КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ  А.С. КУЗНЕЦОВ  АВТОКӨЛІКТІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУІ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІ ОҚУЛЫҚ Екі бөлімнен тұрадыБӨЛІМ 1 «Федералды білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік автономдық мекемесі «Автомеханик» кәсібі бойынша бастапқы кәсіби білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде қолдану үшін оқулық ретінде ұсынады «ФББДИ» ФМАМ 12 желтоқсан 2011 ж. рецензиясының тіркеу нөмірі 427 4-ші басылым, түзетілген  Мәскеу«Академия» баспа орталығы2016 ӘОЖ 656.071.8(075.32)КБЖ 39.33-08я722 К891Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kzРецензент –«Мәскеу мемлекеттік индустриалды университет» ЖКБ МББМ «Автокөліктер және қозғалтқыштар» кафедрасының доценті, техн. ғыл. канд. А.А. МыловКузнецов А.С.К891 Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі : 2 б. тұрады – Б. 1: Орташа кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / А.С. Кузнецов. – 4-ші басылым, түзет. – М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. – 368 б.ІSBN 978-601-333-210-9ІSBN 978-5-4468-3055-8Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі бойынша негізгі ұғымдар, терминдер және анықтамалар берілді. Жөндеу технологиялары, соның ішінде қалпына келтіру, жөндеу алдындағы диагностиканы дамыту бағыттары қарастырылды. Автокөліктерді диагностикалау және жөндеу бойынша технологиялық жабдықтар келтірілді. Автомеханик жұмыс істеген кезіндегі гигиенаға және еңбекті қорғауға назар аударылды.Оқулық «Автомеханик» кәсібі бойынша ПМ.01 «Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі» (МДК.01.02) кәсіби модульді игерген кезінде қолданылуы мүмкін. Осы оқулыққа «Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі (2 б. тұрады)» электрондық қосымша шығарылды.Орташа кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі сұрақтарын өз бетімен үйренгісін қалайтындардың барлығына пайдалы бола алады.ӘОЖ 656.071.8(075.32)КБЖ 39.33-08я722  ІSBN 978-601-333-210-9ІSBN 978-5-4468-3055-8 (1-б.)ІSBN 978-5-4468-3090-9© Кузнецов А.С., 2012© Кузнецов А.С., 2016, өзгерістермен© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2016© Безендіру. «Академия» баспа орталығы, 2016 Құрметті оқырман! Осы оқулық «Автомеханик» кәсібі бойынша оқу-әдістемелік жиынтықтың бөлігі болып табылады.Оқулық ПМ.01 «Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі» (МДК.01.02) кәсіби модулін оқу үшін арналған.Жаңа буын оқу-әдістемелік жиынтықтары жалпы білім беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерінің оқуын қамтамасыз етуін рұқсат ететін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жиынтық жұмыс берушінің талаптарын есепке ала отырып, жалпы және кәсіби құзыреттерді игеруге қажетті оқулықтар мен оқу құралдарын, оқу мен бақылау құралдарын қамтиды. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интербелсенді жаттығулар мен жаттығу құрылғылары бар теориялық пен практикалық модульдерді, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерді қамтиды. Оларға оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижелері тіркелетін терминологиялық сөздік және электрондық журнал кіргізілген. Электрондық ресурстар оқу процесіне оңай кіріктіріледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімдеуі мүмкін.

Алғы сөз ХХ ғасырдағы автокөлік жасауының қарқындап өсуі заманауи индустриалды қоғам өмірінің елеулі өзгеруіне және автокөліктің адам қызметінің барлық салаларына енуіне әкелді. Қозғалу құралы ретінде автокөліктің пайда болуы, ең алдымен, габариттік өлшемдері бойынша шағын және әжептәуір қуатты іштен жанатын қозғалтқыштың жасауымен байланысты.Бірінші жұмысқа қабілетті қозғалтқышты 1860 жылы француз механигі Ленуар құрастырған болатын. Қозғалтқыш цилиндрдің ішінде қоспаны қыспай-ақ жарық беретін газда жұмыс істеді, осының салдарынан оныңпайдалы әсер коэффициенті (4,6%) төмен болды, бірақ та ол бу машинасын алмастырып, тұрақты қондырғы ретінде сұранысқа ие болды. Іштен жанатын қозлтқыштар кельндік механик Николай Отто 1877 жылы цилиндрдің ішінде қоспаның алдын ала қысқаннан кейін өздерінің практикалық қолданысын тапты, осыған арқасында осындай қозғалтқыштардың тиімділігі күрт өсті.1885 жылы неміс инженері Готлиб Даймлер бұрын сонды болмаған 800 айн/мин иінді біліктің жиілігі және 1 а. к. (≈ 0,7 кВт) қуаттылығы бар қозғалтқышты құрастырды. Осы өлшем бойынша біршама шағын қозғалтқыш 1886 жылы Германияның инженерлері Даймлер және Бенц жасаған өздігінен қозғалатын арбалардың үстіне қондыру үшін қолданыла алды, ал 10 жылдан кейін олардың фирмаларында бірінші жүк көлігі жиналды. Осылайша кейіннен автокөлік деп атанып кеткен, іштен жанатын қозғалтқыштары бар өздігінен қозғалатын арбалардың құрылысының басы басталды.Ресейде ІШҚ бар бірінші автокөлікті 1896 жылы Петербургте отставкадағы теңіз офицері Е.А. Яковлев және инженер П.А.Фрезе құрастырды. Автокөлікке сол кездері үшін біртума ерекшеліктердің қатарына ие Е.А. Яковлев құрастырған қозғалтқыш қондырылған болатын. Олардың арасында – жұмыс қоспасының электрден тұтандыру, қысыммен мойынтіректерді майлау, цилиндрлердің алмалы-салмалы бастиегі және өзге де өнертабыстардың қатары. Автотракторлық техника дамуының шамамен бір ғасырлық тарихы кезінде автокөліктің құрылымы, жалпы алғанда, кертартпа болып қала отырып, қамтуы және қолданылатын материалдар бойынша күрделіне түсіп, айтарлықтай өзгерді. Олардың құрылымындағы әсіресе көзге түсетін өзгерістер ХХ ғасырдың аяғында – ХХІ ғасырдың басында салыстыра келгенде қымбат емес микроэлектрондық техника пайда болғаннан кейін басталды. Осы микроэлектрондық техника автокөліктердің шамамен барлық түйіндерінде және агрегаттарында белсенді қолданыла басталды.Осының бәрі автомобильдерге, жалпы алғанда, оларға қоршаған ортаны қорғау және үнемділік бойынша қойылатын талаптарына байланысты қатаң сынамалардан өтуге мүмкіндік берді. Поршеньсіз қозғалтқыштарды (роторлық, газтурбиналық және басқалары) әзірлеуінің көптеген әрекеттерге қарамастан, ІЖҚ біршама қымбат емес, үнемді және берік машиналар болып қала отыра, автокөлік жасаудағы өздерінің позицияларын сақтауда.Қазіргі уақытта күрделі, соның ішінде электрондық жабдықтармен жабдықталған автокөлік техникасының техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі бойынша көптеген мамандандырылған кәсіпорындар құрылды. Осы жабдықпен жұмыс істеу үшін және оған қызмет көрсету үшін өндірістік қызметкерлердің арнайы дайындығы қажет.Автокөлікке техникалық қызмет көрсеткен және оны диагностикадан өткізген кезінде механизация және диагностикалау құралдарын қолдану жұмыскерден заманауи күрделі құралдар мен аспаптарды, саймандар мен жарақтарды қолдану шеберлігін талап етеді. «Автомеханик» кәсібі бойынша оқитын студенттерге автокөлік агрегаттарының құрылысы және жұмысы бойынша жалпы білімдерден басқа, заманауи жүк және жеңіл автокөліктерге қолданылатын аспаптар мен механизмдерді тереңдетіп үйрену қажет. Автомеханик түрлі агрегаттарға техникалық қызмет көрсетуді және олардың диагностикасын шеберлі өткізуі тиіс; олардың құрастыруын, бөлшектеуін және реттелуін, жөндеуден кейінгі тексерісін және жүргізіп бейімдеуін өткізуі тиіс. «Автомеханик» кәсібі автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуі мен жөндеуі кәсіпорындарда да, автокөлік зауыттарында да кеңінен талап етілген.Осы оқулықтың мақсаты – студенттерді «Автомеханик» кәсібі бойынша дайындаған кезінде қажетті теориялық және практикалық материалдарды беру. Оқулықта автокөліктерді қолдану және жөндеу сұрақтары егжей-тегжейлі қарастырылды.Автор ұсынылған суреттер үшін «МАХА Руссиа» (МАНА), «Гаро» және «Автомаркет» компанияларына алғысын білдіреді.

1-тарау

АВТОКӨЛІК ТЕХНИКАСЫНЫҢ

ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ

ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ ЖҮЙЕСІ 1.1. АВТОКӨЛІКТІҢ САПАСЫ ЖӘНЕ СЕНІМДІЛІГІ 1.1.1. Автокөлік сапасының негізгі ұғымдары және анықтамалары Барлық өнеркәсіптік бұйымдар сияқты автокөліктің де қолданушылық сипаттамалардың бірқатары бар, олардың ең маңыздылары сапа мен сенімділік болып табылады.Сапа – автокөліктің ең кешенді сипаттамасы, ол оның тек максималды жылдамдық, отынның шығыны, динамикалық және басқалары сияқты ғана емес, сонымен бірге сенімділік, беріктік, жөндеуге жарамдылық, мүлтіксіздік және басқалары сияқты қолданушылық көрсеткіштерін көрсетеді. Сапаның технологиялық көрсеткіштері 1.1. суретінде көрсетілген. Осы ұғымдардың мәні төменде келтірілген. Жаңа немесе жөнделген автокөліктің сапасы ол әзірлгенген материалдарға, қауіпсіздік пен экология стандарттарына сәйкестікке, өндіру барысындағы технологиялық талаптарды сақтауға және өндіруші зауытқа немесе жөндеу кәсіпорнына байланысты өзге де факторларға тәуелді болады. Автокөлік сапасының параметрлерін оны қолданған кезінде сақтау, ең алдымен, жүргізушінің білігіне, өндіруші зауыттың техникалық қызмет көрсету операцияларын орындауына және зауыт ұсыныс берген қолданушылық материалдарды қолдану (отын, майлар, сұйықтықтар және өзге де шығын материалдары) байланысты болады.Автокөліктің сенімділігі деп оның нақты бір уақыт аралығында өндіруші зауыт анықтаған қолдану, техникалық қызмет көрсету, сақтау және тасымалдау бойынша талаптарды орындаған кезінде барлық параметрлердің нормативтік мәндерді сақтау қасиеті аталады.   1.1. сурет. Автокөлік сапасының технологиялық көрсеткіштері____________________________________________________ Сенімділік – жалпы жағдайда тоқтаусыз жұмыс істеуден, беріктіктен, жөндеуге жарамдылықтан және сақтықтан тұратын кешенді қасиеті (1.2. сурет).Тоқтаусыз жұмыс істеу – автокөліктің нақты уақыт немесе атқарым бойында жұмыс істеу қабілетін сақтау қасиеті. Жөндеуге келмейтін аргегаттар, мысалы: тұтану білтелері немесе электромагниттік отындық форсункалары үшін тоқтаусыз жұмыс істеу әсіресе маңызды болып табылады.Беріктік – қондырылған автокөліктің техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесіндегі шекті күйіне жеткенге дейін жұмыс істеу қабілеттілік күйін сақтау қасиеті. Жөнделетін нысандар үшін шекті күйлердің екі немесе одан да артық түрлерін ажыратады. Мысалы, шекті күйлердің екі түрлері үшін нысанды ағымдағы немесе күрделі жөндеуге жіберу. Шекті күйдің үшінші түрі нысанды белгілеуі бойынша қолдануын шеткі тоқтатуды болжайды. Автокөлікте шекті күйдің алғашқы екі түрі, мысалы, агрегаттардың біреуі тоқтап қалғанда болады, ал үшінші түрі жөндеуі экономикалық тұрғыдан жөнсіз болғанда бір немесе бірнеше ең қымбат құрамдас бөліктер (шанақ, қозғалтқыш, трансмиссия агрегаттары) істен шығуымен байланысты болады.  1.2. сурет. Автокөліктің сенімділігін қамтамасыз ететін қасиеттер____________________________________________________ Жөндеуге жарамдылық – автокөліктің техникалық қызмет көрсету мен жөндеуді өткізген кезінде жұмыс істеу қабілеттілік күйін сақтауға және қалпына келтіруге бейімділікке жататын қасиеті. Осы деп, ең алдымен, жөндеу кезінде агрегаттардың қол жетімділігі, құрастыру-бөлшектеудің шағын еңбек сыйымдылығы, қосалқы бөліктердің төмен құны.Сақталушылық – автокөліктің белгіленген шектерде сақтау мен тасымалдау барысында және одан кейін автокөліктің талап етілетін функцияларын орындау қабілетін сипаттайтын параметрлердің мәндерін сақтау қасиеті. Сақтау мен тасымалдау барысында автокөлік жағымсыз әсерлерге ұшырайды, мысалы, температураның тұрақсыздығы, ылғал ауаның әсері, вибациялар және т.б. Нәтижесінде сақтағаннан және тасымалдағаннан кейін нысан жұмысқа қабілетсіз және тіпті шекті күйде болуы мүмкін. Автокөліктің сақталушылығы оның жағдайлардың жағымсыз ықпалына қарсы тұру қабілетімен сипатталады. 1.1.2. Автокөліктің бұзылғандықтары және ақаулары туралы ұғымдар Автокөлікті қолдану барысында оның тозуы болады, осының нәтижесінде оның жұмысындағы бұзылғандықтар және ақаулар пайда бола алады. Осы кезде осы процестерді сипаттайтын терминдер мен ұғымдардың бірқатары қолданылады. Осы ұғымдардың мәні төменде келтіріледі.Ақаусыз деп автокөлік нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттаманың барлық талаптарына сәйкес келетін оның күйі айтады. Және де автокөлік сондай-ақ жол жүру ережелерінің техникалық күйінің талаптарына жауап береді және шектеусіз қолданыла алады. Ақаулы деп нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттаманың кем дегенде бір талабына сәйкес келмейтін автокөліктің күйін айтады. Және де автокөлік, әдетте, жол жүру ережелерінің техниалық күйінің қандай да бір талаптарына сәйкес келмейді және тек жөндеу қызметіне дейін нақты шектеулермен қозғала алады немесе буксирмен сүйретіп немесе эвакуатормен тасымалдана алады.Жұмысқа қабілетті деп автокөліктің барлық параметрлерінің мәндері нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттаманың негізгі талаптарына сәйкес келетін оның күйін айтады. Ақаусыз автокөлікке қарағанда, жұмысқа қабілетті автокөлік тек орындалуы оның қалыпты қолдануын қамтамасыз ететін құжаттаманың талаптарын ғана қанағаттандыруы тиіс, яғни жол жүру ережелерінің талаптарына жауап беруі тиіс. Жұмысқа қабілетті автокөлік ақаулы болуы мүмкін, мысалы, егер ол эстетикалық талаптарды қанағаттандырмаса, бірақ автокөліктің сыртқы көрінісінің нашарлауы оның қолдануына кедергі жасамайды. Жұмысқа қабілетсіз деп автокөліктің кем дегенде бір параметрінің мәні нормативтік-техниалық және құрылымдық құжаттаманың талаптарына сәйкес келмейтін күйін айтады. Ақаулы автокөлікке қарағанда, жұмысқа қабілетсіз күйінде автокөлік агрегаттарының біреуінің немесе агрегаттар тобының істен шығуының себебінен өздігінен қозғалуға қабілеттілігін жоғалтады. Шекті деп автокөліктің әрі қарайғы қолдануы жарамсыз немесе жөнсіз немесе оның жұмысқа қабілеттілік қалпына келтіруі мүмкін емес (жөнсіз) күйі айтады. Шекті күйінің белгісі – бұл нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттама белгілеген автокөліктің шекті күйлерінің белгісі немесе белгілер жиынтығы. Автокөліктің шекті күйінің ұғымымен және оның тозу белгісімен амортизациялық мерзім ұғымы тығыз байланысты.Амортизациялық мерзім – бұл амортизациялық аударымдардың есебінен автокөліктің құнын толық өтеуі болатын автокөлікті қолдануының экономикалық тұрғыдан ақталған кезеңі. Ал амортизациялық аударымдар автокөліктің сапалық тозуын, қолдану жағдайларын және басқа да факторларды есепке ала отырып, автокөліктің түріне байланысты амортизацияның жылдық нормасымен анықталады.Кемшілік (бұзылу) – бұл автокөліктің жалпы жұмыс қабілетін сақтай отырып, автокөліктің ақаусыз күйінің бұзуына жататын оқиға. Мысалы, автокөлік шанағындағы сызат немесе ішіне майысқан.Ақау – бұл автокөлік күйінің жұмыс қабілетті күйінің бұзылуындағы оқиға. Мысалы, қозғалтқыштың іске қосуы мүмкін емес болатын тежегіш құбыршегінің жарылуы немесе аккумуляторлық батареяның разряды.Ақаудың белгісі – бұл нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттама белгілеген автокөліктің шекті күйлерінің белгісі немесе белгілер жиынтығы. Ақаулардың белгілерін бұзылулардың белгілерінен айыру керек. Бұзылулардың белгілері деп ақаулы, бірақ та жұмыс қабілетті автокөлік күйінің белгілері немесе белгілер жиынтығы деп түсінеді. Ақаулар пайда болу сипаты бойынша біртіндеп немесе кенет деп екіге бөлінеді. Біртіндеп ақаулар автокөліктің техникалық күйінің параметрлерінің біркелкі өзгерісімен сипатталады (мысалы, тозу, тозғаннан бұзылу және т.с.с.). Кенет ақаулар автокөліктің техникалық күйінің параметрінің секірмелі параметрімен сипатталады (мысалы, жүктеудің ұйғарынды деңгейі асырғанның себебінен ақау). Ақаудың себептері ретінде автокөлік ақауын тудырған құбылыстар, процестер, оқиғалар және күйлер болады. Ақаулар құрылымдық, технологиялық және қолданушылық деп бөлінеді:автокөліктің құрылымдық ақаулары автокөлікті құрастыруының белгіленген ережелерін және (немесе) нормаларын бұзуының салдарынан туындайды. Мысалы, күрделі жөндеуге түсетін цилиндрлердің блоктар мен бастиектерінің елеулі үлесі қозғалтқыштар жібітуінің себебінен жөндеуге толығымен жарамсыз болып табылады. Осыған орай сақтандыратын бітеуіштерді қондыру арқылы бұзылулардың осындай түрін болдырмаудың немесе күрт азайтудың тәсілдерінің біреуі ұсынылды;технологиялық ақаулар автокөлікті жасау, жөндеу немесе оған техникалық қызмет көрсету процесін бұзуының немесе жетілмегенінің салдары болып табылады;қолданушылық ақаулар автокөлікті қолдануының ережелерін бұзуымен туындалған. Ақаудың салдары – бұл автокөлік ақауының туындауымен шартталған құбылыстар, процестер, оқиғалар және күйлер. Бұйымның жұмысқа қабілеттілігіне ықпалы бойынша ақау ішінара немесе толық болуы мүмкін. Ішінара ақау кезінде автокөлік қандай да бір (немесе бірнеше) өзінің негізгі функциясын орындауын тоқтатады, бірақ та жұмыс істеуді және қалған функцияларды орындауды жалғастыра береді (мысалы, жақынға түсетін және алысқа түсетін жарық шамдарының спиральдер біреуінің ақауы). Толық ақау автокөлікті әрі қарай қолдануының мүмкінсіздігімен сипатталады.Ақаудың маңыздылығы – бұл ақаудың салдарын сипаттайтын белгілердің жиынтығы. Маңыздылық бойынша белгілердің жіктелуі (мысалы, ақаудың болуымен байланысты тікелей және жанама шығындардың деңгейі бойынша немесе ақаудан кейін қалпына келтіруінің еңбек сыйымдылығы бойынша) техникалық-экономикалық пікірлер мен қауіпсіздік пікірінің негізінде тапсырыс берушімен келісе отырып, нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттамамен белгіленеді. Жіктеу үшін белгі ретінде ақау тудырған тікелей және жанама шығындар, ақаулар салдарын жоюына кеткен еңбек пен уақыттың шығындары, тұтынушының күшімен жөндеудің мүмкіншілігі мен жөнділігі немесе өндірушінің не үшінші тараптың жөндеуді өткізуінің қажеттілігі, ақаулар туындауының себебінен тұрып қалулардың ұзақтығы, автокөліктің ішінара жұмыс қабілетсіз күйінде тұратын ақау кезінде өнімділіктің төмендеу дәрежесі және т.с.с.Ресурстық ақау – бұл нәтижесінде автокөліктің күйі шекті деңгейіне жететін ақау және оның әрі қарайғы жөндеуі және қолдануы экономикалық себептер немесе қауіпсіздік сұрақтары бойынша жөнсіз болады. Мысал – қозғалтқыштың, трансмиссияның және шанақтың бір уақыттағы ақау. Тәуелсіз ақау – бұл басқа ақаулармен шартталмаған ақау. Тәуелді ақау – бұл басқа ақаулармен шарттарлған ақау.Кенет ақау – автокөліктің бір немесе бірнеше параметрлерінің мәндерінің секірмелі өзгеріспен сипатталаған ақау. Біртіндеп ақау – автокөліктің бір немесе бірнеше параметрлерінің мәндерінің біртіндеп өзгеруінің нәтижесінде туындайтын ақау.Іркіліс – өздігінен жойылатын ақау немесе жүргізушінің болмашы араласуымен жойылатын бір реттік ақау. Мысалы, аккумулятор таңбаларының тотығуының себебінен қозғалтқышты іске қосқан кезіндегі ақау.Қайталмалы ақау – көп рет пайда болатын өздігінен жойылатын бірдей сипаттағы ақау.Айқын ақау – автокөлікті қолданған кезінде көзбен шолып немесе штаттық әдістермен және бақылау мен диагностикалау құралдарымен табылатын ақау. Жасырын ақау–көзбен шолып немесе штаттық әдістермен және бақылау мен диагностикалау құралдарымен табылмайтын, бірақ та техникалық қызмет көрсетуді өткізген кезінде немесе арнайы диагностика әдістермен табылатын ақау.Құрылымдық ақау – жобалау мен құрылымдау ережелерімен және нормаларымен белгіленген жетілмегендікпен немесе бұзылумен байланысты себептен туындайтын ақау.Өндірістік ақау – агрегаттың белгіленген өндіру немесе жөндеу процесінің жетімсіздігімен немесе бұзылумен байланысты себеппен туындайтын ақау.Қолданушылық ақау – белгіленген қолдану ережелері мен шарттарын бұзуымен байланысты себеппен туындайтын ақау.Құлдырау ақауы – барлық белгіленген жобалау, өндіру және қолдану ережелер мен нормаларын сақтаған кезінде табиғи ескіру, тозу, коррозия және қажу процестерімен шартталған ақау. Осы барлық ұғымдар автокөліктің негізгі техникалық күйлерін қамтиды, олардың әрбіреуі оның күйін сипаттайтын параметрлер мәндерінің, сондай-ақ сандық бағалар қолданылмайтын сапалық белгілердің жиынтығымен сипатталады. Осы параметрлер мен белгілердің номенклатурасын, сондай-ақ олардың өзгерістерінің ұйғарынды шектері нормативтік-техникалық және құрылымдық құжаттамада белгілейді. 1.1.3. Автокөлік бұйымдарының тозу заңдылықтары Автокөліктің агрегаттары түрлі жол мен климат жағдайларында жұмыс істейді, сондықтан олардың механизмдері елеулі температуралық, механикалық және химиялық әсерлерге ұшырайды. Қолдану барысында машинаның бастапқы сипаттары, қасиеттері және параметрлері өзгереді – автокөліктің агрегаттарындағы негізгі жұмыс бұйымдарының тозуы орын алады.Тоздыру – бұл бүкіл бұйымдыкы емес, тек оның жұмыс сырттарының формалары мен күйлері өзгеретін бұйымның біртіндеп өзгеру процесі. Тоздыру процесінің нәтижесі тозу болып табылады, ол әдетте микрометрлер мен миллиметрлермен білдіріледі, бірақ та жеке жағдайларда тозу массаның бірлігінде білдіреді (мг, г және т.б.). Қолданған кезінде тоздырудың барлық түрлерінің өзгеру процесін үш кезеңге бөлуге болады.Бірінші кезең автокөліктің болмашы жүріп өткен жолы кезінде болатын түйіндесулерді іске кірістіруімен байланысты болады. Бұл кезең тозудың әжептәуір жылдам өсуімен сипатталады, себебі бұйымдардың жұмыс сырттарындағы шағын кедір-бұдырлықтардың тегістеу болады. Іске кірістірудің аяқталуы жаңа автокөлікті жүргізіп бейімдегеннен кейін аяқталады және бұйымдар (олардың арасындағы саңылау; және бұл саңылау атаулы деп аталады) тозуының тұрақтануымен сипатталады. Екінші кезең – автокөліктің қалыпты қолдануының кезеңі, уақыт бойынша ұзақ, бұйымдардың тозу өсуінің шағын жылдамдығымен сипатталады және табиғи тоздыру кезеңі деп аталады.Тозулардың өсу қарқыны көптеген факторларға байланысты болады. Қолдану шарттарының әрбір нашарлауы тоздырудың қарқынын ұлғайтады, ал реттеу жұмыстарын өткізу, қолдану шарттарының жетілдіруі (жаңадан құйылған май, азырақ жүктемелер) осы кезеңде тоздырудың қарқынын азайтады. Бірақ тоздырудың жалпы заңдылығы өзгермейді – тозулар өсе береді және әлі де ұйғарынды болып табылатын шамаларға жетеді. Қозғалтқыштағы түйіндесулердің әрі қарайғы жұмысы ұлғайтылған саңылаумен, динамикалық жүктемелердің ұлғаюымен, нашарлау майлауымен және нәтижесінде бұйымдар тоздыруының жоғарылатылған жылдамдықпен болады.Автокөліктің агрегаттарындағы бұйымдар түйіндесулер жұмысының үшінші кезеңі деп апаттық тоздыру кезеңі айтады. Осы кезеңдегі түйіндесулердің жұмысы ақауға әкелуі мүмкін және мұқият қадағалауды талап етеді. Осы жағдайдағы тозу шекті мөлшерді асырмауы тиіс. Атаулы саңылаудың (тозудың) сандық мәндерін автокөлік агрегаттарының құрылымымен, ал ұйғарынды мен шектінікі – майлау бұйымдарының, шарттарының беріктігінің және бұйымдар түйіндесулерінің сенімділігінің шарттарынан теориялық негізде анықталады.