АЖС ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ МЕН ҚОЛДАНЫЛУЫНА ҚОЙЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ТАЛАПТАР

ЖАНАРМАЙ ҚҰЮ ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ

ІІ Бөлім МҰНАЙ ӨНІМДЕРІН ЖІБЕРУ ЖӘНЕ САҚТАУ, ҚАБЫЛДАУ ТАСЫМАЛДАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

6-тарау

7-тарау

«Федералды білімді дамыту институты» федералды мемлекеттік автономды мекемесі «Автомеханик» мамандығы бойынша орта кәсіби білім бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру

ББК39.33-08я722

Р е ц е н з и я л а у ш ы — Мәскеу қ., «№ 9 автомобиль көлігі колледжі»ГБПОУ арнайы пәндерінің оқытушысы С. В. Новоселов

А983 Көлік құралдарына жағар және жанармай материалдарын құю: кәсіби орта білім мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / С.А.Ашихмин. — М. :«Академия» баспа орталығы, 2017. — 208 б.

Оқулық «Автомеханик» мамандығы бойынша орта кәсіби білімнің Федералды мемлекеттік білім беру стандартына сай құрастырылған, «Көлік құралдарына жағар және жанармай материалдарын құю» 03.КМ. Құю құралдарының, резервуарлардың, технологиялық құбырлардың, бақылау-есептеу аспаптарының және қазіргі автокөліктерге жанармай құю станциясының автоматика құралдарының, құрылғылары мен сипаттамалары, сонымен қатар, оларға мұнай өнімдері тасымалының, олардың сақталып, есепке алынуының ұйымдастырылуы қарастырылған. Автокөліктерге жанармай құю станцияларының техникалық және экологиялық қауіпсіздік мәселелері, жағар және жанармай материалдарын босату және төлемақы төлеу кезіндегі тіркеу-есепке алу және жоспарлау құжаттарын жүргізу сұрақтары түсіндірілген.

Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» Баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқығын иеленушінің рұқсатынсыз көшіруге тыйым салынады

Бұл оқулық «Автомеханик» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бір бөлігі болып табылады. Оқулық «Көлік құралдарына жағармай және жанармай материалдарын құю» 03.КМ кәсіби модулін оқытуға арналған. Жаңа дәуірдің оқу-әдістемелік кешендеріне жалпы білім беру және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдердің оқытылуын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әрбір кешеніне атап айтқанда, жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, жалпы және кәсіби құзыреттіліктерін меңгеруге қажетті оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары кіреді. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстарға интербелсенді жаттығулары мен жаттықтырушылары, мультимедиялық объектілері, қосымша материалдарға сілтемелер мен Интернеттегі ресурстары жатады. Оларға оқу үдерісінің негізгі параметрлері:жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларын орындау нәтижесі белгіленеді. Электронды ресурстар оқу үдерісіне оңай енгізіледі және әр түрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.

Автокөліктерге жанармай құю станцияларын (АЖС) күнделікті өмірімізден ажырату мүмкін емес. Автомобильдердің саны тұрақты артқан сайын, оларға отын құю қажеттілігі де артып келеді. Сұраныс ұсынысты қалыптастырады – және әр түрлі трассаларда бірінен соң бірі бірнеше АЖС объектілері пайда болады. Қазіргі уақытта АЖС қазіргі көппистолетті отын тарату бағаналарымен (ОТБ) жабдықталған. Енді бір ОТБ-нан барлық отын түрлерімен көлік құралына жанармай құюға болады. Қымбат, күрделі және сапалы отындарға талапты автокөлік техникасының майлары мен жағармайларының тұрақты өсу беталысы автомобильдерге жанармай құю станцияларының барлық типтерінің қолданылуымен байланысты экономиканың секторын дамытуға мәжбүрлейді. Алдыңғы қатарлы технологиялар мен ең жаңа жабдықтарды енгізу мұнай өнімдерінің сапасын тұрақты бақылауына мүмкіндік береді. Оқулықта автомобильдерге жанармай құю станцияларын: техникалық пайдалану мәселелері қарастырылған, атап айтсақ: АЖС қондырғысы, қондырғыға, пайдалану құжаттарына, қауіпсіздік техникасына және қоршаған ортаны қорғауға қойылатын талаптар. Қазіргі отын тарату бағаналарының, резервуарларының, жанармайды өлшеу және сапасын бақылау құралдарының жалпы құрылғылары көрсетілген. АЖС-та технологиялық үдерістер сипатталған.

1.1. -сурет. Автомобильдерге жанармай құю станцияларының жіктелуі Бірыңғай зауыттық бұйым ретінде жасалған біріккен тасымалдау және сығылған табиғи газды сақтау блогы бар, конструкциясы аталған блоктың ыдыстарының осы АЖС аумағындағы отынмен толтырылуын қарастырмайды.

Барлық автомобильдерге жанармай құю станцияларының өз топталымы бар және негізгі сипаттамаларына байланысты бірнеше типке бөлінеді. Қызметтік тағайындалуы бойынша АЖС ведомствалық және жалпы қолданыстағы болуы мүмкін. Орналасу типі бойынша АЖС қала, жол, өзен және ауыл АЖС-ры болып бөлінеді. Осыған орай автомобильдерге жанармай құю станцияларының құрылымында айтарлықтай айырмашылықтары болуы мүмкін.

АЖС әр түрлі белгілері бойынша жіктелуі 1.1 суретте көрсетілген.

Қазіргі автомобильге жанармай құю станциялары отынды қабылдау, сақтаудың және автокөлік техникасына құюдың технологиялық үдерісін қамтамасыз етудің автоматтандырылған жүйелер кешенімен жабдықталған күрделі инженерлік құрылымдар болып табылады. Автомобильдерге жанармай құю станциялары жоғарғы өрт және экологиялық қауіптілік объектілері болып табылады. Осыған байланысты, АЖС қолданудың дамуына Ресейдің көлік кешенінің жұмыс тиімділігі ғана емес, қызмет көрсетуші қызметкерлердің жұмыс қауіпсіздігі мен қоршаған ортаның экологиясы да байланысты болады. АЖС салу кезінде Ресей Федерациясының Мемлекеттік өртке қарсы қызметінің бас басқармасымен келісілген отынды қабылдауға, сақтауға және беруге арналған сериялап шығарылатын технологиялық жүйелері бар типтік жобалары қолданылады. Сериялық емес технологиялық жүйелерді пайдалануға рұқсат етіледі, бірақ мұндай жобалардың техникалық-пайдалану құжаттары онда Мемлекеттік өртке қарсы қызметтік аумақтық бөлімшелерімен келісіледі. АЖС технологиялық қондырғысы төрт негізгі технологиялық желілер бойынша орналастырылады [3].

Резервуардың құрамына кірмейтін бөлігі қабылдау және сорғы құдықтарының блокаралық құбырларынан тұрады. Қабылдау құдығында: тез алынатын муфта; отты бөгегіш қызметін атқаратын сүзгі- гидроқақпағы; ілмекті арматура, бітеуге арналған сынау жүйесін жалғауға арналған келтеқосқышы; басқару бекеті орналасқан.

Автомобильге жанармай құю станциясының қызметтік мүмкіндіктеріне конструктивтік құрылымының дамуы әсер етеді.

Стационарлық АЖС ғимараттардан, жанармай құю бағаналарынан, резервуарлардан, технологиялық құбырлардан, тазарту құрылымдарынан және технологиялық үдерісті қамтамасыз етудің әр алуан жүйелерінен тұратын күрделі құрылымдар болып табылады. АЖС құрылымдарының сызбасы 1.2- суретте көрсетілген.

1.2. -сурет. Стационарлық автомобильге жанармай құю станциясының сызбасы: 1 — қалқасы мен ОТБ бар АЖС алаңы;2 — әкімшілік ғимараты; 3 — отын түрлері мен бағалары көрсетілген стелла; 4 — АЖС аумағына кіруді нұсқағыш; 5 — резервуар паркі және ағызу алаңы; 6 — электр трансформаторы; 7 — автомобильдерге арналған автотұрақ; 8 — тутұғырлар; 9 — белгісі бар ОТБ келу аумағы Ағызу алаңы — АЖС резервуарларына ағызу кезіндегі отынды автомобиль цистерналарын орналастыруға арналған технологиялық алаң. АЖС алаңы — периметрі бойынша жиектаспен шектелген, кіру және шығу орны бар, тазарту құрылымдарымен байланысатын және автомобиль көліктерінің ОТБ-на, сервистік ғимараттарға өтуіне, сонымен қатар, АЖС техникалық қызметтерінің автомашиналарының өтуіне арналған асфальтты немесе бетонды жабыны бар АЖС аумағы.

Стационарлық АЖС жалпы түрі 1.3- суретте көрсетілген.

АЖС ғимараты бір зауыттық дайындық модулінен немесе өндірістік және сервистік блоктардан тұрады. Өндірістік блокка орталық кіру есігі, оператордың жұмыс аймағы, электр күші желісі, қоймасы, қызметтік шығу орны, қызметкерлердің бөлмесі, әкімшінің бөлмесі,қызметтік санитарлық торап, қонақтарға арналған санитарлық торап пен күзет бөлмесі кіреді. Сервистік блок қызмет көрсетуге арналған. АЖС ғимараты ауаны баптау, орталық тамбурдың жылулық бүркеу, телебақылау, жылыту, жарықтандыру және желдету, электр энергиясы мен су шығынын есепке алу, кәріз, күзет-өрт сигнализациясы, қатты байланыс жүйелерімен, сонымен қатар, ОТБ қорғау блоктарымен жабдықталады. Стационарлық АЖС тәулігіне 1500 ге дейінгі машиналарға жанармайдың құйылуын қамтамасыз ете алады. Сыйымдылығы бойынша оларды тәулігіне 200, 250, 500, 750 және 1000 құюға, қарбалас сәттердегі құю саны бойынша – сағатына 57,100, 135, 170 автомобильге есептейді. Стационарлық АЖС-ң технологиялық қызмет ету үдерісіне мұнай өнімдерін қабылдау, сақтау және беру кешені кіреді. Тиімділікті арттыру мақсатында

Технологиялық үдеріс отынның санын анықтаудың, резервуарлардың бітелуін бақылаудың, отынның шығынын төмендету мен оның сапасын сақтаудың автоматтандырылған жүйелерімен қамтамасыз етілуі мүмкін. АЖС-да сақталатын отынның саны бір автомобильге жанармай құюдың орташа шамасына (50 л) байланысты, ал ОТБ саны – сағатына 15 автомобильге қызмет көрсету есебінен анықталады. Стационарлық АЖС-на автомобильге газ толтырушы компрессорлық станциялары жатады (1.4 сурет). Табиғи газ қозғалтқыштары ХХ ғ ортасынан газбен жұмыс жасау үшін қайта жабдықталған автомобильдерге арналған мотор отыны ретінде қолданылады. Автомобильге газ толтырушы компрессорлық станциялары қозғалтқыштары конвертерленген немесе ең басынан сығылған табиғи газда (СТГ) жұмыс жасауға есептелген автомобильдер мен басқа да көлік құралдарына жанармай құяды. Табиғи газ АГТКС-на газ құбыры арқылы келіп түседі. Станцияда газдың қысымы 20 МПа (200 атм) дейін артады (немесе әкелуші газ құбырындағы қысымға байланысты төмендейді) және осы түрімен көлік құралдарының баллондарына айдалады. Конструктивтік түрдегі АГТКС қондырғысының базалық кешені келесі блоктардан тұрады (1.5 -сурет):

1.4. -сурет. АГТКС жалпы түрі

1.5. -сурет. АГТКС қондырғысының орналасу сызбасы: 1 — жылыту жүйесі бар қалқалы модуль; 2 — кіру сепараторы мен кіру орнындағы газды құрғату жүйесі бар компрессорлық модуль; 3 — ауаны салқындату блогы бар шатыр;4 — тоқтау кезіндегі газдың шығынын болдырмайтын жүйе; 5 — кіру крандарының блогы; 6 — газ аккумуляторларының блогы; 7 — дренажды ыдыс Технологиялық блоктың құрамында мыналар болады: электр қозғалтқыштан қоректенетін жетегі бар 2 ден 12 барға дейінгі қысымда жұмыс істейтін салқындату блогы бар компрессор; компрессорды басқару шкафы; жалпы күш қалқаны (АГТКС электр энергиясымен қамтамасыз ету категориясы тапсырыс берушімен белгіленеді); ауаны құрғату блогы бар ауа компрессоры; газды құрғату және тазарту жүйелері кіретін газды дайындау блогы;өлшеу торабы. Автомобильге газды толтырушы компрессорлық станциялары автоматты және жартылай автоматты тәртіпте жұмыс істейді. Автоматты басқару жүйесі станция параметрлерінің бақылануын, оның автоматты қосылып, сөндірілуін қамтамасыз етеді. Жұмыс келесі ретпен жүреді. Газ құбырындағы табиғи газ өлшеу торабына түсіп,одан кейін газды дайындау блогына түседі, қажетті сапасына дейін дайындықтан өтіп (тазарту және құрғату), осыдан кейін компрессорға түсіп, 25 МПа қысымға дейін сығылады және газ аккумуляторларының жүйесіне, одан кейін автомобильге бағытталады. Газды есепке алу жүйесімен және ақпараттық кестемен жабдықталған екі бекетті бағана автомобильдерге 19,6 МПа дейінгі отынның құйылуын қамтамасыз етеді. Жанармай екі сатыда құйылады. Газ силикагель-абсорбенті бар құрғату блогымен және оның автоматты тәртіптегі регенерациясымен құрғатылады.

Технологиялық үдерісті оператор блогынан оператор пультінен басқарады.

Автомобильге газды толықтырушы компрессорлық станциялары айтарлықтай үлкен ауданды алады, ал олардың құрылымы маңызды шығындарды қажет етеді. Осы себепен, әдеттегідей, оны қаланың шекарасынан тыс орналастырады. Жоғарыда айтылғандай, бұл отын өнімдерін толтыру, ұзақ сақтау және тарату үшін қолданылатын бірыңғай конструкция. Блокты станцияның басты ерекшелігі (1.6-сурет) резервуарларының жер астында орналасуы және отын тарату бағаналарының жер бетінде орналасуы. Станция үш мұнай түрін (әр түрлі маркалы автомобиль бензиндері мен дизельдік отынды) бір мезгілде іздеуге қабілетті. БАЖС конструкциясы екі қабырғалы гидрооқшаулау резервуарының, қалғаға арналған монобағананың және қалқаның өзінің жиынтығы болып табылады. Блокты автомобильдерге жанармай құю станцияларын автоматты түрде және автономды құю тәртібінде де басқарады. БАЖС-да орнатылған электронды қондырғы мұнай өнімдерінің тығыздығын, температурасын, көлемін және деңгейін, сонымен қатар, тауар астындағы судың деңгейін бақылауға мүмкіндік береді. СКОН кәсіпорындар тобы (Екатеринбург қ.) автоматты блокты автомобильге жанармай құю станциясын (АБАЖС) жобалады. 1.7- суретте осы АЖС жалпы ішкі түрі көрсетілген [5].

1.6. -сурет. Блокты автомобильге жанармай құю станциясы Жалпы станция отынды сақтау блогынан, жанармай құю аралшасынан, екі тіректе орналасқан металл қалқадан тұрады және мұнай өнімдерін қабылдауға, сақтауға және жіберуге, бетіндегі суларын жинауға және автоцистернадан апаттық ағызуға арналған бірыңғай бұйым ретінде жасалған. Жанармай екі қабырғалы блокта сақталады. Төрт секциялы резервуар бір мезгілде қалғабағанасы іргетасының негізі қызметін атқаратын фундаментті плитада монтаждалған. Станция автономды автоматты тәртіпте жұмыс істейтіндіктен, операторлық қызмет ғимараты қарастырылмаған. Қызмет параметрлерінің бақылауы мен көзбен бақылау бірнеше километрге қашық орналасқан диспетчерлік пункттен жүргізіледі. Автоматтандыру жүйесіне екі қосалқы жүйе кіреді: Камералардағы суреттер бейнетіркегіш-транслятор арқылы нақты уақыт тәртібінде диспетчерлік пультке жіберіледі. Камералар қызмет аймағында жылжымалы объект пайда болған кезде іске қосылады. Бейнетіркегіш тікелей АЖС бағанасында орнатылған. Станцияларға мәліметтерді жіберу каналы екі жақты дыбыстық байланысты қамтамасыз етеді, яғни, автомобиль иесі ылғида диспетчерден көмек сұрай алады. БАЖС негізгі артықшылығы – тығыз қалалық құрылыстар жағдайында, жердің кішігірім аймақтарында орналастыру мүмкіндігі.

1.7. сурет. Автоматты блокты автомобильге жанармай құю станциясы 1 — екі қабырғалы РГД 50 резервуары; 2 — аралшықтың тот баспайтын жақтаушасы;3 — қауіпсіздік доғасы; 4 — қалқаның монобағанасы; 5 — «С-Бени» 1024Р ОТБ; 6 — электронды кесте; 7 — қалқа; 8 — қалқа фризі; 9 — төлемақыны қабылдау блогы; 10 — портал; 11 — АИ-95 бөлігі; 12 — АИ-93 бөлігі; 13 — апаттық құю бөлігі; 14 — нөсерлік ағындарға арналған бөлік; 15 — іргетас плитасы Отын жергілікті отын жүйесінің пластик смарт-карталарының немесе қағаз ақшалардың көмегімен төленеді. Ол үшін әрбір АЖС бекетіне екі төлемақы қабылдау блогы орнатылады. Сонымен қатар, блокты автомобильдерге жанармай құю станциялары жану ошағын сөндіретін автоматты өрт сөндіру жүйелерімен жабдықталған.

Контейнерлік автомобильге жанармай құю станциясы (КАЖС) (1.8 сурет) бір-бірінен тек резервуарларының (ыдыстарының) типі бойынша ғана ерекшеленетін бір немесе бірнеше сақтаушы контейнерлерден,

1.8- сурет. Контейнерлік АЖС тарату бағаналары мен электр сорғылы агрегаттарының санымен және түрімен және олардың орналасқан орнымен ерекшеленеді. Контейнерлік АЖС кәсіпорындардың, үлкен құрылым объектілерінің және уақытша отын сақтау пункттерінің отын-тарату пункттері ретінде үлкен сұранысқа ие. Контейнерлік автомобильдерге жанармай құю станциялары типтік, стандарттық құрастырылымы бойынша және жеке тапсырыс бойынша дайындалуы мүмкін. Типтік контейнерлік АЖС-тың әрқайсысының сыйымдылығы 10 м3 болатын бір, екі немесе үш ыдысы мен екі технологиялық бөлігі: ОТБ бөлігі мен сорғылы бөлігі бар. Бөліктерінде сәйкесінше бірмезгілде отынды екі автомобильге беруге арналған бір немесе екі бекетті отын тарату бағаналары орнатылған. Типтік сызбаларының мыалдары 1.9 және 1.10 -суреттерде келтірілген. Контейнерлік автомобильге жанармай құя станциясының ОТБ-на бүйірлік қабырғаларынан, электр сорғылы агрегаттарына – контейнерлердің бүйір жағынан мүмкіндігі болуы мүмкін. КАЖС отынды тазарту үшін мотор отынын су мен кірден тазартатын, осымен өз кезегінде, автомобильдердің қозғалтқыштарының қорғанысына кепілдеме беретін дірілді сүзгілерді орнатады. Дірілді сүзгі жүйелерінің қызмет қағидасы жұмыс сұйықтығы қоспасының өтуі кезіндегі сүзгі жүйесінің кіру келтеқұбыры арқылы өтіп, ластауы кезінде ағынның статикалық тәртіптен шығатын арнайы вибратор бөліктеріне әсер етуіне негізделген, бұл

1.9 -сурет. Бір бірбекетті отын тарату бағанасы бар контейнерлік АЖС

1.10- сурет. Екі бірбекетті отын тарату бағаналары бар контейнерлік АЖС. ОТБ-ға КАЖС-ң бүйірінен мүмкіндігі болады, сорғылы бөлікте – екі электр сорғылы агрегаты бар. Тазарту текшелерінің пластиналарының жазықтығына перпендикуляр бағыттағы ортаның ауытқуын туғызады. Осының нәтижесінде, діріл текшесінің пластиналарының арасында орналасатын жұмыс сұйықтығының әрбір элементарлы микрокөлемінде шамасы бойынша терең вакуумнан жүздеген мегапаскальге дейін жететін қысымның шұғыл ауытқулары көпмәрте туындайды. Сұйық қоспаларының қысымдарының және жедел тығыздығының ауытқулары оның құрамдастарына бөлінуіне және қатты қосындыларының жойылуына алып келеді. Ортаның жедел кинематикалық тұтқырлығы қарқынды құлайды. Тазарту текшелерінің пластиналарының арасындағы кеңістікте тығыздығы жұмыс сұйықтығынан үлкен болатын тығыздықты ластану бөлшектері гравитация күштерінің әсерімен пластиналардың төменгісіне қарай жылжып, ластауға арналған жинақтаушыға эвакуацияланады. 2 мкм-ден есептегендегі мүмкін болатын сүзу дәрежесі сұйық ағынына кедергі келтірмейді және бүкіл пайдалану мерзімінде сүзуші элементтерінің ауыстырылуын қажет етпейді.

Контейнерлік автомобильдерге жанармай құю станцияларынан басқа модульдік АЖС кеңінен тарала бастады. Модульдік автомобильге жанармай құю станциясы (МАЖС) (1.11-сурет) үш блок: отынды сақтау контейнері, қабылдау құдығы және жанармай құю аралшықтары блогы түрінде жасалған. Отынды сақтау контейнерінің технологиялық бөлігінде отынды сорып шығару, резервуарды апаттық босату қондырғысы және жанармай құю аралшығының блогына отынды айдау құбырына жалғау торабымен жалғау тораптары бар ілмекті арматурасы орнатылған. Модульдік АЖС құрамына контейнерлік автомобильдерге жанармай құю станциялары секілді дәл сол отынды сақтау контейнерлері кіреді. Модульдік автомобильдерге жанармай құю станциялары тек оның отын тарату бағаналарының контейнерде емес, одан тыс – жанармай құю аралшықтарында орнатылуымен ерекшеленеді. Осыған байланысты контейнерлік құрылымды модульдік АЖС-р контейнерлік АЖС-на қарағанда ОТБ кез-келген типтерімен жиналуы мүмкін, себебі, ОТБ ені мен биіктігі бойынша шектеулер жоқ. Мұндай АЖС артықшылығы олардың толық автономдығы. Модульдік АЖС-ң қуат көзі кез-келген электр энергиясының көзі, сығылған ауа немесе қол сорғысы бола алады.

1.11 сурет. Модульдік АЖС: 1 — отын тарату бағаналары; 2 — отынды жіберу/жинау желілері; 3 — қызмет көрсету ұңғымалары; 4 — отын резервуары Модульдік автомобильге жанармай құю станциясы — өз бойында дәстүрлі АЖС-на тән жоғары қызметтілікті қамтитын мобильдік автомобильге жанармай құю станциясының ең белгілі нұсқасы . Мұндай АЖС толығымен қажетті қондырғымен жабдықталған. Отынға резервуардан басқа отынды контейнердің жиынтығына барлық қажетті: негізгі және қосалқы қондырғылары кіреді. Отынды резервуарларға жіберу үшін контейнердің технологиялық бөлігінде сорғылы қондырғылар орнатылады. Кейде сорғылы агрегатты ағызу құдығына орналастырады. Бензин тасымалдағыштағы отынды қабылдауға арналған ағызу құдығын контейнерден тыс модульдік автомобильге жанармай құю станцияларына орналастырады және зауыттық бұйым ретінде дайын бетінде жеткізіледі. Контейнерлік құрылымдағы барлық модульдік АЖС оператордың жұмыс орны ретінде пайдалануға арналған «диспетчерлік пункт» деп аталатын бір немесе бірнеше басқару блоктарымен қосымша жабдықталуы мүмкін. Операторлық бөлмелер күштік шкафпен немесе қалқаншамен, жылытқышпен, басқа да қажетті қондырғымен: өлшеуішпен, метроштокпен, өрт сөндіргіштермен, қатты сөйлесу байланысы жүйесімен және басқа да қажетті қондырғымен жабдықталған.

МАЖС негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:

Жылжымалы автомобильдерге жанармай құю станциялары (ЖАЖС) әкімшілік органдарымен және бақылау орнымен келісілген арнайы бөлінген, автомобиль көлігінің өрт қауіпсіздігі ережелерін сақтай отырып, автомобиль көлігінің жанармай құюы үшін еркін, тік келу мүмкіндігін қамтамасыз ететіндей орналасуы керек. Тиісті күзет белгісі орнатылады. ЖАЖС ЖҚҚМИ-да тіркеуге қойылады. Жылжымалы АЖС жақтауда монтаждалады, тағайындалуына қарай автомобильде немесе автотіркемеде орнатылады және отынды бөлшектеп сатуға арналған. Жылжымалы АЖС-н автокөліктің, моторлы қайықтардың және катерлердің, ауыл шаруашылығы техникасының шоғырлану орындарында, егістік жағдайларында, туристтік автомобильдік маршруттарда, резервуарларды тазарту және жөндеу мерзімінде стационарлық АЖС аумағында орналастырады. Жылжымалы станцияларының барлық нұсқалық орындалуыне келесідей негізгі бөліктері кіреді: ыдыс, көлік құралының шассиіне монтаждалған өлшеу және тарату құрылғылары кіреді. Жартылай тіркеме-цистернаның (ЖТЦ) базасындағы ЖАЖС құрылғысын қараймыз [10]. ЖАЖС(ЖТЦ) негізгі тартқыштарына МАЗ-64221, МАЗ-64229, MAЗ-6430, МАЗ-642208 және KpAЗ-6443 ершікті тартпақтары кіреді. Жылжымалы АЖС пен оның модификациялары автомобильдің жартылай тіркеме базасында монтаждалған көлденең резервуар болып табылады. Ыдысының орындалуына қарай цистерна тұрақты немесе айнымалы қималы болуы мүмкін, ал оның көлденең қимасының шеңбер, сопақ немесе «чемоданды» қима формасы болуы мүмкін. Жиі «чемодандық» қималы ыдыстарды дайындайды. Мұндай ыдыстардың пайдасына келетін дәлелішассиге түсетін жүктемесі бойынша тасымалданатын сұйықтық көлемінің сақталуы кезіндегі көлік құралының ауырлық орталығының аса төмен болуы. Әдеттегідей, жол жүк машиналарының шассиіне монтаждалатын «чемодандардың» бүкіл ұзындығы бойынша қимасы бар. Цистернада бірнеше секция болған кездегі номиналды сыйымдылығы деп көлік шарасын (КШ) бастапқы тексеру кезінде орнатылған секцияның нақты сыйымдылығын қабылдайды. Цистернаның корпусы конструкциялық болаттардан, коррозияға тұрақты болаттардан немесе алюминий балқымаларынан дайындалған және ішкі жағынан көлденең толқын басқылардың рөлін атқаратын жазық майысқан қатты заттармен күшейтілген. Цистернаның әрбір секциясының жоғарғы бөлігіне ағызу деңгейін нұсқағышы, құю люгі, тыныс алу қақпағы, жанармай құю деңгейі бағдарлы анықтауға арналған тақтайша нұсқағышы, ауаны бұру түтікшелері бар мойны (өлшеу бұрыштығы), ал төменгі жағынан кірді түсіру тұндырғышы, коммуникацияларды жабыстыруға арналған тіректері, фланецтері пісіріп жабыстырылған. Мойны цилиндрлік формалы және ыдыстың жоғарғы бөлігінде орналасады. Ондай конструктивтік элемент температуралық кеңею кезінде отынмен толтырылатын өзіндік сақтандыру, қосымша көлем қызметін атқарады. Мойындарының саны бір-бірімен байланысты болмайтын бітелетін бөліктерінің санына сәйкес болуы керек. Мойны арқылы цистернаға қызмет көрсетіліп, жөнделеді. Мойындарын отын ақпауы үшін тығыздалған қақпақтармен жабады. Қақпақты мойнына сенімді тұтқалы-бұрандамалы құрылғысы қысады. Цистернаны мойнының ағызу люгі арқылы өлшеу бұрышына дейін толтырады. Цистернаны өздігінен ағызып босатады. Цистерна конструкциясының маңызды элементі отындарды құю, тасымалдау және ағызу уақытында қалыптасатын газдарды шығаруға арналған тыныс алу қақпағы болып табылады. Қақпақтарының конструкцияларының бүкіл алуан түрлілігінің арасынан шарикті және тәрелкелі тораптары кеңінен таралған. ЖАЖС отынды беру торабы арнайы жәшікке орнатылған отын тарату бағанасы тораптарынан тұрады. Ол сызықтық кернеуі 220 В болатын сыртқы үш фазалық желіден немесе генератордың автономды қуат көзінен (бензиндік немесе дизельдік) қоректенеді. Минималды беру мөлшерлемесі – 2 л. Отынды беру жүйесі отын шығынын көрсететін электронды дисплеймен жабдықталған. Мұнай өнімдері буларының қоршаған ортаға әсерін төмендету мақсатымен бензин тасымалдауыштарды төменгі құю жүйесімен жабдықтайды. Мұнай өнімдерін төменнен құюға арналған автоцистерна отынның қауіпсіз толтырылып, тасымалдануын қамтамасыз ететін, стандартты қондырғымен жабдықталуы тиіс. Бензин тасымалдауышқа орнатылатын барлық қондырғы APІ стандарттарына жауап беруі тиіс – онда бензин тасымалдауыштардың құю терминалына жалғауға арналған шлангтар мен фитингтердің параметрлері де кез-келген мұнай базасында сәйкес келеді (стандартты өткізгішті табу қиындыққа соқпайды).

