Жазайын деп хатымды.

Бұрынғыдай дәурен жоқ,

Көңілім, шіркін, басылды.

Еске түсіп елдегі

Көкірек, шіркін, ашылды.

Әрі-бері төкпелеп,

Тәңір берген, қызыл тіл,

Алмасам сенен ашуды.

Ойналық та күлелік,

Дүние, шіркін, ғапыл-ды.

Біз де көрдік тірлікте

Алыс пенен жақынды.

Ойласаңыз пәм етіп

Жаман мен жақсы асылды.

Талапты туған ер болсаң,

Ешкім жемес хақыңды.

Шашылған дәмнен ризық

Әуелден тасқа басылды.

Әсет жұлдыз онында

Жаманат хабар шашылды.

Дым көрмеген надандық,

Шыбындай жаным сескеніп,

Содан бір қорқып сақынды.

Бізге бір зиян етер деп

Ойлаушы едім әуелден

Мынау бір патша кәпірді.

Ел айналып бүлініп,

Жиғанын шашып сапырды.

Қоралы қойдай қосақтап,

Өксітті-ау талай пақырды.

Жайына жатқан ел едік,

Жаңылтты-ау мынау ақылды.

Жаңылмай ақыл не қылсын,

Жаздырмай кетті тақымды.

Ер басына күн туса.

Сыйғыза алмассың, жігіттер,

Жұдырықтай қара басыңды.

Не десең де, жамағат,

Бастамасы сол болып,

Біздің бір қазақ шатылды.

Қуаныш болып артынан

Деп ойлаңыз, жарандар,

Жақсылық болғай жақын-ды.

Бәрі осылай болған соң,

Сабырлық еткен мақұл-ды.

Жабыққанда көңілім

Мақұл көрдім алуға

Жел сөзбенен ашуды.

Тағдырдың салған ісінен

«Шариғатта» жолсыз дейді,

Басыңды тартып қашуды.

Ермек еттім аз ғана

Сезім жоқ-ты сатулы.

Бұрынғыдай желігіп.

Жәбіраил келген күн

Жаныңды алмас көрініп.

Мұнан артық сөйлеуге

Көкірегім дал болды,

Ақыл, ойым бөлініп.

Бір сөйлемей болмады

«Сені ме» деген жел сөзді

Қойып та едім жерініп.

Жайында жатқан жайдақ ел

Жүреді басқа не біліп?!

Алмайды патша дегенге

Атаққа жүрдік семіріп.

Іркілейін несіне

Сөз кезегі келгенде

Қалғаным жоқ-ты шегініп.

Мекенім боп қашықта

Қабырғам жүрді сөгіліп.

Тусақ та алтау атадан.

Тағдырдың ісі кепке ортақ

Пендесі бар ма басы аман?!

Елдегі көрген қызығың

Бір күнгідей болмады

Өткендей болды тасадан.

Сөз сөйледім сол үшін.

Мекен еткен көлі үшін.

Асыл туған азамат

Қызмет етер көп үшін.

Анау Өтекем мен Едекем

Бәйкүнә күйді-ау біз үшін.

Не қылып айтпай шыдайын

Асыл туған тек үшін.

«Көп тілегі көл» деген

Өтекем неге кемісін?!

Тамыры соқты езі үшін.

Бақыт қайтқан күндері

Үміт еткен ағалар

Қарамай кетті не үшін?

Ұнаса сөзім, ағалар,

Аз ғана бәйіт шығардым

Көкіректегі шер үшін.

Желге ұстаған пана екен.

Өшіккен жерге көлбеген

Қайыспас қара нар екен.

Қорған болар еліне

Қылыштың болат қабы екен.

Қараңғыда шам болған

Жарқырап туған ай екен.

Қиқу шықса алыстан,

Шақыратын намысқа

Елдің соққан қамы екен.

Қайтарға бақыт келгенде

Кездесе қалған мынау іс

Заманымның сазы екен.

Үміт ету жақсыдан

Көкіректегі наз екен.

Тарлыққа солар ілінді

Ит патшаның кәрі екен.

Алыс жақын болса да

Татулық екен қызығы

Мынау бір заман тар екен.

Солайша болды заманым,

Құрыды соған амалым.

Осындай істің зарпынан

Ауып та кетті табаным.

Талайдың шаптым арына,

Жақсының қимай ажарын.

Бұрынғыдай күн болса,

Еш арманы жоқ екен,

Тәңір берген қазаның.

Күнәсі мен сауабын.

Ел ішінде жүргенде

Хабар келді келсін деп,

Он бесінде мизамның.

Жарлықтың басы сол болды,

Taп алдында құрбанның.

Атасы жаман бұл жаудың

Хабарына иландым.

Айтпай неғып шыдайын,

Басқа түскен тұманды-ай.

Он сегізі болғанда

Адыра қалғыр Ақайға,

Біздің қазақ құралды-ай.

Ысқырды патша жендеті,

Ызғар шашып жыландай.

Қалайша бүгін шыдайын,

Іштегі жатқан қайғыны

Буырқанып шығармай.

Орнынан күн шығып,

Уақытында ол батты

Тек соған жұрт қуанды-ай.

Қанаты күйді сермеген

Қонған тауға қыранның.

Болған істі айтқаннан

Онан да жоқ-ты зияным.

Шұбар да тарлан болып жүр

Жылқыда жүрген қылаңың.

Жамағат, сабыр етелік,

Сабырлық елге жарасар.

Құр қайғыдан пайда жоқ,

Әмірі солай болған соң

Жасаған ие Құданың.

Сол хабардың бойымен

Елден кеттік алынып.

Ен Нарынға симаған

Ардақтысы талайдың,

Қу кемеге салынып.

Көзінен жасы төгіліп.

Жарың қалды жаутаңдап,

Қабырғасы сөгіліп.

Солар еске түскенде

Толқымас көңіл неғылып?!

Ақыл, ойым дал болды

Өксігенде сағынып.

Сары судай сапырып

Шығарар едім лайын

Кетпесе тілім жаңылып.

Шыдайын айтпай неғылып?!

Бапсыз жүйрік бәйгі алмас

Күнде шапса салығып.

Қойдай қоңыр надандық

Бәрі де оның бізде екен,

Жүреміз малдай бағылып.

Талай да көрдім таршылық,

Ит көңіл жүрді-ау ауырып.

Басқа түскен бұл тұман

Ашылар қашан айығып?

Сол кемеге мінгізіп

Алып келді қалаға.

Жібермейді ешкімді

Еркіменен далаға.

Бекер екен өкіну

Тәңір берген қазаға.

Сескенеміз ұшырап

Қалармыз деп жазаға.

Қабағы жауған кәуірден

Сақынып жүрмей болар ма?!

Саудагердің малындай

Иіріп қойды-ау қораға.

Басы жұмыр пендесі

Қайғысыз болмас әрқайда,

Сыйыналық Тобаға.

Сіз бен біз деп сөйледік

Әдепті бұзып бола ма?!

Балапанын өсірген

Аспанда жүрген ақ сұңқар

Мамығын төккен ұяға.

Кім айналып паналар,

Елсізде тұрған обаға?!

Қол басындай қынапқа

Жауды көрсе жайнаған

Қиғыр қылыш сия ма?!

Қақаған қара боранда,

Айырдан туған аруана,

Жалаңаш жүріп тоңар ма?!

Тұғырда тұрған ителгі,

Қиқу шықса алыстан,

Назарын салар қияға.

Құбарлан шауып аң алса,

Сылдырлаған жез қарғы

Жараспай ма томаға?!

Іштегі жатқан жел сөзді

Шығармаса бола ма?!

Сұлы менен сүт ішкен

Жарасар тоқым құлаға.

Жылқыда жаман жабыны

Жауға мініп бола ма?!

Жолдас болсаң жаманға,

Қаларсың бір күн табаға.

Жолдас болсаң жақсыға,

Жеткізеді мұратқа.

Жігіттің асыл саңлағы

Жиналды бәрі бұл жерге

Жаманның күні туа ма?!

Елсізде жүрген еркіндеп,

Шу көрмеген құлан ек,

Айдады патша жыраққа.

Бола да көрдің дұғада.

Аттандық сосын қаладан

Сәлем айтып елдегі

Ата менен анаға.

Сонысын келдік Сарытау

Екі күн қонып араға.

Күні-түні төрт күндік

Екеуінің арасы.

Қойдай болып шулады

Мұсылманның баласы.

Болмады қылық мақтайтын

Сөйлесе ауыз тобада,

Босаса қолы жағада.

Жыртылды көптің жағасы,

Қиын екен алыс жол,

Талайдың күйді қанаты.

Жақын туған жарандар,

Сөзімнің болмас жаласы.

Болған затты сөйледім,

Өтірік қоспай ішіне,

Жеткенше ойдың санасы.

Нешеуі мұнда келген жоқ,

Көзінің жалғыз қарасы?!

Сиғызды мұның бәрін де

Патшаның сары даласы.

Кімге жақын, кімге алыс,

Білмеймін Хақтың қазасы.

Әрі-берлі сөйлейін

Кетпесе көптің мазасы.

Ешкімнің болмас шарасы.

Ер басына күн туса,

Жаныңның болмас саясы.

Осылар еске түскенде

Өлең айтқым келмейді

Көкіректі шалт етіп.

«Сені ме» деген ит жел сөз,

Қойып та едім ант етіп.

Бес мың қазақ жатқанбыз,

Сарытауда сарып етіп.

Көрдік талай михнат

Жаратқасын Құдайым

Топырақтан халық етіп.

Кімдер ізгі болған жоқ

Жасаған соң шайхы етіп?!

Күндердің күні болғанда

Заманымыз сұр болды

Жіберді-ау Құдай тайқы етіп.

Егуге бізді бұйырды

Салды келіп инені

Жүректі кетті ол тесіп.

Көрмегенді көрген соң,

Болды дедік бұл нешік?!

Тамам сөзді түгендеп,

Айту қиын білгенді,

Қалдырмастан ой жетіп.

Сөз сөйледім қам етіп

Көргеннен соң мұндайды.

Сүрініп кетсем егерде

Кесермін тіл мен таңдайды.

Таңда мақшар күнінде

Заманым болар қандай-ды?!

Әрі-бері сөйлесем

Көкірек, шіркін, сайрайды.

Өткен күн еске түскенде,

Жауатын бұлттай торланып,

Зығырданым қайнайды.

Жақсының сөзі - мың ділда,

Ойласаң сана түсірер,

Аспаннан жауған нұрдай-ды.

Кез келді біздің бақытқа,

Бұрынғы ата-бабамыз

Көрген жоқ еді мұндайды.

Сірә да жолдас болмайды.

Харьков деген қалаға

Қойдық тағы маңдайды.

Харьков деген қалада

Тастан салған аула көп.

Мұның жәйін айтпасам,

Басылмайды ішкі дерт.

Қайғылы болса пендесі

Ішінде болар жанған от.

«Шықпа» деп бізге айтқасын,

Отыра бердік «Алла» деп.

Шығып кетсек егерде

Жоқтайды бұлар қайда деп.

Басшы болған жүз басы:

Тілін алсаң патшаның,

Рахымы бар, - дейді.

Заманның сазы бек теріс

Таба алмадық жігіттер,

Шыбындай жанға қайла іздеп.

Айырылдық ойын, күлкіден,

Ішіміз сезді жүргенін,

Өзіне патша пайда іздеп.

Бір жұмадай жатқан соң,

Жоғарыдан бұйрық болыпты,

Аудармашы бізден сайла деп.

Содан шықтық сайланып,

Бұрынғы өткен ит дәуір

Келер ме басқа айналып?!

Пақырлық жолға ерістік

Қалған соң басың байланып.

Бұл дүниенің жалғанын

Кімдер жүрген аңғарып?!

Қайран бір елде жүргенде

Заманы бірге құрбыға

Жүруші едік назданып.

Сыртыңнан дұшпан сөз айтса,

Соған да жүрдік арланып.

Бекер екен бәрі де,

Мұндай істі көрген соң,

Шыбын жан жүрді-ау таңданып.

Жүйрікті көпке мақтама,

Келмесе озып жынданып.

Шешенді көпке мақтама,

Сөйлемесе ду жарып.

Батырды көпке мақтама,

Мұқатпаса жауды алып.

Білгішсің деп мақтама,

Оқсатпаса дауды алып.

Құр байлықты мақтама,

Шықпаса басың бұлданып.

Бұлайша демей не дейін,

Заманым кетті қырланып.

Тау басынан көрінді

Күндік жерден бұлдырап

Харьковтен кейін Черновец.

Шәһәр нұсқасын байқасам,

Қызылды жасыл көрінді,

Жанып тұрған өрт емес.

Жау салқынын салған жер

Не десең де оңды емес.

Жата бердік вагонда

Оған жету серт емес.

Алдыңа торды құрған соң.

Біз бір жүрген бозторғай

Ортасына қонған соң.

Көкірек шіркін толқыды,

Қара өлең қайнап толған соң.

Тарқатайын шерімді

Ағалар қолқа салған соң.

Черновецтен шыққасын

Келіп жеттік Румын.

Әлі шұбап келеміз,

Сан шәһәрды көрумен.

Австрия елінің

Жүріп өттік жерімен,

Кесіп те астық белінен.

Тәуекел, Хаққа сиынып,

Аяңдадық біз жаяу

Соғысқа барар жолымен.

Жиырма күндей болғанда,

Күн батысқа айналдық

Құбыланың оңымен.

Бес жүз қазақ бір жүрдік

Ажырамай тобымен.

Бір ай жаяу жүрген соң.

Тоқтап тұрмыз сонымен.

Нендей екен бұл күнде

Елде бір қалған атам-ай.

Іргеден жырақ жүрсек те,

Бере көр бізге батаңды-ай.

Ісімізді оңдап Құдайым,

Ағаның көріп шырайын,

Қосылармыз қашан-ай?

Тілектес бол бәрің де

Қарға тамыр қазағым –

Біз де бір терекке біткен бұтағың.

Тура құрық келген соң,

Қай жаққа пенде қашар-ай.

Елде бір қалған анам-ай,

Өксіп жүр мұнда балаң-ай.

Қайғының кетер кіреуі,

Қосылсақ елге аман-ай.

Елдің сазын білмедік,

Келмей жүр мұнда хабар-ай.

Жазбай тұр бізге сәлем хат –

Үміт еткен әр жерде,

Атқа мінген жаран-ай.

Жұмыртқа ма едік жарылған

Бір сәлем хат жазуға,

Қалғанбыз ба жарамай?

Рулы терек, ұлтанды ел –

Білмей жүрме бұларды,

Жетпей де жүр ме шамаң-ай?

Келмей де жүр ме жазылған,

Бізге арнаған қағаз-ай?

Қияға ұшқан қырандай,

Қашықтап кетті-ау араң-ай.

Көкіректі шер басып,

Сөз сөйледім соларға.

Балдағы алтын ақ болат

Ұңғысынан сынған соң,

Жауды шапсаң қияр ма?!

Қанатынан қайрылған,

Лашын аңды қуар ма?!

Ілесе алмас тозаңға.

Биік біткен бәйтерек

Кесіп алсаң тамырын,

Орнына қайта шығар ма?!

Бұрынғыдай қызыл тіл

Ойдағы жоқты табар ма?!

Қаңқылдаған қоңыр қаз,

Шырылдаған боз торғай,

Қонысына қонар ма?!

Сол секілді замана

Қайта айналып болар ма?!

Арқадан соқса қатты жел,

Дария қайтып ортайса,

Кемері қайта толар ма?!

Дарияның толғаны –

Қиқулап сұңқар қонғаны.

Жігіттің болмас арманы.

Нәсіпті Хақтан күтелік,

Жазған болар таңдағы.

Тамам да жақсы жиналды,

Жігіттің асы л саңлағы.

Бір табақтан дәм татып,

Бір төсекке жатып жүр,

Жиналған соң қайдағы.

Сөйлер едім бұдан көп,

Жібермей тұр іліккен,

Патшаның мынау қармағы.

Болмағанмен сөзге олақ,

Көңіл жарты болған соң,

Айтылмай тұр ойдағы.

Сағынғаннан сарғайып.

Санаменен жүдедім.

Уайым менен қан жұтып.

Қайғылы болды жүрегім.

Қазағымның баласы

Жайған бір торға ілінді

Бергей де Құдай тілегін.

Жұлқынсақ та үзілмес

Патшаның салған шідері.

Үзілсін саған ол неге

Ашпасаң күшпен тиегін.

Артымда қалған елім-ай,

Туып, өскен жерім-ай!

Орала біткен айдын көл,

Дария аққан теңіз-ай!

Ағыны теріс үйірілген,

Жайық пенен Еділ-ай!

Көк орай шөбі толқыған,

Бетегелі белім-ай!

Үйірлеп жылқы айдаған

Қоздаған қойы егіз-ай,

Жайылған малы семіз-ай!

Елдегі қалған қарт, кәрі

Келерсің аман деп еді,

Кетпесе босқа лебізі-ай.

«Көп тілегі - көл» деген,

«Тәуекел, Алла» деңіз-ай.

Солар еске түскенде

Бұзылмас қалай көңіл-ай?

Қиғаштың беті cap дала

Егуші еді егін-ай!

Егін деген қазына

Шыға ма жерге тегін-ай.