Бұйымдардың тоздыруын төрт түрге бөледі:механиклық, механикалық ықпалдың салдарынан елеулі физикалық және химиялық өзгерістерсіз үйкелетін бөліктердің пішіні және көлемі өзгереді (мысалы, қозғалтқыштың поршені);физикалық-механикалық, механикалық тоздыру елеулі физикалық өзгерістермен бірге болады (мысалы, қозғалтқыштың клапандары);химиялық-механикалық, механикалық тоздыру елеулі химиялық өзгерістермен бірге болады (коррозия және т.б.);кешендік, механикалық тоздыру бұйымдардың елеулі химиялық және физикалық өзгерістермен бірге болады.Автокөліктің апатсыз жұмысы үшін техникалық диагностикалаудың әдістері мен құралдарын қолдана отырып, оның техникалық жағдайын жүйелі түрде тексеру қажет. Ақаусыз автокөлік келесі негізгі талаптарды қанағаттандыру қажет:автокөліктің агрегаттары дүрсілсіз, тоқтаусыз және қатты шусыз жұмыс істеуі қажет;қозғалтқыш пайдаланылған газдардағы улы зиянды заттектердің минималды құрамымен жұмыс істеуі және оңай іске қосылуы тиіс;автокөліктің агрегаттарының толық саңылаусыздығы болуы тиіс;электр жабдықтарының аспаптары іркіліссіз жұмыс істеуі тиіс;тежеуіш жүйе сенімді жұмыс істеп, стандарттардың талаптарына жауап беруі тиіс;рөлдік басқару сенімді жұмыс істеп, өндіруші зауыттың талаптарына жауап беруі тиіс;автокөліктің шанағында ішіне майысқандар және бұзылулар болмауы тиіс.Осы және басқа да талаптарды орындаған кезде, сондай-ақ оның жеке агрегаттарының жұмысындағы ақаулар болған кезінде автокөлікті жөндеу қажет. Қолданыста автокөліктің жөндеуі ағымдағы және күрделі деп екіге бөледі.Автокөліктің ағымдағы жөндеуі көлемі бойынша жұмыстардың ең аз түрі болып саналады. Осы жұмыстарды орындағаннан кейін автокөліктің жұмысқа қабілеті қалпына келеді. Әдетте, ағымдағы жөндеу автокөлік агрегаттарын толық бөлшектеусіз іске асырылады және жеке, істен шыққан бұйымдарды немесе механизмдерді алмастыруында болады. Мысалы, қозғалтқыштың сұйықтықтық сорғысының жетек белдіктерін, стартерді, бүріккіштерді немесе тұтандыру білтесін, электр жабдықтар жүйесінің шамдарын және басқаларын алмастыру. Автокөліктің ағымдағы жөндеуі әдетте қымбат болып табылмайды және қажет болған сайын үнемі өткізілуі тиіс.Күрделі жөндеу кезінде автокөлік агрегаттарының көбісі толық бөлшектеуге, бұйымдардың ақаулауына, тозған бұйымдардың алмастыруына, кейінгі құрастыруына және стендте тексеруіне ұшырайды. Күрделі жөндеу кезінде қозғалтқыштың келесі бұйымдары алмастыруға жатады: поршеньдер, компрессиялық және май сылғыш поршеньдік сақиналар; цилиндрлердің гильзалары (оларды қалпына келтіру мүмкін болса); негізгі және бұлғақты мойынтіректердің ішпектері; тығыздауыш көмкермелер; дизельдердің отындық аппаратурасының жоғары дәлдікті бұйымдары; тығыздағыш төсемдер.Беріліс қорабы, таратқыш қорабы, жетекші белдемдері, аспаның, электр жабдықтардың, тежегіш жүйесінің және рөлдік басқару жүйесінің, шанақтың бұйымдары сияқты автокөліктің басқа агрегаттары бұйымдарға бөлшектенеді немесе қажет болса толығымен алмастырылады. Автокөліктің күрделі жөндеуі – құн бойынша жаңа автокөліктің құнымен салыстыруға келетін қымбат жұмыс, сондықтан оны өткізуінің сапасы жаңа автокөліктің сипаттарына жақын талаптарға сәйкес келуі қажет. 1.2. АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУІНІҢ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІНІҢ ЖОСПАРЛЫҚ-АЛДЫН АЛУ ЖҮЙЕСІ 1.2.1. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің негізгі ұғымдары Жалпы мәліметтер. Автокөлік жоғары қауіп-қатердің көзі болып табылады және қолданыстағы заңнамаға сай жүргізушіге оған тиесілі көлік құралының техникалық күйі және қолдануы үшін толық жауапкершілік артылады. Автокөліктерді техникалық ақаусыз күйінде сақтау техникалық қызмет көрсетуді (ТҚК) және жөндеуді уақытылы өткізу арқылы қамтамасыз етіледі, ал олардың көлемінің толықтығы және сапасы үшін автосервистің кәсіпорындарды жауапты болады.Автокөліктердің жұмысқа қабілеттіліктің жоғары деңгейін сақтау қажеттілігі олардың ақаулары мен бұзылғандықтарының көп бөлігі алдын алғандығын, яғни олардың жұмысқа қабілеттілігі ақаудың немесе бұзылғандықтың басталғанына дейін қалпына келтірілгенін талап етеді. Автокөліктің жұмысқа қабілеттілігін мінсіз күйде сақтау үшін және оның сынуларын болдырмас үшін автокөліктің нақты бір жүріп өткен жолын өткеннен кейін және де қоршаған ортаның температурасы маусымдық өзгергеннен кейін жүйелі түрде автокөлікке техникалық қызмет көрсету қажет. Түйіндердің, агрегаттардың және жалпы автокөліктің жалпы техникалық күйінің параметрлері өзгеруінің заңдылықтарын білу автокөлікті қолдану барысында оның жұмыс қабілеттілігін және техникалық күйін басқаруға, яғни оның жұмысқа қабілеттілігін сақтауға және қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Осы жұмыстар екі үлкен топтарға бөлінеді – техникалық қызмет көрскту және жөндеу.1.3. сурет. Автокөліктің ТҚК және жөндеуінің жоспарлық-алдын алу жүйесі____________________________________________________ Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің жоспарлық-алдын алу жүйесі.Автокөліктердің өндіруші фирмалары анықтайтын техникалық саясаттың негізі автокөліктерге жоспарлық-алдын алу техникалық қызмет көрсету және оларды жөндеу жүйесі болып табылады (1.3. сурет). Ол жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетті күйін қамтамасыз ету үшін қажетті құралдардың, нормативтік-техникалық құжаттаманың және орындаушылардың жиынтығы түрінде болады. Белгіленген көлемде техникалық қызмет көрсетуді уақытылы және сапалы орындау автокөліктің жоғары техникалық дайындығын қамтамасыз етеді және жөндеудегі қажеттілікті азайтады.Техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесі операциялардың екі құрамдас бөліктері қарастырылады: бақылау және орындаушылық.Техникалық қызмет көрсету – бұл жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетті күйінде және талапқа сай сыртқы түрінде сақтау; оның жұмысының сенімділігін және үнемділігін, қозғалыс қауіпсіздігін, қоршаған ортаны қорғауын қамтамасыз ету; техникалық күйінің параметрлерінің нашарлау қарқындылығын азайту; ақаулар мен бұзылғандықтарын алду алу, сондай-ақ оларды уақытылы жою мақсатында табу операцияларының кешені. Техникалық қызмет көрсету әдетте автокөліктен агрегаттарды, түйіндерді, бұйымдарды бөлшектемей және алып тастамай, жоспарлы түрде мәжбүрлі орындалатын алдын алу іс-шарасы болып табылады. Егер техникалық қызмет көрсеткен кезінде жеке түйіндердің техникалық күйін анықтау мүмкін емес болса, онда оларды арнайы аспаптарда немесе стендтерде бақылау үшін автокөліктен алып тастаған жөн.Жөндеу – бұл жылжымалы құрамның және оның құрамдас бөліктерінің ақаусыз немесе жұмысқа қабілетті күйін қалпына келтіру операцияларының кешені. Жөндеу тиісті ақаулы күйі пайда болғаннан кейін қажет болған сайын және жылжымалы құрамның нақты бір жүріп өткен жолдан кейін немесе жұмыс істеу уақытынан кейін жоспар бойынша мәжбүрлі түрде орындалады. Жөндеудің екінші түрі жоспарлық-алдын алу деп аталады. Ағымдағы жөндеудің (АЖ) мақсаты шекті ұйғарынды күйіне жеткен жылжымалы құрамның жеке агрегаттарын, түйіндерін және бұйымдарын (негізгілерден басқасы) қалпына келтіруімен немесе алмастыруымен оның жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтіру болып табылады. АЖ кезінде ресурс бойынша жақын агрегаттарды, түйіндерді және бұйымдарды (жиынтықпен) бір уақытты алмастыруға рұқсат етіледі. Ағымдағы жөндеу кезекті ТҚК-2 дейін аз жүріп өткен жолына дейін жөнделген агрегаттардың, түйіндердің және бұйымдардың ақаусыз жұмысын қамтамасыз етуі қажет.Жылжымалы құрамның тұрып қалу уақытын қысқарту үшін АЖ көбінесе агрегаттың тәсілмен орындалады. Онда ақаулы немесе күрделі жөндеуді талап ететін агрегаттардың және түйіндердің айналым қорынан алынған ақаусыздарға алмастыруы іске асырылады. Жұмыс істеп біткен агрегаттар, түйіндер және бұйымдар қалпына келтіру үшін мамандандырылған өндірістерге жіберіледі және қосалқы бөліктер және жөндеулік жиынтықтар ретінде қызмет етеді.Жөндеулік жиынтықтар деп ақаулықтарды жою үшін қажетті агрегаттардың, түйіндердік және бұйымдардың жиынтықтары түсініледі. Жөнделік жиынтықтың қолданылуы оның элементтерін жетілдіруіне және жұмыс орнына жетіспейтін бұйымдардың жеткізуіне шыққан жұмыс уақытының қосымша жоғалуларын жоюы тиіс.Жылжымалы құрамды, оның агрегаттарын және түйіндерін бөлшектемей, олардың техникалық күйін анықтау техникалық қызмет көрсетудің және жөндеудің технологиялық элементі болып табылатын бақылау (диагностикалау) арқылы іске асырылады. Техникалық қызмет көрсеткен кезінде диагностикалаудың мақсаты ТҚК қарастыратын операцияларды орындауындағынақты қажеттіліктерді анықтауында, параметрлердің нақты мәндерін шекті мәндермен салыстыру арқылы ақаулы күйінің пайда болу сәтін болжауында, сондай-ақ жұмыстарды орындау сапасының бағалауында болып табылады.Жөндеу кезіндегі диагностикалаудың мақсаты орында, агрегатты (түйінді, бұйымды) алып тастауымен, толық немесе ішінара бөлшектеумен және орындалған жұмыстардың сапасының соңғы бақылауымен ақаулы күйді, оның пайда болу себептерін анықтауында және жоюдың ең тиімді әдісті белгілеуінде болады.МСТ 18322-78 сәйкес ТҚК және жөндеу жүйесі осы жүйеге кіретін бұйымдардың сапасын сақтау және қалпына келтіру үшін қажетті өзара байланысқан құралдардың, құжаттаманың және орындаушылардың жиынтығы түрінде болады. Автокөліктердің өндіруші фирмалары әзірлеген техникалық қызмет көрсету және жөндеу бойынша нормативтік-техникалық құжаттама келесі ережелерді қамтиды:ТҚК және жөндеу жүйесін құрастыру қағидаттары;ТҚК және жөндеу бойынша анықтамалар және ұғымдар;ТҚК және жөндеуді өткізу бойынша ұсыныстар;қолдану шарттарын есепке ала отырып, оларды түзетуінің нормативтері мен әдістері;ТҚК және жөндеуді өткізу технолгиясы. Техникалық қызмет көрсету және жөндеу құралдары мыналарды қамтиды:жылжымалы құрамның техникалық қызмет көрсетуі мен жөндеуі бойынша автокөліктік және мамандандырылған кәсіпорындарда (автосервистерде) орналасқан өндірістік-техникалық базаны (ғимараттар, құрылымдар, жабдықтар);материалдық-техникалық қамтамасыз етуі (жылжымалы құрамның құрылымын, қолданыстың басынан бастап жүріп өткен жолын, қолданыстың қарқындылығын және шарттарын есепке ала отырып). Жылжымалы құрамның ақаусыз күйін қамтамасыз ететін қызметкерлерінің кәсіптік номенклатурасы түрлі мамандықтары бар жұмыскерлерді, техниктерді және инженерлерді қамтиды.Жұмыскерлер жылжымалы құрамның техникалық күйінің бақылауын және олардың өндірісінің жөндеуі мен дайындығын, сондай-ақ автокөліктердің сақтауымен, технологиялық жабдықтардың, ғимараттардың және құрылымдардың техникалық қызмет көрсетуімен және жөндеуімен байланысты жұмыстарды орындайды. Кәсіптердің тізімін Бірыңғай жұмыстардың және жұмыскерлер кәсіптерінің тарифтік-біліктілік анықтамалығы анықтайды. Жұмыскерлердің разрядын жұмыстардың күрделілігі анықтайды және типтік технологиялық процестері реттейді. Техниктер және шеберлер жылжымалы құрамның техникалық күйінің бақылауын, өндірістік учаскелердегі жұмыстардың басқаруын және бақылауын іске асырады, ТҚК және жөндеу бойынша жұмыстардың ағымдағы өндірістік-техникалық есебін, талдамасын және жоспарлауын орындайды, өндірісті ұйымдастыруының, технологиясының және механикаландыруының озық нысандарын және әдістерін енгізеді, сондай-ақ қауіпсіздік техникасының ережелерін сақтауы үшін бақылау жүргізеді.Инженерлер жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетті күйін қамтамасыз ететін қызметтердің және қызметтер бөлімшелерінің басқаруын атқарады, сондай-ақ өндірістің жаңа техникасының, ұйымдастыруының және технологиясының іс-шараларын әзірлейді және енгізеді. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің нормативтері өндіруші фирмаларымен келістіріледі және олардың құрылымы немесе қолдану шарттары өзгерген сайын түзетіледі. Автокөліктердің ТҚК және жөндеу жүйесіне келесі талаптарды қояды:оңтайлы материалдық және еңбектік шығындар кезінде автокөліктердің қолданушылық сенімділігінің белгіленген деңгейлерін қамтамасыз ету;ТҚК және жөндеуді жоспарлауға мүмкіндік беретін жоспарлық-нормативтік сипаты;автосервис кәсіпорындарының түрлі нысандарының нақтылығы, қолжетімділігі және жарамдылығы;негізгі қағидаттардың тұрақтылығы және автокөліктердің қолдану шарттарының, құрылымының, сапасының және сенімділігінің өзгеруін есепке алатын нақты нормативтердің икемділігі;автокөліктерді қолдану шарттарының алуан түрлілігін есепке алу.МСТ 20911-89 бойынша нысанның техникалық күйін болжау – бұл алдағы уақыт аралығына белгіленген ықтималдықпен нысанның техникалық күйін анықтау. Техникалық күйін болжауының мақсаты нысанның жұмысқа қабілетті (ақаусыз) күйі сақталатын уақыт аралығын (ресурсын) белгіленген ықтималдықпен анықтау немесе белгіленген уақыт аралығына нысанның жұмысқа қабілетті күйінің сақталу ықтималдығын анықтау болып табылуы мүмкін. Болжам болашақтағы қандай да бір құбылыстың келешектері, ықтимал күйлері туралы және (немесе) баламалы жолдар және оларды іске асыру мерзімдері туралы ықтималды ғылыми-негізделген пікір ретінде анықталады. 1.2.2. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің түрлері және мерзімділігі Өндірген сәттен бастап шығынға шығарғанға дейін автокөлік техникалық әсерлердің үш кешеніне ұшырайды: сату алды дайындық кезінде, қолданудың кепілдікті және кепілдіктен кейінгі кезеңдері.Автокөліктерді сату алды дайындық кезінде. Сату сәтіндегі автокөліктің сапасы өндіруші зауыттың техникалық шарттарының талаптарына және белгіленген тәртіпте бекітілген нормативтік-техникалық талаптарға сәйкес келуі тиіс. Сату алды дайындықты өткізу өндіруші зауыттың кепілдіктерін қамтамасыз ету үшін міндетті шарт болып табылады, бұл туралы сервистік кітапшада белгі қойылады.Зауыттан дүкенге түскен автокөлікт лак-бояу жабынын сақтау мақсатында сатудың алдында алып тасталатын коррозияға қарсы құраммен қорғалған. Автокөлікті тасымалдау кезінде шанақтың сырты және салонның ішкі бөлігі кірленеді, осыған орай оларды тазалау және жуу қажет. Сатудың алдында автокөлікті мұқият қарайды, қауіпсіз қозғалысты қамтамасыз ететін түйіндер мен жүйелердің тексерісіне ерекше назар аудара отырып, қажетті реттеу және бақылау жұмыстарын орындайды. Сатып алушы автокөлікті техникалық шарттарға сәйкес келетін ақаусыз күйінде алу үшін барлық табылған ақаулар мен бұзылғандарды жояды.Жеңіл автокөліктердің сату алды дайындығы жұмыстардың үш кешенінің орындалуын қарастырады: міндетті, қажеттілік бойынша жұмыстар және сатып алушының қалауы бойынша орындалатын және ол төлейтін қосымша жұмыстар.Автокөліктің моделіне байланысты еңбек сыйымдылығы шамамен 4 сағат құрайтын міндетті жұмыстардың кешені мынадарды қарастырады:қорғаныш жабынын алып тастау және жуу-жинау операцияларды өткізуін;тауарға ілеспе құжаттама нөмірлерінің автокөлікт қозғалтқышының, шасииінің және шанағының нөмірлеріне сәйкестігін тексеруін;техникалық құжаттаманың, толымдаушы бұйымдардың және жарақтардың бар болуын тексеруін;қозғалыстың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін түйіндердің және жүйелердің тексерісін және реттеуін;механикалық зақымдалуларын анықтауын, мысалы, шанақтың сызаттарын немесе ішіне майысқандарын.Қажет бойынша жұмыстар кешені бұзылғандарды, ал кей кезде бірінші кешенді реттеу жұмыстарын өткізу барысында жоюға болмайтын ақауларды жою жұмыстарын қамтиды. Тәжірибе бойынша, осы жұмыстарды орындау сатылатын автокөліктердің 3,5 ... 4,5 % үшін қажет және олар сатушы ұйымдар мен өндіруші зауыттар арасындағы шарттарға сәйкес орындалады.Қосымша жұмыстар кешені, мысалы, автокөліктің қанаттарында айналарды және төбесінде жүксалғышты, ұрлаудан қорғайтын құрылғыларды қондыруды қарастырады.Барлық жоғарыда көрсетілген жұмыстарды сапалы орындау үшін автокөлікт әдетте сату алды дайындықты өткізу үшін тиісті посттарды, қажетті жабдықтарды, аспаптарды және саймандарды қолдануымен мамандандырылған дүкендер арқылы сатылады.Қажетті реттеу жұмыстар кешенін көтергіштерді және басқа да жабдықтарды, құралдарды және жарақтарды қолдануымен орындайды. Күрделі жұмыстар, мысалы, қаңылтыр-дәнекерлеу және майлау жұмыстары автокөліктердің техникалық қызмет көрсету станциясының (АТҚКС) өндірістік учаскелерінде орындалады. Тексерілген және сатуға дайын автокөлікт сақтау және беру аймағына түседі. Сату алды дайындық барысында табылған ақаулар мен бұзылғандар туралы өндіруші зауытқа хабарлайды, бұл автокөлікті жинау сапасын бағалауға ғана емес, сонымен бірге әрі қарай ұқсас ақаулардың пайда болуын алдын алуға мүмкіндік береді.Автокөліктің кепілдікті қызмет көрсетуі (КҚК). Автокөліктер үшін өндіруші зауыттар белгілейтін кепілдіктер автокөліктің жұмысқа қабілетті параметрлерін анықтайтын техникалық-экономикалық сипаттамаларына және автокөлікті кепілдікті кезеңде қолданған кезінде Жол қозғалысы қауіпсіздігінің мемлекеттік инспекциясының талаптарына сәйкестігін қарастырады. Өндіруші зауыттардың кепілдіктері олардың шығарылатын өнімнің сапасы үшін жауапкершілікті көрсетеді және автокөліктерді сату және қолдану ережелерінің қандай да бір бұзушылықтармен туғызбаған кемшіліктерді ақысыз жою бойынша және жасырын кемшіліктердің бар болуының салдарынан мерзімнен бұрын тозған немесе істен шыққан агрегаттарды, түйіндерді және бұйымдарды алмастыру бойынша міндеттемелерді қамтиды. Кепілдікті мерзімді жүріп өткен жолы және қолданудың басталғаннан бері уақыты бойынша өндіруші зауыт белгілейді: мысалы, ВАЗ автокөліктері үшін – 50 000 км және 36 ай. Кепілдікті мерзімді қолдану бойынша нұсқаулықтарда және техникалық шарттарда көрсетіледі. Оның есептелуі автокөлікті сату күнінен басталады. Ол есепшот анықтамасында, техникалық паспортта және сервистік кітапшада көрсетіледі.Нормативтік құжаттар автокөліктердің КҚК ұйымдастыруының бірыңғай тәртібін белгілейді, осы функцияларды орындайтын КҚК және АТҚКС станцияларының және өндіруші зауыттардың функциялары мен міндеттерін реттейді, автокөліктердің КҚК қызметтердің қызметтерін қолданатын азаматтардың құқықтарын анықтайды.КҚК жүйесі мыналарды қарастырады:өндіруші зауыттардың тиісті қызметтерінің сату үшін жеткізілетін автокөліктердің және негізгі агрегаттардың КҚК өткізу;өндіруші зауыттардың КҚК кәсіпорындарын арнайы саймандармен және техникалық құажаттамамен тікелей немесе келісімдік шарттарында «Автотехобслуживание» қауымдастықтары арқылы қамтамасыз ететін КҚК кәсіпорындарының желісін ұйымдастыру;өндіруші зауыттардың талаптарына, ұсыныстарына және техникалық шарттарына сәйкес КҚК жұмыстарын орындау;автокөліктің ТҚК-не автокөліктерді кепілдікті мерзімнің ішінде қалыпты қолдану үшін қажетті және жеткілікті шарттарды жасауына бағытталған іс-шаралар кешенін қосу.Осымен қамтамасыз ету үшін жұмыстардың келесі түрлерін орындайды: автокөліктердің ТҚК, автокөліктердің және негізгі агрегаттардың кепілдікті жөндеу, автокөлік иелеріне техникалық және құқықтық сұрақтары бойынша кеңес беру.Автокөліктерге қолданысының кепілдіктен кейінгі кезеңінде қызмет көрсету.Осы кезеңде автокөліктердің ТҚК және жөндеуін автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуі туралы қолданыстағы ережелеріне және өзге де жетекші және нормативтік-техникалық материалдарына сәйкес орындайды. Техникалық қызмет көрсету жұмыстардың 8-10 түрін (майлау, бекіту, реттеу, бақылау, диагностикалық және басқалары) және 150-280 артық нақты қызмет көрсету нысандарын, яғни алдын алу әсерлерді талап ететін агрегаттарды, механизмдерді, бұйымдарды қамтиды.Әрбір түйіннің, механизмнің, қосылыстың өзінің оңтайлы ТҚК мерзімділігі болуы тиіс. Егер осы мерзімділіктерді сақтаса, онда жалпы автокөлік әрбір қосылыстың, механизмнің, агрегаттардың техникалық қызмет көрсетуі үшін үздіксіз бағытталуы тиіс, бұл жұмыстарды ұйымдастыруымен байланысты күрделіліктерді және жұмыс уақытының әсіресе дайындық-қорытынды операцияларға қосымша шығындарды туғызады. Сондықтан ТҚК кезінде орындалуы тиіс әсерлерді олардың бүкіл жиынтығынан бөлгеннен кейін әрбір операцияның оңтайлы мерзімділігін анықтағаннан кейін операцияларды ТҚК түрлеріне топтастыруды іске асырады. Бұл автокөліктің ТҚК-не келу санын және ТҚК мен жөндеуде тұрып қалу уақытын азайту мүмкіншілігін береді.Техникалық қызмет көрсету МСТ 21624-81 сай реттеледі. Осы стандарт техникалық қызмет көрсетудің келесі түрлері және олардың минималды мерзімділігі белгіленген:күнделікті қызмет көрсету (КҚК);жүріп өткен жолдың әрбір 4000 км сайын (ТКҚ-1);жүріп өткен жолдың әрбір 16000 км сайын (ТКҚ-2)маусымдық қызмет көрсету – қоршаған орта температуралары елеулі маусымдық өзгерген кезінде (МҚК).Жоғарылау дәрежелі техникалық қызмет операцияларын орындаған кезінде алдымен төменірек дәрежелі барлық операцияларды орындап алады.Күнделікті қызмет көрсетуді автокөлік жұмысының алдында және одан кейін өткізеді. КҚК қозғалыстың қауіпсіздігімен байланысты, сондай-ақ автокөліктің тазалығымен, оған отынды, майды және арнайы сұйықтықтарды құюмен байланысты бақылауды қамтиды.Бірінші техникалық қызмет көрсету автокөліктің агрегаттары мен жүйелерінің саңылаусыздығымен, қараумен, оларды реттеуімен және майлауымен байланысты бақылау-диагностикалық жұмыстарды қамтиды. ТҚК-1 кезінде сондай-ақ автокөліктің қозғалтқышы пайдаланылған газдың токсикалық нормаларына сәйкестігіне тексеріледі. Екінші техникалық қызмет көрсету бекіту қосылыстың бақылауымен, автокөлік агрегаттарының және жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігін тексеруімен және оларды реттеу мен майлауымен байланысты бақылау-диагностикалық жұмыстарды қамтиды.Маусымдық қызмет көрсетуді жылына екі рет орындайды – көктемде және күзде. МҚК автокөлікті жылдың жазғы және қысқы уақытында қолдануға дайындығымен байланысты жұмыстарды қамтиды.ТҚК барлық түрлері бойынша техникалық қызмет көрсетудің операциялардың тізімі автокөлікті сатқан кезінде өндіруші зауыт қоса тіркейтін автокөліктің қолдану нұсқаулығында келтіріледі. Техникалық қызмет көрсетудің мерзімділігін автокөліктерді қолдануының шарттарына сай түзетіледі. МСТ 21624-81 сай түзету коэффициенті 1-ден 0,6 дейін өзгереді. Мысалы, автокөлікті үлкен қаланың шарттарында қолданған кезінде ол 0,8 тең, ал қара жолдармен ауылдық жерлерде қолданған кезінде – 0,6.ТҚК барысында реттеумен түзетілмейтін бұзылғандықтар табылған кезінде тиісті бұйымдарды (түйіндерді) алмастырады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Автокөліктің сапасы мен сенімділігі деп не түсінеді?Автокөліктің бұзылғандығы деп не түсінеді?Бұйымдардың тозғандықтарының қандай түрлерін білесіз?Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің жоспарлық-алдын алу жүйесіне не кіреді?Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің негізгі ұғымдары қандай?Автокөліктің техникалық қызмет көрсетуінің қандай түрлері бар?

