Олар жүре бастайды, айналаны зерттей бастайды, сөзбен қарым-қатынас жасауды енді ғана үйреніп жатыр және оларда өзін-өзі бақылау қабілеті әлі төмен. Олар кафелер мен мейрамханаларда тыныш отыра алмайды, ашық кеңістікті көрсе, жүгіре жөнеледі, қиқарлық көрсетіп жылайды (көбінесе ең қолайсыз уақытта және орындарда) және қызықты көрінгеннің бәрін ұстайды.

Балаларым кішкентай болғанда, оларды қорқыту, алдау немесе бұрышқа қою арқылы көндіру маған дұрыс емес болып көрінді, бірақ балама жол табу қиын болды.

Бірінші балам өте кішкентай кезінде радиодан бір сұхбат естідім. Қонақ жаза ретінде бұрышқа қоюдың теріс әсері туралы айтты — бұл бала қолдауға зәру болған сәтте оны оқшаулайды және баланы қатесін түзетуге үйретудің орнына, ересек адамға деген ренішін тудырады. Мен қонақтың оның орнына не істеу керектігін айтқанын мұқият тыңдадым, бірақ радиосұхбат сол жерден аяқталды. Содан бері өз сұрақтарыма жауап табуды өз миссиям деп білдім.

Алғаш рет ата-ана ретінде Монтессори мектебіне барғанда, бірден ғашық болдым. Орта сондай мұқият дайындалған және тартымды еді. Мұғалімдер ашық болды және біздің баламызбен (және бізбен) құрметпен сөйлесті. Біз мектептің күту тізіміне жазылып, «ата-ана мен бүлдіршін» сабақтарына қатыстық.

Осы сабақтарда мен Монтессори тәсілі мен бүлдіршіндер туралы көп нәрсе үйрендім. Бүлдіршіндер өздерін сынайтын ортада жақсы дамиды; олар түсіністікке ұмтылады және айналасындағы әлемді сорғыш сияқты сіңіріп алады. Мен бүлдіршіндермен оңай тіл табысатынымды түсіндім — олардың көзқарасын көре алдым, ал олардың оқу тәсілі мені таңғалдырды. Маған осы сыныпта Ферн ван Зилдің ассистенті болып жұмыс істеу бақыты бұйырды.

Мен үйренгендеріммен бөліскім келеді. Мен Монтессори даналығын қарапайым, түсінуге оңай және өз үйіңізде қолдануға болатын тілге аударғым келеді. Осы кітапты қолыңызға алу арқылы сіз балаңыз Монтессори мектебіне бара ма, жоқ па, қарамастан, бүлдіршінмен бірге болудың басқа жолын табуға бағытталған өз саяхатыңызға қадам бастыңыз.

Бұл бір күнде бола салмайды. Және сіз Монтессори сыныбын қайта жасауға тырыспайсыз. Кішкентайдан бастауға болады — бар нәрсемен жұмыс істеңіз, ойыншықтарды кезекпен ауыстырып тұру үшін кейбірін жинап қойыңыз, балалардың өз қызығушылықтарына қалай еретінін бақылай бастаңыз — сонда бірте-бірте үйіңізге және күнделікті өміріңізге Монтессори идеяларын көбірек енгізе бастағаныңызды байқайсыз.

Мен сізге бүлдіршінмен бірге болудың басқа, бейбіт жолы бар екенін көрсеткім келеді. Әуесқой әрі жауапкершілігі мол тұлға тәрбиелеудің дәнін себуге көмектескім келеді. Балаңызбен көптеген жылдар бойы жалғасатын қарым-қатынас орнатуға жәрдемдескім келеді. Доктор Монтессоридің философиясын күнделікті өмірде іс жүзіне асыруға шақырамын.

Әлемге бүлдіршіннің көзімен қарауды үйренетін уақыт келді.

Мен бүлдіршіннің жаңа бейнесін салғым келеді.

Бүлдіршінмен уақыт өткізгенде, олар бізге осы сәтте болуды үйретеді. Олар «осы жерде және қазір» дегенге назар аударады.

Бізге бір жасар баламен отырып, оған грамматиканы немесе сөйлем құрылымын үйретудің қажеті жоқ. 3 жасқа қарай олардың керемет сөздік қоры болады және олар қарапайым сөйлемдерді (ал кейбіреулері күрделі абзацтарды) құруды үйренеді. Бұны ересек адамның тіл үйренуімен салыстырып көріңізші — бұл үлкен күш пен жұмысты талап етеді.

Үйімізді кішкентай балаларға қолжетімді етіп жасасақ, олар тапсырмаларды ынтамен, қабілетпен және қуанышпен орындайды. Олар төгілгенді сүртеді, нәрестеге жаялық әкеледі, қоқысты себетке тастайды, тамақ дайындауға көмектеседі және өздері киінгенді ұнатады.

Бірде үйге бір нәрсені жөндеуге шебер келді. Қызымның (ол кезде 2 жасқа толмаған еді) оның қасынан өтіп, жатын бөлмеге барып, киімін ауыстырып, су болған киімдерін себетке салып, ойнауға кеткенін көргендегі оның жүзіндегі таңғалысты ешқашан ұмытпаймын. Оның өз бетінше қаншалықты көп нәрсе істей алатынын көріп, ол шынымен таң қалды.

Сонымен қатар, бүлдіршіндер таңғаларлықтай кешірімді. Кейде біз қателік жасаймыз — ашуға бой алдырамыз, берген уәдемізді ұмытып кетеміз немесе жай ғана өзімізді жайсыз сезінеміз. Бүлдіршінімізден кешірім сұрағанда, біз біреумен қалай татуласу керектігін көрсетеміз, ал олар бізді құшақтап немесе ерекше жылы сөзбен таңғалдыруы әбден мүмкін. Балаларымызбен осындай берік байланыс болғанда, біз оларға қалай қамқорлық жасасақ, олар да бізге солай қарайды.

Бүлдіршінмен уақыт өткізген кез келген адам олардың автобуста біреуді нұсқап: «Мына адамның шашы жоқ екен», — деп қатты айтатынын біледі. Біз ұялғанымыздан орнымыздан кішірейіп кеткендей болғанда, баламыз ешқандай ыңғайсыздық сезбейді.

Сол тікелейлік олармен бірге болуды өте оңай етеді. Ешқандай астарлы ойын, жасырын мотивтер немесе саясат жоқ.

Олар өздері болуды біледі. Өздеріне күмәнданбайды. Басқаларды сынамайды. Біздің олардан үйренеріміз көп.

Ескерту: Мен бүлдіршіндер туралы айтқанда, шамамен 1 жастан 3 жасқа дейінгі балаларды меңзеймін.

Бұл тәуелсіздікке ұмтылыс оңай келмейді. Кейбір күндері олар бәрін өздері істегісі келіп, бізді итереді; басқа күндері ештеңе істеуден бас тартады немесе бізге жабысып алады.

Егер біз осы қажеттілікті түсінсек, бізде көбірек шыдамдылық пен түсіністік болады. Күн сайын бірдей нәрсені қамтамасыз ете алмаған кезде, біз оларға қосымша қолдау қажет болуы мүмкін екенін алдын ала білеміз. Біз оларды «еркелік жасап жатыр» деп ойламаймыз; олардың көзқарасы бойынша бәрі олар күткендей болмағанын көре аламыз. Біз оларға тынышталуға көмектесіп, содан кейін шешім табуға жәрдемдесе аламыз.

Бүлдіршіндерге біздің айтқанымызды қорыту үшін уақыт қажет. Баламызға аяқ киімін киюді қайта-қайта айтудың орнына, оларға өтінішімізді түсінуге мұрсат беру үшін ішімізден онға дейін санауға болады. Көбінесе сегізге жеткенде олардың әрекет ете бастағанын көреміз.

Бүлдіршіндерге қарым-қатынас қажет. Біздің балаларымыз бізбен көптеген жолдармен байланысуға тырысады. Сәбилер былдырлайды, біз де оларға жауап ретінде былдырлай аламыз; кішкентай бүлдіршіндер гуілдейді, біз олардың не айтып жатқанына қызығушылық таныта аламыз; ересек бүлдіршіндер сұрақ қойғанды және жауап бергенді жақсы көреді; біз бұл кішкентай балаларға губка секілді сіңіріп алатын бай тілді ұсына аламыз.

Бүлдіршіндер шеберлікті жақсы көреді. Бүлдіршіндер дағдыларды толық меңгергенше қайталауды ұнатады. Оларды бақылап, нені меңгеруге тырысып жатқанын байқаңыз. Әдетте бұл қиындығы жағынан қызықты, бірақ одан бас тартатындай тым ауыр емес нәрсе болады. Олар бұл процесті жетілдіргенше қайталай береді. Меңгеріп болған соң, келесіге көшеді.

Бүлдіршіндер отбасына үлес қосқанды және оның бір бөлшегі болғанды ұнатады. Оларға ойыншықтарынан қарағанда ата-аналары қолданатын заттар қызығырақ көрінеді. Олар тамақ дайындағанда, кір жуғанда, қонақтарды күтуге дайындалғанда және сол сияқты жұмыстарда бізбен бірге жұмыс істегенді шынымен ұнатады. Уақытты көбірек бөлгенде, сәттілікке жағдай жасағанда және нәтижеге қоятын талаптарымызды азайтқанда, біз кішкентай баламызға отбасының пайдалы мүшесі болу туралы көп нәрсені үйретеміз. Бұл — олар мектеп оқушысы және жасөспірім болғанда қолданатын негіз болады.

Монтессоримен алғаш танысқанымда, шынымды айтсам, қызығушылығым үстірт болған болуы мүмкін. Маған Монтессори ортасы мен іс-әрекеттері ұнады. Мен өз балаларым үшін әдемі, қызықты материалдар мен кеңістіктер жасағым келді. Бұл қате емес еді. Бұл — бастаудың ең оңай жолы.

Жылдар өте келе мен Монтессоридің шынымен де өмір салты екенін көрдім. Іс-әрекеттер мен кеңістіктерден де маңыздысы, Монтессори менің өз балаларыммен, сабақтарыма келетін балалармен және күнделікті өмірде кездесетін балалармен қарым-қатынасыма әсер етті. Бұл — баланың қызығушылығын ынталандыру, баланы қандай болса, солай қабылдауды үйрену, айыптаусыз қарау және тіпті олардың шынымен жасағысы келген ісін тоқтату керек болған кезде де олармен байланысты үзбеу туралы.

Монтессори тәжірибесін үйде қолдану қиын емес, бірақ бұл біздің тәрбиеленуімізден және айналамыздағылардың тәрбиелеу әдісінен мүлдем басқаша болуы мүмкін.

Монтессори тәсілінде біз баланы өзіндік ерекше жолы бар жеке тұлға ретінде көреміз. Біз оларға бағыт-бағдар беруші және жұмсақ көшбасшы ретінде қолдау көрсетеміз. Олар біздің көзқарасымыздағы «әлеуетті тұлға» етіп мүсіндейтін немесе өз тәжірибеміздің, орындалмаған балалық армандарымыздың орнын толтыратын құрал емес.

Біз бағбан ретінде тұқым себеміз, қолайлы жағдай жасаймыз, жеткілікті қорек, су және жарық береміз. Біз тұқымдарды бақылаймыз және қажет болса күтімді реттейміз. Олардың өсуіне мүмкіндік береміз. Балаларымызды да осылай тәрбиелей аламыз. Бұл — Монтессори жолы. Біз бүлдіршіндеріміз болып табылатын тұқымдарды егіп, оларға дұрыс жағдай жасап, қажет болғанда түзетіп, олардың өсуін бақылап отырмыз. Олардың өмір жолы өз қалауларымен қалыптасады.

Бұл кітапты бастан-аяқ оқуға болады. Немесе жай ғана сізді қызықтыратын бетті ашып, бүгін қолдануға болатын практикалық нәрсені таба аласыз.

Кейде неден бастау керектігін білу қиын болуы мүмкін. Оны жеңілдету үшін мен әр тараудың соңына Монтессориді үйіңізге және күнделікті өміріңізге енгізуді бастауға көмектесетін негізгі сұрақтарды енгіздім. Кітаптың бойында анықтама алуға ыңғайлы қорапшалар мен тізімдер бар. Сондай-ақ, қосымшадан «Мұны айтудың орнына, былай айтыңыз» атты пайдалы кестені таба аласыз. Есіңізге түсіріп тұру үшін оны көшіріп алып, бір жерге іліп қоюыңызға болады.

Монтессоридің барлық даналығына қоса, мен жылдар бойы тапқан көптеген ресурстарды (кітаптар, подкасттар, оқыту курстары) пайдаланамын. Олар Монтессори тәсілін толықтырады және маған өз сабақтарымдағы бүлдіршіндер мен өз балаларым үшін мейірімді әрі түсінікті жолбасшы болуға көмектеседі.

Бұл кітапты шабыт ретінде пайдаланыңыз. Сайып келгенде, мақсат — әрбір іс-әрекетті орындау немесе мінсіз жинақы кеңістікке ие болу немесе мінсіз ата-ана болу емес; бұл — бүлдіршіндерімізді көруді және қолдауды үйрену. Олармен бірге болудан ләззат алу. Олар қиналғанда көмектесу. Және бәріне тым байсалды қарай бастағанда жымиюды ұмытпау. Бұл — баратын жер емес, саяхат.

Доктор Мария Монтессори 1800 жылдардың соңында Италиядағы алғашқы әйел дәрігерлердің бірі болды. Ол Римдегі клиникада жұмыс істеп, кедейлер мен олардың балаларына көмектесті. Ол емделушілердің денсаулығын емдеп қана қоймай, оларға күтім мен киім-кешек берді.

Римдегі панаханада ол қоршаған ортада сенсорлық тапшылыққа ұшыраған, эмоционалды және психикалық ауытқулары бар балаларды бақылады. Бір жағдайда ол балалардың үгінділерді жеу үшін емес, сипап сезу түйсігін ынталандыру үшін жинап жатқанын байқады. Ол бұл балалар үшін медицина емес, білім беру шешім екенін алға тартты.

Доктор Монтессори ешқандай алдын ала дайындалған әдістемеден бастаған жоқ. Оның орнына, ол балаларды не қызықтыратынын, олардың қалай оқитынын және олардың оқуына қалай жағдай жасай алатынын түсіну үшін медициналық дайындығынан алған объективті және ғылыми бақылау тәжірибесін қолданды.

Ол білім беру философиясына, психологияға және антропологияға терең бойлап, осы балаларға арналған оқу материалдарын сынақтан өткізді және жетілдірді. Ақырында, балалардың көпшілігі мемлекеттік емтихандардан мүмкіндігі шектеулі емес балаларға қарағанда жоғары баллмен өтті. Доктор Монтессори «ғажайып жасаушы» ретінде танылды.

Көп ұзамай оның жұмысы қызығушылық тудырып, халықаралық деңгейде таралды. Қазір Антарктидадан басқа барлық құрлықта Монтессори мектептері мен оқыту бағдарламалары бар. Тек Америка Құрама Штаттарында 4500-ден астам Монтессори мектебі бар, ал дүние жүзінде олардың саны 20 000-ға жетеді. Мен тұратын Амстердамда 800 000-ға жуық халыққа арналған 20-дан астам Монтессори мектебі бар, олар нәрестелерден 18 жасқа дейінгі балаларға қызмет көрсетеді. Ларри Пейдж бен Сергей Брин (Google негізін қалаушылар), Джефф Безос (Amazon негізін қалаушы), Жаклин Кеннеди Онассис (бұрынғы бірінші ханым) және Габриэль Гарсиа Маркес (Нобель сыйлығының лауреаты, жазушы) — бәрі де Монтессори мектептерінде оқыған.

Доктор Монтессори 1952 жылы Нидерландыда қайтыс болғанға дейін әлемнің әртүрлі жерлерінде, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үндістанда қуғында жүргенде де барлық жастағы балаларға арналған білім беру саласында жұмысын жалғастырып, идеяларын дамыта берді. Ол өз жұмысын «өмірге арналған білім» деп атады, яғни бұл тек сынып үшін емес, біздің күнделікті өміріміз үшін.

Дәстүрлі білім беруде мұғалім әдетте сыныптың алдында тұрады, балалар нені үйренуі керектігін шешеді және оларға қажетті білімді үйретеді: бұл — жоғарыдан төмен бағытталған тәсіл.