Оның да несін айтайын,

Бәрі де қалды кейін-ай.

Айналайын, Нарын-ай!

Өзің еске түскенде,

Жүрегім болды жалын-ай.

Сар даланы ел қыстап,

Жайылушы еді малың-ай!

Жүруші еді аралас,

Киік, құлан аңың-ай!

Үйіне қонақ келгенде,

Союшы еді халқымыз,

Қысырдың семіз тайын-ай!

Оннан-оннан бас қосып,

Сол Нарында жігіттер

Жүруші еді-ау жайына-ай!

Мен қайтейін налымай?!

Осыдан артық айтуға

Келмей тұр менің қалім-ай.

Жабықпалық, жігіттер,

Қамығу ерге жарамас,

Тап болған соң бағыңа-ай.

Айып етпе, жарандар,

Айта салдым бұл сөзді,

Заманымның сазына-ай.

Сөйлесін деп жел берді,

Қызыл тіл менен таңдайға.

Өткен дәурен айнымай,

Қайта бір келсе жағдайға.

Сөйлесем сөзді дестелеп,

Сусыны көптің қанбай ма?!

Жақсылық хабар тиіп тұр:

«Отызыншы қаңтарда

Бітісер» дейді патшалар

Дегені сонда болмай ма?!

Қайырды мынау сұм заман

Талай ердің жеделін.

Болған жайды бір сөйлеп

Тамызайын алдыңа

Қызыл тілдің өнерін.

Кім тоқтатар жібермей,

Жайықтың аққан өзенін?!

Көкірек сені мақтаман,

Бере алмасаң сен тауып,

Осы көптің керегін.

Жүрген жерім сұрасаң,

Алыста - таудың басында,

Соғыстың бергі қасында.

Қасында демей не дейін,

Алыс та емес жақында.

Тәртібі қатал патшаның

Болмайды кейін қайтуға.

Басыңнан бағың тайған күн,

Айналар дүние ғапылға.

Елдегі жүрген ағалар,

Жолықпай жазған хатыма.

Бұрынғыдай қызыл тіл

Сөз жүйесін таппайды,

Қиындық түсіп басыма.

Ұят та болар айтпасам,

Жасымнан шыққан атыма.

Шығарайын мұндайда,

Көкіректегі шерімді.

Пайдаға ассаң, қызыл тіл,

Бір сөйлейтін кезің-ді.

Несін оның айтайын,

Атасы сөздің тегін-ді.

Халықсынай, айырар

Артық пенен кемімді.

Балқиды соны ойласам,

Тоқтатпасам көңілді.

Көп сөйлемей қояйын,

Көкірегім жерінді.

Бізден дұғай көп сәлем

Жігіттерге елдегі.

Қанатын қағып, сілкінген

Сұңқар едік жемдегі.

Жел бетіне еріскен

Құлан едік шөлдегі.

Біздер жүрміз тарлықта,

Сіздерден үміт етеміз,

Аға дейміз кеңдегі.

Оның да жоқ-ты көлдері.

Бізден дұғай көп сәлем,

Елдегі қалған қарттарға.

Жалғаншы пәни дүние-ай,

Бармайды аузым мақтауға.

Алыста жүрген құланды,

Болар ма жемдеп, баптарға?

Жылғасы терең сөгілсе,

Болар ма жүріп аттарға?!

Ұсынсам қолым жетер ме,

Төбесі биік асқарға?!

Мұндағы келген адамның

Бәрінен де әріміз,

Бөлшектеу кеттік жапсарға.

Сағынғанның белгісі,

Мың ділдадай көреміз

Хаты келсе ағаның.

Тыңдаушыға көп сәлем,

Айтылған сөздің қалауын.

Туысқан, толы азамат,

Көкірегіңе тоқып ал

Ішіндегі жарауын.

Руымды сұрасаң,

Мен Адайдың баласы.

Мекен еткен атамыз

Мыңтөбе таудың қабағын.

Сұрасаң атым Насихат

Осылайша көп сөйлеп,

Қысқарттым сөздің аяғын.

Округім бірінші

Білмегендер білсін деп

Еттім бір сөздің тамамын.

НАСИХАТ СҮГІРҰЛЫНЫҢ КІТАПТАРЫ МЕН МЕРЗІМДІ БАСПАСӨЗДЕ ЖАРИЯЛАНҒАН ШЫҒАРМАЛАРЫ.

Насихат Сүгірұлы. Шалқыған көлге қу қонар. Жасы үлкен ағаға // Коммунистік еңбек, 8 қаңтар, 1972. «Өнегелі, өміршең мұра» аталатын Атырау ақын, жырауларына арналған әдеби бет. Жарияланымды дайындап берген Қ.Сыдиықов.

Насихат Сүгірұлы. Еділ-Жайық - екі су // Коммунистік еңбек, 3 шілде, 1986. Жариялаған Қ.Сыдиықов.

Насихат Сүгірұлы. Танысу // Коммунистік еңбек, 1 қараша, 1989. Жариялаған Мақсот Нығметоллаев.

Насихат Сүгірұлы. Өлең-толғаулары // Алқаласа, әлеумет. Алматы,«Жазушы» баспасы, 1991. Баспаға дайындаған Қ.Сыдиықов.

Насихат Сүгірұлы. Набор (Айдады патша жыраққа - Қ.С. ) // Маңғыстау, 17 тамыз, 1991. Жариялаған М.Нығметоллаев.

Насихат Сүгірұлы. Еділ-Жайық - екі су (толғау-дастан) // Қапаста жазылған хаттар. Алматы, «Жалын» баспасы, 1992. Жинаққа дайындап берген Қ.Сыдиықов.

Насихат Сүгірұлы. Жыр-дастан. Ел аузынан жинап, жинақты құрастырған Пазыл Мағазов. Атырау-Аққыстау, 1992.

Насихат Сүгірұлы. Айдады патша жыраққа. Ел құрсауы - ер жігіт. Шалқыған көлге қу қонар. Жанды Хаққа тапсырып. Қызыл тілім жорғадай. Алқаласа әлеумет. Жүйрікті көпке мақтама. Сөйлей-сөйлей кетейін. Мен бір анадан алтымын. Ұяда жатып талпынған. Ер жігітке бақ қонса. Ақ киіктің баласы. Телегей жатқан теңізден. Тұмарланған тұлпар ат. Дүние шіркін - жел қайық. Мен қиядан ұшқан қырғимын. Еділдің суы ел бөгер. Сөз қисыны келе ме? Ауырмай құлан шөлдемес. Таудың сәні болар ма?; Октябрь мерекесіне. Еділ-Жайық - екі су // Қазақ поэзиясының антологиясы. Алматы, «Ғылым» баспасы, 1993. Дайындап, жариялаған Қ.Сыдиықов.

Насихат Сүгірұлы. Еділ-Жайық - екі су. // Жұмысшы, 21 сәуір.1993. Жариялаған Қ.Сыдиықов.

НАСИХАТ СҮГІРҰЛЫ, ОНЫҢ АҚЫНДЫҒЫ ХАҚЫНДАҒЫ МАҚАЛАЛАР МЕН ЗЕРТТЕУЛЕР.

Қ.Сыдиықов. Насихаттың жырлары // Коммунистік еңбек, 3 шілде, 1986.

Қ.Сыдиықов. Насихат ақын // Маңғыстау, 10 қараша, 1991.

Қ.Сыдиықов. Жыр жүйріктері // Алқаласа, әлеумет. Алматы, «Жазушы», 1991.

Қ.Сыдиықов. Қапаста жазылған жырлар // Жұмысшы, 21 сәуір, 1993.

Қ.Сыдиықов. Күрделі кезең поэзиясы // Қазақ поэзиясының антологиясы. Алматы, «Ғылым» баспасы, 1993.

Қ.Сыдиықұлы. Насихат Сүгірұлы (зерттеу) // Халқымен қайта табысқандар. Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1997.

М.Нығметоллаев. Жыр сүлей // Коммунистік еңбек, 1 қараша, 1989.

М.Нығметоллаев. Насихат Сүгірұлы // Маңғыстау, 17тамыз, 1991.

Л.Қапашев. Насихат ақын // Ақ арна (Астрахань), ақпан, 1994.

Л.Қапашев. Жазықсыз жазғырылған. Насихат

Сүгірұлының және басқаларының қилы тағдыры жайлы // Атырау, 15наурыз, 1994.

Л.Қапашев. Насихаттың мерейтойы қарсаңында // Атырау, 25 наурыз, 1999.

Л.Қапашев. Насихат Сүгірұлы – жыр сүлейі // Атырау, 29 маусым, 1999.

Атырау өңіріне ақпа ақын, төкпе жырау атанған арынды жыр сүлейі Насихат Сүгірұлының ғұмырбаяны туралы біздің білетініміз тым аз һәм мардымсыз...

«Насихат деген кім?.. Немесе Насихат ақын туралы не білесіз?» деген сауалға көзі ашық көкірегі ояу алаштың азаматы салған жерден: «Е! Ол «Еділ-Жайық - екі су» толғауының иесі ғой!» - дейді де, көңілі жадырап:

«Еділ-Жайық - екі су, Менің мекен жайлауым.

Айналасы қамыс көл. Екеуінің арасы

Астрахан мен Оралдың Мұндай ыстық жүрекке.

Екі ортасы шойын жол. Таба алмадым таныс жер.

Төменгі жағы Гурьев Кіндік кесіп, кір жуған

Байқағанға алыс жол. Мыңтөбе еді-ау туған жер!»—

деп әуендетіп ала жөнеледі.

О, қасиетіңнен айналайын, туған жер! Әр адамның жүрегіне сондай ыстық, кіндік қаны тамған жер! Бойтұмардай сақталатын киелі мекен! Ол, мейлі орманды не сахаралы бел болсын, қу медиен тақыр не құмды шел болсын, қайда жүрсең де көкірекке сағыныш сезімін дарытқан ата-қоныс күлшігің! Тіпті ол реңсіз жер болса да бар байлығын бауырына басып, қойнауында сақтап жатқан шығар. Тек соны зерделі зейін көреген көзбен бағдарлап таба білсе игі! Оның табиғи қасиеттерін дұрыс игере білсе игі! Мүмкін, ғұлама ақын Фирдауси:

«Туған жердей ыстық жер болмайтыны ақиқат!

Оған көңілің ешқашан тоймайтыны ақиқат!

Алтын бақта асыл қып сақтасаң да бұлбұл құс,

Өскен бағы болмаса қонбайтыны ақиқат!» -

дегені де осыдан шығар.

Міне, оқырман қауымның назарына ұсынылып отырған Насихат Сүгірұлының тұңғыш қолтумасы, таңдамалы жыр жинағы «Еділ-Жайық - екі су» атануы да сондықтан. Әрі тарихи, әрі заңды құбылыс...

Ап Насихаттың адами болмысын айтар болсақ, ақын бар-жоғы қырық сегіз жыл ғана өмір кешкен, оның соңғы жиырма жылы Кеңес өкіметі кезеңімен тура келеді. Бұл бір қарағанда салиқалы жанның салауатты өміріндей болғанымен, кісі қолынан қаза тапқан орыстың ұлы ақындары Пушкин мен Лермонтовты былай қойғанда, өзіміздің Сұлтанмахмұт пен Мағжан ақын да осындай жасқа жете алмай өмірден озғандар. Алайда Насихат ғұмырының дені қиындықта, өкініште, дегеніне жете алмай арманда, тіпті пендешілік күйбің тірліктің матауынан құтыла алмайтын кіріптарлықта өткен. Желбуаз заманның асыра сілтеушілік пен жала жабушылық қаһарына душар болып, өмірінде екі мәрте тәркіленуге (репрессияға) ұшыраған. Жаңа өкіметке жан-тәнімен қызмет етіп, оны өлең-жырларымен мадақтап өтсе де, көре алмаушылық пен зымиян ойлы күншілдердің кесірінен қызыл террордың жаппай жазалау диірменіне қапияда түсіп, жазықсыз жаны қиылған.

Мұрағаттық соңғы деректерге қарағанда Насихат Сүгірұлы 1889 жылы мамыр айында Нарын құмы аймағында, Мыңтөбе ауылында жәй шаруа отбасында өмірге келгені анық. Көңілі зерек, жаны елгезек жас кезінде сауатын ашып, оқи алмаса да, туған өңірінің әйгілі сөз зергерлері мен ақын-жырауларының терме-толғауларын жаттап өсіп, жадында сақтаған. Сезімтал жас ақын Нұрым Шыршығұлұлын ұстаз тұтқан. Ал өзі бозбала кезінде «Насихат ақын» атанған. Оның:

«Ұят да болар айтпасам,

Жасымнан шыққан атымды»,

Қазақ халқының басына қара аспанды төндірген бір оқиға - Ресей патшасының 1916 жылғы «Маусым жарлығы». Майданның қара жұмысына Орта Азия елдерінен адам алу әмірі. Елдегі қобалжулар мен толқулар. «Қазақтан солдатқа адам бермейміз» деп халық арасынан шыққан Исатай батырдың немересі Өтепқали Дүмбиянұлы сынды ерлердің атқа қонуы.

Бұл кезде Астраханнан арнайы шыққан пароход жігіттерді әкетуге Ақай батағасына келеді. Майданға баратындардың тізімін алып қырдан келе жатқан волостной ыстаршындарды Өтепқали өз сарбаздарымен қоршауға алады, олардан тізімді талап етеді. Ондағы мақсат - қарапайым жетімдер мен шаруа-кедейлерден құралған тізімді құрту. Өтепқали сарбаздары осы текетіресте ыстаршындардың «қолымызда тізім жоқ» дегендеріне көнбей, ақыры оны тартып алып, өртеп жібереді. Сонымен пароход алғашқы рет Астраханға бос қайтады. Енді елге Астрахан губернаторы жіберген «казактардың жүздік» отряды шығып, Өтепқалиды алдап қолға түсіреді. Оны түрмеге қамаған соң, пароход қайта келіп қазақтан үш жүз жігіт әкетеді. Солардың бірі болып Насихат та михнаты мен қайғысы мол қатерлі сапарға аттанады. Ақын «Айдады патша жыраққа» толғауында Өтепқали Дүмбиянға төмендегі өлең жолдарын арнайды: Батырлар жауға шабады, Өтекем мен Едекем, Байтақ жатқан ел үшін... Ел ішінде аға екен. Асыл туған азамат Қорған болар еліне.

Қызмет етер көп үшін. Қылыштың болат қабы екен. Анау Өтекем мен Едекем ... Тарлыққа солар ілінді Бейкүнә күйді біз үшін... Ит патшаның кәрі екен...

Арқалы ақын кенеттен 1937 жылдың күзінде бір түнде ұсталып, қызыл жағалылар алып кеткеннің артынан зым-зия жоқ болады. Енді жұрт Насихаттың атын атаудан именеді, қорқады.

Тек араға талай жылдар салып, бертін келе, «Хрущевтың жылымық заманында» ел арасындағы ойын-тойларда, концерттерде Насихаттың термелері қайта орындалып, жұртшылықтың құлақ құрышын қандырып, адам бойына күш-қуат бергендей жігерлендіріп, тыңдарманның көңілінен шыққан. Алайда «Насихат қайда, неге ұсталды, қалай өлді?» деген көңілде күпті боп жүрген сұрақтарға орындаушылар да, тарихшылар да, ұстаздар да иықтарын көтеріп «кім білген?» деп қысқа қайырудан аса алмады. Тек 1992 жылы Атыраудың Аққыстау кешенінде ақынның елге тараған өлең, термелерін жерлестерінен, көне құлақ қариялардан тірнектеп жинап халқының игілігіне ұсынған, Насихат шығармалары мұрагерлерінің бірі азамат Пазыл Мағозов «Насихат Сүгірұлы. Жыр дастан» атты кітапшасын азғана таралыммен (тираж) жарыққа шығарды. Ол оқырман қолына тиді.

Аққыстаулық құрметті бір ініміздің сыйға берген сол кітабынан Насихаттың толығырақ жазылған өлеңдерін, терме, толғауларын оқып таныстық. Бірақ оқырман қауым Насихат өмірінің соңғы кезеңінен шын мәнінде әлі де хабарсыз еді. Ақынның кенеттен жоқ болып, хабар-ошарсыз кетуі ойды сан-саққа жүгіртіп, шешімін таба алмай жүрген осынау сұрақтардың соңына мықтап түсуге мәжбүр етті. Іздеу екі жылдай уақытқа созылды. Талай мекемелерге арнап хат жазуға, талай үлкен лауазымды адамдардың алдына баруға тура келді. Әйтеуір, ақыры сәті түсіп, 1994 жылы ҰХК аталатын үлкен мекеменің бұқара көпшілікпен байланыс бөлімі бастығы, алаштың беделді азаматтарының бірі Мұхамбетқалиев Қарабидің көмегімен Насихат Сүгірұлының 1937 жылы сотталуы, атылуы, артынан ақталуы тарихына арналған N 01402 архивтік ісі қолға тиді.

Аталмыш архивтік істің мазмұнымен оқырмандарды таныстырар алдында Насихат және оның ауылдастары ұсталған кезді көз алдымызға келтіріп көрелік. Шынында да, ол өзі қалай болып еді?

