Сәкен Жүнісов. 1-том

Авторы: Сәкен Жүнісов

Жүнісов С. Ж 88 Шығармалары. – Алматы: «Таймас» баспа үйi, 2013. Т. 1: Жапандағы жалғыз үй: роман. – 320 бет. ISBN 978–601–264–116–5 Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы Сәкен Жүнісовтің шығармалар жина ғының 1-томына кезінде оқушы қауымнан жоғары баға алған, тың өмірінен жазылған тұңғыш шығарма – «Жапандағы жалғыз үй» романы енгізілді. ISBN 978–601–264–116–5 (1-т.) ISBN 978–601–264–115–8 © Жүнісов С., 2013 © «Таймас» баспа үйі, 2013 Барлық құқықтары қорғалған Басылымның мүліктік құқықтары «Таймас» баспа үйіне тиесілі УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-44 Ж 88 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлiгi Ақпарат және мұрағат комитеті “Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару” бағдарламасы бойынша шығарылды УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-44

Әкем Нұрмаққа, анам Мағрипаға арнаймын.

Автор ПРОЛОГ Ескі жұрт – көршілес салған он шақты үйдің орны. Шымнан қалаған қабырғалары ұзақ жылдар бойы жел өтіне мүжіліп, құлай-құлай жатаған төмпешікке айналған. Кісі бойындай алабота, жусан аралас өлі қурай басқан үй орындары өткен өмірден қалған көне белгі ғана. Көктемнің алғашқы шуағы қары кетіп, дегди бастаған жалпақ өңірді сәскеге қарай қыздыра түсті. Әлі де тас төбеге жа қын дамай орағыта жылжыған күн кірпігі ескі жұртқа көлбей қад алып, дымқыл бүйірін жылыта бастады. Қар суы сіңген кәрі төм пе шіктер шуаққа бусанып, әр жерінен сыздықтап дем шы ғады. Мәңгі бұ қтырып қойған алып қара қазанға ұқсайды. Машинадан түскен үш адам ескі жұрттың қасына таянып, үнсіз қарап тұр: «Бұл арада да бұрын адамдар тұрған, өздерінше қарекет жасап, тіршілік еткен. Талай қарт, талай қыршын жас осы жұртта демі таусылып, дүние салған. Олар да көз жұмғанша адам баласына тән арман, қиял арқалап, қадари халінше жақсы тұрмысқа ұмтылған. Мүмкін, жайлы өмір кешкен болар. Бәлкім, өмірлері өксумен өткен шығар». Бұл өлкенің табалдырығын тұңғыш аттаған Федор Моргунға ол арасы беймағлұм. Бар сырын ба уы рына басқан қалың жусанды төмпешіктер үнсіз, тілсіз. То ма ға-тұйық, сұлық жатыр. Төмпешіктердің астында қалған өткен өмір тек Райханға ғана аян. Қазір оның көз алдында мына иесіз меңіреу жұрт емес, қатар қоныс тепкен үйлер тұр. Бұдан табаны жалпақ отыз-

қырық жыл бұрын іргесі көтерілген үйлер. Талай жас, талай қарт құлағына сыбырлап, сөйлесіп тұрғандай. Неше бір таныс көздер өзіне таңырқай қадалып, әлдекім естілер-естілмес күбірлейді: «Айналайын-ай, келдің бе?! Өз көзіме өзім сенейін бе, сенбейін бе?! Осы сен шын Райханбысың? Өзің мүлдем өзгеріп кетіпсің ғой. Самайыңа ақ кіріпті. Өңің сынық. Көзіңде мұң бар. Сені көрмегелі талай жылдар өтті. Қайда жүрсің? Неге келмей кеттің? Жақсылықтан күдеріңді мүлдем үзгенің бе! Сен жасыңда қандай пысық едің. Лаулап тұрған от едің-ау. Затың әйел болғанмен, ер жігітке бергісіз қажырлы, қайсар ең. Енді бақсам, ащы өмір зардабы жасытқан ба, қалай? Өзің жылап тұрсың ғой. Жәрәйді, жылап ал. Ұялма, жыла. Ішіңдегінің бәрін ақтар. Білем, сен қуаныштан жылап тұрсың. Қайта оралдың, қайырлы болсын! Бар ауыртпалық көзіңдегі осы жаспен бірге кетсін. Бірақ осыдан соң қайтып жылама. Ал қазір жыла, жылап ал!» Райханның көңілі босап, қарашығы мол үлкен көздерінен ыр шып шыққан бір түйір моншақтай жылы жас кірпігіне іліне бере үзіліп түсті. Қайрат қылып көз жасын тыяйын деп еді, іші қалтырап ырық бермеді. Биік шың басында мәңгі жатқан қарға ыс тық күн аунап түсіп арқасын тірегендей, ұзақ жылдар бойы мұз боп қатқан көз жасы ери жөнелді. Райхан ернін тістеп, үнсіз жылап тұр. Қасындағы жолдастары жаңа аңғарды. Ә дегенде не дерін білмей, бір-біріне үнсіз қарап, жаутаңдап қалды. Көз жасында терең бір сыр барын сұрамай-ақ ұқты. Бұл арада көлденең сөз шықса, еркін аққан көз жасы үрейленіп, тыйыла қалатындай көрінді. Мына жер ықтасын ба, қалай? Жаңа ғана иен даланы ба яу желпіген жел де тым-тырыс тына қалды ғой. Әлде ол да Райханның көз жасын көріп, елең етіп құлақ түрді ме? Райхан басқа жолаушылардан жырылып, ескі жұртты аралап келеді. Орта тұстағы жалпақ төмпешік сыртында жаңа қылтиып, тебіндеген балапан көкке бір жамбастай отырды. Маңайдағы жусан исі, баланың еңбегіндей былқылдаған жер иісі – бәрі, бәрі таныс. Бәрі баяғы қалпы. Әттең, құшағы жетсе, осы аумақты түгел бауырына басып құшар еді. Маңайда бөгде адамдар болмаса, жалаң аяқтанып алып, қос тұлымы желкілдеген сонау қыз

күндегісіндей, туған жердің топырағын ыстық табанымен басып, жүгірер ме еді. Қап, мына бір жетім қарға қайдан шықты? Барқ-барқ етіп, ойын бөліп жібергенін қарашы. Ә, анау жалғыз үй жақтан қылт еткен аттылыны көрген екен ғой. Кебеже қарын қара биеге мінген төртпақ адам жай бүлкекпен жақындай берді. Қара санынан келетін саптама етік, сыртын кеңірдек қара барқытпен тыстаған түлкі тымақ киген адамның бетіндегі жалпақ қал анадайдан көрінеді. Құйрығын шарт түйген семіз ту бие таянған сайын үзеңгілес тұрған қос машинаға құлағын қайшылай үрке қарап, танауы делдиіп, тағы малдарша ойқастай басады. Біреу оқыс жөтеліп қалса-ақ, ала қашатындай елең-елең етіп ойнақшып келеді. Өңкей ала мойын қара иттер екі жағына алма-кезек шығып, үздік-создық сумаң-сумаң етеді. Бұл – «Малжан ағашы» дейтін бір шоқ қайыңның бауырындағы жалғыз үй иесі Қарасай. Жаңа үйінің тап тұсынан өте шыққан жеңіл машиналарды көрген. Аудан басшыларының бірі боларсың-ау деп, жазбай танып, биесін ерттей сала осылай қарай беттеп еді. Тізгінді ердің үйрек бас қасына тас қып орап, қара биені кекжите қаңтарды да, анадайдан жаяу келді. Алдымен райкомнан келген өкілге сәлем беріп, сосын Моргунның қолын алды. – Ағайындар-ау, бұларыңыз қалай, біздің үйді аттап өтіп, ескі жұртқа сәлем беріп тұрғандарыңыз. – Ескі жұрт деймісіз... Біз жер қарап жүр ек. Осы араға орнайтын болашақ, совхоз директоры Моргун жолдас. Ал мына ақсақал Қарасай Талжанов – осы араның тәңірі, – деп өкіл қалжыңдай таныстырып, жемтік аңдыған құзғындарша шоқиып отырған бір топ ұяласқа қарап күлімсіреді. – Бұл маңға сіздер келгелі де біраз уақыт болды-ау деймін. Үйге жүріңіздер. Алыстан келген қонақты қарсы алу, ата дәстүрін көрсету парыз емес пе. «Келіннің бетін кім ашса – сол ыстық» дейді. Жалғыз үй болсақ та, жолаушыға боранда – пана, ыстықта саямыз. Жүріңіздер. – Ол дұрыс. Шынында да ас ішетін мезгіл болды-ау деймін. Қарсы емеспіз. Қазақ даласында асхана табыла бермейді, Федор Васильевич. Бірақ қонақжай жөнінде қам жемеңіз, – деп өкіл

енді Райханға қарап, Қарасайға көз қиығын тастады. – Ана келе жатқан кісі – осы совхоздың бас инженері. Негізі осы жақтың адамы. Білетін де боларсыз. Үстінде желбегей қысқа қара көк плащ, аяғында күрең былғары етік, басында бұрын-соңды көрмеген, тігісі бөлек жұпыны құндыз бөрік киген, қырықтардың ішіндегі денесі кесек, ұзын бойлы мосқал әйелді Қарасай анадайдан таныған жоқ. Мына ұсқынын алыстан жаратпай, «Бұл шөп желкесі кім? Киім киісі, сырт қияпаты келіссіз екен», – деп бөрік астынан бұйралана шыққан сұйық шашын да ұнатпай қалған. Көзін қол орамалмен сүртіп, сәл еңкіштеу басып келе жатқан Райхан жолаушыларға екі-үш қадам қалғанда басын көтеріп, қалшиып тұрып қалды. Терең әжім көмкерген жұқа қабақтың астындағы мұңды көз бір сәт сабырлылығынан айырылып, әлденеден үрейленгендей, Қарасайға тесіле қарап, жылан арбаған торғайдың көзінше, ешқайда бұлтара алмай, шарасынан шығып барады. Жаңа ғана күліп, бипаздап сөйлеген Қарасай да Райханды көргенде тілі күрмеліп, тап алдынан аяқ-қолына жан біткен тірі аруақ шыға келгендей, әп-сәтте өңі өзгеріп кетті. Үстіне құдия со рғалаған бүркіттен зәресі ұшып, кірерге жер таба алмай, әр тал қылына дейін қалтырап, бір уыс боп жер бауырлай, дәрменсіз көжекше, көзінің жанары сөніп, жасаурап, қас қаққанша мүшкіл халге енді. Райханның көзі баяу жылжып Қарасайдың бетіндегі көк бауыр түстес жалпақ қалға тірелгенде, Қарасайдың көзі тайғанап барып Райханның ақ қырау шалған самайына түсті. Тотияйын араластырғандай талаураған жалпақ қалдың бояуы өшпепті. Баяғы қалпы. Тек үстіндегі сирек үш тал қара қыл ғана күзгі боз шөптей қуарып, қылау тартқан. Бүкіл кәрілік тауқыметі сол үш талға кеп жиналғанда, Райхан тартқан батпандай ауыр жылдар жүгі самайдағы шашқа түскен секілді. Екеуі де бір-біріне тіл қатыспады. Тек көздер ғана сөйледі. Еркектің көзі: «Сен өлген жоқ па едің?» – деп тұрса, әйелдің көзі: «Сен әлі тірі екенсің ғой!» – деп тұрды.

БІРІНШІ БӨЛІМ БІРІНШІ ТАРАУ Күн бесіндіге таяна таңертеңнен бері жапалақтап жауған қардың арты боранға айналды. Мана бір кезде қоп-қою қарлы бұлт бүркенген зеңгір аспан аз уақыт көгілдір түске боянып ысқаяқтана ашылған да, ендігі кезекті арқаның желінен күтіп тым-тырыс монтанси қалған. Дәл осы мезетті аңдығандай, кешеден бері демін ішіне тартқан ызғырық өткір жел де баяу көтеріліп, ұртын томпайта қойды. Алғашқыда сұлық жатқан жалпақ өңірдің ақ көрпесін қай жағынан түрерін білмей, мың құбылып тұрды да, терістікке қарай біржолата жонын бере бұрылып алған соң, ішін тартып, зор уілге басты. Жаңа түскен ұлпа қар ен даланың бетінде жыланша ирелеңдеп, жер бауырлай тіміскілеп кезіп жүр. Жел гулеген сайын қарлы жыландар бастарын қайта-қайта көтеріп алып, естері шыға ойнақшып мидай араласа жөнеледі. Көкке шапшып шаншылып, бір-біріне айбат шегіп ысылдап, арбасып тұрады да, жерге сылқ етіп құлап, мың бұратылып, ұмар-жұмар домаланған күйі қайта жоғары шиыршық атылады. Боран көтеріліп кетті. Қысқа күн етекке қарай жақындап, түтеген ақшаңдақ боранның арасынан қызыл күлгін түспен көмескі сығалап тұрды да, ұйқыға маужыраған сары мысықша, көзі кілбиіп барып, біржола жұмылды. Сабалақ жүнді жұмсақ терімен қаптаған қайқы бас жеңіл қаша баға жегілген пар ат бұл кезде алғашқы қарқынынан айырылып, бүлкекке түскен. Тәует басын бір жағына бұрып тастап, мойнын садақша иіп жұлынып келе жатқан парайдағы ақ бақай тор дөнен енді қарға жиі омбылап, қабырғасымен жетекті сықыр еткізе қағып, тар жолға таласып келеді. Ортадағы жал-құйрығы

төгілген қабырғалы биік қара ат оңай ойыса қоймай, жеңіл лықсы тып жіберіп, тор дөненді күртікке қайта түсіреді. Жастайынан жылқы бағумен көзі шығып келе жатқан атшы қысқы жолдың сырына да кәнігі. Жолдағы «Бірлік» колхозынан өткелі қос аттың жүрісін аңдып отырған. Ат құлағы көрінбейтін дүлей боранның ішінде сыралғы тор дөненнің болдыра бастағанын сезіп, аттарды тоқтатты: – Тр-р-р! Қалың қарды таспаша тіліп келе жатқан темір табанның бір қалыпты сырылы төбеге ұрғандай тынды да, жолаушылардың алды-артын орай соққан бұрқасын шананың қуыс-қуысына лап қойды. Көзі бір ашылып, бір жұмылып, ұйқы буып маужырап отырған екінші жолаушы селк етіп, басын тұмшалап алған қасқыр ішіктің жағасын ашып жіберді. Салалы сабалақ жүннің іш ін де булығып тұрған қапастағы арақ иісі мүңк ете қалып еді, ұй тқыған есірік боран көз ілестірмей қағып әкетті. Жып-жылы жағаның терең қуысынан: – Келдік пе? – деген қарлыққан үн шықты. – Жоқ, әлі он-он бес шақырымдай жер бар, – деді атшы шанадан еңсеріле түсе беріп. Қасқыр ішік солға қарай икемсіз аюша қисайып, шананың алдына қолын созды. – Ау, әлгілер қайда, салып па ең? Қос аттың түндікше желпілдеген жылы танауына тұрған сүңгі ні алып жатып, атшы селсоқ жауап берді: – Шананың алдыңғы жағында, кілемнің астында. – Қасқыр ішік кілем астындағы шөпке қолын үңги тығып жіберіп еді, шыны шөлмектер сыңғыр етті. Атшы парайдағы тор дөненді түсіріп, шананың артына байлады да, күміс шілиялы қамыт-сайманын шананың алдындағы қуысқа әкеп тықты. Қалың ішіктің салақтаған ұзын жеңінен қолын шығара алмай, қорбаңдап жатқан әлгі жолаушыдан бөтелкені алып, аузын алақанымен басып тұрып, шоқпардай күсті қолымен түбінен бір қойғанда тығын атып шығып қолына келді... Бағанадан бері жас дөнен жолдың екі езуіне алма-кезек бұлтыңдап, титықтатқан омыраулы қара аттың арқасы кеңіп,

маңдайынан қарсы соққан өткір желді қайықша сүзіп, жосылтып келеді. Жалпақ жатқан қазақ даласының терістік жағын мекендеген Қызыл жалау ауданының қысы ежелден қатты. Ақ десең түкірік жерге түспейтін бет жалаған қызыл шұнақ сары аяз бен екі үйдің арасы көрінбес алай-түлей түтеген ақ боран – осы өлкенің еншісі. Екі жүз, үш жүзге созылған мидай ен далада шашыла қонған ауылдарға қысты күні алыс сапарға шығу жолаушы үшін үлкен әбігер. Бұл жолға көзсіз батырлықтан гөрі киім мен көліктің мықтылығы ғана төтеп береді. Сондықтан да осы жақтың халқы жылқы малын қадірлеп, жақсы ат болса күтімін тауып, бабымен мінуге машықтанған. Қызыл жалау ауданындағы мақтаулы жылқының бірі – осы қа ра ат. Алып-жұлып бара жатқан ақпа, ұшқырлығы болмаса да, бір қоналқы жерге құлағының түбі де жіпсімей жететін нағыз ұзақ жолдың аты. Оның үстіне көзге түртсе көргісіз айсыз түнде де, түтеген боранда да бір адаспай, көздеген жеріне салып отырып алып баратын жолшыл, сенімді мал. Осы қасиетіне қанық атшы тор дөненді парайдан алған соңақ, тізгінді бос қоя беріп, қара атты өз еркіне жіберген. Жол үстіне түскен жал-жал оқапты бұрқыратып, борт-борт желіп келе жатқан тізелі атқа қарап, «жануарым-ай, бір жігітке серік боларлық малсың-ау» деп іштей риза болып отыр. Тілерсектен келер омбыға малтығып, жолдан мүлт тайып кетсе-ақ қара ат шоқ басып алғандай орғып түсіп, жол табанына қайта шығады. Бір стаканды тастап алған соң шанамен бірге шайқатылып манаурап отырған қасқыр ішік, құлаған тамдай жақтауға қисая беріп, қалғып кеткен. Тосыннан шәуілдей қалған иттердің даусы құлағына тұншыға жеткенде барып бойын түзеді. Қара ат үйреншікті биік қақпаға келіп бір-ақ тіреліпті. Ұзыннан-ұзақ созылып жатқан көл-көсір аранына зәулім бір мая шөп үйілген шатырсыз бәкене жер үйдің маңы алай-түлей. Дала да аппақ, үй де аппақ. Есік алдына тоқтаған шананың сырылына елеңдеп, тарбақ бұтақ қадаға ұйлықтыра қаңтарған үш-төрт жылқы қатарымен оқыранды. Анадай жерде басын кекжите байлаған шана арыстарының басы ғана қылтияды. Үстінен қар жүріп кеткен. Ішін үңги алған шөптің жылы қуысында бұйығып

жатқан ала мойнақ кәрі қаншық бар күшігімен өре түрегеліп, қораның үстін басына көтерді. Күн-түн демей қатынап, ағылып өтіп жататын жолаушыға әбден еті үйренген сары тоқаш көсе жігіт шілтерлі қол шаммен ырғалып-жырғалып шыққанда барып жым болған ұяластар, енді сырттағы жүргіншіде жұмыстары болмай, күнде жылы сорпа, жуынды құятын иесіне дәмелене ұмтылып, алды-артына асылып, кес-кестеп аяғына оралды. Қара шана ат-матымен кең қораға кіргенде ғана жол соғып тастаған қасқыр ішік өз-өз боп орнынан созалаң тұрып: – Ау, Дикамысың, мұның не, осыншама бипазданып. Бізді суыққа ұстап сынайын дедің бе?.. – деп тілге келді. Сары жігіт ернін бір жалап алып, шамын көтере жолаушыға төне қарады да, лез қайта тартып алды. Жауап қатпастан ыржың етті. Не мазақтағаны, не кінәсін мойындап ұялғаны белгісіз. Тек жолаушының тұлыбын алып жатып қана мұрнының астынан естілер-естілмес күбірлеп жүр. – Мен басқа біреулер ме десем. Қайдан білейін... Бұл үй – осы жапан түзде қалқиған жалғыз қора. Бұдан бөтен бұл маңда қыбырлаған тіршілік жоқ. Арасы алпыс шақырымдай жырақ жатқан екі колхоз ауылының тап ортасында, «Малжан ағашы» деп аталатын шоқ ағаштың бауырына салған, жолаушылар ат шалдырып, түнейтін қоналқы бекет. Жергілікті халық мұны «постаял» дейді. Қора астында үш үй бар. Бірі – Қарасай тұратын үлкен үй де, екіншісі – Қарасайдың үлкен баласы Жәлелдің отауы. Енді бірі – қазанаспасын ішіне бірге салған кең бөлме. Қонақ үй. Қазір бұл үйдің іші лық толы адам. Әңгіме шертіп дуылдасып отырған жолаушылар жаңағы сары жігіт бір құшақ аязды ала кіргенде, бастарын көтеріп елеңдеп: – Кім ол келген? – Қай ауылдың адамы, – десіп, Дикаға қарады. Дика жұрт тың сұрағына іле жауап бере қоймай, мұрны пышылдап жү ріп қол шамын екі-үш рет үрлеп зорға сөндірді де, беті ойдым-ойдым жіліншік без, тобылғы түстес қақ ашаға қайта ілді. Жолаушылардың аяқ жағын ала, әңгіме тыңдап отырған жеріне қайтадан келіп етпелей түсіп жатты да, жымың етіп төмен бұқты. – Оу, қарағым-ау, айтсаңшы, кім ол келген, – деп төрде

отырған балуан денелі, қалың қабақты адам гүр ете қалғанда барып Дика: – Нәшәндік, – деп тағы да жымың етті. Жарыққа жасқана қарайтын мысықтың баласынша, отырғандардан бетін бұрып әкетеді. Үй ішіндегілер: – Қосиманов шығар қайындап жүрген, – деді де, әңгіме айтып отырған қалың қабаққа бұрылды. Жасы қырықтарға тақаған алып тұлғалы кесек мұрынның өңі қайтадан жылып, сәл езу тартып, әңгімесін жалғай түсті. Былайда шөгендей қара қошқыл түсі желге отығып, қаракүреңденіп кеткен. Оның үстіне алақандай-алақандай боп үсік шалған шилі беті өңін алып тұр. Өзі жымиғанда олар да қоса жиырылып, бір беттің үстінде бірнеше ауыз езу тартқандай болады. – Содан «Бестерек» колхозынан он-он бес шақырымдай шыға бергенде болу керек, – деп қасындағы жамбастай жатқан шоқша сақал шарқы шалға еңсеріле бұрылды. – Шамасы, сондай болар. Ана бір қалың шіліктің тұсы ғой, – деп шал да орнынан бір қозғалып қойды. – Көз байлана бастаған кез. Далада алақаншық жаяу борасын ғана бар. Біз көліктерімізді тізбектей тіркеп ілбіп келе жатқанбыз. Бір мезетте артымыздан гүрілдеген дауыс шықты. Машинаның гүріліне ұқсамайды. Жақындай бергенде аңғардық. Трактор екен. Трактор болғанда да, біздің ауылдардағы кәдімгі Нәтидің тырылы емес. Бүкіл даланы жаңғыртып келе жатқан жойқын бірдеме. – Тіпті қара жерді қақ айырғандай. Жер солқ-солқ етеді, – деп шал да әсірелеп қойды. – Бір кезде ақ түтек боран ішінен жылтыраған оттары да көрінді. Әлгіндей болмай бүкіл жон күндізгідей жап-жарық болып кетті. – Ине түссе көрінер!.. – Келе жатқан бір трактор емес, адам айтқысыз көп трактор екен. – Жер қайысады-ау. Осы өмірімде ондай көп машина көрген жоқ шығармын. – Иә, олар кімдер екен?– деп тыңдаушының бірі естігенше асығып, киіп кетіп еді:

– Асықпасайшы, айтады ғой, – деп өкінішті жолаушы оның аузын қақты. Дәу қара да оларға көңіл бөлген жоқ, әңгімесін сабақтай берді. – Қасымызға жақындай бергенде-ақ біз де шанамыздан түсіп, көліктерді жолдың оң қапталына бұрып тоқтадық. Бір кезде үйдей-үйдей алып тракторлар, қайтқан қаздай, тізбектеліп өтіп жатыр, өтіп жатыр. Әрқайсысының артында екі-екіден тіркеген дәу шанаға қондырған ағаш үй... – Үй болғанда қандай дейсің. Оймақтай етіп жасаған, – деп шоқша сақал сығырайған тышқан көзі жайнап, орнынан түрегелді. – Шіркін-ай, ойыншық секілді-ау, ойыншық... Кәдімгі терезесі бар. Төбесінен шығарған темір тұрбасынан түтін будақбудақ шығады. Соғып тұрған боранын да елең қылатын емес. Жердің түбіне жіберсең де қыңқ етіп кәперіне кіріп шығатын түрі жоқ. Жып-жылы үйдің ішінде қыз-қыз қайнап, сырнай-кернейлетіп өтіп жатқандарға аузымыздың суы құрып, суыққа бүрісіп біз тұрмыз. Осы арада дәу қараның әңгімесін киіп, ағат кеткенін аңғарған шоқша сақал кінәсін мойындағандай, сылқ етіп құлай кетті. – Ендігі сөзді саған бердім, шалым, – деп, дәу қара да қалтасынан шылымын алып шегіне берді. Бірақ жүзінде, сөзін бөліп кимелеп отырған бәкене шалға деген реніш ізі жоқ. Қайта, жасы алпыстан асса да көмірдей шашына әлі бір тал ақ кірмеген, тоқпақтай осы бір пысық қарттың сәби мінезін қызықтаған нышан бар. Және өздері аңғармай отырған, тек сырт көзге ғана көрінетін, екеуіне де тән бір ортақ қасиет сезіледі. Ол – ел ішіне келген қуанышты хабарды ауыл арасына тез жеткізуге деген құштарлық. Өзі тұстас адамдардан сәл бұрын көрген жаңалыққа балаша мақтанатын адал, таза жүректен шыққан ақжарқын мінез. Шорт кесілген әңгіменің соңын естігенде үздігіп отырған жолаушылар да «қап» деп өкініп қалды. Әйтсе де енді сөзді қайта тірілтпекші болып, бәрі де жамырай сөйлеп кетті. – Сонда, үйдің ішіне пеш орнатып алған-ау, тегі. – Енді ше! Ол кәдуілгі үй ғой. Сонау облыс орталығынан сельпоның жүгін түйемен тартқанша, әр колхоз сондай бір-бір үй жасап, тракторға неге тіркеп алмайды десейші?!

– Қашанда әр нәрсеге кеш қимылдайтын әдетіміз емес пе, – десіп, өткен өкініштерін айтып, жаңағылардың кім екенін тап басып сұрай алмай, әңгімені орағытып кетті. – Е, ондайды біздің мықтылар біле ме. Өгіз бен түйе болса болады, – деп, дәу қара үндемей отыруға шыдай алмай, қайта кірісті. Бұл жолы қалың қабағы түйіліп, қияқ қасы тікірейіп кетті. Бұл – осы постаялдан жиырма бес-отыз шақырым тұратын колхоздың Оспан деген шофері. Ауыл ішінде оны «шопыр Оспан, орыс Оспан» деп атайды. Оның себебі бар. Біріншіден, сол колхозда үш Оспан бар. Үшеуін бір-бірінен ажырату үшін олардың мінез-құлқына, қызметіне қарай жеке-жеке ат қойып алған. Колхоз ұйымдасқалы бригадир, полевод болып, екі аяғы салақтап үнемі ат үстінен түспей, шапқылап жүретін ұзынтұра, қаз мойын Оспанды жұрт кеңірдек Оспан дейді. Кеңірдек десе кеңірдек. Мойнының рабайсыз ұзындығын былай қойғанда, қашан көрсең жұмыстағы адамдармен керісіп, қызыл кеңірдек боп жатқаны. Екінші Оспан – маңайдағы колхоздардың тері-терсек, жүнжұрқасын жинайтын агент. Сондықтан да оны әгінт Оспан дейді. Ал мына Оспанның жөні бір бөлек. Осы өңірдегі ең бір шаруашылығы да, мәдениеті де төмен колхоз – осы Оспан тұратын «Жаңа талап» колхозы. Аты дардай болғанмен, колхоз тұрмысы әсте алға жылжып, өсу, өркендеу дегенді білген емес. Атам заманда салынған шым үйлер мен сабан үйлер жылдан-жылға шөгіп, мыжырайып, беті қара қожалақ, сатпақ-сатпақ болып тұрғаны. Колхоз ауылын ертеден басқарып отырған Салық та, ауыл адамдары да бұған мән бермейді. Тек екі-үш үй ғана әлгі мегежін үйлердің арасында еңселі, биік көрінеді. Солардың бірі Оспанның үйі. Тырнақтап жиып жүріп, төбесін де қаңылтырлатып алған. Анда-санда ел арасында Оспанның үйі жайлы сөз бола қалса-ақ: «Е, ол пысық неме емес пе», – деп, кейбіреулер мақтай сөйлесе, енді бір күншілдер: «Ол секілді қолымда машинам болса, мен де көрер ем», – деп сырттан кіжінеді. Машина дейтіні Оспан жүргізетін колхоздың полуторкасы. Ең алғаш колхозға осы машинаны алған күннен бастап оның билігі Оспанның қолына тиген. Хат танитын ғана шала сауатты болғанмен, көкірегінде саңылауы бар, әр нәрседен хабардар Оспан көп ұзамай-ақ оны игеріп кеткен. Әлі күнге де-

йін оның бөлшектерінің атын жарытып білмесе де, сынып қала қалғандай жағдайда ешкімнің көмегінсіз-ақ өзі жөндеп ала береді. Тіпті моторының зіркілін тыңдап тұрып, оның қай жерінде ақауы барлығын қолмен қойғандай анық таниды. Сол себепті де әлгі полуторканы үздіксіз жүргізіп келе жатқанына, міне, табаны күректей он бес жыл. Бүкіл аудан бойынша әлгі қаңқасы сүйретіліп жүрген де жалғыз осы полуторка. Ана-мына жеңілжелпі бөлшектер табылмай қалса, темірден соғып, қайыспен байлап жүргізіп кете барады. Оның «маңдайына жазылған» шопыр Оспан дейтін аты осыдан. Ал орыс Оспан дейтіні мінезіне қарай қойылған болу керек. Көңіліне жақпаған нәрсесін бетің бар, жүзің бар демей, жарып салатын тік мінез. Ел арасындағы қысыр әңгіме, қақ-соқта жұмысы жоқ. Өз жұмысын біліп, шаруасын тындырып жүре беретін еңбекшіл бір жан. Жаз шықса-ақ машинасымен күн-түн демей жолға шығып, үйінде бір күн босқа отырғанын көрмейсің. Ал қыс түсіп, жол жабылысымен колхоз түйелерімен екі жүз, үш жүз шақырым жердегі облыс орталығынан сельпоның жүгін тасиды. Осы жолы да бес-алты күн жол жүріп келе жатқан беті. Оспан әңгімеге де сараң болатын. Бірақ қазір өз-өзінен серпіліп, көңілді сөйлеп отыр. – Әйтеуір қанағатшыл бір халықпыз ғой. Қолда барға тоқ ме - й ілсіп отыра береміз. Өздерің ойлашы, біздің колхоздың қаншама жері пайдаға аспай, жай жатыр. – Есіл жер-ай. Біздің Салық секілді бастықтарымыз, ба яғының байларынша, жерге тасбақаша жабысып айырылмайды. Іске асыратын басқа көрші колхоздарға бергісі келмейді. Шамасына қарап тон пішу дегенді білмейді. Оспан шылымын қомағайлана сорып, тұнжырап отырып қалды. Осыдан бірнеше жыл бұрын колхоз жерлерін қайта бөліс болғанда, Слеті теңізіне қарай жатқан «Жаман тұз» алқабын Зерен ауданының мал совхоздарына беру керек деген ұйғарымға келгенді. Сонда Салық басқарма «жоқ, ол жер өзімізге керек, сасыры мол, татырлы қыраттың қары қашанда жұқа болады. Қысқы тебінге қолайлы» деп маңайлатпаған. Оспан бастаған біраз колхозшының «осы тиесілі жердің тең жарымын іске асырып алсақ та қанағат. Беру керек» дегеніне құлақ аспай, Салық

Тұңғыш рет зорлап отырып Дикаға арақ ішуді үйреткен осы Қосиманов. Содан бері дәнігіп алған Дика, бұл үйге күйеу келді дегенше мұрны жыбырлай қалатын. Шүпілдеген бір стаканды тастап алған соң, бұйығы жігіттің басы көтеріліп, қаптың аузы шешілді. Қонақтар көп қинап, қолқа салмай-ақ өзінің күндегі айтып жүретін өлеңдерін мұрнынан тізіп ағыта жөнелді. «Аққұм», «Жайдарманнан» бастап, ауыл арасында айтылып жүретін соғыс жылдары шыққан өлеңдерге дейін тіркеп, соғып отыр. Өлең айтқан сайын даусы ашыла түседі. Алғашқыда өлеңнің нәшіне қарай ырғалып, басын сәл қозғап отыр еді, қыза келе бар денесімен қопарыла теңселіп, изеңдеп кетті. – Пәлеу деген. Әй мына диірменнің құдайы қайтеді-ей. Өзінің даусы дәл қыздың даусындай. Қыз болсаң, оллахи, саған үйленер едім, – деп, Қосиманов шай құйып отырған келініне қарады. – Жезде-ау, бір тойда екі жарлық болушы ма еді. Бір апамызды азсынып, енді Дикаға ауыз салғыңыз келді ме, – деп жас келіншек сылқ-сылқ күлді. Орынды қалжыңға ән тыңдап отырған атшы да, Қосимановтың өзі де қосыла күлісіп, үй іші мәз боп қалды. Әйтсе де бір ауыз тілдеспей жатып сөзден сүрінген Қосиманов, әшейінде жөпшендіге жол бере қоймайтын ауыздықсыз асаулығына басып, тосылып қалуды бойына шақ көрмей, дөрекілеу жауап берді. – Е, Ақбөпе-ау, бір апаңа алдырып қалатын, сіңіріне ілігіп өле алмай жүр деймісің. Жездеңді сынға салып көр, әлі де болат сындыратын қауқары болмаса, мүрдем кетсін. Ха-ха-ха!.. – Өгіздің өзі қартайса да, мұрны қартаймайды деуші еді, әйтеуір мұрныңыздың жақсы иістен қалмағанына да шүкір ші лік, – деп, келіншек те іле қағып түсті. Қарқ-қарқ күлген Қосиманов «Ақбөпе секілді тамаша келіншектер үшін көтерейікші!» – деп тағы да құйды. Ақбөпе бұрынғы әдетімен бүгін де бір киер тәуірлерін киген. Қандай қонақ келмесін үй ішін, ыдыс-аяқты кіршіксіз таза ұстап, өзі мұнтаздай боп қарсы алу оның оң жақта отырғанда-ақ алған тәрбиесі. Жапырақ гүлді, көкшіл крепжоржет көйлегі мен басына тартқан ақ жібек орамал ақ маралдай көрікті әйелді одан

сайын сұлуландыра түскен. Орамал астынан көрінген қою қалың шаштың бос өрген тоқпақтай бір бұрымы мойынға орала келіп, аққу төсті аймалап, толқынданып тұр. Ақбөпе шай құюға еңкейе берсе-ақ үлбіреген балапан тамақты қытықтап, сипап қалады. Дика тағы бір стаканды аударып тастаған соң, жымың-жымың етіп отырды да: – Енді орысша өлең айтайын ба!? – деп, үйдегілерге еркелегендей, басын көтерместен мұрнын уқалай берді. – Айт, айт. Шәу пәле! Әй, орысша да үйреніп алған ба өзі? Дика үйренбейтін дүние жүзінде ештеме болмас, шіркін, зерек қой бұл! – деп, Қосиманов миығынан күліп, кителінің жағасын ағытты. – Мен қытайша да айта аламын, – деп, Дика одан сайын еліріп, биыл боранда екі күн түнеп кеткен орыс жігіттерінің аузынан «қағып алған» өлеңдерін шырқай жөнелді. Үй іші тағы да ду күлкі. Қосиманов шегі түйіліп, жастықты бауырына басып домалап қалды. Атшы жігіттің екі иығы селк-селк етіп, көзінен жасы ақты. Орысша әннің он екіде бір нұсқасы келмейді, анда-санда кейбір сөздердің нобайын әрең аңғарып қалмасаң, басқа түк түсініп болмайды. Бірақ оны сезіп отырған Дика жоқ. Қызып алған. – Әй, осы Бәйтөбетің нешеге келді екен. Ай, біздің өкшеміз - ді басып жүрген шығар-ау, қашанғы Дика бұл... – деп Қосиманов қөсе жігітке қарап көңілі кетті. Оның ойында отырған Диканың жас мөлшерін есептеп білу емес еді, онымен қалжыңдасып отырып Ақбөпемен бетін біржола ашып алу болатын. Сол ойына жеткен секілді. – Дика, осы сен нешедесің? Жігіт төмен бұғып, жымыңдай береді. – Әй, айтсаңшы. – Сиыр жылы туыпсың деп жүретін. Қайдан білейін... – Жалақ болғаның содан екен ғой. Ха-ха-ха!.. Ал сиырың – қай сиыр? Жә, қойшы соны. Өзің бір 30–40-қа келген шығарсың, ә? – Келдік қой, – деп Дика байсалдана қалды. – Ал енді, шыныңды айтшы, осы күнге дейін өзің жігітшілік құрып көрдің бе? Ха-ха-ха!..

Диканың сары табақтай жалпақ беті түгел күліп, жаялықтай боп кетті. Ақбөпе сәл ғана езу тартып: – Жезде-ай, сіз де сұрамасты сұрайды екенсіз, – деп шай жинай бастады. – Сұрамағанда қайтейін, өмірдің ең бір шырынын татып көрді ме екен, білейін дегенім ғой. Шіркін, біз де бір күні тұғырдан таямыз-ау, – деп Ақбөпеге қисая жатып қарап сөз тартты. Бірақ бұл жолы жауап болмады. Қосиманов Ақбөпеге қарап, шын ынтығып жатыр. Көз алдынан кешегі соғыс жылдарындағы оқиғалары да өте шықты. Елде жігіт жоқ. Қыз-келіншек көп. Қырдың қызыл түлкісінше, көрінген жерде көлденеңдеп, кес-кестеп өте береді. Қосиманов өкілдікпен ел аралап жүріп мұндай түлкілердің талайын-ақ қарға аунатып, ұмар-жұмар соғып алатын. Тіпті ұзақ сонарға түсіп қиналған күні де кемде-кем. Көбінесе «қансонар» мен «келте сонардан» асырған жері жоқ. Енді, міне, алдында бұлаңдап, тағы бір түлкі отыр. Бұған үлкен айла-қақпан керек. Шошытып алса, түл кі ден айырылып қана қоймай, күлкіден айырылуы да хақ. Ақбөпе – осы үйдің келін баласы. Қазір жесір отыр. Күйеуі Жәлел боранда суыққа ұшып өлгелі, міне, табаны күректей бір жыл өтті. Қарасай іштегі құдандалы адамдары мен көрші ауылдарда отырған жақын-жұрағаттарының басын қосып, баласының жылын беріп аттандырды. Әшейінде қайда жиын-той болса тағы бұғыларша елеңдеп отыратын кәрі-құртаң, кемпір-шал қақаған қыстың суығын елемей, жайдақ шанаға таласа-тармаса отырып келді де, асқа сойған көк бестінің еті мен аста-төк тағамға дән ырза боп, елдеріне тарасты. Ертең өздерінің де көз жұмары естеріне кіріп шығар емес, қайсыбірі қутың-қутың етіп, өмірі көрмегендей, астың етін өлермендене, құныға жеп, кете-кеткенше кәрі езулеріне дамыл берген жоқ. Бәрінен де пайдалы оралған Тәшім молла болды. Осы маңда өлім-жітім бола қалса-ақ, кәрі құзғынша ұшып жететін молла, осы жолы да өзінің жуас торы биесіне салт міне салып, сәскеде аттың басын осы үйге кеп бір-ақ тіреген. Көптен бастары қосылмай ындыны кеуіп, «сусап» жүрген кәрілерге күні-түні шариғат айтып, шөлдерін қандырған. Енді ауылына қарай ұзай бере-ақ тарамыс

қолын қойнына сұғып жіберіп, ішкі қалтасындағы «құдай жолымен» деп тапқан бір бума ақшасының сыртынан сытырлата басыпбасып қойды. Үстіне киген қаракүл жағалы, әлі міні құрамаған бір қаралық қара көк драп пальтосының етек-жеңіне шүңірек көзін бір жүгіртіп өтіп жымың етті. Қалың қаптал шапанының сыртынан тырсылдата зорлап киіп жатқанда пальтоның қолтығы айырылып, бырт-бырт сөгілген. Анадай жерде көзі жаудырап қарап тұрған Жәлелдің тұңғыш ұлы Болат жүгіріп келіп, аяғына оралып, «ағамның пальтосын шеш, бұл ағамдікі» деп өксіпөксіп жылап жіберіп еді. Бір жағынан қожалығы да бар Тәшім молла баланың басынан сипап тұрып, «Ой, азамат, өзі азамат боп қалыпты, жылама, қайтсын, пақыр, – деп жұбата келіп, – тағы бірде әдейі соғып, сүндетке отырғызам өзім», – деп, ендігі жылы-жұмсақтың орны боларсың-ау дегендей, сәбидің насыбайына сұғанақ көзімен еміне қарай қалған. Бұрын да ол жөнінен құлаққағыс бала шыр етіп, қайта бұрылып, әжесінің бауырына тығылған. Кісі аяғы басылған соң «Малжан ағашының» бауырындағы жалғыз үй бұрынғы кәсібімен күн кешіп, бәз-баяғы қалпында өзгеріссіз тұра берді. Жылы қорада қанатын қағып-қағып алып, тамағы жыртылғанша қосыла шақыратын – балапан ақ әтеш, аяғы үсіген шойнақ қызыл әтешпен бірге алагөбеде оянатын осы үйде Дика ғана. Өзінің күндегі әдетімен ауыз үйдегі қақ ашаға ілулі қол шамды жағып алады да, қап-қараңғы ат қораға, содан соң сиыр қораға барып күн көтерілгенше тықыр-тықыр мал жайлап жүргені. Абажадай қораның ішіндегі үш-төрт бөлменің бірінде де жібі түзу сағат жоқ. Үлкен үйдің қолмен сылаған бұжыр-бұжыр қоңыр қабырғасында жиектерін тот басқан атам заманғы темір сағаттың қаңылшықтай тілі тоқтағалы қашан. Салмағын арттыру үшін винт байлаған сағат тасының шынжыры қарны жарылған қойдың шегінше шұбатылып тұрғалы, міне, төрт жыл. Жәлелдің қол сағаты болушы еді, бұрнағы жылы отын кесіп жүріп ағашқа соғып алып, бетінің күлпаршасы шыққан. Содан бері еш жөндеусіз, абдыраның түбінде жатыр. Бірақ сол үйге сол сағаттың тіпті қажеті де жоқ. Бұл үйдегі Дикадан басқа адамдар бастары іскенше ұйықтап тұрады да,

жайланып отырып шайға қанып алған соң әркім өзіне меншікті жұмысымен айналысады. Шай жиналып болысымен Жәміш шешей мен Ақбөпе қазандықтың астына қиды толтыра қалап, кешке дейін семіртіп тұрған соғымдарға жем дайындаумен болады. Сонау Малжан байдың үй мүлкінен қалған ескі көзі, берекелі жұртының құты – дәу тай қазан ертеден қара кешке бұрқ-сарқ қайнап, буы аспанға шығып аптығып жатқаны. Дүниеге келгелі төңкерілген мес қарнын жалын жалап қаймыжықтай жұқар тып, жылда шұрқ-шұрқ тесілсе де, Қарасай жылда қайта жаматып, оттан бір түсірген емес. Мал жайлап келген соң Дика өзінің құтты орны – қазандық бөлменің қаракөлеңке бұрышындағы темір құрсаулы тас диірменіне отырады. Табиғат қол диірменге лайықтап бергендей, доғал біткен қамыт аяғын бауырына ып-ықшам жинап алады да, арпа мен бидайды диірменнің үңгісіне толтыра салып, жарма ғып түсіре береді. Анда-санда тамақ ішуге тұрғаны болмаса, бөлменің ішіне лық толған қою будың ішінде диірменнің әуенімен бірге ыңылдап әнге салып, қас қарайғанша ырғаңдайды да отырады. Жалғыз үйдің тіршілігі осылайша ақырын мимырт жылжып өте береді. Қазандық басында күйбеңдеп мал қамымен жүрген әйелдер мен Дика күндерінің қалай өткенін де байқамайды. Әйтеуір қас қарая ұшып жығылады. «Күн шықса-ақ болды, күн батады» деген сөз осы үйдің кесімді уақыты, өз сағаты секілді. Жәлел қайтыс болғаннан кейін де жылап-сықтап азынаған қаралы үй қайта сабасына келіп, күнкөрісі бірқалыпты өте беріп еді, бірақ күйеуінің жылын берген күннен былай Ақбөпе үшін бұл тұрмыстың арқауы үзілгендей болды. Ең алғаш қалың ауыл ортасынан шығып, осы жапан түздегі жалғыз үйге келін боп түскенде, Ақбөпе «елсіз-күнсіз жерде бұл үй қалай тұр. Бұл арада іш құса болып жарылып өлетін шығармын» деп іштей толқыған еді. Бірақ күн артынан күн өтіп, уақыт өткен сайын тіпті елін, төркінін сағынуды қойды. Тек Жәлел жолаушылап кеткенде ғана үй ішінде бір нәрсенің орны жоқтай ойсырап, жас көңіл тағат таппай, әлденені аңсап, сағынып қалатын кездері болмаса, ері қасында жүргенде көңіліне титімдей уайым-қайғы келмейтін-ді. Жасынан қазақ ауылында ескі әдет-ғұрыптың кейбір сарқыншағына етене боп өскен қыз келіншек боп түскен соң

жұмыр балғын денесі көз алдына елестеп, құлағының түбінен, тамағының астынан мап-майда ыстық лебі шарпып өткендей болады да, өн бойы шым-шым шымырлап, тамыр-тамыры солқсолқ етеді. Сол мезетте атып тұрып қасына жетіп барғысы келіп ұм тыла береді де, әлдебір алпамсадай қуатты қол екі иінінен басып, шөктіріп тастағандай болады. Аздан соң бар ой, ыждағат тек шымылдықтың ішіне біржола ауып, құс төсектің үстінде тізерлей түсіп, ін аузында кірпік қақпай тышқан аңдыған мысықша, шоқиып ұзақ отырып қалды. Ақбөпе болса, Қосиманов елестеткендей, алшая түсіп, ашық жатқан жоқ, кішкентай Раузасын бауырына қысып, ұзақ ойда бүк түсіп жатыр. Сыртта ысылдаған, суылдаған ақ боран өзін тұм шалап орап алғандай, өне бойы қалтырап, бүрісе түседі. Тү те ген боран Жәлелді шыр көбелек айналдырып, дедектетіп ұшырып әкетіп бара жатқандай болады. Екі қолы көкке қарай ер беңдей беріп, Жәлел сүрініп құлайды. Ұйтқыған есірік боран тұншықтыра тап беріп, үстінен баса береді. Ақыры Жәлелді жермен-жексен етіп көміп, әрмен қарай бірін-бірі қуалай ойнақ салып ұзап кетеді. Жан түршіктірерлік осы бір елес боран болсаақ Ақбөпенің көз алдынан әсте кетпейді. Жасынан не ішейін, не киейін демей ерке өскен ашық мінезді, ақ жарқын Ақбөпенің көңілі бұл кезде жаси қалады. Етегінің ашылған, жабылғанын әлі біле қоймаған бүлдіршіндей жас күнінен тұрмысқа шығып, келе екі құрсақ көтеріп, аналық сезімі оянған шағында үлкен бақытсыздыққа кезіккені есіне түсіп, көзіне мөлтілдеп шық үйіріледі. Құдайға не қылығым жақпай, осынша бақытсыз бола қал дым деп, өртеніп бара жатқан іштегі дертті сыртқа шығарып қатты күрсініп қалды: «һ-оһ». Сәл сыбысқа елеңдеп жатқан Қосимановтың көзі шырадай жайнап, ұйи бастаған денесін лезде жинап алды. – Ақбөпеш, әлі ұйықтаған жоқсың ба?! – деген сөздің аузынан қалай шығып кеткенін де аңғармады. Жас келіншектің ішінен шыққан ащы жалынды арзан нәпсіні аңсаған ыстық жалын деп ұқты. Ақбөпе дыбыс бермеді. Өзінің естірте күрсінгеніне қысылып, ыңғайсызданып қалды. Лезде көрпемен басын тұмшалап алып, көзін тарс жұмды.

ғана болды. Және ерінің артында бақандай бір жыл тапжылмай отырып шаңырағын ұстап келген жас келіннің ендігі «құбылуын» ешқайсысы ағаттыққа жори алмады. Басу айтып, ақыл берудің де реті жоқ. Оның үстіне, үй ішіне қатал, тымырсық Қарасайдың алдында Жәміш те тайқақсып, Ақбөпе жайлы тіс жарып сөй лес у ге батпады. Өз семьясындағы адамдардың қымс еткенін қас-қабағынан аңғаратын Қарасай да отау үйдегі салқындықты бірден сезген. Әйтсе де басына қандай ауыртпалық түсіп, көңіліне не бір жаман ойлар оралса да, әсте жамағатымен ақылдасып істеуді ер адамның бойындағы ездік, қасиетсіздік санайтын ол осы жолы да Жәмішпен ләм деп сөйлескен емес. Тек іштен тынып, күнұзын түнеріп қана жүретін. Түн болса-ақ қашан көзі іліккенше әлдебір ойлар қамап, жүрегінің қалтарысында бұғып жатқан жасырын бір сыр мазалап шығатын. Терең інде жатқан осы бір сыр бүгін суырша бас көтеріп, батыл байламға келетін күн туды. Оған себеп болған Ақбөпенің хаты. Түнеугі Қосиманов түнеп шыққан күннен бері толқып жүрген Ақбөпе бүгін белін бекем буды. Қолына қалам алып, мүдірмей жаза берді. «Әке, апа, – деп басталған хаттың артынан көңілдегі бар ой бірден ақтарыла кетті.–Тағдыр салған іске ара түсуге болмайды деуші едіңдер. Рас, менің басыма түскен сол тағдыр салмағынан мені ешкім арашалап алып қалуға шамасы келмеді. Жәлелдің артында қалған екі жетімекпен бірге шырылдап мен де қала бердім. Амал не. Міне, содан бері оның орнын жоқтатпайын деп әлі отырмын.Оған ренжімеймін де. Өзі болмаса да, аруағы риза болсын дедім. Тірі адам тіршілігін жасай береді екен ғой. «Өлмегенге өлі балық» дегендей, ендігі ойым – екі кішкентай бөбектің қамы. Солар адам болса екен, жетім атанып қағажу көрмесе екен деймін. Мұндағы ата-анасы да оларға Жәлелдің орнын сездірмейді. Әйтсе де туған әкедей қайдан болсын. Жәлел кеткелі мен де өзімді осы үйде отырған бөтен адам секілді санаймын. Үй ішінің маған деген көңілінің алалығы болмаса да, тыстағы адам жатсына қарайтын секілді. Тіпті айтуға да ұят, мені жұртта қалған жесірге ғана балайды. Рас, тағдыр салған соң оны көтеремін де.

Ендігі ойым көзге түскен ноғаладай, жапандағы үйде жалғыз отыра бермей, елімді тапсам деймін. Екі қолға бір жұмыс, ел қатарлы түртініп еңбек етіп, кішкентай сәбилерді жеткізсем деймін. Елге барғанның енді айыбы жоқ шығар. Көптен бері қатынамай да қойдыңдар. Осы хатты алысымен мені көшіріп алыңдар. Елді де, жерді де сағындым. Енді бұл арада отырудың еш реті қалмады. Тез, хат жетісімен келіңдер. Мұнда азбыншы мал да бар. Тірі адам болған соң оны да ойламай...» Осы жерде хат шорт үзілді. – Ақбөпеш-ау, үй іші азынап кетіпті ғой. Балаларды ауыртып аларсың. Қазіргі кез нағыз жаман уақыт, – деп үйге Жәміш кірді. Расында да таңертеңнен от жағылмаған бөлме іші салқын. Те рістік жақтағы кішкене терезеге тұрған жұқа қыраудан ызғар еседі. Төрдегі алаша үстінде ойнап отырған Болаттың нәзік саусақ тары қызарып, желке шашы үрпиіп, өңі бозарған. Ақбөпе пеш мойнын ашуға жер үйдің төбесіне шықты. Ішіне құм толтырып тіккен киіз жастықшаны алып, қалқан қою үшін желдің аңғарын байқады. Далада үп еткен жел жоқ. Тым-тырыс. Түнеугі қатты бораннан кейін аяздың сағы сынып, күнге жан кіре бастаған. Әбдікей күні қой құмалағы қарға батты, енді қыс ұзақ болмайды десіп, тәжірибелі қарттардың болжау айтқаны шын болды. Бір-бірімен бой таластыра созылған жал-жал қыраттар ақ жаулығын жарым-жартылай шешіп тастап, қарайып жатыр. Бұрын, қайраңға жақындай алмайтын кемеше, алыстан орағытып жылжитын күн енді бері қарай өрмелеп, күміс қарға кірпігін шанша бастапты. Қыстағыдай сезімсіз, салқын қарамайды, реңінде жылы шырай бар. Қазір күн ұясына қарай еңкейіп батуға жақындаса да, бойындағы қызуы кетпеген. Үстінен жаяу борасын арылмайтын сірескен ақ қардың беті қабыршықтанып, әр жері сетінеп, сөгіле бастаған. Анда-санда жерде сояу қурайлар қылтияды. Ақбөпе Малжан ағашының терістік жағындағы тақия төбенің басына қойған молаға қарады. Қыстай ұйтқи соққан толассыз сапалақ боран ішінде аппақ боп көрінетін төрт құлақты зираттың күнгей беті еріген. Ық жағы қалың қар. Бұл – Жәлелдің бейіті. Үнсіз қалғып тұрған зираттың маңы бір кезде шықылықшықылық ете қалды. Қалақ құйрығын жыпың-жыпың ет-

кізіп шыға келген ала сауысқан зираттың бір құлағынан екінші құлағына барып қонады. Жаны шығып безектеп жүр. Бұл неге шыжбалақтап жүр деп Ақбөпе көз алмай қарап еді. Әлден уақытта зираттың тасасынан қылт етіп қырдың қызыл түлкісі шықты. Зады ақ тышқан ұстаған болуы керек. Тышқанды қоя береді де, қап-қара сүйір тұмсығын аяғының арасына тығып, созыла түсіп аңдып жатады. Әбден сілесі қатқан тышқан енді жылжи берем дегенше атылып барып бас салады. Тышқан бүлк етпей есі шығып жатса, аяғымен қақпақылдап одан сайын зықысын шығарады. Тіпті болмаса ұп-ұзын күлте құйрығын өзі тістелеп, айнала шауып асыр салады. Тоңқалаң асып ойнайды. Күнге шағылысқан ақ қардың үстінде аунап-аунап, жүні бұрынғыдан да құлпырып, қайтадан тышқанды әурелейді. Ен далада емін-еркін жайбарақат жүрген осы түлкі мен уайымсыз ала сауысқаннан бөтен қыбырлаған қара-құра жоқ. Сонау алыс тағы «Қыземшек» дөңінің бауырына жеткенше көрініп жата тын айдау жолдың үстінде қатынаған бірде-бір жолаушы көрін бейді. Жапан түз сұлық жатыр. Ақбөпенің көңілі бұрынғыдан да жабырқап, төбеден түсті. Қараңғы қораның бұрышына тақталап үйген кебу қайыңнан бір қолтық алып үйге ене беріп еді, тап алдынан атасы қарсы шықты. Қелінінің жүзіне қарамай, тұқырайған бойы өз үйіне барып кірді. Бұрын отауға сирек келетін Қарасайдың мына жүрісінен сезіктеніп, Ақбөпе қолындағы отынын пештің аузына тастай беріп, дөңгелек столға жүгіріп келді. Хат жазған қағаз жерде жатыр. – Мынаны түсірген сен бе? – деп хатты жерден көтеріп алған Ақбөпе Болатқа бас салды. Өзімен өзі боп, ойнап отырған жазықсыз баланың көзі жыпылықтап, аузына сөз түспей: – Жоқ... білмеймін... – деп, «онда тұрған не бар» дегендей, анасына қарады. – Енді кім, сайтан ба түсірген? – Иә деген, сайтан емес, атам оқыған жаңа. Ақбөпенің жүрегі су ете қалды. «Масқара-ай, оқып қойған екен ғой. Далаға шығарда бір жерге жасырып кетпегенімді қарашы. Ұят болды-ау».

болып, жаман түйенің жабуынша жарбаң-жарбаң алысқанша, жұмысыңды істесейші», – деп үйге қуып тығады. Мәз-мәйрам боп арсалаңдап жүрген Дика лезде өзгеріп, қабағына түн орнай қояды. Үнемі мықынынан төмен сырғи беретін жамаулы шалбарын бір көтеріп, шаруасына зытып отырады. Ал жақын маңда Қа расай жүрсе Дикамен ойнамақ түгілі, оны күлдіре де алмайсың. Үй иесінің қабағынан-ақ ығып жүреді. Ондайда Халел қасында тұрса да, оған көз тоқтатып қарамайды. Танымайтын адамындай онымен тілдеспей, митың-митың өз шаруасымен болады. Екі-үш күннен бері оңтүстік жақтан өкпек жел тұрған. Дала алай-түлей. Қара сұр бұлт жөңки аунап, бауырымен жер сызып, терістікке қарай үдере көшіп жатыр. Аспан аласұрып дөңбекшіген бура секілді. Жел кеулеген ұлпа қар сығымдалып, шөгіп қалған жұқа жерлеріне су түсіпті. Қау шөпті көпірте салған жалпақ шананың оң жағында отырған Қарасай терең ойда. Жалбыр тонға ұқсаған аспан астындай іші алай-түлей. Соңғы бір жыл Қарасай үшін төбеден жай түскендей, құдай тағаланың оңдырмаған жылы болды. Талай жылдан бері шашау шығармай жиған мал, маңдай тер, қыруар еңбегі бір-ақ күнде еш болып, от басы, бүкіл қара орманы аңырап, адыра қалғалы тұр. Бар сүйеніші, шаңырақ иесі екі ұлының бірін сұм ажал тамырымен суырып алып кетті. Соңында қалған екі сәби де ертең бұл үйден мүлде кетпекші. Шешесі олардың біреуін де тастамайды. Арада бір-екі жыл өткен соң-ақ олардың көңілі суып, жат бауыр болып кететініне күмән жоқ. Бәрінен бұрын Ақбөпе бұл үйден кетті дегенше, оның әкесі Қапыш та жонын сыртқа салып, аулақтай береді дей бер. Бүкіл Омбы ішіндегі ақшаның көзін табатын әйгілі саудагерден айырылған соң, Қарасайдың шаруашылығынан да мән кететініне шек жоқ. Қапыш – үлкен қалаға баратын өткел. Қарасайдың саудасының ретін келтіретін сол. Қызы бұл үйден кетсе, Қапыш пысқырып та қарамайды. Бәрінен бататыны осы. Оның үстіне Ақбөпе тағы да біреудің етегінен ұстайтын болса (басы жас адам жесір боп отыра берер дейсің бе), балалардан күдеріңді біржола үзе бер. Балаларымен кетсе, Ақбөпе оң жаққа түскендегі әкелген өз жасауымен ғана кетпейді. Жәлелге, балаларға тиісті еншісін біржола алып кетеді. Оған айылын да

жапырақсыз сидам қайыңдардың ұшар басында қара құзғындар тым-тырыс мүлгіп, құжынап отырған. Кенет дауыл соққандай бәрі ду етіп ұшып, бақ-шақ болып, кешкі даланы басына көтерді. Қара бұлттай қаптап, шыр айналып жүр. Сүйткенше болмай, ағаштың бауырынан қылт етіп шаналы жолаушы шыға келді. Төбеге ұрғандай, не істерін білмей аңырып тұрып қалған Ақбөпе үйдің тұсына жете берген ат оқыс пысқырынғанда барып бойын жиып, үйге жып беріп еніп кетті. Есіктен шәуілдеп шұбыра шыққан бір қора иттің лезде үндері өшіп, шананың айналасында жарыса секіріп, иесіне арсалаңдап келеді. Үйден шапшаңдатып Дика да шықты. Халел үстіндегі тұлыбын шешіп үлгермей, бас салып құшақтап, қалың жағаның ішінен бетін таба алмай аймалап жатыр. Ұяластар да иесін танып, қара тұлыптың өңірін, арқасын тырналап, қайта-қайта асылады. Қарасай болса қадаға бастарын түйістіре байлаған қос күреңді таныса да, танымаған адамдай тосырқап, кірпік қақпай қадала қалыпты. – Бұлар кім? – деді әлден уақытта. Дика не дегенін ести алмай, қипыжықтай басып қасына келді. Бірақ қайтарып сұрай алмады. – Сен, немене, керең болғансың ба өзің! Аттарды доғар! Дика бүгежектей басып тас қып ораған тамақ бауға бір, құлақ бауға бір жүгіреді. – Әуелі божыны ағыт, көтермені түсір, дүлей. Қашан ұғар екенсің! – Ағатай, үйге құда келіп жатыр. Бүгін келді. – Қарасай Қапыштың келгенін біліп тұрса да, құда деген сөзді естігенде кірпідей жиырылып, қойнына бір кесек мұз тастап жібергендей тітіркеніп кетті. Қатал иесінің алды-артына секіріп еркелеуге бата алмай, қашанда құйрығын бұтына тығып мүләйімси қалатын кәрі қаншық осы жолы да жол жүріп келген Қарасайдан қаймық қанмен, жаратылысындағы иттігіне бағып, тілерсегі майысып келіп, аяғына оралған. Қарасай әлі қата қоймаған қаз-қатар салбыраған болжыр емшегінің тұсынан теуіп қалып, қаңқ еткізді. – Әне бір сілімтік кімдікі? Сұлыны сен бердің бе, есуас!? – деп, үй алдындағы биік қарды шұңқырлап ойып, соған төккен сұлыны

күрт-күрт жеп тұрған кебеже қарын, мегежін биеге қарап зірк етті. – Жоқ, мен бергем жоқ. Сұлы өзінікі. Тәшім молла ғой, – деп Дика көзі жыпылықтап тұрды да қайта жымыңдады. – Болатты отырғызып қойған. – Не дейт?! – Қарасайдың өңі өзгеріп сала берді. – Аттарды мықтап байла. Қар жеп қоймасын. Тыста қабағы қарс жабылған Қарасай үйге жайраңдай енген. Төрде, қалың бөстек үстінде мамық жастыққа шынтақтай жатқан құдасына құшақ жая ұмтылды. Қапыштан төмендеу отырған Тәшім моллаға бас изей салып, құдасынан құшағы ажырасымен-ақ шымылдық ұстаған болскей ақ кереуетке барып, Болаттың үстіне түсіп құлындай қалды. Сұп-суық тарамыс қолымен тізесінен басып, үстіне мал бауыздайтын қасапшыдай өңмеңдей төнген қожадан үрейленіп, жүрегі қозғалған бала екі күннің ішінде қу шүберектей бозара қалыпты. Қанаты қатпай тұрып, терек басындағы ұясынан құлаған қарғаның дәрменсіз сарыауыз балапанынша, екі көзі жаудырап жатқан мүсәпір бала атасын көргенде мұңын шағып шыр ете түсті. Тығылып-ақ жатыр екен. Өксіп-өксіп жылайды. – Өй, қарашығым сол, зекетің кетейін, құрмалдығың болайын. Міне, енді азамат болды деген осы емес пе, – деп астыүстіне түсіп айналып-толғанған Қарасайдың мына қылығына қазандық аузында жүрген Жәміш тіксініп қалды. Әшейінде балаларының маңдайынан да иіскеп, еміренбейтін қатал әкенің жоқ жерде өзеурей кеткені ерсі, оғаш көрінді. Халел сырт киімін сыпырып тастап, жүгіріп отау үйге кірген. Жеңгесін сағыныпты. Теріс қарап отырған Ақбөпені бара бас салып құшақтады. Бұрынғыдай алыса түспекші еді, бі рақ Ақбөпе ту сыртын беріп бұрылмады. Иығын ішіне тартып, жүзін алып қашады. Халел әуелде әдейі істеп тұр екен деп, жұлмалап жүріп өзіне қаратып еді, мұңды көзін көріп сескеніп қалды. Жүрегі әлденеден секем алып, аузына сөз түспеді. Көптен көрмегендікі ме, Ақбөпенің өңі өзгерген секілді. Сәл жүдеген бе, қалай? Жапырағы ашылып, күліп тұратын қызғалдақша, үнемі жайраңдап жүретін жеңгенің жүзі жадау. Қарашығы үлкен аялы көзінің астындағы әдемі меңі де суық. Шашырай шыққан

– Біздің кемпірдің осындай ілмешегі бар. Тілі жай тіл емес, шотаяқ қой, шотаяқ! – деп, құдасының алдында қалжыңға басқан. – Жәміш-ау, қазанға жылқы етін салыпсың. Соғымның сыбағасы өз алдына. Құдаға тартар басың қайда? – Уа, қойыңыздар. Сыбағадан артық не керек! Әуре болмаңыздар, – деп, Қапыш шынымен азарда-безер боп шоршып түсіп еді. – Жоқ, ол болмайды. Біз өзіміз сіздің үйге барғанда май берсеңіз де жей береміз, – деп, Қарасай оның сөзін құлағына ілмей, Тәшімді ертіп қораға шыққан. Қазір сойылған қойдың маңында Қапыш та, үйдегі бір-екі қонақ кемпірлер де тұр. Сабалақ жүн сеңсең қара тері екі жаққа түріліп, қойдың еті жалаңаштана бере, қонақ кемпірдің бірі қызыл көзін шам жарығынан алақанымен көлегейлей түсіп, ине сабақтай алмаған адамша сығырайып кеп үстіне төне қарады да, басын қайта көтеріп алды: – Түһ, жарықтық-ай, өзі де аппақ қардай болған екен. Бауыздарының өзі май ғой тұрған, – деп арық қолымен бір-екі шымшып қалды, – Ықылас түзу ғой, ықылас! – деп, Қарасай қой қасында енді аялдамай, Қапышты ертіп қол шаммен қораларын аралап кетті. Шым-шытырық қораның асты толған аша. Ара-арасымен келе жатқан екеуі әуелі сиыр қорадан өтті. Өңкей кебеже қарын мама сиырлар сағыз шайнағандай баппен күйіс қайырып, ыңқылдапгүрсілдеп, қайсыбірі пысылдап, жалпайып-жалпайып жатыр. Қабырғаның ұзына бойына тартып, екі басын қайыс ілмешекке ілген сырғауылда иін тіресіп, қаз-қатар қонақтап тауықтар отыр. Қасына келген адамдарды сезген кейбірі көздерін ашып қырыл - дап, мойындарын созып-созып қояды. Жып-жылы ұядай қораның іші мұнтаздай. Сиырлар жатқан тақтайдың айналасында бір қиқым шөп жоқ. Тап-тақыр ғып сыпырып тастаған. Әйтсе де мұқият жиналған шашаусыз дүниеден бір кінәрат таппай қоймайтын әдетіне басып, Қарасай Диканы кінәлап, күстәналай жөнелді. – Мына қарашы енді, істеп қойғанын. Малдың астындағы көңге шөп жіберме деп неше қақсаса да құлағына кірмейді. Сиырлардың астына дейін шөпті көпіртіп салады әлгі дүлей. Жылда шөптің тең жарымын рәсуа ғып жүрген бір су ми.

– Е, Қареке, сонда да шөбіңіз қашанда мұрты қисаймай артылып қалады. Колхоз аман болсын, – деп Қапыш жымың ет - ті. – Ертең ол тезек болады. Әйтеуір, үйге қайта кіретін кіріс қой. – Ол рас, – деп арқасына батып, белі қайыспайтын дүниеге қайта оралмай, Қарасай жылқы қорасына беттеді. Қысқы түгі қалыңдаған атандай жылқылар буы бұрқырап, күрт-күрт жем жеп тұр. Тебісіп қалмасын деп әрқайсысын бірбірінен алшақтап, араларын ағашпен бөлген. Әшейінде адам қасына келсе оқыранатын аттардың әдеті жоқ бұларда. Кісі келдіау деп мойын да бұрған жоқ. Тоқмейіл. – Шіркін, жылқы баласы басқа малдан ерекше-ау. Күні-түні ауыздарында дамыл жоқ. Биылғы төгіп алған төрт машина ақ сұлы қазір бітуге тақады. Қисапсыз жейді ғой жылқы малы, – деп Қарасай бір көтеріліп қойды. – Мына бір тұрған қайсы, мен көргем жоқ білем, – деп Қапыш дөңгеленген семіз байталды нұсқады. – Е, бұл анада Малтайдан сатып алатын арық көк емес пе. – Батыр-ау, сол ма?! Қысқа қарай қара көк тартып құлпыруын қарашы патшағардың. – Айтқандай, сіз іші қабысқан осы да мал боп кетер ме екен деп күмәнданып едіңіз-ау. Жем шіркін қойсын ба. Және өзі бір түріне қарамай жемқор неме екен. Алдына не төксең де шыдатпайды, нағыз қазанат болып шықты. Бір ішкенде бес-алты шелек суыңды бір-ақ сыңғытады. – Құда-ау, осының өзін қаншаға алып едіңіз? – Бір жарым сұрап, мәгірешін айтып, арақтың исін сездірген соң, бірге түскені қайда. Ащы судың атын естісе кейбіреу от көрген көбелектей жалп етіп уысыңа түсе кетпей ме. Енді көре қалыңыз. Жұрттың қысқы соғымы азайып, жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағында бұл төрт жарым, бесеуіңе сөз айтқызбайды, – деп, Қарасай күректей алақанын ысқылапысқылап алды. – Биыл төрт-бесеуін тоғыттым. Қалғанын жақында орындаймын. Осы жолы келісіп келген жерлерім бар. – Пай-пай, мына бурыл ат та жарылайын деп тұр ек ен. – Қапыш өзінің аңғармай сұқтана сөйлегенін сезе қойып, құ дасының көңіліне келмесін дегендей, бір-екі түкіріп, бурылдың жалына салды қолды. Атандай биік аттың үстіне қонған маса

тайып жығыларлық жұп-жұмыр. Шоқтықтағы бір уысын ғана қалдырып, қалғанын күзеген кереге жал былқ етпейді. Бүкіл мойын етпен тұтасып кеткен. Тас-тысына қол батпайды. Ұма майы кіндікке тіреліпті. Қарасай да аттың алдындағы науаға қарап жеусіз тұрған сұлыны көрді. – Кейінгі кезде бұл жемнен де қалды. Сере шығарына күмән жоқ, – деп, енді құдасын қой қораға бастады. Екі құда бірінің үйіне екіншісі келе қалса, байлықтарын көрсетіп, шаруашылығын мақтан ететін әдеттері. Бір-бірінің алдында байлығымен ғана беделді екенін екеуі де іштей ұғынады. Өздерінің өресі, жетер жері осы жиған-терген малының, саудасының төңірегінен аспай жатса да, оны мешеулік емес, өткерілген пысықтық, істің ойы-қырын білетін, әр нәрсенің көзін табатын өнерлілік деп түсінеді. Қой қора – төбесін қолдың саласындай етіп балапан қайыңмен жауып, маямен тіркестіре салған кең албар. Малға шөп салатын жалғыз Дика болғанмен, ішін қуыстай алған маяның әр жерінде ағаш сапты жұлғыштар салбырап тұр. Шөпті мал басын таптамас үшін алдын сырғауылдармен бекіткен. Жиырма шақты қой ұзын жәшіладан оттайды. Қарасай мен Қапыш төңкерулі жатқан үлкен науаға кеп отырды. Екеуі қашанда осы араға келіп ақыл қосуды ұнататын. Қапыш күзенмен астарлаған қаракөл жағалы пальтоның өңірін айқара түсіп жайғасты. Елулердің мол ішіндегі оның бетінде осы күнге дейін бір сызат әжім жоқ. Бір кезде Омбы төңірегіне аты мәлім болған, қарағайдан қиып салған он екі бөлме үйі бар аты шулы Ғабиболла саудагердің Сәлима атты сұлу қызынан туған Қапыш та ақ сарының көріктісі, түгел алтындатқан күрек тістері шам сәулесіне жалтылдай түсіп, құдасына күле қарап отыр. Тама ғын кенеп алып, әңгімені Қарасай бастады. – Иә, Омбы ішінде не жаңалық бар? – Омбы іші бәз-баяғы қалпы. Жақында ғана барып қайттым. «Казачийде» екі күн болдым. Осы соңғы бір жұманың ішінде еттің қаны жерге тимей кетті. Мясокомбинаттың қоры азайыңқыраса керек. Колбасаны көп шығарады да, етті дүкендерге баяғыдай мол түсіре алмайды. Оның үстіне қазір қалаға келушілер көбейіп

кетіпті. Тың көтеру үшін Алтайға, Қазақстанға тіленіп шыққан жолаушылардан көзің сүрінеді. Вокзал басы құжынаған халық. Содан болар, мясокомбинаттың еті көбінесе асханаға, ресторанға түседі де, дүкендердің сөрелеріне жайылған азын-аулақ ет қала халқына шақ келмейді. Түскенін түскенінше бөліп әкетеді. – Е-е, базардағы еттің көтерілуі де содан екен ғой, – деп, Қарасай базар нарқын естігенше асыға түсті. – Көтерілгенде қандай, күйіп тұр. Семіз қойлардың еті 30–35-тердің үстіне шығып кетті. Сауданың дер кезі. Әттең, жол бұзылғалы тұр, әйтпесе, – деп, Қапыш басын шайқады. Жаратылысында кербез, паң Қапыш қазір құдасының алдында өз-өзінен асығыс сөйлеп, тым жайдары күледі. Көмейіне тығылып, жұмырланып отырған бір сырын бүгіп, шығара алмай отырған адам секілді. Қарасайдың жүзіне көзінің қиығымен ұрлана қарап, сыңайын аңдып отырған қалып бар. Мұндай арбасудың талайын басынан өткерген әккі Қарасай да мұны сезіп, қашан айтар екен деп жүрегі дауаламайды. Оның ойындағы тек Ақбөпе жайы. Қазақ ғұрпында ерін бір жыл күтіп отыру әйел затына шарт болса, ол сыннан Ақбөпе өтті. Ендігі Қарасайдың күтетіні келінінің ұлықсаты болмақ. Мына аласапыран кезде құдасының аяқ астында келе қалуы да тегін емес. От ала келгендей, ертең қайта жүрем деуі де сол болса керек. Біраз әңгіменің басын шалып, орағытып кеп, ақыры Қапыш құдасы үрейлене күткен сөзге ауысты. – Ал, Қареке, мен енді амандық болса, ертең жүремін. Өте асығыспын. Сізге үлкен бір қолқа сала келдім, – деп, қалтасынан алтын жалатқан жалтыраған жұқа портсигарын алып, шылым тұтатты. Қарасай біреу жұтқыншағын сығып жібергендей, үні шықпай, демі бітіп сұрланып отыр. Құдасына айтар сөзді алдын ала дайындаса да, ә дегенде не дерін білмей, әлден уақытта барып тілге келді: – Иә, лұқсат, айт қолқаңды. Әр нәрсенің уақыты бар деген. «Құдай салды, біз көндік». Бірақ біздің де айтар базынамыз бар. Біздің де ойымыз... – Сіздің базынаңызды көтермеген күніміз бар ма, Қареке. Ал бұл жолы шын салмақ сала келдім. Шын сеніп келіп отырмын.