Бұл сонымен қатар барлығына бірдей келетін тәсіл. Мұғалім барлығының, мысалы, бір күнде «а» әрпін үйренуге дайын екенін шешеді.

Монтессори білімінде бала, ересек адам және оқу ортасы арасында динамикалық байланыс болады. Бала өз оқуына өзі жауапты, ал ересек адам мен орта оған қолдау көрсетеді.

Материалдар сөрелерде ең оңайынан ең қиынына қарай рет-ретімен қойылған. Әр бала сол сәттегі қызығушылығына қарай материалдармен өз қарқынымен жұмыс істейді. Мұғалім баланы бақылайды және бала материалды меңгергендей көрінгенде, мұғалім оған келесі материалмен сабақ береді.

Жоғарыдағы Монтессори білімінің диаграммасында көрсеткіштер екі бағытқа да нұсқап тұр. Орта мен бала бір-бірімен әрекеттеседі. Орта баланы өзінде тартады және бала ортадағы материалдардан үйренеді. Ересек адам мен орта да бір-біріне әсер етеді. Ересек адам ортаны дайындайды, бақылайды және баланың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажет болған жағдайда түзетулер енгізеді. Ал ересек адам мен бала арасында бір-біріне деген өзара құрметке негізделген динамикалық қарым-қатынас болады. Ересек адам баланы бақылайды және бала өзін-өзі жетілдіруді жалғастыруы үшін, ол жолдан шеттемей тұрып, тек қажетті мөлшерде ғана көмек көрсетеді.

Доктор Монтессори өз еңбектерінде Монтессори білімінің мақсаты баланы деректермен толтыру емес, оның оқуға деген табиғи құштарлығын тәрбиелеу екенін қайталайды.

Бұл принциптер тек сыныпта ғана қолданылмайды — олар үйде балаларымызбен қарым-қатынасымызды қалыптастырады. Біз балаларымыздың өз бетінше жаңалық ашуына қолдау көрсетеміз, оларға еркіндік пен шектеулер береміз және үйімізді олар біздің күнделікті өмірімізге қатыса алатындай етіп ұйымдастыру арқылы табысқа жетуіне жағдай жасаймыз.

Мен Jacaranda Tree Montessori-де аптасына сегіз сабақ өткіземін. Менің «жұмысымның» көп бөлігі балалар келгенге дейін орындалады. Мен ортаны үлкен ұқыптылықпен және зейінмен дайындаймын.

Бұл ешқашан «сыныпты жинау» сияқты сезілмейді. Бұл дайындықтың мақсаты — заттарды олар үшін барынша тартымды ету және балаларға зерттеу мен үйренуге еркіндік беру.

Дайындалған орта — бұл балаларымыз үшін жасалған кез келген кеңістік болуы мүмкін: сынып, үйіміз, жалдамалы демалыс орны, сыртқы кеңістік.

Доктор Монтессори балалардың оқуға деген ішкі мотивациясы болатынын түсінді. Сәбилер затты ұстауды үйренеді, қайта-қайта әрекеттену арқылы орнынан тұруды үйренеді және қолдау көрсететін ортада жүруді өз бетінше меңгереді. Бұл сөйлеуді үйренуге, оқу мен жазуды үйренуге, математиканы және айналасындағы әлемді тануға да қатысты.

Балалардың өз бетінше ашқан жаңалықтары — әсіресе дайындалған ортада — балада таңданыс пен оқуға деген сүйіспеншілікті оятады. Оларға қоршаған ортаны зерттеу үшін бағыт-бағдар берудің қажеті жоқ.

Монтессори сыныбында балалардың жасы аралас болады. Кіші балалар үлкен балаларды бақылау арқылы үйрене алады, ал үлкен балалар кішілерге көмектесу арқылы өз білімдерін бекіте түседі.

Бүлдіршіннің жұмысы — бұл ойын. Егер біз оларға мүмкіндік берсек, олар — іштей білуге құмар оқушылар.

Қол ақпаратты миға жеткізу үшін оны нақты түрде қабылдайды. Бір нәрсені есту немесе көру бір бөлек, бірақ есту немесе көруді қолды қолданумен ұштастырғанда, біз тереңірек деңгейде үйренеміз. Біз пассивті оқудан белсенді оқуға көшеміз.

Монтессори сыныбындағы материалдардың өте әдемі дайындалғаны және тартымдылығы сонша, бала өз қолымен жаңалықтар ашу үшін оларға тартылып тұрады.

Біз бүлдіршіндерге тактильді оқу тәжірибесін береміз. Біз бір заттың атын атағанда, олар оны ұстап тұрады; біз оларға зерттеу үшін әртүрлі әдемі өнер материалдарын ұсынамыз; біз ашуға және жабуға болатын қызықты бекіткіштерді (жабысқақтан бастап найзағай мен түймелерге дейін) береміз; және олар бізге ас үйде тамақ дайындауға көмектеседі — саусақтарын қамырға батырады немесе бананды кесу үшін сары май пышағын пайдаланады.

Практикалық оқудың тағы бір мысалы — 3 жастан 6 жасқа дейінгі балаларға арналған Монтессори сыныбындағы математикалық материалдар. Кішкентай алтын моншақ 1-ді білдіреді. 10 моншақтан тұратын жіп 10-ды білдіреді. 10 қатардан тұратын 100 моншақ бар кілемше 100-ді білдіреді. 10 кілемшеден тұратын стек 1000-ды білдіреді.

Осы материалдарды пайдалана отырып, кішкентай бала қосу амалын орындай алады. 1234 + 6432 қосындысы үшін бала бір 1000-дық блокты, 100-ге арналған 2 кілемшені, 30-ға арналған 3 жіпті және 4 жалғыз моншақты ала алады. Содан кейін олар 6432 үшін де солай жасайды. Олар қоса бастағанда, қазір 1000-дық блоктардан 7-еуі, 100-дік кілемшелерден 6-ауы және тағы басқасы бар екені анық көрінеді. Бала бұл құндылықтарды, көптеген балалардың қағаз бетінде қосуды үйренетін дерексіз тәсілінен айырмашылығы, нақты көре алады және қолымен ұстай алады.

Бала жоғарғы бастауыш сыныптарға өткенде, осы нақты негізге сүйене отырып, абстракцияға көше алады. Оларға материалдар қажет болмайды, бірақ егер олар қайта қарағысы келсе, олар әрқашан қолжетімді болады.

Біз балаларымызды бақылап, олардың қай сезімтал кезеңде екенін көре аламыз және осы қызығушылықтарды ынталандыру үшін тиісті іс-әрекеттерді ұсына аламыз.

Бүлдіршін бізді қайталай бастағанда — белгілі бір сөздерді жаттап алғанда — біз олардың тілге арналған сезімтал кезеңде екенін білеміз және біз балаға жаттығу үшін жаңа және таныс сөздік қорды беруге назар аудара аламыз.

Егер бүлдіршін үстелге шығуға қызығушылық танытса, олар қозғалысқа арналған сезімтал кезеңде болуы мүмкін және сол дағдыларды жаттықтыруы керек. Оларға жиһазға шығуға рұқсат берудің орнына, біз жастықтардан, көрпелерден, тепе-теңдік сақтайтын және шығатын заттардан кедергілер жолын жасай аламыз.

Келесі беттегі кестеде баланың сезімтал кезеңде болған кезінде оның қызығушылығын қалай қанағаттандыруға болатыны туралы кейбір мысалдар берілген.

Бұл сезімтал кезеңдердің нақты уақыты әр бала үшін әртүрлі.

Бүлдіршіннің оқу жеңілдігі бізге мүмкіндіктермен қатар жауапкершіліктер де береді. Мүмкіндіктер, өйткені олар айналасындағы тілді (бай сөздік қор мен түсінікті қалыптастыру), біздің жиһаздар мен заттарды қалай ұстайтынымызды (дұрысы ұқыптылықпен), басқаларға қалай қарайтынымызды (дұрысы құрметпен және мейірімділікпен), заттарды қайда қоятынымызды (тәртіп орнату) және айналасындағы ортаның әдемілігін өте оңай сіңіреді.

Жауапкершіліктер, өйткені доктор Монтессори атап өткендей, губка таза суды қалай оңай сіңірсе, лас суды да солай сіңіре алады. Бала жағымсыз тәжірибелерді жағымды тәжірибелер сияқты оңай қабылдайды. Олар тіпті біздің сезімдеріміз бен көзқарастарымызды да қабылдай алады, мысалы, біз бір нәрсені түсіріп алып, өзімізге ашуланғанда (өзімізді кешірудің орнына) немесе сурет салуға қабілетім жоқ деген тұрақты пікірде болсақ (өзімізге... )

Монтессори мектебінде балалар немен айналысқысы келетінін таңдауға (егер ол қолжетімді болса), демалуға немесе басқа баланы бақылауға (басқа балаға кедергі жасамаған жағдайда) және сынып ішінде қозғалуға (айналасындағы адамдарға құрметпен қараған жағдайда) еркіндігі бар. Осы шектеулер аясында біз баланы бақылаймыз және олардың өздеріне тән бірегей қарқынмен дамитынына сенім артамыз.

Үйде біз оларға не кигісі келетінін таңдауға (егер ол мезгілге сәйкес келсе), өздігінен тамақ дайындауға (егер олар тамақтану үшін үстелге отырса) және өз ойын білдіруге (егер олар басқаларға немесе үйдегі заттарға зиян тигізбесе) еркіндік бере аламыз.

Тәуелсіздік арқылы бала өзіне, басқаларға және қоршаған ортаға қамқорлық жасау үшін жауапкершілікті сезінуді үйренеді. Олар нәзік заттарды ұқыпты ұстауды үйренеді. Олар досына көмек ұсынуды үйренеді. Өз заттарына күтім жасауды үйренеді. Біреуді ренжітіп алғанда, жағдайды қалай түзетуге болатынын үйренеді. Өсімдіктерге, сыныпқа және айналасындағы ортаға қалай қарау керектігін үйренеді. Тіпті тәй-тәй басқан бүлдіршіндер де.

Бақылау бізге баланың дәл қазір қай деңгейде екенін көрсетеді. Бұл олардың не нәрсеге қызығатынын, нені меңгеруге тырысып жатқанын, дамуында қашан өзгеріс болатынын және кейде шектеу қою немесе қайтадан шетке шықпас бұрын аздап көмектесу үшін қашан араласу керектігін түсінуге көмектеседі.

Келесі тарауларда мен осы Монтессори принциптерін күнделікті өмірге қалай енгізу керектігін көрсетемін:

Келіңіздер, мұны бүлдіршіндерімізбен бірге іс жүзінде қолданайық.

Бүлдіршіндерге арналған Монтессори әрекеттері бес негізгі бағытқа бөлінеді:

Бұл кітаптың қосымшасында бүлдіршіндерге арналған Монтессори әрекеттерінің тізімі берілген. Жастары тек нұсқаулық ретінде көрсетілген. Міндетті түрде баланы бақылаңыз және қай әрекеттер оның назарын өзіне аударатынын көріңіз, тым қиын немесе тым оңайларын алып тастаңыз.

Әрекеттер көбінесе жеке науалар мен себеттерде ұйымдастырылады. Әрбір науа немесе себеттің ішінде баланың тапсырманы өз бетінше орындауы үшін қажетті нәрсенің бәрі болады. Мысалы, егер әрекет сумен байланысты болса, біз төгілген суды сүрту үшін губка немесе қолғап қоса аламыз.

Олар әрекеттің тек бір бөлігіне ғана назар аударып, соны қайталауы мүмкін. Мысалы, губканы сығуды немесе шәйнекті ағын сумен толтыруды жаттықтыруы мүмкін. Біз бақылап, оларға меңгеруге тырысып жатқан бөлігін қайта-қайта қайталауға мүмкіндік береміз. Уақыт өте келе олар процеске жаңа қадамдар қосады немесе басқа әрекетке көшеді.

Баланың әрекетті таңдау еркіндігі бар. Біздің кеңістігіміз балалар меңгеріп жатқан шектеулі әрекеттер санын көрсету арқылы осы таңдау еркіндігін ынталандыруға арналған.

Монтессори мұғалімдерін даярлау кезінде біз сыныптағы әрбір әрекетті балаларға «таныстырылым» (presentation) жасау арқылы көрсетуді үйренеміз. Таныстырылымда әрбір әрекет науаны үстелге апарудан бастап, әрекетті кезең-кезеңімен көрсетуге және науаны сөреге қайтаруға дейінгі кішкене қадамдарға бөлінеді. Біз әр әрекет үшін таныстырылымды қайта-қайта жаттықтырамыз. Содан кейін, егер сыныпта балаға көмек қажет болса, біз әрекетті жақсы білетіндігіміз сонша, импровизация жасап, оларға дәл қажетті мөлшерде ғана көмектесе аламыз.

Үйде де осы тәсілді қолдануға болады. Біз әрекетті дайындап, алдымен оны өзіміз орындап, кішкене қадамдарға бөліп, баламыздың мұны қалай меңгеретінін көру үшін жаттыға аламыз.

Оларға өздерін қызықтыратын әрекетті таңдауға мүмкіндік беріңіз және араласпай, мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы өздері байқап көруіне жағдай жасаңыз. Тіпті олар бірдеңені түсіріп алса да, біз олардың қалай әрекет ететінін және оны өздері көтеретінін көру үшін «қолдарымызды басып» (араласпай) отыра аламыз. Олардың қиналып, ашулана бастағанын көргенде, біз араласып: «Қара», — деп, содан кейін баяу ғана, мысалы, банканың қақпағын қалай бұрау керектігін көрсете аламыз. Содан кейін олардың қалай әрекет ететінін көру үшін тағы да шегінеміз.

Бұл баланың нәрселерді оңайырақ қабылдауына көмектеседі. Біздің қозғалыстарымыз баяу және орындауға оңай болуы керек. Егер біз бір уақытта сөзбен түсіндіретін болсақ, біздің бүлдіршініміз бізді тыңдауды немесе бізге қарауды білмей қалады — сондықтан олар сөзсіз біздің қозғалыстарымызға назар аудара алуы үшін біз үндемейміз.

Дұрысы, біз баланың терең зейінін бөлетін емеспіз. Біздің жай ғана пікіріміз оларды меңгеріп жатқан ісінен алшақтатуы мүмкін және олар әрекетті мүлдем тастап кетуі мүмкін. Олар бізден жауап күткенше немесе қиналған кезде көмек ұсынғанша күтіңіз, немесе кешкі асқа шақырмас бұрын олардың жұмысты аяқтағанына көз жеткізіңіз.

Менің ұлым кішкентай болғанда мен де солай істегенмін. Көбінесе мен одан жаңа дағдыны көрсетуді немесе қандай да бір жаңа трюкті орындауды сұрайтынмын. Мүмкін мақтану үшін, немесе оның тезірек үйренуіне итермелеу үшін шығар.

Қазір мен бұл итермелеу бала үшін сынақ екенін түсінемін. Әдетте тек бір ғана дұрыс жауап болады, сондықтан олардың берген жауабы қате болса, бізде: «Жоқ, бұл гүл көк емес, сары», — деп айтудан басқа амал қалмайды. Бұл баланың өзіне деген сенімділігін арттыру үшін жақсы емес.

Оның орнына біз заттарды атауды жалғастыра аламыз, білуге құмарлығын ояту үшін сұрақтар қоя аламыз және баланың нені меңгергенін, нені әлі жаттықтырып жатқанын көру үшін бақылауды пайдалана аламыз.

Қазір мен балаға сұрақ қоятын жалғыз жағдай — егер мен оның жауапты білетініне 100 пайыз сенімді болсам және ол маған оны айтуға қуанышты болса ғана. Мысалы, егер олар көк заттарды өз бетінше анықтап жүрсе, мен көк түсті бірдеңеге нұсқап: «Бұл қандай түс? » — деп сұрай аламын. Олар қуана-қуана: «Көк! » — деп айқайлайды. Бұл әдетте олар шамамен 3 жасқа толғанда басталады.

Олар мұны күн сайын істемеуі мүмкін, дәл біздің күн сайын тамақ пісіргіміз келмейтіні сияқты. Оларды мәжбүрлеудің орнына: «Сен менің істегенімді қалайсың ба? Жақсы, мен мынаны тасиын, сен ананы тасы», — деп айта аламыз.