Цистернаның жалпы конструкциясы одан кейін келтірілген.

Отын автоцистерналары әдетте әрқайсысында отынның әр алуан сорттары тасымалданатын камераларға бөлінген. Камералардың әрқайсысының түбіндегі сақтандыру қақпағы камерадағы отынның құйылып, ағызылуын бақылайды. Сақтандыру қақпағы құбырлардың көмегімен түбіндегі тиеуші APІ қақпағымен (отынды құйып, ағызуға арналған) жалғанады. Әрбір камераның үстіңгі жағындағы люктің әдетте сынама алу люгі (тексеруге немесе байлап тиеуге арналған) және буды әкету жүйесімен жалғанатын желдету саңылауы бар. Бензин тасымалдауышты толтыру кезінде мойны жабық күйінде қалады, бұл шығарылатын кір ауаны арнайы резервуарға әкетуіне мүмкіндік береді, ол жерден ол келесі тазартудан өтеді. Цистернаны толтыру туралы ақпарат оның ішінде орнатылған датчиктерінен алынып, отынды цистернаға айдайтын сорғыны басқару блогына келіп түседі. Осылайша, мұнай өнімін бензин тасымалдауышқа тиеуді басқару үдерісінен адам факторы толығымен алынып тасталады, ал жану қауіптілігі минимумға алып келеді. Мұнай өнімдерін автомобиль цистерналарының астынан құюға арналған құрылғылардың бірнеше типі болады. Оның ішіндегі ең кеңінен таралғандарының бірі УННА-100 қондырғысы. Бұл қондырғының келесідей ерекшеліктері бар:

Автомобильге жанармай құю станцияларының елді мекендердің немесе өнеркәсіптік (көлік) тораптарының маңында орналасуы бас жоспарда жазылады.

АЖС аумағына өрт кезіндегі өтпелері мен жалпы пайдалану жолдарына шығу тармақтары болатындай жоспарлануы тиіс [16]. АЖС аумағындағы жолдардың асфальтты, гравийлік немесе бетондық төсемі болуы керек. Қауіпсіз өтуін қамтамасыз ету үшін барлық жолдар мен өтпелерді дұрыс күйінде ұстау, мезгілінде жөндеп, қысқы уақытта қардан тазартып, тәуліктің қараңғы мезгілінде жарықтандырып отыру қажет. Жаяу жүргіншілер қозғалысы үшін ені кемінде 0,75 м болатын асфальталған жаяу жүргіншілер жолдары жасалуы қажет. Рельс жолдары өту кезіндегі жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігі мақсатында жолмен қиылысатын орындарында рельстің бастарымен бір деңгейде болатын тұтас жабындарды, сонымен қатар, қорғау бөгеттерін, қауіптілікті ескертуге арналған сигнализацияны орнату керек, Жер бетіндегі құбырлар автомобиль жолдары мен өтпелерінің қиылысу орындарында автомобильдердің үстінен биіктігі кемінде 4,25 м болатын және өтпелерінің үстінен биіктігі кемінде 2,2 м болатын тіректерге орнатылуы қажет. АЖС ғимараттары, құрылымдары және қондырғыларының орналасуы қолданылатын құрылыс нормалары мен ережелерінің талаптарына сәйкес келуі керек. Қауіп төндіретін барлық орындарда, қолданылатын мемлекеттік стандарттарға сәйкес ескертуші қауіпсіздік белгілері орнатылуы тиіс. АЖС-қа шығатын жерде ашық отты пайдалануға және шылым шегуге тыйым салатын белгі орналасуы керек. Шығатын жерде сонымен қатар, автомобильге жанармай құю станциясының аумағындағы максималды жылдамдықты шектейтін белгі болуы керек. Автомобильге жанармай құю станциясының жанында өрт сөндіруге арналған су қоймасы болуы тиіс. Суды жинау орнында белгілі өлшемді тиісті кестешені орналастыру қажет.

Жылжымалы АЖС-н арнайы бөлінген алаңдарда орналастырған жөн. Контейнерлік және модульді АЖС бетон алаңдарында, бетонды плиталарда немесе апаттық ағызу кезінде отынды оның бетінен жинауға мүмкіндік беретін асфальтталған алаңдарда орнату қажет. Әрбір ЖАЖС-да бояумен жуылмайтын «Жылжымалы АЖС» және «От қауіптілігі» жазбалары енгізілуі тиіс. Автомобиль көлігінің қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жол белгілері мен қауіпсіздік белгілерін, сонымен қатар, бүкіл аумағындағы жол сызықтарын қызметтік пайдаланылуын ескере отырып дұрыс жасау қажет.

АЖС аумағының шекараларынан оған жатпайтын ғимараттардың, құрылымдардың, құрылыстардың және кешендердің шекараларына, сонымен қатар, қоныстану аумақтарының шекараларына дейінгі қашықтықтары 1.1- кестеде келтірілген [7]. Автоцистерналар мұнай өнімдерін құю орындарына өту үшін ені кемінде 3,5 м болатын жеке өтпені қарастырған жөн. АЖС аумағынан жолдың өтпелі бөлігінен суды жинап одан кейін тазарту мүмкіндігі қарастырылған. Беттік сулары АЖС бүкіл аумағынан жергілікті тазарту құрылымдарына әкетіледі. АЖС аумағына кіретін және одан шығатын жерде биіктігі кемінде 0,2 м болатын тегіс биіктетілген жол бөліктері немесе мұнай өнімдерімен ластанған атмосфералық жауын-шашынды АЖС тазарту құрылымдарына әкететін дренажды науалар қарастырылған. АЖС жоспарлануы АЖС аумағы бойынша да және одан тыс отынның апаттық ағу мүмкіндігіне жол бермейді. Құрылыстан бос аймақтарда, сонымен қатар, алаңның периметрі бойынша көгалдандыру қарастырылуы тиіс. АЖС аумағын көгалдандырудың негізгі элементі әдеттегідей

1 . 1 - к е с т е

қарапайым жасыл шөп болады. АЖС аумағының бүкіл периметрі бойынша, сонымен қатар, оған келу (кету) орындарында ауыспалы жылдам жолдардың бүкіл бойында стационарлық электр дала жарығы орнатылады. Сығылған табиғи газды қабылдауға, дайындауға және сақтауға арналған ғимараттардың, құрылыстардың және қондырғылардың алаңы, сонымен қатар, сұйылтылған көмірсутек газы (СКГ) бар резервуарлары бар қойма алаңының басқа адамдарға жабық аумақты белгілейтін өзіндік қоршаулары бар және еркін желдетуге кедергі келтірмейтін жанбайтын материалдардан жасалған. Аталған алаңдардың аумағына кіру-шығу орындарында өтпені шектеушілері қарастырылған.

АЖС электр қондырғыларына: электр қамтамасыздандыру желілерінің жоспары, күштік қондырғы желісінің жоспары, сыртқы жарықтандыру жобасы, жерге тұйықтау және найзағайдан қорғау жобасы, автоматтандыру мен өрт қауіпсіздігі желілерінің жұмыс жобасы, сонымен қатар, қондырғылар мен материалдардың сипаттамалары жатады. Электр энергиясымен қамтамасыздандырудың электрлік сызбасында электр энергиясын барлық пайдаланушыларының (электр қозғалтқыштары, жарық шамдары, жылыту электр аспаптары және т.б.) белгіленген қуаты көрсетіледі. Міндетті түрде жүргізу-реттеу аппаратурасының кері ток ағытқышының маркасы мен тогы (қосқыштар, қосу басқыштары, сөндіргіштер және т.б.), электр желілерінің (кабельдерінің, сымдарының) ұзындығы, маркалары мен қималары, салу амалдары, сонымен қатар, салынған жерасты электр желілерінің орындалу сызбасы көрсетіледі [18]. АЖС-да электр қондырғысына арналған жалпы жерге тұйықтау, статикалық электр энергиясынан, найзағайдың тікелей соққылары мен екінші ретті пайда болуынан қорғау контурыболуы керек. Жерге тұйықтаушылар тогының жайылуына кедергі 10 Ом-нан артық болуы керек. Негізгі күштік электр қабылдауыштарына мыналар жатады: ОТБ технологиялық қондырғысы, аумақ пен қызмет блогының электр. жарықтандырылуы, электр аспаптарды жалғауға арналған розеткалар, су жылытқыш, тазарту құрылымдары АЖС-да электр қауіпсіздікті қорғаудың келесідей шаралары қарастырылған: Кабельдер шекті ток жүктемесі бойынша нақтылауымен максималды ток жүктемесі бойынша кернеуді шартты жұмсауына және жерге бірфазалық тұйықталу кезіндегі қорғау аппараттарының іске қосылуына есептелген. 153-34.21.122-2003 «Ғимараттың, құрылыстардың және өнеркәсіптік коммуникациялардың найзағайдан қорғанысын жасау бойынша нұсқаулығы» СО сәйкес ОТБ кеңістігі Б типті аймағымен екінші категория бойынша қорғалуы тиіс. ОТБ кеңістігі найзағайдың тікелей соққыларынан қалқаның металл конструкциясымен қорғалады. Ағызу алаңы найзағайдың тура соққыларынан өзекшелі найзағай бұрғыштың көмегімен қорғалады. Қалқа мен өзекшелі найзағай бұрғыштың металл конструкциялары сыртқы жерге тұйықтау контурына жалғанады. Операторлық бөлігі найзағайдан қорғануы бойынша ІІІ категорияғажатады және қызмет блогын сыртқы жерге тұйықтау контурына жалғау көмегімен қорғалады. Электр қондырғыларының барлық элементтеріне тиісті таңбалары мен жазбалары (қауіпсіздік белгісі, қалқаншалардағы топтардың тағайындалуы, бағыты және олардың таңбалануы) енгізілуі керек. Барлық электр қондырғылары негізгі және қосымша қорғаныс құралдарымен жиынтықталуы тиіс. Автоцистерналар ағызу уақытында жерге тұйықтау құрылғысына жалғанбауы тиіс. Иілгіш жерге тұйықтау өткізгіші ылғи да автоцистернаның корпусына жалғанып, ұшында жерге тұйықтау құрылғысына болтпен жалғауға арналған бұрандама қысқышы немесе ұштығы болуы қажет. Түгендемелік өткізгіші болған кезде келесі тәртіппен жерге тұйықтаған жөн: жерге тұйықтау өткізгішін алдымен цистернаның корпусына, одан кейін жерге тұйықтау құрылғысына жалғайды.

АЖС барлық электр қондырғылары уақытылы сынақтан өтіп отырады. Сынақтың келесідей түрлері мен уақыттары болады: Қазіргі қызметте барлық жұмыскерлер электр жарықтандыруды қоса алғанда, электр қондырғыларының әр алуан түрлерін пайдаланумен байланысты. Электрондық емес қызметкерлерге нұсқаулықты электр қауіпсіздігі бойынша ІІІ тобы бар, ұйымның электр техникалық қызметкері қатарындағы қызметкер жүргізеді. Нұсқаулық жүргізу кезінде үйретілетін адамға электр тогының қауіптілігі, қызмет көрсетілетін аймақтағы қауіпсіздік шаралары, жазатайым оқиғалар жағдайында дәрігерлік көмекке дейінгі көмек көрсету әдістері туралы қарапайым түсініктер жеткізілуі тиіс. Жұмысты бастар алдында қолданылатын қондырғыны мұқият қарап, оны электр желісіне жалғау сенімділігіне, штепсельдерінің, розеткаларының, ашаларының зақымданбағандығына, электр қуат көзі сымдарының оқшауланғанына көз жеткізу қажет. Қандай да бір электр қауіпсіздігі талаптарының бұзылуын анықтаған жағдайда ол жөнінде қателіктерді бұзу шараларын қабылдауға міндетті болатын басшыға тікелей хабарлау қажет.

Апаттық жағдай туындағанда (мысалы, ашамен жалғану орнындағы сымның жануы, жұмыс аймағындағы немесе бөлмедегі материалдар мен заттардың жануы, электр сымының оқшауланған жерінің тозған және күйген орнының байқалуы) қондырғыны бірден сөндіріп, ол туралы басшыға айтып, соның нұсқауларын орындау қажет. Жұмыс аяқталғаннан кейін бүкіл жұмыс күні ішінде туындаған электр қауіпсіздік талаптарынан мүмкін болатын ауытқуларын анықтау мақсаттарында қондырғы мен оның барлық электр құрылғыларын қарау қажет (1 қосымша). Электр тогы соққысын алғандағы бірінші әрекет жәбірленушінің тиген электр өткізгіш құрылғысын сөндіру болып табылады. Егер қондырғыны сөндіру мүмкін болмаса, жәбірленушіні ток жүргізуші бөліктерін бөлектеу шараларын қабылдау қажет. Бұл әрекеттер диэлектрлік қолғаптармен жасалуы керек. Олар болмаған кезде құрғақ (ток өткізбейтін) матаны немесе өз киімінің полдарын пайдаланған жөн. Болған жазатайым оқиға туралы осы жағдайдың ауырлық дәрежесіне қарамастан медициналық көмек шақыруға тиісті басшыға хабарлау қажет. Нақты күйін анықтау үшін зардап шегушіні арқасымен қатты жерге жатқызып, тыныс алуын тексеру қажет (кеуде торының қозғалысы бойынша анықталады). Егер зардап шегуші алдымен есінен танған күйде болып, одан кейін есін жиса, оны дәрігер келгенге дейін ыңғайлы етіп, бақылап, тыныш жерге жатқызу қажет. Егер зардап шегуші есінен танған күйде болса, бірақ оның тынысы тұрақты болып, жүрек соғысы байқалса, оны ыңғайлы жатқызып, киімін ашып, таза ауа келетіндей жағдай жасап, мұрнына уақыт өткен сайын мүсәтір спиртіне малынған мақтаны тигізіп отырып, медициналық көмек келгенге дейін тыныш күйде қалдыру керек. Зардап шегушінің тынысы мен ұйқы артериясындағы жүрек соғысы байқалмаса – кеудесінен жұдырықпен соғып, басқа салқын зат салып, аяғын аздап көтеріп, бірден жасанды тыныс алу мен жүректің тікелей емес массажын жасауға кірісу керек. Электрлік күю және жарақаттану кезінде оны таңып, ал сүйек ұштары сынған жағдайда – шина салу керек. Автомобильдік жанармай құю станцияларын пайдаланумен байланысты апаттың себептері 2011 ж. 19 тамызындағы «Экологиялық, технологиялық және атомдық бақылау бойынша Федералдық қызметке қарайтын объектілердегі апаттар мен оқиғалардың себептерін техникалық тергеу тәртібін бекіту туралы» экологиялық, технологиялық және атомдық бақылау бойынша Федералдық қызметтің бұйрығына сәйкес тергелуі керек.

2.1. -сурет. Отын тарату бағаналары: а, б —отынның бір түрін босатуға арналған; в — отынның екі түрін босатуға арналған; г — отынның үш түрін босатуға арналған; д — отынның төрт түрін босатуға арналған; е — отынның бес түрін босатуға арналған; ж және з — мобильді ОТБ АЖС-те орнатуға арналған ОТБ типін – ОТБ-дан отынды резервуарларға дейінгі қашықтықты анықтауға арналған негізгі қағида қабылданды. ОТБ-дан отынды резервуарға дейінгі қашықтығы 30 м-дан кем болған жағдайда отынды айдаудың сорғыш жүйесі қолданылуы тиіс. ОТБ-дан отынды резервуарға дейінгі қашықтығы 30 м-дан кем болған жағдайда отынды айдаудың қысымды немесе қысымды-сорушы жүйесін пайдаланған жөн. Отын тарату бағаналарының негізгі техникалық сипаттамаларына келесі көрсеткіштер жатады:

Отын тарату бағаналарының газ бөлушісі, индикаторы, бензинге арналған номиналды – 100 мкм сүзуші құрылғысы, дизельдік отынға арналған 20 мкм сүзуші құрылғысы болады. Бағананың бас тартпай жұмыс істеу ықтималдығы номиналды шығын кезінде 100 сағ жұмыс ішінде 0,8-ден кем болмауы тиіс. Біріншісіне дейінгі, сонымен қатар, бірінші және екінші күрделі жөндеу кезіндегі орташа ресурс номиналды сағаттық шығыннан 2500 есе артық болуы керек. Қозғалтқыштар, бағаналардың электр арматурасы мен электр аппаратурасы жарылудан қауіпті болуы тиіс. Бағаналарды тұғырыққа (іргетасқа) орнатады және әкелуші құбырларға жалғайды.

Бағаналар мен резервуарды монтаждау кезінде келесі шарттарды сақтау керек:

Әр түрлі өндірушілердің отын тарату бағаналары конструкциясы бойынша дәлме-дәл болып табылады, алайда, олардың арасында берік монтаждалып, ауыстыруға келмейтін стационарлық тағайындалған бағаналарды атап кетуге болады. Сонымен қатар, кез-келген пайдалануға ыңғайлы орынға ауыстырыла алатын, жылжымалы бағаналар да болады. Бүгінгі күні отын құрамдастарын өз бетімен араластыруға қабілетті осындай бағаналарды жиі пайдаланады. Отын тарату бағаналарының әдеттегі көлемі әр түрлі шамада ауытқуы мүмкін. Әдеттегідей, мұндай бағаналардың сыйымдылығы 25- тен 160 л дейін болуы мүмкін. Отын тарату бағаналарының құрамдас бөліктері мен олардың жиналатын электр қондырғылары жарылыстан қауіпсіз етіп жасалған.

Бағана келесідей негізгі элементтерден тұрады (2.2 -сурет):

2.2. сурет. Отын тарату бағанасын тұрғызу құрылымы: а — мұнай өнімдерін жіберудің сорушы жүйесі бар бір ағысты қаңқалы ОТБ; б — мұнай өнімдерін жіберудің сорушы жүйесі бар екі ағысты қаңқалы ОТБ; 1 — жерге тұйықтаушы түйіспесі; 2 — қабылдау келтеқұбыры (сильфон); 3 — жалғау қорабы; 4 — электр сорғысы5 — панель; 6 — сүзгі-газ бөлгіш; 7 — көлемді өлшеуіш; 8 — қақпақ; 9 — импульстердің датчигі; 10 — түтікшелі тарату краны; 11 — «Қосу— Тоқтату» басқышы; 12 — КУП бақылаушысы

2.3. -сурет. Отын тарату бағанасының түбегейлі гидравликалық бекетінің сызбасы: а — бірканалды гидравликалық агрегатпен жабдықталған;б — екі каналды гидравликалық агрегатпен жабдықталған; 1 — қабылдау қақпағы; 2 — сүзгі-газ бөлгіш; 3 — электр сорғысы; 4 — тарату краны; 5 —түтікше; 6 — қақпағы; 7 — көлемді өлшегіш; 8 — шығын датчигі; 9 — КУП бақылаушысы

2.4. Шығарылған батпалы электр сорғысы бар отын тарату бағанасы бекетінің түбегейлі гидравликалық сызбасы:

1 — тарату краны; 2 — түтікше; 3 – көлемді өлшегіш; 4 — отын шығынының датчигі; 5 — КУП бақылаушысы; 6 — қосарлы әрекетті электр магнитті қақпақ; 7 — сүзгі; 8 — батпалы электр сорғы;

9 — электр сорғыны орнату аймағы (тікелей отын резервуарында) Негізгі жақтауында үш фазалық электр қозғалтқышынан, қалақты элементі бар сорғыдан, орнатылған кері қақпағы бар сүзгіден, газдарды бұру құрылғысынан, газды өлшеу сақтандырғышынан және импульстер датчигі бар төрт поршеньді есептеуіштен, бензин багындағы бензиннің буларын сорып алуға арналған мембраналық сорғысы (2.4 сурет) бар гидравликалық бөлігі орналасқан

Отын тарату бағанасының жұмыс сызбасы келесіге негізделген (2.5 сурет). Басқару блогы, сыртқы басқару құрылғысынан рұқсат пен «Қосу — Тоқтату» басқышынан сигнал ала отырып, электр қозғалтқышты қосып, электр магниттік қақпақтың максималды және минималды шығын соленоидтарына басқару сигналдарын береді. Сорғылы блок қабылдау қақпағы арқылы отынды ыдыстан сорып шығарып, газ бөлгіштің сүзгісіне айдайды. Газ бөлгіштің сүзгісіндегі отын сүзіліп, газ бен ауаның көпіршіктерінен бөлінеді. Одан кейін ол жұқа тазарту сүзгісіне, одан соң қосарлы әрекетті қақпаққа, көлемді өлшегішке түсіп, одан кейін тарату краны арқылы тұтынушының ыдысына келіп түседі. Бақылаушы шығын датчигінен түсетін импульстерді өңдейді және индикаторларда құю үдерісі туралы ақпаратты көрсетеді. Мөлшерлемесін беріп болғанға дейін отынның белгілі санымен бақылаушы шығынды 3...5 л/мин дейін азайта отырып, максималды шығынды соленоидты токсыздандырады, берілген мөлшерлемесін бергеннен кейін минималды шығын қақпағын жауып, электр қозғалтқышты сөндіреді.

2.5. -сурет. Отын тарату бағанасының жұмыс сызбасы: а — бір отынды беру гидравликалық бекетінің ОТБ; б — екі отынды беру бекетінің ОТБ; 1 — сильфонды өтемдеуіш; 2 — электр қозғалтқыш; 3 — кергіш ролик; 4 — сыналы белдік; 5 — сорғыш келте құбыр; 6 — түсіру қақпағы; 7 — сорғылы моноблок; 8 — соленоидты (электромагниттік) қақпақ; 9 — кіргізу келте құбыры; 10 — шығару келте құбыры; 11 — көлемді өлшегіш; 12 — кронштейн; 13 — импульстер генераторы; 14 — газ бөлгіш; 15 — қалтқы камера; 16 — булар конденсациясы; 17 — буларды атмосфераға шығару түтікшесі; 18 — индикация және басқару блогы; 19 — отын шлангысы; 20 — отын тарату краны (пистолет) орнатылады, ол арқылы бағанадан шығып тұратын отын ағынын бақылап, оның газдануын қадағалауға болады.

Көлемді өлшегіш бағана арқылы өтетін отын көлемін өлшеуге арналған және төрт піспекті гидравликалық қозғалтқыш болып табылады (2.6 -сурет) . Көлемді өлшегіш отын санын оның білігінің айналу санына түрлендіру үшін пайдаланылады. Көлемді өлшегіште отын төменгі фланец арқылы, піспекті төрт гильзалары орналасқан камераға келіп түседі. Піспектердің әрбір жұбы өз кезегінде шайқалма мойынтірегі арқылы иінді білікке бекітілген кулисамен жалғанған Камераны отынға толтыру кезінде піспектері кезек-кезек жоғарғы нүктесіне орын ауыстырады. Әрбір піспектің камерасына 125 мл отын сыяды. Піспектің қозғалысы бөліп таратқыш бекітілген иінді білікті айналдырады. Бөліп таратқыштың бірнеше кіру және шығу саңылаулары бар. Камералардың бірін піспек отынына толтырғаннан кейін, қозғалысты жалғастыра отырып, отынды бөліп таратқыш арқылы шығару камерасына итеріп, шығарады, ол жерден отын қосылған жүйеге

2.6. сурет. Жиынтықтағы төрт піспекті көлем өлшегіш: а — жалпы түрі; б — бөлшектік түрі; 1 — піспек; 2 — камера; 3 — лимб; 4 — шарикті мойынтіректері; 5 — иінді білік; 6 — бөліп таратқыш; 7 — шығару камерасы; 8 — импульстер генераторының білігін бекітуге арналған муфта келіп түседі. Осы ретте, басқа (бос) камерада осы сәтте отын жиналады. Иінді білік бір айналым жасаған кезде, 0,5 л көлемді отын сорып шығарылады. Біліктің жоғарғы ұшында импульстер генераторының білігін бекітуге арналған муфта бар. Берілетін мөлшерлемесін реттеу үшін піспектерінің біреуінде лимб орналасқан, оны айналдыру кезінде камера көлемі азаяды немесе артады, бұл берілетін мөлшерлемеге тікелей әсер етеді. Лимбтың бір саңылауға бұрылуы он литрлік мөлшерлемесін беру кезіндегі 6...8 мл сәйкес келеді. Көлемді өлшегіштің негізгі техникалық сипаттамаларына мына көрсеткіштер жатады:

Моноблок ішінде айдау сорғысы мен газ бөлгіштің қызметтері қосылған кешенді агрегат болып табылады. Моноблоктың жоғарғы бөлігінде отын көлемін өлшегіш жалғанатын шығу орны бар (2.7- сурет). Моноблок жұмыс істеп тұрған кезде оның кіретін жерінде ыдырау пайда болады, және отын резервуардан сүзгі арқылы сорғыға түсіп, одан қысымның күшімен оның цилиндрлік корпусында орала отырып, газ бөлгішке келіп түседі. Одан кейін ортадан тебу күштерінің әсерімен отын бөлшектері бар ауа көпіршіктері газ бөлгіштің ортасына жылжып, қалтқы камераға қарай барады. Ауа көпіршіктерімен бірге қалтқы камераға келіп түсетін отын жиналады және белгілі деңгейге жете отырып, қалтқы камераның ашылатын қақпағы арқылы сорғыға кіретін орынға келіп, қайтадан гидрожүйеге айдалады. Қалтқы камерадағы ауа булары моноблоктың қақпағының жоғарғы бөлігіндегі буларды бұру түтіптері арқылы бағанадан тыс әкетіледі.