2-тарау

АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ

ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІНІҢ

ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУЫ 2.2. АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТҚК ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІН ҰЙЫМДАСТЫРУ 2.1.1. Автокөліктің ТҚК және жөндеуінің өндірістік және технологиялық процестерінің негізгі ұғымдары Автокөлікті қолдану барысында қоршаған орта әсерінен, қолдану шарттарынан, сондай-ақ материалдардың физикалық-механикалық қасиеттерінің өзгеруіне әкелетін түрлі ішкі процестерден оның техникалық күйінің өзгерісі болады. Нәтижесінде автокөліктің немесе оның жеке түйіндері мен агрегаттарының қалыпты жұмыс тәртібінің бұзылуы туындайды. Осының салдарынан автокөлік сынып қалуы мүмкін, оны жою үшін жөндеуді орындау қажет болады.Өндірістік процесс өнімді өндіру немесе жөндеу үшін кәсіпорында қолданатын технологиялық әрекеттердің және еңбек құралдарының жиынтығы ретінде болады. Жалпы жағдайда технология (грек. techne – шеберлік, іскерлік + logos – ұғым, ілім, ғылым) – бұл әсер ету нысанының белгіленген күйін, пішінін, қасиетін немесе қалпын өзгеру немесе қамтамасыз ету тәсілдері мен құралдары туралы жиынтығы. Технологиялық операциялардың түрлері өнімнің пішінінің, өлшемінің, қасиеттерінің, сондай-ақ күйінің өзгеруін жобалайтын негізгі жұмыстарды орындауымен байланысты. Технологиялық операциялардың басқа бөлігі көліктік пен қоймалық жұмыстар, ғимараттар мен жабдықтарды ұстау мен жөндеу, материалдық-техникалық жабдықтау және т.б. жататын қосалқы жұмыстарды орындауымен байланысты. Техникалық қызмет көрсетудің және жөндеудің технологиялық процесі автокөліктің ТҚК және жөндеуі бойынша негізгі жұмыстарды орындауымен байланысты өндірістік процестің бөлігі ретінде болады. Жөндеудің технологиялық процестеріне автокөлікті, оның агрегаттарын, түйіндерін және бұйымдарын бөлшектеу; бұйымдарды жөндеу; автокөлікті құрастыру, бояу және сынау, сондай-ақ автокөлікті тапсырысшыға тапсыру жатады. Бүкіл осы технологиялық операциялар жұмыстардың технологиясына және ұйымдастыруына сай нақты бір бірізділікте орындалады.Кез келген технологиялық процесс келесі элементтерден тұрады: операция, қондыру, ауысу, жұмыс тәсілі, жұмыс қозғалысы.Операция бір жұмыс орнында, жабдықтың түрімен анықталған бір кәсіптің жұмысшысы үздіксіз орындайтын жөндеудің технологиялық процесінің бөлігі ретінде болады. Операциялардың атауы әдетте ол орындалатын жабдықтардың атауына сәйкес келеді. Мысалы, құрастыру операциясын арнайы құрастыру жабдықтарын қолдануымен құрастырушы слесарь құрастыру цехінде орындайды. Қондыру жабдыққа немесе сайманға қатысты бұйым қалпының өзгеруімен байланысты технологиялық операцияның түрі ретінде болады. Мысалы, автокөлікті жасаған кезінде құрастыру операциялары қозғалтқышты, беріліс қорабын қондыру және т.б. болып табылады. Ауысу бірдей тәртіпте бір құралдың көмегімен бұйымның бір учаскесінің үстінде орындалатын технологиялық операцияның немесе қондырғының бөлігі ретінде болады. мысалы, автокөліктің қозғалтқышын қондыру бірнеше ауысуларды қамтиды: қозғалтқышты матау; қозғалтқышты жақтауға көтеру, орнын ауыстыру, қондыру; қозғадтқышты жақтауға бекіту.Өту бірінің артынан бірі болатын бірнеше ауысудың біреуін білдіреді. Мысалы, автокөлік қозғалтқышының матауы екі өтуді қамтиды: қозғалтқышың бір жағынан бір матауды байлау және басқа шетін кранның ілмегіне бекіту; басқа жағынан басқа матауды байлау және басқа шетін кранның ілмегіне бекіту. Жұмыс тәсілі ауысудың немесе өтудің бөлігі болып табылады және жұмыс қозғалыстарының аяқталған циклі ретінде болады. Мысалы, қозғалтқышты матаған кезінде: матаудың бір шетін бекіту – бір жұмыс тәсілі, матаудың басқа шетін бекіту – басқа жұмыс тәсілі.Жұмыс қозғалысы технологиялық операцияның ең аз құрамдас бөлігі болып табылады. Мысалы, жұмыс қозғалысы жұмысшы қандай да бір бұйымды қолына алған кезінде орындай алады. Еңбек сыйымдылығы (t) – бұл белгіленген шарттарда ТҚК немесе жөндеудің операцияларын немесе операциялар тобын орындауға кеткен еңбектің шығындары. Еңбек сыйымдылығы норма-бірліктерінде есептеледі (адам-сағат, адам-минут, адам-күн). 25 адам-минуттың еңбек сыйымдылығы қажетті біліктілігі бар орындаушы тиісті операцияны келісілген шарттарда (жабдықтар, жабдықтау, жарықтандыру және басқасы) орта есеппен 25 минуттың ішінде орындауы тиіс. Егер бір уақытта бұл жұмысты бірнеше орындаушы орындай алса, онда орындаудан орташа ұзақтық қысқарады да, орындаушылардың бірлескен жұмысының мүмкіншілігін есепке алатын формуламен анықталады. Нормативтік және нақты еңбек сыйымдылығын айырады.Нормативтік еңбек сыйымдылығы осы кәсіпорында, фирмада және т.б. қабылданған ресми заң нормасы болып табылады, орындаушылардың санын, олардың еңбегіне төлеуін (тарифтік мөлшерлеме, руб./сағ.), клиенттермен есеп-айырысуды анықтау үшін қолданылады.Нақты еңбек сыйымдылығы – нақты орындаушының нақты операцияны орындауына еңбекке кеткен шығындар – кездейсоқ мөлшер болып табылады және нормативтік мөлшерден өзгеше бола алады.Технологиялық процестерді орындау үшін технологиялық жабдықтар, жабдықтау, саймандар қажет.Технологиялық жабдықтар – бұл технологиялық процестің басынан бастап аяғына дейін жұмыстарды орындаған кезінде қолданылатын автокөліктердің ТҚК және жөндеуін іске асыру құралы. Жабдықтар мамандандырылған, автокөліктерді техникалық қолдану мақсаттарына тікелей өндірілетін (жуу машиналары, көтергіштер, диагностикалық аспаптар, майлау-құю құрылғылары және басқалары) және жалпы белгілеуіндегі (металл кесетін және ағашты өңдейтін білдектер, сыққыштар, кран-бөренелер және басқалары) деп бөлінеді.Технологиялық жабдықтау – технологиялық процестің нақты бір бөлігін орындау үшін технологиялық жабдыққа қосылатын өндіріс құралдары және саймандары. 2.1.2. Технологиялық процестерді жобалау Технологиялық процесті әзірлеу және оның дұрыс ұйымдастыруы оның әрбір элементі үшін жұмыс қамтуының сипаттамасы, қажетті жабдықтардың, саймандардың және жарақтардың тізімі, сондай-ақ шығындар нормалары және орындалатын әрекеттердің күрделілігі белгіленеді. Осы ақпараттың барлығы технологиялық карталарға енгізіледі. Технологиялық құжаттаманың жиынтығына сонымен қатар бағдарлық карта, операциялық карта, бақылау картасы, технологиялық нұсқаулық, эскиздер мен сызбалар картасы және басқалары кіреді. Технологиялық процестің түрлі элементтерін тексерісінің тереңдігі орындалатын жұмыстардың көлеміне тәуелді болады. Жұмыстардың шағын көлемі бар шағын кәсіпорындар үшін технологиялық процесс әмбебап жабдықтар мен саймандарды қолдануымен қондырғылар мен технологиялық операциялардың деңгейінде әзірленеді. Осындай кәсіпорындар үшін технологиялық картада тек орындалған операциялардың тәртібі белгіленеді. Осы жағдайда технологиялық карта бағдарлық технологиялық карта деп аталады.Бағдарлық карта жөндеудің технологиялық процесінің сипаттамасын қамтиды, агрегаттар орындарының бүкіл операциялар бойымен бірізділігін ашады, қажетті жабдықтар мен жабдықтаулар туралы мәліметтерді, сондай-ақ материалдық және еңбек нормативтерін қамтиды. Бағдарлық карта міндетті құжат болып табылады. Барлық операцияларды жоғары білікті жұмыскерлер орындауы тиіс.Операциялық және бақылау карталары жұмыс тәртіптерін, қолданылатын жабдықтарды, жабдықтауларды, саймандарды, материалдарды көрсетіп, технологиялық процестің нақты операциясының сипатамасын қамтиды. Операциялық картада өндірістің және энергия тасымалдаушысының шарттарына қойылатын талаптар, осы операцияны орындау барысында сақтау қажетті сақтық шаралары көрсетіледі, осы операцияның өзіндік ерекшеліктері көрсетіледі (мысалы, түйіндердің және бұйымдардың, ыдыстың және т.б. сақтауының операция аралық мерзімдері). Операциялық картаға операцияның қамтуын толықтыратын және түсіндіретін нобайлар мен сызбалардың картасы, сондай-ақ технологиялық нұсқама, яғни өзіндік жұмыс тәсілдерінің, технологиялық процесті бақылау әдістемелері, жабдықтарды немесе аспаптарды қолдану ережелері қоса тіркеле алады. Жұмыстардың айтарлықтай үлкен көлемі бар автокөліктердің техникалық қызмет көрсету станциялары үшін технологиялық карталар ауысу немесе өту деңгейінде әзірленеді. Бұдан басқа, осындай жағдайларда карталарда әрбір технологиялық операция бойынша жұмыстардың қамтуы көрсетіледі. Технологиялық процестің әзірлемесі бірінші және екінші техникалық қызмет көрсету үшін, сондай-ақ ағымдағы және күрделі жөндеу бойынша жөндеу жұмыстары үшін жеке іске асырылады.Жұмыстардың ең үлкен көлемі әдетте автокөліктердің күрделі жөндеуі кезінде орын алады, егер ол мамандандырылған автожөндеу зауыттарында іске асырылса. Күрделі жөндеуге қабылданатын автокөліктер міндетті түрде алдын ала жуылады да, содан кейін бөлшектеу операциясына түседі. Бөлшектеу барысында автокөліктің жақтауынан барлық агрегаттарды шешіп тастайды, оларды кірден, майдан тазалайды және содан кейін түйіндер мен бұйымдарға бөлшектейді. Автокөліктің шешіп тасталған бұйымдары жарамды, жөндеуді қажет ететін және жарамсыз деп бөледі. Жарамды бұйымдар қайталама құрастыруға жіберіледі. Жөндеуді қажет ететін бұйымдар бұйымдарды қалпына келтіреді де, құрастыруға жібереді. Жарамсыз бұйымдарды металл сынығына жібереді. Содан кейін түйіндерді қайтадан агрегаттарға жинайды да, автокөліктің жақтауына қондырады. Жиналған және жөнделген автокөлікті сынайды да, тапсырысшыға береді.Осындай сызбада ағымдағы жөндеуді өткізуінің технологиялық процесі әзірленеді, оның айырмашылығы осы жағдайда жұмыстардың азырақ көлемі орындалатынында және айтарлықтай аз технологиялық операциялар бар болуында. Технологиялық процесті әзірлеген кезінде қызметкерлердің санын және біліктілігін, еңбек шығындарының автокөлігінде 30 ... 45% жететін оперциялар мен қызметтердің өзіндік құнына үлесін дұрыс анықтау үшін еңбек шығындарындағы қажеттілікті де білген маңызды. Технологиялық процестердің жиынтығы кәсіпорынның өндіріс процесі ретінде болады. Технологиялық процестерді оңтайландыру еңбектің жоғары өнімділігін, бұйымдардың максималды түгелдігін, механизация мен диагностикалау құралдарының экономикалық тұрғыдан орынды таңдауын қамтамасыз ете отырып, нақты өндіріс шарттарына қатысты ең жақсы бірізділікті анықтауға мүмкіндік береді. Технологиялық процестің бір жұмыс орнында бір немесе бірнеше орындаушы бітірген бөлігі технологиялық операция деп аталады (жиі – жай операция). Автокөлік кәсіпорындарында (АКК) технологиялық процестерді және құжаттаманы әзірлеу Ресей Федерациясында қолданыстағы заңдар мен стандарттардың бірқатарының орындауымен байланысты болады, олардың ең маңыздылары төменде келтіріледі:РФ 07.02.1992 ж. № 2300-І «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» федералды заңы;РФ 22.12.2002 ж. № 184-ФЗ «Техникалық реттеу туралы» федералды заңы;МСТ 2.602 – 2013. «Құрылымдық құжаттаманың бірыңғай жүйесі. Жөндеу құжаттары»;МСТ 18322—78 «Техниканың техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің жүйесі»;МСТ 3.1109—82 «Технологиялық құжаттаманың бірыңғай жүйесі»;МСТ 17.2.2.01—84 «Табиғатты қорғау. Атмосфера. Автокөліктік дизельдер. Пайдаланылған газдардың түтіндігі. Өлшеу нормалары мен әдістері»;МСТ 25176—82 «Техникалық диагностика. Автокөліктіктерді, тракторларды, құрылыс және жол машиналарын диагностикалау құралдары»;МСТ 25866—83 «Техниканы қолдану. Терминдер және анықтамалар»;МСТ Р 51706—2001 «Автокөлік құралдары. Техникалық күйіне қойылатын техникалық талаптар және тексеру әдістері».МСТ Р 52033—2003 «Бензин қозғалтқыштары бар автокөліктіктер. Пайдаланылған газдары бар ластайтын заттектердің шығаруы. Техникалық күйді бағалаған кезінде бақылау нормалары мен әдістері»;РФ Үкіметінің 12.10.2005 ж. № 609 «“Ресей Федерациясының аумағында қолданысқа шығарылатын автокөліктік техникасы шығаратын зиянды (ластаушы) заттектерге қойылатын талаптар туралы” арнайы техникалық регламентін бекіту туралы» Қаулысы және басқалары. 2.2 АВТОКӨЛІКТІКТЕРДІҢ ҚАЛДЫҚ РЕСУРСТАРЫН ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ 2.2.1 Автокөлікті диагностикалаудың негізгі ұғымдары Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің тиімділігін арттыру үшін қызмет көрсеткенге және жөндегенге дейін және одан кейін олардың техникалық күйі туралы ақпарат қажет. Осы ақпаратты алу қол жетімді болуы тиіс және агрегаттардың механизмдерден бөлшектеуі мен еңбектің үлкен шығындарын талап етпеуі тиіс. Жасырын және жақындап қалған ақаулар туралы жеке ақпарат мерзімнен бұрын немесе кеш жөндеуді және профилактиканы алдын алуға, сондай-ақ жұмыстарды орындауының сапасын бақылауға мүмкіндік береді. Осындай ақпаратты алу құралы автокөліктердің техникалық диагностикасы болып табылады. Техникалық диагностика автокөліктің бұзылғандықтарын, оны бөлшектемей оның техникалық күйін анықтау әдістерін, құралдарын және алгоритмдерін, сондай-ақ жылжымалы құрамның техникалық қолдану процестерінде диагностикалау жүйелерін қолдануының технологиясын және ұйымдастыруын зерттейтін білімдердің саласы болып табылады.Диагностикалау деп автокөлікті бөлшектемей оның техникалық күйін анықтау процесін айтады – сыртқы белгілер бойынша және оның күйін сипаттайтын мәндерді өлшеу арқылы. Диагнстикалау автокөліктің ТҚК және жөндеу жүйесін оның техникалық күйі туралы жеке ақпаратпен қамтамасыз етеді және, сәйкесінше, осы жүйенің элементі болып табылады. Автокөліктің және оның агрегаттарының диагностикалау процесі алгоритмға сай, яғни техникалық құжаттама белгілеген нақты әрекеттер бірізділігімен іске асырылады. Нысанды, құралдарды және алгоритмдерді қамтитын кешен диагностикалау жүйесін құрайды.Автокөлік агрегатын диагностикалау оның қажеттілігімен және оны іске асыру мүмкіншілігімен сипатталады. Өз кезегінде автокөлікті диагностикалау қажеттілігі оның техникалық күйінің өзгеруімен және жұмысқа қабілеттілікке шығындармен анықталады. Диагностикалау мүмкіншіліктері сонымен бірге автокөлікті немесе агрегатты бөлшектемей оның ақаулығын анықтауға мүмкіндік беретін сыртқы белгілердің бар болуымен, сондай-ақ осы белгілерді өлшеу қолжетімділігімен шартталған.Диагностикалау құралдары арнайы аспаптар мен стендтер болып табылады. Олар сыртқы (бөлек) және автокөліктің құрамдас бөлігі болып табылатын кіріктірілген деп екіге бөлінеді. Диагностикалау кезінде тек өлшеу техникалық құралдарын ғана емес, адамның субъективті мүмкіншіліктерін, оның сезім мүшелерін, тәжірибесін, дағдыларын да қолданады; ең қарапайым жағдайларда субъективтік, ал күрделі жағдайларда – объективті диагностикалауды қолданады.Диагностикалау жүйелері диагностикалауды автокөлік жұмысының барысында өткізілетін функционалды және диагностикалық параметрлерді өлшеген кезінде автокөліктің жұмысын жасанды жаңғыртатын (еліктейтін) тесттік деп бөлінеді. Бірнеше әр түрлі диагностикалық процестерге арналған әмбебап және тек бір диагностикалық процесті қамтамасыз ететін арнайы жүйелерді бөледі (2.1. сурет.).Диагностикалық жүйелер нысан жалпы автокөлік, ал белгіленуі – «ақаусыз – ақаулы» деңгейінде оның күйін анықтау болып табылатын жалпы және нысанның (агрегаттардың, жүйелердің, механизмдердің) құрамдас бөліктерін диагностикалау үшін локалдық бола алады. Бұдан басқа, дианостикалық құралдар қолдық немесе автоматтандырылған (автоматтық) бола алады. 2.1. сурет. Диагностикалау жүйесінің түрлерінің құрылымы____________________________________________________ Автокөліктің техникалық күйінің болжау деп техникалық құжаттамамен (регламенттермен, МСТтармен, салалық нормативтермен, зауыттық нұсқаулармен) шартталған шекті күйінің пайда болуына дейін оның ақаусыз жұмысының мерзімін анықтау түсінеді. Ал автокөліктің өткен техникалық күйінің бағасын (мысалы, жол-көліктік апатына әкелген апаттық ақауының себебін анықтау үшін) ретроспекция деп атайды. Болжаудың немесе ретроспекцияның практикалық тапсырмаларын олардың тиісті экстраполяция немесе интерполяция арқылы атқарымның (жүріп өткен жолдың) функциясында нысанның техникалық күйінің параметрлерінің белгілі өзгеру заңдылықтарын қолдана отырып шешеді.Мерзімдік және үздіксіз диагностикалауды айырады. Біріншісін автокөліктің ТҚК немесе жөндеуінің алдында автокөліктің нақты атқарым кезеңдері арқылы, ал екіншісін – автокөлікті қолданған кезінде автокөліктің үстінде кіріктірілген диагностикалық құралдарының көмегімен іске асырады. Диагностикалау мен жөндеуді өткізу сапасының маңызды факторы автокөлікті техникалық қолдануының коэффициенті болып табылады. 2.2.2. Диагностикалаудың әдістері және процесі Жалпы мағлұматтар. Автокөліктің техникалық күйін бағалау үшін құрылымдық параметрдің ағымдағы мәнін анықтап, осы мәнді нормативтік мәнмен салыстыру қажет. Бірақ та құрылымдық параметрлер көбінесе түйінді немесе агрегатты бөлшектемей өлшеуге келмейді, бұл әрқашан жағымсыз болып табылады, себебі әрбір бөлшектеу және жұмыс істеп қойған бұйымдардың өзара қалпын бұзу олардың қалдық ресурсының 30...40%-ға қысқаруына әкеледі. Сондықтан диагностикадан өткізген кезінде құрылымдық көрсеткіштер туралы сапалық шама диагностикалық параметрлер болып табылатын бөлшектеусіз жанама белгілер арқылы жорамалдайды. Техникалық диагностикалаудың жалпы процесі белгіленген тәртіпте автокөліктің жұмыс істеуін қамтамасыз етуді немесе нысанға тесттілік әсерін; сездіргі арқылы диагностикалық параметрлердің, оларды өлшеуінің мәндерін білдіретін сигналдарды табуын және түрлендіруін; параметрлердің ағымдағы мәндерін нормативтік мәндерімен салыстыру арқылы алынған ақпаратты логикалық өңдеуінің негізінде диагнозды қоюды қамтиды.Автокөліктерді, олардың агрегаттарын және түйіндерін диагностикалау әдістері өлшеу тәсілімен және диагностикалық параметрлердің физикалық мәнімен сипатталады. Қазірі кезде диагностикалық параметрлердің түріне байланысты жіктелген техникалық өлшеу құралдарының үш негізгі топтарын бөлу қабылданған (2.2. сурет). 2.2. сурет. Автокөлікті техникалық диагностикалау құралдарын жіктеу____________________________________________________ Құралдардың бірінші тобы (сыртқы) негізінен автокөлік жұмысының жылдамдықты және жүктеу тәртіптерін еліктеуіне және шығыс параметрлердің белгіленген шарттарында анықтауына негізделеді. Осы мақсатта жүгіру барабандары бар стендтер қолданылады немесе параметрлер автокөліктің желі бойынша жұмыс істеу барысында тікелей тасымалдау аспаптарымен анықталады. Екінші топ жұмыс көлемдерінің саңылаусыздығы бойынша қозғалтқыштың цилиндр-поршеньдік тобының тозу дәрежесін, тежегіштердің пневматикалық жетегінің жұмысқа қабілеттілігін, клапандардың жанасу тығыздығын және т.с.с. бақыланатын көлемде шамадан тыс қысымды (қысыммен тексеру) немесе, керісінше, вакуумды жасау арқылы немесе қысымның түсу қарқындылығын бағалау (сиректеу) арқылы бағалайтын құралдарды қамтиды.