Тіпті ересек балаларға да тапсырманы орындалатын бөліктерге бөлу үшін көмек қажет болуы мүмкін. «Алдымен текшелерді орнына қояйық, содан кейін кітаптармен айналысамыз».

Егер олар келесі әрекетке көшсе, мен әдетте олардың зейінін бөлмеймін. Оның орнына әрекетті өзім жинап қоямын, осылайша келесі жолы не істеу керектігін балаға үлгі ретінде көрсетемін. Олар біздің мұны істеп жатқанымызды тікелей көрмесе де, көз қиығымен көруі немесе біздің не істеп жатқанымызды бейсаналы түрде қабылдауы мүмкін.

үйде бар заттардан жасауға болады. Міне, кейбір мысалдар:

Музыка тыңдау — бұл өз алдына бөлек әрекет. Сәл ескірген болса да, CD ойнатқышы немесе ескі iPod (тек музыка сақтайтын) балаға музыканы өз бетінше таңдауға мүмкіндік береді. Бізде тіпті билеуге арналған төсеніш ретінде жаюға болатын кілемше болуы мүмкін.

Көптеген балалар музыка қосылғанда инстинктивті түрде қозғалады. Отбасында орындауды немесе тамашалауды ұнататын дәстүрлі немесе мәдени билер болуы мүмкін. «Автобус дөңгелектері» немесе «Бас, иық, тізе және бақайлар» сияқты әндерге қосылып айтып, іс-қимылмен көрсету де өте қызықты. Сондай-ақ кішкентай балаларды концерттерге апару өте жақсы — көптеген концерт залдары кішкентай балаларды қабылдайды немесе балаларға арналған арнайы қойылымдар ұйымдастырады, онда олар соңында аспаптарды жақыннан көре алады.

Мүмкін болса, ауа райы онша жақсы болмаса да, аулада, жақын маңдағы орманда, ойын алаңында, қалалық алаңда, жағажайда, тауда, өзенде немесе көлде қозғалу үшін далаға шыға аламыз. Скандинавиялықтар айтқандай: «Жаман ауа райы болмайды, тек нашар киім болады». Нидерландыда тұратындықтан, біз су өткізбейтін киімдерімізді киіп, велосипедке міне береміз. Сондай-ақ, егер орын мүмкіндік берсе, үй ішінде қозғалысты қалай ұйымдастыруға болатынын ойластыруға болады. Менің оқу бөлмемде өрмелеу қабырғасы бар. Кішкентай балалар төменгі ұстағыштардан тартыла бастайды; шамамен 2 жасқа толғанда, олар ересек адамның қолдауымен өрмелейді, содан кейін көп ұзамай өз салмақтарын ұстап, өз бетінше өрмелей алатын болады. Олардың денесінің әрбір бұлшықеті қатты жұмыс істейді. Балалар тығылғанды да ұнатады, сондықтан көрпелер мен орындықтардан, гамактардан және шатырлардан орындар жасауды ойластырыңыз. Өсіп кеткен бақшалар да қызықты жасырынбақ орындарына айналады.

Мұнда балалардың үй шаруасына көмектесуінің кейбір жолдары берілген:

Мен әрқашан олар дайын болған кезде, мықты негіз қалау үшін жастайынан бастаған дұрыс деп айтамын. Бұл күнделікті өмір дағдылары балаларға өздеріне күтім жасауды, басқаларға (мысалы, үй жануарларына) күтім жасауды және өз ортасына күтім жасауды үйренуге көмектеседі.

Шұлықтарды шешу.

Бізде бүлдіршіндерді олар оңай қабылдайтын әдемі, бай тілмен таныстыруға тамаша мүмкіндік бар. Бала әртүрлі жемістердің атауларын (банан, алма, жүзім және т. б. ) қалай үйренсе, солай әртүрлі көліктерді (тиегіштен мобильді кранға дейін) немесе құстарды (фламингодан туканға дейін) үйрене алады. Бұдан ләззат алыңыз. Нақты бір құстың, ағаштың немесе жүк көлігінің атын білмей қалғанда, өз сөздік қорымыздың шектеулі екенін байқауымыз мүмкін. Ондайда баламен бірге олардың атауын іздеп табуға болады.

Бұл қадамды көбінесе кітаптағы суреттерді үйіміздегі заттармен сәйкестендіру арқылы жасауға болады. Бала ойыншық какадуды алып, өзінің сүйікті кітабындағы какаду суретін көрсету үшін кітап сөресіне жүгіріп баруы мүмкін.

Біз балаларға шыныаяқты қалай ұстауды көрсеткеніміз сияқты, кітапты да қалай ұстау керектігін көрсетеміз. Парақты абайлап аудару және оқып болған соң кітапты сөреге ұқыпты қою үшін қозғалыстарымызды баяулата аламыз. Кейде біздің топтамамызда шындыққа негізделмеген кітап болуы мүмкін. Ондай жағдайда мен оны әзілмен атап өтер едім: «Аюлар шынымен кітапханаға бара ма? Жо-о-оқ. Қандай қызық. Бұл — ойдан шығарылған. Қане, не болатынын көрейік».

Баланың дағдыларын біртіндеп қалыптастыра отырып, оның өз бетінше көбірек іс әрекет жасауына мүмкіндік берсек, өзіне-өзі қарауды үйренуге көптеген жағдайлар жасалады. Олар шаш тарау, тіс тазалау, мұрын сүрту және қол жуу сияқты тапсырмаларды меңгергенді өте жақсы көреді. 15 айдан бастап.

Сәбилер өздеріне жеңіл тіскебасар дайындағанды немесе ас әзірлеуге көмектескенді ұнатады. Олар сәтті орындай алуы үшін кішкентай қолдарға ыңғайлы құралдарды іздеңіз. Алғашында балаға көмек қажет болады. Мысалы, алдымен біз оларға алманың қабығын қалай аршу керектігін көрсете аламыз. Содан кейін олар қабығын жоғарыдан төмен қарай аршып, қабықтарды кейін компост жәшігіне апару үшін ыдысқа салып жатқанда, біз алманы тақтаның үстінде ұстап тұра аламыз. Біз оларға қолдарын алма кескішке қалай қауіпсіз қою керектігін көрсетеміз. Бала алма кескішті жеміс арқылы оңай итере алуы үшін біз алманы ортасынан көлденеңінен кесіп бере аламыз. Алма кесу 2 жастан бастап.

Сәбилер өздерінің тостағандарына, ас құралдарына және стақандарына оңай қол жеткізе алуы үшін төменгі шкафты пайдаланыңыз, сонда олар белгіленген төсенішті нұсқаулық ретінде пайдаланып, үстел жасай алады.

Сәбилер біз өлшеп дайындаған ингредиенттерді қосуға, ингредиенттерді ағаш қасықпен араластыруға, қамыр илеуге, печенье қалыптарын пайдалануға және пісірілген өнімдерді безендіруге көмектесе алады. Және иә, олар дайын өнімнің дәмін татуға да көмектесе алады. 12 айдан бастап.

Сәбилердің терезелерді тазалау үшін бүріккіш бөтелкені қалай меңгеретіні таңғалдырады — қайталанатын қозғалыс олардың қол күшін дамыту үшін керемет. Содан кейін олар терезелерді резеңке тазалағышпен (сгон) жоғарыдан төмен қарай сүртіп, оларды кептіру үшін шүберекті пайдалана алады. Терезелерді жарқырату үшін біз суды қолдана аламыз немесе аздап сірке суын қоса аламыз. 18 айдан бастап.

Гүл шоқтарын жасау — бұл сәбиге өзінің ұсақ моторикасын дамытуға және суды бақылаумен тасу мен құюды жаттықтыруға мүмкіндік беретін көп сатылы процесс, сонымен бірге үйге сұлулық сыйлайды. Біріншіден, олар кішкентай құманға краннан су толтырып, төгілуі мүмкін суды ұстап қалу үшін оны науаға қоя алады. Кішкентай воронканы пайдаланып, олар суды вазаға құя алады. Содан кейін олар вазаға гүл қойып, вазаны майлықтың (бұл шоғырлануды дамытуға жақсы қосымша қадам) үстіне қоя алады. Кішкентай төгілген сулар үшін губканы дайын ұстаңыз. 18 айдан бастап.

Қол астында кішкентай жинау құралдарының — мысалы, сыпырғыш, швабра, қалақ пен щетка, қолғаптар және губкалардың — болуы сәбиге үйге күтім жасауды үйренуге мүмкіндік береді. Сәбилердің көбі сыпыруға, еден жууға және шаң сүртуге көмектескенді жақсы көреді. Бұл кішкентай қалақ пен щетка үгінділерді сыпыру үшін пайдалы және екі қолмен бірге жұмыс істеуге керемет жаттығу болады. 12 айдан бастап.

Акварель — сурет салғысы келетін сәбилер үшін өте қолайлы; тіпті кішкентай бала да маркерлер немесе бояулар сияқты ластану қаупінсіз табысқа жете алады. Тек бір түстен бастаңыз. Жалғыз акварель таблеткаларын іздеңіз, акварель палитрасынан бір түсті шығарып алыңыз немесе мүмкін болса, палитраны жеке түстерге кесіңіз. Бала қылқаламды сулауды, қылқаламға бояу алуды және қағазға белгілер салуды жаттықтыра алады. Олар бұл жаста сурет салуды үйренбейді — олар материалдарды пайдалануды және қағаз бетінде өз қозғалыстарын көрсетуді үйренеді. 18 айдан бастап.

Қарапайым тігу карточкасынан, ұшы мұқалған инеден және ұшы түйілген қос жіптен бастаңыз. Біз оларға инені тесікке қалай итеру керектігін, карточканы аударып, инені екінші жағынан қалай суырып алу керектігін көрсете аламыз. Содан кейін ине келесі тесікке кіреді, карточка аударылады және ине қайтадан тартылып, тігіс жасалады. Карточка аяқталғанда, инені алып тастау үшін жіпті қайшымен кесіп, түйін жасаңыз. 2 жастан бастап.

Алдымен бала үстел басында отырғанда қайшыны қалай қауіпсіз ұстау керектігін үйренеді. Алғашында олар қайшыны ашу және жабу үшін екі қолын пайдаланады. Содан кейін біз кесуді енгізе аламыз, оны жіңішке жолақтарға кесілген қатты карточкадан бастаймыз. Олар қиюы үшін жолақты ұстап тұрыңыз. Қиындыларды тостағанға жинап, содан кейін кішкентай конвертке салып, стикермен жабыстыруға болады. Қайталаңыз. Қол күші дамыған сайын, олар қайшыны бір қолымен ұстап, жолақты өздері ұстай алатын болады. Шамамен 2 жас.

Сәбилерге арналған менің сүйікті шимайлау материалдарым — жұмсақ жуан қарындаштар мен балауыз борлар (beeswax crayon blocks). Әртүрлілік ұсыну үшін қағаз өлшемін, түсін және материалын мезгіл-мезгіл өзгертіп отыруға болады. Тағы да айта кетейін, олар сурет салуды емес, материалдарды қолдануды үйренеді. 12 айдан бастап.

Баланың қолына оңай сыятын жуан борды ұсыныңыз және үлкен тақта немесе тротуар сияқты үлкен бетті қамтамасыз етіңіз. Үлкен бет оларға борды қолдануды және өшіргішпен тазалауды жаттықтыру кезінде бүкіл қолдың қозғалуына мүмкіндік береді. 12 айдан бастап.

Қағазға кішкентай пішіндерді желім қылқаламымен және кішкентай желім құтысымен жапсыру қозғалыстарды жетілдіруге көмектеседі. (Балама ретінде желім-қарындашты ұсыныңыз. ) Желімді пішіннің артына жағып, содан кейін оны аударып, қағазға жапсыруға болады. 18 айдан бастап.

Сазбалшықпен қолмен жұмыс істеу және қарапайым құралдарды пайдалану баланың қол күші мен шығармашылығын ынталандырады. Сазбалшықты жайып, бөрене жасап, кішкентай бөліктерге кесіп, шар етіп домалатуға немесе шексіз тәсілдермен мүсіндеуге болады. Әртүрлі сенсорлық тәжірибелер беру үшін мен мезгіл-мезгіл сазбалшықты ойын қамырына немесе кинетикалық құмға ауыстырғанды ұнатамын. 16 айдан бастап.

Жаңа сөздік қорды үйрену үшін біз ас үй құралдары, Африка жануарлары немесе музыкалық аспаптар сияқты тақырып төңірегіндегі шынайы көшірмелерді ұсына аламыз. Бала нысанның атауын естігенде, оны ұстап, сезіне алады — бұл нақты материалдармен оқудың тағы бір мысалы. Кез келген жастағы сәбилер үшін.

Бала есейген сайын, біз тақырыптық суреттері бар карточкаларды ұсына отырып, сөздік қорды байыту мүмкіндіктерін кеңейте аламыз. Осылайша біз таба алатын көшірмелермен немесе нысандармен шектелмейміз. Мұнда Винсент ван Гогтың өнер туындылары көрсетілген. 18 айдан бастап.

Сәбилерімізбен бірге кітап оқу — екеумізге де ұнайтын кітаптарды тапқанда үлкен қуаныш. Жыл мезгілдері, күнделікті өмір, жануарлар, түстер, пішіндер, көліктер, табиғат және баланың сүйікті тақырыптары туралы кітаптарды іздеңіз. Үлкенірек сәбилер үшін біз зерттеуге болатын егжей-тегжейлі кітаптарды немесе санау кітаптарын қоса аламыз. Кез келген жастағы сәбилер үшін.

Бала үшін сөздік қорды үйренудің ең тікелей жолы — күнделікті өмірдегі нысандар. Олар жеміс атауларын үйренгені сияқты, біз үйіміздегі және базардағы гүлдердің, саябақта көретін ағаштар мен құстардың және үй айналасындағы заттардың аттарын атай аламыз. Мұнда бірнеше бақша бұршағы мен карточкалар жиынтығы көрсетілген, мұнда бала үш өлшемді нысанды екі өлшемді кескінмен бейнелеуге болатынын үйренеді. 12 айдан бастап. Карточкалармен 14 айдан бастап.

Біз бірдей карточкалар жиынтығын жасау үшін нысанды сала аламыз немесе суретке түсіре аламыз. Бала нысандарды бірдей карточкалармен сәйкестендіре алғаннан кейін, біз нысандарға ұқсас, бірақ дәл өзі емес суреттерді пайдалану арқылы қиындықты арттыра аламыз. Нысан самосвал болуы мүмкін, ал біз оларға кез келген самосвалдың (басқа модель, түс, өлшем) суретін ұсынамыз. Бұл оларға самосвалдың мәнін түсінуге көмектеседі. Карточкалармен 14 айдан бастап.

Маған 1900-жылдардың басында-ақ доктор Монтессоридің балалар мен олардың дамуы туралы, соның ішінде ашық ауа мен табиғаттың маңыздылығын қамтитын осындай тұтас (холистикалық) көзқарасы болғаны қатты ұнайды. Табиғаттың бізді тыныштандыруға, бізді сұлулықпен байланыстыруға және бізді жермен және қоршаған ортамен қайта қауыштыруға қабілеті бар.

Жас балалар — сенсорлық оқушылар. Доктор Монтессоридің жоғарыдағы дәйексөзі олардың тәжірибесінің қаншалықты бай болатынын көрсетеді. Қазір ересек болсам да, балалық шағымда шөптің үстінде жалаң аяқ жүрген сәттерім әлі күнге дейін есімде.

Егер біз қалада тұрсақ, бірнеше ай сайын табиғатқа саяхаттар жоспарлай аламыз. Бұл теңіз жағасындағы түстен кейінгі уақыт немесе шатырда немесе лашықта бірнеше түн өткізу болуы мүмкін.

Монтессори сыныбы мен Монтессори үйінің арасында айырмашылық бар. Біз бұл ойыншықтарды Монтессори сыныбына қоспасақ та, үйде еркін ойын үшін бірнеше жақсы таңдалған ойыншықтарды қосуды таңдай аламыз. Егер біз Монтессори тәсіліне жаңадан келген болсақ, үйімізде бар ойыншықтардан бастай аламыз — баланың сүйіктілерін қалдырыңыз, бұдан былай пайдаланылмайтындарын сыйға тартыңыз және кейінірек ауыстырып отыру (ротация) үшін кейбір ойыншықтарды сақтауға қойыңыз.