2.7. сурет. Моноблок кесіндісі: 1 — сүзгі; 2 — қайта шығару қақпағы; 3 — сақтандыру (кері) қақпағы; 4 — сорғының қалақты аспабы; 5 — қалтқы камера; 6 — газ бөлгіш; 7 — буды бұру түтікшесі; 8 — отын көлемін өлшегіш Ауадан тазартылған отын өз қысыымен кері клапанды ашып, моноблоктың шығу орнына, одан кейін, келте құбыр арқылы гидрожүйеге келіп түседі. Кері қақпақ сорғы тоқтаған кезде моноблоктағы отынның гидрожүйегеа ағуын болдырмайды, сонымен қатар, сорғы отынсыз жұмыс жасаған кезде моноблоктағы ауаның гидрожүйеге түсуіне кедергі жасайды. Сақтандыру қақпағы кері қақпақпен конструкциялық жағынан үйлескен және отынды жіберіп болғаннан кейінгі тарату түтікшесіндегі артық қысымды шығарып тастауға арналған. Сорғы жұмыс жасаған кезде және отын жіберілмеген жағдайда моноблок қайта қосу тәртібінде жұмыс жасайды. Отын сорғы- газ бөлгіш – қайта қосу тығыны шеңбері бойынша айналады. Қайта қосу тығынының қайта қосу қысымын, яғни, тығынды ашатын қысымды орнатуға арналған реттеу бұрандасы бар, бұл өз кезегінде отынның номиналды шығынының реттелуі болып табылады (2.8- сурет).

Моноблоктың негізгі техникалық сипаттамаларына келесі көрсеткіштер жатады:

2.8.-сурет. Отын тарату бағанасының моноблогы: 1 — негізі; 2 — негізінің төменгі төсемі; 3 — түтікше; 4 — ниппель; 5 — қысу сақинасы; 6 — полиуретан сақина; 7 — келтеқосқышы; 8 — моноблок қақпағы; 9 — моноблок қақпағының төсемі; 10 — газ бөлгіштің қақпағы; 11 — газ бөлгіштің корпусы; 12 — газ бөлгіштің төсемі; 13 — бағыттаушылары; 14 және 17 — жиклерлері; 15 — газ бөлгіштің оң жақ төсемі; 16 — қалтқы қақпағы; 18, 37 және 38-тығыздаушы сақина; 19 — қалтқы; 20 — корпусы; 21 — тиек тығыны; 22 — тиек тығынының серіппесі; 23 — тиек тығыны қақпағының төсемі; 24 — тиек тығынның қақпағы; 25 — сорғының корпусы; 26 — металлофторопласттық төлке 27 — қалақ; 28 — ротор-білік; 29 — сына; 30 — манжета; 31 — сорғы қақпағы; 32 және 35 —сақиналары; 33 — мойынтіректері; 34 — төлкесі; 36 — қақпағы; 39 — фланец; 40 —тегершік; 41 және 42 — шайбалары; 43 — сомын; 44 — қайта қосу тығыны; 45 — реттеу бұрандасы; 46 — қайта қосу тығынының төсемі; 47 — қайта қосу тығынының қақпағы; 48 — реттеу бұрандасының төсемі; 49 — қалпақша; 50 — шпилька; 51 — тығынның жоғарғы төсемі; 52 — тығынның корпусы; 53 — тығынның төменгі төсемі; 54 — қабылдау тығыны; 55 — сүзгі; 56 — сүзуші элемент; 57 — сүзгі төсемі; 58 — сүзгі серіппесі; 59 — сүзгінің қақпағы Отын тарату бағанасын басқару блогы (ОТБ ББ) немесе КУП бақылаушысы сұйық мотор отынының (СМО) жіберілуін басқаруға, оның көлемін өлшеуге, алдын ала берілген бағасы бойынша берілген мөлшерлемесінің бағасын және оны көлік құралдарының отын бактарына құю кезіндегі берілген отын көлемінің жалпы есебін өлшеу арналған.

Жергілікті немесе қашықтықтан басқару тәртіптерінің қосылуын басқаратын ОТБ БЖ операторы. Бақылаушылары корпусынан және радиоэлементтері бар үш баспа платтарынан тұрады. Бақылаушыларының корпусы екі шыны бөліктен: жоғарғы және төменгі қақпағынан тұрады. Жоғарғы қақпағының индикация платасы бекітілетін терезесі бар. Төменгі қақпағы қосымша басқару платасы бекітілетін жоғарғы қақпағына дәлме дәл. Қақпағында кабельге арналған бітелген енгізу орындары бар. Бақылаушыларында жарықтығы жоғары жартылай өткізгішті индикаторлары, сұйық кристалл индикаторлары бар платалары немесе блинкерлік индикаторлары бар индикация платалары орнатылады. Басқару платасында индикация платасын және сыртқы қосылу кабельдерін жалғауға арналған жалғаушылары орнатылған. Басқару платасының негізгі басқарушы элементі жазылған бағдарламасы бар бір кристалды микробақылаушы болып табылады. Отын тарату бағанасының басқару блогы жұмысының жұмыс температураларының диапазоны —40 тан +50 °С-қа дейін. Басқару блогының негізгі техникалық сипаттамаларына келесі параметрлері кіреді:

Сильфонды өтемдеуіштер (2.9, а суреті) құбырлардың тік сызықты бөліктеріндегі жүктемелерін азайту және қондырғыларды асқын температуралық жүктемелерден, жұмыс істеп тұрғын сорғылардың дірілдерінің тоқтатылуынан, бірқалыпты емес тұнбалардан және көлденең ығысуларынан қорғау, сонымен қатар, монтаждау дәлсіздіктерін өтемдеу үшін қолданылады. Аталған кернеулердің шамасы үлкен шамада ауытқиды және дәнекерлеу жапсарларының, жалғау тораптарының, бөлшектерінің және механизмдерінің тікелей бұзылу себебі болуы мүмкін., Өтемдеуіштер құбырдың деформациялану шамасы (ұзаруы немесе қысқаруы) бойынша құбырдың шартты өтпелі қимасына сәйкес, оның ұзындығына және температурасының өзгеру шамасына байланысты таңдалады. Қазіргі уақытта ертеректе дайындалған тығыздағыштық өтемдеуіштер әлі де пайдаланылып келеді. Олар құйылып немесе құбырлардан жасалды.

Сондықтан қазіргі уақытта коррозиялық-тұрақты болаттан жасалған фланецты гофрленген өтемдеуіштер кеңінен қолданыла бастайды (2.9, б суреті). ОТБ-ға арналған тот баспайтын сильфон гофрленген коррозияға- тұрақты болаттан жасалған, бұл резеңке-техникалық материалдардан жасалған құрылғылардан әлдеқайда ұзақ мерзімге жетеді. Мұндай конструкциясының арқасында ОТБ өтемдеуіші оңайдеформацияланады және жалғау кезінде ыңғайлы. ОТБ арналған сильфондардың бірегей конструктивтік ерекшелігі өтемдеуіштерге отын тарату бағаналарын, резервуарларды және АЖС басқа да қондырғысын қосу кезіндегі айырмалары мен ауытқуларын өшіруге мүмкіндік береді. Тот баспайтын болаттан жасалған өтемдеуіш- сильфон құбырдың қандай да бір пластинкалық элементінің рөлін атқарады, сондықтан, мұндай қондырғы мұнай өнімдерінің қызмет мерзімін созады.

Соленоидты қақпақша мөлшерлемесін беріп болғаннан кейін отын шығынының азаюын және берілген мөлшерлемесін бергеннен кейінгі отынды беріліп болуын қамтамасыз ете отырып, отын ағынын басқаруға арналған. Соленоидты қақпақша үш күйде болады: жабық, кіші ағынға ашық, үлкен ағынға ашық. Қақпақтың күйін қуат кернеуін жіберу және алу жолымен басқарады (2.10 -сурет). Қақпақты кернеуді жіберу кезінде қақпақтардың кіндік темірін қозғалысқа келтіретін электр магнитті орауыштармен басқарады. Бағананы қосу кезінде үстіңгі және төменгі орауышқа кернеу беріледі, жоғарғы және төменгі кіндік тамырлары жоғары жылжиды. Отын қысымының әсерімен мембрана көтеріліп, қысымды өлшегіштегі отын қалыпты шығынын қамтамасыз ете отырып, құбыр арқылы тарату шлангысына ағып түседі. Отынды беріп болғаннан кейін төменгі орауыштан кернеу алынады және төменгі кіндік тамыры серіппенің әсерімен төмен қарай түседі. Қысым артады, нәтижесінде мембрана түсіп,

2.10. сурет. Соленоидты қақпақша: а — жалпы түрі; б — сызба; 1 — қақпақшаның корпусы; 2 — аз шығын плунжері (төменгі кіндік тамыр); 3 — төменгі электр магниттік орауыш; 4 — белдемесі бар төлке; 5 — кері әрекет серіппесі; 6 — жоғарғы электр магниттік орауыш; 7 — жоғарғы шығынды плунжер (жоғарғы кіндік тамыр); 8 — қайтару серіппесі; 9 — мембрана; 10 — мембрана серіппесі отынның негізі ағыны өткен орынды жабады, ол енді отынның аз шығынын қамтамасыз ете отырып, мембранадағы саңылау арқылы құбырға келіп түседі. Отынның берілуін тоқтату үшін жоғарғы орауыштан кернеу алынып, жоғарғы кіндік тамыры серіппенің әсерімен төмен қарай түседі. Отын толығымен келуін тоқтатады.

Электр магниттік қақпақтардың бірнеше түрлері болады (2.11 сурет).

2.11. сурет. Соленоидты электр қақпақшасы: а — қосарлы әрекетті электр магниттік қақпақ; б — тура емес әрекетті электр магниттік қақпақ Қақпақша бір қосарланған жарылудан қорғалған электр магниттік орауыш пен жабық екі жүрісті плунжерлік қақпақшадан тұратын құрылғы болып табылады. Электромагниттік, соленоидты, қалыпты ашылған, бөлікті, тікелей емес әрекетті қақпақша, ашық түсті мұнай өнімдерін (бензин, дизельдік отын) мәжбүрлі көтеруге арналған піспек. Қақпақтың піспекті құрылымы бар, бұл оны жасалуы мен жөнделуі жағынан салыстырмалы қарапайым, қолданыста өте сенімді және үздіксіз етеді.

Қақпақтың техникалық сипаттамалары:

Импульстер генераторы көлем өлшегіштің білігінің механикалық айналуын осы ретте оптикалық әдісті пайдалана отырып, тізбекті электр импульстерінің санына түрлендіру үшін қолданылады. Импульстер генераторының білігіне көлемді өлшегіштің айналымы беріледі. Білікте айналу кезінде импульстік сигналдар пайда болатын кертікті дисктер бекітілген, импульстер саны берілген отын көлеміне пропорционал. Импульстер генераторы білігінің бір айналымы 50 немесе 100 электр импульсіне сәйкес келеді (жасалуына қарай). Импульстер генераторы (2.12- сурет) конструкциясы бойынша корпусынан және цилиндрлік формалы қақпақтан тұрады. Генератор корпусында металл диск пен дәнекері қопарылған радиоэлементтері мен жалғау кабелі бар шынытекстолиттен жасалған баспа платасы орнатылған. Металл дискте шеңбер бойымен бірдей қашықтықта 100 кішігірім тікбұрышты тіліктер жасалған. Дисктің жазықтығы оптожұптың қабылдаушы және жіберуші жақтарының арасында орналасқан.

2.12. сурет. Импульстер генераторы: а — жалпы түрі; б — сызба; 1 — импульстер дискі; 2 — генератор жетегінің білігі; 3— генератор картасы; 4 — корпусы; 5 — сымдардың бұрауы; 6 — жалғағыш Импульстер генераторының жұмыс қағидасы: отын тарату бағанасында көлемді өлшегіш білігінің айналымы өтпелі төлкенің көмегімен генератор осіне беріледі. Оське бекітілген кертікті диск оптожұптың саңылауында айналып, нәтижесінде, ол шығатын орнында импульстық сигналын қалыптастырады. Құрылған электр импульстерінің саны бұрышу бұрышына және біліктің айналымдар санына пропорционал. Осінен бір толық айналым жасау кезінде генератор әрбір шығуы бойынша 50 немесе 100 импульс жасайды. Сыртқы санау құрылғыларының көмегімен осы импульстердің санын санау бұрылу бұрышының шамасы мен оның бастапқы тәртібіне қатысты геренатор осінің айналымдар санын анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, сыртқы санау құрылғысы генератордың көмегімен ОТБ көлемін өлшегіш арқылы өткен отын санын анықтайды, бұл отынды мөлшерлеу және тұтынушыға жіберу үдерісін бақылауға мүмкіндік береді.

2.13 -сурет. Жұқа тазарту сүзгісі: 1 — қақпақ; 2 — төсем; 3 — сомын; 4 — шайба; 5 — сыртқы қақпағы; 6, 8 и 14 — сақиналары; 7 — ішкі қақпағы; 9 — сүзгінің корпусы; 10 — тығыздаушы төсем; 11 — сүзгі элементі; 12 — орталық шпилька; 13 — бітеуіш Сүзу технологиясы — микробөлшектерін жою.Микробөлшектерінегізгі ластаушыларының жойылуын қамтамасыз ететін, шайыр сіңірілген целлюлоза ортасымен сүзіледі. Алайда,микрошыныны бейорганикалық талшықтан жасалған орта ретінде пайдаланатын қазіргі технологиялар аса тиімді сүзу мүмкіндігін ашып, сүзгілермен ұсталатын ластану санын арттырды. Целлюлоза талшықтарының өлшемі үлкен жәнедиаметрібойыншақаттыауытқиды. Шайырдың қосылуы талшықтарын қатайтуға мүмкіндік береді. Алайда, бұл енді төменгі сыйғызу көлемін өзгертпейді. Микрошыны өзіне көлемнің ластануын сыйғызатынкөп және диаметрі бойынша кіші талшықтардан тұрады. Микрошыны шайырды сіңіріп, сүзгінің ең үлкен сыйымдылығын қамтамасыз ететін, өлшемі бойынша ең кіші талшықтар қатайтылады.

Сүзгі-газ бөлгіш өлшеу желісіне 50 ... 100 л/мин отынды жіберу кезінде мұнай өнімдерін ауадан және механикалық қоспалардан тазарту үшін қолданылады. Конструкциясы жағынан

сүзгі-газ бөлгіш қалыптау әдісімен екі корпустық бөліктерден жасалған және ортадан тепкіш типті динамикалық газ бөлгіштен, қалқы камерадан, кері қақпақтан және бастапқы тазарту сүзгісінен тұрады. Газ бөлгіштің газ ауа қоспасы бөлімінің негізіне құйынды қағида салынған. Максималды тиімділікке жету үшін құйынды газ бөлгішке (2.14 сурет) ауа қақпағы орнатылған. Газ бөлгіштің қалтқы камерасы қатты денелі қалтқымен жабдықталған, бұл пайдалану ресурсын айтарлықтай арттырады. Газ бөлгіштің жоғарғы бөлігінде ауа мен будың газ бөлгішінің жұмысы кезінде жинақталатын автоматты лақтыруға арналған қосымша қалтқы қақпағы орнатылған. Сүзгіш-газ бөлгіште орнатылған кері қақпақ сорушы қуыстан отынның керісінше резервуарға қарай қозғалысына кедергі келтіреді. Тік жетекші БШМ электр сорғысы сүзгіш-газ бөлгіштен жеке жасалған, белдік берілісінің болмауы белдігін тарту бойынша уақытылы қызметін көрсетуді қажет етпейді. Сүзгіш-газ бөлгіште отынды екі өлшеу желісіне (ОТБ екі жағына) жіберу мүмкіндігі бар.

Отын тарату краны АЖС-ғы техника мен резервуарларға автомобильдердің бактарына және басқа да ыдыстарға жағар-жанармай материалдарын құюға арналған.

2.15. сурет. ОТБ отын таратушы краны: 1 — жиклер; 2 — тарату кранының тұмсығы; 3 — пластик қаптамасы; 4 — отын айырмасының шарикті клапаны; 5 — саптама; 6 — мембрана; 7 — бітеуіш клапан; 8 - серіппе; 9 — сояуыш; 10 — басты қақпақ серіппесі; 11 — клапан; 12 — қорғау саптамасы; 13 — қатаң тазарту сүзгісі; 14 — манжеттік тығыздау; 15 — шлангтың бұрылыспен жалғануы; 16 — тоқтатқыш істікше; 17 — ұстаушы тұтқа; 18 — құлағы (гарда); 19 — клапанның ашамайы; 20 — тексеру клапанының серіппесі; 21 — қосу тұтқасы; 22 — тартым құрылғысы; 23 — тұмсығының тығыздау сақинасы; 24 — шығыңқы жері; 25 — жанармай құю мойны; 26 — қуыс құлақ сызығы Буларды алуға арналған қосымша қондырғысы бар бағаналарда буды қайтару жүйелерімен (буды отынға түрлендіру) жұмыс жасауға арналған арнайы тарату краны қолданылады. Кран кранды дұрыс орнату кезіндегі отынның буларын алуға арналған бактың мойнына өту орнын ашатын шариктік клапанмен жабдықталған (2.15- сурет). Жанармай құю барысындағы оқпанының дұрыс орналасуы: оқпаны тік тәртіптетұрады, шарик ауаның келуіне бөгет болмайды – жанармай ағады. Отын бактарының мойындарының әр түрліше жасалуын ескере отырып, пистолет оқпанының оңтайлы позициясын және отын ағыны тоқтамайтын жіберу жылдамдығын табу керек. Отын бак мойнының тіпті ішкі бетіне құлаған кездің өзінде, отын ағыны тоқтатылуы мүмкін. Бұл жағдайда да оңтайлы орналасу тәртібін табу керек. Жанармай құю крандары автоматты және автоматты емес болады. Крандардың кіру келтеқұбырлары бар, олардың көмегімен олар жанармай құйылатын автомашиналардың отын бактарына салынады. Крандар қолмен арнайы тұтқаларды басу арқылы ашылады. Тұтқаға салынатын қысым күшіне байланысты кранның ашылу дәрежесі де реттеледі. Автоматты крандарда жанармай кранның келтеқұбыына жеткен кезде, отын багы жоғарғы деңгейіне дейін толған кезде ол автоматты түрде сөндіріледі. Автоматты емес крандарда ол қолмен жабылады. Бұл жағдайда бакты қайта ағызу және отынды жерге ағызу қаупі бар, бұл экологиялық көзқарас тұрғысынан әрине қолайсыз. Крандарішкі диаметрі 16, 20, 25 мм болатын отыр тарату түтікшесіне ниппельдік немесе конустық жалғануымен, сонымен қатар, айналушы жалғанулары: шлангтың айналып кетуіне жол бермейтін бұрылу муфтасыме, отын тарату бағанасын бензин багынан краны шығарылмаған автомобиль қозғалысы кезіндегі зақымданудан сақтап қалуына мүмкіндік беретін үзу муфтасымен жабдықталады.

Тарату кранының негізгі параметрлері мен сипаттамалары:

Май тарату бағаналары (МТБ) алдын ала берілген бағамен берілген мөлшерлемесінің бағасын есептеуге және берілген майдың жалпы көлемін пайдаланушының ыдысына, көлік құралдарының қозғалтқыштарының картерлеріне жалпы құю мөлшерін есептеуге және берілген майдың жалпы көлемін есепке алуға арналған. Автомобильдерге жанармай құю станцияларында, автомобильдерге техникалық қызмет көрсету станцияларында, сонымен қатар, автомобиль көлігі кәсіпорындарында қолданылады. Май тарату бағаналары +50 ден —20 °С-қа дейінгі қоршаған орта температурасында және 30- дан 100 %-ға дейінгі салыстырмалы ылғалдықта жұмыс жасауға арналған. Берілетін майлардың температурасы +6 тан +50 °С-қа дейін болуы тиіс. Бағаналар санау құрылғысымен дайындалады. Бағаналар қашықтықтан басқарылады. Ең кеңінен таралған бағаналардың екі түрі: механикалық санау құрылғысы бар және қашықтықтан басқарылатын май тарату бағанасы (2.16-сурет) мен электронды санау құрылғысы бар май тарату бағаналары (2.17-сурет). МТБ негізгі жақтауында төрт піспекті көлем өлшеуіштен, сүзгіден және электр клапаннан түратын гидравликалық бөлігі бар. Шлангты бөлігі тарату краны бар тарату шлангысынан тұрады. Электронды бөлігі мыналардан тұрады: Бағананың салмақ түсетін конструкциясы бұрыштық болаттан пісіріліп, бұралған жақтаудан тұрады. Бағананың корпусы тік тіректерінен және бүйір есіктерден тұрады. Барлық есіктері құлыптарымен жабдықталған. Көлемді өлшеуіш клапанмен болат құбырдың көмегімен жалғанған. Электр қондырғыларының тораптары салынып, бағананың қаңқасына бекітілетін кабельдердің көмегімен бөлу қорабына келіп жалғанады. Әрбір бағанаға электр энергиясы күштік шкафтағы жеке сөндіргіш арқылы жіберіледі. Бағананың жұмыс қағидасы келесідей. Пернетақтадағы ұстағыштан тарату кранын алып тастаған соң қажетті литр мөлшерін жинап, іске қосу қажет. Электронды блок сорғының электр қозғалтқышын іске қосушыны қосып, клапанды ашады. Электр қозғалтқыш майды жіберу қызметін атқаратын сорғыны іске қосады. Төртпіспекті көлем өлшегіштің білігі өлшенетін шаманың импульстерін электронды-есептеу блогына жіберетін импульстердің электронды датчигімен жалғанады.

Сорғы ыдыстағы майды сорып алып, оны сүзгі арқылы жібереді. Май қысымның күшімен төрт піспекті көлем өлшеуішке және құбыр арқылы тарату шлангысына жіберіледі. Тарату шлангысының ұшында тарату краны болады, онда қолмен бұралып келтірілетін тұтқаның көмегімен май ағынының жылдамдығы нөлден максималды мәнге дейін өзгеруі мүмкін.

Ағызылуын тоқтату үшін қозғалтқышты тоқтату басқышы болады.

Көлемді өлшегіш пен есептеу құрылғысының арасындағы байланыс муфтамен саналады. Электронды-есептеу құрылғысы майдың өлшенген санын есептейді және қашықтықтан басқару пультіне сигнал береді. Майды жіберудің берілген мөлшерлемесінің аяқталуына қарай бағана автоматты түрде сөндіріледі.

Қос иіннің айналу қозғалысын көлемді өлшегіш импульстер датчигіне жібереді, осыдан импульстер электронды-есептеу блогына жібереді. Сүзгі майды өлшемі 250 мкм-ден асатын механикалық қоспалардын бөліктерінен тазартуға арналған. Сүзуші элементі тордан жасалған. Сорғының тегершіктері айналу кезінде сорушы қуыстағы майды айдау қуысына қарай сорып шығарады. Редукциялық клапан сорғының айдау қуысындағы қысымды және бағананың шығынын реттейді. Реттеу бұрандасы сағат тілімен бұралған кезде айдау қуысындағы қысым артады, сағат тіліне қарсы бұралған кезде азаяды. Тарату краны жабық күйінде болғанда

2.18 сурет. Май тарату бағанасының сорғысы: а — жалпы түрі; б — электр қозғалтқышпен бір жиынтықтағы сорғы; 1 — қақпағы; 2 — компрессорлық бұрандалы серіппе; 3 — қайта қосу клапанының ысырмасы; 4 — қайта қосу клапаны; 5 — сорғының механикаландырылған корпусы (басы); 6 — бұру құрылғысы; 7 — сақиналы тығыздалуы; 8 — ішкі роторы; 9 — сыртқы роторы; 10 — айналатын түсіру астаушасы; 11 — бекітілген түсіру астаушасы; 12 — конустық серіппе (рессора); 13 — білікке арналған сигер Редукциялық клапан айдауқуысындағы майдың сорғының сорушы қуысына жіберілуін қамтамасыз етеді.

Май ағыны жүгіргіштің көмегімен піспектерді бір шеткі тәртібінен басқасына ауыстыра отырып, кезек-кезек цилиндрлердің әрқайсысына бағытталады. Піспекті шатундардың ілгерілемелі қозғалысы қос иіннің айналу қозғалысына түрленеді.

Қос иіннің айналу қозғалысы оптоэлектрлік импульстер датчигіне беріледі. Бір жұп піспектердің қос иін мен калибрлеу шатунының арасындағы саңылаудың есебінен еркін жүру мүмкіндігі бар. Осы піспектердің жүрісі лимб бұрандаларымен реттеледі, осының арқасында майдың көлемін өзгерту мүмкіндігі бар. Лимбада біреуіне блоктау өзекшесі салынып, ұшы реттеу қақпағында шығы тұратын саңылаулары бар. Мұндай конструкция лимбаларды лимба саңылауларының арасында жарты қадамға орын ауыстыруға мүмкіндік береді. Лимбаның сағат тілі бойынша бұрылуы жіберу көлемін азайтады, ал сағат тіліне қарсы бұрылуы – жіберу көлемін арттырады. Бағананы іске қосу кезінде орауышқа кернеу беріліп, кіндік тамыры жоғары қарай ығысады. Май қысымының әсерімен мембрана көтеріліп, көлемді өлшегіштегі май қалыпты шығынды қамтамасыз ете отырып, құбыр арқылы тарату шлангысына қарай ағады. Майдың мөлшерлемесін беріп болғаннан кейін орауышқа берілетін кернеу сөнеді, кіндік тамыр серіппенің әсерімен төменге түседі. Май толығымен келуін қояды.

Пистолеттің дұрыс қызметтік тәртібі – шығару саңылауының төменге бағытталуы. Пистолет – бұл майдың ағуын тоқтататын клапанды қолмен жауып, ашуға мүмкіндік беретін шығару тұтқасы бар шығару клапаны. Пистолетте бағана жұмыс істемей тұрған кезде майдың жүйеден ағуына жол бермейтін, қатты қысыммен ашылатын автоматты кері клапан орнатылған.

Тарату шлангысының қосарлы металл қаңқасы бар. Сонымен қатар, есептеуіші (шығын өлшегіші) бар жанармай құю пистолеттері бар (2.20- сурет):

2.20- сурет. Есептеуіші (шығын өлшегіші) бар жанармай құю пистолеті: а — майға арналған механикалық шығын өлшегіші бар пистолет; б — майға арналған электронды шығын өлшегіші бар жоғары өнімділікті пистолет Құрылысы мен басқа да техникалық деректері қораптағы пайдалану құжаттамаларында келтірілген.

Май тарату бағаналарының техникалық сипаттамаларына келесі деректерді жатқызады: қоршаған орта температурасы -20 дан +50 °С-қа дейін; берілетін майдың температурасы +6 дан +50 °С-қа дейін;

сүзу көрсеткіштері, мкм; тұтынушының тапсырысы бойынша, мкм;

Қазіргі кезде бензиннің көптеген баламаларының ішінде табиғи экономикалық, экологиялық және ресурстық сипаттамалары бойынша ең қолайлысы болып табылады. Кейде СКГ – сұйылтылған көмірсутек газы аббревиатурасын пайдалануға болады.