...Мезгіл 1937 жыл, қазан айының тоғызыншы жұлдызы. Бұл кезде Атырау аймағында түн қараңғы. Осынау қара түнекті жамылып, теңіз жақтан шұбаған жайдақ жолдың құмға кірер етегін бойлай, астарындағы міңгі аттары осқырынып, ескі арбаның шиқылы төңірекке естіліп біреулер келеді. Төрт доңғалақты ұзынша «станок» деп аталатын, кәдімгі шөп таситын қара арбаның үстінде қол-аяғы байлаулы, әбден жер соқты боп шаршап, қажыған алты-жеті адамның сұлбасы көрінеді. Ал арбаның қос қапталында екі салт атты -олар орган адамдары екені үстеріндегі киімдерінен байқалады. Жүрістері шұғыл. Бағыттары - Нарын құмы жиегіндегі Мыңтөбе ауылы. Мақсаттары - ауыл тұрғыны Насихат Сүгірұлын тұтқындап, арбадағылардың жанына қосу.

Жүргіншілер межелі жерге жетіп, бір үйдің жанына кеп тоқтады. Салт атты екеу: Теңіз аудандық милиция қызметкерлері Берқалиев Құбай мен Түсіпәлиев Сыйық аттарынан қарғып түсіп, тамның есігін қақты.

Алты айлық Жеделжанын жаңа ғана бесігіне бөлеп ұйықтатып, өзі де көзін ілінткен Тоты мына дыбыстан шошып оянды. «Жеті түнде жортып жүрген қайсысы?» деген оймен Тоты ондық шамды көтеріп, есікке жақындады да:

Бір сәт тыныштық орнап, сосын есік ашылды. Түстері суық қанын ішіне тартқан екі қызыл жағалы қара-сұр адам үйге енді. Қабырғадағы шағын бөлмеден іш көйлек-дамбалшаң, ұзын бойлы, қара мұртты, елулерге таяп қалған ер адам көрініп:

Насихат талай жауап беріп, ақырында өзінің адалдығын ақтап шыққан. Несі бар, әуселесін көріп алдық дегендей осының бәрін салқынқандылықпен қабылдады. Ал аналар өздерінше:

Насихат шыққан бөлмесіне қайта кіргенде Берқалиев қасындағы Сыйыққа бұрылып:

Жарты сағат ішінде олар астан-кестен қып үйді де тінтеді,. онсыз да жұпыны дүниенің бәрі де тізімге алынды, қорадағы мал да саналды. Хаттама аудан орталығына барған соң жасалатын болды.

Тоты қыңқылдап оянған Жеделжанын алдына алып не істерін білмей теңселіп отыр. Өзі түкке түсінер емес:

Тоты одан әрі еш нәрсе сұрамады. Қапелімде ауызға сөз де түспеді. Тек жанына жиналған естияр үш ұлын қолдарымен қармай берді. Ал он бес жасар қарындасы Хатима шыдай алмай жылап қоя берді:

Насихат Хатиманың мына дауысына басқа балалар

да қосылып кете ме деп асып-сасып:

Алайда Насихат енді қайтып оралмайтынын, өз үйінің табалдырығын соңғы рет аттап тұрғанын, кешікпей мәңгілікке көз жұмарын дәл сол тұста білген де, сезген де жоқ. Тек «сыбайластарының» қасына әкеп отырғызар сәтте, артына бұрылып соңғы рет көз тастағанда, өмірінің біраз жылдары өткен өз үйінің аздап қисайып тұрғанын байқады.

Олар сол түнде түстік батысты бетке алып Теңіз ауданының орталығы Қанішкенге жүріп кетті. Шұғыл жүріспен келер күні түс әлетінде жол-жөнекей ТОЗ мүшесі Мақсұт Сүйінішевтің ауылына тамақтануға бас сұқты. Мақсұт конвоймен келген, жүздері шаңытып қарайған адамдардың арасынан тек қана Насихатты шырамытты. Ол өткенде сол ауылдағы туыстарына келіп біраз толғауларын жырлаған болатын. Олар бір-бірімен көзбен көрісіп, тек іштей ғана амандасты. Конвойдағылар «болыңдар, тездетіңдер» деп тықыртып, келгендер асығыс аттанды. Кетерде: «Жоғалған малыңның орнына ал!» - деп, жетектегі жалғыз түйенің бұйдасын Мақсұттың қолына ұстатты. Қанішкенге жетісімен тұтқындарды НКВД КПЗ-на қамап, сегіз адамға ортақ іс бастады...

Сол іспен тек арада алпыс жылдай уақыт өткен соң танысуға мүмкіндік енді туды. Аталмыш іс - сыртын қатты қағазбен әспеттеп қаптаған, мұқабаның жоғарғы оң жақ шетіне «құпия» деп бұрыштама жазып, «Қазақ ССР Министрлер Советі жанындағы қауіпсіздік комитеті» деп тайға таңба басқандай анық көрсетіп, «іс архивке қайтарылуы керек» деп және ескертіп, беттің орта жеріне «Дело N 9337» дей келе, осынау төрт санның үстінен қос айылмен тартқандай сызып, ал дәл ортасына «Наурызалиев, Сүгіров және басқа айыпкерлер туралы іс» деп көк сиямен жазған, одан сәл төменірек «начало - 7 октября 1937 г., окончено - 10 ноября 1937 г.» деп қысқа уақыт ішінде шідерлеп, ең соңына «арх. N01402, том N 1» деп көрсеткен жұқа ғана бума екен.

Осынау «қылмысты істі» қолыма алғаш алғанда сол аруақтардың сүйектерін ұстағандай көңіл қобалжып, ойға бар келгені «пісміллә» деппін. 0, тоба-ай, десеңізші! Сегіз адамның ғұмыр-тағдырын екі жүз қырық үш парақ қағазбен бір-ақ қайырып, ақыры, бәрін де атып, қандарын судай ағызып, белгісіз бір қабірге жүздерін жасырғандай көрінді де тұрды. Не деген қарғыс атқан кезең еді!..

Осы архивтік істе орысша толтырып, бірақ Насихат Сүгірұлының өзі латынша әріппен қол қойған тұтқындық анықтамасында (анкета арестованного) туған жылын - «май, 1889 жыл» деп көрсеткен. Туған жері - қазіргі Атырау облысы, Исатай, ол кезде Теңіз ауданы, Мыңтөбе ауылы (01402-іс, 1-том, іс беті -33).

Сегіз адамның алтауы Забурын, екеуі Мыңтөбе ауыл совет тұрғындары. Оларды ауылдарында тұтқындап, артынан этаппен округке, Гурьев қаласына айдап, сол жерде түрмеге қамаған. Барлығының тағдырын соңынан Батыс Қазақстан облысы Орал қаласындағы ОГПУ Айрықша Үштігі шешкен.

N 01402 - аталмыш архивтік істегі құжаттардың тізім тәртібі төмендегідей (1-бет):

Іс беттері мазмұны

1 -3 беттер - Жалпы құжаттар тізімі.

4-27 беттер - Тінту хаттамалары және рұхсат берілген ордерлер.

28-34 - беттер - Тұтқындар анкетасы.

35-42-беттер - Анықтамалар тізімі (әр тұтқынға бөлек берілген).

43-55 - беттер - Тұтқындар туралы анықтамалық құжаттар.

56-65 - беттер - Айыптылар туралы қаулылар (қолдары қойылған).

66-102 - беттер - Жауап алу хаттамалары.

103-147 - беттер - Куәгерлер мен айыптылардан жауап алу хаттамасы.

148-152 - беттер -БҚО НКВД бастығы Ромейко қол қойған «айыптау қорытындысы» (10 қараша, 1937 жыл).

153-157 - беттер - Айыптылардың жеке құжаттары.

158-165 - беттер - Хаттамалардың көшірмелері (атылу туралы құжаттар).

166-173 - беттер - Гурьев округтік НКВД бастығы Низюлько қол қойған орындалған актілердің көшірмелері.

174-176 - беттер - Архивтік-тексеру іс туралы қорытынды пікір (Гурьев қаласы, 17 қыркүйек, 1956 жыл).

177-178 - беттер - Сүгіров Насихаттың әйелі Сүгірова Тотының арызы.

179-198 - беттер - Тергеуші аға лейтенант Қоңқаевтың (26-30 маусым 1964 ж.) жүргізген сұрақ-жауап хаттамалары.

199-208 - беттер - Гурьев (облыстық) адрес бюросының анықтамалары.

209 - бет – Забурын ауылсоветі берген анықтамасы.

210-213 - беттер - Гурьев облсотының қаулысы (көшірмесі)

214-231 - беттер - Насихатов Өсиеттің, Ғинаяттың, анасы Тотының арыздары және оған жауап берілген анықтамалар.

230-240 - беттер - Наурызалиевтер туралы облсот хабарламалары.

241-243 - беттер - Неталиев Сүлейменнің ақталуы туралы.

Насихат Сүгірұлын қамауға алғанда НКВД қызметкері

Берқалиев Құбай алғашқы рет төмендегі қаулыны шығарған.

ҚАУЛЫ

«Бекітемін»

НКВД Теңіз аудандық бөлімі бастығы: (Лебедев) (айып тағу және орындау туралы)

1937 жылы 13 қазан. Ганюшкино ауылы. НКВД РКМ Теңіз аудандық бөлім бастығы: кіші лейтенант Берқалиев дайындаған N 104 істі қарап төмендегіні анықтап, мынадай шешім қабылдады:

Азамат Сүгіров Насихат - Батыс Қазақстан облысы, Теңіз ауданы, Мыңтөбе ауылсоветі тұрғыны - өз жанына бірнеше бұрынғы бай-кулактарды, сотталып, лагерьден қашқандарды жинаған, мал ұрлаушылардан ұйым құрған, оларға басшылық жасаған, үнемі мал ұрлаумен шұғылданған.

Оған қоса Кеңес үкіметіне, колхоз құрылысына қарсы үгіт-насихат жүргізген. Сондықтан Қылмыстық- процессуальдық кодекстің N 128, 158 статьяларын басшылыққа алып.

қ а у л ы ш ы ғ а р а д ы:

Айыпты: Сүгіров Насихат - осы істері бойынша Қ.к. N 58-10-11 бабымен және 07.08.32 жылғы Заңмен жауапқа тартылсын және тергеп соттау үшін Теңіз аудандық уақытша қамау камерасына (КПЗ) тұтқынға алынсын.

Берқалиев (қолы) (62-бет)

Бұдан кейін сегіз адамға жеке-жеке қысқаша мінездеме жазған. Онда әр адамның Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі әл-ауқаты, қам-қарекеті, малы мен жан басы сипатталады. Мұны әдейілеп жазып отырған мақсатымыз — қазір осы адамдардың артында қалған балалары, немерелері бар, солар аталары туралы толығырақ мағлұмат алса екен дейміз.

Айыптыларға берілген қысқаша мінездеме:

1. НАУРЫЗАЛИЕВ ЖҰМАТ - 1875 жылы наурыз айында Забурын ауылсоветі аймағында туған. Молда, бақсы (үйінде жеке меншігінде іс тігетін машинасы бар), қулақ, кәмпескеленген, дауыс беру правосынан айырылған, 1929 ж. дейін - 36 бас малы, киіз үйі, қыстауы бар, 1917 ж. шейін - 40 бас малы болған. РСФСР Қ.к-нің N 61-3 бабымен 6 жылға 1931 ж. сотталған. Әйелі Тәнзилә - 45 жаста. Ұлы - Хамит - 12 жаста. Забурын орта мектебінде оқиды. Ұстауға N 10 ордер 27.09.37 ж. берілді. РО НКВД қызметкері Түсіпәлиев Сыйық тінту жасасын, документтері алынсын, т.с.с. Тінтуге байланысты Наурызалиев Жұмат тұтқындалып, Теңіз РО НКВД-ға жеткізілсін. Берілген N 10 ордер бес күнге жарамды.

НКВД Теңіз аудандық бастығы: Қ.Берқалиев (қолы).

2. ҚАПАНОВ ӘМІРГАЛИ - 1879 жылы наурыз айында Мыңтөбе ауылсоветінде туған. Қ.к. N61-3 бабымен 3 жылға сотталған, 3 жылға бас бостандығынан айырып жер аударылған. Әйелі Бұлдырық - 54 жаста, қызы - 13 жаста, қызы Бәтила - 8 жаста, ұлы Демеу - 3 жаста. Тұтқындауға N12 ордер 01.10.37 ж берілген. Түсіпәлиев С. - тұтқындаған.

3. ИСАТАЕВ ҒҰБАЙДОЛЛА - 1884 жылы қыркүйекте Забурын ауылсоветінде туған. Әйелі - Зәуре - 32 жаста, ұлы - Зұлпықар - 12 жаста, ұлы - Шәмші - 7 жаста, қызы Зейнеп -11 жаста. Тұтқындауға N15 ордер 21.10.37 ж. берілген. Орындаушы - Түсіпәлиев С.

4. ОҢДЫБАЕВ ҚИСЫМ - 1895 ж. қыркүйекте Забурын ауылсоветінде туған. N61-2 ст. сотталған, 1929 ж. шейін - 60 бас малы болған. Әйелі Иба - 40 жаста, ұлы Сәлімгерей -15 жаста, ұлы - Бақытжан - 12 жаста, қызы Жәннәт - 1 жаста. Ұстауға N 11 ордер 27.09.37 берілген. 09.1937 ж. Түсіпәлиев тұтқындаған.

5. СҮГІРОВ НАСИХАТ - 1889 ж. мамырда Мыңтөбе ауылсоветінде туған. 1929 ж. шейін - 15 бас малы болды, 1917 ж. дейін - 30 бас малы болған еді, 1934 ж бастап «ТОЗ» мүшесі, 1930 ж. Қ.к. N 111 бабымен 1,5 жылға сотталған. Әйелі Тоты - 35 жаста, қарындасы Хатима - 15 жаста, ұлы Өсиет - 10 жаста, Хибадат - 7 жаста, Ғинаят - 3 жаста, ұлы Жеделжан - 6 айлық бала. Ұстауға N 13 ордер 27.09.37 ж. берілді. Тұтқындаушы Түсіпәлиев С.

6. ШАМАРДАНОВ МҰХИТ - 1910 ж. наурыз айында Дуаберген ауылсоветі, Еспол ауданы аймағында туған. 1929 ж. шейін - 30 бас малы болған, N 61 ст. сотталған, қызы -Райхан - 5 жаста, қызы - Жамиға - 2 жаста. Ұстауға N 14 ордер 27.09.37 ж. берілді. Тұтқындаған Түсіпәлиев С.

7. БЕРМҰХАНОВ КӘРІМ - 1913 ж. Забурын ауылсоветінде туған, жарлы, N 166 ст. 6 жылға сотталған - 1935 ж. Ұстауға N 17 ордер 27.09.37 ж. берілген, 9 қазанда Берқалиев Құбай тұтқындаған.

8. НЕТАЛИЕВ СҮЛЕЙМЕН - 1909 ж. мамыр айында Забурын ауылсоветінде туған. Қ.к.-тің N 166 бабымен 10 жылға сотталған - 1933 жылы. Ұлы - Мағмури - 7 жаста. Ұстауға N 16 ордер 27.09. 37 ж. берілген. 9 қазанда Берқалиев Қ. тұтқындаған.

Жеті адамды осылайша 1937 жылы 9 қазанда тұтқындап, РО НКВД (КПЗ) тінту жасап хаттама жазған. Тінтуге кезекші Меңдіғазиев қатысқан. Тінту жүргізген Түсіпәлиев Сыйың. Ал Исатаев Ғ. 21.10.37 ж. әкелген. Тінту кезінде кезекші Үмбетәлиев қатысқан, алынған нәрселер — қайыс белбеу, анықтама қағазы және жолсапар куәлігі.

Сегіз адамның тінту хаттамасына Бихатов Шарапи қатысып, қолын қойған. Ұсталғандардың кейбіреулерінің хаттамаға қойған қол таңбалары бар, ал кейбіреулері қол қоймаған (Сүгіров Н.)

Бір таңыркалық нәрсе — осы сегіз адамды қамауға алған соң, Мыңтөбе ауылсоветі ТОЗы деп аталатын мекеменің төрағасы Бихатов Шарапиден 21 қазан 1937 жылы жеке анықтамалар талап еткен. Сол жазып берген анықтамалардың мазмұны бұл адамдарды соттап, олардың көздерін жою керектігін көздегендей. Әлде бұны таза ақ қағаздарға милиция қызметкерлері өздері толтырды ма? Осы жағы жұмбақ. Біз мысал үшін Насихат Сүгірұлы мен Ғұбайдолла Исатаевқа берілген анықтамаларды көрсеттік.

Анықтамалар латын әріптерімен қазақша жазылғандықтан оның мазмұнын өзгертпей сол күйінде бердік.

АНЫҚТАМА

Штамп 21-Х-37 ж. N 70

Берілді осы анықтама Мыңтөбе советі Қызыл ту тозының соның үшін Біздің ауыл азаматы ТОЗ мүшесі біздің қарауымызда өсіп өнген азамат Сүгіров Насихат «48» жаста үйінде 5 жаны бар, әйелі бар, қазірде 9 бас малы бар.