Әдістердің үшінші әдісі статикадағы геометриялық параметрлердің объективті бағалауында негізделеді және автокөлікке қондырылатын құралдарда тіректенеді.Автокөліктердің диагностикалауын ұйымдастыру. Автокөліктерді диагностикалау олардың ТҚК және жөндеу жүйесінің элементі болып табылады. АКК-да ол ТҚК және жөндеу процестерін әрбір жеке автокөліктің техникалық күйі туралы мақсатты, жеке ақпаратпен қамтамасыз етеді. Осыған сәйкес АКК-да диагностикалау кәсіпорны ТҚК және жөндеу процестерін ұйымдастыруына ұқсас.Автокөліктің техникалық күйінің жол бақылауы кіріктірмелі диагностикалау құралдарының көмегімен іске асырылады:күнделікті қызмет көрсету көзбен шолып қараумен қамтамасыз етіледі;ТҚК-1 негізінен автокөлік қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін агрегаттар мен механизмдерінің диагностикалау Д-1 жиынтығымен бірге жүреді;ТҚК-2 және ТР алдында Д-2 агрегаттар мен механизмдерінің тереңдетілген диагностикалауын өткізеді, ал ТҚК және АЖ кезінде табылған бұзылғандықтарды жою барысында Др диагностикалау кешенін қолданады. Осы жағдайда реттеу және жөндеу жұмыстарының сапасының аралық және соңғы бақылауын қамтамасыз ету үшін (автокөліктің орнын қосымша ауыстырмай) диагностикалауды ТҚК және жөндеу операцияларымен бірге орындайды.2.3. суретте өлшемі бойынша орташа автосервисте автокөліктердің диагностикасын ұйымдастыруының ең әдеттегі формасы көрсетілген. Тұрақты базалардан бөлек жұмыс істейтін жолдан тыс автокөліктер үшін диагностикалауды кіріктірмелі, стендсіз, тасымалды және жылжымалы құралдарды қолдана отырып, автокөліктердің тұру орындарында немесе өрістік парктерде өткізеді. Шағын автосервистерінде Д-1 және Д-2 бір учаскеде біріктіреді, онда құрастырылған стационарлық құралдарды (стендтерде) қолданады. Орташа қуатты АКК-да Д-1 және Д-2 диагностикалау учаскелерін мамандандырады, ал Др үшін Д-2 қолданады. Ірі АКК-да Др қосымша мамандандырады, ал орталықтандырылған қызмет көрсету базаларында барлық диагностикалау құралдарын орталықтандырады да, оңтайлы автоматтандырады.2.3.сурет. АКК-да автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуі мен жөндеуінің технологиялық процесіндегі диагностикалаудың орны; БТҚ - Бақылау-техникалық құрылғы; ЖЖЖ - жинау-жуу жұмыстары; Д-1, Д-2, Др - диагностикалық кешендер.____________________________________________________ Автокөліктердің техникалық күйін диагностикалау және басқару. АКК-да диагностикалау арнайы аспаптардың және АКК жұмыскерлер тәжірибесінің көмегімен ақпаратты құрастырылған алу және өңдеу жүйесі ретінде болады. Ақпараттың көздері жүргізуші, АКК механиктері, Д-1, Д-2, Др кіріктірілген және сыртқы диагностикалау құралдары (диагностикалық кешен) болып табылады. Автокөліктің ТҚК қажеттілігі туындаған кезінде диагностикалық кешеннің көмегімен алынған оның техникалық күйі туралы бастапқы ақпарат тікелей ТҚК бригадасының автослесарларына жеткізіледі. ТҚК және жөндеу, өндірісті дайындау туралы шешімдерді қабылдау мақсатында, сондай-ақ орындалған жұмыстың бақылауын және есепке алуын қамтамасыз ету үшін осы ақпарат АКК өндірісті басқару орталығына да жеткізіледі (2.4. сурет).2.4. сурет. АКК-да ТҚК және АЖ оперативті басқару үшін диагностикалауды қолдану сызбасы____________________________________________________ Автокөлік жөндеуді қажет еткен кезінде оның күйі туралы ақпарат жөндеу бригадасы мен басқару орталығына да жіберіледі. Ең қарапайым жөндеу жұмыстарын АЖ бригадасы орындайды және басқару орталығы есепке алады және бақылайды. Күрделі жағдайларда диагностикалық ақпарат алдағы жөндеуді (жөндеу агрегаттары мен қосалқы бөліктерін алу, бекеттер мен жұмыс күшін жоспарлау және т.б.) іске асыруға дайындау үшін қолданылады. Ақаулық жағдайында автокөлік сақтауға жіберіледі.Осылайша, диагностикалау басқарудың екі деңгейін береді: «слесарь – автокөлік» тізбегінде техникалық күйді және «басқару орталығы – өндірісті дайындау кешені – жұмысшы – автокөлік» тізбегінде технологияларық процестерді басқару. Бірінші деңгейде диагностикалау ТҚК өткізу технологиясымен тікелей байланысты, ал екінші деңгейде ол негізіне автокөліктердің ағымдағы жөндеуінің технологиялық процестерін ұйымдастыруында жұмылдырылған.Диагностикалаудың кейінгі дамуы автоматтандырылған өндірісті басқару жүйелерінің элементтері, сондай-ақ сезгілердің және агрегаттарды басқаруының электрондық жүйелерінің үлкен санын қолдануымен автокөлікке кіріктірілген диагностикалауын дамуы болып табылатын автоматтандырылған диагностикалық құралдарын жасауымен байланысты. Осы жағдайда диагностикалау ТҚК және жөндеу процестерін оперативті басқару үшін кеңінен қолданылатын болады. Осылайша, диагностикалауды дамуына автозауыттар, автожөндеу кәсіпорындары, автокөліктердің техникалық қызмет көрсету станциялары, автокөліктің техникалық бақылау станциялары мен бекеттері қатысады. Автокөліктердің ТҚК және жөндеу жүйесіне заманауи диагностикалау әдістерін, құралдарын және ұйымдастыруын енгізу оның тиімділігін әрбір автокөліктің қолданушылық қасиеттерін толығымен іске асыру арқасында, сондай-ақ өндірісті ұйымдастыруының деңгейін арттыру арқасында арттырады.  2.2.3. Бақылау-диагностикалық және реттеу жұмыстарының жалпы сипаттамасы және мазмұны Бақылау-диагностикалық жұмыстар автокөліктерді және оның агрегаттары мен түйіндерін бөлшектемей оның техникалық күйін анықтау үшін қызмет етеді және жылжымалы құрамның қызмет көрсету мен жөндеуінің технологиялық процестерін басқару элементтері болып табылады. Қазіргі автокөліктер үшін бақылау-диагностикалық жұмыстардың көлемі (орындау бөлігінің көлеміне қатысты) шамамен 30% құрайды. Диагностикалау кезінде техникалық күйі қозғалыс қауіпсіздігінің талаптарына сәйкес келмейтін автокөліктерді анықтайды; ТҚК диагностикалау алдында жөндеуді өткізуінің немесе ақаулықтарды жоюының қажеттілігін анықтайды, ТҚК және АЖ сапасын бақылайды, алдағы бақылау аралық жүріп өткен жолда автокөліктің агрегаттары мен механизмдерінің ақаусыз жұмысының мүмкіншілігін анықтайды, өндірісті басқару үшін қажетті ақпаратты жинайды және өңдейді.АКК техникалық қызметін басқару жүйесінде диагностикалау өндірісті басқару бөліміне бағынышты ақпараттық-бақылау блогының рөлін ойнайды. Орындалатын жұмыстардың белгілеуі, мерзімділігі, еңбек сыйымдылығы, тізімі бойынша және ТҚК және АЖ технологиялық процесіндегі орны бойынша, алдында көрсетілгендей, мерзімдік диагностикалау Д-1 және Д-2 деп екіге бөлінеді.Диагностикалау 1 (Д-1), негізінен, автокөлік қозғалысының қауіпсіздігін (тежегіштер, басқару механизмдері, алдыңғы доңғалақтарды орнату бұрыштары, жарықтандыру аспаптары), пайдаланылған газдардың улылық деңгейі және оның отындық үнемділігін қамтамасыз ететін механизмдерінің күйін анықтау үшін арналған. Ол әлде тек автокөліктің әрі қарайғы пайдалануға жарамдылығымен шектеліп қана қоя алады (экспресс-диагностикалау), әлде негізгі бұзылғандықтардың анықтауын қамтып, орындаудың сапасының кейінгі бақылаумен реттеу жұмыстарымен бірге қоса жүре алады. Экспрестік Д-1 автокөлікті паркке автокөлікті қайтарған кезінде бақылау бекетінде, ал Д-1 – ТҚК-1 кезінде немесе оның алдында іске асырылады. Диагностикалау 2 (Д-2) тартым-экономикалық көрсеткіштер бойынша жалпы автокөліктің күйін анықтау үшін және оның негізгі агрегаттарының, жүйелерінің және механизмдерінің ақаулықтарын анықтау үшін арналған. Өндірісті жөндеу жұмыстарының орындауына дайындау үшін және автокөліктің тұрып қалуын азайту үшін Д-2 ТҚК-2 алдында орындалады. Д-2 қатар кейбір технологгиялық тұрғыданн орынды реттеу жұмыстары және олардың өткізуінің сапасының кейінгі бақылауын орындайды. Д-2 ақаулықтарды анықтау қажеттілігінің және жөндеудің қажетті көлемін анықтау жағдайларында АЖ алдында сұранымдар бойынша өткізеді. ТҚК-2 және жөндеу үшін қажетті ақпаратты диагностикалық стендтердің және тасымалды аспаптардың көмегімен алады. ТҚК және АЖ орындау барысында ақаулықтарды және бұзылғандықтарды табу үшін (мамандандырылған бекеттерде, желілерде және цехтерде) тасымалды аспаптарды және үстел қондырғыларын қолдана отырып, оперативтік технологиялық диагностикалауды (Др) өткізеді. Ірі АКК-да оперативтік диагностикалауды стендтермен жабдықталған мамандандырылған бекеттерде қажеттілік бойынша (сұранымдар бойынша) орындайды.Реттеу жұмыстары техникалық құжаттамада белгіленген саңылаулардың, люфттердің, бос кірулердің, жетек әрекеттерінің нормалары мен мөлшерлеріне дейін автокөліктің техникалық күйінің параметрлерін бұйымдар мен механизмдерді алмастырмай-ақ қалпына келтіруінде. Оларды орындалған ТҚК немесе жөндеудің сапасын диагностикалау мен бақылау нәтижелері бойынша орындайды.Бүкіл автокөліктің диагностикалауы оның қолданушылық қасиеттерінің: қуаттылығының, отындық үнемділігінің, қозғалыс қауіпсіздігінің және қоршаған ортаға ықпалының көрсеткіштер деңгейін анықтау үшін өткізіледі. Белгіленген нормаларға қарағанда осы көрсеткіштерінің төмендеуін анықтап, нақты бұзылғандықтарды анықтайды, механизмдерді реттейді және соңғы бақылауды орындайды. Автокөліктің диагностикалауы жүріс сынақтарының кезінде немесе тұрақты стендтік құралдарын қолданған кезінде мүмкін. Қолданушылық жағдайларда жүріс сынақтарын, негізінен, тежегіштерді және отынды жол шығындарын тексеру үшін қолданады. Автокөліктің тұрақты диагностикалауы автокөлік жұмысының жылдамдық және жүктеме сынақтық тәртіптерін орнатуға мүмкіндік беретін арнайы стендтердің көмегімен тиімдірек болып табылады. Автокөліктің қолданушылық қасиеттерінің негізгі диагностикалық параметрлері NK дөңгелектік қуаттылығы және оның туындылары; қозғалыс жылдамдығы va, тарту күші PK, қозғалысқа қарсылық Pf және қозғалыстан шығу sB; уақыт tP және екпіннің үдеу jP, ерекше жылдамдықты және жүктеу тәртіптерінде отынның сыбағалы шығысы Q, тежегіш жол sT және тежегіш күштер РТ, жол s3, уақыт t3 және бәсеңдету мөлшері j3; шиналардың жолмен жанасқан дағында әрекет ететін бүйірлік (жүріс) күштері Р3; пайдаланылған газдардың улылығыСО, шудың деңгейі болып табылады. Қазіргі уақытта диагностикалық параметрлерді өзгертуінің заңдылықтарын анықтау бойынша бірнеше бағыттар әзірленді.Диагностикалау деп техникалық құжаттамамен шартталған шекті күйдің пайда болуына дейін автокөліктің ақаусыз жұмысының мерзімін анықтау айтады. Диагнозды қойған кезінде автокөлік кезекті ТҚК немесе жөндеуге дейін ақаусыз жұмыс істей алатындығын анықтайды, яғни ТҚК (диагностикалаудың) мерзімділігін белгілеуінде немесе кезекті жөндеуге дейін атқарымды анықтауында болады. Осы жағдайда диагностикалаудың негізгі тапсырмасы алдын ала таңдалған белгі бойынша максималды әсерді алуында. 2.2.4. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсету және жөндеу дамуының негізгі бағыттары Автокөлік жасауының келешегі зор дамуы негізгі үш бағытпен байланысты болады: отынның шығынын азайту кезінде автокөліктің техникалық сипаттамаларын жақсарту, қозғалыстың қауіпсіздігін арттыру және қоршаған ортаның ластану деңгейін азайту. Осы бағыттардың барлығы қалай болғанда да автомобильде диагностикалау үшін электрондық құрылғылардың және кіріктірмелі құралдарының кеңінен қолдануымен байланысты. Осы құрылғылар мен құралдар болашақта автокөліктердің техникалық қызмет көрсету мен жөндеуінің жоспарлық-алдын алу жүйесін өткізу қажеттілігінен бас тартуға және соның ішінде ақаулықтарды дыбыстық ескерту жүйесімен дыбыстайтын тиісті сезгілер мен сигнал бергіштердің көрсеткіштері бойынша ТҚК және жөндеуге ауысуға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта автокөліктің түрлі жүйелерінде төменде қарастырылған электрондық жүйелер мен бағдарламалар қолданылады.АБС (ABS) тежегіштердің электрондық бұғаттауға қарсы жүйесі үш негізгі блоктардан тұрады: дөңгелектерде айналу жылдамдығының сезгілерінен, электрондық басқару блоктан және тежегіш магистралінде қысымды импульстық өзгертетін модуляторлардан. Дөңгелектердің бұғаттауы пайда болған кезінде тайғақ жабында қарқынды тежеген кезінде (немесе айналу жылдамдығы секірмелі төмендеген кезінде) сезгілер басқару блогына береді, ол модуляторларға сигналды табыстайды. Осы модуляторлар екі электрмагниттік клапандардан тұрады, олардың біреуі тежегіш сұйықтыққа жолды (немесе пневматикалық жетегі бар автомобильдерде ауаның) жабады, ал басқасы сұйықтықтың жолын гидроаккумуляторға ашады. Модуляторлардың жұмыс жиілігі – 4 Гц-тен 18 Гц дейін. Нәтижесінде бұғаттау шегінде барлық дөңгелектермен тежеу жүзеге асады. Жүйе сигнал берушілер немесе дыбыстық ескерту жүйесі арқылы ақаулықтар туралы да ескертеді.Электрондық тайғанауға қарсы жүйе (ADB-X) Х5 жол талғамайтын көлік және BMW жеңіл моделдерінің толық жетекті нұсқалары үшін BMW (Германия) фирмасы әзірледі, дифференциалдардың бұғаттауын еліктейді. Дөңгелектер текке айналып кеткен жағдайда ADB-X топырақпен ілінісуін қалпына келтіре отырып, бір немесе бірнеше дөңгелектерді тежейді. Ұқсас жүйе Land Rover Dіscovery және Range Rover жол талғамайтын көліктерде қолданылады.Бағдарлық тұрақтылықтың интегралдық электрондық жүйесін(AdvanceTracTM немесе ESP) Ford және Lіncoln маркалы жол талғамайтын көліктер үшін Ford Motor (АҚШ) концерні әзірледі, ABS және EBD штаттық жүйелерінің дөңгелектер айналу жылдамдығының сезгілерін, сондай-ақ бүйірлік үдеу сезгілерін қолданады. Бағдарлық тұрақтылықтың жоғалу қаупі пайда болған жағдайда жүйе автоматты түрде бір немесе бірнеше дөңгелектерді тежейді. Егер бұрылғандағы жылдамдық шамадан тыс болса, негізгі тежеу әрекет сыртқы алдыңғы дөңгелекке беріледі.Электрондық дөңгелектердің текке айналуына қарсы жүйесі ASR (TC, tractіon control) қозғалтқыштың қуаттылығына ықпал етеді. Егер қарқынды екпін кезінде ASR электрондық блогы ASR сезгілерінен дөңгелектердің текке айналуын тіркесе, онда жүйе автоматты түрде қоғалтқыштың қуаттылығын азайтады (алдымен – кештеу тұтату, содан кейін, қажет болса, отынның цилиндрлерге беруін азайту). Кейбір ASR/TC жүйелерінде дөңгелектер текке айналып кеткен кезінде текке айналып жатқан дөңгелекті немесе дөңгелектерді тежейтін ABS қосылады.Электрондық бағдарлық тұрақтылық жүйесі (Brake Assіst немесе BA) кенет, бірақ толық емес тежеу тепкісіне тіпті ABS іске қосылуына дейін басқан жағдайда тежегіш жүйесінде қысымды автоматты түрде ұлғайта отырып, апаттық тоқтаған кезінде көмектеседі. Бірінші рет 1997 жылы Mercedes-Benz автомобильдерінде қолданған болатын.Отынды дизельдерге беруінің электрондық жүйесі (Common raіl немесе CR) отынның тікелей бүркуі бар, аты (сөзбе-сөз «бірыңғай магистарль» аударуға болады) артықшылықтардың бірқатарына ие. Үлкен қысымды Common raіl жүйесіндегі отын (шамамен 135 МПа) үнемі кері клапаны бар бірыңғай магистральда болады және цилиндрлерге электрондық блок басқаратын электрмагниттік немесе пъезоэлектрлік (Mercedes-Benz) клапандары бар бүріккіш сорғылар арқылы себіледі. Нәтижесінде жақсырақ үнемділікке, айналу кезінің қуаттылығының арттыруына және вибрациялар мен шу деңгейінің төмендеуіне, сондай-ақ пайдаланылған газдардың улылығыне жетуге болады. Жанармайлық қозғалтқыштарда элетрондық отынды беруді және тұтану жүйесін басқару жүйесі (ЭСУД) отынның кіру құбыр желісіне бүркуіне ие. Жүйедегі отын үнемі 0,2 ... 0,3 МПа қысымымен бірыңғай магистральдің ішінде болады және электрондық блок басқаратын электрмагниттік клапандар бар бүріккіштер (немесе бүріккіш сорғылары) арқылы енгізу клапандарына енгізу құбыр желісіне бүркіледі. Бір уақытта электрондық блок тұтануды оздырудың оңтайлы сәтін таңдай отырып, тұтандыру жүйесін басқарады. Нәтижесінде жақсырақ үнемділікке, айналу кезінің қуаттылығының арттыруына және вибрациялар мен шу деңгейінің төмендеуіне, сондай-ақ пайдаланылған газдардың улылығыне жетуге болады.Электрондық тежеу әрекетін таратуының жүйесі (EBD, Electronіc Brake Dіstrіbutіon немесе EBV) остер арасында (кейбір моделдерде – барлық дөңгелектердің арасында) өзінің функцияларын сезгілер мен электрмагниттік клапандардың көмегімен орындайды. ESP және BA жүйелерімен біріктірілген.Дифференциалдардың бұғаттауын еліктейтін электрондық жүйе (EDS) дөңгелек текке айналып кеткен кезінде текке айналып тұрған дөңгелекті тоқтатады. Электрондық бағдарлық тұрақтылықты тұрақтандыратын жүйесін (Electronіc Stabіlіty Program немесе ESP)Bosch фирмасы әзірледі, егер маневрдің ұйғарынды жылдамдығы шамадан асқан болса немесе жабын тым тайғақ болса, сыни жағдайларда автокөліктің күртіктерін немесе құлауын болдырмайды. ABS немесе ASR/TC жүйелерімен біріктірілген. Негізгі компоненттері –тігінен остің, бұрыштық жылдамдықтың, меңгерлік дөңгелегінің, дөңгелектердің айналу жылдамдығының, тежегіш жүйесіндегі қысымның айналасында бұру бұрышының сезгілері, сондай-ақ электрондық басқару блогы және тежеу күштерінің белсенді күшейткіші. Күртіктің қаупі немесе жүргізуішінің қатесі жағдайында ESP жүйесі ASR/TC жүйесінің көмегімен бағдарлық тұрақтылықтың жоғалуын қалпына келтіреді. Электрондық аспаны басқару жүйесі (ELC) пневматикалық аспасы бар автомобильдерде шасси биіктігінің автоматты реттеуін қамтамасыз етеді. Бұдан басқа, жарамды болуы мүмкін ості қолмен көтеру мүмкіндігі бар, мысалы, автокөлікті жүктеу процесінде. S-сыныпты Mercedes Benz автомобильдеріне қондырылады.Электрондық гидропневматикалық аспаны басқару жүйесі (ІDRAKTІVE) жол жабынына байланысты жол саңылауын тұрақтандырады және өзгертеді. Осы жүйенің екі жұмыс тәртіптері бар – жол шарттарына және жол жабынына байланысты «жұмсақ» және «қатты». Жұмыс тәртібін таңдау үшін борттық компьютер жауап береді, ол бес сезгілерден ақпаратты оқиды: меңгерлік дөңгелегінің бұрылу бұрышының сезгісі, автокөліктің үдеу мен бәсеңдеу сезгісі, тежегіш жүйесіндегі қысым сезгісі, автокөлік жылдамдығының сезгісі және шанақтың еңкею (қисаю) бұрышының сезгісі. Борттық компьютердің жадысында шекті параметрлердің және олардың амадарының бірқатары салынған. Бұл электрондық жүйеге аспа жұмысының тәртіптерін оңай түрлендіруге мүмкіндік береді. Осы жағдайда жүйе тек жүзден бес секундтың ішінде үнемі өзгеріп жатқан жол жағдайларына бейімделеді. 1989 жылдан бері XM моделінің сериялық автомобильдерінде Cіtroen фирмасы қондырады.«Дөңнен түсу» электрондық жүйесін (Hіll Descent Control немесе HDC) BMW және Land Rover фирмалары әзірледі, ол дөңгелектерді сәл тоқтата отырып және (немесе) ESP және ABS жүйелерінің көмегімен қозғалтқыштың берілісін төмендете отырып, түсу жылдамдығын 9 км/сағ автоматты түрде ұстап отырады.Жақынға түсетін жарықты автоматты қосуының электрондық жүйесі (Headlamp Assіst) жарықтандыру жағдайлары нашарлаған кезінде іске қосылады. 2002 жылдан бастап Mercedes Benz M-class автомобильдерінің стандартты жиынтығына кіреді.