Мұнда кейбір идеялар берілген:

Үйде мұндай еркін ойындарға орын бар — бала материалдарды көптеген шығармашылық тәсілдермен зерттейді, өзі үшін жаңалықтар ашады және күнделікті өміріндегі қиялды сценарийлерді ойнайды. Дегенмен, олар осы тарауда талқылаған Монтессори іс-шараларын алмастыра алмайды, өйткені бұл іс-шаралар сәбиге шеберліктен қанағаттану сезімін береді және жас баланың көптеген даму қажеттіліктерін қанағаттандырады.

Егер бала Монтессори мектепке дейінгі бағдарламасына бара бастаса, мен үйде Монтессори материалдарын қайталамауға кеңес берер едім, сонда олар мектепте қызығушылығын жоғалтпайды. Оның орнына біз баланы күнделікті өмірге қосу және олардың құрылымдалмаған ойынға уақыты, шығармашылық мүмкіндіктері, ашық ауадағы уақыты және демалу уақыты болуын қамтамасыз ету арқылы үйде Монтессориді жалғастыра аламыз. Олар практикалық өмір, өнер және қолөнер, қозғалыс пен музыка және кітаптар арқылы дағдыларды үйренуді жалғастырады.

Монтессори сыныбына алғаш рет кіргенде, кеңістіктің балалардың қажеттіліктерін ескере отырып әдемі ұйымдастырылғаны бірден байқалады. Дәл осы принциптерді үйде қолдану оңай. Біз мінсіз үйге ұмтылмаймыз, бірақ кеңістігімізді орнатуда мақсатты бола аламыз. Әрбір кеңістік баланың бойына шақ болуы міндетті емес. Өйткені, үйімізде қажеттіліктері әртүрлі, бойы әртүрлі адамдар тұрады. Дегенмен, үйіміздің әр аймағында баламыз ләззат алатын және өзін жайлы сезінетін кеңістіктің болуы әбден мүмкін.

Мұнда Монтессори әдісін үйде аз шығынмен енгізуге арналған сегіз негізгі жабдық берілген.

Кейбіреулер: «Мен үйді ешқашан мұндай ұқыпты ұстай алмаймын. Бізде заттар тым көп», — деп ойлауы мүмкін. Бірінші қадам — ойыншықтардың, кітаптардың, өнер материалдарының санын азайту және үйімізде жиналып қалатын жалпы бейберекеттікті реттеу. Балаңыз жиі қолданбайтын немесе оған тым қиын болып көрінетін іс-әрекеттер мен ойыншықтарды жәшікке салыңыз. Бұл жәшікті әзірге сақтап қоюға болады; балаңызға жаңа тапсырма қажет болғанда, бұл іс-әрекеттерді қайтадан шығара аласыз. Екінші жәшікке кіші жастағы балаларға арналған, енді қолданылмайтын немесе тым оңай болып қалған заттарды салыңыз. Оларға жаңа иесін табыңыз немесе кіші бауырларына сақтап қойыңыз.

Тек бала көп қолданатын санаулы заттарды ғана қалдырыңыз. Бұл — баланың қызығушылығын тудырмайтын заттарды ұстап тұрмай, оны қызықтыратын іс-әрекеттердің тиісті санын үнемі тауып отыру туралы.

Бұл процесс уақыт өте келе балаңызды да қамтиды; оның бойында заттарды қайта пайдалану, қайта өңдеу, қайырымдылық жасау және жаңа нәрсеге дайын болғанда ойыншықтарды басқаларға беру туралы түсінік қалыптасады.

Тоддлерлер заттарды оңай бере салмайды. Оларды заттардың қайырымдылыққа немесе басқа отбасына берілетін жәшікке кететініне үйретіңіз. Оларға затпен соңғы рет ойнауды ұсыныңыз; ойын аяқталған соң оны жәшікке сала алады. Содан кейін оны үйден шығарып, жеткізуге сізге көмектесе алады. Егер жәшікті бірден жеткізу мүмкін болмаса, бала қоштасу процесін қайталамауы үшін оны көзден таса жерге қойыңыз.

Артық заттардан құтылу үйіміздің өзіндік ерекшелігі болмауы керек дегенді білдірмейді. Біз баланың бойына шақ жерге жастықтарды, көрпелерді, өсімдіктер мен өнер туындыларын қоя аламыз. Жылулық сыйлау үшін себеттер мен кілемдерге табиғи материалдарды таңдаңыз.

Біздің үйлеріміз өмір сүріп жатқан еліміз бен уақытымызға бейімделген. Түрлі мәдениеттерден шыққан отбасылар ретінде біз осы мәдениеттердің рәсімдері мен дәстүрлерін сақтай отырып, сол жақтан келген құнды жәдігерлерді немесе жиһаздарды көрсете аламыз.

Маған қағаз жалаушалар, қолдан тоқылған немесе тігілген бұйымдар, немесе бірге жасаған басқа да қолөнер туындылары сияқты қолдан жасалған элементтерді қосу ұнайды. Бұл бөлшектер үйді ерекше етеді, бала мұны сіңіріп, бағалайтын болады.

Ескі (винтажды) заттар да үйге ерекшелік пен даралық сыйлайды, бұл ретте үй бейберекет көрінбейді. Осы элементтердің барлығы үйді жайлы етеді, мақсат — кеңістіктің тыныш, жылы және балаға қолжетімді болуын қамтамасыз ету.

Тоддлерлерді тәрбиелеу көп жұмысты талап етеді және біз қатты шаршауымыз мүмкін. Сондықтан біз үйімізді балаларға, сәйкесінше өзімізге де жеңіл болатындай етіп жабдықтай аламыз.

Балалар өз бетінше әрі сәтті әрекет ете алатындай етіп жағдай жасаңыз. Оларға қажет заттар оңай қолжетімді болуы үшін олардың бойына шақ биіктікте тұрсын. Олардың ұстауына жарамсыз заттарды алып тастаңыз. Бала өскен сайын жағдайды үнемі бейімдеп және жақсартып отырыңыз.

Егер бүкіл үйді қауіпсіз ете алмасақ, ең болмағанда бір аймақты бала еркін ойнай алатын, мүмкін есігінде қоршауы бар «иә» кеңістігіне айналдыра аламыз. (Біз олардың көп қозғалғанын қалаймыз, сондықтан қозғалысын шектейтін манеждерден аулақ болыңыз. )

Егер сізде бірнеше бала болса, мына қосымша жайттарды ескеріңіз:

Үйіміз үлкен болса, бұл қағидаларды қолдану оңайырақ болар еді деп ойлау оңай. Дегенмен, үйіміз кішкентай болса, бұл идеяларды пайдалану мүмкін — тіпті өте маңызды. Біз шектеулі кеңістікті тиімді пайдаланғымыз келеді, әйтпесе ол тез шашылып, адамды шаршатады. Мен шағын кеңістіктер сияқты шектеулерді шығармашылыққа мүмкіндік деп білемін.

Мұнда көмектесетін бірнеше идеялар бар:

Бұл идеялар бейберекеттікті азайтуға және баламыз үшін тартымды кеңістіктер жасауға көмектесуі керек. Басқа артықшылықтар мыналарды қамтиды:

Үйімізді жабдықтау баламен бірге өткізетін өмірімізге біршама тыныштық орнатуға көмектеседі. Бұл идеялар бүгін бірнеше өзгерістер жасауға шабыт береді деп үміттенемін. Біз үйлерімізді үнемі жетілдіріп, заттарды бала үшін одан да қолжетімді, тартымды және қызықты ете аламыз.

Енді "Eltern vom Mars" жобасынан Аннаның үйінен шабыт алатын кез келді. Аннаның Аустриядағы Монтессори үйіне көз жүгіртейік. Барлық заттар баланың бойына шақ жерде орналасқан, ал кеңістік қарапайым әрі әдемі. Баланың барлық заты өз орнында және дайын тұр. Қарапайым түстер палитрасы жанға тыныштық сыйлайды. Осында көшіп алсақ бола ма?

Бұл шағын өзіне күтім жасау аймағы қарапайым әрі тартымды. Мұнда бала мұрнын сүрте алады, бетін сүрте алады немесе шашын тарай алады. Аласа орындықта екі себет бар: бірінде майлықтар, екіншісінде тарақ. Астындағы кішкентай себет кір майлықтарға арналған. Тігінен ілінген айна балаға өз денесін толық көруге мүмкіндік береді және үйден шығар алдында өзін жылдам тексеріп алуына өте ыңғайлы.

Бұл өнер және қолөнер аймағы ересектеу тоддлерге арналған. Ашық сөрелер қызықты әрі қолжетімді, ал науалар мен контейнерлерді пайдалану қандай материалдар бар екенін көруді жеңілдетеді. Жоғарғы сөредегі қарындаштар түстері бойынша сұрыпталып, әр түске арналған стикері бар қарапайым шыны банкаларға салынғандықтан өте тартымды көрінеді. Кішкентай құмыраларда моншақтар мен тізу іс-әрекеттеріне арналған жіптер бар; васи-лента (washi tape), тескіш (дырокол) және қайшы сияқты материалдар дайын тұр; фломастерлер мөлдір контейнерде көрсетілген; қылқаламдар мен акварель де қолжетімді. Өсімдік кеңістікті жұмсартады, ал баланың музыканы өз бетінше таңдауы үшін музыка ойнатқышы қойылған. Бұл сөренің қасында шағын үстел мен орындық орналасқан.

82

83

86

87

88

89

90

91

92

93

94

және басқа заттарды көптеген тәсілдермен қолдануға болады, ал өрт сөндірушінің киімін тек бір ғана жолмен пайдалануға болады. Шынайылыққа назар аудару олардың шығармашылығын шектемейді; керісінше, оны арттыра түседі. Қиял ерекше күшейіп, олар әлемдік мәселелерді шешудің және әлеуметтік өзгерістердің шығармашылық жолдарын ойлап таба бастағанда, жасөспірім шақта бұл іргетастың қалай гүлденетінін көре аламыз.

Сонымен қатар, баланың көркемдік шығармашылығының дамуын қолдау үшін қолдануға болатын негізгі принциптер бар. Біз:

Бүлдіршінімізді көрейік және оны сол қалпында қабылдайық. Қуанышты сәттерде де. Және олар қиналған кезде де. Күн сайын. Баламыздың құмарпаз болуына мүмкіндік беру және оған маңыздылық, тиесілілік және қабылдау сезімін сыйлау — баламен байланыс пен сенімнің берік негізін қалайды. Бұл негіз бізге олармен ынтымақтастықты дамыту үшін және оларға шекара қою керек болғанда қажет болады. Байланыссыз ынтымақтастық өте аз болады; сенімсіз шекара қою қиынға соғады.

Баланы «тайм-аут» (бұрышқа қою/оқшаулау) сияқты жазамен қорқытқанда, біз ата-ана мен бала арасындағы сенімді бұза бастаймыз. Екі нәрсе болуы мүмкін. Олар ересек адамнан қорқып, қорқыныштан ынтымақтасады немесе ата-анасына білдіртпей, қалағандарын істеудің қулық жолын табады. Сол сияқты, қорқыту мен пара беру баланың ынтымақтастығына әкелуі мүмкін, бірақ бала бізге көмектескісі келгендіктен емес. Олар жай ғана жағымсыз салдардан (жазадан) аулақ болғысы келеді немесе жағымды салдарды (марапатты) пайдаланғысы келеді. Бала өскен сайын қорқыту мен пара беру де ауқымдырақ және күрделірек болуы керек болуы мүмкін. Егер олар бірдеңені тек стикер алу үшін істеуді үйренсе, олардың ынтымақтастығының «құны» арта береді. Бүлдіршінді ынтымақтастыққа көндірудің бұл әдістері қажытады. Олар бүкіл жауапкершілікті бізге, ересек адамға жүктейді. Біз: «Баламды қалай киіндірсем болады / қалай тамақ жегізсем болады / қалай қолын жуғызсам болады? » деп ойлаймыз. Ақыры біз ұрса береміз (nagging), ал бала бізді мүлдем тыңдамайтын болады. Мұның басқа жолы бар.

Бала бастық емес, бірақ олар мәселені қалай шешуге болатыны туралы өз пікірін білдіре алады. Біз: «Мәселені қалай шеше аламыз? » деп сұрап, содан кейін шешімдерді бірге таба аламыз. Көптеген идеяларды біз ұсынсақ та, бүлдіршін процесті үйренеді. Оларды бағаламай қоймаңыз. Кейде олар керемет идеяларды ойлап табады (көбінесе біздікінен әлдеқайда креативті).

Тіпті әлі сөйлей алмайтын бала да көмектесе алады. Мысалы, егер еңбектеп жүрген бауыры оның ойыншықтарының бірін алып қойса, ол бауырына ойнау үшін басқа ойыншық әкелу туралы идея ойлап табуы мүмкін.

Егер бұл үлкенірек мәселе болса, біз шешімдердің тізімін жаза аламыз. Тіпті ақылға қонымсыз идеялар туындаса да, оларды қосыңыз. Содан кейін тізімді бірге қарап шығып, бәріне қолайлы шешімдерді таба аламыз. Біз біреуін таңдап, оның жұмыс істейтінін немесе аздап түзетуді қажет ететінін көру үшін қайта оралу уақытын белгілей аламыз. Бүлдіршінмен бұл процесс соншалықты ресми болмауы мүмкін, бірақ олар есейген сайын біз осы тәжірибеге сүйене аламыз.

Сонымен қатар, бүлдіршін жоспарланған шешімді өз жауапкершілігіне алып, оны орындауға бейім болады. Бұл басқалармен мәселелерді шешу үшін де тамаша дағды. (Бұл 7-тарауда бауырлар туралы сөйлескенде қайта оралатын идея. ) Бүлдіршіндерімізді мәселелерді шешуге тартқанда, біз өзімізді еркін сезінетінімізді байқауымыз мүмкін. Біз жауапкершіліктің бір бөлігін бөлісеміз. Біз оны күштеп емес, күтпеген жолмен қалай жүзеге асуы мүмкін екендігі туралы ашық және қызығушылықпен қараймыз.

Кішкентай балалармен мәселелерді шешудің бір жолы — олармен бірге қарапайым тексеру тізімін (әсіресе суреттері бар) жасау.

Егер олар таңертең киінуге қарсылық танытса, біз оларға дайындалу үшін қажетті барлық қадамдардың таңертеңгілік күн тәртібі кестесін жасай аламыз. Егер ұйықтау қиын болса, тізімге ұйықтар алдында істеу керек нәрселердің барлығын, соның ішінде су ішу мен дәретхананы пайдалануды қосамыз. Біз әр қадамның суретін сала аламыз немесе оларды суретке түсіріп, басып шығара аламыз. Егер олар күн сайын реттілікті өзгерткісі келсе, әр қадам үшін жабысқақ қағаздар жасауға немесе артына липучкасы бар суреттерді ламинаттауға болады.

Содан кейін келесі кезекте не істеу керектігін көру үшін кестені тексере аламыз. Осылайша жұмысты біз емес, кесте атқарады. «Тізімде келесі не екенін көре аласың ба? » немесе «Тексеру тізімінде келесі кезекте тісімізді тазалаймыз деп жазылған». Олар тексеру тізімін жасауға және пайдалануға қатысқанда, шешімге деген жауапкершілікті өздеріне алады.

Әзіл біз ашуланғалы тұрғанда өте пайдалы. Қарапайым күлкілі ән айту біздің шиеленісті жеңілдетіп, олардың жүзіне күлкі ұялата алады. Бұл бәрін жаңадан бастаудың оңай жолы.

Біріншіден, бізге өз күтулерімізді реттеу керек болуы мүмкін — журнал оқи алмайтын, телефонымызды тексере алмайтын немесе қоңырау шала алмайтын шығармыз. Дәмханада немесе мейрамханада олар мазасыздана бастағанда немесе қатты сөйлегенде, мүмкін аспаздың жұмысын көру немесе аквариумды бірге қарау үшін оларды аздап серуендетуге дайын болыңыз. Ұшақ күткенде, біз әуежайдың терезесінің алдында тұрып, ұшақты жөнелтуге дайындау үшін сыртта болып жатқан барлық әрекеттерді тамашалай аламыз.