Жағдай былай, – деп, Қапыш енді төңірегін ұстарамен қырғандай мінсіз сұлу қасының ұшын одан сайын шалқайта керіп, әңгімені жай бастады. – Осы күні, қарап отырсаңыз, адам баласының дүниедегі бар өнері аз ғана ғұмырын қызықты өткізе білуінде екен ғой. Бұрын жігіттің қанаты ат деп, не бір жүйрік жылқыларды ұстаушы ек. Қазір машина шықты. Ана бір машинаны алғаннан бері бармаған жерім, баспаған тауым жоқ. Тіпті шаруашылыққа да іздесең таптырмайтын дүние. Барам деген жеріңе дыз еткізіп жетіп барасың. – Туһ! Машинаға не жетсін! Мен де Халеліме біреуін алып бе рем бе деп жүрмін. Ақбөпеш екеуі сайранды салып жүрер еді, – деп Қарасай Қапыштың тамырын бір басып өтті. Құда сөз сыңайын аңғармады ма, аңғарса да қолайсыз әңгімені айналып өткісі келді ме, бұған мән бермеді. – Бірақ сол машинамыз көне тартып ескіріңкіреп те қалды. Оның үстіне, Қареке, бір істің сәті түсіп тұр, – деп Қапыш бір тоқтады. Шылымын баппен сорып, түтінін сыздықтата шығарды да, сөзін қайта жалғады. – Осы күні машина алу да оңай емес. Омбыда машинаның өшіретіне тұрған адамда қисап жоқ. Былтыр Куломзинодағы Жұмабай інішек екеуміз өшіретке жазылып ек, қазір жетіппіз. Ескі машинаны сатып жіберем. Табан аузында жаңа күніндегі құнына қағып әкетеді. Ондайлар өріп жүр. Қарасай: «Осының бәрін неге айтып отыр? Ақбөпе жайына көшпей ме», – деп іштей шыдамы таусылып, сөздің артын тағатсыз күтті. – Ал, енді... Соған... Қареке, бірер айға азбыншы ақша керек. Сол үшін ат сабылтып әдейі келдім, – дегенде барып Қарасайдың жүрегі орнына түсті. – Қанша керек? – деді ол жұлып алғандай. – Бір жиырма мыңдай болса, жетеді. Көп ұзамай қолыңызға қайта салам. – Өй, ол не дегенің. Екеуміздің арамыздағы ауыс-күйіс Құдай жолы емес пе. Қалта түбін қағып көрейік. – Еһ, бәсе. Ай, Қареке, өлсем аруағым ырза. Сіздей құдасы бар адамның арманы не?

– Илаһи амин! Алла тағала осы құда деген сөзіңнен жа ңылдырмасын. Жәлелім кетсе де, сен дегенде көңілім баяғыдай. – Ойбай-ау, о не дегеніңіз, құда мың жылдық емес пе!? – Оның рас. Ақбөпе де өзімізге Жәлелден артық болмаса, кем емес, іштен шыққан баладай болып кетті ғой. – Әрине, әрине... Әдейі келген шаруасы тап осылай жылдам оңға баса қояр деп Қапыш ойлаған жоқ еді. Сөзді алыстан орағытып, қармақты тереңге салып отырғанда, тоқ етерін айтуы мұң екен, Қарасай уысына түсе кетті. Қарасайдың өз есебі өзінде. Құдайдың дес берісі, Қапыштың өзі келіп қолға қонды. Енді осы арада амал қолданып қалу керек. Шаруасын тындырып, көңілі жай тапқан соң: – Ал, енді үйге кірмейміз бе? – деп Қапыш орнынан көтеріле беріп еді, Қарасай етегінен басты. – Қапыш, сәл бөгелші. Енді сен мені тыңда. «Жолы болар жігіттің жеңгесі алдынан шығады» дегендей, құдай оңдап, дәл келе қалуыңды көрмейсің бе. Өзім әдейілеп барам ғой деп отыр ем. Өз үйімде айтуға тура келді. Қапыш: «Тағы да сауда жайы болар» деп, басқа ештеме кәперіне келмей, шылым тұтатты. – Құлағым сізде, құда. – Басқа түссе баспақшы дейді. Пәнде басына не түссе де жұмыр бас көтере береді екен ғой. Былтыр Жәлелім суыққа ұшып өлгенде мен де енді ұзақ жасамаспын, сары уайыммен баламның соңынан мен де аяңдайтын шығармын деп ойлап ем. Бірақ «өлгенмен бірге өлу жоқ» деген рас екен. – Е, қанша қиындық болса да тірі адам тіршілігін жасай береді де. Қаза жолы бір басқа. – Жәлелімнің өлімінен де, міне, түн жамылып отырмын, бір Аллаға аян, маған ауыр тиіп жүрген бір нәрсе бар еді. Ол Ақбөпе жайы болатын. Шыным сол, енді Ақбөпе қайтер екен, бізді тастап кетер ме екен деп ішім удай ашып жүруші еді, көңілім жай тапты. Қапыштың жіңішке қасы дір етті. – Үйде жүрміз демесе, кәрілер не біле береміз. Жәміш сезіп, маған осыдан бір ай бұрын айтты. Ана кішкентайларды жетімсіретпейік, жат жұрттың қолына қаратып жүдетпейік деген

болулары керек, – деп, Қарасай әңгімені алыстан орағытып, бықсытып отырды да, әлден уақытта барып лап еткізді. – Балалар бізден де зерек, бізден де ақылды ғой. Өздері қорытса керек. Тек бізге айта алмай жүріпті. Олардың қолын кім қағады. Бақытты болсын дегеннен бөтен не дейік. Халелім де ер жетіп, ақылы толысты. Отау иесі болатын шаққа кәміл жетті. Әмеңгерлік құдай жолын түсінген екен. Айналайын Ақбөпе екеуі, аман болса, елдің алды болатынын өзім сезем. Беттерінен жарылқасын, батаңды бер. Илаһи амин! Қарасай бетін сипады. Шоқырақтатып сөйлеп, сөзінің соңын шала-пұла бітіріп, қолын жайса да, Қапыш ишарат жасамады. Іштей қарсы да емес. Әйтсе де Халелден мұндай әрекет шығар деп ойламаған Қапыш тілі күрмеліп, не дерін білмеді. Оның үнсіз отырып қалғанынан қысылған Қарасай тағы да жуып-шайып жеппелете түсті. – Ал енді жер дегдісімен Мәлике екеуің тез жетіңдер, балаларды қызықтап, тойын тойлайық. Осы кетеріңде оң батаңды бер, Ақбөпе де, Халел де өзіңнен ұялып, не істерін білмей жүр. Естігеніңді білдіріп, ризалығыңды беріп кеткейсің. Қапыш басын үнсіз изеп, үйге беттеді. Ол кетісімен Қарасай қараңғы қораның түпкіріне, жаңа Қапыш отырған орынға Халелді алып келді. – Отыр мына араға, – деп, шілтерлі қол шамның көмескі жарығының астында қасынан орын ұсынды. Қатал әке кенже ұлымен бұрын-соңды бұлай жеке отырып, жасырын сөйлесіп көрген жоқ еді. Халел енді өзін тұңғыш рет үлкен азаматқа балап құпия әңгімеге шақырғанын сезіп, байсалды қалыппен құлақ түрді. – Сен осы мына құданың мезгілсіз уақытта неге келгенін білдің бе? Халел әңгіменің басы бұлай басталар деп ойламап еді. Оның аяғы қайда сайып, неге тірелерін де түсінбеді. – Білмедім, көке... Жәй әшейін қыдырып келген шығар, – деп Халел сөз төркінін аңдамай, салғырт жауап бере салды. – Жоқ, балам. Жай келмепті ғой. Жәлелім өліп, бір жақ қабырғам түгел сөгіліп отырғанда, жығылғанға жұдырық деп, тағы да осы үйдің орнын ойсырата келіпті...

Қарасай қараңғы қорада түнере түсіп, ауыр күрсінді. Шөп қуысына қарай иілген ірі көлеңкесі маңдайын сүйеп жылап отырған секілденді. – Ол не, көке, ойсыратқаны қалай?! – деп аңғал баланың көзі шарасынан шығып, үрейленіп қалды. – Қапыш Ақбөпешті кішкентайларымен қоса осы үйден мүлдем алып кетуге келіпті. Халелдің төбесінен жай түскендей болды. «Ақбөпешті», «мүл дем» деген сөздер бүкіл өн бойын суық кесірткеше аралап өтті. Бұрын Ақбөпені өзімен бірге туған қыздай көріп бауыр басып, оның жеңге деген атын сарапқа салмаушы еді. Енді аңдаса, Ақбөпе осы жұрттан мүлдем кетуі де мүмкін екен ғой. Халел тұңғыш рет Ақбөпенің қасиетті орнын жаңа сезді. Жапандағы жалғыз үйдің бар қызығы да, қуанышы да осы Ақбөпенің бо йында екен-ау. Егер ол болмаса, бұл үйде не қасиет, не жақсылық қалмақшы. Бәрі де жайдақ төбедегі сорайған пеш мойнынан шығатын түтінше сұйылып, тап-тұйнақтай жиналған жып-жылы бөлме іші азынап бос қалатындай көрінді. Халелдің көңілі де бір сәт құлазып, жүрегіндегі бар аяулысын біреу тартып алғандай, сілейіп отырып қалды. Ия, Қапыш Ақбөпешті ғана алып кетуге келмепті, осы үйдегі бар қызық, бар жылылықты түп орнымен жұлып әкетуге келіпті. Бірақ оған қарсы тұрар не айла-амал бар? Тағдыр салған іске кім ара тұра алады? Қарасай Халелдің балалық сезіміне осылайша от тастап алды да, енді намысына тие сөйледі. – Қапыштың ниетін ертеден-ақ сезгем. Былтыр Жәлелдің жамбасы жерге тиер-тиместе, қабыры құрғамай жатып-ақ іштегі жақын-жұрағаттары Ақбөпеге құда түсіп қойыпты деп өз құлағыммен естігем. Бірақ сені жүдетпейін деп айтпап едім. Түріне ақылы сай Ақбөпедей адамға кім қызықпайды. Молдабай деген Омбы ішіне аты шулы бір саудагердің жалғыз ұлына береді екен деп жақында ғана біреулер өсектеп жүр еді. Ақыры шын болды. Оны бүгін Қапыштың көмейінен сездім. Ертең Болат пен Розаны Қапыш өз бауырына салып, Ақбөпені ұзатады да қоя береді... Шіркін-ай, Молдабайдың да тасы өрге домалап тұр-ау, – деп Қарасай қынжыла отырып, шырт түкірді. – Онда балаларды біз алып қалсақ қайтеді, – деді Халел.

Бірақ осыны айтарын айтса да, «шынымен Ақбөпе мүлдем кетпекші ме, бөтен үйдің келіні атанып, аз күнде жат адам болмақшы ма?» деген ой түскенде көңілі жасып қалды. – О-ой, қарағым-ай, осы күні балаларын қай әйел тастап кетуші еді. Жәлел болмаған соң, қайын жұрттан гөрі төркін жақын емес пе. Оны атама. Одан да басқа амалын ойластыру керек, – деп Қарасай тағы да шырт түкірді. – Енді қандай амал бар?.. – Халел шын қынжылды. Ең болмағанда әлі де біраз күнге дейін кетпей, Ақбөпе тұра тұрса екен деп, сол аз күннің өзін медеу көріп, қимас көңіл толқи берді. «Шынымен алып қалар амал бар ма, шіркін-ай, табылса ғой сол амал» дегендей, әкесіне үміттене қарады. Қарасай да Халелдің аузынан осы сөзді күтіп отырған. – Амал бар. Ол амал сенің қолыңда. Егер сен бел шешіп кіріс сең, Қапыштың аузына өзім-ақ құм құям, – дегенде, Халел: – Менің қолымда? Менің қолымда не бар, мен не істеймін, – деп таң қалды. Қайран, мөлдір бұлақтай таза көңіл. Қазір әкесі айтар сұмдыққа оның аузы бармақ түгіл, үш ұйықтаса ойына кірер ме. Әлі қаймағы бұзылмаған адал көңіл ондай ойдан аулақ еді ғой. Егер әке қолында ғана талай қулықты жадына тоқып, басқа таза дүниені көрмей жырынды боп өссе, салған жерден-ақ әке сөзін емеуірінен білер еді-ау. – Ал, Халелжан, көптен бері көмейімде тіреліп жүрген бір сөзім бар еді. Ол – менің де, ақ сүтін берген анаңнын да тілегі, – деп, Қарасай етпетінен сүйеулі тырнауышты алып, жер тырнап отырып сөйледі. – Жәлелжан біздің баламыз болса, сенің бір құрсақтан, бір шаранадан шыққан бауырың. Ең жақының. Екеуің тел қозыдай бірге өсіп, біріңе-бірің арқа сүйеп өтетін едіңдер. Бірақ сұм ажал дегендеріңе жеткізбеді. Ана кішкентайлары да тірі жетім. Енді оларды біреуге телміртіп, жаутаңдатып қоюдың реті болмас. Олай болған күнде Жәлелдің де аруағы ырза емес. Ендігі айтарым, оларға аға ғана емес, Жәлел орнына қамқоршы бол. Қанатыңның астына ал. Ақбөпештей бала ілуде кездесер. Атадан қалған мирас бар. Оны да тентіретіп жіберу атымызға лайық емес. Халелдің денесі мұздап, жүрегі үрейленіп, тоқтап қалғандай

болды. Сөздің сыңайын түсінсе де, ондай жамандыққа бұруға дәті шыдамай, Халел үнсіз қалды. Аузына лайықты сөз түспеді. Әкесі сояу тіс тырнауышпен жер емес, оның құйқа тамырын тырналап отырғандай болды. Оның үнсіз қалған қалпын келіскенге жорып, Қарасай енді ашық сөзге көшті. – Оқимын десең – оқы. Оқуыңа Ақбөпеш те, біз де қарсы ем ес піз. Тек аяулы жеңгеңді жат жұртқа жіберме. Өмірбақи жылау мен өтпесін. Бүгін Қапыш көнсе – көнді, көнбесе Ақбөпенің өзіне айтып, алып қалам, бұл үйден жібермеймін. Енді өзің адам ет. Халел жаңа ғана ұйқысынан оянғандай селт етіп, күрмелген тілден ащы үн атылып шықты: – Жоқ, жоқ, көке! Мұныңыз масқара ғой. Атамаңыз, не деп отырсыз? Оқыс шыққан дауыстан елең еткен қойлар да, бастарын көтеріп алып, күйістерін доғара қойды. Қараңғы шөп қуысында жұлдызша жылтыраған жап-жасыл көздерін бері бұрып, олар да үрейлене қарады. Тек аздан соң барып, «ә, жай әшейін екен ғой» дегендей, сүйір тұмсықтары қайта қисаңдап, бырт-бырт күйіске ауысты. Бағанадан мәймөңкемен отырған Қарасай да енді даусын көтеріп, баласына зеки сөйледі. – Масқарасы не? Мен сені жарға итеріп отырғам жоқ. Әке сө зін тастайтын қайдан шықтың! Жәлелдің балаларынан сен безгенде, бөтен жұрт не істемейді. Сен түгілі, жер ортасы жасқа келген мосқал адамдар да әйелін тастап, басқа біреудің әйеліне үйленіп жатқан жоқ па. Ондайлар аз ба?! Сен немене, солардан әулиемісің?!. Әлде Ақбөпешті қораш көремісің! Әне, ана Молдабайдың өзің сықылды алтын асықтай баласы қыстай Қапышқа сөз салдырып, қолы жетпей отырған жоқ па. Қиқаңды қой. Қолда барда алтынның қадірі жоқ. Ақылға сал. Ақбөпеш өз адамың, – деп, Қарасай тағы шырт түкіріп, қайтадан жуаси сөйледі. – Тап осы жолы Ақбөпештен айырылудың жөні келмес, балам. Ертең-ақ оқуға кетесің. Егер ұнамаса, кейін лұқсат берерсің. Оның ешқандай айып-шамы жоқ. Саған жабысып қалатын талақ емес. Әзірше Жәлелдің орнын жоқтатпа. Оның үйдегі орны да көрдей боп суып, қаңырап

– Өй, есуас неме! Ми бар ма сенде өзі. Мына басыңда бір шай нам ақыл болса бұйырмасын. Неменеге апың кіріп, күпің шы ғып, аптығып жүрсің. Қайда жібермексің Ақбөпені? – Қайда жіберуші ем, үйіне барып келеді. – Ешқайда да бармайды. Отыр әлі желіктірмей. – Желіктіргені несі, – деп, Жәміш шырт еткізіп кілтті ашып жіберді. – Бір жыл бойы қара жамылып отырғаны да жетер. Барсын. Біраз серпіліп қайтсын. – Серпілетін не сонша, осы үйде біреу оны қамауда ұстап отыр ма екен. Түнде ғана сен су миға айтпадым ба. Халел екеуін бүгін ғана қосып отырғанда, арасын суытайын деп пе ең? Біраз бауыр басып үйреніп алсын, сосын мейлі. – Кейін де үйренер. Бірін-бірі ұнатса, өзі де қайтып келеді. Зорлап қосайын деп пе ең? – Өй, өзің не айтып тұрсың?! – деп шошала ішінде күңгірлеп, әйеліне дігірлей жөнелген Қарасай, Қапыш үйден жөтеліп шыққанда барып тына қалды. – Осыдан Ақбөпеден қол үзіп, Қапыш секілді құдадан айырылайық, сонда болсын саған!.. Қарасай қанша шыжалақтағанмен, келінге тосқауыл бола алмады. Кішкентай қызын киіндіріп, шанаға орап отырғызған Ақбөпе төркініне кете барды. Жасынан ерке өскен, бір бет қызына Қапыш та ештеме деуге бата алмады. Тек бір қаға берісте Қарасайға күңк еткен: – Қареке, Ақбөпе менің қызым болса, сенің де қызың. Құдай қосқан баланы бұл үйден әкетіп, қайда апарады дейсің. Барам десе – барсын. Шешесін сағынған шығар. Кейін Халел екеуі бір-бірімен жарасып кетсе, менде бөтен ой жоқ. – Олай болса, Халел де бірге барсын. Шанаға сыймаса, атқа салт мінер. Жер қарайып дегдігенше бірге болып қайтсын. Тойларын кейін жасармыз, – деген еді Қарасай, бірақ ол айтқаны да болмады. Халел орнынан тұрған жоқ. «Ешқайда да барарым жоқ, ауырып жатырмын» депті шешесіне. Пар ат жеккен жеңіл кашава үй алдынан жылжып бара жатқанда ғана Халел іш киімімен орнынан атып тұрып терезеге жабысты. Жұқа қырауды демімен үрлеп, аяулы, ақжарқын жеңгесі қашан көзден тасаланғанша оймақтай тесіктен сығалап ұзақ қарап қалды.

ЕКІНШІ ТАРАУ Қыс бойы түтеген ақ боран көміп тастаған даланың қалың қары биыл күрт еріді. Бір жұма ұдайы соққан өкпек жел қардың өкпесін тесіп, шөгіп жатқан түйе бұйраттарды аз күнде жалаңаштап кеткен. Тек кешеден бері ғана жел райынан қайтып, аспанда сірескен қорғасын түстес зілдей бұлт ыдырап, күннің көзі жылтырады. Көктемнің алғашқы шуағы бұл. Аз күнде дүр сілкінген Сарыарқа шуаққа маужырап, бусанып тұр. Зәрі сынған ызғарлы қар қыраттардың көлеңкесін паналап, жыралардың қуыс-қуысында бұғып жатыр. Терең сайлардың іші шала ұйыған айрандай, іркірк етеді. Қызыл жалаудан шыққан он шақты трактор жұбын жазбай ауыр жылжып келеді. Жаңа бұзылған лайсаң жолды бауырымен сызып, күн сәскеге көтерілгенше едәуір жерді ұтып тастады. Әрқайсысының соңында тіркеген алып шаналар ауыр табанымен жіби бастаған тоңды көк бауырша тіліп келеді. Шаналардың үстіне жасыл вагондар орнатылған. Алыстан қарағанда үйлерге жан бітіп, қимылдап келе жатқан секілді. Жылан бауыр темір табаны шақыр-шұқыр етіп, жерді солқылдата гүрілдеп, қырқадан көтеріле берген он шақты трактордың арасынан екі «Газ-69» сытылып шықты. Алдыңғы машинада отырғандар – болашақ жаңа совхоз директоры Моргун, бас инженер Райхан, шофермен қатар отырған өкіл артына бір жамбастай бұрылып, екеуімен сөйлесіп келеді. – Сіздер Сібірдің қақаған суығына ұрынбай, нағыз көктемде, жыл құсымен бірге келдіңіздер. «Ленинград», «Чернигов» совхоздарының жаңа орныққан кезімен салыстырғанда қазіргі күнді айт пен тойдай деуге болар еді. Нағыз ақпанның үскірігінде құрылған совхоз адамдары талай көресіні көрді. Суыққа ұшып, үсікке шалынғандар да кездесті. Енді не керек, соның бәрі бір күнгідей болмай ұмыт болды. – Ол рас, – деп Райхан құптай беріп еді, жаратылысында қалжыңшыл ақ жарқын Федор Васильевич іле сөйлеп кетті. – Осы көктем бізге әр кезде алдымыздан шығып, салмақ сала бермесе игі етті. Бірақ әлгі, өзіңіз айтқан, жыл құсын да

әмсе ұмытпағайсыз. Жыл құсымен қатар келгенмен, арамыз жер мен көктей-ау. Табиғат өзеннің сеңін, көлдің мұзын бұзып, қырдың қарын сөгіп, көкорай шалғынын оларға алдын ала даярлап, дастарқанын жайып отырған жоқ па? Біздің қолымыздағы барымыз мынау ғой, – деп, қолынан тастамай отырған бояу қарын дашпен қолдан сызылған жаңа совхоз жерінің картасын жая беріп, үшеуі де рахаттана күлісіп алды. Осы арада, бағанадан бері сөзге араласпай, баранкеге жабысып, алға қадала қарап отырған шофердың шегір көзі күлімдеп, арттағыларға бір көз тастады да, ойламаған жерде оқыс сөз тауып, отырғандарды одан бетер күлкіге батырды. – Федор Васильевич, жыл құсына табиғат көлі мен қамысын дайындағанымен, сүзіп алар балдырын, ұя басар орнын әзірлеп қоймайтынын да әмсе жадыңыздан шығармағайсыз. – Сөз тапқанға қолқа жоқ, – десіп, машинадағылар біраз күлісіп алған соң, енді әңгіменің бетін басқаға бұрды. – Шынында, сіздер жылыда келіп бір жағынан ұтсаңыздар, екінші жағынан кештеу қалып ұтылып отырсыздар, – деп аудан дық өкіл қар суы сіңіп, дегди бастаған жонға көз тастады. Жел қағып кепкен сары қаудан селдірей шайқалып, бүкіл өңір дірілдеп тұр. Әр ойпаңға жиналған жайылма сулар жұмсақ самал өтін де, терең көлдерше толқынданып жатыр. – Қыста ашылған сов хоздар осы уақытқа дейін құрылыс материалдарын тасып, тұрғын үйлер салуға біраз әзірленіп алды. Ал сіздер үшін бар науқанның басы бір келіп отыр. Құрылыс жұмысымен қоса, ертелі, бүгін биылғы егістік жерді жыртуға кіріспесеңіздер болмайды. – Рас, тракторшыларды ертеңнен бастап бригадаға бөлу керек, – деп, биылғы қауырт келген көктем даласына қарап отырған Райхан да жеңіл күрсінді. – Сосын... естеріңізде болсын. Тың даласын көтеруде сіздерден аз да болса бір көйлек бұрын тоздырған тәжірибеміз бар, мына жағдайға көңіл бөліңіздер: жаңа тұрғындар үшін ең қажетті нәрсе – асхана. – Өкіл машинадағылармен қоса езу тарта күлді. – Оны кішігірім нәрсе деп ойламаңыздар. Қазақта «ас – адамның арқауы» деген сөз бар. Көктемдегі қара суықта жастар жағы тоң-теріс боп жүрмесін. Кей адамдардың ши шығатын осал жері сол.

Бұл жерге алғаш сапар шегіп шықпас бұрын-ақ, Федор Васильевич тың өңірінен құлаққағыс болып, талай нәрсені шет пұшпақтап естіген. Сондықтан да совхозға аттанар алдында ең бі рінші ойға алып, келіскен жері де – сауда орны. Қазір арт та келе жатқан бір трактордың жүгі де түгелімен сол асхана жаб ды ғы. Болашақ совхоздың рабкооп бастығы: «Мына адам асхана бас тығы. Бұрын үлкен қаланың ресторандарында зал меңгеруші - сі болып істеген, шаруашылыққа көзі қанық», – деп, тығыршықтай дөңгелек, сұлу келіншекті таныстырған. – Агафия Никаноровна, – деп буындары шұңқырайған сүйріктей аппақ саусағын ұсынған, қырықтарға тақаған көрікті әйел, ұшы қайқиған әдемі кірпіктерін жиі қағып, көзін төңкеріптөңкеріп тастаған. Егде әйел болғанмен, әлі жып-жылтыр бетінде шар тартқан адамға тән әжім сызаты жоқ. Тек бөксе тұсы артық шодырайып, шымырлана толған мүсінінде ғана сәл мосқалдық сезілмесе, қыз күніндегі ойнақы қылығы да, келісті бәдені де таймаған. Есімі құлаққа ерсі естілгені болмаса, бет пердесін келістіре бояған бояуымен, түрпімен көбесін мұқият тазалаған шымқай қызыл тырнағына дейін әлі талай дәмдіден дәмесі бар қала келіншектерінің қалпын аңғартады. Өзінен мүшел жас үлкен болса да, салған жерден құрдасындай қағыта сөйлеп, көзі буалдырлана тұрып, еміне қараған әйел Федор Васильевичке ұнамай қалды. Салғырт танысып, салқын сөйлесті. Бірақ былай шыға бере осы мінезін өзі де ұнатпай, іштей мінеп, сынға алды. Бір көрген адамның ішіне терең сүңгімей жатып, күстәналай қоюды ағаттық деп есептеді. Міне, қазір де сөз орайына қарай Агафия Никаноровна Яп иш - кина есіне түскенде, ертең қарамағында жұмыс істейтін адам дардың сан қилы мінезі, тұрмыс жайы, өмір өткелі жұмбақ екені, сол себепті олармен шапшаң араласудың қиындығы ойын ма за лап, көсіліп жатқан кең далаға көз тастады. Федор Васильевич Моргун – тыңға келген совхоз дирек торлары ның ішіндегі ең жасы. Сондықтан да оның өмір тарихы онша ұзақ емес. Бұдан он шақты жыл бұрын, Тимирязев атындағы академияны бітірісімен, Украина жерінде агроном болып істеді де, кейінгі уақытта сырттан аспирантурада оқып, Киев қала сындағы ауыл шаруашылық министрлігінде жүрген жерінен Қазақ-

стан тыңына аттанды. Бұрын мектепте жүрген кезінен спортпен шұғылданған Федор Академия қабырғасында жүргенде гимнаст-акробат болып, спорт мастері атағын алған. Бертін келе жұмысбасты болып спорттан қол үзді де, бірер жылдың ішінде талдырмаш денесі толып, семіріп кетті. Әйтсе де бұрын сымдай тартылған иықты, келбетті жігіттің сырт тұлғасы онша бұзылған жоқ. Қайта жасы ұлғайған сайын құлақтың түбінен мойынға қарай жылжитын, көздің құйрығына жұлдыздана сызық тартатын әжімдер толықтықтан білінбей, бұрынғыдан да сұлуланып, жа сара түскен секілді. Қырықтарға тақаған Федор Васильевичтің отыздағы жігіттей көрінетіні де содан. Міне, енді жүйткіген машинамен шыр көбелек айналып жар ыс қан мидай даланың бір пұшпағы сонау Украина даласында өскен кішкентай сары бала Федяның жауапкершілігіне берілме к ші. Бұрын соқа тілі тимеген, тусырап жатқан құйқалы тың жер Федор Васильевич үшін де қақпағы ашылмаған сыр сандық тәрізді. Бұрын қарыс қадам аттап баспаған жері. Тың совхозға келетін адамдар да жаңа. Тілі де, салты да бөлек жандар. Тек мақсаты, ізгі арманы ортақ жандар. Ертең жас та, кәрі де, жуас та, тентек те, елгезек те, жалқау адам да кездеседі. Совхозға келетін адамдардың көпшілігі жастар. Бәрінің тілін тауып, ұстай білу үшін үлкен парасаттылық, өнер керек. Ақыл сұрап, сүйеніш табар ең жақын адамы – мына қасында отырған Райхан Сұлтановна. Федор Васильевич бас инженердің өзін анық білмейді. Кеше райком секретарының кабинетінде тұңғыш рет кездесіп, жаңа совхоздың құрылысы, шаруашылығы жайлы екі сағат кеңескен. Ол екі арада оның мінез-құлқы, ішкі сарайы қандай адам екенін тани қою қиын-ау. Бірақ сол аз мерзімнің ішінде Моргунның анық көзі жеткені Райханның екі қасиеті: ана тілінде қалай сөй - лейтінін кім білсін, бас инженер орыс тіліне мейлінше жетік. Акцентсіз сөйлейтіні өз алдына, логикасы бай, сабырмен отырып, айтатын ойын мәнерлеп жеткізеді. Сөйлей түссе екен, айта түссе екен дерлік. Бұрын шығыс халқымен көп араласпаған, тарих, қайсыбір әдебиет кітаптары арқылы сырттай ғана білетін Моргун Райхан алғашқы сөйлегенде таңырқап қалды. Шығыс еркектерінің бәрі Федор Васильевич үшін, жасында оқыған

Хаджи Мұрат секілді, өжет, қайсар, ат құлағында ойнайтын батыр тұлғалы адам болып көрінетін де, ал әйелдері өмірі аузының жігін ашып сөйлемейтін бұйығы, тіпті тұрмыс ауыртпалығының бәрі бір өзінің мойнына түсіп езілген, бөтен адамның көзіне тіке қарай алмайтын жасқаншақ болып елестейтін. Бұл бала күнінен бері қалған елес. Ал мына Райхан Сұлтановнаны көргенде жас директор жаңа бір дүниеге келгендей, байтақ даланың әлі де біле білмейтін мың қақпасының бірін ашып кіргендей болды. Кеше ғана Киев ауыл шаруашылық академиясында аспирант болып жүргенде, өз елінің тарихын, географиясын бес саусақтай білетін сияқты еді. Сөйтсе, ол – мектеп, институт қабырғасында оқыған көне тарих қана екен. Бүгінгі тарих қандай тез өзгеріп кеткен. Класс қабырғасында ілулі тұратын Совет жерінің картасынан он алты республиканың шекарасын оқушы Федя көз жұмып тұрып айырып беретін. Қай жерде қандай кен – көмір, темір, мұнай шығады –оған мүдірмейтін. Бірақ сонын бәрі саяз білім екен. Тау-тасын, экономикалық байлығын білу – адам бас ы ндағы байлықты білудің ширегіне келмейді екен. Жалғыз Рай хан ның өзі Моргун үшін шетсіз-шексіз мидай дала өмірінің де терең сыры барын мезгегендей болды. Бас инженердің тағы бір қасиеті – бұл өлкенің сай-саласын, өзен-көлін, ой-шұқырын жатқа білетіндігі өз алдына, жер қыртысына, топырағына дейін бес саусақтай айырады. Кеше егістік жер мен мал жайылымының картасын жасап, қағаз бетіне түсіргенде, рай ком секретарының өзі оның алдында шәкірт секілді бас изеп отырды. Үш-төрт жыл агроном болған Моргун жеті қат жер астының топырағына дейін білетіндей көрініп, ендігі жетпейтіні тек ғалымдық атақ қана деп ойлап еді. Енді қараса, мына көсіле жатқан жапан түз аспирант Федор Васильевичке тағы да жаңа кітаптардың бетін ашты. Тұңғыш рет қазақ даласының табалдырығын аттағанда Моргун қиян түкпірде жатқан елге, тусырап жатқан жерге білім таратып, үлгі берем деп, биіктен қарап келіп еді, енді алдынан шыққан ақ шашты ана Райхан мен ақ селеу жапқан мына жер-ана да жаңа бір ұстаздай көрінді. Енді өзі тө менде тұрып, биікке, алысқа көз тастады. Не деген ұшы-қиырсыз қең байтақ дала. Тауы да, тоғайы да жоқ, тақтайдай кең жазық. Бір қырат пен екінші қырат арасы

көз жеткісіз. Анда-санда оң жақ бүйірден, сол жақтан, айнадай жарқыраған көлдер көрінеді. Айналасы тұнып тұрған қамыс. Қайсыбірінің орта тұсында ойдым-ойдым ғана жалтыры болмаса, биік қоға басқан қалың қопа. Жол бойы шыр айналған жұмыр жерден көз алмай, терезеге қараған Райхан туып-өскен даласын қатты сағыныпты. – Ана бір көл – «Қамысты көл». Одан әрі жарқыраған үлкен көлді «Саржан» дейді. Баяғы заманда Саржан деген біреудің жайлауы болған екен, – деп Моргунға түсіндіріп қояды. – Сонау бір алыстағы қарайғанға көзіңіз жете ме? Ол екі-үш жерге шашырай өскен шоқ тал. Соның бауырында иесіз қыстау бар. Есдәулет қыстауы. Оның оң жағындағы қыраттың төбесінде көрінген Сәлім қыстауы. Сәлім, Мәлім деген ағайынды адамдар болыпты. Федор Васильевич аудан орталығынан шыққалы санап келеді. Екі-ақ колхозды басып өтті. Ал қыстау саны он екі болды. Колхоз аралары жырақ та, қыстау аралары жақын. – Райхан Сұлтановна, – деді Моргун Сәлім қыстауының қа - сы нан өте бергенде. – Бұрын ауылдар жиі отырған секілді, кейін сиреп кеткені қалай? Райхан жеңіл күрсінді. – Сіз адамдар азайған ба дегіңіз келеді ғой, жоқ, адамдар азаймаған. Рас, революциядан бұрынғы кездерді есептемегенде, отызыншы жылдары, қала берді соғыс кезінде халық саны, ер-азамат саны біраз кеміді. Бұл араның ол тарихына жүре келе қанарсыз. Диалектика, жолдас Моргун, диалектика, – деп Райхан сәл езу тартты. Ернінің бір бұрышы ғана сәл бүлк етті де, көзі күлген жоқ. – Бірақ ауыл араларының сиреу себебі ол емес. Қазақ халқы ежелден көшіп-қонып, кең далада шұрайлы жерді қуалап, қыс – қыстауды, жаз жайлауды мекен етіп өскен жұрт. Тек отызыншы жылдардың басында, мойынсерікке бірігіп, колхоз ұйымдасқаннан кейін ғана, әр жерде бытырап қонып, өз ошағының басында жеке өмір сүргендер бір араға қоныс теуіп, отырықшылыққа үйренді. Сонау шашырап жатқан қыстаулар сол ескі қоныс, жеке ошақ, жалғыз шаңырақтың белгісі ғана. Жергілікті адамдардың мына жалпақ жондағы ориентирі. «Пәлен қыстау мен пәлен қыстаудың арасы пәлен шақырым, Есдәулет шабындығы, Сәлім шүйгіні» деп, жер танабын, жол жобасын

осылай айырады. Федор Васильевич, сіздің де біліп қойғаныңыз артық емес. Алғашқы жылдары олар да бізге ориентир болуы мүмкін. Енді жаттай беруіңізге де болады. Жаңағы Есдәулет қыстауынан былай қарай біздің совхоз жері басталады. Моргун бұл атауларды кеше де естіген. Райхан мен райком секретары «Қайыңды» совхозының картасын сызғанда көл, сай, қыстауларды белгі еткен. Федор Васильевич солардың атта р ын екі-үш қайталағанда-ақ қағып алып, тілін сындырып, дұрыс айтып, Райхандарды таң қалдырған еді. Моргун, тегінде, линг вистикалық қабілеті де күшті жігіт. Француз, неміс тілін де жақ сы сөйлейді. Қазақ тілінің де француз тіліндей агглютинативтік топқа жататынын бір естіп алуы мұң екен, қазақ сөздеріне келгенде маймаңдай ала жөнелген. Жеңіл машина тар жолдың бойымен құмырсқаша өрмелеп, қоянның бөксесіндей төңкерілген еңселі қырқаға шықты. Көсе адамның иегіне үрке шыққан сирек сақалдай, қырбық қаудан бөтен ештеме өспеген жалаңаш тақыр төбеден осы маңның төрт құбыласы алақанға салғандай тегіс көрінеді. Жаңа жолда қалған қыстаулар сағым көтергендей қайта бұлдыраса, бір-бірінен аласа жатқан жалтыр көлдер айдалаға шашып тастаған ірі сөлкебайша, күнге шағылысады. Машина радиаторы қайқаң етіп қырқаның басына бір көтерілді де, мойнын ішіне тыққан сүзеген малша тұқырайып, қайтадан төмен сырғанай берді. Қазан тәріздес кең ойпаттың түбіне қарай зулатып келеді. – Колхоздардың арасы қандай алыс еді. Жолдағы ауылдан шыққалы жобасы отыз километрдей болып қалды білем, – деп Моргун спидометрге қарады. – Анау алда көрінген колхоз болар тегі? – Ауыл әлі алыста. Ол постоялый двор. «Малжан ағашы» сол. Сіздің резиденцияңыз, Федор Васильевич, – деп, өкіл мойнын бұрып жымиып қойды. Совхоз орнайтын шоқ ағаштың тұсына сәскеде жеткен Райхандар жалпақ төбелі, шатырсыз жалғыз үйдің қасынан өте шықты. Анадайдан төтелей жарысқан өңкей ақ төс ұяластар ма шина доңғалағының астына түсіп кетердей тақымдап, біраз жер ге дейін шабалана үріп қала берді. «Бәлем, енді жоламайтын болған шығарсың» деп әжептәуір шаруа тындырғандай, жеңіл жортақтап бәрі кейін қайтты.

Енді болды ма. Ал барыңдар. Кемпірлер жағы еріндерін сылп еткізіп, бас шұлғысып қалды. – Қайтсын, байғұс. Ол тұрмақ, менің өзім естігенде не болғанымды білмеймін. Тіпті есім шығып, кебісімді теріс киіп келіппін, – деп, бірінің тұмсығы шығысқа, екіншісі құбылаға қараған кебісін көрсетті. – Е, жаны сірі де қайта ол кемпірдің. Мынадай қуаныш үстінде ана-мына адам болса жүрегі жарылып өліп кетуі де ықтимал. – Әйтсе де өзінің тілегі дұрыс екен. «Райханымды бір көріп өлсем, арманым жоқ. Құлынымның тойын көрмей өлмеймін» деп күдерін үзбеуші еді. – Қырық жыл қырғын болса да, ажалды өледі. Тап Райхан тірі оралады деген кімнің ойына келген. Кіші апа-ау, биыл бар ғой, ұмытпасам, қыс іші болу керек, Райханды түсімде көріп, ертеңінде Тәшім моллаға құран оқытып ем. Күн жұма ғой, бірдеме дәмететін шығар деп, өзімше аруаққа балап жүрмеймін бе. Әй, бірақ сонда бар ғой, кіші апа, Райхан кәдімгідей қасыма таяу келіп сөйлесіп еді, ой, Аллай, – деп, алпыстардың ішіндегі кемпір беті қатпар-қатпар мыжырайған еңкіш кемпірге әңгімені соға жөнелді. Енді біреулері ішке енуден мүлдем күдер үзген соң шопыр Оспанды қаумалап, Райхан жайын сұрап тұр: – Әй, өзің анықтап көрдің бе? Қартайған шығар, ә. – Шіркін-ай, жанып тұрған от еді-ау. Енді не бір сұрқылтайды көрмеді дейсің, жасып қалған шығар. – О кезде сен жастау едің. Толық білмейсің де ғой. Мына біз ғой қатар құрбы болып өскен. Шашы көмірдей қап-қара, көзі мойылдай, ұзын бойлы, деген аққұбаның сұлуы еді. Сұлу болатын, сұлу... – Осы күнге дейін хабар-ошарсыз қайда болды екен, біл дің бе? – Е-е, қайда болды дерің бар ма. Бұл үйге қуаныш пен реніш қоңсы кірді. Қуанышты ала келген Райханды зорға танып, сүріне-қабына құрақ ұшып мойнына асылған кемпір жан даусымен баж етті. Одан әрі су түбіне шымырлап батып кеткен адамдай, үні тұншығып, қиралаң етіп құлай берді. Жолаушылар қаумалай кеп, биік темір кереуетке көтеріп салды да, жан дәрменде бетіне су бүркіп, ауылдағы фельдшерге шофер баланы жіберді.

Қыртыс-қыртыс суалған жақ болмашы жыбыр етіп, опырайған ауыз ішке қарай бүрісіп тереңдеп барады. Шүңірек көздің түбі көгеріп, жуан тамырлы тарамыс қолдар қуарып, бозара бергенде ақ селеу шашын сипап тұнжырай қараған Райхан да даусын шығарып жылап жіберді: – Апа, мама! Ойпырмай үзіліп барады ғой. Енді қайтейін... Бұл – Райханның анасы Лиза еді. Қызының көзінен тамған ыстық жас таңдай-таңдай қатпарланған маңдайына тигенде жанары тайған көкшіл көзі қайта ашылып, бір сәт тура қадала қалды. «Райханымбысың, осы шын ба, әлде өтірік пе?» деген өң мен түстің арасындағы бұлдыр көз қарас шүңірек көздің терең түкпірінде «жаным-ау, қалай қартайып кеткенсің» деген аяныш көлеңкесі бар. Осыны түсінген Райхан да: – Мен, апа, келдім. Біржола келдім, – деп, естілер-естілмес күбірледі. «Рас, өңім екен» дегендей, Лиза шешейдің де жүзі қайтадан тірлік нышанын білдіріп, батып кеткен күннің табы қалған күзгі жанарсыз бұлттың бетіндегі сөніп бара жатқан қызыл күлгін түстей сұйық қан жыбырлап шыға берді. Сонда барып бағанадан бері қызы еншісіне тимей, сілейіп тұрып қалған нар адам күркіреген күндей боп Райханды бас салып құшағына алды. Бұл – Райханның әкесі Григорий Матвеевич Федоров. Бойы үйге тіреу, мрамордан сомдап құйғандай бар тұлға ерекше мол біткен. Бүкіл жақ пен шықшытты басқан қою сақалдың жоғарғы жағы қызыл күрең де, етекке қарай жақындаған сайын бурылдана түседі. Дәл ұшы айналдыра күміспен қаптап тастағандай аппақ. Сақалға қарап жетпіске келген қарттығын айырмасаң, мұрт астынан көрінген қып-қызыл ерінге, ұшқын атқан қоңыр қой көзіне қарап жасын тап басып айту қиын. Еңгезердей алып қарттың бойында қуат, жүзінде әлі таймаған жалын бар: екі беті шиқандай, нұры тамып тұр. Кіре бере көз қиығын тастағанда-ақ «шіркін, кезінде нағыз болған адамсың-ау» деген ой келген Моргунға. Енді оның алдына басқа бір таңғажайып сұрақ көлденең түсті: «Қалайша бұл Райханның әкесі. Мына талып жатқан кемпір қалайша анасы. Тым құрмаса түстерінде титімдей ұқсастық болса бір сәрі». – Құлыным менің, жалғызым менің, – деп Григорий Матвее-

вич таза қазақшалап Райханның қолаң шашынан ұзақ иіскеп, бауырына басты. Жасынан осылай еркелетіп, еміренуші еді. Райхан да баяғы бала күндегісіндей, әкесінің кең кеудесіне маңдайын сүйеп тұрып қалды... Лиза шешей шам жаға ширап, тілге келді. Сүйретіліп жүріп Райханын айналып-толғана береді. – Мені өледі деп қорықтыңдар ма. Жүрегі бар болғыр тарс айырылып жарылып кетсе де, енді арман жоқ. Ботам-ай, қарашығым-ай, сені де көретін күн болады екен-ау, – деп, біресе иегі дірілдеп кемсеңдеп, біресе көзінің аясы жасқа толып күле береді. Бұл күні ауылдың біраз ақсақалдары, жастары жиналып үй ішін думандатып жіберді. Ән айтылып, күй тартылды. Бірақ тірі пенде батып Райханнан: «Қайда болдың, не көрдің? Қандай қиыншылықтарды басыңнан өткердің, әңгімеңді айтшы», – деп, қол қалай алмады. Бәрі де түсінікті, бәрі де белгілі жағдай секілді, мынадай қуаныш үстінде ескі жараның бетін тырнағысы келмеді. Түн ортасына дейін отырып, «жолдан қажып келген шығар», ты нықсын деп, өре тұрып үйлеріне тарасты. Моргунды мазалаған ой шофер бала Жантасты да қатты ойландырып еді. Бұл жерге биыл ғана келген бөтен елдің баласы мына семья жайына шынымен қайран. Бірақ «әке, апа» деп отырған Райханды олардың қызы емес деуге қимайды да, ауыл адамының бірінен шет жағалап сұраудың да есебін таба алмады. Тек жатар уақытта ғана құпия сыр ашылды. Григорий Матвеевич пен Жантасқа ауыз бөлмедегі биік нардың үстіне төсек салыныпты. Тыстағы машинаның суын ағызып келіп жайғасқан Жантас шет пұшпақтап сұрауға не де болса бекінді. Бірақ әңгімені неден бастау керек. «Райхан сіздің туған қызыңыз ба?» – деп түйеден түскендей тоңқ еткізу ұят. «Е, мені әкесі деуге қомсынып отырмысың», – десе не деп жауап қайырмақ. Шал аяғын шешіп отырған. Жантас келепандай етігіне көзі түскенде таң-тамаша қайран қалды. Қалың былғарыдан долбарлап тіккен саптама қазақы етік өзі көрмесе де, жұрттан естіген Петр Біріншінің етігіне ұқсайды. Қара саннан келетін кең қонышын көзбен мөлшерлеп еді, өзі белуарынан түгел сыйып кететіндей көрінді. Григорий Матвеевич екі етікті бірінің үстіне

бірін томп еткізіп тастағанда төс-мөсімен мойнын қоса кесіп алған екі жылқының басы жатқандай болды. – Григорий Матвеевич, мына етігіңіз не қылған үлкен еді. Размері қанша? – деді Жантас орысшалап. Григорий Матвеевич көрпенің астына кіре бере, мырс етіп күліп алды. – Балам, атым Жантас деп пе ең. Екеуміз қазақша сөйлесе - йік. Сосын сен мені Григорий Матвеевич демей-ақ, құлағыма та ныс үйреншікті атпен ата. Мені осы өңірдің бәрі Күргерей дейді. Жас тар жағы Күргерей ата дейді, – деп, Жантасқа қарай бір аунап түсті. – Ал етік жайын сұрасаң – айтайын. Аяқ киім тауқыметін жасымнан тартып келем. Ғұмыр бойы қолдан жасаған етік кием. Дүкенде менің аяғыма шақ киім жоқ. Бес жылдан бері Қарағанды қаласындағы аяқкиім фабрикасы менің заказыммен арнайы тігіп жібереді. Ал мына жатқан осы ауылдағы бір деген етікші шалдың тіккені. Қалыбын өзім жасап бергем... Енді осы етіктің размері қанша деп ойлайсың. Жобалап көрші. – 44–45 размер шығар, – деді Жантас одан әрі айтуды ерсі көріп. – Таппадың, балам, 48 размер. – Жантастың көзі бақшаң етті. – Қазір ештеме емес. Баяғы заманда, тапшылық кезде бұл аяқтың қылмағаны жоқ қой. Екі қой беріп, бір етікті әрең тікті - ріп алған күндер болған. Екеуі де біраз жатты. Апырмай, енді әңгімені неден бастау керек. – Күргерей ата, сіз қазақшаға судай екенсіз. Тегі, бұл жақта ертеден бері тұрып келе жатырсыз-ау. – Е-е, балам, мен бұл араға келгенде сенің атың түгіл, затың да жоқ. Біздің бастан не өтпеді дейсің. Жақсыны да, жаманды да көрдік. Қазір, міне, мен түгілі, Райханымның өзі егде тартып, жер ортасы жасқа келді... Тағы да үнсіздік. Білтесін болар-болмас шығарып, үлкен орыс пешінің кенересіне қойған ондық шамға қарап Жантас ұзақ жатты. Бүйірлі пияланың мойнына қарай болмашы ирек жолақ түскен. Бірте-бірте сұр жолақ қалыңдап қоңырланып барады. Төр үйден қатты пысылдаған Моргунның демі естіледі.

Лиза шешей мен Райхан әлі ұйықтаған жоқ. Сыбыр-сыбыр сөйлесіп жатыр. Ана мен бала мауқын баса алмай жатыр-ау. Жантас орнынан тұрып бас жағына ілген пенжегінен шылым алып тұтатты. Сыздықтата тартып ұзақ отырды. Күргерей атай да ұйықтамаған екен. Ол да басын көтерді. Ол да қайқы бел қоңыр трубкасын алып, ішіне темекі толтырды да: – Балам, неге ұйықтамай отырсың, – деп сіріңке тартты. – Ата, – деді Жантас. Күргерейге бір түрлі жалынышпен қарағандай болды. – Бірдеме сұрасам ренжімейсіз бе? – Е, сұрай ғой. Неге ренжиін. – Ата, мен бір нәрсеге түсінбей жатырмын. Райхан апай ауданнан шыққанда өте көңілді еді. Совхоз орнайтын жерде ескі жұртты көріп, бетінде алақандай қалы бар бір адаммен кездесіп жабырқап қалды. Енді мұнда келген соң, байқасам, елден кеткелі көп уақыт болған екен. Мұның жайы қалай? Жантас шын қиылып сұрады. Бірақ «Райхан қалайша қызыңыз?» деуге тағы да аузы бармады. Күргерей қарт терең күрсініп, қабырғаға түскен көмескі көлеңкедей, түнеріп ұзақ отырды. Содан соң барып: – Егер ұйқың келмесе, мен саған бәрін айтайын. Бір сөзбен айтып ұғындыру қиын. Ол үшін басынан бастау керек... Е-е, нелер болмады дейсің. Мына жұмыр бас нені көрмеді. Бәрін айта берсең, бір жатқан хикая, таусылмайтын ұзақ жыр, – деп, трубкасын қомағайлана сорып-сорып алды. Талай жылдардан бері айтылмай, сөнген оқиға қайта тұтанды. Ұзақ жырдың тиегі ағытылды.

Күргерей қарттың бірінші жыры – Мен жасымда ұры болғамын. Ұры болғанда да анау-мынау емес, деген баукеспенің өзі едім, – деді еңгезердей Григорий Мат веевич Федоров жастыққа шынтақтай түсіп. – Мына өзіңдей қылшылдаған, атжалмандай шұлғыған жас күнім. Омбы қаласында он шақты жігіттің шайқасына қосылдым. Кілең сойталдай-сойталдай жігіттер. Не оқиын десе оқу жоқ, істейін десе даяр тұрған жұмыс жоқ, барар жер, басар тау таба алмаған соң өмірдегі бар жоқшылық зардабын, қайыршылық өшін осы ұрлықтан алатындай, әбден қанына қарайып алған жандар. Ол кезде Омбы ең бір тәртіпсіз қалалардың бірі. Қазіргідей сымдай тартылған сұлу көшелер жоқ. Арнасы кең Ертіс өзенінің бойында шашыла жатқан қала үйлері ығы-жығы. Онан қашқан, мұнан қашқан өңкей жалаңдаған кезбелер үйірлі жылқыдай топтанып жүреміз. Соқтыға кеткенді қан қақсатып, кірген жерге бүйідей тиіп, ұлардай шулатып, ойымызга келгенді істейміз. Біздің көбінесе торуылдайтын жеріміз базар маңы. Осы күнгі «Казачий» базарды естіген шығарсыңдар. Ол уақытта қазіргіден үлкен болатын. Келетін адам да көп, маңайдағы кішігірім қалалардың купецтері мен қазақ ауылдарының саудагерлері араға күн салмай қатынап, сапырылысып жатады. Біз күндіз кімге қанша ақша түскенін сырттай бақылап аламыз да, түн болса-ақ жатқан үйлерін торып, қапысын тауып тонап аламыз. Сәті түспеген кезде баратын тұрағын жасырын сұрастырып біліп, жол тосып, сымпитып қоя береміз. Ондай адамдардың хабарын бізге жеткізіп тұратын жансызымыз Халауиддин дейтін татар малайы. Омбыдағы аты шулы бір саудагердің баласы. Өзі мата дүкенін ұстайды. Маңайдағы келімді-кетімді саудагерлердің бәрімен әмпәй, білмейтіні жоқ. Бірақ оның бізбен байланысы барын ешкім сезбейді... Қыс іші. Сақылдаған қызыл шұнақ аяз. Күн жексенбі еді. Казачий базарға келдік. Аңдыған адамымыз бар. Базар іші ыңшың. Біз көзге түсіп сезікті болмас үшін мұндай жерде қашанда топтанбай, дара-дара жүретінбіз. Осы жолы да базардың тұстұсынан бөлініп кірдік. Шөгеріп тастаған түйелердің ара-арасымен жылқы сататын

жерге қарай аяңдадым. Базардың шет жағындағы қадаларда жал құйрығы төгілген кілең пар аттар қаңтарулы тұр. Тұлыптарын сүйретіп қазақтар әдеттегіше кезіп жүр. Бір жерде иіріп тастаған жұп-жұмыр семіз қойлар, енді бір арада пышақтарын жалаңдатып қасапшылар жүр. Базардың ең қызу жері – жылқы саудасы. Жер-жерден келетін қазақ байлары, Омбының орыс-татар саудагерлері ертеден қара кешке сол арадан айналшықтап шықпайды. Көшпелі сығандар неше бір сүліктей арғымақтарын осы араға әкеп сатады. Көзі қызарған желікпе байлар сол жерге қызыл көрген қарғаша үймелейді. Мен солай қарай аяңдадым. Өңкей қасқыр ішік кигендердің шетіне таяй бергенімде алдымнан жылмың етіп Халауиддин шыға келді. Қасымнан жанамалай өте беріп, көзін қысып қалды. Ол бері жүр дегені. Мен де іркіліп, кейін шегіндім. Халауиддинді көзден таса қылмай, соңынан ілесіп келем. Оның сақ, әккілігіне не берерсің. Базардың екінші жақ тү к - пір іне жеткенше артына бір қайырылып қараған жоқ. Қарсы кездесіп қалған таныстарына басын сауысқанша шұлғып қалып, жо р - ғалап барады. Базардың киян бір шетіне үркіте салған үркердей бес-алты дүкен бар-ды. Онда Малтай, Шарбақкөл қал аларының диірменші орыстары ұн сататын. Халауиддин соған жетіп бір-ақ тоқтады. Қасы мен кірпігіне дейін ақ айран ұн бас қан саудагерлер бұл кезде самогон ішіп есіріңкіреп алса керек. Бірі ысқырып, бірі әндетіп, у-шу болып жатыр. Біз де араласып кеттік. Дүкеннің тасасына қарай бұрыла беріп, Халауиддин мені күтіп алды. Алтынмен қаптатқан екі қасқыр тісі жылтырап, ыржия күліп тұр. – Сәті түсетін болды, – деді де, көңілімді бір көтеріп алып, жан-жағына ұрлана қарады. – Қалада Сұлу мұртты қолға түсіру қиын. Маңайында адамдары көп. Бірақ бүгін қайтсем де елге жүрем, бір жолдасымның қарындасы ертесі ұзатылушы еді, соған мата керек деді. Мен «біраздан соң кел, берейін» деп уәде еттім. Мүмкіндігінше бөгеймін. Өзі жалғыз жүреді екен. Сендер қазір ден бастап адамдарыңды жөнелтіңдер. Жол тоссын. Барар жері – Балта ауылы. – Балта-а!? – Иә, Балта. Білетін бе едің?

– Білемін... – Ішім мұздап кетті. «Халауиддин, сенен сұ райтыным болсын, осыны тісіңнен шығармашы» деп айтуға оқ тала беріп, өзімді-өзім қайта тежедім. Үйткені ол сенімсіз жігіт. Күндердің күнінде сатып жіберуіне шек жоқ. – Ендеше, тіпті жақсы. Жолын біледі екенсің ғой. Ал мен кеттім. Кабанға тез жеткіз. «Кабанға тез жеткіз!» Бәрінен қиыны осы болды. Кабан деген біздің атаманымыз. Кабан десе Кабан. Дүние жүзінде адам баласына мейірімсіз ондай нойыс жанды бұл өмірімде көрген емен. Біздер үшін оның ақ дегені алғыс. Шайкада онымен иық теңестіріп, қатар отырып сөйлей алатын мен ғана. Менен сәл қаймығады. Алыса кетсе тең түсетін адамым осы болар деп сезік тенетін секілді. Бірақ шын ерегіссе қапысын тауып кететін қаныпезер. Сол себепті мен оған әлгі хабарды жеткізбеуге табан тіреп тұра алмадым. Ия, айтқандай, оны неге жасырғым келеді. Соны айтайын. Біздің аңдыған адамымыз – жауырыны қақпақтай, екі беті шиқандай, әдемі қияқ мұртты, орта жастарға келген қазақ. Нағыз жігіттің нары. Оны жұрт «Сұлу мұрт» деп атайды. Біз де солай атап кеттік. Оның қарап тұрсаң көз тоймас, суреттей сұлу әрі жүйрік, жүзіктің көзінен өткен қос жирен аты бар. Омбыдағы бай купецтердің бәрі осы аттарды көрген сайын сұқтанып, ауыздарының суы құрып, есінен айырылады. Қанша алтын беріп, мал беріп саудаласқанмен, Сұлу мұрт солардың біріне келіскен емес. Тіпті маңына жуытпайды. Енді осы аттарға біздің Кабан құштар болып алды. Бір сығандармен келісіп, алдын ала мәгерешін де ішкен. Қашан қолына түсірген күні, сығандар ақшаны алақанына санап салып, кос жиренді басқа қалалардың біріне апарып тоғытып жібермекші. Міне, енді сол Сұлу мұрт Балта аулынікі болып шықты. Балта ауылы – үш жерге бытырай қонған, қарасы елу шақты үй кедей ауыл. 1907 жылы жиырма шақты семья Орталық Россиядан көшіп келіп, осы ауылдың маңынан жер алып, деревня салған. Менің өгей әкем Дмитрий Павлович қолының ебі бар, ісмер адам еді. Келе қазақ ауылында ұсталық етіп, бос уақытында ке - дейлердің қара табан балаларын оқытып, бүкіл төңірекке аты

жайылды. Содан бері біздің үй орыс деревнясында емес, Балта ауылында тұрады. Соңғы жылы балалық жасап, өгей әкеммен жоқ нәрсеге тарбиысып, ақыры Омбыға қашып кеткемін. Енді, міне, сол ауылдың адамын тонамақшымыз. Амал не, ұрлықта аяушылық жоқ. Кабанға келіп бар жайды жеткіздім. Қалың қыртысты бетін сояудай ірі-ірі сирек түк басқан Кабан, бір жақ езуі тыртық, жырық аузынан сарымсақ пен арақ иісі мүңкіп, көзі жайнап кетті. Ұрыларын менсінбей, салып жіберейін деп тұрған адамдай, төне түсіп айнала қарап тұрды да, қанталаған зәрлі көзін маған қадады: – Гриша, бұған сен өзің барасың. Қасыңа мына сұ мы райлардың бірін ал! Мен Василек деген тоқпақтай ықшам денелі, пысық жігітті қасыма ерттім. Сол жерде екі-үш стакан самогонды тастап алып, Балта аулына қарай жүретін жолаушылардың шанасына сә ті түсіп, лезде отырып кеттік. Ауылға қарай бұрылатын айырық жолға түс ауа жетіп түстік. Бұл ара тұнып тұрған ну орман. Одан әрі екі-үш шақырымдай жер жаяу жүріп, ит мұрны өтпейтін қалың бір жеріне келіп аялдадық. Жазық далада жүріп жатқан алақаншық сырғыма борасын да бұл арада жоқ. Тым-тырыс, құлаққа ұрған танадай. Осы арада бой жылыту үшін қойынға тығып алған бір шөлмекті бөліп іштік. Содан соң: – Василек, пышағың қайда? – дедім. – Міне, қашанда даяр ғой, – деп, Василек жымыңдап қонышынан жарқ еткізіп ұзын селбесін суырып алды. Мен қо лынан алдым да, тоғай арасына құлаштап тұрып лақтырып жібердім. Василек аң-таң. – Василек, біз екі адамбыз. Оны өлтірмей-ақ, атын тартып әкетейік. Сен осы арада қал, мен сәл ілгері барып тұрамын. Жолға жалғыз шыққан адам сақ келеді. Жасырынып тұрып, бас салғайсың. Бөгесең болды, мен көмекке келемін. Байқа, қамшылар жағына шықпа, – деп ескерттім де, өзім сәл ғана ілгерірек барып, бой тасаладым. Қамшылар жағына шықпа дегенім, Сұлу мұрт аты шулы қамшыгер адам деп естігем. Омбыда, бір жиында, бәс тігіп, атан өгіздің төрт бүктеулі шикі терісін

бір салғанда тіліп түсіпті дегенді көргендер жыр ғып айтатынды. Уақыт ақырын жылжып өтіп барады. Ақпанның ақырған аязы тұла бойды шымшылай бастады. Әлден уақытта қысқа күн біз тұрған тоғайдың иіліп келген мүйісіне жете беріп, жерге қызара құлады. Қарсы беттегі өн бойын ақ қырау көмген ағаштар қанға бояғандай қызарып, қызылкөзденіп тұрды да, күн тасаға еніп көлеңке бойын ұзартқан сайын күреңітіп, ара-арасы үңірейіп суық тарта берді. Ортан беліне дейін қарға бөгіп тұрған тоғайдан ала бөтен жеке шыққан бір түп қайың бұтағында отырған сауысқан әлденеден секем алып, шық-шық етіп ұша жөнелді. Жесір ағаш та бұтағына қонған ұлпа қарды гу еткізе сілкіп, селт еткендей болды. Сауысқан қалың тоғайға жып берді. Тоғай жиі-жиі таңдайын қақты да, қайтадан демін ішіне тартып үңірейе қалды. Сақ құлақ сауысқан бізден бұрын естіген екен. Сонау алыстан шана табанының сырылы келді құлаққа. Сақылдаған шыңылтыр аяздағы кешкі дауыс қандай анық, әлгіндей болмай-ақ құлаққа талып жеткен қар шықыры тап қасымыздан шыққандай, шақырлап кетті. Көп күткендікі ме, әлде күткен адамымыздың бұрынсоңды кездесіп жүретін мәлпектердей бос белбеу біреу еместігінен бе, әйтеуір тақтайдай жолды сырылдатып келе жатқан темір табан құйқамды шымырлатып, шекемді шағып барады. Жүрегім өз-өзінен алқынып, өкпем аузыма тығылғандай болады. Енді бір кезде аттың әлсін-әлсін пысқырғаны да естілді. Соның артыншаақ тоғай арасына жыланша сүңгіген қысқы жол бойындағы шаналы көз көрім жердегі ағаш бауырынан бұлдырап шыға келді де, туралай салды. Алғашқыда төрт бұрышты қап-қара сандық құйындай ұшып келе жатқан сияқты еді, енді үлкейе-үлкейе пар жеккен ат пен салаң етіп шанасы да көрінді. Сұлу мұрт. Соның өзі. Қос жирен сілтеп келеді. Әлден уақытта жолдың екі жақ қапталына дейін төніп, тұнып тұрған қалың ағаштың тар қуысына жете бергенде, тосқауылдан аңдып тұрған Василек бір бүйірден жолбарысша атылып, ортадағы аттың шылбырына жармаса кетті. Тосыннан шыққан адамнан үркіп қалған қос жирен шоқ басқандай жолдың екінші жақ езуіне қарай орғып түсіп, қайта жұла тартқанша болған жоқ, Сұлу мұрт сол жағына

жантая беріп, дырау қамшымен салып жіберді. Василек кескен баудай бүктеле құлап, жол табанында қала берді. Алғашқы жүрісінен айырылған қос жирен қайта қарқындағанша менің қасыма да жетіп қалды. Мен де қарсы алдынан қолымды ербеңдетіп жол үстіне атып шықтым. Екпіндей жеткен пар ат ішін тартып осқырып тұра қалғанда, тізгінге де салдым қолды. Еті қызған аттар көкке қарғып, кісінеп жіберді. Қара көлеңкені пайдаланып, аттарды жанамалай келіп, шанаға секірдім. Сұлу мұрт та тұлыбын шешіп үлгірген екен. Ұмар-жұмар алыса кеттік. Божысы бос қалған қос жирен жол бойымен құйындай ағызып, ала қашты. Шетін терімен қаптаған жеңіл қашабаның ішінде арыстанша арылдасып, екеуміз кете бардық. Алғашқыда сарт-сұрт қол салысып, артынан тіресіп қалдық. Ұстаған жерде қол қарысып, бір-бірімізге көзімізден от шашып жатырмыз. Енді бір кез де, ойламаған жерден, Сұлу мұрт кеңірдектен ала түсті де, жұтқыншағымды бытырлатып жіберді. Жан дәрменде ышқына бұлқынып қалдым. Сұлу мұрт аунап барып, шананың қырына шалқалай құлады. Бірақ мені де бір жұлқып қасына түсірді. Екеуміз де басымыз төмен салбырап, шананың қалдайшасында шалқамыздан жатырмыз. Әйтсе де қарысқан қолдар ажырасар емес. Күш көрсетіп қимылдасақ-ақ болды, екеуміздің де шанадан түсіп қалар қаупіміз бар. Бар қаруды тек қолдың күшіне салып, бір-бірімізді мыти бердік. Аттар әлі де құйындай ұшып келеді. Шана табаны сыр-сыр етіп, құлақ түбін кесіп бара жатқан сияқтанады. Делебесі қозған қос жирен тоқтар емес. Сілтей берді, сілтей берді. Көгілдір аспан қоюланып күңгірт тартқан сайын, шалқалай қарағанда шыр айналып тұрған қалың тоғай шеңбері тарылатарыла іңір қараңғылығымен тұтасып кетті. Енді бүкіл дала дөңбекшіп төңкеріліп бара жатқандай, түк көрінбей, айдай әлем бұлдыр тартты. Тар қапаста қалғандай тынысым тарылып, темір құрсау қыса берді. Бір мезетте қарысқан қолдың буын-буынынан әл кетіп, жазыла бергенше болған жоқ, көзім алды жарқ етті, сылқ етіп биік бір құздан құлағандай болдым. Бетім суық қарға тиді. Бағанадан бері сырылдатып кесіп келе жатқан шана табанының үні құлағымды түп орнымен ойып алып кеткендей үзілді де, бар дүние тым-тырыс тына қалды...

