседен тұрмауға тиіс.

Бақыттың өзі гармония сияқты. Барлық жағы бірдей жақсы бо-
лып тұрса, адам өзін тыныш сезінеді. Жақсылық та, еңбек те,
бала-шаға да бəрі қатар жүру керек.
Кейбір əйелдер «Жұмыста бастық болсам, мен үйде де

бастық болуым керек» деп ойлайды. Бұл – дұрыс емес. Адамның
отбасындағы орны қызметпен өлшенбейді. Ол – сенің сүйікті
жарың, жақсы көретін балаң, алтындай немерең. Олардың əр-
қайсысының өзінің орны бар.

сым екеуімізге көп нəрсе керек емес. Осы күні дүкенде бəрі
дайын тұр. Əкелесің де өйтіп-бүйтіп жасай саласың. Кітаптан
оқып, теледидардан көргенімді түртіп алып жүріп диеталық
тағамдарды істеп ішкенді ұнатамын.

қызым тігеді. Қызым «Əйел адам өзін əрқашан да жас сезінуі
керек» дейді. Сондықтан ортаға қарай бейімделіп киінуге кеңес
береді.

жылда еңбек демалысын алған жоқпын. «Биыл күзде Сары-
ағашқа барып демалу керек-ау» деп ойлап жүрмін. Əлемнің та-
лай мемлекетінде болдым. Бірақ өз елімізге жетер жер жоқ...
25 мамыр, 2004 жыл

ауруды сездіртпей операция жасау əдісі күнделікті қолда-
нылатын болды. Дегенмен «наркоздың адамға белгілі
бір мөлшерде зияны да бар» деп жатады. Осы мақсатта
қолданатын дəріні алмастыратын зияны аз дəріні қазақ-

стандық ғалымдар ойлап тапқанын естігенбіз. Сол дəрінің
«тағдыры» не болып жатыр?

Кандидаттық диссертация қорғағаннан кейін жетекшім – про-
фессор Д.В.Соколов (марқұм) Мəскеуге барып, тақырып алып
келді. Қаржы мəселесін шешіп қайтты. Зерттеу жұмыстарын
жүргізуге қарамағыма жеті адам берді. «Жаңа анальгетиктерді

синтездеп алу» тақырыбы бойынша жұмыс жасадық.
Операция жасаған уақытта жəне көптеген науқастардың қат-
ты ауруын сездіртпеу үшін пайдаланатын дəрілердің ішіндегі
жиі қолданылатыны – наркотикалық анальгетиктер, оның

ішінде – морфин. Бірақ оның нашар, адамға зиян қасиеттері
де баршылық. Ең басты кемшілігі – адамды есірткіге тəуелді
етіп тастайды. Қолданған кезде адамның тынысын тарылтады,
Қалдыбай ПІРƏЛИЕВ,

жүрегіне, нерв жүйелеріне, басқа да мүшелеріне кері əсерін
тигізеді. Сонда да алмастыратын дəрі болмаған соң бір ғасырдан
бері наркотикалық анальгетик – морфин пайдаланылып келеді.
Оның орнына басқа дəрі ойлап табу туралы дүние жүзінің

ғалымдары іздену үстінде болды. Просидол деп аталатын дəріні
біз 1984 жылы ойлап таптық. Жаңа дəріні ойлап табудың өзі
қиын. Ал оны өндіріске енгізу одан да күрделі жұмыс.
Просидолды Ресейдің химия-фармацевтика ғылыми-зерт-

теу институтымен бірге зерттедік. Дəріні тек 1994 жылы ғана
өндіріске енгізе бастадық. 90-жылдың басында өндіріске енгі-
зуге рұқсат алдық. Бұл кезде Одақ тарап, аумалы-төкпелі за-
ман болып тұрды. Сондықтан өндіріске енгізуге қаражат жоқ.

Денсаулық министрлігіне де, Үкіметке де бардық. Ешкім ақша
бермеді. Сол жылдары қалталы «жаңа қазақтар» пайда болды.
Біздің ауылда Əмзе Əкімжанов деген інішек бар еді. Ол – «Ақ
биік» фирмасының бас директоры. Бізге қаражат жағынан

сол жігіт көмектесті. Өндіріске енгізудің өзі бірнеше сатыдан
тұрады. Алғашқы шикізатты Теміртауда жасадық. Одан кейінгі
екі сатысын Ресейдің Саратов облысының Шихан ауылында
ұйымдастырдық. Қалған үш сатысын Мəскеуде шығардық.

Дəрі өте қиын жағдайда өндіріске енгізілді. Минскіде ампула
шығардық. Осының өзіне төрт-бес жыл уақыт кетті. Демеушіміз
«Көке, мен енді дəріңізді қаржыландыра алмаймын. Қанша
ақшам кетті. Өз ақшамды қайтарып алайын. Бұл өзі бір қиын

мəселе екен» деді. Біз келістік. Оның сонша жыл бізге қолдау
көрсеткеніне рақмет.
Қазір Мəскеудегі мемлекеттік органикалық химия жəне тех-
нология ғылыми-зерттеу институтының зауыты дəрінің ұнтағы

жəне буккалдық таблеткасын шығарып жатыр. Жеті жыл болды
солармен келісімшарт жасасқанбыз. Таблетка ретінде еріннің,
тілдің астына салады. Бір реттік шприцтің керегі жоқ. Проси-
дол дəрісін пайдаланғандарды зерттеп көргенде бірде-бір адам

əлі күнге дейін нашақорлыққа тəуелді болған жағдай кездескен
жоқ. Бұл дəрінің ең ұтымды тұсы да – осы. Дəрі шығып жа-
тыр, пайдаланылуда, қасиеті өте жақсы. Əсіресе, жаман ауру –
қатерлі ісік аурулары өте қатты асқынғанда адамды шыдатпай-

Субстанция – дəрілердің құрамындағы ауруға дауа болатын
негізгі зат. Фармацевтикалық зауыттар дəрілерді шығарып
жатыр. Шымкент, Павлодар, Алматыда бірнеше зауыт бар.
Таблетка, ампула, капсула жасайтын қымбат құрал-жабдықты

шетелден алып келеді де ауруға əсер етуші субстанцияны
Қытайдан сатып алады. Дайын субстанцияны пайдаланып та-
блетка, ампулаларды жасап шығарады. Қытай медицинасы да-
мып кеткен. Талай жылдық тарихы, тəжірибесі бар Ресейдегі

үлкен зауыттардың өзі қазір субстанцияларды Қытайдан ала-
ды. Өйткені арзанға түседі.

өндіріске енгізуге барлық күшімізді саламыз. Ол үшін ұлттық
инновациялық қорға бизнес-жоспар тапсыруымыз керек. Бұл
қорда қаржы бар. Бізге біраз уақыт, дайындық керек. Бизнес-
жоспар жасау да оңай шаруа емес. Тəжірибеміз жоқ. Кейбір

жеке фирмалар «бизнес-жоспар жасап берейік» дейді. Бірақ
олар көп қаржы сұрайды. Əрине, біздің дəрілердің бəрін
өзімізде шығарғымыз келеді. Үкіметтегілер «Индустриялдық-
инновациялық дамуды қолға аламыз» деп жатыр. Бюджетте

қаражат жетерлік. Бірте-бірте дəрілерді де өзімізде шығарудың
уақыты келер.

дəрілік өсімдіктерге бай. Бірақ оларды дұрыс кəдеге жаратып
жүрген жоқпыз. Елімізде өсетін өсімдіктердің барлығының
химиялық құрамы зерттелген. Бір айта кетерлік нəрсе – тек
қана біздің елде кездесетін өсімдіктер бар. Олардың химиялық

құрамы да зерттелу үстінде. Бірақ олардан қажет дəріні алып
оны медицинаға енгізу жолында көп жұмыстар жасауымыз
қажет. Академик Серғазы Əдекенов өсімдіктен қатерлі ісікке
қарсы арглабин деген дəріні ойлап тапты. Атап айтарлық

мұндай жұмыстар бар, жасалып жатыр. Үкімет еңбегімізді ба-
ғаламай отырған жоқ. Біздің жаңа дəрі ойлап тапқанымыз үшін

біздің əлеуметтік тұрмыс-ахуалымыз экономикалық жағ-
дайымызға сəйкес келмейтін сияқты. Бұның сыры неде?

сияқты. Себебі, Кеңестер Одағынан енші алуға тура келді.
Еншіге беретін ештеңе болмады, бұйырғанын алдық. Ол то-
қырауға ұласты. Сосын дүние жүзінің нарық көшіне ілесіп көр.
Кеше ғана Кенен Əзірбаевтың 120 жылдық тойына қатыстым.

Сонда 30 шақырымдық қашықтықта Аламан бəйге болды.
Бəйгеге небір суытылған аттарды қосты. Шынықтырған аттар-
дың өзі шыдамай сыртқа шығып қалып жатты. Нарықтық жүйе
де аламан бəйге сияқты. Нарықтық жүйеге кірдік те кеттік.

«Экономика қиын болып жатыр» дейміз тағы. Ол үшін «суы-
тылып», дайындалу керек еді. Міне, қазір бізді бəйгеге қосуға
болады. Жылдан-жылға ұлттық табыс, өндіріс өсуде. Белгілі
деңгейде жақсы жағдайға жеттік. Президентіміз Н.Назарбаев

Оразəлі СƏБДЕН,
академик:

биылғы халыққа Жолдауында əлеуметтік салаға назар ауда-
рып, халықтың əл-ауқатын жақсартуға тапсырмалар берді.
Осыған орай əлеуметтік-экономикалық норматив болуы қажет.
Бұл – экономиканың өсуіне байланысты əр адамға берілетін

жеңілдіктер. Мысалы, көп балалы аналарға, зейнеткерлер-
ге, білім, денсаулық саласы қызметкерлеріне, тұрмысы на-
шар отбасыларға. Бізде қалай? Титтей береді де, алдап қояды.
Əлеуметтік-экономикалық нормативті бекітіп, заң жүзінде

қадағаласа, сонда ғана нақты көмектің нəтижесін сезе ала-
мыз. Міне, сол кезде адамдар ел экономикасының өсуіне бай-
ланысты өз тұрмысының да дұрысталатынын біледі. Əр адам
экономиканың көтерілуіне өз септігін тигізеді. Біз енді ғана

əлеуметтік салаға бет бұра бастадық. Соның айқын дəлелі –
Тұрғын үй бағдарламасына қатысты.

сарапшылары «Экономикалық даму жағынан: ұлттық табыстың
өсуі, макроэкономикалық саясат, инфлияция, тағы басқа көр-
сеткіштерді есептеп келгенде Қазақстан ТМД елдері ішінде
алда келе жатқан мемлекет» деп отыр. Бұл сарапшылардың

пікірі дұрыс. Сонымен қатар «XXІ ғасыр – Қытайдың ғасыры»
дейді. Қытай ұлттық табыс, өсу, реформа, тұрақтылық жағынан
ең алда келе жатқан мемлекет екені дəлелденіп отыр. «Ілесе
аламыз ба?» деген мəселе тұрғысынан келгенде айтарым –

біз біраз сала бойынша Қытайға ілесуіміз керек. Екі алпау-
ыт қасымызда болып тұр ғой, бірі – Ресей, екіншісі – Қытай.
Міне, осы екі үлкен мемлекеттің экономикасынан біз қалып
қоймауымыз керек. «Қазақта өз қадірін білмеген өзгенің қаді-

рін қайдан білсін?» деген сөз бар. Егер экономикамыз ешкімге
тəуелсіз жақсы өсіп жатса, қасыңдағы мемлекет алпауыт болса
да санасады. Ал кейбір іргелес, бұрыннан аралас-құралас мем-
лекеттерді алайық, экономикалық реформа жағынан өте төмен

триялдық-инновациялық бағдарламаның іске асуына өз
көзқарасыңызды білдірсеңіз.

өте дұрыс, дер кезінде қолға алды деп ойлаймын. Бірақ ол тек
айтылып қалмау керек. Кезінде «ДиП-200» деген станок болған.
Ол «Догнать и перегнать» дегенді білдіреді. Сол идеяға бүкіл
конструктор, технологтарымыз жұмыс істеді. Міне, қазір сон-

дай жаңа идеяларды көтеруіміз керек. Шетелдік компанияларға
да «Өндіріске жаңа технологияларды жасап, енгізіңдер» деп
талап қоюымыз қажет. Бұған өзіміздің ғалымдар атсалысуы
тиіс. Жаңа технологияны қашанғы шетелден тасимыз? Аннан-

мұннан жаңа технологияны, талантты кадрлерді сатып ала
беретін біз Америка емеспіз ғой. Өзіміз өндірмей, өзіміз жаңа
технология жасамай өспейміз.
Индустриялдық-инновациялық технология туралы айтқан-

да мен бір-екі мəселені баса айтқым келеді. Экономика мем-
лекеттің ішкі өнімі жақсы өскен уақытта жəне сыртқы сау-
да байланысы өте жоғары деңгейде болса ғана тиімді бола-
ды. Қазақстанда интернет-технологияны тезірек дамытуды

қолға алу керек. Мысалы, Алматы, Астана, Қарағанды сияқты
өндірісі дамыған жерлерде электронды сауда алаңын ашып,
жаңалықтарды енгізу керек. Біріншіден, біз өзімізді шетелдік
əріптестерге таныстырамыз, екіншіден, қарым-қатынас, сауда-

саттық жасаймыз. Бұған қоса халықаралық интернет бир-
жасына да қосыла береміз. Электронды бизнесті қатты да-
мытуымыз керек. Ол да ғылымның алдыңғы шебінің біреуі.
Электронды бизнесті біздегі дамыған салалар мұнай-газ, түр-

лі-түсті металлургия салаларынан бастауымыз керек. Сонда
ғана дүниежүзілік стандартқа лайық тауар шығара аламыз. Дү-
ниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) тұр қайта-қайта есік қағып.
Менде мынадай бір жаңа идея бар: кім өндіріске жаңа тех-

нология, ноу-хау жасап енгізсе, соған стимул болу керек. Са-
лықтан, инвестициядан жеңілдік бола ма, мүмкін Үкімет не-
сие берер, осының жолдарын ойластыру қажет. Олардың да
еңбегін бағалау керек қой. Қазір қай өндірісте жаңа технология

министрлерге «Сіздің салада жаңа технологиялар көп болса,
онда сіздің жұмысты жақсы ұйымдастырғаныңыз, басқару
менеджментіңіз биік деңгейде болғаны» деп бағалау қажет.

сыңайлымыз. Жақында Астанада өткен Еуразиялық эко-
номикалық қоғамдастықтың (ЕурАзЭҚ) мəжілісінде де
осы мəселеге баса көңіл бөлінді.

нəрсе бар. «Қызды кім айттырмайды, қымызды кім ішпейді»
деген қазақтың сөзі. Қазір бəрі «құда түсіп» жатыр. ДСҰ-дан,
т.б. Ал қайсысы «үйленетінін» Құдай білсін? Қазақша айтқанда
бəрі құда түсуге құмар. Қазақы құдалықта берген жақ та, алған

жақ та ұтады. Өйткені, жастар бақытты болуы керек. Ал ДСҰ-
ға өту үшін кім қанша алады, кім қанша береді? Ұтылып қалмау
керек. Əңгіме сонда. Мұның айырмашылығы сол. Бұл жерде
«асықпау керек» деген сөзді айтуға болмайды. Асығу керек

деуге де болмайды. Асыққан мемлекеттер де, асықпаған мем-
лекеттер де бар. Мен айтар едім бұл жерде: асықпай, тезірек
жұмыс жасауға тиіспіз. Ұтысымыз бен ұтылысымызды зерде-
леу керек. Түбі ДСҰ-ға кіруді қолдаймын. Мұның бірінші са-

тысы ретінде ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттермен тəжірибе жа-
сап көру керек. Оларда не бар, бізде ше? Соны зерттеу керек.
Бір сөзбен айтқанда ДСҰ-ға кірген дұрыс, бірақ алдымен оған
дəйекті дайындалған жөн. Кейбір салада жақсы болғанмен,

ауыл шаруашылығы жағынан ұяттылаумыз. Сол қателігіміздің
орнын толтыру қажет.

мыз» деп қалдыңыз. Сол ауыл жағдайын көтеру үшін ат
қойып, айдар тағып үш жылды арнадық. Əне-міне деген-
ше оның да бір жарым жылы өтті. Сол бір жарым жылда
ауыз толтырып айтатын не бітірдік? Нені бітіре алмай жа-

басымдық берілуі өте дұрыс. Осы уақытта ауылға жыл сайын
бюджеттен қомақты қаржы бөлініп жатыр. Өкінішке қарай
Парламентте қаралған уақытта кейбір қаржылардың іске аспай

жатқаны да айтылып қалуда. Ауыл деген біздің түбіріміз. Сон-
дықтан үш жылда ауылды көтере салып, басқа салаға ауыса са-
лады деген ұғым болмауға тиіс. Менің ойымша, ауылымызды
өмір бойы көтеруіміз керек. Бұл – бір. Екінші, өзіңіз айтып отыр-

сыз, ауылды көтеру үшін атқарылуға тиіс істерді 100 пайыз деп
алсақ, оның бір он-ақ пайызы істелген шығар. Шындықты айту
керек қой. Сондықтан ауылды дамыту бағдарламасы бес-он
жыл деп айтпаймын, үнемі басымдылықта тұруға тиіс.

Ауылды жандандыру ең өзекті мəселе. Бұл ауыл шаруашы-
лығы өндірісін өркендету арқылы ғана жүзеге асады. Ауылды
көтеру үшін бəрін ауылдан шығару керек деген ойдан аулақпын.
Басқа жаққа тəуелді болмайтын негізгі тауарларды шығару

қажет те, кейбір тауарларды сырттан əкелуге болады. Ауыл
өндірісі өркендесе, ауылдағы барлық сала да дамиды. Бұрын
біз май, сүт, етті ғана емес, барлық қажеттіліктерді ауылдан
қалаға тасыдық. Сонда ауыл өте бай сияқты болып көрінетін.

Соны қайтаратын уақыт келді. Мынадай жақсы идея бар: Ау-
ылдан шыққан азаматтар əрқайсысы өз ауылына көмектессін.
Бірі – қаржылай, бірі – рухани жағынан. Əр салада. Əркім өз
шамасына қарай, қолынан келгенше.

Мысалы ауылды, ауданды дамыту қорын құрайық. Оның
тең төрағасы болсын. Бір жағынан заңды жүйе, екіншіден,
нақты көмек болады. Қордың қаржысын ауданға керекті ең
өзекті мəселеге бөліп отырса. Өйткені, халықта үлкен резерв

лінді, бірақ сол əлі толық игерілмей жатыр» деп айтып
қалдыңыз. Жақын арада Парламентте де бөлінген қаржы
тиісті мақсатқа жұмсалмай жатқандығы туралы əңгіме ай-
тылып жатты. Неге біз осы барды ұқсата алмаймыз?

жерде əңгіме таза жұмыс істемей: «Осыны пайдаланып, жы-
рып алайын» деген бюрократтар туралы болып тұр. Оны бір
сөзбен айтқанда коррупция дейді. Бұл бүкіл жүйені алды. Қа-
терлі ісікпен күресу қандай қиын болса, коррупциямен күресу

Пара алмайтын мекеме тауып берші маған. Егер бар болса,
соны үлгі етіп жұрттың бəріне жария етейік. Қазір экономи-
каны былай қойып, əлеуметтік саланың өзінде жағдай солай
болып тұр. Мысалы, мектепті тұрғызуға немесе жөндеуден

өткізуге тендер жасалады. Өкінішке орай ұтқан да, ұтылған да
ақша береді. Көп берген өтеді немесе аз берсе де жоғары жақта
көкесі бар жеңіп кетеді. Бұл не деген сұмдық! Ал сіз «Неге
ауылға, басқаға ақша жетпейді?» дейсіз. Мұндай жүйеде қалай

біз шағын кəсіпкерлікті дамытамыз? Дамыған мемлекеттерде
жылдық табыстың 50 – 60 пайызы шағын кəсіпкерліктен түседі.
Халықтың 70 – 80 пайызы осы салада жұмыспен қамтамасыз
етіледі. Ал бізде қалай? Бір шағын кəсіпорын ашылса қанша

тексеру органдары жалаңдап жетіп келеді. Ел экономикасын
өркендету үшін, ел сенімінен шығу үшін коррупциямен күресті
күшейту керек.