Орнатылған өздігінен сорушы электр сорғысы бар УИЖГЭ газ толтыру бағаналары бар. Бағананың бұл конструкциясы АГЖС дәстүрлі: ыдыс – сорғы – бағана құрылу сызбасын өзгертуге (жеңілдетуге) және оны: ыдыс – бағана сызбасымен алмастыруға мүмкіндік береді: АГЖС құрамына отын резервуары, сорғы және тарату бағанасы кіреді. Автомобильдерді табиғи емес, мұнай газымен, нақтырақ айтсақ – құю станциясына сақтау базасынан цистерна-автотіркемелерімен жеткізілетін сұйытылған пропанбутанды қоспасын құяды. Ол мұнай буларының қысымымен сақталатын отын резервуарынан сұйылтылған газ автомобиль баллонына айдалады. Ыдыстың ішіндегі қысым бірінші кезекте қоршаған орта температурасымен анықталады: мысалы, 0 °С болғанда бұл көрсеткіш 3 атм құраса, 20 °С-та — енді 12 атм. құрайды. Автомобиль баллонына пропанбутанды қоспа әдетте өтемдеуіштің жұмысы есебінен қалыптасатын 16 атм. қысыммен кіреді (2.22- сурет).

2.21- сурет. Ыдыс – сорғы блогы – бағана технологиялық сызбасы 1 — бу фазасының қайтуы; 2 — байпас желісімен қайтуы; 3 — сұйық фазаның жіберілуі; 4 — сорғы блогы; 5 — сұйылтылған газдың автоцистернадан ағуы; 6 — газгольдер (ыдыс); 7 — бағана; 8 — бағананың гидравликалық торабы; 9 — жанармай құюшы пистолет

2.22-сурет. УИЖГЭ-20М-03 газ құю қондырғысының гидравликалық блок-сызбасы: 1 — сүзгі; 2 — газ бөлгіш; 3 — кері клапан; 4 — піспекті өлшегіш; 5 — дифференциалды клапан; 6 — қосарлы әрекетті электромагниттік клапан; 7 — сақтандыру клапаны; 8 — қарау индикаторы; 9 — сақтандыру құрылғысы; 10 — жанармай құю шлангысы; 11 — тарату краны; 12 — калибрлеуге немесе өлгегішті ағызуға арналған кіру орны; 13 — манометр; 14 — бөлуші қорап; 15 — басқарушы бақылаушы; 16 — термодатчик; 17 — тиекті шар краны Автомобильге газ құю станцияларындағы сұйылтылған газға арналған ыдыстардың жер бетінде орналасуы дайындық жұмыстарының көлемі тұрғысынан оңтайлы шешім болып табылады. Стационарлық ыдыс жоғарғы бөлігінде орналасқан екі сақтандыру клапандарымен, манометрмен және басқару пультімен байланыстырылған СУГ деңгейді нұсқағышымен жабдықталған. СУГ ағызу жүйесінің ағызу және теңестіру шлангысы арқылы стационарлық ыдыспен байланысатын көліктік цистернасы бар. Сору жүйесіне электр тізбегі арқылы басқару пультімен байланысатын электр қозғалтқышты сорғы, тиекті шұрамен, манометрмен, газ сүзгісімен және манометрмен жабдықталған сорушы магистраль кіреді. Айдау жүйесіне басқару пультімен байланысатын электр ысырмасы бар құбыр мен май бөлгіш кіреді. Газ бағанасының қатты іргетаста орналасқан негізі, электр габариттік нұсқағышы, құйылған газының саны мен оның бағасы көрсетілген газ есептеуіші, газсыздандырғыш, қысымды өлшегіш және газ құю құрылғысынан тұратын иілгіш шлангысы бар. Газсыздандырғыш СУГ сұйық және газ тектес фазаларының бөлінуін қамтамасыз етеді. Бу фазасы құбырға түсіп, стационарлық ыдысына қайтып келеді. Қысым реттегіші жылдам клапанмен жабдықталған және газсыздандырғышпен және газ құю шлангысымен байланысады. Сақтандыру клапаны бу фазасының атмосфераға лақтырылуын қамтамасыз етеді. Электр сорғы агрегатының сұйық фаза желісі екі тиек шұралармен жабдықталған. АГҚС бу фазасының желісіне механикалық шұра мен басқару пультімен байланыстырылған электр клапан кіреді. АГҚС жұмыс қағидасы мынаған негізделген. Жылжымалы ыдыстағы газ ағызу шлангысы арқылы ағады. Теңестіру шлангысының көмегімен кептелістері жойылады. Автомобильдерге газ құю кезінде СУГ стационарлық ыдыстан ашық шұра мен сүзгі арқылы сорғының сорушы келтеқұбырына түсіп, одан әрі газсыздандырғыш, газ есептеуіші, қысым реттегіш арқылы айдау құбыры бойымен бағананың газ құю шлангысына келіп түседі. АГҚС арналған жер бетіндегі газгольдерлер – ыдыстың коррозиясының алдын алатын, арнайы лак бояу жабынымен боялған, қысымда жұмыс істейтін сұйылтылған пропан-бутанды сақтауға арналған жер бетіндегі ыдыстар. Сорғы блогы көмірсутек газдарын сақтау ыдыстарынан – резервуарлардан АГҚС газ баллонды автомобильдеріне газды құю станцияларындағы газды тарату қондырғысына дейін сорып шығаруға арналған агрегат болып табылады. Сорғы блогы АГҚС жағдайларындағы қалыпты жұмысқа арналған тиекті және реттеу арматура жиынтығымен жабдықталған. Сорғы блогы тек сұйылтылған көмірсутек газдарын жіберу үшін ғана емес, сонымен қатар, цистернадан ыдысқа құю үшін де қолданыла алады. Электр сорғылары моноблокты конструкциялы болып келеді және оның білігінде орнатылған ішкі ілінісі бар тістегершікті электр сорғысынан және АИМ типті жарылудан қауіпсіз асинхронды электр қозғалтқышынан тұрады. Автоцистерна торабындағы сұйық фаза желісі автоматика жүйесіне қосылып, апаттық жағдай болған кезде резервуарлар блогын толтыру операциясы жағдайында сұйық фаза желісінің қашықтықтан жабылуын қамтамасыз етуге тиісті электромагниттік клапанмен жабдықталған. Осы желі сонымен қатар, кері клапанмен жабдықталған. Жалғау торабында технологиялық жүйе резервуарларын газ тасымалдауышқа ағызып босату желісі бар.

АЖС-ғы бағаналарға техникалық қызмет көрсетуді күнделікті, профилактикалық және маусымдық деп бөлуге болады. Қондырғының әр түрлі бөліктерінің тозуы жанармай және май тарату бағаналарының жұмысындағы қателіктердің негізгі себебі болады. Маңызды қателіктер металл коррозиясының себебінен де болуы мүмкін. Ол бірқалыпты тозып, өнімділіктің құлауы, дәл өлшеу әдісінің бұзылуы, есептеу құрылғысының көрсеткіштерінің өзгеруі бойынша анықтала алады. Қондырғының тозуының техникалық дәлелденген нормалары жоқ, бірақ пайдалану тәжірибесі көрсеткендей, ОТБ арқылы сорып шығарылған отыннын санына және пайдалану уақытына байланысты кейбір жөндеу аралық нормаларды белгілеуге болады.

Техникалық қызмет көрсету АЖС-ң жоғары өнімділікті жұмысын қамтамасыз етеді, жөндеу қажеттілігін азайтады, қызмет мерзімін ұзартады, қосалқы бөлшектерінің шығынын қысқартады және қондырғыны техникалық дұрыс күйде ұстайды.

1) сыртқы қарау, оған мыналар кіреді:

Жұмыс орындарының газдануын болдырмау үшін бағана корпусының ішіндегі жалғанған жерлерінің, тарату түтікшелерінің, клапандардың, крандардың және құбырлардың фланецті қосылу орындарының бітелуін тексереді.

2) тазалықта ұстау, ол үшін ауысымды қабылдау кезінде және жұмыс үдерісінде бағаналардың корпустары мен циферблаттар мен индикатордың қорғау шыныларын құрғақ бидай шүберекпен сүртіп, газ құю аралдарының аумағын жинау қажет; 3) сынамалы алу жолымен бағаналарын жұмысының дұрыстығына және босату дәлдігіне тексеру және үлгі өлшегішпен мөлшерлемелерін есептеу; 4) жұмыс үдерісі кезіндегі бірлік және жалпы есептеуіштердің, есептеу механизмдерінің көрсеткіштерінің дұрыстығын, электр қозғалтқышы мен электр сымының күйін, индикатор шынысы арқылы сұйықтық ағынының өтуін бақылау; 5) бағананың ішкі коммуникациялары мен сыртқы бетінің жиналуы. Бағаналарға күнделікті қызмет көрсетуге ұзақ уақыт тоқтап тұруы жағдайындағы сорғыға жанармай құю кіреді. Қателіктерін (есептеу құрылғысыныңкөрсеткіштерініңбұзылуы,отынныңағуы,отын индикатор арқылы өткен кездегі отындағы ауа көпіршіктерінің болуы, механизмдердің өнімділігінің азаюы немесе шудың көбеюі) анықтаған жағдайда, оператор бірден бағананы тоқтатып, оның электр желісінен ажыратып, қондырғыны жөндеу журналында тиісті жазба жазуы тиіс. Техникалық қызмет көрсету жұмысы пломбыланған механизмдерін ашусыз жасалады.

Сүзу көрсеткіші 100 мкм болатын сүзгіні қарап, 100 мың л. Отын бергеннен кейін жуып отыру қажет; сүзу көрсеткіші 20 мкм болатын газбөлгіштің сүзуші элементтерін 200 мың л. Отынды жібергеннен кейін ауыстырады;

Бағана тұрақты толтырылған тарату түтікшесімен жұмыс істейді. Тарату кранының кесу қақпақшасы бағана жұмыс істемей тұрған кезде оныңағуына және тіпті тамшыларының болуына жол бермеуі тиіс. Электр қозғалтқыштарды, қосу аппаратурасын және басқа да электр құрылғыларын қарап, жылына кем дегенде бір рет баптайды.

Электр сымдарын профилактикалық қарау төмендегідей жағдайларда орындалады: Электр қондырғыларды тек электр тізбегінің осы бөлігінде кернеу болмаған жағдайда ғана жөндеуге болады. Бағаналарға маусымдық қызмет көрсетілу күнделікті және профилактикалық қызмет көрсету бойынша барлық жұмыстарды қарастырады, сонымен қоса: Есептеу механизмімі мен сұйықтық есептеуішін тексеру және пломбылау үшін бағана Мемлекеттік стандарттың жергілікті органдарына ұсынылады. Күнделікті техникалық қызмет көрсету қажет болуына байланысты, бірақ кемінде тәулігіне бір рет, профилактикалық – 200 мың л. отынды айдағаннан кейін, бірақ айына кемінде бір рет; маусымдық – бағаналарды қысқы және жазғы жағдайларда пайдалануға дайындау мақсатында жылына 2 рет жүргізіледі.

Қондырғының жөндеуі журналда жазылады немесе актпен рәсімделеді.

АЖС-да бағаналарға профилактикалық және маусымдық қызмет көрсетумен қатар келесідей жұмыстар жүргізіледі: Техникалық қызмет көрсетуден ОТБ-н қолданысқа енгізуден бастап әрбір құрылғы өтуі тиіс. Техникалық қызмет көрсету жұмыстарын тұтынушы немесе тұтынушының есебіненосы жұмыстарды жасауға арнайы келісімшарты бар ұйым жүргізеді. Кепілдемелік жөндеуді дайындаушы-зауыттың есебінен, дайындаушы-зауытпен келісімшарты бар дайындаушы-зауыт немесе арнайы ұйым жүргізеді. Кепілдемелік мерзімнен кейінгі жөндеуді тұтынушының өтініші бойынша және оның есебінен тұтынушы немесе арнайы ұйым жүргізеді. Бақылаушыларға бірмезгілде ОТБ—мен қатар қызмет көрсетіледі және ол жалғау кабельдері мен жалғау қораптарының бекітілу тұтастығын және сенімділігін қарауда, сонымен қатар, құрылғылардың шыныларын сыртқы ластанудан мезгілінде сүртуде негізделеді.

ОТБ, МТБ техникалық қызметтен өтуін, жөнделуін, тексерілуін қондырғының жөндеуін есепке алу журналына жазу қажет. ОТБ мен МТБ формулярлары мен төлқұжаттарында пайдалана басталғаннан бергі жіберілген отын саны, тораптары мен агрегаттарын жөндеу және ауыстыру туралы белгілері қойылады. Техникалық ақаулықтар болғанда, мұнай өнімдері болмағанда және ОТБ (МТБ) жұмыс істеу мүмкін болмайтын басқа да жағдайларда онда «Жөндеу», «Техникалық қызмет көрсету» жазбасы немесе оның жұмыс істемейтін күйі туралы мәлімдейтін басқа да мазмұнды жазбасы бар кесте ілінеді. Тарату шлангысын істен шыққан ОТБ (МТБ) айналасынан айналдыруға тыйым салынады. Жұмыс істемейтін ОТБ мен МТБ тарату кранының корпусындағы «ұяшығынан» шығарылуына жол бермейтін механикалық блогы салынады.

ОТБ айналасындағы жарылу қаупі бар — 3 м.

Ластанған сүзгілер ОТБ өнімділігін төмендетеді. ОТБ қолданысқа енгізгеннен кейін алғашқы алмастыру бірден қажет болады. Одан кейінгі ауыстыруларды айдау көлемі мен отын сапасына байланысты, бірақ ОТБ өнімділігінің байқалатын төмендеуінен кешіктірмей үш-алты айда кемінде бір рет жасау қажет. Бағаналардың жөндеуі тығыздау элементтерінің бұзылуынан, отынның ағу орындарын жоюда, сүзгіні жуып, ауыстыруда негізделеді. Бұл жұмыстарды дайындаушы-кәсіпорында оқытылған қызметкерлер орындауы тиіс. Бағаналардың тораптарын (КУП бақылаушысын, көлем өлшегішті, шығынның төмендеу клапандарын, сорғыны, электр қозғалтқышты) МЕСТ сәйкес қажетті стендтері мен тексеру қондырғысы бар дайындаушы-кәсіпорында жөндеу керек.

Бастапқы және мерзімдік тексерулерден кейін бағаналарды кезектен тыс инспекциялық және сараптамалық бағалаудан жіберуге болады. 50.2.006-94 ЖЕ сәйкес, бағананың кезектен тыс тексерісі келесі жағдайларда сақтау кезінде жүргізіледі:

Отын тарату бағаналары отын көлемін өлшеу құралдары болып табылады және мемлекеттік тексерістен өтуі тиіс: бірінші – өндірістен шыққанда немесе жөндеуден кейін, және мерзімдік – белгіленген тәртіпте пайдалану үдерісінде. Мемлекеттік тексерістің оң нәтижелері жағдайында мемлекеттік тексерушінің бедерлемесібар пломбыларды дайындаушы-зауыттың пайдалану құжаттамасында келтірілген пломбылау сызбасына сәйкес орындарда іледі. Мемлекеттік тексерушінің пломбаларын шеше отырып, ОТБ немесе МТБ жөндеу немесе реттеу кезінде қондырғының жөндеуін есепке алу журналында пломбаны алу сәтіндегі жалпы есептеуіштің күні, уақыты және көрсеткіші жазылып, ОТБ дәлсіздігі реттеліп, жөндеу жасалып болғаннан кейін ОТБ (МТБ) жөндеу жұмыстарын орындау кезіндегі мұнай өнімдерін есепке алу актісі құрастырылады. ОТБ тексеру бойынша операцияларды орындау кезіндегі моторлы отындардың араласуын болдырмау мақсатында, сонымен қатар, ОТБ дәлсіздіктерін бақылап тексеру кезінде өлшегіштегі отын ОТБ жұмыс жасайтын резервуарларға ағызылады. Мемлекеттік тексерушінің пломбаларының алынуымен ОТБ немесе МТБ жөнделіп, реттелгеннен кейін оларды тексеріп, пломбылау үшін мемлекеттік тексеруші шақырылады. АЖС-ғы ағуына және төгілуіне жол бермеу мақсаттарында көлік құралының багы толық толған жағдайдағы отынды жіберудің автоматты тоқтатқышы бар тарату кранымен жабдықталған ОТБ қолданылуы тиіс. ОТБ мен МТБ бағаналардың (немесе бағананың бір жағының) реттік нөмірі, берілетін мұнай өнімінің маркасы енгізіледі. Қажетті жағдайларда, ОТБ, МТБ-да құрылғының ерекше жұмыс жағдайы мен автомобиль көлігіне отын құю туралы ақпарат енгізілген болуы керек немесе басқаша түрде болуы қажет. МТБ жөндеуі әдеттегідей, бүкіл бағананың жеке бөлшектерін жөндеу жолымен жүргізіледі. Көлемді өлшегіш, есептеу құрылғысы, сорғы жетегінің электр қозғалтқышы, импульстер датчигі арнайы жөндеу кәсіпорындары жағдайларында жөнделуі тиіс. Бағананың мүмкін деген ақаулықтары мен оларды жою әдістері 2.1- кестеде келтірілген.

2 . 1 - к е с т е

3.1. -сур. Сұйылтылған көмірсутекті газдарды сақтауға арналған резервуарларды жіктеу сызбасы Ең көп таралғаны — жер астындағы қазаншұңқырларға орнатылатын көлденең цилиндрлі резервуарлар. Олар тік резервуарлармен салыстырғанда біршама жоғары ішкі артық қысымға және сейілтуге төзімді. Бірақ олардың басты кемшілігі бар: сақталатын жанғыш заттың 1 м3 -ына болаттың жоғары шығынына ие, сәйкесінше, 1 м3 сыйымдылықтағы резервуардың сметалық құны да үлкен. Қосқабырғалы резервуарлардың қабырғааралық кеңістігін азотпен немесе тығыздығы отынның тығыздығынан жоғары және тұтану температурасы 100 °С-тан кем емес басқа агрессивті емес сұйықтықпен толтыруға болады. Тік резервуарларда мұндай кемшіліктер жоқ. Олар негізінен мұнай базаларында кеңінен таралған, бірақ ЖҚС-ларға арналған тік цилиндрлі резервуарлардың да жобалары бар. Тік резервуарларды темірбетон құдықтарға орнатуға болады. Құдықтың бетон негізіне резервуардың бекітпесін тартуға арналған швеллер орнатылады. Құдық резервуар жабдығын басқаруға қажетті тесігі бар жабынмен жабылады. Көлденең резервуарлар бірқабырғалы және қосқабырғалы болады. Қосқабырғалы резервуарды пайдалану экологиялық жағынан таза ЖҚС тұжырымдамасына жатады. Сұйылтылған газдарды сақтау тәсілі, дайындалған материалы және сақтайтын өнімі бойынша жіктелетін резервуарларда сақтайды (3.1- сур.).

СКГ сақтаудың екі тәсілі бар:

ЖҚС үшін резервуарлар жабдықтаудың негізгі әрі аса маңызды бөлігі болып табылады. Жанармай құю станцияларында қорғаныштық және қос қабырғасы бар резервуарлар қолданылады.

Негізгі резервуар стационарлық немесе қалқымалы қақпақпен жасалуы мүмкін. Қорғауыш резервуар ішіне негізгі резервуар орнатылған ашық «стақан» түрінде жасалады. Қорғауыш резервуардың қабырғасының биіктігі негізгі резервуардың қабырғасының биіктігінің кем дегенде 80%-ын құрайды. Қорғауыш резервуардың диаметрі ішкі резервуар бүлінген және ондағы өнімнің жартысы қорғауыш резервуарға аққан жағдайда, өімнің деңгейі қорғауыш резервуардың қабырғасының жоғарғы ернеуінен 1 метрге төмен тұратындай болуы тиіс. Бұл ретте қабырғааралық кеңістіктің ені 1,5 метрден кем болмауы тиіс. Қабырғааралық кеңістікке қолжетімділік негізгі резервуардың люктерінің-тесіктерінің осімен ортақ осьте орналасқан люктер-тесіктер арқылы жүзеге асырылады. Негізгі резервуардың түбі тікелей қорғауыш резервуардың түбіне тіреле алады. Мұнай өнімінің ықтимал жылыстап ағуларын жақсылап бақылау үшін, негізгі резервуардың түбі түпті бөліп тұратын шарбақтарға, арматуралық торларға немесе басқа төсемдерге тіреле алады.

3.2. -сур. Қорғаныштық қабырғасы бар резервуар: 1 — қорғауыш (сыртқы) резервуар; 2— негізгі (ішкі) резервуар; 3 — қабырғааралық кеңістік

3.3. -сур. Қосқабырғалы болат резервуар: 1 — іргетас; 2 — резервуардың ішкі көлемі; 3 — қабырғааралық кеңістік; 4— резервуардың сыртқы қабырғасы; 5— резервуардың ішкі қабырғасы Қорғаныштық қабырғасы бар резервуарлардың түптерінің еңістігі тек сыртқа қарай ғана болуы тиіс.

Резервуардың қабырғааралық кеңістігін инертті газбен — азотпен, немесе арнайы сұйықтықпен — этиленгликольмен толтыруға болады. Әрбір резервуар арналған мақсаты мен пайдалану жағдайларына байланысты жобамен көзделген жабдықтардың толық кешенімен жарақтандырылған болуы тиіс. Резервуардың төлқұжатында онда орнатылған жабдықтың техникалық деректері келтіріледі. Тік цилиндрлі болат резервуарлар үшін келесі жабдықтар қолданылады (3.4-сур.):

3.4. -сур. Жабдықтардың тік цилиндрлік жерүсті резервуарында орналасу сызбасы: 1 — жарық түсетін люк; 2 — гидравликалық сақтандырғыш клапан; 3 - оттан сақтандырғыш; 4 — тыныс клапаны; 5 — өлшегіш люк; 6 — деңгейді көрсеткіш (ДК); 7 — люк-тесік; 8 — сифондық шүмек; 9 — тарсылдақ; 10 — көтергіш түтік; 11 — көтергіш түтіктік топсасы; 12 — қабылдау-тарату жалғама құбырлары; 13 — ағызу құрылғысы; 14 — көтергіш шығыр; 15 — тарсылдақты басқару; 16 — роликті блок Люк-тесік 7 резервуардың төменгі белдеуінде орнатылады және резервуарды жөндеу және кірден тазалау барысында, сондай-ақ аталған жұмыстарды жүргізген кезде резервуарды жарықтандыруға және желдетуге арналған. Өлшегіш люк 5 резервуардағы мұнайдың және тауарасты суының деңгейін өлшеу, сондай-ақ сынама алғышпен сынамаларды алу үшін қолданылады. Өлшегіш люктің ішінде бағыттаушы негіз орналастырылған, онымен резервуарға лот байланған таспаны түсіреді. Тұтануды болдырмас үшін негіз мыстан немесе алюминийден дайындалады. Жарық түсетін люк 1 резервуардың шатырында қабылдау-тарату жалғама құбырының үстінде орналасады. Қақапағы ашық тұрған кезде ол арқылы резервуардың ішіне жарық түседі, және тазалаудың немесе жөндердің алдында резервуар желдетіледі. Қабылдау-тарату жалғама құбырлары 12 оларға резервуардың сыртынан қабылдау немесе тарату құбырларын жалғауға арналады, ал тарсылдақ 9 пен көтеру түтігінің топсасы 11 резервуардың ішіне орналастырылады. Қабылдау-тарату жалғама құбырларының диаметрлері айдалатын мұнайдың белгіленген өнімділігімен анықталады және 150 ... 700 мм-ге тең. Қабылдау-тарату жалғамы құбырының диаметрін таңдаған кезде сұйықтықтың қозғалыс жылдамдығын 0,5 ... 2,5 м/с ескереді. Тарсылдақ 9 тиектерде ақау болған жағдайда немесе құбырлардың апатты жағдайларында мұнайдың резервуарлардан жылыстап ағуының алдын алу үшін қажет. Тарсылдақтар басқарылатын және басқарылмайтын болады. Резервуар толған кезде мұнайдың ағысы қысым күшімен тарсылдақтың қақпағын жоғары көтеріп жібереді, ал мұнай айдау тоқтатылғаннан кейін тарсылдақтың қақпағы өз салмағының әсерімен өз орнына түсп, түтікті жабады. Мұнайды резервуардан айдаған кезде тарсылдақтың қақпағы оратылған арқаны бар айналмалы барабаннан тұратын арнайы құрылғымен мәжбүрлі түрде ашылады. Ағызу құрылғысы 13 тарсылдақ қақпағының екі жағынан мұнай қысымын теңестіруге арналған, бұл ретте ол мұнайды резервуардан қабылдау-тарату жалғама құбырына ағызады. Ағызу құрылғысы барлық резервуарларда 6 метрден асатын биіктікте орнатылады.

1 — қақпақ; 2 — вакуум клапаны; 3 — қайратын бұранда; 4 — сермер; 5 — қысым клапаны; 6 — төсем; 7 — тор құрсауы; 8 — тор; 9 — клапанның корпусы Көтергіш түтік 10 резервуардың ішіне монтаждалады және мұнайды талап етілетін биіктіктен алуға арналады. Тыныс клапаны (3.5-сур.) температураның өзгеруі нәтижесінде, сондай-ақ резервуар толған және босаған уақытта резервуарда шекті жол берілетін қысым немесе вакуум түзілген кезде резервуардың газды кеңістігін атмосферамен бірге автоматты түрде хабарлайды. Тыныс клапандары резервуардың газды кеңістіктегі артық қысымына немесе вакуумға есептелген (209,81 H/м2 = су бағ. 200 мм). Клапан келесі түрде жұмыс істейді. Резервуарға ЖЖМ толтырылған кезде, резервуардың ішіндегі қысым жоғарылайды да, клапан 5 көтеріліп, атмосфераға артық газды шығарады, ал резервуардан ЖЖМ алған кезде резервуардың ішіндегі қысым төмендейді де, клапан 2 ашылып, резервуарға ауа кіреді. 5 және 2 клапандарды белгілі бір қысымға реттеуге және резервуардың ішіндегі қысым мен сейілу белгілі бір шамаған жеткен жағдайда ғана ашуға болады. 5 және 2 клапандардың үстінде алынбалы люктер болады, олар арқылы клапандар қарау және жөндеу үшін шығарылып алынады. Оттан сақтандырғыштар (3.6-сур.) резервуарларда тыныс және сақтандырғыш клапандармен жиынтықта орнатылады және резервуардың газды кеңістігін оған тыныс және сақтандырғыш клапандары арқылы жалынның кіруінен сақтандыруға арналған.