Қанша уақыт өткенін білмеймін. Әйтеуір, әлдебір кезде ес кіріп, бойыма жылы қан жүгіргендей болды. Жансыз қалған көсеудей аяқ-қолым қимылдай бастады. Сірескен денемді жазып, қозғап көріп ем, он екі мүшем сау секілді. Енді бір сәт көзімді ашып, көтеріле беріп ем, басым шыр көбелек айналып, көзім қарауытып кетті. Аузымда түйір-түйір бірдемелер жүрген секілденді. Түкірейін деп ем, аузым икемге көнбейді. Саусағымды сала беріп, өне бойым қалтырап кетті. Сылдырап бос жүрген тістерім екен. Алдыңғы күрек тістерім қаусап түсіпті... Ақырын ілбіп жол бойымен ілгері аяңдадым. Дала тымтырыс. Түн бағанадан да қатты суытқан. Шыңылтыр қар аяқ басқан сайын сақыр-сұқыр етеді. Қалың тоғай арасы желсіз, тымық болғанмен, бет жалаған қызыл шұнақ аязда пана болар жері жоқ. Түрпідей қырау басқан әр ағашы түксиіп, ызғар шашып, шаңытып тұр. Бұл – айдың өліарасына тақаған кез болатын. Жіңішкеріп тозған жез түстес қылдырықтай жарты ай шалқасынан түсіп, тоғайдың етегіне қарай жасырынып, қылмиып батып барады. Ол да мені мазақтап, жапан түзде жалғыз қалдырып кетіп бара жатқан секілді. Сырт киімімнің түймелері үзілген. Алқам-салқам ашылған кеудемді аяз қарып жіберді. Бір жерде аялдап болар емес. Сылбыр аяңдап жүріп келем. Бетім Омбы емес, ауыл жақ. Ойым – қос жиренді қайтсем де енді қолға түсіру. Қанша жүргенімді қайдам, әйтеуір ай батып, үркер иыққа көтерілген түннің бір уағында, артымнан шана сырылы естілді. Аттарын сары желдіріп, суыт жүріп келе жатқан екі-үш шаналы әлгіндей болмай мені қуып жетіп, есік пен төрдей қалғанда ошарылып тұрып қалды. Алдыңғы шанадағылар өзді-өзі күбірлеп сөйлесті де: – Бүгім-ай! – деп, біреу ащы дауыспен үн қатты. Бейуақыт жапан түзде тұрған жалғыз жаяулы шынында да сезікті. Жол тосып жүрген ұрылардың бірі болмасына кім кепіл. Қасыма таяп келуге бата алмай тұрғандары да содан болар. Артқы шаналардан да үрейлі дауыстар шығып: – Әй, ояныңдар, тұрыңдар. – Балталарың қайда?! – Мылтықтарыңды алыңдар, – десіп, сес көрсетіп дабырлап

кетті. Қарасы үш-төрт адам он шақты адамның үніне салып, дауыстарын мың құбылтады. – Менмін, – деп қазақша жауап беріп, өздеріне қарай жақын дап ем, үндері бәсеңдеп, бір-біріне «тұра тұршылап», бөгеп, жаңағы ащы дауысты тағы да қадалды: – Менің кім? Не ғып жүрген жансың? – Мен Гришамын, Митрийдің баласымын. – Кришаң кім? Қайдағы Митрий? – Балта аулындағы ұста Митрийдін баласымын. – Әй, не дейді? Әй, Митрийдің баласымын дейді ғой. Біліп тұр, – деп енді өзді-өзі сөйлесіп кетті. – Е-е, Митрийдің баласы алдыңғы жылы үйімен ренжісіп, Омбыға кетті деген. – Әй, өзі ішіп алғаннан сау ма? Болжырап әрең сөйлеп тұр ғой. – Мына суықта қайбір жетісіп келеді дейсің. Аузы бозарып икемге келмей тұрған да. – Айтқандай, шешесі Мәриәм қатты науқас деген, соған жаяужалпылап келе жатқан ғой, пақыр, қайтсін! – деп, мүсіркеп шаналарынан түсті. Бұлар мені білетін адамдар боп шықты. Бірақ Омбыдағы «кәсібімнен» бейхабар секілді. Өздері бүгінгі базарда болып, ұн сатып алып қайтқан беттері екен. Әр жайдақ шанада екі-үш қап теңкиіп жатыр. Екінші шанада бір-ақ адам екен. Мені соған отырғызды. Көнектей аузымды көлегейлеп келіп отырдым. Қараңғыда оны ешкім аңдамады. – Е-ей, балам-ай, үстің де жұқа екен. Қалай үсімей келесің? – деп, домаланған кішкентай шарқы шал үстіндегі тұлыбын шешіп беріп, өзі күпісімен қалды. Шал киіп отырғанда тұлып қанша мол көрінгенмен, менің жұқа киімімнің сыртынан тырсылдап зорға сыйды. Алдында алуға дәтім шыдамай тұрып ем, «мә, киіп ал» деп үстіме жаба салған соң, амалсыз кидім. Оның үстіне суық та бір жағынан қысып, алмасыма қояр емес. Шолақ та болса, сеңсең қойдың терісінен тігілген тұлып үстіме киген соң өне бойым жылынып қоя берді. (Григорий Матвеевич қайқы бел қоңыр трубкасының үңгісін толтыра темекі салып тұтатты да, бір-екі сорып, әңгімесін жалғай түсті.) Сонымен жолда бір қонып, келесі күні таң сәріде Балта аулына жеттік. Үйдің алдына әкеп түсіріп кетті.

Балта ауылының біз тұратын бөлігінде жиырмаға тарта үй бар. Кілең жермен-жексен жер кепе. Бір қораның астында екі үй, үш үйден отыратындары да бар. Өңкей сіңірі шыққан кедей аулы. Біздің үй ауылдың шет жағында. Осы елдегі ең бір жібі түзу баспана сол. Алғашқы келген жылы осындағы ер-азамат жиылып, помыштап көтеріп берген. Қолы іс білетін әкей оның есік, терезесін өзі жасап, бұрыштарын тақтаймен сылап, жұмыртқадай ғып жұтындырып алған. Ал қазір, байқаймын, үй сырты бұрынғыдай емес. Жадау. Қабырға сылаулары жаңбақтай-жаңбақтай боп қопсып түсіпті. Қора, сарай маңында да бұрынғы ықтияттылық жоқ. Шашылған шөп-шалам, көң-қоқыр. Таң сібірлеп атқанмен, төр үйдің оты сөнбепті. Терезеден көмескі шам жарығы көрінеді. Мен ақырын тықылдатып, әйнек қақтым. Үйге ене бере жүрегім су ете қалды. Төр бөлменің оң жақ бұрышындағы ағаш кереуетте сұлық түсіп, жансыз дене жатыр. Қу шүберектей жүдеу өңі төбеге қарап, ішке тереңдей енген шүңет көздің айналасы көкшіл тартып, кірпіктері айқасып қалған. Таң жарығынан қорғалап өлеусіреген пеш кенересіндегі сықсима шамдай, сөніп бара жатқан менің анам – Мария Федоровна. Үйге кірген бойда қасына келіп, үнсіз қарап тұрмын. Ішім алай-түлей өртеніп барады. Төрде қисайып жатқан ауыл-үйдің кемпірлері бастарын көтеріп: – Жаңа ғана көзі ілінді. Әзір оятпа. Әлі жоқ. Сені көріп жылап, тағы шаршап қалар. – Беті бері қарамай тұр-ау Мариямның. Қайдам... Кішкентай күшіктерінің бақытына қарай адам боп кетсе жарар еді, – деп шүңкілдесіп, менімен тілге келгенше болған жоқ, апамның кірпіктері көтеріліп, көзі кең ашыла беріп, маған тесіле қарады. Аузы жыбырлап, иегі сәл дірілдеп, кезерген ерні кемсеңдегендей болды. – Келдің бе? – деген сыбырлаған үн зорға шықты. Бет әлпетіне қарағанда жылап жатыр-ау дедім, бірақ суалған көзден бір тамшы жас шықпады... Сол күні мен төргі бұрыштағы темір керуетке төсек салғы зып, күні бойы бүркеніп жатып алдым. Үй ішінің тұрмысы мен үшін

әзір жұмбақ. Әкей қайда? Анам қашаннан бері сырқат? Бәрін сұ рар ем, сөйлеуге батылым жоқ. Үй ішіне тағы да түн орнады. Пеш кенересіндегі сықсима шам тағы да мүләйімсіп көзін ашты. Шытыр-шытыр етіп тұрған қысқа білте бір кезде жалп етіп, қайта түзелді. Сол кезде дөңгелек столды жағалай, қағаз қиып ойнап отырған, қарындары жалтыраған кішкентай жетімек інілерім, таудан құлаған қойтастай, отырған орындарынан есікке қарай домалай жүгірді. – Сұлтан аға-а! – Сұлтан ағам келді! – Алақай!.. Үш інім, он үш жасар қарындасым Дуняша босағасы тар, тапал есіктен еңкейе кірген еңгезердей адамның – бірі мойнына, бірі иығына асылып, аяғына оралып, мәз-мейрам боп қалды. Мен бетімді бүркей қойдым. Үй іші маған бұлай қуанбап еді. Бұл кім болды соншама? Сұлтан отырысымен шешемнің халін сұрады да, балаларға базарлық үлестірді. Тегі кәмпит болуы керек, «Петушок, петушок» деп жетімектер у-шу болды. Содан кейін Дуняша ішін тартып, қуанғаннан шыңғырып жіберді. – Мама, мама, маған көйлек... Ой, қандай әдемі... Рахмет, Сұлтан аға! Қарындасымның қуанған түрін көрейін деп, көрпені саңылаулап аша беріп ем: – Мына жатқан кім?– деп Сұлтан мен жаққа қарағандай болды. – Ол – Гриша. – Біздің Гриша ғой! – Кеше Омбыдан келген, – деп балалар жарыса жауап берді. – Әһ, Гриша келді ме? Ойбай-ау, қуаныш сендерде екен ғой. Қане, оятыңдар. Мен оны әлі күнге дейін көрген емен. Балалар жапа-тармағай келіп, бас салып мені жұлқылай бастады. – Тұр, тұр, Гриша, Гриша, Сұлтан ағам келді. Мен жорта ыңыранып, бір аунап түсіп, басымды көтердім. Екі шекесі торсықтай, қасқия қарап отырған жігіттің қаршыға көзі шарасынан шығып, өңі қуарып кетті. Менің де жүрегім солқ

етіп төмен түсіп кеткендей, ішім әлем-тапырық болып, сұп-суық жылан өн бойымды аралап өткендей болды. Қарсы алдымда отырған – Сұлу мұрт. Біз үн-түнсіз көзбен арбасып, отырып қалыппыз. Балалар жаутаң-жаутаң екеумізге алма-кезек қарай береді. Бірақ не түсінсін. Әлден уақытта Сұлтан орнынан тұрып, қып-қызыл қырдың түлкісінен тіккен үш құлақты тымағын киіп: – Қораға бір қап ұн қойып кеттім. Енгізіп аларсыңдар, – деп шығып кетті. Дуняшада ес жоқ. Нәзік денесі бұрала билеп, секіріп қуанады: көк жапырақты сәтен көйлектің ішінде пейіштің бағында жүрген періштедей, бір жасап қалды. Сол күні анам да тілге келіп, соңғы рет бой жасады. Алғашқы көктем күнінде еріген тау бұлағындай, көзінен жас сорғалай отырып, ақтық сөзін құлағыма құйды. Қазақ даласында 1905 жылғы революция туралы әңгіме таратып, үгіт жүргізген деп, Омбыдан полиция адамдары келіп, әкейді ұстап әкеткелі екінші жылға айналып барады екен. – Содан бері төсек тартып жатып алдым. Ендігі бар таянышымыз деп үміт еткен сен де ат ізін салмай кеттің. Кедей ауыл болса да, барын бөліп беріп, осы елдің бас көтерер азаматтары әйтеуір сақтап отыр. Өмірімде көрмеген жақсылықты әлгі Сұлтан секілді қазақтардан көрдім. Әкеңді бәрі де сыйлаушы еді. Бауырмал жанды ел болып, бауырына тартып еді. Мына қызыл қарын жас балаға енді сен бас-көз бол. Адам ет, осы елдің бір азаматы болуға тырыс, – деп, хал үстінде жатқан анам сөзін үзіп-үзіп құрап, соңғы ақылын, ақтық тілегін айтты... Міне, сол күннен бастап ұрлық атаулыдан іргемді аулақ салып, пышақ кескендей тыйылдым. Қазақтың кең сахарасынан, жүдеу, кедей ауылдан тапқан достық, қамқорлық мені түзу жолға түсірді. Содан былай еті тірі Сұлтанмен тізе қоса отырып, Балта ауылының жоқшысы болдық.

ҮШІНШІ ТАРАУ Түн желкем. Қаз-қатар тігілген шатырлардың алдындағы баған басына ілген лампылар бас шайқап теңселіп тұр. Шам жарығы - нан үңірейген қараңғы далаға қарай сұлап жатқан абажадай көлеңкелер де бірге теңселіп, жан біткендей қимылдайды. Жер қозғалып, тербеліп тұрған секілді. Жастардың бәрі тыста. У-шу. Алқа-қотан жиналып билеп жүр. Шиырланған тақыр алаңнан жеңіл ғана шаң білінеді. Беті қарғаның жұмыртқасындай тарғылтарғыл, шашы өрттей жирен жігіт баянын жыртылғанша со - зып, өзі білетін билерін бірінен соң бірін тізіп дарылдатып отыр. Жаңа құрылған совхозда қыз жағы әлі аз. Би алаңында етегі көлбең етіп, сұлу балтырлар анда-санда әр жерден бір жарқ етеді. Қолына қыз тиген жігіттер мұндайда жерден жеті қоян тапқандай, қашан аяғы салдырап қалғанша тоқтамай, самайынан тарам-тарам тер ағып, тоқтаусыз билейді. Ал қыз жетпей қалған жігіттер бірін-бірі ебедейсіз құшақтап, арбаң-арбаң айналып, екі-үш жерден бір-ақ аттап, артымен де, иығымен де кез келгенді қағып-соғып, ана жерден бір, мына жерден бір жылт етіп көрініп қалады. Олар билеушіден гөрі үлкендердің ара-арасымен бірін-бірі қуып, тақия тастамақ ойнап жүрген балаларға көбірек ұқсайды. Халел іші пысып, зерігіп, үйге сыймай, шам жаға осында келген. Бұрын Қызыл жалауда өз таныстарының арасында еркін жүретін бозбала бөтен адамдардың арасына алғаш кіргенде тосырқап, ешкіммен шүйіркелесе алмай шет қалды. Сонда да жұрттың биіне қарап мәз. Әлден уақытта бөренеге қондырған вагонның биік баспалдағынан түсіп, 19–20-ға келген қыз осылай қарай беттеді. Жел өтінде теңселген шам жарығынан ба, әйтеуір, иірімге түскен қайықтай, дөңгелей билеп келе жатқан тәрізді. Халел қасына келіп тоқтаған қызға ұрлана қарады. Өңі таныс. «Апыр-ау, қайдан көрдім?» Аяғына жайпақ табан туфли киген, балтыры оқтаудай сымбатты қыздың қою ақ сары шашы толқынданып иығын жауып түр. Айнала шеті ішке қарай шиыршықтала көмкерілген шаштың бір талы шашау шықпаған. Өңіріне ирек ақ жолақ салған, ашық жағалы қап-қара күртесінің қынама белі мықынға

жабысып, уыздай қос анар сәл бұлтияды. Халел ақ сары шашты ұнатпайтын еді. Тұңғыш рет бұрынғы өз пікіріне іштей қарсы болды. Мына қасында тұрған қыздың шашы басқа түсті болса, мейлі көмірдей қара болсын, мейлі жібектей жылтыраған қоңыр болсын, келіспес еді. Тек қана осы ақ сары шаш қана тал бойына жарасып тұр. Халелдің тапжылмай қарағанын аңғарып, қыз да қымсынып қалды, көктемдегі Арқаның аспанындай тұп-тұнық мөлдір көзі жалт етіп соған ауды. Кінәлап қараған жоқ, таныс адамдай жылы қарады. Осы кезде топ ішінен балағы далбаңдап, қайратты үрпек шашын бриолинмен баттастыра майлап алған, әлі анасының сүті аузынан арылмаған жап-жас бала жігіт шығып: – Мадам, прошу Вас! – деп қыздың алдына иіле қалды. Майлаған қысқа шаш әлі шаранасы кеппеген жаңа туған бұзаудың жүніндей жылтырайды. Бетінен нұр тамып, күлімсірей қараған қыздың жүзі әп-сәтте салқын тартып, айшық қасы дір етті: – Біріншіден, мен мадам емеспін. Екіншіден, Жора, бұдан былай қыз алдына, қанша таныс болсаң да, арсалаңдап келуді қой. Бұл сыйластыққа жатпайды. Этика керек. Солай келгенде ғана мен сенімен билеймін. Анадай жерде қапсағай, ірі жігіт Дерягин тұрған. Майлы басты жұмсаған сол. Сөздің сыңайын аңғарып, алдындағыларын киіп-жарып өзі келді. Ол жақындамас бұрын, алдымен арақ иісі мүңк ете қалып еді, қыздың қарсы алдында тұрғанда бензин иісі араласып кетті. Үстіндегі жұмыс киімін де ауыстырмапты. – Қарлығашым, жүр билейік. – Жоқ, билемеймін. – Дерягин ұмтыла бергенде, «Жүріңіз, билемейсіз бе», – деп, әлгі қыз тосыннан Халелді алып, топ арасына сүңгіп кетті. Халелдің есіне жаңа түсті. Бұл қызды совхоз жерінде алғашқы боразда тартылған күні көрген екен. Құйқалы жерді таспаша тіліп, өрілген шаштай бұйра толқынды шұбалтып бара жатқан тракторшы қыздың соңынан жиналған жұрт шуылдай жүгірген еді. Мына алдындағы аппақ мрамордан құйғандай мінсіз қаз мойынды қаршыға төс сұлу қыз бен үстіне комбинезон киіп, толқынды шашын жұқа орамалмен түйіп, атқа шабатын

шабандоздай жинақы тұрған тракторшы қыздың арасы жер мен көктей көрінді Халелге. Ол жолы бұл дала шаруасына ғана лайық жаратылған сом денелі, бөкселі, еркекшора қыз секілді еді. Ал қазіргі кейпі мүлдем басқаша. Үстіне құйған нәзік әтір иісі үлбіреген қып-қызыл ернінен, ып-ыстық лебінен келетін сияқты. Тіпті өзі де үлбіреп тұр. Мидай жонда азынаған дала желі де сымбатты, көрікті қыздың мүсіндей тәнін тотықтыра алмапты. Халел қашан танысып, араласып кеткенше еш адамға жұғы са алмай, томаға-тұйық, үндемей, бұйығы жүреді. Онысы – ұяңдығы емес, ұялшақтығы. Ұяң болса – жасық болар еді, ұялшақтығы – ибалылығы. Ал танысып-білісіп алғаннан кейін одан өткен ақ жарқын, жайдары адам жоқ. Биді қанша жақсы білгенмен, бөтен адамдардың арасында қазір кібіртіктеп үнсіз жүр. – Атыңыз кім? – деп бірінші сұраған да қыз. – Халел. Ха-лел, – деді екінші рет анықтап. – Халел. Менің атым Тамара. Осыдан кейін-ақ екеуі баяу билеп жүріп, бір-бірімен шет пұшпақтап танысып, әңгімелесіп кетті. Тамара Ақбөпе секілденген ашық мінезді, ақ жарқын қыз екен. Қайдан келгенін, қазақ жері туралы өзінің бұрынғы естіген-білгендерін айтып, ағытыла жөнелді. Бірақ көп ұзамай бұл жарастықтың шырқы бұзылды. Әлдекім айнала беріп иығымен қағып жібергенде аңдаусыз жүрген Халел мен Тамара мұрттай ұшты. Бишілердің тығыздығынан ғана құламай қалды. Екеуі де ештеме сезбегендей қайтадан дөңгелей беріп еді, жаурын еті дөңкиген, шоқтықты жуан әйелмен билеп жүрген Дерягин екінші бүйірден келіп қақты. Бұл жолы Тамара Халелдің иығынан қолын алып, әдепсіз жігітке тіксіне қарады. Дерягин де мойнын бұрып бөгеліп, кекесінмен езу тартты: – Что уставилась, не узнаешь?! – Узнаю! – Тамара Халелді қолтығынан алып, би алаңынан шыға берді. – Халел, – деді ол біраз жер жүрген соң, қоштасып тұ - рып, – сен әлгі жігіттің көргенсіздігіне ренжіп қалған жоқсың ба? Ол өзі сондай әумесерлеу адам. Маған жасап жүрген қыры. Біздің адамдардың бәрі ондай емес, жақсы кісілер көп. Біраз аралассаң білесің...

Шатыр маңындағы бишілердің шуылы, сырнай үні алыстай берді. Халел үңірейген қараңғы түнге тереңдеп, кішкентай терезелерінен шам жарығы сығырайған өз үйіне де жетті. Есік алдында әлденелер қараңдайды. Үйілген тезек пе деп еді, жоқ, тезек емес – мал. Жүгендері сылдыраған бір үйір жылқы. Қасында құлыншақтары да бар. Көктен түскендей, бір түнде келген жылқыларға Халел тосырқай қарап тұр еді, үйден екі адам шықты. Бірі – әкесі Қарасай, екіншісі – қыстың масағы қалғандай, құйрығы бұлтыңдаған қалың тері шалбар, малақай киген біреу. Халел бейтаныс адамға қол беріп амандасып жатудан қашып, үй қабырғасына жабысып тұра қалды. Жарықтан шыққандар оны абайламады, тап қасына келіп күңкілдесіп тұр. – Ал енді мен кетемін, Қареке, – деп, тері шалбарлы көмейіне келіп қалған сөзін жалғағанша болған жоқ, Қарасай да: – Жолың болсын, түнделетіп жүрмей-ақ, қона кетсең де болатын еді, елге баратын шығарсың? – деп алдын орап кетті. – Қареке-ау, қазір жайланып жататын уақыт па! Жылқы басына барамын. – Ә, жәрәйді, жәрәйді онда, бөгелме. Жылқы «Жаман тұзда» шығар. Енді сол жақтан басқа қолайлы жайылым да қалмас. Бүкіл ен дала қара жыртынды болып кетіпті ғой. – Е, әлі де жылқыға жер жетеді. «Жаңа талаптың» маңын онша көп жыртпайтын түрлері бар. Анада Райхан келіп, ел адамдарымен ақылдасып кеткен. Тегі біздің колхозды мал совхозына айналдырмақ ойлары болса керек, – деп, жылқышы байлаулы айғырын шешіп алды. – Шіркін, Сілеті жақ беткей малға жат қой. Райхан да жасынан осы маңда өскен бала. Бәрін біліп отыр. – Олары дұрыс болған екен, – деп, айғырдың айылын тартып жатқан жылқышыға таянған Қарасай ішкі қалтасынан етектей күмәжнек шығарды. Арасынан шыртылдақ қағаз ақша алды да, жылқышының қойнына сүңгітіп жіберді. – Ал, енді айтыпайтпай не керек. Жағдай өзіңе белгілі. Айдалада түртпектеп, әйтеуір өлмешінің күнін кешіп жатырмыз. Еңбегіңе рақмет! Әзірше мынаны ала тұр. Кейін ақыңды жемеймін. Бір-бірімізді көрмей кететін адамдар емеспіз ғой. Колхозың мал совхозына айналса, мына жылқыларды қайта берем. Өзің бақпағанда, менде не қауқар бар дейсің. Күйеу бала да саған ырза.

Жылқышы «ыңқ-ыңқ» етіп айылды іштей тартқан сайын ыңқылдап, Қарасайдың сөзін салғырт тыңдаған. Тегі мәймөңке сөз құлағына жақпаса керек. Ашумен тұрып айылды ырғап қалғанда айғыр да жақтырмай, шыбжың етіп, шыр көбелек айналды. – Һай! Ант атқыр! – деп жылқышы да тізгінді жұлқыпжұлқып қалғанда, айғыр осқырып, иесінің алдында жуаси бер - ді. – Ақымақ неме, қайтеді тыпырлап. Айылды тартып, ер-тұрманын жөндегесін барып жылқышы қойнына қолын салды да, жаңа Қарасай тыққан екі жапырақ қағаз ақшаны алды. Аузына сөз түспегендей қиналып, ақшаға біраз қарап тұрды да, Қарасайға қайтып берді: – Қареке, мен күн көре алмай, қайыр сұрап жүрген тіленші емеспін. Құдайға шүкір, біреуден ілгері, біреуден кейін дегендей, ішіп-жемім жетеді. Құдай біреуге күнімді салдырмасын! – О не дегенің. Аллам сақтасын. – Бірақ сізден ақ адал еңбегімді сұрап тұрмын. Бес жыл бойы малыңызды бағып, шашау шығарған жоқпын. Жылда көбейтіп, буазын аман құлындатып, көтеремін аяғынан тік тұрғызып бердім. Менің еш жазығым жоқ шығар. – Алла разы болсын! – Әйтсе де айтқан уағдаңыз бар еді, күні бүгінге дейін сүйретпеге салып келесіз. Мынаны өзіңіз алыңыз, бес жыл түгілі, бес күн боранда ұйқысыз жүрген еңбегіме татымайтын дүниені алғаннан алмағаным жақсы. Рақмет! – деп, тері шалбармен қорбаңдаған жылқышы үзеңгіге аяғын сала бере ауыздығымен алысып ойнақшыған айғырдың үстіне топ ете қалды. Қарасай тағы да күректей жүз теңгелікті қосып ұсына беріп еді, қараған да жоқ. – Қареке, енді жылқыңызды совхоз малына қосам десеңіз, жаңа бастықпен сөйлесерсіз. Ендігі билік Райханда, қос дейді екен, қосамын. Бірақ енді сізден ақы алармын деп иегім қышымас, – деп, жылқышы Райханның атын әдейі атап, атының басын бұра беріп еді, Қарасай шырт түкіріп зілдене қалды. – Мейлің. Шақырғанға келмесең, шақыруға зар боларсың демекші, беріп тұрғанда алмадың. Мұның бәрі менің маңдайыма басқан мал дедің бе. Ана күйеу баланың, бастықтардың соғымы. Өзің біл.

Жылқышы тізгінін оқыс тартып қалғанда, астындағы ат та шыр айналып, аяғымен жер тарпыды. – Қареке, Қосимановпен иманымызды ұшырып болдың ғой. Бар онда, қиратып ал. Қолынан бір келсе, екі қылсын. Қожа бір кескен, – деді де желе шоқытып кете барды Жерге сүйреткен құрығымен жерді солқылдатқан ат тұяғының дүбірі де: «қолыңнан келсе қиратып ал!» деп дүңкілдеп бара жатты. – Қап, мына иттің құтыруын-ай, – деп, зығыры қайнап қала берген Қарасай қасына таянған Халелді жаңа аңғарды. – Халел місің? Түн ортасына дейін қайда жүрсің? – Жәй, ана жаққа барып, – деп, Халел күмілжіп, үйге беттей беріп еді, әкесі тоқтатып алды. – Тоқта. Бері жүр, ақылдасатын шаруа бар. Қарасай мен Халел жылқылардың ту сыртынан келіп, белдігінен шойырылған жарымжан радуанға отырды. – Әлгі жаман неменің танауын көтеріп, әлдеқандай болып кеткенін көрдің бе? Иттің қиы дәрі болса, дарияға... – деп Қарасай алақанына салып сығымдаған насыбайын ерніне тығып, шырт түкірді де, қабағы түксиіп Халелге тіксіне қарады. Баласы оның жүзін көре алмаса да, күжірейіп отырысынан, қарлыға шыққан даусынан-ақ ашулы екенін аңғарып, ыңғайына көше берді. – Сен де бала емессің енді. Бозбалалық құратын шақтан кеттің. Отау иесісің. Ана тарқылдақтардың арасына бас жеймін деп барамысың. Не бар осы уақытқа дейін салпақтайтын?! – Көке, мына жылқылар кімдікі? – деп, Халел әңгіме бетін аударып еді, Қарасай райынан қайтпады. – Тұра тұр. Өзім де айтайын деп отырмын. Бос жүрген құлынның бірі жақындауға бата алмай тұрған. Айналшықтап жүріп ақыры Қарасайдың иығын иіскеледі. Қарасай үркітіп алмайын деп, баяу көтерген қолын жалына апарып түбіттей үлпілдеген жүнін сипап, ақырын қасығанда бар ашуы сыпырылып түскендей болды. – Мал – көздің құрты деген рас-ау, жарықтық! – деп жирен қасқа тайдың мойнын, алқымын қасып отырып, жуаси сөйледі. – Халел, енді алды-артыңа қарап, жақсы-жаманды айыратын мезгілің болды. Байқаймысың, заман өзгеріп барады. Мына целина келмей жатып өрісімізді тарылта бастады. Тарылтқан

маңдайын көрсетеді. Көрсетеді де, суға батқан қалытқыдай, қайта сүңгіп, домалай жөнеледі. Түтілген түбіт түстес торғын бұлтқа кезіге қалса, шәйі перденің ішіндегі аппақ арудай, нұры көрініп, күліп бара жатқан секілденеді. Наздана ма, қайтеді? Халел бес құлынды биені Қыземшектің бауырына әкеп кең шалғынға тұсап жіберген. Күнұзақ ағаш ішіндегі желіде жатып іштері пысқан құлыншақтар, асыр салып ойнап, күлте құйрықтарын көкке шаншып, енелерінің қасында шапқылап жүр. Табынға үйренген семіз үйірсек биелер, қасына құлындары ерген соң мына жерді өгейсіп, үйірін іздеп, жерге басын анда-санда салып, жиі кісінеп секіре оттап барады. Аяқтарындағы тұсамыс сақиналары сылдырап, ай астында қара-құра тартып ұзап кетті. Халел жабағы күпіні жамбасына төсеп, әуеде жусаған аспандағы жұлдыздарға қарап ойда жатыр. Аспанның терістік жақ етегіне таққан маржандай жылтыраған жеті қарақшы шалқасынан түскен саптыаяқ секілді. Құс жолындағы жыпырлаған сансыз жұлдыз қалың елге ұқсайды. Бәрінде бір ғажайып сырлы өмір бар. Халел бала күнінде үй төбесінде жатып ұйықтар алдында түпсіз тұңғиық аспанға қарап ұзақ қиялдайтын-ды. Сәби қиял еді. Салқын самал тұрып, таң ағара бере жиі аққан жұлдыздарға қарап, «менің жұлдызым жоғары» деп, қайта-қайта қайталап жатып жылы көрпенің астында бұйыға түсіп ұйықтап кететін. Тәтті бір алаңсыз ұйқы еді-ау! Қазіргі қиялы одан бөлек. Көзі жұлдыздарда болғанмен, ойы Қыземшек дөңінің ар жақ бауырындағы кең жазықта жылтыраған он шақты отта. Бәрінен де оған ең бергі шетіндегі жалғыз от ыстық. Ол – Тамара жүргізіп жүрген трактор оты. Тамара Халелге ешбір емеурін білдірмесе де, өзінің ашық жайдары мінезімен жақындық тапты. Анада ең алғаш би алаңында кездескенде-ақ таныс құрбысындай жылы сөйлесіп, бірден үйіріліп кеткен. Бірақ ол қанша ашық сөйлесіп, жарқын мінез көрсетсе де, Халел өз-өзінен бұйығып, сөз таба алмай қысылыс тапқан. Неге олай екенін өзі де білмейді. Тек сұлу қыздың алдындағы жас жігітте болатын әдеттегі ыңғайсыздық деп ұғынған. Әйтпесе бөтен ой келген жоқ. Бірақ сол кездесуден бері, неге екенін кім білсін, Халелдің Тамараны көргісі келеді де тұрады. Жүрек ынтықтығы емес,

әшейін сұлу суретке құмар, нәзіктікке құштар адамның әуресі секілденеді. Қазір де Халел сол Тамараға барып жүз көрісіп қайтқысы келіп жатыр. Бірақ онысы өзіне ерсі көрініп, не істерін білмей, іштей өзімен-өзі арбасқан белгісіз толқу бар. Әлден уақытта Халел орнынан тұрды. Ширатыла созылған тәтті қиялдың ұшығына жете алмай, маужырап жатып, уақыттың да қалай зымырап өткенін білмей қалды. Айнала жым-жырт. Кең дала тым-тырыс мүлгіп, аспан қалғып тұр. Тек Қыземшек жақтан тр-тр еткен трактор үні алыстап әлсіз естіледі. Аудан жолынан көрінген машина оттары бірде шақырая қалып, бір орнынан тапжылмай ұзақ тұрып алса, енді бір кезде жыпылық етіп жоғалып кетеді. Лезде ғайып болып, әлден уақытта тағы сол арадан шығады. Әлдекіммен ойнап тұрған секілді. Батыс жақ беттен көтерілген жазғы торы ала бұлттың арасына сүңгіген ай алтын табақша, бар салмағымен терең батып кетіпті. Бағана тұсамыстары сылдырап оттап жүрген жылқылар қазір көрінбейді. Халел жылқылар кеткен жаққа қарай аяңдай басып келе жатыр. Қолына топтай ұстаған жүгендердің ауыздығы сағалдырық айылбасы сылдырап, анда-санда алдыңғы жаққа бұқпантайлап еңкейіп-еңкейіп сүзіле қарайды. Әудем жерде қараңдаған бірдемелер көрінгенге оттап жүрген жылқылар екен деп жақындай келсе, онысы шоқ-шоқ өскен тобылғы болып шығады. Қою түнге сүңгіп алыстаған сайын Халелдің жүрегіне әлде бір суық ой кіре бастады. «Апырай, соншама ұзақ жатып қалғаным ба? Әлде жылқылар тұсамысын үзіп, бос кетті ме? Қой, бар жылқы тайлы-тұяғына дейін тұсамысын үзуі мүмкін емес. Әйтеуір, ит-құстан аман болса жарар еді. Әлде мен қисық кеттім бе?» деп күмәнданған Халел Қыземшекке қа рай бұрылды. Бағанағыдай емес, түн қараңғылығы бірте-бірте қоюлана түскен. Шығыс жақ беттегі жұлдыздар жоғалып, көкжиектен ауыр қара бұлттың ірі тұлғасы көрінді. Әлден уақытта алыстан күн күркіреді де, нажағай оты әлсіз ғана жарқ етті. Халел ентелей басып жүріп келеді. Жабағы қаудың арасында бұғып жатқан боз торғай тап үстіне адам кеп қалғанда үркіп, пыр етіп ұшады. Ха-

келеді. Жазық даланың жолы қанша тегіс дегенмен, анда-санда жерде доңғалақ ойып кеткен шұқанақтар да жоқ емес. Әйтсе де машинаны жұлындай ұшырып келеді. Жолай асханаға кіріп, ұйқыдан сергу үшін екі стаканды қатарымен тастап алған Дерягиннің қалың қабағы түйіліп, екі көзі қанталап, қызарған. Аузындағы шылымын екі езуіне дамылсыз жүгіртеді. Отырғанда да еңгезердей шоқтықты жігіт, кабина төбесіне тиер-тимес басын терезеге қарай ие түсіп, аспанға ұшуға бейімделген бүркітше, алға қарай қомданып алған. Саусағының ұшына дейін қалың түк басқан, білекті қолы машинамен бірге дірілдеп, баранкеге қатып қалыпты. Вася Дерягин жоқ нәрсеге шырт ете қалатын қызба жігіт. Оның мінезін тыңға бірге келген жолдастарының бәрі біледі. Өткен өмір жолы оларға бес саусағындай. Сондықтан да алғашқы кезде ең жақын досы Володя Котеноктан басқалары бұдан өзін аулақ ұстайтын. Бұл да ешкімге араласпай, өзімен-өзі жүреді. Бірақ күн өткен сайын Дерягиннің беделі шоферлардің арасында көтеріліп, күн-түн демей тоқтаусыз рейсте жүретін қажырлы жігіттің жұмысы совхоз басшыларына да ұнай бастаған. Оның үстіне машинасына да әлі еш ақау түскен жоқ. Адаммен салқын сөйлесіп, қатал тұратын завгар Морозовтың өзі тәжірибелі жігітті іштей жақсы көреді. Тек өркөкірек, менмен мінезін жақтырмайды. Оны Дерягиннің өзі де сезеді. Бірақ өзіне ұнамаған, ойлаған жерінен шықпаған адамды күшпен жеңіп алам деу – оның жаратылысына сіңген мінезі. «Малжан ағашының» бауырына совхоз алғаш орнаған түніақ Дерягин өзінің жайсыз мінезін жолдастарына көрсетіп алған. Оқиға былай болды. Он шақты жігіт бір вагонның ішінде тұрады. Басқа вагондағылар, палаткадағылар ұйықтаған мезгіл. Бұлар болса вагонның тап ортасына төңкеріп қойған жәшіктің айналасында төртбесеуі карта ойнап, қалғандары төне түсіп олардың қызығына қарап отыр. Кілең он сегіз, он тоғыздағы бүлдіршіндей жас жігіттер. Ішіндегі ересегі Дерягин мен Котенок. Бәрінің қалтасы сықырлаған ақша. Ойынды шығарған Дерягин. Қазір карта таратып отырған да сол. Дерягин сусылдаған атлас картаны араластырып жіберіп:

– Стук. Кон 400 сом, – деп, жәшіктің үстінде қампиып жатқан бір төбе ақшаның үстінен нығарлап басып қойды. – Отыз сомына. – Қырық сомына. – Жүз сомына, – деп жағалай отырған үш жігіт қатарымен күйіп шықты. Ең соңында қалған, беті сепкіл-сепкіл үрпек бас жирен бала, мұрнын қайта-қайта тартқыштай, отырғандарға бір, картасы на бір қарай береді. Дауылда жаншылған өлеңшөп құсап, икемге көнбей шекесіне қарай селтиген қайратты шашын сипалап, қасындағы жолдасымен ақылдасты. Қолында тұз отыр. Ақылшы сы да не дерін білмей: – Давай, бәріне бар, – деп елеурей көтеріледі де, – бірақ өзің білесің, – деп лезде райынан қайтады. – Барсаң – бар. Үшеуміз де қатарымызбен күйдік, сенің алатын кезегің. – Бас!–десіп басқалары да шыдай алмай кетті. Түні бойы сымпитып ұтып алған Дерягинде еселері кетіп, зығыры қайнап отыр. – Әкел бәріне де, – деп, үрпек бас та қайратына мінді. Танауының қуысы дем алуға тарлық еткендей, аузын ашып жіберіп, қоп-қою түтін аралас бөлменің ауасын кеудесін кере жұтып, оқыс күрсініп алды. Бұрын карта ойнамағандығы көрініп тұр. Қолындағы тұзын маңайындағылардан қызғыштай қорып, қолы дірілдеп бауырына басып алған. Маңдайынан маржандай тер бұршақтай ағып, тұздай көзімен Дерягиннің қолындағы картаға ежірейіп, тесіле қалыпты. Дерягиннің берген картасын ала бере, тағы бір күрсінді. Жүрегі тайдай тулап, лүп-лүп етеді. Екі картаны бірінің сыр тына бірін қосарлап алып, шетінен сығалап аша бастады. Тоғыздық жи ырма. – Ізде! – деді жұлып алғандай. Дерягин алдындағы картасын секірте лақтыра беріп, көз ілес тір мей бір картаны суырып тастады. Екі ондық – жиырма. Үрпек бас бала астына кірпі тастай бергендей селк етіп, көзі шарасынан шықты. – Тоқта, қай жерден суырып алдың! – деп, Дерягин нің қимы лын аңдып отырған, сырттағы бір жігіт баж ете қалды.

– Иди ты... сопляк! – Дерягин гүр етіп, артында тұрған қырлы стаканды бір-ақ атты. Әккі бөденеше бұға қойған кінәлі жігіттің төбесінен стакан жалап өтіп, тақтай қабырғаға соғылып, күлпаршасы шықты. Қанын ішіне тарта қойған ашулы Дерягиннің сондағы түрі атылып келе жатқан ала шұбар жолбарысқа ұқ сай ды. Әр жерінен қылғындыра буа-буа салған тырсылдаған бүйендей бұлшық еттері бұлтыңдап, ұшып тұрғанда ашық көйлегінен көрінген кеудесіндегі ұйысқан қос уыс сабалақ жүн де тікірейіп, бастарын көтеріп, селдірей қалды. «Төбелес қайдасың» деп елеңдеп тұрған секілді. Бірақ ешкім оған жағының жігін ашқан жоқ. Жап-жалпақ кеуде түндікше желпілдеп барып, желі шыққан көрікше баяу басыла берді. Карта ойыны осымен тынды. Жәшік үстіндегі бар ақша Дерягиннің қалтасына түсті. Бірақ ол оған қуанбады. Қайта артынан қынжылды. Отырған жігіттер ләм демей, үнсіз шешініп, нарға шығып ұйқыға кетті. Ал Дерягин болса, не шешінерін білмей, не тысқа шығып желпінерін білмей, жалғыз шоқиып отырып қалды. Бәрінен батқаны – жасынан бірге өскен, бірге оқыған момын жолдасы Котенок та бір ауыз сөз айтпады. Көзілдірігінің үстінен бір қарады да, бүркеніп жата кетті. Жақтырмай қарағаны да, жұғымсыз мінезіне іші ашып, аяй қарағаны да белгісіз. Әйтеуір салқын қарағаны аян. Дерягин қашанда бірдемені ашу үстінде бүлдіріп алып, артынан түсінетін әдеті. Талай күндер бойы оған іштей қиналып, дел-сал болып жүреді. Осы жолы да ол май шамның астында жападан-жалғыз отырып, басы салбырап ауыр ойға қалды. Өз кінәсін іштей мойындады. Бірақ артынан жолдастарының алдынан өтіп, кешірім сұрау оның табиғатына жазбаған нәрсе. Міне, Дерягиннің жолдас-жораларынан аулақтап, алыстай бе ре тіні де осы мінезі. Оны өзі жақсы біледі. Бірақ не керек, ара да бірнеше күн өтпей-ақ, тағы да осындай өкінішті іске тап бо лады. Дерягин қазір жол үстінде келе жатып осы мінезін ойлап отырған. Бір кезде тап алдынан жүз метрдей жерде ағараңдаған бірдемені көзі шалып қалды. Жарыққа қамалып, көзі шарасынан шығып шоқиып отырған дала қояны. Машина жақындай бергенде шолақ құйрығы шолтаң етіп зыта жөнелді. Бұл кезде ай

да жұқа бұлтқа еніп, дала қараңғыланған. Қоян жарықтан шыға алмай, тақтақ жолмен жан ұшырып зымырап барады. Дерягин де газды басты. Алғашқыда құлағын жымырып алып оқтай атылған қоян көп ұзамай-ақ болдырып қалды. Буаз қоян екен. Жолдың екі бетіне алма-кезек бұлталаңдап, тоңқаңдап келеді. Бір кезде машина төніп келгенде, Дерягин сигналды басып-басып қалып еді, қоян ышқына секіріп жолдан шығып кетті. Дерягин де машинаны бұрып алып, қалың көденің үстімен бастырмалатып қуа берді. Қоян ышқынып ытқып-ытқып қашады. Машина жарығынан шығып кетсе, әлгіндей болмай қайта қамалады. Дерягин бұлтартатын емес. Үстіне төніп келді. Қоян жалт бұрылып бір түп шидің түбіне бұғып жата қалғанда, машина үстінен өте шықты. Доңғалақ арасында аман қалған қоян қайда барарын білмей, сасқалақтап қашқанша болмады, кері бұрылған машинаның жарығына тағы түсті. Әбден титықтап болдырған қоян жиі бұғып, екі бүйірін соғып жатып қалады. Машина өте шығады. Осылайша он шақты рет қайталады. Бір кезде Дерягин қалың көдеде бұғып жатқан қояннан көз жазып қалды. Шыр көбелек айналып шимайды салып шарлап жүр. Әлден уақытта барып қоян қылт етіп, тағы да көзіне түсті. Сәл дем алып, әлденіп алған екен, басын оқыс көтеріп алып зыта жөнелді. Дерягин де тақымдап қояр емес. Қоян біразға дейін жеткізбеді. Алысқа түсетін машина отының жарығында ағараңдап ұзап кетіп еді, Дерягин құйындай ұшырып, жолсыз көдемен салдыр-гүлдір тағы бастырмалатты. Бір кезде әбден зорығып шаршаған қоянды ұстап алатындай халге келтіргенде алдынан кең қара жыртынды кездесіп, айырылып қала берді. Қара бұрымдай өріліп, кең көсілген жыртынды бетінде бір-екі рет омақаса құлап, қайта тұрып шоқырақтай қашқан қоян лезде көзден ғайып болды. Дала тым-тырыс. Қалың ұйқыда. Желсіз түндегі жарық ай да бұл кезде қалың бұлтқа еніп, батып кетті. Жер жыртқан тракторлар да сиреген. Бір-бірінен жырақ-қашықтап анадай жерден оттары жылтырап, жалқы жүр. Дауыстары да бәсең секілді. Олар да түн ортасы ауған шақта қалжырап, ұйқы меңдегендей, самарқау тырылдайды. Үні құлаққа талып жетеді. Дерягин қоянның әлегімен қай жаққа шығып кеткенін аңғармай маңайына көз тастады. Сонау етекте жатқан совхоз үйлерінің тұсынан баған басындағы әлі сөнбеген екі-үш от көрінеді. Тегі

Қыземшектің тұсы болса керек. Совхозға тура кетуге жол жоқ. Машина қалың жыртындыға тіреліпті. Ғасырлар бойы тың жатқан жердің қалың қыртысы айырылған иен даладан дымқыл иіс білінеді. Дала демалып қозғалып жатқан тәрізді. Жер иісінде, неше түрлі шым тамырының иісінде үлкен бір тірлік бар. Дала ұйықтаған жоқ екен. Дала ояу. Жалпақ жон кеудесін ашып тастап, адамша дем алады. Дерягин қара жыртындыны бойлап жүріп кетті. Кейде адамға ойламаған жерде оқыс оқиғаның кездесетіні болады. Бүгін, тап осы жарым түнде, Тамарамен кездесем деген ой Дерягиннің үш ұйықтаса түсіне енбеген еді. Жыртындының орта тұсына жеткенде жалғыз трактордың үстінен шықты. Шамын сөндірген. Артына тіркелген соқа тілін де жерден көтермепті. Жыртып келген бойында тоқтаған. Дерягин машина жарығын жыпылықтатып бір жағып, бір сөндіріп тақай бергенде, алдынан әлдекім жүгіре шықты. Тамара. Жападан-жалғыз. Трактор соляркасы таусылып тоқтағалы жарты сағаттай уақыт өтіпті. Соқадағы жігіт алыста қалған бригада басына кетсе керек. Жалғызсырап отырған Тамара алғашқыда машинаны көріп қуанып еді. Бірақ онысы ұзаққа бармады. Машинасын сөндірген Дерягин қасына келіп, бірден ескі әңгімені қозғады. – Тамара, мен саған әдейілеп келдім. Еркін отырып бір сөйле сейікші. – Бекер түнделетіп келгенсің. Күндіз де уақыт табуға болатын еді ғой. Тіпті осы әңгіменің керегі не. Біздің сөзіміз баяғыдаақ таусылмап па еді, – деп, Тамара қайтадан тракторына беттей беріп еді, Дерягин білегінен шап беріп ұстай алды. Комбинезонын шынтағына дейін түрініп алған қоңырқай білек дір етіп, қалтырап кетті. – Жоқ, Тамара. Әңгіме енді басталады. Сен менен ешқайда кетпейсің. Сенен еш уақытта айырылмаймын. Басымды ажалға тігуге бармын. – Қой, Вася. Басыңды мен үшін арзандатып қайтесің. Совхоз да менен басқа да қыздар бар емес пе. Маған маза бер. – Жоқ, жоқ, Тамара. Мен осы тыңға тек сен үшін келгемін. Сенсіз маған енді өмір жоқ. Тыңдашы.

Жұлқына тартқан Тамараны Дерягин қапсыра құшақтап кеудесіне басты. – Кешір мені, Тамара. Ағаттық ісімді кешір. Мен өмірімде ешкімнен кешірім сұраған жан емеспін. Өзің білесің ғой – Оның несіне мақтанасың, Вася. Ол жақсы қасиет деймісің. Жібер енді, жібер деймін. – Жоқ, жібермеймін. Сен енді менің адамымсың. Менікісің. Енді бірге өмір сүреміз. Бірге. Түсінемісің. Мен қазір жын данудың аз-ақ алдында жүрмін. Бер тілегімді. Не айтсаң да ор ындайын. Енді сенің қолыңдамын. – Жоқ, Вася. Адам жүрегіне зорлық жүрмейді. Мен сені сүймеймін. Сүймеймін. Өтірік айта алмаймын. Жіберші өзің. – Ә, солай ма. Онда сен бәрін ұмытқан екенсің. Мен қайта басамын бұрынғыма. Егер көнбейді екенсің, осы далада өлігің қа лады. – Дерягин Тамараны айқара қысқан күйі шық түскен боз ға құлай кетті. – Жібер деймін. Қорқытып көндіре алмайсың. Жібер, босат, – деп, Тамара жан даусымен шыңғырып жіберді. Жылқыларын іздеп келе жатқан Халел осы дауысты естіген. Жан ұшырып жүгірген бойы жерде домалап жатқан екеуінің үстінен шықты. Дерягиннің тегеурінен босаған Тамара атып тұрып, Халелді құшақтай алды. Қалтырап, дірілдеп тұр. Дерягин орнынан созалаңдау тұрып, Халелге қарай жа қындап еді, анау қолындағы жүгендерін топтай ұстап үрейлі айқай салды. – Жақындама. – Жақындаса не болады екен. Жұқпалы ауруың бар ма еді, – деп, Дерягин тістеніп қасына келді. Қараңғыда біраз сүзіле қарап тұрып, иегінен көтере беріп еді, Тамара Халелдің алдынан кескестеп: – Тарт қолыңды. Жаңа ғана: «Адам болдым. Кешір», – деп жалынғаның қайда, – деп араға түсті. – Менің адам болғанымда, сайтан болғанымда сенің енді шар уаң болмасын. Түні бойы жер жыртып жүреді екен десем, мидай далада мына біреумен кездесіп, сауық құрады екенсің ғой. – Мұнда жұмысың болмасын. Мұқатсаң мені мұқат. – Көрсетермін әлі мұқатқанды. Әй, боқмұрын, кездесерміз тағы да. Өзің батыр неме екенсің. Қолыма бір түсерсің. Сау бол.

қасында жүріп жаймаса, ұзап кетеді. Және, кім біледі, далада қасқыр да болады. – Да, Халел, айтқандай, жақында мен қасқыр көрдім. Өмірімде бірінші көруім. Біздің трактористер төрт күшігін ұстап алыпты. Әдемі-ақ, тура овчарканың күшіктері секілді. Қасқыр жайы айтылғанда Халел тықырши бастады. Әлсінәлсін далаға көз сүзіп қояды. – Жалғыз өзің айдалада жүріп қорықпайсың ба, ішің пыспай ма, Халел? – Енді қайтесің, амал жоқ, – деп қалды да, Халел өз жауабынан өзі қысылып, қарсы сұрақ қойды. – А, сенің ішің пыспай ма? Сен де күні-түні жалғызсың ғой. – О-о, Халел, сен тракторист болып көрсең егер, – деп, Тамара әлдебір романтикаға берілгендей екі тізесін құшақтап, тас төбеге жақындаған қара құрым бұлтқа шалқая қарады. Дәл осы мезетті күткендей, алғашқы ірі тамшы да сырт етіп Тамараның маңдайына тиіп, одан соң қау шөптің арасына тырс-тырс тама бастады. – Алагөбеде торғайлармен бірге тұрып, шық басқан даланы трактор үнімен дүр сілкіндірген кезді ойласаң. Жалпақ жонды тіліп алға қарай ұмтыла бересің, ұмтыла бересің. Артыңда толқындай болып қара қыртыс қала береді, көбейе береді. Көбейген сайын жырта түскің келеді, молайған сайын тоқтағың келмейді. Тіпті кейде тамақ ішуге уақыт өткізгің келмейді. Рас айтамын. Әбден көзіңе ұйқы тығылғанда барып бір-ақ тоқтайсың. Кейде осы айдалада ұйықтап қалам. Күні бойы тырылдаған мотор үні кілт сөнгенде, бүкіл әлем тым-тырыс болып, төңкерілген аспан, қалықтаған құс, алыстағы қыраттар, төбелер маужырап, бәрі саған қарағандай болады.Сен айналаңа көз тастап, сал-сал болған өне бойыңды жазып, қалың шөпке фуфайкеңді төсеп жата кетесің. Содан кейінгі ой қандай тәтті. Тамара маңдайын тізесіне қойып сәл отырып қалды да, тағы бір ой оралғандай, қайта көтеріп алып тағы сөйледі: – Халел, кейде мен ойлаймын. Адам баласы ғой өз өмірін әр түрлі өткізеді. Мен колхозда да, қалада да өстім. Міне, қазір бір сәт қала өмірін ойлашы. Тап осы кезде талай жерде жастар әлі танцплощадкада жүр. Ұйықтамастан би билеп жүр. Оның ішінде демалу үшін жүргендері де, өзіне таныс пар іздеушілер де бар.

Ал қайсыбірі құр босқа секектеп жүр. Оларға би тебу әшейін әдет болып кеткен. Таң ата үйлеріне оралып, бірдеме тындырып келгендей, мамасы пісірген асты жылытып, не суықтай апашқұпаш ішеді де, жата кетеді. Ертеңгі өмірі тағы сол. Не өзіне, не жұртқа бес тиын пайдасы жоқ. Мен жасы кәмелетке келген адамдар туралы айтып отырмын. Солар жатар алдында: «Неге шаршады, неге күн ұзақ қажыды, не үшін ұйықтайды» – оған есеп бермейді. Халел, сен ойлап қалма, мен әлдекімдердің бейғам өмірін күндеп отыр екен деп. Шынын айтам, мен әр ұйықтаған сайын көз алдымда жыртылған жер, ертең жыртар тың жер елестеп жатады. Мүмкін, біреуге бұл ойым наивно көрінер. Әйтеуір, бір іс тындырсам, жеңіл, тәтті ұйықтаймын. Тіпті ондай кезде жауып тұрған жауын астында да тамаша демалып тұрамын. – Сонда жер жыртпаған адамдар қалай ұйықтайды, – деді Халел. Ол өзінің сұрағының қиястау екенін аңғарып, іле түзеп жіберді. – Жоқ... Тамара, мысалы, оқушы, студент дейік. Олар... – Ол да сондай, – деді Тамара. – Сеніңше, олар бездельник пе? Мен механизация мектебінде оқығанда кітапханаға көп барушы ем. Кешке билейміз, қыдырамыз, сауық құрамыз. Түнде талып ұйықтағанда көз алдыма би де, сауық та келмейді, оқыған кітаптарымның беттері келеді. Көп оқыған күні рақаттанып, өзөзімнен қуанып жатам. Оқымаған күні уақыттың зая кеткеніне өкініп жатамын. Жо-оқ, рас айтамын, – деді Тамара біреу онымен таласып отырғандай. – Мысалы, мына сені алайық. Мектепті қашан бітірдің? – Былтыр... – Былтыр... Содан бері не істеп жүрсің?.. – Тамара таңдана қарады да, қайта жалғады сөзін. – Ал, мейлі, оны өзің білесің. Сен ғой күнде жатарда келесі күннің жоспарын ойлап жатасың. Ертеңінде соны орындай алмасаң, қандай өкінесің. Солай емес пе? Халел не дерін білмей, күле берді. Шынында да онда пәлендей жоспар болмайтын. Жауын тамшылары жиілей бастады. Алыстағы отқа тесіле қара ған Тамара: – Ох, прицепші бала келе жатыр, – деп орнынан тұрды. – Жүр, Халел, жауын астында қалатын түріміз бар. Кабинаға кіріп отырайық...

Күргерей қарттың екінші жыры Шіркін, Сұлтан жігіттің сұлтаны еді ғой. Сырт келбетіне көркі де сай, маңдайы кере қарыс, қаршыға көз, екі иығына екі кісі мінгендей, әулиемін деген адамды пысы басып тұратын деген жігіттің сырттаны еді. Үнемі ұстарамен бастырып жүретін қапқара көмірдей сұлу мұрты аққұба өңіне жарасып, маржандай аппақ ірі тістері ақсиып, домбырамен ән шырқап отырған кездері әлі көз алдымда. Мен оны Омбыда қойып алған атпен Сұлу мұрт деп кеттім. Келе-келе ел ішіндегі құрдастары да солай атап кетті. Жауына қатал, досына кексіз еді. Екеуміз танысып, достасып кеткенше жолдағы оқиғаны аузына бір алған жоқ. Тек кейін келе бір-ақ рет: «Адам сөйлескенше, жылқы кісінескенше» деген, анада ғой бір-бірімізді білмей, боқ басында мерт бола жаздадық. Өмірімде сендей алмауытты бірінші көргенім шығар, қатты қорқыттың», – деп, қарққарқ күлгені бар. Сосын қайтып оны әңгіме еткен жоқ. Бірақ осындай сырбаз жігіт тағдырға ренішті еді. Кедейлігі өз алдына, атадан жалғыз, ағайын-туысқансыз жалқы жігіт, оның үстіне өмірде оған бала құтаймады. Ер бала көрсе, бір жас, екі жасқа келіп өле береді. Тек маңдайына басқан жалғыз қызы ғана тұрып, ер жетті. Ол – осы біздің Райхан... Жамағаты Алтыния да жасынан екі көзінен бірдей дімкәстәніп, бертін келе су қараңғы соқыр болды. Бірақ осының бәріне де Сұл тан қажымайтын, ауыртпалыққа мойымайтын қажырлы, қайратты. Қолындағы барын жетім-жесірге бөліп беретін қамқор әрі жомарт, жиырма шақты үйі бар Балта ауылының бас көтерер азаматы осы. Көктем шығып, мал төлдеп, елге қауқар кіре бастаған кез. Бірақ жылан жылы деп аталатын сол жылы кедей ауыл көктем - ге – тұрмыстан тұралап, соқтығып әрең жетті. Қайсыбірі қолдағы бір таянышы, қарап отырған жалғыз қарасын қыста сойып алып, состиып құр қара басы шықты. Бұл ауылдың ер-азаматының көбі Малжан байдың малын бағады. Әйелдері соның отымен кіріп, күлімен шығып, жаз бойы малайлықта жүреді.

Бір күні Сұлтан менімен ақыл қосып, шаруашылық жайын ұзақ әңгіме етті. Ел ақсақалдарын, жастарды жиып алып алқақотан отырып, өзімізше мәжіліс құрдық. – Ағайын, сендерге бір пайдалы кеңес айтпақпын, – деп Сұлтан ұзақ әңгіменің ұзын-ырғасын қысқаша жеткізді. – Міне, көктем болса келді. Тірі адам бұған да жеттік. Бірақ қалай жеттік?! Өздеріңе аян, қолдарыңдағы арық-тұрақ бір-екі малың қыстың соңғы күндері қораның шымын кеміріп, балаларың қап түбінде гі ірімшік, құрттың соңғы үгіндісін талғажау ғып, өлмешінің күнімен, жуаның созылып, жіңішкең үзіліп жеттің. Санап отырсам, биылғы жылдың өзінде осы жиырма шақты үйден кәрілік жеңіп, ажалы жетіп қайтыс болған кәрі-құртаңды есептемегенде, оннан аса жас нәресте өлген екен. Оның бәрі аурудан өлген жоқ. Бәріне келген жаппай апат бар. Одан ғұмыр бойы құтылмай келеміз. Ол апат – аштық апаты. Ол апаттан құтылмай, үрім-бұтақ өспейді. Қыс өтісімен осыны ұмытып кетесіңдер. Міне, тағы да бай аулына жалданып кетіп барасыңдар. – Енді кетпегенде кәйтейік. «Айдағаның екі ешкі, ысқырығың жер жарады» дегендей, құр күпсінгенмен бола ма, екі қолға бір жұмыс, неміз күйе кетіп барады, – деп, тесігі тебеннің жасуындай мұрны үнемі шуылдап отыратын, танауы қусырылған Боташ деген сөзуарлау мылжың шал басындағы жалбыр тымағын шешіп, құлағын жымқырып қайта киді. – Жұтқан жұтамайды. Малжанның көп малының ағынан күзге дейін ауыз тисек те, қайда жатыр. Ішін ұрайынды, жаудың малын жауша шап деген, дұшпаннан түк тартсаң да олжа емес пе. – Иә, қарап отырып өлеміз бе, – деп, орта тұстан тағы бір шал қисық таяғымен жерді түртіп, қозғала түсті. – Сонда қарап отырып өлеміз бе деп, бар тапқандарың бай малының сүмесі ме? Ол қаншаға жетеді. Ертең қылышын сүйретіп қыс келгенде жылқы бағуға жарайтындарың қаласыңдар да, қалғаның ауылға келіп, таз кепеңді қайта киесің, – деп, Сұлтан әлгі екеуіне қарап, зеки сөйледі. – Енді кәйт дейсің? – Мұрнының астынан мыңқылдап былжыраған тағы әлгі Боташ. – Кәйт-мәйт деп, онда бар, ендеше, Малжанның астына кір.

Ө несі-ей. Еркек емессіңдер. Битін сығып, қанын жалағаннан басқа сендерден не күтуге болады. Өңшең өңез, – деп Сұлтан ашудан қуарып, шүймиген арық көксау жігітке қарады. Бағанадан бері күншуаққа жаны кіріп, тері шалбарының белін шешіп жіберіп, қышынып отырған жігіт көзі жыпылықтап, ышқырын етегімен жаба салды. – Суыр екеш суыр да жаз бойы шөп тамырын жиып, қыс бойы қоңын бермей шығады. Сендер болсаңдар бай отының басына, жерошағының бұтына телміріп қарайсыңдар да отырасыңдар. Омбыдан әкелген бір қап, жарты қап ұн қайсыңның артыңды жабады. Биыл ұнға айырбастар малдарың да қалмады. Қашанғы мөлиіп кісі қолына қараймыз. Ал ерсеңдер, ана жылы Митрийдің барында жыртқан жерді қайта тырмалап, егін егейік. Ерінбей еңбек етсек, бала аш, қатын жалаңаш болмас. Бірігейік. – Е, қарағым-ай, айтқаныңның бәрі жөн-ау, – деп Жүсіп деген шал жерге тесіле қарап отырып, күрсіне түсіп сөзге аралас ты. – Митрий жыртқан жерге бидай жарықтық қаулап-ақ өсіп еді. Бірақ не керек, Малжанның жұт тигір малы бір-ақ түнде тапап кеткен жоқ па. Құмырсқаша құжынаған малдың қайсысының аяғын аңдырсың. Тағы да соққыға жығылғаннан басқа опа та бар ма екеміз. Қайдам... – Ештеме қорқатыны жоқ. Жаз бойы күзет қойып аңдып шықсақ та, амалын табармыз. Қаскөйлік жасаса, ел емеспіз бе?.. – Солайы солай-ау. Ал енді соқа-сайман, көлік жағы қалай болады? – деп Жүсіп икемге көне бастады. Осы тұста Сұлтан маған қарады. Мен ол кезде қазақ сөзінің бәрін ұқсам да, сөйлеуге орашолақтау едім, бірдеме деуге батылым бармай, Сұлтанға «өзің айтсаңшы» деген ишарат білдірдім. Ол да түсініп, мен үшін жауап берді. – Міне, мына отырған өздеріңе белгілі Митрийдің баласы Күргерей. Орыс баласының қолы ісмер. Оның үстіне әкесінің қасында біраз уақыт болған, көзі қанық. Соқа-сайманды өзі соғамын деп отыр. Мен де көмектесемін. Тірі жан емеспіз бе. – Әй, қайдам. Бір карты келмеген күні тағы да қиқайып қалаңа «айт-шу!» деп тартып отырмаса. – Жоқ, – деп, мен де шыдай алмай, шала қазақшалап сөйлеп

бердім. – Сен, аксакал, дұрыс сөйлемейді. Сен уледі, мен уледі. Қол бар, жұмыс бар. Беспокоится керек жоқ. Отырғандар ду күліп, бір серпіліп қалды. – Әй, өзі дегенмен пәле. Тіпті қазақша әжептәуір үйреніп қалыпты. – Конечно. Кулак бар. Тил бар. Үйренеді, – деп тағы да бір күлдіріп қойдым. – Ал енді сайман жағын Күргерей екеуміз жатпай-тұрмай қол ға аламыз, көз – қорқақ, қол – батыр. Көліктен де қорғаншақтай тын ештеме жоқ. Ат жетпесе, сиыр бар. Жегеміз. Ештемесі жоқ, – деп еді Сұлтан, Боташтың көзі бақшаң етіп, тағы да міңгірлей жөнелді. – Ойбой, оны атама. Бар баламыз қарап отырған жалғыз сиырымызды желінін салақтатып соқаға салғанша, өзіміз жегілгеніміз артық емес пе? – Жегілсе, несі бар, жегілеміз, – деп Жүсіп, «ал, енді әңгіме тамамдалды» дегендей, орнынан тұра бастады. Сол жылғы көктемдегі жұмыста қисап жоқ. Түн ұйқыны төрт бөліп, барымызды салдық. Бірақ Балта ауылы түгел еруге жүрексінді. Боташ бастаған бес-алты үй байға жалданып, жай лауға кетті. Көлік аз. Қыстан зорға шыққан арық-тұрақ жылқы үш-төрт күн қатарымен соқаға жегілсе, көтерем боп тұралап қалады. Оның үстіне шайнамасы жоқ, құр аққа қарап отырған егіншілер үшін Сұлтан екі-үш адамды атпен «Жаман тұздың» тұзына жібе ріп, қалаға кіре тартқызды. Одан бір-екі қап-қара бидайдың ұнын айырбастап әкелген, ол да болса сеп. Аз күнде Сұлтанның қос жирені де титықтап қалды. Ара-тұра сиыр да жеге бастадық. Бас білмейтін жаңа бұзаулаған сиырлардың көндігуі қиын екен. Екі-үш күнде-ақ желіні тартылып, қайсыбірі суалып кетті. Сонда да егіншілер сыр берер емес. Әйтеуір мойындаған соң, аш болса да, ши шығармай көніп жүр. Бірақ көнбегенде қайда барсын. Малжанның итаршылары келіп, «бәлем, ендігәрі бай ағамның босағасын аттап көріңдерші. Жаман немелер, жал бітейін деген екен. Ертең-ақ беттерің ісіп отырғанда көрерміз к...»

деп кетіп еді, ертеңінде Малжанның баласы Қарабет бір топ жігітімен келіп лаңды салды. – Тұра тұрыңыз, ол қай Қарабет, ана жалғыз үйде тұратын бекетші емес пе? – Тап соның өзі. Шын аты Қарасай. Ана бетіндегі қара қалына қарап ел іші Қарабет дейді. Осы күнге дейін солай атайды. Қарасай деген аты мүлдем ұмытылған. – Ол Малжан байдың баласы ма? Фамилиясы басқа секілді еді ғой. – Ол шындығында Малжанның баласы емес. Малжанның өзімен бірге туған тетелес інісі Талжанның баласы. Өзінің үйелмелі-сүйелмелі қызыл қарын жас баласы көп болатын. Өлеөлгенше ағасына малай боп өтті. Ақыры жылқы соңында жүріп ұшып өлген. Ол кезде Қарабеттің он алты, он жетілердегі кезі. Суырдың айғырындай шақылдап: – Түсіріңдер көліктеріңді. Бұл ара біздің жер. Өңшең қа - й ыр шы немелер. Қара өздерін, шабындықты бүлдіруін, – деп, соқа дағы көлік біткенді басқа-көзге төпелеп, қамшының астына алмасы бар ма. Соқа соңында жүрген Сұлтан Қарабетті аттың үстінен жұлып алып, бауырынан жараған айғырға қарғып мінді де, дырау қамшысын көтеріп, жолдастарын тым-тырақай қуды. Қарусыз келген бозбалалар шілдің қиындай быт-шыт болып бетбетіне қашты. Сұлтан қайтып оралып Қарабеттің қасына келіп түскен де, бұла боп өскен адуын бала қол қамшымен Сұлтанның бетінен осып жібермесі бар ма. Сұлтан екінші ұруға келтірмей Қарабетті доп ша атты. Мен арашаға түспегенде жазым болатын еді. Жан ұшы рып жеттім. Сұлтан баланы құнт қамшының білектей өрімімен буындырып, «сен иттің күшігін ат құйрығына салып өлтірейін» деп, дырылдатып барады. Қарабеттің тілі салақтап, боп-боз болып кетіпті. Сұлтанды әрең тоқтаттым. Атын бір салып қоя беріп, баланы жаяу жібердік. «Қырамын, жоямын» деп ботадай боздап еліне беттеген Қарабетті бай ауылы жағынан шауып шыққан бір топ атты адам алып кетті. Бізге келмеді. Бата алмады білем. Әбден кәріне мінген Сұлтан тап сол жерде қолына түскенін мерт қылуы айдан-анық еді. Менің де делебем қозып тұрған.

Содан қайтып мазамызды ешкім алмады. Әкейдің барында егін еккен жер, қанша айтқанмен, жаңа жердей емес, әжептәуір жұмсақ екен. Біз көресіні тың жерді айырғанда көрдік. Ағаш соқаның тілі қыртысқа батпай, әлегімізді шығарды. Оның үстіне сиыр малы қандай қырсық, бұлтыңдап жөнге көнбейді. Екі соқаның басында жүрген Сұлтан екеуміз. Анда-санда басқаға берсек, соқаны терең батыра алмай, қаншама жердің берекесін алады. Не керек, жер жыртып, бидай сепкенше бел шешіп, дұрыс ұйықтай алған жоқпыз. Ойылған алақан сыздап, түн баласына бар сүйек қақсап шығады. Қыстағыдай емес, кәдімгідей жүдеп, ысылдық. Дегенмен істі тындырып, дегенімізге жеткендей болдық-ау. Майдың ортасынан ауа қыс бойы алтындай сақтап келген тұқым бидайды жерге сіңіріп, қалған жарты қабын он шақты үйге қылдай етіп бөлдік. Сол күнгі ауыл балаларының қуанышын көрсең. Үлкен сырлы аяқпен бірдіні бидай алған әр үй бар баласына қуырып беріпті. Қалтасына маржандай басып, екі-үш күн үнемдеп жеген өңкей қара табандар қаужаң-қаужаң етіп бір жасап қалды. Үлкендер жағы тісімізге бір дәнін де баспай, солардың жегеніне масайрап, «шіркін, ертең астық жинап алғанда бұлар қайтеді екен?» деп өзімізше мәз боп жүрміз. Сиыры суалып, ешкі сүтіне қамалған үйлердің қабағы ашылып, қара жыртын - дыға қарап, «О, жасаған, бізді де жылата бермей, бір жарылқайтын күнің болсайшы, бар нұрыңды төге көр, тәңірім», – деп аспанға қарап жалбарынады. Егін егіп болғаннан кейін, екі-үш күннен соң-ақ, жауын басталды. Аспанға әлсін-әлсін қара бұлт үйіріліп, әдейілеп тартқандай егін үстіне төніп келеді де, көктемнің өткінші жауыны құя-құя салады. Жалғыз-жарым биесінің, сиырының бауырында отыр ған әйелдер шелектерін қоя салып, солай қарай емірене қарап, «Ой, айналайын құдайдан, бұл Алланың нұры ғой жауып тұрған, «көп тілеуі көл» деген, кішкентай күшіктеріміздің ризығы бар шығар, ризығы, жарылқай гөр, жасаған!» – деп көздеріне жас алады. Сол жылғы нөсер қисапсыз болды. Жер жыртып жүргенде бір де тамбап еді, жұмыс біткеннен кейін басталған қалың жа-

уын қатарымен бір айға дейін тынбады. Ара-арасында шағырмақ ыстық күн болады да, қайтадан жел тұрып, бұлт жиналып, төпеп құя жөнеледі. Бір күні Сұлтан екеуміз қыстай әлектеніп жасаған радуанның доңғалағын тартып жатқанбыз, қасымызда Жүсіп қарт пен екі-үш ауыл шалы да бар. Егін жақта ойнап жүрген балалар топырлаған бойы жүгіріп, айғайлап үйді-үйіне қойып кетті. Әлгіндей болмай, әр жаппадан шыққан қатын-қалаш етектерін түрініп алып, егістікке қарай далбақтап, «егін-егін» деп жапа-тармағай шуласып ұшып барады. «Батыр-ау, не боп қалды» деп, біз де елеңдеп, лезде байлаулы атқа қона-қона салып, соңдарынан жеттік. Ауыл сыртындағы екі шақырым егістікке өкпелері ұшқанша жүгірген әйелдерде ес жоқ. Мәз-мейрам. Сүйтсек, біркелкі көгеріп, егін қылтиыпты. Бір-ақ күнде бұрқ етіп тебіндеген егістік беті барқыт кілем түгіндей көкпеңбек. Әр сабағы қылдырықтай нәзік болғанмен, қыр қазағы күнде көріп жүретін дала шөбіндей емес, өзгеше қадірлі, қасиетті. Өз қолымен егіп шығарған еңбек – әр адамға өз баласындай аяулы ыстық. Жиналған жұрт егістікті бойлай жүгіріп, ұзақ уақыт балғын қылтанаққа тоймай қарасады. Әңгіме, күлкі жарасып, кешке қарай үйлеріне бір-ақ оралды. Сол күннен былай ауыл адамдары егістік басына күнде барып тамашалайды. Пәледен сақтай гөр, көз тимесе екен деп түкірініп, көптің бар тілеуі соның үстінде. Жас егін өлеңшөптей қаулап өсіп, күннен-күнге көтеріле берді. Мен сол жылы қыстың басында осы күнгі Лиза кемпіріме үйленгенмін. Шешей қайтыс болғаннан кейін, бір жылдай балаларға бас-көз боп, қазан-ошақпен араласып күн көрдік. Бірақ әйелі жоқ үйде не күй болушы еді. Көрші-қолаң кір-қоңыңды, аяқ-табағыңды жуып дегендей, көмек еткен болады. Бірақ үй ішінен жұлынып шығар әйел жынысы жоқ жерде береке де болмайды екен. Амалсыз үйленуге тура келді. Ел ішінен қыз алу қиын. Қанша іш тартып, Күргерей, Күргерей деп, ауыл адамдары өз баласындай жақсы көргенмен, ешқайсысы қызын беріп, дін жолынан аттап өте алмады. Балта ауылының жоқшысы, өзі де, сөзі де өтімді, елдің қадірлі адамы Сұлтан да бұл жағынан

мысы құрып, біреуге билік айтуға шамасы келмеді. Оны мен де кінәлай алмадым. «Қайтейік, бала жақсы. Қазақтың ортан қолдай жігіттерінің бірінен кем емес. Өнерлі десең – өнерлі, сымбатты десең – сымбатты, әттең, орыс баласы» дегенді өз құлағыммен талай естідім. Әрине, ол уақытта ондай буынсыз жерге ешкім де пышақ қоя алмас еді. Ақыры Сұлтан екеуміз ақылдаса келіп, Шарбақ көлде тұратын, ертеде әкейлермен Орталық Ресейден осы жаққа бірге көшіп келген бір шалдың қызына үйлендім. Көп жүріп, көк табан да болғам жоқ. Лиза екеуміз бір-бірімізге лез де үйлесе кеттік. Антұрған ол да «жігіт қайдасың?» деп жұтынып, пісіп тұрған шағы екен. Шалғы тиген балауса көк құрақтай құлай кетті. Иә, балам, қалжың айтам. «Есік көргенді алма, бесік көргенді ал» дейді. Жасынан ауыр тұрмысты көріп өскен Лиза үйімізге құт болды. Балалар да бір күнде киіктің асығындай жұтынып, жыртық-тесігі бүтінделіп, құлыншақтай ойнап шыға келді. Міне, сол жылы ауылға біздің атай Иван Максимович келді. Ертеңінде-ақ Сұлтан екеуміз шалды егістікке апардық. Атым орыс болғанмен, мен де егін егудің бабын онша біле бермей ді екем ғой. Иван Максимович қалың көк бидайды аралап жүріп қайта-қайта таңдайын қаға берді. Сұлтан екеуміз кінәлі адамдай, бір-бірімізге жалтақтап қараймыз. Ештеме түсінгеміз жоқ. Ақыры шал ескі егістік жер мен тың жердің түйіскен жеріне келіп тоқтады да: – Қараңдаршы, мына екі беткей, сөлкебайдың екі жақ бетіндей, – деді. Сосын таңдайын тағы қақты. – Ай, айяй! Әлі егін жайын білмейсіңдер. Шіркін, қазақ жері ұлан-асыр кең байтақ қой. Түгін тартсаң, майы шығады. Әттең, бағалай білсе. Мына жаңа жердің егіні ғой тап-таза. Бірақ сирек, ала-құла. Оның мәні – сендер дұрыстап жырта алмағансыңдар. Жыртқан жердің топырағын да малалай алмағансыңдар. Ал мына беткейді қарашы. Қалың шыққан, бірақ біртұтас емес. Кей жері биік, кей жері аласа. Ана бір тұстағы жаппай шыққан сары гүлді көремісіңдер. Міне, сол гүлдер егінді шығармайды. Оны сондықтан да гүл емес, арам шөп дейді. Сендер гүл жейсіңдер ме, бидай жейсіңдер ме? Өңірлеріңе тағуға өсірдіңдер ме бұл гүлдерді?!