лымызды тиімді пайдаланбай, халыққа жеткізбей, халық соның
игілігін көрмей біз дамыған, өркениетті, демократиялық мем-
лекет бола алмаймыз. Дүние жүзі Ұлы көшінен қалып қоймау
керек. Ол көштен енді бір қалып қойсақ, қайта ілесе алмауы-

мыз мүмкін. Бұл – қоғамды, халықты, бүгін мен болашақты
біріктіретін идея. Ал ұлттық идея қандай бағыттарда жүруі
тиіс? Біріншіден, демократиялық саяси жүйе болу керек. Екін-
шіден, əр адамға жақсы өмір деңгейін жасау. Үшінші тарихи-

мəдени, ұлттық рухымызды, құндылығымызды сақтау, дамыту.
Қазақстан экономикалық тəуелсіздікке көп ұзамай жету керек.
Біз əлі экономикалық жағынан тəуелсіздікке жеткен жоқпыз.
Бүкіл күшті осыған салған жөн. Сонда ғана əр адамға жақсы

тұрмыс, өмір болады. Индустриялдық-инновациялық бағдар-
лама, ауылды, өндірісті дамыту, тағы басқа да іс-шаралар бізді
экономикалық тəуелсіздікке алып шығуы қажет. Біздің алға
қойған мақсатымыз осы болуы керек. Ұлттық идеяны ше-

ше отырып, түбегейлі мəселенің бірі ретінде экономика-
лық тəуелсіздікке жету үшін бүкіл күш-жігердің бəрін соған

жұмсауға тиіспіз. Тағы да айтамын: коррупция осылай дами
беретін болса, біз оған жете алмаймыз. Мұнайымызды, жер
байлықтарымызды сатып жеп, соған мəз болып отыра береміз.
Дүниежүзілік тоқырау болған жағдайда біздің дайындаған

базамыз болмай, өз өндірісіміз дамымай қалады. Ал өндіріс
дамымаған жағдайда бəрі бекер, əп-сəтте ұлы көштен қалып
қоюымыз мүмкін...
29 маусым, 2004 жыл

мін. Мамандығым – бухгалтерлік есеп жəне аудит. Одан кейін
отыз төрт жасымда Қазақ мемлекеттік заң университетінің
күндізгі бөліміне оқуға түсіп, бітіріп шықтым. Екінші мамандық
алу себебім: қажеттіліктен туындады. Оған дейін мен өзім

жұмыс істеген кəсіпорындардың өкілі ретінде түрлі соттарға
қатысып жүрдім. Қазіргі уақытта кəсіпкерлікпен айналысатын
адамға заңды білу, тіпті, қажет. Өз құқығын білу жəне өзін қор-
ғау үшін. Жұмыс бабына байланысты кей кезде көптеген сот

процестері де болып тұрады. Тіпті, керек десеңіз, ар-намысты
қорғауға тура келетін кездер бар жəне болған. Заңгер – біздің
қоғамның дамуында өте керек мамандықтардың бірі. Адамға
білгеннің, үйренгеннің еш артықтығы жоқ. Жеті жылдай

кəсіпкерлікпен айналыса жүріп аудитор да болып істедім.
Біліктілік куəлігі бар аудитормын. Көптеген кəсіпорындардың,
мекемелердің бухгалтерлік есебін қалпына келтіруге қатыс-
тым. Осы мамандықтар кəсіпкерлікке де жол ашып отыр. Адам

жұмыс істей бастағаннан кейін өзінің деңгейі қандай, неге
Нұртай САБИЛЬЯНОВ,
кəсіпкер:

бейім екенін біледі. Театр киім ілгіштен басталатын болса, мен
айтар едім, кəсіпорын мен мекемелер ең бірінші бухгалтерлік
есептен бастау керек. Өйткені, бухгалтерлік есепте тəртіп бол-
майынша ол кəсіпорынның жұмысы дұрыс жүрмейді. Салық

төлеуде, басқа да мəселелерде қиындықтар алдыңнан шыға
береді.

қалу үшін бе, əлде «Өле жегенше, бөле же» деген қағида ма?
Кейбір «Атымтай жомарттар» белгілі бір билікке, деңгейге
жетіп алған соң, меценаттықты ұмытады. Ал сіз соңғы
жылдары үздіксіз демеушілік жасап келесіз. «Байлығым

сіздер ме, оны өздеріңіз білесіздер. Мəселе байлықта, ақшада
емес, қолда бар болса, қоғамның дамуына үлесімізді қосып,
жас таланттарды көтеруге, өнерді, мəдениетті қолдауға қаржы
бөліп, елге сəл де болса қолғабыс жасасақ несі айып? Ең ал-

ғашқы демеушілік жасағаным əлі есімде. 1992 жылы Жастар
комитеті жанынан Желтоқсан қоры құрылған. Өзімнің алған 1
мың рубль сыйақымды сол қорға тапсырғанмын. Содан кейін
əрі қарай жалғасып кете берді. Атымызды шығарып, атақ алай-

ық деген мақсат жоқ бізде. «Билікке, бір деңгейге жеткенде ме-
ценаттық ұмытылады» дегенге өз басым сенбеймін. Өйткені ол
қалыптасқан жағдай. Бар болып тұрса, қолдан берген, елмен
бөліскен жақсы. Қолдағы бардан қазақтың бір баласына бө-

ліп берсек, бір таланттың көзін ашсақ, оның өзі қоғамға қосқан
үлес. Айтысқа, ауылға, мектептерге, түрлі мəдени шараларға
қаншама көмек беріліп жатыр. Оның бəрін тізіп жатудың қажеті
жоқ. Меценаттық шын көңілмен істелетін нəрсе. Маған хат көп

келеді. Жүз хат келсе, соның тоқсан тоғызы демеушілікке бай-
ланысты. Кейбіреулер рас шын мұқтаж. Менің жасап жүргенім
мəдениетті, өнерді, тіпті, əлеуметтік жағынан аз қамтылған
жандарды бір жағынан қолдау болса, екіншіден, өсіп келе

жатқан жастарға үлгі-өнеге көрсету. Айтысқа, балалар үйіне,
өнер, мəдениетке орнымен, ретімен қолдау көрсетіп тұратыным
рас. Бірақ «Байлығым таусылып қалады, ертең менде түк қал-

майды» деп ойламаппын. Шамам келгенше көмектесемін. Ең
басты қағида – ар мен адамгершілік.

мінің арқасы. Іскерлікке, байлыққа жетем деген адам біреудің
ала жібін аттамай, біреуге жамандық ойламауы керек. Екінші –
өзін қай жерде болса да ұстай біліп, бір қалыпта, адал жолмен
жүріп-тұру. Тіпті, біреуге көмегің тимес, сұрап келгеннің бəріне

пы отандық өнеркəсіпті көтеруге басты кедергі не? Неге
өндірушінің жолы ауыр?

кəсіпкерлікті дамытып келеміз. Жасыратыны жоқ, үш-төрт
кəсіпорында үлесім бар. Біреуі жақсы жұмыс істеп тұр, енді
бірі орташа. Кəсіпорындарды іске қосу арқылы жаңа жұмыс
орны ашылды. Мемлекетке салық төленуде.

Жалпы отандық өнеркəсіпті көтеруге басты кедергі – банк-
терден айналымға ақша алудың қиындығы, несие өсімінің тым
жоғары екендігі, бұл – бір. Екінші – жоғары білімді маман-
дар жетіспеушілігі. Үшіншіден, кəсіпорын немесе мекемені

құрған құрылтайшылар мен акционерлер арасында пайданы
бөлісуге келгенде келіспеушіліктер болады. Жалпы басты
мəселе – жауапкершілікте. Оған алған несиені уақытында
қайтару, салықты заңға сəйкес төлеу, жұмысшыларға дер кезін-

де еңбекақысын беру мəселелерін айтуға болады. Ауылдағы
кəсіпкерлерде де жауапкершілік болуы керек. Ауыл өзін-өзі
асырайтын болса, міне, бұл экономикаға қосылған үлкен үлес.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін шаруа қожалықта-

рына, кəсіпкерлерге мемлекет тарапынан техника, жанар-
жағармай, тағы басқа да қажеттіліктерге жеңілдік жасалуы ке-
рек. Сосын өнім сапасына көңіл аудару. Бəсекелестікті дамыта
отырып, монополияны шектеу.

лер айтылып қалуда. Кəсіпкер əрі заңгер ретінде айтыңызшы,
біздегі бар заңдар бизнеспен айналысуға қолайлы ма?

дарға қолайлы. Дегенмен оны жыл сайын қарап, уақыт тала-
бына сай, қажет болса, өзгерістер мен толықтырулар енгізіп
отыруымыз керек. Бұл ешқашан да кері əсерін тигізбейді. Мы-
салы, Салық кодексіне өзгерістер енгізілсе, ол келесі жылдың

1 қаңтарынан бастап өз күшіне енеді. Оған дейін кəсіпкерлер
де қалыптасып, үйренеді. Уақыт талабына, экономикаға,
мемлекеттік дамуымызға байланысты əлі талай өзгерістер
енгізіледі. Салық төлеп отырған кəсіпорындарды біз əрқашан

қолдауымыз қажет. Кəсіпорындарды сол жерде кім басшы бо-
лып отырғанына қарап емес, бюджетке қанша салық төлеп
жатқанына қарап бағалауымыз керек.

Биыл «Отан» партиясына мүше болып қабылдандым. Партияға
өту белгілі бір қажеттіліктен туды деуге болмайды, əрбір
адам қандай партияға мүше болғысы келеді, өз еркі. Партия
төрағасының міндетін атқарушы, қазіргі орынбасары Амангелді

Ермегияев ұлтқа, өнерге жанашыр іскер адам. Бірге айтыс өне-
ріне демеуші болып жүрдік. Жақын араластық, білістік. Менің
партияға қабылдануым осындай ұлт болашағын ойлайтын аза-
маттармен «Бір жағадан бас, бір жеңнен қол» шығарып жұмыс

істейік деген шешім. Елге, жерге деген құрметіңді бос сөзбен
емес, нағыз іспен көрсеткен мақұл.

болдыңыз. Сайлауға тағы санаулы уақыт қалды. Тағы да
ұмтылыс жасап көресіз бе?

ға құқылы. Ерікті. Екіншіден, мен, мысалы, бұған дейін үш рет
сайлауға түстім. Мен жеңілгенімді мойындаған адаммын. Ал
биылғы сайлауды, аманшылық болса, көре жатармыз. Сайлау
болатын кезде мен де спортшы секілдімін. Спортшылар да

тығу жасап, ширығып дайындалады. Арада 10 жыл өтті. Ол
аз уақыт емес. Бұл уақытта кімнің кім екенін білуге болады.
Өмірлік тəжірибе жинақтайсың. Қанша адаммен етене аралас-
тым. Маған адам өзін-өзі білу үшін де сайлауға қатысуға тиіс

сияқты. Ең бастысы – қадір-қасиетімізді кетірмеуіміз керек,
береке-бірлік қажет.

мен мемлекет тарапынан марапаттау, атақ-даңқ дегенге
қалай қарайсыз?

ғымен «Шапағат» медалі берілді. Сол кезде Елбасының са-
райына бірінші рет кірдім. Мен ешкімге барып «Маған осын-
дай атақ бер» деген емеспін. Бұл менің өмірімдегі бірінші
мемлекеттік марапаттау. Əрине, мемлекет басшысы еңбегіңді

бағалап, марапаттап жатса үлкен қуаныш қой. Алғыстан басқа
айтарым жоқ. Əрі бұрынғыдан да жауапкершілікті сезіне түседі
екенсің.

стан Ұлттық арнасындағы «Ақжүніс», биыл «Əн мен əнші»
бағдарламасынан бір топ əншімен туған жеріңізге барғаны-
ңызды теледидардан көріп қалдық. «Туған жерінде мəде-
ниет үйін салып беріпті» дегенді де естиміз.

барып концерт қойып жатқан жоқ. Өйткені көбінесе қаржы
мəселесі бөгет болады. Ауылдағылар өнер адамдарын тек те-
ледидардан ғана көріп, радиодан тыңдайды. Əншілерді жүзбе-
жүз көріп, олардың əнін тыңдағанның өзі, əсіресе, жастар үшін

үлкен сабақ. Рас, жақында «Қазақстан» Ұлттық арнасының
ұсынысымен, оның ішінде «Əн мен əнші» бағдарламасындағы
жігіттермен бірлесе отырып, Шығыс Қазақстан облысының
Аягөз, Жарма, Үржар аудандарын аралап қайттық. Бұл – елді

рухани қолдау. Сегіз əнші барды, соның жетеуі бұл өңірге
бірінші рет барыпты. Елмен, жермен танысты.

Өнерге жақындығымыз содан да болар. Қазір кішкене қалтасы
бар, елге көрініп жүрген азаматтар аяқ астынан əнші болып,
клип түсіріп жатыр. Менің ондай əдетім жоқ. Дос-жаранның,
туған-туыстың арасында аздап əн айтып, домбыра тартатыным

бар. Бірақ əуені келсе де, келмесе де, елдің алдына шығып алып
əн айтайын деген ойым жоқ. Өнердің қадірін түсіруге болмай-
ды Əркім өз ісімен айналысуы керек.

Салихты айтқым келеді. Ол кісі Ұлы Отан соғысының жəне
еңбек ардагері. Анам Қасенхан осыдан он төрт жыл бұрын дү-
ниеден озды. Отбасында тоғыз бала болдық. Мен – алтыншы-
сымын. Ал келіншегімнің аты – Нұрсəуле. Екі ұлымыз бар.

жан емеспін. Жұмыстан қол қалт ете қалған жағдайда отба-
сыммен бірге ауылға немесе өз еліміздегі демалыс орындары-
на барамыз. Менің ұстанымым – шетелдің топырағына ақша
шашқаннан гөрі, өз еліміздің демалыс орындарын қолдау. Дем-

аламын деген адамға əсем табиғат, көрікті жер өзімізде де
жетерлік. Қыс мезгілінде Шымбұлақта – шаңғы, Медеуде –
коньки тепкенді ұнатамын. Байлық, билік жақсы шығар, бірақ
денсаулық бірінші кезекте тұруы керек.

көтерсек» деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жүрген
жанның бірісіз. Дегенмен сіздердің ашқан жаңалықтары-
ңыздың «қызығын» ресейліктер көріп отырған сияқты.

жұмысы жүрмей тұрған кірпіш зауытын қайта іске қостық.
Зауыттың басшылары бар жұмысшыларын жинап алып: «Міне,
қараңдар, қаншама жыл киевтіктер, мəскеуліктер, харковьтық-
тар əрекет жасап, ештеңе шығара алмаған зауытты қазақтар,

Қазақстанның Сəулет-құрылыс академиясы екі аптада аяғынан
тік тұрғызды. Зауытты тұтас жаңа технологиямен жұмыс істеу-
ге көшірді» деді. Олар кірпішті күлден жасап отыр. Оның ал-
дында 180-200 шақырымнан топырақ тасып, кірпіш құйып кел-

ген. Ол шикізат алыстан тасылған соң қымбатқа түседі, ал күл
қосайын десе, дұрыстап жаға алмайды. Одан ойдағыдай кірпіш
шықпайды. Өйткені оның отыны көп жанып, кірпіш күйіп ке-
теді. Сөйтіп, əуре-сарсаңға түсіп, бастары қатып отырғанда

екі шəкіртімді алып мен бардым. Солардың бəрін қалпына
келтіріп, екі аптаның ішінде жаңа кірпіш шығарып бердік.
Самарқан САЙБОЛАТОВ,
Технология, құрылыс бағалау

жəне сапаны басқару
университетінің ректоры:

Əрине, олардың таңданысында шек болған жоқ. Екі машина
бергеніне мəз болып, біз де ауылға қайтыппыз. Сөйтсек, зауыт-
та өз үлесіміз болуы керек екен. Зауытта ең құрығанда 3 пайыз
үлесім болса, қазір мен миллионер болып отырады екенмін.

Кезінде оны кім ойлапты? Қойшы, несін айтасың, ең бастысы
біз оларды мойындатқанымызды айтсайшы.

бұрмай отырғаны қалай? Сонда бұл жаңалықты өзімізде
пайдаланып отырған кəсіпорын болмағаны ма?

1988 жылы Ақсу зауытында іске қосқанбыз. Кеңес Одағы
тарағанша зауыт кірпіштерді, тастарды шығарып тұрды. Зауыт-
тың кірпіш, тастары мемлекеттік маңызды ғимараттарды, ес-
керткіштерді қайта қалпына келтіруге пайдаланылатын. Үлкен

сəулетті үйлердің барлығы біздің кірпіштен салынатын. Сырты
жылтыр, түсі əдемі, жай кірпіштен де қызғылтым, өңді кірпіш
шығады. Сондай кірпіштерді қазір Ресейден əрбір данасын 50 –
55 теңгеден тасып жатыр. Рас, еңбегіміз бағаланбай жатқан

жоқ, 2003 жылы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағын
берді. Бұл кірпіш Болгарияда сынақтан өткен, Мəскеуде де
үлкен абыройға ие болды. Мəскеуде «Стройиздат» дейтін жур-
нал бар. Сол журналға қайта-қайта шығарды. Журналдан оқып

бөлініп отырғанын айтамын. Сіздердің кірпіштеріңізге де-
ген сұраныстың нағыз артатын тұсы – қазір. Сонда бұл
іспен тек Ақсу зауыты ғана айналысып жатыр ма?

мен қамтимыз» деп жатқан осы кезде сіздерге ешқандай
ұсыныс түскен жоқ па? Қазақстанда күл жоқ деп айта ал-
маймыз.

шы, бір жүйрік болып сайланады. Астананы салар кезде біз де
үміттеніп отырдық. Бірақ нарық заманында, қазіргі бизнесмен –
бұрынғы алыпсатарлардың қолдары жүріп кетті. Олар кірпішті
зауыттан шығарғаннан сатып алып, оның үстіне үстеме қосып,

пайдасын көрді. Тіпті мына Боралдайдың кірпіш зауытының
өнімін 8 теңгеден алып, 17 теңгеден Астанаға алып барды.
Басқа да үгітіліп жатқан кірпіштерді құрылысқа пайдаланып
келеді. Өйткені алыпсатарларға бəрібір, неғұрлым арзан болса

болғаны. Астананың қасында кірпіш, силикат зауыттары бар,
солардың жұмысын жандандыру жайлы ешкім бас қатырған
жоқ. Сол маңда кірпіш жасауға қажетті күл де көп. Атағымыз
бар, Құдайға шүкір, «Сайболатов деген бар аты мұқым əлемге

белгілі» деп жатады, бірақ бізбен санасып жатқан ешкім жоқ.
Шақырып алып, құрылыстың жағдайын ақылдасуға болады
ғой, білгенімізді айтар едік. Сонау Түркиядан əкелу керек пе,
кірпішті? Біз, тіпті тасқа дейін əкелдік қой сол жақтан. Қазір

де кеш емес, ақша бөліп, зауыт салдыруға болады. Зауыт
түпкілікті өндіріс орны болып қалар еді. Оған бізде топырақ
та, күл де бар. Əрине, сапалы топырақтар азайған қазір. Тұзы
шығып кетеді. Сол сапалы топырақты қоспа ретінде күлге

қосамыз. Павлодар – Екібастұз отын энергетика кешенін
толық іске қосқан уақытта бізде жылына 57 миллион тонна
күл лақтырылады. Əрбір ГРЭС-тің өзі жылына бес, кемінде 3
миллион тонна күл шығарады. Ал жылына 57 миллион тонна

күл лақтырылатын болса, онда не болдық? Сол күлдің ішінде
энергетиктердің жаға алмаған қаншама отыны да кетіп жатыр.
Сол отынды біз қолдан жағар едік. Мысалы, əрбір мың кірпішке
240 келі көмір кетеді, ол көмірді сатып алу керек, оның тасы-

малы бар, сосын ұнтақтап, жақсылап араластыру керек. Бол-
маса бір жері күйіп, бір жері «піспей» қалады. Оның бəрі үшін
құрал-жабдық, ал сол құрал-жабдықтың өзіне ерекше күтім
қажет. Маман керек. Ал күл дегенің дайын шикізат. Ол сусып

тұратын зат, сондықтан кірпіш жасалғанда топырақ қосылады.
Күйдіргеннен кейін қай кірпіштен артық болмаса кем емес. Рас,
бізге «зауыт салайық, бірлесіп жұмыс жасайық» деп келетіндер

да өткізбейді. Жаңа айтып отырған қуыстар да солай. Мұндай
кірпіштен салынған үй қыста жылы, жазда салқын болады.

рін жинап, кəдеге жаратып, кірпіш шығаратын болсақ, біз
экологиялық жағынан да ұтылмаймыз ғой.

лердің барлығын басып жатыр. Қаншама жер күлден тазарар
еді.
17 ақпан, 2005 жыл

рация еліміздегі отандық өндіріспен айналысатын компа-
нияның бірі. Жалпы, осы салада жұмыс жасап жүрген кəсіп-
кер ретінде айтыңызшы, өнім өндіруге бізде қаншалықты
(заң, өнімді сату т.б. жағынан) мүмкіндік бар?

құрылыс, энергетика, теміржол, тағы басқа да көп салаларда
жұмыс жасаймыз.
Заң жағынан, əрине, бұдан ертерек уақытқа қарағанда біраз
жеңілдіктер енгізілді. Бірақ əлі де аз. Қай салада болсын, жұмыс

басталмай тұрып, табыс салығын, жинақтаушы зейнетақы
қорына, əлеуметтік салым төлейсіз. Егер инвестициялық жоба
болса, онда бес жыл жеңілдік беріледі. Бірақ бұл бəріне ортақ
жеңілдік емес. Рас, қазір «зауыт жұмыс істегеннен бастап» деп

түзеп жатыр. Бұрын зауыт тұрғызылмай жатып бес жылдың
есебінен жыл саналып кететін. Егер зауытты салуға екі жыл
мерзім кетсе, ар жағындағы үш жыл жылдам өте шығатын
уақыт. Ол мерзімде шетелдік рынокқа кіріп үлгере алмайсың.

Бауыржан ОСПАНОВ,
«ТSС group» корпорациясының
президенті, кəсіпкер:

Қазақстанда қандай əлемдік деңгейдегі тауар шықса да, ба-
ғасы төмен болса да, оның маркасы жоқ. Сондықтан шетелдің
рыногына кіру өте қиын. Қазақстаннан шыққан өнім дегенді
естісе, шынын айту керек, бəрі қорқады. Бұл – біздің басымыз-

лятор шығарып жатырмыз, сапасы шет елдікінен артық болма-
са кем емес, ал бағасы үш есе төмен. Бірақ соны сату үшін көп
қиындықтар көрдік. Дегенмен жарнама жасағанның арқасында
2004 жылдың аяғында үстіміздегі жыл үшін бүкіл өнімге

шетелдіктермен келісімшарт жасасып қойдық. Олардың ара-
сында Ресей, Қытай, Иран, басқа да ТМД мемлекеттері бар.
Сіз «Қытайға дайын өнім саттық» дегенді осы уақытқа дейін
естідіңіз бе? Бірақ мұндай мүмкіндікке қол жеткізу үшін біз

үлкен шығындарға бардық. Мысалы, Ресейде «Бумер-2» де-
ген фильм түсіріліп жатыр. Соған да демеуші болдық, ал ол
дегеніңіз – үлкен ақша. Жобалық қуатымыз бойынша біз жы-
лына 3 миллион аккумулятор шығара алатын болсақ, бүгінгі

күнде 700 мыңға жеттік. Өнім көлемін арттыруға əлі алды-
мызда мүмкіндік көп. Бұдан шығатын қорытынды: отандық
өндіріс орындары аяғынан тұрғанша оның өнімдерін шетел-
дерде сатуға жеңілдік керек.