Бұл азамат Насихаттың өз әкесі Сүгір - жылдарда өлген. Сүгірдің 150-160 малы болған, 4-3 батырағы болған қолында, оның артында қалған баласы Насихат патша заманында 3-4 жыл ыстаршын болған. 60-70 малы, қолында 2-3 батырақ малай ұстаған. 1918-19 жылдарында аққа қызмет жасаған, 1931 жылы 40-таған мал мен басқа жаққа қашып көшіп кеткен барған жерінде кулак болып ОГПУ арқылы кәмпескеленген, сол 1931 жылдан осы кезге дейін үнемі ұрылармен байланыс жасап, ұрылардың пәтер үйі болған, бірнеше ұрылар ұйымдастырып ұрының ұйымын ашқан. 1931 жылдан бастап құрылған (ұрылар) Неталиев, Бермұханов, Шамарданов, Исатайыв, Оңдыбаевтармен туыс байланыс жасаған адам. Басқа кәсіп етіп (үнемі ұрлықпен) күнелткен. Бұрын сотталған, сондықтан осының арғы бетіндегі айтылғандардың дұрыстығын шандырады.

М.П. Қызыл Ту Т.П.: Бихатов (қолы)

Сельсовет «---» хатшысы: (қолы)

Им.

Берілді осы анықтама Мыңтөбе советі Қызыл-Ту тозының соның үшін біздің ауыл азаматы ТОЗ мүшесі емес. Бірақ біздің қарауымызда өсіп өнген азамат Исатайыв Ғұбайдолла «53» жастың шамасында, үйінде 3 жаны бар, әйелі бар, қазірде екі малы бар бұл азамат Ғүбайдолланың өз әкесі Өтепқали Исатайв 1917жылына дейін 35 жыл болыс болған бұрынғы патша заманында. Қарауында 200-300 малы болған, 4-5 батырағы болған қолында. Өтепқали 1928 жылы өліп оның артында қалған баласы Ғұбайдолла патша заманында 3 жылдай ыстаршына болған. 200-300 малы болған, қолына 3-4 батырақ малай ұстаған. 1913-17 жылдарда аққа қызмет жасаған. 1931 жылы 100-деген малымен басқа жаққа қашып көшіп кеткен. Барған жерінде кулак болып ОГПУ арқылы кәмпескеленген. Сол 1931 жылдан осы кезге дейін үнемі мал ұрлап ұрлық жасаған. Бірнеше ұрылар ұйымдасып ұрының ұйымын ашқан. Өзі кірген 1931 жылдан тап осы кезге дейін басқа кәсіп етпей үнемі ұрлықпен күнелтіс жасаған адам. Негізі бай құлақ, әрі (ұры қарғын) осының дұрыстығын шандырады.

М.П. Қызыл Ту Т.П.: Бихатов (қолы)

Сельсовет « » хатшысы: (қолы)

Им.

«ТО комитеті»

( іс беті - 37)

Тергеу орындарында қалыптасқан тәртіп бойынша әрбір айыпкерге тұтқындық анкета толтырылады. Бұл ұзын саны жиырмаға жуың сұрақтарға жазбаша түрде жауап қайтарылып, оған қосымша деректер қосылып, ең соңында айыпкердің қолы тұратын құжат. Сондай тұтқын анкетасы Насихат Сүгірұлына да толтырылған.

3. Туған жері және жылы: Мамыр айы 1889 жылы Мыңтөбе ауылсоветі, Теңіз ауданы, Гурьев округі,Батыс Қазақстан облысы.

4. Тұратын жері: Мыңтөбе ауылы, Теңіз ауданы

5. Қызмет істейтін жері: Тұрақты жұмысы жоқ, жұмыссыз

6. Мамандығы, проф. Ісі N билеті: Малшы-шаруа және балықшы.

7. Малы және дүние мүлкі: 10 бас малы бар, қыстауы, I кілем, төсек-орын. ТОЗ мүшесі.

1934 жылы, Мыңтөбе ауылсоветі.

8. Мал-мүлкі 1929 ж. дейін: 15 бас малы, киіз үйі, қыстауы болды.

9. «—» 1917 ж. дейін: 30 бас малы, киіз үйі, қыстауы болды.

10. Әлеуметтік жәйі - тұтқынға дейін: Орта шаруа, ТОЗ - мүшесі.

6. Ұлы Жеделжан - 6 айлық.

Қолы: - Сүгіров (латынша қойған)

Тұтқындаған кім және қашан - 09.10.37 ж.,

Теңіз РОМ НКВД.

( іс беті - 33)

Насихаттың және Ш.Бихатовтың берген анықтамаларын салыстырғанда оқырманның көзі ақиқатқа бірден жетеді. Осыдан-ақ Насихаттың жоқ-жітік отбасында өскенін аңғару қиын емес. Әйтпесе әке дәулетінің арқасында жасынан білім — молдадан дәріс алып сауатын ашпай ма?

Насихат Сүгірұлының тұтқындық анкетасында көрсетілгендей 1930 жылы сотталу себебіне азғана түсінік берелік. Насихат 1929 жылы аудандық атқару комитеті шешімімен жұмысынан босатылады. Куәгер — Дүйсенғали Әлмұханов 27 маусым 1964 жылы берген жауабында: «Өз тұрғындарының тұрақты ауылшаруашылық салықтарын уақытында орындамағаны үшін Насихат Сүгірұлы ауылсовет төрағалығынан түсірілді»,— дейді. Насихатқа жұмысқа немқұрайлы, салғырт қарайды дегендей айып қойылады. Сол кезде сталиндік тәртіптің қаталдығы соншалық, Насихат орнынан түсуімен қатар заңға тартылады. Бір жарым жылға сотталып, Насихат алдымен Астраханға, одан темір жолмен Оралға жеткізіледі. Азғана уақыттан соң конвоймен айдай жаяу жүріп, Гурьев қалалық түрмесіне кеп түседі. Ол қазір автостанция үйі. Осында онымен сапарлас болған бір мол да Насихаттың «Біз шықтық Астраханнан қияланып» атты ұзақ өлеңін, «Еділ-Жайық — екі су» толғауын жол-жөнекей қағазға түсіріп алып отырған. Соны түрмеде қайта айтқызғанда Насихат мүдірместен қатесіз қайталап айтып берген. Архивтік істе Насихаттың алғашқы сотталуының куәсіндей мына құжат сақталған.

АНЫҚТАМА

10 шілде 1964 ж.

N 5-С

Осы анықтама бойынша Сүгіров Насихат 1930 жылы «22» ақпанда Теңіз аудандық Халық соты шешімімен РСФСР Қылмыстық кодексінің N III статьясына сәйкес - Бір жарым жылға бас бостандығынан және сайлау правосынан айрылғанын хабарлаймыз.

Ф -418, ОП-2, Д-1, 3-бет

Гурьев облархив бастығы: А.Загородникова (қолы)

Бұл хат тергеуші Ж.Қонқаевтың өтініші бойынша Гурьев облыстық МХК басқармасына жіберілген.

(іс беті - 199)

ЕСКЕРТПЕ: Қ.к. N 111- статьяның орысша анықтамасы: - халатность должностного лица, выражающегося в недобросовестном, небрежном отношении с возложенным по службе обязанностям, лишение свободы - до 3 лет.

Қамауда жатқан адамдарға Теңіз аудандық милиция бөлімінің шығарған қаулысының мазмұны төменгідей.

ҚАУЛЫ

(айып қою жөніндегі бұлтартпау шараларын таңдау)

Бұл қылмысты іс бойынша Забурын және Мыңтөбе ауылдарының азаматтары: Исатаев Г., Наурызалиев Ж., Оңдыбаев Қ., Қапанов Ә., Сүгіров Н., Бермұханов Қ., Шаймарданов М., Неталиев С., Қ.к. N 58-10-11-бабымен және 07.08.32 ж. Заңы бойынша қарастырылған қылмыстар жасағандарын айыптау туралы.

Жоғарыда аталған адамдардың бәрі кулак ретінде кәмпескеленіп, өзге адамдардың еңбегін қанағандары үшін жазаға тартылған, мал ұрлағандары үшін сотталған, НКВД лагерінен қашқандар. Олардың бәрі бір рудың адамдары, осы кезге шейін бір жерде тұрады, олардың арасында туыстық тығыз байланыс бар, совет үкіметіне наразы, оған қарсы үгіт жүргізген, колхоз құрлысына зиянкестік жасап, яғни 1930 ж. коллективизацияға қарсы кейбір колхозшылар мен кедейлерді көшіріп жіберу мақсатымен тұрғындар арасында контрреволюциялық әңгімелер таратқан. Одан басқа жылқы ұрлаумен шұғылданған, бірнеше рет колхоздың, колхозшылардың малын ұрлаған. Өз беделдерін көтеру үшін халық арасында діни ғұрыптар жасап, халықты дінге баулыған. Олардан ақша, басқа да заттар алған, сүйтіп жан баққан. Оған қоса совет өкіметіне қарсы күрес ретінде Тухачевский және басқа ұлтшыл-фашистер бандыларын халыққа мадақтаған. Тонау мақсатымен адам өлтірген, мүлкін тонаған.

Жоғарыда аталған адамдар ешқандай пайдалы еңбекпен шұғылданбаған, керісінше ұрлық-қарлықпен, тонаушылықпен шұғылданған, тағы сол сияқты қылмыстар істеген.

Біздің тексеру жүргізген кезде табылған деректер:

1 .Наурызалиев Ж . - бұрынғы молда, кәмпескеленген қулақ, кезінде сотқа тартылған. 1936 жылы желтоқсан айының аяғында ел жинап жиналыс ашқан, оған Оңдыбаев Қ., Қапанов Ә., Наурызалиев Сухан және кездейсоқ көрген колхозшылар, ішінде Жұмағамбетов Икем бар, естіген. Сол жерде Наурызалиев Жұмат былай деген: «Мен бал аштым, Кеңес үкіметі көп тұрмайды, құлайды. Оның орнына капиталистік мемлекет орнайды. Сондықтан қазір мал шаруашылығын дамытудың қажеті жоқ. Совет үкіметі бұл саясатты халықты алдау мақсатында, ертең сол малды қайта кәмпескелеу үшін жүргізіп жатқанын, ол үшін бізге түрде астықты, құмаршықты, тағы басқаларын жасырып сақтау керек».

2. Наурызалиев Ж . қулақтандырылғанға дейін діни ғұрыппен шұғылданып, көп мал жинаған, өзге адам еңбегін қанаған, кем дегенде 3-4 батырақ ұстаған. Сол үшін кәмпескеленіп, жазаланған. Өзінің тұратын жеріне қайтып оралған соң, ол тағы да діни наным іспен халықты булап, халық арасына өз дегенін дін жолымен таратты, сол үшін халықтан мал және ақша алды.

3. Наурызалиев Ж., Қапанов Ә., Ондыбаев Ө., Сүгіров Н. - міне осы адамдар өздерінің тұрақтарында НКВД-нің лагерінен қашқан, сотталған, он жылға бас бостандығынан айырылған, бұрын мал ұрлағандар: К.Бермұхановты, С.Неталиевті, кәмпескеленген кулак, бай Шамардановты екі жыл бойы, яғни 1936-37 жылдары жасырды. Колхоз тіршілігін жою мақсатында мал ұрлады. Қашқындарды ешкімге айтпады, керісінше оларды жасыруға жәрдемдесті.

4. Исатаев F. - 1935 жылы мамыр айында Теңіз ауылсоветі, Төңкеріс колхозының бір жылқысын ұрлап, оны Сүгіров Н. қорасында тығып қойған жерінен ат қашып кетіп, өрісте соны бір колхозшы ұстап алды.

5. Бермұханов Кәрім, Неталиев Сүлеймен Сүгіровпен бірге Мыңтөбе ауылсоветі, Бірлік колхозының 6 жылқысын ұрлап, оны өзара Сүгіровтың ағасы Ибраһиммен бөлісіп, соның салдарынан Неталиев пен Сүгіров Ибраһим он жылға сотталып, бас бостандықтарынан айырылған еді.

6. Неталиев С., Бермұханов К., НКВД еңбек лагерінен 1935 ж. қашып Сүгіров Н., Қапанов Ә., Оңдыбаев Қ. Наурызалиевке келіп жасырынып, кейін мал ұрлаумен шұғылданған.

7. 1937 ж. «Эмьбанефть» мекемесінің Көлік бөлімінен 4 жылқы ұрлап, оның екеуін Сүгіров Насихатта жасырғанмен 5-6 күнен кейін иесі іздеп келіп, оны алып кетті.

8. 18 қыркүйек 1936 ж. Неталиев С. Есбол ауданы, Бекайдар ауылсоветі тұрғыны Жуанбайдың бір түйесін (нар) ұрлаған, тағысы сол сияқты.

Жоғарыда айтылғандар негізінде, УПК-ның N 128, 144, 158 бабтарына сәйкес қаулы қабылдайды:

Азаматтар: Наурызалиев Ж., Исатаев Ғ., Сүгіров Н., Бермұханов К., Шаймарданов М., Оңдыбаев К., Қапанов Ә., Неталиев С. қылмыстық кодекстің N 58-10-11 бабымен және 07.08.32 ж. Заңға сәйкес айыпталады. Оларды абақтыға қамау үшін Гурьев округтік түрмесіне арнаулы қарауылмен айдалады. 23 қазан 1937 ж. бастап тұтқындалған барлық 8 адам Гурьев Округтік НКВД РКМ бөліміне тіркелсін.

Осы қаулының көшірмелері мына мекемелердің қарамағына берілсін: Округтік НКВД РКМ-І данасы, Осы іске-І данасы, РБНКВД-І дана.

НКВД Теңіз аудан. Милиция бөлім бастығы:

Осы қаулы қазақшаға аударылып таныстырылды: 8 адамның қолдары бар, бірақ Шаймарданов М. бас тартқан.

Қаулының төменгі жағына:

«Аудандық прокурор жұмысында болмағандықтан одан жоғарыда көрсетілген адамдарды тұтқындауға санкция алынбаған.

Бірақ көрсетілген адамдардың қоғам үшін зиянды элементтер ретінде Гурьев округтік түрмесіне қамауға санкция беремін» деп округ прокуроры қолын қойған.

Енді Гурьев Округтік НКВД басқармасы осы қаулыны қосымша жолдау хат жазып тездетіп облыс орталығы Орал қаласына жөнелтеді. Ал олар 1937 жылы 10 қарашада Теңіз аудандық милиция бөлімінің қаулысын көшіріп жазып, Айыптау қорытындысын шығарады.

АЙЫПТАУ ҚОРЫТЫНДЫСЫ

«Бекітемін»

НКВД Бат. Қаз. Обл.

Басқарма бастығы

Мемлекет Қауіпсіздігі майоры (Ромейко)

10 қараша 1937 ж.

Наурызалиев Ж., Исатаев Г., Қапанов Ә., Оңдыбаев Қ., Сүгіров Н., Шамарданов М., Бермұқанов К.. Неталиев С. тобын Қылмыстық кодекстің N 58-10-11 бабымен және 07.08.1932 ж. Заң бойынша.

Айыптау туралы:

НКВД-нің Теңіз аудандық бөлімі колхоз жұмысына зиянкестік әрекет жасап жүрген бір топ байларды: Наурызалиев Ж., Исатаев Г., Қапанов Ә., Оңдыбаев Қ., Сүгіров Н., Шамарданов М., Бермұқанов К,, Неталиев С. -Қк. N58 бабының 10,11 тармақтарымен, 1932ж. тамыз айының «7» жұлдызында шыққан Заң бойынша тұтқындады.

Бұл істі тексерген кезде мыналар анықталды: сегіз адамнан құрылған бұл топ -бай-құлақтар, бәрі бір рудың адамдары, бастықтары бұрынғы молда Наурызалиев Жұмат бірнеше жылдан бері Кеңес өкіметіне қарсы көзқарасы мен сенімінің ортақтығы негізінде, өзара тығыз байланыста болып, Совет үкіметінің оларды құлақтандырғанына, кәмпескелегенге ызаланып, колхоз мүлкі мен малын үнемі ұрлау, үкіметтің шараларына қарсы үгіт-насихат жүргізу сияқты зиянкестік әрекет жасады. Колхозшыларды малдарын құртуға үгіттеп, кешікпей Кеңес үкіметі құлайды деп азғырды, тіпті кейбір колхоз белсенділеріне қауіп-қатер төндірді. Оларды өлтіреміз деп қорқытты, халық жаулары Тухачевский және басқа троцкист ұлтшыл фашист бандиттерді мадақтады. Осы айтылғандар негізінде мыналар айыпталды:

1. Наурызалиев Жұмат, 1875 жылы Теңіз ауданы Забурын ауылында туған, ұлты қазақ, отбасы бар, бұрын бай молда болған, 1931 жылы Қк. 61-бабымен үш жылға бас бостандығын айыруға сотталған. Ол жоғарыда айтылған байлар тобының ұйымдастырушысы, бастығы, дем берушісі болған. Колхозшылар арасында Кеңес өкіметіне қарсы үгіт жүргізген. Ол: «Мен бал аштым. Совет үкіметі ұзақ тұра алмайды. Құлайды. Оның орнына капиталистік мемлекет болады. Сондықтан бізге мал шаруашылығына қарсы саясат жүргізу керек, себебі ауыл шаруашылығын дамыту қажет дегендері ертең ол малды кәмпескелейді, колхозшылардың өмірін жақсартамыз деген шара тек алдау ғана», - деді.