Көлікті қойған кезінде аралықты бақылайтын электрондық жүйе (Parktronіc немесе ADK) алдыңғы және артқы бамперлерінде орналасқан ультрадыбыстық сенсорларынан тұрады. Дыбыстық сигнал жүргізушіні нысанға дейінгі аралық туралы хабарлайды. Осы дыбыстық сигналдардың дыбыстау сипаты аралыққа және радар экранындағы көрсеткішке байланысты өзгереді.Дөңгелектердің толық жетегін автоматты қосуының электрондық жүйесі (TOD немесе Torque-on-Demand) «талап ету бойынша кез» дегенді білдіреді. Көбінесе айналу кезін тапсыру электрондық басқаруы бар өздігінен бұғатталатын жабысқақ муфталар арқылы іске асырылады. Қозғалтқыштың енгізу клапандарын ашу кезін басқаруының электрондық жүйесі (VTC немесе Varіable Tіmіng Control)Honda фирмасы әзірлеген, қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне байланысты ондағы жану процесінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. 2.2.5. Автосервистің құжаттары Автосервистердің қызметкерлеріне өздерінің өндірістік қызметінің барысында олардың жұмыс берушімен, тапсырысшымен, жұмыстарды орындауының технологиялық процесімен және басқалармен қарым-қатынастарына қатысты құжаттардың бірқатарымен кездеседі. Осы құжаттар байсалды назарды талап етеді, себебі олар автосервистің жұмыскері материалдық, ал кейбір жағдайларда тіпті қылмыстық жауапкершілікке тартылатын заңды түрде рәсімделген құжаттар болып табылады. Әрі қарай ең жиі кездесетін құжаттардың кейбір формаларының мысалы келтірілген.Орындалған жұмыстардың актісі – автосервистің тапсырысшының алдындағы соңғы есепті құжат, онда жұмыстардың атауы, олардың саны, бағасы және жалпы құны тізіледі, орындалған жұмыстарға кепілдік мерзімі көрсетіледі. Құжаттың бөрігінде автосервистің барлық қажетті заңды параметрлері келтірілген. Құжаттың соңында сот үшін заңды күші жоқ (клиент пен автосервистің арасында келіспеушілік болған жағдайда, клиентте жөндеудің нәтижелері бойынша проблемалар туындаған кезінде), бірақ сотқа дейін істі жеткізу үшін маңызды мағынасына ие және көптеген жағдайларда автосервистің кінәсі бойынша емес туындаған кездейсоқ жағымсыз салдарынан арылуға көмектесетін клиент үшін ескертпе бар. Орындалған жұмыстардың актісін автосервистің мастері немесе жұмыстарды орындаушысының өзі орындайды. № 129-ФЗ 21.11.1996 ж. «Бухгалтерлік есеп туралы» Федералды заңының бабына сәйкес ол бухгалтерлік есепте кейіннен көрсету үшін бастапқы есеп құжаты болып табылады.Осыған орай осы құжат бойынша автосервистің тапсырысшымен есеп-айырысу, кәсіпорын шығындарының есебі, автосервис жұмыскерлерінің жалақысын кейіннен есептеу және автосервистің салық қызметтеріне алдындағы есептілік іске асырылады. Актінің типтік формасы әрі қарай келтіріледі. Автосервис_______________________________________________________________Автосервистің мекенжайы: __________________________________________________Тел. ________________________________________________________________________________________ 20 ___ ж. № _____________автокөліктің жөндеуі (техникалық қызмет көрсетуі) бойынша орындалған жұмыстардың актісіАвтокөліктің моделі ________________________ ; шығарылған жылы ___________жүріп өткен жолы _______________________ ; мемлекеттік нөмір ________________Автокөліктің иесі _____________________ Аты-жөні _________________________Тел. ___________________№КодЖұмыстардың атауыОрындау уақытыБағалауҚұны1     2     3     4     5     Барлығы №Қосалқы бөліктер және шығын материалдарыСаныҚұны             Барлығы  Тапсырысшыға арналған ескертпе1. Автосервистің аумағында мынаған ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ:жөнделетін автокөлікке өте жақын тұруға;слесарды жұмысынан алаңдату;жөндеу аумағында темекі шегуге;алкоголь ішімдіктерін әкелуге және оларды ішуге.2. Автосервис тек актіде төленген қызметтер, жұмыстар және қосалқы бөліктер үшін жауап береді.3. Тапсырысшы орындаушының автокөлікті толық есеп-айырысуға дейін ұстап қалу құқығын мойындайды.4. Алдына-ала бағалаумен және жұмыстар көлемімен келісемін ___________________Клиенттің қолыАвтосервистің кепілдігіТапсырысшының қосалқы бөліктерін қолдануымен жөндеу жұмыстарына кепілдік_____________________________________________________________________________Орындаушының қосалқы бөліктері мен шығын материалдарын қолдануымен жөндеу жұмыстарына кепілдіктер:қозғалтқышқа және трансмиссия агрегаттарына ___________________________слесарлық жұмыстарға ________________________________________________шанақтық және бояу жұмыстарына ______________________________________электр жабдығының жөнделген агрегаттарына ____________________________Автосервистің директоры (әкімшісі) ___________________________________________Тапсырысшы _______________________________________________________________Автокөлікті тапсыру-қабылдау актісі (автокөліктің сыртқы кемшіліктерінің картасымен, оның толымдылығымен және тапсырысшының қосалқы бөліктерінің тізімімен) – автокөлік бүтіндігінің бұзылуына және оның толымдылығының сақталуына байланысты даудың пайда болған жағдайында автосервисті жанжалдардан және тіпті клиенттің тарапынан бопсадан сақтайтын ең маңызды құжат. Құжат автокөлік мен клиент туралы толық деректерді қамтиды, онда автокөліктің сыртқы кемшіліктердің картасы және автокөліктің жөндеуге түскенге дейін толымдылықты бақылау позициялары, сондай-ақ автокөлікпен бірге жөндеуге түскен тапсырысшының қосалқы бөліктер мен материалдарының тізімі бар. Құжат сонымен бірге өзінің құрамында автосервиске жөндеу нәтижелері бойынша туындауы мүмкін қайшылықтарды даусыз шешуге көмектесетін бірнеше маңызды жазбалар бар. Тапсыру-қабылдау актісінің қолдануы автосервистің қызметкерлерін тәртіпке келтіреді, олардан автокөлікті қабылдаған кезінде де, олармен жұмыстарды өткізген кезінде де одан зерделілікті және жауапкершілікті талап етеді. Актінің типтік формасы төменде келтірілген.  Автосервис_______________________________________________________________Автосервистің мекенжайы: __________________________________________________Тел. ________________________________________________________________________________________ 20 ___ ж. № _____________АВТОМОБИЛЬДІ ҚАБЫЛДАУ-ТАПСЫРУ АКТІСІАвтокөліктің моделі ________________________ ; шығарылған жылы ___________жүріп өткен жолы _______________________ ; мемлекеттік нөмір ________________Автокөліктің иесі ________________ Аты-жөні ________________Тел. __________№Автокөліктің және оның салонының жиынтықталуы1 2 3 4 5 6 7 8 9 10   №Автокөлік кемшіліктерінің атауы1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  №Тапсырысшының қосалқы бөліктері және шығын материалдары СаныҚұны 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   Барлығы  Автокөлік жөндеуге қабылданды Автокөлік жөндеуге тапсырылдыАвтосервистің директоры (әкімшісі) _________________ Тапсырысшы _____________ Автокөліктің диагностикалық картасы автокөлік туралы барлық деректерді қамтиды және оның түрлі жүйелері мен түйіндерінің бақылау позицияларын қамтиды. Диагностикалық карта автокөліктің жүйелері мен түйіндерін жөндеу және диагностикалау бойынша біріктірілген ұсыныстар жүйесі ретінде болады және автокөліктің жөндеуі мен техникалық қызмет көрсетуі бойынша іс-шараларды талқылау үшін себеп бола алады, сондай-ақ автокөліктің техникалық күйін анықтау үшін қолданылатын автокөліктің сатушы мен сатып алушы арасындағы бағаны талқылау үшін дербес құжат ретінде қолданыла алады. Автосервис_______________________________________________________________Автосервистің мекенжайы: __________________________________________________Тел. ______________________________________________________________________Тексерген күні «____» ___________________ 20____ ж. ДИАГНОСТИКАЛЫҚ КАРТААвтокөліктің моделі ________________________ ; шығарылған жылы ___________жүріп өткен жолы _______________________ ; мемлекеттік нөмір ________________Автокөліктің иесі ________________ Аты-жөні ________________Тел. __________№Параметрлердің атауыНақты мәнмин.макс.1Алдыңғы остегі дөңгелектерде тежегіш күштерінің әркелкіліктің коэффициенті   2Артқы остегі дөңгелектерде тежегіш күштерінің әркелкіліктің коэффициенті   3Жалпы салыстырмалы тежегіш күш   4Тұру тежегіш жүйенің тиімділігі   5Тежегіш жүйенің күйі   6Рөлдік басқаруының күйі   7Шиналар мен дөңгелектердің күйі   8Маңдайлық әйнектің, тазалау, шаю және жылыту жүйесінің күйі   9Фараларды реттеу   10Сыртқы аспаптардың күйі   11nmіnкезінде ПГ-да СО құрамы   12nmaxкезінде ПГ-да СО құрамы   13n mіn кезінде ПГ-да СН құрамы   14n max кезінде ПГ-да СН құрамы   15Екпін тәртібіндегі түтіндік   16n max кезіндегі түтіндік   17Отын жүйесінің күйі   18Есіктер құлыптарының, дыбыс сигналының, орындықтардың, тарту-тіркеу құрылғысының күйі   19Автокөліктің жиынтықтылауы   20Өзге де кемшіліктер   Автосервистің сарапшысы ______________________ Тапсырысшы _________________ Шина монтажы жұмыстарына баға анықтамалығы жұмыстардың тізімін және олардың құнын қамтиды. Баға анықтамалығының типтік формасының мысалы төменде келтірілген. Автосервис_______________________________________________________________Автосервистің мекенжайы: __________________________________________________Тел. ______________________________________________________________________ ШИНА МОНТАЖЫ ЖҰМЫСТАРЫНА БАҒА АНЫҚТАМАЛЫ Автокөліктің моделі ________________________ ; мемлекеттік нөмір ________________«____» ______________ 20 _____ ж. № _______________ тапсырыс-жүктелімі№Жұмыстардың атауыСаныҚұны1Алып тастау және орнату (бір дөңгелектің)  2Дөңгелекті жуу  3Бөлшектеу  4Теңдестіру  5Монтаж  6Шұраны орнату   7Жүкті орнату  8Камераны орнату  9Камераны жөндеу  10Камерасыз рәзеңкені герметизациялау  11Сабанды орнатуымен камерасыз шинаны жөндеу  12Грибокты орнатуымен камерасыз шинаны жөндеу  13Корд жамауды орнату  14Камераны, дөңгелектегі қысымды тексеру, нормаға дейін тарту (бір дөңгелек)  15Камера  16Дөңгелектің геометриясын және теңгерімсіздігін тексеру  17Дөңгелектерге арналған пакет    Техникалық қызмет көрсетуді немесе жөндеуді өткізуіне технологиялық картаны автокәсіпорында техникалық бөлім әзірлейді және ол автокөліктің ТҚК немесе жөндеуінің операцияларын өткізу тәртібін егжей-тегжейлі бейнелейді, олардың, қолданылатын сайманның және оны өткізу үшін уақыт нормасының сипаттамасын қамтиды. Автослесарь техникалық картаның талаптарын қатаң сақтап, белгіленген уақыт нормаларына үлгеруі тиіс. БекітемінАвтокәсіпорынның басшысы _______________________________________________ (немесе бас инженер) (аты-жөні) _______________________ жинау-бөлшектеуді (ауыстыруды) өткізу үшін (агрегаттың атауы) ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КАРТА Жалпы еңбек сыйымдылығы – _______________________ адам-мин.Орындаушы – _______ разрядты автокөлікті жөндеу слесары Реттік №Жұмыстардың атауы және мазмұныӘсер ету орындарының саныЖұмысты орындау орныАспаптар, саймандар, жарақтар, модель, түрУақыт нормасы, адам-минТехникалық талаптар мен нұсқаулар                                           Технологиялық картаны әзірлеген _______________________________ (технологтың аты-жөні) Автослесардың еңбек шарты жұмыс беруші мен жұмыскерлердің (автослесарлардың) арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге арналған және осындай жағдайларда еңбек заңнамасы белгілеген барлық қажетті бөлімдерді қамтиды. Шарт формасының мысалы төменде келтірілген. ЕҢБЕК ШАРТЫ 1. Бұдан әрі «Кәсіпорын» деп аталатын, _____________________________тұлғасындағы (лауазымы, тегі, аты, әкесінің аты)_________________________________________________ кәсіпорны (ұйымы) (атауы)және бұдан әрі «Жұмыскер» деп аталатын ______________________________________ азаматы (тегі, аты, әкесінің аты)төмендегі туралы осы шартты жасасты:2. ______________________________________ жұмыскер (тегі, аты, әкесінің аты)______________________________________ біліктілігі бойынша(разряд, біліктілік, санат)______________________________________ мамандығы, лауазымы бойынша(мамандықтың, лауазымның толық атауы)______________________________________ жұмысқа қабылданады(кәсіпорынның құрылымдық бөлімшесінің атауы: цех, бөлім, лаборатория және т.б.) 3. Шарт:негізгі жұмыс бойынша шарты / қосымша жұмыс шарты (керетісінің астын сызу) болып табылады.4. Шарттың түрі:белгісіз мерзімге (мерзімсіз) ____________________________белгілі мерзімге (мерзімді) _____________________________ (мерзімді шарттың жасау себебін көрсету)нақты жұмысты орындау уақытына _____________________________ (қандайын көрсету)5. Шарттың әрекет ету мерзімі.Жұмыстың басталуы ________________________________________Жұмыстың аяқталуы ________________________________________6. Сынақтың мерзімі:а) сынақсыз;ә) ________________________________________________________(сынақ мерзімінің ұзақтығы)7. Жұмыскер келесі міндеттерді атқаруға міндетті:__________________________________________________________(жұмыстың негізгі сипаттамалары және оларды орындауына қойылатын талаптар көрсетіледі)________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________8. Кәсіпорын жұмыскердің еңбегін ұйымдастыруға, қауіпсіз және тиімді еңбек үшін жағдайларды жасауға, жұмыс орнын еңбекті қорғау ережелеріне және қауіпсіздік техникасына сәйкес жұмыс орнын жабдықтауға, шартта келісілген жалақыны уақытылы төлеуге міндетті.__________________________________________________________(өндіріс процесін ұйымдастыру, жұмыс орнын жабдықтау және т.б. бойынша нақты іс-шаралар көрсетіледі)________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________9. Жұмыс берушінің шарттық сипаттамаларды, жұмыскерге ауыр, аса ауыр жұмыстары және зиянды, аса зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларымен жұмыс істеу үшін ұсынылатын өтемақыларын және жеңілдіктерін көрсетуімен жұмыс орнындағы еңбек шарттарын қамтамасыз ету бойынша міндеті. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________10. Жұмыс уақыт тәртібінің ерекшеліктері:толық емес жұмыс күні: _____________________________________толық емес жұмыс аптасы: ___________________________________сағаттық жұмыс: ____________________________________________11. Жұмыскерге:айына _______ руб. лауазымдық қызметақы (тарифтік кесте)немесе 1 сағат жұмыс үшін _______ руб._______ руб. (мөлшерлемеге, қызметақыға %) үстемақы (қосымша және басқа да төлемдер) белгіленеді.12. Жұмыскерге ұзақтығы:негізгі ___________ жұмыс күндері қосымша ___________ жұмыс күндері жыл сайынғы төленетін демалыс белгіленеді. 13. Еңбек ерекшеліктеріне байланысты шарттың өзге де шарттары.____________________________________________________________________________________________________ Кәсіпорын (ұйым):_____________________________________(аты-жөні, лауазымы)_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Мекенжайы: ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________(қолы)«____» ______________________ 20 ___ ж.Жұмыскер:_______________________________(аты-жөні, паспорттың деректері)___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________Мекенжайы: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________(қолы)«____» ________________ 20 ___ ж.  2.3. АВТОКӨЛІКТЕРДІ ЖӨНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ 2.3.1. Автокөлікті жуу, тазалау және бөлшектеу Жөндеуге өткізілетін көліктер толығымен жинақталған болуы қажет, және де жеңіл автомобильдер мен автобустарға жинақталудың бірінші сатысы, ал жүк көліктері үшін – бірінші және екінші сатысы белгіленеді. Жинақталудың бірінші сатысында қосалқы дөңгелпен қоса барлық тетіктер түгел болуы қажет, екінші сатыда автокөлікті жөндеуге платформасыз, арнайы жабдықтарсыз және металл шанақсыз қабылдауға жатады.Ағымдағы жөндеуге өткізілетін автомобильдер келесі талаптарға сәйкес келуі қажет: тетіктердің ақаулары оларды табиғи тозуы нәтижесінде орын алуы, автомобиль өздігінен орнынан қозғалуы, сонымен қатар пайдалануға жарамды шиналары мен аккумулятор батареясының болуы қажет. Кабинасы мен рамасының негізгі тетіктері есептен шығаруға жататын жүк көліктері күрделі жөндеуге қабылданбайды. Жеңіл автомобильдер мен автобустардың шанақтары қалпына келтіруге жарамайтын жағдайда жөндеуге қабылданбайды. Жөндеуге қабылдау жөндеу кәсіпорнының қабылдаушысымен жүзеге асырылады.Автокөліктің сыртын жуу жуу қондырғыларымен жабдықталған бекеттерде және қолмен жуу жүзеге асырылады. Автокөліктер 65 ...70 оС температурадағы сумен жуылады, және де кей жағдайларда арнайы жуатын құралдар пайдаланылады. Автомомбильдерді бөлшектеу,жөндеу кезінде жауапты операциялардың біріболып табылады. Бөлшектеу шанақты, кабинаны, жанармай шанын және жанармай аппаратурасын, радиаторды, электржабдықтары аспаптарын шешуден басталады. Бұдан кейін басқару механизмдерін, қозғалтқышты, беріліс қорабын, алдыңғы және артқы белдіктерді және басқа да тораптар шешеді.Жөндеу жұмыстарының көлемі байланысты автокөлікті бөлшектеу екі әдіспен жүзеге асырылуы мүмкін: толассыз және тұйық әдіспен. Тұйық әдіс кезінде автокөлік толығымен бір орында бөлшектенеді. Толассыз әдісте бөлшектеу операциясы белгілі ір тәртіппен орындалатын бірқатар элементтерге бөлінеді.Бұл жағдайда бөлшектеу бойынша толық көлем жұмыстың белгілі бір түріне маманданған жекелеген аймақтар аймақтарға бөлінеді. Мұндай барлық аймақтар өзара толассыз желімен біріктіріледі. Автокөлікті бөлшектеу бойынша механизация құралдарына көлікті көтеру-тасымалдау құрылғылары, бөлшектеу стендтері, бөлшектеуге арналған әртүрлі аспаптар, сонымен қатар механизацияланған саймандар жатады. 2.5 суретте автомеханиктің саймандар жиынтығы көрсетілген.Автокөлікті бөлшектеу кезінде жұмыстың үлкен көлемін бұрандалы қосылыстарды бұрап тарту және босату процесі алады; мұндай жұмыстарды механизациялау үшін стационарлы және жылжымалы сомын бұрағыштар пайдаланылады, оның сипаттамасы 2.3.10 «Типтік түйіндесулерді (байланыстарды, берілістерді)құрастыру» тараушасында келтірілген. 2.5 сурет. Автомеханиктің саймандарының жиынтығы: 1 — динамометрлі кілттің ілме бастиегі; 2 — тілшік; 3 — шакаланың негізі; 4 — өлшеуіш шкала; 5 —динамометрлі кілттің сабы; 6 — динамометрлі кілттің өзегі; 7, 23 — ілме кілттердің жиынтығы; 8 — жиынтықтың буатын қорабы; 9 — ажырамалы кілт; 10 — ашық жұтқыншақты сомынды бұрайтын кілттер жиынтығы; 11 — бұрағыштар жиынтығы; 12 — храповигі бар ілме бастиектерге арналған кілт; 13, 15, 20 — бүйірлі кілттер; 14 — топсасы бар ұңғы; 16 — ауыспалы ілме бастиектер жиынтығы; 17 — керн; 18 — тістеік; 19 — монтаждау өзегі; 21 — шапқы темірқашау; 22 — балға Тойтарылған шегемен қосылған тетіктерді бөлшектеу, тойтарма бастиегін кесіп алып тастаумен немесе бұрғылап тесумен жүзеге асырылады. Тойтарма бастиектерін газжалынмен кескішпен кесуге жол берілмейді, себебі нәтижесінде тетіктердің бетінде зақымданулар пайда болады.