Атай біздің қаққанда қанымызды, соққанда сөлімізді алды. – Әттең, жер жомарт қой, жер жомарт. Әйтпесе сендердей көзсіз бедняктарды тағы да қысып-қысып алса. Жұрттың сиырына дейін суалтып, еккен егіндеріңе қарамайсыңдар, сонда немене, жұлдыз санап жүрдіңдер ме, әлде үйде шалқадан түсіп төбеге түкіріп жаттыңдар ма? Ай-айяй! Есіл жер, құйқалы жер, – деп, басын шайқап біраз тұрды да, ауыр күрсінді. – Эх, осындай жерді халық қолына алып, осынау байтақ даланы, көл-көсір жерді емін-еркін билейтін де күн туар ма екен!.. Ал, балалар, мен сендерге ақыл айтайын. «На бога надейся, а сам не плошай» дейді. Аздап күнін өткізіп алыпсыңдар. Но, оқасы жоқ. Ертеңнен бастап ауылдың бала-шағасын түгел әкеп, жабыңдар. Мына жердің арам шөбін жұлсын. Егін тамырына зақым келтірмей, байқап жүріп, алып тастауға болады. Сонда бидайларың, дай бог, шаш етектен келеді. Ана сары гүлдерді жұлып алып, шаштарыңа, маңдайларыңа тағыңдар. Ертеңінде-ақ ауылдағыларға айтуымыз мұң екен, он бес қоралы үй тайлы-тұяғына дейін келіп жабылып, егіннің шетінен түсе-түсе кетті. Аппақ сақалы желкілдеп Жүсіп қартқа дейін еңкейіп жүріп, барын салды. Бәрі де балақтарын түріп, жалаң аяқтанып алған. Әйелдер жағы балаларына зекіп: – Әй, көгала, бір орында тұрма деймін. Жылжи бер. Егінді таптап тастайсың... – Ой, ойының осылғыр, алаңғасарланбай, көзіңе қара. Мына аяғыңның астындағы нан, білемісің. Қара сиырдың шөбі деп тұрмысың, – деп, жаны шығып шыжалақтап жүр. Енді бір әйел егіннің шетіне түспей жатып-ақ баласын ұрып, еңіретіп қойды. – Жеңеше, баланы несіне ұрасыз. Кішкентай емес пе, не біледі, оның келгенінің өзі неге тұрады, – деп тостағанын жуып алған баланың басынан сипап, Сұлтан кейіп еді. – Ойбай-ау, бұл жүгірмекте сана жоқ, сана. Түсіндіргенім жаңа ғана. Бұл ақпа құлақтың құлағында сөз тұра ма. Мына қарашы, мынаны. Обал-ай, – деп, екі-үш түп бидайдың сабағын көтерді. Тегі, баласы байқамай, арам шөппен қоса бидайды жұлып алса керек.

Қайтсын, ғұмыры егін егіп, нанға жарымаған кедей-кепшік аядай жерін қызғышша қориды, бар тілеуі соның үстінде. Соған қарай күзге таман егін де адам айтқысыз биік, бітік болып қаулап шықты. Теңіздей толқыған қалың егін аттың омырауынан келеді. Әр бидайы баданадай болып, сүті шығып жарылардай торсиып піскен кезде дамылсыз құйған жауын да басы лып, күн шыжып кетті. Мизамда аспан шайдай ашылып, ми қайнаған ыстыққа сап-сары болып піскен бидай сабағы басын көте ре алмай бір-біріне жығылып, шлөң қойдың жабағысындай ұйысып қалды. Сырт қарағанда суы тартылған қоғалы қалың қопа секілді. Балта ауылында ес жоқ. Ішерге тамағы болмай, дастарқанының жемі таусылып жұтап отырса да, ертеңгі күнге үміттене қарап, аштығын сездірмейді. Көңіл тоқ. Таңның атуы, күннің батуы бала біткен егін басында. Бейсауат жүрген малды түсірмек түгілі бір торғай келіп қонса, жаны шығып, балшықпен атып үркітіп тыным көрмейді. Сол жылы сарышұнақ та бықырлап көбейіп кетті. Қара құртша қайнайды. Балалар да індеріне шелектеп су құйып, қақпан құрып, қырудай-ақ қырды. Не керек, қашан жинап, теріп алғанша аядай кедей аулында ұйқы жоқ. Егін орарда елге бас-көз боп, бұрын айналыспаған шару а шыл ық ты үйретіп жүретін адам керек болған соң, мизамның орта кезінде Иван Максимовичті шақыртып алдым. Ол келген күннің ертеңінде оңтүстік беттен бір ыстық шығып, аңызақ соқты. Ұдайымен үш-төрт күн тұрған апта егінді қуырып, қуарта бастады. Енді бөгелуге болмайды. Бидай қауызынан жарылып, түсейін деп тұр. Ертең ораққа шығамыз деген күні Балта ауылының жасы бар, кәрісі бар, Сұлтан үйіне жиналып бас қостық. Жүсіп шал қоярдақоймай отырып, үлкен бір ту қойды құрбандыққа шалдырып, өзімізше сірне жасадық. Сұлтан екеуміз соққан орақтарды алып, біздің атай түні бойы егін орудың әдісін түсіндірумен болды. Қызықты әңгіме шертіліп, ән де айтылды. Бәрі көңілді. Қашан таң атып, білек сыбанып егін орағына кіріскенше жүрек лүп-лүп алып ұшады. Сол түні Иван Максимович те жата-жатқанша: – Мына ыстық жел күндегідей емес, бүгін төтенше. Тіпті түні

бойы соғып тұр. Пеш аузынан үрлеген ыстық жалын секілді. Бидай бүгін түннен аман қалса, жарар еді. Тым төтенше екен, тым төтенше! – деп тықыршып, бұрын-соңды болмаған мына аңызақты сөз қылды. – Ештеме етпейді, Иван Максимович, – деп шалды жұбатып, мен де жатып қалдым. Бірақ көп уақытқа дейін, неге екенін білмеймін, жүрегім өз-өзінен дүрсілдеп, көзім ілінбеді. Ақыры талып ұйықтап кетсем керек. О, жасаған, сол бір түнгідей өмірімде ел қайғысына еңіреп, егіліп көрген жоқ шығармын. Адам баласының бір-біріне мұндай қаскөйлігін де көрген жоқ шығармын. Ұры болып жүріп те мұндай жайды білмейді екем. Елмен, жұртпен отырып көптің ауыр халін, көрген тауқыметін бірге тартсаң ғана тебіренудің не екенін біледі екенсің. Мен шошып ояндым. Есім шығып, не болғанымды білмеймін. Аңызақ соққалы түнде есік біткен алық-тұлық ашық жататын. Далаға ата шықтым. Көшеден ұлардай шулаған бала-шаға, азанқазан. Аспан қып-қызыл жалын. Жұрт жалаң аяқ, жалаң бас, егінге қарай ботадай боздап жүгіріп барады. Аза бойың қаза болып, төбе шашың тік тұратын аянышты үн. Қалың егін жанып жатыр. Сеңдей соғылып жеткен Балта ауылының кәрі-жасы көздерінен жас парлап, отқа қойып кетті. Жалақтаған қызыл жалынның үйдей-үйдей тілі сумаңдап, әп-сәтте тажал өрт келгендерді орап алды. Шырт ұйқыдан тұрған қарусыз адамдар айтпай келген апатқа не айла жасасын, бірі көйлегін, бірі шапанын сермеп тілсіз жаумен айқасып, мидай араласып кетті. Аузынан от шашқан дәу айдаһарлар мың бұралып, ысылдап, гүрілдеп, жолындағыны жайпап, таптап жылжып келеді. Жоқ, жылжып емес, құйындай ұшып атой сап келеді. Шытыр-шытыр жанып лапылдаған егін арасымен су жыланша жүгірген от-жалын алдынан озып, лақ етіп төгілген су тармағындай жан-жағына бытырай тарап, айналасын асыға жалмап барады. Өрт арасынан әлдекімдердің: – Су әкеліңдер. – Қарғаша салыңдар. – Кигіз әкеп соғыңдар, – деген далбаса дауыстары шығады. Бірақ оның бәрі жай есірік. Қурап тұрған қалың егінге тиген от,

бір көлдің суы болмаса, тыңдасын ба, гүрілдеп жанып, егістіктің орта тұсынан асып кетіпті. Тынымсыз соққан ыстық жел де, оттың артынан түсіп алып, өкшелей қуып жалынды-жалынға қосады. Бірді бір ажыратып болар емес. Бір үйлі жанның өзі бет-бетімен бытырай түсіп, кімнің қайда қалғанын айыру қиын. Жанып жатқан егін бе, адам ба, оны да аңғарып болмайды. Бір сәт қолымдағы шалбармен отты өршелене соғып жүріп байқап қалдым, бір кішкентай бала оқыс бақырған бойы, үсті-басы лаулап жанып, егін арасымен кейін қашты. Бала емес, шырылдап жылап бара жатқан бір құшақ қызыл жалын секілді. Жүгірген жолы ирелеңдеп жанып барады. Отты шегіне ұрған адамдармен қосыла баланың соңынан мен де жеттім. Бала лапылдап жанған киімін шеше алмай, жанталасып, жерде домалап жатыр... Алас-күлесте естері шығып құр қол, қарусыз келген жұрт алапатқа қарсы төтеп бере алмады. Қарғаша салып та үлгермеді, қалың егін ортасында қарғаша салу да оңай емес-ау. Бар болғаны, бәрі жабылып, айналдыра соғып жүріп, екі-үш үйдің орнындай жерді ғана аман алып қалды. Айналасы бір сүт пісірім уақытта етегін ыстық өткір жел көтерген өрт егінді тып-типыл етіп, бозға түскен соң бойы кішірейіп, алысқа ұзап кете барды. Жұрт оған енді бөгет болмады. Қап-қара күлі шыққан егін орнына қарап мұңайып, қайсыбірі егіліп жылап тұрды. Қас, кірпігін от шалмаған пенде жоқ. Сұлтанның бір жақ мұрты түгел күйіп кетіпті. Жалын жалап, түтігіп кеткен адамдар, әлдебір аяулы адамды арулап қойып қайтқан азалы жандардай, екі иіні түсіп, үн-түнсіз бет-бетімен аяңдап елге оралды. Тілсіз жаудың адам қолынан келген қаскөйлік екенін жұрт іштей сезді. Бірақ ол түні ешкім ол туралы тіс жарып ештеме демеді. Бәрінен де отқа күйген баланың халін айтсаңшы. Сұлтан екеуміз сол үйге келдік. Күйеуі бұдан екі-үш жыл бұрын өлген Қалима деген жесір әйел екен сорлап қалған. Маңдайына басып, үміт еткен алты жасар жалғыз ұлы ұзақ уақыт безектеп тыпырлап жатты. Өн бойында от шалмаған жер жоқ. Қып-қызыл қызыл шақа болып, үлдіреп тұр. Құлындағы даусы құраққа шығып шырылдап, таң ата әлсіреп даусы семді. Сорлы бала әлі құрып, талып ұйқтап кетті. Анда-санда шошып оянып, аузын қисаңдатып

да лағымен жатқан еліктің ық жағынан келіп жер соқтырды да, көздері жасаурап қайда қашарын білмей, құлақтары жыбырлап, елеңдеген қызыл шақа лақтарының жаңа шеміршектенген омыртқаларын бытырлата үзіп жіберіп, қомағай бөрі жас етке кенелген. Еліктің өзін арқалап әкеп, жақында күшіктеген қаншығы екеуі санын – сан, бұтын – бұт етіп боршалап, апан ішін қан сасытты. Мелдегінен шыға тоя жеген етке кекіріп жатып, көзі кілбиіп ұйқыға кеткен. Күн арқан бойы көтеріле, қасқырлар әлдебір дүбірден шошып оянды. Кәрі тарлан ар етіп, құлағын қайшылай атып тұрғанда, жамбасына басын сүйеп, сілекейі шұбырып елжіреп жатқан қаншы ғы да азуы сақ етіп өре түрегелді. Салақтаған қаз-қатар жылы болбыр емшекке тұмсығын тығып, бұйығып жатқан күшіктері аяқ астында шашылып қалды. Алыстан гүрілдеген жойқын үн қара жерді солқылдата жақындай түсті. Шақырлаған темір азулар ірі малта тастармен шайнасып, топырақша үгіп келе жатқан секілденді. Таянған сай ын кең апанның бүйірі қалтырап, дір-дір етеді. Бауырын жаңа көтере бастаған кілегей көз күшіктер қыңсылап бір бұрышқа ұйлықты. Қаншық қасқыр тілерсегі дірілдеп, құйрығын шабына тығып, қабырғаға жабыса түсті. Тек арлан ғана көрдей қараңғы ін түбінде өткір көзі қанталап, аңға секірердегі әдетінше шиыршық атып бүгіліп барады. Бір-бірімен шайнасқан болат темір апан тұсынан баяу жылжып, шақырлап өтіп кетті. Ұзаған сайын әр түгі тікірейіп селдірей қалған арланның күдірейген желке тұсындағы қара қылдар да баяу жығыла берді. Бірақ бұл хал көпке бармады. Ұзап кеткен жойқын үн бәсеңси бере қайта бұрылып, тағы да бері жылжыды. Бұл жолы әлгіден де таяу жерден солқылдата өтті. Тағы да бұрылды... Енді біраздан соң осы төңіректі түгел шимайлап, апанды тіміскілеп іздеп жүргендей қайта-қайта шарлады да, әлден уақытта көзі шалып қалғандай, тобылғылы төмпешікке тұп-тура төніп келді. Ескі апан ның төбесінен әуелі гу етіп топырақ түсіп еді, шүпірлеп жатқан кү шіктер ін аузына қарай қыңсылай ұмтылды. Алып темір шақұршұқыр етіп төмпешіктің тап үстінен зілдей боп басқанда, бағанадан бері екі көзінен от шашып, қайрат қылып жатқан көкжал арлан, түнде ғана шеміршек бұғанасы бытыр-бытыр сынған дәрменсіз

жас лақтың мүшкіл халіне келіп, белі қайысып, мықшия берді де, ар етіп барып ін аузында тырбаңдап жатқан күшіктердің біреуін жұмсақ желкесінен қауып алып, тысқа ата шықты. Қаншық та бір күшігін салақтата тістеп, арлан соң ынан зыта жөнелді. Екеуі өкпе тұстағы қопаға жете бергенде барып, артынан айғай шықты. Адам дауысы. Жан дәрменде қопаның қорысына қойып кеткен екі қасқыр күшіктерін борпылдақ шірік қоғаның үстіне тастай бере артына бұрылды. Емшегі салақтаған қаншық ін аузында қалған төрт күшігіне қайта ұмтылғанша болған жоқ, көкжал қасқыр тымақша ұшырды. Желкесіне ащы тіс кірш ете қалған қаншық мүләйімсіп, күшіктерін бауырына ала қиралаң етті. Қамыс арасында жатқан ызалы сырттан тыстағы адамдардан зәрлі көзін айырмады. Соңына жалтыраған азулары бар тарбиған бірдемелерді тіркеген болат үй тоқтап тұр. Табанынан омырауына дейін істік-істік салпыншақ темірлерді тізіп байлап алған. Жүрегі тарс-тарс соғып, танауынан қою түтін бұрқ-бұрқ етеді. Қөкжал екі көзі тасырайған мұндай үйлерді, даланы кезіп жүріп бұрын да талай көрген-ді. Бірақ алыстан көретін. Және біренсаран ғана кездесетін еді. Енді қараса, жалпақ түзде бұл сияқты үйлер тырнадай тізіліп қаптап жүр. Кеше ғана кей тұсында изені мен жусаны аралас қалың қау басқан жалпақ жон, бүгін асты-үсті не келіп аударылып қалыпты. Жер беті қап-қара. Үй жанында екі адам тұр. Күшіктердің төртеуін де ұстап алған. Құлағынан, желкесінен көтерген күшіктер қыңқ етпейді. Аяқтарын тырбаңдатып апарып, үйдің есігінен ішке лақтырып жіберді де, екі адамның бірі ішке енді. Екіншісі артқы темірлерге отырды. Алып үй танауы қатты тарсылдап, салдыр-гүлдір алға жылжи берді. Артындағы күнмен шағылысқан аппақ азулар қара жерді терең қауып алып, тағы да апан іздеп, қара қыртысты аударып барады, Енді бұл жерді мекендеуге болмайды. Ертең қопаның да тас-талқанын шығару қаупі бар. Қас қарайғанша мидай даланы шарлап, таспаша тіліп жүрген темір үйлерге қаскөйлікпен қарап жатқан қасқырлар сәл сиреген уақытта ғана амалын тауып, кү - ш ік терін тістелеген бойы қара түнді жамылып қашып кетті. Қос бөрі түні бойы тынымсыз шоқырақтап, Сілеті теңізінің бергі қолтығындағы «Жаман тұзға» асты. Сасыры, изені мол

ащы лы жерге келіп, бір төмпешіктің бауырынан таң атқанша тырналап апан қазды. Бұл маңда кезқұйрықтан бөтен қыбыр еткен тіршілік жоқ. Құлазыған ен дала иесіз. Тек бүрі мол кәрі қурайлар ғана самалға жалқау ырғалып, тіршілік нышанын сездіргендей. Күшігін алдырған ызалы қасқырлар мөлдір аспанда шолғыншылап қанат қақпай баяу қалықтап жүрген жалғыз кезқұйрыққа қарап жатып сілекейі шұбырды. Кешегі тоқтық тарқап, аш өзек өртеніп барады. Қаншығын күшіктерімен қалдырып, күн еңкейе арлан қасқыр жортуылға шықты. Бірақ түні бойы жел өтіне мұрнын төсеп, жапанды кезіп шарқ ұрғанмен, аузына ілігер ештеме кездеспеді. Тек таң ата бере бір шоқ шидің түбінде көзі бақырайып отырған жапалақты бұқпантайлап келіп бас салған. Жүні бұрқ еткен соқыр құстың бір жақ бұтын жалпақ тай табанымен басып тұрып дар айырған да, жүн-жүнімен арық етті екі-ақ асап қылғытқан. Жұ дырықтай сасық ет жұмырына жұқ болмады. Қайта тойы мсыз аранды одан сайын аша түсті. Көкжал құла түзді екі күн шарлады. Кейбір ауыл тұсына да таяп барды. Бірақ бейсауат жүрген ештеме жоқ. Қайда барса да қараңғы түнде екі көзі өңменнен өтердей жалтырап от шашып, кешегі темір үйлер алдынан шыға берді. Тіпті күндізгіден түндегі тү сі суық. Екі күн аласұрып сай-саланы тіміскіп сүзіп шыққан арлан қарны қабысып, бұралып, апанға ашулы оралды. Күшіктерінен айырылып запыс болған қаншық іннен алыс ұзамай төңіректеп, тышқаншылап жүрген. Анадайдан арланын көріп, алдынан шоқ ырақтай шығып еді, арқасына бөктерген олжасы болмаған соң тауы шағылып тұрып қалды. Тоқ жүргенде қаншығын иіскелеп, кейде тістеп, асыр салып ойнайтын көкжал да қанталаған кәрлі кө зімен бір қарады да, қайырылмастан іннің аузында, шабына басын салып иіріліп жата кетті. Жаңа қазған іннен шыққан сары ала топырақтың күнгей жағында шуақтап жатқан екі күшік орындарынан домалай тұрып, анасының аяғына оралды. Бұрын алты күшік жапырлай жабысып созғылайтын қаз-қатар уыз емшек екі күннен бері емін-еркін тиген соң, екеуі де бұрынғыдан лезде ширап, қоңданып қалған. Жарғақ құлақтарының түбі қатайып, елең-елең етіп қимылдап қояды.

Анасының алды-артын орап, бірін-бірі қуып, сүрініп-қабынып домалаңдап жүрген қос күшік енді бір кезде соры қайнап ашулы сырттанның үстіне жабысты. Тырбаңдап арқасына шыға алмай, сырғып түсе берген соң, бірі – құйрығымен, екіншісі құлағымен ойнады. Көкжал бір рет ар етіп жақтырмай қалса да, оны елеген олар жоқ. Қайта-қайта мазасын алып, тартқылай берді. Бір кезде қызыл көз арлан жүні тікірейіп орнынан атып тұрды да, мойнынан домалап түскен күшіктің біреуін аузы ақсиып кеп бас салып, бел омыртқасын бытыр-бытыр еткізді. Жайбарақат жатқан қаншық жан ұшырып үстіне құлай түсіп еді, арлан тұмсығынан қауып алып, сылқ еткізді. Әлсіз қаншық анадай жерге барып, белі күдірейіп айбат шегіп аз тұрды да, енді жақындауға бата алмай, тірі қалған соңғы күшігін желкесінен тістелеп алып, ін түбіне қойып кетті. Кешке дейін жалғыз күшікті бауырына алып, тысқа шық пай жатып алды. Тек үшінші аштық түні таңға қарай ауып, аспандағы ай бозамық тартқан бейуақта екі қасқыр қатар түзеп жортуылға шықты. Бұрын түн қараңғылығында жем іздеп тауып, күні бойы салқын апанда тілі салақтап жатып алатын бөрілерден ұйқы қашқан. Бұл өңірде не көп – көл көп. Қаптаған көл, жайылма сулар бірбіріне жалғасқан алқа тәрізді. Күн көтеріле бере өңірдегі алқаның әр теңгесі жалтырап көз ұялтып, анадайдан мен мұндалап тұрады. Қазір көл атаулы ұйқысынан оянып, таңғы салқын жел күн жылына жазғы самалға ауысқан. Әр құрақ, әр қамыс желге сыбдырлап жатқан секілді. Қаңқылдаған қаз, қиқулаған аққу, барылдаған үйрек үні. Әріректе тынымсыз тырылдаған темір үйлердің даусы – бәрі көктем базарын тойлап жатыр. Қос бөрі «Түйе кеткен» көлінің ығын өрлеп, құрт тескен қаңылшақ ескі мал тезегінен басқа түк кездестіре алмай келе жатқанда алыстан бір жылы иіс білінді. Арлан мен қаншық қайта-қайта тұмсықтарын желге төсеп, бастарын көтерісіп тұрды да, сілекейі шұбырып тұра шапты. Жерді дүңк-дүңк еткізіп алға түскен арлан келесі қырды аса бере, кең шалғында жүре оттап бара жатқан бес-алты қараны көзі шалып қалды. Маңайында адам көрінбейді. Бірақ ашынған қасқырлар болса да елер емес. Шалғынға қарай иіле түсіп жатқан кең өзектің ішімен тасырлата шауып, шошаң етіп жылқылардың тап жанынан шыға кел-

ді. Алғашқыда бұларды көзі шалып қалған екі-үш қарлығаш шиқ-шиқ етіп, құлақтарының түбінен сыпылдай ұшып, қала бергенше болмады, ық жағынан келіп қалған бөрілерді жаңа көрген қаннен-қаперсіз жылқылар ішін тартып осқырына бастарын көтеріп, құлақтарын қайшылай қойды. Бұл кезде шетте ойнақшып жүрген жирен қасқа құлынды арлан жарып та үлгерген еді. Қаншық та аузын арандай ашып, келесі біріне ұмтылды. Аш қасқыр құлынды жайратып тастап, бір жерге үйіріле қалған жылқыларды тым-тырақай қуды. Күрең бие жан ұшырып көкке қарғығанда тұсамысы шарт үзіліп, айдаламен дүрсілдете шауып кете барған. Арлан былқ-былқ еткен кебеже қарын семіз қара биеге екі-үш рет ұмтылып, сыртын бере қырындап шыр айнала берген саба биенің ақыры алдынан келді. Бие тұсаулы аяғымен шоқаңдап секіре бергенде, айлалы қасқыр тұмсыққа қарғып, қос еріннен бірдей ала түсті де, табандап тұра қалды. Бұл ежелгі әдісі. Жұқа ерін удай ашыған қара бие шалқая тартқан кезде, табандап тұрған қасқыр да оқыс жіберіп қалып еді. Бие мұрттай ұшты. Ар етіп барып мысықша жабыса кеткен арлан алмастай өткір тісімен ішін жарып жіберді. Жып-жылы қанға тұмсығын тығып қорққорқ еткен көкжал қара биенің үлпершек майынан кесек-кесек жұлып алып, қылғыта берді. Қаншық қасқыр да бұлтыңдаған семіз ала тайды алып ұрып, жәукемдеп жатқан. «Малжан ағашы» жағынан қылт етіп үш аяқты мотоцикл көрінді. Үстіндегі екі адам сонау қырдан түсе бере жан-жаққа бытырай қашқан жылқыларды көзі шалысымен бір сұмдықтың болғанын іштері сезіп, жолсыз көдемен құйындай ұшты. Аш қасқырлар мотоцикл есік пен төрдей қалғанша бастарын көтермей, жылы етке құнығып, табандарын тірей өлермендене жұлқып, шоңқаң-шоңқаң етеді. Қос бөрі жылғаға түсіп, артына қарайлай қашып бара жатқан кезде: – Оһ, атаңа нәлет! – деп тісін қайрап қалған Қарасай қанжоса боп жатқан малдарын көріп, көзінен жасы ыршып кетті. – Құдай-ай, енді келіп дала бөрісіне жем қылғаның ба?! Менен аяған нең қалды! Шап еті жалбырап тұрған жирен құлын адамды көргенде мұңын шаққандай көзі мөлтілдеп, ілби басып келді де, екеуінің ал-

«япырмай, ренжітіп алдым ба» деп үнемі өкініп жүрем. Бүгін сол өкінішімді жуайын деп сізге әдейі бардым. Және шаң-тозаң астында жатқаныңды ойлағанда шынымен жаным ашып кетті. Енді мына бөлмені алыңыз, ақы сұрамаймын. Бір-бірімізбен сыйласып тұрсақ, арамыздағы ауыс-түйісті есептеспеспіз, – деп Қарасай сөздің аяғын сылқ еткізді. Сөздің сыңайын аңғарып қалған Агафия Япишкина да аппақ бұғағын көрсете бұртиып: – О, хозяин, бұл заманның өзі ауыс-түйістің заманы емес пе, есеп-қисаптың бар жайын сауда қызметкерлері жақсы түсінеміз, ол жағынан мен коллега бола аламын, – деп наздана қылымсыды. Сол күні асхана меңгерушісі Япишкина екі-үш аспазшы әйел ді әкеп, Қарасайдың қонақ үйін ақпен сылатып, еденін жуғызып, ол-пұл дүниесімен көшіп алды. Сол күні қасқыр тартып өлтірген шабдар аттың көк жасық еті базар нарқымен колхоз асханасының албарына кірді. Сол бір күннің ішінде-ақ Япишкина мен Қарасай бір-біріне қажет адам екендерін жақсы түсінді. Бірақ тап осы сәтте екеуінің арасында болар келешек үлкен оқиғаны олар білмеді. Ондай ойдан осы қораның астындағы басқа адамдар да мақрұм еді.

ТӨРТІНШІ ТАРАУ Түске таман күн ысып, қайнап кетті. Бүгін жексенбі. Қызыл жалау селосының орта тұсындағы шағын базардың маңында сапырылысқан халық. Бұрын маңайдағы деревнялардан бірен-саран шал, кемпірлер арбаға тиеген қапшықтарымен келіп, жергілікті адамдардың жеңсігі – шемішке, қияр, сәбіз сияқты жемістерді сатып отыратын. Қазір тың жерге келген адамдар осы аудан орталығының үстімен күн де лек-легімен өтіп жатады. Жолға азық алатын ондай жүр гіншілер дүкендерді аралай өтіп, осы базарға да соға кетеді. Келімдікетімді кісі көбейгеннен бері қоңылтақсып тұратын базар сөрелері де бұрынғыдан молыққан. Тіпті бүйірлеріне ақау түскен Алматының апорты да бір-екі жерден енші алыпты. Қала шығып келген адамдардан жылына бір ауыз тиетін Арқаның балалары соның маңында шүпірлеп, айналшықтап жүр. Тумысында тұңғыш рет сауда жасай келген Халел дәу қара сабамен қымыз сатып отырған кемиек шарқы шалдын қасынан орын алған. Алдында борша-борша бөлінген аппақ қардай семіз қойдың еті. Үстінде қара көк костюм, ақ көйлектің жағасын сыртына шығарған. Базардағы адамдарға жасқаншақ қарап, ұялыңқырап, сасқалақтай береді. – Ей, балақай... – Әй, Халел, етіңнің бағасы қанша? – деп алушы сұрағанда барып, селк етіп, «е мен ет сатып тұр екем ғой» дегендей, есіне түседі де, еттің нарқын мұрнының астынан ғана естілер-естілмес ай тып, күбір етеді. Бұрын сырттай қарағанда ет сатудың онша қиындығы да, өрес келдігі де жоқ секілді көрінуші еді. Халел бұл кәсіптің қиямет-қайым екенін бірінші рет көрді. Аудан ішіндегі таныс адамдары келсе, маңдайынан шып-шып тер шығып, шашы дудырап берекесі қашады. Оның үстіне көлеңкеге жиналған бір топ шалдар да қызара бөртіп отырып: – Әй, Мәшрәп, сенің қай атаң қымыз сатып, күнін көріп еді. Көктемдегі уыз қымызды базарға сатып, не күн түсті басыңа? –Адал асты саудаға салмай, құй, кәне.

– Байиын деген екенсің. – Төріңнен көрің жуық отырып, қайдан таптың бұл кәсіпті, – деп, қымызшы шалды ортаға алып, ойынды-шынды тілін батырып, керіп әкетті. – Енді кәйтейін... кәйтейін, кемпіріме қант-шайлық бірдеме болсын деп... – дегеннен басқа кемиек шал сөз таба алмай, он тал шоқша сақалы шолтаңдап, құрдастарына қымызынан құя берді. Сары қымызды сапыра отырып ішіп, біраз желігіп алған шалдар әлден уақытта Халелге тиісті. – Әй, қарағым, сен Қарабеттің баласымысың осы? – Иә. – Қарабет Омбының базарын түгесіп, енді Қызыл жалау дың базарына да салды ма ауызды. – Еһ, бұл жаһаннамдағы мөрі бар ақша Қарабеттің қалтасынан құтылған ба! –Үйлеріңде кемінде бір сандық ақша бар шығар, ә, балам? О бар болғырды шірітесіңдер ме, қайтесіңдер жинай беріп. Халел не дерін білмей, бетіне қаны теуіп, көзіне жас кеп қалды. Сандық дегенде үйдегі сары жез белбеулі сандықша есіне түсіп, шалдар тап сол сандық туралы айтып отырғандай, өне бойы шымырлап қоя берді. Бұдан әрі ақсақалдар өзді-өзі сөйлесіп кетті де, Халел тек сырттай тыңдап, мұрнының үстіне меруерттей мөлдіреп тер шықты. Әкесі туралы айтылған сөздер жүрегіне мір дің оғындай қадала берді. – Қарабеттің ақшасында қисап жоқ. Ол кәззап шылқыған бай емес пе? Қора толған мал. Шытырлатып сатат та жатады. – Қанша сатқанмен, тап мынадай шілдеде базарға ет шы ғармаушы еді, соған да бір тықыр тақалған-ау, сірә? – Е, мың тасқанға да бір тосқын демей ме. Қазір «Малжан ағашына» совхоз орнап жатқан көрінеді. «Жаңа талап» колхозын да совхозға айналдырыпты. Малын жайып салып отыра алмайтын шығар енді. Шалдар Қарабетте өші бар адамдай, тістерін қайрай түсіп сөйлеп отыр. Халел кірерге жер таба алмады. Дүниеде өз ата-анасын жек көрер бала бар ма? Халел де өз әкесін жанындай сүйеді. Оның мінез-құлқын өмірі сарапқа салып көрген емес. Халелдің ойынша, ол бүкіл ел сыйлайтын қадірменді

адамдардың біріндей көрінуші еді. Ал қазір алғаш рет сол әкенің атына айтылып жатқан жиіркенішті сөздерді өз құлағымен естіді. Қарабет деген ел қойып алған атын айтқанда шын қарабет адамды атағандай сезілді. Шалдардың сөзін қанша ұнатпағанмен, азамат боп ер жетіп қалған Халелдің алдында жасырын, тұйық жат қан бір сырдың беті ашылғандай болды. Халел бұдан әрі базарда көп тұра алмады. Түс ауа сөредегі етінің бетін жапты да, қымызшы шалға тапсырып, шашлықханаға келді. Бұл өңірдің халқы бұрын-соңды шашлықтың атын естігенмен, өзін көрген емес. Биылғы көктемде ғана осы базардың бір түкпіріне шашлықхана орнады. Бұл бұрын көркем әдебиет кітаптары мен мектеп балаларының оқу құралдарын сататын, саманнан салған жайдақ төбелі бәкене үй болатын. Қазір жаңадан үлкен кітап дүкені ашылды да, бұл үйдің маңдайшасына екі тілде «Шашлықхана», «Шашлычная» деген бадырайған жарнама ілінді. Қазір мұның іші адамға лық толған. Өткен-кеткен адамдардың бәрі шашлықты таңсық көріп, бұл араға соқпай кетпейді. Оның үстіне дәу ағаш бөшкелер мен сонау Армения колхоздарынан келген арзан шараптар бокалдармен сатылады. Ақ халатты екі армян жігіті жалынға қызара бөртіп, қас қарайғанша тынымсыз сауда жасайды. Халел көпшіліктің арасымен сығылысып алға таман өтпекші болып еді, бірақ тұрғандар жуыр маңда жібере қоймады. – Ей, жігітім, қайда барасың кимелеп?! – Мұрындықсыз өгіз құсамай кезекке тұр, – деп кейбірі дөкірлеу үнмен иығынан жұлқып тастаған соң, шашлықхананың сыртқы есігіне барды. Бағана дүкенші армян бір қаға берісте ет сатушыларға келіп, айналдырып кеткен. – Мына күн ыстықта еттерің бүлініп кетеді, одан да маған сатыңдар, тік көтере алам, – деп төрт қойдың етін әкелген Халелге өз бағасын айтып, біраз дөңгелеткен. Ол жолы көнбеген Халел енді өзі іздеп келіп тұр. Ашық есіктен сығалаған Халелді көрсе де, көрмегендей болып, біраз уақыт саудасынан бас көтермеген қырықтар ішіндегі армянин әлден уақытта барып бүкіл алтын тісін ақсита күліп бұрылды:

– Кел, кел, балақай. Отыр мына бөшкенің үстіне. Шөлдеген шығарсың, мә, тартып жібер, – деп Халелге бір бокал шарап берді. – Ал, ал, ақысын сұрамаймын. Етіңді де алмаймын, қорық пай-ақ қой, ал, мә! Жеме-жемге қоймай қолына ұстата салған тобылғы түсті шарапты қалай алғанын да аңдамай қалды. Енді бокалды қайда қоярын білмей жан-жағына жалтақтай қарағанша болған жоқ, иісі бұрқыраған шашлықтың да бір талын ұстата салды. – Ішіп жібер, жұртқа бокал керек, тез босат, – деп үсті-үстіне жөппелетіп, Халелдің аузын аштырмады. Сатушының сөзін құптағандай, кезекте тұрғандар да: – Жолдастар, ыдыстарыңды тез босатындар. – Ырғалып-жырғалып тұратын бұл ресторан емес. – Әңгімені кейін сөйлесесіңдер. Қане, тездетіңдер, ай, анау жақтағылар... – десіп, шулап кетті. Халел өмірінде бір-ақ рет – мектепті бітірген жылы тойда отырып бір стакандай шарап ішкені бар. Онда мас болмақ түгіл, титімдей де сезген жоқ-ты. Содан былай «егер мен ішсем, тегі көп көтеретін болармын» деп жүретін. Бірақ ішімдікке әсте тәбеті шаппайтын. Ал осы жолы бұлай отырып қалуды лайықсыз көріп, қолындағы шарапты сыздықтата жұтып, бүйірлі бокалды бір-ақ төңкерді. Осында келіп жүретін адамдардың талайының аузынан: «Ой, шарабының шарап сияғы жоқ, құр су», – дегендерін талай естіген. Халел ішіп салып, ернін жалады. Қант салған шәй секілді тәтті дәм мен сәл кермек дәмінен басқа ештеме сезбей, «расында да осал екен, әлде бар шараптың ашуы осындай бола ма?» деп көңілі қалды... Ол осыны ішкен сайын ойлады. Қолы саудадан босамаған армян жігіті, Халелмен сәйлесуге мұрсаты келмей, анда-санда шарап берумен болды. Жүзі ақ жарқын сатушының қонақжай бауырмал ниетіне риза болып, салқын күбінің үстінде бойы балқып, маужыраған Халел ұзақ күннің қалай батқанын білмей қалды. Бүгінгі саудасын аяқтаған сатушы үйдің ішкі тиегін іліп алып, бір қоржын ақшасын санауға кіріскенде де Халелді қуған жоқ. Қызғылттау алтын тістерін бағанағыдай ақсита күліп, оған өзінің бір жақын адамындай қарады. Тек Халелге ғана

ізі көрінбейді. Қарасай үй маңында біраз айғайлап жүрді де, Дикадан еш дыбыс білінбеген соң, шыдамы таусылып атқа қонды. Малжан ағашынан ұзаған сайын жүрегі әлденеден секем алып, өз-өзінен үрейленіп, атын тебіне түсті. Бірақ қанша шоқырақ тап асық қанмен, ымырт үйіріліп көз байлана берді. Дика шаруамен айналысып жүріп, анда-санда зыр қағып, үй маңынан ұзап кеткен қойларды ағаштың бауырына иіріп тастайтын. Бүгін өз-өзінен желігіп, ақ тастан салынып жатқан қазқатар үйлерге беттеді. «Райхан тапқан ақ тасты қазір Айсарының іргесіндегі Тұғыржаптан бар совхоз тартып жатыр. Бұрын қалай білмегенбіз. Бірақ алыс қой, оны тасуға көліктің күші қайдан жетсін. Өзі саманнан да жеңіл екен. Шіркін, құрылысқа дәйт», – деп, жұрт шулап, аузының суы құрып жүретін ақ тасты көруге Дика да құмар еді. Әлі сырты сыланбаған, төбесі ашық он шақты тас үйдің орта тұсындағы жартылап қаланған ұзын барактың іргесінде үйілген ақ тас. Үй қабырғасын көтеріп жүрген жұмыскерлерге Дика қара ған жоқ. Келе үлкендігі диірмендей тастарды қозғап көріп еді, жеп-жеңіл. Дика үюлі тастарды шетінен көтерді. Бәрі жеңіл. Тіпті ең үлкендерін де онша қиналмай қақпақылдай атуға болады. Жоқ. Ана бір жатқан үлкендігі құнан қойдай тасты көтеру оңай емес шығар. Дика енді соны көтергісі келді. Жақпар тастың астына қолын сұғып жіберіп, күшене тартып еді, ауыр екен. Бар күшін салып тізесіне дейін апарды да, салмақтап тұрып тастай берді. – Әй, джигит, тал түсте тас ұрлайын деп жүрмісің! – Дика дауыс шыққан жаққа жалт қарап еді, қолында қалағы бар, мұрны қолағаштай, қасы қап-қалың, құс тұмсық жігіт екен. Кедір-бұдыр тастардың қиюын келтіріп түп-түзу қалаған қабырғаға атша мініп алыпты. Дика сөздің сыңайы қалжың екенін түсінсе де, не дерін білмей сасып қалды. Шала орысшасымен: – Жоқ, жай әшейін, – деп жымың етіп, ернін бір жалады. – Әлде күшің тасып тұр ма. Онда ана бір тасты әперіп жібер ші. Толик, сен дем ала тұр? Мына дала джигитінің күшін сынайық, – деп әлгі дөң мұрын ішкі жақта тас әперіп жүрген жолдасына көзін қысып, жіп-жіңішке ғып бастырған әдемі қияқ мұртын үлкен қолқабымен сипап қойды. – Ал, кәне.

Дика қуақы жігіттің қалжыңын шын көріп, оның нұсқаған тасын әперді. Кесек мұрын – армян жігіті: – Әй, джигит, асықпа шаршап қаласың. Бір-екі әперіп кете қоям деп тұрған шығарсың. Енді кету жоқ. Кешке дейін сені жібермейміз. Күшіңді үнемде, сарқып алма, – деп күліп қояды. Дикада үн жоқ. Ақ тасты биікке әперіп, жүгіріп жүр. – Атың кім сенің? – Дика. – Дика? Дик десейші одан да. Атың қандай әдемі еді. Ал, Дик, мына шелекті алып, ана жерден лай әперіп жібер... Әне-әне, алдыңда, науаның ішінде... Тым толтырма, көтере алмайсың. Дика құм араластырған қоймалжың цементті шелектің аузымұрнынан шығара шүпілдетіп, Радиктің қолына ұстата берді. Це мент емес, бір шелек мақта көтергендей биікке лып еткізеді. – Дик, сен өзің шынында да мықты екенсің. Бірақ ана шалбарыңды көтере бермей, жақсылап байлап ал. Семіз қыздардай мықының жоқ қой өзіңнің. Дика қас қарайғанша жұмыс істеді. Кешке қарай қатты нөсер басталғанда, құрылысшылар төбесі жабылған үйлерге жүгірген. Әйтеуір жұмыс тоқталған жоқ. Енді жабық үйдің ішін майлап жүр. Бір бригададағы тоғыз жігіттің тоғызы да Диканың қа ру лылығына қайран қалды. Алғашқыда: – Әй, бұл бірінші күн істеген соң күшті болып тұр ғой. Екін ші күні көрер ем... – Таза ауада әбден шиыршық атып жүрген екен. Күшін де үнемдеуді білмейді. – Өзі шылым да тартпайды, алқынбайтыны содан ғой, – десіп, маңдайы да жіпсімеген Диканың келесі күні бұлай қимылдайтынына күмәнданған. Бірақ жауырыны жап-жалпақ, кесек денелі жігіттің алып күштің иесі екеніне соңынан көздері жетті. Бәрі үзіліс жасап, демалып отырғанда бригадир Котенок Дика ның қасына отырды да, сөз бастады. – Дик, сен ана жалғыз үйде тұрамысың? – Иә. – Кәсібің не? Не жұмыс істейсің?

– Не жұмыс істесін. Постоялый двор емес пе. Жолаушылардың көлігін күтіп ақша алатын шығар. Жалғыз үйде басқа не шар уа болушы еді, – деп армян жігіті Дикаға бұрылды. – Әйелің бар ма? Дика тұнжырап төмен қарады. – Әне, айттым ғой. Бұл не істеуші еді. Қыз аулайтын бұл маңда қыз да жоқ. – Қалжыңды қоя тұршы. – Котенок шын сөзге ауысты. – Жолдастар, осы жігітті біз бригадамызға қоссақ қайтеді? – Пожалуйста. Үнемі бүгінгідей жұмыс істесе, осы сов хоздағы ең алдыңғы қатарлы жұмысшы боларында дау жоқ. – Ал, Дик, – деді Котенок. – Сен жұмысқа тұрғың келе ме? Бүгінгі істеген жұмысыңа елу сом ақша жазам. Қиімің де жүдеулеу екен. Егер бізбен бірге болсаң, айына кемінде екі мың, үш мыңнан айналдыратыныңа сөз жоқ. Ойланшы. – Ойланатын несі бар. Үйінің іргесінде тұрған жұмысқа ері - н ер деймісің, – деп тағы бірі кие жөнелді. Бірақ Дика үндеген жоқ. «Осылар шын айтып отыр ма» дегендей ернін бір жалап алып, маңайындағыларға көзінің астымен сүзіле қарап өтті... Дика шам жаға үйіне қуанып оралды. Жәміш апасына жеткенше асығып келеді. «Апа, мен ертеңнен бастап жұмысқа тұрсам қайтеді?! Аянбай жұмыс істесең, көп ақша табуға болады екен. Ай сайын өзіңнің қолыңа әкеп берер ем. Өміріңде бірінші рет еңбек ақы алу деген қандай жақсы еді, апа. Бүгін жарты күннің ішінде елу сом ақша таптым. Жігіттердің бәрі мені көкке көтере мақтады. Бар күшіңді са лып еңбек еткенде мақтап, арқаңа қаққанда көңілің көкке жеткен дей болады екен, апа. Шіркін-ай, ғұмыр бойы осылай жұмыс істер ме ем! Апа, мені ертең жібересіз бе? Үй шаруасын да арасын да істеп тастар ем. Бәріне де үлгерем. Әрине, сен қарсы емессің, апа, білем! Бірақ Қарасай ағатайым ше?!» Үсті-басынан жауын сорғалап суға малшынса да, қуанышы қой нына сыймай келе жатқан Диканың көңілі қораның табалдырығын аттай бере су сепкендей басылды. Қорада аспа шам тұр. Қарасай қой бауыздап жатыр. Жауында ығып кеткен қойларына қасқыр шауып, жан-жаққа бөліп

әкеткен. Атпен шапқылап жүріп зорға дегенде жинап алып еді. Екі қара қойды таба алмай қойды. Қалғандарының өзі өлім қалінде. Құйрықтарын қасқыр тартып, дала-даласын шығарған. Дірдектеп қан ағып тұр. Қарасайдың жауатын бұлттай түнеріп, тұлданып отырғанынан сескеніп, Дика отау үйдің есігіне қарай жылыстай беріп еді. – Әһ, келдің бе, әкеңнің... қу жетім, – деп, Қарасай пышағын қан жылым терінің үстіне тастай беріп, ашада ілулі бишігін ала ұмтылды. – Тойынайын деген екенсің. Көзіңді биттетіп тентіретіп жіберейін сен қу жетімді. Мәһ саған, мәһ саған! Өзі іріп тұрған жұқа көйлек қамшы астында тілім-тілім айырылып кетті. Төрт қырлы сегіз өрім бишік ұшындағы май сіңіп шираған өткір таспа мойнына шып етіп оралып, оң жақ көзіне тигенде Дика өкірген бойы, бетін басып етпетінен құлап түсті. Қамшыға айызы қанбағандай, Қарасай Диканы тепкінің астына алды. Басын қорғаштап, бүктеле құлаған Дика «ағатай-ай, ағатай!» дегенде, құлындағы даусы құраққа шығады. «Мә, са ған, ағатай, ана екі қоймен бірге сені де өлтіремін, иттің бала сы!», – деп Қарасай одан сайын өршеленеді. Неше жылғы қатқан тулақты тепкендей, бұзау тіс етік Диканың арқасына, белдемесіне сартсарт етеді. Бағанадан бері сойылған қойдың қанынан дәм етіп отырған ұяластар да, өздеріне соққы тигендей, белі қайысып, қаңсылап, құйрықтарын бұттарына тығып, мал қораға жып етіп қойып кетті. Иесінің қаһарынан шошып, қайтып көрінбей қойды. Отау үйден жан ұшырып Ақбөпе шыққан. Жүгірген бойы бар екпінімен келіп, атасын қағып жіберді. Қолынан бишігі ұшып түскен Қарасай сүрініп барып, қайта еңсесін көтергенде Дика да жан дәрменде қорадан ата шығып, сауғалап зытып отырды. Дика «Малжан ағашының» қараңғы бір түкпіріне барып, жу ан қайыңға арқасын тіреп бүрісіп отыра кетті. Жауын құйып тұр. Ағаш арасы шылқылдаған су. Тек қалың бұтақты қайыңның ба уыры ғана сәл паналау. Анда-санда жапырақтардан тамған там шы мұп-мұздай болып мойнына құйылса да, Дика елер емес. Солқылдап жылап отыр. Қамшы тиген көз көнектей боп ісіп шыға келді. Кілбиген жарымжан көз одан сайын жұмылып, ыс тық темір басқандай, қыздырып-жандырып барады. Отызотыз бестерге келген дардай жігіттің жылағаны тосыннан көрген

адамға қандай ерсі. Бірақ қазір Дика ересек адамша емес, сәби балаша көзінің жасын төге берді. Қаршадайынан көрген азабы, тартқан мехнаты есіне түсіп, егіліп отыр. Диканын шын аты – Тұрсын. Ата-анасы зарығып көрген ұл екен. Балалары тұрмай, бірінен соң бірі өле беріп, ақыры осы ба ланы көріпті. Енді осы жалғызым тұрса екен деп, әкесі азан шақырып атын Тұрсын қойыпты. Бірақ көп ұзамай жалғыз ұлы - ның тілеуін тілеп жүрген әкесі мен шешесі бір жылдың ішінде дүние салып, Тұрсын екі жасында жетім қалған. Жетімнің күні қараң. Ауылдағы жекжат туыстары үйіне алып, қанша асырағанмен, ата-анадай қайдан болсын. Бұрын жарғақ құлағы жастыққа тимей, желге, күнге тигізбей мәпелеп, алақанға салып өсірген бала бір жылдан кейін-ақ қайтадан құйрығын басып отырып қалады. Бес-алты жасқа дейін мешел болып, ақыры жансебіл бала адам болып жүріп кетеді. Екі аяғының арасынан ел көшкендей қамыт аяқ болуы да содан болса керек... Тұрсын мектеп жүзін он-он бір жасында көрді. Соған орай оқуға деген құмарлығы да онша болмады. Тұрмыстың жай сыздығынан ба, әлде жасынан аурулы болып, кісі қолына қарап жасқаншақ тартқаны ма, әйтеуір жасық. Тіпті ынжықтау болып, сабақты үлгере алмады. Бір класта екі, кейде үш жыл отырып әрең көшеді. Ол кезде ауыл ішінде оқу-ағарту жұмысындағы ондай-ондай сорақылықтарға онша мән бере қоймайтын. Ақыры төрт класты өлдім-талдым деп жүріп бітіріп, Тұрсын мектептен мүлдем қол үзді. Оған себеп болған, біріншіден, жиырмаларға таяп қалған жігіттің кішкентай балалардың арасында дөңкиіп отыруы өрескел көрінсе, екіншіден, оның мұндай «еркелігін» көтере беретін туысқандары да болмады. Оның үстіне сәл миында да зақым бар еді. Сонымен ауыл ішінде әр жұмыстың басын шалып, жүре берді. Өстіп жүргенде соғыс басталды. Ел азаматтары кетіп жатты. Жасында екі көзі бірдей қарығып, шала көретін Тұрсынды военкомат та керек етпеді. Ел іші тарыға келе, елуалпыс үйлі шағын ауылға да масыл бола бастады. Ақыры ол бір жолаушыға еріп, халқы көбірек аудан орталығына келген. Қызыл жалауда соғыстан бұрын кішігірім от диірмен болатын. Соғыстың алғашқы жылы-ақ бұзылып, көп ұзамай қаңырап бос қалды. Бірер жылдан соң ғана Саратовтан бір неміс келіп, село

сыртына қараторғайдың ұясындай кішкентай жел диірмен орнатты. Оның да тастары шақырлап, шайнасып, жиі науқастанып, желсіз күндері мүлдем былқ етпей, төрт қалағы селтиіп тұрып ала ды. Содан үй басы тастан, ағаштан жасаған қол диірменге ауысқан. Аудан орталығына келген күннен бастап Тұрсынның кәсібі диірмен тарту болды. Үй-үйді ақтап жүріп, екі-үш күн бір жерде изең-изең тас айналдырып, ас-суына ортақ болады. Аз күнде Тұрсынның аты диірменші бала атанды. Жасынан жетімдігіне қоса мешел болып, әркімнің қасы мен қабағына жаутаңдап өскен Тұрсынның мінезі де жуас. Басынан қанша сөз асырып, ұрсып, зекіп жатса да, аузының жігін ашпай, тұқыраңдап төмен қарай беретін жасқаншак. Жаратылысынан мүләйім. Осы мінезімен ол жүрген жерінде жағып, көрген адам оны аяп, мүсіркейді. Оның үстіне тәп-тәуір сызылған даусы бар. Ертеден қара кешке диірменнің ырғағына қосып баяулатып өлең айтып отырғаны. Бұрын сабаққа зеректігі болмағанмен, өлең, әнге ұғымтал-ақ. Ел арасында айтылатын ескі әндер мен әскерге кеткен адамдарға шығарған өлеңдерді қағып алып, келесі күні-ақ айтып отырады. Сөзінің көбін тура айта алмағанмен, кей жерін өз жанынан қосып, әйтеуір сүйегін бұзбайды. Бірінің баласы, бірінің ері кеткен, елдегі көңілі жарым қатын-қалаш қазандық аузында жүріп Тұрсынның мұңлы өлеңдеріне көз жасын сығыпсығып алады. Жаңа өспірім бозбалалар жинала қалған жерде Тұрсынды айналдырып, ортаға алып, қалжыңдап, мәз-мейрам болып жатқаны. Ондай жерде диірменші баланың орысша, қытайша айтқан өлеңдері-ақ шек-сілеңді қатырады. Он екіде бір нұсқасы келмейтін өлеңдер кімді күлдірмесін. Табиғатында бет-аузы жыпжылмағай бала тәрізді көсе жігіт бір жағы ел арасындағы шут секілді. Соғыс ауыртпалығынан еңсесі түсіп жүрген жас та, кәрі де онымен құрдасындай ойнап, көңілдерін көтереді. Бірде бір топ жыртақай бозбалалар өзін кеу-кеулеп ортаға алып, қатты қал жыңдағаны бар. – Әй, Тұрсын, осы сен неге үйленбейсің? – Саған ана Сәруар да, Меңсұлу да ғашық. Солардың бірін неге қағып түспейсің?!

– Ой, бұл әлі сәби емес пе, әйелді мұрты шыққасын алады да. – Ха-ха-ха! – Өй, мұның мұрты шыққанша, әйелдердің отыз екі тісі түгел түсіп болмай ма? – Ха-ха-ха! – Әй, шынында, Тұрсынға неге мұрт шықпайды, осы қызтекеден сау ма, жығып салып көретін екен. Ха-ха! – Қойшы, мұрт шықса, диірменнің қасында қырынып отыру қандай жараспас еді. – Еһ, оның несі бар, алпамсадай жігітке неге жараспасын! Ойын-күлкіге масығып, қызып алған бозбалалар енді оның мүсініне жабысты. – Шынында, осы Тұрсын сеп-семіз-ай, тіпті өзінде мықын жоқ, шалбарының белдігі әсте ұстамайды. Үнемі құйрығының жықпылы жылтыңдап жүргені... – Ха-ха-ха! – Осы тегінде уайымдау дегенді де білмейді ғой деймін. Уайымсыз адам өмірі қоңын бере ме? – Еһ, уайымдайтын мұның несі күйе кетіп жүр. Құлағы, лепілі түзу, шыңдалған диірмен болса – болды, басқа нені ойласын. Жүрген бір дикий жан емес пе? – Иә, бұл бір дикий адам ғой. Ақыры біраз жерге шауып тоқтаған бозбалалардың қайсыбірі соңғы сөзді ауыр алып қалды ма деп, іштей аяп: – Әй, Тұрсын, сен біздің айтқанымызға ренжіп қалма, әншей ін қалжың ғой, – десіп тарасқан. Сол күннен бастап кейбір адамдар, «әлгі дикий бала қайда?» «дикий баланы шақырып, өлең айтқызатын екен» дейтін болды. Оны құлағы шалып қалған кемпірлер тілі келмейтін сөздің тамырына түсінбей, Тұрсынның өзіне «Дикай бала», «Дикай» деп ат қойып алды. Келе-келе Тұрсын – Дика атанып кетті. Дика диірмен тартумен күнелтіп, әр үйді сағалап жүріп, соғыс жылының да қалай өткенін білмей қалды. Соғыс аяқталып, елге ер-азаматтың көбі қайта оралып, белі шо йырылған тұрмыс біртіндеп еңсесін қайта көтере бастады. Бұрын диірмен тартуға шақыратын үйлердің саны да азая бер - ді. Енді Дика кейбір шақырмаған жерге өзі барып, ол-бұл жұ-

мысына көмектесіп, кейде шөп басын сындырмаса да, бірер күн қонып кетіп жүреді. Аудан ішіне әбден бауыр басып алған жарымжан мүсәпір жігітті ешкім ауырсынбайды. Қайта соқа басы жетімді мүсіркеп, бәрі іш тартады. Қай үйге барса да, кішкентай балаларға дейін еркелеп, өзімсініп мойнына асылып, жатар уақытқа дейін қасынан шықпайды. Дика да оларды аймалап, түйе, ат болып, арқасына мінгізіп, асыр салады. Оның үстіне тағы бір жұғымдылығы – Диканың тазалығы. Қайда барса да, төс қалтасынан сынық айна, жан қалтасынан сабынның таусыншығы түспейді. Мезгіл-мезгіл жуынып жатқан Диканы көресің. Қай үй болмасын, оған төсек-орнын аямайтыны да содан. Осы мінезінің бәрін сырттай бақылап, шаруаға қажымайтын күшіне қызығып жүретін Қарабет бір күні оған «құда түсті». Дика ол күні Қосимановтың үйінде болатын. Шам жаға қазандық аузында Кәмел мен ауыл үйдің келіншектерінің арасында әңгімедүкен құрып отырған. Келіншектер онымен қалжыңдасып, ән салғызып мәре-сәре боп жатқан кезде төр үйге Қарабет шақыртып алды. Төр үйде біраз адам, қазанда іңірден бері баппен бүлкілдеп қайнаған қазандағы қой етін күтіп, көздеріне ұйқы тығылып, маужырап отыр екен. Бәрі де Дика келісімен көздері шырадай жайнап, гуілдеп кетті. – Ау, осы сен келіншектердің арасынан шықпайсың, үйленейін деп жүргеннен саумысың?! – Е, үйленсе несі бар! Мұндай жігітке кім қызын бермейді. Өзі әнші, өзі шаруақор деген, бір сырлы, сегіз қырлының өзі емес пе? – Рас, үйлендіріп жіберу керек. – Әй, Дика, өзің айтшы, кімнен ойың бар? Осы сен бастықтардың әйелінің бірін қағып кетуден саумысың. Ана Күміс, Шәрипа, Зылихалардың үйінен шықпайсың, – деп Қосиманов өзінің құрдастарының әйелін тізе жөнелді. – Сен қу біреумізді тақырға отырғызып, тотитып кетіп жүрме. Байқа, көзіңді жылтыратып қаматқызып қоям! Дика жымың-жымың етіп, төмен қарап күле береді. – Әй, осының күлкісі жаман, шынында да осында бір кәкір бар.

– Өй, қойыңдар, Дика оларды менсіне ме. Бүлдіршіндей жас қыздар тұрғанда, кәрі-құртаңды қайтсын. Бағанадан жастыққа шынтақтай жатқан Қарасай орнынан тұрып әңгімеге араласты. Қалжыңсыз, күлкісіз отырып, Дикадан көзін алмай, жанашыр адамдай, байсалды сөйледі. – Сендер не десеңдер, о деңдер. Шынымды айтайын, өзім осы Диканы жақсы көрем. Байқаймын, әттең бағы ашылмай жүрген бала. Өзіне бір шүйке бас алып берсең, үй болып кетейін деп-ақ тұр. Диканы мен өзіме әрі бала, әрі іні етіп алсам ба деймін. Көздері күлімдеп, жетім жігітпен ойнап отырғандар тыйыла қал ды. Бәрі де шын сөзге ауысып: – Қареке-ау, мынауыңыз табылған ақыл екен. Жалғызілікті жігіттің бір-ақ күнде маңдайы ашылар еді ғой. – Алыңыз, Қареке, бала қылып алыңыз. Сіздей қамқор адам тапса, Дикаға одан артық не керек. – Ой, Дика, бағың ашылсын, бағың! Диканың да іші жылып кетті. Қанша бауыр басып үйренгенмен, көрінген үйде тентіреп жүру де қолайсыз-ау. Өз үйің, өз қара лашығыңның болғанына не жетсін. «Осылар шын айтып отыр ма?!» дегендей, Дика айнала көзінің қиығын тастап, үнсіз том сара қалды. – Міне, мен бүгін Дикаға дүкеннен әдейі киім алдым. Үсті де жыртыла бастаған екен пақырдың, – деп, Қарасай төсек астынан бір бума қағазды алып ашты. Ішінен бомазидан жасаған арзан шалбар мен қызыл сәтен көйлек алып, Диканың алдына тастай берді. – Мә, киіп ал, жарқыным. Дика бір қызарып, бір қуарып, не істерін білмей, қипыжықтай берді. Ине-жіптен жаңа шыққан киімді соғыс жылдарынан бері бірінші көріп отырғаны. Онша да мұнша жүріп, тап Қарасайдай мейрімді адамды бұрын-соңды көрмегендей, Диканың өне бойын ып-ыстық қан аралап, көзіне жас іркіліп қалды. Жарым көңілі босап кетті. Отырғандар да жамырай сөйлеп: – Киіп ал, ки! Ана үстіңдегі шоқпыттарыңды таста! – десіп, қоярда-қоймай, көз алдында жаңа киімді кигізді. Көк бомази шалбар мен оттай қызыл сәтен көйлектің ішінде Дика әп-сәтте жұтынып шыға келді. Тек шалбардың белі кеңдеу

екен. Әншейінде шалбардың ышқырлығын ұстамайтын мықынсыз беліне шүберек белбеуін қайта байлап жатыр еді, Қосиманов: – Таста оны, бүтінделген соң түгел бүтіндел, – деп орнынан атып тұрып, қатардағы есікке кіріп кетті де, әр жері сынған, көнетоз офицер белбеуі мен ескі фуражқасын әкеп берді. – Мә! Дика әскер киіміне өлгенше құмар болатын. Аяқ астынан қарық болып, жалпақ төбесіне батпайтын тар фуражкені қоқита киіп, жымың-жымың етті. – Ойбай-ау, өзің қабығын аршыған жұмыртқадай, жылтырап шыға келдің ғой. Енді сені көрген қыз-қырқын талып түсетін болды, – деп қонақтың бірі ішін тартты. – Жұмыртқадай жұтынғанды әлі көрерсіңдер. Өзім Диканы жеке отау етіп шығарам. Кім бұған оң жақта отырған қызын бермес екен. Құдайға шүкір, бір жігіттің қалың малына қыңқ етпеймін. Ондық дәулетім жетеді, – деп Қарасай Диканы мүлдем мас қып, алды-артын орап алды. Бірақ, не керек, ол сөздің бәрі жүре-жүре ұмыт болып, Дика бұрынғы таз қалпына қайта түсті. Малжан ағашының бауырындағы жалғыз үйге келген алғашқы кезде әжептәуір көңілі өсіп, шынымен қатарға қосылып үй болам ба деп, үміткер болып жүруші еді, келе-келе оның бәрі келемежге айналды. Содан бері талай жыл зымырап өте берді. Мал соңында салпақтап, осы үйдің отымен кіріп, күлімен шыққан Дика, сағымдай бұлдыраған алдамшы үміттен мүлдем күдерін үзді. Олай-бұлай өткен адамдар бұрынғы әдетпен Диканы ортаға алып, әйел жайын сөйлесе қалса, Қарасай олардың бетін қайырып тастайтынды шығарды: – Сендер де еріккен екенсіңдер. Бұл дүлейге не қылған тегін жатқан қатын. Өзі аяғын әрең алып шұба тылып жүрген бұл кещені, шалық болмаса, есі дұрыс адам қайтсын, – деп, Диканы мүлдем іске алғысыз етіп, жерлеп тастайды. Дика да келе-келе «қатын түгіл, бас қайғы» деген қамытты біржола киді. Бірақ оны сыпырып тастар дәрмен жоқ. Барар жер, басар тау табу оның ниетіне де келмеген нәрсе. Әйтеуір ас суы мол үйде түйтпектеп тіршілік ете берді. Қазір осы өмір жолын көз алдынан өткізіп, таусыла егіліп отыр. Мына қара жауын астында саясыз қалған Дика өмірде де еш панасыз екенін ойлағанда іші одан сайын қалтырайды.

– Құлыным-ай, аман жеттің бе?! Мына құдайдың күні де бүгін селдетіп кетті ғой. Бір жерде құлап қалып, жазым болды ма деп зәрем ұшып отыр ем. Ой, құлыным сол. Шешінші тез. Жаным-ай, су өтіп кетті-ау. Құрғақ киімдеріңді ауыстырып киші. Айтқандай, Ақбөпе де келген. – Әһ, Ақбөпе? – деп әуелі ащы дауыстап қалған Халел лезде суып, қолындағы қоржынын ұсынды. – Апа, саған цейлон әкелдім. – Сейлоның не, қарағым-ау? Ондай да бар ма еді?! – Ауданда жұрт жабыла алып жатыр екен. Индийскийден де артық дейді. – Ой, қарашығым сол. – Балалар қайда, анау үйде отыр ма? Оларға алма алдым. – Алма! – Иә, андағы қоржынның ішінде. Қызыл жалауға жәшікжәшігімен келіпті. Жұрт талап алып жатыр. – Ие-е, енді бәрі болады ғой бас аман болса. Мына Слина келгеннен бері тіпті адамның жанынан басқаның бәрі түсетін болыпты ғой, – деп, Жәміш қоржынды шеше бастады. – Апа, әкем қайда? Үйде ме? Қоржынға қолын сұға берген Жәміш: – Ойбай үндеме, – деп астыңғы ернін тістеді. Қолымен ымдап, Халелді қасына шақырып алып, сыбырлай сөйледі. – Әкең ана төр жақта жұлын тұтып жатыр. Осы үйді бүгін алапатымен көшіріп жібере жаздады. – Иә, не боп қалды?! – Сұрама. Осы бір малы бар болғырдың жүрген жері бізге сор болып тиген жоқ па. Қойлар жауында ығып кетіп, бес-алтауын қасқыр тартыпты. Құйрықтары жалбырап пішенде тұр. Екеуі жоқ. Әлгі Дика байғұс соры қайнап таяқ жеп қалды. Үйден қашып кетті. – Қайда кетті?! – Халелдің даусы ащы шықты. – Қайда кетсін о сорлы. Үй маңында төңіректеп жүрген шығар. – Іздеу керек қой. Мына жауын астында қайда барып паналайды, – деп, жүресінен отырған Халел ұшып тұра келді. – Іздемей-ақ қой, жаным. Ақбөпе әкелген болу керек. Сонда тығылып жатқан шығар. Келінге де бүгін шалдың тілі тиді.

О жалған десейші, бұл шал бәріміздің түбімізге жетер әлі. – Жәміштің есіне Жәлел түсіп, көзіне жас іркіліп қалды. Халелге сездірмейін деп, қазандық астындағы отты үрлеген болып күйбеңдеп, бетін бұрып әкетті. Қарасай көрпе-жастығы мол биік кереуеттің үстіне етігін де шешпестен құлапты. Үстіне қара тұлып жамылып, теріс қарап жатыр екен. Халел кірген соң басын көтеріп, бұзау тұмсық етігінің жұлығына қарап, түнере түсіп отырды. Халелге көпке дейін мойын бұрған жоқ, біреу ұрып-ұрып тастағандай мең-зең. Әлден уақытта барып, қалтасынан мүйіз шақшасын алды. Өк шесін бір-екі рет тықылдатып ұрды да: – Әй, түкіргішім қайда?! – деп ауыз үйдегі Жәмішке айғай салды. Бетіндегі қара қалдай етіп алақанына салған бұйра насыбайдан бір шымшып алып, үстіңгі ерніне танаулата тықты да, Халелмен тілге келді. – Иә, мал базарлы болды ма? Сауда қалай? «Сауда» дегенде кешегі базардағы шалдар көз алдына қайта келіп, Халел үндемеді. «Саудаң құрысын» дегісі келіп еді, бірақ қара түндей түнеріп отырған әкесінен қаймықты. Қарасай да қайтып сұрамады. Биік төсектен ауыр денесімен еңсеріле сырғып түсті де, терезе түбіндегі үлкен абдыраға барды. Құлпы дызың етіп, қақпағы көтеріліп, ар жағынан ырсиған тістері көрінгенде арандай аузын ашқан айдаһарды көргендей болды Халел. Қарасай түбіне дейін қолын сұғып жіберіп, кішкене сандықшаны алып шықты. Сары жезбен құрсаулаған жылтыр сандық тура ертегідегі сиқырлы сандық тәрізді. Аузын ашса-ақ ішінен көк ала түтін бұрқ етіп шығатын сияқты. Халел ондай ертегіден қорқатын шақтан кеткен. Бірақ осы сандықты көрген сайын тітіркейді. Оның есіне ағасы Жәлел түседі. Әкесі сандықты алып жатқанда, Халел төс қалтасындағы бір уыс он сомдықтарды стол үстіне тастаған. Қарасай саусағына түкіріп, сан қолдан өтіп, ескі шүберекше босаған бір топ ақшаны майыстырып, асықпай санады. Ең соңғысын қайырғанда бетіне қан теуіп, қалы жыбыр етті. Тағы санады. Беті тағы да бүлк етіп, басын оқыс көтеріп алды: – Қалғаны қайда?! Халел үндемеді. – Қалғаны қайда деймін?!