Басқалармен бірге ол бірнеше жыл бойы колхоздың және колхозшылардың малын ұрлаумен болды. Яғни Қылмыс кодексінің N 58-10-11 - бабы және 07.08.32 ж. Заң бойынша қылмыс жасады.

Өзін ішінара кінәлі деп санайды (іс беттері 69-139)

2. Исатаев Ғұбайдолла, 1884 ж. Теңіз ауданы Забурын ауданында туған, қазақ, жанұясы бар, 1930 кулак болған, жер аударылудан жасырынған, адам өлтіру, тонаушылықпен шұғылданған. Ол басқа байлармен бірге жыл бойы колхоздың және колхозшылардың малын ұрлаған, яғни, 1932 жылы тамыз айының «7» жұлдызындағы Заңмен қарастырылған қылмыс жасаған. Өзін кінәлі деп санайды (іс беттері 85, 89, 100-112).

3. Қапанов Әмірғали, 1872 ж. Теңіз ауданы, Мыңтөбе ауылында туған, кулак болған, бай. 1931 ж. адам қанаушы ретінде Қылмыстық кодекстің N 61-бабы бойынша сотталып, 3 жылға бас бостандығынан айырылған. Ол колхозшылар арасында совет өкіметіне қарсы үгіт жүргізген, колхоз белсенділерін қорқытқан. Ол өзі былай дейді: «Егер Совет үкіметі құласа, біз Дәулетов, Сүндетовтей белсенділердің көзін жойған болар едік». Сол жылы қыркүйек айында ол колхозшылар арасында: «Мен Тухачевский мен Орынбаевтың тұтқынға алынуына қарсымын. Совет үкіметі жақсы адамдарды тұтқындауда. Жақсы жұмыс істегендерді тұтқындаса, Совет үкіметінің органдарында жұмыс жасаудың қажеті қанша? Онда жұмыс істемеу керек», - деген.

Басқа ұрылармен бірге колхоздың және колхозшылардың малын ұрлаумен шұғылданды, сондай-ақ ұрлағандардың малын алған, яғни қылмыстық кодекстің N 58-10-11 бабымен 07.08.32 ж. Заңымен айыпты деп саналады.

Өзін кінәлі деп есептейді (іс беттері - 69, 71, 82, 86, 89, 92, 97).

4. Оңдыбаев Қисым, 1895 жылы Забурын ауылында туған, қазақ, жанұясы бар. 1931 жылы кулак болған бай, Қылмыс кодексінің N 61-бабымен сотталған, 3 жылға бас бостандығынан айырылған, жер аударылған ол колхоз бен колхозшылар арасында совет өкіметіне қарсы үгіт-насихат жүргізген, халық жауларын және троцкист-ұлтшыл-фашист бандыларын мақтаған, яғни Қылмыс кодексінің N 58-10-11 бабымен және 07. 08. 32 ж. заңмен айыпталады.

5. Сүгіров Насихат, 1889 ж. Теңіз ауданы, Мыңтөбе ауылсоветінде туған, қазақ, бай, кулак боп айдалған, жер аударылудан жасырынып қашып кеткен. 1930 жылы Қылмыстық кодексінің N111 - бабымен бір жарым жылға сотталған, колхозшылардың малын ұрлаған, сонымен қатар басқалардың ұрлаған малын алған.

Наурызалиевпен, Қапановпен бірге колхозшылар арасында совет үкіметінің жүргізіп жатқан шараларына қарсы үгіт жүргізген, яғни Қк-нің N 58-10-11 бабымен және 07.08.32 ж. Заңымен айыпты. Ол бірақ өзінің кінәлі екенін мойындамайды (іс беттері 70-75, 81-86, 101-104, 110-113, 126-129).

6. Шаймарданов Мұхит, 1910 жылы Теңіз ауданы, Забурын ауылында туған, кулактанған байдың ұлы, ұлты қазақ, 1931 жылы Қ.к N 61 бабымен сотталған, 3 жылға бас бостандығынан айырылған, жер аударылған, Оңдыбаев пен Қапановтың жиені. Ол басқалармен бірге колхоз бен колхозшылардың малын ұрлаумен шұғылданған.

1937 ж. мамырда «Эмьбанефть» мекемесі Көлік бөлімінің 4 жылқысын ұрлаған, оның екеуін айыпкер Сүгіровке берген. Маусым айында тағы мал ұрлаған. Социалистік меншіктегі мал-мүлікті ұрлаумен ол соңғы үш жыл бойы шұғылданып жүр.

Наурызалиев және басқа айыпкерлермен бірге совет өкіметіне және оның шараларына қарсы үгіт жүргізген, яғни N 58-10-11 бабымен 07.08.32 ж. Заңмен айыпталады.

Өз кінәларын мойындайды. (іс беттері 70-81, 90-98, 101-129)

7. Бермұқанов Кәрім, 1913 жылы туған, Теңіз ауданы, Забурын ауылсоветі, қазақ, бойдақ, 1934жылы Қ.к. N166 бабымен сотталған, 5 жылға бас бостандығынан айырылған. 1935 жылы прорлагерінен қашқан, бай баласы. Бұл да басқа қылмыскерлермен бірге бірнеше жыл бойы колхоздың және колхозшылардың малын ұрлаған, яғни 07.08.32 ж. Заң бойынша айыпты деп саналады.

Өз кінәсін мойындайды. (Іс беттері 170-81 89-91,111- 116, 129-131).

8. Неталиев Сүлеймен, 1898 жылы Теңіз ауданы, Забурын ауылсоветінде туған, қазақ, 1932 жылы 07.08.32 ж. Заң бойынша мал ұрлағаны үшін 10 жылға бас бостандығынан айырылып сотталған. Жазасын өтемей Прорлагерден қашқан. Қапанов пен Оңдыбаевта жасырынып жүрген, өзі бай. Бұл да көп жылдар бойы колхоздың және колхозшылардың малын ұрлаған, яғни 07.08.32 ж. Заң бойынша айыпты.

Өз кінәсін мойындайды (іс беттері 99-129).

...Жоғарыда айтылған байлар тобының ұрлықтары мен зиянкестік әрекеттері бірқатар куәгерлердің көрсетулерімен кепілденеді, сондықтан төмендегідей қаулы қабылданды:

Осы тергелген адамдардың аталмыш ісі Батыс Қазақстан облыстық НКВД басқармасы Үштігінің қарауына берілсін.

БҚО НКВД басқарма қызметкерлері:

МҚ кіші лейтенанты Андреев (қолы)

«Келісім берген»:

IV-бөлім бастығы МҚ лейтенанты: Афанасьев (қолы)

10 қараша 1937 жылы дайындалды. Орал қаласы.

НКВД Батыс Қазақстан облыстық басқармасы Айрықша Үштігінің 22 қараша 1937 ж. мәжілісінде шығарған Үкімі.

Тыңдалды: Үкім шығарылды:

1. НКВД Гурьев Округтік 1. Сүгіров Насихат - атылсын. Бөлімінің N 9337 ісі тыңдалды: Жеке мүлкі кәмпескеленсін.

169

Айыпкер: Сүгіров Насихат - 1889 ж. туған, бұрынғы бай, кәмпескеленген, 1,5 жылға бас бостандығынан айырылған, жер аударылудан қашқан.

12-30407

Ол Кеңес өкіметіне қарсы үгіт жүргізген, мал ұрлаған, яғни Қ.к. N 58-10-11 бабымен 7 тамыз 1932 ж. Заңмен айыпталады.

Айрықша Үштіктің хатшысы: Троицкий (қолы)

( іс беті - 164)

Міне, осылайша сегіз адам түгелдей ату жазасына бұйырылады. Айрықша Үштіктің осы қаулысын енді Гурьевтегі НКВД түрмесінде белгіленген акт бойынша орындап жібереді. Оған НКВД округтік басқарма бастығы Низюлько қол қояды.

АКТ

(көшірмесі)

НКВД БҚО басқармасының жанындағы Айрықша Үштіктің 22 қараша 1937 ж. шешіміне сәйкес - азамат Сүгіров Насихат ату жазасына кесілген.

Сол бұйрық 28 қараша 1937 жылы орындалды.

Сегіз адамды бір түнде атып, Атырау қаласының оңтүстік батыс шетінде тоғыз шақырымдай қашықтықта тұтқындар жерленетін жерге (ойпаңға) денелерін көмеді. Ол қазір «Авангард» атанатын мөлтек ауданның аймағы.

...Арада жылжып жылдар өтті. Заман өзгерді бастады. Насихат ісінің қайта қаралып оның ақталуына көп септігін тигізген, әрине, оның жұбайы Тоты Сәленқызының еңбегі. Ол Насихаттан қалған төрт ұлын тәрбиеледі. Оған қоса Насихаттың жазықсыз күйгенін дәлелдеп талай рет арызданды. Алғашқы арызын 1964 жылы мамыр айында жазыпты. Егер Насихат тірі болғанда 75 жасқа толады.

Тоты арызын облыстың Қауіпсіздік Комитетіне жолдаған. Мазмұны төмендегідей дәл сол күйде бердік.

Гурьев облыстық Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті бастығы Жандилдинге Забурын совхозының тұрғыны Сүгірова Тотыдан.

АРЫЗ

Сүгіров Насихаттың ісін тексеріп партия ұйымының (Орталық Комитетінің) үкіміне орай, сондай ешқандай тексерусіз кеткен адамдарды ақтап, оны дұрыс, өз еңбегіне сай бағалануына байланысты, сіз сол кісіні бағалап, маған тиісті анықтау документін (анықтап) жіберуді өте сұрап, сізден сенім ретінде сұраймын.

Арыз иесі: Сүгірова (қолы)

12 мамыр 1964 жыл

Арызды Жандилдин бөлім бастығына жолдап бұрыштама берген.

Арызды басқа бір адам жазып, ал Тоты қазіргі әріппен бөлек-бөлек қолын қойған.

Ж.Нұржанов

Сүгіров Н. қылмыс ісімен мені таныстырыңыз.

14.V. Джандилдин

(Арыздың екінші бетіне орысша жазып, тергеуші Қонқаевқа тапсырған). «Тов. Кункаеву. Для проверки и выяснения заключения»

16.V.64 (қолы)

( іс беті 177-178)

Осыдан кейін Қонқаев аталмыш істі қайта тексеруге Забурын ауылсоветіне аттанған. Біз сұрақ-жауап хаттамаларынан тек Сүгіров Насихатқа қатысты тұстарын ғана алдық.

МХК-нің Гурьев облыстық басқармасының тергеушісі аға лейтенант Қонқаевтың (26-30 маусым 1964 ж.) жүргізген сұрақ-жауап хаттамалары.

Бірінші куәгер - Әлмұқанов Дүйсенғали жауабы. Ол 1883 ж. туған, тұрағы - N 1 ферма, Забурын совхозы, Забурын ауылсоветі, Теңіз ауданы. Жауап алған күні - 27 маусым 1964 ж.

Сұрақ: Сіз аталмыш сегіз адамның ішінен Сүгіров Насихат туралы білетіндеріңізді айтыңызшы?

Жауап: Сүгіров Насихат - орта шаруа адамы. Ол ешқашан қанаушы таптың адамы болған емес. 1929 ж. Мыңтөбе ауылсоветінің төрағасы болды және елді-мекенді колхоздандыру шаруасына белсенді атсалысты.

Бірақ өз ауылсоветінің тұрғындары ауылшаруашылық салығын уақытында орындамағаны үшін Сүгіров Насихатты төрағалықтан түсірді. Бұдан кейін ол сол колхозда, ТОЗ-да болып, артельдің мүшесі ретінде жұмыс істеді.

1937 жылы олардың бәрін өкімет органдары тұтқындады, ал оған қандай себеп болды, мен оны білмеймін. Олардың содан кейінгі тағдырлары маған белгісіз.

Олардың Кеңес үкіметіне, Коммунистік партияға, колхоз құрылысына қарсы арандатушылық әңгімелерді естіген емеспін.

Сүгіров Насихат былай сауатсыз адам болғанымен, өзі ақын. Әсіресе, ол 1916 жылы патша үкіметі шетел басқыншыларынан Ресейді қорғау үшін қара қызметке қазақ жастарын жаппай алған кезде, сондай-ақ патшаға қарсы өлеңдер шығарды. Мен кейінірек Насихат өлеңдерін өз аузынан да естідім, бірақ оның ішінде біздің елімізге немесе колхоз құрлысына қарсы үгіт-насихат естігенім жоқ.

Есімде, 1934-35 жылдары ауылдың кейбір белсенділері Сугіров, Исатаев тағы-тағысы ұйымдасып басқа жаққа қоныс аударып, көшіп кетіпті деп айтып жүрді. Онысы ауылшаруашылығын колхоздандырғанға қарсы наразылық білдіргендері екен. Шынында 1933 жылы Сүгіров, Исатаев Астрахан асып, Қалмақ қырына көшіп кетті, әрине, бар малын өздерімен бірге әкетті.

Себебі сол 1933 ж. біздің елде ашаршылық, жұт болды, сондықтан олар жанға да, малға да жайлы орын табу үшін аталмыш жаққа көшкендері рас. Әйтсе де олардың колхозға қарсы екенін мен ешқашан естігенім жоқ және тек қарсы болғандықтан ғана көшіп кетті дей алмаймын.

(Іс беттері 182-186)

Екінші жауап берген — Бихатов Шарапи — 1897ж. туған, 1930-43ж. ауылшаруашылық коммунаның, ТОЗ-дың, колхоздың төрағасы.

Сұрақ: Сүгіров Насихат туралы білетіндеріңізді айтыңыздаршы?

Жауап: Сүгіров Насихат «Қызыл ту» колхозының мүшесі болды. Бұған дейін, яғни 1926-29 жылдары ол Мыңтөбе ауылсоветінің төрағасы еді. 1929 жылы осы жұмысынан аудандық атқару комитетінің шешімімен босатылды. Оған қандай себеп болды, мен оны білмеймін. Бұдан кейін ол колхозға кірді де 1937 жылы ұсталғанға дейін қатардағы колхозшы болып еңбек етті. Жұмысында жақсы деген мінездемелерге ие болды, колхоз шаруасына белсене араласты. Оны танитын кезімде бөтен пікір естіген емеспін.

Ол сонымен қатар өзінің шала сауатты білімімен өлең шығаруға өте шебер еді. Оның мазмұны негізінен тұрмыс-салттық тақырыпта болатын.

Оның өлеңдерінде Кеңес үкіметіне қарсы мазмұн болмаған. Естуімше Сугіров мал ұрлаған боп ұсталыпты, әлде ұрыларды жасырған-ау деймін. Шынында, мен оның ұрыларды жасырғанын көрген емеспін, мал ұрлағанын да білмеймін және жергілікті тұрғындардан естіген де жоқпын.

Бұл адам дар туралы 1937 жылы менен куәгерлік жауап алған болатын. Одан бері қаншама ұзақ уақыт, не қилы заман етті, ол кезде не айттым, қазір менің ойымда жоқ, бірақ о кезде де қазіргідей айттым ғой деп ойлаймын.

Сұрақ: Қазір сізге сол 1937 жылы куәгерлік жауабыңызды көрсетемін. Енді бұған не дейсіз?

Жауап: Иә, мені сол кездегі сұрақ-жауап хаттамасымен таныстырды. Мен оның мазмұнымен оқып таныстым. Қойған қолым да менікі. Бірақ қазір менің көзім жетті -сұрақ-жауап хаттамасында менің айтқан сөздерім, пікірім жазылмаған, істегі мен айтты деген сөздердің бәрі шындығында менің сөзім емес, керісінше менен жауап алған адамның ойлап тапқан сөздері. Менің қазір есіме түсіп отыр - 1937 жылы менен жауап алғанда оның мазмұнымен мені таныстырған жоқ, мен өзім оны қайталап оқыған да емеспін, маған оны ешкім оқыған да жоқ.

Сонымен қорыта айтсам, мен сұрақ-жауап хаттамасын оқып таныспастан қол қоя салған болдым ғой, себебі мен сол орган адамына өте сенген болсам керек. 1937 жылы хаттамадағы айтқандарымның ішінен тек мен бүгінгі айтқан сәттердің шындығын ғана мақұлдай аламын.

Сұрақ: Сізге 1937 жылы айыптылармен көзбе-көз кездестіру өткізілді ме?

Жауап: Айыптылардың ешқайсысымен де ондай кездесу болған емес. Және жақсы білемін, мен ондайды айтқаным да жоқ.

Сұрақ: Міне, сізге 21 қазан 1937 жылы көзбе-көз кездесіпсіз. Енді бұған не дейсіз?

Жауап: Ия, маған ұсынылған көзбе-көз кездестіру хаттамасын оқып таныстым. Мен қолымды да қойыппын. Бірақ мен айыптылардың бірімен де көзбе-көз кездескен емеспін, мен мұны есімде жақсы сақтағам. Мүмкін, менен жауап алған кезде орган адамы осы хаттамаға да қол қоюымды өтінген болар, сондықтан мен оған да қол қойған шығармын, бірақ оның мазмұны маған мүлде таныс емес.