Автокөліктердің бөлшектенген тетіктері қарау мен бақылау алдында тазаланады. Тазалау процесінде тетіктердің бетінен пайда кезінде жиналып қалған: май-балшық, күйе, қақ, асфальт-шайыр шөгінділері, ескілак-бояу қаптама және т.б. түзілімдерді тазалайды.Асфальт-шайыр және май-балшық түзілімдер жуғыш заттардың көмегімен тазаланады. Жуу үшін әдетте беттік белсенді заттардан негізіндегі жуғыш заттарды, мысалы ТУ 0-15-978 — 70 бойынша МС-6 және МС-8 ерітінділердіқолданады. Сонымен қатар, асфальт-шайыр және май-балшық түзілімдерді жууға еріткіштер кеңінен қолданылады, еріткіштер ретінде дизель жанармайы, керосин, бензин пайдаланылады. Қозғалтқыштың ішкі қабаттарын қақтан тазалау қозғалтқыштарды 8... 10%-дық тұз қышқылының сулы ерітіндісімен тетіктерді жуу арқылы жүзеге асырылады, және де ерітінді 70°С қыздырылған болуы қажет. Қышқыл ерітіндісімен өңдеу ұзақтығы 60...70 минутты құрайды. Өңдегеннен кейін тетіктер хромпик қосылған таза сумен жуылуы қажет. болат және шойын тетіктерді қақатан тазарту жоғарғы концентрациялы сілтілі ерітінділерді қолдануға негізделген химиялық әдіспен жүзеге асырылады. Жуу үшін 1 л суға 50...60 г кальций содасы қосылған ерітіндіні де пайдалануға болады. Тетіктерді коррозиядан қорғау үшін механикалық, химиялық және абразивті-сұйықтықты өңдеуді қолданады. Механикалық өңдеу металл Щеткалар мен немесе металл құмымен жүзеге асырылады, оны беру үшін сығылған ауа пайдаланылады. Кішкене көлемді тетіктерді шойын ұнтағы бар домаландыру коррозиядан тазалайды. Барабанды тетіктермен, шойын ұнтағымен және калций содасымен кір сабын қосылған сумен толтырып, қақпақпен жауып16...20 мин жиілігімен 1,5...2,0 сағ көлемінде айналдырып қояды1. Коррозиядан тазалаудың химиялық әдісі зақымдалған аймақтарды күкірт, тұз, фосфор, азот немесе қандай да бір басқа қышқылмен су ерітіндісімен өңдеуден, артынан тетіктерді таза сумен жуудан тұрады. Автокөлік шанағының бетін қайта бояуға дайындауда тетіктерді ескі лак-бояу қаптамасынан тазартады. Бетті тазалау әдісін таңдау көптеген факторларға: ескі қаптаманың маркасына, материалына және т.б. байланысты.Тетіктерді 85оС температурада концентрациясы 50... 100 г/л болатын каустикалық соданың сумен ерітіндісін ваннада өңдеу әдісі кеңінен таралған. Артынан тетікті 50...60оС температурада жуады. Кей жағдайларда лак-бояу қаптамасын механикалық жолмен тазалайды. Бұған конструкциясы әртүрлі металл Щеткалар пайдаланылады. Мұндай жұмыс қолмен де,механизацияланған құралды пайдалану арқылы да орындалады. Соынен қатар, кей жағдайларда ескі лак-бояу қаптамасынан тазарту үшін оттек-ацетиленді жалыны бар газжалынды әдісті қолданады.Мұның нәтижесі алынған жану өнімдерін металл Щеткалар дың көмегімен алып тастайды. Тетіктерді тазалау мен жуудың жоғарыда аталған әдістердін орындау кезінде әртүрлі: батпалы, бүріккіш, комбинацияланған және арнайыжуу-тазалау машиналарын қолданады.Бүріккіш типті машинлардың конструкциясына жуу камерасы, насосты агрегат, ерітінділерге арналған шандар, әртүрлі саптамалары бар гидранттар жүйесі, сонымен қатар, тасымалдаушы құрылғысы кіреді. Гидранттардың арнайы саптамалары болады және әдетте жуу камерасының ішінде орналасады. Шандардыңарнайы қыздыратын құрылғылары болады.Жуу машиналарының жұмыс принципі келесідей: шаннан насосты агрегатпен 0,3...0,6 Мпа қысыммен гидранттарға ерітінді беріледі. Онан әрі гидранттар әртүрлі саптамалардың көмегімен тетіктің бетіне бағытталатын ағын түзеді де оны кірден тазартады. Батпалы типті жуу қондырғылары шайқалып немесе дірілдеп тұратын платформасы бар роторлы машинамен қосылған ванналардан тұрады. Мұндай машиналарда тетіктерді платформаға орнатады да оны белгіленген температуралы ерітіндісі бар ваннаға батырады.Тазалау процесі жылдамырақ жүру үшін платформа жуғыш ерітіндінің циркуляциялаушы ағынында шайқалмалы немесе дірілдемелі қозғалыстар жасап тұрады. Жұмыс көлемі көп емес жөндеу кәсіпорындарында тетіктерді тазарту үшін ванналар пайдаланылады. Ваннаға белгілі бір температурадағы ерітіндіні құяды да оған тетікті салады. Біршама уақыттан соң тетікті ерітіндіден алып, жуғыш заттың қалдықтарын бейтараптандыру немесе шайып кетурі үшін басқа ваннаға ауыстырады.Арнайы жуу машиналары қолжетімсіз болғандықтан тазалау қиынға соғатын беттерді тазалауға пайдаланылады, оған шатундардағы, иінді біліктердегі, цилиндр блоктарындағы май каналдары жатады. Бұдан өзге бытыралы ағын типті аппараттар да кеңінен қолданылады, олар тетіктердің беттерін күйе, қақ, коррозия өнімдері, сонымен қатар лак-бояу қаптамасы сияқты кірден тазалау үшін қолданылады. Кірді жою бытыраның тетіктің бетіне соққысы сәтінде жүреді. Бытыра соққы аймағына сығылған ауаның әсерімен беріледі. Бытыра ретінде кварцті құм, сүйекті ұнтақ, сонымен қатар металл бытыра пайдаланылады. Бытыра үшін материал таңдау кезінде тазалау кезінде тетіктің бетін зақымдамау шарты ескеріледі.  2.3.2. Ақаулық-жиынтықтау жұмыстары Автокөлікті бөлшектегеннен кейін оның барлық тетіктері онан пайдалануға жарамдылығына тексеріледі. Дефектация деп тетіктің бүтіндігін тексеруді (яғни, сыртқы және ішкі жарықтар мен сынықтарды анықтауды), тозу, деформация деңгейін анықтауды, беттердің өзара орналасуының бұзылуын және оның тазалығынанықтауды түсінеміз.Дефектация барлық тетіктерді үш топқа бөлуге мүмкіндік береді.Бірінші топқа, рұқсат етілген тозуы бар, сонымен қатар қажетті тексерулерден өткен; екінші топқа,шекті тозуы және беттердің геометриялық формаларынан ауытқулары бар, бірақ қалпына келтіру мүмкін болып табылатын; үшінші топқа, біржола тозған және қалпына келтіруге жарамайтынтетіктер жатады.Тетіктерді ауыстыру мен қалпына келтірусіз пайдалануға жол берілетін рұқсат етілген тозу мөлшері мен көлемдері автокөліктің конструкциясына байланысты және өндіруші зауытпен белгіленеді. Тетіктердің дефектациясына келесі жұмыстар кіреді: сыртқы қарау; көзге көрінбейтін ақауларды анықтау үшін арнайы аспаптарда тексеру; герметикалылығын тексеру; көлемдерінің өзгеруі және алғашқы геометриялық формасынан ауытқуын тексеру. Тетіктерде көзге көрінбейтін ақауларды анықтау үшін магнитті дефектоскопияны, рентген сәулелерімен сәулелендіруді, гамма-дефектоскопияны, ультрадыбыстық және люминесцентті бақылауды қолданады. Магнитті дефектоскопия кезінде болат беттерде жарықтарды анықтау үшін тексерілетін тетікті магниттендіредіде магнитті суспензиясы бар ваннаға түсіреді. Жарықтар ар жерлерде суспензия ақаудың орны мен көлемін көрсететінтөмпешіктер мен жолақтар түзеді, бұл ақау орнында магнитті күштік сызықтардың шашырау құбылысына негізделген.Ақаулар фиксацияланғаннан кейін тетікті магнитсіздендіреді. Бақылаудың тиімділігі магниттеу тоғының күшіне байланысты. Тоқтың аз күшінде жарықтар анықталмауы мүмкін, ал күшті болғанда металл құрылымының талшықтығы да, сызаттар да және т.б. білінуі мүмкін. Тексерудің лайықты режимдерін тәжірибелі жолмен белгілейді. Тетікті рентген және гамма-сәулелермен сәулелендірутетіктердегі ішкі кемістіктерді анықтауға мүмкіндік береді. Әдетте тәжірибеде бұл сәулелердің әсерін фотоэмульсияға пайдаланып, ақаудың кескінін пленкаға түсіреді.Тетіктердің беткі ақауларын анықтау үшін, кейбір органикалық қосылыстардың ультракүлгін сәулелердің әсерімен жарқырау қабілетіне негізделгенлюминесцентті дефектоскопияны сәтті пайдаланады. Жасырынған беткі ақауларды металлдың жарығына немесе жарғағына кіріп тұрған сәулеленген ерітіндінің жарқырауы бойынша анықтайды. Ерітінді ретінде сары-жасыл жарық беретінкеросин мен кариолдың қосындысы алынуы мүмкін. Ақау болған жағдайда тетіктің бетінде беткі зақымдардың орналасу бейнесін көрсететінашық түсті жолақтар пайда болады. Бұл әдіс керосин сынамасы деп аталатын әдістің баламасы болып табылады, ол әдіс бойынша тетіктің ақауларын анықтауға қолжетімдібетінебордың сулы ерітіндісін жағады.Боялған бет кепкеннен кейін,оның кері бетін керосинмен ылғалдайды. Тетікте саңылаулар бар болған жағдайда керосин солардың арасына кіреді де боялған бетте дақтар немесе сызықтар қалдырады. Тексерілетін бетті алдымен керосинмен ылғалдап алып, сонан соң құрғатып сүртіп, артынан металл ерітіндісін жағуға да болады.Кепкеннен кейін жарықтар бор қабатында анық білініп тұрады. Жарықтар пайда болуы әбден мүмкін ішкі жолақтары бар қозғалтқыштың кейбір жауапты тетіктерін белгілі бір қысым астында ыстық сумен гидравликалық сынауға ұшыратады. Мұндай тексеру арнайы стендтерде жүргізіледі. Және де тексерілетін тетікті (блоктың бастегін, енгізу жинағышын және т.б.) струбциналардың көмегімен стендтің рамасына бекітеді, ал оның саңылауларын резина төсемелермен тығыздайды және солардың бірі арқылы су жүргізеді. Артынан қажетті қысымды қалыптастырады және тетікті қарайды. Тетіктерді өлшеуге арналған саймандар мен аспаптардың нақтылығы әртүрлі және белгілі бір қателік деңгейіне ие болып табылады. Дефектация кезінде саймандардың көрсеткіштері бойынша көлемдері рұқсат етілген шекте болып табылатын және жарамсыздықтың басқа сипаттары жоқ тетіктер жарамды болып саналады. Стандарттар өлшеу қателіктері нәтижесінденақты көлемдердің рұқсат етілген ауытқуларын белгілейді.Бұл мәліметтер қандай да бір өлшеу құралдарын қолдануды орнатуға мүмкіндік береді. Мамандандырылған кәсіпорындарда қарапайым саймандармен қатар ақау калибрлерін және арнайы өлшеу аспаптарын пайдаланады. Клибрлер қолжетімсіз беттердің көлемдерін өлшеу кезінде қажет болып табылады. Жанармай аппаратурасының прецизионды бу тетіктерінің көлемдерін анықтау үшін өлшеудің пневматикалық әдісі пайдаланылады. Пневматикалық аспаптар индикаторлы аспаптармен салыстырғандажоғары өнімділігімен және жоғары дәлдігімен ерекшеленеді. Тетіктерді өлшеудеәрбір тетіктің конструктивті ерекшеліктерін және жұмыс жағдайларын ескеретін белгілі бір әдістемені пайдаланады.Үйкелудің цилиндрлі беттерінің диаметрі цилиндрлі форманың ұзындығы (конустығы, бөшкетәріздестігі, корсеттілігі) бойынша ауытқуларын анықтай отырып бірнеше белдеулерде тексеріледі.Бірнеше өзара перпендикуляр беттерде диаметрді өлшеу тексерілетін цилиндрлі беттің көлденең қимасында овалдығын анықтауға мүмкіндік береді. Өлшеу мәліметтерін өлшеу картасына жаза және оларды өңдей отырып, бұл тетікті ақаулық деңгейі бойынша қай топқа жатқызуға болатындығы туралы тұжырым жасайды. 2.3.3. Тетіктердің отырғызу және өзара орналасуы және құрастыру бірліктерін қалпына келтіру әдістері  Жалпы мәліметтер.Отырғызуды қалпына келтіру жөндеу тәжірибесінде өте кең таралған. Отырғызуды түйіндесуді реттеуді пайдалану арқылы арқылы немесе жөндеу көлемдерінің тетіктерін қолдана отырып қалпына келтіреді. Реттеуді төсемелерді оюмен қосылыстарды қатайтып бұрау немесе тетіктердің дөңбек беттерін дұрыстау арқылы жүзеге асырады. Алайда,бұл әдісті барлық түйіндесулерге пайдалануға болмайды. Түйіндесудегі алғашқы саңылауды басқа әдіспен –жөндеу көлемдерінің тетіктерін пайдалану арқылыорнына келтіруге және геометриялық форманы қалпына келтіруге болады. Бұл жағдайда түйіндесу тетіктерінің бірін жөндеу көлеміндегі(номиналдыдан өзгешеленетін) тетікпен ауыстырады, ал басқасын геометриялық формасының бұрмалануы және жөндеу көлемінің жаңа тетігіне көлемдерді келтіру жағдайына қалдырады. Жөндеу көлемінің екі түрі ажыратылады: белгіленген және белгіленбеген. Белгілі бір белгіленген көлемдер бар (1-ші жөндеу, 2-ші жөндеу көлемі және т.б.), олар қозғалтқыштардың барлық серияларына жүреді. Тетіктерді алдын ала белгіленген жөндеу көлемдері бойынша дайындайды, сондықтан оларды пайдалануда қосымша өңдеуді қажет етпейді. Жөндеу көлемдері белгіленбеген тетіктер алдын ала жасалған, бірақ өңдеу әдібімен болуы мүмкін. Түйіндесу тетіктерінің қайсысы жаңа тетікпен ауыстыруға жататындығы мәселесін технологиялық және экономикалық тәртіппен ой жүгірту арқылы шешеді. Мысалы, білік-мойынтіректүйіндесуін жөндеу кезінде біліктің мойнының геометриялық формасын қалпына келтіре отырып,мойынтіректі ауыстыру тиімді әрі технологиялық жағынан жеңіл. Сонымен қатар түйіндесуді қосымша жөндеу тетіктерінің көмегімен жөнлеуге де болады. Бұл жағдайда бір тетікті жөндеу көлемдерінің тетігімен ауыстырады, ал екіншісін ауыстырмайды, мысалы, алғашқы отырғызуды қалпына келтіру мүмкіндігіне өтпелі төлкелерді немесе қосымша сақиналы төсемелердіорнату арқылы қайта қалпына келтіреді. Тетіктердің алғашқы көлемдерінқалпына келтіріп, артынан отырғызуды қалпына келтіруэлектрдоғалы, ацетиленоттекті және дірілбайланысты балқыма қаптама, электролитті немесе химиялық никельдеу, электролитті болаттау және басқа бірқатар әдістердің көмегімен түйіндесудің қос тетіктерінің көлемерін қалпына келтіру қарастырады. Қозғалтқыштың тетіктерін қалпына келтірудің рационалды әдістерін таңдау жөндеудің кез-келген әдісінде жөндеуге техникалық шарттардың талаптарына,тетіктердің нақты техникалық жағдайына, олардың конструктивті ерекшеліктеріне, материалына, түріне, термиялық өңдеуіне және жұмыс шарттарынабайланысты анықталады.Тетіктерді жөндеудің мүмкін әдістері үнемділік жағынан салыстырылады. Бірдей жұмыс сапасын қамтамасыз ету кезінде жөндеудің төмен құнын қамтамасыз ететін әдіс таңдалып алынады. Және де жөндеу кәсіпорнының өндірістік мүмкіндіктері: станокты және арнайы жабдықтардың, құралдар мен аспаптардың болуы, әмбебап жарақтарды пайдалану мүмкіндігіде ескеріледі. Тозуы 0,4... 1 мм жағдайында диаметрі 30 мм дейін шыңдалған және шыңдалмаған болат тетіктердің бетін өсіруге, сонымен қатар жұқа гильзаларды (цилиндрлердің төлкелерін) қалпына келтіруге тетіктерді электрліұшқынды өңдеуді –автоматты дірілді байанысты (электрұшқынды) балқыма қаптаманы пайдаланады.Балқыма қаптаманың қалыңдығы 0,25.3 мм құрайды. Балқыта қаптау процесінің мәніжонғыш білдектің орталығында айналып тұрған тетікке үздіксіз дірілдеп тұрған электрод берілетіндігіндеболып табылады. Электрод пен төмен кернеулі электр тоғының желісіне қосылған тетіктің түйісуі кезінде, майлау-салқындату сұйықтығының ағынында тетікке металлдың бағытталуына себепші болатын доғалық (немесе ұшқынды) разряд жүреді. Корпусты тетіктерді қалпына келтіру үшін ацетилендіоттекті және этлектрдоғалы дінекерлеуді пайдаланады. Шойын тетіктердіэлектрдәнекерінің көмегімен шойын электродтармен, жіңішке төменкөміртектен немесе сапалы болаттан жасалған электродтармен, сонымен қатар мыс, қаптатылған қаңылтырмен қалпына келтіреді.Газ дәнекері кезінде қоспа материал ретінде қоланы немесе сұр шойынды алады және нәтижесінде тығыз шік пайда болады.Алюминий қорытпаларынан жасалған тетіктердің балқыма қаптамасынкөп жағдайда адетилендіоттекті жалында, қоспа материал ретінде силумин (алюминий және кремний балқытпасы) өзектерін пайдаланы отырып жүзеге асырады. Мұндай тетіктерді аргондоғалық әдіспен дәнекерлеу және балқыта қаптау жақсы нәтижелер береді.Кіші көлемді тетіктерді қалпына келтіру үшін гальваникалық және химиялық жабын: хромдау, электролитті мыстау, болаттау және т.б. әдістерді қолданады. Ендірмені пайдалана отырып бұрандалы қосылыстарды жөндеу.Әсіресе алюминий қорытпаларынан жасалған корпус тетіктеріндегі бұрандалы қосылыстарды қалпына келтіру өзекті болып табылады. Ендірме пайдалан отырып бұрандалы қосылыстарды жөндеу үшін беттібатпақтан, майдан және басқа заттардан тазарту және тесіктердің дефектенциясын жүргізу қажет.Егер өтпелі емес бұрандалы калибрдібұрау кезінде бұранда тесігінде сынық немесе шытынау,екіден көп үзіліс немесе жапыру анықталған жағдайдабұрандалы қосылыстар бұрандалы шиыршық ендірмені қолдану әдісімен қалпына келтіріле алмайды. Бұл жағдайдарадиалды-бұрғылау білдегіндеқондырылған кондукторларды жәнефасканы шешуді (1 * 45")қолдана отырыптесіктер тесу, тетіктің бұрғылап кеңейтілген тесіктерінде бұранда тесу (2.2 кесте) және тетікке бұрандалы ендірмелер орнату қажет.______________________________________________________________________ а б2.6. сурет. Монтаждау сайманына (а) және жөнделетін тетікке (б) бұрандалы ендірмені орнату:1 —монтаждау жиектемесі; 2 —бұрандалы ендірме; 3 —жөнделетін тетік Келесі операцияны орындау үшін бұрандалы ендірмені монтаждаушы сайманға салу (2.6, а сурет.), сайманның өзегін оның технологиялық жетегі өзектің төменгі ұшының ойығына кіретіндей енгізу, ендірмені сайманның ұшына орау, соңынан сайманның көмегімен тетіктің бұрандалы тесігіне кіргізу қажет (2.6, б сурет.).Сайманды суырып алып, тескіштің соққысымен технологиялық жетекті алып тастау; нақтылықтың ІІ санаты ббойынша жасалған бақылау бұрандаларымен немесе өтпелі және өтпелі емес калибрлермен бұранданың қалпына келтірілу сапасын тексеру қажет. Бақылау кезінде бұрандалы ендірме калибрмен (бақылау бқрандасымен) бірге ағытылып шықпауы қажет. Ендірменің толық ұзындығына оралған өтпелі калибр кез-келген жаққа 0,5 мм артық ауытқымауы қажет.Сәйкес өлшемдегі өтпелі емес бұрандалы калибр тетікке орнатылған ендірмеге бұралмауы қажет.Бұрандалы ендірме бұранда тесігінде бұранданың бір орамынан кем емес ұзындыққа батып кетуі қажет, оның шығып тұруына жол берілмейді.  2.1. кесте. Жөндеу тесіктерінің өлшемдеріТозған бұранданың өлшемі Кеңейтілген тесіктің диаметрі, ммТозған бұранданың өлшеміКеңейтілген тесіктің диаметрі, ммМ66,96..7,12М1818,10..18,40М88,70..8,86М2020,10..20,40М1010,45..10,62М2222,10..22,40М1212,18..12,38М2424,10..24,46М1413,90..14,13М2727,10..27,46М1616,20..16,40М3029,60..29,90 2.2 кесте. Кеңейтілген тесіктің диаметріне байланысты бұранданың өлшемдеріКеңейтілген тесіктің диаметрі, ммШиыршықты ендірмеге бұранда өлшемдеріКеңейтілген тесіктің диаметрі, ммШиыршықты ендірмеге бұранда өлшемдері7,0М8 х 118,1М20 х 2,58,7М10 х 1,2520,1М22 х 2,510,5М12 х 1,522,1М24 х 2,512,2М14 х 1,7524,1М27 х 3,014,0М16 х 2,027,1М30 х 3,016,2М18 х 2,029,6М33 х 3,52.3.4. Тетіктерді жөндеудің слесарлы-механикалық әдістері  Механикалық өңдеу тетіктердің өлшемдерін және тозған беттерінің бұдырлығын қалпына келтіруге, жаңа тетіктерді жасауға, сонымен қатар басқа: балқыта қаптау, дәнекерлеу, шаңдату және т.б. әдістерімен қалпына келтірілетін тетіктерді дайындауға және өңдеуді аяқтауға қолданылады.Мехникалық өңдеуден кейін тетік, әдетте қажетті геометриялық өлшемдерге ие болады, бірақ талап етілетін физикалық-механикалық қасиеттерге ие болмайды. Сондықтан кейбір тетіктер механикалық өңдеуден кейін термиялық өңдеуден өтеді, оның нәтижесінде қажетті қасиеттерге ие болады.Тетіктерді қалпына келтіруде механикалық өңдеудің келесі түрлерін пайдаланады: сыртқы цилиндрлі беттер үшін –қайрау, тегістеу, ысқылау, ысып жылтырату, хонингтеу; тегіс беттер үшін –сүргілеу, фрезерлеу, ысып жылтырату.Қайрау әдісін иінді және басқа да біліктердің мойындарын балқыта қаптаудан, гильзаларды, цилиндрлер блогының негізгі мойынтірегінің ішпегі қайраудан кейінөңдеуге қолданады. Алмасты қайрау алюминий, мыс, жез, шойын және платмсса қорытпаларынан жасалған тетіктер (қозғалтқыштардың шатундарының, гильзаларыныңбастиектерінің жоғарғы төлкелері, поршеньдердің дөңесшелеріндегі тесіктер)үшін пайдаланылады. Тегістеу әдісін өңдеудің жоғарғы нақтылығын және бұдырлығыаз тетікті алу мақсатында қолданылады. Тетікті тікелей жабынды жаққанан кейін немесе алдын ала қайраудан кейін тегістейді.