Оттан сақтандырғыштардың жұмыс істеу қағидасы мынада:

отты сақтандырғышқа түскен жалын кіші қималы арналар (кассеталар) жүйесі арқылы өтеді, соның нәтижесінде жеке ұсақ ағындарға бөлінеді; жалынның сақтандырғышпен жанасатын беті артады, жылудың арналардың қабырғаларына берілуі жоғарылайды, және басылады. Оттан сақтандырғыштардың негізгі бөлшегі — түсті металдардан дайындалған иірмелі таспалық кассета. 3.6-сур. Оттан сақтандырғыш: 1 — корпус; 2 — кассета; 3 — жалғағышфланецтер;4— қақпақтар

3.7. -сур. Жабдықтардың пропан және бутан сұйылтылған көмірсутекті газдарына арналған көлденең цилиндрлі резервуарды орналасу сызбасы: 1 және 17 — резервтегі келтеқосқыштар; 2 — қатпайтын дренаждық клапан; 3 — сұйылтылған газды беру желісі; 4 — деңгейді көрсеткіш; 5 -термометр және жылу сезгіш элемент; 6 — сынамаларды алу вентилі; 7 — деңгейөлшегішті реттеу келтеқосқышы; 8 — манометр; 9 — сұйылтылған газды толтыру желісі; 10 және 11 — сақтандырғыш клапандар; 12 — сұйықтық деңгейінің сигнал бергіші; 13 — люк; 14 — деңгейөлшегіш; 15 — шығару колонкасындағы деңгейөлшегіш; 16 — газ қалдықтарын жоюға арналған теңесіргіш клапан; 18 — іргетас тіректері Көлденең резервуарлар (3.7-сур.) стационарлық кіріктірілген жабдықтармен: тыныс клапандарымен, отты сақтандырғыштармен, өлшегіш люктармен, өлшеу түтіктерімен және басқа қажетті құрылғылармен жарақтандырылады.

ЖҚС жерасты резервуарларының бекіткішінің арналған мақсаты келесідей: Резервуар қабырғаларының аралығындағы не инертті газбен, не тығыздығы сақталатын мұнай өнімінің тығыздығынан жоғары сұйықтықпен толтырылатын кеңістіктің герметикалылығынбақылау. Қосқабатты кеңістікте мұнай өнімдерінің булары бар-жоқтығын бақылау жүзеге асырылады. Қысымды бақылау үшін резервуарларда қысым мен вакуумның шекті мәндерінің автоматты сигнал бергіштері және басқа құралдар орнатылады. Жылдың суық мезгілінде температурасы 0 °С-тан жоғары мұнай өнімдерімен толтырылатын резервуарлар қатпайтын тыныс клапандарымен жарақтандырылған.

Қазіргі кезде сұйылтылған көмірсутекті газдарды қысыммен сақтау үшін цилиндрлі және сфералық болат резервуарлар пайдаланылады. СКГ сфералық резервуарлары цилиндрлік резервуарлармен салыстырғанда біршама кемел геометриялық пішінге ие. Мұндай пішіндегі ыдыстарда қабырға қалыңдығының жұқартылуы есебінен ыдыс көлемінің бірлігіне металл шығыны аз талап етіледі. Бұл кернеудің бүкіл қабықтың контуры бойымен және дәнкерленген жіктерге біркелкі таралуының арқасында мүмкін болды. СКГ-ге арналған сфералық резервуарларды тек жердің үстіне ғана орнатады. Ресейде ең көп таралғаны — көлемі 600 м3, 18 кгс/см2 қысымға есептелген және сфераның қалыңдығы 34 мм-ге дейінгі резервуарлар. Сфералық резервуарларды пайдаланудың қолайлылығына қарамастан, эллипстік түпті СКГ цилиндрлік резервуарлары кеңіңнен таралған және сұйылтылған көмірсутекті газ қоймаларының барлық түрлерінде пайдаланылады. Цилиндрлік резервуарлар көлденең орнатылады және оларды жердің үстінде де (жерүсті резервуарлары), сол сияқты жердің астында да (жерасты резервуарлары) орнатуға болады.

Сол сияқты егер ені 6 метрден кем емес ыдыс, резервуар қабырғасынан себінді жиегіне дейін санағанда ыдыстың сыртынан үйілген топырақ резервуардағы сұйықтықтың жоғарғы деңгейінің үстінен 0,2 метрден кем болмаса, жерүсті резервуары да жерасты резервуарларына теңестіріледі. Күн радиациясының әсерін азайту үшін, жерасты резервуарларын коррозияға қарсы оқшаулағышпен жабады да, құмды топырақпен көміп тастайды, ал жерүсті резервуарларын күміс түстес бояумен бояйды. Пропан мен бутанды сақтауға арналған цилиндрлік резервуарлар біркелуі конструкцияға және габариттік өлшемдерге ие, бірақ корпусының қабырғалары мен түбінің қалыңдығына қарай өзгешеленеді.

Резервуар парктерін пайдалану Резервуарларды техникалық пайдалану ережелерімен және оларды жөндеу жөніндегі нұсқаулықпен, сондай-ақ Мұнай базаларын техникалық пайдалану ережелерімен сәйкестікте жүзеге асырылуы тиіс [17]. Резервуарлар паркінің аумағына кіру үшін үйме жалдаудың екі жағынан да таяныштары бар өтпе баспалдақтар орнатылған болуы тиіс: Өтпелер қызметкерлерге барынша қолайлы маршруттар мен орындарда орнатылуы тиіс. Резервуар шатырының ернеуі бойымен баспалдақтан екі жаққа қарай биіктігі 1,0 м болатын таяныш тіреулер орнатылуы тиіс, олар баспалдақтың таяныштарымен түйісуі тиіс. Резервуардың төбе жабындысындағы жабдыққа қызмет көрсетуге арналған алаңша белдеулі баспалдақтың үстіңгі алаңшасымен берік жалғануы тиіс.

Технологиялық құбыр желілері апат бола қалған жағдайда бір топтағы резервуарлардан басқа топтағы резервуарларға, ал резервуарлар паркінде бір ғана топтағы резервуарлар болған жағдайда — резервуардан резервуарға айдау мүмкіндігімен қамтамасыз етуі тиіс. Резервуарлар аумақта топтарға бөлініп орналастырылады. Бір топтың шегінде тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды сақтауға рұқсат етіледі. Жерүсті резервуарлары тобының жалпы сыйымдылығын оларда орналастырылатын резервуарлардың түрі мен нақты көлеміне, сақталатын мұнай мен мұнай өнімдерінің түріне байланысты, сондай-ақ резервуарлардың қабырғаларының арасындағы қашықтықты бір топта орналастырылатын резервуарлардың диаметріне байланысты, 3.1- кестемен сәйкестікте анықтау керек. Әртүрлі типтегі, өлшемдері мен көлемдері әр басқа резервуарлардың арасында осы резервуарлар үшін белгіленген көрсеткіштерден 3.1- кестені 5-жолындағы ең үлкен арақашықтықты таңдау керек. Бір іргетаста немесе нормаланатын қашықтықсыз бір алаңшада орналастырылатын, көлемі 400 м3 дейінгі жерүсті резервуарлары (блоктың жалпы сыйымдылығы 4 000 м3 көп емес) кез келген көлемдегі және типтегі басқа резервуарлармен бір топта орналастырыла алады. Топтың және блоктардың жалпы сыйымдылығы 3.1-кестеде көрсетілген көлемдерден аспауы тиіс: тік резервуарлар үшін «50 000-нан төмен 400- ге дейін» (олардың түріне және сақталатын сұйықтықтардың түріне байланысты) және көлденең резервуарлар үшін «100-ден жоғары».

Топтағы осы блоктардың арасындағы қашықтық қабылданады:

Жеке көлемі 400 м3 артық болатын резервуарлар мен блоктың арасындағы арақашықтық осы резервуарлар үшін (3.1-кестенің 5-жолы) немесе блоктар үшін белгіленген ең үлкен қашықтық бойынша қабылданады. Жерасты резервуарында сақталатын сұйықтық айнасының ауданы 7 000 м2-тен аспауы, ал жерасты резервуарлары тобының жалпы ауданы 1 400 м2-ден аспауы тиіс Бір топтағы жерасты резервуарларының қабырғалары арасындағы арақашықтық жұмыс өндірісі шарттарынан қабылданады және 1 метрден кем болмауы тиіс.

3.1- Кесте

Жерасты резервуарларына жататын, үстіне топырақ себілген резервуарлар үшін, олардың сеппесінің жоғарғы жағы бойынша ені резервуарда апат болған жағдайда төгілетін сұйықтықтың гидростатикалық қысымына есептеліп белгіленеді, бірақ барлық жағдайларда тік резервуарлар үшін резервуардың қабырғасынан үйменің шетіне дейін және көлденең резервуарлар үшін резервуар қабырғасының кез келген нүктесінен үйменің шетіне дейін санағанда 3 метрден кем болмауы тиіс. Көлемі 75 м³ көлденең резервуарлар үшін сеппенің жоғарғы жағы бойынша енін 2 метрге дейін қысқартуға жол беріледі. Резервуар топтары немесе жеке тұратын резервуарлар шұңқырларда, қазаншұңқырларда, үймеде, көлбеу жазықтықта орналасуы немесе құрама профильге ие болуы мүмкін. Резервуарлар паркінің аумағын, әдетте, еңістігі 0,005 аспайтын жазық жер бедерінде орналастыру ұсынылады. Жеке көлемі 10 000 м³ және одан көп резервуарлары бар резервуарлар паркін аңғарлар аумағына орналастыруға рұқсат етілмейді. Жеке көлемі 10 000 м³ және одан көп резервуарларды топта бір немесе екі қатар етіп орнату керек. Келесі талаптарды сақтаған жағдайда, жеке көлемі 10 000 м³ және одан көп резервуарларды үш және төрт қатар етіп орналастыруға рұқсат етіледі: төрт қатарға орналастырған жағдайда - технологиялық құбыр желілерін шығаруды топтың үйме жалдауының ең ұзақ жақтарының бағытында қабылдаған дұрыс, үйме жалдаудағы резервуарлардың екі қатарының арасындаөрт техникасының келе алуы үшін құрылыс салынбаған бос жолақ қалдырылуы тиіс.

Көршілес топтарда орналасқан шеткі резервуарлардың қабырғаларының арасындағы минималды қашықтықты 3.2-кесте бойынша қабылдау керек. Жерасты резервуарларының әрбір тобын жеке қазаншұңқырда немесе төккен жағдайда сол резервуарларда сақталатын бүкіл сұйықтықты тұтас сыйдыра алатын шұңқырда орналастырған жағдайд, көршілес қазаншұңқырлар мен шұңқырлардың жоғарғы жиектерінің арасындағы арақашықтықты 15 метр деп қабылдау керек.

3.2 -кесте

Сыйымдылығы 3.2-кестемен белгіленетін жерүсті резервуарларының әр тобы үшін, периметрі бойынша жабық үйме жалдау немесе төгілген сұйықтықтың гидростатикалық қысымына есептелген жанбайтын материалдардан тұрғызылған қоршауыш қабырға көзделуі тиіс. Үйме жалдау (қоршау) өткізбейтін болуы тиіс. Үйме аумағының құрылыстан бос, үйме жалдаудың ішкі қиябеттерінің немесе қоршауыш қабырғаның арасында пайда болатын көлемі төгілген сұйықтықтың топтағы көлемі жағынан ең үлкен резервуардың біріне тең есептік көлемін қабылдауы тиіс. Үйілген алаңда тек бір ғана резервуар орналасқан жағдайда, оның бос көлемі сол резервуардың көлеміне сай есептелуі тиіс. Жердегі үйме жалдаудың биіктігі 2 м және одан жоғары болған жағдайда, келесі көлемдегі жерүсті тік оезервуарларының әр тобына өрт техникасының келе алуы үшін тіке жолдарды қалдыруға рұқсат етіледі: Бұл ретте тұйыққа тірелетін тіке жолдардың ұзындығы үйме жалдаудың жоғарғы жағымен санағанда 20 метрден кем болмауы тиіс, үйме жалдаудың ішіндегі резервуар топтарының аумағындағы нөлдік нүктеге автомобильдер келе алмайтындай болуы керек. Тіке жолдарды үйме жалдаудың қарама-қарсы жақтарынан қарастырған жөн.

Резервуарларды дұрыс пайдалану олардың корпустарына, төбелеріне және түптеріне, сондай-ақ резервуарлардың жабдықтарына ұдайы мерзімдік тексерулерді жүргізіп отыруды, резервуарлар паркінін аумағында тазалық пен тәртіпті сақтауды, жанғыш материалды қабылдау, сақтау және беруді көздейді. Тексерулерді тіркеу үшін белгілі нысандағы арнайы журнал жүргізіледі (3-қосымша). Тексерулер барлық ақаулықтарды (корпустардың жіктерінен немесе резервуардың түбінен жылыстап ағуларды, резервуарлардың қиғаштануын және т.б.) дер кезінде анықтау үшін қажет. Тексерулер барысында төменгі белдеулердің дәнекерленген тік жіктеріне, төменгі белдеудің түппен түйісетін тұсында орналасқан жіктерге (оның ішінде, егер бар болса тіреулік бұрыштық жіктеріне) ерекше мән беріледі. Буға жеңіл айналатын өнімдермен толтырылған резервуарларда болмашы қылдай ғана сызаттардың немесе дақтардың пайда болуы өте қиын жағдай екенін ескеру қажет, өйткені жылыстап ағып жатқан сұйықтық жылы уақытта өте жылдам буланады. Резервуарлардың жіктері мен корпустарындағы ақауларды тәуліктің суық уақытында (кешке, таңертең ерте) байқау әлдеқайда жеңіл. Жіктерге бор жағып қою олардағы ақауларды аңғаруды жеңілдетеді, ақау бар болған жағдайда бордың үстінен жылыстап ағудың бар екенін білдіретін дақтар пайда болады. Жіктерде немесе негізгі металда сызаттар аңғарылған жағдайда, мұнай өнімдерін сақтау шараларына дереу кірісу қажет — резервуар шұғыл түрде босатылып, жөндеуге қойылуы тиіс.

Жанғыш материалды резервуарларға тек құю сүзгісі арқылы ғана, оператор мен жүргізушінің қатысуымен құюға рұқсат етіледі. Құяр алдында оператор міндетті: Өлшеулердің нәтижелері тауарлық-көліктік жүкқұжатта және ауысымдық есепте көрсетілуі тиіс. Жүкқұжатта автоцистернаның толтырылған уақаты (сағаты және минуты) жазылады. Резервуарларды толтыру төмендегі сұйықтықтың деңгейінен жүргізілуі тиіс. Егер толтыру сәтіне резервуар бос болып шықса, толтыру операциясын баяу жүзеге асыру қажет. Босату және толтыру жылдамдығы (өнімділігі) тыныс клапанының өткізу қабілетіне қатаң сәйкес келуі тиіс, сондықтан резервуарды толтырар алдында клапанның ақаусыздығын тексеру қажет. Егер ақау пайда болуымен немесе басқа себептермен байланысты тыныс клапаны жабық болып шығатын болса, онда клапанның ақауы жойылғанға дейін резервуарды толтыруға болмайды. Тыныс клапанының талап етілетін өткізу қабілеті қабылдау-тарату жалғама құбырының өнімділігімен байланысты. Қабылдау-тарату құбырының немесе резервуар тиегінің бүлінуін және соның салдары ретіндегі, мұнай өнімінің жылыстап ағуын болдырмау үшін, резервуарды толтырумен немесе босатумен байланысты әрбір операция аяқталғаннан кейін, көтергіш түтік міндетті түрде резервуардағы сұйықтықтың деңгейінен жоғары көтеріліп қойылуы тиіс. Осы мақсатта операция аяқталғаннан кейін тарсылдақ жабылады. Тарсылдақтың, тығыздаманың, көтергіш түтіктің, қабылдау-тарату жалғама құбырының фланецтері мен төсемдерінің, тиектің, сифондық шүмектің, сондай-ақ өзге жабдықтардың жұмысның ақаусыздығы мен дұрыстығы резервуарды әрбір босатып, тазартқаннан кейін тексеріліп отырылуы тиіс. Өнімнің деңгейі деңгейді көрсететін қалқыма құрылғылардың көрсеткіштері бойынша, сондай-ақ таспамен өлшеу арқылы бақыланады. Сорғыларды дұрыс орнатпаған немесе дұрыс пайдаланбаған жағдайда, олардан механикалық түтркілер мен гидравликалық соққылар берілуі мүмкін. Соның салдарынан резервуарлардың конструкцияларында қауіпті кернеу пайда болуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін резервуарларды сақтандыру шараларын қабылдау қажет.

Әр текті тексерулердің тізбесіне резервуарларды толтыру және босату үшін қажетті тиектердің ашылуы мен жабылуының дұрыстығын тексеруді де кіргізу қажет. Бақылаудың бұл түрі болмаса, жоғарыда аталған операцияларды жүргізуге рұқсат берілмейді. Тиектерді ашуды тетіктерді қолданбастан, бірсарынды жүргізілуі тиіс. Өнімді айдаған кезде міндетті түрде жұмыс істеп тұрған сорғының резервуарлық ыдыспен ұдайы байланысы қамтамасыз етіледі. Қолданыстағы резервуар жаңа резервуарды енгізуге арналған тиек толықтай ашылғаннан кейін ғана процестен шығарылуы тиіс. Кез келген резервуарды толтыру алдын ала шартталған деңгейге дейін жүргізілуі тиіс. Бұл ретте деңгей қызған кезде көлемі ұлғаятын мұнай өнімі ыдыс ернеуінен асып кетпейтіндей етіп белгіленуі тиіс. Жоғары температурада резервуарда үнемі белгілі мөлшерде болатын судың қайнауы мүмкін. Судың қайнауы сұйықтықтың атылуына немесе гидравликалық соққыларға апарып соқтырады. Сондықтан мұнай мен мұнай өнімдерінің резервуарларды толтыру барысындағы, сондай-ақ оларды қыздыру барысындағы максималды температурасы 90 °C-тан аспауы тиіс. Сорғылардың жұмысы барысында айдау өнімділігін төмендетуге сұйықтықтың бір бөлігін басқа резервуарларға немесе қосалқы ыдыстарға жіберу арқылы қол жеткізуге болады. Өздігінен ағатын құбырларда немесе ортадан тепкіш сорғылармен айдау барысында бұған сорғыдағы негізгі тиекті немесе қысымды тиекті жабумен жеңіл қол жеткізіледі. Резервуарлардан асып кетуді болдырмау үшін құюды автоматтандырудың маңызы зор. Оны қамтамасыз ету үшін электр жетегі бар автоматты тиектер әзірленген. Мұнай өнімдерін шығару және айдау барысында олардың шығындарын қысқарту үшін стационарлық төбесі бар резервуар топтары газ теңестіргіш жүйелермен жабдықталады. Бұл жүйелер отқа тосқауыл құрылғылары арқылы резервуарлардың арасындағы буауалы кеңістіктерді өзара жалғайтын газ құбырлары желісі болып табылады. Сол сияқты, газ теңестіргіш жүйеге газгольдер, конденсат жинағыш, конденсатты айдауға арналған сорғы және конденсат өткізгіш те кіреді. Жекелеген резервуарлардың газды кеңістігін жалпы желіден ажырату үшін, резервуарлардан бөлінетін газ құбырлары желілеріндегі жабу вентильдері мен тиектері болады. Оларда пайдалы көлемнің азаюына апарып соқтыратын түптік шөгінділер түзілуі ықтимал резервуарлар гидрошаю жүйелерімен жабдықталады. Түптік шөгінділерді гидрошаю жүйелері өзіне: суды жүйеге беруге арналған сорғы қондырғысын, гидроэжекторлық қондырғыға жалғанатын диаметрі 150... 300 мм тазарту құбырын, эжектордан, жылжымалы электрлі сорғыдан және гидромониторлардан, парафин- су қоспасын бұру құбырынан тұратын гидроэжекторлық қондырғыны қамтиды. Әртүрлі пайдаланымдық көрсеткіштер (мұнайдың немесе мұнай өнімдерінің максималды жол берілетін деңшгейі, қыздырудың максималды температурасы және т. б.) бойынша ақпарат әдетте әрбір резервуарлар паркі үшін жеке әзірленетін арнайы технологиялық картаға жазылады. Резервуарды толтыру немесе босату барысында берілген нормалардан қандай да бір ауытқулар байқалған (өлшеу деректері бойынша) жағдайда, процесс дереу тоқтатылады. Резервуарларды толтыру барысында мұнайдың және мұнай өнімдерінің деңгейін оперативтік өлшеулер резервуардан асып төгілуді болдырмауға бағытталады. Өлшеу жүргізілуі тиіс болған аралықтар толтырылатын резервуардың көлеміне, сондай-ақ сорғылардың немесе өздері ағатын құбыр желілерінің өнімділігіне байланысты болады. Резервуарды толтырудың бастапқы сатысында өлшеулер арасында ұсынылатын аралық — 2 сағат. Шекті толуға дейін 1,0 ... 1,5 м қалған кезде, асып төгілуді болдырмау үшін айдау өнімділігі минимумға дейін төмендетілуі тиіс. Технологиялық процесс дұрыс ұйымдастырылмаған немесе белгіленген талаптар сақталмаған жағдайда, өрттер туындап, апаттарға апарып соқтырады. Резервуарлар парктеріндегі өрттер күрделі оперативтік- тактикалық жағдаймен, өрт күзеті бөлімшесінің күші мен құралдарының үлкен санын тарту қажеттігімен сипатталады. Резервуарлар мен резервуарлар парктерінің МЕМСТ 12.1.004—91 «ЕҚСЖ. Өрт қауіпсіздігі. Жалпы талаптар» стандартының талаптарымен сәйкестіктегі өрт қауіпсіздігі келесі іс-әрекеттер есебінен қамтамасыз етілуі тиіс: Резервуарлар парктері ҚНжЕ 2.11.03-93 «Мұнай және мұнай өнімдері қоймалары. Өртке қарсы нормалар» сәйкес, көбікті өрт сөндіру және сумен суыту жүйелерімен жарақтандырылуы тиіс. Өрт сөндіру, дабыл беру, байланыс жүйелері және алғашқы өрт сөндіру құралдары ақаусыз және іс-әрекетке ұдайы дайын жағдайда болуы тиіс. Ресей Федерациясының Өрт қауіпсіздігі ережелерінде көретілген қолданыстағы нормалармен сәйкестікте, резервуарлар парктері алғашқы өрт сөндіру құралдарымен жарақтандырылған болуы тиіс. Резервуарлар паркінің аумағында өрт сөндіруге керекті құралдардың, жабдықтардың, гидранттардың, құдықтардың, оларға барар жолдардың орналасқан жерлерін белгілеуге арналған ӨҚН 160-97 бойынша өрт қауіпсіздігі белгілері, сондай-ақ өрт қауіпсіздігін бұзатын әрекеттерге тыйым салатын белгілер орнатылуы тиіс.

Қолданыстағы резервуарлар мен олардың жабдықтары олардың жағдайына, техникалық қызмет көрсетілуіне және жөндеу жұмыстарын ұйымдастырудағы жоспарлылыққа жүйелі бақылау жүргізуді талап етеді. Резервуарлар мен олардың жабдықтарын сенімді пайдалануды қамтамасыз ету үшін, мұнай базасының қызмет көрсетуші персоналы белгіленген мерзімдермен сәйкестікте оларды профилактикалық тексеруді жүргізуге және анықталған барлық ақаулар мен кемшіліктерді жоюға міндетті (4-қосымша).

Резервуардан мұнайдың негізгі бөлігі ағызылып алынғаннан кейін, мұнай өнімдерінің қалдықтары «суға көтіреледі» де, алдын ала дайындалған ыдыстарға ағызылып алынады. Резервуардан қалдықтарды шығарып алардың алдында, ондағы люктер мен тесіктерді ашады, резервуардан құбырларды ағытып алады және шешіп алынған құбырларға да, қабылдау-тарату жалғама құбырларына да тығындарды тығады, төсемдерге тығыз бітеуіштерді орнатады. Тазалаудан шамамен екі тәулік бұрын резервуарларды өткір бумен қарқынды булайды, бұл мұнай өнімдерінің буларын қыздыру және оларды люктер арқылы шығарып жібері, сондай-ақ резервуардың қабырғаларынан, түбінен және шатырынан қатты шөгінділерді (қойыртпақтарды) жартылай қопсыту үшін жасалады. Резервуарда сақталатын өнімге және резервуардың қатты шөгінділермен қаншалықты ластанғанына байланысты, булау ұзақтығы 15 ... 24 сағатқа тағайындалады. Шөгінділердің мөлшері көп болған жағдайда, қойыртпақты жай булау арқылы қопсыту мүмкін емес. Мұндай жағдайларда буды арнайы саптамалар арқылы шығару ұсынылады, олардан жоғары жылдамдықпен шыққан бу қойыртпақты қыздырып қана қоймайды, сонымен бірге оның механикалық бұзылуына алып барады. Бұл мақсаттағы ең бір перспективалы әдіс гидропульттер мен арнайы оқпандарды қолдану болып саналады, олар арқылы будың немесе судың айтарлықтай қысыммен берілуі жүзеге асырылады. Резервуарларды мұнай мен мұнай өнімдерінің күкіртті түрлерінен тазарту барысында арнайы қауіпсіздік шаралары жүргізілуі тиіс. Мұндай резервуарларды тіпті тазалау үшін ашардан бұрын төрт-бес тәулік бойы булайды. Мұндай резервуарларда әдеттегі қатты шөгінділерден басқа, негізінен күкіртті темірден тұратын және жоғары температураларда тұтануға қабілетті пирофорлық шөгінділер түзіледі.

ЖҚС-дағы өрттердің алдын алу және ескерту мақсатында, әкімшілік ұйымдастырушылық және техникалық іс-шараларды жүргізуге міндетті: Жарылыс қаупі бар жерлерді жарықтандыру үшін жарылыстан қорғалған түрде жасалған тасымалды шамдар қолданылады. Оларды қосу және сөндіру аталған жерлерден тысқары жерлерде жүргізілуі тиіс. Резервуарлар паркінің аумағында немесе жеке тұрған резервуарда орналасқан барлық өрт сөндіру құралдары әрдайым өз орындарында тұруы, жұмысқа жарамды және дереу пайдалануға дайын болуы тиіс. Резервуарлар паркінде өрттерді сөндіру үшін, І және ІІ санатты қоймаларда: егер резервуарлар жер үстінде болып, әрқайсының сыйымдылығы 5 000 м3 және одан көп болса - стационарлық жүйелердің; ал егер жерүсті резервуарлары болып, әрқайсының сыйымдылығы 5 000 м3-тен төмен болса немесе кез-келген сыйымдылықтағы жерасты резервуарлары болса, қозғалмалы жүйелердің болуы көзделуі тиіс. Стационарлық шатырлары мен понтондары бар резервуарлар үшін су таратқыштарда орнатылған гидранттардан жылжымалы құралдармен қосымша суытулы қарастыру керек. Гидранттардың арасындағы арақашықтық 100 метрден аспауы тиіс. Мұнай өнімдері бар резервуарларды суытуға суды беруге және өрттерді өртке қарсы су қоймалары мен резервуарлардан мотопомпалармен немесе автосорғылармен сөндіруге рұқсат етіледі. Су қоймаларының немесе резервуарлардың саны кем дегенде екі болуы тиіс, олардың әрқайсысының сыйымдылығы есептеумен анықталады (бірақ 100 м3-ден кем емес). Су қоймалары мен резервуарлары қызмет көрсетілетін нысандардан, өрттерді автосорғылардың көмегімен сөндіру барысында 200 метрден көп болмауы және мотопомпалардың көмегімен сөндіру барысында 150 метрден артық болмауы тиіс. Резервуарлар парктері табиғи су қоймаларынан 200 метрден аз қашықтықта орналасқан жағдайда және оларға өрт автокөліктері немесе мотопомпалар кіретін кірме жолдарды тарту мүмкіндігі бар болған жағдайда, өртке қарсы резервуарларды салуды қарастыру керек емес. Жобалау барысында су қоймасындағы су деңгейінің құбылуын және қату тереңдігін ескеру қажет. Темір жол және автомобиль құю-ағызу құрылғыларының бойындағы резервуарлар паркіндегі өртті сөндірудің стационарлық жүйесі бар болған жағдайда, өзен және теңіз айлақтарына қарай жылжымалы көбікті генераторлардың көмегімен өртті сөндіруге қажетті ерітіндіні беруге арналған құбыр желілерін тартқан дұрыс.