Сұрақ: Сіз мына адамдарды білесіз бе: Баймағамбетов Қадырғали, Құмарғалиев Қайса, Нұрғалиев Рахымжан, Ерғалиев Күлкешбай, Қарағұлов Қайса, Сүйінішов Мақсот, Жұмағамбетов Ешім, Байдолов Үрке, Байбозов Құспанғали, Үркеев Нұрлыхан және Өтепқалиев Хамза?

Жауап: Баймағамбетовты, Құмарғалиевті, Қарағұловты білмейді екем. Ал қалғандарын жақсы білемін. Нұрғалиев, Жұмағамбетов, Байдолов, Үркеев, Өтепқалиев әр кезде қайтыс болған адамдар. Сүйінішов, Байбозов, Ерғалиев біздің ауылсовет қарамағынан шығып, көшіп кеткен еді. Қазір олар қайда тұрады, оны білмедім.

Бихатов Шарапидан сұрақ-жауап 27 маусымда 1964 жылы Забурын совхозының N 1 фермасында, өз тұрағында алынған.

(Іс беттері 186-191)

Енді Сүйінішов Мақсоттан алынған сұрақ-жауап мазмұнымен оқырмандарды таныстыралық.

Сүйінішов Мақсот - 1917 жылы, Теңіз ауданы Балқұдық ауылында туған. Сұрақ-жауап 1964 жылы 30 маусым алынған.

Сұрақ: Сіз аталмыш сегіз адамнан кімдерді білесіз? Солар туралы айтып беріңізші.

Жауап: Аттары аталған адамдардан мен Сүгіров Насихатты және Исатаев Ғұбайдолланы таниды екенмін. Мен оларды алғаш рет 1935 жылы көргем. Теңіз ауылсоветінде тұратын өздерінің туыстарына қыдырыстап келген болатын. Екінші рет Сүгіров Насихатты 1937 жылы көрдім. Со жылы оны тұтқындап, конвоймен алып келе жатқанда жолықтырды... Шамамен қыркүйек, әлде қазан айында орган адамдары, аудандық милиция, конвоймен ішінде Сүгіров Насихат та бар, бірнеше адамдарды алып келді. Қалғандарының аты-жөнін білмеймін. Олар жол-жөнекей біздің үйге тоқтап, түстік тамақ ішті. Сол жолы әлгі милиция адамдары біздің ұрланған түйеміздің орнына басқа бір түйе берді.

Ұмытпасам, 1935 жылдың аяғы, әлде 1936 жылдың басында біздің үйге, әкем екеуміз жоқта, Мыңтөбе ауылсоветінің екі азаматы (аты-жөндерін білмеймін) кеп, қонып кеткен. Үйде анамыз болатын. Анамыздың айтуынша сол екі адам біздің үйге жаяу кеп, қонып, ертесінде елең-алаңда кеткен көрінеді. Сол күні кешке таман біздің бір түйеміздің жоқ боп шыққанын аңғарады. Оны сол адамдар әкеткен болды, шешеміз олардың біздің түйеге мініп, Мыңтөбе ауылсоветіне қарай кеткендерін байқаған.

Осыған байланысты мен өзіміздің милицияға арыз жазғам. Бірақ олар түйені іздеп таба алмады. Тек бір жылдан кейін, со жолы әлгі милициялар бір түйені қалдырып кетті. Олар оны тұтқындалғандардан кәмпескелепті, ал кімнен, мен оны білмеймін.

1938 жылы жазда біздің үйге со жақтан бір адам кеп, кім екені қазір есімде жоқ, әйтеуір білетінім Забурын ауылсоветінің адамы көрінеді, сол түйенің иесі боп шықты. Ол түйесін танып, бізден алып кетті. Бұл кісі милициядан келгенін айтты, себебі қолында баяғы милиция адамдарының қолхаты бар, онда мына түйені иесіне қайтарып беріңіз деп жазыпты. Мен енді қайтейін, түйесін қайтарып бердім.

Сұрақ: 1937 жылы сізден осы жөнінде жауап алды ма?

Жауап: Менің қазір есімде жоқ, сол 1937 жылы менен жауап алды ма, жоқ па оны білмеймін.

Сұрақ: Қазір сізге 1937 жылы 11 қазанда жауап алған хаттама көрсетіледі. Сіз енді бұған не айтасыз?

Жауап: Маған жауап алынған хаттама көрсетілді. Мен оны оқып таныстым. Ол жерде қойылған қол менікі емес және ол кезде мен қолымды бұлай қоймаушы едім. Кім және қандай пиғылмен мен үшін қол қойды, онысын білмеймін. Оған қоса қазір менің есімде жоқ, со жолы менен жауап алды ма, жоқ па.

Хаттамада біздің түйені ұрлап алған қайдағы бір Сүлеймен, Кәрім дегендерді айтады. Және оны бейтаныс біреуге Себек деген жерде сатыпты-мыс. Олардың айтуынша түйеге қоса ат та ұрлапты. Мен бұл ұрлықтың болғаны туралы ештеңе білмеймін. Және біздің түйені нақты кім алды, оны да білмеймін. Әлгі айтылған Сүлеймен, Кәрім дегендерді де танымаймын.

Сұрақ: Сізге Исатаев пен Сүгіровтың Кеңес үкіметіне қарсы үгіт-насихат жүргізгендері және мал ұрлағандары белгілі ме?

Жауап: Исатаев, Сүгіровтердің мал ұрлағаны туралы түк те белгісіз. Өзім Исатаевтан, Сүгіровтен ешуақытта Үкіметке қарсы үгіт-насихат естіген емеспін, езге жұрттан да олар туралы естігенім жоқ. Жергілікті тұрғындар арасында Сүгіровтің өлеңдерін жатқа айтып жүргендерін білем, бірақ онда біздің елімізге қарсы ешқандай дәнеңе жоқ, ондайды байқаған да емеспін.

Берген Забурын ауылсоветі соның үшін, себебі төмендегі тізім бойынша көрсетілген адамдар:

11. Ергалиев Құлкешбай 1884 ж. туған қазіргі уақытта біздің ауылсовет қарамағында тұрмайды, кейбіреулері қайтыс болған, ал енді біреулері әр түрлі кезеңдерде басқа жаққа қоныс аударып көшіп кеткен.

Бұрынғы Мыңтөбе ауылсоветі қайта құру себебімен біздің ауылсовет құрамына кірді.

Тергеуші Қонқаев 1937 жылы Насихаттың ісі бойынша куәгерлік берген он бір адамды қайта анықтағанда жоғарыдағы ақиқатқа көзі жеткен. Сосын Забурын ауылсоветінен алған анықтаманы архивтік іске тіркеткен. Қайта тексеру қорытындысы енді облсоттың Президиумында қаралған. Жандары қиылған құрбандар тек 1964 жылы желтоқсан айында түгелдей ақталды. Негізгі істе Гурьев облыстық соты Президиумының 1964 жылғы 20 желтоқсанындағы қаулысы бар. Енді соның мазмұнымен танысалық.

Сот қаулысы қазақша дайындалғандықтан негізгі мәтінін сақтадық.

ГУРЬЕВ ОБЛЫСТЫҚ СОТЫ

ПРЕЗҢДИУМЫНЫҢ ҚАУЛЫСЫ

Гурьев қаласы 26.12.1964 ж.

Гурьев облсотының Президиумы құрамында төрағалық етуші - Молдалиев, мүшелері -Мұханғалиев С., Сафонова З.П., Жакиев және Серғазиев Д. болып, облпрокурор Ж.Нургазиновтың қатысуымен өзінің мәжілісінде Гурьев облпрокурордың, Гурьев Облыстық ішкі істер халық комиссариатының жанындағы Үштіктің 22.Х.37 ж. қаулысына берілген бақылау наразылығы бойынша қылмыс ісі қаралды.

Іс бойынша Ж.Жакиевтің баяндамасын, прокурор Ж.Нургазиновтың наразылықты қуаттаған қорытындысын тыңдап, президиумның тапқаны:

1. НАУРЗАЛИЕВ ЖҰМАТ, 1875 ж. туған, 1931 ж. РСФСР Қылмыс кодексі 61 бабымен 3 жыл еркінен айырылған. РСФСР Қ.к. 58-10. 11-бабымен 7.08.32 ж. заңмен ату жазасына кесілген. Үкім орындалған.

2. ҚАПАНОВ ӘМІРҒАЛИ, 1872 ж. туған. Үкім орындалған.

3. Исатаев Ғұбайдолла, 1884 ж. туған. Үкім орындалған.

4. Орынбаев Қисым, 1895 ж. туған. Үкім орындалған.

5. Шамарданов Мұхит, 1910 ж. туған. Үкім орындалған.

6. Бермұханов Кәрім, 1913ж. туған. Үкім орындалған.

7. Сүгіров Насихат, 1889 ж. туған, 1930 ж. РСФСР Қ.к. 58-10, 11-бабымен және 07.08.32 ж. заңмен ату жазасына кесілген. Үкім орындалған.

Облыстық прокурор өзінің наразылығына Наурызалиев Жқматтың амалынан 58-11-бабымен 07.08.32ж. заңды шығарып тастауды сұрайды. Қапановты, Оңдыбаевті, Исатаевті, Сүгіровті РСФСРҚ.к. 58-11-бабымен, 07.08.32ж. заңмен тағылған айыптан, Исатаевті, Бермұхановті, Неталиевтерді 07.08.32 ж. заңмен тағылған айыптан ақтап, істі қысқартуды сұрайды.

Наразылық қанағаттандырылуға жатады.

Наурзалиев Жұмат тегі бай болған, сонымен қатар молдалық жұмысын жүргізген. Өзінің Совет үкіметінің саясатына пікірі қарсы адам болуымен байланысты Совет үкіметі құлайды, ұзақ өмір сүрмейді деген антисоветтік үгіт және насихат жүргізген. Бірақ мемлекеттік қоғамдық меншікті ұрлағаны, жегені, істегені материалдармен анықталмайды. Бұндай қылмыс жасады деп айғақтар жауап бермейді. Сондықтан Наурзалиевтің амалынан РСФСР Қ.к. 58- 11 - бабымен және 07.08.32 ж. заңмен тағылған айыпты шығарып тастауға жатады.

Қапановқа, Оңдыбаевқа, Шамардановке, Сүгіровке, Исатаевқа, Бермұхановқа және Неталиевке тағылған айыптар істегі материалдармен анықталмаған. Олар антисоветтік ұйымға бірікті, үгіт және насихат жүргізді деп айтуға істе негізді ыспат (сипат) жоқ. Қосымша сұралған айғақтар бұлардың бұндай әрекет жасамағандығын, жасағандығы туралы еш нәрсе білмейтіндіктерін айтқан.

Қапановты, Оңдыбаевты, Шамардановті, Сүгіровті, Исатаевты, Бермұхановты және Неталиевтерді мемлекеттік және қоғамдық меншікті ұрлады және жеді деп алдын-ала тергеуде, тергеуден кейін жүргізілген қосымша тексеруде айғақтар айтпайды. Мемлекеттік немесе қоғамдық мүлікті ұрласа, жесе, қай мекемеден, қашан ұрлағаны, жегені, қанша алғаны белгілі болуға тиісті, бірақ іс бойынша қандай мүлікті, қандай, кіммен ұрлағаны, жегені іс бойынша белгілі емес. Бұндай жағдайды білетін істе айғақтар да жоқ. Сол себепті 07.08.32 ж. заңмен тағылған айыпты жоғарыдағы айыпкерлердің амалынан шығаруға жатады.

Сонымен қатар алдын-ала тергеу заңға қайшы жолмен жүргізілген. Қосымша тексеруде сұралған айғақтардың бірқатары бұрынғы берген жауаптарды анықтамайды. Тексеру кезінде олардан жауап алынбағаны, ақ қағазға қол қойдырып алып, олардың жауаптарын соңынан жазғанын бірнеше айғақтар кейін тағылған айыптар материалдармен ыспатталған.

Істегі материал дарға қарағанда Исатаев, Бермаханов, Неталиевтер бірлесіп жеке адамдардың малдарын ұрлағандықтары анықталады. Бұл үшін олар РСФСР Қ.К. 166 бабымен айыпталуға жататын еді, бірақ одан бері кешірім беру туралы бірнеше жарлықтар шықты. Сол жарлықтар негізінде оларға кешірім беріліп, жазадан және сотталды деген атақтан құтылуға жатады.

ҚССРҚ.П.К. N 375-бабына сүйеніп Президиум қаулы етті:

Шамарданов, Қапанов, Исатаев, Наурзалиев, Бермаханов, Сүгіров, Оңдыбаев, Неталиевтер туралы Үштіктің 22.11.37 ж. қаулысы бұзылсын.

Наурзалиев Жұматтың амалынан РСФСР Қылмыс кодексінің 58-11-бабымен және 07.08.32 ж. Заңмен тағылған айыптар анықталмағандықтан шығарылып, бұлар бойынша ақталды деп саналсын.

РСФСР Қылмыс Кодексінің 58-10-ст. I тармағымен бес жыл бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалсын.

Қапановқа, Исатаевқа, Оңдыбаевқа, Шамардановқа, Бермұхановқа, Сүгіровке және Неталиевке тағылған РСФСР Қылмыс кодексінің 58-10, 11-бабымен және 07.08.32 ж. заңмен айыптар анықталмағандықтан ақталды деп саналсын.

Наразылық қанағаттандырылсын.

Президиум төрағасы: Молдалиев (қолы)

(іс беттөрі 210-213)

Осы архивтік істе Сүгірова Тотының әр кезде жазған төрт арызы бар. Онда Насихаттың ақталған құжаттарын сұрап жанұясына зейнетақы тағайындауды өтінеді, соны ала алмай жүргенін хабарлайды.

Сондай арызды Насихаттың үшінші ұлы Ғинаят та соңғы рет 1974 жылы жазған. Оның мазмұнымен де оқырмандардың танысқанын жөн көрдік.

Ал өз басымыз Насихат туралы мұрағаттық деректерді осымен тәмәмдаймыз.

Менің әкем, Сүгіров Насихат, 1890 жылы туған (шамамен) - 1938 жылдың аяғында сотталып кетті. Әкем ақын болған кісі, кәсібі колхозшы, кейіннен сотталғанға шейін Мыңтөбе ауылсоветінде председатель болып істеген. Міне, сол уақытта көтере алмаушылық, асыра сілтеудің салдарынан ол кісі шығармаған, басқа біреу шығарған өлеңді сол кісіге таңып көрсеткен, міне, содан тергеусіз кете барған. Міне, осы жағдайды айтып, әкемнің жазықсыз кеткенін көрсетіп сіздерге арызды 1965 жылы бердім. Осы КГБ-ның тергеуі арқасында сол жылы шығарған қорытындысын берген. Менің туған ағам Насихатов Өсиет алған.

Ол кісі 1966 жылы қайтыс болды. Сонымен сол решениенің қайда қалғанын білмей, жоғалтып алдым. Сондықтан сол кісінің ақталып шығарған решениесінің көшірмесін беруді, екінші Сүгіров Насихаттың артында қалған семьясына пенсия тағайындау жөнінде шешіп көмек көрсетулеріңізді сұраймыз.

Сүгіров Насихаттың семьялары:

1. Енесі Өтепқалиева Күлсін 1874 ж. туған.

2. Әйелі Сүгірова Тоты 1904ж. туған

3. Ұлы Насихатов Өсиет 1927ж. туған

4. Ұлы Насихатов Ғибадат 1930-1947 ж.

5. Ұлы Насихатов Ғинаят 1936 ж. туған.

6. Ұлы Насихатов Жеделжан 1937 ж. туған.

Ескерту: Әкемнің өлеңдерінен үзінді жариялап «Коммунистік еңбек» газеті 1971 жылы декабрьде алдағы уақытта «Ақберен» атты кітап болып басылатынын хабарлады.

(қолы)

11 наурыз 1974 жыл.

(іс беті - 218)

Біз осы жазбамызда нақты мұрағаттың құжаттар негізінде Насихат ақын өмірінің тек соңғы екі ай деректерін хабарладық. Ал оның өмірін білетін, өзін көре қалған адамдар, әрине, ел ішінде әлі бар. Ендігі сөзді солардан күтелік.

Осы орайда қорытынды сөз ретінде ақын есімін ел есінде қалдыру жөнінде болашақ ескерер кейбір мәселелеріне тоқтала кетелік.

*Басты міндеттің бірі — сүйегі туған топырағында жатқан Насихат ақынның басын көтеру. Ақын да, онымен бірге құрбан болған ауылдастары да сол кездегі содыр саясаттың салдарынан бұл фәниден ақыреттік кебінсіз кеткен аруақтар. Тіпті олардың жаназасы шығарылмаған, дұға да бұйырмаған, осы мұсылмандық, имандылық парызды жергілікті мешіт өз міндетіне алса. Мектеп пен көшелерге Насихат есімін беру үкімет тарапынан қолдау тауып, сәулетшілер, суретшілер оның нар тұлғасын мүсіндесе, құба-құп болар еді.

*Сондай-ақ, мектептерде, орта және жоғары оңу орындарында Насихатқа арнап әдеби кештер, өлең-жыр мүшәйрасы, ақындар айтысы, Насихат толғауларын орындаушылар сайысын өткізу шаралары ұйымдастырылса, нұр үстіне нұр.