Екіншіден, дайын болыңыз. Көп мөлшерде су, тамақ, бірнеше сүйікті кітапты және бірнеше сүйікті ойыншықтары бар шағын сыдырмалы қалтаны — бірнеше кішкентай көліктерді, ішіне тиын тастайтын бөтелкені, кейбір бақалшақтарды және т. б. салуды ұмытпаңыз. Біз қай жерде болсақ та, кез келген кідіріс болса, біз баламызға қолдау көрсетуге және оның ынтымақтастығына көмектесуге дайын боламыз.

Бұл — Монтессори әдісімен бүлдіршінге күтім жасаудың ең қиын бөлігі. Біз олардың қызығушылығын сақтау үшін зерттеуге барынша еркіндік бергіміз келеді, бірақ олардың қауіпсіздігін сақтау, басқаларды құрметтеуге үйрету және өз шекараларымызды белгілеу үшін белгілі бір шектеулер аясында.

Нидерландыда мен голландтықтардың (жалпы айтқанда, әрине) мұны өте табиғи түрде жасайтынын байқаймын. Мен голландтық ата-аналардың немесе тәрбиешілердің бүлдіршіндерімен шайқасқа түскенін немесе ересек адамның айғайымен аяқталатын қарым-қатынасты көп көрмеймін. Ара-тұра ата-анасының велосипедінің артында жылап отырған кішкентай баланы көремін, бірақ ата-анасы сабырлы күйде қалып, бара жатқан жеріне қарай жүре береді және балаға жұбату сөздерін айтады.

Мен бала үшін де, отбасының қалған мүшелері үшін де шектеулерді құрметпен қалай қою керектігін көрсетемін. Бұл біраз тәжірибені қажет етеді. Біз негізінен жаңа тіл үйреніп жатырмыз. Егер біз балаларын ұқсас жолмен тәрбиелеп жатқан басқа адамдардан қолдау ала алсақ, бір-бірімізден үйреніп, қиын сәттерді талқылай алсақ, үйрену оңайырақ болуы мүмкін. Ал қателескен кезде, біз бір-бірімізге қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатқанымызды еске салып, оны баламыздан кешірім сұрау мүмкіндігі ретінде пайдалана аламыз.

Балаларым кішкентай болғанда, менің міндетім жай ғана оларды бақытты ету деп ойлайтынмын. Шынымды айтсам, бұл — ең оңай бөлігі. Ата-ана ретінде біз оларға өмірдің кез келген қиындықтарымен күресуге көмектесу үшін осындамыз: олармен бірге қуану үшін, көңіл қалу мен қайғы-қасирет сәттерін — жақсылық пен жамандықты еңсеруге көмектесу үшін.

Кейде бізге шектеулер қою керек. Олардың қауіпсіздігін сақтау үшін. Құрмет көрсетуді үйрету үшін. Олар дұрыс таңдау жасамаған кезде араласу үшін. Олардың жауапты тұлға болып өсуіне көмектесу үшін. Шектеу қою қиын болып көрінуі мүмкін. Баламыз қойылған шектеуге наразы болуы мүмкін. Дегенмен, біз қолдау көрсететін және сүйіспеншілікпен шектеу қойғанда, олар біздің олардың мүдделерін ойлайтынымызға сенуді үйренеді және баламызбен байланысымыз тіпті нығая түсуі мүмкін. Қиын кездер бізді өсіреді. Қиын кездер балаларымызды өсіреді. Балаларымыз ашуланса да, шашымызды жұлса да немесе киінуден бас тартса да, біздің оларды жақсы көретінімізді білетіні қандай ғажап.

Балаларға, әсіресе бүлдіршіндерге тәртіп керек. Олар не күтетінін білуі керек. Олар заттардың тұрақты және болжамды екенін білуі керек. Ата-аналары оларды қауіпсіздікте сақтайтынын білуі керек. Ата-анасы түнде толық ұйықтаса да немесе нәресте оларды сағат сайын оятса да, олар бірдей жауап алатынын білуі керек.

Отбасы үшін маңызды бірнеше ереженің болғаны дұрыс. Ережелер тым көп болса, бұл диктатура сияқты болады. Бірақ бәрінің қауіпсіздігін сақтауға және басқалармен бейбіт өмір сүруге бағытталған бірнеше қарапайым және нақты ережелердің болғаны пайдалы — дәл үлкен қоғамда бірге өмір сүру үшін келісілген ережелер мен заңдарымыз сияқты. Қаншамыздың үйімізде негізгі ережелер бар? Мүмкін тоңазытқышқа жапсырылған шығар? Мүмкін қонақ бөлмесінің қабырғасында жақтауға салынған отбасылық құндылықтар тізімі бар шығар? Немесе жай ғана үйдегі ересектер арасында талқыланған шығар? Мен ата-аналарға арналған семинарларымда осы сұрақты қойғанда, қатысушылардың көпшілігінде ешқандай негізгі ережелер жоқ екенін байқаймын. Бұл біздің көбінесе жағдайға қарай әрекет ететінімізді — бәрін сол сәтте ойлап табатынымызды білдіреді. Бұны қадағалау біз үшін және әсіресе бүлдіршін үшін қиын болуы мүмкін. Бағдаршам ережелері өзгеріп, кейбір күндері қызыл түс «тоқта», ал басқа күндері «жүр» дегенді білдіретінін елестетіп көріңізші. Біз шешімімізді өзгерткенде бүлдіршіндердің екіұшты хабарламалар алатыны таңқаларлық емес.

Әр отбасына қолайлы нәрсеге бейімделе отырып, үйде қолдануға болатын ережелер туралы кейбір идеялар мыналар:

132

133

136

Бұл минутқа дейін есептелген қатаң кесте болуы шарт емес. Керісінше, ырғағымыздың күн сайын бір үлгіде болуы құнды. Сонда бала алда не күтіп тұрғанын болжай алады, бұл өтпелі кезеңдердегі қиын сәттерді азайтады. Ырғақ баланың энергиясы мен қызығушылығына сәйкес келеді. Уақыт өте келе ол өзгеруі де мүмкін. Біз бұның олар үшін қиын болуы мүмкін екенін алдын ала біліп, өзімізді (және баламызды) соған сәйкес дайындай аламыз.

Біз күніміздің көп бөлігін бүлдіршінге күтім жасауға жұмсаймыз: киінуге көмектесу, бірге тамақтану, жаялық ауыстыру немесе горшокқа үйрету, шомылдыру. Бұл күнделікті күтім әрекеттерін тезірек бітіру керек жұмыс ретінде емес, баламызбен байланыс орнататын сәттер ретінде көруге болады.

Бұл сәттер күлімсіреуге, көзбен байланыс орнатуға, оларға не болып жатқанын айтуға, олардың қарым-қатынасын тыңдауға (тіпті әлі сөйлей алмаса да), кезекпен сөйлесуге, құрметпен жанасу жолдарын көрсетуге және құшақтауға арналған уақыт бола алады.

Бұл жай ғана бірге өмір сүрудің көптеген мүмкіндіктерін береді. Және қарапайым ғана бірге өмір сүру.

137

138

Уақыт өте келе бұл ритуалдар баламызға таныс болып, асыға күтетін дүниеге айналады және олардың балалық шағынан ең көп есінде қалатын нәрселер болады. Бүлдіршіндер күнделікті ырғақтың болжамдылығын ұнатқаны сияқты, олар осы оқиғалардан не күтетінін білуді жақсы көреді.

Егер ата-аналар әртүрлі ортадан, мәдениеттен және ұлттан болса, бұл осы текті атап өтудің бірегей жолын табуға және өзіміздің жаңа отбасылық дәстүрлерімізді құруға мүмкіндік береді.

Ритуалдар біз жейтін тағамдардың, айтатын әндердің, бірге тойлайтын адамдардың немесе үйдегі маусымдық безендірулер сияқты өз қолымызбен жасайтын заттардың айналасында құрылуы мүмкін.

Бала кезімде ауладағы туған күн кештерімізде қандай тағам дайындалатынын және қандай ойындар ойнайтынымызды нақты білетінмін. Жаз мезгілі мол манго мен шиені, күні бойы шомылу киімін киіп жүруді және шөптің үстінде жалаң аяқ жүгіруді білдіретін (және аяғыма «бинди-айз» — Австралия шөбінде өсетін қорқынышты тікенектер — кіретін). Қазір мені тіпті сол тікенектер үшін де сағыныш сезімі билеп тұр.

Амстердамда жыл соңында біздің отбасымыздың көптеген дәстүрлері бар. Бірінші желтоқсанда біз қолдан Адвент күнтізбесін жасаймыз, оның ішіне мен күн сайын істейтін қызықты нәрселер жазылған қағаздарды тығып қоямын. Мысалы, мерекелік шамдарды көру үшін түнде серуендеу, печенье пісіру немесе қолөнермен айналысу. 5 желтоқсанда біз Синтерклаасты

139 өлең жазып, бір-бірімізге тосынсыйлар жасау сияқты голландтық дәстүрмен тойлаймыз. Айдың соңында Ханука кезінде біз шамдар жағып, «Маоз Цур» әнін айтамыз. Ал Рождество күні біз сыйлықтар алмасып, отбасылық ас ішеміз. Біз бұлардың әрқайсысын қарапайым, арзан әрі тым күрделі емес етіп өткіземіз. Басты назар әр сәттің мінсіз болуына емес, бірге болуға аударылады.

Киіну және үйден шығу ендігі жерде айқасқа айналмауы тиіс. Оның орнына, біз баланы қорқыту немесе пара беру емес, оған жол көрсету және онымен бірге жұмыс істеу принциптерін қолдана аламыз.

Тағы да айтарым, киіну — тіпті үйден тыс жерде жұмыс істейтін ата-ана болсақ та — байланыс орнату сәті ретінде қолданыла алады.

140

Мысалы, дәлізде келесілердің болғаны пайдалы:

Осындай дайындықпен бұл аймақ үйден шығу үшін (және үйге келгенде де) тартымды әрі функционалды болады. Бізде «Екінші сыңары қайда? » деген сұрақ азайып, «Бүгін қара аяқ киіміңді кигің келе ме, әлде көк пе? » деген сұрақтар көбірек болады. Хаосты түрде шығудың орнына, бұл бірге жұмыс істеу және байланыс орнату мүмкіндігі болуы мүмкін.

141

Әрқашан оларға қаншалықты көмек керек екенін бақылаңыз. Алдымен бір қадамды өздері жасап көруіне мүмкіндік беріңіз. Қажет болса, «қолдарыңыздың үстіне отырыңыз» (араласпаңыз) — егер олар сәтті орындаса, бұл олар үшін үлкен қанағаттану болады. Біз футболканы олардың басына кигізіп, қолдарын жеңдеріне өздері сұға алатын-алмайтынын бақылай аламыз.

Олар көңілдері түсе бастағанда, біз көмек ұсына аламыз. Кішкене көмектесу үшін араласыңыз, сосын олардың қалай жалғастыратынын көру үшін кейін шегініңіз. Егер олар аяқ киімін кие алмай жатса, олар аяғын сұққанда біз аяқ киімнің артқы жағын басып тұруға тырысуымыз мүмкін, содан кейін олардың әрі қарай жалғастыра алатынын көреміз.

Егер олар бізді мүлдем итеріп жіберсе, біз: «Жақсы, егер көмек керек болса, маған айт. Мен осындамын», — деп айта аламыз.

Бүлдіршініміз өскен сайын, олар көбірек қадамдарды өз бетінше басқара алатын болады. Біз бір бөлмеде бір уақытта киіне алатын деңгейге жетерміз. Немесе соңында біз бөлмеден шығып кетіп, оларды анда-санда тексеруге келе алатынымызды байқаймыз.

Егер бүлдіршіннің өз қарқынымен киінгенін бақылап отыру қиын болса, бір шыны шай немесе кофе әкелу (ыстық сусындарды олардың қолы жетпейтін жерде ұстаңыз) немесе тыныштандыратын немесе көңілді музыка қою сияқты процесті жағымды етудің жолын таба аламыз.

Егер бұл тұрақты мәселеге айналса, 6-тараудағы баламен ынтымақтастықты ынталандыру туралы идеяларды қайта қарап шығуға болады. Киіну үшін пайдалы болуы мүмкін кейбір идеялар мыналар:

Сондай-ақ, алдыңғы есіктің қасына барып тұруға болады. «Мен сенсіз кетіп бара жатырмын» деудің орнына, сабырмен және анық: «Мен сенсіз кетпеймін. Мен қазір аяқ киімімді киіп жатырмын және алдыңғы есіктің қасында боламын», — деп айта аламыз.

143

Ас ішу уақыты — бұл байланыс орнатудың тағы бір сәті, бұл біздің бүлдіршіндеріміз үшін астың тек денені қоректендіру емес, сонымен бірге әлеуметтік оқиға екенін үйрену уақыты.

Ас ішу кезінде стресс көп болуы мүмкін. Ата-ана ретінде біз бүлдіршіндеріміздің денсаулығы жақсы болуы үшін жеткілікті тамақ ішкенін және мүмкін түнде аш оянбауын қалаймыз. Біз оларға жеңіл тамақпен жүгіріп жүруге рұқсат беруге немесе ойнап жатқанда тамақтандыруға әдеттенген болуымыз мүмкін. Кейде, керісінше, бүлдіршін тым көп тамақ жей ме деп алаңдаймыз.

Тамақтануға Монтессори тәсілі мүлдем басқаша. Біз үстелдің үстіне бірнеше гүл қойып, әдемі орта жасаймыз. Бала ас дайындауға және үстелді жаюға көмектесе алады (басында көмекпен), және мүмкіндігінше біз отбасылық асқа бірге отырамыз.

Тамақ ішу үшін үстел басында отыру сияқты ережені орнату балаларымызға мыналарды үйренуге көмектеседі:

4-тарауда талқылағанымыздай, біз асүйімізді бала тәуелсіз бола алатындай, сондай-ақ ас дайындауға қатыса алатындай етіп ұйымдастыра аламыз. Балалар ас дайындауға қатысқанда тамаққа көбірек қызығушылық танытады және су көзіне өздері жете алса, қажет кезде су ішуді үйренеді.

144

Жеке өзім негізгі асты отбасылық асүй үстелінде ішкенді ұнатамын. Сондықтан баланың алдында науасы бар және оларды үстелден алыс ұстайтын, біздің көмегімізді қажет ететін биік орындықтардан көрі, баланың өз бетінше мініп-түсе алатын орындығын тапқан пайдалы.

Сондай-ақ біз бала аласа орындықта аяғын еденге тіреп отыратын аласа үстелді қолдана аламыз. Маған бұны жеңіл тамақтану (snack time) кезінде қолданған, оларға қосылу үшін аласа орындыққа немесе едендегі жастыққа отырған ұнайды. Кейбір адамдардың бұны барлық ас ішу үшін қолданатынын білемін. Бұл әр отбасының өз еркінде.

Мен бүлдіршіндерден бәрі тамақ ішіп болғанша үстел басында отыруды талап етпес едім. Біздің үйде олар тамақ ішіп болған соң, тәрелкелерін асүйге апарып, ойнауға кететін. Олар өскен сайын, әңгімеден ләззат алу үшін үстел басында ұзағырақ қалатын болды.

Егер олар үстелден қолына тамақ немесе шанышқы ұстап кетіп бара жатса, біз: «Мен тамақты/шанышқыны үстелде қалдырамын. Сенің баруыңа болады», — деп айта аламыз. Мен мұны өз сабақтарымда балалар біздің жеңіл тамақ ішетін үстелде отыруды үйреніп жатқанда жиі айтамын. Егер олар тамақ жеуді жалғастырғысы келсе, үстелге қайта отырады. Олай болмаса, мен заттарды жинау арқылы олардың кетуі — тамақтанып болғанын білдіретінін көрсетемін.

145 12 айдан бастап бүлдіршінге ішу үшін шөлмек (бутылочка) қажет емес және ас ішу кезінде стақанмен кәдімгі сүт іше алады. Кішкентай стақанға аз мөлшерде, тек өзіміз тазалауға дайын мөлшерде құйып бастаңыз. Уақыт өте келе олар бұл дағдыны меңгереді және «ішетін шүмегі бар кесе» (sippy cup) немесе шөлмекке қажеттілік болмайды. Біз сондай-ақ әдетте күнделікті тұрақты сәттерде емізуді де жалғастыра аламыз.