Тікелей жай отынан және электрдің статикалық разрядтарынан қорғау үшін, болат резервуар арнайы жоба бойынша орындалған жерлендіргіш құрылғылардың көмегімен сенімді түрде жерлендірілуі тиіс. Статикалық электрді бұруға арналған понтоны бар резервуарда тоқтың жайылуына кедергісінің жалпы шамасы 50 Ом-нан аспайтын иілімді жалғастырғыштар түріндегі сенімді құрылғы болуы тиіс. Қалқымалы қақпағы бар резервуар электр индукциясынан қорғайтын, жерлендіргіш құрылғымен жалғанған резервуар шатыры мен корпусының арасында орналасқан, қимасы 25 мм2-ден кем емес иілімді жалғастырғыштар түріндегі қорғанысқа ие болуы тиіс, жерлендіргіш құрылғының тоқтың жайылуына кедергісінің жалпы шамасы 10 Ом-нан аспауы тиіс. ЖҚС-дағы өртті сөндіруді автоматты өрт сөндіру стационарлық қондырғыларымен, автоматты емес өрт сөндіру стационарлық қондырғыларымен және жылжымалы қондырғылармен жүзеге асыруға болады. Өрт сөндіру қондырғыларын таңдауды орнатылатын жеке-дара резервуарлардың сыйымдылығы мен көлеміне байланысты қарастыру керек. Автоматты көбікті өрт сөндіру стационарлық қондырғысы келесі элементтерден тұрады: Жерүсті резервуарларында автоматты емес көбікті өрт сөндіру стационарлық қондырғысы стационарлық автоматты қондырғыдағы сияқты элементтерден тұрады, тек автоматтандыру құралдары ғана жоқ. Жылжымалы қондырғы — бұл өрт сөндіру автокөліктері мен мотопомпалар, сондай-ақ көбікті беруге арналған құралдар. Суды беру сыртқы су құбырынан, өртке қарсы ыдыстардан немесе табиғи су көздерінен көзделеді. Көбікті өрт сөндіру қондырғысы техникалық-экономикалық есептеулердің негізінде таңдалады. Өрт сөндіру құралдарын есептеу өрт сөндіру уақытынан ала отырып, химиялық көбікті берудің қарқындылығы бойынша жүргізіледі. Өрт сөндіру құралдарын беру қарқындылығы — бұл құралдардың аудан бірлігіне шаққандағы саны (ᴧ/(с · м2)).

Химиялық көбік түзіге қажетті су мөлшерін анықтау үшін, көбік көлемінің оны түзуге кеткен судың көлеміне қатынасын көрсететін еселік коэффициенті пайдаланылады (химиялық көбікке қажетті еселік к = 5).

ЖҚС-да көлік құралдарына жанар-жағармай құю барысында келесі ережелер сақталуы тиіс: Жанармай құю станцияларындағы технологиялық жабдық жұмысқа жарамды, ақаусыз жағдайда болуы тиіс. Фланецтердің, жалғама құбырлардың, келтеқосқыштардың отын мен оның буларын атомосферадан бөліп тұратын қақпақтары мен тығындары арматурамен түйісетін тұстарда мұнай өнімдерінің және қоршаған ортаның әсерлеріне төзімді материалдардан жасалған ұшқын түзбейтін төсемдермен жабдықталған болуы және герметикалы жабылуы тиіс. ЖҚС-ны пайдалану барысында ашылатын аталған қақпақтар мен тығындар ұшқын қаупі жоқ матеиалдардан дайындалған болуы тиіс. Автомобильдерге газ құю станцияларындағы (АГҚС) газ құбырлары мен арматураға техникалық қызмет көрсету кедесі мерзімдерде жүргізіледі: Атап өтілген жұмыстардан басқа, ілмекті арматура жетегінің дұрыс жұмыс істеп тұрғанын тексеру, нөмірлік белгілер мен арматураның ашылу бағытын көрсететін көрсеткіштерді қалпына келтіру керек. Әрі қарай пайдалануға жарамайтын ақаулы және герметикалығы бұзылған арматура ауыстырылуы тиіс. АГҚС газ құбырларында, резервуарларында және жабдықтарында орнатылған сақтандырғыш серіппелі клапандардың жұмысы мен ақаусыздығы айына кем дегенде бір рет оларды қысқа уақытқа ашу жолымен тексерілуі тиіс. Сақтандырғыш шығару клапандарын реттеу қысымы резервуарлар мен газ құбырларындағы жұмыс қысымының 15 %- ынан аспауы тиіс.

Клапандарды реттеу параметрлерін тексеру, оларды реттеу стендте немесе өз орнында арнайы құралдың көмегімен жүргізілуі тиіс.

Тексерудің келесі мерзімділігін сақтау қажет:

4.1. -сурет АЖС -тағы жерасты сұйыққоймасы жабдығының технологиялық сызбасы: 1 — жанармай тарату колонкасы; 2 — фланец; 3 — жанармай беру құбыр желісі; 4 - мұнай өнімдері үшін ысырыма; 5 — өрт сақтандырғышы (ӨС-50); 6 — қабылдау клапаны (ҚК-40); 7 — өлшеу құбыр желісі; 8 — өлшеу есігі; 9 — біріктірілген тыныс алу клапаны; 10 — тетігі бар деңгей өлшегіш; 11 — құю құбыр желісі; 12 — өрт сақтандырғышы (ӨС-100); 13 — электр магнитты айыру клапаны (КРТ); 14 — өрескел тазарту сүзгісі (ФС-80); 15 — ағызу муфтасы; 16 — ағызу құдығы; 17 — технологиялық шахта; 18 — желдеткіш шілтері; 19 — темір бетонды құдық; 20 — ірге тас; 21 — сұйыққоймадан ағып кетуді анықтауға арналған қолшатыр;22 —сұйыққойма Астаулар жанбайтын материалдармен толтырылады, металл қаптамалар екі жағынан саңылаусыз жабылады. Бірнеше ОТБ үшін бір сұйыққоймадан мұнай өнімдерін беретін жалпы бір құбыр желісін қолдануға болады (тегеуірінді ОТБ үшін) немесе бір ОТБ әр түрлі сұйыққоймадан бірнеше құбыр желілері алайда әрбір ОТБ және әрбір сұйыққойманың алдында ілмекті арматура болғанда шарты орындалса қолдануға болады.

ОТБ жанармай беруің қағидалы екі түрі бар: жанармай берудің тегеуірінді жүйесі және жанармай берудің сору жүйесі [21]. ОТБ-на жанармай берудің тегеуірінді жүйесі тікелей жанармай ыдыстарына батпалы сораптың және жұмыс істеушінің бірден жанармай тарату колонкаларының тобының бар болуымен сипатталады. Жанармай берудің тегеуірінді сызбасын заманауи көп постты авто кқліктерге жанармай құю колонкаларымен жабдықталған ірі авто көліктерге жанармай құю станциядлары үшін қолдану ыңғайлы (4.2-сур). Жанармай құбыр желісінің өту ішкі диаметрі 50 мм құрайды. Сору (классикалық) құбыр желісінің жүйесінде (4.3-сур.) жанармай тарату колонкаларында жанармай сорғысының болуымен ерекшеленеді.

4.2. -сурет Жанармай берудің тегеуірінді жүйесі: 1 —жер деңгейі; 2 — сыртқы корпус; 3 — ағып кету тетігі; 4 — сорғының жоғарғы бөлігі; 5 — тежеуіш тұндырғышы;6 — тікқұбыр құбыры; 7 — тұндырғыш адаптері; 8 — қылта; 9 — ыдыстың ішкі диаметрі; 10 — ыдыс; 11 — сорғының қозғалтқышы

4.3-сурет. Жанармай берудің сору жүйесі: 1— ауа құбырының өрт сақтандырғышы; 2 — ауа құбыры;3 — жанармай сүзгісі; 4 - қабылдау құбыры; 5 — ауа құбырының бұрыштық өрт сақтандырғышы; 6 — өлшеу құбыры; 7 — сору құбырының бұрышқтың өрт сақтандырғышы; 8 — сору құбыры; 9 — тарату колонкасы; 10 — тарату құбыршегі; 11— метрсотшықтың өлеу құбыры; 12 — сүзгісі бар кері клапан; 13 — жанармайға арналған сұйыққойма; 14 — жанармайға арналған қабылдау есігі ОТБ жанармай жеткізу әрбір жанармай тарату колонкасы үшін, әрбір жанармай түрі бойынша жеке құбыр желісі бойынша орындалады. Беру құбыр желілерінің өту ішкі диаметрі 40 мм [21] құрайды. Жанармайды сақтау үшін сұйыққоймаларға құбыр желілерін енгізу, оларды жанармаймен толтыру деңгейі атаулы деңгейден жоғары орналасқан жерлерге жүзеге асырылуы тиіс. Есіктердің, штурецтердің, жалғама құбырлардың құрылғысы көрсетілген деңгейден төмен болмауы керек. Сұйыққойманы ауасыздандыру желілерінің құбыр желілері жылдың кез келген мезгілінде жұмыс істеу қабілетін сақтап қалатын, өрт бөгеттеу немесе кіріктірілген өрт бөгеттеу тыныс алу клапандарымен жабдықталуы керек. Жер үстінде немесе шахта сұйыққоймаларының еркін кеңістігінде және технологиялық құдықтарда орналасқан жанармай және оның буына арналған барлық құбыр желілері келесі талаптарға сай келуі керек: Жанармай беру желілерін кері клапандармен жабықдау қажет, олар қысыммен немесе ыдыратумен ашылуы керек, және сорғылар тоқтан ажыратылған кезде саңылаусыз жабылады. Сұйық қоймадан АЦ-ға жанармай буын қайта айналу желісі келесі талаптарға сай келуі тиіс: Құбыр желілер қауіпсіз жұмыс істеуі үшін үнемі техникалық қарау және қызмет көрсету жүргізіп тұру қажет. Құбыр желісі бойынша техникалық қызмет көрсету жұмыстарына келесілер кіреді:

Құбыр желілік арматура деп, тасымалданатын заттарды араластыруға немесе лақтыруға, бөлуге, реттеуге, сөндіруге арналған, құбыр желілерге орнатылған немесе құрылғының жабдықтарын айтады.

Тағайындалуына байланысты арматураны бөледі:

Орталықтан тепкіш сорғылардың және сығымдағыштардың айдау құбыр желілерінде кері клапан қондырғысы немесе айдалып жатқан сұйықтықтар кері бағытта жылжуының алдын алатын және қажет болған жағдайда, сақтандырғыш құрылғысы (клапан) қарастырылуы тиіс. Технологиялық құбыр желілердің ілмекті-реттегіш арматураларында технологиялық сызбаларға сәйкес белгілер және таңбаламалар салынған болу тиіс. Құбыр желілердің барлық ернеулік жалғаулары, арматуралары және жабдықтары, қоршаған ортаның және мұнай өнімдерінің әсеріне тұрақты материалдарынан төсемелер арқылы тығыз жалғастырылуы тиіс. Біріктірілген механикалық тыныс алу клапаны мұнай мен мұнай өнімдері үшін резервуарлардың газдық кеңістігінде қысымның реттелуіне, сондай-ақ, жанармай мен ұшқындардың резервуарға кіруін болдырмауға арналған (4.4. -сурет). Кері клапан мұнай өнімдерін немесе олардың буларын тек бір бағытта өткізуге арналған. Клапан, әдетте, ағызу желісіне орнатылады және құбырдың босатылуын болдырмайды. Клапан ашық түсті мұнай кеңістігінде -40- +50 ° C температурада жұмыс істейді. КО түрінің кері клапандары (4.5- сурет) мұнай өнімдері тоқтатылған кезде кеңістіктің кері ағынын қыршуға арналған. Оларды 1 МПа (10 кгс/ см2) дейін жұмыс қысымы бар ЖҚС құрылғыларына орнатады. Кесу қалқымалы клапаны (4.6-сур.) ЖҚС сұйыққоймасына автоцистернадан ағызу операциясы жүзеге асу уақытында сұйыққоймадағы жанармай көлемі 95 % деңгейіне жеткенде негізгі ағынды жабуға арналған.

КП-40 қабылдау клапаны екі нұсқада жасалады:

Электромагниттік клапан бензин тасымалдаушыдан өз бетінемен ағу кезінде жерасты ЖҚС сұйыққоймаларының толып кетуін болдыртпауға арналған. Қуаты сөнген кезде құбыр желісін қашықтан өшірілуін қамтамасыз етеді. Жабық болған кезде клапан ағызу майысқақ түтігінен жанармай қалдықтарын ағызу үшін қажетті 0,3 мин/л артық емес ағып кетуді қамтамасыз етеді. Қол дублері бар. Ағызу жалғастырғышы АЖ-2 (4.8- сур.) мұнай базалары және ЖҚС сұйыққоймаларының ағу құрылғыларымен автоцистернаның майысқақ түтіктерімен саңылаусыз және тез жалғануын қамтамасыз етуге бағытталған. Муфталар АЖС- да жұмыс істеуге, мұнай өнімдерінің шығындарын азайтуға мүмкіндік береді, ағызу кезінде уақытты үнемдейді, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. ӨБ өрт бұғаттаулар мұнайы мен мұнай өнімдері бар сұйыққойманың ішіне жалынның енуін, жарылу қауіптілігі бар газ қоспаларын және ауасы бар булардың шығуы кезінде тұтану кезінде уақытша тоқтатуға арналған. Құйылуды шектеуші (оан әрі - шектеуші) ЖҚС сұйыққоймасына автоцистернадан ағызу операциясы жүзеге асу уақытында сұйыққоймадағы жанармай көлемі берілген шама деңгейіне жеткенде негізгі ағынды жабуға арналған.

4.8. -сурет Ағызу жалғастырғышы АЖ-2

4.9. -сурет Мұнай өнімдеріне арналған ағызу сүзгісі Жалынды бұғаттаушылар сұйыққоймаларға жалынның және ұшқындардың түсуінің алдын алуға арналған. Мұнай өнімдеріне арналған ағызу сүзгісі (4.9-сурет) мұнай өнімдерін мұнай мен мұнай өнімдерін сақтауға арналған сұйыққоймаларға механикалық қоспалардан тазартуды және оттың түсуіне қарсы қорғауды қамтамасыз ететін жабық тәсілмен мұнай құюға арналған.

4.12. -сурет Ысырма түрлері: а — жылжымалы сүмбісі бар сыналы ернеулі шойынды ысырма; б — бекітпесі бар болат ысырма; в — жылжымалы болат сүмбісі бар сыналы ысырма; г — D-50 ... 600 мм өтуі және Р-1,6 ... 10 МПа қысымы бар қолмен басқаруы бар сыналы ысырма; д — жылжымалы сүмбісіне ернеулі параллельді шойынды ысырма; е — 30с41нж (ЗКЛ-2-16) болаттан құймалы сыналы ысырма жылжымалы сүмбісі бар қол жетегімен (сермер) Торсылдақ желдеткішті басқару механизмі (4.10-сур.) торсылдақтардың қақпақтарын ашуға және ЖҚС мұнай өнімдеріне арналған көлденең цилиндрлі қоймаларға, ашық күйінде бекітуге арналған. Қабылдау-тарату келте құбыры ҚТК, қойманың бөлігі болып табылады және ілмекті арматура, торсылдақ және басқа жабдықты жалғауға арналған. КДМ түріндегі механикалық тыныс алу клапандары (4.11-сурет) жалынның тұйықталу түріндегі тұйықталу тежегіштері бар газ баллондарын ашық түсті мұнай өнімдерімен тығыздау және мұнай өнімдерінің булануы мен қоршаған ортаның ластануын төмендету үшін белгілі бір шектерде осы кеңістіктегі қысымның реттелуіне арналған. Ілмекті құбыр желісінің арматурасының негізгі түрі, ысырмалар болып табылады, олар құбыр желісіндегі жұмыс кеңістігінің ағынын жабу үшін бағытталған. Ысырма ілметі құрылғыдан тұрады, онда жабылатын элемент кеңістік ағымының осьіне перпендикуляр қозғалады, эәне оның екі қалпы бар: "Жабық" немесе "Ашық" (4.12 сурет). Негізнен ысырманы тұтқаның көмегімен қолмен басқару жүзеге асырылады, бірақ кей кезде ысырманы басқрау үшін электр жетігімен, су жетегімен және пневможетекпен жабдықтайды, ал үлкен диаметрлі құбыр желілерінде ысырманы бәсеңдеткішпен жабдықтайды, бұл ысырманы қолмен ашу және жабуды жеңілдетеді. Ысырмалардың негізгі артықшылықтары:

4.13 -сурет Жұмыр басты арматураның краны: а — 11с67п жұмыр басты болат кран; б — ернеулі үшқозғалтқышты толық өтпелі жұмыр басты кран; в — жұмырбасты ысырма

4.14-сурет спиридты берудің жалпы түрі Жұмыр басты кран- мұнай және газбен қамтамасыз ету жүйелерінде ілмекті арматура ретінде пайдалануға арналған жабдық. Жұмыр басты кран — жұмыс кеңістігі ағынын ажыратуға арналған құрылғы, онда бекітпенің жылжымалы бөлшегі ағынды өткізу үшін тесігі бар дене формасына ие, оны жабу үшін өзінің осьін айнала жылжып отырады ( 4.13- сур.). Құыр желілерінің ілмекті арматурасының, сенімділік, төзімділік, пайдалану ыңғайлылығын, экономикалық көрсеткіштерін анықтайтын түйіндердің бірі, берілген жылдамдықпен және берілген жылжу диапазонында жұмыс органдарының жылжуын қамтамасыз ететін жетектер болып табылады. Көрсетілген жетектердің жұмыс істеу ерекшеліктері айналу жылдамдығының төмендігі, қысқа жұмыс режимі, жұмыс температурасының кең ауқымы (+50 -60 ° C). Спироидты беріліс (4.14 -сур.) жасаул тәсілі бойынша бұрамдықты беріліс түрлеріне жатады, ал сыртқы геометриялық нышаны бойынша - ілініс аймағының қалпы — гипоидты беріліске сәйкес келеді. Ілмекті арматураны техникалық қызмет көрсету кезінде, жанармайдың майұстағышты тығыздағыш арқылы ағып кетпеуін, жалғастырушы ернеу және төсемелердің күйін, бұрандалар, сомындар және шпилькалардың толық кешені болуын, сермер бүтіндігін ж"не бекітілу сенімділігін тексереді. Ілмекті арматураның сүмбісі ауыр айналған жағдайда және майұстағыш тығыздағыштардың саңылаусыздығы бұзылғанда толтырма зат алмастырылуы тиіс немесе қауіпсіздік ережелерін сақтау отырып тығыздалуы тиіс. Ақаулы және саңылау бар арматура кезектен тыс жөндеуге немесе ауыстыруға жатады.

5.1. -сурет «Сигнал-03» бензин буының газды белгі беруші Белгі беруші бақыланатын орнамен конвективтік берілісімен үздіксіз қатынастағы жарық және дыбыстық дабылы бар стационарлы құрылғы болып табылады, белгі берудің дабылдың бекітілген шегі бар және басқа өнімдермен ақпараттық байланысы үшін шығысты құрылғылары бар. Белгі беруші Ақпарат блогынан (АБ) және жетек блогынан (Ж) тұрады, төрт сымды экрандалған кабельмен жалғанған. Белгі беруші сынмаларды алу жерлерінде жарылысқа қауіпті және улы шоғырлардың берілген деңгейден асу кезінде апаттық дабылды беру және өлшеу үшін тағайындалған.

Өлшеу зерттелетін эмульсияға (бензин, мұнай, мазут, солярка, май) өлшегіш өңдегішті (тетікті) толығымен батыру жолы және МЫӨ құылғысының индикаторынан нәтижені оқу арқылы жүзеге асырылады.

5.2. Сурет МЫӨ-2003 мұнай өнімдеріне арналған ылғал өлшеуіш (МЫӨ-3003 бензиннің 0олғалдылығын өлшеуіш) МЫӨ- 3003 құрылғылары жұмысының қағидасы екі зат қоспасының, олардың осы қоспаның құрамында көлемді болуын, диэлектрлік өткізгіштігінің функционалды тәуелдігінің болуына негізделген. Мұнай өнімдерінің өткізгіштігі 1,9 ... 2,5, ал судыкы 70 ... 80 диапазонында жатқандықтан, судың айтарлықтай аз ғана бөлігі қоспа өткізгіштігінің ұлғаюына алып келеді (әрбір 1 % суға шамамен 3 %). Эмульсияның диэлектрлік өткізгішітігін с проницаемостью «құрғақ» өнімнің өткізгішімен салыстыра отырып, қоспа құрамындағы көлемді су көлемін есептеуге болады (ылғалдылық). Шектік деңгей тетіктері. Магнитті қалқымалы өңдегіш (МҚӨ) сұйықтықтың деңгейін өлшеу, орта бөлімдерінің деңгейін, сақтау сұйыққоймаларының шеткі деңгейін бақылау, тасымалдау және сұйықтықтарды араластыру үшін тағайындалған. МҚӨ кіріктірілген температура тетіктері бар, бұл бір уақытта сұйықтықтың еңгейін және температурасын бақылап отыруға мүмкіндік береді. МҚӨ шеткі деңгейінің геркон тетіктерінің әр екет ету қағидасы геркондарды (магнитті сезгіштік саңылаусыз байланыстар) қолдануға негізделген, ішінде герконы бар бағыттаушы — құбыр бойына 18 мм, жылжып отыратын, қалқыманың сақиналы өрісінің әсерінен өзінің күйін (бекітілген/бекітілмеген) өзгерете алады. Деңгейді бақылау дәлдігі ± 2 мм дейін жетеді. Олардың әр түрлілігі — деңгейдің диапазонды тетіктерінің — бақылау деңгейінің көбейтілген санына ие және ыдыстардың қатынасты толтыруын анықтауға мүмкінік береді.

Қос қабырғалы сұйыққоймалардың саңылаусыздығын бақылау нәтижелердің сандық индикациясы мен тұрақты тоқ дабылына газ тәрізді және сұйық орталар абсолютті қысымын түрлендіру және үздіксіз өлшеу үшін тағайындалған ( 5.3 -сур.). Қысым тетіктері тікелей резервуарға беттестіріліп, 8 Ом кедергісі бар кабельді басқару панеліне параллель қосылады. Саңылаусыздық бақылау жүйесі ± 1 ° С дәлдікпен -40-дан + 125 ° C-ге дейін өлшенетін орта температурасын бақылауға мүмкіндік береді.

5.3. -сурет Саңылаусыздық бақы лау жүйесі (а) және қысым тетігі (б)

5.4. -сурет СЕНС ПД-4-20 мА қысымды түрлендіргіш

СЕНС ПД-4-20 мА қысымды түрлендіргіш немесе қысым тетігі (5.4- сур.) шамадан тыс қысымды үздіксіз түрлендіру, ұқсас тоқ дабылына сұйық және газ тәрізді орталарындағы шамадан тыс қысымдысұйылтуүшін тағайындалғана. Ол АЖС -дағы технологиялық үрдістерді басқару және реттеу, автоматты бақылау үшін қолданылады.

5.5- Сурет Электртүйіспелі манометрлер: а — ДМ сериясының манометры; б — кешенде белгі берушісі бар ЭКМ сериясының манометры; в — ДВ2010ф электртүйіспелі сериясының манометры Белгі берушісі бар манометр жиынтығы, манометрдің бағыттауыш шкаласымен қысымды көзбен бақылау; белгі бергіш индикаторлар бойынша қысымның берілетін шектерінің асып кетуін қашықтан бақылауды;

Белгі берушісі бар манометр жиынтығы келесі жағдайларда қолданылуы мүмкін:

5.6- Сурет Клапандардың түрлері: а — түптік жылдамдықты; б — сынамалы; в — айналу жапқышы бар; г — тікелей әрекет ету; д — стационарлы тығыздық өлшегіш DC-40 Клапанды бақылау блоктары қашықтықтан бақылау және электр магнитті клапандарды басқаруды жүзеге асырады. Модификациясына байланысты бақылау блоктары келесіні қамтамасыз етеді: Клапан жағдайы белгі берушілері, клапанның ашу/жабу күйін бейнелеуге арналған. Кесу клапанының функциясын атқарады — екі бекітпе тез жабылады ( 1 с аз), және реттеушінің функциясын атқарады — кернеуді бір, екі немесе екі электрмагнитті жетекке қатар беру арқылы, шартты жиынтықты өтуді өзгертуге болады. Мұнай өнімдерінің жоғары құйылу жүйесінде орнатылады. Сұйылтылған көмірсутекті газдарды сақтаудың автоцистерналары және стационарлық сұйыққоймаларда сақтауда құбыржелілік арматуралар мен ағызу майысқақ түтіктері үзілген кезде ағызу-құйылу бойынша газдың апаттық шығынынан автоматты түрде қорғау мақсатында жабдықтауға арналған. Жұмыс орталарының ең кең ауқымына ие (сұйықтықтар мен газдар, оны ішінде агрессивті). Агрессивті орталар үшін бекітпенің фторпластты тығыздағышы бар нұсқада клапандар шығарылады. Құбыр желілердің стационарлық жүйелерінде орнатылады: ашық түсті мұнай өнімдерін апаттық тез жауып тастау үшін АЖС -технологиялық жүйелерінде және есеп түйінерінде және ашық түсті мұнай өнімдерінде орнатылады. Бензин тасымалдаушыдан жанармайдың өз бетімен ағу кезінде жерасты АЖС сұйыққоймаларының толып кетуін болдырмауға арналған ӨҚН 111-98 өрт қауіпсіздігінің нормасының талаптарына сәйкес). Клапанның ілмекті органы айналмалы жапқыш ретінде орындалған. Жабық болған кезде операция аяқталғаннан кейін клапан ағызу майысқақ түтігінен жанармай қалдықтарының ағып кетуін қамтамасыз етеді. Тікелей әрекет етудің электр магнитты клапандары сұйықтықтарды және газдарды тікеле де, сонымен қатар кері бағытта ағындарын басқару үшін қолданылады. АГЖҚС -да сұйылтылған көміртекті газдар мен мөлшерленген қоспасы бар бензиндердің ағымын технологиялық желілерін басқаруды қашықтықтан басқаруы бар кесу құрылғысы ретінде орнатылады.

Тығыздықты өлшеу тетігі сұйыққойманың жоғарында, немесе сұйыққойма қабырғасының қырында, немесе құбыр желісіндегі ағынға тікелей, немесе байпас желісіне параллель орнатылады. Сезімтал элемент ретінде сұйықтыққа толық толтырылған резонаторлық түтік қолданылады. Бұл ерекшеліктің арқасында құрылғы тең келмейтін өлшеудің дәлдігі мен тұрақтылығына ие. Кіріктірілген температура тетігі температураны түзетуді есептеуге мүмкіндік береді. Деңгейді, температураны, тығыздықты, қысымды өлшеу үшін, ашық түсті мұнай өнімдерін және газдық бір немесе екі сұйыққоймада сұйылу көлемін есептеу, бар болу белгі берушілері және тауар асты суларының деңгейін өлшеу, жанғыш газдардың шекті шоғырының деңгейін өлшеу, жанармайды сақтауға арналған сұйыққоймалардың өрт және экологиялық қауіпсіздігін жоғарылату үшін түрлі өлшеу жүйелерімен жабдықтала алады.