*Ақын шығармалары әлі де ғылыми тұрғыдан талдауды қажет етеді. Ол өзінің өлең өрнектерімен, зарлы сырымен нені айтқысы келді, өз заманын қандай теңеулермен суреттеді — оның шеберлік қырларын толық аша білген жөн. Сонда Насихат шығармалары талай ғылыми дәрежеге арқау боларлық сүбелі дүниелер екендігін айқындайды.

* Насихаттың көзі тірісінде оның шығармаларының баспасөз бетінде жарияланғаны жайлы деректі кездестірмедік. Ол туралы бізге дейін қалам тартқандар да еш мағлұмат бермеген.

Соған қарағанда ақын шабыты келіп жыр тасқынын ағытқан сәтінде қасында болған өнер құмар жандар табан астында қағазға түсіріп алып отырған сыңайлы.

Міне, сондықтан Насихат шығармалары халықтың жадындағы ауыз әдебиетінің үлгісі ретінде сақталған. Біз ел аралап ақын мұрасын жинаған сапарларымызда оның өлең-жырларын кең байтақ еліміздің талай жерінен — Атыраудан басқа, Орал өңірінде, Астрахан жерінде, Маңғыстау елінде, Ақтөбе, Қызылорда аймақтарында да тыңдадық. Тіпті Алматы қаласында, осы облыстың бірнеше елді мекендерінде Насихат толғауларын жатқа білетін талай айтқыштардың өнерінің куәсі болдық. Демек, Насихат — халықтың ақыны. Оның жоқтаушысы да, шығармаларын оқып, көңілге тоқып сусындап зерделеушісі де — туған халқы.

* Ақынның асыл мұрасын шашпай-төкпей, бүгінгі ұрпаққа жеткізген мұрагерлеріне рахмет айтамыз. Оны жинап сақтауда, насихаттауда мұрагерлері — әсіресе ғалым Қабиболла Сыдиықов, өлкетанушы Пазыл Мағазов, Хамидолла Қонатыров, Мақсұт Нығметоллаев, Серік Махамбетовтар ерен еңбек сіңірді.

Насихат жырларының халық жадында сол қалпында сақталуы — оның өміршеңдігі. Ақын шығармаларының рухани күші — өз жерлесі, бүгінгі дауылпаз ақын Нұралы Әжғалиұлының өлең-жырларына ұласып, жалғасын тапты.

* Насихат ақын XX ғасырдың бас кезінде өмір сүрді. Оның өмір жолын саралап көрсең, жұмыр басынан өткермеген мехнат жоқ екен. Ол кедейлік зардабын жас кезінен көргендіктен, сауатын ашып оқи алмады. 1916 жылы патша жарлығымен майданның қара жұмысын жат жерлерде атқарып, Ресейдегі Ақпан көтерілісінен кейінгі аласапыранның Қазан төңкерісіне ұласуын өз көзімен көрді. Жас Кеңес өкіметі жіберген қателіктері салдарынан Азамат соғысының бұрқ етуі, қазақ жерін ақ бандылардан қорғау, елді серіктестік пен отырықшылыққа, ұжымдыққа ұйымдастыру, одан түрменің алғашқы азапты сапарын бастан кешу, елдегі аштық пен тонаушылық, малды тәркілеу — міне, осының бәрі ақынның сыбағасына бұйырып, сол қым-қуыт кезеңнің ауыртпалығын өз басынан кешуіне тура келді, ақыры екінші мәрте түрменің азабын тартып, жазықсыз құрбан болып тынды.

* Енді еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, Насихат туған халқымен қайта қауышып отыр. Оның жырлары ұрпақтарының рухани байлығына айналады.

Тек сол байлықтың бағасына жету — келер ұрпаққа аманат!

(Нарын құмы. Қараша айы. Жұпыны ғана қазақ үйі. Түн. Терезеден қара жаңбыр құйып тұр. Абалап үрген ит дауысы. Үйде Насихат өзі ғана. Есік ашылып үсті-басы су бір адам кіреді. Асынған қаруы бар. Амандасады)

НАСИХАТ: (таңырқап)

АМАНҒАЛИ:

НАСИХАТ:

«Себектің сері Аманғалиысың» ғой, сен! Кәне, кәне, төрлет!.. (Әйелін шақырады). Бері кел, мына туысың келді ғой!.. «Берішің» келді ғой. (Әйелі кіреді, сәлемдеседі)... Дұрыс, сәлем бергенің дұрыс... Бұл Аманның менен бірер ит көйлек бұрын тоздырған ағалығы бар. Кәне, кәне, шай қамдаңдар! (Әйелі кетеді). Туу, өзің әбден жаурап қапсың ғой! Кәне, мына пешке жақын отыршы! (Аманғали жайғасып отырады. Сақал-мұрты әбден өскен, тек өткір көздері от шашады, қалың қабағы түйілген)... Иә, апыр-ай, ә! Көріспегенімізге бес-алты жыл өтіпті. Шынында да қатты өзгерген екенсің. Қалай, ат-көлік аман келдің бе? Ел-жұртың, ағайын-туғаның аман ба?

АМАНГАЛИ:

НАСИХАТ:

АМАНҒАЛИ:

Ауылсовет төрағасы Аманғалиды қабылдапты деген бір ауыз сөз пәле боп саған жабысады. Өз басым құдайдың осынау жылаған түнін жамылып, артыма із қалдырмай келдім. Менің қазіргі күнім - түн. Түнді ерекше қаладым.

НАСИХАТ:

НАСИХАТ: (шәй ұсынып)

АМАНҒАЛИ:

Е, Наха... Әңгіме қаласаң, бізден ол қалғалы қашан! Әңгіме-дүкен құратын кезең бе бұл!? Серілік заман да көзден бұлбұлдай ұшқан. Иманымдай ұстаған бойтұмарым - намысым еді, о да қазіргі пысықай - атқамінер - байлардың табанына басылды. Қасымда жасақ-серік болғаны рас, бірақ олар әскер ме еді? Бақа-шаяндай олар да жоқ болады!.. Ұлым Нағымды өкімет өзіне өткізді. Нарын құмының бір қалтарысында қош айтып жансерігім Мұхсина қалды. «Жалғыздық құдайға ғана жарасқан» ...Жалғызбын!.. Әрине, құдайың мен емес, бірақ одан кем де емес... Ендігі көресіңді көріп алдым!.. (Серпіліп). Уа, Наха, мен сенің жырыңды аңсап келдім, соныңды тағы естіртші! Бар өтінішім осы ғана!

НАСИХАТ:

Заманнан заман түрленген,

Сол заманның шарпымен

Көкірек еді кірленген.

Халық ұйғарса шықпаймын,

Салып қойған сүрлеуден.

Көкірек, шіркін, қайғылы,

Күндікте тірі жүргенмен.

Толықсып сынар шарболат

Жау келгенде пайдасыз,

Аш беліңе ілгенмен.

Жанына жақын таянған,

Сенімді болса дос артық,

Жігітке жалғыз жүргенмен.

Сырын білген жабы артық,

Таңдап тұлпар мінгенмен.

Көл сағасы суалса,

Үйрек ұшар көлдеуден.

Кісі ақылы үйренген.

Сыртыңнан бағып өлім жүр,

Жоғалған малдай көлдеуден.

Мақшардың жолы жіңішке,

Өтерміз неше тергеуден.

Жалғаншы пәни дүниенің,

Қызығы балдай тәтті екен

Өтеді пенде шөлдеумен.

Аға келсе қасыма,

Сөйлеуші едім әрқашан,

Ит көңілді делбеумен.

Не дерімді білмеймін,

Бүйтіп тұрған заманда...

(Насихат осылай толғанып барып бір тоқтайды.)

АМАНҒАЛИ:

(күрсінеді).

Біз секілді наданға.

Мұтиық қылған бәріне

Патша болып Сүлеймен,

Он сегіз мың ғаламға.

Ғазірет-Әлі ер Ғали,

Кәпірлермен қас болып,

Талайды салды табанға.

Жауға барған олар да.

Алла добы адам басы,

Билігің болар тобан да...

Ел шетіне жау келіп,

Бұзылмақ болған ауаң да.

Ардақтаған азамат,

Талпынып атқа мінген соң,

Тілекші болды қауым да.

Тоғыз ауыл толықсып,

Түрікпен жауып алғанда,

Сөз сөйлеген Нұрым да.

Болмасақ та біз ондай,

Болмады қарап тұруға,

Көрмеген нәрсе бұрын да.

Келісін тауып айтқанға,

Сөз желісі қиын ба?

«Банда» деген жау келді,

Заманымның сұмында.

Жиырма бірінші жылында...

(Насихат тары бір тыныс алады...)

АМАНҒАЛИ: (таңырқап)

Қарсы келген құйынға.

Паналайды ығына.

Алты сан алты руда...

Ел қайраты парланған.

Қарсылассаң жауды алған.

Не десек те жамағат,

Ер бақыты маңдайдан.

Білгенімше сөйледім,

Жамандарша назданбан...

(Насихат жырын біраз айтып, үзіліс жасайды)

АМАНҒАЛИ (таңырқап):

НАСИХАТ:

АМАНҒАЛИ:

НАСИХАТ:

АМАНҒАЛИ:

НАСИХАТ:

АМАНҒАЛИ:

НАСИХАТ:

АМАНҒАЛИ:

НАСИХАТ:

(сырттан абалаған иттің дауысы естіледі).

Соңғы сөз орнына

Қос мұңлық осылайша ақырғы рет кездесіп, бірі жырын айтып, бірі қасіретке толы әнін салып шер тарқатысып еді. Аманғали жүрегі қалаған адамды іздеп келіп, оның әсем де астарлы жырын тыңдап қоштасқандай болып кетті.

Осы кездесуден кейін бір ай өткен соң Аманғали, ал он жылдан кейін Насихат та кісі қолынан қаза тапты.

Соңы.

Көкірек, шіркін, кірленген.

Аға ұйғарса шықпаймын

Салып қойған сүрлеуден.

Көкірек, шіркін, қайғылы

Күндікке тірі жүргенмен.

Сағадан сынған шар болат

Жау келгенде пайдасыз

Аш беліне ілгенмен.

Сенімді болса дос артық

Жігітке жалғыз жүргеннен.

Сырын білген жабы артық

Тарпан, тұлпар мінгеннен.

Көл сағасы ортайса,

Үйрегің ұшар көлдеуден.

Ер жігіттен бақ тайса,

Қонағы кетер белдеуден.

Алланың өзі бермесе,

Жігітке пайда болмайды,

Кісі ақылы үйренген.

Сыртыңнан бағып өлім жүр,

Жоғалған малдай көздеумен.

Сираттың жолы жіңішке,

Өтерміз неше тергеуден.

Жалғаншы пәни дүние,

Қызығың балдан тәтті екен,

Өтеді-ау пенде шөлдеумен.

Аға келсе қасыма

Сөйлер едім әр жайды

Ит көңілді делбеумен.

Не дерімді білмеймін,

Бүйтіп тұрған заманда.

Аямайды өз бетін,

Қарсы барсаң жаманға.

Оңай емес, қиын сөз

Біз секілді наданға.

Мұтиғы қылған бәрін де

Патша болған Сүлеймен

Он сегіз мың ғаламға.

Хазіреті ер Ғали

Кәпірменен қас болып

Талайды басқан табанға.

Қатын, бала қамы үшін,

Шайхылардың жаны үшін,

Жауға барған олар да.

Мүсәпірдің күні үшін,

Мұсылманның діні үшін,

Болған зат екен озалда.

Алла добы - адам басы,

Билігің болар Тобаңда

Билейді өзі табанда.

Жалбарынып жалынсаң,

Қолың болар жағаңда.

Жауыздарды мұқату,

Асықтық болмас, еншалла,

Осы менің жорамда.

Ел шетіне жау келіп,

Ел қайраты борланды,

Бұзылыс болған ауанда.

Ардақтаған азамат,

Толықсып атқа мінген соң,

Тілектес болып дуанда.

Білгенімше сөйлейін,

Жаңылмасам, еншалла.

Көрмеген зат бұрында.

Келісін тауып айтуға

Сөз жүйесі қиын ба?!

Тоғыз ауыл толықсып

Түрікмен шауып алғанда

Сөз шығарған Нұрым да.

Болмасақ та біз ондай

Болмады қарап тұруға.

Банды дейтін жау келді,

Заманымның сұмында.

Соғыс - фронт ашылды

Шолан тауының құмында.

Басталынды бұл жұмыс,

Мың тоғыз жүз және де

Жиырма бірінші жылында.

Азаматтың қандысы,

Арғымақтың жалдысы,

Бәрі де кетті жиынға.

Жалғыз жаннан баз кешіп,

Қанжығадан қан кешіп,

Жауыздарды тиюға.

Ел құрсауы - ер жігіт

Белдеусіз үй шыдай ма,

Қарсы келген құйынға?!

Паналай ма ығына?!

Алты сан алаш руда.

Ақылыңның данасын.

Аман алып сақтадың

Округтың қарасын.

Қадіріңді жұрт білер,

Сыртынан қамын соғасың.

Өтірік айтып мақтаман

Ел қорғаған арыстан

Ойласам көпке ағасың.

Еліктір де аңға сал,

Ақ сұңқар құстың баласын.

Көлеңкелі саясын.

Білген адам айырар,

Сөзімнің түрлі парасын.

Бәрін тамам шақырып.

Сазы теріс заманда

Жүре алмадық жөн тауып,

Қалың да менен қапырық.

Өткен жаздың басынан

Княздан бері жау жүрді,

Жүрген жерін жапырып.

Обал мен сауап білмеді,

Банды дейтін мақұлық.

Өксітті талай пақырды

Жиғанын судай сапырып.

Елге түскен бұл тұман,

Айығар қашан ашылып?!

Ақ ордалы қазына

Бәрі де кетті шашылып.

Оны да мына округ.

Екпіндеген жауларды,

Жібермеді асырып.

Атқа мінген азамат,

Жіберді қолды батырып.

Күнәға ғапу деген бар,

Болмағай сөзім асылық.

Анау Есекең мен Қайыржан,

Бедеу ат мінді қатырып.

Ұста соққан жез айыр,

Аш белінен асынып.

Асқар таудай дабылың,

Жауды қуған қашырып.

Қарауыл қойған жеріңнен.

Оғың жерге түскен жоқ,

Қолыңа алып кезенген.

Тәңірің берген дәреже,

Артық асқан өнермен.

Өнер жолы қиын-ды,

Ұсталар соққан бедерден.

Жеті атамның бағытын,

Арылмаған ойласам,

Сүйекке бітіп кенелген.

Ердің ісі тәуекел,

Көзін жұмған жеделден.

Білгенімше сөйлейін,

Көкірек еді көнерген.

Күндер болды дағдарған.

Ел шетіне жау келіп,

Ер қайраты барланған.

Естіген менен көргендер,

Таңырқанып таңданған.

Жау екпіні - жанған өрт,

Ардақтаған азамат,

Безіп кетті-ау мал-жаннан.

Ел шетіне қол салып,

Неше дүркін олжа алған.

Қайыржан оны есітіп,

Атқа мініп қарманған.

Азамат еді тірлікте,

Тізелессе дауды алған,

Қарсыласса жауды алған.

Не десең де, жамағат,

Ер бақыты маңдайдан,

Сөз жүйесі таңдайдан.

Білгенімше сөйлейін,

Жамандардай назданбан.

Қалмасын да мүшелік,

Дуды көрген тарланнан.

Сөз жүйесін тауысқан.

Әшкере қылдым жария

Жақсылардың өткенін,

Даңқы шыққан алыстан.

Халық деген қызыл шөп,

Жел соқса да майысқан.

Ну болса да пайда жоқ,

Қарағай толы болмаса,

Қалың біткен қамыстан.

Үйір-үйір үлкен су,

Жұрт жиылып бөгесе,

Тоқтамай ма ағыстан.

Қапыда өткен Мүдия

Өтірік айтып мақтаман,

Артық туған арыстан.

Жау дегенде жан едің,

Қаны қайнап қарысқан.

Тепкілесіп солармен

Қылышпенен шабысқан.

Қызыл тозақ қандарға

Неше дүркін малысқан.

Басқан жерден табаның

Жоқ еді бұрын ауысқан.

Дос, дұшпаның көп болар,

Үй артында бар дейтін

Әуелден алты сауысқан.

Ажалың келер кез дейін.

Кеудеңнен кетер шыбын жан

Ойласаң да бермейін.

Шамаң келсе шарықта

Өткізбей пәни деңгейін.

Лауқы-мақпуз қаламда

Бәрі түгел жазулы

Еткен ісің нендейін.

Сүмбіледе жау келіп,

Отряд қойдың жолына.

Екі арыстан кез болып,

Қапыда түстің қолына.

Өкініші кетпей тұр

Атқа мінген қарауыл,

Ауылыңда жоғында.

Дұшпан құрғыр кез болды,

Абайсыз жүрген орында.

Ел ішінен басшы ертіп,

Маслихатты болыпты

Қайыржан ауылын торуға.

Қолымнан ұшқан ақ сұңқар

Хақтан әмір болар ма

Айналып келіп қонуға.

Осылайша болыпты,

Ойлағанда жоруға.

Душар келді банды жау

Басыңнан пәни озуға.

Мал шалмаған жасыл шөп

Көктей тұрып солуға.