Менің балаларыма «бәрі мөлшерімен» деген қағиданы қолдана отырып, анда-санда қант жеуге рұқсат берілді. Олар әлі де кейде қант жейді, бірақ өздерін таңқаларлықтай тәртіпті ұстайды. Бұл да жеке шешім — тек тұрақты болыңыз.

Зейін қою — бұл жай ғана бос болмау емес. Бұл барлық сезім мүшелерін іске қосу дегенді білдіреді. Бүлдіршіннің зейінін дамытуға көмектесу үшін біз алдымен олардың не нәрсеге қызығатынын және нені меңгеруді үйреніп жатқанын бақылаудан бастаймыз. Содан кейін біз оларға уақыт, мүмкіндік және дайындалған орта береміз, әрекетті қайталауға мүмкіндік беріп, олардың зейінін тереңдетуіне жағдай жасаймыз.

Біз сөйлесіп, бай тілдік мүмкіндіктерді ұсына алатын көптеген басқа сәттер бар: әлемді бірге зерттеуге шыққанда, тамақ дайындау және ішу кезінде, шомылу сияқты күтім сәттерінде. Бірақ олар зейін қойып отырған сәтте емес.

Баланың арпалысы маңызды. Бала қиындығы жетерлік, бірақ оңай бас тартпайтындай деңгейдегі әрекеттерді меңгергенді ұнатады. Біз олар бас тартқалы жатқанша күте тұрамыз және бұрынғыдай, кейін шегінбес бұрын аз ғана көмек көрсетеміз.

Кейде олар кез келген көмектен бас тартады және олардың күйгелектігі ашуға ұласады. Баланың мұны да білдіруіне болады. Олар басқа уақытта қайтадан көреді. Біз оларды осылай қолдағанда, күйгелектіктің оқу процесінің бір бөлігі екенін мойындаймыз.

Бүлдіршіндер үшін бақылауды қажет ету — қалыпты жағдай және олар бірнеше сағат бойы өз бетінше ойнай алмайды. Бірге уақыт өткізуден ләззат алу да маңызды. Бірақ егер баламыз үнемі аяғымызға жабысып алса немесе үнемі қолға алғанды қаласа, біз оларға ұзағырақ уақыт бойы жалғыз ойнауға көмектесе аламыз.

Егер олар жабысқақ болса, біз оларға зерттеу жүргізу үшін өздерін қауіпсіз сезінуге көмектесе аламыз; олар біртіндеп ұзағырақ зерттеп, алысырақ барады, содан кейін бізге қайта оралады. Балаларым қазір жасөспірім болса да, мен олар үшін әрі қарай зерттеуге кетпес бұрын әлі де маңызды «бақылау нүктесімін».

Балаңыз ренжігенде оны тыныштандыру үшін экранды қолданудың орнына, 6-тараудағы идеяларды қолданыңыз, сонда олар өз сезімдерін анықтауды, тынышталуды және қиын сәттерден сабақ алуды үйренеді.

Балаларымның Монтессори мектебінде балалар 6 жастан асқаннан кейін 30 балаға 2 компьютер болды және олар бірдеңені зерттегісі келсе, уақытты алдын ала брондап қоятын.

Сол уақытта біз үйде экран уақытын шектеулі мөлшерде рұқсат етуді жөн көрдік. Біз олардың қандай бағдарламаларды немесе ойындарды көріп немесе қолданып жатқанын мұқият таңдадық және әрқашан бақылауда болды. Бұл оларға мектепте достарының не туралы айтып жүргені туралы түсінік берді.

Баласы артта қалып қояды деп уайымдайтындар үшін, менің балаларым әлі де компьютерлерді жақсы меңгерген. Мысалы, олар веб-сайт құра алады, презентациялар жаза алады және қарапайым бағдарламалау бағдарламаларымен кейбір жеңіл ойындарды кодтай алады.

Баланың әрбір тілі бойынша сауаттылық мақсаттарына қараңыз. Егер мақсат баланың соңында сол тілде оқи алуы болса, олар аптаның шамамен 30 пайызын сол тілмен өткізуі керек. Баланың ояу уақытын есептеңіз және кез келген тілде оның әсерін арттыру қажет пе екенін көріңіз. Мысалы, жасөспірімнің баламызбен сол тілде оқуы және ойнауы, сол тілде сөйлейтін бала күтуші немесе сол тілдегі ойын топтарын қарастырыңыз. Шығармашылық танытыңыз.

Зерттеулер сонымен қатар ата-аналардың балалары жергілікті тілді меңгеруі үшін өз ана тілінен бас тартуын қолдамайды. Кез келген басқа тілді меңгеру үшін ана тілі мықты болуы керек. Біз жасай алатын нәрсе — жеткілікті мәлімет алуды қамтамасыз ету үшін олардың жергілікті тілмен байланысын арттыру.

Біз мінсіз ата-ана болуды мақсат етпейміз. Мен мінсіз ата-ана болуға тырысқанда (немесе солай көрінуге тырысқанда), мен күйзеліске түсіп, отбасымнан алшақтап, бәріне алаңдаумен болдым. Керісінше, біз бүгінгі күнімізден бастап, отбасымызбен көңіл көтеруді және өзімізді еркін сезінуді мақсат етеміз. Бәлкім, осы идеялардың кейбірі бізге сабырлы қалыпта — бүлдіршінімізді қолдап, бағыттай алатын қалыпта ата-ана болуға көмектесер.

Біз серігімізді өзгерте алмаймыз, тек оларға деген реакциямызды өзгерте аламыз. Балаларымызға қатысты да солай. Ата-ана болу дерлік рухани саяхатқа айналатынын кім білген?

Және бұл неткен саяхат десеңізші. Кейде мұның бәрін ата-ана болғанға дейін білгенімде ғой деп армандаймын. Дегенмен, біз тек білетінімізді ғана білеміз. Сондықтан мен балаларыммен бірге қалай өсіп келе жатқанымды ойлаймын — олар менің тырысып жатқанымды, қателесіп, қайта тырысып, бірте-бірте жақсарып, үнемі үйреніп және дамып жатқанымды көреді.

Менің үйренгендерім әр отбасына бірдей тиімді болмауы мүмкін. Мен басқа адамдарға қалай өмір сүру керектігін айтқым келмейді. Оның орнына, мен ата-ана және Монтессори мұғалімі ретінде маған көмектескен кейбір тәжірибелеріммен бөліскім келеді, соның ішінде қателескен кезде кешірім сұрау және «қайтадан жасау» әрекеттері бар.

Бізге жақсы тамақ қажет. Біраз қозғалыс (мүмкін қаланы велосипедпен аралау немесе саябақта бүлдіршіннің соңынан жүгіру). Күн сайын далада уақыт өткізу. Бәлкім, кешке ешкім кедергі жасамайтын кезде ұзақ уақыт ванна қабылдау. Біз әрқашан күнімізге көңіл көтеру немесе тыныштық қосудың жаңа жолдарын іздей аламыз.

Өзімізді бірінші орынға қойғанымыз үшін сезінетін кінәні мойындай аламыз. Және оны жібере аламыз. Оның орнына мұны балаларымызға өзіне күтім жасаудың тамаша үлгісі ретінде қарастырыңыз.

Егер біз шаршағанымызды немесе қажығанымызды сезсек, көмек ала аламыз. Шектен тыс күш жұмсау — ұзақ мерзімді перспективада тұрақты нұсқа емес. Көмек бала күтушісінен, ата-әжеден, бізбен кезектесе алатын достан немесе серігімізден болуы мүмкін. Біздің бүлдіршін өмірінде біз сенетін және олар үшін қауіпсіз басқа да ерекше адамдар бар екенін біледі. Сондықтан бұл екі жаққа да тиімді.

Егер біз депрессияны сезінсек, міндетті түрде дәрігерден көмек алуымыз керек, тіпті қандай нұсқалар бар екенін білу үшін ғана болса да. Екі балам да 2 жасқа толмаған кезде, депрессияға түстім бе деп уайымдап, дәрігерге барғаным есімде. Басқаларға қамқорлық жасаумен айналысып жүргенде, менімен сөйлесетін және маған қамқорлық жасайтын адамның болғаны көмектесті. Егер депрессия алаңдатарлық болса, дәрігер келесі қадамдарды анықтауға көмектеседі.

Сонымен қатар, біз:

Балаларым бүлдіршін болған кезде де, мен өзіме тыныш уақыт бөлу үшін үйдегілерден жарты сағат бұрын оянуға тырысатынмын. Егер біз отбасының қалған мүшелерінен бұрын ояна алмасақ, оларды да қамтитын, өзімізге ұнайтын таңғы режимді қалай құруға болатынын ойластырыңыз. Бұл таңғы құшақтасу, кітап оқу, бірге таңғы ас ішу, көңілді музыка қосу немесе бәріміз күнге дайындалып жатқанда ішетін бір кесе кофе немесе шай дайындау болуы мүмкін.

Мен отбасымыздың қалған мүшелерінен бұрын оянғанда, уақытты келесідей пайдаланамын:

Егер мен жұмысымды аяқтамай жатып бөгелсем, мұны тамаша отбасым бар екенін және олардың маған келе жатқан дыбыстарын есту бақыт екенін еске салатын сәт деп ойлауға тырысамын.

Күннің соңында мен ванна қабылдап, кітап оқимын. Мен болған үш тамаша оқиғаны және келесі күнге арналған ниетімді жазамын. Біз уақытымыз жоқ деп ойлауымыз мүмкін, бірақ егер мұны басымдыққа айналдырсақ, бұл мүмкін болады. Мен мұны жаңалықтарды оқымай немесе әлеуметтік желілерді тексермей тұрып жасаймын. Бұл менің ең жақсы нұсқам болуыма үлкен септігін тигізеді.

Біз өзімізге қандай таңғы және кешкі рәсімдер тиімді екенін ойлануға уақыт бөле аламыз. Отбасымызға қамқорлық жасағанымыз сияқты, өзіміздің амандығымызға да дәл солай қамқорлық жасаудың пайдасы зор.

Қазіргі сәтте болуды жаттықтырудың кейбір жолдары:

Дәл қазір, осы жерде, қазіргі сәтте уайымдайтын ештеңе жоқ. Осы кітапты ұстап, жай ғана дем алыңыз. Сосын деміңізді шығарыңыз. Сол қысқа сәтте ойланатын ештеңе болған жоқ. Қазіргі сәтте болу. Тыныштық. Мен сананың солай тынышталғанын жақсы көремін.

Егер біз сол тыныш кеңістікте көбірек уақыт өткізе алсақ, елестетіп көріңізші. Жаттығу арқылы біз мұны істей аламыз. Осы сәттерге көбірек орын бөлуге жаттыққан сайын, бізге қарқынды бәсеңдету, баламызды бақылау, оның көзқарасымен қарау оңайырақ болады. Өзіміздің ішімізде тыныш кеңістік табуға көбірек уақыт бөлген сайын, баламыз қиналған сәтте оған сабырлы жетекші болу қажет болғанда, сол кеңістікке оралу оңайырақ болады.

Және қазіргі сәтте болуға көмектесетін кім екенін білесіз бе? Біздің бүлдіршіндеріміз. Олардың ұшақ дыбысына қалай қуанатынын есіңізге түсіріңізші. Олар ең күтпеген жерлерден жұлуға болатын гүлдерді қалай тауып алады. Олар саябақтағы шөпте аяқ саусақтарын қалай қозғалтады. Олардың соңынан еріңіз және үйреніңіз.

Мен мұны осы жерге тағы да қостым, өйткені бақылау бізге көмектесе алады:

Егер біздің жүйкеміз сыр берсе, қойын дәптерді алып, бақылай аламыз. Егер қолымыз бос болмаса, жазбай-ақ бақылауға тырыса аламыз. Талдаудан аулақ болыңыз және балаңызды бақылай отырып, қазіргі сәттен ләззат алыңыз.

Біз өз шелегімізді толтыруға, өзімізге күтім жасау жолдарын табуға және қажетті көмек пен қолдауды алып жатқанымызға көз жеткізуге жауаптымыз. Бұл жерде тек біздің серігіміз ғана көмектесе алмайды. Біраз шығармашылықпен біз шелегімізді толтырудың көптеген жолдарын таба аламыз.

Кейбір идеялар:

Шелегіміз толы болғанда, баланың шелегін толтыру оңайырақ. Баланың шелегін толтырудың ең оңай жолы — байланыс орнату, оған 5-тарауда айтылған тиістілік, маңыздылық және қабылдау сезімін сыйлау. Біз олармен бірге кітап оқуға уақыт бөле аламыз, пижамамызбен құшақтаса аламыз, күле аламыз. Бұл баламыздың эмоционалды шелегін (және өзіміздікін де) толтырады және олардың күн бойы қабылдағыш әрі сабырлы болуына көмектеседі.

Біз күндерімізді бірдеңеден кешігіп қаламыз ба деп уайымдап, асығыс өткіземіз. Дегенмен, мен қарқынды бәсеңдетіп, барлық сезім мүшелерімді іске қосқанда, әр күннің мәні арта түсетінін білемін: дауыл алдындағы жаңбыр иісін сезу, қаланы велосипедпен аралап жүргенде желдің лебін сезіну, тамақты асығыс жегенше, әр тілімнің дәмін татып, ләззат алу және т. б.

Біз өзіміз үшін не маңызды екенін және ненің күте тұратынын немесе мүлдем болмайтынын анықтауымыз керек.

Мен үшін қарқынды бәсеңдету келесілерді білдіреді:

Бүлдіршіндер біздің асықпаған қарқынымызды бағалайды, бұл оларға айналасындағылардың бәрін қабылдауды жеңілдетеді.

Міне, кейбір мысалдар:

Тағы бір соңғы нәрсе. Егер балаңызға тікелей қауіп төнбесе, кез келген жағдайға жауап бермес бұрын ішіңізден кем дегенде үшке дейін санауға әдетте жеткілікті уақыт болады. Көмекке ұмтылмас бұрын, тәспі моншақтарын санап жатқан доктор Монтессори сияқты кейіп танытыңыз. Асықпаңыз. Бұл бізге реакция білдірудің орнына саналы түрде жауап беруге мүмкіндік береді.

Мен үшін ең бастысы — ата-ана ретіндегі рөлім балаларымның барлық мәселелерін шешуге ұмтылу емес екенін түсіну болды. Керісінше, біз оларды қолдау үшін, олардың ойларын тыңдау үшін немесе олардың күн бойы жиналған реніштерін шығаратын қауіпсіз жері болуымыз керек.

Бұл — үлкен өзгеріс. Және иығымнан түскен үлкен жүк. Біз — балалардың жетекшісіміз, тұқым себеміз, бірақ олардың өсуіне мүмкіндік береміз. Біз — олардың тірегіміз, тек қажет болған жағдайда ғана, бірақ мүмкіндігінше аз көмектесеміз.

Жетекші:

Бізге оларға бұйрық беретін, оларды бағыттайтын немесе үйренуі керек нәрсенің бәрін үйрететін бастық болудың қажеті жоқ. Және олар үшін бәрін істейтін қызметші болудың да қажеті жоқ. Біз жай ғана олардың жетекшісі бола аламыз.

Шаршаған кезде, үйіміздің біз үшін көбірек жұмыс істеу жолдарын қарастыра аламыз. Міне, бірнеше мысал:

Көптеген адамдар өздерін шыншылмын деп санайды деп айтар едім. Дегенмен, кішкентай «ақ ниетті өтіріктер» жиі кездеседі:

Оның орнына біз былай айта аламыз:

Шын мәнінде мейірімді әрі шыншыл болу өте қиын. Бұл — біз үлгі болуға тырысатын нәрсе.

Сондай-ақ, біз балаларымызға өз таңдауларымыз үшін жауапкершілікті қабылдаудың үлгісін көрсете аламыз, ренжітетін мәселеге тап болғанда дауыстап пікір білдіре аламыз. «Пойыз тағы кешігіп жатыр! Мен қоғамдық көлігі бар қалада тұратыныма ризамын, бірақ бүгін шыдамым таусылып тұр. Келесі жолы ертерек шығуымыз керек». Біз өзімізді бейтарап бақылай аламыз және белгілі бір қашықтықтан сабыр сақтап, көзқарасымызды реттей аламыз.