Мұндай жүйелердің мысалдары:

АЖС жабыдқтарында орнатылған аспаптар мен қауіпсіздік автоамтикасының құрылғылары, автоматы реттеу және бақылау-қлшеу аспаптары келесіден өтуі керек:

КИП техникалық қызмет көрсетуіне мыналар кіреді:

Белгі беру құрылғыларының және қауіпсіздік автоматикасының бұғаттаудың жұмыс істеуін бір айда бір реттен кем емес жүргізіліп тұруы тиіс.

Ағымдық жөндеуге мыналар кіреді:

Ағынды жөндеуден өткеннен кейін бақылау-өлшеу аспаптары тексеруден өтуі тиіс. Сығымдалған ауаны қажет етпейтін газдалғандық туралы белгі беруші, тәулік бойына жұмыс істеп тұруы тиіс, ал олардан дабыл тұрақты түрде қызмет керлер құрамы болуымен орынжайға шығарылуы керек.

Технологиялық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарын орындау кезеңдігі жоспарлы- алдын алу жөндеу кестесімен орнатылады. Электр өлшеуіш аспаптар үшін ағымдық жөндеу бір жылдың ішінде бір реттен кем емес, күрделі - бес жылда бір реттен кем емес өткізіліп тұруы тиіс. Басқа аспаптар үшін ағымдық жөндеу алты айдың ішінде бір реттен кем емес, күрделі - екі жылда бір реттен кем емес өткізіліп тұруы тиіс. КИП және автоматика құралдарының жөндеуін негізгі жабдықтарды жөндеу мерзімдеріне байланыстыру ұсынылады.

Замануи мұнай өнімдерін қамтамасыз етуді жанармай таратуды басқарудың автоматтандырылған жүйелерінсіз, ЖЖМ қозғалысының есебінсіз, тауарларды жүзеге асыру, қызметтерді ұсыну, есепіті алусыз елестету мүмкін емес. Бағдараламалық-техникалық құралдар оператордың жұмысын автоматтандырады, АЖС басқаруды жеңілдетеді. Негізгі және қосымша жабдықтардың кең спекторымен жұмыс істей отыра (ОТБ, газ толтыру колонкалары (ГТК)) (деңгей қлшеуіштер, фикстік реттеуіштер, магнитты жолағы бар картаны, штрихкодтарды оқушылар, төем жүргізу терминалдары және т.б.), БАЖ кешенді автоматтандырудың сұрақтарын сәтті шешуге мүмкіндік береді. АЖС үшін автоматтандырылған бағдарлама автокөліктерге жанармай құю уақытын 3 минутқа дейін қысқартуға мүмкіндік береді, мұның зінде клиенттің жанармай картасы бойынша деректерді өңдеу 30 с ішінде жүзеге асады. Бұл өз кезегінде өткізу қабілетін жоғарыдауын, кезектің қысқаруын көрсетеді.

БАЖ негізгі техникалық құралдары болып табылады:

Бензин станциясының басқару жүйесінің негізгі сызбасы 5.7 суретте көрсетілген.

5.7. -Сурет АЖС басқару жүйесі Жанармай тарату колонкаларын бақылау негізінен қашықтықтан басқару құралдарымен жүзеге асырылады. Бұл пульттар оператордың орталық орнынан колонка жұмысын басқаруға мүмкіндік береді: жанармай мөлшерін орнату, жанармай тарату колонкаларын жұмысқа қосу, авто көліктің жанарамай құю барысын бақылау, колонканы мқлшер берілгеннен кейін автоматты түрде сөндіру, мөлшерді беру соңында жанармай шығынын төмендету, колонканың апатты тоқтауын жүзеге асыру (қажет болған жағдайда). Қазіргі уақытта шығарылатын отандық ОТБ қамтамасыз етіліп жатқан және қамтамасыз етілген Негізгі отандық пульттар болып, 5 және 12 колонкаларымен бір уақытта басқаруға арналған «Прогресс» және «Прогресс-М» пульттері, бір колонканы басқаруға арналған «Электроника» ЭКЦ- 1-5 және ЭКЦ-1-2 типті колонкалары, «Импульс- 1» және «Сапсан» да бір колонканы басқаурға арналған пульттер, «Топаз 103М» және басқасы. (5.8 -сур.) болып табылады. 16 ОТБ-на дейін бір уақытта басқаруға мүмкіндік беретін, қажетті ақпаратты компьютер дисплейінде көрсетіп тұратын контроллерлер бар. Жабдықталған жанармай тарату колонкаларын басқаруға арналған, импульсты басқаруы бар механикалық немесе электронды есептеу құрылғыларымен жабдықталғандар, түрлі түйіндесу блоктарына арналған.

5.8.-Сурет ТРК«САПСАН-2.1»ТРК қашықтықтан бас

Басқару блогы баптау компьютерден арнайы бағдарлама арқылы жүзеге асады.

Құрылғы қайта айдалатын сұйықтықтарды есепке алуға, сондай -ақ құйылу кезінде олардың мөлшерін есепке алуға мүмкіндік береді.

5.9. -Сурет «Топаз-119-8» түйіндесу блогы

5.10- Сурет «Сапсан-4.2» құйылуды басқару блогы

Сөйлесу құрылғысы оператор және сатып алушының байланысы, оператордың дауысты хабарламасына арналған. Байланыс арналары күзетшілермен және қызмет көрсету қызметкерлер құрамымен байланысуға мүмкіндік береді

Айтылғанның бәріне сәйкес, АЖС бағдарламалық қамтамасыз етудің көмегімен келесі қамтамасыз етуге мүмкіндік береді: Жүйе фиксті тіркегіште автоматты түрде чектерді басып шығарады, база жүргізеді және тауарларды сату бойынша есеп қалыптастырады. Қазіргі таңда АЖС жұмыс үрдісін басқаратын көптеген автоматтандырылған жүйелер бар. Олардың ішінде ресейлік өндірістің БАЖ келесілерді бөліп көрсетуге болады:

6.1 -Сурет Автокөлік цистернасының жинағында: 1 — цистерна; 2 — жалғама құбыр; 3 — қылта қапағы; 4 және 9 — құбырлар; 5 және 12 — кронштейндер; 6 — толтыруды шектеуші қалтқысы; 7 — төсеме; 8 — басқыш; 10 — арматуралық шкаф; 11 және 15 — беріліс құбырлары; 13 — толтыру құбырлары; 14 — қаттылық бұрыштығы; 16 — төсеме (шар тіреуі); 17 — деңгейді көрсетуші қалтқы; 18 — тұндырғы; 19 — толқын басқы; 20 — ашық жанармай құюға арналған құбыр; 21 — тіреу

Авто жанармай құюшы келесі функцияларды орындайды:

6.2- Сурет Бензин тасымалдаушы - жанармай құюшы кешені: а — жанармай жеткізу бөлімі; б — жанармайды қайта айдау және төгуге арналған сорғы қондырғысы ЖЖМ -ын автокөлікпен тасымалдау, 300-ден 400 км-ге дейінгі қысқа қашықтықта ғана тиімді, яғни мұнай өнімдерін мұнай базасынан тікелей жанармай құю станциясына дейін тасымалдау ыңғайлы. Мұнай өнімдерін контейнерлерде және шағын ыдыстарда тасымалдау автокөлікпен жүзеге асырылады. Контейнерлер деп көлемі үлкен емес ыдыстарды айтады (1 ... 5 м3), в онда мұнай өнімдері тұтынушыларға айдалусыз стационарлық қоймаларға жеткізіледі. Контейнерлерді машиналардан крандардың көмегімен түсіреді. Контейнерлік ыдыстар авто көлікке бекітілмеген және кезектесіп тасымалдау ыдысы етінде және уақытша қойма қызмет атқара алады. Контейнерлік тасымалдар қашық аудандар үшін және алқаптық жылжымалы қойма ретінде ыңғайлы. Контейнерлер ретінде көлемі 2,5 және 4 м3 металл немесе серпімді резеңке-маталық ыдыстар пайдаланылады. Олар әдетте жүк көліктерінде орнатылады, олар тікелей автокөліктің шанағында тұрып толтырылады. Кішкене ыдыстардың ішінде ең көп таралғаны бөшкелер, канистрлер мен бидондар бар. ЖЖМ темір жол арқылы тасымалдау. Тасымалдаудың тағы да бір кеңінен таралған тәсілі ЖЖМ теміржол көліктерінде тасымалдау. Мұнай өнімдерінің барлық түрін теміржол жолдары арқылы «Жүктерді тасымалдау Ережелеріне» сәйкес тасымалдайды МПС [13]. Бұл ережелермен темір жол цистерналарын маршруттарға қалыптастыру тәртібі, мұнай жүктерін тасымалдау шарттары, эскадаларға ағызу және толтыруға темір жол маршруттарын беру, толтырылған маршурттарды темір жол бойына тапсыру ержелері қарастырылған. Темір жол бойынша жанар жағармай материалдары арнайы цистерналарда жеткізіледі, олар осындай жүктер үшін арнайы құрастырылған. Теміржол тасымалдаудың тиімді ерекшеліктерінің бірі — мұнай жүктерін жылдың кез келген мезгілінде жеткізе алу. Бұл әдіс тиімді болып табылады, себебі таратудың географиясы өте кең. Алайда, мұндай тәсіл қашанда тиімді бола бермейді, себебі, өзінің құндылықтарына қарамастан, ол айтарлықтай қымбат болып табылады. Жанар - жағармай материалдары темір жол бойынша арнайы, неғұрлым қауіпсіз цистерналарда тасымалданады, олар мемлекеттік стандарттарға сәйкес жасалды. Оның үстіне ЖЖМ әр бір түріне (ал олар бірнеше) өзіндік арнайы цистерна дайындалуы тиіс, яғни, ашық түсті сұйық жанармай үшін бір типті цистерналар, битум және мұнай үшін — мүлдем басқасы (6.3 -сур.). Сұйылтылған газ және мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған цистерналар келесі нормаларға сай келу тиіс: Мұнай өнімдерін жүк көтерілімдігі 25, 50, 60, 90 и 120 т цистерналарда тасымалдайды. Ең таратылымы кең төртқабырғалы көлемі 50 және 60 м3 цистерналар. Вагон-цистерналар пойыздарға құйылмалы маршруттар деп аталатындарды қалыптастырады. Цистерналарды әмбебап ағызу құрылғымен жабдықтайды. Олар цистерна қазандғының төменгі бөлігінде орнатылады және мұнай өнімінің толық ағып кетуін қамтамасыз етеді. Теміржол цистерналарындағы рұқсат етілген қысымды және вакуумды шектеу үшін қазандық қабырғасында қауіпті кернеулер туындауы мүмкін, танкілер көктемгі қауіпсіздік клапанымен жабдықталған.

а

б

6.3. -Сурет Теміржол цистерналарының түрлері: а — бензин мен жеңіл мұнай өнімдері үшін төрт осьтік цистерна; б — мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған төртбұрышты бункер типті автокөлік Мұнай жүктерін тасымалдауға арналған цистерналар «Бензин - Мұнай», «Бензин», «Мұнай», «Отын майы» және арнайы танкілер - мұнай өнімдерінің нақты атауы болуы керек. Цистерна 95 %-дан көп емес етіп толтырылады. Ішкі жағынан құраммен жабылған, ол май, бензин және будың әсеріне қарсы тұрады. Оның үстіне, зат электр статикалық қауіпсіз болып табылады. Цистерналардың қызмет көрсетуі үнемі көрсетіліп тұрады. ЖЖМ құбыр желісі арқылы тасымалдау. Қазіргі уақытта ең оңтайлы шешім ЖЖМ құбыр желісі арқылы тасымалдау болып отыр. Бұл мұнай өнімдерін тасымалдаудың қауіпсіз, оның үстіне қаржыны аз қажет ететін түрі болып табылады. Бір рет осында инфрақұрылым жүргізссе жеткілікті, ал одан кейін оны қажетті түрде ұстап отыру керек. Қазіргі уақытта бұл тәсіл неғұрлым кеңінен тараған, себебі ең ірі географиялық аудандарды қамти алады, яғни, тасымалдау барлық әлем бойынша жүзеге асырылды. Құбыр желілерді арнайы сорғы станцияларымен жабдықтайды, ол құбыр желінің бір басынан екінші басына мұнайды қайта айдауды жүзеге асырады. Айта кету керек, құбыр желілері жер үсті болып қана қоймай, жер асты бола алады. Жерүсті құбыр желілерінің жақсы жағы, оларды жөндеу неғұрлым жеңіл орындалады және қосымша уақыт шығынын қажет етпейді. Алайда, жерасты құбыр желілерінің жақсы жағы, ол атмосфералық әсерлерге неғұрлым төмен ұшырайды. Магистральды құбыр желілер тасымалданатын өніміне байланысты типтерге бөлінеді, яғни, бұл мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған мұнай және бензин құбырлары арқылы айдалады. ЖЖМ су көлігі арқылы тасымалдау. Су көлігімен мұнай, мұнай өнімдерін және сұйылтылған газдарды тасымалдайды. Су көлігі теңізге және өзенге бөлінеді. Ол мұнай және мұнай өнімдерін елдің ішінде сонымен қатар оның сыртында тасымалды жүзеге асырады. Мұнай кемелері теңізге, өзенге, көлге және аралас навигацияға бөлінеді. Олар өздігінен жүретін және өзі жүретін емес болуы мүмкін. Өздігінен жүретін танкерлерде қозғалтқыш бөліктері бар; Өздігінен жүрмейтін кемелер (баржалар) әртүрлі қуаттылықтармен жылжытылады. Танк және баржалар жүктеме сыйымдылығы мен дизайны бойынша ерекшеленеді. Дизайн сызбасына сәйкес, мұнай танкері - бұл теріге бекітілген болат жақтау (көлденең және бойлық байланыстары бар). Танкерлік корпуста үш негізгі бөлікті: орта, назальды, жемшөпті ажыратады [6]. Танкердің өрт қауіпсіздігіне байланысты ортаңғы бөлігі садақ пен скверден бөлек су өткізбейтін арқандар арқылы бөлінеді, бұл коффердам деп аталады. Коффердам кәдімгі су толтырып, оның басқа бөліктерінен қауіпті аймақты сенімді оқшауландырады. Танкердің орташа бөлімі өткізбейтін бөлімдердің көмегімен май бөлінген бөліктерге (танкаларға) бөлінеді. Танкілер бір-бірімен арнайы пышақтар арқылы жеткізіледі, жүктеу немесе майды сорып алу кезінде ашылатын бөліктердің төменгі бөлігінде орнатылады. Кеменің бақылауы кеменің палубасында көрсетіледі. Палубада мұнай өнімдері толтырылған таяқтар бар. Бөлек бөліктердің болуы танкердің тұрақтылығын арттырады. Бір цистернамен (тесік немесе өрт) болған жағдайда, қалған цистерналар қорғалған күйде қалады. Жағалаудан жүктеу жүзеге асырылады, ал сорғылар жер үстіне орнатылады, ал түсіру кеме сорғылары арқылы жүзеге асырылады. Әуе жолымен ЖЖМ тасымалдау. Жанар-жағармай материалдарымен әуе тасымалы бар, бірақ бұл оның жоғары құны себепті кең таралған, дегенмен бұл тасымалдаудың ең жылдам жолы, ал көлемі бойынша - шамалы. Авиациялық көлік негізінен Ресейде Қиыр Солтүстік, Сібір және басқа да қашық аудандарды, темір және автокөлік жолдарымен байланыспаған аудандарға жанар-жағармай материалдарын жеткізу үшін қолданылады. Соңғы жылдары әуе танкерлері ауадағы әуе кемелерінен жанармай құйып алатын болды. Сұйылтылған және сығымдалған газдарды тасымалдау. Қысым астында сығымдалған, сұйылтылған және ерітілген газдарды баллондарда, арнайы құмыраларда, қалық әйнек ыдыстарды және арнайы жылжымалы құрамда тасымалдайды. Сұйылтылған газдарды тасымалдау жеткізудің қауіпті категорияларына жатады, сол себепті ерекше әдісті талап етеді. Зат өте оңай өртеледі және жарылғыш қасиеттерге ие, сондықтан оны тасымалдау кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қамтамасыз ету керек және кез-келген өте сирек кездесетін жағдайларды қамтамасыз ету керек[12]. Әрбір жүргізуші газ күйлерін тасымалдау ережелерінде алдын ала нұсқаудан өтуі тиіс. Көлік жүргізу кезінде ол барлық белгіленген шектеулерді сақтауы керек. Газ резервуарындағы техникалық ақаулар болған жағдайда, жүргізуші автокөлікті дереу тоқтатып, жөндеу тобын шақыруы керек. Сонымен қатар, егер газдың ағуы бар болса, жарылыс болған адамның құрбандарын болдырмау үшін жолдың учаскесін автокөліктің жанында екі бағытта блоктау керек. Тасымалдау үшін қысылған, сұйылтылған цилиндрлер және қысылған газдармен ерітілген цилиндрлер цилиндрлік цилиндрлерге орнатылған диаметрі кемінде 25 мм (цилиндрге екі сақина) соққылармен немесе арқандармен жабдықталған. Күнде қызған кезде цилиндрлерде қысылған газды (15% дейін номиналды) қысыммен ұлғайту мүмкіндігін ескеру қажет және оларды қалыпты ендік кезінде 45 ° C дейін және тропикте 60 ° C дейін газдық температурада сақтауға мүмкіндік беретін етіп толтырыңыз. Сұйытылған газдар сыналатын гидравликалық қысымның төрттен үш бөлігінен аспайтын жұмыс қысымы бар цилиндрге сығылған газдар сияқты температурада толтырылады. Қысым астында сұйылтылған, сығымдалған немесе ерітілген әрбір газ баллондарын таңбалайды.

Таңбалаудың келесі деректері бар:

Сұйылтылан және сығымдалған газдары бар баллондарды тасымалдау баллондар және олардың арматуралында, бітеуіштерінде ақаулықтар болмағанда ғана рұқсат етіледі, сонымен қатар баллондарда анықталған бояуымен нақты жазулары, қауіпсіздік қақпақтары, қауіптілік белгілері бар болғанда рұқсат етіледі. Пропан-бутанға арналған барлық танктер мен сұйытылған газдарды тасымалдауға арналған жүктің қауіптілік сипатын көрсететін қазандар (түс жолақтары), трафаралар сәйкес келетін ерекше бояуы болуы керек («жанғыш»). Цистерналарда газды теміржол жолдары арқылы тасымалдау жеткізудің жаппай түрі болып табылады. Ол бір реттің өзінде шикізаттың көп көлемін тасымалдауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл экономикалық тараптан алып қарағанда неғұрлым дұрыс. Қауіпсіздік талаптары сұйылтылған газды автомобиль көлігімен тасымалдау ережелеріне сәйкес келеді.

Мұнай өңдеу өнімдері жедел материалдар сұйық және газ тәрізді отын, жағармай және арнайы сұйықтықтар болып табылады (6.4-сур).

6.4.-Сурет Пайдалану материалдарын жіктеу Барлық осы материалдар қауіпті жүктердің класына жатады. Қауіпті жүктерді тасымалдау осы мақсат үшін арнайы бейімделген арнайы құралдармен ғана жүзеге асырылуы тиіс. Мұнай өнімдерін тұтынушыларға тасымалдауды қамтамасыз ету үшін әр түрлі көлік түрлері пайдаланылады: темір жол, жол, құбыр және су. Мұнай өнімдерін тасымалдау үшін түрлі контейнерлер бар - теміржол мен танкерлік танкерлердің, металл және полимерлі канистрлардың үлкен таңдауы. Канистрлер 5 ... 50 литр сыйымдылығы бар, бөшкелердің сыйымдылығы 48 ... 250 литр. Әр түрлі операциялық материалдар (мұнай өнімдері) теміржолмен тасымалданады, әдетте вагондарда, бірақ жабылған вагондар кейбір майларды, жағармай материалдарды және жеңіл және қараңғы мұнай өнімдерінің кішігірім партияларын тасымалдауға қолданылады. Белгілі бір бөлігі кіші контейнерлерде - бөшкелерде, контейнерлерде және гиррияларда тасымалданады. Жеткізу қажет болса, жылыту құрылғылары арқылы танктермен жүзеге асырылады. Тұтқыр материалдардың сұйылтуы аз болғандықтан, ағызудан кейінгі қалдық жойылуы керек, ол сантиметрлік қабаттан аспауы керек. Контейнерде өрт пен қоршаған ортаны қорғаудың тығыздығын және өршуін бұзуға жол берілмейді.

Платформаларда және межелі орындарға жеткенде толтырылған күйінде крандармен жүк майшиналарына жүктейді. Цистерна- контейнерлерде негізінен май және майла материалдарын тасымалдайды. Себебі май және майлау материалдарының жабысқақтығы жоғары, контейнерлер мұнай өнімдерін олар шыққан кезде жылыту үшін бу қаптамамен жабдықталған.Майлар полимерлік контейнерлерде, теміржол цистерналарында және танкерлерде, канистрлерде және бөшкелерде тасымалданады. Мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған қуаттар МЕМСТ 1510-84 «Мұнай және мұнай өнімдеріне» сәйкес дайындалған. Таңбалау, орау, тасымалдау және сақтау »сұйықтықтардың тұтқырлығы, жану температурасы мен жарқылдың, буланудың әртүрлі үш тобы бойынша ерекшеленеді: Автомобильді көлік — АЖҚС-на мұнай өнімдерін тікелей тұтыну орындарына жеткізудің негізгі көлігі.Негізінен, мұнай өнімдері (бензин, дизель отыны, мазут, кейбір майлар) мамандандырылған автомобиль танкілерінде және тіркемелерде тасымалданады, ал кішігірім мұнай өнімдері автокөліктерге оралады. Автокөліктер радиатор жағына көлбеу бұрышпен шығарып, жерге тұйықтауға арналған құрылғыларға ие болуы керек. Жанармай багін батареядан алып тастауға немесе одан өткізбейтін кедергіден бөлуге, сондай-ақ қозғалтқыштан, электр сымдарынан және шығатын құбырдан алынады. Сонымен қатар резервуардың төменгі жағынан және жағынан қорғаныс болуы керек. Отын қозғалтқышқа гравитация арқылы берілмеуі керек. Автокөліктің электр жабдығына қосымша бірқатар қосымша талаптар қойылады. Автокөлікті жеке қорғану құралдарымен және өрт сөндіру құралдарымен аяқтау міндетті болып табылады. Қауіпті жүктерді тасымалдау ережелеріне сәйкес келесі көлік және ілеспе құжаттар қажет: лицензия, көлік құралының сертификаты, маршруттау парағы, жүргізуші куәлігі, авариялық карточка, медициналық анықтама және орау сертификаты. Қауіпті жүктерді тасымалдау кезінде тұрақты жұмыс істейтін автокөлікқұралдары,цистерналар,трамвайларжәнежартылай тіркемелер танылған түстерге боялып, тиісті жазуларға ие болуы керек. Тұтанғыш заттар тасымалданғанда, көлік құралы (цистерналар) қызғылт сары түспен боялады және «Отқа қауіпті» деген жазу басылады. Қауіпті жүктерді тасымалдайтын көлік құралдарына қолданылатын әріптер мен жазулардың биіктігі кемінде 150 мм болуы керек. Мұнай өнімдерін құбыр арқылы тасымалдау өндірістік учаскелерден тұтыну орындарына дейін арнайы құбырлар арқылы жүзеге асырылады. Мұнайды құбыр арқылы тасымалдау кезінде негізгі элементтер құбырлар болып табылады. Мұнай өнімдерін тасымалдаудың басқа тәсілдерімен салыстырғанда артықшылығы - өнімнің үлкен көлемінің орнын, қоршаған ортаға мейірімділікті, мұнай өнімдерін жеткізудің басқа нұсқаларына қарағанда арзанырақ жеткізу. Мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған ыңғайлы көлік - теңіз және өзендік танкерлер. Мұхит танкерлері 500 мың тоннаға дейін жүк тасымалдай алады, ал оларға шағын экипаж қызмет етеді. Танкерлердің ұзындығы 350 метрге жетуі мүмкін. Осы гиганттарды басқару заманауи танкерлермен жабдықталған күрделі навигация мен қауіпсіздік жүйелерінің арқасында мүмкін болады. Қауіпті жүктерді және оларды тасымалдауды жүзеге асыратын көлік құралдары қауіпті жүктерді таңбалау туралы ережеге сәйкес белгіленеді.

Мұнай өнімдері өте төмен құбылыс нүктесіне ие, айтарлықтай өзгермелілігі мен бу қысымына, сондай-ақ ауамен жарылғыш буды қоспаны қалыптастыруға қабілетті. Мұнай өнімдерінің тұтануы және ауадағы белгілі бір концентрацияда жарылыс ыстық беттермен байланыста болуы мүмкін. Мұнай өнімдерін тасымалдаудың арнайы тәсілін, жүктеу, түсіру және сақтау әдістерін анықтады. Мұнай өнімдері қоршаған ортадағы ең таралған ластағыштардың бірі болып табылады. Ластанудың негізгі көздері: мұнай өнімдерін дәстүрлі тасымалдау, көлік апаттары, өнеркәсіптік және тұрмыстық сарқынды суларды тазарту бойынша әдеттегі техникалық қызмет көрсету. Ластану бізді қоршаған айналаға ғана емес, біздің денсаулығымызға да әсер етеді. Егер біз тиісті қауіпсіздік шараларын қолданбайтын болсақ, айналамыздағы барлық нәрсе пайдалану үшін жарамсыз болады: лас су - ең күшті улану, ауа ауыр металдармен қаныққан, және көкөністер (және тұтастай алғанда барлық өсімдіктер) топырақ құрылымының жойылуына байланысты жоғалады.

Сарапшылардың пікірінше:

Сондықтан барлық қауіпсіздік талаптары жабдықты пайдалану кезінде апаттар мен апаттар қаупін азайтуға бағытталған. Техникалық қауіпсіздік тұрғысынан қауіпсіздіктің мынадай түрлері қарастырылған: функционалды, жарылыс қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі, улы, механикалық, электр қауіпсіздігі, электромагниттік, радиациялық, биологиялық, жылу. Мұнайды тасымалдауға және сақтауға арналған жабдықтар мен қондырғылардың материалдары мен құрылыстары мұнай өнімдерінің қызмет ету мерзімінің аяқталуына дейін, пайдалану шарттарына байланысты, ағып кетуіне жол бермеуге тиіс [9]. Мұнай өнімдерін тасымалдау ережелерін мемлекеттік стандарттардан білуге болады. Нормативті құжаттарда: тасымалдану режимінен орау талаптарына дейінгі барлық сипатталады. Мұнай өнімдерінің қауіпсіз сақталуына ерекше назар аударылады. Ережелерде контейнерге заттар құюдың жол берілетін жолдары анықталады. Тасымалдау кезінде қауіпсіздікті қатаң түрде жүргізу керек. Мұнай өнімдерін тасымалдауға және сақтауға арналған барлық құралдар ағып кетуді анықтауға арналған сынақ жабдығымен жабдықталуы тиіс.