– Бары осы. – Не дейт... Есің дұрыс па! – Апама біраз шай алдым, балаларға алма алдым. – Мен сені соған жіберіп пе едім? – Базарда ет арзан екен. Ыстықта саситын болған соң, ар занға бердім. – Не дейт... Ақ адал малдың етін арзан бердім дегенше, менің етімді арзанға бердім десейші. Енді сен қалып ең бұл үйде менің етімді жемеген. Шық үйден. Шық деген соң шық! Батыр қараңды. Жармалы есіктен сығалап тұрған Жәміш төрге жүгіре кіріп, баласына ұмтылды. – Жетті, жетті. Бала емес пе? Сауданың жайын қайдан білсін. – Кет әрмен сандалмай! – деп ақырған Қарасай әйеліне түкіргішті бір-ақ атты. Даңғыр етіп домалап, ауыз үйге шыққан консерві қаңылтыры қисалаңдап барып жарты шеңбер дөңгеледі де етпетінен түсті. – Сенен мән сұраған кім бар?! «Бала емес пе?» Тапқан екенсің баланы. Не қылған бала. Он үште отау иесі. Иегіне сақал шыққанша миына ақыл дарымаған кеще. Сенің тәрбиең. Қаздың балапанындай үлпілдетесің келіп. Жұрттың мұндай ұлы ойдағыны орып, қырдағыны қырады. Мен болмасам көрер едім күндеріңді. Ауыздарыңнан ақ май ағызып отырған соң көкіріктерің азған екен. – Жәрәйді, жәрәйді. Бүкіл ғаламда үйін асырап отырған еркек сен ғана ма екенсің. – Әй, не тантып тұрсың? – Қарасай атып тұрып, босағада ілулі тұрған қамшыға ұмтылды. Қал-қалш етеді. Шашақтатып өрген тобылғы сапты бишікпен Жәмішке төніп келді. Жәміштің көзі жасаурап, баласының ығына тығылды. Дене бітімі нәзік болғанмен, сұңғақ бойлы, сирақты Халел бірінші рет анасының алдына қалқан болып тұра қалды. Әкесінің жағасынан ала түспесе де, шешесіне қол салғызар түрі жоқ. «Түкке қауқары жоқ дімкәс анамды зәбірлегенше, мені ұр!» дегендей, қасқиып, кірпігін сирек қағып жасқанбай тұр. Қызыл шырайлы, бәденді Жәміштен айнымаған, сойып қаптағандай Халелдің көзіне көзі түскенде Қарасайдың жүні жығылып, тауы шағылып қалды. Сонда да көмейіне келген сөзден аянған жоқ. – Құтырайын де-

ген екенсіңдер. Көрер ем ана басқалардың тұрмысын сендерге берсе... Жатырға тартқан жігіт оңбас. Жатырың жаман ғой, жатырың. Нағашы жұртыңнан бір жібі түзу адам шыққан жоқ. Сен қайда барып оңарым дейсің. Жәлелімнің ширегіне татымайтын шірік неме. Болар бала боғынан. Әу баста-ақ білгем сенің адам болмасыңды. Ата балаға сыншы... Жәміш пен Халел сөздің артын естіген жоқ. Ауыз үйге жылысып шығып кеткен. Төргі бөлмеде жападан-жалғыз Қарасай қалды. Ерніндегі сағыздалып қалған насыбайды саусағымен сыпы - рып алып, есікке қарай атты. Төсек үстіне шығып, иығы құнысып, түнеріп отыр. Ұрыс шыққан үйдің қазіргі түсі де Қарасайдың өңіндей қара көлеңке тартқан. Сәукелесінің бір жақ бүйірін қара ала күйе басқан аспа шамның жарығы да көмескі. Терезе шынысына сыртсырт тиіп, төмен сорғалаған жауын тамшылары да Қарасайдың ұнжырғасын түсіріп, екі иінін басып барады. Сырт қарағанда Жәміш көп нәрсенің жетесіне жетіп түсіне бермейтін, ашуының алды бар, арты жоқ, әшейін бір парықсыз жан секілді. Қарасаймен қазір сөзге келіп қалса, енді бір айналғанша соның бәрін ұмытып, қашан ерінің көңілін тапқанша бәйек болып, соның қасы мен қабағына қарап жүргені. Бірақ сырт қараған көзге ғана осылай. Ал шындап келгенде ол мүлдем басқаша: Жәміш ұзақ жыл отасқан Қарасайдың бар мінезін, бар қасиетін бес саусақтай біледі. Оның талайға жасаған зәбіріне де, жұртқа деген арам пиғылына да кәнігі. Әйтсе де соның бәрін сыртқа шығармай, ішке түйеді. «Маңдайға жазған, құдай қосқан қосағым, енді қартайғанда одан кетіп қайда барам» деп, бірнеше баланың анасы болған әйел, ендігі жерде от басы, ошақ қасының бүтіндігін ойлайды. Қарасайдың бар қылығын кешіретіні де осыдан. Ауыз үйге шығып, кең ағаш табаққа ет түсіріп жатқан Жәміш қазандық астында жанған қи отына су шалбарын кептіріп отырған Халелге ақыл айтып жүр: – Балам, өз әкең ғой. Ренжіме. О байғұс та қайтсін. Оған да кінә жоқ. Қайтып сендерді жеткізем деп біреумен ұрысып, біреумен жұлысып күн кешіп келе жатқан жоқ па. Бүгін өзі қатты кейіп отыр. Кейімегенде қайтсін. Биылдыққа осы қораның астына

құдай тағала кәрін аямай-ақ төгіп тұр. Жәлелім кеткеннен бері бір оңбай қойдық. Бізге дегенде жасағанның желі де үнемі терісінен шығып тұр ғой. Бүгін әне, бар қойды қасқыр тартып кеткені. Әкең тауып алмаса, түгел айырылады екенбіз... Саған ұрысса, балам деп ұрсады, үйренсін, ысылсын деп ұрсады. Кім баласын жек көреді дейсің. Қайтымы шапшаң Халел анасының сөзінен соң үнемі жадырап, әлденеге ашулана қалса, артынша-ақ ұмытып кететін. Бұл жолы қанша жұбатса да, үй ішіне найзағай түскендей ойран-топан болған жаңағы жай көз алдынан кетпей, томсырая берді. Бал қыған темірдей қып-қызыл қи шоғына тесіле қарап, ұзақ көңілі түсті. Тамаққа да томсырайып келіп отырды. Стол басында үш-ақ адам. Үйеме табақ семіз қой етін қылпылдаған ұстара бәкімен жартылай турап болған соң, Қарасай Жәміштің жүзіне қарамай күңк етті: – Осы үйдің басқа жанын жер жұтқан ба? – Ақбөпе басы ауырып жатайын деп жатыр. Балалар ұйықтап қапты. Жаңа ет апарып келдім, – деді Жәміш бір шара сорпаны суытып отырып. – Дика қайда? – деді Халел. Жәміш Қарасайға көз қиығын тастады да, үн-түнсіз сорпа сапыра берді. Халел де қайтып сұрамады. Қарасай да ләм деген жоқ, қолын табаққа салды. Үшеуі де осылай ұзақ үнсіз отырып, ет жеді. Халел мен Жәміш қолының ұшымен анда-санда бір жапырақ етті шымшып алады да, ұзақ толғап, зорға жұтады. Табақтағы еттің жартысын еңсеріп барып Қарасай тағы да күңк етті: – Машинаң қалай, жақсы жүре ме екен? Халел өзіне қойылған сұраққа бірден жауап бере қоймай, әкесі іш тартып жібіген соң барып басын самарқау изей салды. Әңгіме басы жылы басталғанына Жәміш іштей қуанып, әке мен баланы табыстыруға асығып, әңгіме жібі үзіліп қалмаса екен деп жалғай түсті. – Неше жылдан бері «мотосеклет, мотосеклет» деп қоймай жүруші ең, ақыры алып тындың ғой. Өзі де машинам-ақ екен. Тіпті жүргенде көз ілеспейді. Мен ылғи қашан көзден таса

болғанша жығылып қала ма қайтеді деп, зәре-құтым қалмай артыңнан қарайлап тұрам. Халелжан-ау, байқап жүрсеңші. Кім біледі, сенім жоқ. Тайып кетіп, жазым боп жүрме. Былтыр Себкрай жақта бір жігіт мотосекілден құлап өліпті. Алла оның бетін аулақ қылсын. Халел үндемеді. Қарасай кемпірінің жайма-шуақ сөзіне іш тей риза боп, ендігі сөзді ол сабақтады. – Сөзіңнің жаны бар. Бұл ана бір екі аяқты мотоциклден гөрі орнықты болғанымен, бұдан да құлап қалуға болады екен. Қобди жағы жолдың қырына килігіп қалса, аударылып кететін көрінеді. Байқап жүру керек дегенің жөн. Күзге дейін аман-есен тебе тұр. Оқуыңа барарсың. Бармасаң, денің сау болса, күзде бір машина алып берем. Қай адамның болмасын әдеті емес пе, мұндай сөз айтқанда жымың-жымың етіп, іштей мақұлдап, қуанып отыратын. Халел қуанған жоқ. Әп-сәтте өзгере қалған әке мінезіне таңырқап, көзінің астымен ұрлана қарады. Бұрын-соңды әкесінен мұндай сырды көрмеп еді. Неге бүйтіп отыр? Халел көп ойланып, бас қатырған жоқ. Әкесінің өзі-ақ бұл сырдың жұмбағын шешіп берді. – Ал енді, Жәміш, дастарқаныңды тезірек жинап, төсек сал. Халел ұйқысын қандырып алсын. Ертең алагөбеден тұрып жолға шығамыз. Ана қойларды сойып, үйтіп-бүйткенше де біраз уақыт өтер. Халел басын көтеріп алып, әкесіне таңдана қарады. Бірақ «қайда барамыз?» деп сұраған жоқ. Оны да Қарасайдың өзі айтты: – Қазір қара жолдың үсті әрлі-берлі жүріп жатқан құжынаған машина болса да, бірінен пайда жоқ. Бір жерге барайын десең, шоферлар қиқайып, аяғын қия баспайды. Оның көбінен не пайда, – деп бір тоқтады. – Ана мотоцикліңнің қобдиына төрт-бес қойдың еті сыятын шығар. Ертең, амандық болса, таң сәріде шығып кетсек, Омбыдағы ет базарының дәл қызған кезінде жетіп қалармыз, ә? – Құдай сәтін салса де! –деп Жәміш тәңіріне бір жалбарынып қойды. – Иә, өзім де айтып отырмын ғой. Қызыл жалауға Халелді

бекер-ақ жіберіппін. Есіл мал текке ит жемеде кеткен жоқ па. Омбыға барсақ, иншалла, ақшаны күреп аламыз. Сауданың да көзін үйретейін бір. Кейін өзің-ақ барып орындап қайтатын боласың. Қашанғы сақалым сапсиып жүгіре берем. Айтқандай, Жәміш, алжапқыш, майлық-сулықтарыңды жуған шығарсың. Ұмытып кетпейік. Қазірден бастап, буып-түйіп қой. – Көке, мен енді базарға бармаймын, – деді Халел тосыннан. – Не дейт! – Беттегі қара қал дір етті. Екі көзі бірдей қан талап, бүйі шағып алғандай, Қарасай ыршып түсті. Бірақ «не дейт» дегеннен бөтен ештеме айтпады. Бұрқ етіп тасыған ашу әп-сәтте қайта сабасына келді. Орнынан тұрып, ауыз үйге беттеген Халелді бөгеді. Үнінде зіл жоқ. – Халел, тұра тұр. Бері кел... Отыршы мына араға... Мен саған әке боп бір ақыл айтайын. Тыңда. Жәміш те иегімен ымдап, «отыр» деген ишарат білдірді. – Иә, не айтасыз? – Сен ғой, енді базарға бармаймын деп ат-тоныңды ала қашып тұрсың. Сөзіңнің төркініне түсінемін. Алғашқыда сен түгі лі, мына мен – әкең де көндіге алмағанмын. Тұқымымда бұл кәсіппен айналысқан адам болмаған соң, мен де тосырқап жүре тінмін. Бірақ маңдайға жазған кәсіп жоқ. Қазіргі заман ақша заманы. Кімнің қалтасы қалың – сол беделді, сол өтімді. «Заманың түлкі болса, тазы боп іл» дейді қазақ. Бұрынғылар біл мей айтпаған. Ендеше, ақшаның көзін табатын жігіт базардан безбес болар. Ағаң Жәлел тірі болғанда, қайда барам десең де ерікті өзіңе беретін едім. Басың ауған жаққа тарта берер ең. Жас болса келіп қалды, осы қара орман енді саған қалмағанда, кімге қалады. Мен өз қарақан басымның, мына Жәміштің қамын ойлап жүргем жоқ. Ойлайтыным, түсіне білсең, сенің қамың. Шаңыраққа ие болар шаққа жеттің. – Базарсыз-ақ үйді асырауға болады ғой. Сауда жасамағандар да аштан өліп, көштен қалып жатқан жоқ. Бүкіл ел болып, абырсабыр жұмыс соңында жүргенде, мен осы үйдің шаруасымен ғана жүрмекпін бе? Былтыр мектепті бірге бітірген балалардың бәрі қазір совхоздарда жұмысқа орналасыпты. Тың көтеруге келіп жатқан жастар анау. Тіпті ұят өзі, – деп Халел қабақ шытты. Қарасай оның сөзін салғырт тыңдап, жымиып отырған. Шыдай алмай мырс етті. Күлкісінде ыза бар.

– Халел, сен өзің әуелі осы үйдің ішіне көзіңді салшы, – деп, төрт қабырғадан ине шаншар жер қалдырмай ұстаған қызыл ала, көк ала батсайы, масаты кілемдерді қолымен айнала көрсетті. – Құдайға шүкір, бұл байлық ешкімнің үйінде жоқ. Жаңағы айтқан балаларыңды білем. Оларды қайбір жетіскеннен жұмысқа беріп отыр. Тумысында ішсе – асқа, кисе киімге жарымаған, сіңірі шыққан немелер қаршадай балаларының көзінен сорасын ағызып, қара жұмысқа салып қойыпты. Өйтпесе қайда барып күн көреді. Ал сенің ішкенің алдыңда, ішпегенің артыңда, олар саған тең бе? Теңіңді тауып сөйле. Целина деп келіп жатқандарды да көріп жүрміз. Олар да қайбір қимасы қышып келеді дейсің. Бәрі әйтеуір бір құлқынның қамы. Қарасай, «сен де мақұлдап, бірдеме десеңші» дегендей, Жәміш ке оқты көзімен бір қарап қойып еді, ол да жалма-жан қосы - ла кетті: – Иә, балам, қолға күрек ұстадың не, сауда жасадың не, бәрі бір көмейдің қамы. – Апа, – деді Халел. Енді ол әкесіне батып айта алмай отыр ған көңіліндегі ойын шешесіне жайып салды. Еркін сөйледі. – Мен де бала емеспін, түсініп отырмын. Бәрі күнкөрістің қамы дейсің. Егер құр ішкен ас, киген киімге мәз болып, өзімізбен өзіміз бола берсек, онда адамдық қасиеттен не пайда? – Сеніңше, адамдық қасиет неде, сонда? – деді Қарасай. Жәй, сабырмен отырып сұрады. Халел әкесіне қараған жоқ. Жә міш пен ғана жеке әңгімелесіп отырған секілді, содан көзін алмай сөйлей берді. – Апа, мен алдың күні ай далада балоным жарылып, ұзақ отырып қалдым. Жолдан шығып, доңғалаққа монтировка деген болады, соны жасай алмай отыр ем, «Жаңа талаптағы» шопыр Оспан машинасымен келе қалмасы бар ма. Екеулеп отырып лезде жөндедік. Оспан шылым тартып отырып, мотоциклдегі етті көріп қалды. «Е, ет сатуға барады екенсің ғой. Жәлел өлгесін, енді Қарекең сені баули бастаған екен. Шіркін-ай, сен де қор болмаса игі едің» деп мені қолға алды. Мен не дерімді білмей, сасып қалдым. – Е, не сасатыны бар. Ондайларға: «Сенің шаруаң қанша»

деп сазайын бермейсің бе. Ол бір жүрген қара май шелек. Көре алмаса, тұз жаласын! – Қарасайдың зығыры қайнап, көзі шатынап кетті. – Содан, – деді Халел тағы да шешесіне, – маған көп ақыл айтты. Сендердей күнімізде осы колхозды құрып, ыстығына кү йіп, суығына тоңып, кешегі соғыста да талай қиыншылықты бас тан кешірдік. Ал сен болсаң дардай жігітсің. Бір жылдай құр салпақтап жүрдің. Еліңе, жұртыңа тигізер пайдаң жоқ. Бұл қалай?– деп өзімді қатты ұялтты. Қарасай төмен қарап үндемеді. Өңі өрт сөндіргендей түтігіп барады. Тістеніп отырса керек, жақ сүйегі бүлк-бүлк етеді. Сол далада отырып Оспан: «Ананы көремісің», – деп, Халелге жыртынды түбінде жүрген саршұнақты көрсетті:«Таңның атуы, күннің батуы онда дамыл жоқ. Қарашы өзің, қазір де ол шөп тамырын жинап жүр. Ертең егін шыққанда бидайды ұртына салып тасып, қысқы азығын үйіп алады да, қыс бойы інінде жем жеп, жазға қоңын бермей шығады. Оның жиған азығынан, істеген еңбегінен, басқа хайуанатты былай қойғанда, өзінің көршілеріне титімдей пайдасы жоқ. Нағыз паразиттер. Сен совет мектебінен оқыған баласың, ойлашы өзің. Сіздің үй де осы саршұнақтың ініне ұқсамай ма? Ойлан. Халқыңа пайда келтіретін азамат болуды ойла!» – деп машинасына мініп жүріп кетті. Бірақ қазір мұны Халел айтқан жоқ. Үнсіз ойлап отырды да: – Шынында да шопыр Оспан ақыл иесі адам, – деді үлкен кі сіше. – Қысқарт енді! – Қарасай бұдан әрі тыңдауға шыдай алмай ақырып жіберді. – Үйіне жетпей жатып төбетше маңқылдауын мұның. Мұның білгішіне не берерсің. Ақылшыны тапқан екенсің. Ғұмыр бойы маңынан бензин иісі аңқып жүретін Оспаннан өнеге алғанша, жібі түзу біреу аузыңа түспегені ғой. Жауыр атқа қотыр ат үйір. Жаман шопыр Оспан ақылшы болған соң, заманның азғаны да. Былшылды доғар да, ұйықта. Ертең жолға жүреміз. – Жоқ, мен енді бармаймын, көке. – Бармасаң, бұл үйдің де қарасын көрме! Кет онда бұл үйден.

Ашына сөйлеген балаға бәрі де жалт қарады. Бірақ мұрнынан шаншылып, әр минутын бір сағатқа балап жүрген директор онымен сөйлесіп отыруға уақыты жоқтығын сездіріп, тағы да қысқа жауап берді: – Қымбаттым, мен саған айттым-ау деймін. Асханаға бар да... – Асханаңыздың маған қажеті жоқ. – Енді, не керек. Мясокомбинат ашайын ба? Халел жылап жібере жаздады. Намысқа булығып, көзіне жас үйіріліп, аузына сөз түспеді. Сонда ғана Моргун өзінің ағат кеткенін түсініп, енді жұмсақ сөзге көшті. – Иә, айта ғой, не туралы келіп едің? Халел бөгеліп тұрып, зорға дегенде жөнін айтты. – Сізден қызмет сұрай келдім. Отырғандар бір-біріне таңырқай қарасты. – Сен Қарабеттің баласымысың? – деп Райхан бас изеген Халелдің тұла бойын бір сүзіп өтті. Бойы биік болғанмен, сүйегі нәзік, қызыл шырайлы Халелдің түсіне қарағанда қыз мінезді, жуас әрі сабырлы екені көрініп тұр. Тек кішірек келген қалың кірпікті көзінің түкпіріндегі ұшқындаған от қана томағатұйық іште жатқан жігер барын сездіргендей. «Өңің Жәмішке тартқан екен» деді іштей. – Иә, бізге адам керек. Не қызмет істегің келеді? Сен секілді жас жігіттерге зәруміз. – Өзім де білмеймін, қандай жұмыс істерімді. Егер шоферлік жұмыс болса... – Правоң бар ма еді? – Жә жоқ, – деп Халел күмілжіп қалды. – Былтыр мектепте машина жүргізу үйірмесіне катысып ем. – Шынында да, бізге шоферлар жетіспейді. Жақында тағы жиырма шақты жаңа машина аламыз. Тегі біздің совхоздан авторота ашылмақшы. Егер осы секілді жастарды жедел оқытып жіберіп, шоферлар дайындамасақ болмайды, – деп Райханға қарады Моргун. – Ендеше, бұл баланы бір-екі ай тәжірибелі шоферға қосу керек, егер талабы болса, ар жағында өзі жеке машина алып, жүргізіп кетпей ме, – деп Райхан қолына қағаз алып жаза бастады. – Бұйрықты директор кейін шығарар. Қазір мына қағазды

Морозов деген завгарға апар. Әзірше көмекші болып істейсің, жарты еңбек ақы аласың. Қалай, оған разымысың? – Әрине, – деп Халел көзі күлімдеп, қуанып кетті. Тап бұлай тез орындалар деп ойламап еді. Кеңседен шығысымен тұра жүгіріп Тамараға барып, қу ан ышын жеткізгісі келіп тұрды да, жоқ, кейін айтармын деп, гаражға тартты. Морозов көзілдірікті, қасқа бас, тапал адам. Көзілдірігінің үстінен қағазға бір, Халелге бір тесіле қарап сәл ойланып тұрды да: – Сырттағы машиналардың ішінен Дерягин деген жігітті шақырып әкел, әлі рейске кете қоймаған болар, – деді. Қаз-қатар тұрған су жаңа машиналардың қасында шоферлардың бірі су құйып, бірі от алдырып жанталасып жүр. Жолға шығар алдындағы әдеттегі әбігер. Халел әрқайсысына бір барып, Дерягинді іздеп жүр. «Ана жақта, 13-номер» деген сілтеумен маши налардың арасына кіріп кетті. Бір гараждың машиналарының алғашқы номері көбінесе бірдей болып келетіндіктен, шоферлардың тек соңғы номерін ғана айтатынын Халел білетін. Енді сол «чертова дюжинаны» іздеп тапты. Үлкен темір кузовының сыртына 10–13 деп жазылған ЗИЛ машинасының радиатор қа қпағы ашық, шофері астында шалқасынан түсіп жатыр. Тәрізі еңгезердей жігіт екен, келапандай аяғы сыртта салаңдап, винт бұрағанда бірге қимылдайды. Халел жүрелей отырып, еңкейіп қарап еді. Әуелі көрікше көтерілген өр кеудесінде бұйраланған сабалақ жүнге көзі түсті. Майкішең жігіттің білегінің бұлшық еті бұлтың-бұлтың ойнақшиды. Халел атын атай беріп, жүзіне көзі түскенде тілін тістей қойды. Жүрегі мұздап кетті. Түнеугі жолы трактор қасында кездескен жігіт. Тап соның өзі. «Сен боқмұрын қолыма бір түсерсің» деп кіжінгені әлі құлағында тұр. Қазір көрсе машинаның астынан гүр етіп арыстанша едірейіп шыға келетін секілді. Халелдің манадан бергі қуанышы әп-сәтте су сепкендей басылды. Еркін жұмыс істеп, ел қатарлы жүрем деген ойын мына жатқан аюдай жігіттің сұсы басып кетті. Халел бойын жазып, кері шегініп кетпекші болып, ойға қалды. Бірақ сол түні Тамараның айтқаны да есінде: «Сен олай қорқытпа, бұл да сен секілді жігіт, байқа!» – деп, Халелді оның алдында көтере сөйлегені қайда.

– Сенің фамилияң Дерягин ба? – деп, ол тістене тұрып шофердің аяғынан түртіп еді. – Дерягин болса ше?! – деп машина астындағы жігіт гүр ете қалды. – Сені Морозов шақырып жатыр. – Е, мені сағынып отыр ма екен? Өзі неге келмейді, немене сен курьермісің? – деп машина астынан созалаң тұра берді. Халел іштей: «бармасаң, бармай-ақ қой» деп, оның жүзін кө р гісі келмей, сырт айналып жүре берді. Тезірек барып басқа адамның қасына қос деп Морозовтан өтінбекші. Бірақ артынан ерген Дерягин: – Әй, тоқтай тұр! – деп бөгеді. Қолының майын шүберекпен сүртіп, қатарласа бере Халелді көргенде бажырайып, көзі жыпы лық атты. – Көгершінім, мен сені бір жерде көрген секілдімін, ұмытпасам... – Көрсек, көрген шығармыз... Морозовтың сөзін естігенде Дерягин көзін сығырайта, сүзіле қарап, миығынан күлді: – Вот тебе на, сюрприз! Немене мен жалғыз өзім бір ма ши наға жетпеймін бе? Бұл кім, маған көмекке келген адам ба?! Бұл не мазақ? Мен надзирательсіз-ақ жұмыс істей алам. – Вася, мен сені тәжірибелі шофер деп әдейі қасыңа қосып отырмын. Бір-ақ ай үйретесің. Содан соң өзі жеке машина алып жүргізіп кетеді, – деп, Морозов көзілдірігінің үстінен салқын қа рап, бір жағы өтініш етіп сұраса, екінші жағынан әмір ете сөйледі. Кіші қолтоқпақтай болса да, тілді, сұсты адамның алдында шоферлар ығып жүретін. Қанша бір езу болғанмен, Вася Дерягин да енді қарсы дау айта алмады. Өзінің иығынан ғана келетін Халелдің басынан аяғына дейін өткір көзімен жаратпай бір шолып өтті де: – Жүр! – деп қоңқ ете қалды. Мойны құрықтай, кесек денелі, жауырынды Васяның соңынан мәстектің қасындағы тай құсап Халел ерді. Бойында сәл үрей бар. Бірақ онысын сездіргісі келмей, кең адымдап, еркін басып, қабақ шытпай жайраңдаған болады. Вася машинаның қасына қайтып келісімен кабинадағы кішкентай қобдишадан путевка алып, Халелге бұрылды:

– Ана отырғыштың астында шприц бар, заправщикке барып май толтырып ал да, машинаны түгел майла, – деп дүңк етіп, диспетчер бөлмесіне қарай аяңдады. Халел машина майлауды білмеуші еді, шприцке май толты рып алған соң машина қасында дағдарып тұрып қалды. Мотоцикл рулі мен артқы ершік астындағы амортизацияларға, доңғалаққа май жіберуді білгенмен, машинаның жөні бір бөлек. Бірақ Вася өзі біліп түсіндірмеген соң, одан сұрауға намыстанып, үнсіз қалған. Қазір таудай ЗИЛ-дің асты-үстіне шығып, моторына басын тығып, мандайынан шып-шып тер білінді. Дерягин қайта оралғанда үсті-басы май-май болып, машина астынан еңбектеп шыққан. Пенжегінің сыртына шығарған ақ жағалы көйлегінде сау тамтық жоқ. Бет, мұрын, маңдайына салидолды әдейілеп жаққандай айғыз-айғыз, екі көзі ғана жылтырайды. Сонда да сыр бермей тұр. Вася да оны сезбеген қалып білдірді. Машинаны қалай майладың деп те сұраған жоқ, кузов жақтауына ілген бүйірі майысқан қаңылтыр шелекті алып, Халелдің алдына даңғыр еткізіп лақтырып жіберді. – Бар, су алып кел. Радиаторға су құй. Халел жүгіріп барып жаңа қазған құдықтан су әкеп, радиатордың тұрбасына лықылдата құйды. Жарты шелек құймай жатып, аузы-мұрнынан шығып шүпілдеген су тұрбадан асып кетті. Дерягин Халелдің нәзік білегінен шап беріп ұстай алып: – Арақ ішіп көріп пе едің? – деді бетіне зәрлене қарап. – Жоқ, иә... – Халел оны неге сұрағанын түсінбей қалды. – Егер ішсең, аузыңа лықылдатып құя бересің бе, әлде жұтасың ба? Халел не деп жауап берерін білмеді. – Радиатордың тұрбасы да, сенің ана көмекейің секілді. Сауылдатып құя берсең, шашалып қалады, сыздықтатып құй, – деді Вася кабинаға кіре беріп. Шынында да тұрбадағы кеңірдектей толған су бір-екі бүлкбүлк етіп сақиналана беріп, ішке қарай қорылдай жөнелді. Халел енді шелектің майысқан жағымен сыздықтата құйып еді, радиатордың кеңірдегі тарсылдап жұта берді. Бір шелек суды бір-ақ сімірді.

рі қазақшылықпен ала алмай келіп ек. Енді мен де қанша жасар дейсің. Тым құрса екеуміздің зиратымыз бір жерде болсын деп әкеле жатырмын, – деп Күргерей қарт жеңіл күрсінді. Туысының кім екенін Халелге айтпады. – Карьер ашылғаннан бері Тұғыржаптың жерін шұрқ-шұрқ тесіп жатқан көрінеді. Байқамай таспен бірге моланы да қопарып жіберуі мүмкін ғой. Содан қорқып жүруші ем, бүгін сәті түсіп әдейі келдім. Бұдан әрі Күргерей қарт үндемеді. Жол бойында ағылып жатқан машиналарға қарап отырып осы далада сонау бір жылдардағы жанын шүберекке түйген кезі, табыттағы адам өмірі көз алдына келді. Түнеукүні оны да Жантасқа жыр ғып айтып еді.

Күргерей қарттың үшінші жыры Егін өртеніп кеткен жыл Балта ауылына аса бір ауыр жыл болды. Ел қатты тарықты. Соқада ыңыршағы айналған кедей ауылының біразы Сұлу мұрттан іргесін аулақ салып, енді қайтып оның ырқымен жүрмейтін болды. Өрттің Малжан ауылынан келген суық қолдан шыққаны айдан анық еді. Бірақ көзбен көріп, қолмен ұстамаған соң – не дейсің. Іштен тынғаннан басқа шара жоқ. Сол жылы Сұлу мұрт та амалсыздан айлаға көшті. Зәредей өкпе-кегі жоқ адамша, Малжанды сағалап, қысты күні жылқышы болып алған. Біраз жүріп сеніміне кірген соң, жұма сайын көп жылқының ішінен ең семіз деген екі-үшеуін ұрлап, түнделетіп жеткізіп тастайды. Мен жирен атқа қосақтап алып, бір түннің ішінде Шарбақкөл, Молтайға апарып, астық, ол-пұлға айырбастап тоғытып жіберемін. Тағы да ұры болып алдық. Малжаннан осылай кек ала бастап ек, мұнымыз да ұзаққа бармады, сезікті боп қалдық. Ақыры, бір қатты боранда Сұлу мұрт бір үйірлі жылқымен ығып кетіп, бір жұмадан соң табылды. Жылқысы жоқ. Текенің сорына түсіп кетіпті. Сұлу мұрттың бұл соңғы амалы екен. Бір көлдің қамысына матап кеткен жылқыларды екіүш әкеп, сол түннің ішінде жайратып сойып тастадық. Әр үй мүшелеп бөліп алып, жерге көміп, терілерін өртеп жіберді. Бұл да болса талғажау. Жазға шығуға сеп. Малының төлеуін ала алмай кіжініп, ізінен адасқан Малжан ға келесі жаз іздегенге сұрағандай болды. Атақты июнь жарлығы бұрқ ете қалған, у-шу боп баласынан айырылған аз ауылда не қауқар бар, еш қарсылық көрсете алмады. Ызалы Малжан ең бірінші тізімге Сұлу мұртты іліктіріп қоя берді. – Енді елге сен бас-көз бол. Райханжанымды саған тапсырдым. Хат танып қалып еді. Шамаң келсе, қаладағы оқуынан қалдырма, – деп, ол кезде онға келіп қалған Райханды маған тапсырды. Сұлу мұрт кете барды. Содан хабар-ошарсыз кетті. Күргерей қарт терең күрсінді. Әлдебір ауыр оқиға есіне түсіп, жалпақ жауырыны күдірейіп үнсіз отыр. Тағы да трубкасын алып темекі тартты. – Енді саған Сұлу мұртпен соңғы кездесуімді айтайын.

Уақыт жылжып өте берді: патша тақтан тайды; уақытша үкімет құлады, большевиктер келді үкімет басына. Азамат соғысы басталды. Осының бәрі мойны алыс жатқан Балта аулына алыстағы әупілдек үніндей талып, талмаурап жетеді. Он сегізінші жылдың қара суық күзі еді. Бір күні Омбы жақтан сау етіп бір топ солдат жетті ауылға. Бір тықырдың таянғанын іш сезеді. Бірақ кімнен сұрарсың. Тіпті ақ жақсы ма, қызыл жақсы ма, қараңғы елге айыру қиын. Келген солдаттардан шет пұшпақтап сұрайын десең, олардың өзі көзге көп түсе бермейді. Аз әскер бай аулында жатыр. Бір күні мені сол ауылға шақыртты. Екі солдатпен Қарабет келді. Ол кезде он сегіз-он тоғыздардағы Қарабет әкесіне үлкен ұлық қонаққа кеп жатқандай тыраштанып, маң-маң басады. Паң. Басына ақтың фуражкесін қоқырайтып, беліне қылыш асынып алған. Сарайда іс соғып жатыр ем, елеурей кірді: – Әй, Күргерей, таста андағыларыңды. Офицердің өзі ша қыр ады. Тез жетсін. Әйтпесе желкесін қырқып, басын әкеліңдер деп жіберді, – деп ыржың етіп, қасындағы солдаттарды арқаланып қоқиланып қояды. Малжан аулына қарай келе жатып қасындағы солдаттардан сұраймын: – Сендер кімсіңдер? Қайдан келген солдаттарсыңдар? – Біз белогвардеецтерміз, – дейді біреуі масаттанып, Колчактың солдаттарымыз. Большевиктерді құртып, орыс империясын қайтадан қалпына келтіреміз. Тегі жаттап алған сөздері болуы керек, аузы-аузына жұқпай асқақ сөйлеп келеді. Маған бәрі қараңғы. Тек «орыс империясын қайтадан қалпына келтіреміз» дегеніне таңмын. «Қалпына келтіргені» қалай? Малжанның жер үйіне жете бергенде әлгі солдат Қарабеттің беліндегі қылышын өзі алып: – Сені офицер Куропаткин шақырған. Осы үйде отыр, – деп сыртта қала берді. Төргі үйге кірдім. Жер столдың қасында астына екі жастық салып отырған таудай офицер мені көргенде орнынан ұшып кете жаздады. Менің де тұла бойым түршігіп кетті. Самогонды

қымызбен араластырып ішіп, көзі қанталап отырған тыртық бет Кабан. – Кабан? – Иә, баяғы Омбыдағы ұрылардың атаманы Кабан. Баяғыда із-түзсіз кеткенімді ұмытқан адам секілді. Ол тура лы ештеме қозғаған жоқ. – Ой, Гриша, сен екенсің ғой. Отыр мына жерге, – деп қасынан орын ұсынды. Мені көзіне де ілмей, сәлемімді де керек етпей, ерніне насыбай сала берген Малжан бай қолы жез мұртына жабысып қалғандай, кірпік қақпай маған тесірейіп барады. – Күргерей, сен мына бастықты біледі екенсің ғой, – деп маған лезде жылы ұшырап, Кабанға қарап жымыңдай бастады. – Он наш ауылный шалабек. Кароши мұжық, қароши! – Гриша, сен ұста көрінесің, – деп Кабан енді түсін суыта сөйледі. – Сенен жасыратын не бар. Біз большевиктермен қарсы соғысамыз. Осы бай ауылында, сен туған ауылда киргиз жігіттері көп көрінеді. Ертеңгі күні оларды да бір-бір атқа мінгізіп, соғысқа саламыз. Соларға сен бүгіннен бастап қылыш соғуың керек. – Мен өмірімде қылыш соғып көрген емен. – Гриша, ондай бос сөзге қазір уақыт та тар. Мына бай айтып отыр: былтыр батрактарға орақ соғыпсың. Солай долбарлай салсаң болады... Жоқ, басқа сөздің қажеті жоқ, – деп, аузымды қағып, енді қалтасынан жарқ еткізіп алтын білезік алды. Маған қарай бір жамбастап қисайып, сыбырлап отыр. – Мынаны көрдің бе, киргиздер мұның қадірін біле бермейді. Осы үйдің шымылдығынан алдым жаңа. Алтыны бар үйді айт. Сақина, жүзіктерді түгел сыпырып алу керек. Сен де үлестен қалмассың. «Е, – дедім ішімнен, – Колчактің офицері мына ұры Кабан болса, солдаттары да қайбір жетіскен адамдар дейсің. Ақтардың сыры белгілі болды». Осы кезде тыстан бір солдат жүгіріп кірді. «Келіп қалды, келіп қалды» деуі мұң екен, Кабан атып тұрып тысқа ұмтылды. Мен де шықтым тысқа. Салт атты солдаттар қоршаған қара пәуескеден жарқ-жұрқ етіп мұртты біреу түсіп жатыр. Кабан етігін сарт еткізіп, қолын шекесіне апарды: – Ваше превосходительство, господин полковник, бұл жер-

де большевиктерден еш сыбыс жоқ. Жергілікті киргиздарды дайындап жатырмыз. Ат жеткілікті. Мен өз жайыма қалған соң, ақырын жылысып көлігіме міндім де, ауылға қарай аяңдап жүре бердім. Сол күні ештемеге зауқым соқпай, үйде аласұрып біраз жүр дім де, ақыры сарайдағы күндегі жұмысыма кірістім. Сарай толған кедей ауылдың ескі-құсқы дүниелері. Құлағы түскен самауыр, тесік шелек, мойны сынған кәпкір, ожау. Соларды жөндеп отыр ғанда есік сықыр етіп ашылды. Жаудырап, еппен басып кірген Райхан. Келе бас салатын қызым жасқаншақтанып, аузына сөз түспей үрейленіп тұр. Жан-жағына ұрлана қарап, құлағыма сыбырлады: – Аға, Жүсіп атамның үйіне жүріңіз. Шақырады. – Кім? – Әкем келген, әкем шақырады. – Не дейсің, Сұлу мұрт па? Рас па? Қашан келді?! Сұлу мұрт Жүсіп шалдың үйінде отыр екен. Қасында екі-үш ауыл адамы. Орнынан құшақ жая тұрды. Сұлу мұрт бұрынғыдан гөрі таралып ысылған. Үстінде әскери киім. Шинелінің өңіріне бастырған екі жапырақ қызыл шүберек оның қызыл әскер екенін айтпай-ақ танытып тұр. – Күргерей, әңгімені кейін шерте жатармыз, қазір әңгіменің уақыты емес, – деп, Сұлу мұрт отырғандарға қарады. – Мен елге аңдамай келіп қалдым. Бұл ауылға ақтар жете қоймаған шығар деп ойлап ем. Енді түн жамылып отрядыма қайта кетуге тура келіп тұр. Сұлу мұрт ішкі қалтасынан шиыршықталған газет алды. – Мынау большевиктердің газеті, – деді маған ұсынып, алдын да тұрған Райханның шашынан сипап, маңдайынан иіске - ді. – Кейін Райханжаным оқып берер. Ал ендігі айтарым мынау: Омбы жақта отырған іш қазағы әлі көп нәрседен хабарсыз. Ақ пен қызылдың өзін айыра білмейтіндер көп. Естеріңде болсын, кедейге теңдік әперіп жатқан қызылдар. Ақтар бұрынғы тәртіпті қайта орнатқысы келеді. Қазірден бастап әрқайсың жан-жақтағы ауылға барып, жансыз хабар салыңдар. Ер-азамат қадари-халінше ақтарға бөгет жасауға тырыссын. Қызылдар алыс емес. Колчак бандаларын құртқан соң... Сөз шорт үзілді. Сыртта қарауыл қарап тұрған жігіт үйге жүгіріп кірді:

– Ойбай, келіп қалды.. Осылай қарай... – деп сасқалақтап, көзі шарасынан шығып барады. Біз бірден ұқтық. Өйткені қауіп біреу-ақ. Жалма-жан Сұлтанды жасырып, басқамыз алдымызға шай жасата беріп ек, тысқа шығып кеткен Жүсіп қарт келіп, қайтадан аяғымыздан тік тұрғызды. – Сұлтан қарағым, енді қайттік. Күргерей-ай, не де болса алыспай беріспелік. Мүмкін, таба алмас та, Сұлтанды шошалаға тығу керек, – деп Жүсіп қарттың да өңі қуарып кетті. – Ауыл үйдің шетінен тінтіп, сүзіп келеді.Тегі біреу жеткізген ғой. Және өздері қақ жарылып, ауылдың екі жақ басынан түсіпті. «Масқара-ай, енді не істедік. Талай қырғыннан елге аман орал ғанда ажал аузына өзі кеп түскендей болды-ау. Ақтар ұстаса, Сұлу мұртты, сөз жоқ, табан аузында атып тастайды». Сұлу мұрт жасырынып жатқан орнынан шықты. – Ата, атыңыз ерттеулі ғой, бұлай қолға түсіп қор болғанша, атысып өлейін. Не де болса қашып көремін. Өз атым ұзақ жерден келген, жарамайды, – дегенше, маған тосыннан бір ақыл түсе кетті: – Сұлтан, шеш шинеліңді, мә мынаны ки, – деп, үстімдегі түйе жүн шекпенді тастай бердім де, басындағы шлемін киіп алдым. – Тез, тез, уақыт тығыз. Сұлу мұрт түсінген жоқ. Шекпенді киіп алды. Мен оның шинелін киіп, есікке ұмтыла бергенімде ғана, иығымнан ұстап жібермей тұр: – Қайда барасың, таста киімдеріңді. Мен өзім-ақ көрейін не көрсем де. – Жоқ, сен шықсаң, бәрібір олар тексермей жібермейді, біліп қояды. Одан да мен қазір ауылдың шығысына қарай қашамын. Бәрі соңыма түсіп қуғанда, сен екінші жаққа тартып отыр, – дедім де, Сұлу мұрттың сөзін де тыңдамадым, қорада байлаулы, сүмектей атты алып шығып жөнеле бердім. Қысылшаңда тапқан әдісіме қуаныштымын. Үйлерді тінтіп келе жатқан солдаттар екен. Жүсіп үйіне дейінгі аралықта екі-үш-ақ үй қалған. Қарасы он шақты солдат мені алғашқыда байқамады. Желе шоқытып екі жүз метрдей ұзай бергенімде айғай, оның артынан іле гүрс етіп мылтық даусы шықты.

Мен де атты тебініп қалдым. Қанша қажығанмен, жорықта оқ дау сына үйренген ат ышқынып, шаба жөнелді. Соңыма бір рет көз тастадым, солдаттардың бәрі тырақайлап қуып келеді. Аттары қарқындағанша әжептеуір жер сытылып шығып ем, тағы да гүрс-гүрс мылтық атылғанша болған жоқ, астымдағы ат мұрттай ұшты. «Қап, тым құрмаса ұзай алмадым-ау» деген өкінішті ала құладым. Одан арғысы өң мен түстей: ет қызумен атып тұра бергенімде екпіндей жеткен бір ат омырауымен қағып өтті... Көзім саңлауланып ашыла беруі мұң екен, әлдекімдер дедектете жөнелді. Аяғым анда-санда жерден бір тиіп сүйретіліп келемін. Қолымнан, қолтығымнан тартып, сүйреткен төрт жігіт жер үйге алып кірді. Таныдым: үй Қарабеттің отауы. Таңертең пәуескемен келген полковник отыр. Қасында Кабан, Қарабет. Стол үсті самогон құйған бөтелкелер мен туралған етке сыңсып тұр. Мезгіл түн екен. Бестік шам ақтардан жасқанғандай мүләйімсіп сығырайып, анда-санда ықылық атады. Көзімнің астымен Сұлу мұртты іздедім. Жоқ. – Ауылыңа келген қызыл большевик кім? – болды пол ковниктің алғашқы сұрағы. Денем қозғалтпайды, аузым да икемге көнбейді: – Қайдағы... большевик, – дедім сөзімді зорға құрап. – Анадағы үстіңдегі шинельдің иесін айтамын, – деп өрімөр ім шинельге жеркене қарады. – Өзімдікі. Түнеукүні бір жолаушыдан сатып алғам. – Э... – деп Кабан орнынан атып тұрды. Қолында қылыш, тізерлей отырған менің қасыма келіп төніп тұр. – Сені таңертең аман-сау жіберіп ем. Енді құтыла алмайсың. Қызыләскер неге келіпті? Басқалары қай ауылда жатыр? – Білмеймін. – Қызыл большевиктің өзін алып келіңдер, – деп еді төрдегі полковник. – Жолдас полковник, әуелі мұның өзінен сұрап алайық, – деп Кабан қайта төнді. «Эх, құрыған екеміз. Сұлу мұртты да ұстап алған екен ғой. Ендігі амал – үндемеу». Мен жағымның жігін ашпай қасарып отырып алдым. Талай

сұрақ қойды. Былқиып үндемедім. Бір кезде ашу қысқан Кабан темірдей қолының қырымен желкемнен тартып жібергенде етпеттей беріп қайта басымды көтергенімше сарт еткізіп иегімнің астынан теуіп қалды. Құлап түстім. Бірақ есімнен танғам жоқ. Тамақ тасып жүрген Қарабеттің келіншегі Жәміш: «Өлтірді-ау мыналар, не деген хайуандар!» – деп шыр ете қалып еді, «Кет, бар ана үйге, сенің шаруаң қанша, өлсе өрем қапсын!» – деген Қарабеттің дауысынан соң жым болды. Басыңа екіталай күн туғанда жанашыр жылы сөз жүйкеңді де босатады, әл, қуат та береді. Жәміштің бір ауыз сөзінен кейін бар күшімді жиып тістеніп жатыр ем, Кабан еденді дүңк-дүңк еткізіп мені бір айналып өтті де, шинельдің жағасынан бүре тартып жұлқыды. – Жарайды, қайтесің. Таң атқанша ойлансын. Соған дейін айтпаса, атып тастаңдар, – деген полковниктің үні шыққанда мен де орнымнан лып етіп тұра беріп, Кабанды баспен ұрдым. Шалқалай барып столға кескен ағаштай құлады. Үй-іші опыртопыр. Ұрысып жүріп есікке қарай ұмтылдым. Бірақ жете алмай, мұрттай ұштым. Дәл шекемнен тиген ащы соққыдан есім ауып кетті... Мені басқа бөлмеге апарып тастапты. Еденіне шөп төсеген жер үйде қаз-қатар сұлап, сөреге жайған қазақ ауылының сықпа құртындай тізіліп, киімшең солдаттар ұйықтап жатыр. Мылтық құшақтаған біреу менің қасымда қалғып-мүлгіп отыр. Дене шымырлатар неше түрлі қорылдан жер үй дірілдегендей болады. Артыма қайырып тас қып байлаған қолым бір кезде босай беріп еді, қалғыған солдат көзін ашып алды. Ұйқылы-ояу мәңгіріп меңіреу адамша мен жаққа тесіліп отырды да, баж етіп мылтығына жармасты. Бірақ кезей алмай қалды. Менің артымда қисайып жатып қолымдағы қыл арқанды шешкен адам менен асып түсіп, көзді ашып-жұмғанша күзетші солдаттың төбесінен қойып жіберді. Бақ еткен солдаттың дымы өшті. Бірақ басқалары оянып қалды. – Тұр, кеттік, – деп еңгезердей адам есікке ұмтылды. Түгел ше шіл меген қайырулы қолмен мен де тысқа аттым. Абыр-дабыр оян ған солдаттар сүрініп-қабынып шыққанша, атқа қарғып мін ген әлгі адам алдына өңгеріп алып шаба жөнелді. Төрт-бес аттылы айдалаға бытырай қаштық. Гүрс-гүрс мылтық атылды.

Шапқан бойда білегімді қиған қыл арқанның соңғы ұшын ағытып жі берген адам бір сәт шалқая беріп, ер үстінен ауып кете жаздады да, шоқтықта етпелей жатқан маған шынтақтай құлады. – Ал, тізгіннен айырылма, – деп шылбырдың бір жақ ұшын ұмсына берген құтқарушының Сұлу мұрт екенін сонда білдім. Өзі құтылғанмен, қолға түскен мені өлтіріп тастар деп қорқып, ауыл маңынан ұзамапты. Елден төрт-бес жігіттің басын құрап, бай ауылын торуылдап жүріп, ақыры мені аман алып шық қандары осы болды. Ақтар қараңғыда бізден көз жазып қалды. Шамасы отыз шақырымдай жердегі Тұғыржапқа суыт жеткенде Сұлу мұрт атқа отыра алмады. Қараңғыда жобалап атқан ақтың оғы белдемеден тиген екен. Тегі жұлынын үзіп жіберсе керек. Бұл жерге жеткенде ат та зорығып, алпамсадай екі адамға шыдамай, төбеге ұрғандай тұрып қалған. Белінен шойырылып қансыраған Сұлу мұрт келесі кешке дейін жатып, қас қарая бере мәңгі көзін жұмды. Өле-өлгенше қабақ шытқан жоқ, қиналған да жоқ, аспанда жыпырлаған жұлдыздарға қарап, сөйлей берді. Арманшыл, қиялшыл адам екенін тұңғыш рет, соңғы рет білдім. «Шіркін-ай, ерте кетіп барамын. Дүние жаңа түзеліп, көзімді жаңа ашқанымда кетіп барамын. Тым құрмаса, бір-екі жыл тұра тұрсам етті. Жаумен көзбе-көз ұстасып өлмей, әлдебіреудің қаңғыған оғынан жер жастанатын болдым-ау... Күргерей, тыңда, саған айтар бір-ақ тілегім бар: ендігі арманымның сабағы Райханымның қолында, шамаң келсе, оқыт. Мына түн куә болсын, сен әкесі бол. Жетімсіретпе. Менің орныма әке бол... Райханым, жаным, жалғызым...» – деп, қашан көз жұмғанша аузынан тастамады. Мен Сұлу мұрттан жапан түзде айырылып, жалғыз қалдым. Сол түні жаңа заманның жаршысындай, алыстан қызылдар ат қан зеңбірек үні естілді. Сол түні ауыл жақта бұрқ етіп өрт шықты. Қызыл жалынға оранған Балта ауылы еді. Ақтар өртеп кетті. Қазір Малжан ағашының тұсында ескі жұрт жатыр. Сол түні күлі ғана қалған Балта ауылының жұрты. Адам баласының бір-біріне деген қаскөйлігінің ізі.

БЕСІНШІ ТАРАУ Көз байлана бере батқан машина түн ортасы ауғанша ырылдап, қақпанға түскен аңдай тырмысып, біресе артқа шегініп, біресе алға ұмтылып жанталасқанмен, төрт доңғалаққа желімдей жабысқан ми батпақ адымын аштырмады. Уақыт озған сайын еңселі ЗИЛ шөккен нардай ащылы жерге бата берді. Дерягин мен Халел күрек алып, алды-артына жүгіріп, жолдың қыртысын қырып, қара суға түсті. Маңайда қолға ілігер дәнеме жоқ. Екеулеп жүріп жол жиегіндегі қалың қауды жа лаң аш қолымен жұлып, доңғалақ астына салады. Бір орында зыр айналған доңғалақ тікенек қауды көзді ашып-жұмғанша сазбен жентектеп, үгіп жібереді. Екеуі тағы жұлып әкеп салады. Бірақ одан да ештеме шықпайды. Осы арпалыста жүргенде бір рет машина доңғалағы батпақтан сынық сүйем босап, қатты жерге табан тірегендей болып еді. Дерягин газдан аяғын босатпай, жанталасып баса түсті. Машина да жақтауына дейін дір-дір қалтырап, ойбайын салып төрт тағандай тырмысқанмен болмады, артқы доңғалақтың бірі тағы шыр айналып, алдын оя бастады. Дерягин де машинаны сөндірместен, астына салып жүретін май-май фуфайкесін жұлып алып, табанына басып тұрып, екі өңірін дар-дар айырды да, доңғалақ астына күректің басымен нығарлап тұрып тықты. Машина тағы да жаны шыға ойбайлап, алға ұмтылды. Болар-болмас кедергіге тиген доңғалақ, тал қармағандай сәл әлденіп, алға жылжи беріп, енді шығам, енді шығам деп тұрғанда ми батпақ екі өңірді бірдей қылғып, жұтып жіберді. Доңғалақ тағы да бір орында зыр қақты. Алға ұмтылған машинамен бірге изеңдеген Дерягиннің кең кеудесі желі шыққан көрікше басылып, сылқ етіп отырып қалды. Доңғалаққа еңкейе қарап «иә, сәт, иә, сәт!» деп, бір қарыс жыл жыса қуанып, маңдайынан шып-шып тер шығып тұрған Халелдің де еңсесі түсіп кетті. Енді құтылармыз-ау деген үмітті қоймалжың батпақ фуфайкемен бірге жұтып жіберді. Дала көзге түртсе көргісіз. Жауын сабалап құйып тұр. Моторы сөнген машина қайраңда қалған кемедей дәрменсіз. Бағанадан бері тырмысып-тырмысып, қорыстан шыға алмай титықтаған малдай, сауырын жауынға тосып, бүрісіп ұйықтап кеткен секілді.

Әшейінде ағылып жататын машина атаулының бүгін бірі жоқ. Әдейі қырсыққандай, алдынан да, соңынан да ешқайсысы кездеспеді. Ашу үстінде отырған Дерягин темекіні бірінен соң бірін тұтатады. Тар кабинаның іші қара ала түтін. Халел болса, үн-түн сіз ол отыр. Осы сәтсіздікке жалғыз өзін кінәлап, ләм деп аузының жігін ашуға батылы бармайды. Дерягин мен Халелдің бел шешпей, рейсте дамылсыз жүргеніне бүгін қатарымен бесінші күн болатын. Бұл уақытқа дейін Халел де машина жүргізуді игеріп, әжептәуір төселіп қалған. Қазір Дерягин екеуі рульге алма-кезек отырып, бірі жүргізсе, екіншісі жол бойы мызғып алады. Сөйтіп, күні-түні Тұғыржаптағы карьер ден тас тасып, машинаны бір күн гаражға қойған емес. Бағана күн батар алдында, совхозға таяна бергенде трактор бри гадасына тамақ таситын арбадан комбинезон киген біреу түсіп қол көтерді. Рульде отырған Халел машинаны қасына келіп тоқтатқанда бір-ақ таныды: – Тамара! – Халел! – Тамара өз көзіне өзі сенбеген адамдай, тесіле қарап басқышқа секіріп шықты. Бұйрасы тарқай бастаған қою шашынан су сорғалап тұр. – Поздравляю! – Рахмет! – Оның рульде отырғанын Тамараның бірінші көруі. Халел баранкені құшақтай ұстап, тәжірибелі шоферларша маңғаздана қарап, шынтағымен сигналды басып қалды. – Отыр. Довезу! Алпамсадай денесімен бір жағына жамбастай құлап, ұйықтап отырған Дерягин басын жұлып алды. Алғашқыда қайда тұрғанын білмей, терезедегі сорғалап аққан жауын бүршіктеріне қарап ұйқысын аша алмай отырды да, Тамараға көзі түскенде ез-ез боп, ұйып қалған денесін бірден жинап алды. – Ә, көгершінім! Отырыңыз. Халел, валяй давай! Қызға орын бер. Енді өзім... Халел ыңғайсызданып: – Иә, иә, Тамара, ішке отыр, – деп кабинадан ата шығып, кузовтегі тастардың үстіне барып отырды. Дерягин Халелдің орнына жайғасты да, екінші жағындағы есік ті шалқасынан ашып жіберді:

– Прошу, қарлығашым! Бірақ Тамара ойламаған жерден Халелді таң қалдырды. Машинаның үстіне секіріп шығып, оның қолтығынан ала иық тақастырып үнсіз отыра кетті. Бұл не? Дерягин есі ауып қалған адамша мең-зең боп, біраз отырды да, шыдай алмай, басқышқа шығып, кузовке көз тастады. Желкесін бере, жауын астында қолтықтаса қалған екеуді көргенде іштегі асау арыстан алас ұрды. Аузына жаңа салған папиросын тұтатпастан жерге түкіріп, сарт еткізіп кабинаның есігін жауып алды. Жұлқа тартқан машина совхоз көшесіне кіргенше ойлықырлы жермен құйындай ұшқан. Халел бүгін бір кең көсіліп жатып демалармыз деп ойлап еді, бірақ ол ойы орындалмады. Сол кеште, сол ашу үстінде Дерягин тағы да жолға алып шықты. Халел оған қарсы сөйлеуді өзіне намыс көреді. Үйіне барып апыл-ғұпыл шай ішті де, қайта аттанды. Бұл жолғы ұйықтау кезегі Халелдікі болатын. Совхоздан шыға бере, бұйыға түсіп қалғи бастап еді, Дерягин тағы бір өнер бастады. Жәшікшеден көк мойынды шығарып, қырлы стаканға толтыра құйып, қағып алды да: – Ал, мен ұйықтаймын. Карьерге жеткен соң бір-ақ оят, – деп, еңсеріле түсіп қисая кетті. Дерягиннің қыр көрсете сөйлегенін сезіп, Халел де үнсіз келісті. Және оның үстіне Дерягиннің: – Егер жүргізуге әлің келмесе, жолдан шығып тоқтатарсың, торғайым! – дегені батып кетті. Жол бағанағыдай емес, үсті-үстіне төпеп жауған жауыннан езіліп, кей жеріне қақ тұрған. Жүксіз ЗИЛ бас білмейтін асау тайдай бұлтақтап, жолдың екі езуіне алма-кезек соғылып келеді. Бұ рын-соңды сазды жермен жүріп көрмеген Халелдің арқасынан шып-шып тер шықты. Әшейінде тақтай жолға салып қойсаң, гуілдеп зымырай беретін машина енді жалтыр мұздың үстіндегі қол шанадай тайғанап, әлсін-әлсін ауып кетеді. Талай күннен бері шала ұйқы боп, қажып жүрген Халелдің қары талып, біраздан соң бойынан әл кете бастады. Толқын аударған қайықтағы адамша, дәр менсіз халге түсті. Әйтсе де анда-санда көзіне тығылған ұйқыны серпіп тастап, жауынды түнге тесіле қарап, бар күшін жи-

нап, ыңылдап ән айтып, сергіп те алады. Бірақ онысы ұзаққа бармайды. Өстіп келе жатқанда, Халел жолдың бір бұрылысында аңда - май ескі сүрлеуге түсіп кеткен. Сүрлеу жол көп ұзамай-ақ үй орнындай ащыға әкеп бір-ақ түсірді. Табаны жылпысқы май балшық қа тиген машина шыр көбелек айналып барып, төбеге ұрғандай, бір орында ызыңдап тұрып қалды. Бұдан арғы әрекеттен түк шықпады. Алпамсадай ЗИЛ екі-үш рет ышқынып, жұлқып-жұлқып қалды да, үні өшті. Ұйқысынан оянған Дерягин Халелдің орнына отырып көріп еді, ештеме шықпады. Одан кейінгі әрекеттері жаңағы. Ақыры амалы таусылып, міне, үнсіз отыр. Халелдің өзін кінәлі адамдай санау себебі де осы. Егер Тамара кездеспесе, бүгін бұл халге ұшырамас еді. Бағанадан түнеріп отырған Дерягин дәл осы ойдың тұсында, Халелдің ішіндегі сырын тап басқандай, орнынан ызбарлы көтеріле берді. – Тұр орныңнан, – деп қысқа ғана әмір етті де, отырғыштың астында жататын ақ балтаны суырып алды. Қайың сапты балтаны алқымынан сығымдап ұстап, төне қарағанда, Халел жасқанып қалды. – Соңғы рет ескертемін, – Дерягин Халелге тесіле қара ды. – Тамара екеуміздің арамызға араласуыңның алды-арты осы болсын. Ол – менің әйелім. Егер басыңнан айырылғың келмесе, онда шаруаң болмасын. Дерягин кабинаның есігін сарт еткізіп жапқанда барып Халел бір-ақ есін жиды. Ұйқысы шайдай ашылып, терезеден тысқа қарап еді, ештеме көре алмады. Түпсіз қараңғы түн Дерягинді жұтып қойғандай үңірейіп тұр. Тек кабина қаңылтырына тиген жүз мың тамшы ғана тысыр-тысыр етіп, Халелдің жиі соққан жүр егіндей билейді. Халел жалма-жан тысқа атып шықты. Машинаны бір айналып түсіп, асты-үстіне үңіле қарады. Машина алқымына тығылған қой малжың батпақтан басқа ештеме көрінбейді. – Вася, Василий! – Халел екі-үш рет ышқына айкай салды. Бірақ ешкім оған қайырып үн қатпады. Тағы да айқайлады: «Вася, Васи-и-лий!» Жел аралас қара жауын дауысын тұншықтырып,

машинадан әрі асырмайды. Бағанадан бері тері басылып, бойы тоңазыған Халел жауын астында біраз айқайлап тұрды да, денесі суық жауыннан тітіркеніп, қайтадан кабинаға кірді. Далаға қарағанда кабина іші жып-жылы, Халел аздан соң мау - жырап, буын-буыны талып қалғи бастады. Бірақ ұйықтай алмады. Оның құлағынан жаңағы Дерягин айтып кеткен сөз шықпай қойды. «Тамара менің әйелім». Түсіндің бе? Онда шаруаң болмасын! Қалайша? Шынымен Тамара Дерягиннің әйелі ме? Онда неге бірге тұрмайды? Әлде айырылысқан ба? Егер олай болса, Тамара неге ол туралы айтпайды? Неге жасырады? Әлде өт кен істі жаңғыртқысы келмей ме? Жоқ, мүмкін емес. Тамара әйел адамға мүлдем ұқсамайды. Бірақ... бірақ әйел адамға неге ұқсамайды деймін. Әйелдің маңдайына басқан таңбасы бола ма!? Мүмкін, әйел шығар. Жоқ, жоқ, мүмкін емес. Ал солай болған күн де менің не кінәм бар? Бар жазығым Тамарамен сырлас, ең жақын жолдасы болып жүргенім бе?! Иә, мен бар болғаны жолдасымын ғой. Әлде жігіт пен қыздың жолдастығы сырт адамға ерсі көріне ме екен?! Ә, мейлі, жұрт не десе, о десін, өз көңілімнің ақтығы өзіме аян. Ай, әйтсе де мен аңғармай жүрген шығармын. Шынында да Тамара сүюге де, өмірлік жолдас болуға да жарайтын қыз. Адамды еріксіз баурап әкететін ғажап бір күш бар өзінде. Күш. Бірақ сиқыр емес. Мен өзім қыз баласының қасиетін осы Тамарамен танысқаннан бері біле бастадым. Өйткені ол ақ жарқын ғой. Өтірік қылымсу, не тәлімсу жоқ. Тіпті өзің біле бермейтін кейбір жайларды әңгіме еткенде бүкпесіз ашық мінезіне іштей ырза болып отырасың. Сынай сөйлемейді, шынын айтып ақтарыла сөйлейді. Бірақ олай болса, Дерягин туралы маған неге ай тпады екен?.. Ұйқы меңдеп бұйығып отырған Халел осы ойдың тұсында елегізіп басын көтеріп алды. Құлағына алыстан тоқылдаған дыбыс келді. Жауын астында еміс-еміс естіледі. Бұл не болды екен? Балта үні – мынау Василий ғой. Ол не шауып жатыр? Бұл маңда не бар еді? Халел тысқа шықты. Жауын әлі құйып тұр. Бұл қай тұс? Шама сы «Сабалақ қопаның» тұсы болу керек... – Масқара... Қап!.. Халел балта дыбысы шыққан жаққа қарай жан ұшыра жүгіре

жөнелді. «Василий! Вася!» деп ұшып келеді. Жүгірген сайын, «сен жеткенше мен де шаруасын бітірем» дегендей, балта шыңылдап, өршелене түседі. Халелдің жүрегі ме, аяғы ма, балта ма – әйтеуір бүкіл дүние дүңкілдеп кетті. «Сабалақ қопаның» бергі қырында атам заманнан бері тұрған қартайған жалғыз қайың болатын. Жергілікті халық мұны «Киелі ағаш, пышақ тигізсең қан шығады, кескен адамның үрім-бұтағы құриды, өспейді» деп аңыз ететін. Содан ба, әйтеуір жапан түздегі осы жалғыз ағаш, қыз бетіндегі жалғыз меңдей, жолаушыға нысана, белгі болып тұра беретін. Енді, міне, сол ағашты Дерягин құлатайын деп жатыр. Халелге жалғыз ағаш кейінгі жылдары өте ыстық көрінеді. Осы арамен өткен сайын алыстан мұнартқан ақ қайың көзіне оттай басылып, оның селдір бұтақтарының арасында ағасы Жәлел отырғандай сезіледі. Халел дәйім Жәлелді есіне түсіретін-ді. Енді, міне... Дерягин тыңға келгелі көресіні осы бір «боқмұрын» Халелден көрді. Тамара екеуі кездесе қалса-ақ ертегідегі ғашықтардай сағынып табысады. Тым құрмаса иық теңестіруге жарайтын, өзіндей еңгезердей, қомақты жігіт болса бір сәрі. Былай қарағанда тартысуға да тұрмайтын көзге қораш баланың мысы басып кеткеніне Дерягиннің қаны қайнайды. Кейде оған шынын айтып, ағынан жарылайын деп оқталса да, шынашақтай баланың алдында мүләйімсуге намыстанады. Одан да қоқан-лоқы жасап, қорқытқанды лайық көреді. Бірақ одан да ештеме шығатын емес. Тамараның бүгінгі қылығы жүрегіне қара пышақ сұғып алғандай мүлдем түңілдірді. Осы уақытқа дейін Халелге қыз жайлы сөз етудің өзін артық көруші еді. Бірақ ол шыдамы да таусылып, жаңа барын айтып салды. Шынында да Дерягиннің өне бойы қалтырап, дірілдеп кеткен. Егер Халел сол арада қарсылық білдіріп, аузының жігін ашса, бір сойқанның болатынына шәк жоқ еді. Бірақ қарсы адамның үндемегенінің де жанға бататыны бар. Шымырлап қайнаған ашу сыртқа шықпай, ішті өртейді. Міне, жауын астында жалғыз ағашты тауып алған Дерягин бойындағы бар ашуын кәрі қайыңнан алды. Ниеті – жалғыз ағашты құлатып, машинаны батпақтан шығарып алу болса да,

ұрынуға қара таба алмай тұрған жігітке бұл да демеу болды. Жапанда жалғыз өзі әлденемен айқасқандай сілтей берді. Әлі қайралмаған жаңа балта шақ-шақ етіп, қақ ағашқа бойлай алмаса да, ашулы жігіт бар пәрменімен шауып, жуан қайыңның бір бүйірін үңгіп барады. Тоқтаусыз шаба берді... Жүрегі аузына тығылып, алқына жеткен Халел сөзге келместен, көтеріле берген балтаға жармаса кетті. Алғашқыда сасып қалған Дерягин бұл ісін басқаға жорып, балтаны ағаштың түбіне тастай берді де, баланың алқымынан ала түсті. Бұрын қарсылық көрсетпеген адамға қол көтерудің ретін таба алмай жүрген Дерягин енді аянбады. Халелдің жағасынан бүрістіре ұстап, өзіне қарай жұлқи тартты да: – Сен, боқмұрын, қыз сүю ғана емес, төбелесуді де біледі екен сің ғой, – деп қақ шоқпардай жұдырығымен Халелдің жағынан сарт еткізді. Нәзік бала шылқылдаған қалың қауға мұрттай ұшты. Бірақ ет қызумен тәлтіректей басып қайта тұрды да, балтаға қарай ұмтылды. Ойы балтаны құлашы жеткен жерге дейін лақтыру еді. Бірақ Дерягин мұны да басқаша ұқты. Халелді балтаға жеткізбей ұстап, тағы да ұрып құлатты. Бұл жолы Халел қайтып тұра алмады. Еңгезердей жігіт оның өңменінен басып тұрып: – Сен мені балтамен өлтіргің келеді, ә, көгершінім. Еще нос не дорос! – деп мытып жіберді. – Вася, ағашты шаппашы, – деді Халел тілі күрмеліп. Бұдан әрі басы зеңіп, ештеме айта алмады. – Ағаш түгілі, сенің басыңды шабу аз әлі. Енді сен менен даланың ағашын да аяйын дедің бе? Дерягин тістенген күйі балтаны алып, жуан қайыңның екі жағын алма-кезек кертіп, сілтей берді. Халел бұдан әрі ештеме естімеді. Соңғы сөзінен кейін көзінің алды қарауытып, бүкіл жер айналып, дыңылдап кетті. Тек жалғыз ағаш қана мұңын шағып, сыбырлағандай болды. Иә, оның көңілінде жапандағы жалғыз қайың сөйлеп, сыбырлап тұрды. Халел көзінен жасы сорғалап, тыңдап жатты: «Халел, сен мені көрген сайын көзіңе жас аласың. Білемін. Туыс жолы бір бөлек. Бірақ тумақ бар да, өлмек бар. Біреудің өлімі оттан, біреудікі судан. Бүгін, міне, маған да ажал жетті.