тез бейімделіп кетті де, енді бірі былайша айтқанда, «ойын-
нан» шығып қалды. Осы салаға мықтап ден қойып, жұмыс-
ты жүргізу үшін бірінші не керек?

бірден ілесіп кету үшін басқа мемлекеттердегідей жағдай бізде
де болуы керек. Мысалы, бір кəсіпкер несиеге қол жеткізіп зау-
ыт тұрғыза бастады дейік. Ол несиені 12 – 15 үстеме пайызбен
алады. Ал шет мемлекетте көп дегенде 5 – 6 пайыз. Көрдіңіз

те бұл дегеніңіз – қомақты қаржы. Оларда заң жағынан көп
мүмкіндік бар. Мысалы, біз бір өнім шығарсақ, оның кеденнен
қашан өтетінін білмейміз. Сол үшін ақшаң болса, шикізатты
əкеліп қоймаға толтырып қоюың керек. Мысалы, Америкада

шығатын «Бойнг» ұшағын алайық, бір ұшақты жинау үшін 4,5
миллион қосалқы бөлшек қажет екен. Сол алып кəсіпорынның
қоймасында үш-ақ күндік тауар жатады. Ал бізде шағын
кəсіпорын болса да қаншама мың шаршы метр қойма ұстайсың.

Бұл сіздің ақшаңыз босқа қоймада жатыр деген сөз. Тағы
оған үстеме пайыз жүріп жатыр. Рас, бізде банк саласы тəуір
жұмыс істейді. Сіз қажет тауардың ақшасын төлеп қойдыңыз,
бірақ оның қашан кеденнен өтіп келетінін білмейсіз. Сол үшін

барлық салада да əлемдік стандартпен жұмыс істеу керек.
Бізде қай салада болсын коррупция көп. Бұл жұмысты тез-
тез жүргізуге кері əсер етеді. Өзара келіспей, бірдеңе бермей,
біреулердің артынан жүгірмей іс бітпейді. Осындай көптеген

тапшы екенін өзіңіз де айтып қалдыңыз. Тіпті шетелден
арнайы мамандар шақырамыз ба деген ойды Елбасы да
айтқан болатын.

əкелу керек. Қазақстан халқының білім деңгейі ешбір мемле-
кеттікінен кем емес. Инженерлер де, басқа маман иелері де
сауатты бізде. Бірақ олар жаңа, дамып кеткен технологияны
білмейді. Біз соларға мүмкіндік жасауымыз керек. Əр салаға

білетін бірді-екілі мамандар əкелуге болар, өйткені жүз адам-
ды бірден шетелге апарып оқыту қиын. Екіншіден, жұмыс та
тоқтамау керек. Жұмыс барысында үйренгені жақсы.

кеңес алдық. Қазір, мысалы, бір жобалау институтын сатып
алдық, оған да солай жасаймыз деген ойымыз бар. Институт-
та 80 адам жұмыс істейді. Бір архитектор, бір дизайнер, бір
конструктор əкелеміз. Біздікілер бір жобаны ұсынсаңыз, үш

ай жасайды. Қолмен есептеп отырғаны. Ал оларда тұтас бір
бағдарлама компьютерде тұр. Бізде бір жобаны жасап шығу
үшін 50 – 60 адамды ұстау керек болса, оларда он шақты
адамның өзі бар жұмысты бітіреді. Сосын амалсыз солар-

ды əкелуге тура келеді. Ауыл шаруашылығының өзіне біз
көптеген жаңа комбайн, тағы басқа да техникалар əкелдік.
Сол кезде инженерлерді оқытуға шетелге апардық, үш күннен
кейін олар шетелдік мамандардың өзіне кеңес айтып отыра-

ды. Үш айға оқуға жіберген мамандарымызды: «Бұларға үй-
рететін ештеңе жоқ» деп екі-үш аптада қайтарды. Міне, бұл
біздің халқымыздың əлеуеті мықты екендігін көрсетеді. Тек
бізде ақпарат тарату жағы дамымаған. Сондықтан əр саладағы

күнделікті жаңалықтардан хабары аз. Инфрақұрылымымыз
дамымаған. Болашақ тек жақсы мамандар мен жаңа техноло-
гияда. Қазақстанның рыногы шағын, сондықтан біз заттарды
шығарғанда шетелдік рынокқа бағыттауымыз керек.

ДСҰ-ға өзімізге тиімді шартпен кіруі қажет. Өйткені мемле-
кетіміз аграрлы ел, бұрыннан анау айтқан өндіріс орындары
болмаған. Ал кейбір зауыттар болса, олардың барлығы ескір-
ген. Ресей, Беларусь, Украинадағыдай көп өндіріс орны болса,

онда бəрі тоқырайды деуге болады. Бізде олай емес. Ал кейінгі
он жылда салынған зауыттардың бəрі шет елдікімен бəсекелесе
алады. Олардың өзі де көп емес. Былайша айтқанда, бізде бəрібір
түк жоқ деген сөз ғой. Сондықтан именбей ДСҰ-ға кіре беру

керек. Шетелдің тауары қазір де аз əкелініп жатқан жоқ. Қайта
уақыт талабына сай көп нəрсені үйреніп, тез бейімделеміз.
Бізге қазір сапалы өнім шығару керек, қанша патриот болса да
кімнің сапасыз өнімді алғысы келеді. Нарықтық экономиканы

таңдап алдық екен, соған соңына дейін жету керек.
Мысалы, біз өткен жылдың аяғында Талдықорғанның бүкіл
электр энергиясын тасымалдау саласымен айналысатын «ТА-
ТЕК» компаниясын сатып алдық. Біздікілер барып кəсіпорынға

миллион теңге қарызы болған. Біз мекемені қарызымен алдық,
бар қарызын есептегенде 800 миллион теңгенің үстінде шығып
тұр. Кəсіпорын енді жекенің қолына өтті. Біз оған ақша салу-
ымыз керек. Есептеп қарасақ, сатып алған ақшамыздан басқа

3 – 4 миллиард теңге ақша қажет етеді екен. 5 – 10 жылға бағ-
дарлама жасап, салған ақшамызды қайтаруымыз керек қой. Ал
тариф төмен. Нарықтық экономика дейміз де, халықты алдап
отырмыз. Тарифті көтертпейді. Қазақстан бойынша орташа

жалақы 28 мың теңге, ал ол жерде – 12 мың теңге. 7 – 8 мың
теңгеге жұмыс істеп отырғандар бар. Ертең мардымсыз жал-
ақыға бола кім инженер мамандығы бойынша оқып келеді? Бұл
кадр мəселесі бұрынғыдан да күрделене түседі деген сөз. Тех-

никалық білімді маманды бір күнде оқытып əкеле алмайсың.
Қазір тарифті көтермесек, қарызға кіре береміз. Ал тариф көте-
рілсе, реконструкция жасауға, əлемдік құрылғыларды əкеліп
салуға болады. Біздің корпорацияға қарайтын «Сайман» ком-

паниясы осы саладағы құрылғыларды шығарудан əлемдегі ең
мықты бес зауыттың бірі. Сол компанияның есептегішін қою
үшін салған ақшамыздың ертең қайтатынына біз сенімді болу-
ымыз қажет қой. Қазір тариф төмен, бірақ күнде жарық сөнеді.

Монтерға «электр желісі тартылған бағанаға шық» деңізші,
бағана үстіне шықпақ түгілі, оны саусағыңызбен түртіп қалса-
ңыз ар жағына тесіп, бір-ақ өтеді. Сол себепті «Сіздің он мың
теңгеңіз үшін өлетін жағдайым жоқ» дейді. Сөйтіп, арнайы ма-

шина шақырылады. Ол он есе қымбатқа түседі. Біз бүгін тарифті
көтермесек, бүкіл жүйе қалай жаңартылады, тұрақты электр
қуаты қайдан келсін? Біз электр энергиясының бағасын орта-
ша 30 пайыз көтеруді ұсындық. Рас, біз халықтың жағдайын

біліп отырмыз. Сондықтан тұрғындардың төлемін бір тиын да
көтерген жоқпыз. Бірақ «Олардың төлемін бюджет көтерсін,
бюджетте қазір профицит қой, миллиардтап ақша қалып жа-
тыр, мекемелердікін көтерейік. Ал тұрғындардікі тағы 1 – 2

жыл еңсесін тіктеп алғанша қала тұрсын» деген ұсыныспен
шығып отырмыз.

заманы келгелі сол үрдіс жалғасып, қазақтың жаңа Атым-
тай Жомарттары шыға бастады. Солардың қатарынан
соңғы кезде сізді де жиі байқаймыз. «Қазақстан» Ұлттық
арнасындағы «Атажұрт» бағдарламасына, шет мемлекет-

терде қазақтар құрылтайын, неше түрлі спорттық жарыс-
тар өткізуге, тағы басқа да көптеген жерде демеушілік жа-
сап жүрсіз. Сізді мұндай ізгі іске итермелеген не?

аналары жиі келіп ақша сұрайтын. Ондай іспен күнделікті ай-
налысатын менде уақыт тапшы, басы артық хатшы да жоқ, жүк
таситын да, директоры да өзіміз ол кезде. Сөйтіп, мен «пəлен
балаға жалақы қояйық» деп шештім. Айына 50 доллардан. Бір

күні салық полициясы келіп айыппұл салды. Өйткені ондай заң
жоқ екен бізде.

дай, кейде одан да көп түрлі салаға көмек көрсетеді. Көмек-
тескеніміз үшін тағы қаншама салық төлейміз. Мысалы, жа-
ңа айтып отырған «Атажұрт» бағдарламасын алайық. Ол
бағдарламаны 100 пайыз ұнайды немесе ұнамайды деп айта

алмаймын. Ол жердегі маған ең бір ұнайтын тұсы – идеоло-
гиясы. Қазақ өзінің елін, жерін, тарихын білсін деген ой. Осы
бағдарламаға, мысалы 5 миллион теңге төлейтін болсақ, тағы
қаншама салыққа төлейміз. Сондықтан бұл жерде басын ашып

алуымыз керек. Мұндай бағдарламаларды қаржыландыруды
мемлекет өз мойнына алсын не болмаса біздерге ол жағынан
жеңілдік берсін. Өз еркімізбен кітап шығаруға, тағы басқа да
көп істерге көмектесіп жатырмыз, бірақ бізді қинайтыны – осы

салық төлеу жағы. Жылына көп балалы, əлеуметтік тұрмысы
нашар отбасылардың 50 – 60 баласын оқытамыз. Бізді қуанта-
тыны – балалардың білімі жақсы. Олардың біразы шетел-
дерде білім алып жатыр. Біз оларға «ертең елге келіп жұмыс

жасайсыңдар» деп талап қойып отырған жоқпыз, бірақ біз
олардың білімін елдің болашағына салатынына сенім білдіріп
отырмыз.

Еуропа қазақтары құрылтайын бір жыл Кельнде, бір жыл
Вестересте – Швецияда, былтыр Берлинде өткізуге демеушілік
жасадық. Кезінде амалсыздан қоныс аударған қандастарымыз
ғой, олардың аман-есен қалғанына қуануымыз керек. Дамып

кетті деген Америка немесе Еуропа басқа мемлекеттегі өз ұл-
тын жинап, сондай шара өткізіп жатыр ма? Жоқ. Бұл біздің ел-
дің ауызбіршілігін көрсетеді.

цияда бес мыңнан астам адам жұмыс істегенімен, осы уақыт-
қа дейін жарнама жасаған жоқпыз. Былтырдан бері ғана өзі-
міздің ісімізді жария етіп жатырмыз, мұндағы мақсат – біздің,
қазақтардың да қолынан бірдеңе келетінін дəлелдеу. Жастар-

мен тіл маманы емеспін ғой» дерсіз. Дегенмен ана тілі-
міз – қазақтың тілі бəрімізге ортақ. Байқаймын, сіздің ме-
кемеде күзетшілерден бастап, хатшы, бəрі қазақша сөй-
лейді, телефонға қазақ тілінде жауап береді. Сіз компания-

да қазақ тілінде сөйлеуді талап етесіз бе, əлде жұмысқа
қабылдағанда солай іріктеп аласыз ба?

мын. Өз ұлтымызды өзіміз көтермесек, оның тілін сыйламасақ,
бізді кім сыйлайды? Өтірік айта алмаймын, менде қазақша сөй-
лей алмайтын жігіттер аз да болса бар. Жұмыс бабымен біз шет-
елге көп шығамыз. Бізде жұмыс істейтіндерге «шетелге барған-

да өзара тек қазақша сөйлесесіңдер» деп талап қоямын. Əйтпесе
бізде ағылшын, басқа да тілдерді өте жетік білетін жігіттер көп.
Біздің компанияда өзге ұлт өкілдері де жұмыс істейді, оларды
«қазақ тілін білулерің керек» деп қатты мəжбүрлемеймін, бірақ

«Қазір елімізде жергілікті ұлт саны артып келеді, ертең қаласаң
да, қаламасаң да мемлекеттік тілді меңгеруің керек, өйткені тағы
аз жылда ісқағаздарының бəрі мемлекеттік тілге көшеді, сол
кезде өздеріңе қиын болады» деп түсіндіріп айтамын.

Рас, сатып алып, іске қосып жатқан кəсіпорындарда қанша-
ма басқа ұлттың өкілдері бар, оларды мен босатып жібермей-

етіп қалдырған қазақ даласының төбесінде ұшып жүргенді
жақсы көремін.
Ал ерекше қызығушылығым артып тұратын нəрсе – кітап
оқу. Қазір бірнеше том, бірнеше мың кітаптың электрондық

нұсқасын компьютерге жазып аласың да, кез келген жерде ра-
хаттанып оқи бересің. Тұтас кітапхана қалаған кезіңде сенің
қасыңда. Əсіресе тарихи кітаптарды көп оқимын.

алыс. Əрине, ауылдағы ағайынға барып, тауға, аңға достарың-
мен шыққанға не жетсін. Бірақ бір ай бойы демалыстамын деп
ел аралап, жатып алу меніңше дұрыс емес. Бұл ағзаның өзіне
ауыр соққы ғой.

күнделікті ұстанып отыруы керек. Сонда ғана біз ұлтжанды,
ұлтқа жанашыр ұрпақ тəрбиелейміз деп ойлаймын.

Егер шынында да, ұрпақтың дұрыс тəрбие көрмей, тек білім
алуына ғана көңіл бөлетін болсақ, бұл біздің үлкен қателігіміз
болар еді.
24 ақпан, 2005 жыл

бағдарлама шеңберінде сіздер ұсынған технологиялық
əдістерге қаржы бөлінетінін естіп қуанып жатырмыз. Бұл
елімізде ғылымға, ғылым мен өндірістің байланысына
шындап бет бұра бастағанның белгісі болар...

ып, оны тоқыма заттарды өңдеуге пайдаланамыз. Ал қаржысыз
жұмыс жүрмейді. Сондықтан түрлі конкурстарға қатысып жа-
тырмыз. Индустриалды-инновациялық бағдарламаны жүзеге
асыру барысында 8 бағдарлама қаржыландырылатын болды.

Оның екеуі жеңіл өнеркəсіп саласына қатысты. Соның бірі хи-
мия ғылымдарының докторы, профессор Бижамал Таусарова-
ның жетекшілігімен біз ашқан жаңалық. Қазақстандағы то-
қыма өнеркəсібінің дамуына əсер ететін шикізаттың тағы бір

түрі жүн талшығы. Біз химиялық талшықтарды соларға қос-
ып өңдейміз. Өз алдына химиялық талшықты өндіру біздің
елімізде мүлдем жоқ. Бұрын Рудный қаласында зауыт болған,
Əйкен ҚҰТЖАНОВА,

Алматы технологиялық
университетінің доценті:

бірақ қазір ол жұмысын тоқтатқан. Сол себепті қазір елімізде
синтетикалық талшықтарды шығармай отыр. Өскемендегі
бұрынғы «Текстиль Восток» комбинаты (мүмкін, қазір атауы
да өзгеріп кеткен шығар) Кеңес Одағы кезінде қуаттылығы

жағынан үлкен фабрикалардың бірі еді. Осы өндірістің бəрін
жандандыратын болсақ, онда үлкен мүмкіндікке қол жеткізер
едік. Матадан жасалатын бұйымдардың бəсекеге қабілеттілі-
гін көтеру керек. Ол үшін, біріншіден, оның технологиясына

мəн берген жөн. Технологиялық жағынан жаңалықты енгізейік
деп жатқанымыз – маталардың тұтыну қасиеттерін жақсарту.
«Алматы мақта-мата комбинаты» шығаратын маталар Қыр-
ғызстан, Қытайдан əкелініп жатқан тауарларға қарағанда, сапа-

сы жағынан əлдеқайда жоғары. Бұл маталардың тұтыну қасие-
ті бұрыннан жақсы, енді одан да жақсарта түсу керек. Яғни бұл
қыртыстанбайтын, отырмайтын, кірден тез тазаратын, оңай-
лықпен отқа жанбайтын, тағы басқа да қасиеттерін арттыру

деген сөз. Қазіргі уақытта оның бəрі шетелден келетін пре-
параттармен өңделіп жатыр. Ал олардың бəрі қымбат. Соның
орнына біз ұсынған полимерлерді де қолдануға болады. Бижа-
мал Райымқызының тобындағы синтездейтін полимерлерінде

отқа төзімді маталарды өңдеу жолдары қарастырылған. Негізі,
Қазақстанда химия ғылымы жақсы дамыған. Шикізат та жеткі-
лікті. Солардың негізінде полимерлерді алып, синтездеп, басқа
салаларда қолданылып жатыр. Біз де оны тоқыма саласында

қолдансақ деп əртүрлі эксперимент жасаудамыз. Ол жақсы
нəтиже берді. Енді оны одан əрі қарай зерттеп, өндіріске енгізу
үшін қаражат қажет. Химиялық заттар, приборлар алуымыз ке-
рек.

жабдықтар қажет қой, бұл мəселе қалай шешімін тауып
жатыр?

логиялық жабдықтарды пайдалануымызға болады. Əрине,
өнім көлемін арттырып, сапасын жақсарту үшін өндірісті жаңа
жабдықтармен қамтамасыз еткен дұрыс. Дегенмен бұл жағына
əлі инвестиция аз тартылып жатыр. Егер оларды жандандырып,

жаңа технологиямен жұмыс жасайтын болсақ, тіпті жақсы.
Біздің жаңа полимерлерді осы күні жұмыс істеп тұрған мата-
ларды өңдейтін үздіксіз желілерде қолдануға болады. Техно-
логиялық принципі жағынан өзгерістер мүмкін болар, бірақ

қажетті шикізат, Атырау, Теміртауда, басқа да жерлерде поли-
мерлер шығаратын химиялық зауыттар бар. Кейін оны тоқыма
өнеркəсібінде қолдануға болады. Оның сондай технологиясын
жасау керек. Оны жай қолдана салмайсыз ғой, яғни алдымен,

оның технологиялық тəртібін – концентрация, қолданылатын
температура, оған қосымша тағы да бір жай заттар керек болса
соларды реттеу керек. Мысалы, мақта матасының өзі полимер,
бірақ ол табиғи. Сол табиғи полимерлермен басқа полимерлер

химиялық байланысқа түсу үшін оған жағдай жасау керек. Ал
оған қажеті – технология.
Біздің ашқан жаңалығымызға қызығушылық танытып жат-
қан өндірісшілер бар. Əсіресе, тоқыма өндірісі олар да жұ-

мыстарын жандандырайын деп əрекет етіп жатыр. Қазір олар
тек дайын материалдарды сатып алып тігуде. Лайықты маши-
на, жабдықтар болса олардың сұранысына сай материалдарды
өз елімізде де өндіруге болады.

жаңа технология сатып алуға жұмсала ма, əлде тек поли-
мерлерді дайындауға ма?

ондай препараттарды өте аз мөлшерде ғана шығардық. Өндіріс
үшін пайдаланылатын болсақ, əрине, 100 грамм, 1 келі деген
жүрмейді, оның көп мөлшері керек болады. Біз бұл жаңалық
мақта маталарында жақсы қасиетін көрсете білді деп отыр-

мыз. Оны жүн өңдеуде де қолдануға болады. Неге? Өйткені
жүннен тоқылған бұйымдар отырғыш келеді, яғни қысқарып
қалады. Негізі, қандай жаңалық болса да біріншіден, адамның
организміне зиянсыз болуы керек. Қазір барлық мемлекетте

өңдеуден өтпей ешқандай тоқыма мата шығарылмайды. Бар-
лық тоқымаға да химиялық немесе физикалық əдіспен өңдеу
технологиясы қолданылады. Əсіресе, табиғи талшықтардың
бəрінің кемшілігі – тез қыртыстану, кірлену, жанғыш келетін-

дігі. Мысалы, қалың матадан тігілген киімдерді металлургия
өндірісінде істейтіндер киеді. От түскен кезде адамның дене-
сін сақтап қалу үшін. Əрине, олар мүлдем жанбайды деп айта
алмаймыз, бірақ лап ете қалмайды, баяу жанады. Сол үшін ар-

найы химиялық препараттар арқылы өңдеу керек. Крахмалда-
натын болса, бір жуғаннан кейін бəрі шайылып кетеді.

жатқан осы химия мен металлургия саласы ғана екен. Ал
сіздердің өндіріспен тікелей байланыстарыңыз қалай?