Иінді біліктердің мойындарын, үлестіруші біліктердің мойындары мен жұырықшаларын, клапандардың өзектерін, итергіштерді тегістеуге ұшыратады. Хонингтеуді– тетіктердіөңделетін беттің қатынасында күрделі қозғалыс жасайтын абразивті қайрақтармен өңдеуді –қозғалтқыштардың гильзаларын, шатундардың төменгі бастиектерінің саңылауларын, тежегіш цилиндрлерінқалпына келтіру үшін қолданады.Блоктардың бастиектерінің беттерін, шатундардың төменгі бастиектерінің қапақтарын, сонымен қатар иінді және үлестіруші біліктердің сыналы ойығын, беріліс қорабының біліктерінің, жартыось беріліс қорабыныңоймакілтектерін, фрезерлейді.Бұрғылауды беріліс қорабының қақпағының, үлестіруші тегершіктің, жарты осьтердің фланецтерініңтесіктерін кеңейту, сонымен қатар корпусты тетіктердегі (цилиндрлер блоктарында, блоктардың бастиектеріне, трансмиссияның агрегаттарының картерлерінде) бұранданы бұрғылау үшін қолданады.Клапандардың және ерлердіңқақпағының, тығын иненің және форсункалардың бүріккіштерінің, жоғарғы қысымды жанармай насостарының плунжерлері мен гильзаларының тозған беттерін ысқылайды.Ысып жылтыратуғаиінді біліктердің тегістелген мойындарын, хромдауға жататын тетіктерді ұшыратады. 2.3.5. Ұсталық-термиялық және жылулық әдістермен тетіктердің пластикалық деформациясын қалпына келтіру  Пластикалық деформациясын тетіктерін қалпына келтіру. Пластикалық деформациятетіктердің тозған беттерінің өлшемдерін және формаларынқалпына келтіру үшін, сонымен қатар оларды беріктендіру үшін қолданылады.Пластикалық деформация кезіндететіктердің тозған беттерінің өлшемдерін қалпына келтіруге (тозудың орнын толтыруға) тетіктің металлын қайта бөлу арқылы қол жеткізіледі.Тетіктердің пластикалық деформациясын суық күйде де, ыстық күйде орындайды. Суық күйде пластикалық деформация металлдың кристалдарының жеке бөліктерінің жылжуы есебінен жылжу жазықтықтары бойынша бір-біріне қатысты жүзеге асады. Пластикалық деформация кристалл тордың бір бөлігінің оның екінші бөлігіне симметриялы қалыпқа бұрылуымен де жүзеге асырылуы мүмкін.Кристаллдардың жекелеген бөліктерінің жылжу жазықтықтары бойынша жылжығанда жылжу жазықтықтарында дәндердің одан әрі жылжуына кедергі келтіретінбұдыр тудыратынбұрмаланған кристалл торы мен дәндердің ұсақ жарықшақтары бар металл қабаты түзіледі. Осылайша, суық күйдегі пластикалық деформация металлды беріктендіреді. Суық пластикалық деформация нәтижесінде металды беріктендіру тойтару деп аталады. Тойтару кезінде беріктік шегі және металдың қаттылығы жоғарылайды, ал оның пластикалық қасиеттері төмендейді. Суық күйдегі тетіктердің пластикалық деформациясы үлкен күш салуды талап ететіндіктен жиі оларды қыздыруды қолданады.Тетіктерді қыздыру температурасы минималды болуы, бірақ ол температурада металдың пластикалық қасиеттері жоғарылайтындай болуы қажет. Қыздырудың өте жоғары температурасы металдың жоғарғы қабаттарының қышқылдануы мен көміртексізденуіне әкелуі мүмкін, ол тозуға тетіктердің төзімділігін жәнетозу беріктігін төмендетеді. Тетіктерді ыстық күйде пластикалық өңдегеннен кейін оларды қайта термиялық өңдеуге ұшырату қажет. Тетіктерді пластикалық деформациямен қалпына келтіру тетікті дайындаудан, оны деформациялаудан және деформациядан кейін өңдеуден тұрады. Тетіктерді деформациядан кейін өңдеудеформацияланған беттердіқажетті көлемдерге дейінмеханикалық өңдеуге келеді.Тозған беттерді қалпына келтіру үшін тетіктерді пластикалық деформациялау отырғызумен, таратумен, қысумен, созумен және дөңгелетумен қол жеткізіледі. Өңдеудің барлық аталған түрлерін қарастырайық. Отырғызу іші қуыс тетіктердің ішкі диаметрін кішірейту және сыртқы диаметрін үлкейту үшін, сонымен қатар тұтас тетіктердің ұзындығын қысқарту арқылы сыртқы диаметрін үлкейтуге қолданылады.Отырғызуды арнайы жабдықпен қысым астында суық күйде жүргізеді.Тарату арқылы іші қуыс тетіктердің сыртқы көлемдерін ішкі көлемдерінің үлкеюі есебінен қалпына келтіреді. Тарату арқылы поршеньді сұққыларды, дифференциал тостағанының шайқалуына отырғызу беттерін, жарты осьтердің сыртқы цилиндр беттерін және т.б. тетіктерді қалпына келтіреді.Тетіктерді таратуды суық күйде сфералық тескіштермен орындайды. Егер тетіктер бұрын шыңдалған немесе кіріккен болса, онда тарату алдында оларды күйдіру немесе жоғары жасыту қажет, таратқаннан кейін физикалық-механикалық қасиеттерін қалпына келтіру қажет. Қысу іші қуыс тетіктердің сыртқы диаметрін кішірейту есебіненішкі диаметрін кішірейту үшін қолданады. Бұл әдіспен түсті металдардан жасалған төлкелерді, рөл сошкасының тесіктеріндегі, бұрылу цапфаларының иінтіректеріндегі саңылауларды және т.б.қалпына келтіруге болады. Төлкелерді қысуды арнайы жабдықпен қысым астында суық күйде жүргізеді. Мысалы рөл сошкасының тесіктерінде конусты тесікті қалпына келтіру кезінде оны 900...950°С дейін қыздырады және ыстық күйде арнайы жабдықпенқысуды жүргізеді. Қыздыра отырып қысу кезінде тетіктің металы өзінің құрылымын өзгертеді, сондықтан деформациядан кейін оны қайта термиялық өңдеуден өткізеді. Тесікті механикалық өңдеу қажетті өлшемге дейін конусты қашаумен жүзеге асырылады. Қысумен қалпына келтіргеннен кейін тетіктер жарықтардың жоқтығына тексерілуі қажет. Созудыжергілікті қысу есебінен тетіктің ұзындығын ұлғайту үшін қолданады. Бұл әдіспен барлық тартқыштарды қалпына келтіреді. Деформацины көп жағдайда суық күйде жүргізеді.Дөңгелетуді тетіктердің сыртқы цилиндрлі беттерінің тозуының қалпына келтірілетін беттен сығып шығару есебінен орнын толтурыда қолданады. Тетікті дөңгелету кезінде оны жонғыш білдектің патронына немесе орталығына, албүрлеу ролигі мен жиектемесін –білдектің суппортына кескіштің орнына орнатады. Дөңгелету арқылы қаттылығы 25. 30 HRC көп емес тетіктерді ғана қалпына келтіруге болады. Егер қаттылық жоғары болса, онда оны жұмсартуға ұшыратады. Дөңгелетуді тістерінің қадамы 1,6.1,8 мм роликпен орындайды.Тетіктің тозған беттерін пластикалық деформацияменқалпына келтірудің әдістерінің бірі электрлімеханикалық отырғызу болып табылады. Пластикаық деформациялау және диаметрін үлкейтутетік пен сайманның түйісу орны арқылы нүктелі дәнекерлеу үшін трансформатордың тоқ өткізу жолыменбетті 850.900 °С градусқа дейін қыздырумен қол жеткізіледі. Бұл әдіспен кез-келген қаттылықтағы болат тетіктерді қалпына келтіруг еболады. Бұл әдіспен тетіктерді қалпына келтіруде тозуға беріктігі жоғарылайды. Тетіктердің формасын түзету арқылы қалпына келтіру. Пайдалану барысында автокөлік тетіктері иіліс және бұрау деформациясы салдарынан өзінің алғашқы формасын жоғалтады.Тетіктердің бұл ақауы түзетумен жойылады. Түзетуге алдыңғы осьтердің белдіктерін, раманың тетіктерін, иінді және үлестіргіш біліктерді, шатундарды және т.б. ұшыратады. Автожөндеу өндірісінде түзетудің екі әдісі қолданылады: статикалық жүктеумен (қысым астында) және тойтара түзету. Тетіктердің көп бөлігін суық күйде статикалық жүктеумен түзетеді. Суық түзетуде тетіктерде ішкі кернеулер пайда болады, олар тетіктердің кейінгі жұмысы барысында жұмыс жүктемелерінің әсерінен пайда болатын кернеулермен қабаттасуы мүмкін.Нәтижесінде екінші деформациялар пайда болуы мүмкін. Түзетудің тұрақтылығын арттыру және тетіктердің өткізу қабілеттігін ұлғайту мақсатында оларды түзетуден кейін термиялық өңдеуге ұшыратады. Тойтара түзетудің статикалық жүктеуге тән кемшіліктері жоқ.Тойтара түзетуді жұмырланған соққышы бар пневматикалық балғаментетіктің жұмысқа жарамсыз беттерін ұру кезінде орындайды. Осылайша, мысалы, иінді біліктерді түзетуді жақтарды тойтарумен жүзеге асырады.Роликтермен және шариктермен дөңгелетудітетіктердің сыртқы және ішкі беттерін беріктендіру үшін қолданады. Сыртқы беттерді дөңгелетуді арнайы жабдықтың –білдектің суппортына орнатылатын және тетікке көлденең беру күші есебінентетікке жабысатын дөңгелетпенің көмегімен жонғыш білдектердеорындайды. Иінді біліктерде галтельдерді беріктендіру олардыТ15К6 қатты балқытпаларынан жасалған роликтермен дөңгелетумен қол жеткізілуі мүмкін. Иінді біліктердегі галтельдерді беріктендірудің тиімді әдісі оларды соғу әдісімен өңдеу болып табылады. Соғу кезінде беріктендірілетін бетке тойтару арнайы аспаппен іске қосылатын соққының көмегімен жасалады. Қалпына келтірілетін беттердің тозу беріктігін, қаттылығын және төзімділігінкөтерудің тиімді әдісі ротациялық беріктендіргішпен тойтару болып табылады. 2.3.6. Тетіктерді қолмен дәнекерлеумен және балқыта қаптаумен жөндеу  Қолмен дәнекерлеу. Кабинада, шанақта және платформада пайдалану кезінде пайда болған ақауларды жөндеу кезінде қолмен дәнекерлеу жиі қолданылады. Дәнекерлеудің көмегімен тозған және дәнекер жарықтары, коррозиялық жарақаттар, металдың жарылыстары жойылады. Дәнекерлеу алдына жарықтың одан әрі тарап кетуінің алдын алу мақсатында оның ұштарында диаметрі 3...5 мм болатын саңылаулар тесіп қою қажет. бұдан кейін жарықтың жанындағы металды оның барлық тереңдігіне 90° бұрышпен жиекті бөлшектеп алып тастайды. Егер жарық өтпелі, ал металдың қалыңдығы 12 мм-ден аспайтын болса, V тәрізді бөлшектеу, ал метал одан да қалың болса Х тәрізді бөлшектеу жасайды. Бөлшектеуді дінекерлеу үшін көмірқышқыл газы ортасындағы дәнекерлеу тиімдірек. Дәнекерлеу сымының маркасын таңдауға химиялық құрамы әсер етеді. Жарық тесік арқылы өтетін болса, бұл аймақты толығымен кесіп алып, басқамен ауыстырады, кейде күшейту үшін қаптама дәнекерлейді. Коррозиялық жарақаттарға ұшыраған шанақтың, палтформаның немесе кабинаның аймақтарын толығымен кесіп алып жаңасымен ауыстырады. Кесіп алуды механикалық жолмен пневматикалық кескішті, электрлі қайшыларды немесе газ кескішті пайдалана жүргізген дұрыс. Алайда, газ кескішпен кесу кезінде қалған бөліктің металы шалыстанын ескерген жөн. Жаңа аймақтарды қадамы 100... 120 мм болатын ұзындығы 5... 10 мм қысқа аймақтармен алдын ала ұстатып алумен жүргізіледі. Көмірқышқыл газы ортасында диаметрі 0,8 мм тоғы 90... 110 А және кернеуі 18... 22 В дінекер сымымен дәнекерлеу кең қолданысқа ие болды. Бірақ жағдайда контактілі нүктелі дәнекерлеуді (мысалы, қанаттарды дәнекерлеу кезінде) пайдаланады. Дәнекер қослысы, әдетте, айқастырылып және аймақтың барлық периметріне орындалады. Балқыма қаптау. Балқыма қаптау жұмыстары тозған тетіктерді қалпына келтіруде қолданылады. Балқыта қаптаудың мәні қыздыру көзінің көмегімен отырғызылатын материал балқып, қалпына келтірілетін тетіктің балқытылатын бетіне өтетіндігінде болып табылады. Бұл жағдайда тетіктің негізгі металының беткі қабатының балқуы жүреді де, ол балқытып отырғызылатын металмен балқыма қабат түзеді. Балқыма жұмыстар әртүрлі жолдармен жүргізіледі, олардың негізгілері қолмен доғалық балқыту, флюспен автоматты доғалық балқыту, көмірқышқыл газ ортасында балқыту, дірілдідоғалық балқыту, лазерді балқыту, сонымен қатар плазмалық және газбен балқыту. Қолмен доғалық балқыту жұмыстарды жүргізудің жеке әдісінде пайдаланылады. Қолмен балқыту кезінде қолданылатын электрод маркасын таңдауға тозу түріне қарай беттің металына қойылатын талаптар әсер етеді. Тегіс беттерді еңкейтілген күйде жоғарыда н төмен қарай жүзеге асырады. Цилиндрлі беттерді балқытуды винттік сызық бойынша немесе бойлық білікшемен орындайды.Қалпына келтіру жұмыстарының көлемі үлкен болған жағдайда флюспен автоматты балқытуды қолдану ұсынылады. Мұндай әдістің мәні дәнекерлеу доғасы флюс қабатының астында жанып, нәтижесінде, балқыған қабатты түзе отырып, электродты сымды, тетіктің негізгі металының қабатын, сонымен қатар флюсті балқытатын жылу бөлуінде болып табылады. Электродтың балқыған металы балқыған қабат түзе отырып, тетіктің негізгі металымен әрекеттестікке түседі. Дәнекерлеу доғасын алып тастағаннан кейін балқыған флюс қатайып, металдан ерекшеленіп тұратын шлак қабықша түзіледі. Балқыту үшін электроды сымның маркасын таңдауға металдың талап етілетін физикалық-химиялық қасиеттері әсер етеді. автоматты балқытудың қолмен балқытуға қарағанда келесі артықышылықтары бар: жоғары өнімділік, белгіленген физикалық-механикалық қасиеттері бар балқытылған қабатты алу мүмкіндігі, ультракүлгін сәулеленудің жоқтығы, балқытылатын металдың жоғары сапасы, дәнекерлеушілердің еңбегінің жақсы жағдайлары. Көмірқышқыл газы ортасында балқыту кең қолдану аясына ие болды. Бұл әдістің мәні дәнекерлеу доғасы көмірқышқыл газында жанып, нәтижесінде балқыған метал ауамен байланысқа түспеуінде болып табылады. Көмірқышқыл газы ортасында дәнекерлеудің флюяпен дәнекерлеуге қарағанда бірқатар артықшылықтары бар: тетіктің аз қызуы, жоғары өнімділік, кіші көлемдегі тетіктерді қалпына келтіру мүмкіндігі, балқытуды термиялық өңдеумен біріктіру мүмкіндігі. Көмірқышқыл газы ортасында балқытудың кемшіліктеріне балқытылған металды қоспалау электрод сымының химиялық құрамымен шектелетіндігіне байланысты болуы жатады. Бұдан өзге, дірілді балқыту әдісі кеңінен қолданылады, оның ерекшелігі доға аумағына жылжу кезінде электродты сымға қосымша жоғары жиілікті бойлық тербелістер берілетіндігінде болып табылады. Бұл тербелістердің әсерінен доғаның жануының тұрақтылығы жоғарылайды. Және де, тербелістер көмірқышқыл газы ортасында дәнекерлеумен салыстырғанда оның кернеуін және дәнекерлеу тоғы күшін төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл әдістің артықшылығы термиялық әсер зонасының аз болуында және тетікті аз ғана қыздыруда кіші көлемдегі тетіктерді қалпына келтіру мүмкіндігі болып табылады. Жоғарыда аталған әдістерден өзге пламалық балқыту әдісі де жиі пайдаланылады, оның мәні отырғызылатын металды плазма ағынымен балқытып, оны қлапына келтірілетін тетіктің бетіне көшіруде болып табылады. Бұндай балқыту әдісінің артықшылықтары металды қыздыру температурасын реттеу мүмкіндігі, термиялық әсер зонасының терең еместігі балқытылатын металдың жоғары сапасы, сонымен қатар еңбектің жоғары өнімділігі болып табылады. Бұл әдістің кемшіліктеріне балқыту жұмыстарын орындау кезінде электр қауіпсізідігіне бойынша жоғары талаптар жатады.  2.7. сурет. Тетіктерді балқытумен қалпына келтіру: а — газжалынды балқыту; б — қосымша қоспасы бар метал электродпен балқыту; 1, 7 — балқытылатын қабат; 2, 5 — қоспа шыбықшалар; 3 — газ жанғышы; 4 — балқытылатын тетік; 6 — негізгі электрод; → — балқытудың бағыты____________________________________________________ Автокөліктерді жөндеу кезінде сонымен қатар металды газбен балқыту әдісі де қолданылады, онда балқыту оттегінің ацетилен ортасында жануынан пайда болатын газ жалынының көмегімен жүзеге асырылады (2.7 сурет.). Ядро аймағында жалын температурасы 3 100... 3 200 °С жетеді. Газбен балқытудың доғалық балқытуға қарағанда артықшылығы қыздыру метператусын реттеуде, сонымен қатар артынан термиялық өңдеу жүргізу мүмкіндігінде болып табылады. Бұл әдістің кемшілігіне процестің көп еңбекті қажет ететіндігі, құнының жоғары болуы, сонымен қатар термиялық әсердің үлкен аймағы болып табылады. Металдарды тозаңдату. Балқытылған металды тетіктің алдын ала дайындалған бетіне сығылған ауа ағынының көмегімен көшіру тозаңдату деп аталады. Балқытылған метал сығылған ауа ағынымен ұсақ бөлшектерге бөлініп, тетіктің бетіне соғылады да онымен бірігеді. Нәтижесінде жабын қабаты түзіледі. Қыздыру көзіне байланысты тозаңдату газжалынды, электрлідоғалық, плазмалық және т.б. болуы мүмкін. Газжарынды тозаңдату кезінде (2.8 сурет.) тозаңдатылатын бөлшектерді балқыту газ жалынымен, ал тозаңдату –сығылған ауамен жүзеге асырылады. Жанатын газ рөлінде көп жағдайда пропан-бутан, сонымен қатар табиғи газ, ацетилен жүреді. Тозаңдатылатын материал ретінде ұнтақ, тұтас қима сымы, сонымен қатар ұнтақты сым жүруі мүмкін. Бұл әдістің артықшылықтары аздаған қышқылдануда және алынатын жабынның беріктігі мен ұзақ уақытқа жарамдылығы болып табылады. Кемшілігі – аз өнімділік болып табылады. Ұнтақты жалын аймағына сырттан берген кезде ГАЛ-4.72 және ГАЛ-6.73 жанғыштары пайдаланылады, ал тасымалдаушы газбен берілген кезде ГАЛ-2 жанғышыпайдаланылады. Жанғыштар өздігінен флюстенетін ұнтақтарға және оларды онан әрі балқытуға арналған. Бірігудің беріктігіне бөлшектердің өзара және негізгі металдың бетінің микрорельеф элементтерімен механикалық тоқылуы әсер етеді. Молекулярлы бірігу күштерінің әсері жылдам бітісіп кету есебінен ұлғаяды. Қондырылатын қабаттың негізгі металмен бірігуінің беріктілігінің артуына астыңғы қабаттарды қолдану немесе негіздемемен бірігу қабаттарын қолдану арқылы қол жеткізіледі. Астыңғы қабатты тозаңдатуға қолжетімдірек әрі тиімді материал – құрамында 80... 82% Nі және 18... 20% А1 бар алюминийдің никельмен қосылысы болып табылады. Алюминий – никель қосылысы никельмен алюминийдің сефралық бөлшектері немесе керісінше болып табылады. Ұнтақ компоненттерінің тығыз байланысы олардың толық өзара әрекеттесуін және қысқа уақыт ішінде интерметалидтің түзілуін қамтамасыз етеді. кзотермиялық реакцияның жүруі нәтижесінде бұл металдың бөлшектері жоғары температураға жетеді де (1 500 °С жоғары) қалпына келтірілетін тетіктің бетімен жеңіл дәнекерленеді немесе балқып қосылады. Балқу аймағының тереңдігі 0,1 мм аз (бірақ өте берік) болады. Негізгі қабатты салу үшін никель — хром — бор — кремний өздігінен флюстанатын балқытпалары, сонымен қатар вольфрам, хром, ванадий, молибден және т.б. нашар балқитын металдардың карбидтері мен боридтерінің балқытпалары шығаратын ұнтақ қоспалары кіретін металл ұнтақтар қолданылады. ____________________________________________________  2.8. сурет. Газжалынды тозаңдату:а — ұнтақты сырттан берумен; б — ұнтақты тасымалдаушы газбен берумен; 1 — жеткізетін ұнтағы бар түтік; 2 — жалын факелы; 3 — оттегі + жанатын газ; 4 — тасымалдаушы газ; 5 — ұнтақ; 6 — сопло; 7 — жабын; 8 — жөнделетін тетік. Электрлідоғалы тозаңдату кезіндебалқытылғанметалды бүрку сығылған ауаның, ал сымды бүрку –электрлі доғаның көмегімен жүзеге асырылады. Бұл әдістің артықшылығы басқаларымен салыстырғанда оның қарапайымдылығы, ал кемшілігі қарқынды тотығу себебінен алынатын жабынның төмен сапасы, сонымен қатар материалдың едәуір бөлігінің күйіп кетуі болып табылады. Плазмалық тозаңдандыру әдісі кеі қолданысқа ие болды, онда материалды балқыту плазмамен жүзеге асырылады. Плазмалық бүркудің артықшылықтары: жабынның жоғары сапалылығы, жоғары өнімділік, бүрку процесі параметрлерін реттеу мүмкіндігі. Кемшіліктері: процестің төменгі КПД, сонымен қатар жоғары электрқауіптілік. Тетіктерді беріктендіру. Қалпына келтіру кезінде тетіктерді лазерді термиялық өңдеу және беттерін балқыту –тетіктерді беріктендіру мен қалпына келтірудің заманауи әдістері болып табылады. Лазерді шыңдау – тетіктің беткі жұқа қабатын 20000...30 000 °С қыздыру және тетіктің қызған аймағының жылдам салқындатылуы. Нәтижесінде бетінде қалыңдығы 0,1.0,5 мм шыңдалған қабат түзіледі. Көміртекті төмен қоспалы болаттар мен шойындардың шыңдалған қабаттарының беріктігі 60... 