Біз өмірімізден барлық «тиіспін» деген сөздерді алып тастап, тек өзіміз қалайтын нәрселерді ғана істей аламыз. «Мен бұл жейделерді үтіктеуім керек (тиіспін)». «Мен балалардың кешкі асын пісіруім керек (тиіспін)». «Мен оған қайта хабарласуым керек (тиіспін)».

Әр жолы «керек» немесе «тиіспін» деген сайын, бұл біз үшін маңызды ма, жоқ па, соны ойлануымызға болады. Әйтпесе, біз шығармашылық танытып, оны өзгерте аламыз. Ал біз өзгерте алмайтын нәрселерге шығармашылықпен қарау мүмкіндігі ретінде қарай аламыз. Егер біз толық жұмыс күнінде істесек, бұл идеяларды демалыс күндері, тамақтану және шомылу уақытында, сондай-ақ таңертең баланы апарып тастау кезінде қолдана аламыз. Егер біз мінсіз жағдай ұсынатын мектептің ақысын төлей алмасақ, отбасылық құндылықтарымызды толықтыратын басқа мектеп таба аламыз. Ал егер оны да таба алмасақ, осы кітаптағы принциптерді күнделікті өмірімізде қолдануды жалғастыра береміз.

Біз не маңызды екенін анықтап, оны сақтай аламыз. Өз өміріміз бен таңдауларымыз үшін жауапкершілікті өз қолымызға алғанда, біз дауылға қарсы арқандарды мағынасыз тартқаннан гөрі, өз өміріміз атты кемені басқара бастаймыз.

Қателік жасағанда, біреуді немесе бір нәрсені кінәлау оңай. Мысалы, бүлдіршініміз бізді естен тандырды, сондықтан біз ашуландық немесе карта түсініксіз болды, сондықтан біз қате жолмен кеттік. Өз таңдауларымызға жауапты болғанымыз сияқты, қателіктерімізді де мойындауымыз керек. Кейде шыдамымыз таусылатын күндер болады. Біз қателескен кезде. Баламызды, серігімізді немесе өзімізді ренжітетін әрекет жасаған кезде.

Қателік жасау — бұл кешірім сұрауға мүмкіндік. Және оның орнына не істеуге болатынын ойлануға мүмкіндік. Мен әрқашан балама (немесе кез келген адамға) былай айта аламын: «Мені кешірші. Мен бұлай істемеуім керек еді... Оның орнына былай айтуым/істеуім керек еді... ». Бұл басқа біреуді кінәлағаннан гөрі бала үшін әлдеқайда күшті үлгі болады. Олар біздің қателіктерімізден сабақ ала алатынымызды көреді және бұл біздің әрқашан мейірімді таңдау жасауға тырысатынымызды көрсетеді. Сондай-ақ ешкімнің, тіпті олардың ата-анасының да мінсіз емес екенін біледі.

190

Біз жағдайды жақсартуға тырысып, қазіргі сәт туралы ойлануды ұмытып кетуіміз мүмкін. Мен көбірек білуге және балама жақсы үлгі болуға ұмтылған кезде, дәл қазіргі қалпымды мойындауды және қабылдауды ұмытып кететінімді білемін.

Біз жиі өзімізге: «Біз жеткіліктіміз. Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз», — деп айтуды ұмытып кетеміз.

Мен бәрімізді суға толы стақандар ретінде елестеткенді ұнатамын. Стақанымызды толтыру үшін басқаларға — серігімізге, балаларымызға, жұмысымызға қарағаннан гөрі, біз өз-өзімізбен толықпыз.

Бұл маған үлкен жеңілдік сыйлайды. Бұл менің оқуды немесе өзімді жетілдіруді тоқтататынымды білдірмейді, бірақ мен бүгінгі болмысыммен өзімді жақсы сезінемін. Бұл менің өмірімдегі адамдар үшін, соның ішінде балаларым үшін де көбірек пайдалы бола алатынымды білдіреді.

Мен сондай-ақ біздің бүлдіршіндерімізді де толы стақандар деп санағанды ұнатамын. Олар бүгінгі таңда өздерінің кішкентай денелерімен қолдарынан келгеннің бәрін жасап жатыр. Біз оларға ренжімей немесе ашуланбай-ақ қолдау көрсете аламыз.

Осылайша ата-ана болу үшін өзін-өзі танудың жоғары деңгейі қажет. Біздің Монтессори бойынша дайындығымызда бұл өзін-өзі бақылаудың бір бөлігі болып табылады.

Біз шектеулеріміздің қашан сыналатынын сезініп, мейірімділікпен әрі анықтықпен өз шекараларымызды белгілеудің жолын табуымыз керек. Егер біз жағдайдың асқынуына жол беріп, ашулансақ, сабырмен араласып, нақты бағыт-бағдар беру мүмкін емес болады.

Шектеулердің болуы қалыпты жағдай. Бұл өзімізді және өз қажеттіліктерімізді түсінудің, сондай-ақ оларды балаларымыз бен отбасымыздың басқа мүшелерінің қажеттіліктерімен теңестірудің бір бөлігі. (9-тараудағы басқалармен бірлесіп жұмыс істеу туралы бөлімді қараңыз. )

Бізді бір нәрсе ашуландырғанда, өзімізді бақылай аламыз. Біз баланың мәселесін өз иығымызға жүктеп алған жоқпыз ба? Бұл біздің өз бойымыздағы өзімізге ұнамайтын нәрсені есімізге түсіріп тұрған жоқ па?

191

Біз жағдайға сырттай қарау үшін артқа шегіне аламыз немесе кейінірек сабырлы болғанда түсіну үшін оны жазып ала аламыз. Біз өзімізге жанашырлық танытып, қай қажеттіліктеріміздің өтелмей жатқанын (мысалы, байланысқа немесе қамқорлыққа деген қажеттілік) көріп, сол қажеттіліктерді өтеу жолдарын ойластыра аламыз.

Содан кейін біз қайтадан жолбасшы, сенімді көшбасшы, баламызға қажетті тірек бола аламыз.

Осы кітаптағы барлық идеялар практиканы қажет етеді. Баламен осындай қарым-қатынаста болу жаңа тіл үйрену сияқты және ол өте көп жаттығуды талап етеді. Мен әлі де жаттығып жүрмін, менің балаларым ересек болып қалды, ал менің Монтессори мұғалімі болып жұмыс істегеніме көп жыл болды.

Бірақ бұл күн өткен сайын оңайырақ әрі табиғи бола бастайды.

194

Біз баланы жалғыз тәрбиелемейміз. Отбасы болудың көптеген жолдары бар — үйленгендер, серіктестер, жалғыз басты ата-аналар, ата-әжелермен бірге тұратындар, қарама-қарсы немесе бір жынысты ата-аналар, ажырасқандар, әртүрлі мәдени ортадан шыққандар және т. б. Қоғамымыз дамыған сайын отбасы түрлері мен құрамдары да арта береді.

Отбасымыздың құрамы қандай болса да, біз айналамыздағы адамдармен — үлкен отбасымен байланыста өмір сүреміз. Бұл қандас туыстар болуы мүмкін немесе достар, ата-аналар топтарындағы достар, мектептегі достар немесе азық-түлік сатып алатын жергілікті дүкендегі адамдар болуы мүмкін. Бұл — біздің отбасымыздың өміріндегі адамдар.

Біз жалғыз, серіктеспен немесе үлкен отбасымен бірге бала тәрбиелегенде көптеген сұрақтар туындайды.

Бұл — маңызды сұрақтар. Төменде бастау үшін Монтессори тәсіліне сәйкес келетін кейбір ойлар берілген.

195

Өмірді тек балаларға арнап жіберу оңай. Біз өз қажеттіліктерімізді кейінге қалдырамыз немесе өзіміз үшін бір нәрсе істесек, өзімізді кінәлі сезінеміз.

Біз бәріміз адамбыз, қажеттіліктеріміздің өтелуіне лайықтымыз. Баланың соңынан еру — өзімізді елемеу деген сөз емес. Балаңызбен бірге әрекет етіңіз. Қажет болса, өз талабыңызды нақты қоя біліңіз.

Біз балаларымызға көп еркіндік береміз. Бірақ біз өз қажеттіліктерімізді де білдіре аламыз — мысалы, бала төсегінде демалып жатқанда, кешкісін азғантай тыныштықты қалау. (232-беттегі сезімдер мен қажеттіліктер кестесіне жүгінуіңізге болады. )

Ересектер арасындағы қарым-қатынасқа уақыт бөліңіз. Егер серігіңіз болса, ол да адам. Және бұл қарым-қатынас өте маңызды. Онсыз сіз, ең алдымен, ата-ана болмас едіңіз. Дегенмен, біз жиі оған басымдық беруді ұмытып кетеміз.

Маған төрт баласы бар француз отбасы туралы бір мысал ұнайды. Сыртта жұмыс істейтін ата-ана үйге келгенде, ерлі-зайыптылар кешкі ас дайындауға немесе үй тірлігіне бірден кірісіп кетпей, алдымен отырып бір бокал шарап ішіп, бір-бірімен он минуттай сөйлесіп, байланыс орнатады екен. Бұл уақытта ата-аналар балаларына көмекке ұмтылып, жүгіріп кетпейді. Балалары бұл олардың ата-аналарының ерекше уақыты екенін үйренді. Олар балаларына өз қарым-қатынастарының маңызды екенін көрсетті.

Және олардың ата-аналары да адам екенін көрсетті.

Бүлдіршіндер мен балалар ата-анасының біреуін артық көретін кезеңдерден өтуі мүмкін. Олар тек осы ата-ананың шомылдырғанын, кітап оқып бергенін, киіндіргенін немесе ұйықтатқанын қалайды.

Егер бұл жалғаса берсе, екінші ата-ана үшін бұл көңілге тиетін және шеттетілгендей сезім тудыруы мүмкін.

Бұл жағдайға бәріне бірдей келетін ортақ шешім жоқ, бірақ мына нәрселерді ескеруге болады.

196

Меніңше, отбасы болып бірге жұмыс істеудің кілті — әрқайсымыздың қажеттіліктеріміз бар екенін мойындау және әрбір адамның қажеттіліктерінің өтелуін қамтамасыз ету үшін шығармашылық жолдарды табу. Бұл оңай болмайды, бірақ мүмкін. Немесе, кем дегенде, біз бұл туралы сөйлесе бастай аламыз.

197

супермаркетке балаларсыз барып, содан кейін серігіміз ұйықтап жатқанда оларды ойын алаңына апарармыз. Немесе азық-түлікке онлайн тапсырыс береміз де, балалар ойнап, серігіміз ұйықтап жатқанда досымыз үйге қонаққа келеді. Кез келген үйлесім немесе басқа шешім болуы мүмкін.

Басқа адамды өзгерту мүмкін емес: балаларымызды да, серігімізді де, отбасымызды да. Біз олардың осы Монтессори идеяларын қабылдағанын қалаймыз. Дегенмен, біз оларды бұған мәжбүрлей алмаймыз. Түңілмеңіз.

Біз өзімізден бастай аламыз. Мен жиі істей алатын ең жақсы нәрсе — жаттығуды жалғастыру деп ойлаймын. Көбінесе адамдар біздің баланы басқаша тәрбиелеп жатқанымызды байқайды, содан кейін көбірек ақпарат сұрайды. «Мен сенің балаң ойын алаңында ренжігенде оған айғайламағаныңды көрдім. Маған бұл туралы көбірек айтып бере аласың ба? » Біз тек балаларымыз үшін ғана емес, айналамыздағылар үшін де үлгіміз. Кейбіреулер қызығушылық танытып, сұрайды. Бірақ бәрі емес. Бұл да қалыпты жағдай.

198

Ақпаратпен бөлісудің әртүрлі жолдарын табыңыз. Қысқа мақала беріңіз. Осындай тәсілді ұстанатын адам туралы оқиғамен бөлісіңіз. Олардың көңілінен шығуы мүмкін бір мәселені қозғайтын радиобағдарлама немесе подкаст эпизодын табыңыз. Осы кітапты беріңіз. Ақпараттық бюллетеньді жіберіңіз. Олармен бірге онлайн-воркшоп көріңіз. Оларды Монтессори мектебіндегі бетпе-бет воркшопқа шақырыңыз. Әңгімелесіңіз. Тамшылатып. Тамшылатып. Тамшылатып. Ақырын және тұрақты ақпарат, тез қорытылатын, шағын дозада, олар байқап көруге дайын қарқынмен.

Отбасымызбен қалай сөйлесетінімізге мән беріңіз. Жиі біз отбасымыздың баламызбен жұмсақ сөйлескенін, оны түзетпегенін, сынды шектегенін және оны ынталандырғанын қалаймыз. Содан кейін біз баламызға істемеуге тырысқан нәрсені өз отбасымызға істейміз: оларды тыңдап, олармен дәл солай сөйлесеміз. Олар қате айтса, біз оларды түзетеміз. Олардың төзімсіздігіне ашуланамыз. Біз олардың сөзін бөліп, оларға құрмет көрсетпейміз.

Отбасыңыздың сезімдерін мойындаңыз және олар үшін «аударып» беріңіз. Ешкімдікі дұрыс емес немесе бұрыс емес. Біз баламыздың көзқарасымен қарауды үйренгеніміздей, отбасы мүшелерінің де көзқарасымен қарауды үйрене аламыз.

Бізге олардың баламызбен сөйлесу немесе қарым-қатынас жасау тәсілі ұнамауы мүмкін, бірақ біз әрқашан олар үшін аударып бере аламыз.

«Атаң сенің диванға шыққаныңды қаламайтын сияқты». «Анаң сенің тамақты шашқаныңды қаламайтын сияқты». «Сендер екеуің бір-біріңмен тіл табыса алмай жатырсыңдар. Егер көмегім керек болса, айтыңдар».

Біз осы идеяны ойын алаңында, көршілермен немесе біз келіспейтін туыстармен де қолдана аламыз. Біз олар үшін де аударып бере аламыз.

Негізгі отбасылық құндылықтар бойынша келісімге келіңіз. Жеткілікті даналықпен біз отбасымыз келісім нүктелерін таба алатын әңгімелер жүргізе аламыз. Мысалы, бәріміз бала үшін жақсылықты қалайтынымызды анықтай аламыз. Олардың құрметті және жауапкершілікті болып өскенін қалайтынымызды. Олардың ізденімпаз болғанын қалайтынымызды, бірақ бәріміздің өз шектеулеріміз бар екенін.

Осы үлкен суреттің ішінде бүлдіршініміз отбасындағы әрбір адамның өз ерекше тәсілі бар екенін біледі. Шынында да, олар еркелегісі келсе кімге баратынын, әлемінде бір нәрсе дұрыс болмаса кімге баратынын және т. б. табиғи түрде үйренеді.

Көптеген адамдардың қамқорлығына бөленген бала қандай бақытты. Тіпті жақын туыстарымызбен байланыста болмасақ та, олар айналамыздағы «ауылдан» көптеген қамқорлық ала алады.

199

Егер сіз ата-әже немесе күтуші болсаңыз, бұл бөлім сізге арналады. Сіз осы кітапта айтылған кез келген әдісті қолдана аласыз.

Басында бұл тәсіл сіз үйренген және өз балаларыңызбен жақсы нәтиже берген тәсілден өте ерекше көрінуі мүмкін. Міне, бастаудың бірнеше оңай жолы. Егер сізге бұл тәсіл ұнаса, осы кітапты көбірек оқу арқылы тереңірек біле аласыз.

200

Мәселелерімізді жеткізуге және отбасының басқа мүшелерінің уайымдарын естуге көмектесу үшін осы белсенді тыңдау жаттығуын жасап көріңіз. Ол үшін тек екінші тараптан жиырма минут уақыты бар-жоғын сұрау керек. Бұл әдіс доктор Сцилла Элвортидің 2017 жылғы Монтессори конгресіндегі негізгі баяндамасынан бейімделген.

Алғашқы бес минутта екінші адам өзін мазалайтын кез келген нәрсе туралы айта алады. Тыңдаңыз, олардың не айтып жатқанын естіңіз және оларда қандай сезімдер туындап жатқанын байқаңыз.

Келесі бес минутта біз олардың не айтқанын және қандай сезімде болғанын түсінгенімізді айтамыз. Егер біз бір нәрсені дұрыс түсінбесек, олар бізге ескерте алады.