емес, жалпы айтып отырмын. Неліктен? Себебі біздің кафедра-
да жеңіл өнеркəсібі саласына үш мамандық бойынша сту-
денттер дайындалады. Маман дайындағаннан кейін біздің
өндіріспен тығыз байланыста болуымыз қажет. Біріншіден,

студенттердің практикасын ұйымдастыру үшін, екіншіден,
курстық, дипломдық жұмыстарды қорғағанда солардың бер-
ген тапсырмасын орындау үшін. Сондықтан біз бірнеше
кəсіпорынмен – «Алматы мақта-мата комбинаты», «Трико-

таж текстиль-лайн» ЖШС, жүнді өңдейтін фабрикалармен
тығыз байланыстамыз. Былтыр жазда қырғыз мемлекетінің
жүн жібін шығаратын фабрикасында студенттер практика-
да болды. Ғылыми-зерттеу жұмысы жағынан байланыс өте

мардымсыз деуге болады. Өйткені жеңіл өнеркəсіп саласын-
да ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін арнайы институт
қазір жоқ. Бұрын болған, бірақ жабылған. Ал ғылыми-зерттеу
жұмыстарын кəсіпорындар өздері жүргізе алмайды. Алматы

технология университетінде 2 – 3 кафедра өз алдына бастама
көтеріп, жалақысыз жұмыстарын жүргізіп жатыр. Негізі, мейлі
ол жеке немесе біздің оқу орнының жанында болсын, жұмысты
жүргізу үшін өз алдына ғылыми-зерттеу институты болғаны

жөн. Мұндай институтқа Білім жəне ғылым министрлігі неме-
се басқа жобалар арқылы ма, əйтеуір қаржы бөліну керек. Күр-

делі приборлар, қондырғылар сатып алуға қаншама қаражат
қажет. Жай бастамамен ештеңе өнбейді.

зерттеу институты ешқандай жұмыс жүргізіп жатқан жоқ, тіпті
қазір ондай институт жоқ. Ал біздің университетте ашылған
шағын институтта өз бастамамыз бойынша жұмыс жасап жа-
тырмыз.

шетелдерден əкелінеді Кезінде біз өзімізді қаншалықты
қамтамасыз ете алдық? Қазір ше?

пайыз болса, 2002 жылы 1,8 пайызды құрапты. Ал 2000 жылы
тіпті 1,5 пайызды құраған.

кəсіпорынның қазір төртеуі ғана – «Алматы мақта-мата комби-
наты», Алматы «Ақжіп» фабрикасы, «Алматыкілем», «Қарға-
лы шұға комбинаты» ғана жұмыс істеп тұр.

оған мол шикізат, ақша керек. Дегенмен əйтеуір мүлдем жабы-
лып не тоқтап қалмай, жұмыс істеп жатыр.
Əйтсе де бұл салада аздаған болса да оң қадамдар байқалып
келеді. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысында мақта кластері

қолға алынып отыр. «Южтекс» компаниясы жіп шығарып жа-
тыр. Онымен мата тоқылады. Өзімізде шикізат өндірілетін
болса, оған шикізат – жүн, мақта керек. Мысалы, кезінде мал
шаруашылығында да оны өсіріп, одан бəлен келі жүн алу ту-

ралы бағдарлама болатын. Қазір жүн етке кететін қойдың қал-
дығы сияқты болып қалды. Ондай бағдарламалар енді-енді
ғана қолға алынып келеді.

қой. Мемлекет оларға «Сен пəлен келі жүн тапсырасың»
деген міндеттеме қоя алмайды.

шы жүннің өзін жуып, тазалап, иіріп одан тоқыма бұйымдарын
немесе кілем тоқитын болсақ, қанша адамға жұмыс табылар
еді. Ал бізде қазір қойдың жүні, терісі арзымаған ақшаға шет-
елге кетіп жатыр.

Ғалым, ұстаз ретіндегі біздің айтарымыз: жас мамандарды
дайындап жатырмыз, оларға ертең жұмыс орындары керек.
Егер жұмыс орындары табылмаса, онда жас мамандардың да
белсенділігі төмендейді. Алматы Технология университеті

республикадағы технология жағынан мамандандырылған жал-
ғыз жоғары оқу орны. Еліміздің барлық өңірінен жастар келіп,
оқып жатыр. Университеттің шағын кəсіпорны бар. Студент-
тер тəжірибеден өтеді. Дегенмен олардың болашағы үшін

кəсіпорындардың көп болғаны керек.
1 сəуір, 2005 жыл

Құрбанғали ТЫНЫШТЫҚБАЕВ,
Қазақ Ұлттық техникалық
университетінің профессоры:

тікелей айналысып жүрген ғалым ретінде айтыңызшы,
қазір əлем бойынша осы өнімге деген сұраныс деңгейі
қалай?

беп? Біріншіден, мұнай бағасының бірден тым көтеріліп кетуі.
Екінші – Киото келісіміне байланысты. Бұл салаға аса мəн беріп,
мол өнім өндіріп отырған ел – Жапония. 2003 жылы бүкіл əлем
бойынша 300 МВт кремний күн батареясы өндірілсе, былтыр

Жапонияның бір ғана Sharp фирмасы 324 МВт кремний күн ба-
тареясын шығарды. Міне, бұл өнімге деген сұраныс екі жылдың
ішінде қаншама өсіп отыр. Осы уақытқа дейінгі болжам бойын-
ша, əлемдік нарықта кремнийдің бағасы түсуі керек болатын.

өзіміз қызмет жасайтын Техникалық университетке 8 милли-
он теңге қарызбыз. Университет ректорына барып, ақша сұрау
енді ұят.

Оған негізінен, университеттің көмегімен бөлінген жаңағы
айтқан 8 миллион теңге жұмсалды. Шикізат, электр энергиясы,
су, кызметкерлердің айлықтарына. Əзірге бір тоннадай алдық.
Енді 10 тонна кремний өндіруге немістермен келісімшарт бар.

Олармен 100 мың долларға келісімшартқа отырдық. Бірақ əлі
бірлескен кəсіпорын құрылған жоқ. Немістің Рһоtоvоltаіk Ноldіng
Gmbn компаниясы «Бірлескен кəсіпорынды қашан ашасыңдар?
Біз 35 миллион доллар дайындап қойдық, cол қаражатты басқа

дік компаниялар бар екен. Өскемендегі кремний өндіретін
зауыт дайын. Сонда өндірісті көтеруге не кедергі?

ны саламыз деп құлшынып отыр, дегенмен оның қайтарымы-
на олардың сенімі болуы қажет.

Алдымен солардың рұқсаты керек болды. Олар Қаржы минис-
трлігінен рұқсат сұрады. Соңғы бір аптаның көлемінде сəл
де болса сең қозғалғандай. Олар «жақын арада болады» деп
сендіріп отыр. Рұқсат алсақ, немістермен бірлескен кəсіпорын

құрып, істі жүргізе бастаймыз. Келісімшарт бойынша 10 мың
тоннаға дайындық жүріп жатыр. Қазірдің өзінде 4 мың тоннаға
шикізат дайын. Бұдан басқа да немістің «Іnternatіonal Solar
Energy АS» жəне «Сіtу Sоlar АG» компаниялары қызығушылық

танытып отыр.
Бүкіл əлемде кремнийге аса мəн беріп жатқанын біздің бас-
шылар біле ме, жоқ па, одан хабарым аз. Дүние жүзіндегі ал-
дыңғы қатарлы мемлекеттердің жаппай кремнийге аса мəн

ғыдан да аз-ау деп ойлаймын. Бізбен келісімшарт жаса-
сып жүрген немістердің айтуына қарағанда, қазірдің өзінде
əуежай, аэродромдарда күн сəулелі батареяларды пайдалана
бастаған. Бос жерге, ауыл шаруашылығы алқаптарына, тіпті

экономиканың барлық саласына осы күн сəулесі батареяла-
рын сала бастаған. Қазақстанда құм жеткілікті. Бұл дегені-
ңіз – кварцтың мол қоры бар деген сөз. Соны пайдалану керек.
Əсіресе, Орталық Қазақстанда Ұлытаудың айналасы, сосын

Шығыс Қазақстанда молынан кездеседі. Біздің көздеп отыр-
ғанымыз – кремний саласын дамыту. Қазір біз соған дайында-
лып жатырмыз.

танытып отырған негізінен, немістер. Олардың бұл салада
тəжірибесі мол болып тұрғаны ғой.

қырғыздармен іскерлік байланыста болған. Себебі Қырғыз-
станда да кремний өндіретін екі зауыт бар. Дегенмен қырғыз
еліндегі саяси дағдарыс олардың бетін қайтарып отыр. Бұл өз
кезегінде олардың біздің елге бет бұруына əкеліп соқты. Инвес-

тиция салу үшін оларға да саяси тұрақты ел керек. Алдында
олар Ташкөмір мен Орловкадағы кремний өндіретін екі зау-
ытты сатып алған. Бірақ енді ол келісімнен бас тартып отыр.
Себебі екеуі де таяуда ғана бүлік болып өткен Өзбекстанның

Əндіжан облысымен шекаралас аудандар.
Бізде бұл салаға талдау жасауға қаражат жетпей жатыр.
Бізбен жұмыс жасауға келісіп отырған неміс фирмасы «ол
қаражатты да біз берейік» деп ұсыныс жасаған. Бірақ бізді оған

намыс жібермейді. Біздің қазір «былай істеу керек еді» дейтін
белсенді кеңесшілеріміз көп. Титтей бір кемшілік көрсе, «сен-
дер кремний ала алмайсыңдар» деп жұрттың бəріне жариялай-
ды. Ал бүкіл əлемдегі кремнийдің негізгі дамуы, бұл дегеніңіз

фантастика! Сол себепті немістер «кремний, кремний, крем-
ний» деп күнде хабарласып отыр.

Бізге қазір шикізаттан кетіп, жоғары технологиялық деңгейге
жетуіміз керек. Ал бірден жоғары деңгейге жету өте қиын. Со-
дан кейінгі екінші қадам – кварцтан кремний шығару. Кремний
болғанда да өте сапалы, таза кремний шығару.

кремнийді алып, соны экспортқа шығару мақсатында
жүргізіліп жатыр.

шамасында. Күн элементтері болатын кремнийдің бағасы өте
жоғары. Жалпы орта есеппен алғанда, келісіне 30 – 50 дол-
лар. Ал таза кремнийдің бағасы 160 долларға дейін жетеді.
Қазақстанға оны өндіру əлі ертерек. Дайын технологияны Ба-

тыс елдерден сатып алуымыз керек. Ол бізге қымбатқа түседі.
Немістермен жасаған келісімшарт бойынша біз кварцтан
кремний аламыз, сосын қырғыз еліне барып кремнийдің сапа-
сы жақсартылады да, Германияда фотоэлементтер жасалады.

Бірақ болашақта олар бізге келіп фотоэлементтер жасайтын за-
уыт ашады. Əйтсе де мұның жолы өте қиын болып тұр. Өйткені
тиісті министрліктер бұл істің болашағына сенімсіздік таны-
тып отыр. Оның болашағы болмаса немістер неге сонша

ақшасын саламыз деп тəуекел етуде. Жағдайды білмек бо-
лып төрт рет келді. Немістің екінші фирмасы, тіпті бүгін
келісімшарт жасауға əзір екендіктерін айтып отыр. Бізді Қазақ
Ұлттық техникалық университетінің ректоры Досым Сүлеев

қана қолдап отыр. Индустрия жəне сауда министрлігінен
жауап жоқ. Алты ай болды күнде ертеңмен шығарып сала-
ды. Міне, айналамыздағы жігіттер ақшасыз жұмыс жасап жа-
тыр. Бірақ үміт бар. Ректор да үмітте. Бухгалтериядағылар

«командировкаңыз 150 мың теңгеден асып кетті» дейді, осы
істі болдырамыз деп жағалай қарызданып жүріп жатқан жайы-
мыз бар. Əйеліме айтсам: «Мен көрмеген ақшаны қайда жібе-
ріп жатырсың?» – деп күледі. Бұл – ащы да болса шындық.

Барселонада маусымның басында халықаралық конферен-
ция болады. Ондай жиындарға қатысып, ақпарат алмасып,
əлемде осы салада болып жатқан жаңалықтармен танысуы-
мыз керек қой. Ал біздің ондай шараға қатысуға қалтамыз

көтермейді. Немістер «бұған да жол шығындарыңды біз тө-
лейік» деп отыр. Тіпті ұят. Біз де өз алдымызға мемлекетпіз
ғой. Немістер «сіздің Мюнхендегі баяндамаңыз бомба сияқты
болды. Біз сол үшін келіп отырмыз» дейді. «Себебі алдыңғы

қатарлы фирмалар кремнийді өндіру үшін 100 миллион дол-
лардан кем болмауы керек» дейді. «Сіздер 100 мың доллармен
бір пешті үлгі ретінде көрсетіп отырсыздар, Мұны ұлғайту ке-
рек. Біздің келіп отырған себебіміз сол» дейді.

Өткен жылы «Айқын» газетінде «Миллиардтық табысқа 10
миллион теңге жетпей тұр» деп жаздыңыздар. Тақырып өте
орынды. Сол 10 миллионның 8 миллионын əлі алған жоқпыз.
Немістер бізге 35 миллион доллар дайындап отыр. Олар бізге

«кремний өндіру үшін 100 миллион доллар беруге əзірміз»
дейді. Бірақ немістермен бірлескен кəсіпорын əлі құрылған
жоқ. Қытайдың да бұл салада қадамы зор. Кремний өндіру
жағынан 100 зауыт ашып жатыр. Біз бір зауытты дұрыстап

жолға қоя алмай жатқанда, əрине, бұл үлкен қадам. Дегенмен
біз де алдағы уақытқа үлкен үмітпен қарап отырмыз.
1 маусым, 2006 жыл

Мұрат ЖҰРЫНОВ,
Ұлттық Ғылым академиясының президенті:

саласындағы соңғы ашқан жаңалығын естіп, соның мəн-
жайын білмекке өзіңізге келіп отырмын.

екі ауыз сөзбен айтып өтейін. Катализатор – химиялық про-
цестерде реакцияға қосылмай, өзін-өзі сақтай отырып, сол
реакцияның жылдамдығын бернеше есе арттырады. Кейде
саясаткерлерді катализатор деп жатады. Саясатта бір мəселені

қайта-қайта көтеріп, соны түбіне дейін жеткізуге ұмтылып жүр
деген ұғымда айтылады. Катализді зерттейтін дүние жүзінде
төрт-ақ институт бар. Олар Жапония, Ресей, Франция, сосын
Қазақстанда.

торсыз еш уақытта жүрген емес, жүрмейді де. Сондықтан ол
үздіксіз зерттеліп, əрі қарай дамып келеді. Мысалы, ғалымдар
«катализатор деген əйелдердің шляпасы сияқты, модасы жыл
сайын өзгеріп тұрады» дейді. Жалпы, катализаторлар біздің

зерттеуіміз бойынша, бес жылда бір рет толығымен өзгеріп
тұрады. Сондықтан кімде-кім катализаторларды зерттеу са-
ласынан қалып қойса, ол мұнай-химиясы саласында алдыңғы
шептен шығып қалады деген сөз. Біздің институт осы катализа-

торды зерттейді. Біздің дүние жүзіндегі осы саланы зерттейтін
ғалымдармен байланысымыз бар. Ал енді катализаторымыз-
дың жалпы деңгейіне тоқталсақ, дүние жүзіндегі жақсы ката-
лизаторлар бізде. Осыдан екі жыл бұрын Қытайдың маманда-

ры өздеріне катализаторлар шығаратын лицензия сатып алмақ-
шы болды. Көптеген елдердің ұсыныстарының ішінен біздің
катализаторды таңдап алды. Өйткені біздікі əрі тиімді, əрі ар-
зан, құрамы қарапайым, бірақ тұрақты түрде өте жақсы нəтиже

береді.
Қазір газдан да жанармай алу жайлы үлкен мəселе бар. Жер
астынан мұнай шыққан кезде көптеген газ шығады. Бірақ олар,
өкінішке қарай, өндірісте қолданылмайды.

астына қайта жібереді. Біз оларға «бұлай істеуге болмайды, бұл
алтынды қайта жердің астына тыққанмен бірдей» деп талай рет
айттық. Майлы газда этилен, басқа да бізге қажет органикалық
заттар өте көп болады. Мысалы, одан этилен, сосын спирт

алуға болады. Қазір Жапония, Қытай сияқты елдер бензиннің
орнына, жалпы, жанармай ретінде спиртті пайдалану жөнінде
мəселе көтеріп отыр. Біріншіден – ол өртке қауіпсіз, лап етіп
жанбайды. Атмосфераға жіберетін қалдықтарға қарағанда, бұл

өте тиімді, таза. Мұндай мəселенің барлығын катализаторлар
шешеді. Егер катализаторлар жақсы болса, сіз мұнай, газ өңдеп,
пайдалы зат алудан бірінші боласыз. Сіздің технологияңызды
басқа елдер сатып алады. Біз қытайлықтарға ноу-хау саттық.

Ноу-хау дегенге тоқталсақ, бір жаңалықтың, жалпы, нəтижесі
жарияланады да, бірақ ең керекті түйіні жасырын ұсталады.

Бұл – автордың жеке еңбегі, сондықтан біз бір катализаторы-
мызға ноу-хау саттық. Одан кейін біз одан да жоғары сапалы
екі катализаторды жаңадан шығардық.

шет елге сатамыз? Оны қашан өз елімізде пайдаланатын
боламыз?

зауыттары басшыларына хат жаздым. Əсіресе, Шымкент мұ-
най өңдеу зауытымен көбірек келіссөздер жүргізілді. Олар
алғашында ерекше қызығушылық танытты да, кейін тоқтап
қалды. Себебі олардың қожайыны канадалық миллионер, сол

қалай айтса, солай болады. Бұл жерде ол өзінің сапасы біздікі-
нен əлдеқайда төмен катализаторын сатып, қолдандырып отыр.
Өйткені жаман болса да оның да катализаторы өтуі керек.

мемлекеттікі болса, біз соған осы жаңалықты тегін енгізер
едік.

мыз аяғынан тұрып келеді, неге елдегі ең болмағанда, бір
мұнай өңдеу зауытын мемлекеттік меншікке қайта ал-
масқа. Өйткені жылда, əсіресе, егін орағы кезінде Үкімет
шаруаларға арзандатылған бағамен жанармай беру үшін

қаулы қабылдайды, дегенмен сол жанармайдың шаруаға
жетіп жатқаны шамалы.

бермейді ғой шаруаға. Олар қайта жанармай бағасының арта
түскенін қалайды.
Ал мұнай өңдеу зауытын қайта сатып алу мəселесі – Үкі-
меттің шешетін мəселесі.

алғалы бері ұсыныс айтумен келеді. Мысалы, мынадай стра-
тегиялық мəні бар зауыттарды – Теміртаудағы металлургия
зауытын, Өскемендегі мырыш-қорғасын жəне титан-магний

зауытын, Шымкенттегі қорғасын зауыты сияқты нысандарды
əдетте мемлекет өз меншігінде алып қалады. Өйткені ол сол
нысандар арқылы мемлекеттік саясат жүргізеді. Бірақ біздің
еліміздің экономикалық жағдайы бір кездерде өте қиын болды,

сол себепті олардың бəрі ұзақ мерзімге инвесторларға берілді.
Шетелдіктердің пайдалану мерзімі əлі біткен жоқ. Сондықтан
пəлен деп айту қазір қиын. Өйткені Қазақстан өзінің қол қойған
келісімшартынан бас тартатын болса, онда Халықаралық аре-

нада оның беделі түседі, былайша айтқанда, сенімсіз серіктес
деген атқа қалады. Шартынан айнып қалатын мемлекет деген
пікір қалыптасады. Онда шетелдіктердің бізбен сауда-саттық
жүргізу жұмыстары нашарлап кетуі мүмкін.

ниясына сутегінге сатуға мəжбүр болған Солтүстік Қаша-
ғандағы үлесінің қомақтырақ бөлігін қайта сатып алуға
қол жеткізді ғой.

жаңалық – қазақстандық ғалымдар ойлап тапқан жаңа
бензин түрі жайлы айтыңызшы?

оның адамға зиянына байланысты бензинге «Еуро-4» деген
дүниежүзілік стандарт қабылданды, Бірақ оны қандай мемле-
кет қай уақытта қабылдайтыны сол мемлекеттің экономика-
лық жағдайына байланысты. Ресей, Қазақстан ол бағдарламаны

əлі енгізген жоқ. Қытай биыл тұрғындарының саны 10 мил-
лионнан асатын қалаларында енгізеді. Өйткені халық саны
неғұрлым көп балған сайын оның ауа райы тез ауыспайтын бо-
лады. Қытайдың бізден ноу-хау сатып алып, жанығып жүргені

де сондықтан. «Еуро-4» стандартына сай катализаторы бойын-
ша бензинді пайдаланғанда, шығатын газдың құрамында азот,
күкірт өте аз – 0,001 пайыз болуы керек. Бензиннің құрамында
концорогенді заттар беретін қылтамақ ауруын туғызатын əр

түрлі органикалық зияны мол заттар болады. Бензин деген
он шақты заттан құралатын жанармай ғой. Оттегі жетіспеген

шақта көміртегінің толық жанбауына байланысты СО деген
газ шығады. Ал егер оны катализатордың көмегімен əрі қарай
тотықтандырсақ СО2 деген газға айналады. Бұл газ усыз, зия-
ны жоқ. Мұнымен минералды суларды, шампанды газданды-

рады. Міне, автомобильдердің сөндіргіштен кейінгі газ шыға-
тын жеріне СО-ны СО2-ге айналдыратын дөңгелек катализа-
тор қояды. Ол автомобильден шығатын газдың бəрін залал-
сыздандырады. Мен осы мəселені былтыр Алматы қалалық

əкімшілігінде көтердім. Экс-əкім арнайы жиналыс өткізді.
Оған қаланың активінің бəрі, зауыт басшылары қатысты.
«Алматы қаласында жүретін машиналардың бəрі біздің ката-
лизаторды алып қолдансын» деген мəселе қойылды. Біз оған

дайынбыз. Бірақ сол ұсыныс аяқсыз қалды. Жақында қаланың
қазіргі əкімі Иманғали Тасмағамбетовтің қабылдауында бо-
лып, осы мəселені тағы да көтердім. Иманғали Нұрғалиұлы
қызығушылық танытып, маған осы катализатор жайлы толық

мағлұмат беруімді сұрады. Таяу мерзімде мағлұматтың
бəрін əкімге апарып беремін. «Еуро-4» деген стандартты
бəрібір түбінде қабылдауға мəжбүр боламыз. Өйткені Еуро-
одақ бізден оны талап етеді. Өйткені жер бетіндегі барлық

халық үшін атмосфера біреу. Сондықтан оны көп мөлшерде
былғауға ешкімнің моральдық құқы жоқ. Өйткені ол бар-
лық адамзаттың денсаулығына зиянын тигізеді. Егер осы стан-
дартқа көшпесек, біз өркениетті ел деген тізімнен шығып

қаламыз. Сондықтан бəрібір енгізіледі, бəрібір біздің катали-
заторымыз қолданылады. Оған менің ешқандай күмəнім жоқ.
Бірақ соны ертерек қолдансақ, жақсы болар еді. Бізде қазір
ғылым саласының мұнай, газ катализімен айналысуы жақсы

қарқынмен өркендеп келеді. Біздің институттың құрылғанына
30 жылдан асып кетті. Дүние жүзінде біздің ғалымдарымыз-
дың жұмыстары белгілі. Қазір біз мұнаймен бірге шығатын газ-
дан этанол алумен айналысып жатырмыз. Бəрі сəтті болса, біз

технологиясы ең дамыған өркениетті мемлекеттің біріне айна-
ламыз. Мысалы, қазір Қытай, Ресей, АҚШ, Еуропада да осы
салада өте қатты жұмыстар жүріп жатыр. Олар органикалық
заттардан – мұнайдан спирт алу керек дейді. Оны өңдеу керек.