Өкінбеймін. Әлі де бір кәдеге жарасам, сол жетеді. Сен мені арашалап алып қалмай-ақ қой. Тек тыңдай бер, Жәлелдің жайын мен саған түгел айтып кетейін. Тыңдай бер... Сол жылғы март айы – боранды ай болды. Бұл өңірде март айында ұдайы боран соғып, көзді аштырмай, алай-түлей түтеп тұратын ежелгі әдеті ғой. Әйтсе де сол жылғы боранның ұсқыны бөлек, төтенше еді. Қас қарайған мезгіл болатын. Түс ауа басталған жаяу борасын бұл кезде көтеріліп, жапанды кезіп, ысылдап құтырынып алды. Менің селеу тартқан селдір шашымды өткір жел қайта-қайта жұлқылап, дудыратып жіберді. Кәрі арқамды қайыстырып, теңсеп-теңсеп қояды. Сонда да бораннан еңсем биік еді. Осынау жалпақ өңірге ақ тозаңның үстінен қарап тұрғам... О, жасаған, сол бір түнді есіме алсам-ақ бүкіл тамыр-тамырым солқылдайды. Мені әлдилеп, тамырыма нәр беріп өсірген аяулы жер де менімен қоса тебіреніп, солқылдап жылағандай болады. Құндақтағы сәбидей, мен де егілем. Қазір менің қартайған шағым. Көктем шыға екі бұтағым ғана көгеріп, жапырақ жаяды. Сол жапырақтарым әлгі бір сұмдық түнді есіме алған күні ертеңінде сарғайып үзіліп түседі. Енді мен сол күнді саған түгелдей айтайын. Саған ауыр тиетінін білем. Бірақ айтып кетуге қарыздармын. Себебі ол жайында осы жалпақ жонда менен басқа білетін ешкім жоқ. Иә, қас қарайып, ел орынға отырған мезгіл еді. Сонау алыстағы ауылдардың оты болмашы жылтырап тұрған. Біраздан соң олар да біртіндеп көздерін жұмып, жапан түз қайтадан үңірейіп, иесіз тартты. Бүкіл ен даланы, сай-сала, қойнау-қойнауды кезіп, ұйтқыған боран ғана емін-еркін асыр салып ойнақтайды. Бір мезетте ақ түтек боран астында Сабалақ қопаның бауырынан бері қыбырлап шыққан шаналы біреу көрінді. Жалғыз жолаушы. Түн қатып келе жатқан – ол сенің ағаң Жәлел-ді. Бетке сабалап соққан желге қарсы жүрісі шабан. Болдырған ат аяғын санай басып, ілбіп келеді. Алдамшы боран кейде сәл толастағанда, шана үстіндегі адам да анық көрінеді. Тіпті шана соңында келе жатқан иттері де бар. Ия, мен алғашқыда осылай жаңылдым. Бақсам, ит дегенім дала бөрісі екен. Қысқа жүндері түлеп, жонданып алған азулы

қасқырлар жалғыз атты жолаушыны басынып, алды-артын орай бастады. Боранмен бірге асыр сап, бірде шананы жанай өтсе, бірде тұп-тура ағып келеді де, жолаушының қамшысынан сескеніп кілт бұрылып, омбы қарға омақаса құлайды. Бірақ соның бәрі олар үшін ойын секілді. Енді бірде екі қасқыр қатарымен ойқастай шауып, аттың алдынан шығып, шегіншектеп тұрды да, тайдың тұяғындай жалпақ табандарымен қарды бұқыратып шаша бастады. Қар емес, жолаушыға ажал шашып тұрғандай. Бағанадан қыбырлап келе жатқан ат та төбеге ұрғандай, мелшиіп тұрып қалды. Боран ішіндегі шаналы адам әп-сәтте түк көрінбей, аппақ құйынның арасында жоқ боп кетті. Одан арғысын көп уақытқа дейін байқай алмадым. Ішін тарта уілдеген асау жел тағы да ышқына көтеріліп, мидай даланы да сапалақ қарға көміп жіберді. Қолға түскен жалғыз адамды тәлкекке салып, бүркеп тастаған есірік боран біраз уа қытқа дейін жасырып, көзден тасалап тұрды да, «ал енді көре ғой» дегендей, әр жерінен бой-бой боп сөгіліп, аздан соң жыртиып тағы ашылды. Мен буын-буындарымды ұстай алмай, теңселіп кеттім. Жалғыз адамның тағдырына қарап тебіреніп, бас шайқап егіліп тұрдым. Лағнат жауғыр дала тағысы болдырған дәрменсіз жануардың төрт аяғын көктен келтіріп, қарнын ақтарып сапты, үйірлі қасқыр аш кенедей жабысып, жылы етті қомағайлана асап жатыр. Ал Жәлел болса, қалың қарды омбылап, бір жығылып, бір тұрып, маған қарай ұшып келеді. Артына да қайырылып қа рауға мұршасы жоқ, тек алдында қарайған менен пана іздеп, жанталасады. Осы бір қарға адым жер оған үлкен бір өмір өт келіндей. Қазір, міне, қазір сол өткелдің омыртқасы үзіліп, терең бір тұңғиық құзға құлап кететіндей, екі қолы ербеңдеп, адымдай түседі. «Міне, жеттім, енді жеттім» дей бергенде, тұмсығын жылы қанға тыққан қасқырлардың бірі басын көтеріп алып, осылай қарай оқша атылды. Тағы бірі шықты соңынан. Ақ боранның ішінде кебінін сүйреткен тажалдай, азуын ақситып, әлгіндей болмай жетіп қалды. Мен өз дәрменсіздігіме бірінші рет күйіндім. Әттең, аяғым жоқ. Менен пана іздеп келе жатқан адам баласына қарай жүгі рер едім. Тезірек қол ұшын берер ем. Қағып алып иығыма қон дырар ем. Әттең, аяғым жоқ. Ал жолаушы болса, екі қолы ербеңдеп,

барын салып, жанталасты. Мен бұтағымды созып иіліп, құшағымды жайдым. «Жүгір, жүгіре түс, енді бір-екі аттасаң, жетесің», – деп, бар бұтағым соған қарай ұмтылып, жел өтінде шулап тұрды. Жоқ, шулап тұрған жоқ, аянышты үнмен жылап тұрды. Сонау ойдағы ордалы қасқыр әлгіндей болмай, аттың ор нын жып-жылмағай етіп, бері қарай өре шапқанын көргенде Жәлелдің ендігі тағдыры да сол аттың халіндей елестеп кетті. Жоқ, адам қолы ілікті бұтағыма. Бірақ қан сорпа боп шаршапшалдығып жеткен адам қолы бұдан екі-үш жыл бұрын бойынан жан кетіп қураған қу бұтаққа ілігіпті. Қанша ауырлағанмен, мықшия көтеріп бағып ем, болмады, сықыр-сықыр етіп барып кәрі бұтақ шорт үзілді. Адам құлап түсті. Жан дәрменде атып тұрып, тағы да созылып еді, бұл жолы биік бұтаққа қолы әрең жетті. Қайта-қайта тартылды. Бірақ өз денесін өзі көтеруге мұрша жоқ. Салбырап тұр, неге ғана бұтақтарым төмен болмады екен деп күйіндім. Тап осы кезде дәу арлан да жеткен. Қанша дәрменсіз болған мен, адам баласын келе бас салуға батылы жетпей, ағып өтіп қайта бұрылды. Екінші жолы желкесі күдірейіп, аузын арандай ашып тұра шауып еді, бағанадан бері есі шығып, шешуге де мұршасы болмай келе жатқан Жәлел үстіндегі қара тұлыбын сыпырып тас тап, ақтық күшімен көтерілгенде кеудесі тиді бұтаққа. Осы мезетте қаптап жеткен ақ кебінді бөрілер, тұс-тұстан арылдап кеп, төменде жатқан тұлыпты бас салды. Дар-дар айырылған жұмсақ тері жапырақ-жапырақ бөлініп, әр ауызда кете барған. Бірақ қасқырлар бір атқа қанағаттанып, ұзай қоймады. Қай - та ажал аузынан құтылған адамға ызалана түскен секілді. Биікке шалқая қарап, алас ұрды. Бір орында тағаттамай, үйіріле соққан долы боранмен бірге шыр көбелек айналады. Қайсыбірі іші күйген дей айнала шауып келеді, дәл түбіме тұрып алып, аяғымен қар боратады. Енді бірі өшімді былай алайын деп мазақтағандай, аяғын көтеріп тұрып, балтырыма сарып кетеді. Кейбіреуі анадай жерге барып шоңқиып отырады да, тұмсығын аспанға көтеріп, ішін тартып ұзақ ұлиды. Анда-санда алыстағы төбелердің бауырынан дала бөрілері бұған әлсіз уілдеп үн қатады. Тек бәрін бастап жүрген кәрі тарлан ғана қалың қардың үстінде сұлай түсіп, басын екі аяғының арасына тығып, қанталаған қызыл көзінің

қиығымен аңдып жатыр. Тырп етпейді. Жәлел болса қымтана тү сіп отыр. Тым болмаса, тұлыбын да ала алмай қалды. Уілдеген жел өтінде пана таба алмай, бұтаққа жабыса түседі. Қырауытып ша ңытқан бұтақ не пана болушы еді. Ия, жапырақ демекші, менің есіме өткен бір оқиға түсті. Бұдан бес-алты жыл бұрын, Халел, есіңде ме, Жәлел, Ақбөпе – үшеуің шілдеде арбамен келіп жидек тердіңдер ғой. Сен онда кішкентай бала едің. Ақбөпе де әлі аузынан мәйегі шыққан бүлдіршіндей жас қыз болатын. Сен жидектің қызығына түсіп, қалың шөптің арасында жатып ап, біресе аузыңа, біресе тобатайыңа салып жүргенде, Жәлел мен Ақбөпе бірін-бірі қуып ойнап, маған қарай жүгірген. Ақбөпе Жәлелден бұрын жетіп, бұтақтан-бұтаққа тиінше секіріп, жоғары қарай көтеріле берді. Анда-санда төмен қарап, соңынан келе жатқан Жәлелге: «Тезтез бассаңшы аяғыңды, өзің шабан екенсің ғой», – деп, аппақ маржандай тістері ақсиып сықылықтап күледі. Жәлел болса, шалқалай қарап: «Жетеді енді, тоқта, басың айналады», – деп өрлеп келеді. Бір кезде «Ой!» – деп Ақбөпе жуан бұтақтың біріне отыра кетті. «Не болды?» – деп көзі шарасынан шыққан Жәлел жанұшырып Ақбөпеге жетті. Ал Ақбөпе болса, жас балаша бұртиып: «Өзің кісіні асықтырасың», – деп тізесін сипап отыр. Мап-майда мінсіз тізенің үстін бірдеме сызып кетіпті. Болмашы ғана қан көрінеді. Жәлел «байқасаң етті» деп еңкейе берді де, аппақ тізені қайта-қайта сүйді. Тап сол кезде сен де келіп, төменнен қарап тұрғаның қайда, Халел. Онда мен қазіргіден биік ем. Қалың жапырақтарымды жерге қарай төгіп жіберіп, осынау өңірге сылана қарап тұратын аппақ сұлу қайыңның өзі едім. Әсіресе ең биікке шығып, екі жас құшақтасып отырғанда мені сырттан қарасаң. Менің кемеліме келіп, арудай бой түзегеннен бергі ең сұлу, көрікті кезім сол бір шақ болу керек. Енді, міне, сидиған тарбақ бұтақ жылусыз селтиіп, Жәлелді бір түн сақтауға жарай алмай тұр. Жәлел көпке дейін аяқ-қолын қозғап, қалайда үсімеудің шарасын көздеп отыр еді, біраздан соң одан да қалды. Жалпақ белдігімен өзін-өзі маған байлап, айыр бұтаққа атша мініп отырған қалпы қалғып кетті. Анда-санда шошып оянады. Оянады да, далаға қарап қайта қалғиды. Қыс түні қандай ұзақ. Әсіресе асыға күткенде түн көрпесін

қалың бүркеніп, томсырайып түнеріп тұратын әдеті емес пе. Ұзақ түн міз бақпай жатып алды. Әлден уақытта барып түн көрпесі де түріліп, шығыс жақтан ала сәуле көрінді. Осы кезде ысылдай соққан боран да толастап басылған. Таң сәулесі бірте-бірте биіктеп, аспанға мол жайылып келеді. Алақаншық жаяу сырғыма да түні бойы тынымсыз соққан ақ сапалақ боран орнын сылап-сипап, шетсіз-шексіз ұзын жыландарша қатар түзеп, батысқа қарай ирелеңдей шұбатылып кетіп жатыр. Көшіп жатыр. Алыстан ауыл иттері жылы қораның ішінен бір-екі рет маңқ етіп тұншыға үрді. Біз де ояндық деп хабар бергендей. Сонау сай жиегінде қалқиған үйлердің төбесінен жіптіктей сұйық түтін көрініп, лезде қоюлана түсті. Уақыт өткен сайын ауыл маңында адам, мал даусы шығып, шыңылтыр қар сықырлай бастады. Ел орнынан тұрды. Шығыс жақ аспан беті қара қошқыл сәуледен күреңітіп барып, әлден уақытта қызыл арайға малынды. Қылт етіп отты күннің маңдайы да көрінді. Сонда ғана торуылдап жатқан салбөксе қасқырлар кебіндерін сүйретіп, жылысып кете бастады. Әуелі аяңдай басып еріншек жылжыған дала бөрілері бір қыр асқан соң ғана сөлеңдеп жеңіл жортаққа ауысып, қаралары өшті. Сол таңда қып-қызыл боп арайлап шығып келе жатқан алтын табақ күн де маған бұрынғыдан ерекше көрінген. Бар бұтағыммен иіліп, оған тәжім етіп тұрдым. Қуанышым қойныма сыймай: – Тұр, Жәлел, тұр. Оян. Мен сені бөрілердің азуынан сақтап қалдым. Әттең, оларды қуа алмадым. Оларды қуған күн. Қарашы, әне, күн шығып келеді. Қандай әдемі. Ауыл да оянды. Тұр енді, Жәлел, әне, ауылың да тиіп тұр. Үйіңе бар. Тұр, – деймін. Бірақ Жәлел оянбады. Ол мәңгі ұйықтап кетіпті». Су қауданда жатқан Халел басын оқыс көтеріп алды. Кәрі қайың ащы сықыр етіп, бір жамбасына қарай дүңк етіп құлады. Мең-зең болып, ағасының өлімін еске алып жатқан Халелге жалғыз ағаштың басында отырған Жәлел де қазір бірге сылқ етіп құлағандай сезілді. Бірақ оны Дерягин қайдан білсін, қарт қайыңның бұтақтарын балтамен отап түсірді де, қолтығына сыйғанша алып, дырылдата жөнелді. Тек машинаға жете бергенде ғана Халел маған «ағашты шап-

– «Өлетін бала молаға қарай қашады» демекші, тұзшының итіндей ілесіп, бір машинаға таласып, жабысып жүрсің. Сондағы бір айлық табысың бір базардан түскен түсімге жетпейді. Ата тегіңде сендей намыссыз ешкім жоқ еді, кімге тартып қор боп тудың. Айтпайын деп-ақ жүр ем. Түнеукүні бар малды қасқырға жегізіп, айдалада жалбыр шаш пері қауыммен есің шығып жүргеннен-ақ сезгем. Ақыры сол үшін совхозға жұмысқа кірдің. Ақбөпе кімнен кем. Көзім тірі тұрғанда бұлай басындырмаймын. Сен керексіз етті деп, біз керексіз ете алмаймыз. Тұрады екен - сің – совхозға баруыңның алды-арты осы болсын. Барады екенсің – біржола кет. Ақбөпеге де лұқсат бер. Қарасай жұлын тұтып шығып кетті. Халел бетінен басып отыр. Ақбөпенің алдында не деп ақталарын, немен арыларын білмейді. Бірақ ақталудың қажеті қандай? Әттең, Ақбөпе Халелдің Жәлел үшін таяқ жегенін білсе?.. Не істеу керек? Бәрін тастап оқуға кету керек пе! Сонда құлағы тыныш болар еді. Халел Ақбөпенің жүзіне қарай алмай, жасқаншақтай беріп еді, жеңгенің өзі тілге келді. – Халел, тұр, жуынбайсың ба? Тамағыңды іш. – Тіпті даусы да өзгерген жоқ. Сыңғырлаған қалпы. Халел тамақ ішіп отырып күңк етті: – Енді жұмысқа бармаймын. – Мұнысы әлгілерді жуыпшаю еді. Ақбөпе күліп жіберді: – Ол не деген сөз. Бетіңдегі таңбадан ұялып отырсың ба? Ештеме етпейді. Ертең-ақ басылады. Қане, тездет. Жұмысыңа бар, – деді де, бір шыны сүт, май, нан орап салған ескі портфельді есік алдына қоя берді. – Тағы да тас тасисыңдар ма? – Иә, күзгі егінге дейін тас тасимыз, – деп арқасы кеңіп, ор нынан лып етіп тұрған Халел жолдағы портфельді іліп алып тысқа шықты. Орайы келді деп, Халелдің ұрылғанын жебеу етіп Қарасай совхоз кеңсесіне дігірді сала кірген: – Жолдас Моргун, бұл не бассыздық? Кімді басынасыңдар? Баламды жұмысқа берсем, таяқ жесін деп бергем жоқ. Көгала қойдай ғып сабайтындай, оның жазығы не?! Бүгіннен бастап Халелді босатыңдар.

Моргун түсінбей қалды. – Ол не, ақсақал? Не жөнінде айтып тұрсыз? Түсіндіріңіз ші дұрыстап. – Қарамағыңдағы адамдарыңды білмейсің. Оның не түсінетіні бар. Халел соққыға жығылып, үйде жатыр. Таңертең не болса да ана қасындағы жігіттен келді. Мейлі оны түтіп жесеңдер де өздерің біліңдер. Менің айтарым, енді Халел жұмысқа шықпайды, шаруаларың болмасын, – деп Қарасай шыға бергенде, Райхан кірді ішке. Қарсы келген Райханды киіп-жарып өте алмай, кейін қағылған Қарасай алғашқы қарқынынан айырылып кібіртіктеп қалды. – Бұл не айғай! – деп Райхан орнына барып отырғанда ғана күмілжіп тілге келді. – Совхоз, совхоз деп Халел үйде отыра алмай, жұмысқа тұрып еді. Совхоздарың мынау болса, жетіседі екенбіз. Бір ай болмай жатып көрінгеннен таяқ жесе, ертеңгі күні бір шұңқырда өліп қалмасына кім кепіл. Райхан салқын жүзбен сызданып отырды да: – Сіз совхоздың болашағы үшін қам жемей-ақ қойыңыз. Ба - ла ңызды жұмыстан алғыңыз келсе, ешкім қолыңызды қақпайды. Ал енді оның кімнен таяқ жеп, соққы көріп жүргенін білейік. Ал дын ала апшыңыз қуырылмасын. Бізде одан басқа да жұмыс жоқ емес. Бара беріңіз, – деп кеңседе отырған бір жұмысшыға бұрылды. Бұл кезде Халел кешегі жауында салтақ-сұлтақ батпақ бол ған гараждағы машинасын жуып жүрген. Путевка толтырып шыққан Дерягин оның ту сыртынан келді, бір жақ шекесін шүберекпен байлап алған – жаралы Халелден іштей ұялса да ба ғана Қарасайдың келіп кеткені есіне түскенде зығыры қайнады: – Сен, немене, үйіңе шағым етіп жүргенің. Қиратарсың. Сендейлердің талайын көргеміз, – деп, қасынан күжірейіп өте берді. Халел «шағым етіпсің» деген жалаға намыстанып, өртеніп кете жаздады. Бірақ ештеме демеді. Кешегі соққыдан тамыры қызарып, қанталаған зәрлі көзімен ызалана қарады. «Әттең, кішкентаймын, әлім жетпейді. Шіркін-ай!» деп іші қазандай қайнайды. – Ал, көгіршінім, менімен жүру бұдан былай тіпті қауіпті

болуы мүмкін. Кім біледі? Ертерек жылы орын тауып ал ға ның дұрыс болар. Халел бар өшін машина капотынан алардай, су шүберекпен ысқылап жүр. «Көрерміз кезінде». – Дерягин, Талжанов, – деді жаңа Райхан жіберген жұ м ы сшы келіп, – сендерді кеңсеге шақырып жатыр. – Кім ол? – деп Дерягин кабинадан басын шығарды. – Моргун, Райхан Сұлтановна. Сендерге не жетпей жүр? Тө бе лескенсіңдер ме, немене? – деп әлгі жұмысшы кетіп қал - ды. – Ал тез, келіңдер! – А-а, сен бастықтарға да арыз еткен екенсің ғой. Мә, – деп Дерягин тұлданып, кабинадағы Халелдің фуфайкасын, тамақ салған портфелін есіктен лақтырып жіберді. – Бар, айт. Мен келмейді де. Бәрін айт. Мені ұрды, енді бірге барсам тағы ұрады де. Дерягин машинасын гүр еткізіп, кете барды. Халел намыстан жарылып кете жаздап келеді. Жалғыз қалған соң амалсыздан кеңсеге беттеді. – Дерягин қайда? – Моргун көзінің алды көкпеңбек Халел - ге қарап, бұған кінәлі кім екенін салған жерден білді. – Қайдан білейін... Мені неге шақырдыңыздар? – Бетіңе не болған, Талжанов? – Райхан аянышпен қа ра ғандай болды. – Кіммен төбелесіп жүрсің? – Ешкіммен де төбелескен жоқпын. Машинаға соғып ал ғам... Бас қа сұрақтарыңыз жоқ па?! Ашына сөйлеген баланың мінезіне Моргун күліп жіберді. – Сен өзің біз ұрғандай болып тұрсың ғой. Машинаға соққан бет ондай болмайды, мынау ғой. – Моргун балғадай жұдырығын көрсетті. Бұрын боксшы болған директорға Халелдің бетіндегі әр таңбаның қалай түскені, қалай соғылғаны бес саусағын - дай. – Ештеме етпейді, тойға дейін жазылады. Бірақ сендерге не жетпей жүр? Дерягин ішіп алған жоқ па еді? Ол өзі ондайды ұнататын көрінеді. – Ештеңесін білмеймін... Маған енді кетуге бола ма? – Жоқ, әуелі тыңдап ал, сосын біржола кетерсің, мүмкін, – деп Райхан әдейі сынай қарады. – Сенің совхозда жұмыс істеуіңе туғандарың қарсы көрінеді... – Меніңше, онжылдықты бітірген адамның өз еркі өзінде

– Здравствуйте, присаживайтесь, – деп қатардағы ор ын дықтардың бірін иегімен нұсқады. Қарасай ойлағандай, Рай ханның өңі еш құбылмады да, өзгермеді де. Салқын қалпынан ауған жоқ. Оның орысша амандасқанын Қарасай «менімен орысша сөйле сіп, мына адамдардың алдында біраз алқындырып алайын деп отыр екен» деп жорыды. Жиі-жиі қала шығып, сауда жасаумен жүріп, орыс тілін әжептәуір игергенмен, Райханның алдында шешіле сөйлеуге өзінің орысшасын қораш санады. Енді көкірегінде сайрап тұрған, талайдан бері жиналған сөздерін іштей орысшаға аударып, үнсіз отырып қалды. Бірақ Райхан тағы да ойлағанынан шықпады. Қасындағы адамдардың бас-басына жеке тапсырыс беріп, қоштасты да, жеке қалған Қарасаймен қазақша сөйлесті. – Ал сізді шақыртқан себебім мынау, – деп, Райхан орнынан тұрып, терезе алдына барды. Бұдан арғы сөзі енді «совхоз да сен тұрасың, не мен тұрамын» дейтіндей көрінді Қарасайға. Бірақ ол сөз айтылмады. Жасынан орыс мінезді боп өскен Райхан бұрынғы өткендерді кек алмайтын да шығар. Оны бір уақытқа байланысты нәрсе деп ұмытып та кеткен болар. Кім білсін? Әйтеуір, ескі жараның аузын ашқан жоқ. Тек Қарасайдың бүгінгі тұрмысының төңірегінде байсалды сөйлесіп отырып, «енді менің шеңгелімдесің» дегенді сездіргендей болды. – Өзіңіз көріп отырсыз, тың даласына еліміздің бар түкпірінен, жер-жерден адамдар келіп, үлкен іске үлес қосып жатыр. Ал «Жаңа талап» колхозы осы совхоздың бөлімшесіне айналғалы біраз уақыт болды. Содан бері сіз секілді жергілікті адамның қол қусырып отыруын қалай көреміз?! – Мен, енді... – Ия, сіз қол қусырып та отырған жоқсыз. Қолыңыздағы малыңыздың төңірегінен шыға алмай жүрсіз. Оны қалай деуге болады? Осы бір сұрақ қойылар деп келген Қарасай бұған дайында ған жауабын осы арада іркілмей айтты. – Сол малы бар болғырдың өзі бір-ақ күнде көбейді ғой. Колхоздың жылда еңбеккүнге берген малын алмаушы едім. Табында жүріп көбейе беріпті. Колхоз тарағанда малды ақшаға шағыңдар деп ем, правление оған келіспеді. Енді өзі де итке-құсқа

жем боп таусылды. Тіпті содан құтылғаныма мың да бір тәубе айтып отырмын, – деп рабайсыз күлді. Қанша дайындалған сөз болғанмен, жатық шықпағанын өзі де сезді. Райхан да сараң ғана езу тартты. – Малыңызды шаш, итке-құсқа жем ет деп отырған мен де жоқ. Бірақ қоғам жұмысына, халық қызметіне араласу ең басты міндетіміз емес пе. – Әрине, о не дегеніңіз. Бірақ... бірақ... – деп, Қарасай көмейіне тірелген сөзін айта алмай қалды. – Иә, айтыңыз, айтыңыз. Онша удачный болмаса да, «ау ыз - ға келген сөз түкірік, жұтып қойса мәкүрік» деуші ме еді, қалай... – «Басқа пәле тілден» дейтін де мақал бар ғой. – Сіз сөзден тартынбаңыз. Кейін «өз сөзім өзіме жау шығар» деген ойдан аулақ болсаңыз қайтеді. Қарасайдың көңіліндегі де осы қауіп еді. Тіксініп қалды. Бірақ енді жалтарарға жол таба алмай, ойындағысын аңдаусыз айтып салды: – Бұрын совхоз жерінде қызмет етіп көрмеген басым қорқа берем. Аудан орталығына көшіп барып, ендігі қалған өмірімді қолымнан келетін бір кішігірім қызмет істеп, ондағы балаларыммен де бір жерде отырсам ба деген ойым бар еді. – Сонда қалай? – Райхан Қарасайға сәл қабағын шыта қарады. Қарасай тіке қарай алмай, көзін алып қашты. – Бұрын жалғыз үй отырғанда ол туралы ойламай, совхоз орнаған соң аттоныңызды ала қашпақшымысыз? Аудан орталығынан табылған жұмыс совхоздан табылмайды деп қорқамысыз? – Райхан, сен әлі де маған өкпелейді екенсің ғой... Әрине, оның орынды. Бірақ сөзді осылай бұрмалауға бола ма! Мен адал, шын көңілімді ағымнан жарылып айтып отырмын. Егер қолымнан ауыр жұмыс келмесе – қайтем. Қартайған шағымызда құр шабуылдай бергенмен бола ма?! Кеше соғыс жылдары елде ер-азамат жоқ кезде атқардық. Ал қазір... – Қазір де атқара аласыз. Көңіл жүйрік, жүрек таза болса бәрін де істей аласыз. Қолыңыздан келетін жұмысты береміз. Істейсіз. Ойланыңыз. Енді бұлай жүрудің орны жоқ. – Райхан білегіндегі сағатына қарады. – Ал ғапу етіңіз, бригада басына

барушы ем. Есіңізде болсын, әлгіндей өкпе, бауыр дегенді бұдан былай жаңғыртпайтын болайық. Сөз осымен тамамдалды. Қарасай бір асылын жоғалтып, іздеген кісідей, үнемі жерге қарап жүретін адам. Қазір де кеңседен шығысымен басын төмен тұқыртып, күдірейген жауырынды иығы құнысып, ойға түсті. Өзін кінәлап келеді: «Апыр-ай, мен осы бекер үрейленіп жүрмін-ау. Әлгінің алдында тым жасықтық көрсеткен жоқпын ба?! Неге екі иінім төмен түсіп кетті. Қайта бетінде шіркеуі бар ол жасқансын. Басқа жерге көшем деп несіне ағымнан жарылдым. Ол тіпті бұрынғыны ойлайтын түрі жоқ қой. Әлде талайды көріп, жырынды болып келген әккі әйел сайқалсып отыр ма. Ол да мүмкін-ау. Бауырға кіріп алып, іштен шалғысы келетін шығар. Жоқ, оның болмас. Аш белден мен бұрынырақ алармын». «Шіркін-ай, – деді үйіне жете бере тістеніп, – баяғыда ғой, осы қатынның орайы келмеді. Әттең, не керек, шолақ байталдай шолтаңдатпай, и ғып жіберетін едім. Әуселеңді сонда көретін ем». Бұл – Райханның бүлдіршіндей жас кезіндегі оқиға еді.

Күргерей қарттың төртінші жыры Иә, Райханның бүлдіршіндей жас кезі, жаңа бой жеткен шағы еді. Сұлу мұрт қайтқан жылдың қысында Шарбақкөлдегі атай Иван Максимовичтің үйіне апарып орыс школасына бергем. Соны тамамдап келген кезі. Ауылда Сұлу мұрттың алыс бір ағайыны болатын. Сол енді «Райханды өз қолымыздан ұзатамыз, сыртта тен тіреп жүргені жетеді» деп, қазақшылықпен көзі зағип шешесі екеуін қолына кіргізіп алған. Содан бері Райханға тыныштық жоқ. Маңайдағы ауыл адамдарының құда түсуге келмегені кемде-кем. Бірақ Райханның өзі еш жерді қаламады. Ұлы кәнпеске болатын жылдың басы еді. Қаңтар өтіп, ақырған ақпан келді. Апталап соғатын қалың боран ашылып, шытынаған аязды ай басталған. Күн көтеріле бере екі жерінен құлақтанып, қырауытып шаңытып тұрады. Бетті жалап тұрған ғаламат бір күн. Балта ауылының кедей-кепшіктері қолда бар соғым ын сойып алып, жаз шыққанша талғажау ғып, тіршілік етіп жатыр. Далада шыңылтыр аяз қанша кәрін төксе де, ертең шығар көктемнің қамын жасап, көлік-саймандарын жөндеп, келер күн ге зор үмітпен, тілекпен қарайды. Байлар жағы тоң-теріс. Биылғы аяз арқаларын қарып жіберді. Ол – кәнпескенің аязы. Айлы түні тынымсыз жортатын аш қасқырдай, байлар жағы, әсіресе Малжан жағы тұқым-жұрағат, зәузәтін іздеп, ауыл-ауылды кезіп, жан ұшырды. Бұрын шашау шығармай жиып, малайына бір түгін қимай келген малын жеті атадан қосылатын жақыны болса тыққыштап, жалынып-жалпайып жүріп қорасына кіргізіп, жасыра бастады. Сүйте жүріп мүләйім емес, қайта көлденеңге ашулы, ызбарлы. Күшігін алдырған қасқыр дай аласұрып, жатақтарға қанды көзімен қарайды. Қо лынан келген айуандығы болса, барын салып, аянып қалары жоқ. Өлім алдындағы сараңдай, дүниедегі не асылдың бәрін артында қалдырмай, қылғып жұтып, жайпап кетпек ниеттері. Бірақ қанша өршеленіп арылдаса да, Балта ауылының кедейлері айылын жиған жоқ. Бар айла-амалын қолданып екі жүзді қу түлкіше құйры ғымен алдаса, жатақ жаққа сыртын беріп, миығынан күлді. Әйтеуір бай ауылы күнде әбігер де, кедей ауылы тыныш. Осындай тыныш, бейбіт күннің бірі болатын.Түн ортасы

ауып, нағыз шырт ұйқыда жатқан кезіміз. Терезе кәсегі дүрс ете қалды. Шошып ояндым. Пеш үстінде жатқан Лиза да: – Күргерей-ау, бұл кім болды? – деп шашы жалбырап атып тұрды. Қора ішіндегі ит те шабаланып үріп, біресе үлкен қақпаға барып, біресе үйдің есігін тырналап шапқылап жүр. Терезе түбінен әлдекімнің ыңырсыған даусы шығады. Қырау басқан жамаулы шыныны үрлеп, сығалап ем, терезе қуысына бүк түсе құлаған біреуді көрдім. Ай жарығында ағараңдап жатыр. Әйел адам. Бірдеме деп сөйлейді, бірақ даусы әлсіз, естілер емес. Сырт киімімді де үстіме ілуге мұршам келмей, дамбалшаң тысқа ата шықтым. Жымың етіп шыққан қара ит терезе түбінде - гі адамға да менен бұрын жетті. Қабаған ит бөтен адамды жарып тас тар ма екен деп, зәре-құтым қалмай: – Кет, әй, кет!– деп зекіп, айғай салып келем. Бірақ қара ит терезе алдында бүрісіп жатқан көйлекшең адамды бара иіскеп, құйрығын былғаңдатып тұр. Мен жете бергенде алдымнан шығып, секіріп, «аяғыңды бассаңшы» дегендей, бір-екі рет абалап, қа йта жүгірді. Қыңсылап, шыр көбелек айналады. Жалаң аяқ, жалаң бас, жалғыз іш көйлегімен дірдектеп жатқан Райхан екен. Үсті пара-пара. – Жаным-ау, не боп қалды? – деп көтеріп алдым. Бір түйір жас көзімнен ыршып кетті. Райханның кезерген ерні икемге кел мейді. Өне бойы қалтырап, «үйге-үйге, тез» деген ишарат біл дірді. Қақпаның аузына жете бергенімде шыңылтыр қарды сақұр-сұқыр еткізіп шаналы, салт атты адамдар екінші жақтан құйындай ұшып келіп қалды. Жүрістері суыт. Мен де жан дә рмен де қораға жып беріп, иығыммен қақпаны тіреп, есіктің жуан қалжуырын өткізе қойдым. Сыртта қалған қара ит арс ете түсті де, лезде қаңқ етіп дыбысы өшті. Соның артынша-ақ аттан түсетүсе ұмтылған адамдар қамшының сабымен, сойылмен қақ па ны ұрғылап, айғай-сүрең салды. Мен әлі де не болғанын түсінбей, Райханды жылы төсекке салып, жалаңаш денеге тонды қоңылтақ кие-мие қораға қайта шықтым. Босағада тұрған ломды білеулей ұстап, есікке келсем, қақпаның екі-үш тақтайы сынып, үңірейіп қалыпты. – Тоқтаңдар, не керек сендерге, – деп іштен айқай салып ем, тыстағылар бәсеңсіп:

– Аш есікті, сен ол қызды жасырып отыра алмайсың, – деп сес көрсетіп, тілге келді. – Сендер кімсіңдер өзі, әуелі соны айтыңдаршы! – деймін іштен. – Кім екенінде не әкеңнің құны бар, аш есікті!.. Өмірі адам баласынан боқтық естіп көрмеген басым, не болғанымды білмеймін. Өне бойым қалтырап, көзім қанға толып кетті. Қақпаның көлденең ағашын суырып тастап, тысқа ата шықтым. Есік алдына үймелеген үш-төрт адам кейін лықсып, анадай жерде тұрған шананың қасына ошарылып тұрып қалды. Тап қақпаның түбінде сұлап қара ит жатыр. Ай жарығында тұмсығынан дірдектеп аққан қара қанын да көрдім. Иттің үстінен аттап өтіп, ұзын, жуан сүйменді ұршықша үйіріп: – Ал, келе қойыңдар. Тура мына қара иттің жолын құштырайын. Ал, қане, ер екенсіңдер, – деп аузыма да жөнді сөз түспеді. Еш қайсысы батып жақындай алмады. Мен де орталарына түспейін деп, есік алдынан ілгерілемей тұрмын. Олар енді жай орағытып, ара-арасында мысқыл сөзбен кекете бастады. Дауыстарын сез дірмеу үшін мьңқылдап сөйлейді. – Әй, көк көз орыс, саған не жоқ. Қыз алып қашу ата-ба бамыздың салты. Сен, немене, ара түсейін деп пе ең? – Әлде өзің қатын үстіне қатын етіп алайын деп пе ең? Зығырым қайнап, өне бойым қалш-қалш етеді. Амал не: – Әй, хайуандар, осы сөзді не беттеріңмен айтып тұрсыңдар? Әкесіз қызды басынайын деген екенсіңдер. Көзімнің тірісінде еш пендеге Сұлтанның аруағын аттатпаспын, – дегеннен басқа дәрмен жоқ. Бірлі-жарым адам болса жайратып-ақ салар ем. Олар көп. Оның үстіне көлденеңдей ұстаған бір-екі сойылы да бар. – Мұның қамқоршылына не берерсің?! Қаңғыған сары ор ыс енді билік айтуға жараған екен. Мойның ырғайдай, битің торғайдай болып келіп ең баяғыда. Тойынайын деген екенсің. – Не десеңдер, о деңдер. Мен қызымды сендердің мазағыңа бергенше, осы босағада мына қара иттің қасында қалармын, түсін діңдер ме?! – Қызым дейді-ай. – Масқара-ай, мұсылманға кәпір әке болыпты дегенді қайдан естіп едіңдер. Заманның мүлдем бүлінгені-ау.

– Ал енді заман-маман деп оттамай, табандарыңды жал тыратыңдар, – деп ұмтыла түстім. Қаным қайнап кетті. – Әй, мынау не дейді. Қоршаңдар, жігіттер! – деп біреуі ащы дауыстап қалып еді, салт аттылар да атын тебіне түсті. Ыза қысқанда мыңқылдап отырған шанадағы адам да даусын өзгерте алмай қалды. Таныс дауыс. Кімнің даусы еді, батыр-ау. Бірақ ойлануға мұрша жоқ. Оң жақ бүйірден таяна берген аттылы сойылын сілтей берді. Бұға беріп сүйменді мен де қарсы сермеп қалдым. Қақ сойыл сатыр етіп, шорт үзіліп, жұмыр басы көкке ұшты. Екінші бірі сол жағымнан атын ойнақтатып келіп, қамшымен ұрып өте шықты. Сүйткенше болмай, ауыл үйдің адамдары да оянып қалды. Анадайдан айғай-сүрең салып, жүгіріп келеді. Көше бойы абырдабыр. Аттылар алас-күлес тұра жөнелді. Салт аттының бірі сынған сойылын еңкейіп кеп іліп әкетем дегенде, аттың сирағын ала сүйменмен тартып жібердім. Қиралаң етіп, ышқына секірген ат ет қызумен шоңқаңдай басып кете барды. – Не болды? – Бұл не сұмдық! – деп, жеңіл киімдерімен жеткен адам дар, үрпиісіп, сынық сойылдың басын алып үйге енді. Райхан құрғақта қалған балықтай бұратылып, жанын қоярға жер таппай, домалап жатыр. Оң жақ аяғының башпайлары бопбоз, үсіп кетіпті. Қанша уқаласақ та жан кірер емес. Лиза құрақ ұшып біресе жермай жағып, біресе қаздың майын тартып, не істерін білмей жылап жүр. Райхан ыңырсып жатып: – Апам қайда, апам? Апамды әкеліңдер, – дей береді. Кө рш інің бірі жүгіріп Сұлтанның үйіне кетті. Райханның аяғын жылы орап, оқиғаның шет жағасын түсінгендей болдық. Денесі бір күйіп, бір жанып аласұрған Райхан тістеніп жатып, әрең айтты. Жағдай былай болған екен. Түн ортасында біреу келіп, «есік ашыңдар, жолаушымын» деп терезе қағады. Бейғам үй мынадай сұмдық жай боларын қайдан білсін. Алаштың азаматы ғой, суықта жаурап тұр-ау деп, Райхан аяғына кебісін іле салып, қораға шығады да, сыртқы есіктің тиегін ашып жібереді. Сол-ақ екен ар жағында анталап тұрған бір топ

адам баса-көктеп сау ете түседі. Мезгілсіз келген суық жүрісті адамдардан секем алған Райхан жалт беріп, қараңғы қораның бір түкпіріне жасырына қойыпты. Үйге енген адамдардың сұмдық ойына көзі жеткен Райхан мал қораға еніп, артынан дабыр естілген соң жан дәрменде төбедегі тесікке ұмтылып, көйлегін жырта-мырта тысқа шығады. Кебісі де қорада қала береді. Содан үйді-үйді тасалап, қашып отырып біздің үйге жетіпті. «Апыр-ау, бұлар кім болды екен? Не де болса алыстан келген жоқ. Малжан ауылының адамдары ғой», – деп долбарлап отырғанда, Жәку дә деген бір шал қақ сойылдың басын олай-былай айналдыра қа рап, таңдайын қақты: – Мынаны мен танып отырмын. Дәу де болса, осы Қарабеттің сойылы. Малжанның жеті атасынан бері келе жатқан сойыл деп, қойдың құйрығымен майлап отырғанын бір көргенім бар еді. Қылтадағы жез білезік те, түйенің құмалағындай мына бірекі қара без де көз алдымда қалыпты. Көз тиеді деп тірі жанға көрсетпейді екен. Тосыннан барып қалып көріп ем. Отырғандар толқып кетті. Қызбалау бір жас жігіт боп-боз қуарып, қалшылдай түрегелді. – Бұл не масқара! Мынау кешегі Сұлтан ағаның ғана аруағын қорлағаны емес, бүкіл Балта ауылын мазақ қылғаны ғой. Қашанғы бұлар төбемізге әңгір таяқ ойнатып, басынады. Бостандық, теңдік дейміз, мына байлар тұқымымен құрымай тұрып бізге күн жоқ. Ой, үрім-бұтақ, зәузәтіңді... Осы кезде бағана Райхан үйіне кеткен адам қайта кірді. Өң жоқ, түр жоқ, сұп-сұр. – Оу, тағы не боп қалды? Апай қайда, неге алып келмедің? – деп үйдегілер жамырай тұрды. – Апайды таба алмадым. – Өй, таба алмағаны несі?! – Үйіне бармадың ба? – Бардым. – Ал, иә? – Өй, өзің аузыңнан сөзің түсіп, не былжырап тұрсың? Ай т - саң шы. – Ойпырмай, айтады ғой. Асықпасаңдаршы. Өзің отыршы мына жерге.

– Барып ем... есік алық-тұлық ашық жатыр. Көрпе-жастық шашылған. – Не дейді, жаным-ау! Тағы не сұмдықты бастап келесің? – Сұмдығы несі. Өзеуремей тұра тұршы. Иә, сосын. – Үй ішін қарамаған жерім жоқ. – Ой, ол аядай жерде жасырынып жататын сайтан дедің бе, қораны неге қарамадың? Қызының соңынан шығам деп, көзі жоқ сорлы бір қалтарыста адасып қалған ғой. – Сен де жоқ сөзді айтады екенсің. Өз қорасы түгіл, бүкіл ауыл-үйді жалғыз аралап шығатын адам адасушы ма еді. – Еһ, мынадайда көзі жоқ адам тұрмақ, екі көзі шырағдандай адамыңнан да ес қалмас, – деп жұрт кимелей жөнелді. – Таяғы да үйде, мәсісі де төсағаштың алдында жатыр. – Ойбой, онда құрыған екеміз. Бәріміз орнымыздан өре тұрып, Сұлтан үйіне қарай жүгірдік. Жаңа ғана аз тыныстап, ұйқтаған Райхан ғана бейхабар, үйде қала берді. Естісе де ілесіп шығар дәрмен жоқ. Бұл уақытта ай да батқан екен. Таң қараңғысымен бүкіл ауыл боп Алтыния жеңгейді іздедік. «Жығылғанға жұдырық» дегендей, сол түнде Алтыния да дүние салды. Қызының соңынан жан дәрменде далаға шыққан мар құм үйден ұзап кеткен екен. Қайтып үйді таба алмай адасып ауыл сыртына шығып, желбегей қалпында қақаған суықта ұшып өліп ті. Суық мәйітті таң сәріде тауып алдық Алтыния жеңгей қайтыс болған күн-ақ ел іші шулап: «Адамшылықтан безген иттерге құдай тағаланың да бір зауалы бар шығар», – деп, кәрілер жағы Малжан ауылын қарғап-сілесе, жастар жағы кінәлі адамды тауып алып, жазалау керек деп аяғы нан тік тұрып аттан салды. Райханды алып қашуға келген адамдар Қарабеттер екен деген сөз көп ұзамай-ақ дүңк-дүңк етіп, ел арасына тарап кетті. Алтынияның жетісін берісімен, бір топ жігітті ертіп Малжан аулына келдім. Бұрынғыдай емес, теңдік тигеннен бері кедей жастары да ширы ғып, бай ауылының адамдарынан жасқанбай, именбей, иық теңестіре отырып сөйлесетін. Бұл жолы да тура Малжанның өз үйіне баса-көктеп енген жігіттер, әй-түйге қарамай, байдың жа ға сынан ала түсті. «Бұл не басынғандық», «түнделетіп ке-

ліп қыз алып қашу қалған», «әйел адамға бостандық, өз қа лағанына барады», «Алтыния шешейдің өліміне құн сұрай келдік, Қарабеттен басқа ешкім емес мұны істеген. Қанға – қан. Балаңды қолымызға бересің», – деп қиғылықты салып отырып алдық. Қарабет те үйінде екен. Зәре жоқ. Жүк аяқтың қуысына тығылып алған, көзі жасаурап, Малжанға қарай береді. Малжан байдың жаны мұрнының ұшына келді. – Қарақтарым, дәт-дәт. Әуелі тілге келейікші. Отырың дар, қонақ болыңдар, – деп, жылы сөйлеп, ішке еніп барады. Бұ ры н - ғыдай көзі қанталап, арс ете түсу жоқ, орнынан ұшып тұ рып бәйек болып жатыр. Жігіттер босағадан аттаған бойы тізе де бү к - пе стен, сес көрсетіп, тапжылмады. Қамшыларын екі бүктеп, білемдей ұстаған. – Айналайындар-ау, қазақ емессіңдер ме, тым құрмаса құйрық тарыңды жер иіскетсеңдерші, бұларың қалай, – деп, Малжан жігіттерді отырғыза алмаған соң, маған бұрылды. – Шырағым Күргерей, сенің кішкене есің бар ғой. Мына жастар балалық қылып тұр. Төрлетші өзің, сөйлесейік. Есік жақтан сығалаған Малжанның бәйбішесі де жігіттерге қарап: – Балаларым-ау, бұл тұрыстарыңа жөн болсын! Мыналарың ырымға жаман екен. Сиыр желіндеп тұрғанда бұларың келіспейді, қарақтарым. Мал түрегеп тұрып бұзаулайды, – деп ойынға жеңдіріп, күлген болады. – Жоқ, біз қонаққа келген жоқпыз. Бізге Қарабет керек. Қане, жүр. Шығамысың, жоқ па, – деп, жігіттер Қарабетке ұмты лып-ұмтылып қояды. Бірақ көзбен көрмеген соң, оны тарпа бас салудың ешқайсымыз ретін таба алмай тұрмыз. Сөйтіп тұрғанда бай ауылының да жігіттері жиналып қалды. Бір сойқанның болуы аян. Біз не де болса, дайынбыз. Сырттан келген қамқор адамдарының бойын көрісімен Қа рабет те бағанағыдай емес, батылданып, өз ұяластарының арасында тұрған төбеттей, құйрығы қайқайып шыға келді. – Сендер кімді басынасыңдар? Кеше ғана босағадан сыға лай алмайтын қу кедейлер, енді қоң бітіп, құтырайын деген екен сіңдер. Кәне, үйді босатыңдар. Кінәлі адамдарыңды тауып алың дар, сандалмай, – деп даусы да шыға бастап еді, Малжан зекіп тастады:

– Қой әрмән, кергімей. Сенің де тілің ащы-ау. Бір ауылдың қадірлі адамы өліп жатса, бұлар ашынбағанда кім ашынады. Істің ақ, қарасына жетіп алмай, буынсыз жерге пышақ қоятын бұлар да бала дедің бе? Одан да жоғын бірге жоқтасатын, сен де бір елдің азаматы емессің бе! Бетіңмен шаптықпай, жайыңа отыр! Ал, шырақтарым, от ала келген жоқ шығарсыңдар, отырыңдар, сөйлесейік. Бәрің де бір үйдің иесісіңдер, жата-жастана бір мал дың басын жеп кетіңдер. Егер Қарабет кінәлі болса, міне, қолдарыңда, қайда кетер дейсің. Осы күні заң бар емес пе? Қанша зығырданымыз қайнап келгенмен, тап басып айтар дәлеліміз болмаған соң, біз амалсыздан отыра бастадық. Малжан маған қарап сөз бастады. Шоқша сақалын тістелеп, байыппен сөйлеп отыр. – Күргерей айналайын, Сұлтанның үй ішінің мынадай күйге ұшырап қалғаны бәрінен де саған бататыны аян. Естігеннен бері менің де белім қайысып отыр. Бір кездерде қанша араздасып жүргенмен, ағайын емеспіз бе. Бара алмай да жатырмын. Ал, енді өзің затың орыс болғанмен, қазақтай болып кеткен сен де бір ағайынның баласысың. Мына бір жайды ойыңа салып көрші: Қарабеттің он жыл отасқан әйелі, балалары бар. Қатын үстіне қатын алатын бұрынғы заман жоқ. Ендеше, сол түні Сұлтанның қызына Қарабет барды деудің реті келмейді-ау деймін. Лайығы жоқ әңгіме. Ауылдағының аузы сасық дейді. Әшейін бір алыпқашпа өсек болар. Байыбына жетейік. Осы маңда басқа ауыл да, басқа жігіттер де бар. Қарабет деудің қисыны қелер ме екен. – Өй, ол әшейін сандырақ қой! – деп Қарабет тағы шап ете қалды. – Қысқарт, саған деген сөз жоқ. – Малжан баласының бетін тағы қайтарып тастады. Жігіттер тықыршып, маған қарай береді. Ендігі сөзді мен сөйледім. Бойымды ашу кернеп отырған. Мүләйімси сөйлеген Малжан байға кәрімді төгіп, тілімді сұға бастадым. – Ағайынбыз дейсің. Бай ауылы қашан біздің ағайынымыз болып еді. Қашан жел тұрып, шаң көтерілсе сендер жақтан, өрт шықса сендер жақтан шықпаушы ма еді. Қай күні бізді көздеріңе іліп, адам екен деп қатар отырып сөйлесіп едіңдер. Енді, міне, ештеме көрмеген мысықтай мүләйім болып отырсың.

– Әй, тіліңді тартып ұста. Сен өзің бай ағамды сіз деуден де қалыпсың ғой, көргенсіз, – деп Қарабет араласа түсіп еді, Малжан тағы да бетін қайырып тастады. – Тоқтат, әрі. Иесіз үйдің қатыны басшы. Үлкен отырып, кіші сөйлегеннен без. Күргерей «сен» дегеннен қандығымнан түсер дедің бе. Сен деп сөйлесе, орыс баласы. Бұлар сіз дегенді ежелден білмейді, ата-бұтасына жазбаған сый-сыяпатты Күргерейден сұрайын деп пе ең? Онда тұрған не бар, сөйлей бер, – деп шымшып алды. – Ақсақал, орыс баласы деп, олай астарламай-ақ қойыңыз. Күргерей биязылықты бәрімізден артық біледі. Бірақ сіздің ел алдындағы қадіріңізге, құныңызға қарай сөйлеп отырған бо - лар, – деп біздің жігіттердің бірі де іліп түсті. Осы тұста отырғандар тағы да екі дай болып, шулап кетті. Қамшыларын көтерісіп, орындарынан ұшып-ұшып тұрады. Бірақ Малжан үндеген жоқ. Төмен тұқырайған қалпы, «е, заман десейші, заман» деп терең күрсініп жерден басын көтермеді. Ақыры мен: – Ал, ақсақал, істің байыбына заң жетер. Егер осының шындығы ашылса, аянар деме. Қолда қалған Қарабеттің сойылы-ақ бізге жетеді. Енді біз бұрынғыдай басындырып отыра алмаймыз. Мойындар ма деп келіп едік. Алтынияның өшін алмай тынбаймыз, – деп жігіттерді ертіп шығып кеттім. Содан былай ел ішінде Алтыния адасып үсіп өлетін түн туралы әңгіме естілсе-ақ құлақ түріп жүрдік. Бірақ ауыл арасындағы өсек қырық саққа жүгіріп, біреулер Райханды алып қашуға бөтен бір ауылдың жігіттері келіпті деп сырттан тон пішіп долбарласа, сойыл Қарабеттікі емес, өз басымен әлек болып жүрген адам қызды қайтсын деген де жанашырлар шықты. Сүйте-сүйте әңгіме арты сұйылып, суый бастап еді, оған ілесе ұлы кәнпеске жүріп, мүлдем ұмыт болды. Жарты жылдай төсек тартып жатқан Райхан да жазылып, қайта қатарға қосылды. Қалада оқыған Райхан бұл уақытта орысшаға жетік еді. Біз көбінесе орысша сөйлейтінбіз. Балта ауылындағы өзі қатарлы қыздардай бұйығы емес, ашық, ақ жарқын болып өскен өндірдей Райхан әкесіне тартқан көрікті. Маңайдағы ауыл жастарының аузының суы құриды. Әйтсе де сөз айтып, көңіл білдірсе де өздерін қораш санайды. Шынын-

да да сол кездегі оқыған көзі ашық Райханның кімнен болмасын еңсесі биік еді. Жазғы демалысқа келгенде ауыл балаларын жиып алып, ел арасына бұрын-соңды тарамаған жаңа әңгімелер айтып, әріп үйретіп, сауаттарын ашуға да талпынатын. Аяғы үсіп жатқаннан бері ешкіммен ашылып сөйлеспейтін бұйығы, тұйық болып алды. Жаз шыққанша үйде жатып жазылған Райханды бір күні жеке алып шығып, ұзақ әңгімелестім. – Райханжан, Сұлу мұрт екеуміз ағайынды-інілі адамдаймыз. Оны түсіндірудің қажеті жоқ. Сұлу мұрттың бар тілегі сенің үстіңде болып кетіп еді. Райханымды шамаң келсе оқыт, бар аманатым, достық тілегім сол деп менен өтінген. Мен ақтық демім қалғанша сол арызын орындаймын. Бер тілегімді. Бүгіннен бастап мен саған әке орнына әке болайын. Сен әкесіз жетіммін деме, мен баласыз қу баспын демейін. Мен енді әкеңмін, сен қызымсың, – дегенде Райхан маған ұзақ қадалып тұрды да, мой нымнан құшақтай алды. Үлкен қарақат көзінен жас сорғалай жөнелді. Үнсіз тұрып ұзақ жылады. Міне, сол күннен бастап мен оның әкесі болдым. Ұлы кәнпеске күрт келді. Байлардың малын шетінен шыртылдатып алып, бөліске сала бастады. Малайлықта жүрген жалшыжақыбайлар бай малының мұрнынан тізіп жетелеп, қарық болып қалды. Ұзыннан кегі, қысқадан өші бар кедейлер бай малына құрықты аямай-ақ салды. Малжан кәнпескеге еш қарсылық жасамай, малын алып жатқанда сыр бермей жүр еді, іш пікірі ішінде екен. Көп ұзамай, бір түнде қыруар малымен қашып кетті. Қарабет те кетті. Малжан кіші тоқалын ғана алып, қалған екі әйеліне сездірмепті де. Бірақ жәй кеткен жоқ, артынан шыққан қарусыз қуғыншылармен ұрыс салып, екі адамды мылтықпен ауыр жаралап кетті. Біз де бармағымызды тістеп қала бердік. Сол жылы ел тұрмысы түзеліп, жұрт қоңайып қалды. Балта ауылының үй басы соғымды бірінен соң бірі сойып, етті қан сасытты. Көрші ауылдар болса, оның үстіне мойынсерікке бірігіп, егін салып, нанға да жарыды. Бұрын талай рет егіннен аузы күйген біздің Балта ол жылы мойынсерікке біріге қойған жоқ. Өз діөзімен болып, алған малдың етіне тоқмейілсіп жата берді.

Бірақ бұрын мұншама мал ұстап көрмеген кедей ауыл бірден мол байлыққа күмп етіп түсе қалған соң, оның ретін тауып та жұмсай алмады. Суат ойып жүріп, төбесіне сыймайтын жарғақ тымағын бір құлағынан екінші құлағына қарай қисайта бастырып, үнемі суықта бүрісіп жүретін Боташтың бір өзі сол қыста алты мал алған. Бос сөзден басқаға қыры жоқ, шаруаға ұқыпсыз сол Боташ: «Жаудың малын жауша шап деген, биыл бір, ішін ұрайын, бүйірді шығаратын шығармыз», – деп жүріп, – бар малын қырып, сойып алыпты. Көктемге жалғыз арық буырлы атпен шықты. Мұндайлар жалғыз Боташ емес. Көктемде ел тағы да тарыға бастады. Күзде азбыншы астық жинап алған көрші ауылдардың тұрмысы мүлдем бөлек. Осыны көріп отырып біз де енді тырбана бастадық. Тағы да ел ақсақалдарын жиып бас қосып, ақыры мойынсерікке біріктік. Иә, айта берсек әңгіме көп. Сол жылы Райхан да қаладағы оқуын тамамдады. Келе ауыл жастарын басқарып, жұмысқа бел шеше кірісті. Өзі комсомол қатарына кірген. Жүзіктің көзінен өткен жас балалар, жігіттер жаздай үлкендермен қатар жұмыс істеп, тағы да егін ектік. Ел қанша жүдеу болғанмен, көрші ауылдардан ауыс-түйіс жасап, әйтеуір күзгі бидайға жеттік-ау. Бір күні ауыл іші шу ете қалды. Мен ұста дүкенінде көрік басып, темір соғып жатқанмын. «Малжанды ұстап әкепті, Қарабет те бар, ауылнайдың кеңсесіне әкетті» деп жұрт жүгірген соң, мен де жұмысымды тастай беріп, солай қарай келдім. Ауылнайдың кеңсесі Байбосын деген шалдың бір жақ бөлме сін де болатын. Үй маңы ығы-жығы толған бала-шаға, қатынқалаш. Бәрі де тірідей қасқыр ұстап әкелгендей қызықтап, Малжан байды көруге ынтығып, үйге кіруге жол тимей, есік көзінде үйме-жүйме болып тұр. Албардың қасында тоқыма қорабын терімен қаптаған жеңіл ләкшеңкеге жегілген пар ат тұр. Сүмектей. Қамыт, шілиясының асты ақ көбік. Тегі қашқынды осы арбамен әкелген болуы керек. Арба ішінде кішкентай қызын алдына алып, бетінен басып Жәміш отыр. Сыртта тұрған әйелдер: – Батыр-ау, қалай ұстап әкелген, Қытай асып кетті деп жүргендері қайда? – Тегі жолда ұсталған ғой.

– Қарағым-ау, осы күні милиция тескен тау өтіп кетсе де таппай қояр ма?! – Жерге кіріп кетсе де суырып алар. – Әй, өзі қандай болды екен. Жүдеген шығар ә, қашып жүру оңай дейсің бе. – Жүдейтіндей оған не көрініпті. Біреу арқасына жүк салды дейсің бе. Суыр інде жатқан сайын семірмей ме, – десіп, ішке кіре алмай дабырласып жатыр. Мен әйелдердің ара-арасымен үйге сыналап кірдім. Босағадан аттай бере, қара көлеңке бөлме ішінде отырған адамдарды көргенде өз көзіме өзім сенбей, тұрып қалдым. Дөкірлеу жасалған биік, сом столдың қасындағы сәкіде ауылнай Жарылғаппен қатар Қарабет отыр. – Оһ, Күргерей де келді. Аман ба, Күргерей, үй іші, балашаға... – деп, маған күлімсірей отырып сәлем берді. Үлкен бір іс тындырғандай, шірене түсіп жөткірінеді. Жүзінде қысылу, қымтырылу дегеннен белгі жоқ. Тек бетіндегі жалпақ қара қал ғана түксиіп, анда-санда жыбыр етеді. Еденін қи араласқан сары балшықпен сылаған бөлменің бір бұрышында томардай боп тізерлеп Малжан отыр. Екі қолын артына қайырып байлаған. Қып-қызыл нарттай бетінде қазір қан, сөл жоқ. Екі ұшы ширатылып тұратын әдемі жез мұрты, топшысы сынған шымшықтың қанатындай, салбырап аузына түскен. Жүзінде ауыр кейістік бар. Торсықтай томпайып тұратын қарны ортайыпты. Торға түскен құстай, басын екі иініне тығып, жерге қарай береді. Менен бұрын отырған екі-үш ақсақалмен ақылдасқан болуы керек, ауылнай орнынан тұрды. – Ал, енді бұл адамды бүгін аудан орталығына жеткізу керек, ауылдан ат дайындаңдар, милицияның қолына табыс етейік, – деп еді, Қарабет те орнынан тұрып: – Ат тапсаңдар – болды. Мұны мен өзім-ақ апарамын. Неше күн бойы ұйқы-күлкі көрмей жеткіздім. Енді қалған бір күнге шы дармын, – деп міз бағар емес. Малжан талаураған қанды көзі мен бір қарады да, шырт түкірді. Соған дейін мен бұл жайға түсінген жоқ ем. – Бұл қалай өзі? Мына бай болса байлаулы. Қарабет болса «өзім апарам» деп дікің-дікің етеді. Түсінсем бұйырмасын, – деп ауылнайға қарадым.

Менің сөзім өзіне онша қолайлы болмаса да, Қарабет сыр бермеді. Бұрынғыдай беттен ала түсетін мінез жоқ. Сұлу, сыпайы күліп, маған жауап берді. – Әрине, түсінбейсің, Күргерей. Менің ұстап әкелгеніме таң қалып тұрған шығарсың. Мен де өздеріңдей ішіме қан қатып, амалым құрып жүрген жан едім. Ақыры, міне, өмір бойы ма лайлықта салпақтап, осының малы үшін боранда ығып өлген марқұм әкемнің кегін қайтардым. Оның несіне таңданасың... – Олай болса неге бірге қашып кеттің? – дедім зығырым қайнап. – Ә-әһ, бұл сұрағыңның жөні басқа. Әуелде менің тегіме, затыма, әкем марқұмның жалшылығына қарамай, бәрің күстәна қылдың. Байдың баласы, жаттың баласы, табы басқа деп, бәрің соңыма түскен жоқсыңдар ма. Содан кейін ел басылсын, ақылға келсін, ет қызуда біреудің қолынан жазықсыз мерт боп кетермін деп бас сауғаладым. Ақыры бүкіл малмен бөтен елге өтіп кетем деген түні, не де болса еліме қайтып оралып, ақталайын, шынымды айтып арылайын, ел-жұртымның алдынан өтейін деп, қапысын тауып мынаны әкелдім. Сонау Керекудің ар жағынан қайттым. Одан әрі күткенімде бұл өтіп те кететін еді. Ал енді мені не істесеңдер де, қолыңдамын, ағайын. Талжан әкемнің кедей екені, жалшы екені бәріңе аян. Бұл – шындық заманы. Ақ адалына хүкімет жететін шығар, – деп Қарабет көсіле жөнелді. Талайдан бері жаттап алған сөз секілді, сайрап тұр. Малжан үндеген жоқ. Үй иесі Байбосын араласты сөзге: – Әй, Қарабет, біз қазір сенің ақ-адалдығыңды сарапқа салып отырғамыз жоқ. Оны ертең-ақ жоғарғы жерде шешер. Бір ғана айтарым бар. Арттарыңнан шыққан қуғыншыға мылтық атқанда, жүрегің таза болса, не ғып қарап тұрдың? – Бәке-ау, менің қолымда мылтық болды ма?! Мына қара жүрек, өз ағасын аямаған, мені де атып кетпес пе еді. – Ә, қорыққан екенсің ғой. Ол жөн. Бас сауғалағаның дұрыс болған. – Оһ, кәпірістан. Бердеңке сенің қолыңда еді ғой, – деп Малжан оқты көзімен Қарабетке тесіле қалғанда, Қарабет те түксиіп төне берді. Шыдай алмадым, иығынан қапсыра алып, лақтырдым.

Қарабет маған ләм деп аузының жігін ашқан жоқ. – Жала, жала. Қарашы енді, тісінің қанын маған жаққы сы келеді. Хүкімет әділдігіне жетер. Оған айылымды да жимаймын, – деп, Малжанға сөйлей түрегелді. Сол күні ауылнай екі жігітті қасына қосып, Малжан мен Қарабетті ауданға жөнелтті. Артынан естідік, Малжанды жер аударыпты. Ал Қарабет екіүш ай абақтыда отырып, жоғарғы жаққа шағым жазып, өзінің кедей, жалшы Талжанның баласы екендігін айтып ақталыпты. Бірақ көп уақытқа дейін ел жаққа келмеді. Тек қар жауып, із басылғаннан кейін ғана оралды.

АЛТЫНШЫ ТАРАУ Шегін суырып алғандай, ішін тартып шыңғырып жылаған ащы дауыстан шырт ұйқыда жатқан Жәміш оянып кетті. Қасында Қарасай жоқ, әлі келмепті. Үй іші тастай қараңғы. Терезе тұсында тұрып, ойбайын салып бақырған мысықтардың даусы құйқа тамырын шымырлатып барады. Біресе бір-біріне айбат шегіп ырылдайды, біресе оқыс шар ете қалып, қайтадан ыңырсиды. Жәміш орнынан тұрды, кәрі буындары сырт-сырт етіп, қараңғы терезеге барып сіңірлі арық қолымен кәсекті ұрғылады: – Пріс, кет былай, лағнет! Қайдан ғана қаптап кеткен бұл мұндар. Балаларды шошытар ма екен. Әлгі біздің ала мысық та жүр-ау ішінде. Даладағы мысықтар Жәміштің терезені тоқпақтағанын да, ұрсып, зекігенін де елеген жоқ. Неше түрлі жан түршіктірер үн ге басып бақырып, шарылдай берді. Мауыққан мысық нені тыңдасын. Жәміш тысқа шықты. Үйді айналып терезе түбінде жүрген мысықтарды қуалап: – Осы малғұндардың даусы-ақ жаман. Пріс-пріс былай, – деп үйдің алдында сәл бөгеліп аспанға қарады. – Батыр-ау, жұлдыздар сиреп қалыпты. Таң атуға жақын-ау. Әлгі біздің үйдегі қайда жүр екен. Бұлай бөгелмеуші еді. Қайда болды екен? Жәміш күбірлей жүріп, сыртқы есіктің тиегін іліп, кебісін сүйрете басып үйге енді. Таң сібірлеп, бөлмеге жарық кіргенше көзі ілінбей, ұзақ ойда жатты. Қарасай алысқа ұзаған жоқ. Осы қораның астында еді. Күн бата қоймадағы жұмысынан оралып, Агафия Япишкинаның үйіне кірген. Қолындағы біраз малын осы әйел арқылы асханаға өткізіп, әбден ым-жымы біріккен. Агафияға кейінгі кезде шаруашылық жайымен жиі келеді. Оның үстіне күндіз бір кездес кенде Япишкина көзін ойнақшыта қарап: – Дядя Қарапет, поздравляю жаңа қызметіңізбен. Қойма ның кілтін жумайсыз ба енді, – деп, совхоздың құрылыс қоймасына меңгеруші боп орналасқан Қарасайды құттықтаған. – Көптен мұрным қышып жүр еді. Оның үстіне бүгін менің туған күнім. – Солай ма? – деп Қарасай да Агафияға емірене қарады.

Бір ақ туған күнімен құттықтаған жоқ. Ондай әдетті білмейтінді. – Сонда жасыңыз нешеге келді? – Әйелдің жасын сұрамас болар, дядя Қарапет. Қартайып тұр ғамыз жоқ, әлі де жас қызға бергісіз емеспіз бе? – деп Агафия сықылықтап күлді. – Әрине, әрине. Әңгіме жаста емес, көңілде ғой. Қазақта мынадай мақал бар, қалай аударуға болар екен. Ім... иә, «бык сам стареет, но морда не стареет», – деп, Қарасай «өгіздің өзі қартайса да, мұрны қартаймайды» дегенді долбарлай аударды. – Тамаша мақал екен. Ал бүгін біздің үйге келіңіз, бас қосай ық. Бір-екі дос-жар әйелдерден басқа бөтен ешкім болмайды. Кемпіріңізден қорықпасаңыз, келіңіз, подарканы да молырақ әкелерсіз, әйел заты дүниеге жақын ғой, – деп Агафия сыңси күлді. Бұрын әйелдің туған күнін тойлап көрмеген Қарасай оған не алатынын да білмеді. Бірақ оның тігісін жатқызып, тауып кетті. Кешқұрым бір қораның астында тұратын Япишкинаның үйіне қаға берісте жылт ете қалған Қарасай жасаулы столдың үстінен шыққан. Аспазшы боп істейтін бір-екі жесір әйелден бөтен ешкім жоқ. Қарасай келе қалтасынан етектей жүз сомдықтың екеуін суырып тастады: – Япишкина жолдас, мынау менің подаркам. Қазақта тойдомалақ болған жерге әйел адам ғана ырымын жасайды. Оны «шашу» дейді. Но, енді, былай... орысшалағанда подарка ғой. Мен әйел болмасам да, сен үшін... – Рахмет, рахмет! – деп, Япишкина Қарасайға бетін тақай берді. Бірақ құттықтай тұрып, әйелдің не қолына, не бетіне ернін тигізуді Қарасай қайдан білсін. Тіпті Агашкаға сый тартқанда да көңілінде бөтен ой болған. Өзінше, талай септігі тиген асхана бастығына бармақ астынан кішігірім пара бердім деп түсінді. – Қазақта мынадай да мақал бар: «Ім платок не за шуба при го дитца, а за дорогу пригодитца». Екі келіншек дым ұқпай, мырс етіп күліп жіберіп еді. Агафия Япишкина оларды ала көзімен атып: – Дұрыс, дядя Қарапет! Орынды айттыңыз. «В знак уважения, в знак внимания» деген сөзге келеді ғой. Түсінікті, несі бар, өте дұрыс, – деп, әккі әйел сөздің сыңайын бірден ұғып, жолдастарының өрескел қылығын жуып-шайып, стаканға арақты сылқылдата құйды.

Бұл үйде көк мойын шынылар жәшігімен тұрады. Түн қатып өтіп жататын жолаушылар үшін бұл үй – жабылмайтын дүкен. Әрине, бейуақыттағы товар бағасы да сәл қымбаттау болады. Біраз қызып алған соң, Қарасай қалтасынан тағы жүз сомдықты суырып тастады: – Япишкина жолдас, мұның өзі саған тегін құйылып жатқан құдық суы емес. Мә, мынаны алып қой. – Қойыңыз, дядя Қарапет. – Жоқ, жоқ, болмайды. Ал. Әйтпесе ренжимін, – деп Қарасайдың тілі күрмеле берді. Әйелдер әлден уақытта үйді басына көтере әндетіп, біраз барылдап отырды да, түн жарымда үйлеріне қайтты. Бұл кезде Қарасай да, Агафия Япишкина да көздері бұлдырап, әб ден кемеліне келген. Көптен бері бұлай көп ішпеген Қарасай тәлтіректеп, отырған орнында қылжалақтап қалды. Қалтасынан бір топ кілтті суырып алып: – Құй, Ағайша. Өмір қайтып келмейді. Дүние бізді таппайды, біз дүниені табамыз. Қолдан мал кеткенмен, бақ кеткен жоқ. Мынау емес пе бақыт деген, Ағайша! – деп сылдыратып, стол үстіне бір топ кілтті бір соқты. Япишкина Қарапет деп отырғанда, оны Ағайша деп қазақша атағанына өзі мәз боп күліп жатыр. – Пр-р-равильно, ком-пон... ком-понион! – Агафия тілі күр - меле сұқ қолын шошайтып, стаканға тағы құйды. – Складқа тұр деп мен ақыл беріп ем ғой. Мені тыңдасаң, өлмейсің. Сов хоз дың бар тетігі екеуміздің қолымызда. Ақша болса, бәрі болады. Сол үшін! Стакандар сыңғыр етті. Япишкина тәлтіректей басып, Қарасайдың тізесіне отыра кетті де, мойнына асылды. Қа ра сайдың бүкіл өне бойы шымырлап, бұғақты әйелдің жұп-жұмсақ тамағына мұртын тығып жіберді. Әтір аралас, жас иіске бойы балқып, ерніне қалампыр араластырып үккен мол насыбай салғандай елтіп, қимылдауға мұршасы жоқ. Тақыр басын жұмсақ алақанымен сипаған Агафияның: – Шашың қандай қайратты еді. Өзің де қайратты боларсың. Мен шығыс джигиттерін қатты ұнатамын, – деп сыбырлағанын зорға естіді. Жүні түбіттей үлпілдеген сап-сары уыз балапанды алақанына салып үлбіреткендей, бауырына қысқан жұп-жұмыр әйелді босатар емес.