Ақсұңқар құсқа ұқсадың.

Жерге бір кетті төгіліп.

Берер едің қара орман

Көзге кетсе көрініп.

Топтан шығып жөнелдің

Жалғыз өзің бөлініп.

Келетін ажал белгісіз

Жүреді пенде не біліп.

Мекені болсын жаннатта

Асылдан тағам беріліп.

Дүниенің жалғанын

Осы реттен аңғардым.

Қапияда іліндің

Қармағына заңғардың.

Пайдасы Сізге болмады-ау

Тіріде жиған малдардың.

Бірге жортқан жолдастар

Қайғырып соған сандалдың.

Қайғысы кетер қайткенде

Өкінген бұған арманның.

Көтереді пендесі

Тәңірдің өлшеп салғанын.

Таршылыққа түскенде

Бірі алдыңнан шықпады-ау,

Елге қылған пайдаңның.

Сүйікті Хаққа құл болып

Жұмақта болғай сайраның.

Ал құлым деген пендеге

Береді Алла таңдауын.

Шариғат жолы осылай

Айтайын сөздің байлауын.

Жанаттың аққан бұлағын.

Өйткенде марқұм айтатын

Халыққа бар-ды қадірің.

Атқа мініп жасыңнан

Алысқа шықты дабылың.

Дұғашы болды артыңнан

Ғалым менен Мазұлым.

Артыңда қалған достарың

Тілекші болды әрдайым

Кең болғай деп қабірің.

Бәйтерегі жығылып

Иесіз қалды ауылың.

Тоңға ұстаған тұяғым.

Өзімнің көзім көрген жоқ,

Естіді солай құлағым.

Тауда жүрген тарланым,

Батырлар етер ұранын.

Атқа мінген ер жігіт,

Ойласам соғар ел қамын.

Молдаш ағаң қасынан,

Болыпты сенің тұрағың.

Жаңа тұрмыс тойларың.

Аласадан биікке,

Көкке жетсін қолдарың.

Белсенділер белсеніп,

Жұмыс етсін осыған,

Аямастан бір жанын.

Міне, биыл он үш жыл,

Октябрьдің тойы еді.

Бірігелік еңбекші

Алдың ашық жол енді.

Саяси жолдың бағытын,

Аз сөйле де, көп тыңда.

Кімге өлшеген ой еді.

Міне, осыны байқалық,

Дәмін алып тамсанып.

Қызыл флаг көтеріп,

Өткізейік сауықпен,

Қуанышпен шаттанып.

Жаңа туды күн жарық.

Бұрынғының мысалы,

Қараңғы түн тұмандар.

Мойнымызға оралған,

Жүзі суық жыландар.

Зәрін шашып әркімге,

Бай мен молла бірігіп

Бізді жүрді қамшылап.

Маңдайымыздан аққан тер

Жерге түсті тамшылап.

Олар - бүркіт, біз - қоян,

Тиеді таңнан аңсырап.

Біздер - саяқ, ол - айғыр,

Жүрді сырттан арқырап.

Сауырлатып тістесе,

Тұра алмадық қалтырап.

Бай менен әкім қосылып,

Шен қадаған жалтырақ.

Жылап барсаң алдына,

Қазды көрің шаршылап.

Шапқыншылар және жүр,

Жалғыз атын қамшылап.

Осы жолда өл», - дейді.

Өзі жатып төрінде

Төсегінде көлбейді.

Қандай айтып келсе де,

Өзінікін жөн дейді.

Айрылған соң жалшыдан,

Әлгі байлар меңдеді.

Арамтамақ, жұтқындар

Болмады ма өлмелі.

Біткен биік бел болған.

Көпке жарық көрсеткен,

Ойласаңыз кім болған.

Барша жұртқа мағұлым,

Ленин көсем сол болған.

Ұрығын сөйтіп тауысқан.

Сөйтіп алған бостандық,

Ал қолыңа белсеніп.

Осы күнде еркелік.

Сөйтіп алған ғаділ жол,

Азаматтар қан кешіп.

Бүгін біздің тойымыз,

Надандықты жойыңыз.

Жасы үлкен ағалар,

Жасы кіші інілер,

Бұл қызықта болыңыз.

Кел, мақсатқа жетелік.

Мал шалмаған жасыл шөп,

Аралайық арасын,

Шалқая басып кешелік.

Өссін тойың өркендеп,

Жаңа өспірім желкілдеп.

Қызыл флаг көтеріп,

Бас аяғың еркіндеп.

Жақсы-жаман бірдейміз,

Ешкім айтпас сенсің деп.

Қағып қанат туласын.

Құттықтаймын тойыңды,

Азаматтар тыңдасын.

Балқиды жаным-тәнім буаланып.

Жанады жүрегімде соның дерті

Қасқырдай қақпандағы ызаланып.

Үш ай қыс жартыланып бұл да бітті,

Жарық жаз келе жатыр қияланып.

Алланың адам басы добы деген

Кетеміз қайда айдаса домаланып.

Біз шықтық Астраханнан елді айналып,

Қиялай Сарыарқадай жерді айналып.

Үстіне ұзын жолдың түскеннен соң,

Ел қалды бірден екі шалғайланып.

Орбықтан салды Оралға ыңғайланып.

Біз бардық соның айтқан Текесіне,

Түсіріп тағы айдады көшесіне.

Темірмен терезесін шілтерлеген

Сары үйдің тағы салды түрмесіне.

Қиындық неше түрлі көрсек-тағы

Жігіттің сонда тиді шекесіне.

Өлшеулі татар дәмді іздегенім.

Қонуға бір бұтаны көздегенім.

Хаққа Адамның өзі ашады көлденеңін.

Мұң айтып енді кімге зарланамын.

Аударып ақ-қарасын тергегенде,

Негізі ақтығыма иланамын.

Барады басымыздан жылдар өтіп.

Зырлайды шапқан аттай жылдам өтіп.

Ақ үйі абақтының жатқызбайды

Барады қабырғамнан ызғар өтіп.

Әкеліп абақтыға жауып қойды

Үкімет түзейін деп бірдей етіп.

Ойлады-ау бізді мұнда алайын деп,

Мұқият сары есікті жабайын деп.

Сыртыңнан қарауылдап бағайын деп.

Жатқанда түн ортасы шырт ұйқыда

Келеді неше дүркін санайын деп.

Бір күнде есебіңді төрт алады

Болсын деп ертеңгіге тағайын деп.

Талайлар таң алдында кетіп жатыр

Қамысты қол орақпен шабайын деп.

Бұрынғы мекенінен ауайын деп.

Орыстар «Не дай бог» деп шоқынады,

Қазақ жүр «Өзің сақта, құдайым» деп.

Бірінде екі сөздің елім деймін,

Кір жуып кіндік кескен жерім деймін.

Бір жылда екі дүркін ұсталсам да,

Түрмеден өзім сірә жерінбеймін.

Мен көшіп таса жерге кеткенім жоқ,

Шеткері заграница жеткенім жоқ.

Болмаса теріс ақыл қолданумен

Еліне шет патшаның өткенім жоқ.

Барғаным Красный Яр районы

Көп барған ол араға адам ұлы,

Сол жерде туып өскен бір адам жоқ.

Әуелде ессіз екен болған соны,

Бір жылша шаруа үшін қыстай қалдым,

Болған соң беретұғын нормалы ұны.

Ашықса ел таяды қонысынан,

Деген бар «бір аяқ - ас ердің құны».

Тойған деп тоңғандарды теріс бояп,

Қиянат көрсетудің бар ма жолы.

Қатерге осы сөзді ұсынамын,

Сөзімнің астары жоқ ашық шыны.

Орынсыз ұшырадым осы халге,

Жүректің тарқар емес қайғы-мұңы.

Арымның ақтығынан үміт етем,

Оралсақ амандықпен болып оңы.

Қанатын қағып дүрлеген.

Көл панасы сары қамыс,

Жел соқса басы гулеген.

Сырт қорғаны тал, терек,

Адам басып жүрмеген.

Қаптай боран соққанда,

Арасына кірмеген.

Құс төресі бидайық

Қудан басқа ілмеген.

Бақытты ерлер туыпты

Мақсатын алдан көздеген.

Ер нәсібі болжаусыз

Келеді өзі желменен.

Тоқтайтын кезі болғанда

Кетеді түрлі жолменен.

Азаматтың бәрі дос,

Сен демеген, сіз деген,

Сағынғанда іздеген.

Жамандардың белгісі,

Күндіз дос та, түнде қас,

Бір-біріне сенбеген.

Міне, бұлар дос емес,

Тек алдайды сөзбенен.

Асыл ердің белгісі

Көрмей нанбас көзбенен.

Тарыққанда қысылып,

Жанын берген кеудеден.

Қолда болса сол жақсы

Көрген сайын шөлдеген.

Егер қолда болмаса,

Ізі де артық солардың

Басып кеткен өзгеден.

Алақандай Нарында

Кім бар еді білмеген?!

Астрахан мен Оралдың

Жері бар ма көрмеген?!

Еділ-Жайық - екі су,

Бойы бар ма желмеген?!

Күнгей беті көк теңіз,

Мөлдіреп жатқан көлденең.

Сол сулардың бойлары,

Ол да біздің жортқан жер,

Көтеріп көңіл делбеген.

Дүние шіркін - жел қайық,

Піскен алма, бидайық.

Жан болған соң жаралып,

Кім қумаған қол жайып?!

Үлкен-кіші болсақ та,

Жас келеді ұлғайып.

Айт деген соң тең құрбы

Сөйлемей кету бізге айып.

Шежіре, шешен мен емес,

Жоқты барға жалғайық.

Сағынар құрбы сендерсің

Торыққан күні мұңайып.

Алқаласа ағайын,

Айтпай қайтіп шыдайық.

Балғыны кеткен көл бағып.

Ішіңе ендім қомданып.

Жауатын бұлттай торланып.

«Қалауын тапса, қар жанып».

«Айт» деген сөз тең құрбы

Тоқталайын мен неғып?!

Дүлдүл деп сені мақтаман

Желмесең, тілім, толғанып.

Үш ай тоқсан күніндей.

Қатқан қанды қанатып,

Аш бөрідей бүгілмей.

Көп сусыны қана ма,

Лашын құстай шүйілмей.

Мағынасын байқасаң,

Терең судың түбіндей.

Түсінбеген адамға

Жын-шайтанның ізіндей.

Егер байқап түсінсең,

Машинаның тіліндей.

Менің тілім екі айыр,

Етікшінің бізіндей.

Қызыл тілім аумалы,

Ұстараның жүзіндей.

Жай білетін, жақсылар,

Жүр едің көзге көрінбей.

Айт десеңіз қаумалап,

Мен сөйлейін ерінбей.

Жақсының алды - дария,

Кең сарайдың төріндей.

Сол секілді ойласам,

Іні менен ағасың,

Жоғалған заттың көзіндей.

Сөйле десе жақсы аға,

Қаумадан неге қашайын?!

Тілдің майын тамызып,

Таңдайыңа қатайын.

Тамсан-дағы, дәмін ал,

Дәмсізді не деп айтайын.

Жел түбіне ерісіп,

Дариядай тасайын.

Арқам қозып келгенде,

Түпсіз дария суыңды

Қара жердей басайын.

Қара жерді желгенде

Жота-жота жасайын.

Ойпаң жерді бой етіп,

Биік қырды жон етіп,

Топырағын шашайын.

Биік белден асайын.

Қысырақтай матайын.

Телегей жатқан теңізден

Тебінгі жалдап өтер ме?!

Талды жалғап қайыңға

Түбіне салсам жетер ме?!

Ер басына күн тумай

Етікпен суды кешер ме?!

Тыңдалмай сөзің кетер ме?!

Түсінбейтін надандар

Түйінін сөздің шешер ме?!

Көп міндеті кімге ауыр:

Ел бастаған көсемге,

Сөз бастаған шешенге?

Айтушыдан болмаса,

Тыңдаушылар жалықпас,

Осы бір сөзім бөтен бе?

Ағайын жұртқа назданса!

Арманы бар ма солардың

Тең құрбымен ойнаса.

Жауар бір бұлттай торлаймын,

Құрыстап арқа қозбаса.

Ойдың түбі - терең су

Түсесің де кетесің,

Толқыны таудай қозғаса.

Ақыл - алты, ой - жеті

Сонан себеп болмаса.

Ер қайғысы еңкейтер

Жүрекке қатып шорласа.

Сол қайғыны дос ашар,

Арғы менен бергіні

Сыпайы сөзбен қозғаса.

Ақылға сал да, пікір ет,

Кешегі жастық күн қайда

Басыңнан дәурен озбаса.

Көзіңді жұм да, судан өт,

Соңында бәрі болмаса.

Ер жігіттің ел, жұрты –

Тауға біткен тал, қайың,

Тепсеңге біткен бал қайың.

Сол туманы көргенде,

Алқаласа әлеумет,

Тақылдайды таңдайым.

Домбыраны қолға алып,

Әрі де бері толғайын.

Келтіріп сөздің ыңғайын.

Іні деген таяныш

Кетейін сипап маңдайын.

Ойнап-күлген тең құрбы

Жарық күн мен айдайын.

Басымды аяп қалмайын.

Мәжіліске кез келдім,

Көп көңілін аулайын.

Ақ киіктей желге өрле

Тесілмесең, таңдайым!

Көргендерге анықпын

Көрмеген толы азамат,

Осы менің хал-жайым.

Жүйрікті көпке мақтама

Көлденеңдеп шаппаса.

Жігітті ер деп мақтама

Бақытын алдан көздемей,

Өткен күнін жоқтаса.

Ысырып, айдап соқпаса.

Қаптаған қара борандай

Кестелеп сөздің жүйесін,

Бір айтуға шықпаса.

Көкіректегі жел сезім

Сірә да қалмас айтылмай,

Топырағым ұшпаса.

Мың сан жанға жеткізем,

Түсінгенге қысқаша.

Сөйлей-сөйлей кетейін

Іні менен ағаға,

Құрбы менен балаға.

Түсінген ерлер айналып,

Сөзімнен кетер садаға.

Түсінбеген адамға

Соққан желдей бір бөлек

Кетеді босқа далаға.

Ақсұңқар құстың баласы

Жұбынан егер айрылса,

Мойнын салар ұяға.

Тұғырда тұрған ителгі

Дүбір-дүбір ду көріп,

Көзін салар қияға.

Қыраңға қонған қызыл құс

Балғынын көлдің ұрттаған

Мойнында асыл томаға.

Көл шайқалып, жел соқса,

Айналып түбі тұна ма?!

Өзімнің атым белгілі

Негізімді сұрама.

Еділдің суын ел бөгер,

Су екпінін жел бөгер.

Шешенсінген ділмарды

Жүйесін тапқан сөз бөгер.

Екі жақсы бас қосса,

Төрт аяғы тең келер.

Дүние жүзі дөңгелек,

Біреуге біреу кез келер.

Бір жақсы мен бір жаман

Бірінен бірі кем келер.

Бақытты туған адамның

Еткен ісі оң келер.

Тұғырда тұрған сұңқарға

Қайдан да болса жем келер.

Өзекті жанға бір зауал

Алдынан қалың сор келер.

Айтып-айтпай немене

Ер жігітті шер бөгер.

Ер жігітке бақ қонса,

Аяғын басар шіреніп.

Жапырағы толқиды

Қарағай талға сүйеніп.

Сүйенер талы болмаса,

Жатып жанын қармайды

Айналасын кезеніп.

Туғаныңды көрген азамат

Сөз айтар ма шегеріп.

Ісің түссе нашарға

Ер бақыты кетер ме,

Ілгері қарай жөнеліп.

Ойпаңға біткен қызыл саз

Құм бола ма көнеріп?!

Ұсталар соққан сом болат

Жүн бола ма көнеріп?!

Көп сөзімде бар байлау

Тыңдалса сөзім еленіп.

Таудың сәні болар ма,

Төскейден темен ну болмай?!

Тал мен қайың, жоңышқа

Ойдым-ойдым кел болмай?!

Қарақұстан туған құмайдың

Зығырданы қайнады

Шағалалы көлге бір қонбай.

Айырдан туған аруана

Қолдауын басқан қом болмай.

Тұлпардан туған бедеудің

Омырауы тер болмай.

Жігіттің даңқы шыға ма

Көкірегінде жел болмай.

Кімнің кімі сыналмас

Осындайда кез болмай.

Мен бір анадан алтымын

Сөйлер сөзге жалқымын.

Көп жиналып құралса,

Көңілінің шалтымын.

Сан жиналыс сондамын

Ортасында талқының.

Дария көлге аққанда,

Бөгеті болар қайсының?!

Арқада құлан аңырайды

Айдынның ұрттап салқынын.

Сенімді досқа кім айтпас,

Көкіректегі бар шынын.

Мұны естіген, азамат,

Түсінсең осы, жарқыным.

Екі анадан жетімін,

Сөйлер сөздің иесімін.

Арқадан құлай жел соқса,

Биік белдің төсімін.

Таудың тасы үгілсе,

Есер құмақ шетімін.

Ағайын халқым сағынса,

Мен осының несімін?!

Көктің бұлты сөгілсе,

Күнгей қабақ бетімін.

Аға менен ініге

Жеңсік болған есімім.

Олай болса, жамағат,

Түсінбеген адамның