Мұнайдан шығатын пайдалы заттар көп. Мысалы, мұнайды
өңдеу тереңдігі бізде 55 пайыз. Ал Америкада 97, Еуропада 90 –
95 пайыз арасында. Мұнайдан түрлі майлар, шаруашылыққа
қажет қаншама заттар, желімдер, тағы басқа көптеген заттар

да, мұнай да бəрі мемлекеттікі еді. Қазір оның бəрі жекемен-
шіктің иелігінде.

болуына сол компаниялар қызығушылық танытып отырған
жоқ. Мен мұны мемлекет басшыларына да, министрліктегілер-
ге де айттым, олар бізбен келісіп отыр. Енді олар бірте-бірте
компанияларға ықпал жасауы керек. Мысалы, қазақстандық

азамат Италияға барып, осындай бір зауыт салып, олардың
экологиясына залалын тигізіп, ғылыми жетістіктерін пайдала-
нудан бас тартса, ертеңіне-ақ оны Италиядан қуып шығар еді.
Ал олар біздің елімізге келіп алып, білгенін істеп жатыр. Бұл –

дұрыс емес. Мен келісімшартты бұзу керек деп жатқан жоқпын,
бірақ ықпал жасау керек. Мұның заңды жолдары өте көп.
Ешқандай мемлекет, ешқандай азамат басқа бір мемлекеттің
территориясына барып, тіпті оның жекеменшігінде болған

күннің өзінде зиянды іс істеуге құқығы жоқ. Олар қазір біздің
экологиялық жағдайымызға қарап жатқан жоқ, тек қана өнім
өндіру, ақша табуды ғана ойлап отыр. Бұл мемлекетті сыйла-
мау дегенге келіп саяды.

байланысты болып тұр ма, əлде бұл үкіметтік деңгейде ше-
шілуге тиіс пе?

мəселе. Атырауда жапондықтармен келісіп, бір зауыт салынып
жатыр. Дегенмен түптің түбінде осы зауыттарды Қазақстанның
меншігінде қалдыру керек. Мысалы, Түркия да Қазақстан сияқ-
ты даму кезеңдерінен өткен. Алғашқы кезде олар да Еуропаның

көптеген мемлекеттерімен екі жаққа ортақ зауыттар салды. Бір-
ақ кейіннен сол зауыттарды олардың өздері сатып алды. Маман-
дар дайындады, өздері игерді. Сондықтан өздеріне қайтарып
алуға мүмкіндік туды. Қазір солардың көбі таза Ұлттық компа-

нияға айналған. Біз де осы зауыттарды бір кездерде мемлекет
меншігіне алуымыз керек. Онда Қазақстанның он мыңдаған, жүз
мыңдаған адамы жұмыс істейді. Олар – біздің мемлекеттің халқы.
Ал олар кімнің билігіне, кімнің саяси ықпалына тəуелді болып

тұрады. Бұл – мемлекетіміздің қауіпсіздігіне барып тірелетін
үлкен мəселе. Өйткені біздің ұлтымыздың, мемлекетіміздің
экономикасының болашағы соған байланысты.

ғымыздың көңіліміз негізгі байлығымыз – мұнайға ауып
тұр ғой. Шетелдік Еnі компаниясы «Қазақстандағы мұнай
қоры 21 жылға жетеді» деп есептепті.

ғой, содан кейінгі біздің еліміздің тағдыры қалай болады?
Қанша айтылғанмен, əлі күнге шетелге тек шикізатты
жөнелтіп жатырмыз. Қашан біз дайын өнім өндіруге жете-
міз?

ғана жетеді. Кейін адамзат басқа энергия көзін іздеуі керек.
Осы мақсатта жұмыс істейтін Халықаралық қорлар құрылып,
олар жер бетінде кімде-кім, қандай ел күннің сəулесін, желдің,
жер астынан қайнап шығып жатқан ыстық сулар энергиясын

қолдана білсе, онда оған қолдау көрсетіп, сыйлық ретінде кері
қайтпайтын жəрдем ақша береді. Америка, Ресейде ядролық

орталықтар бар. Олардың көздегені – ядролық синтезден
алынатын энергия. Аз ғана заттан өте көп энергия алына-
ды. Бұл – мəңгілік двигатель сияқты. Оның бергі жағындағы
мұнайдан кейінгі негізгі энергия көзі – уран, атомдық электр

стансалары. Қазақстан – уранға өте бай мемлекет. Біз мұнай
шығарудан қазір он екінші орындамыз. 2015 жылы бірінші
ондыққа кіреміз. Ал мұнай біткеннен кейін уран энергиясына
өткен кезде, Қазақстан ең бай мемлекеттің біріне айналады,

Дүние жүзіндегі уранның 25 пайызы бізде əрі оның сапасы да
жоғары. Қазақстан энергия жағынан құралақан емес. Ал энер-
гия деген өмірдің шешуші мəселесі. Бір кездері Америка «Егер
керек болса біз арабтардың мұнайын соғыспен тартып ала-

мыз» деді ғой. Міне, Иракқа да келді соғыс. Энергия – өмірдегі
асқан құндылықтардың бірі. Сондықтан Қазақстанның энергия
қоры жағынан болашағы өте жақсы.

тіне берген сұхбатында профессор Құрбанғали Тыныш-
тықбаев Қазақстанда кремний өндірудің мүмкіндігі үлкен
екенін айтып еді.

Мұнай деген – энергия көзі. Кремний – компьютер, есептегіш
машиналар жасауда қолданылатын зат. Қазақстанның крем-
ний жасап, оны əлемдік аренаға шығару мүмкіндігі өте аз.
Бізді былай қойғанда, осы салада əлемде алдыңғы қатарда ке-

ле жатқан Ресейдің өзі оны жасай алмай отыр. Кремнийге ақша
бөліп, монокристалын алудың болашағы аз. Сондықтан бұл өте
тəуекелі басым бағыт. Бай мемлекеттер ғана ондай тəуекелге
бара алады. Қазақстан бұл жағынан босқа əуре болып қажеті

жоқ. Біздің ала алатынымыз таза емес кремний, ал оны алудың
ешқандай қиындығы жоқ. Ол Кеңес Үкіметі кезінде де алынған.
Қырғызстанда таза емес кремний алатын зауыт салынған. Жал-
пы, кремний деген жер бетінің бəрінде бар, тіпті Африканың

сахарасының бəрі кремний. Бұл мұнай, уран қоры сияқты бай-
лық емес. Егер кремний өндіруге тəуекел жасайтын болсақ,
оған өте көп қаржы керек. Мемлекеттің барлық ақшасын соған
салып, ертең оны өткізе алмай отыратын болсақ, нағыз апат –

сол! Таза емес кремний алудың ешқандай қиындығы жоқ. Ал
монокристал алу оңай шаруа емес. Ол үшін техникалық күш
мықты болуы керек. Ондай мүмкіндік Еуропаның санаулы
елдерінде, Жапонияда, Америкада ғана бар. Америка крем-

нийдің монокристалын алып, есептеу машиналар, телеви-
зор, радиотехникалық əртүрлі аспаптар шығарып, өте байы-
ды. Ол рас. Оны жасау Американың қолынан келді, ал біздің
қолымыздан келе ме, жоқ па? Біреу солай байыды екен деп

оның соңынан ере беруге болмайды. Ол нағыз даңғазалық болар
еді. Əрбір ел өзінің мүмкіндігіне қарау керек. Ол – бір мəселе.
Тіпті монокристал алған күннің өзінде бізді Еуропаның күшті
фирмалары оны рынокқа жібермейді. Шығарған кремнийімізді

олар бірнеше есе төмен бағамен сатуға мəжбүр етсе, біздің
одан көретін пайдамыз да қалмайды. Бұл мəселе жайында мен
бұрын да өз пікірімді білдіргенмін. Бұл кремний Кеңес Одағы
кезінде, өткен ғасырдың 80 – 90-жылдары алынған, оның бəрі

белгілі. Оны қазір қайтадан ғылыми жетістік деп айтуға бол-
майды. Олай айтып жүрген адамдар бар, бірақ олардың өз ұя-
тын өзіне қалдырамын.
Қазақстанның экономикасын күрт көтеріп, алға шығаратын

нəрсе өте көп. Оны мен жаңа айттым, мұнайдың өңдеу техноло-
гиясын 55-тен 90 пайызға дейін көтеру. Біздің металдарымыз –
мыс, алюминий, титан, бəрі сол күйінде сатылады. Солардан зат
жасамай-ақ қояйық, ең болмағанда сым шығарып сатсақ, оның

пайдасы бірден бес-алты есеге артар еді. Мысалы, Қазақстан
ең таза мыс шығарады. Балқаш пен Жезқазғанда мыс өндіретін
екі зауытымыз болса, олардаң мысынан қажетті заттар, при-
борлар жасасақ, олар он зауытқа көбейер еді. Соның өзі біздің

экономикамызды көтермей ме? Мырыштың өзін сатқанша, ше-
лек шығарып, соның сыртын мырышпен қаптап сатсақ, қандай
пайда əкелер еді. Мырышпен қапталған үй шатырын шетелден
сатып аламыз. Біз қайта сатуымыз керек, өйткені мырыштың

шығатын жері – Қазақстан. Дүние жүзінің жартысына мы-
рышты металл күйінде береміз, соның ең болмаса, 30 пайызын
əртүрлі зат шығарып сатсақ, қандай пайда. Металлургияда 4
жəне 5 өңдеу технологиясын ендіру керек. Оқ-дəріні Ресейден

сатып алып отырмыз, ал қорғасынның мол қоры біздің елде.
Пайда келтіретініне ешқандай күмəн жоқ осындай салаларды
дамытуымыз керек. Ал күмəнді тұстарды əзірге қоя тұру керек,
зерттеу қажет оны.

айтыңызшы, ел ғалымдарының əлеуметтік мəселесі ше-
шілген бе?

кезең елдің ғылым саласына да салқынын тигізіп кетті. Қазақ-
стан ғылымына бөлінетін қаржы бірнеше есе төмендеді. Əсіре-
се, орта буын жас ғалымдарымызды жоғалтып алдық. Айлық
аз болды, көбі бизнеске кетті. Мен жақында Ресей Ғылым ака-

демиясының президенті, академик Юрий Осипов мырзамен
сөйлестім. Оларда да осындай проблема. Ресей ғалымдарының
айлығын көбейтті. «Неге ғылымға талапты жастар келмейді?»
дейміз. Олардың алып отырған айлығын көріп неге келсін?

Отбасын қалай асырайды? Ресейде қазір ғылым докторы,
профессорлардың айлығы 1000 долларға дейін. Сондықтан ғы-
лымға жастар көптеп келіп жатыр.

теңгедей алады, ғылым кандидаттары 25 –30, ары кетсе 40 мың
теңге ғана. Бұл талапты жастар үшін аз. Мен осы жерде мы-
надай мысал келтірейін: 1943 жылы Сталин академик Зелин-
скийді шақырады, көмекшілері «оны ауырып жатыр» дейді.

Екіншісін шақыртса, ол да ауырып жатыр екен. «Неге?» деп
сұрайды Сталин. «Кеше ол нанның кезегінде тұрып, құлап
қалыпты. Содан аурухананың жан сақтау бөліміне түседі. Айлы-
ғы аз, жұмысты көп істейді. Жасы келген адам əлсіреген...»

деген жауап алады. Сталин көмекшісіне «Ғалымдар алаңсыз,
тек қана ғылыммен айналысуы үшін оларға қанша айлық бе-
руіміз керек екенін анықтаңыз» деп тапсырады. Көмекшісі
есептеп-есептеп 5 есе кебейтейік дейді. Сталин ғалымдардың

айлығы 5 есе емес, 100 есе көбейтілсін деп қол қояды. Бір топ
ғалым Сталинге «Соғыс жүріп, еліміз қиын жағдайда тұрған
кезде біздің мынадай жалақы алғанымыз ыңғайсыз. Бізге бес
есе көбейгенінің өзі жетеді» деп хат жазады. Сол хатқа Сталин

мынадай бұрыштама жазыпты: «Бұл ақшаны мен сіздерге емес,
Кеңес Одағының болашағы үшін беріп жатырмын». Бұл қағаз-
дар мұрағатта сақталған. Əрине, 40-жылдары ондай айлық бере
алған жоқ. Бірақ соғыс аяқталысымен академиктердің айлы-

ғын 100 есе көбейтті. Кеңес Одағы кезінде академиктер ең ай-
лығы көп адамдар болды. Партияның Орталық Комитетінің
мүшелері, КСРО-ның басшылары да ондай айлық алған жоқ.
Соның нəтижесінде не болды? Кеңес Одағы 1946 жылы Аме-

риканың артынша атом бомбасын шығарды. Олардың мысын
басты. Атом қаруы тек АҚШ-та ғана емес, бізде де болды. Сосын
олардан озып, сутегі бомбасын жасады. 50-жылдары олардан
озып, ракета ұшырды. Бірінші ғарышкер бізден ұшты, бірінші

жер серігі, бірінші айға автоматикалық станса ұшырылды,
бұлардың бəрі ғылымның жемісі. Ғылымға соншалықты көңіл
бөлінгеннен кейін тек талапты жастар ғана іріктеліп алынды.
Сталиннің көтеріп кеткен жалақысы 1991 жылы Кеңес Ода-

ғы тарағанға дейін сақталды. Басқа айлықтар бірнеше есе өс-
се де, оған жеткен жоқ. Ғылымға көңіл бөлудің нəтижесі –
осы. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2003 жылы Қазақстанның
индустриалды-инновациялық даму стратегиясына қол қойды.

Бұл стратегия бойынша қазір ғылымға бөлінетін ішкі жалпы
өнімнің 0,2 пайызы болса, 2010 жылы ол 2 пайыз болады, яғни
10 есе көбейеді. Ал 2015 жылы 2,5 пайыз болады. Еуропалық
Одақтың өзіне мүше болатын елдерге ғылымға бөлінетін қар-

жы, жалпы ішкі өнімнің 2,5 пайызынан кем болмауы керек де-
ген талабы бар. Егер түпкі ойымыз – Еуропалық Одаққа сай
мемлекет болғымыз келсе, онда ғылымға бөлінетін қаржы
осындай болуы қажет. Ал олар неге талап қояды? Ғылымы

өспеген елдің экономикасы да дамымайды. Ал ол Еуропа
Одағына кірсе, олардың мойнына жүк болады. Əрбір елге
жаңалық ашпағанның өзінде ғалым керек. Мысалы, шетелден
сатып алынған технологияның тілін білу үшін де ғылым ке-

рек. Технологиялық қауіпсіздік деген – осы. Ал экологиялық
қауіпсіздік пен технологиялық даму ең басты мəселе.
12 тамыз, 2005 жыл

нен ақыл сұра» деген сөз бар. Сіздің жасыңызды мен біл-
меймін, бірақ қазақтың бір ақсақалысыз ғой...

Басқа саланы қайдам, тап осы – сіз талай жыл жұмыс жаса-
ған теміржол саласында ақсақалдармен ақылдасып оты-
рып тіршілік жасау үрдісі жақсы жолға қойылған. Қазіргі
теміржолдағы реформалардың жүзеге асуына ақсақалдар

кеңес берді ме, əлде бұл кейінгі жастардың көтерген баста-
масы ма?

тар. Өйткені біз үлкендерміз, біз Кеңес заманында өстік,
қызмет істедік, біздің, яғни үлкен кісілердің көзқарасы көп
нəрсеге өзгермейді. 90-жылға дейін зейнетке шыққан адамдар
болып жатқан өзгерістің ішінде болған жоқ. Олар Кеңес уақы-

тында қалай жұмыс істеді сол «қормен», сол тəжірибемен
кетті. Бүгінгі 60-тағы адамдар 90-жылдары 45 – 50-лерде
Нығметжан ЕСЕНҒАРИН,
экономика ғылымдарының док-

еді, олар өзгерістердің ішінде болды. Дегенмен оларды да
екіге бөлуге болады. Біреулері басталған өзгерістердің ара-
сына кірісіп кетті де, 90-жылдары ол істерге етене араласып,
ішінде, тіпті кейбірі басы-қасында болды. Ал кейбіреулері өз

түсінігін, ойын өзгерткісі келмеді жəне сол қалпымен қызмет
істеп, зейнеткерлікке шықты. Ал енді жастарды алсақ, оларда
бұрынғы жұмыстың тəжірибесі жоқ, олардың ойлары, сезім-
дері, пікірлері ашық. Оларды бұрынғы Кеңес уақытының тə-

седі. Егер маған бүгін реформаны жаса десе, «Жоқ, мен жа-
сай алмаймын, мен «мынаны былай, мынаны олай істеңдер»
деп ақыл бере аламын. Мені тыңдасаңдар рақмет. Менің ой-
пікірім осындай» дер едім. Бүгінгі үлкен кісілер реформаны

өз түсінігімен қолдап, əртүрлі пікірлер айта береді. Бірақ ре-
форманы шешетін, оны жүргізетін жастар.
Мен 1982-84 жылдары Кеңес Үкіметі жанындағы Халық
шаруашылығы академиясында оқыдым. Біз профессорлар-

мен пікірталастырып жүріп, сол кездің өзінде өзгерістің керек
екенін түсінген адамдармыз. Менің бұл жағынан жағдайым
ерекшелеу болды, тəжірибем де мол. Жол бастығы болдым,
Мəскеуде қызмет істедім. Кейін Халықаралық тəжірибені көп

оқыдым, көрдім. 1991-94 жылдары транспорт министрі қыз-
метін атқара жүріп, 15 – 20 шетелде болдым. Қай елде бол-
сам да «Сіздердің транспорт салаларыңыз қалай жұмыс істеп
жатыр, не өзгерістер, не ойлар бар?», – деп бəрін зерттедім,

кейін оны кітапқа да енгіздім. Біз теміржол саласында осын-
дай реформа болуы керек екендігін сол уақытта түсініп, істерді
бастағанбыз.

ның талабы, онымен тікелей айналысып жатқан жас-
тар. Қалай ойлайсыз, реформа өзінің ретіне қарай дұрыс
жүргізіліп отыр ма, əлде жіберілген қателіктер бар ма?

тасудан басқа да талай жұмыстар жасады. Теміржолдың өз ме-
дицинасы болды. Мысалы, теміржол медицинасына барып ем
қабылдайтындардың көбінің теміржолға қатысы болған жоқ.
Сондай-ақ теміржолға қарайтын мектеп, балабақша, сауда

орындары болды. Дүкенге барғанда «сен теміржолшы емес-
сің» деп шығарып тастамайды ғой, бəріне бірдей қызмет
көрсетеді. Сонда мен, мысалы, жолдың бастығы болсам əлгі
пойыздарды қалай жүргізуден басқа «қарамағымдағы дүкен,

мектеп, балабақша қалай жұмыс істеп тұр?», – деп ойлануым
керек. Осы менің міндетім бе? Бұл нарықтық уақытқа сəйкес
келмейтін тірлік.

жүк тасымалы өзін ақтайды да, жолаушы тасымалы өзін-өзі
ақтамайтын. Сонда жолаушы тасушыларға жүк тасушылардың
жарты ақысын салып қойған еді. Ол дұрыс емес. Жүк тасу-
шы да, жолаушы тасымалдаушы да өз қызметіне қарай ақы

алуы керек. Осылардың бəрін өзгерту керек болды. Ал енді
біз теміржолды ұстап отырсақ, оның жөндеу жұмыстарын
неге өзге біреулер, яғни бəсекелестер жүргізбейді? Бұрынғы
социалистік жүйемен ұстап тұрған жағдай нарықтық эконо-

микаға сəйкес келмейді. Мысалы, қазір тұрғын үйдің бəрі
жекешелендірілді. Ал теміржол үйлерінің бəрі қалып қоя ма?
Оны неге теміржолшылар ешкімге бермей қарап отыруы тиіс?
Мемлекетте дүкен жоқ, бəрі жекенің қолында, ал неге темір-

жол дүкендерін ұстап қалуы керек? Көрдіңіз бе, нарық эко-
номикасына көшкеннен кейін бұрынғы теміржол саласының
құрамы өзгеруі тиіс болды. Ол «Үкіметтің меншігінде қалуы
керек пе, əлде жекенің қолына көшуге тиіс пе?» деген мəселе

көтерілді. Ол бұрын жұмысты қалай істеді? Бүгін нарықтық
уақытта қалай жұмыс жасап жатыр? Соның бəрін зерттеу қажет
болды. Осының бəрі жасалып жатқан жұмыстар. Бағытын
алсақ, теміржолдың тікелей жүк, жолаушы тасуға қатысты

емес, жөндеу, зат шығару салаларын нарық уақытында бөлек
шығарғанымыз дұрыс. Бұл ой тектен-текке айтылып отырған

жоқ, тап осы кабинеттің ішінде (Ол жұмыс бөлмесін бір шо-
лып өтті, Г.Ж.) мен көп қағаздар жаздым.
Дегенмен реформа жасауда ешқандай қате жоқ деп айтуға
болмайды, Əрине, қателіктер бар. «Ештеңе істемеген адам ғана

қателеспейді». Менің ойымша, кəсіпорындарды өте бөлшек-
теп жіберген дұрыс емес. Мысалы, локомотив депосын алайық
та, оның қасындағы жылу қазандығын нарыққа жіберсек, ол
қазандық ертең жылу бағасын қымбаттатып жібереді.