дай азамат болып, жақсы-жаманды айырған шағында қымсынып, бетің бір бүлк етпейді. Бетіндегі қара қал емес, харам қал. Ата сақалың аузыңа біткенше желігіп, ғұмыр бойы адамға ойлаған арамзалығыңнан танбай келесің. Бетің ғана қара емес, ішің де қара, ойлағаның бір қара басыңның қамы... – Кергіме олай. Не қылған қара бастың қамы. Осы үйдің боса ғасын аттағаннан бері әкеңнін ризығын жеп келе жатқан шығарсың. Шалқып-толқып отырып, сандырақтауын мұның, – деп, алдында Агафия туралы айтып қалар деп үндей алмаған Қарасай енді түтігіп кетті. Жәміш те тайсалған жоқ. Бірақ Япишкинаны аузына да алмады. Оны сөз қылуды өз бойына шақ көрмеді. Оған қорсынды. – Қит етсе сенің «шалқып-толқып...» Одан басқа білерің бар ма? Шалқып-толқитындай қай адал асыңды алдыма тартып ең?! Өңкей арамнан жиналған малыңды айтамысың. Ғұмыр бойы ішкенім ірің, жегенім желім... – Жарайды, онда жылы-жұмсағын тосып отырған жеріңе бара ғой. – Оны сенен сұрамаймын. Жұмысың болмасын. Ана Халел мен Ақбөпеде де енді шаруаң болмасын. Бірге туған балалардай боп өскен ол екеуін де ит пен мысықтай етуге аз-ақ қалдың. Бұл қораның астында қалдырмаймын оларды да. Аспан асты кең. – Бар, оларды да алып кет. Бәрің кет! – деп Қарасай беті долырып, әйелінің өңменінен нұқып, есікке қарай итере бергенде, Жәміш қолын қағып жіберіп, чемоданы мен қоржынын алды да, шыға берді. Есік алдына ере шыққан Қарасай: – Төсек-орныңды ала кетпейсің бе? – деп мысқылдап еді. – Өзің-ақ жарылқан дүниеңмен. Бір сабақ жібіңнің керегі жоқ, сенен құтылғаныма құдайға тәубә! Алда риза болсын! – деп, шоқ ағаштың бауырына қарай ұзай берді. Анадай жерде ойнап жүрген немерелері соңынан жүгіріп, етегіне оралған. Беттерінен сүйіп, «мен қазір қайтып келем, барыңдар, ойнаңдар, құлыншақтарым» деп, мөлтілдей қалған көз жасын көрсетпей, ширақ адымдап жүріп кетті. Жәміштің қоржынына қарай берген Қарасайдың қара қалы жыбыр еткен. Үйге жанұшырып кірді. Жалма-жан үлкен абдыраны «дзың» еткізіп ашып жіберіп, жанаттан, күзеннен, түлкіден астарлап тіккен, нафталин сіңген ішіктердің арасына сұққан

қолына сандық іліккенде барып жүрегі орнына түсті. Ұрлыққа, жамандыққа ғана жаралғандай қуыстанып, қарашығы бір арада тұрақтамай, әлденеден қуыстанғандай, үнемі жүгіріп тұратын ұры көзін сығырайта түсіп отырды да, жалма-жан қол сандықты бауырына қысып, ең түпкі қораның бұрышына келді. Төбедегі шелектің аузындай кішкентай тесіктен басқа сәуле түсер жері жоқ қора іші ала көлеңке. Күн түспеген соң базданып, иісі шыға бастаған сыз жерді екі күрек бойы терлеп-тепшіп, ырсылдап жүріп қазды да, жез белбеу қол сандықтың ішін ашып отырып қалды. Қақпағымен біріні өңкей шытырлаған жүз сомдықтарға көзі жайнап қайтақайта қарай береді. Әлден уақытта сандықты қайта жауып, қаппен орады. Мойны былқылдаған жаңа туған нәрестені ұстағандай үлбірете көтеріп, шұңқырға салды да, бетін топырақпен жауып, бұзау бас былғары етігінің өкшесімен нығарлап тепкілей бастады. Сиыр қорадағы жуан қақ ашаға сүйене қалған Япишкина қараңғы бұрышта қарны салақтап билеп тұрған Қарасайға қарап, іштей мырс етті де, аяғының ұшымен басып, өз үйіне жып берді. Соңын ала Қарасай кіргенде оң босағаны жаңа аттаған әлі беті ашылмаған жас келіншектей, көзінің үстімен ұялшақтана қарап, бұрала басып, еркелеп келді де, сырты күнге күйіп қызара бастаған толық ақ білегін әжімді, жуан мойынға арта салды. Қапсыра құшақтаған Қарасай да лезде жадырап, ақ тамақтан борпылдатып сүйіп жатыр еді, Япишкинаның жып-жылы демі құлағына тиіп, сыбыр еткенде сілейіп тұрып қалды; қуаныштан ба, әлде күтпеген жерде тосын естігендіктен бе, не дерін білмей есеңгіреп тұр. «Қара-пе-ет, ащы бірдеме жегім келеді, «ме-е-тис!» деп сыбырлаған Япишкина өз сөзінен өзі қысылған адамның мінезін танытып, төсекке етпелей түсіп құлай кетті... Ауданға қарай шыққан жолаушы машинаға отырған Жәміш артта қалып бара жатқан үйіне жалтақтап күрсінеді. «Әттең, бауырымда Кәмелім мен Жәлелім болмағанда, сенің етегіңнен ұстамайтын ем. Басың лаңға түсіп, екіталай күн туғанда қасыңа еріп, ащы-тұщыны бірге татып, жалғызсыратпап едім. Енді менің бұл күнде керегім болмады. Әттең, не керек, бәрі кеш» деген миғата өкініш ішінде кетті... Сол бір жылдардағы екіталай күнді ауданға жеткенше ойлады. Ол оқиғаны да Күргерей қарт Жантасқа жыр ғып айтып еді.

Күргерей қарттың бесінші жыры Отыз бірінші жылдың басында он үй, он бес үйден әр жерде жеке-жеке мойынсерікке бірігіп, шашылып жатқан ауыл бір жерге басымызды қостық. «Жаңа талап» деген жаңа артель құрдық. Осы отырғанымыз сол колхоз. Рас, артель құру оп-оңай бола қойған жоқ. О кездегі талайталай оқиғалардың шет жағасын өзің де естіген боларсың. Ол да бір қызық заман еді-ау. Сонау ата-бабасынан бері өз бетімен тіршілік етіп, өз қазан-ошағының бұтында түртпектеп өмір сүрген жұртқа колхоз деген ат алғашқыда біртүрлі жат естілді. Ел ішіндегі оқыған, сауатты жастардың ішінен Райхан бар, осы күнгі Оспан бар, аудан орталығында бір айдай жүріп колхоз жайымен танысып келгеннен кейін, бір күні үш-төрт ауылдың ақсақалдарының басын қосты. Тұңғыш рет мұндай жиынға кемпірлер мен жас келіншектер де қатысты. Ауданнан келген өкіл колхоз жайлы ұзақ сөйлеп, қазір оның еліміздің барлық түкпір-түкпірінде күн сайын көбейгенін, мұның өзі партиямыздың үлкен жеңісі екенін, кешегі революциядан кейінгі биік бір белес екенін айтып түсіндіріп жатыр. Отырған жұрт оның сөзінің жартысына түсініп, жартысына түсінбей, біріненбірі сұрайды. Ақыры өкіл сөйлеп болған соң, адам аяғы баспаған меңіреу бір жынысқа кезіккендей, дағдарып отырғандар тұс-тұстан жамырап қоя берді. – Қарағым, әуелі колқоз деген сөзіңді түсіндірші. – Ия, ол кімнің аты. – Ой, кімнің аты болушы еді, бір болшейбектің аты шығар. – Оу, ағайын, – деді өкіл, – бұл сендердің бет-бетіңмен сөйлейтін құдалығың емес. Тәртіп керек. Біртіндеп сұраңдар. Қане, ақсақал, сіз не сұрадыңыз? Өкіл Жүсіп қартқа қарады. Жүсіп ол кезде тоқсанға таяған, әбден қартайған шағы еді. Сонда да жиыннан қалмай, елмен бірге келген. Таяғына таянып, орнынан тұрды. – Балам, айтқаныңның нобайына түсініп отырмын. Бірігіп еңбек етейік деген сөзің көкейіме қонды. Құлаққа жылы естіледі. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген. Бұрынғылар да қол ұстасып, тізе қосып ел болу-

ды көп аңсайтын. Оныңның бәріне түсініп отырмын. Әйтсе де мыңның түсін білгенше, бірдің атын біл деген. Колқоз дегенің кім ол? – Ә, отырыңыз, ақсақал. Орынды сұрақ, – деп өкіл бір жөткірініп алды. – Колхоз – орыс сөзі, ешкімнің аты емес. Коллективный хозяйства деген сөз. Енді, былай әртелнай хозайства дейді. Өкілдің өзі орысша орашолақтау екен, жымиып күлген қасындағы Райханға қарап, қымсынып қалды. – Жүсіп ата, – деді Райхан орнынан тұрып, – колхоз деген екі сөз: коллективное хозяйство. Яғни біріккен, ұйымдасқан көпшіліктің шаруашылығы. Жаңа өкіл ағай айтып кетті, қолда бар мал-мүлік бір орталыққа жиналады. Ол сіздің де, менің де меншігім емес, бәріміздің ортақ дүниеміз болады. Біз соны өзіміздің қажетімізге жаратамыз. Колхоз деген – біріккен шаруашылық, мал-мүлік. – Сонда қалай? – деп орта тұстан біреу тұрды. – Мәселенки, мен колқозға түскен малдың биыл екеуін соғымға сойғым келеді дейік. Ал енді біреу, мәселенки, он қараны жұмсағысы келеді екен. Оның арты дау-шарға айналмай ма? – Мұның жөні бола қояр ма екен? ... Ай, қайдам. Бұл бір шатақ нәрсе екен? – Қазақ баласының қолы емес-ау. Ортаға түскен малды ертең кім күтіп, кім бағады. Қиын, қиын, – десіп тағы шуласып кетті. Сол күні біз түні бойы айтысып, әңгіменің ұзын-ырғасын түсінгенше бақ-шақ болып отырдық. Ақыры Райхан айтқан сөзге бәріміз ұйып, түсінгендей болдық-ау. – Сіздер орталықтың мал-мүлкін кім қарайды дедіңіз - дер, – деді Райхан. – Колхоз шаруашылығының бар тетігі осында. Малды бағып-қағатын адамның колхоздан алатын табысы да көп болады. Яғни әр күнгі жұмысыңызға, ертең астықтай, майдай, сүттей үлес аласыздар. Кімде-кім, бұрынғы замандағыдай, қашан күн тас төбеге келгенше ұйқысынан тұрмай, бейберекет жатса, оның табысы да болмайды. Колхоз ондай масылдарға ештеме бермейді. Ұлы көсеміміз Ленин айтқан: «Кімде-кім еңбек етпесе, ол ішіп-жемейді». Яғни қолы қимылдағанның аузы

қи мылдайды. Ал сол қимылдайтын қол неғұрлым көп болса, колхоз шаруашылығы да жақсы, әрқайсымыздың тұрмысымыз да жақсы болмақ. Сол түні көпшілік алдында бірінші рет ұзақ сөйлеп, Балта ауылын колхозға тұңғыш үгіттеп тартқан Райхан. Бәрі соның аузына қарап, білмегеніне намыстанбай, қайта-қайта ежіктеп сұрап отырды. Райхан ортада тұрып алып сөйлеген сайын, жиналған жұрт күбірлесіп: – Айналайын-ай, заты әйел демесең, еркекке бергісіз-ау. – Айнымаған әкесі. – Шіркін-ай, Сұлтан көре алмай кетті-ау. – Қарғам-ай, болайын деп-ақ тұрған бала. Еркек болса, бір елді ұстап отыратын-ақ бала. – Жасынан жұлынып орыс оқуын оқып еді. Әй, болар бала жасынан деген ып-ырас, – десіп, ауыздарының суы құриды. Менің де мерейім өсіп, айта түссе екен деп отырмын. Ақыры ел ақсақалы, ең үлкеніміз Жүсіп сөз алды. – Ағайын-жұртым, – деді айнала қарап, күміс сақалын күсті алақанымен сипап. – Мен төрімнен көрім жуық адаммын. Осы шағыма дейін жақсыны да, жаманды да, жоқшылық, таршылықты да көріп, кедейлік тауқыметін тартып өстім. Әйтеуір, Алла берген ризыққа ырза болып, асарымды асап, жасарымды жасадым. Соның бәрі қиындықпен өтті. Сол қиын тұрмыс мен секілді шалмен кетсін. Ендігі қалған өмір сендердікі. Бұл дүниеден алып кетер ештеңем жоқ. Бойымдағы бар еншім – ауруым мен өзімнің кедейлігімді ғана алып кетсем болады. Ал, енді мына колқоз дегенің маған ұнап тұр. Әйтеуір бәрің біріксеңдер, етек-жеңің мол, іргелерің берік болатынына имандай сенемін. «Көп түкірсе көл» деген. Жақсы лебіз жарым ырыс. Мына лебізге өзім тойып отырмын. Жақсы ишара. Бірігіңдер. Иншалла, беттерің түзеледі Қадамдарың құтты болсын! Илаһи амин! Жүсіп сақалын сипап, бата берді. Сол-ақ екен, сірескен мұздың іргесі сөгіліп, сең бұзылған дай, отыр ған жұрт шуласып: – Бірігеміз, несі бар. – Екі қолға бір жұмыс. Біз де елміз, жұртпыз. Басымызды қосамыз.

– Дұрыс-дұрыс, – деп мақұлдай жөнеліп еді, мұрны шуылдап Боташ тұрды орнынан. – Қарағым, бір нәрсе сұрауға бола ма? – деді өкілге қарап. – Сұраңыз, сұраңыз. – Колхозға қосылмаймын деген адамға ерік пе. Әлде... – Оу, ақсақал, дүйім жұрт ұйымдасамыз деп жатқанда, елден ала бөтен шығатын адам табыла қояр ма екен. Оны несіне сұрадыңыз? Боташ қибыжықтап, басындағы жыртық тымағын бір шешіп, бір киеді. Мұрнының астынан міңгірлеп тағы сөйлеп тұр: – Жас болса келіп қалды. Ертең көптің шаңына ере алмай жүрсек, ұят болар. Үкіметіме ризамын. Алдыма он шақты қара салып берді. Ендігі қалған өмірімде әйтеуір сол азбыншы малды қорек етсем, маған ешкім ештеме демейтін шығар. Өзім дімкәспін. Өкіл не дерін білмей, қайта-қайта жөткірініп, жұртқа қарап еді, отырғандар Боташты кекетіп ала жөнелді. – Мұның ежелгі әдеті. Кежегесі кейін тартып, қашанда кері сөйлемесе, іші ауырады. – Ой, қосылмаса, қосылусыз қалсын. – Кешегі алған байдың он қарасын жүз қара біткендей көріп отыр ғой. Мейлі... – Осыған қосыл деген кім бар. Жүсіп қарт Боташқа оқты көзімен қарап, атып жібере жаздады. – Өзің бір сақалың сапсиып алып, атан түйеше кері шаптыратын неме екенсің. Жақсыға бастай ма десең, әркімнің теперішінде жүріп, бір езу болған кәрі мәстекше үнемі қыңырайып бұра тартасың да отырасың. – Ағайын, шуламаңыздар, – деді өкіл. – Колхозға бірігу-бірік пеу әркімнің еркінде, оған зорлық жоқ. Бірақ... – Е, бәсе! Кедейге теңдік емес пе. Қарағым, мыналарға солай дұрысын айтшы. – Дұрысын айтса, ол былай, – деді Райхан. Жұрт тына қалды. – Ертең колхоз ұйымдасқан соң, жердің бәрі – егістік, шабындық жер сол колхоздікі болады. Ал оған қосылмаған адам жерден ешқандай үлес ала алмайды. Егер бұл арадан мүлдем іргеңізді аулақ салам десеңіз, басқаны лайламаңыз.

– Қарағым Райхан-ай, – деп Боташ мысқылдай күлді. – Кеше ғана өзіміз өсірген жалаң аяқ, жалаң бас қаршадай бала едің. Бүгінде әкеңмен тұстас адамның бетінен алып, қалай болса солай сөйлейсің. Әйел бала деген сыпайы болушы еді. – Әй, Боташ, тіліңді тарта сөйле. – Сұлтанның садағасы кет. – Тұстас болмай кет, – деп жұрт тарпа бас салып еді, Райхан тоқтаңыздар деген ишарат білдірді. – Ата, – деді ол. – Мен сіздің үлкендігіңізді әрқашан сыйлаймын. Бірақ, есіңізде болсын, иә, бәріңіздің естеріңізге салайын. Әйел бала, ер бала деп бөлулеріңіздің алды-арты осы болсын. Әйелдерге теңдікті сіз әперген жоқсыз, Ленин атамыз әперді. Ендеше, олай тіліңізді тигізбеңіз. – Астапыралла! – деп Боташ шоршып түсті. – Қарағым-ай, жала жаппа! Ленинге бір ауыз сөз айттым ба! Жұртым-ау, айтшы. – Мейлі, сіз не десеңіз ол деңіз. Әйелдер енді сол теңдігіне ешкімнің қолын тигізбейді. Ел ішінде іріткі салып, кейін тартатын адам болса, осы бастан аластаймыз. Колхозға қосылмасаңыз, қосылмаңыз. Бірақ ендігәрі «байтал шауып бәйге алмас» деген пасықтықты доғарайық. Сол түні отырған жұрттың көпшілігі мақұлдап, Рай хан ды колхозға басқарма сайлады. Кейбіреулер: – Апырмай, жастау болмай ма? – Қанша оқыды дегенмен, әйел адам, ертең бала басты болған соң қиын болмай ма? – десіп жан аши сөйлесе, қайсыбірі: – Е-е, елді әйел басқаратын болды ғой енді. – Жұртты ұстап тұруға бұл секілді әлі етегінің ашылған-жабылғанын білмейтін қыздың шамасы келер ме екен, – деп күңкілдесті де. Бірақ ондай көлденең сөз өз бетіне қалып, жиырма бір жасында менің қызым Райхан қазақ тұрмысында әйел затынан тұңғыш рет ел тізгінін қолына алды. Сүйтіп, сол жылы Балта, Асығат, Қанай ауылдары басымызды қосып, «Жаңа талап» артелін құрадық. Алпысқа тарта үйі бар колхозда, ұмытпасам, қырық-елу ат, жиырма шақты өгіз, он-он бес сиыр, отыз шақты қой-ешкі бар. Бәрі арық-тұрақ, қайсыбірі қыстан әрең шыққан көтерем.

Көктем шығысымен егін салуға кірістік. Бүкіл колхозда үш ағаш соқа бар. Өгізге салатын мойынағаш, аттың қамыт-сайманы жоқтың қасы. Үш ауылдан шыққаны төрт радуан, екі трашпенке, бір-екі аяқ арба. Айтқандай, Малжанның қара пәуескесі бар. Оның да құр қаңқасы қалған, доңғалақ шабақтарынан сау тамтық жоқ, быт-шыт. Райхан екеуміз көрші «Вишневка» деревнясына барып, тамыр-таныстардан қамыт, мойынағаш, арба жасайтын ағаш, құрал әкелдік. Мен құтты орным – ұстаханада отырып алып, ертеден қара кешке күрек, айыр, ол-пұл керек-жарақтарды соғумен боламын. Сол жылы егін салуда жастардың септігі мол тиді. Жаңа ғана комсомол қатарына кірген жұтынған жас жігіттер, қыздар жұмысқа құлшына тиіскенде, апай таптырмайды. Бәрі де жұмыс қайдасың деп жайнап тұр. Бұрын өз үйінің қазан-ошағынан аса алмайтын қыз-келіншектер де енді бірігіп еңбек еткен соң, бұрынғыдай ұяң емес, ерлермен қатар түсіп, алдына берген жұмысыңды тасқаяқша қағады. Ауыл қотаны да бұрынғыдан көңілді. Таң сәріден көздерін тырнай ашып тұратын өндірдей жастар қашан күн батқанша егін даласында жер жыртып келсе, түні бойы ауыл сыртындағы киіз үйде сауық құрады. Қажу, шаршау жоқ. Ойындары да ескі ойын ға ұқсамайды. Жаңа. Ел ақсақалдарын, кемпір-кепшіктерді жинап алып, ара-тұра ән салып, би билеп ойын көрсетеді. Сүйтіп Райхан басқарған колхоз жаңа бір өмірді бастап жүре берді. Иә, айта берсе әңгіме көп. Сол жылы пішен де шабылды, егін де жиналды. Рас, жаз бойы құрғақшылық болып, астық онша мол шықпады. Әйтсе де колхоз мүшелері тұқымдық астықтан қалғанын қылдай ғып бөліп алып, жаңа нанға ауыздары тиді. Бәрі де алғаш құрылған артельге дән ырза. Тұңғыш рет осынау жатқан кең даланың, құйқалы жердің иесі өздері екенін сезіп, көңілдері толып, ел сабасына түсті. Бірақ... Тағы да бірақ деймін-ау, көп ұзамай сол көңілдің шыр қы тағы бұзылды. Мықтап бұзылды. Қара суық күз. Таң атысымен азынаған ызғырық жел бетегені тамырымен суырардай уілдеп, тынымсыз соғады. Қашан қар

жауғанша, ұзақ сапарға жолаушылап кеткендей, күннің көзі бір жылтырап шыққан емес. Аспан бетінде торы ала түтіндей кезген жалбыр бұлт не жау майды, не тарқамайды, дөңбекшіп аунап тынымсыз көшіп жа тады. Шеті де, шегі де жоқ. Осы бұлтпен қатар келіп, ел ішіне қара суық желдей мазасыз тиген салық басталды. Бір салық емес, көп салық. Аудан орталығынан келген өкіл атаулы ауыл адамының апшысын қуыра кіреді. Үй-үйді аралап жүріп, табақтай кінегесін жайнамаз құса тып алдына жайып салады да, есепшотын бір қағып: – Сіздің үйге пәлен пұт ет түсті. Қане, қазір кірге салып өлшей міз. Қандай малмен құтыласың, – деп ет салығын жинайтын әгінт бір-екі қарасын бас жібінен сүйретіп жөнеле береді. «Ет салығынан» құтылдым ба, құтылмадым ба» деп отырғанда, ізін суытпай тағы бір әгінт есіктен кіреді. Ол «жүн салығын» жинайтын адам. Бар ешкісі мен қойын қырқып, енді құтылған шығармын деп отырғанда, тағы бірі келеді. Ол – «май салығы». Не керек, күз аспанының көшпелі сабалақ бұлтындай бірі кетсе, екіншісі келді. «Өзара салық», «астық салығы», «терітерсек салығы», «орын салығы», «түтін салығы» – әйтеуір қаптаған салық. Аудан жақтағы қара жолмен шаңдатып біреу-міреу келе жатқанда-ақ ел ішінің апшысы қуырылып, аза бойы қаза болып, тік тұрады. Бәрінен де ел Қосимановтан қаймығады. Ауылда оны милиция Қосиманов дейді. – Тұра тұрыңыз, ол қай Қосиманов? – Осы күнгі аудандық милицияның бастығы! Со кезде жас шамасы жиырманың ішінде болар. Бұл күнгі дей бой түзеп, жұрт алдында керім сал боп отыру жоқ, басындағы қоқырайған фуражкесінің шетінен түлеген қара ешкінің жүніндей сирек шашы тал-тал шығып тұратын, қырма таздың өзі. Ел ол кез де милиция десе, жаны түршігіп, құбыжық көргендей қорқады. Соны пайдаланып, Қосиманов қараңғы елді қуырдақша қуырады. Аз күнде ел іші жүнін жұлған тауықтай сидиып шыға келді. Әйтеуір қоймайды екен деп, үй басы қолында қалған бірер малын қар түспей жатып сойып алып, еттігіне тұздап, жерге көміп, тыптипыл етті. Сонда да салық тоқтаған жоқ. Қайта көбейе түсті.

Жаңа қар жауған мезгіл болатын. Бір күні ауыл адамдары жапа-тармағай жүгіріп, Жаңыл дейтін жесір әйелдің үйіне жиналды. Бәрі у-шу. Райхан екеуміз де сонда. Кішкене жаппаның асты толған адам. Жаңыл өз бетін өзі тырнап, дауыс қылып отыр. Беті дала-дала. Тырнақ осып кеткен жерден қан судай ағып, иегінен тамады. Ауданнан үш өкіл келіпті. Бірі – Қарабет, екін шісі – Қосиманов. Қарабет сол кезде аудандық ақша бөлімінде налоговый агент болып істейтін. Қосиманов қай үйге кірмесін, әуелі жайғасып, алдына дөңгелек столды алып, тізесін соғып салақтап жүретін қамшының өріміндей бауынан мылтығын шығарады. Быт-шыт қып бөлшектеп, қалта орамалымен әр жерін сүрте бас тайды. Бұл жолы да сол әдетінен айнымапты. Жесір әйелдің зары кәперіне де кірмей, мылтығын тазалап отыр. Жұрт басу айтып Жаңылды әрең қойғызды. Жаңыл ықылық атып әрең сөйлейді. – Жұртым-ау, өздерің айтыңдаршы. Қолдағы жалғыз қара сиырды бір әкетті. Үш қойды қозысымен қосақтап екі әкетті. Енді, міне, мына жаңа апыл-тапыл аяғын басып жүрген баламның көрегінен айырмақшы. Осы қораның мал дегеннен сауып отырған жалғыз ешкі қалып еді, енді соны етке аламыз деп отыр. – Жаңыл тағы ағыл-тегіл жылады. Жұрт не десін. Бәрі күрсініп: – Апырмай, бұл бір ғаламат болды ғой. – Бәріміздің де күніміз осы. Қайтейік, – дегеннен басқа еште ме айта алмайды. Бөтен сөзбен қарсы келуге ешкімнің батылы жетпейді. Әлден уақытта Қосиманов жиналған жұртты жаңа көрген дей, басын көтеріп, едірейе қалды. – Ой, сендерге жол болсын. Немене, бұл үйде бас асып қойып па? Қане, тараңдар. Әлде мені көрмей жүр ме едіңдер. Қойған дарың суып бара жатса, қазір бәріңе де барам. Дайындай беріңдер. Ал, қане шығыңдар! – деп ақырып қалды. Босағадан бері аттай алмай тұрғандар жасқанып, жылыса бастады. Осы кезде бағанадан бері қабырғаға сүйеніп, түнеріп тұрған Райхан жайлап сөз бастап: – Жолдас Қосиманов, осы елдің жайы өзіңізге белгілі емес пе!? Алар малы алынды. Тігерге тұяқ қалмады десе де бола-

ды. Енді қыса бергенмен не шығады. Аудан басшыларына осы сөзді неге жеткізбейсіз? – дей беріп еді, қыздың алдында лезде жұмсарып, Қосиманов ыржың етті. – Бикеш, сіз түсінігіңіз бар адамсыз. Мына сөзіңізді басқа айтса бір рауа. Сізге ұят емес пе. Контрдың сөзін сөйлеп тұрсыз. Бұл елді мен бес саусағымдай білем. Әлі де тығулы мал көп. Бірақ Қосиманов тірі болса, көрдегіні тірілтіп алады. Жаңыл Райханның сөзін арқаланды ма, бетінің қанын етегімен сүрте салып, көйлегінің өңірін дар айырды: – Ал, ендеше, мә, ал, ана сәбиді жалғыз ешкінің желінінен айырғанша, кесіп ал мына шандырды. Келіншек тамыры білеуленген болбыр емшегін салақтатып шығарғанда төбе шашым тік тұрды. Қарттар бетін басты. Бірақ Қосиманов міз баққан жоқ. – Ол ешкімен құтылсаң, құдайыңа құлдық айтарсың. Әлі де мойныңда үш пұт ет бар. Жерден қазсаң да табасың. Жиырма қадақ жүнді де төлеген жоқ қой? – деп жүн жинаушы Қарабетке қарады. Жаңыл жынданып кетті ме деп ем: сол-ақ екен өз-өзінен сақылдай ала жөнелді. Көзінен жас аққанша күліп, орнынан ұшып тұрды да: – Немене, ол жүнді қай қажетіңе тығын қыласың. Ана таз басыңа жапсырасың ба? – деп, жүгіріп барып Қосимановтың бас киімін жұлып алмасы бар ма. Қосиманов та мылтығын ала ұмтылып: – Аһ, оңбаған неме! Мен сені үйретейін. Көзіңді жылтыратып қамап қоймасам, атым өшсін, – деп, дірілдеп-қалшылдап әйелді бас салды. Үй іші ойран-топан. – Араша, араша! – Қой, қарғам, есің бар емес пе. – Қайтсын енді, әбден ашынған ғой, – десіп жұрт ара түсті. – Жолдас Қосиманов, әйел адамға қол салмаңыз. Бұрынғының күні бар деп тұрмысыз. Бұл не бассыздық. Тоқтаңыз, – деп Райханның даусы ащы шыққан соң барып басылды Қосиманов. Жаңыл үйінде болған хикая лезде бар үйге тарады. Сол күні жұрт бұрынғыдан ширығып, алғаш рет есіктерін тас түйін бекітіп, Қосимановтарды енгізбей қойды.

Бірақ жағдай онымен түзелмеді. Кешінде-ақ артельдің белдібелді адамдарын жиып, Қосиманов жиналыс өткізді. Бәрін айтып жатпайын. Оның ұзын-ырғасы былай болды. Ең әуелі сөз бастаған Қарабет. Жаялықтай кінегесін ақтарып тұрып, төтеше жазылған тізімді оқыды: – Міне, көріп тұрсыңдар. «Жаңа талап» колхозына түскен салықтың үштен бірі ғана төленді. Сендер мына милиция баланы күстәналайсыңдар. Текке жазғырасыңдар. Бұл өзі қалтасына басып, бұдан бір пайда көрейін деп дейсіңдер ме. Гәләшөкін мырзаның өзі айтыпты: «Аша тұяқ қалмасын, асыра сілтеу болмасын», – деп, бірге адамдай, естіген сөзінің жөн-жосығын түсін бесе де, өзінше көп білетін кісіше мардымси қалды. Ол кездегі ауылнайымыз Шәлтік деген тәштиген, қу жақ сары көсе болатын. Ауылнайлыққа сайланбай тұрып-ақ көрін ген жер де тілі мен жағына сүйеніп, сары масаша ызыңдаған нағыз за ржақ шолақ белсендінің өзі еді. Қолына тізгін тиісімен-ақ, қалтасындағы мөріне масаттанып, жұрттың апшысын қуырды. Бірақ жұрт өзін сырттай мазақ етеді. Бірде Қызыл жалаудан келе жатып, жолдағы он үйлі Қондыбай аулына түспекші болып ты. Күн алай-түлей боран екен. Сипалап жүріп әр үйдің есігін қағады. Қондыбай аулы – нағыз аты шулы сараң ауыл. Айлы-күннің аманында жолаушыға есік ашып, қара су татырып көрмеген Шығайбайлар ақ боранда қайдан мейірімі түссін, бірі есігін ашпайды. Сонда «бар дүниенің кілті өзімнің қолымда» деп ойлайтын Шәлтік біреуінің терезесіне келіп: «Аш есікті, мен ауылнаймын, Шәлтік ауылнаймын», – деп, мөрін алып, қырау әйнегіне баса берсе керек. Жұрт бертінге дейін күліп жүрді. Осындай қожанасырлығы да бар сол Шәлтік қақ ағашы жарыла бастаған неше жылғы шоқпар сияқты, ойдым-ойдым қос жұдырықтай басы қалтақтап, шегір көзі шатынап, суырылды-ай келіп: – Жолдастар, өкімет сендердің алдарыңа мал салып, бас тарыңды қосып, теңдік әперді. Байларда кеткен еселеріңді алып берді. Енді бүгінде өткендегі күндеріңді ұмытып, күпіршілік жасап отырсыңдар. Өкімет ет бер дейді екен – бересің, май бер дейді екен – бересің. Мен өзім айналайын өкіметімнен жанымды да аямаймын, керек десе қоң етімді кесіп беремін. Салығын өтемей отырған адам – контр. Ондайдың ініне су құю керек.

Колхозшылар мардымды ештеме айта алмады. «Бар болса, ая нып қаларымыз жоқ. Бірақ титықтап біттік. Енді немізді берейік» дегеннен басқа не десін. Райхан өткір ғой. Сол ғана орынды сөз айтты: – Біз мына Қосимановтарды неге кінәлаймыз? Сендер елдің апшысын қуыра келесіңдер. Жоқ нәрсені табан астынан қазып тап деп, дігірді саласыңдар. Егер елім-ау, жұртым-ау десеңдер, көрген-білгендеріңді аудан орталығындағы басшы адамдарға неге мөлдіретіп айтпайсыңдар?! Одан қалса, неге жоғарғы жерге жазбайсыңдар? Бірақ сендерге дауа жоқ. Не сөйлеп, не қойғанын білмей жүрген сендер секілді қараңғы белсенділерге не дауа. Шолақ сай тез тасиды. Шолақ ойлы адамдар да сол сай секілді, бар қаруы ашуында. Елді қорқытпаңдар. Көп қорқытады, терең батырады. Жиналыс даумен тарқады. Ертеңінде-ақ Қарабеттердің со - ң ын ала Райхан да аудан орталығына жүріп кетті. Бірақ жеңген жоқ. Жеңіліп қайтты. Тауы шағылып қайтты. Өкіл Қарабет пен Қо сим анов: «Елде жасырын мал әлі көп. Қораларына тығып бермей отыр. Бәріне жел беріп ұйтқытып отырған Райхан», – деп бар кінәні менің қызыма жауыпты. Аудан «Райхан Сұлтанова – оңшыл. Колхоз басқаруға енді қақың жоқ», – деп орнынан алып жіберіпті. «Тұқыл ешкі мүйіз сұраймын деп, құлағынан айырылыпты» десіп, Қарабеттер мазақтап, табаласа керек. Райханжанның адал жүрегін түсінуге олардың өресі қайдан жетсін. Міне, жұмыр бас нені көрмеді. Жаңа жетілдім бе, үстегі жалбыр тон түсіп, аузымыз – аққа, астымыз атқа енді тиді ме деп отырған жұрт осындай сұрқылтайды да көрген. Бірақ тап ол кезде мұның перегиб деген пәле екенін қараңғы ел қайдан білсін. Оны бертін ғана аңғардық қой. Ешкінің құйрығынша шолтаңдаған шолақ белсенділер шаш ал десе, бас алған жоқ па. Ел іші қыс бойы жерге көміп, шошаланың бұрышына тығып қымқырып қалған азбыншы етін қорек етіп, көктемге жетті. Бірақ қар еріп, сай-сала тасыған уақытта ауыл қотанында тігерге тұяқ қалмады. Аштық шындап келді. Таң саз бере орнынан тұрған адамдар сүйектен өтер жел өтінде дірілдеп, былтырғы егістік орнында қара құртша қаптайды. Жал-жал боп шабылмай тірі қал ған бидайды жұлып, масақ теріп, өлмес қамын жасайды. Қар астын-

да қалып үсік шалған шірік бидай қанша қорек болсын. Ол да ұзаққа жетпей таусылды. Қайсыбір пысықшалар жан-жақтағы ауылдарға жаяу-жалпылап шұбырып, бала-шағасының тісіне басар бірдеме іздеп аласұрады. Бірақ бізден озып, оңып жатқан жер жоқ. Қайта бертін келе естідік, басқа аудандарға қарағанда Қызыл жалаудың халі, оның ішінде біздің колхоздың халі біршама жақсы болды. Оған екі себеп бар. Бірі – біз тұрған жер Омбы облысына, орыс деревняларына жақын жатқан жер ғой. Әркім тамыр-таныстарын сағалап, картоп, ол-пұл жеміс алып, үзіп-жұлып дегендей, біразға дейін талшық етті. Екіншіден, бұл ара бықыған көл, өзен. Бір «Жаңа талаптың» маңындағы өзен, көл, жайылма қарасуларды қосқанда отызға тартады екен. Жер дегдіп, күн қыза келе жұрт су бойын қуалап, балық, құс аулай бастады. Жеті жасар балаға дейін тыным көрмей тұзақ құрып, борық тартып әлек. Жер жарықтық еңбек етсең барын аяған ба!? Қара топырағы май емес пе! Шіркін, жұмыр жер, қасиетті жер, қалай қастерлеп, қалай аялауыңа тұрады ғой. Со жылы жазда Райхан Омбы қаласына кетті. Екеуміз жаяу үш күн жүрдік. Қолтығыма қысқан кішкене дорбада екі уыс малта, азбыншы ірімшік бар. Тамағы тоймаған аш-арық адамда әл де болмайды екен. Жүрісіміз өнбейді. Жол бойы кездескен көл жиегінде жиі тыныстап, қолдағы тобатайға су қайнатып ішіп, әлденген боламыз. Ақыры, Ресейге қарай тереңдеген сайын деревнялар көбейіп, картоп жарықтыққа біршама кенеліп қалдық. Мен Райханды Шарбақкөлге дейін ұзатып салдым. Ол қоштасып тұрып, бала да болса байсалды сөздер айтып, жұбатып кетті. – Әке, «ел тарыққан уақытта мұнысы несі?» деп іштей разы емес шығарсың. Оны өзім де түсінемін. Түсіне тұра кетіп барамын. Бірақ елден, ауыр тұрмыстан қашып, жеңіл өмір іздеп бара жатқаным жоқ. Ана жылдары қос әкем – екеуің бірлесе жүріп, елдің қамқоры болдыңдар. Білек жұмсап, қарсы тұрып, бай ауылына да еселеріңді жібермей жүрдіңдер. Ендігі заман күштің, білектің заманы емес, білімнің заманы. Мен білім қуып барамын. Сұлтан әкем өсиет етіп кетіп еді деп, мені шамаңнан келгенше оқыттың. Бірақ ол оқуым әлі аз. Кешегі ел ішіне келген қысылшаңда арашаға түсуге білімім де, өрем де жетпеді. Бұл күнде тонын айналдырып киіп алған бай баласы Қарабеттердің

де тізесін бүктіре алмадым. Қайта олар мені сүріндіріп кетті. Егер менен басқа бір еркек кіндік ағам, не інім болса, әлі де көптің арасында тырбанып жүріп, соны оқытар ем. Бірақ сенің менен басқа кімің бар, – дегенде Райханның даусы жарықшақтанып шықты. Менің де сай-сүйегім шымырлап, жүйкем босап кетті. Қолаң шашынан сипап, маңдайын төсіме басып, қызымның айдарынан иіскей бердім. Шуақты дала сілтідей тынып, түймедей бұлты жоқ кіршіксіз көк аспан да жапан түзде жол жиегінде отырған әке мен балаға мейірлене қарап тұрған секілді. Тас төбеге шығып ап, қанатының ұшы жыбырлап ән салған бозторғай да әке мен баланың құшағына қызыққандай, тас бұршақтай көзін жаудыратып, бір арада тапжылмай іліне қапты. Райханымнан менің де айырылғым келмейді. Күнге күйіп судырлаған құрғақ қалың шашынан иіскеген сайын кешегі жан аямас досым Сұлтанның иісі, өз иісім келеді мұрныма. Адам баласы түгілі, бар хайуанатқа дейін баласынан ыстық не бар?! Райхан басын көтерді. Жыламапты. Бір сәт келе қалған көз жасы үлкен көзінің шарасынан төгілмей, мөлтілдеп тұр. Ер адамның қолына ұқсап көкшіл тамырлары білеулене бастаған қолының сыртымен көзін сүртіп тас тап еді, әр жағынан тағы да жылт етіп от ұшқындады. – Әке, ал енді мен тұрайын. Мамам екеуің мені ойлап жүдемеңдер. Егер оқуға түсе алсам, жылда елге бір келіп тұрамын. – Жарайды, жаным. Жолың болсын. Біз де жылда биылғыдай тарыға бермеспіз. Көлік тауып, өзім де барамын. Тірі болсам, сені арқама салып оқытсам да, оқытамын. Тек хабарыңды тез жет кіз. Ана Лиза шешең өзі ілбиіп сүрініп жүрген арық неме, се нен хабар келмесе сары уайымға түсіп, өліп қалады. Есіңде болсын. – Жәрәйді, әке. Хабарласамын. Хош бол! – Ұзақ жүрме. Қоналқы жерге жиі түсіп отыр. Шаршап қаласың, – деп соңынан айқайлап қала бердім. Ол кезде жиырмадағы ел қыздарының танымайтын үлкен кентке Райхан секілді жаяу-жалпылап оқу іздеп кетпек түгілі, екі ауылдың арасына да жападан-жалғыз жүріп, адаспай жол табуы неғайбыл. Омбы жаққа беттеген қызымның артынан, алыстағы тоғай тасасына кіргенше, көз айырмай мақтанышпен қарасам: «Апырмай, алдынан не кездесер екен, маңдайы ашы-

лып, бағы жанар ма екен, пәле-жаладан аман болса екен» деп, бір жағы жүрегім алып-ұшып, кеудеме сыймайды. Әр соғысында бір қуаныш, бір қорқыныш тұрды. Ақ жұлық болған көнетоз етігі қолтығында, кішкентай кенеп дорба арқасында, қара жолдың ыстық топырағын жалаң аяғымен басып Райханым ұзай берді. Артына қарайлап барады. Алыстаған сайын үстіндегі көкшіл көнетоз көйлекті қызым әлі бүршігін жармаған, бояуы ашылмаған жас гүлдей баяу ырғалып, көзден тасаланып барады. Қос бұрымындай қатарласа ұшқан қос қарлығаш уыз жасты алыс сапарға жетелеп, қос қанатымен екі жағынан алма-кезек сипай өтіп, серігіндей бірге кетті.

ЕКІНШІ БӨЛІМ БІРІНШІ ТАРАУ Елу төртінші жылдың күзінде қазақ даласы сары алтынға малынды. Ұшы қиыры жоқ бай өлкенің бір пұшпағы– Қызыл жалаудың жалпақ жоны, төбе-төбелердің арасы жайқалған сары балақ егінге тұнып тұр. Орақ басталды. Мөлдір аспан астында айнаға қараған арудай сыланған жер дүр сілкінді. Күні-түні жосылған машина, қаздай жүзген комбайннан көз сүрінеді. Күн сайын топ-тобымен Москва, Ленинград, Киев секілді алыс қалалардан келіп жатқан завод, фабрика жұмысшылары, қызметкерлер, студенттер. Халел егін орар алдында аудан орталығында шоферлық курсқа емтихан тапсырып, право алған. Соның артынша-ақ көп ұзамай совхоз жеке машина берді. Содан бері бригада басында. Күні-түні комбайннан қырманға астық тасиды. Елгезек бала астына су жаңа машина тиісімен тынымсыз жүріп, аз күнде совхоз адамдарының көзіне түсе бастады. Кеңсе алдындағы Құрмет тақтасына озат шоферлармен қатар мұның да аты жазылып, Моро зов көрген жерде оның арқасынан қағады. Бір жыл болмай жатып кәдімгідей ысылған шофер болып алды. Бірақ осындай ұлы дүбірде жүрсе де Халелдің көңілі жабыңқы. Жұмысбасты бала қанша ұмытайын десе де, жол бойында жалғыз келе жатып, есіне үйінің жайы түсе береді. Ескілігі ұстап, жиі ауыра беретін шешесі Жәміш жаздан бері Қызыл жалаудағы Кәмелдің үйінде. Қазір науқастанып ауру ханада жатыр. Бұрын сырттан келгенде алысып ойнайтын құрбысындай Дика үйде жоқ. Біржола кеткен. Құрылыс басында. Ақбөпе болса, жат адамдай аралары суыған. Сонда да Халел ұзақ уақыт көрмесе, кәдімгідей сағынып қалады. Бірақ үйге

келгенде оның жүзіне қарай алмай, сырт айналып, үн-түнсіз кете барады. Ақбөпе де Халелдің тамағын беріп, өзін осы үйде жүрген масыл адамдай санап, ләм деп тіл қатпайды. Онысы қабағынанақ аңғарылады. Шопыр Оспан айтқандай, ағаш бауырындағы өз үйі қазір суырдың ініне ұқсайды. Есік алдында анда-санда көрініп, қайта жып беретін Япишкина суыр сияқты. Совхоз асханасынан қуылғаннан бері жұрттың көзіне түспейді. Күні бойы ұйықтайтын болса керек. Тек түнгі мезгілін ұйқысыз өткізеді. Халел сырттай естіген, «жалғыз үйде тұратын Агафия Япишкина қолдан сыра ашытатын көрінеді. Қайсыбір жолаушылар түнделетіп сол үйден сусындайды» дейді. Осындай әңгімелерді естігенде бетінен басып, өз үйіне жолағысы келмейді. Әйтсе де бармасқа амал жоқ. Ақбөпені аяйды. Екі баласымен отырған жеңгесіне тапқан табысып апарып береді. Бүгін еңбек ақысын алған. Халел машинасын үйдің алдына тоқтатып, кабинадан енжар түсті. Күн сәскеден ауып бара жатқан мезгіл еді. Үй маңы тымтырыс. Әншейінде алдынан жүгіріп шығып: «Аға, машинаңа мінем», – деп аяғына оралатын Болат пен Роза да көрінбейді. Тегі бір жаққа ойнап кеткен-ау. Төбеде жатқан ұяластар да басын енжар көтеріп қарады да, иесін танып самарқау жата берді. Дыбыс беріп үрген де жоқ, құйрықтарын бұлғап алдынан да шықпады. Халел жай басып үйге енді. Алдымен үлкен үйге кіріп еді, жан жоқ, тым-тырыс. Үй іші бәз-баяғы қалпы. Тек қабырға сағаттың шынжыры шұбатылып, тасы жерде домалап жатыр. Масаның ызыңы да естілмейді. Халел жүгіріп шығып, отауға барды. Кіріп келгенде жүрегі су ете түсті. Үй іші қаңырап бос тұр. Тірі пенде жоқ. Өзі жататын кереуеттен басқа ештеме қалмапты. Төсек үстіндегі үлкен жастықтардың бұрыш-бұрышы делдиіп, «әһ, келдің бе?» дегендей, құлақтары елеңдей қалған әлдебір мақұлыққа ұқсап кетті. Ақбөпенің дүниесі жоқ. Қабырғада ілулі Жәлелдің үлкен суретінің шегелері сорайып тұр. Халел көшкен жұртта қалғандай көңілі құлазып, өне бойы қалтырап қоя берді. Ақбөпе қайда? Халел қораға шықты. Не істерін білмей мең-зең боп тұрғанда әлдекімнің күмістей сыңғырлаған күлкісі келді құлағына. Жер астынан шыққандай алыстан еміс-еміс естіледі. Халел құлағын түріп, тағы тыңдады. Жоқ, алыста емес. Мал қора жақтан естіледі.

Ең түпкі шағын қораның сыртқы албар жағында үлкен қақпа бар. Ені екі метрдей биік қақпаға арба түгілі, машина да еркін сыйып кетерлік. Бұл – ана-мына жолаушы ғана емес, жақын адамдары біле бермейтін Қарасайдың жасырын есігі. Қыста албар жағына бір мая шөп үйілетін де, қашан көктем шыққанша ол есік қайтып ашылмайтын. Халел ат қора, сиыр қора, тауық қорадан өтіп, қақпалы қораға келді. Орта бойлы адамның өзі еңкейіп кіретін тапал есіктің тұтқасын ұстай бере, арасы ырсиып ашылған жұқа тақтай саңылауынан көзі ішке түскенде сілейіп тұрып қалды. Бұтында бір жапырақ труси мен арқасында қаз-қатар түймелі көк атлас лифчиктен басқа жері жап-жалаңаш Агашка Япишкина, қабығын жаңа аршыған жұп-жұмыр кескен қайыңдай, етпетінен түсіп жатыр. Тас төбеден ауған күн сәулесі кең қақпаның маңдайшасынан әйелге тура құйылып тұр. Халелдің көзі әйел астындағы төрт бүктеулі текеметке түсті. Шешесі Жәміштің ағаш төсегінде жататын оюлы ақ текемет. Жәлелдің сүйегін орап шығаратын текемет. Халел шыдай алмай тұтқаға қолды сала беріп, тағы бөгелді. Әкесінің даусы көрден шыққандай тап қасынан күңгірлейді. Батыр-ау, қайда сөйлеп жүр? Ол да осында ма? Онда мына әйел ұялмай не ғып шалжиып жатыр? Бұрыш жақта кең ұра қазылған. Тау-теңіз сары балшықтың бауырында үлкен науа тұр. Науа ішінде сумен араластырған қоймалжың цемент. – Ағайша, Айша! – деп ұраның ішінен әуелі салтақ-салтақ әкесінің басы, одан соң жап-жалаңаш иығы көрінді. Ұраның жиегінен ұстап, мықшыңдап шыға алмай жатыр. – Ағайша, қолыңды бер. Тарт. Япишкина қолын беру орнына сүмбідей аяқтарын қай шыландыра көтеріп, шек-сілесі қата күледі. – Тартыл, тартыл. Шық өзің. Қарның тіреп тұр ғой, кішкене ортаяр ма екен, тартыла түс. Хи-хи-хи! Қарасай ұра ішіндегі күрекке қолын тіреп, зорға дегенде көлбақаша тырбаңдап сыртқа шықты. Оның да бұтында қара трусидан басқа лыпа жоқ. Ішке кіріп кеткен резеңкелі ышқырлық мүлдем көрінбейді. Шартиған мес қарын буылтықтанып екіге бөлінген. Ортасынан буған ат қоржын секілді. Өгіздің сауы-

– Терентий Трофимович, чашаның иісі шығады, менің тормозым ұстамай жүргенін білесіз ғой, – деп үшінші біреуі кимелей ұмтылып, маңындағыларға көзін қысып еді, қағаз жазып отырған қыз: – Тормозға құясың ба, әлде көмейіңе құясың ба? – деп саңқ ете қалды. Тұрғандар ду күлді. Халел күлген жоқ. Тұла бойы дір етті: «Батыр-ау, таныс дауыс. Бұл кім болды? Бұрынғы складшы өзгерген ғой тегі». Халел алға ұмтыла түсті. Склад іші қара көлеңке. Сығырайған кішкентай терезелерден сығалаған болмашы сәуленің өз төңірегінен әрі асар дәрмені жоқ. Оның үстіне тар қоймаға үйілген дәу жәшіктер, құрсаулы бөшкелер жарық өткізер емес. Төбесінен күн нің табы қыздырған тынысы тар қойманың іші алиф, сыр, солидол араласқан ащы иіс. Ә дегенде қараңғыға көзі үйренбей жыпылықтаған Халел: – Маған стоп сигналдың шынысын беріңізші, өте ас ығыс - пын, – деп анадайдан айғай салып еді. – Асықсаңыз, жолыңыз болсын. Сізден басқалар да қойын жай ып, қолын қусырып отырған жоқ, – деп қыз басын көтеріп алғанда, Халел сілейіп тұрып қалды: Ақбөпе. Жаңа көрді: склад ішінде темір-терсекпен ойнап отырған Болат пен Роза да орындарынан атып тұрып: «Әтәй, әтәйлап» Халелге қарай жүгірді. Сүйткенше болған жоқ, арт жақтан киіп-жарып, жолдағыларын қағып-соғып біреу келді. Дерягин. Аздап тастап алған. Күн ыстықта сүмектей терлеген Васяның аузынан жуа аралас арақ иісі бұрқырайды. Бұл өңірге жаңа келген бейтаныс жігіттер бетінен қаны тамған өңшең әлеуетті ірі болғанмен, Дерягинге қарсы келмей, әдеп сақтап қағыла берді. – Дорогуша, ласточка моя! Қане, ана тұрған акку му лятор лардың біріне қол жалғап жібер, – деп Дерягин Ақбөпенің алдына шынтақтай қисайды. Ақбөпе тіксініп қалды. Дерягиннің мына оғаштығын ерсі көріп, кішкентай балалардың да көздері шығып, тесіп барады. – Жолдас водитель, бұл ара қылжақтайтын орын емес, бірін шіден, екіншіден, мен саған қарлығаш та емеспін, аққу да емеспін, қызмет орнындағы адаммын. Еңсеңізді көтеріп, адам сияқты тұрыңыз, – дегенде Ақбөпенің сұлу, жіңішке қасы дірілдеп, қалың кірпікті әдемі қарақат көзі жарқ етті.

– Құп болады, – деп Дерягин аяғын тарс еткізіп, қолын шекесіне апарды. – Ал ендеше, красавица, сенің алдыңда мен кешке дейін осылай тұруға бармын, тек аккумулятор берсең болады. – Қағазыңыз бар ма? – Қандай қағаз керек? Қол қоямын, пожалуйста. – Жоқ, қол қою жетпейді. Үлкен заттарға бас инженердің, не Морозовтың ұлықсаты керек. – Не, не?! Гражданка, өзің сүп-сүйкімді қызсың. Ссуф десе ішке жылп ететін жүзім секілдісің, – деп Дерягин үш саусағын сүйіп алды. – Жігіттермен айтысып, көңілін қалдырма, саған жараспайды. Қане, бере ғой. – Сізбен көп сөйлесуге уақытым жоқ. Айтылды, маза беріңіз. – Сен өзің шын айтып тұрмысың! Қай ақымақ мұндай заң шығарып жүрген? Немене, мен аккумуляторды өзімнің артыма қояды деймісің, – деп Дерягин тұрпайы сөйлеп, өрескел кетті. Бірақ Ақбөпе қысылған жоқ: – Қайда қойсаңыз, онда қойыңыз. Мейлі, ана делдиген танауы ңызға қойсаңыз да, оны бас инженерден сұраңыз... Әне, өзі де келді. «Бас инженер» дегенде жаңа келген жігіттердің бәрі елең етіп тысқа шықты. Бурыл, сұйық шашын желкесіне түйген, үстінде желбегей кеудеше, аяғында жайпақ табанды жұпыны бәтеңке, қоңыр шұлық, қабағы кірбің, бірақ көзі отты мосқал әйелдің алдына Дерягин бұрын жеткен. Жолын кес-кестеп тұра қалды. Сау күнінде Райханның қаһарынан ығып, өзі де тік мінез Дерягин онымен оп-оңай сөзге келіп қалатынын сезіп, алдына жоламайтын. Қазір бір стакан арақтың екі стакан желігі көтеріп, суырылып қоя берді. Билеп тұр: – Жолдас бас инженер, мархабатты мейіріміңізбен мына мен секілді күндіз қарақұсша, түнде жапалақша тынымсыз жар баңдап ұшып жүрген пақырыңызға көз қырыңызды сала көріңіз. Титімдей зарядка аяқ, қолын матап, сіздің алдыңызға бас игізіп тұр. Маған жаңа аккумулятор керек. – Зарядка, зарядка! Зарядкамен тойып алыпсың ғой. Саған аккумулятор емес, машинаның кілтін беруге болмайды. – Райхан қабағын шытып, кейіп сөйледі. Бірақ қанша ішіп жүрсе де, жұмысты апай таптырмай істеп, күн-түні тынымсыз астық тартатын алдыңғы қатарлы шоферға бұдан артық ауыр сөз айтпа-

ды. – Аккумулятор берілмейді. Ал қазір машинаны гаражға қой да, тынық. Ертең ертемен маған кел. – Райхан жүре беріп еді, Дерягин көзі қызарып алдында тұрып алды. Даусын құбылтып, әдейі шаңқылдап сөйледі. – Сізге неге барамын, жолдас бас инженер? Сізбен ғашықтық жырын шертуге барам ба? Мен әлі жас емеспін бе? – Машина маңында тұрған бөтен жігіттер ду күлді. Дерягинге, не Райханға күлгені белгісіз. Дерягин одан сайын желігіп, көтеріле түсті. – Жолдас бас инженер, әлде сіздің қызыңыз бар ма? Айттырайын деп пе едіңіз?! Жігіттер тағы ду күлді. Райхан үнсіз, тапжылмай Дерягинге тік сіне қарап тұр. – О-о, жолдас бас инженер. Айтқандай, сіздің қызыңыз жоқ екен ғой, ғапу етіңіз, я оказывается забыл, что вы старая де-е-ва! Жігіттер бұл жолы мырс-мырс етті. Райханның көзі қарауытып, мөлтілдеген жас іркіле беріп қайта қайтты. Бір жігіттің «старая дева» деп күңк еткенін де құлағы шалып қалды. – Сіз өзі үндемейсіз ғой, маған шын ғашық болып қалдыңыз ба? – Жігіттер тағы да күлді. Оларға бұл екеуі қалжыңдасып тұрғандай көрінді. Дерягин одан бетер қызып, бұралаңдап, аузын қисаңдатып, не істеп, не қойғанын білмеді. Енді Райханға бетін тосып тұр. – Олай болса, лұқсат, сүйіңіз. Бірақ бір сүйгеніңізге бір аккумулятор. Жігіттер тағы да ду ете беріп, жым болды. Дерягиннің бетіне шарт етіп алақан тиді. Бәрі ұйқысынан оянғандай, көздері шарасынан шықты. Ыстық темірмен қарып алғандай дуылдаған бетін басып, Дерягин қалшиып тұрып қалды. Әп-сәтте мастығынан айықты. Қайта бойын жиып, денесін тік ұстаған қалпы Райхан үнсіз жүре берді. Бір колонна машинаны басқарып келген Петухов ыңғайсызданып, қыбыжықтап келіп, өзін таныстырғанда ғана: – Райхан Султановна, – деді де, Петуховтың қолындағы тізім ді алды. Екі қағаздың бірінде механизаторлардың тізімі, екіншісінде оларға қажет машина тетіктерінің тізімі. Райхан машиналарының түбінде үрпиісе қалған жас жігіттерге қарап сөйледі: – Жарайсыңдар, жігіттер! Сонау жерден жұптарыңды жазбай тез жеткендеріңізге қуаныштымыз. Сіздердің бастарыңызды

қосып енді қайтып сөйлесуге мұрша жоқ. Орақ уақыты. Науқан. Түсінесіздер. Ал, енді бұл араға қонаққа келмегендеріңізді естеріңізден шығармаңыздар. Абұйырлы келіп, абұйырлы қайтуларыңызға тілектеспін. Қазір асханада тамақ әзір. Бірақ мына түрлеріңізбен баруға болмайды. Осы арадан екі километр жерде, ана бір тұста, – деп Райхан қолымен нұсқады, – көл бар. Сонда барып сақал-мұрттарыңызды алып, машиналарыңызды жуып, тап-тұйнақтай болып келіңіздер. Бүгін тынығып, ертең жұмысқа шығасыздар. Бригада-бригадаға бөлеміз. Тамақ, киім, тағы басқа қажетті нәрселерден мұқтаждықтарыңыз болса, мына басшыларыңызға хабарлаңыздар. Петухов жолдас, кешкі сағат тоғызда тізімдеріңізбен кеңсеге келіңіз. Директор да болады. Ал қазір барыңыздар. Бірде-бір адам көлденең сұрақ қойған жоқ. Бір топ машина бірінің соңынан бірі тізіліп, көлге қарай кете барды. * ** Орақ басталғалы Райханда ұйқы жоқ. Совхоздағы жүзге жуық машинаны әр бригадаға бөлгелі баратын жерлерінің арасы алшақтап кетті. «Жаңа талап» колхозы совхоздың бөлімшесіне айналғаннан кейін, егістік жер де кеңіп, машинамен сырғытып өте шыққанның өзінде бар бригаданы айналып түсуге бір күн жетпейді. Ол ғана ма?! Егіс даласындағы техника қайда?! Жүзге тарта комбайнның біреуі науқан кезінде тоқтап қалса, совхоз шаруашылығындағы қан тамырдың біреуі тоқтағанмен барабар. Оларды тікелей басқаратын бригадирлер де бар. Бірақ басықасында болып, үнемі бақылап отырмаса тағы болмайды. Алакөлеңкеде тұрған Райхан қас қарайғанша егін аралады. Кезектесіп істейтін комбайндардың басында да болып, талай адамдармен сөйлесті. Райханды көрсе, жас та, кәрі де өз жұмысының жайын айтып, балаша мақтанып қалады. Бәрі де Райханды ана тұтады. Тіпті елулердің ішіндегі кексе адамдар оның алдында өзін кішісініп, інісіндей ұстайды. Қазір Райхан ұйқы меңдеп, шаршап, қажып оралды. Үйі әлі «Жаңа талап» бөлімшесінде. «Совхоз орталығына көшсек қайтеді», – дегенде, әкесі Күргерей: «Қызым, осы күні машинаға жер алыс па, өзің келіп тұрарсың. Колхозымыз совхозға айнал-

май жатып жасымнан біте қайнасқан ел адамдарының арасынан қалай жырылып кетем, кейінірек көрерміз. Саған тым қиын болып бара жатса, бір амалын жасармыз. Әзірше тұра тұрайық, бұл да бір совхоздың жері ғой», – деген. Райхан үйіне тура бармай, жолда шопыр Оспаннын үйіне бұрылды. Оспанның шешесі Кәміш Сұлтанмен түйдей құрдас. Балта ауылындағы Жүсіп шалдың қызы. Райхан бала күнінде талай рет бұл үйге келетін. Кәміш оны өз қызындай бауырына басып, басқа балалардың ішінен алабөтен жақын тартушы еді. Енді, реті келгенде, амандасып шығуды өзіне парыз көрді. Райхан жеңіл машинасын шатырлы үйдің ығына қойып, ішке енді. Оспанның үш баласы бар. Екі ұл, бір қыз. Балаларының алды он үштегі Күләй. Әйелі бұдан екі жыл бұрын ұзақ науқастан қайтыс болған, содан бері жетім балаларына өз анасындай қамқор, орнықты, жайлы адамның реті келмей жүр. Үй сырты тап-тұйнақтай, ықтиятты көрінгенмен, ішкі ауызғы бөлме қара көлеңке, ыбырсып жатыр. Қазан аспадан шыққан қою бу бөлме ішінде булығып, тұнып тұр. Қара сабынның иісі шығады. Үлкен легенді алдына алып, кір жуып отырған Күләй екен. Райхан кіргенде қолындағы бозаушығын үюлі жатқан киімдердің үстіне тастай беріп, басын көтеріп алды. Жер столдың айналасында қағаз қиып ойнап отырған екі бала есік ашылғанда «папам келді» деп орындарынан өре түрегеліп, басында орамалы жоқ қысқа бұйра шаш бөтен әйелді көрісімен, тосырқап тұрып қалды. – Амансыңдар ма, балақайлар, – дегенде барып, жарма пе штің қалтарысында қалың көрпе жуып отырған Кәміш кемпір бері шығып, көзін көлегейлей қарады: – Иә, аман ба, шырағым. – Тәуір тиышсыз ба, апа! – Шүкір! Қай баласың, қарағым. Танымадым ба? Төрлет. – Кірлерді аттап өте алмай тұрған Райхан Кәмішке бір түрлі аянышпен қарады. Отырғанда бес биенің сабасындай, мол денелі, көрікті Кәміш қазір тіссіз, аузы ішке омырайған, қатқан қара сұр кемпір. Райханның үні дірілдеп шықты. – Апа, танымадыңыз ба, мен Райханмын ғой.

– Не дейт. Бауыр-ым-ау, құлы-ным, – деп Кәміш дауыс қылып, қолының суын да сүртпестен кеп Райханды бас салды. «Сені де көретін күн болады екен» деп, өткен-кеткенді айтып, ұзақ уақыт жібермей көрісті. Райхан да мауқын бассын; ішіндегі шерін тарқатсын деп құшақтаған күйі жылай берді. Оның көз алдынан да баяғы күндері, ел жайы тізбектеліп, шын босап кетті. Анасы қайтқанда көріскен адамдарды көріп қорқып қалған екі-үш жасар ер бала манадан бері көзі мөлтілдеп, тұрып-тұрып, шыр етіп жылағанда барып екеуі ажырасты. Райхан амандық сұрап, Кәміштің келініне көңіл айтты. Осы тұста ауыр бір күрсінген Кәміш: – О, дүние жалған десейші, – деп қалды. – Тірі адам тіршілігін жасай береді. Әйтеуір Алла деп отырмыз. Енді мына қарғаларым аман болсын. Күләйім де, міне, ер жетіп қалды. Үйді ұстап отырған осы ботам. О, дүние жалған десейші. Кеше ғана құлыншақтай секірген бала едіңдер. Міне, бүгін сендер де біздің өкшемізді басып, қуып жетіп қалдыңдар. Райхан қағаз оралған кәмпитті балаларға ұстатып, шаштарынан сипап жүргенде, Кәміш оның бас-аяғынан көзін алмай ұзақ қарады. Ел басқарып, бар жұмысты ер азаматша тасқаяқтай қағып жүрген Райханның тұла бойына сүйсіне түсіп, бурыл тарта бастаған шашына, жасына лайық келісті, жарасымды киіміне қарай берді. – Айналайын, әйтеуір, аман оралдың ғой. «Ауылдағының аузы сасық» дегендей, біреулердің пәле-жаласынан талай азапты тарттың-ау, құлыным. Келгелі естіп жатырмыз, бар орыс-қазағы бар, сені мақтап ауыздарының суы құриды. Соның өзіне төбеміз көкке жеткендей қуанып отырамыз. Мерейің үстем бола берсін, лайым! Биыл қыс аяғында Зерендідегі төркін жұртқа кетіп ем. Сол жақта науқастанып жатып қалдым. Жақында келдім. Сені көре алмай жатқаным да сол, жаным. Үйде болсам, өлейін деп жатсам да кеудемді сүйретіп жетпеймін бе. – Рахмет, апа, рахмет! – деп, Райхан пенжегін шешіп тастап, жеңін түрінді де, Күләйдің қасына жүресінен отыра кетті. – Кәне, Күләйжан, мен көмектесейін. Сен суыңды молырақ ысыт. Бар кірді әкел. Талдырмаш келген, екі көзі ботаның көзіндей сүйкімді қыз не дерін білмей, әжесіне қарай берді.

Сондықтан осы ашық аспан астында бір-екі сөз айтуға лұқсат етіңіздер. Егін орағын бастағалы, міне, бір айдан астам уақыт өтті. Әзір қарқынымыз жаман емес. Астық жинауда бар совхоздың алдымыз. – Жұрт осы арада «браво!» деп шу ете қалды. – Бірақ, «балапандарды күзде санайды» дегендей, әлі көп жұмыс алда. Қазір бір айдан бері ауа райы да жақсы. Жауын жоқ. Ал енді ертең-ақ жаңбырдың басталып, күз айының бүлінбесіне кім кепіл. Сондықтан бәріңіз де мына Успандай еңбек етсеңіздер, бір түйір дәнді далада қалдырмаймыз. Міне, өздеріңіз көрдіңіздер, облыстық газет жиырма жылға жуық машина жүргізген коммунист шофер Успан Жилкайдаровты бүкіл тың жердегілерге үлгі етіп жазыпты. Тұңғыш рет бес прицеппен астық тасыған жерлесімізді құттықтап, қолын алуға лұқсат етіңіздер. Жұрт тағы да гуілдей жөнелді. Моргун Оспанның кеспелтек қолын құшырлана сілікті. Моргуннан соң тұрғандардың бәрі Оспанның қолын алып құттықтады. Қырғызстанның авторотасынан өз машиналарымен келген жігіттер де: – Туышқан жерлеш, мәртәбегіз Алатоодай биік болшын! – деп құшақтап жатыр. Оспанның қолына газет жаңа тиді. «Көкшетау правдасының» бірінші бетіне қарап, бір қуарып, бір қызарады. Дөңгелек суретте күліп түскен – өзі. Оның астында бес прицеп тіркелген ЗИЛ машинасы. Шынында да автопоезд десе – дегендей. Өзін де, машинасын да Оспанның суреттен бірінші көруі. Сол күні кешқұрым совхоздағы кассир әйел ток басына келіп, жұмысшылардың еңбек ақысын таратқан. Кезекке тұрып шүпірлеген халық шопыр Оспан келе жатқанда қақ жарылып жол берді: – Дядя Успан, кезекке тұрмай-ақ қойыңыз, алыңыз. – Келіңіз, келіңіз, – десіп жастар құрмет көрсетіп жатыр. «Бөліп-жарып қайтем, бір айдың ақшасын бір-ақ алармын» деп жүретін Оспан күректей қолымен жіп-жіңішке ағаш сап қаламды икемсіз ұстап, қол қойып, еңбек ақысын алғанда жұрт шу ете қалды: – Вот, это зарплата. – Вот я понимаю. – Министр де мұндай алмас.

– Е, несі бар, күні-түні Успан құсап бес прицеппен жүрсең, сен де аласың. – Охо, ол айтуға ғана жеңіл. Бесеуді былай қойып, екі прицепті дұрыс алып жүргізсек те жаман болмас. – Оның өзі сондай қиын болушы ма еді, – деді машина жайын білмейтін біреуі. – Қиын болғанда қандай. Оған үлкен тәжірибе керек. Түнеугүні біраз шоферлар жүргізіп көрем деп, орнынан қозғай алмады. – Сен де айтады екенсің. Немене, орнынан қозғай алмағанда оларды Успан өзі сүйреп жүр дейсің бе? – деп көлденеңнен екінші бірі қосылды. – Мәселе сүйреуде ме екен. Орнынан баяу қозғап бір скоростан екінші скороска ауыстырғанда машина моторын сөндіріп алмай, жұлқымай, бір қалыпты жүру сен сияқтылардың қолынан келе бермейді. Машина жайын білмеген соң тынышыңа тұрсайшы, – деп жас шофер ананың аузын қақты. Оспан шынында да ғұмыры мұндай еңбек ақы алып көрген емес. Қазір етектей-етектей сықырлаған жүз теңгеліктерден бес мың сомды қалтасына бүктеп салып, тасымалды дүкенге беттеді. Қызыл ала автобус – дүкен. Шофері де, дүкенші де татар жігіті. Автобус іші лық толған дүние – аузы-мұрнынан шығады. Жаннан өзгенің бәрі бар. Осыншама дүниенін арасынан дүкеншінің екі шекесі, қушиған маңдайы, іп-істік мұрны, тұздай көзі, шикі сары сепкіл беті ғана жылтырайды. Екі бүйірден қысып, төбеден басқан тар қапаста тұрса да, дүкенші жігіт шотын сарт-сұрт қағып, қутың-қутың етеді. Не нәрсе сұрасаң да, қалай табатынын білмейсің, айнала беріп суырып алады. Оспанның алмаған заты жоқ. Кәміш шешесіне қимал шапандық көк жібек барқыт, қамзолдық ши барқыттан бастап, балала рының басынан аяғына дейін киінетін дүние алды. Бәрін ма ши наға салып, өз бригадасындағы шоферларға: «Ертең алагөбеден тұрамыз. Сағат төртте бәрің қырман басында дайын болыңдар. Прицептеріңді қараңдар. Машина майын бүгін құйып қоярсыңдар. Ал қазір тынығыңдар. Келесі жұмаға дейін қайтып отгул жоқ. Күні-түні тасимыз. Қыздарыңды да бір жұма бойы қайтып көру жоқ. Оған дейін алаңдап, сағынып жүрмесін, айтып кетіңдер. Әлі уақыт табылады. Енді бір айға жарылып

кетпессіңдер. Байқаңдар, егер жол бойы есінеп, қалғып-шұлғып отырсаңдар ренжісеміз», – деп, жас жігіттерге қалжыңдап, ауыл ға қарай беттеді. Оспан кабинада көңілді келеді. Шаңы шыққан айдау жолда зырылдаған төрт доңғалақ өз көңілі секілді. Бір апта бойы рейсте жүрген қарамағындағы шофер жігіттер құрбыларын, қыздарын сағынып, совхозға алақтап тұрса, Оспан ауылға қарай алақтайды: анасыз жетім үш қозысын сағынып, көңілі де босап кететіні бар. Міне, қазір сол үшеуі көз алдында тұр. Ойында емес, тап көзінің алдында. Жас жігіттердің кабинасын қарасаң, сұлу актрисалардың журналдардан қиып алған суретін көресің. Қайсыбірі кеудесін жарқыратып, жаңа түйіншектенген тастай қос анардың әдемі жықпылына дейін ашып тастаған, енді бірі қылымси қарап, аппақ балтырын көрсетіп, шаштарын арқасына жайып жіберген, өңкей мойны құрықтай, көздері тостағандай қыздар. Оспан алғашқыда мұндай жеңілтек жігіттерді ұнатпай: «Мыналарды алып таста, қызға қарағанша, жолға қара, бақшада отырған жоқсың, жұмыста отырсың, қызға қырындаймын деп жолдан қырындасаң, мәслихат сонда болады», – деп ұрсып тастайтын. Келе-келе жастарға ерік берді. Әлгі қыздар жігіттерге бөгет емес, қанаттандыратын періштедей көрініп, тіпті өзі де солардың әуенімен кеткенін аңдамай қалды. Өзі де періштелерінің суретін іліп қойды. Бірақ Оспанның періштелері басқа. Кабина маңдайшаларына қадап қойған үш баласының суреті. Көздері жаудырап, бәрі әкесіне қарап күліп отыр. Оспан оларды бір сүзіп өтіп: «Өй, құлыншақтарым сол!» – деп, енді жол бойы балаларымен іштей сөйлесіп отыр. – Бүгін сендер көрдіңдер ме, әкелеріңді облыстық газет жазыпты. Маңдай терін төгіп еңбек еткенде, елің, халқың сүйінсе, одан асқан абырой, атақ жоқ, құлыншақтарым. Естеріңде болсын. Жадыңа мықтап тоқыңдар: әкең – қызметі үлкен адам емес. Бірақ дәрежесі жоғары. Мына быржиған келепандай күсті қол машинаның баранкасына жабысқалы жиырма жылға тақады. Құр қаңқасы қалған полуторканың моторын қайыспен байлап, сына қағып, темірден соғып жүргізіп, қалың жауындарда белшесінен батып, борандарда қар астында қалған күндері де болған әкелеріңнің. Бірақ бар тәнімен, жанымен сүйген жұмысын тастаған жоқ. Міне, енді жұлындай ұшқан су жаңа ЗИЛ-де

отыр әкелерің. Осыдан артық дәреже, осыдан артық бақыт тілемеймін. Қашан қартайып, қашан қуатым кемігенше мына қол осы баранкадан айырылмаса, еңбегімнен танбасам болғаны. Бәрі сендер үшін, боталарым. Бар тілегім – ертең ер жеткенде әкелеріңнің осы адал еңбегі, маңдай тері сендерге мирас болсын, құлыншақтарым. Сендер білесіңдер ме, жұмыс бабында бәрі, бәрі кездеседі. Кейде жапанның сары даласында келе жатқанда қапырық кабина ішінде барлығып, ыстықтан маужырап, қалғып кетесің. Ондайда машинаның асау тайдай бұлтыңдап жолдан мүлт тайып кететіні бар. Алдыңнан кездескен бөтен машинамен қақтығыспай, шаң арасымен жылт етіп аман өткеніңді көргенде, «уһ» деп, маңдайыңнан суық тер бұрқ ете қалады. Сонда жалма-жан сендерге қараймын. Үшеуің бірдей қарғаның балапанынша үрпиісіп, көздерің жаудырап, үрейлене қаласыңдар. Ұйқым шайдай ашылып, көзім шырағдандай жайнайды. Кейде қалың батпаққа машина күпшегіне дейін батып, үсті-басың малмандай су болып, бір түсіп, бір шығып қатты кейисің. Газды басқан сайын аузыңнан бейпіл сөздер де еріксіз шығып кетеді. Сонда жалмажан сендерге қараймын. Үшеуің бірдей бұртиып, бас шайқап, «папа, мұның не, қабағыңды шытпашы, қане, күлші» дейсіңдер. Мен салтақ-салтақ батпақтан көзім ғана жылтырап отырып, мырс етіп күліп жіберемін. Сосын қайтып кейімеймін де, шаршамаймын да. Сендер маған қуат, әл бересіңдер. Міне, осылай, құлындарым! Сендер қашан көзім жұмылғанша қасымдасыңдар, біргесіңдер. Көз алдымда осылай тізіліп отырасыңдар. Мен машинамен жүйткіп келе жатқанда сендерді, құлындарым, алысқа, биікке сүйреп зымыратып әкеле жатқандай боламын. Дені сау болса, сендерді жетелеуге әкелерің шаршамайды, қажымайды, қозыларым!» Көңілі тасып, төбесі көкке жеткендей шалқып, масаттанып жеткен Оспан Лиза шешейдің хабарын естігенде көңілі ортайып қалды. Лиза шешей үйге Оспанмен бірге кірген. Сөйлей енді: – Қарашығым-ау, сен мұнда отыр екенсің ғой. Бүгін екі көзім төрт боп сенің жолыңа қараумен болдым, – деп кебісін босағаға асығыс шеше салып, сүрініп, қабынып кеп Райхан ның маңдайынан сүйді. Қобыраған самай шашын шаршы орамалы - ның астына қарай тығып, сөйлеп жүр. – Бәсе, бағана анау қыр-

дан түскен сені жазбай танып ем. Бүгін келмесең, бір машынға отырып іздеп барам ғой деп. Үйде тағатым таусылып жүр ем, өзіңнің келгенің мұндай оңды болар ма, жаным! Райхан шешесінің қабағындағы кірбіңді байқап қалды. – О не, апа? Мені жай іздедіңдер ме? – Жай болушы ма еді, ботам. Аузы күйген үріп ішеді демекші, кешеден бері ана әкең нәр татудан қалды. Тағы бір арам пиғылды біреулер сенің соңыңа жарық алып түсіп жүр екен деп, ұзақты күн зығырданы қайнап, үйде алас ұрды. Жаңа ғана мал басына кетті. У-уһ! Қартайғанда жаңа көрдік пе, көрмедік пе деп жүрек дауаламай, ішкен ас батпай жүргенде, тағы көпсінгені ме. Құдай-ай, әйтеуір, қара жүрек залымдардан қашан айығар екеміз, – деп тоқтады. Қолын қазақы қамзолының терең қалтасына сүңгітіп, сылдыраған бір топ кілттің арасынан бүктелген қағазды алған Лиза шешейдің қуқыл тартқан реңінен көз алмай, сөзінің артын баққан Оспан мен Райхан түсініксіз жайды бір жапырақ қағаздан іздеді. Шынында да қағазда бәрі жазылған. Райхан көзін жүгіртіп оқыған сайын тынысы тарылғандай демін алқына алып, қабағын түйгенде, кең жазық маңдайға түскен әжім сызықтары жазыла берді. Оспан алыстан көз тастап, ұсақ әріптерді еркін жүргізе алмай, қашан қолына тигенше асығып отыр. Райхан оқып болды да, әлденені есіне түсіргендей ойланып қалды. Шешесінің тереңде жатқан көкшіл шүңірек көздері үрейленіп, тапжылмай қадала қарағанда барып мырс етіп күлді. – Апа, түк емес, ит үреді, керуен көшеді, – деп анасын жұбат қанмен, жүзіндегі кейістік, түйіле қалған қабақтағы күйініш ізі тарқамады. Қолындағы қағазға қайта үңіліп, түнеугі бір жайды есіне алды. Егін орудың жаңа қызған кезі еді. Белоруссиядан жиырма шақты семья көшіп келген. Қызыл іңір. Жел жоқ. Тас төбеге шығып алып, титімдей болмашы бұлт сіркіреп жауып тұр. Әшейін шаң басар ғана. Моргун мен Райхан совхоз сыртына тіккен жаңа палаткаларды аралады. Төсек-орын, ол-пұл, көр-жер, ыдыс-аяқтарымен көшіп келген адамдар түгел тысқа шығып, совхоз басшыларымен танысып жатыр. Араларында басы жерге жеткендей иіліп, бүкжеңдеген кемпірлер де бар. Жасы алпыстарға таянған ұзынтұра қарт, ең ақсақалы болар, араларында көп сөйлеп жүрген сол.