Барлық мұнай өнімдері төрт топқа бөлінеді:

Бірінші топтағы мұнай өнімдері арнайы контейнерлерде тасымалданады. Жоғарыда сипатталғандай, бұл төменгі ағызу, қысыммен басқару жүйесі, ауа клапандары бар резервуарлар. Контейнерді толтыру үшін белгілі бір жағдайлар бар: мұнайдың барынша рұқсат етілген көлемі оның көлемінің 95% құрайды. Осындай танктерді жобалау механикалық қоспалар мен тасымалдау кезінде судың түсу мүмкіндігін болдырмауға тиіс. Әрбір бокстың бөлігінде дренаж сызығы және тиісті төгу клапандары болуы керек. Мұнай өнімдерін тасымалдаудың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету авариялық төгілулерді жою бойынша ұйымдастырушылық-техникалық шаралар кешенін жүзеге асыруда көрініс табады. Қоршаған ортаға әсер ету тұрғысынан ең қауіпсіз мұнай өнімдерін құбырлар арқылы тасымалдау. Майлардың, бензиннің, керосиннің тасымалдануының және жеткізудің басқа жолдарының ешқайсысы заттың және оның буларының осындай оқшаулауын қамтамасыз ете алмайды. Егер тасымалдау құбыр арқылы жүзеге асырылса, міндетті түрде коррозияға қарсы және электрохимиялық қорғаныс болуы керек. Құбырлардың жеткіліксіз таралуын ескере отырып, теміржол арқылы ұзақ қашықтыққа мұнай өнімдерін тасымалдау алдыңғы орында тұр. Мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған танкер флотын пайдалану белгілі бір апаттардың пайда болу қаупін туғызады және соның салдарынан экологиялық апаттар, өйткені танкерде немесе танкерлік жүктеме аймағында болған апат табиғатта қайтымсыз өзгерістерге алып келуі мүмкін, бұл адамның қандай да бір агрессиялық әсеріне өте сезімтал. Теңізден ластануды болдырмау туралы халықаралық конвенция (MARPOL) бір танктің көлемін 40 000 м3 дейін шектейді (100 л = 0,1 м). Оқшауланған балласты бар танкерлер құрылысына қойылатын талаптар енгізілді. Осы талаптардың орындалуы авариялар кезінде теңіздің үлкен ластану ықтималдығын төмендетеді, бірақ бұл корпустың ауырлығын арттырады, бұл танкерлердің салмағы (кеме тасымалдайтын жүк жүктемесінің салмағы) 450 ... 500 мың тоннадан асатын пайдалы емес құрылысты жасайды. Халықаралық теңіз ұйымы (ИМО) 1996 жылдан бастап екі корпусты танкерді талап етеді. Мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған көліктік операцияларды орындау кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету жағдайының бірі танкер флотының экипаждарының арнайы тренингтері болып табылады, себебі танкерді шығыс терминалындағы мұнай құбырына қосу нүктесіне дейін маневр жасау үрдісі кешенді маневр және апат тұрғысынан ең қауіпті болып табылады. Мұнай өнімдерін автокөлікпен тасымалдаудың ең көп таралған түрі, мұнай өнімдерін автомобиль жолымен тасымалдау. Қауіпті жүктер көліктің бамперінде (корпусында) және корпустың немесе резервуардың артқы жағындағы (қабырғасында) көлікте болған кезде «Қауіпті жүк» тікбұрыш түрінде белгіленеді, оның оң жағы қызғылт сары, ал сол жағы - ақ түсте боялған. Белгінің шекарасы, бөлгіш сызықтар, авариялық-құтқару кодексі, БҰҰ тізіміндегі зат нөмірі және жүк қауіпті қасиеттерін сипаттайтын жазулар қара түске дейін жүзеге асырылады. Сәйкестендіру белгісінің ақ фонында қауіпті белгі ГОСТ 19433-88 «Қауіпті жүктер. Жіктеу және таңбалау». Қауіпті жүктерді тасымалдайтын көлік құралдары үшін қызғылт сары немесе сары жарқылдақ маяк орнатылған. Таспалардың сыртқы бетін жабудың негізгі (қорғаныш) түсі жағында және артында «ОТҚА ҚАУІПТІ» жазуы ақ түсті. Барлық айтылғаннан бастап, жанар-жағар май материалдарын тасымалдау тек мұнай өнімдерінің белгілі бір түрі үшін белгіленген тасымалдау ережелері сақталған жағдайда ғана қоршаған ортаға қауіп төндірмейтіні туралы қорытынды жасауға болады.

Резервуарларға мұнай өнімдерін құю барысында және оны аяқтау бойынша нақты қабылданған саны туралы деректерді мұнай өнімдерінің түсу журанлына, смуысым есебі мен тауар-көлік жүкқұжатына (автоцистерналармен жеткізген кезде) енгізу керек. Мұнай өнімінің нақты қабылданған саны (тоннамен) және жүкқұжатта көрсетілген санның (тоннамен) арасындағы айырмашылық жоқ болған кезде, сатып алушы қызметкері жүкқұжатқа қол қояды, оның бір данасы сатушыда қалады, ал үш данасы мұнай өнімдерін жеткізген жүргізушіге (автоцистерналармен жеткізген кезде) немесе темір жол көлігінің өкіліне қайтарылады. Келіп түскен мұнай өнімдері жүкқұжат деректеріне сәйкес келмеуі айқындалған кезде үш данада кем шығу актісі жасалады, оның бір данасы ауысым есебіне салынады, екінші данасы - мұнай өнімдерін жеткізген жүргізушіге (автоцистерналармен жеткізген кезде) беріледі, ал үшінші данасы сатып алушыда қалады.Мұнай өнімінің кем шығуы туралы жүкқұжаттың барлық даналарына тиісті белгі жасалады. Шағын ыдысқа өлшеніп оралған мұнай өнімдері мұнай өнімдерінің төгілуін, ыдыстар мен этикетканың бүлінуін болдыртпайтын орамда тасымалданады. Шағын ыдысқа өлшеніп оралған мұнай өнімдерін қабылдау кезінде АЖС қызметкері келіп түскен орын санын, трафареттердің тауар-көлік жүкқұжатында көрсетілген деректерге сәйкестігін, төлқұжаттар мен сапа сертификаттарының болуын тексереді. АЖС-да мұнай өнімдерін беру көлік құралдарының бәгіне отын- немесе майтаратқыш колонкалар арқылы ғана жүзеге асырылады. Бір ауысымда, массаның бірлігінде АЖС жіберілген мұнай өнімдерінің жалпы саны мына формула бойынша анықталады

Мшығ = ρауыс Vшығ мұнда Мшығ — бір ауысымда АЖС-да жіберілген мұнай өнімдерінің жалпаы массасы; рауыс — ауысымды қабылдап алу сәтінде деңгейді өлшеу температурасы кезіндегі мұнай өнімінің тығыздығы; Vшығ — ОТБ есеп механизмдары бойынша бір ауысымда АЖС-да жіберілген мұнай өнімдерінің көлемі. Автокөліктерге жанармай құю станцияларында мұнай өнімдерінің есебі белгілі мерзіміділікпен: Ауысымды қабылдау және тапсыру кезінде операторлар (ауысымды тапсырушы және ауысымды қабылдаушы) бірлесіп келесі әрекеттерді орындайды: Ауысым есебінде ОТБ есептік механизмдерінің көрсету деректері және көлем бірлігінде резервуарлардағы мұнай өнімдері қалдығына жүргізілген өлшеу арасындағы айырмашылық ретінде бір ауысымда мұнай өнімдерінің артық немесе кем шығуы анықталды. Мұнай өнімдерінің есебі және оларды түгендеу бір айда кем дегенде бір рет жүргізілуі тиіс [15]. Бұл реттетүгендеугерезервуарлардағы,мұнайөнімінің құбыржолдарындағы барлық мұнай өнімдері жатады. Түгендеу кезінде бухгалтерлікесептің деректерімен салыстырып-тексеру, нәтижелерді (кешшіліктер, артықшылықтар), түгендеуаралық кезеңде пайда болған табиғи кему көлемін анықтау үшін ЖЖМ нақты болуын анықтайды.Мұнай өнімдерінің табиғи кемуінің есебі түгендеудің түпкілікті нәтижелерін анықтау кезінде және сан бойынша жетіспеушілікті анықтау жағдайларында ғана жасалады. Түгендеу кезінде айқындалған көлем бірлігіндегі артығы мен кеш шуғуы мына формула бойынша массаның бірлігінде қайта саналады

Март/кем=ρтүген vарт/кем мұндаМарт/кем— айқындалғанартық (кем шығу) массасы; ρтүген — түгендеу кезінде мұнай өнімдерінің деңгейін өлшеу температурасы кезіндегі мұнай өнімдерінің тығыздығы; vарт/кем—артық (кем шығу) көлемі. Мұнай өнімдерінен босатуды қажет болғанда резервуарлар бойынша жөндеу, тазарту жұмыстарын жүргізген кезде апаттық жағдайларды жою және болдырмау үшін мұнай өнімдерді мұнай өнімінің ұқсас маркасымен АЖС басқа резервуарларына көшіруге (қайта айдауға) рұқсат беріледі. Мұнай өнімдерін көшіру АЖС басшысымен бекітілетін актімен рәсімделеді және ауысым есебінде көрсетіледі.

Келіп түскен мұнайөнімдерінің есеп журналында толтыру үшін келесі бағаналары бар: 1. Күні. 2. Оператордың ТАӘ. 3. Мұнай өнімінің атауы. 4. Өнім жеткізушінің атауы. 5. Тауар-көлік жүкқұжатының (ТТЖ) нөмірі. 6. Автоцистернаның мемлекеттік нөмірі. 7. Автоцистернаны тексеру туралы төлқұжат немесе куәлік бойынша көлем. 8. ТКЖ бойынша көлем, ᴧ. 9. Автоцистернадан сұрыпталған сынаманың нөмірі. 10. Мұнай өнімінің температурасы, °С. 11. Мұнай өнімінің тығыздығы, кг/м3. 12. Келіп түскен мұнай өнімі ағызылған резервуардың нөмірі. 13. Мұнай өнімін ағызу басталған уақыт. 14. Мұнай өнімін ағызу аяқталған уақыт. 15 — 16. Резервуардағы мұнай өнімінің деңгейін өлшеу және көлемін анықтау, см: құйғанға дейін; құйғаннан кейін. 17. Резервуардың дәйектелген кестелер бойынша қабылданған мұнай өнімініңкөлемі (15 —16 бағана). 18. Дәйектелген кесте бойынша және ТКЖ бойынша қабылданған мұнай өнімі көлемінің айырмашылығы, ᴧ. Ай сайын массаның бірлігінде мұнай өнімдерінің қозғалысы туралыайналым-сальдо тізімдемесімына кесіндіде қалыптасады:

МЕМСТ Р 8.595—2004 «ЖММ. Мұнай және мұнай өнімдерінің массасы.Өлшемдерді орындау әдістемесіне қойылатын жалпы талаптар» сәйкес мұнай өнімдерінің массасын өлшеудің негізгі тәсілдері 8.1-кестеде келтірілген.

8 . 1 - к е с т е

Мұнай өнімдерін төгу немесе құю кезінде жаппай массалық шығын өлшегіштерді қолдау (динамикалықтәсіл) әзірше кең таралуын (оның салыстырмалы жаңалығы себебінен) тапқан жоқ, бірақ әлбетте осы аспаптарды пайдаланууақыты жеткенде тек қана өсетін болады.

Мұнай өнімдерінің деңгейін өлшеу электрондық өлшеуіш, деңгей өлшеуіштер немесе жүгімен өлшеуіш рулеткалар арқылы жүргізіледі. Тауар кепілдікті су деңгейін өлшеу су сезгіш пастасын пайдалана отырып деңгей өлшеуішпен, электрондық өлшеу құралдарымен немесе өлшеуіш рулеткасымен алынады.

Резервуардағы мұнай өнімдері мен тауар кеплдікті судың деңгейін осы үшін сертификатталған кез келген техникалық құралдармен өлшеуге болады.

Базалық биіктік алынған нәтижеден кемінде 0,1 %-ға ерекшеленген жағдайда, мұнай деңгейі келесі реттілікте рулеткамен өлшенеді. Егер базалық биіктік алынған нәтижеден 0,1 %-дан астам ерекшеленетін болса, оның өзгеру себебі айқындалып, жойылады. Бұл кезеңде резервуардың қуыстық биіктігі бойынша мұнай деңгейін өлшеуге рұқсат беріледі.

Су жырып кеткен шекара суэмулсияқабатының болуы туралы айтады. Мұндай жағдайда су тұндырылады. Эмулсия қабаттанғаннан кейін өлшеу қайталанады.

Деңгей өлшеуіштің келесі типтері бар: радарлық, сыйымдылық, буекті, гидростатикалық, қалтқылы және ультрадыбыстық (8.1- сурет). Жалпы түрде сұйықтың деңгейін өлшеу деңгейдің ағымдағы мінінің деңгей өлшеуіштің шығу параметрінің тиісті мәніне түрленуінде негізделеді. Конструкциялық тұрғыдан деңгей өлшеуіштер өлшеуіштік түрлендіргіштен, байланыс желісінен, көрсетуші аспаптан және қоректену блогынан тұрады. Деңгей өлшеуіштің өзіндік элементі сұйықтың бетімен тура немесе жанама өзара әрекет ететін өлшеуіштік түрлендіргіш (ӨТ) болып табылады. Осы аспаптардың сұлбалы және құрылмалық шешімдері келесі талаптарға сәйкес келуге тиіс: Өлшеуіш таспасын керу тұрақты кездің серіппелі қозғалтқышпен қамтамасыз етіледі.

8.1-сурет. Деңгей өлшеуіш типтері: а — серіппелі теңдестірумен; б — гидростатикалық; в — буекті өлшеуіш; г — радарлық; д — ультрадыбыстық. Оның әрекет ету принципі тұрақты кездегі қозғалтқыш серіппесі арнайы тәсілмен орай отырып, бір шетімен бір білікте отырған жетекші барабанға желімденген және тегер-жинаушымен қатты бекітілген, ал екінші тәсілмен тұрақты шамада қозғаушы сәтті жасай отырып, барабанды қамтиды деп негізделеді. Қалты жоғарғы қалыпта болғанда, өлшеуіш таспасы тегер-жинауышқа, ал серіппелі қозғалтқыш таспасы — на барабанға оралған. Өлшенетін деңгейді өлшеген кезде сезгіш буекті элементке әсер ететін гидростатикалық итеріп шығарушы күштің өзгерісі болады. Бұл өзгеріс иінтірек арқылыжелілік түрде тензорезисторлардың электрлік кедергінің өзгеруіне түрленетін өлшеуіш блогына орналастырылған тенотүрлендіргішке беріледі. Электрондықтүрлендіргішбұл тоқ шығу сигналындағы кедергінің өзгеруі.Ішкі қуысы тұтқыр сұйықтыққа толы гидравликалық демпфер ауытқуды тегістейді. Радарлық деңгей өлшеуіш сұйық және сусымалы өнімдердің деңгейін дәлдігі жоғары байланыссыз өлшеуге арналды. Деңгей өлшеуіштің әрекет принципі резервуардың қақпағында орналасқан құрылғыдан өнімге дейін және кері қарай радиотолқындарды тарату уақытын өлшеуге негізділген. Деңгей белгіші үздіксіз желілік жиіліктік-модульденген сигналды сәулелендіреді, сәулеленген толқын өнімнің бетінде көрсетіледі және қайта деңгей белгішінің антеннасына және одан әрі сәулеленген сигналмен араласатын өңдеу сұлбасына түседі. Нәтижесінде жиілігі өнімге дейін алыстығы туралы, яғни резервуарды толтыру деңгейі туралы айтатын сигнал болады. Алған сигналды өңдеу цифрлықбелгі беруші процессорлардың негізінде нақты уақыт ауқымында спектрлік талдау әдісімен жүзеге асырылады. Деңгейдің өзгеруін, шуларды сүзгілеуді қадағалау, зиянды шөгінділердің әсерін жою автоматты түрде деңгей белгішімен және жұмысқа қосымша кірісуді талап етпейді. Деңгей белгіші RS485 стандартына цифрлық шығуы және 4 ... 20 мА ұқсас тоқ шығуы бар дербес «зияткер» құрылғысын білдіреді. Әрбір деңгей белгішінің бірегей нөмірі бар, ол бір желіге 255 құрылғыға дейін біріктіруге мүмкіндік береді. Деңгей белгіштерінде негізгі өлшеуіш тораптардың температуралық тұрақтылық қолданылған, ол қоршаған орта температурасының барлық жұмыс диапазонында бірдей дәлділікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Белгіштің ішкі тұрқысында антенна орналасқан. Ол сондай- ақжылытылады, өйткені оның температурасы қоршаған орта температурасынан әрқашанжоғары, ол оның бетіне конденсаттың түсу ықтималдығын азайтады.Бұдан басқа, антеннаныңөте мағын өлшемдері бар, өнімнен толықтай оқшаулануы мүмкін. Белгіштің әрекет принципіөлшенетін сұйықтық бағанының және өлшеу аспабы толтыратын сұйықтық бағанының қысымын теңестіруге негізделген. Ультрадыбыстық деңгей өлшеуішдеңгейді, температураны, тығыздықты өлшеуге, таза мұнай өнімдерінің көлемін анықтауға, тауар кепілдікті су болуының дабыл берушісіне, өрт және экологиялыққауіпсіздік деңгейін арттыруға,стационарлықжәне контейнерлік типтегі АЖС-да мұнай өнімдері есебінің процестерін автоматтандыруға арналған. Параметрлердің бастапқы түрлендіргіші (ПБТ) фланец арқылы резервуарда бекітіледі. Резервуардың биіктігі бойынша ПБТ орнын ауыстыруфланецпен қатты жалғанған бағыттаушы арқылы жүзеге асырылады. Жерге қосушы шина фланецті контроллермен қосады. Сұйықтықтыңдеңгейіментығыздығынөлшеу ультрадыбыстықтолқынды магнитстрикциялық өткізгішке тарату уақытын өлшеулерге негізделген. Ультрадыбыстық импульсты тудыру және оны қабылдау сәтінің арасындағы уақыт аралығы өлшенетін қашықтыққа тепе-тең. Өткізгіштегі ультрадыбысты толқындарды тарату жылдамдығыіс жүзінде қысым мен ылғалдылыққа байланысты емес. Температурының әсері автоматты түрде ультрадыбысты таратудың уақытша аралығын өңдеудің арнайы алгоритмі арқылы шоғырланады. Мұнай өнімдерін ыдыста өлшеу үшін 3 000 кг дейінгі жүк көтергішімен жалпы тағайындалудағы жүк, межелік және циферблатты таразылар қолданылады. Шағын ыдыстағы мұнай өнімдері 5-тен20 кг дейін өлшеу шегімен үстелге қойылатын таразыда өлшенеді. Мұнай өнімдері бар автоцистерналар 10-нан30 тоннаға дейінгі жүк көтергіштігімен жалпы тағайындалудағы автомобильдік стационарлық және жылжымалы таразыларда өлшенеді.

Қорытындысында, қазіргі таңда жанар-жағармай материалдары іс жүзінде экономиканың барлық салаларында, барлық меншік нысанындағы кәсіпорындарда пайдаланылатын атап өткім келеді. Автомобиль паркімен олардың тұтынатын мұнай өнімдерінің сандық және сапалық құрамында болып жатқан өзгерістер, сондай-ақ ел бойынша автомобильтасымалдарының тұрақты өскелеңкөлемі автокөліктің әрбір тобын пайдалану мен оларға жанармай құюға қойылатын талаптардың ерекше жағдайларын есепке алумен автокөліктерге жанармай құю станциясын жетілдіру, дамыту мен мамандандыру қажеттілігін шақырады. Заманауи АЖС — бұл жолға қажет барлық қызметтерді ұсыну жөніндегі тұтас кешен. АЖС одан әрі дамыту заманауи дизайн, заманауи технологиялар, заманауиқызеттержәне ең бастысы — отынның жоғары сапасы ретіндегі бағытта жүретін болады. Қазіргі уақытта АЖС табысты желісін автоматтандыру мензаманауи технологияларды пайдаланусыз елестету мүмкін емес. Сервис те кеңейлуде. Ұсынылатын қызметтердің тізбесі жеткілікті үлкен. Бұл, дүкендер мен кафелердер басқа, жуғыштың, доңғалақтарды тарту орындарының, автомобиль салонын жинауға арналған шаңсорғыштардың, техникалық қызмет көрсету орындарының, оның ішінде май ауыстыру, шина монтажының, келушілерге арналған әжетхананың және т.б. болуы. Сатып алушылар үшін қолма-қол ақшасыз төлем жүйесін пайдалану мүмкіндігі, интернет желісіне кіру мүмкіндігі қарастырылады. Жыл сайынАЖС жаңа желілері пайда болады, сыйлықақылы отынның жаңа сұрыптары әзірленеді, сондықтан бизнес иелеріне қатаң бәсекелестік жағдайларында тұтынушыларды тарту және ұстап қалу үшін үнемі жаңа бір нәрсе ойлап табу керек болады. Табысқа жету үшін, барлық егжей-тегжейін ескеу керек болады: қызметкердің жылы шырайлығы мен кәсіби біліктілігі, станция беделі мен дизайны, әдеттегі және сыйлықақылы отындарды таңдау. Басқаша айтқанда, бігінгі таңдаАЖС — бұл жол бойындағы қарапайым бензині бар колонка емес. Бұл отын сатумен ғана шектелмейтін кешенді бизнес— АЖС қызметтер жиынтығы тұрақты дамуымен біртұтас инфрақұрылым болуда.

Е с к е р т п е . Кестеде келесі белгілер келтірілген: D және D0— талданатын және нөлдік сынамалардың оптикалық тығыздығы (фотометриялықтан басқа барлық әдістемелер үшін, аналитикалық сигнал мәні жазылады); m— сынамада анықталатын заттың массасы; V0— қалыпты жағдайларға келтірілген ауа сынамасының көлемі; ρ — ауадағы заттың массалық концентрациясы; К — ауа сынамасының көлемін қалыпты жағдайларға келтіру коэффициенті.

Үлкен Ресей энциклопедиясы : 30 т. /ғылым-ред. кеңесінің төрағасы Ю. С. Осипов ; жауп. ред С. Л. Кравец. — Т. 1. А — Сауалнама жүргізу. — М. :Үлкен Ресей энциклопедиясы, 2005. — 766 б. Е. И.Зоря Автокөліктерге жанармай құю станцияларын техникалық пайдалану :оқулық құралы / Е. И. Зоря, В. Г. Коваленко, А. Д. Прохоров. — М. : ПАРИТЕТ ГРАФ, 2001. Л. Л. Коршак. Мұнайгаз ісінің негіздері: оқулық / Л. Л. Коршак. — 2-ші басылым. — Уфа : Полиграф Сервис, 2007. Мұнай базасы жәнеАЖС: оперативтік есеп, ред. 5.0 1С жүйесі үшін:Кәсіпорын 8. Пайдаланушының нұсқаулығы— М., 2014.

О. Накатан Мұнайгаз кешені // ТехКеңес. — 2006. — № 6(37) 15 маусым В. В.Шалай Мұнай базаларыменАЖС жобалау және пайдалану: оқулық құралы / В. В. Шалай, Ю. П. Макушев. — Омск :Басылым ОмМТУ, 2010. Федеральный закон от 22 июля 2008 г. «Өрт қауіпсіздігінің талаптары туралы техникалық регламенті» (өзгерістермен және толықтырулар) 2008 жылғы 22 шілдедегі № 123-ФЗ Федералдық Заңы — VІІІ-бөлім. Қорытынды ережелер. — 34- тарау. Қорытынды ережелер. «Автомобилькөлігі мен қалалық жер үсті электр көлігінің жарғысы» (өзгерістермен және толықтырулармен) 2007 жылғы 8 қарашадағы № 259-ФЗ Федералдық Заңы. МЕМСТ 17.1.3.05—82. Табиғатты қорғау. Гидросфера. Мұнай және мұнай өнімдерінің ластануынан жерүсті және жерасты суларды қорғауға қойылатын жалпы талаптар. МЕМСТ Р 8.569—98. ГСН. Сұйық мұнай өнімдеріне арналған автоцистерналар.Тексеру әдістемелері (8.1, 8.2, 8.7, 8.8-т.).

МЕМСТ 9018—89. Отын үйлестіру колонкалары. Жалпы техникалықшарттар. «Автомобиль көлігімен қауіпті жүктерді тасымалдау қағидаларын бекіту туралы» РФ Үкіметінің 15.04.2011 № 272 қаулысы (ред. 18.05.2015) «Мұнай битумдарды тасымалдау үшін вагон-цистерналармен вагонах бункерлік типтегі вагондардағы құйылыс жүктерді темір жол көлігімен тасымалдау ережелерін бекіту туралы» РФ ХЖМ 18.06.2003 № 25 бұйрығы. «Автомобиль көлігіндегі жанармай және майлау материалдары шығынының мөлшері» әдістемелік ұсынымдарды күшіне енгізу туралы» Көлік министрлігінің 2008 жылғы 14 наурыздағы № АМ-23-р өкімі. КСРО Мұнай өнімінің мемлекеттік комитеті жұйесінің мұнай базаларында, құю пунктілермен автокөліктерге жанармай құю станциялардамұнай және мұнай өнімдерінің түсімі, оларды сақтау, жіберу және есепке алу тәртібі туралы нұсқаулық (КСРО Мұнай өнімінің мемлекеттік комитетімен 15.08.1985 № 06/21-8-446 бекітілген). Қағидалар жинағы 156.13130.2014. Автомобильдік жанармай құю станциялары. Өрт қауіпсіздігінің талаптары. ПОТ Р М-021-2002. Мұнай базаларын, ЖЖМ қоймаларын, стационарлық және жылжымалы автокөліктерге жанармай құю станцияларын пайдаланған кезде еңбекті қорғау жөніндегі салааралық қағидалар. РД 153-39.2-080-01. Автокөліктерге жанармай құю станцияларын техникалық пайдалану қағидалары. Нормативтік-техникалық құжаттама порталы [Электрондық ресурс]. — Қол жеткізу режимі: http//www.pntdoc.ru, свободный. — Экраннан алынған атауы. Техникалықәдебиет [Электрондық ресурс]. — Қол жеткізу режимі: http//www/tehlіt.ru— Экраннан алынған атауы. Smartflex жүйесінің технологиялық құбыр желілері. АЖС-да технологиялық құбыр жүйелерін жобалау жөніндегі әдістемелік ұсынымдар. Вебсайты: www.pnrm.ru.

http://www.promprіbor.ru/ http://www.іnfosaіt.ru/norma_doc/49/49815/іndex.htm—МЕМСТов, стандарттармен нормативтер кітапханасы

http://neftrussіa.ru/— мұнайшылардың информативтік сайты Атмосфераға зиянды заттардың шығарылуы жөніндегі әдістеме (енгізілген күні — 28.01.2004).

Оқулық басылымы

Басылым № 101117260. 28.04.2017 баспаға қол қойылды. Форматы 60x90/16. «Балтика» гарнитурасы. № 1 кеңселік қағыз. Офсеттік баспа. Шартты баспаб. 13,0.