дарды тым бөлшектемей, сол күйі қалдыру жайы ғой сонда
сіздің айтып отырғаныңыз.

өте бөлшектеп жіберген жағдайлар бар. Реформа жағынан
ТМД елдерінің басқасын былай қойғанда біз Ресейдің алдына
шығып кеттік. Біз олардан 4-5 жыл алда келеміз. Дегенмен мен
біз барлық мəселе бойынша дұрыс келе жатырмыз деп айта ал-

маймын. Əйтсе де негізгі алған бағытымыздың дұрыс екенді-
гі айқын.

керек, ресейліктер мойындап отыр. «Жаңа теміржол са-
лып жатырсыңдар, бұл жағынан сендер біздің алдымызды
орап кеттіңдер» деген пікірлерін де білдіріп жатыр. Алтын-
сарин – Хромтау теміржол телімі пайдалануға берілді, Шар –

Өскемен теміржол телімі құрылысы басталды. Дегенмен
біздің əлі де теміржолға зəру аймақтарымыз көп қой...

теміржол салғанда оның сол республикаға немесе облысқа
пайдасы тие ме, жоқ па деген мəселе қаралған жоқ. Тек Кеңес
одағына қалай пайдасы тиетіні есептелді.

теміржолдың əрбір тарабын қарап көрсек, дербес мемлекетке
лайықты, икемді емес. Шығыс Қазақстанға бару үшін екі рет
Ресей территориясын басып өтеміз. Екі рет кеденшілер, екі рет
шекарашылар тексереді. Батыс Қазақстанға барғанда да біздің

алдымыздан осындай мəселе туындайды, Орталық Қазақстан
мен Батыс Қазақстанның байланысы жоқ.

Уақытында Орта Сібір магистралі Транссібір жолын жеңіл-
детеміз деп Көкшетау, Қостанай жаққа қарай екі жол салдық.
Ал енді жүк тасымалы азайғаннан кейін Сібірден Еуропаға
қарай тасылып жатқан жүк азайды. Ресей Транссібірге өз жүк-

терін алып кетті. Сондықтан бұрынғы жолдар босап қалды.
Өйткені оған жұмыс жоқ. Мен Көкшетаудан Новоишимская
арқылы Қостанайға жолаушы пойызымен бардым. Күніне екі-
үш пойыз ғана жүреді.

Ал енді екінші жағынан келетін болсақ, уақытында Құлан-
дыдан Малиновый озеро стансасына Ресей территориясымен
жүретін жол бар еді, оны уақытында Локотьқа дейін апарды.
Кезінде Павлодар мен Семейдің жүгі сол жолмен тасылатын.

Қазір екі ел бөлінгеннен кейін сол жол босап қалды, Ресей
рельстерін алып тастады. Өйткені бізге Ресейдің территория-
сын екі рет басып өту тиімсіз. Сондықтан Ақсу – Конечная де-
ген тіке жол салдық.

Əрбір мемлекет басқа мемлекеттің территориясын ба-
сып өтпеу үшін өз аймақтарын бір-бірімен байланыстыру ке-
рек. Қостанай, Тобылмен Ақтөбе жаққа қарай Ресей жерімен
өткенде оларға «тарифтеріңді азайтыңдар» деп талай рет ай-

тылды. «Біз халықаралық емес, Қазақстанның немесе Ресейдің
тарифімен төлейік» дедік. Жоқ, олар халықаралық тариф қой-
ды. Ал халықаралық тариф қымбат. Сол себепті біз өз терри-
ториямызда жол салуға мəжбүр болдық. Ал енді қазір жүк бері

қарай ауысқаннан кейін Ресейдің теміржолы да едəуір босап
қалды. Егер біз Ресеймен халықаралық келісімге келіп, олар
тарифті көтермесе, онда мүмкін жол салынбас еді. Дегенмен
болып тұрса өз жолыңмен жүргенге не жетсін?!

Енді Шар мен Семейдің арасы қосылады. Дегенмен əлі
бізге мың жарым шақырымдай жол салуымыз керек. Ұлытау
арқылы өтетін Арқалық пен Жезқазғанның, Жезқазған мен Қы-
зылорданың арасын қоссақ, Сексеуілден тіке жол салсақ де-

ген жоспар бар. Байқап отырған боларсыз, бізге əлі алдағы
20 – 30 жылда біраз жол салуға тура келеді. Мысалы, Ла-
Манштың астынан тоннель арқылы Еуропаға салынған жол-
ды санамағанда ағылшындардың соңғы теміржол рельсін сал-

ғанына 50 жыл болыпты. Бізге жол салу керек емес деп қазір
қайта рельстерді орнынан алып жатыр.

егемендік алған жас мемлекет қой. Жаңа астанаға қоныс
аударғанымызға да көп бола қойған жоқ. Елордамен бүкіл
аймақты байланыстыру да бір шаруа.

отырсыз, қазір негізгі тиімді қатынас кұралы теміржол,
пойыз болып тұр. Шет елдердің барлығымен байланыс
орнаған. Бізден шет мемлекеттерге, ал шет елден бізге
күнделікті тауар тасымалданып жатыр. Алдағы уақытта

шетелдермен теміржол арқылы байланысты нығайту ке-
рек пе?

міржол арқылы байланыс бұрыннан қалыптасқан. Жал-
пы, бізде шетелдермен теміржол арқылы байланысатын 15
шекаралық байланыс бар. Оның ішіндегі ерекше маңызы
зоры – Достық арқылы Қытаймен байланысты арттыру. Бұл

жерде теміржол салынуы мүмкін екі мəселе бар: бірін-
ші – Қытай үкіметі Құлжаға теміржол салып жатыр. Уақытын-
да – 1953 жылы Хрущев Қытайға барып келісімге қол қойған-
да Алматы мен Үрімші, Лонжоу арқылы тіке теміржол салмақ-

шы болған. Харгос, одан жоғары солтүстікке қарай таулар-
дан өтетін. Жоба жасап көргенде Харгос пен Үрімшінің ара-
сына 18 шақырым тоннель салыну керек болды. Сондықтан
бұл тіке жол салынбай, Жоңғар қақпасы арқылы Ақтоғайға

шықты. Ал енді Құлжадағы қазақ облысы теміржолсыз қал-
ды. Қытайда қазір теміржолды көп салып жатыр. Осыдан екі-
үш жыл бұрын Тұрпаннан Қашғарға дейін теміржол салды.
Енді олар біздің шекараға 90 шақырымдай жетпейтін жерден

оңтүстікке қарай – Құлжаға теміржол салып жатыр. Алдағы
уақытта олар Құлжаға дейінгі жолды Хоргосқа жеткіземіз деп
отыр. Бізге де сол жаққа теміржол тартыңдар деген ұсыныс
білдіріп отыр. Реті келсе Сарыөзектен Харгосқа дейін жол тар-

туымыз мүмкін. Өйткені, таситын жүк көбейсе, онда екінші
жол қажет болады.
Қазір айтылып жүрген екінші үлкен жол – Шығыс пен
Еуропаның арасы. Бұл екі аймақ арасындағы жүк тасымал-

даудың бағасын сарапшылар 400 – 600 миллиард доллар деп
есептейді. Бұл – жүктің бағасы емес, оны тасымалдау құны.
Оның 99 пайызын су жолымен, яғни кемемен тасиды. Егер
Транссібірден, өзіміздің теміржолдарымыздан жүк тасымал-

дау құнының бір пайызын алған күннің өзінде 4 – 5 милли-
ард доллар пайда көреміз. Сондықтан қазір біз сол жолдары-
мызды пайдаланып, транзит жүктер тасып жатырмыз. Тран-
зит – басқа мемлекеттердің жүгін тасу. Теміржолшылар 1999

жылы Хоргос арқылы 447 мың тонна транзит жүк тасыса, 2004
жылы 1 миллион 533 мың тонна жүк тасыды. Көріп отырсыз
ғой, бес жылдың ішінде үш есе көбейтті. Дегенмен бұл əлі аз.
Мысалы, Достық стансасы арқылы биыл 11 миллион жүк та-

симыз деп жатыр, соның 5,5 миллионы, яғни 50 пайызы тран-
зит жүк болса, қайта сол көп пайда əкеледі. Ал биыл транзит
екі миллион тоннаға жетеді деп отыр. Біз осы жағын ойлауы-
мыз керек. Алдымызда теміржолды пайдаланудың екі үлкен

бағыты тұр: бірі – өз теміржолдарымызды пайдалану, екінші-
сі – Қытайдың теміржолын Еуропамен қосу. Біздегі екі рельс-
тің арасы 1520 мм да, оларда –1435 мм. Осының жүкті шека-
радан өткізгенде қиындығы болып тұр. Ал халықаралық кон-

сорциум құрып, жекеменшік жол салынып, екі ара қосылып,
шығыстан батысқа, батыстан шығысқа дейін күніне 10 – 15
контейнерлік пойыз жүрсе, онда бізге көп пайда келтірер еді.

территориясы да жəне оның Еуропа мен Азияның ортасы-
на орналасуы да жақсы пайдасын тигізеді емес пе?

мəселені шешетін жалғыз Қазақстан емес, бұл өзге де қатысушы
мемлекеттермен ақылдасып отырып шешілетін үлкен шаруа.

проблемалары өзге елдерге де ортақ екені рас. Алғашқы
кезекте қай жолдарды қолға алу қарастырылуда?

сымен жолды Ақтоғайға дейін саламыз деп отыр. Мен оны
дұрыс көріп отырмын. Ал бірақ ол жолды салу үшін Қытаймен
жолды пайдалану технологиясын алдын ала келісіп алу ке-
рек. Ол «Қалай жұмыс істейміз? Кімнің вагондары өтеді?

Қытайдың вагоны қалай келеді? Не жүк əкеледі? Біздікі қайда
барады?» деген сияқты мəселелер. Келісіп, бар мəселені нақ-
тылып алып, теміржол салуға сосын ғана кірісу керек. Егер
теміржолды бірге пайдалануға Қытай келісім бермесе, онда ол

теміржолдың мағынасы да болмай қалады. Мен бұл мəселені
зерттеп көргенмін, оның пайдасы зор болмақ.

стансаға əкеледі де теміржолға тапсырса болды, əрі қарай бас
қатырмайтын. Теміржолдың ішінде сан салалы кəсіпорын, қыз-
мет бар. Теміржолға бір рет ақысын төлесе болғаны. Ал енді
қазіргі нарық заманында бұл мəселе өзгеріп отыр. Теміржол

бөлініп жатыр. Оның магистральдық теміржол жүйесі бар.
Жүкті иесінен қабылдап алатын тасымалдаушы, оның өз вагоны
бола ма, локомотивті біреуден жалдай ма, əйтеуір жүкті жеткізу
керек. Қазір бұл жұмысқа жалғыз теміржол емес, он шақты

қатысушы бар. Бұрын бір теміржол тарифі болушы еді, қазір
магистральдің, вагон берушінің, локомотив қожайынының,
жүк тасымалдаушының əрқайсысының өз бағасы бар. Бүгінде
тариф төртке бөлініп отыр.

рынғы қалыпта қалмайды. Бəсеке болуы керек. Ел нарықтық
жолды таңдағаннан кейін біз ешқайда кете алмаймыз. Мыса-
лы, мобильді телефон арқылы Францияға шығу үшін қаншама
оператордан өтеміз. Бірақ біз оны білмейміз. Ақысын төлесек

болғаны. Сол ақшаны əлгі операторлар қалай бөліп алады, өз-
дері біледі. Теміржол да сондай жүйеге келу керек. Жүк иесі
бұрынғыдай бір жерге ақы төлеуі тиіс. Ал кімге қанша төлеу

керек екенін жүк тасымалдаушы шешеді. Электрониканың
дамыған уақытында ол мүмкін жағдай. Бірақ оған біраз жұмыс
істеп, көп шешімдер қабылдауға тиіспіз. Тасымалдаушылар
төрт-бесеу болса, жүк иесінің таңдауға мүмкіндігі артады.

Сондықтан бастаған істі енді тек қана алға қарай алып жүру
керек, кері қайтатын жол жоқ.
6 қыркүйек, 2005 жыл

Жарылқасын САДЫҚОВ,
техника ғылымдарының докторы,
КСРО өнертапқышы:

шығаруға талпыныс жасағаныңызға талай жыл болды.
Нəтижесін қашан көреміз?

бір үлкен жетістікке жеттік деп айта алмаймыз. Бірақ бі-
раз даму кезеңдерінен өттік. Бірінші – комбайнның тəжірибе-
эксперименталдық үлгісін жасадық. Екіншісі – осы экспери-
менталдық тəжірибені кең көлемде жүргізу. Қазақстанның

егістіктеріне салып, жан-жақты сынақтан өткізу сатысында
жүрміз. Өйткені үлкен комбайн шығаратын компанияларға апа-
рып конвейерге қою үшін технологияны сынақтан өткізуіміз
керек. Ғылыми жаңалық ретінде өз еліміздің де, шетелдің де

құжатын алдық. Интеллектуалдық еңбегіміз қанша тұрады? Со-
ның бағасын шығардық. Интеллектуалдық еңбегімізді Əділет

министрлігіне тіркелген үлкен аудиторлық компания есептеп
шығарды. Олар бір жыл сараптама жасап, бағасын берді. Ол
157 миллион долларға бағаланды. Бұл дегеніңіз – қомақты
ақша. Осының бəрін ала тұрып, енді біз босқа отыра алмай-

мыз. Өйткені қанша еңбек, қаншама уақыт кетті. Сондықтан
біз жұмысты əрі қарай жалғастырып жатырмыз.
Екінші кезеңде осы жасаған еңбектердің барлығын зауыт-
тарға барып жасату. Қазақстанның əрбір аймағында егілетін

өсімдіктер – астық, мал азығы, осылардың бəріне біздің
жаңалығымыз бейім. Біздің бүкіл еңбегіміз еліміздің индус-
триалдық-инновациялық бағдарламасына еніп отыр. Патент
алдық. Жасаған комбайнның атын «Қазақстандық-1» деп атап

отырмыз. «Қаражат жағынан көмектесіңдер», – деп біраз ше-
неуніктің есігін тоздырдым. Мен тірі болсам, мұны түбіне
дейін жеткіземін.
Ресейдің Красноярск комбайн зауытының Назарова қала-

сында бөлімшесі бар. Біз қазір солармен жұмыс жасап жатыр-
мыз. Кішкентай бөліктен бастадық. Назароваға барып, олар-
мен келістік. Тендерге қатысып, инновациялық қордан біраз
қаражат жеңіп алдық. Олардың шарттары бойынша ғылымда

ашылған бір жаңалыққа бөлінетін қаржы 7 миллион теңгеден
аспауы керек екен. Ал ол бір комбайнның бағасына да жетпейтін
қаражат. «Егер бірінші кезеңдегі 7 миллион теңгені жақсылап
игеріп алсаңдар, онда екінші кезеңде қанша сұрайсыңдар, соны

жатыр. Аманшылық болса, ол таяуда келуі керек. Талғардағы
шаруашылыққа алдын ала бір комбайнның ақшасын төлеп
қойдық. Біздің қондырғы келген уақытта олар бізге бір ком-
байнды бөліп беруі керек. Сөйтіп, біз оны ораққа саламыз.

Бидай жинау аяқталып қалды. Сондықтан онымен биыл
бұршақтектес дақылдарды жинаймыз. Сосын Алматы облы-
сында Қаратал жəне Балқаш ауданында күріш жинауға сала-
мыз. Биылғы жоспарымыз – осы.

Инновациялық қордың біздің жаңалығымыздың тиімділігіне
көздері жетті. Бір жыл бойы зерттеді. Ақшаны бөлгені де сол.
Біз барлық сынақтан өттік.

«Дон» «Енисей», Германияның «Фирма клаас», Американың
«Джон Дир» комбайндарынан не айырмашылығы бар?

пі орақпен егінді шапқаннан кейін астықты алып келеді де,
бастырмаға апарып салады. Үлкен жылдамдықпен айналатын
барабан ұрып-соғып дəнді ажыратады. Сабағын əрі сыртқа
шығарады да, дəнді бункерге жібереді. Бұл кесте барлық

комбайнда бар. Тек қана олардың бір-бірінен айырмашылы-
ғы – кейбірінде механизаторға жағдай жасауға көбірек көңіл
бөлінген. Қазіргі комбайндардың көбі компьютерлендірілген.
Өтіп жатқан процестің барлығы мониторда тұрады. Тіпті қа-

зір АҚШ-та спутник арқылы комбайнды бақылап отырады.
Қай жерде жүр, астықтың түсімі қалай, не орып жатыр, бəрі
бақылауда болады. Болашақта жасалатын комбайнның барлы-
ғы осыған бейімделуі керек. Əрине, біздікінен басқа да бұл са-

лада көп жаңалықтар болып жатыр. Мұның артықшылығы –
егінді орғаннан кейін нағыз сапалы дəнді барабанға жеткізбей
жинап алу. Барабанға баратын болса, онда дəн соғылып, жаншы-
лады. Бұл сапасын төмендетеді. Барабан минутына 1200 – 1500

жылдамдықпен айналады да, массаны жаншып тастайды. Мик-
роскоппен тексергенде дəн өте ұсақ «жарақаттарды» көп ала-
ды екен. Мұндай дəн тұқымдыққа жарамайды, зақымданады.
Егер біз ДСҰ-ға кіретін болсақ, астығымызды жоғары бағамен

өткізгіміз келсе, нан өнімдерін сапалы дайындауды мақсат
тұтсақ, бірінші кезекте сапа деген мəселе тұрады. Біздің техно-
логияның негізгі мақсаты – дəнді зақымдамай, ұрмай-соқпай
жинап алу.

немістердің «Фирма клаасы» да енді-енді ғана жаңалыққа
бейімделіп, дамып келеді. Бірақ олардың жұмыс принципі

өзгеше. Біздің технологияның ерекшелігі – өте қарапайым-
дылығы, оған ешқандай артық шығынның керегі жоқ. Тіп-
ті металл да шығын болмайды. Алған металдың орны-
на біздің қондырғыны қоя саламыз, бітті. Барлық жағынан

өте қарапайым əрі тиімді. Біз көп жағынан немістерді де,
америкалықтарды да артта қалдырдық деп айта аламыз. Біздің
технологияның тиімділігін орыстар түсінді. Назаровадағы
конструкторлар «Бізбен ғана жұмыс істейсіздер» деп қайта-

қайта тапсырып отыр. Олардың көздегені – біздің техноло-
гиямызды кең көлемде шығару. Зауыт қазір жұмысты баста-
ды. Бұл – тəжірибе-өндірістік партия. Одан кейінгі үшінші ке-
зең – тұтас сату. Зауыт технологияны өздерінің шығарып жат-

қан өнімдерінің қатарына қосты. Əрі қарай бізден лицензияны
сатып алады да, өнімді қанша көлемде болса да шығара береді.
Біздің жаңалығымыз АҚШ, Германиянікіне қарағанда бəсекеге
қабілетті екенін орыстар түсініп отыр. Ресейліктерге жасатып,

кейін олармен саудаласуға болады. Бағасы да өсе түседі. Шарт
қоюға болады. Келешекте қай компания жақсы баға қояды, со-
нымен келісіп жұмыс жасауға мүмкіндік бар.

ма? Неге бізде де сондай комбайндар шығармасқа? Оған
қазір біздің экономикалық жағынан мүмкіндігіміз бар ғой.

лық ашылды, енді оны шығара саламыз» деп ойлағанмын. Бұл
дегенің қағазға жазу бір бөлек, жаңалық ашу екі бөлек, ал оны
конвейерге қою ең шығыны көп, ақыл-ойыңды да шаршататын
нағыз күрделі кезең екен. Біріншіден, қазақ қазақ болғалы біз

комбайн шығарған емеспіз. Екіншіден, кезінде жақсы-жаман-
ды біраз зауыт бар болатын, оның бəрі тоқырау кезінде жа-
былды немесе жұмысын жартылай ғана жүргізіп отыр, ЖШС,
т.б. болып ыдырап кетті. Елбасының саясатына байланыс-

ты бұл сала енді-енді ғана қайта қолға алынып жатыр. Ата-
бабаларымыз егінді егіп, орды, осы күнде де өзімізді-өзіміз
нанмен қамтамасыз етіп келеміз. Бұдан кейін де солай жалға-
са береді. Қазақтың егін салатын жері бар. Сондықтан осы сала

оны жинап, астық алып жатырмыз, оны сыртқа экспорттай-
мыз. Неге астық жинайтын комбайнды өзіміз шығармаймыз?!

астығына көзін сатып отырған шет мемлекеттер қазірдің
өзінде баршылық. Егер астық көлемін одан да ұлғайтып,
оның сапасын бұрынғыдан да жақсартатын болсақ, оны өз
комбайнымызбен орсақ, ғажап емес пе?

зір біз егінді орып, астық жинағаннан кейін өзіндік құны бел-
гіленеді. Оған сырттан бəленбай қаражат шығарып алынған
комбайнның құны да қосылады. Сол ақшамен біз шет елдің –
Ресей, АҚШ немесе Германияның өндірісіне ақша салып, жан-

дандырып отырмыз. Егер біз өзіміз комбайн шығаратын бол-
сақ, онда өзіміздің фермерлердің сатып алғандарының бар-
лығы өз еліміздің өндірісін көтеруге жұмсалған болар еді. Бұл
қалай алып қарағанда да, айдан анық көрініп тұрған жағдай.