– Бәріміз бір колхоздың адамдарымыз. Тыңға келіп қалдық, ендігі бұйрықты сіздерден күтеміз. Ертеңнен бастап жұмысқа бөлсеңіздер дұрыс болар еді, – деп Моргунға қарап, Райханның басынан-аяғына дейін көзімен бір шолып өтті. Райханның құлағы бағанадан бері шеткі шатырда. Іңгәлап жылаған жас нәрестенің үні әлсіз. Барлыққан, әлсіреген. Сонда да даусы бір семген жоқ. – Ертеңнен бастап дейсіздер ме! Ертең емес, бүгін түнде кеңседе отырып бөлуге де болады. Адамдарыңыздың тізімі қолда. Жастар жағы түгел механизатор екен. Өте жақсы, – деп Моргун сабырмен сөйлеп, жылаған баланың шатырына қарай аяңдай берді. – Ал, енді үй жағына келгенде түгелдей қарық қылып тастаймыз деп айта алмаймын. Қарттары, кішкентай балалары бар семьяға әзірше бір бөлмеден тауып берерміз. Қалғандарыңыз шатырда уақытша баспаналай тұрасыздар. Сосын, қандай мұқтаждарыңыз бар, айтыңыздар. – Ешқандай мұқтаждығымыз жоқ, бәрі жеткілікті, – деді егде адам. Сөзге Райхан араласты: – Емшектегі балалар да бар екен. Мына бала жолда ауырып қалған-ау, сірә, уанбай жылауын қараңызшы. Бізде дәрігер бар, қажет уақытта күн-түн демей шақыртып алуға болады. – Жоқ, ол ауырған бала емес. Дені сау. Алты айлық бала ғой. Біздің Алеша Новик деген жігітіміздің тұңғышы. Өзі бір алпамсадай ірі туған қомағай неме. Шешесінің сүтіне жарымай, түні бойы сілесі қатқанша жылайды, – деп еді, төрт бұрышты жуан кемпір киіп кетті: – Жол бойы сүт алып отырып еді, осы совхоздың дүкенінде сүт те жоқ екен. Емізікпен құр қара шай ішсе, жыламағанда қайтсын о сорлы бала. Бұл әңгіме Райханның көңілінде ертеден бері жүрген бір ойына түрткі болды. Сол күні кеңседе отырып совхоз басшыларымен мәжіліс құрып, өз пікірін ортаға салды. – Меніңше, жаңа келген семьялы адамдарға ме млекет бағасымен сиыр беру керек. Еңбек ақысынан ұстап отырса, бір жылда-ақ төлеп болады. Қашан мал шаруашылығын дұрыстап жолға қойғанша, күнде сүтпен қамтамасыз етіп тұру қиын. Қалай қарайсыздар?

Бұл пікірді бәрі қолдады. Ертеңінде-ақ сиыр алам деушілер көбейді. Отызға тарта бұзаулы сиырды «Жаңа талап» бөлімшесінен әкеліп, таратып берді... Райханның қолындағы қағаз сол туралы райкомға жазылған шағым екен. Қағазды Оспан алып оқыды: «Біз, – деп басталыпты арыздың ұзын-ырғасы. – «Жаңа талап» колхозының совхозға айналғанын түгелдей құптадық... Бі рақ қазір бір нәрсеге өте реніштіміз. Отызыншы жылдары он шақты қараның басын құрап, орталыққа там-тұмдап жинап, жылда туған төлін пайдаланбастан, мәпелеп баламыздай өсіріп, ақыры колхозды мыңғырған малға айналдырдық. Отыз алтыншы, отыз жетінші жылдар әлі көз алдымызда: колхозда бір тал шөп болмай, бүкіл мал аспанға қарап азынағанда төбе шашымызды жұлғандай, үй төбесінің ескі шөбіне дейін бұзып, малдың алдына тосып, әйтеуір аман алып қалып ек. Енді, міне, колхозымыз совхозға айналмай жатып, сол малды совхоздың кейбір басшылары өз қолы билеп, талан-таражға салып жүр. Кейбір дейтініміз – Райхан Сұлтанқызы. Жаңа туған әр төлге ат қойып, баладай мәпелеп өсірген малымыз көзге ыстық. Маңдай термен келген еңбегіміздің сетінегеніне наразымыз. Райхан Сұлтанқызының бұлай талан-таражға салғанына қарсымыз. Совхоз еңбекшілері», – деп аяғына бір адам төтеше қол қойыпты. Тәшім молланың қолы. – Мұны жазғызып отырған, дәу де болса, Қарабет, – деді Оспан қағаздан басын көтеріп. – Одан басқа ешкімнің қолынан мұндай арамзалық келмейді. – Кім болса, ол болсын. Шынында да «Жаңа талаптың» адам дарының басын қосып түсіндіру керек еді. Ол қателік бізден. Рас, ол малдың орны ертең-ақ толады. Осы күзде Латвиядан асыл тұқымды екі жүз ұрғашы тайынша алмақпыз. Соның бәрі осы бөлімшеге келеді. Бұл жер келешекте мал совхозына айналатынына шәк жоқ. Бірақ жұртты ұғындыру керек еді, – деп Райхан ойланып қалды. – Жұртты ұғындыратын дәнеме жоқ, Райхан. Ертең-ақ ба сы мызды қосып, бәріміз қарсы арыз жазайық. Қарабеттің лаңы жететіндей болды ғой. Енді оның көзін құртқаннан басқа

не қалды. Сіз де оны еркінсітіп қоя бердіңіз. Оған қызмет бергіздіргенше, сіздің орныңызда мен болсам... – деген Оспанның сөзін Райхан бөліп жіберді. – Ештеме етпейді. Жиналып, ұйымдаспай-ақ қойыңдар. Ондай нәрсе ұят болады. Тек көпшілік түсінсе болғаны. Ал мына секілді айырқұйрық арыздардан енді қорқатын заман кет кен. Қазір басқа уақыт. Қарабеттер қазір жапандағы жалғыз үй дей – біреу-ақ. Ондай үйлерге босқа қара тер болып күш жұмсаудың қажеті жоқ. Жаңа салынған таза үйлерге қоңсы отыра алмай, өзөзінен-ақ құриды. Оспан астарлы сөзге қарсы астарлы дау айтты. – Қашан өз-өзінен құрығанша маңын ластап бітеді ғой. Ондайларды бульдозермен көшіріп тастау керек, – деп мырс етіп еді, Райхан да қоса жымиды. – Оныңа қосылуға болар еді, бірақ қазір бульдозермен ескі үйді құртуға кетірген уақыттан гөрі, жаңа құрылысқа кетіретін уақыт қымбат. Кейін көрерміз. Тұспалды сөзге аса түсіне алмай, екеуіне алма-кезек жаутаңдаған Лиза шешей бұдан әрі шыдамады: – Қарғам-ау, осы елде сенің айтқаныңнан шығатын тірі пенде жоқ. Оспанның сөзінің жаны бар. Жұрттың қолтығына су бүркіп, ушықтырып отырған – сол залым. Әкең де, басқалар да сүй деп отыр. Ешкім мына қағазға қол қойған жоқ, – деп киіп кетті. – «Колхозда бір тал шөп болмай, бүкіл мал аспанға қарап азынағанда, төбе шашымызды жұлғандай, үй төбесінің ескі шөбіне дейін бұзып, малдың алдына тосып, әйтеуір аман алып қалып ек», – деп Оспан даусын шығара ежелеп, қайта оқыды. – Не деген арсыз еді. – Оспанның шөген түстес реңі бұзылып, тістеніп отыр. – Тәшім мен Қарабеттің жүздері жанбай осы сөзді айтады-ау, ә. Тәшім ол кезде ел ақтап, өліктердің жаназасынан күн көріп, Қарабет тірілерге көр қазып жүргенін біздер ұмытты дейді-ау, ә! Оспан, Райхандардың көз алдына сол бір ауыр жыл келді.

Күргерей қарттың алтыншы жыры Отыз жетінші жылы қар сұрапыл қалың түсті. Әшейінде қыс бойы тынымсыз соғатын үскірік жел өтіндегі қыраттардың әр жері жалаңаштанып, қырбық қар ғана жататын, енді ол арада да қылтиған бір қурайдың төбесі көрінбейді. Ақ мамыққа бөгіп қалған. Апрельдің бас кезінде колхоздың бір тал шөбі қалмай таусылды. Төбесін бұзып, шірік шөбіне дейін алған мал қора аңғалсаңғал. Үңірейген тесіктерден өткір өкпек жел соғады. Қыс бойы қорада тұрған қара мал мен қой, ешкі жәшлені кеміріп, азынап тұр. Даланың қары сөгіліп, көк салпақ лайсаң басталғанмен, әлі жер қарайған жоқ. Біз – бес-алты адам, үш-төрт шанаға өгіз жегіп күні-түні жазғы шабындық орнын тіміскілеп, қар астында қалған жатаған күпәналарды түртіп жүріп тауып аламыз да, қасықтап жинағандай малға тасимыз. Сондай күннің бірі. Таң сәріде шыққан адамдар түс ауа елге зор - ға оралдық. Қопаның бауырын кезіп, әр жерде шашыла жатқан шошақты тауып алып, үстінен жүріп кеткен қарын аршыдық. Сол күні түн де шағырмақ еді. Еріген қармен соқталанған ұзын өлеңшөпті босату қандай азап. Бір еріп, бір қатқан қар суы шөпті жентектеп тастайды. Мұздақ шөпке айырыңды кірш еткізіп қадап, тізеге қайырасың. Қайың саптың белі қайысып барып шытыр етеді. Одан әрі күш жұмсасаң морт сынып кетеді. Айырды тастай беріп, шөп арасына темір жұлғышты сүңгітіп жібересің. Мықшия тартып жұлып қалғанда, құстың омырау жүнін шымшып алғандай, бір-ақ уыс шөгі қобырап шыға келеді. Әйтеуір, жан ұшырып қимылдап, жұла бересің, жұла бересің. Сондағы бір орыннан алатының үлкен он айыр шөп. Не керек, қанша өнімсіз болса да, еңбегің зая кетпейді. Қар астын шұқылап жүріп, қысқа күн етекке еңкейе бере шанаңды толтырып елге ораласың. Бірақ онда да оңай оралу жоқ. Таң сәріден бері адам азаптанса, енді жол табанына шыққанша көліктің азабы басталады. Астына қызыл су жүрген қалың күртік қар өгіздердің омырауынан келеді. Төрт аяғынан бірдей батқан өгіз бауырымен қар сызып, шананы мықшия тартады. Су шөп қандай ауыр. Теңките

шөп артқан жайдақ шана қорғасыннан құйып, қарға көміп тастаған зілдей сандық тәрізді. Бір адым жылжыса, алқымына қар тығылып, сіресіп тұрып қалады. Мал жарықтықта жазық бар ма. Желімдей жабысқан зіл батпанды тізесі бүгілгенше мықшия тартып, аузынан ақ көбігі ағады. Тағы да тарта түс дегендей, шанадағы екі адамның бірі өгіздің бас жібінен сүйресек, екіншіміз шөптің артынан итеріп демеген боламыз. Өгіз тағы да барын салып етпелей беріп құлайды. Ондайда қалай екенін өзің де аңғармай қаласың. Қолың қамшыға жүгіреді. Ұзын бишік қыр арқасы шодырайған көтерем өгіздің сауырына, қабырғасына шатыршұтыр жауып кетеді. Арық тілерсегі дірілдеп тұра берген өгіз бір-екі рет жұлқып қалып, тағы құлайды. Бұл жолы бадырайған үлкен көзі шарасынан шыға қанталап, өзіңе қарайды. Әттең, тілі жоқ. Сонда да түсінесің. «Менде не жазық бар, ыржыңдаған арық арқамды қамшымен тілгілей бергенше, шөптің жарымын неге түсіріп тастамайсыңдар? Менде не әл бар, қайтейін», – деп жалбарынған тәрізді. Бірақ бізде де басқа амал жоқ қой. Бір арқа шөпті шанаға шөките салып апарсаң, шетінен топалаң тигендей қырылып жатқан малдың қайсының аузынан тауып аласың. Тым құрмаса бір қарбытып асауға келмеген соң, оған азаптанып керегі не. Иә, біз де өгіз жайын түсінеміз. Түсінеміз де, «жарайды кішкене дем ал», – деп, екі бүйірі солқылдап жатқан өгізді аяп, өкпек желде теріміз қатқанша тұрамыз. Не керек, қашан жолға шыққанша қарға адым жер бір күншілік жердей болып, өгіздің тілі құлаштай салақтап, қан-сорпасы шығады. Сол күні менің қасымда он жеті, он сегіздерге келген бала бар. Қашанда бір шанаға бір әлді, бір әлсіз адам қосылатын әдеті ғой. Басқа шанада Оспан секілді тегеурінді жігіттер. Біз жолға шығып, ауылға қарай тізіле бет түзедік. Бар азап шымыр жолға шығысымен ұмыт болып, өнімсіз қыбырлаған өгізбен қатарласа аяңдап, күндегі ойға түстім. Жақында Райханнан хат алғанбыз. Омбыдағы ауыл шаруашылық институтын тамамдап, ауданға келіпті. Колхоз жұмысымен жүріп алдынан шығуға да мұрша келмеді. Күнде әне келеді, міне келеді деп, ауданның жолына қарап төрт көз болып жүрміз. Біреулер: «Енді Райхан мұнда келуші ме еді. Мына шым үйлері жапырайған «Жаңа талаптан» не алсын», – десе, енді біреулер: «Ойбой, Райхан үлкен төре бо-

лыпты. Алматыға барады дейді. Оқыған адамның қолы сол ара ғой. Бүкіл Қазақстанды басқарады енді. Күргерей, сен де қалаға көшетін шығарсың», – деп қырық саққа жүгіртеді. Не болса да, аман болсын. Әйтеуір, үйге бір келіп кететініне күмән жоқ. Ия, сол күні ақ түйенің қарны жарылды. Екі қырдан аспай жа тып құлаққа әлдебір тырылдаған үн келді. Бұрын-соңды мұндайды естімеген шөпшілер елең етіп, бір-бірімізді тосып алып, шоғырлана қалдық. – Бұл ненің үні? – Өзі алыстан естіледі. Тегі ауыл маңында болса керек. – Дәу де болса, – деді Оспан желге құлағын түре түсіп, – бұл – машын (Қызыл жалау ауданының адамдары осы күнге дейін машинаны «машын» дейді). – Қой, қайдағы машын. Осындай қалың қарда ол қалай жүреді? Біз қотанға кіргенше не екенін білмей дал болдық. Алыстан талып естілген үн жақындаған сайын күшейіп, елдің шетіне жеткенде тарылдап кетті. Бүкіл аспан астын көшіріп жібере жаздайды. Мал қора – ұзын баз ауылға кіре берісте болатын. Алдына тақай бергенде-ақ, анадайдан бір топ бала айғай-сүрең салып бізге қарай жарысып келеді. Арасында жаулығы ағараңдаған бірекі ширақ кемпір бар. Келе мені бас салды. – Сүйінші, Күргерей, сүйінші! – Күргерей ағай, сүйінші менікі. – Райхан келді! – Трактр әкелді! – Райхан. – Трактр. – Трактр... Райхан! Есім шығып, көзімнен жас ытқып кетті. Балалардың алдына түсіп алып, өкпем өшкенше жүгіріппін. Бағана шаршап салдырап қалған денеде қажыған белгі жоқ. Құр аттай ойнақтап, бала күнгідей секіре бердім. Райхан да менің келетін уақытымды тағатсыз күтіп, есік алдында құжынаған көптің арасында тұр екен. Үстінде шетін ақ шүлен қойдың терісімен көмкерген қысқа қара тон. Аяғында көмірдей пима, басында түбіт шалы, жұрттың арасынан сытылып шығып, құшақ жая ұмтылды. Маржандай тісі ақсиып,

жүгіріп келіп, бала күнгісіндей, мойнымнан жапсыра құшақтай алды. «Ертең бүкіл Қазақстанды басқарады» деп жұрт шулап, келмей жатып аты көпке тарап кеткен қадірлі ел ағасы қазір бетін қара қожалақ үсік шалған жаман шалды қайта-қайта сүйеді. Суы сорғалаған қауға сақалдан да жиренбейді. Балам ғой. Мен қызымды бауырыма басып тұрып, тұңғыш рет жыладым. Әрине, қуаныштан жыладым. Бір сәт менің көз алдыма Сұлу мұрт елестеп кетті. Мен өзімді осы арада екі адамдай сезіндім. Сұлу мұрт – Күргерей, Күргерей – Сұлу мұрт. Шіркін, дүниеде достан артық, қоң етіңді кесіп берер жолдастан артық не бар! Денеме соққы тисе намыстанып, шиыршық атушы едім. Көзімнен жас орнына от ұшқындар еді. Ал бұл арада көзден аққан ыстық жас ырық бермеді. Бір жағынан Лиза кемпірім де шығып, Райханды өзіне тартып: «Жетеді енді, жетеді, маған да қалдыр», – деп, қызын аймалап жүр. Ол байғұс та қайтсын. Тіпті басқа былай тұрсын, Райханды қызғанады. Жалғыз өзінің маңдайына басқан баласындай иемденеді. Мен үнемі бұйраланып, сәл қобырап шығып тұратын Райханның балапан шашынан, ортасынан екі жарып бөлген қолаң шашынан сүйіп ем, тұңғыш рет қызымның бойынан бұрынғы кішкентай сәби иісі емес, есейген адамның исін сездім. Осы өңірге алғаш рет трактор жүргізіп келген қызымның шашынан болар-болмас жер май иісі шығып тұрды. Осынау өңірге, кең ауаға бірінші рет жаңалық исін алып келген – менің қызым Райхан. Менің Райханым. Мына қауға сақал Күргерейдің, Сұлу мұрттың Райханы. Үй алдында тұрған жұрттың бәрі сол арада маған – Райхандай қызы бар бақытты адамға қызғана қарайтын секілді. Қалтқысыз, зілсіз қызғаныш. Іш тарлық емес, қуаныштан, риясыз көңілден шыққан достық қызғаныш. Танауы тарсылдап, тақ-тақ етіп түтін шыққан трактор маңында шүпірлеген балаларға дейін көздерінде ұшқын бар. Болашақ трактористер. Менің Райханымның жолын басатын желкілдеген қырмызы ғой олар. Жұрт арасында менің бойым ғана емес, көңілім де биік тұрды. Сәбише мақтанып тұрдым. Сол кеште қорада тұрған былқылдаған семіз байталды қолмақол жарқыратып сойып тастадық. Райхан: «Қайтесіз, соймаңыз,

той жасап керегі не», – деп еді, ауыл ақсақалдары қойсын ба, өзім де тойға ертеден-ақ қамданып жүретінмін. Мал сойылып жатқанда Райхан мені жекерек алып шығып: – Әке, ел тұрмысы жаман көрінбейді. Бірақ колхоз малы жұтқа ұшырап қалыпты ғой. Базға барып қайтсақ қайтеді, – деді. Әлгідегі қуаныш, желге тотыққан жүзіндегі күлкі жоқ, ел тағдырына деген күйзеліс бар. Байыпты, сабырлы адамның жүзіндегі кейістік. Мен соны көріп тұрып: «Қарғам, бүгін демалсаңшы. Алыс жолдан қажып келдің, ертең аралармыз», – деген көмейіме тірелген сөзді айта алмадым. Қасымызға екі-үш адамды ертіп, базға қарай аяңдадық. Үй алдындағы тракторды да түгел көріп болмадым, жұрт әлі жеңсігі басылмай, балалармен қосыла соның маңында әр жерін шұқылап қала берді. Жаңа Райханмен амандасып қайтқан Оспандар төрт шана шөпті төрт жүзге тарта малдың алдына қылдай бөліп жүр екен. Біз келгенде қол шаммен жарық қылып, бір арада шоғырланып тұр. Қарасақ, орталарында қара ала сиыр, мойнын соза құлаған күйі серейіп жатыр. Бірі басын көтеріп, бірі құйымшағынан демегенмен, қыр арқасы шодырайған буаз сиыр орнынан тұра алмады. Тұмсығына тақай тастаған бір қолтық шөпке дәрменсіз сиыр тілін созып жыбырлатқан болады. Орап алып аузына апаруға әлі жоқ. Шөпті көрдім, енді «армансызбын» дегендей, көзі алайып барып, басы сылқ етті. Маңындағылар: – Пышақ әкеліңдер, пышақ! – Бауыздаңдар, тым құрмаса адал өлсін, – дегенше болған жоқ, қызылы тарқаған боп-боз тілі бір жақ езуінен қисая шыққан қалпы азу тістерінің арасына қыстырыла қалды. Ала сиыр керіле беріп, әлсіз ғана тұяқ серіпті. Малды түгел аралап шықтық. Бәрінің қалы мүшкіл. Төбесінің шөбі алынған қораның аңғал-саңғал тесігінен аққан су кей жерде тізеден келеді. Жамбас сүйегі сорайған, қабырғасы арса-арса көтерем сиырлар сыздың үстінен тұра алмай, алдына салған дәмсіз, нәрсіз шөптен оттап қаужаң-қаужаң етеді. Басқаларынан қоңы түзулеу бір-екі өгіз өз үлесін лезде тақырлай тауысып, бас жібін үзе-мүзе әлсіз тайыншалардың арасына кіріп кетіпті. Шаңырақтай мүйіздерімен жасқап сүзгілеп, әлімжеттікпен қысастық жасап жүр. Қысқа жақын туып, өспей қалған мегежін қызыл торпақ жәшіленің бауырына кептетіле құлапты. Үйелеп тұра алмай жатыр.

Қойлардың халі тіпті нашар. Мойны ырғайдай саулықтар күрккүрк жөтеледі. Көпшілігі қотыр. Анадайдан карелин иісі мүңкиді. Соңғы күндері бүкіл колхоз қойының жартысы қырылып қалған. Енді бір-екі күнде бәрі өлмесіне кім кепіл. Ия, кепілдік берудің қажеті жоқ. Оларға тек шөп қана керек. Аман алып қалатын шөп. Қара жерге тұяғы ілінсе-ақ, бәрі ширап жүре берер еді. Біздің етіміз өліп алған ба, әлде қолдан келер айла-амалдың жоқтығы ма, әйтеуір күнде бір талдап жиып әкелетін үш-төрт шана шөпке тоқмейілсіп, басқа қарекет жасамаймыз. Шынында да не істейік. Сол үш-төрт шанаға жегетін тың көліктің өзі әрең шығады. Райхан баздан қамығып қайтты. Тотыққан жүзі одан сайын күреңітіп, үйге келгенше ләм деп тіл қатқан жоқ. Түнде үш бөлме адамға лық толды. Екі-ақ көшелі, шағын ауылдың адамдары әп-сәтте Райханмен тайлы-тұяғына дейін амандасып үлгерді. Жастар жағы ойын бастаған. Домбыраны гүжілдетіп, ән салып думандатып жатыр. Төргі үйде колхоздың бригадирі, есепші, ферма бастықтары – өңкей активтер жинал ған. Колхоздың бетке ұстар ығай мен сығайы осылар. Гу-гу әңгіме. Мұндайда, әдетте, қысыр сөзден басқа татымды ештеме айтылмайтыны белгілі. Бірақ Райхан әңгіменің бетін шаруашылыққа бұрды. Қашан ет пісіп келгенше алқа-қотан отырғандардың қасына келіп сөз бастады. – Колхоз жайының шет жағасын жолда естіп ем. Жаңа көзіммен көрдім. Өте ауыр екен. Өздеріңіздің тұрмыстарыңыз жаман болмас, ал малдың тұрмысы адам төзгісіз. Шапқан шөптеріңізді уақытында жинап ала алмаған соң, қыс ішіндегі әбігерден береке шамалы ғой, – деп Райхан отырғандарға сынай қарады. – Жөн сөз, жөн сөз. – Шынында да жаз бойы бар шабындықты шауып, жиып алсақ, мұндай халге ұшырамас ек, – десіп жатыр активтер. – Біз дің қашанда кеш қимылдайтын әдетіміз ғой. – Енді өкініштен не пайда, – деді Райхан. – Мен сіздерге бір нәрсенің жайын айтпақпын... Күнде әкелетін үш-төрт шана шөп қыруар малға жұқ та болмайды. – Әрине, қарағым. – Ол әшейін өлмешінің күні ғой.

– Ал ендеше, – деді тағы да Райхан, – біз былай жасайық. Екі-үш күн ұйқыдан ешқайсымыз да өлмейміз. Араларыңызда ағаш шеберлері бар, менің әкем бар, қазір тамақ ішіп болысымен, жабылып жіберіп үлкен шана жасаңыздар. Ана тракторға тіркеген керосин артып келген шана бар ғой, содан үш есе үлкен болсын. – Иә, ие, – деп жұрттың көзі жайнай түсті. – Шана бітісімен тракторге тіркеп қар астында қалған бар шөпті жинаймыз. Ол үшін Оспан секілді он шақты жігітті алдын ала шабындық орнына жібереміз. Олар дайындай береді. – Мынау табылған ақыл екен. – Батыр-ау, трактор қанша тартады? – Трактордан қам жемеңіздер. Бір мая шөп болса да тартып әкелеміз. – Пой-пой-ой! Мынауың өзі, Райханжан-ау, тажал болды ғой онда, – деп шалдар жағы таңдайын қақты. – Бірақ, Райхан-ау, әлгі дәу шанаға табан темірді қайдан табамыз? Күргерей оны қанша уақытта соғады. – Сол да сөз боп па, қай шанаң табан темірмен жүр еді. – Сөз емес сөзді айтады екенсің, – деп табан жайлы айтқан адамды сөгіп те жатыр. – Ал бастырық жайы қалай болады? – Одан қам жемеңдер, – дедім мен де араласып, – екі-үш бастырықты бітіктіріп жамаймыз. Оның жарасы жеңіл. – Дұрыс, дұрыс! – Қарағым Райхан, – деді бағанадан әңгімеге араласпай, жұрт сөзінің артын бағып отырған, жасы алпыстардан асқан төртбақ шымыр адам. Бұл екі жыл бойы осы колхозды басқарып келген кісі. Соңғы кезде белінен шойырылмалы болып, үйінде отырып қалған. Таяққа сүйеніп қана жүретін мүгедек, – айтқаныңның бәрі көкейге қонып тұр. Трактормен шөп тасимын деуің тамаша нәрсе. Бірақ менің бір қаупім бар. Далада қалған шөптің өзі бір әкелуге жетер ме екен. Азаптанғандарыңа қарай шаналарың толса жарайды ғой. – Оу, ағайын, о не дегеніңіз. Ана «Қамысты көлдің» күн батыс жақ баурайына барсаңыз, былтырғы күпаналар бықып жатыр. Не керек, тасып үлгере алмай жүрген жоқпыз ба, – деп шопыр Оспан мол шөптің шетін аңғартты.

– Тінекеңнің сөзінің жаны бар. – Бәріміз тағы да Райханның аузына қарадық. – Қанша көп дегенмен, қар астындағы қалдық малға жұқ та болмайды. Биыл қыс ұзақ. Әлі де боранның болмасына кім кепіл. Мен аудан орталығында мына көрші неміс колхозы «Тельманның» басқармасымен кездестім. Райкомның кеңсесінде отырып сөйлестік. Оларда әлі шөп мол екен, – Ойбой, оның несін айтасың. Әй, неміс халқы шаруаның қыбын біледі-ау. Жазда адам айтқысыз шөп шауып, мая-мая ғып үйіп алған жоқ па. Біздей дейсің бе олар малынып жүретін, – деп біреу әңгімені ащы шекше шұбатып бара жатыр еді, жұрт аузын қақты: – Түһ, сен де малтаңды езе беруге құмар екенсің. – Олардың шаруаға ықтияттылығын бүгін білдің бе? Одан да сөз тыңдасаңшы. – Иә, – деді Райхан, – басқармасы Пфеев деген адам екен ғой. Ол бізге қарызға біраз шөп беретін болды. Оны да осы бүгін-ертең жатпай-тұрмай тасып аламыз. Енді бірде-бір малды шығындатпаудың қарасын көздейік. Жазда шөбін қайтарып берерміз. – Ойбай-ау, берсінші әуелі. Екі есе етіп қайтарайық өзін. – Сен де бөседі екенсің. Екі есе болмай-ақ, берген шөбін сұратпай, уақытында шауып берсек те жаман болмас. – Ештемесі жоқ, тіпті апарып үйіп берер ек. – Әй, осы күшің жазда қайда қалған? – деп бір-екі адам бірінбірі мұқатып, шартпа-шұрт, дауласа кетіп еді, Райханның үлкен көзі жарқ етіп тесіле қарағанда қаймығып жым болды. Жасы егде тартып, бұрынғыдан гөрі сәл тола бастаған Райханның жүзі шынында да суық. Жасынан бос сөзді ұнатпайтын қызымның қасы ондайда қарлығаштың қанатынша дір етіп, керіле қалатын. Сол бір кезі тура Сұлу мұртты елестетуші еді. – Түкке тұрғысыз сөзге бола қызыл май боп таласу әлі қалмапты ғой, – деді де орнынан тұрды. – Ал енді тамақ ішейік те, жұмысқа кірісейік. Маған деген ілтипаттарыңызға рахмет! Той деген әлі де талай бола жатар. Қазіргі той – мал басын аман алып қалуда тұр. Сол түні ауылдағы ағаш шабуға ебі бар төрт-бес адам таң атқанша дәу шананы жасап шығардық. Осы күнгі тыңдағы ва-

гон орнатқан шаналардай әдемі болмағанмен, асығыста добалдай салған шана үлкен ілдебайға жарады. Ертемен ауыл қотанын трактордың үнімен дүрілдетіп, он шақты адам жадағай шанаға шоқиып отырып кете бардық. Ұйқыда жатқан ел оянып, әр үйден бала-шаға, әйелдер шығып, бізге қарайды. Қайсыбір ересек балалар әлі де таңсық көріп қатарласа жүгіріп, ауыл иттері бұрын көрмеген ғаламатқа жақындай алмай, анадайдан шәуілдеп бір қыр асырып салды. Сол жолы кешегі шағырмақ болмады. Апрель айында күннің бір жағы киіз, бір жағы мүйіз боп жататын әдеті емес пе. Біз көлдің тұсына жете бергенде-ақ күн бұзылып, қыламық қар жа уа бастады. Таң сәріде салт кеткен жиырма шақты жігіт, саршұнақ аулаған балалардай, әр жерде екі-екіден қылтиып, күпаналарды аршып жүр. Біз де трактордан түсіп, жан-жаққа бытырадық. Кешке дейін түртпектеп жүріп, даланың қарын қарасанның дағындай шұрқ-шұрқ тестік. Шынында да шөп онша көп қалмапты. Теріп жүріп дәу шананы әрең толтырдық. Әйтсе де бұрын-соңды көрмеген адам айтқысыз шөп болды. Анадайдан қарағанда кішігірім мая көшіп келе жатқандай. Қанша дегенмен трактор да қазіргі күнгідей әлді трактор емес. Жол табанына шыққанша көліктердей малтығып қалады. Біз түсе-түсе қалып жолын аршимыз. Райханның да зықысы шықты. Оның үстіне кешке таман күн де суытып, ызғырып, дәл қарсы беттен соққан қиыршық қар сабалап кетті. Бетті осып жібере жаздайды. Қар емес, күлдей ине жауып тұрған секілді. Ер адамша киініп, шалбарланып, белін шарта буып алған Райхан желдің өтіне тура қарсы отыр. Бұрылуға дәрмен жоқ. Борап тұрған қардың астында тар жолдың бойымен әрең жүргізіп келеді. Сол күні Райханның екі беті бірдей қып-қызыл алмадай домбығып, екі ұшын аздап үсік шалыпты. Оған қараған Райхан жоқ. Ертеңінде-ақ он шақты адаммен «Тельман» колхозына екі рет барып, тағы шөп әкелді. Сүйтіп, өлмешінің күнімен жинап алған шөбімізді үнемдеп беріп, малды аман алып қалдық. Бірақ аман алып қалу тек шөпке ғана байланысты болған жоқ. Малдың басқа күтіміне де қыруар еңбек жұмсалды.

Көктем шыға ашық-тесік қорада тұрған малдар бірінен соң бірі төлдей бастады. Сыз жерде туған бұзау, қозылар суықта аяқтана алмай, бір-екеуі шаранасымен бірге қатып қалып, қайсыбірінің тоңғағы түспей, алғашқыда өлгендері де болды. Шыны керек, колхоз өміріне аса көндікпеген ауыл адамдары ортақтың малын жаттың малындай көріп, сол өлім-жітімге ешкімнің белі аса қайыспайды. «Қап, әттеген-ай, есіл мал» деп мүсіркегеннен басқа, бел шешіп кірісетін адам жоқ. Мұндайда басшы адамның еңбегі керек-ақ екен. Сол басшымыз Райхан болды. Тағы да колхозшылардың басын қосып мәжіліс құрдық. – Жолдастар, колхоз малы өздеріңнің малың емес пе!? Мына мал төлдеп жатқанда қалайша ұйқы, күлкі көріп жатасыңдар. Баздың түрі анау, азынап тұрған. Жас төлдің өкпесіне тиер суық қалайша сендердің кәперіңе кіріп шықпайды, – деп Райхан ауыл адамдарының тізімін жасады. – Бүгін түнде Оспан, Шәмшиден, Жарылғап, біздің үй – төрт үй күзетте боламыз. Бүгінгі төлдеген мал біздің қарамағымызда. Ертең тағы төрт үй күзетеді. Жас төлдеген малды күзеттегі үйлер үйге әкеп, жылы бөлмеде су жылытып беріп күтуге тиісті болды. – Өз алған төлін ертең жаз шыққанша күту әр үйдің міндеті. Жауапкершілігі сонда. Егер кімде-кім колхоз малынан бас тартса, қазір айтсын. Қане, ондай адам бар ма? – деп, Райхан отырғандарға жағалай қарап еді, қарсы шығар ешкім болмады. Бәрі де Райханның ұсынысын құптады. Ерінен қашып, төркініне бір барып, бір келетін әйелдерше, колхозға бір кіріп, бір шығып жүретін Боташқа дейін мақұлдады. Бірақ келесі күні-ақ Қарабет іріткі салып, көп үй қайта безіп шыға келді. Қозылаған екі қой, бұзаулы сиырды соның үйіне апарған бір колхозшыны қуып шығыпты: «Әкет әрмән, өз малым да сыймай жатыр. Қимасы қышыса, ана Райханыңның өзі бақсын. Алдына алған баласы, қойнында байы жоқ... Еріккен екен», – деп, аузына ақ ит кіріп, қара ит шығыпты. Алдында көнерін көнсе де, амалы құрып отырған қайсыбір үйлердің отына май құйылып, олар да колхоз малынан безді. Бір шара қолданбай тоқтар емес. Сол күні колхоз активтері тағы жиналып, Қарабетті шақырып алдық.

– Қарабет, – дедім мен әуелі сөз бастап, – кеше колхозға келгенде алдыңда айдаған бір ешкің де жоқ еді. Екі-үш жылдың ішінде малды болдың: сиырың да, жылқың да бар. Ал мына істеп отырғаның не?! Жұрттан әулиемісің? Бір айға шегің шығып кетпейді. – Күргерей аға, – деп Оспан киіп кетті. – Мәймөңке не керек. Қарабет, сен өзің осы ауылдың ортасында отырғың келе ме, жоқ па. Отырсаң – ана төлдерді бақ, отырмайды екенсің – бұл колхоздан табаныңды жалтырат. Басқа ешкім ештеме дей алмады. Қарабеттен жасқана ма, алдында кіжініп отырғандар үндемей, тұқыраңдай береді. – Меніңше, айтылар сөз айтылды ғой деймін, қане, Қарабет, не дейсің бұған, – деп Райхан кіріскенде, безеріп отырған көк бет мысқылмен мырс етті. – Егер колхоз өз малын баға алмайды екен, онда колхозға ұйымдасып тыраштанудың не керегі бар еді. Үй ішіне шуын шұбатып мал кіргізер жайым жоқ. Айтарым осы, – деп орнынан тұра бергенде, Райхан да сөзді бір-ақ кесті: – Жолдастар, мұндай адамды колхозда ұстап тұруға болмайды. Колхоз мүшелігінен шығару керек. Қане, шықсын дегендерің қолдарыңды көтеріңдер. Қайсыбір қолдар лып етіп, енді бірі самарқау көтерілді. – Жарайды, мен-ақ кетейін бұл арадан. Өзімнің де ауданға көшкім келіп жүрген, колхозыңның к... көрдік, – деп Қарабет таңқылдап тұрып күлді. – Менің орныма егін егіңдер. Бірақ сонымен жетіскендеріңді көрермін. Ал, Райхан, жасырмаймын, қас дұспаным сенсің. Өлсем екі қолым жағаңда. – Колхоздан шықтым-ау деген Қарабеттің кәперіне де кірер емес. Талтаңдай басып жөнеле берді. Мұқатып барады. Осының артынша-ақ жағдай қайта түзелді. Аз күнде колхозшылардың ауыз бөлмесі жас төлге толып кетті. Қай үйге барсаң, у-шу болып жатқан қозы-лақ, жас бұзау. Міне, со жылы малға келген жұттан да, Қарабеттен де осылай құтылдық. Әуелі – Райхан, екінші – ауылға келген трактордың себебінен құтылдық. Жұт дегенің аспаннан қар боп жауып, жел боп соғады, боран болып азынайды. Егер отын-су, қора-қопсыңды бүтіндеп алсаң, тынымсыз еңбек етсең, жұт

деге нің ызғырық емес, самалдай желпіп қана өте шығады. Жұт жұмсарып жүре береді екен. Көп ұзамай колхозшылар Райханды тағы да колхоз басқармалығына сайлады. Бұрынғы бастығымыз Есіркеп деген басқа жерден келген адам еді. Колхоз малының өлім-жітімі көбейе бастағанда-ақ, бұдан бір ай бұрын орнынан алынып, үй ішімен көшіп кеткен. «Іздегенге сұраған» дегендей, Райхан дер кезінде келді. Көктем шығып, тоң жібісімен трактордың қызығын көрдік. Осы күнгі «Түйе кеткен» көлінің қырқасына салған соқа аз күнде құйқалы жерді қара құрымдай аударып, жосылтып тастады. Маңайдағы трактор көрмеген ауыл адамдары күнде сабылып, шұбап келіп жатады. Салмағымен қара жерді солқылдатып, үнімен аспан астын күңірентіп, көліксіз жылжыған жалтыраған темір арбаны көрген аттар құлағын қайшылап, көзі алайып, анадайдан-ақ тау текедей едірейіп, осқырып тұрады да, оқыс жалт беріп, ала қашады. Үстінде аңдаусыз отырған қайсыбір салт адам бұлтың етіп ұшып түседі. Ерін бауырына алып, шылбырын шұбатып, айдаламен құйындай ағызып, безіп бара жатқан атына да қарамай, шөп тамырын бытырлата кесіп, қара қыртысты таспадай тілген соқа тіліне қызықтай түсіп, қатарласа жүгіреді. Анда-санда трактор тоқтаған кезді аңдып жүріп, Райханның маңына құмырсқаша үймелеген адамдар. – Қарағым, біздің колхозға да келіп бір күн соқа салып бермейсің бе? – Жақсыдан шарапат деген. Бізге де колқабысыңды тигізе көр, – деп жалынады. Райхан жымиып қана күліп: – Көп ұзамай бәріңіз де трактор аласыздар. Асықпаңыздар. Бір трактор қайсыңызға жетеді. Одан да трактор жүргізетін адамдарыңызды табыңыздар. Келсін, үйренсін, – деп жұбатады. Шынында да трактор жүргізетін маман керек-ау. Райханның аузынан шығуы мұң екен, көрші ауылдың жастары қаптап кетті. Бірінен соң бірі Райханның қасына отырып, үйренуге құштар. Ондайда біздің елдің жастары жалғыз тракторды қызғышша қориды. – Әй, тайып тұрыңдар. Әуелі өзіміз үйреніп алайық, – деп маңайлатқысы келмейді.

Бұрын жалғыз шыбыққа аттай мініп алып шапқылап жүретін ауылдың қара табан балаларына дейін енді ауыздарымен трактордың үніне салып, күн ұзақ тырылдап, «Райхан тәтемдей тракторшы боламын» деп жүргендері. Расында да, осы Қызыл жалау ауданында ең алғаш біздің ауылдан механизаторлар шыға бастады. Көп ұзамай Райханның орнына тракторға осы күнгі шопыр Оспан отырды. Оның артынан тағы бірі, екіншісі шықты. Сүйтіп Райхан колхоздың басқа жұмысымен айналысып, Оспандар кезек-кезек трактор айдап, бір күн тоқтатқан жоқ. Күзге дейін «Жаңа талап» колхозшылары алғаш рет саман соғып, бұрынғы шымнан қалаған, төрт бұрышына мал сүйкенесүйкене ішке қарай мыжырайып құлаған баздың орнына жаңа баз тұрғызды. Сиыр қора, қой қора, құс қорасы бөлек-бөлек. Колхоз кеңсесі, шағын төрт жылдық мектеп үйі салынды. Үштөрт адамға жұрт помыштап саманнан үй қалап берді. Не керек, күзге дейін колхоз көшесінің өзі бір қалыпқа келіп, кәдімгідей жөнделді. Жұмыс соңында жүріп сары ала күздің де қалай тез жеткенін аңғармай қалыппыз. Шабындық жер жүнін қырыққан сарық қойдың терісіндей сарғыш тартқан. Соңғы шуаққа көтерілген сағым қыраттардың үстінде сәскеге дейін ғана бұлдырап толқып жатады да, кешкі самал шығысымен жер жұтқандай жоғалып кетеді. Жауын жоқ. Сілтідей тынған аспан астында әлі де болса жазғы ақ бұлттар шөгіп, ақ омырау қаздардай мамырлап жатыр. Күз жазға бергісіз. «Түйе кеткеннен» әрі қарай колхоздың ұшан-теңіз егістігі. Ана жылғы өртеніп кететін егіндей, биыл да мол, бітік шыққан. Тұқымын таңдап еккен баданадай кубан бидайының масағын сабағы көтере алмай, майысып, самал желге баппен ырғалады. Арасына көміле кіріп, бір сәт тыңдай қалсаң, судыр-судыр етіп сыр шерткен тәрізденеді. Молшылық сыры. Кешқұрым самалға бетіңді төсеп, батысқа қарасаң, батар күннің астында бетегенің үстімен қалықтап бара жатқан жібектей созылған ұзын ақ жіптерді көресің. Мизам. Молшылық хабаршысындай қаз-қатар тізіле ұшқан нәзік мизам алыстағы егінжайға қарай шұбала көшіп, сарбалақ бидайдың сабағын құшақтай құлайды. Қандай әдемі еді күз даласы. Қандай әсем еді

егінжай. Сонау қырдан құлаған мама сиырлар да ыңырана басып, жай қозғалады. Тұяқтары сыртылдап, анда-санда семіз сауырына қонған масаны қағып, құйрығымен шып еткізеді. Қыстағы қысылшаң жай ұмыт болған. Тоқмейіл. Айырылып кетердей тырсылдаған желіні бұтына симай шатқаяқтап, талтаңдай басып, баздың алдында шудаланған қою түтіннің ығына келіп күйіс қайырады. Бауырына отырған сауыншылар уыс толар емшекті күшпен тартып, ақ бұлақты бор-бор ағызады. Сүт бұлағы. Ферма маңында әндеткен сүт машинасы. Қас қарайғанша қоңырауы шыңылдап, ернінен бал татыған қаймақ ағызып тұрған жаңа машиналар. Күбі-күбі сүт, шелек-шелек қаймақ. Ит басына іркіт төгілген, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман. Шіркін, өмір бақи заман осы егінжайдай тербеліп, бейбіт ауылдың көркіндей сұлу қалпында неге ғана тұра бермейді екен! Аз уақытта-ақ аспан асты алай-түлей болды. Сарбауыр жапырақ қалбаң ойнап, безек қақты. Еш жерден тиянақ таба алмай, пана іздеп, қара құйынның ішінде жанталасты. Үзіліп түскен менің көңілімнің жапырақтары еді, құйын ішінде безек қаққан менің қызым, ел қызы Райхан еді. Иә, дүние жалған десеңші. Дауыл былай басталды. Егін орағы кезінде ауылға алыстан бүлдіршіндей бір жас жігіт келді. Алматыдан келді. Қою шашын желкесіне қайырған, жиегі қоңыр мүйізді көзілдірік киген, аққұба жігіт. Ұзын бойлы, сымбатты. Қыз мінезді, сабырлы. Қарты келіп сөйлеп кетсе, арнасынан шығып тасыған өзендей сөз тасқынын лақылдата құя жөнеледі. Ақын екен, тапқыр екен. Айтатыны өлең, тілінен – бал, аузынан нәр тамып тұр. Үндемесе момақан, сөйлеп кетсе – жалын. Бұл менің болашақ күйеу балам екен. Қызым Омбыда оқу бітіргенде, ол Мәскеуде оқуын тамамдапты. Тегі ертерек танысқан болу керек. Райхан екеуі қатар отыра қалғанда егіз қозыдай. Сөзі де, көркі де жарасты, бір-біріне тең құрбылар. Адам баласы тіршіліктегі бар хайуаннан қызғаншақ қой. Мен Райханды қатты қызғандым. Шынымен Райханым кете ме алыс жерге. Жоқ, қызым мені жеке жерде мойнымнан құшақтап, қалың түк басқан бетімнен аймалап сүйеді. Мен бетімді алып қашам. Іштегі қызғаныш көзімнен тамшы болып шығады. Бақсам, қызғаныш емес екен, қуаныш екен.

– Әке, мен сені еш уақытта тастамаймын. Бірге боламыз. Енді ғұмыр бақи біргеміз, – дейді Райханым. – Жәрәйді, жәрәйді, қызым. Осы уақытқа дейін айтпай келіп ең, жасырып жүріпсің ғой, – деймін. Одан басқа аузыма сөз түспейді. Жасырмағанда менен сүйінші сұрамақ па. – Әке-ау, енді қашанғы отыра берем. Жұрт мені әлден қартай ып кеттің деп жүрген жоқ па. Әлде монашка болайын ба, – деп қалжыңдап күледі. – Ойнап айтам, құлыным. Лұқсат, лұқсат, қызым. Енді сенің сол қызығыңды көрсем арман жоқ, – деймін. Бірақ сол қызықты көруге тағдыр жазбапты. Күйеу балам мерзімді күнін айтып, қысқа таман келем деп кетісімен төбемнен жай түсті. Құла түзде жалғыз жатқан қу томардай құлазып қалдым. Жай оғы жүрегімді жұлып әкетті, құр тұлдырым қалды. Ел орнына отырған кешкі мезгіл еді. Егін орағының орта тұсы болатын. Далада жауын. Ай қорғалаған өлараның тұсы. Ақ жауын сылбыр жауып тұр. Көңілде титімдей түйткіл жоқ. Райхан, Лиза кемпірім – үшеуміз күндегідей мәз-мейрам болып, жылы үйде жайбарақат шам жағып, кешкі асты жаңа ғана алдымызға ала бергенімізде екі-үш адам сау ете қалды. Сыртқы есік сартсұрт. Дүңк-дүңк еткен етік дыбысы төбені ойып жіберердей басып, ішкі үйге бір-ақ кірді. Сары ала киімді Қосиманов. Қасында екі милиция адамы. Қолдарында мылтық. Жүрістері суыт. Қабақтары түюлі. Өңі өрт сөндіргендей. Жүрегім су ете түсті. Әдеттегі «төрлетіңдер» дегенді де айта алмай аңырып отырып қалыппын. Олар да сәлемдескен. Қосиманов Райханға орысшалап ақырып жіберді: – Встать, вы арестованы! Бұл сөзден кейінгі жағдай белгілі ғой. Лиза кемпірім ойбайын салып жылап, қарақұсқа бермей, балапанын қанатының астына басатын тауықша, Райханның үстіне шұрқырай құлады. Шүңірек көкшіл көзі шарасынан шығып барады. Үрейленгені ме, жалбарынғаны ма – айырып болмайды. Милиционердің бірі Лизаны жұлып алып, итеріп тастады. Арық кемпір қалбаң ұшты. Көзді ашып-жұмғанша үйдің іші ұйпа-тұйпа. Шабадан, сандық ішіндегі дүниелер төгіліп-шашылып қалды. Тінтіп жатыр. Райханның бір топ кітабын ортаға үйіп тастап, Қосиманов ара-

сынан біреуін суырып алған. Тесіле қарап отырды да, Райханның бетіне тақады: – Мынаны оқып жүрген сен бе? Бір сойқанның болатынын алдын ала сезіп жүрді ме, әлде өзінің ақтығына көзі жете ме, Райхан сасқан жоқ, сабырлы тұрып сұрағына қарай сұрақпен жауап берді. – Бұл не, допрос па? Кітап – Майлиннің орысша шыққан «Дочь казаха» деген кітабы болатын. Жақында ғана Райхан біраз жерін маған дауыстап оқып берген-ді. Қосиманов қайтарып сұрамады. Көзі алара бір қарады да, кекесінмен мырс етті: – Шал, қуанып жүрген шығарсың, оқыған, ғалым күйеуім болады деп. Ол қазір түрмеде. Алыста, Алматының түрмесінде. Мен не дерімді білмей, Райханға қарадым. Қызымның жүзі сол қалпы, ол да мысқылдай күлді: – Шалғай жатсаңыз да көп нәрседен хабарыңыз бар екен. Үлкенді табалап қайтесіз. Мен де тәлкегіңізге жараймын ғой. Та - қияңызға тар кеп тұрмын ба? Қосиманов тістеніп, сөз таба алмай қалды. Кітаптарды буып жатқан милиционерге ақырды: – Ал ана төрдегі суретті. Бұл үйде қалдыруға болмайды. Қабырғада ілулі тұрған Лениннің портреті еді. Кішірек қой көздері күлімдеп, үнемі адамның ішкі пікірін жазбай танығандай, жайдары, жылы қарап отыратын көсемнің суреті. Райхан алдына келген кешкі астан да дәм тата алмады. Елгежұртқа сездірмей ұрлап әкеткендей, Қосимановтар Райханды жеңіл трашпенкеге салып, қара түнді жамылып кете барды. Лиза екеуміз өлік шыққан қаралы үйдің адамындай, қу тізені құшақтап екі жерде шоқиып қала бердік. Стол үстіндегі тағам да, жетілік шам да таң атқанша орнынан қозғалған жоқ. Пеш түбіне бүк түсе құлаған кемпірім ұзақ таңды көзімен атырып, солқ-солқ жылап жатыр. «Бөрі ашуын тырнадан алады» дегендей, күн шыға даусы бір сембеген Лизаға тарпа бас салдым: – Доғар енді, қайдағы сұмдықты бастамай. Не боп қалды соншама. Ертең-ақ қайтып келеді. Жазықсыз адамға не істер дейсің. Жетті енді.

Бұл сөзді Лизаға басу айту үшін айтқам жоқ, шын көңілім солай еді. Ел іші де ертеңінде у-шу болды. Тұтқиыл келген жайға аң-таң. Бәрі де «ертең-ақ қайтып келеді, не болар дейсің?» деп өзін-өзі жұбатқан болады. Сол, «келеді, келедімен» екі-үш күн күттік. Бірақ Райханнан еш хабар болмады. Колхозда шөп басын сындырмай іш құса болып, салым суға кетіп жүрдім де, бір күні ол-пұл азық алып, Қызыл жалауға келдім. Бірден аудан орталығындағы Қарабеттің үйіне түсейін деп бір ойланып тұрдым да, ақыры аттың басын басқа таныстың үйі не тіредім. Қарабеттің үйіне барайын дегенім – ол кезде аудан дық милиция начальнигі Қосиманов оның күйеу баласы болған. Сол арқылы Райханның жайын анықтайын, мүм - кін, қылмысын тезірек тексертіп, ақ-адалына жетіп, боса тар, қызымды жазық сыз жүдетіп көп ұстамай, елге тез қай таруына себепкер болар деп дәмеленгем. Бірақ атам заманнан бері ұстасып келген, суханым сүймейтін Қарабеттің аяғына жы ғылуды намыс көрдім. Арқамда Райханға әкелген тағам бар, ертеңінде селоның шет жағындағы тас түрмеге келсем, күзетші өзімнің ескі тамырым Қарғажан деген етікшінің баласы екен. Аты Атайбек пе еді, Атайхан ба еді, әйтеуір соған ұқсас. О баланы көйлегінің етегін арқасына түйіп алып, мұрнының сорасы ағып жалаң бұт шауып жүрген кезінен білем. –Ой, айналайын, аман ба? Өзің бастық болып кетіпсің ғой. Жаман әкең аман ба? – деп алдымнан танысым шыққанға «жолым болар» деп қуана кетіп ем, әлгі бала мені танымағандай, сәлемімді салғырт алды. – Сен мені танымай тұрсың ба? Мен Күргерей емеспін бе? Ай, балалар-ай, бұларың жарамайды. Үлкен адамға қашанда кішірейе салу керек. Оған түгің кетпейді. Әкеңдей адамға орныңнан тұрып сәлем бермейсің бе, – деп өзімше үлкендігімді сатып, міндетсіп жатырмын. – Сізге кім керек? – деді әлгі боқмұрын. Сөзі түйеден түскендей. Жамбасындағы тапаншасын жөндеп қойды. – Постыда тұрған адамға көп сөйлесуге болмайды. Шаруаңызды тезірек айтыңыз. «Қап, мына жылпысқыны қайтейін». Басыңа күн түскенде

бәрін де көтереді екенсің. Әйтсе де алғашқы қарқын ғой, баламен мен де енді қатты кеттім. – Постыда тұрсаң қайтейін. Әкеңнің малын бағып тұрған жоқсың, келген адамға жөніңді айтпайсың ба. Жамбасыңа салақтатып жілік байлағанға мұрныңды көкке көтересің бе?! – Байқап сөйлеңіз. Мына сөзіңізбен подсот кетесіз, – деді Атайбек міз бақбай. Расында да, баламен бала боп, тым өрескел кеткенімді сонда аңғардым. – Қарғам, осында қызым Райхан түсіп еді. Соған тағам әкелдім. Өзіне қалай жолығар екем, – деп лезде жұмсардым. – Қосимановтың рұқсатынсыз ондай преступниктерге еште - ме беруге болмайды. – «Преступник!» Өне бойым мұздап қоя берді. Одан да сұмдық сөзді еститінімді қайдан білейін. Баламен тағы да біраз тәжікелесіп, ақырына келгенде жөн сөзге көштік-ау. – Күргерей ағай, бұл арада көп тұруға болмайды, – деп Атайбек жан-жағына ұрлана қарады. – Осында облыстан Бахалов деген бастық келіп жатыр. Соған жүгініңіз, басқа көмегім жоқ. Мен айтты демеңіз. Ал енді барыңыз. Қосимановтан да зор адам келгеніне ішім жылып жүре берді. Бәрі Бахалов, Бахалов деп, аяқтарының ұшымен басып жандары шығып жүр. «Бұл адамды құдай айдап келген шығар. Жұмысым оңғарылып, сәті түсер. Үлкен адамның алдынан өтіп, кедейлік өмірді түгел алдына жайып салайын. Шіркін-ай, Райханды ертең босатып алып, үйге барсам, кемпірім ұл тапқандай қуанар еді» деймін ішімнен. Таң атса милицияның есігін босатпай, үш-төрт күн әркіммен жағаласып жүріп, өлдім-талдым дегенде амалын тауып Бахаловпен жолықтым-ау. Айнала, былғарымен қапталған кресло қойылған, терезелеріне шашасына дейін төгілген аттың құйрығындай шеті шашақты қалың перде ұсталған қара көлеңке бөлмеге оң аяғыммен аттай бере, сирағы бұрандалы емен столдың ығында отырған кескен томардай мықырайған біреуге көзім түсті. Бөлме ішіне екі аяқты бәйтерек кіріп келгендей, бұғып отырған жапалақша, әл гі мықыр маған қарады. Ішінде қарамығы көп, тарының иі қанбаған сарғыш қамырынан долбарлай салған іркілдеген бет тің үстінде екі көзі жылтырайды. Сары мысықтың көзіндей өткір. Екі иық шүйделі мойнымен қосылып кеткен. Құйқасынан шып-шып

май шыққан домаланған жалтыр басты былш еткізіп жұмсақ мүсінге қондыра салған секілді. Тырсылдаған жасыл кительдің жағасы супыны ағытылған аттың қамытындай, екі жағына талтиып, шықшытқа тереңдей енген түйме құлақтың шұрқылтайын басып тұр. Қазақы қойдың құйрығындай бұлтиған рабайсыз бөксе кең ағаш кресло шабағын шертіп шыққан. Екі-үш адам табан тірей тартып, жұлып алмаса, отырған орнынан қайтып шықпайтындай кептетіле қалыпты. Бахалов осы екен. Қолапайсыз адамның түріне қарап түңілдім. Алғашқыда бұл адам маған мақау секілді көрінді. Сәлеміме жауап бермеді. Жоқ, тілі бар екен. – Ну, не шаруамен келдің, мужик? – деді. Апырмай, даусы да бір жосын. Арқасынан дем шығатын тесігі бар резеңке ойыншықты қысып-қысып қалғандай, пих-пих етті. – Осында қызым бар еді. Соған тағам әкеліп едім, алмайды... – Аты кім? – Райхан. Бахалов шиқ етіп күлді. Таңырқаған жоқ, тегі алдын ала біліп алған болу керек. Әдейі қиястықпен тәлкектеп сұраған екен. – Ей, мужик. Сен орыспысың, фамилияң кім? – Федоров. – Онда қалайша сенің қызың болады. – Ол менің Сұлтан деген төс тақасқан, тағдыр қосқан кедей досымның қызы еді. Ол... – деп түсіндіре бастап ем. – Жетеді. Керек емес. Ондай жалған достықтың маған қажеті жоқ, – деп сөзімді үзіп тастады. «Жалған достық». Не деген ұятсыздық. Беті бүлк етпестен, шімірікпей айтты-ау. – Жолдас Бахалов, оның жазығы жоқ, нақақ күйдірмеңіздер. – Оны тексеретін сен емес. Ал енді бүгіннен кейін бұл маңнан сенің көлеңкеңді көрмейтін болайын. Табаныңды жалтыратып тайып тұр. Егер жаудың әкесі болғың келсе, түрменің іші кең, сыясың. «Жау!» Құлағым түбі шыңылдап кетті. Бахалов стол үстіндегі кішкентай қоңыраудың төбесінен басқан екен. Екі милиционер кіріп келді. Мен созалаң тұрып тысқа шықтым. Бахалов

қоңырауды құлағымның ішіне салып жібергендей, аспан асты шыңылдап тұр. Бөтен ештемені естімеймін. Ең сыртқы табалдырықтан аттай бергенде көзім бұлдырап әрең көрдім. Тап алдымнан Қарабет шыға келді. Намыс өз жөніне қалып, екі иығынан қапсыра құшақтаппын. Мұңымды кімге шағарымды білмей құлазып тұрғанда, ол маған жанашыр жақын адамдай көрінді. – Қарасай-ау, күйеу балаңа айтып түсіндірсеңші, Райханымның күні енді не болғаны, – дегенімді білемін. – Не болсын, итжеккенге айдалады да, – деп Қарабет ыржың етіп жүре берді. Табалап кетті. Әттең, не керек, тап сол жерде Райханыма нақақтан жала жауып көрсеткен осы Қарабеттің өзі екенін білмедім. Әйтпесе, сол арада-ақ буындырып өлтіретін ем. Әлгі сөзінен соң аспан шыр көбелек айналып, жер төңкеріліп, үйлер аунап барады. Буынымды ұстай алмай құлап түстім.

ЕКІНШІ ТАРАУ Биылғы күз жазға бергісіз. Орақ басталғалы жауын бір тамған жоқ. Қоп-қою егін жапқан ұшы-қиырсыз сары атыраптың шеті түріліп, әр жері кетиіп, күннен-күнге кеміп келеді. Сонау көкжиектен қызыл шар күн төбесі көріне бере маужырап жатқан егістік дала да ұйқысынан оянғандай сергіп, таңғы самалға баяу тербеліп, ауыр теңселген бидай сабағы тәжім еткендей болады. Күн арқан бойы көтерілгенде баданадай масақтың мысық мұртына түскен жақұт тасындай мөлдір шық домалай үзіліп, тырс-тырс тамады. Балтыры кеуіп, еңсесін көтерген бидай сабағы енді ширақ билеп, судыр-судыр әнге басады. Әр жері иірім-иірім болып, мың құбылып толқыған алтын теңіз тәрізді. Шымырлап қайнаған мыс дариясындай. Бұдан әрі машиналардың әні басталады. Шықтың кебуін ғана күтіп отырған комбайндар ағылып, алтын теңіздің тұс-тұсынан түсе қалып, кемеше қалқып жүре береді. Әлгіде ғана тым-тырыс маужыраған көк күмбезі астында енді гу-гу мотор үні естіледі. Төртінші бригада басындағы қызыл вагонда жататын Халел де осы кезде жұмысқа шығады. Ас ішетін мерзімнен басқа уақытта тыным жоқ. Шық кепкеннен түнгі шық түскенге дейін комбайннан қырманға астық тасиды. Сәл бөгелсе-ақ болғаны бункері толған комбайн тағатсыз күтіп, бір орында тапжылмай тоқтап қалады. Ондайда әдейі шемішке шағып, көзінің қиығымен үнсіз қарап, тосып отырған Тамараның алдында не деп ақталарын білмей Халелдің мұрнының ұшы тершитіні бар. Сонда да Тамараның тұп-тұнық көгілдір көзі ұрыспай, зекімей, қамқор адамындай жайдары қарағанда, арқасы кеңіп, астықты артып алады да, құйындай ұшады. Кешкі мезгіл еді. Халел үлкен қара жолға егістік үстімен қиғаштай тартқан. Балқыған темірдей қызарып бата берген күн жақтан ұзын көлеңке ұшып келеді. Қолын көтеріп ербеңдеткенде, көлеңкесі машинаға дейін созылып, жақтауынан ұстап тартқандай болады. Ырс-ырс етіп жеткен Дика. Халелді көрмегелі жарты айдай болған. Сары табақтай тершіген бетін қалта орамалымен сүртіп, бас салды. Құшақтап, шаң-шаң бетінен сүйіп жатыр. Халел Диканың өн бойына көз жүгіртіп өтті. Үсті мұнтаздай. Су

жаңа қоңыр костюм жауырыны жап-жалпақ шымыр денесіне қона қалыпты. – Отыр машинаға, кеттік. Ток басындағы тау теңіз астыққа жеткенше Дика асығыпүсігіп бар қуанышын айтып келеді. – Халел, сені искайт етпеген жерім жоқ. Үш бригаданы аралап шықтым. – Е, сонша неге іздедің? – Ой, Халелжан, не керек, бүгінгі қуанышты сұрама! Совхоз маған квәртер берді. – Қойшы. – Екі комнаталы. Саңғырап тұр. Жақында ғана біздің бригада бітірген. Котенок деген бргадірді білесің ғой. Сол бар, жұмысшылар бар. Бәрі Моргун мен рабочкомға барып отырып алды. Холостяк строитілдердің бірі үй алған жоқ, общитада. Дика ең алдыңғы қатарлы передовой строитл, осыған үй беріңдер, – деп қоярда-қоймай... – Е, сен де салт басты емессің бе. Әлде ... үйленейін деп жүргеннен саумысың?!. Дика жымың-жымың етіп төмен қарады. – Өй, айтсаңшы. Қызың бар ма? – Жоқ... бар... Бірақ әлі белгісіз. Мен үйді Ақбөпе үшін алдым. – Ақбөпе? – Иә. Ана Болат пен Розаға да трудно болып жүр ғой. Котенокқа: «Туысым бар. Осында совхозда істейді. Әйелдердің обшитасында екі баласымен қысылып-қымтырылып әрең жатыр» деп құлаққағыс қылып ем, ертеңінде бүкіл бригада болып поддержайт етті. Рабочком да, Моргун да Ақбөпені айтып, түсін дірген соң против болмады. – Ой, мынауың, тамаша болған екен. Ал сосын?.. – Орыс өлеңін нобайлап соққанына мәз боп қуанатын Диканың қазір орыс сөзін араластырып, тілін шұбарлап отырғанын қызықтап Халел жымиып қойды. Бірер айдың ішінде әжептәуір өзгерген. Бұрынғыдан сөзі де пысық. Кәдімгідей ширап төселіп қалыпты. – Міне, ключі. – Дика іш қалтасынан алып бір сүйем кілтті көрсетті. – Бағана көшіп кірдік. Бүгін кішкентай ғана обмимать

жасамақ едік. Бригадыдағы товарищтарды пригласить еттім. Түнде шам жаға келеді. Ақбөпе сені шақырып әкел деді. Өзі үйге барып сенің кірлеріңді әкеп, жуып қойды. Ауыстырып кетсін деді. Дика осы сөзден соң Халелдің киіміне көзінің қиығын тастады. Халел жағасы бес елі кір көйлегінен қымсынып, бұрын ұял майтын Диканың алдында өз-өзінен қызарып, газды баса түсті. Шық түсіп, комбайн тоқтасымен Тамараны қоярда-қоймай машинасына мінгізіп, Халел совхозға тартты. Совхозға таянған сайын екі түрлі ой мазалап келеді. Бірі: «Не деп барасың, Ақбөпемен әкең сырттай қосқаннан бері араларың суып, бір-біріңе жат бауыр боп кетіп едіңдер. Ақбөпе киімге жұққан қарағай шырышынан жаман басыңа қара қан жауып, тіс жарып сөйлеспей қойып ең. Оның не жазығы бар еді. Енді үй алғанда не бетіңмен көрінесің?» десе, екінші ой: «Қой, онда тұрған не бар? Өзіңнің туған жеңгең емес пе! Ана шиеттей балалар бауырларың емес пе! Олар мәре-сәре боп жатқанда қуаныштарына ортақ болмайтын орның жоқ. Айтқандай, аузының суы құрып жүрген түнеугі ант ұрған студенттердің бірі жылмиып сенен бұрын үйде отырған шығар». Осы ойдың тұсына келгенде тақтайдай жолмен зымыраған машина емес, екі өкпесін қолына алып ұшып келе жатқан Халелдің өзі сияқты болды. Ойы дәл келді. Үй іші толған адам. Котеноктың бригадасы – Дикамен бірге істейтін құрылысшы жігіттер. Тап орталарында Оспан. Оның қасында завгар Морозов та отыр. Бұл – Ақбөпе жақтан келген адам. «Ал мына бір есік жақтағысы кім? Ой, түнеугі жігіт емес пе. Ақбөпеге сырттай ғашық, «көрсеқызар» таңқы мұрын студент емес пе? Тап өзі. Мұны кім шақырды екен. Қояр ма еді жалпайта кеп мұрыннан. Бірақ Халелге ондай «өнерді» кім берсін. Сырттан жайдары енген Халел мына студентті көргенде өңі өзгеріп, жүзі салқын тартты. «Түнеукүні ындының құрып, сілекейің шұбырып еді. Қармаққа оңай іліне салатын шабақ балық деп отырсың ғой, жігітім! Әуре болма!» деген қызғаныш бетіне теуіп шыға келді. Тек Ақбөпе ұшып келіп құшақтағанда барып, сасқанынан құлағына дейін қызарды. Енді күле береді.