Содан кейін рөлдермен алмасамыз. Енді біз бес минут бойы өзімізді мазалайтын нәрселер туралы айтамыз, ал олар тыңдайды.

201

Соңғы бес минутта олар біздің не айтқанымызды және бізден қандай сезімдер байқағанын айтады. Егер олар бір нәрсені дұрыс түсінбесе, біз де оларға білдіре аламыз.

Егер қайшылықты шешу үшін тағы бір сессия пайдалы болады деп сезілсе, процесті тағы жиырма минутқа қайталауға болады.

Біз екінші адамды және оның қажеттіліктерін, сондай-ақ бәріміздің адам екенімізді және тек қажеттіліктерімізді өтегіміз келетінін көре бастаймыз.

Ата-аналар бөлінуге шешім қабылдағанда, баланың жай ғана екі түрлі үйде тұратын екі ата-анасы бар тату отбасылық келісімге көшуге болады. Ең дұрысы, ата-аналар ортақ жауапкершілікке ие болып, екеуі де баламен уақыт өткізетін бірлескен тәрбие келісіміне қол жеткізуге болады.

1900 жылдары да доктор Монтессори, егер баланың ата-анасының бірімен байланыста болуына психологиялық немесе физикалық себептер болмаса, екі ата-ана да бала үшін маңызды рөл атқаратынын мойындады. Баланың қауіпсіздігі — бірінші кезектегі басымдық.

Бөліну мен ажырасу төңірегінде әлі де стигма бар. Ата-аналар арасындағы қарым-қатынастың аяқталуы өкінішті. Бірақ бұл міндетті түрде жағымсыз болуы шарт емес. Шын мәнінде, егер нәтижесінде ата-аналардың екеуі де бақыттырақ болса, бұл бала үшін де оң тәжірибе болуы мүмкін, өйткені ол тіпті кішкентай кезінде-ақ үйдегі ұрыс-керіс, келіспеушілік пен үйлесімсіздік атмосферасын сезе алады.

Баламен жасына сай адал болыңыз. Оларды не болып жатқанын түсіну үшін тым кішкентай деп ойламаңыз. Екінші жағынан, оларға барлық егжей-тегжейлерді білудің қажеті жоқ. Фактілерге сүйеніңіз және жағдай өзгерген сайын оларды хабардар етіп, қатыстырып отырыңыз.

Баланың көзінше екінші ата-ана туралы жақсы сөйлеу өте маңызды. Бала бар жерде ата-аналардың бір-біріне және бір-бірі туралы жылы сөйлеуге деген адалдығы басты орында. Кейде бұл өте қиын болуы мүмкін, мұндай жағдайда біз жанжалдан физикалық түрде алыстап, мәселені кейінірек талқылай аламыз. Біз екінші ата-анамен болып жатқан қиындықтар туралы достарымызбен, отбасымызбен немесе кеңесшімен сөйлесе аламыз, бірақ баламен емес. Баланы екі отты ортасына қою әділетсіздік.

Есіңізде болсын, біз екеуміз де әлі де баланың ата-анасымыз, оның отбасымыз; біз жай ғана бірге тұрмаймыз.

Жақында мектепке дейінгі мекемеге немесе мектепке, әсіресе Монтессори мектебіне баратын отбасыларға арналған бірнеше кеңес.

Ең бірінші — тәуелсіздік дағдыларын жаттықтыру. Мысалы, олардың өз күртесін киюіне, аяқ киімін өз бетінше киіп-шешуіне және мұрнын сүртуді үйренуіне қолдау көрсету жолдарын іздестіре аламыз.

Келесі — бөлінуді жаттықтыру. Әсіресе, егер бүлдіршінге бұған дейін басқа тәрбиеші көмектеспеген болса, біз бұл дағдыны кез келген басқа дағды сияқты жаттықтырғымыз келеді. Біз біреудің үйімізге келіп, бірге кітап оқуынан және ойнауынан бастай аламыз. Бала олармен өзін жайлы сезінгеннен кейін, біз қысқа уақытқа шаруалармен шығып кете аламыз (кетіп бара жатқанымызды міндетті түрде айтыңыз, тіпті бала бұған мұңайса да). Олар біздің қайтып келетінімізді үйренеді. Біз олар мектепте болатын уақытпен бірдей бізден бөлек болғанға үйренгенше, алшақ болу мерзімін біртіндеп ұзарта аламыз.

Соңғысы, олар бүкіл өмірі бойы жасайтын нәрсе — әлеуметтік дағдыларды жаттықтыру. Ойын алаңында біз оларға өз сөздерін қолдануды үйренуі үшін аудармашы болуға көмектесе аламыз, қажет болса, өздерін қорғай білуге бағыттап, басқаларға қамқорлық жасаудың үлгісін көрсете аламыз. Бұл оларға жаңа мектепте басқалармен тіл табысуды және қамқор болуды үйренуге қажетті қолдауды береді.

Бала мектепке бара бастағанда, үйде мектептегідей Монтессори материалдарының болмағаны дұрыс. Оның бірнеше себебі бар:

Әрбір алты жылдық даму кезеңінде доктор Монтессори баланың физикалық, психологиялық және мінез-құлық дамуындағы ұқсастықтарды таныды. Бүлдіршін шақтан кейін алда не күтіп тұрғанын көрейік.

Осы алғашқы алты жылдың мақсаты — баланың ата-анасынан физикалық және биологиялық тәуелсіздікке қол жеткізуі. Осы уақыт ішінде орын алатын орасан зор өзгерістерге байланысты, бұл әдетте өте құбылмалы кезең болып табылады.

Бұл кезеңде бала айтарлықтай физикалық өзгерістерді бастан кешіреді — толықтай ересек адамға тәуелді нәрестеден өз бетінше жүре алатын, сөйлей алатын және тамақтана алатын балаға дейін өседі. Тәуелсіздікке ұмтылу сонымен қатар кейде ата-анаға жақын болғысы келуді, ал кейде бізді итеріп жіберуді немесе бәрін өзі жасағысы келуді білдіреді — бұл тәуелсіздік дағдарысының бір түрі. Сондай-ақ бала өзін қоршаған әлемді түсіну үшін көптеген сынақтар жүргізеді.

Бұл іс жүзінде нені білдіреді? Бала айналасындағы әлемді жай ғана қабылдаудан және оған бейімделуден (0–3 жас) «неге? » және «қалай? » деп сұрайтын балаға (3–6 жас) ауысады. Олар алғашқы үш жылда алғандарының бәрін түсінгісі келеді. Олар сондай-ақ басқа мәдениеттерге қызыға бастайды және әлем карталарын, туларды және жер бедерін ұнатады. Олар нақты оқу материалдарын қолдана отырып, оқуға, жазуға және математикаға қызығушылық танытуы мүмкін.

Олар бұл кезеңде, тіпті құрсақта болғанда да, сенсорлық білім алушылар болып табылады. 0-ден 3 жасқа дейін олар айналасындағы әлемді зерттеу үшін барлық сезім мүшелерін қолданады. 3-тен 6 жасқа дейін олар бұл сезімдерді жіктей бастайды, мысалы, үлкен және кіші, қатты және жұмсақ, бұдыр және тегіс немесе қатты және тыныш.

Олар бұл кезеңде шындыққа негізделген — олар айналасында көретін әлемді оңай түсінеді және заттардың қалай жұмыс істейтінін көруге құмар болады. Қияли ойын 2,5 жастан бастап байқалуы мүмкін, өйткені олар айналасындағы әлемді түсінуге тырысады, мысалы, дүкенші немесе отбасы болып ойнау.

Бұл кезең сонымен қатар баланың өз тұлғасын қалыптастыратын уақыты. Олардың осы алғашқы жылдардағы тәжірибесі олардың ересек жаста кім болатынын айтарлықтай айқындайды.

Бірінші кезеңдегі бала физикалық және биологиялық тәуелсіздікпен жұмыс істесе, екінші кезеңдегі бала өзінің ақыл-ой тәуелсіздігімен жұмыс істейді. Олар бәрін білуге және заттардың астарындағы себептерді зерттеуге ұмтылады, енді ақпаратты жай ғана сіңіріп қоймайды.

Олар айналасындағы әлем туралы тәуелсіз ойлауды және адамгершілік сезімін дамыта бастайды. Олар «сұр аймақтарды» зерттей бастайды. «Бұл дұрыс па әлде бұрыс па? », «Бұл әділетті ме әлде әділетсіз бе? »

Олар әлемді қиялдарымен зерттейді — тарихты түсінуге және идеяларды болашаққа бағыттауға қабілетті. Бұл сондай-ақ олардың үлкен үстелдердің басында немесе еденде топ болып жұмыс істегенді ұнататын ұжымдық жасы.

Бұл кезеңде өсу онша жылдам емес, сондықтан ата-аналарға бұл кезеңнің тұрақтырақ екенін және баланың құбылмалылығы азырақ екенін есту жағымды болуы мүмкін. Біз нақты шектеулер қойған алғашқы алты жылда негіз қаланды; екінші кезеңде біздің баламыз шектеулерді түсінеді және оларды әр уақыт сайын сынаудың қажеті жоқ.

Жасөспірімдік кезеңнің бірінші кезеңмен ұқсастығы көп, сондықтан бүлдіршіндер мен жасөспірімдер ұқсас деп ойлайтын ата-аналармен доктор Монтессори де келісер еді.

Бұл тағы да балалардың жыныстық жетілу кезеңінен өтуі кезіндегі орасан зор физикалық және психологиялық өзгерістер кезеңі. Және сәби өз ата-анасынан физикалық тұрғыдан тәуелсіз болса, жасөспірім әлеуметтік тәуелсіздікпен жұмыс істеуде және өз отбасынан алшақтайды. Кейде отбасының бір бөлігі болғысы келу мен басқа уақытта тәуелсіз болғысы келу арасында күрес болады — бұл тағы бір тәуелсіздік дағдарысы, бұл жолы әлеуметтік сипатта.

Жасөспірімдер өз идеялары мен құндылықтарын басқалармен бөліскенді, әсіресе әлемді өзгерту жолдарын (соның ішінде әлеуметтік саясатты дамытуды) ұнатады. Қызығы, доктор Монтессори дәстүрлі мектептер әдетте академиялық деңгейді көтеретін осы кезеңде олардың іс жүзінде онша академиялық емес екенін бақылады.

Мұнда жыныстық жетілу мен жасөспірімдерден қорқудың қажеті жоқ екенін айтып, жеке ескертпе қосқым келеді. Үйде екі жасөспірімнің болуы мен үшін ғанибет болды және олар бірге уақыт өткізуге жағымды адамдар болды.

Доктор Монтессори, егер дамудың алғашқы үш кезеңінде бәрі жасалса, төртінші кезең өз-өзінен реттеледі деді. Ол бұл кезеңнің жұмысын рухани және адамгершілік тәуелсіздікті дамыту деп атады.

Бұл жас ересектер бірінші кезекте қоғамға қайтарым жасағысы келеді, мысалы, еріктілер жұмысы немесе Бейбітшілік корпусы арқылы. Олар колледжге түсіп, жұмыс күшіне қосылуы мүмкін.

Дамудың екінші кезеңіне ұқсас, бұл тұрақтырақ кезең және жас ересектің пайымдаушы, логикалық ақылы болады. Олар жұмыс пен оқудағы қызығушылық салаларын терең деңгейде зерттеумен айналысады.

Және олардың миы толығымен қалыптасып бітеді.

Ата-ана болған кезде біз қазіргі білім беру жүйесінің балаларымызға қалай қиянат жасап жатқанын түсіне бастаймыз. Біз өнеркәсіптік революция кезінде зауыт жұмысшыларын даярлау үшін құрылған, балалар қатар-қатар отырып, тест тапсыру үшін фактілерді жаттайтын білім беру жүйесін көреміз.

Сіз бұл кітапты балаларыңызды өз бетінше ойлай алатын, сұрақтарына жауап табу үшін зерттейтін, креативті ойлайтын, мәселелерді шеше алатын, басқалармен жұмыс істей алатын және өз жұмысының мәнін түсінетін етіп тәрбиелегіңіз келгендіктен оқып отырған боларсыз.

Сэр Кен Робинсон сияқты білім беру және креативтілік саласындағы сарапшылар бізді үнемі білім беру жүйесіне күмәнмен қарауға шақырады. Дәстүрлі мектептер креативтілікті өлтіретінін көруге. Балаларымыздың оқу тәсілінде революция қажет екенін көруге.

Мен де дәл сіз сияқты болдым. Менің бүлдіршінім мен нәрестем болды және мен алдағы мектеп таңдауларына қарадым. Мен идеалист болдым. Мен балаларымның тек тест тапсыру үшін оқығанын қаламадым. Мен Монтессори сыныбына кірдім және оқудың басқа жолы болуы мүмкін екенін көрдім.

Бұл ақпаратты келесі деңгейге көтерудің уақыты келді. Мен сізден әлемде бейбітшілік пен позитивті тарату бойынша менің астыртын жоспарыма көмектесуіңізді сұрағым келеді.

Жиі біз өзімізді дәрменсіз сезінеміз және айналамыздағы әлемдегі барлық зорлық-зомбылыққа қарсы ештеңе істей алмайтындай көрінеміз. Бірақ біз істей алатын нәрсе бар. Біз бүлдіршіндерімізді жақсырақ түсінуді үйрене аламыз.

Біз осы принциптерді бүлдіршіндерімізге қолдана алғаннан кейін, серіктестерімізбен және отбасымызбен, мектепте, супермаркетте, достарымызбен, бейтаныс адамдармен және ең бастысы — әлемді басқаша көретін адамдармен айналамызға бейбітшілік тарата бастай аламыз.

Осы кітапта үйренген өзгенің көзқарасымен қарау дағдыларын қолданайық. Бір-бірімізбен сөйлесейік, бірі-бірімізді тыңдайық және шынымен көре білейік.

Мен кімнің дұрыс екені маңызды емес деп шын жүректен сенемін. Маңыздысы — бүлдіршіндерімізге үйренгеніміздей, басқаларға маңыздылық беру, оларға тиістілік сезімін сыйлау және оларды кім болса, сол күйінде қабылдау. Біздің бүлдіршіндеріміз жеткілікті, біз жеткіліктіміз және әрбір тірі жан да солай.

Бұл дүниеде бейбітшілікке келу — біздің айырмашылықтарымызды тойлау, ортақ тұстарды іздеу, басқалардың қорқыныштарын ескеру, бірге өмір сүрудің бейбіт жолдарын табу және біздің айырмашылығымыздан гөрі ұқсастығымыз көп екенін мойындау. Қорыта айтқанда, бәріміз адамбыз.

Сонымен, біз неден бастай аламыз? Бүлдіршіндерімізді жақсырақ түсінуден. Және тамаша, ізденімпаз әрі жауапты адамдарды тәрбиелеу үшін тұқым себуден.

Доктор Монтессори 1952 жылы 6 мамырда Нидерландының Ноордвейк-ан-Зее қаласында қайтыс болды. Оның құлпытасындағы жазу былай дейді:

Егер біз Монтессори сыныбына кірсек, бір баланың математикамен айналысып жатқанын, екіншісінің тілдік жаттығу жасап жатқанын, ал тағы бір жұп баланың бірлескен жобаны орындап жатқанын көре аламыз. Негізгі идея — бала немен айналысқысы келетінін өзі таңдайды.

Монтессори сыныбында «топты басқаруға», мысалы, бәрін отырғызып сабақ тыңдатуға немесе топпен әжетханаға баруға аз уақыт жұмсалады. Бұл мұғалімге балаларды бақылауға және оларға көмектесуге көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді.

Сыныптағы балалар аралас жас топтарында болғандықтан, үлкен балалар кішілерге көмектесе алады. Олар басқа балаға бірдеңені түсіндіргенде, өз білімдерін нығайта түседі. Кіші балалар да үлкендерді бақылай отырып үйренеді.

Осыншалықты еркіндік берілгенде бала бір оқу саласынан қашқақтайды деп алаңдауымыз мүмкін. Егер солай болса, Монтессори мұғалімі баланың әлі дайын емес екенін бақылап анықтайды және оның қызығушылықтарына сәйкес келетін, ол үшін қолжетімді әрі тартымды басқа іс-әрекеттерді ұсына алады.