Біздің жаңалығымызбен өз комбайнымызды шығаратын
болсақ, онымен сапалы астық жинасақ, сапалы астықты сыртқа
сатамыз, технология жағынан да жоғары деңгейге көтерілетін
едік. Үш-төрт жылдан бері еліміздегі екі зауыт – Қостанайдағы

дизель-мотор зауыты, Оралдағы ауыр машина жасау зауыты-
на Ресейдің екі компаниясы – Қостанайға Красноярскінің,
Оралға «Россельмаш» компаниялары келді. Оралда ком-
байн құрастырылып жатыр. Бірақ жұмыс ауқымды жүріп жат-

қан жоқ. Мен Ресейдің Қостанайға келген менеджерлерімен
сөйлестім. Олар «Осында жұмыс істейміз деп келдік. Əу бас-
та бізге жеңілдіктер беріледі деп келісілген. Қазір есептеп отыр-
сақ, Қостанайда құрастырылған комбайн зауыттағыға қара-

ғанда өзіндік құны қымбат болып отыр. Бұл – тиімсіз» дейді.
Егер біз түбінде Қазақстанға комбайн қажет деп ойлайтын бол-
сақ, онда қазірден оны қолға алуды ойластырған жөн. Егіні,
астығы мол Қазақстан үшін өз комбайн зауытының болуының

пайдасы шаш етектен болар еді. Біз Ресей зауыттарына барып
енгізіп отырған жаңалығымызды өзімізде қолданар едік.
Əрине, алғашында жұмысты бірден бастап кету қиын, бірақ
жұмыс бірте-бірте жүйеленері сөзсіз. Инвестиция тарту жағын

қарастырып жатырмыз. Бұл жұмыс жүріп кетсе, ешкімге де
жалынбас едік.

бар. Төрт-бес инвестормен келіссөздер жүргізіліп жатыр.
Ресейдегі өткен ғасырдың 30 – 40 жылдары іргетасы қалан-
ған зауыттар ғой. Олар – алып зауыттар. Сол қаланың қаншасын
жұмыспен қамтып отыр. Осындай зауыттардың біреуін бастап

кіріссек, бұл түбінде елге де, өндіріске де пайдалы. Металдар-
ды босқа сыртқа сатып жатырмыз. Өз металымыз молынан,
енді өз зауытымыз болса, бізге арзанға түсер еді. Жұмыссыз
жүргендер қамтамасыз етіледі. Жұмысшылардың квалифика-

циясын көтереміз. Красноярскіде көріп жүрміз ғой, колледж,
училищелерді бітіреді де, мамандығын өндірісте жетілдіреді.
Бес-он жылда нағыз кəсіби біліктілігі жоғары маман болып
шығады. Металды жонуды көзін жұмып тұрып жасайды. Біз

сондай деңгейге көтерілуіміз керек. Бəсекелестік қабілетімізді
арттыру үшін осындай жұмыстарға баруға тиіспіз. Аграрлық
салада бірінші нөмірлі техника трактор мен комбайн, Ресейдің
өзінде комбайнды Тулада, Красноярскіде, Ростовта шығарады.

Кемерованың губернаторы, қандасымыз Аман Төлеев енді
өз өңірінде шығаруды қолға аламын деп отыр. Өз металы, өз
жұмысшылары бар, енді өз көсіпорны болады. Бір губернияның
өзі осылай жасап жатқанда біз жеке бір мемлекетпіз ғой. Би-

дайдың қатты сортының сапасын бұрынғыдан да арттыру үшін
жаңа технологиялар керек. Дуниежүзінде кез келген мемлекет
немен бағаланады? «Ол мемлекеттің интеллектуалдық деңгейі
қалай? Адамзат дамуы үшін олар не ойлап тапқан?» деген сұ-

рақ тұрады. Біз ашқан жаңалық арқылы əлі-ақ «Қазақтар ком-
байнды қандай деңгейге дейін көтерген? Міне, ұлт, міне, ол
елдің ғылымы» деп бағалайтын болады. Өмірдің өзі соған
алып келеді.

Бақдəулет КЕНЖАЛИЕВ,
Металлургия жəне кен байыту институтының
директоры, профессор:

қазбаларды кешенді түрде игеру үшін қазақстандық тех-
нологияларды пайдалану керек» деп едіңіз. Содан нəтиже
шықты ма?

ген əңгіме көп. Негізінде мұның бəрі бекер əңгіме. Себебі
металлургия саласында 2003 жылы Дүниежүзі Металлургия
ғалымдары қоғамының шешімі бойынша біздің институт тех-
нология жағынан бірінші орын алды. Мысалы, біздің немесе

лымдары сол қалдықты қалдырмаудың жолын іздеуде. Біздің
ғалымдарымыз да осы бағытта 5 – 6 жыл бойы жұмыс істеп,
«Неге қалдық қалады? Оны қалай таза алуға болады?» деген
сұрақтың теориясына жауап берді. Сол технологияны ойлап

тапты. Міне, осы технологияны шетелдіктер пайдаланғысы
келіп отыр. Бұл жұмыстың жартысын біз шетелде жасадық.
Себебі біздің құрал-жабдықтарымыз жоқ, барының өзі ескі.
Бірге жасағаннан кейін жаңа технологияны қолдануға олардың

да құқы бар. Мысалы, дүние жүзінде жылына 1 миллион тон-
надай мыс қалдыққа кетіп қалады. Негізі əлем бойынша жы-
лына 15 миллион тоннадай мыс алынады. Біз соның шешімін
ұсынып отырмыз.

деп ауыз толтырып айта алмаймыз. Олар азғантай ғана грант
береді де, біздің идеяларымызды су тегінге алып кетіп жа-
тыр. «Шетелден грант алмасаңдар болмайды» дейді. Ал шет
елдің гранты жеке-жеке ғалымдарға беріледі, тұтас институтқа

берілмейді. Сонда арзымаған ақшаға идеяны алып кетіп отыр
ғой.

тек бізден ғана емес, басқа да талай мемлекеттен алып кетіп
жатыр. «Жаңалық шетел журналдарында жариялануы керек»
деп идеямыздың бүге-шігесіне дейін айтуға бізді мəжбүр етіп
отыр. Олар барлық құпиямызды ашпай, мақалаларды журнал-

ға баспайды. Жаңалықтың бəрін жария етпей конкурстан да
өте алмайсыз. Сонда, айналып келгенде, біз шетелдіктердің
пайдасына жұмыс жасап жатырмыз.
Өткенде Президент Нұрсұлтан Назарбаев «ғылым саласын-

дағы ақшаны 2011 жылға дейін 25 есе өсіремін» деді. Ондай
жағдайда, əрине біз ешкімнен кем емес екендігімізді дəлел-
дейміз. Кейбіреулер «Ғалымдар «ұйықтап» жатыр» деп жүр.
Ғалымдар еш уақытта да ұйықтаған емес. Бірақ сол ақшаны

бөлген кезде де көптеген қателіктер кетуі мүмкін. Ақша жүрген
жерде – дау жүреді.

да жоқтың қасында басқа бір шағын кəсіпорын да беруі мүмкін.
Оған көп ақша тиеді, бізге аз. Сондай теңгермешілік болады да,
біздің «қанымызды ішеді». Əлгі шағын кəсіпорынға кей жағ-
дайда жүздеген миллион, ал бізге 3 – 4 миллион береді де, «неге

болмай жатыр?», – деп бізден талап етеді. Ең қиын мəселе –
осы. Сондықтан мұны құрту үшін ақша бөлген адам, яғни мем-
лекет ақшаның дұрыс бағытта игерілуіне жауап беруі керек.

да бюджеттен бөлінген ақшаның игерілмей қалу жағдайы
жиі кездеседі? Мұның себебі не?

ген сұраққа шенеунік жауап беруі керек. Атап айтқанда тиіс-
ті министрлер, департаменттің директорлары. Бюджеттен бө-
лінген қаржының жұмсалмай қалып жатқан себебі, басында
дұрыс ойластырылмайды. Конкурс уақытынан кеш жарияла-

нады. «Ақшаны береміз бе, бермейміз бе?», – деп тартып-тар-
тып жүріп жылдың соңына жақындағанда беріледі, мұндай
жағдайда қаржы, əрине, игерілмей қалады. Президент Жарлық
шығарғаннан кейін бір айдың көлемінде қаулы қабылдануы ке-

рек. Ал ондай қаулы кей жағдайда дер кезінде қабылданбайды.
Дайындықсыз келеді. Сонымен «ақшаны анда береміз, мында
береміз» деп тартқылап жүргенде уақыт өткізіп алады. Бізде
шенеуніктер жиі алмасады. Жаңа бастық жұмыспен танысып

боламын дегенше бұрыннан істеп келе жатқандар бар шаруа-
ны «тындырып», жаңа басшының аяғынан шалып жібереді.
Саланы жақсы білетіндерден сұрап, ғалымдармен ақылдасып
жұмыс істесе, əңгіме басқа болар еді. Бізде жақсы таниты-

нымен жұмыс істейтін дəстүр қалыптасқан. Ақыр соңында
тиісті мақсатқа бөлінген ақша игерілмей қалады. Шенеуніктер
ақшаны жамбасына басып отырады да, уақытында бермейді.
Жыл аяқталуға жақындағанда тыпыршып ақшаны таратады да,

кластерлік жүйе жүзеге аса бастады. Металлургия сала-
сында осындай үрдіс бар ма?

ламентте «сирек металдарды біреуге берейік» дейді. Бұл бір
адамның қолын біреуге, аяғын екіншісіне берейік дегенмен
бірдей. Ол дұрыс емес, мысалы, металлургия зауыттарында
бұрын кешенді пайдалану деген болатын. Сондықтан соңғы

бұйым шығаруды сол зауыттарға тапсыру керек. Ал оған үкі-
мет бақылау жасауы тиіс. Оның əлемдік нарықтағы бағасын,
өткізілу құнын тексеріп отыру керек. Əңгіме істі жүргізіп
отырған шетелдік пе немесе өзіміздікі ме дегенге келіп тірел-

меу керек. Кімнің қолынан іс келеді, соған берген жөн. Мұның
бəрі заң жағынан реттелуі керек. Бұрын мемлекеттік қор де-
ген болатын. Мысалы, металл арзандады ма, оны сатпай қорда
сақтап тұра тұру керек. Ол шірімейді, өртенбейді. Сосын қым-

баттаған кезде сатуға шығарылады. Мұның бəріне Үкімет та-
рапынан бақылау қажет.

дің экономикамызға оң əсері, яғни пайдасы міндетті түрде
болады. Уранның соңғы өнімін Үлбі комбинаты шығарып
жатыр. Олардың кейбір технологияларын жетілдіру немесе
жаңадан жоғары деңгейдегі технология табу керек. Біз соларға

жоғары деңгейдегі технология жасап беруге келістік. Əрине,
өнім сатылғаннан кейін, оның пайдасы болады, бірақ бар гəп
салықта, салық төленуі тиіс. Бізге компанияның басында қазақ
немесе басқа ұлт отырғанының керегі жоқ. Мейлі, айдан əкеліп

адам отырғызып қойса да, Үкіметке салығын төлеп тұрса, бюд-
жеттегілер айлығын алады. Бюджет көтеріледі, халық байиды.
Бюджетке пайда түсірмегеннен кейін не керек? «Аш бала тоқ
баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды» деген

сөз бар ғой қазақта. Өнімді əлемдік нарықта қандай бағамен
сатып жатыр, соны тексеру керек. Игілігін халық көре ме, өзге
ұлт болса да елге пайдасын тигізу керек.

деп шақырып жатқандар көп. Бірақ бұл жерде де мемлекеттік
деңгейде реттеп отыру керек. Өзіміз соңғы бұйымға дейін шы-
ғару жағын ойлайтын болсақ, преференция деп беріп жатыр
ғой, соны қалайда қажетке жарату керек. Соңғы бұйымға дейін

шығарғанға салық жағынан жеңілдіктер қарастырылуы тиіс.
Бұл отандық өндірушілерді ынталандырады. Ал егер шикізат
күйінде шетелге шығаратын болса оларға салықты молырақ
салу керек. Американың дəстүрінде шығын келтіргені үшін

салық төлейтін үрдіс бар. Түсініктірек болуы үшін айтсақ,
айыппұл төлейді. Соңғы бұйымға дейін шығаратындарға же-
ңілдік беріледі. Оларға қосымша құн салығын азайту керек.
Жай ғана мысал, қорғасын əлемдік нарықта 1000 доллардан са-

тылып жатыр ма, неге біз оны 500 доллардан сатамыз? Я бол-
маса, мысалы, уранның келісі 30 доллар ма, мүмкін ол əлемдік
нарықта 50 доллар шығар. Неге біз оны 30 доллардан сатуы-
мыз керек.

басқарып отырған Металлургия жəне кен байыту институ-
ты қандай кəсіпорындармен байланыс жасап отыр.

мырыш», «Титан-магний комбинаты», «Жезқазғансирекмет»,
«Қазтрансойл» тағы басқа да кəсіпорындар бар.

дардың жағдайы жаман» деп айтуға болмайды. Мысалы,
ғылым докторы 50 – 80 мың теңге аралығында жалақы ала-
ды. Қазіргі кезде салыстырмалы түрде алып қарасақ, біздің
ғалымдардың жағдайы Ресей ғалымдарынан артық. Эконо-

миканың көтерілгені, ақшаның көбейгені ғылымға да оң ықпа-
лын тигізе бастады. Дегенмен бұл жерде де əңгіме ақшаны
қалай бөлу мəселесіне келіп тіреліп тұр. Егер əрқайсысы өзіне
бөлінген ақшаға жауап берсе, бəрі ойдағыдай болады.

Қазір шағын кəсіпорын не, арнайы институт не, бəрін
бірдей етіп қойды ғой. Олай болмауы керек, себебі арнайы

институттардың ішінде ғалымдары бар. Бізде маман дайындау
дегенде де алалау бар. Шетелдікі келсе, 5000 доллар береді,
біздердікіне 30 мың теңге береді. Бұл қалай сонда? Күн көріп,
отбасын асырау үшін оның бірнеше жерде жұмыс істеуіне

тура келеді де, кешке шайын ішкеннен кейін əйелін «таны-
май» қалады. Ақшасын беріп, сосын талап ету керек. Мұның
өзі дұрыс емес. Рас, кейбір мамандарды шетелдерде оқытуға
тура келеді. Дегенмен кейбір мамандықтардан біздікілер

шетелдіктерден артық. Біздің ғалымдар Германияға барып,
жұмысын жүргізе алмай отырған зауыттарын іске қосып беріп
келіп жатыр. Бұл – ақиқат. Біз өз мамандарымызды бағалай
алмай отырмыз. Бар мəселе – сонда. Əйтпесе біздің ғылыми

əлеуметтік жағдайын жақсартуымыз керек. Оларға баспана,
жақсы жалақы керек. Сонда ғана олар алаңсыз ғылыммен ай-
налысады. Төмен пайызбен пəтер беруге тиіспіз.
Жасыратыны жоқ, қазір ғылымға жас мамандардың келуі

сиреді. Олар үлкен талаппен түскен жоғары оқу орнын бітіреді
де, мейрамханаға барып даяшы болады. Себебі, ол бітірген
саланың жалақысы аз. Біздің институттағы орташа жас көле-
мі – 43. Ол ештеңе емес. Беретіні бар, деңгейі мықты адамдар-

ды нешеде болса да ұстап тұру керек. Жаңа ғана менің жұмыс
бөлмеме кіріп шыққан кейуананың жасы – 90-да. Бірақ оның
жұмыс істеу қабілеті анау-мынау жастан кем емес. Қытайда
осыдан бес-алты жыл бұрын жасы 60-тан асқан ғалымдар-

ды зейнеткерлікке жіберген. Ал қазір соларды қайта шақырып
алып жатыр. Неге? Себебі, олардың қазір де беретіні көп. Олар-
ды пайдалану керек. Олар болмаса жастарды кім үйретеді.
«Білім – инемен құдық қазғандай» дейді ғой, өмір бойы соны

зерттеп келіп, нағыз кемелденген шағында оны неге демалысқа
жіберіп қою керек? Əрине, жастарды тəрбиелеп, оқытып-үй-
рету – бұл басқа мəселе.

болашақта ДСҰ-ға кіруге дайындық жұмыстары жүріп
жатыр. Жалпы, біз осыған дайынбыз ба?

кəсіпорындардан ғалымдармен байланысты нығайтуын талап
ету керек. Ғалымдардың қатысуынсыз ДСҰ-ға толыққанды
кіреміз деу бекер. Ал ғылыми патенциал бізде бар.

рек. Сосын екі-үш жылдан кейін талап етсін. Сол мерзімде
өзімізді көрсете алмасақ, онда бізге сын. Əйтпесе біздің идея-
ларымыздың бəрі арзымаған грантқа бола талай шетелге кетіп
қалды.

сында біздің ғалымдардың деңгейі ешбір елдің ғалымдарынан
кем емес. Мен оған жауап бере аламын.
9 желтоқсан, 2005 жыл

қымыз бен шұбаттың ұзақ мерзімге дейін сақталу техноло-
гиясын ойлап тапқан ғалымның бірісіз...

май, Үкімет жағынан қолдау таппауына не себеп? Əйтпесе
қымыз бен шұбаттың пайдалы екендігін жұрттың бəрі
біледі ғой, бізді былай қойғанда, бұл сусынның пайдалы
екендігіне шетелдіктер де көз жеткізіп отыр қазір.

селені өте қатты қолға алдық. Біз – үш профессордың бармаған
жері, жазбаған қағазы жоқ. Бірақ бəрі «Жақсы екен, мынау
тамаша ғой, көмектесеміз» дейді де, соңынан ұмытып кетеді.
Мысалы, 1994 жылдары біз Президент Нұрсұлтан Назарбаев-

тың атына «Тамаша қымыз, шұбат бар. Соны өндіруге несие
керек» деген мазмұнда хат жаздық. Ол кісі біздің хатымызға
Зұлхарнай СЕЙІТОВ,
биология ғылымдарының докторы,

«Көмектесіңдер, бұл жақсы нəрсе» деп қол қойды. Сол жыл-
дары вице-премьер-министр Ахметжан Есімов, экономика ми-
нистрі Өмірзақ Шүкеев болатын. Елбасы хатты сол екеуінің
атына жазған. Олар хатты «Агробанкке» жіберді. Біз үшеуміз

«Агробанкке» бардық. Нұрекеңнің (Нұрсұлтан Əбішұлы –
Г.Ж.) қолы қойылып тұрған соң біз мəселе шешілді ғой деп
ойладық. Оның алдында Нұрекең Жезқазған (қазіргі Қараған-
ды) облысының Жаңаарқа ауданында болып, сол қымыздың

дəмін көріп, ұнатыпты. Сол кездегі облыс əкімі Қажымұрат
Нағманов одан бұрын бізді шақырып, «осы мəселені көтере-
міз» деген. Сонда «Елбасы Татарстаннан наурыз айында ке-
леді. Сонда қымыздың дəмін көрсетемін» деген. Шынында да,

Елбасы Жаңаарқада болып, қымыз ішіпті. Теледидардан мақта-
ған. «Бұл қолға алатын жақсы нəрсе» деп оң пікір білдірген.
Сонымен, біз «Агробанкке» бардық. Банктегілер «Біз сиырды
кепілге алмаймыз» деп кері жауап қағаз жазыпты. «Айналай-

ын, біздің хатымызда сиыр деген жазу жоқ қой» деп шыр-пыр
болдық. «Енді бір сылтау табу керек қой» дейді шімірікпес-
тен. «Хатқа Президент қол қойып отыр емес пе?» деген сөзге
«Ақша біздікі ғой» деген жауап алдық. Сонымен бітті. Сосын

«Эксимбанкке» хат жаздық. Біз 900 мың доллар несие сұрадық.
Олардың шарты «сендер алдымен 145 мың доллар əкеліп
беріңдер, сосын біз сіздерге несие береміз» деді. «Ей, айналай-
ын, қалтамызда ондай ақша болса, сендерден ақша сұрап неміз

бар? Ол ақша не үшін?» десек, «Экспертиза жасауымыз керек»
деген уəж айтты.
Сол кезден бері тиісті лауазымды қызметкерлердің бəріне
өз жаңа технологиямыз, оның пайдасы жайлы жазып та, ай-

тып та келеміз. Бəрі «жақсы екен» дейді, бірақ ешқандай көмек
жоқ.

Жарық стансасында қымызды шығарды. Сосын Кегенге келіп,
əрекет жасап көрді. Ол əйелі екеуі ғана бұл шаруамен айналыс-
ты. Минизауыт Кегенде. Бұлар бір жаққа кеткен кезде қымыз

ұрланады, су қосылады, сөйтіп, сапасын бұзды. Құрман онша
табыс таба алмады. Ең қиыны – қымыз бүлінді. Су қосылған
соң біріншіден, сапасы төмендеді, екіншіден, оған деген елдің
сенімі азайды.

Қазір Алматы дүкендерінде сатылатын қымыздың бірде-
біреуі сапа жағынан дұрыс емес. Қымыз бүлінді қазір. Өйткені
санэпидстанса кім болса соған сертификат бере береді. Са-
пасына қарамайды. Бүгін жақсы қымыз əкеліп, сертификат

алып алады да, ертең оның бəрін өзгертіп жібереді. Қадағалап,
тексеріп жатқан ешкім жоқ. Осыдан үш жыл бұрын санэпид-
станса менің ескі стандартыма сертификат беріпті. Санэпид-
стансаға барып «Бұл қалай?» десем, «Солай ма?» – деп өзіме

таңғалып қарап тұр. Міне, көрдіңіз бе, бізде жауапкершілік
жоқ. Қымыз бен шұбат – ем, дəрі, сол себепті бұған немқұрай-
лы қарауға болмайды. Сертификатты беретін оның сырын
жақсы білетін бір адам болуы керек.

Былтыр Семейде жақсы қымыз шығарыла бастаған. Бі-
рақ Семейдің маңайында бие жоқ та, қымыз 150 шақырым
қашықтықтағы Абай ауданынан тасылды. Жер шалғай, күн
ыстық болған соң, ол келгенше ашиды. Ашыған қымыздың са-

нерлік қоғам шығарып жатыр. «Таушықтың» 4000 түйесі бар.
Соның 700-ін сауады. Менімен келісімшартқа отырған. Бірақ
маған ақша бермейді. Мен соның шыққанына қуанамын.

қазір қазақ халқын туберкулез кеселі айналдырып тұр ғой.
Ұлттық сусынымызды ем-дəрі ретінде неге қолға алмасқа?
Оның пайдалы екендігін білетін дəрігерлер, ғалымдар бар.
Соның өзінде неге осыған біздің ықыласымыз жоқ?

гін бəрі біледі. Бірақ олардың бəріне жылдам ақша керек. Мы-
салы, арақ-шарап өнімдерін алайық. Ол жылдам ақша түсетін
табысты сала болып тұр. Ал қымыз бен шұбат өндіруді жолға
қою үшін жүру керек, ұйымдастыру жұмыстары бар. Оның са-

пасын қарау керек. Сосын қымыз шығару – өте жауапты жұмыс.
Сапасын үнемі назарда ұстап, қадағалау қажет. Алматы об-
лысының Кеген өңірінде биенің сүтін 15 теңгеден сатады.
Өйткені бие көп, алушы аз. Жамбыл облысының Меркі ау-

данында, Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас ауданын-
да, Орталық Қазақстанда, Павлодарда жылқы көбейді қазір.
Солардың бəрін ұйымдастыру керек.
Кезінде Қазақстанда қымызбен емдейтін он бес шақты

санаторий болатын. Оның көбі қазір тарап кетті. Қазір қан-
ша жамандағанмен, Кеңес Одағы кезінде адам үшін көп
жұмыс істелді. Алматыға шұбат беріп отыратын түйе сов-
хозы ұйымдастырылды. Əр облыста не түйе, не бие зауыт-

тарын құрған. Қазір жоқ ол. Біздің екі өркешті түйелердің
сүті түркіменнің бір өркешті түйесіне қарағанда сапалы. Рас
түркімен түйесі сүтті молырақ береді. Бірақ сүтінің сапасы
жағынан қазақ түйесіне теңесе алмайды. Сондықтан қазір

бизнесте жүрген біраз жігіт түркіменнің түйесін пайдаланып
келеді.

өңірін аралап шықтыңыз. Ал қымыздың балдай тəтті, са-
палысы қай жақтікі?

мыз айтары жоқ, нағыз қымыз. Біздің де өз технологиямызға
пайдаланғанымыз – солардың қымызды ашыту əдісі. «Жеңіс»
400 бие сауады. Сол жерде əрбір үйде 5 – 6 бие сауы-
лады. Олардың қымызындай қымыз Қазақстанда жоқ.

бір бағдарлама бойынша жұмыс істеп жатқан жоқ. Əр-əр
жерде өз бетінше тіршілік жасап жатқан адамдар. Мұнымен
қымыз-шұбат өндірісі адымын аша ала ма?

гілікті əкімдердің қолдауы керек. Мысалы, Қажымұрат Нағ-
манов бұрынғы Жезқазған облысында əкім болып тұрғанда,
осы мəселені біраз қолға алды. Бізді Алматыдан арнайы ша-
қырып, ақылдасты. Ол сол уақытта облыстың барлық ау-

тындағы байлық. Осыны дамытуымыз керек» деді. Қаржы
жағынан қолдауға да ниет етті. Бірақ арада көп уақыт өтпей,
оның қызметі ауысып кетті де, басталған іс аяқталмай қалды.
Қымыз бен шұбатты шығару құжаттарын реттеу үшін «Қаз-

мемстандарт» зертханасының рұқсаты керек болды. Солар
тексеріп, сынақтан өткізеді, егер ойдағыдай болып шықса,
рұқсатын береді. Жаңа басталған жұмыс қой. Ал оған ақша
төлеу керек. Зертхананың Атамбаев деген бастығына барып

«Біз мынадай қымыз шығарайық деп едік. Мен – профессор-
мын. Менің айлығым – 7 мың теңге. Зертханада қымызды
сынақтан өткізу үшін менің ақша төлейтіндей мүмкіндігім
жоқ» дедім. Ол азамат екен. «Бір тиын да керек емес, бəрін

өзіміз жасаймыз» деді. «Қазмемстандарттағы» бөлім бас-
тықтарының бəрін шақырып алып, мəн-жайды түсіндірді.
Олар өте жақсы қарсы алып, біз жасаған технология бойын-
ша қымызды 10 ай сақтады. Əр үш ай сайын дəмін көріп, са-

раптаудан өткізіп отырды. 10 айдан кейін «Бұл технология өте
жақсы. Қымыз жақсы сақталады. Қымыздың негізгі қасиеті
бұзылмайды. Өндіріске енгізу керек» деп рұқсат қағаз берді.
Жұмыс жақсы аяқталғаннан кейін мен соған еңбек сіңірген 5 –

6 адамға шай берейін деп ойладым. «Людмила Дмитриевна,
ертең түсте мен сіздерге шай берейін» деп едім. Ол «Жоқ, біз
сізге шай беруіміз керек» деді. Міне, еңбекті бағалағандық!
Сол кезде қымызды зерттеумен айналысқан тағы бір кісі –

Ольга Павловна Минскіде өткен халықаралық конференцияда
менің жұмысым бойынша баяндама жасады. «Қазақтың дəу-
леті, ұлттық тағамы, оның осындай қасиеті бар» деп жарияға
жар салды. Міне, бұл істің нақты жүзеге асуы үшін осындай

тін қымызды қазір 10 айға дейін сақтай алатын болдық
қой.

Ал 10 айдан кейін жаңа қымыз келеді ғой. Сондықтан 10 айға
дейін деп айтамыз. Ал полиэтилен, пластикада 3 ай сақтауға
болады. Өйткені ол химия ғой.

біраз мемлекет тұрғындары татып үлгергенге ұқсайды. Ал
экспорт жасау мүмкіндігі қандай?

мыс жасап жүрген кезімізде Германияның Қазақстандағы елші-
лігіне бардық. Мəн-жайды түсінген олар: «Германияға қанша
қымыз жөнелте аласыздар?» деп сұрады. «Екі тоннадай» дедік
біз. Олар «ертең-ақ аттандырамыз» деп уəде етті. Ол кезде «біз-

дің хатымызға Елбасы қол қойды, енді жұмыс дөңгеленіп жүре
береді» деп жүрміз ғой. Оның осы уақытқа дейін сиырқұйым-
шақтанып, созылып кететінін қайдан білейік?
Жалпы, біздің елімізден өз атамекеніне қоныс аударған

немістер қымыздың қыр-сырын жақсы біледі. Германияға
қоныс аударған бір неміс Көкшетауда жылқы зауытында
жұмыс істеген екен. Еліне барып, жылқы жинап, қымыз шыға-
рып жатыр. Мюнхеннің қасында. Соған бір кездері біздің ел-

шіміз Ерік Асанбаевты шақырыпты. Біз жақтан барғандар
«Рас, қымызының дəмі нашар, бірақ зауыты, жері, жылқысы,
оның күтімі керемет» деп таңдай қағып келді. Сосын қы-
мызды «жылқы сүті, йогурты» деп дəріханада сататын

көрінеді. Мюнхен – үлкен қала. Олар осы қалаға жəне Бер-
линге қымыз береді екен. Ал Түркиядағы қазақтар Герма-
нияға күніне 1000 литр қымыз жібереді. Соған қарағанда, бұл
елде қымызға деген сұраныс өте жоғары. Маған қымыз, шұбат

туралы білгісі келетін Израиль, Франция, Египет, Германия,
Жапония университеттерінің профессорлары келді. Мен олар-
ды Қазақстанда апармаған жерім жоқ. Жапондықтар «құрғақ
шұбат керек» деп келді. Біз жасап шығарған шұбаттың ұнта-

ғы тамаша. 1 литр суға азғантай мөлшерін салып жіберіп,
шайқап-шайқап іше беруге болады. Бірақ оған түйе көп болуы
керек. Əйтпесе пайда болмайды.

тап та жіберіпті. Олар біздің ұлттық байлығымызды –
мүмкіндігімізді пайдаланып кетпей ме? Осы ұлт ретінде
танылатын үлкен мүмкіндік біздің уысымыздан шығып
бара жатқан жоқ па?

біздің қолымызда. Оны ешкім біздің рұқсатымызсыз пайдалана
алмайды. Дегенмен ертеңгі күні Дүниежүзілік Сауда Ұйымына
мүше болсақ, біздің алып шығатын бір саламыз осы – қымыз-
шұбат өндіру болады. Ол үшін қымыз бен шұбаттың сапасын

көтеріп, шетелдерге танытатындай етіп жақсылап жарнама-
лауымыз қажет. Оның сапасымен қоса құйылған құтысына
дейін көздің жауын алатындай əдемі болуы шарт.

руаларды білетін ғалым-профессорлардың бəрі мені қолдай-
ды. Бірақ бар мəселе қаржы мен ұйымдастыру жұмыстарына
келіп тіреліп тұр.

ғанмын. Бірақ сол – менің айналамдағылар «Басталған істі
тастамасайшы» деп қоймайды. Кейбір жас жігіттер де «Біз
бұл шаруаны қолға аламыз. Ағай, не істейік?» – деп келеді.
Олардың құлшынысына қарап «мүмкін бір əрекет жасау ке-

рек шығар» деп те ойлаймын. Бірақ бізді қолдайтын, біздің
жұмысымызды бағалайтын Үкімет жағында ешкім болмай тұр.
Қазақ ұлттық техникалық университеттің профессоры Ма-
хаббат Түсіпбеков: «Мұнай өндіруге жұмсалған 1 доллар 7

доллар пайда береді, ал біздің əдіспен қымызға жұмсалған 1
доллардан 25 доллар пайда көруге болады екен» деп есептеп
шығарды. Бір кездері бұл «Караван» газетінде жарияланды
да. Шын мəнінде, солай, өйткені бұл су тегін жатқан, тау-

сылмайтын қазына ғой. Жылқы өз тамағын өзі табады. Тек
ұйымдастырып, құятын ыдыстарды дайындап, реттесең болды,
бұдан өзге ештеңе керек емес. Тек жылқының басын көбейт-
іп, өсіре білсең болғаны. Негізі, қымыздың 300 мың жыл-

дан астам тарихы бар. Қымыз адамға күш-қуат береді. Ерте-
ректе біздің аталарымыз бер жағын айтпағанда Сексенбай,
Тоқсанбайларды дүниеге əкелген. Бұл, міне, осы қымыздың
арқасында.

дай бізде экономикалық, яғни қаржылық жағынан мүм-
кіндік бар ғой. Бар гəп нағыз жанашыр адамның болмау-
ына келіп тіреліп тұрғандай.

жеткізетін адам керек.
14 наурыз, 2006 жыл

міздің ғарыш саласында ауқымды жобалар жүзеге асыры-
лып жатқанға ұқсайды. Шынында да, солай ма?

бекітілген. Қазір сол бағдарламаны іске асырумен айналысып
жатырмыз. Оның ішінде бірнеше ірі жоба бар. «Бəйтерек»
ғарыш-зымыран кешенінде «Бəйтерек» Қазақстан-Ресей бір-
лескен кəсіпорны бар. Бас директоры – ұшқыш-ғарышкер Тал-

ғат Мұсабаев. Олар «Бəйтерекпен» айналысып жатыр. Бұл –
үшжылдық бағдарламаның ішіндегі ең ірі жоба.

гара деген жаңа зымырандар жасалынып жатыр. Ангараның
экологияға зияны төмен. Бұрынғы зымырандар сияқты, геп-
тил, тағы басқа да зиянды əсері жоқ. Ол жерде керосин жəне
сутегі болады. Бұл – бір үлкен жоба. «Бəйтерекпен» «Қаз-

ғарыш» Ұлттық компаниясы айналыспайды. Жоғарыда ай-
Марат ШЫМЫРБАЕВ,
«Қазғарыш» ҰК Ғарыш техника-
сының арнайы конструкторлық-

технологиялық бюросының
директоры:

тып өткен біріккен кəсіпорынның жұмысы. Бас мекемесі –
Астанада. Байқоңырда филиалдары бар. Ұлттық компания
қазір үшжылдық бағдарлама шеңберінде 9 жобамен айна-
лысып жатыр. Қаржы бөліну, маңыздылығы жағынан ең ірі-

сі – авиациялық «Ишим» зымырын кешені. Жер серіктері сал-
мағына байланысты үлкен, орта, шағын, микро, нано, пико де-
гендерге бөлінеді. Шағыны 100 келіден 1 тоннаға дейінгі жер
серіктері. Мысалы, 120 – 160 келілік шағын жер серіктерін

құрғақ отынмен ұшу Орбитасына кіші зымыранмен апарып,
əрі қарай ұшырады. Қазақстанда екі «МИГ-31» ұшағы бар. Со-
нымен, 17 шақырымға дейін жеткізіп, зымыранды тастайды да,
ұшақ бұрылып кетіп қалады. 5 секундтың ішінде зымыранның

өз двигательдері іске қосылып, əрі қарай ұшып кете береді. Бұл
энергетикалық жағынан өте пайдалы, себебі жердің бетінен
ұшатын зымырандар отынның көбін сол биіктікке жетуге
дейін жұмсап қояды. Ал сол биіктікті ұшақпен бағындырсақ,

жанармай үнемделеді. Оның тағы бір ұтатын тұсы жер бетінің
көрінген нүктесінен ұшыруға болады. Тек бірінші класты ұшу
алаңы болса – болғаны. Мысалы, Малайзия мемлекеті тапсы-
рыс берсе, сол жерге ұшақпен зымыранды алып барып, жер се-

ріктерін ұшу алаңында зымыранның бас бөліктеріне орнатып,
керекті Орбитаға ұшыруға болады.

ұшырылады. Ресейде де 5 – 6 жоба бар. Дегенмен біздің елде
жаңа. Кеңес Одағы тарап, Қазақстан егемен мемлекет болған
кезде, бұрынғы ортақ мүлік бөліске түсті ғой. Сонда біздің тер-
риториямызда қалған əскери техникалар – ұшақтар, танктер

Қазақстандікі болып қалды. Сондай бөліс кезінде Байқоңыр
кешені де біздің елдің аумағында орналасқаннан кейін Қазақ-
стандікі болып қалды. Ресей бөліс кезінде тəуелсіздік алған
республикалармен келісімге келіп, бұрынғы Кеңес Үкіметінің

қарызын түгел мойнына алды. Оның есесіне шетелдердегі Ке-
ңес Одағына тиісті үйлер, елшіліктер барлығы Ресейдікі болып
қалды. Сол кезде өзі ерекше, көп шығарылмаған «МИГ-31»

ұшағының екеуі біздің еншімізге тиді. Кейін инженерлер жан-
жақты есептеп, саралап, осы жобаға өте ыңғайлы екендігіне
көз жеткізіп, пайдалана бастадық.

сында орналасқан. Оны ұзақ мерзімге Ресей жалға алып
отыр, «Байқоңыр» ғарыш айлағы біздің экономикамызға
қаншалықты пайда түсіріп отыр? Оның экономикалық
үлес салмағы қаншалықты деңгейде?

тар экономикалық есептен өткізгенде ғарыш саласынан «бес
жылдың ішінде өзін-өзі ақтайды» деген сияқты тікелей пай-
да іздемейді. Жапондықтардың алған бағыты – ғарыштық
жобаны іске асыру кезіндегі алынған жаңа технологияларды

басқа өндіріс салаларына енгізіп, пайданы сол жақтан көреді.
Оның ішінде электроника, автомобиль құрастыру, тағы басқа
да салалар болуы мүмкін. Сондықтан жаңа жобаны іске асы-
ру кезіндегі алынған білім, тəжірибе, инженерлік жаңалықтар

басқа салаларға енгізіледі. Бізде қазір жасалып жатқан жоба-
лардың барлығы техника-экономикалық есептеуден өтті.
Мысалы, «Бəйтерек» төрт жылда өзін-өзі ақтап, сосын таза
табысқа жұмыс істейді. Ал «Ишим» жобасының ауқымы

үлкенірек. Жер серігін ұшыратын неғұрлым көп тапсырыс
болса, соғұрлым оған жұмсалынған қаржы тез қайтады. Бұл
мəселеде де дүние жүзіне белгілі ірі компаниялармен жұмыс
жасап, болашақ тапсырыс қоржынын қалыптастырудамыз.

Жаңа жоба бойынша көрші Ресей мемлекетімен ортақ меке-
ме құрмақпыз. Бізден «Қазғарыш» Ұлттық компаниясы, Ресей
жағынан екі конструкторлық бюро ақша салады. Жобаның іс-
ке асыру мерзімі 2 – 3 жыл. Сол мерзімде біріккен мекеме əр

түрлі мемлекеттермен жұмыс істеп, тапсырыстарды алдын ала
қамти бастайды.
Біз бағдарламаның ішінде бар жобаларды жасаудамыз жəне
өткен жылдың ішінде қол қусырып қарап отырмай, өзгерістер,

қосымшалар енгізіп, жаңа жобалар жасап, жаңа келісімдер
жүргізіп жатырмыз. Қазір «Қазғарыш» Ұлттық компаниясы
алдағы 2 – 3 ай мерзімде тағы да тендер жариялап, Байқоңырда

төрт жер серігін жасамақшы. Оның екеуі Қазақстандікі, екеуі
Ресейдікі болады. Бірақ олар жіберілген кезде топ құрады да,
біздің территориямыздан ұшып бара жатқан кезде біз үшін, ал
Ресейдің үстінен ұшқанда, сол ел үшін жұмыс істейді. Үкімет

қолға алу болатын. Ұшқышсыз ұшақтарды жасау қолға
алынып жатқанынан да хабарымыз бар. Сол жобаның
қазіргі ахуалы қандай?

министрліктерге сондай ұсыныс жасағанбыз. Мысалы, бізде
мынадай: осындай биіктікке көтерілетін, осынша мерзімге
ұша алатын, суретке түсіретін қабілеті бар ұшқышсыз ұшақтар
жасай аламыз деп барлық жағдайды түсіндіріп ұсыныс

жасағанбыз. Қазір жан-жақтан тапсырыстар түсіп жатыр. Мы-
салы, «Қазақстан теміржолы» Ұлттық компаниясы», Ауыл
шаруашылығы, Төтенше жағдайлар жөніндегі министрліктер
қызығушылық танытып отыр. Біз қазір оларды сараптаудан

өткізудеміз. Егер тапсырыс молынан болса, Ресеймен немесе
Израильмен біріккен кəсіпорын құрып, Байқоңырда осындай
ұшақтарды құрастырып шығаратын боламыз.
Байқоңырда Халықаралық ғарыштық өндіріс орталығы құ-

рылмақ. Оның үстіне технопарктер, технополистер, өндіріс
мекемелері болады. Кіші авиация, басқа да ғарыш техникасы-
ның біразын біз өзіміз игеріп, өндіріс ұйымдастырып, құрас-
тыруды қолға алмақпыз. Біз оларды шетелдерге сата аламыз.

Оған маман жағынан да, тəжірибе жағынан да толық мүмкіндік
бар.

дайтын арнаулы оқу орны жоқ. Қашанғы біз өз маманда-
рымызды Ресейде, Үндістанда дайындамақпыз?

лысқанмын. Үкіметке де шығып, алғашында ғарыш саласы
мамандарын даярлайтын жеке оқу орны болмаса да, бөлім,
факультет қажет деп мəселе көтергенбіз. Қ.Сəтбаев атындағы
Ұлттық техникалық университетте бір факультет ашсақ деген

ұсыныс жасадық. Бірақ ол кезде Үкімет тарапынан ешқандай
қолдау тапқан жоқ. Ал қазір Ұлттық компания Қазақ-британ
университетімен жылына ғарыш саласына 50 маман дайын-
дау туралы меморандум жасасты. «Қандай маман қажет, оқу

бағдарламасы қандай болуы керек?» деген мəселелермен біз
айналыстық.

бюросы бар. Бұл – Дүние жүзіндегі кіші ғарыш аппараттарын
жасайтын компаниялардың ішіндегі көшбасшы университет.
Жасаған жұмыстарының көлемі, ұшырылған жер серіктерінің
саны, сапасы бойынша алда келе жатқан компания. Қазақ-

британ университетіне сол жерден мамандар шақырылмақ.
Басқа да ғарышқа қатысты мамандықтар көп. Оның ішінде ма-
тематика, физика да бар. Жанармай жасауға химия да қажет.
Біз оқу бағдарламасын бірігіп қарастырамыз да, бір тоқтамға

келгеннен кейін, өз ұсынысымызды айтамыз. Олар жеке оқу
орны болғаннан кейін өз ғылыми кеңестерінде, факультетте,
университетте қарап, бағдарлама қабылдануы керек. Сол оқу
бағдарламасын іске асыратын маман-профессорларды өздері

іздеп, шақырып, жұмысты жүргізеді.
Ұлттық компания алғаш құрылған кезде «Жұмыс істей ала
ма, жоқ па, мамандар табыла ма?» деген үлкен күмəн болған.
Қазір ұлттық компанияда 200-дей адам жұмыс істеп жатыр,

соның 150-і Ресейдің жоғары оқу орындарының ғарыш, ракета,
авиация жағын бітірген мамандар.

орны болса, жастардың қызығушылығы бұрынғыдан да
арта түсері хақ қой...

да студенттік конструкторлық бюро ашып жатырмыз. Ол да
маман дайындаудың бір түрі. Мысалы, студент Энергетика
университетінде байланысшы мамандығын меңгеріп жатқан
болса, бұл қосымша мамандық болады. Студенттік жер серігін

жасайды. Ол бізге даяр маман болып шығады. Мен «Болашақ»
бағдарламасының сарапшылар тобының мүшесімін. Былтыр
ғарыш саласы бойынша 72 баланы алыс шетелдерге оқуға
жібердік. Биылдан бастап ғарыш мамандықтарына 200 орын