70 HRC жетеді. Солай бола тұра, болаттардың тозуға төзімділігі 3 — 4 есе, ал шойындардікі 5 есе артады. Тетіктерді жөндеу көлеміне дейін қалпына келтіруде тетіктің беткі шыңдау қабатын алып таятағанда (мысалы, цилиндрлердің гильзларын қайрау, иінді біліктің мойындарын тегістеу және т.б. кезінде) лазермен шыңдаудың пайдалылығы мен қажеттілігі айқын. Қалыпты өлшемге дейін қалпына келтірілген тетіктерді лазермен шыңдау олардың тозуға төзімділігін 2-3 есе арттыруға мүмкіндік береді. Беріктендірер алдында тетікке арнайы жабындар жағады, ал беттің сіңіру қабілетін күшейту үшін көгілдір түс беруді, фосфаттауды, марганецтеуді, қара хромдауды, гуашь жағуды және т.б. пайдаланады. Процесс тетік айналып тұратын жонғыш білдекте немесе арнайы қондырғыларда жүзеге асырады (2.9 сурет.). 4 лазер сәулесі 6 беріктендірілетін бетте винттік сызық сыза отырып сырғиды. Оның қадамын бетті өздігінен жіберу мүмкіндігін ескере отырып тәжірибелік жолмен анықтайды. Лазерді балқыту – қалпына келтірілетін тетіктің бетіне ұнтақты қоспаны жағу және оған лазерді сәулеленумен әсер ету. Ұнтақты қоспаны коллоидты ерітінді (ұнтақ+целлюлоза ерітіндісі) түрінде дайындайды. Тетіктерді қалпына келтіру үшін ПГХН80- СР және СНГН-50 ұнтақтарын пайдаланады. Жағылатын қабаттың қалыңдығы 40.50 мкм дейін жетеді.  2.9. сурет. Сыртқы (а) және ішкі (б) беттерді лазерлі өңдеу: 1 — айна; 2 — фокустағыш линза; 3 — дроссель; 4 — лазерлі сәулелер; 5 — жетек механизмі; 6 — өңделетін бет____________________________________________________ Қалпына келтірілетін беттің қаттылығы 60...62 HRC. Металды-графикалық талдау негізгімен берік тұтасудың және диффузионды өтпелі зонаның болуын көрсетеді.2.3.7. Тетіктерді пайка арқылы жөндеу Пайка процесі суу кезінде ажырамас қосынды түзіп қатаятын балқытылған аралық металдың немесе қорытпаның көмегімен қосуда болып табылады.Қосындыға (негізінен беріктігі жағынан) қойылатын талаптарға сәйкес қатты және жұмсақ пайка деп ажыратады. Жұмсақ пайканы балқу температурасы 673 К (400 °С) төмен қалайы және қорғасын негіздердегі тез балқитын дәнекерлермен жүзеге асырады. Қатты пайканы жүзеге асырған кезде балқу температурасы 723.773 К (450.500°С) жоғары қиын балқитын, әсіресе мысты-цинкты және алюминий дәнекерлер қолданылады. Дәнекерлер келесі талаптарға сай келуі тиіс: дәнекердің балқу температурасы негізгі металдың балқу температурасынан төмен, сұйық дәнекер пайка жасалатын металды жақсылап дымқылдауы және сұйық, ағатын, жігі берік және икемді, дәнекер пайка жасалатын металмен бірге тотығуға төзімділігі жоғары, жылыда кеңею коэффициенті негізгі металдың сызықтық кеңеюінің коэффициентіне жақын болуы тиіс. Көлік жөндеу өндірісінде радиаторларды, карбюраторларды, жылуөткізгіштерды, электраппаратураларын және т.б. тораптар мен тетіктерді пайка жасауға қолданылатын (МЕМСТ 21930 — 76) ПОС 30, ПОС 40, ПОССу 30-0,5, ПОССу 50-0,5, ПОССу 61-05, ПОССу 18-2, ПОССу 25-2, ПОССу 40-2 қалайы-қорғасын (жұмсақ) дәнекерлер жиі қолданылады. Дәнекерді белгілеудегі бірінші сан ондағы қалайының, екінші – құрамында шекті сүрменің (қалғаны –қорғасын) мөлшерін көрсетеді. Жоғарыда көрсетілген дәнекерлерді толық балқыту температурасы 35.45 МПа (3,5.4,5 кгс/мм2), қаттылығы 12.14 НВ.ПОССу 18-2 дәнекері арзан әрі анағұрлым берік, қарапайым қолданыстағы қосылыстарға, ПОС 30, ПОС 40 және басқалары – жоғары сенімділік, әсіресе герметикалылық қажет болған жағдайда, ПОССу 61-0,5 жіктің тоттануына жол берілмейтін жағдайда (электржабдықтарын жөндеу кезінде)қолданылады. Нашар балқитын (қатты) дәнекерлер жоғары температураға шыдайтын, берік қосылыстар алуға пайдаланылады.Құрамында мыс сәйкесінше 36; 48 және 54 %, қалғаны цинк бар ПМЦ36, ПМЦ48 және ПМЦ54 дәнекерлер бұл талаптарға сәйкес келеді. дәнекерлердің толық балқу температурасы — 1098.1 153 К (825.880°С), қаттылығы 90.130 НВ, үзілуге уақытша төзуі — 210.250 МПа (21.25 кгс/мм2).ПМЦ54 дәнекерін мыс, қола және болат, соққы және иілу жүктемесіне ұшырамайтын тетіктерді пайка жасау үшін, ал ПМЦ48 дәнекері балқу температурасы 1 173 К (900°С) жоғары соққы-дірілді және иілу жүктемесіне ұшырамайтын мыс қорытпалар үшін; ПМЦ36 дәнекерін жезді пайка жасау үшін қолданылады. Пайка қосылысының беріктілігі жоғары және төзімділігі жақсы, соққы және иілу жүктемелеріне төзімді болуы үшін Л63 және Л68 жез дәнекерлерін қолданады. Алюминийден жасалған тетіктерді пайка жасау үшін 22.29% мыстан, 5,5.7,5% кремнийден, қалғандары алюминийден тұратын дәнекерді қолданады. Металдың бетін және балқытылған дәнекерді қыздыру кезінде тотығудан сақтау үшін пайка процесінде оксидті қабықшаларды ерітіп, жоятын, беткі керілуді азайтатын, балқытылған дәнекердің дымқылдығы мен ағуын жақсартатын флюстер қолданылады.Флюстің балқу температурасы дәнекердің балқу температурасынан біршама төмен болуы қажет. Жұмсақ пайка кезінде флюс ретінде цинк хлоридін, аммоний хлоридін немесе олардың қоспасын қолданады. Пайка жасалатын қосындының коррозиясын, әсіресе мысты пайка жасау кезіндеболдырмау үшін канифоль, балауыз, вазелин сияқты қышқылсыз флюстер пайдаланылады. Қатты дәнекермен пайка кезінде флюс ретінде бура мен оның бор қышқылымен және бор ангидридімен қосылысын қолданады. Тетіктерді пайкаға дайындау – бетті кірден, оксидтер мен таттан механикалық тазарту және оларды бензин немесе керосинмен ыстық сілтілі ерітінділерде немесе электрліхимиялық әдіспен майсыздандыруда болып табылады. Жұмсақ дәнекермен пайканы паяльниктің көмегімен немесе балқытылған дәнекері бар ваннаға салу арқылы жүргізеді. Нашар еритін дәнекерлермен пайканы индуктордың көмегімен (индукциондық пайка) немесе газ жанғыштарының көмегімен жүргізуге болады.  2.3.8. Гальваникалық және химиялық жабындар әдістерімен тетіктерді қалпына келтіру  Көлемі кіші және конфигурациясы күрделі емес тетіктерді 0,2 мм тозу кезінде қалпына келтіру үшін хромдауды қолданған дұрыс. Бұл әдіс арқылы үлестіруші біліктің, білікшелердің, берілістердің мойындарын, берілістерді, кейбір мойынтіректердің және т.б. ұстап тұратын беттерді қалпына келтіруге болады. Жылжымалы отырғызылғна тетіктердің беттерін өсіру үшін электролитті мыстауды пайдаланады. Едәуір қалыңдығы жабу қажет болған жағдайда хром астына ішқабат алу үшін алдын ала операция ретінде сонымен қатар тетіктерді қалпына келтірудің өзіндің әдісі ретінде, әсіресе оларды артынан термиялық өңдеуге (цементтеуге, циандауға, жоғары жиілікті тоқтармен шыңдауға) ұшырататын болса болаттауды пайдаланады. Металды электрлит ерітіндісінен тетікке ауыстыру кезінде гальваникалық қосылыс алады. Бұл процесс электрлит арқылы жлектр тоғын жүргізгенде жүреді. Катодтың рөлін тетік, ал анодтың рөлін металл пластина атқарады. Болаттау тетікті темірмен жабудың электролитті процесі болып табылады. Электрлитті отырғызылған темір жоғары қаттылыққа ие болады және қасиеттері жағынан шыңдалмаған орташа көміртекті болатқа жақын келеді. Тартқыштар, тартқыштардың айырлары, бекіту тетіктері, құбырлар және басқа да тетіктер электролитті цинктеуге жатады. Насостардың тегершіктерін, шпилькаларды, білікшелерін және басқа да тетіктерді оксидтеуге ұшыратады, онда қалыңдығы 0,5 ...0,8 мм оксидті қабықша тетіктердің беттерін коррозиядан жақсы қорғайды. Дәл сол мақсатпен корпустың тетіктерін фенольді және бакелитті лактармен бакелиттеу (жабын) қолданылады.Металдың балқытылған қабаты өңдеуге тегіс емес әдіпке, жоғары қаттылыққа, оксидті қабықшаға және шлак қосыныларға ие. Болат тетіктердің балқытылған беттерін жаңқаның қимасын қолдана отырып қаралтым өңдеу үшін немесе үзілісті қайрау үшін арнайы қорытпадан жасалған пластиналармен жабдықталған кескіштерді қолданады.Тегістеу – жөнделетін тетіктерді өңдеудің ең таралған әдісі. Түйірлілігі 36 — 60 және қаттылығы СМ1 немесе СМ2 электрлікорундты шеңберлермен тегістейді. Хроммен қапталған тетіктерді түйірлілігі 46 — 60 және қаттылығы СМ1 немесе СМ2 шеңберлермен тегістейді. 2.3.9. Тетіктер мен түйіндесулерді полимерлі материалдармен жөндеу  Полимерлі материалдардың түрлері. Соңғы кездері автокөлік тетіктерін жөндеуде жарықтарды жабуға, жіктерді герметизациялауда, шанақ жұыстарында, тесіктерді бітеуде және басқа да ақауларда пайдаланылатын синтетикалық полимерлер кең таралып келеді.Желімдер (желімдік құрамдар) белгілі бір қасиеттеріне байланысты өзге материалдармен (немесе) және қосылыстармен берік біріге және оларды қоса алатын табиғаттың органикалық, элементорганикалық немесе бейорганикалық заттары немесе қоспалары болып табылады.Желімдер байланыстырушы шайыры және полимерлік композицияларының табиғатына байланысты келесі түрлерге бөлінеді: ■ анаэробты желімдер және қымтақтар;■ акрилатты желімдер;■ цианакрилатты желімдер;■ каучуктер негізінде желімдер;■ фенолоформальдегидті шайырлар негізінде желімдер; ■ эпоксидті шайырлар негізінде желімдер.  Қымтақтар желімдерден материалдардың қасиеттері ғана емес олардың мәніжағынан да ажыратылады. Желімнің негізгі міндеті – екі не одан да көп тетіктердің бірігуін қатамасыз ету болып табылады, ал қымтақтар герметизацияны қамтамасыз ету міндетін шешумен ғана шектеледі; мұндай қосылыстарды ажыратуда қиындық тудырмау үшін қосылыстың беріктігі талап етілмейді. Сонымен қатар, біруақытта желім де қымтақ та болып табылатын, шанаққа терезелерді бекітуге арналған материалдар да болады. Олар жәл солай желім-қымтақтар деп аталады және берік желімдерге тән берік қасиеттерге және де барлық қымтақтарға тән еформациялық қасиеттерге де ие болып табылады. Әдетте, желімдік жіктің қалыңдығы 0,05...0,15 мм. Қымтақтың қалыңдығы 1 мм аспауы қажет.Желімдер мен қымтақтар төтенше (апаттық) жөндеу жұмыстарын жүргізу кезінде де жоспарлы жөндеу жұмыстары мен автокөлікке қызмет көрсету кезінде де пайдаланыла алады. Полимерді-адгезивті материалдардың қасиеттерінің әртүрлілігі оларды автокөлік ақауларының кең ауқымында пайдалануға мүмкіндік береді. Шартты түрде желімдік материалдар қасиеттері және мақсаттығы жағынан үш топқа бөлуге болады:■ пайда болған ақауларды жылдам (апаттық) жөндеу үшін; ■ арнайы мақсаттарға; ■ слесарлық бөлшеутеу-құрау жұмыстарына. Автокөліктерді жөндеуге арналған желімдік композициялар қатаюы, төменгі оң және теріс температураларда да яғни сұйық күйден қатты күйге айналуы, 223-тен 393 К дейін (-50-тан + 120 °С дейін) температура интервалдарында жөнделген тетіктердің сенімді жұмысын қамтамасыз етуі, судың, оттың және майлау материалдарының әсеріне тұрақты болуы, дірілді және ауыспалы жүктеме кезінде беріктікті қамтамасыз етуі, жөндеу жұмыстарын қысқа уақытта және аз шығын мен күш жұмсап орындауға мүмкіндік беруі тиіс. Көптеген ыстық және суық жағдайда қататын компонентті желімдік композициялардың құрамында шайыр, пластификаторлар, қатайтқыштар, жылдамдатқыштар, еріткіштер, толтырғыштар және т.б. қоспалар бар. Компоненттер саны мен олардың құрамдағы мөлшерін желімдің композициялардың қасиеттері анықтайды. Желім маркасын қалпына келтірілетін және жасалатын материалдарға байланысты таңдайды. Мысалы, қозғалтқыштың салқындату жүйесінде немесе жанармай жүйесінде ағуды жолда тоқтату үшін Permatex Quіck Radіator Repaіr Kіt (США) немесе «Поли- рем — 10 минут» (Ресей) жылдам қатаятын эпоксидті құрамдарды қолдануға болады. Бұрандалы қосылыстарды фиксациялау мен герметизациялау үшін анаэробты, яғни оттегінің жоқтығынан қататын Loctіte (США) немесе «Унигерм» ФГУП «полимерлер ҒЗИ» желім-қымтақтарын пайдалан дұрыс. Цилиндрлердің бастиегінің қақпағын немесе терезелерді тығыздау үшін силикон резеңке негізіндегі Loctіte, Permatex фирмаларының желім-қымтақтарын (сұйық төсемелерді) сәтті пайдалануға болады. Тетіктің бетін дайындау. Жақсы адгезия, яғни желімнің немесе қымтақтың тетіктің бетімен жақсы байланысуы үшін оны тазалап, жылдам ұшып кететін еріткіштермен (бензин Б-70,«Галоша», ацетон) майсыздандырады. Жарықтарды өңдеуді 70...80° бұрыш астында жүргізеді. Жарықтың ұзындығы 50 мм асқан жағдайда, сонымен қатар қолжетімсіз жерлерде жүзді шешпеуге болады. Шұңғылшаларды кейде тығын бекіте отырып бұрғылайды. Татты жою үшін бетті дайындаудың химиялық әдістерін жүргізеді. Химиялық құрамның металдың бетімен әсер ету механизміне байланысты бетті дайындаудың келесі әдістерін ажыратуға болады: өңдеу, фосфаттау, татты бейтараптандыру, адгезионды топырақты (праймерлерді) жағу. Оларға келесі құрамдар пайдаланылуы мүмкін: метал беттерін таттан, қабыршақтан және қақтан тазартуға мүмкіндік беретін «Технобазис» фирмасының «РОН-СТОП» техникалық жжу құралы, ортофосфор қышқылының, карбоксиметилцеллюлозаның, аэросил мен ингибитордың қосындысы болып табылатын «Омега-1 таттан тазартқыш» және т.б. препараттар.Тетіктердің ақауларын жою. Тетіктердің беттеріндегі (2 мм) дейінгі кішкене майысқандар жерлерді эпоксидті шайырлардың негізінде дайындалған шпатлевка жағумен жоюды. Майысу 2 ... 5 мм тереңдікте болған жағдайда толтырғыштар енгізеді (немесе толтырғыш композицияларды пайдаланады). Тетіктердегі кішкене ұңғымаларды бетті дайындамай ақ толтырады. Жіңішке бетті тетіктердегі (радиатордағы, жанармай шанындағы, май шанындағы, кузов панеліндегі) шұңқырлар мен жарықтарды 1,5...2,0 мм қалыңдықтағы композиция жағумен немесе композиция сіңірілген шыны-мата жамаулар салу арқылы бітейді. Желімдің құрамның томпақтарына және жиектердің қалыңдауына жол берілмейді. Құбыр желілеріндегі жарықтарды эпоксидті композициямен сіңірілген шыны-мата немесе қағаз-мата лентаның бірнеше қабатын ораумен бітейді. Қозғалтқышты салқындату қабықшасындағы 150 мм дейінгі жарықтарды композициямен немесе жамалған композиция сіңірілген шыны-матамен бітейді. Өңдеу алдында жарықты 2,5 ...3,5 мм бұрғымен бұрғылайды, жарықтың қабырғасының жартысынан артық емес тереңдікте 60° бұрышпен жүзді алады және жарықтың маңындағы бетті тазартады. Жарықтың ұзындығы 200... 300 мм ұзын болған жағдайда бұрандалы штифтердің бойымен қондырғымен немесе 50.80 мм аралықта қысқа жіктермен күшейтеді (5.10 мм). Шыны-матадан салынған жамауларды ауаны шығару және тетікке жақсылап жатуы үшін роликпен жүргізеді. Жарықтың ұзындығы 20...30 мм дейін болған жағдайда жамаулар қолданылмайды.Тетіктердегі ойықтарды шыны-мата және металл қаптамалар салу жолымен эпоксидті композициялардың көмегімен бітейді. Беттің формасы күрделі болған жағдайда үлкен ойық формасымен тесіктер теседі және жұмсақ тазартылған сымның көмегімен тор жасайды, соған композициямен сіңірілген бірнеше қабат шыны-мата салады. Желімдік құрамның қатаю процесін жылдамдату және желімдік қосылыстың беріктігі үшін бетке термиялық өңдеуді қолданады. 2.3.10. Типтік түйіндесулерді (қосылыстарды, берілістерді) құрау және теңдестіру  Жалпы мәліметтер. Автокөліктің өзін, тораптарын, агреаттарын құрау көптеген операциялардан тұрады. Әдетте бұл бұрандалы, престік, сыналы, оймакілтек, конустық қосылыстарды құрастыру. Құрастыруға түсетін барлық тетіктер мен тораптар үйкелетін жұмыс жасаушы беттерге түсіп, оларды зақымдауы мүмкін метал шаңынан, жаңқадан, құмнан, формалаушы оксидтен, абразивті ұнтақтан таза болуы тиіс. Мұның алдын алу үшін тетіктер мен құрастыру бірліктерін тазалап, жуады.Машинаның жалпы құрастыруын оның жекелеген тораптарын (құрастыру бірліктерін) құрастыру приципімен жүргізеді. Кез-келген машинаны тек әрбір құрастыру бірлігіне технологиялық процестің кез-келген сатысында басқа бұрын орнатылған құрастыру бірліктері немесе тетіктерді шешпей орнату, бекіту және қажет болғанда бақылауды қамтамасыз ететін бір ретпен ғана құрауға болады. Кез-келген өнімді жалпы құрастырғанда келесі талаптарды орындау қажет: түйіндесетін, әсіресе теңдестіруден өткен және аздаған бөлшектеуге ұшыраған тетіктерді мұқият біріктіру; мойынтірек тіректерінің, біліктер мен осьтердің өзектестігін қамтамасыз ету; осьтік және радиалды саңылауларды сақтау; барлық бұрандалы қосылыстарды белгілі бір күш салумен, біркелкі және айқын бір сызбамен тарту (алдымен орталықтандыратын, соңынан қарапайым бекіткіш бұрандаларды тарту қажет); барлық жанармай және май құбыр желілерінің, сонымен қатар тығыздауыштардың, бітеуіштердің және т.б. қосылыс орындарының герметикалылығын қамтамасыз ету. Жалпы құрастыру – технологиялық процесстің өте жауапты сәті, себебі оның сапасынан өнімнің (машинаның) өзінің сапасы тығыз байланысты. Автокөлік тетіктерінің қосылыстарын жылжымалы және жылжымайтын деп бөледі. Жылжымалы да жылжымайтын да қосылыстарды алмалы-салмалыжәне тұтас қылып жасайды. Алмалы-салмалы деп түйістірілген элементтерді немесе бекіту тетіктерін зақымдамай бөлшеутенуі мүмкін. Тұтас деп пайдалану барысында бөлшектеу қарастырылмаған қосылыстарды айтады; ол түйістірілген элементтердің зақымдануынтудырады, бекіту тетіктерінің бұзылуына алып келеді. Тетіктердің жылжымайтын тұтас қосылыстарына құрастырылған элементтері бір-бірінің қатынасында өзгеріссіз күйді әрқашан сақтайтын тетіктерді жатқызады. Мұндай қосылыстарды бөлшектеу түйіндесетін тетіктердің немесе түйіндесетін құралдардың зақымдалуына алып келуі мүмкін. Автокөлікте жылжымайтын тұтас қосылыстардың түрлері көп. Олардың ішіндегі құрастырудың зауыттық технологиясында көп таралғандарына қысым астында отырғызудың көмегімен (пластикалық деформациямен, қамтылатын тетікті қыздырумен немесе салқындатумен) жасалатын, сонымен қатар дәнекерленген, пайка жасалған, желімдік және тойтармалы қосылыстар. Бұрандалы қосылыстарды құрау. Бұрандалы деп түйреуіштер, бұрандалар мен мен винттердің көмегімен орындалатын қосылыстарды атайды. Машиналардың конструкцияларында олар қосылыстардың барлық санының 15... 25% құрайды. Мұндай кең таралым олардың қарапайымдылығымен және сенімділігімен, қатайтып тартуды реттеудің қолайлылығымен, сонымен қатар тетікті ауыстырмай ақ қосылысты бөлшектеу және қайта құрау мүмкіндігімен түсіндіріледі. Бұрандалы қосылыстарды құраудың жаппай өндіруде еңбек сы йымдылығы құрастыру жұмыстарының жалпы еңбек сыйымдылығының 25... 40% құрайды.  2.10. сурет. Бұрандалы бекіткіш тетіктер: а — бұранда; б — винт; в — түйреуіш; 1 —бұранданың (винттің) бастиегі; 2 — сомын; 3 —шайба     Машиналардың бекітетін және қосатын тетіктерінде профилінің бұрышы 60°(1,047 рад) және қадамы қалыпты метрикалық (үшбұрышты) бұрандалар қолданылады. Бекітетін тетіктерді негізгі және көмекші деп бөледі. Негізгі бекіту тетіктері бұрандалар, винттер, түйреуіштер (2.10 сурет.), ал қосымша – сомындар, қарсысомындар, шайбалар, сіргелер, чектер, орнату шрфиттері және өзге де құлыптық тетіктер болып табылады. Бұрандалы қосылысқа техникалық талаптар оның мақсаты бойынша анықталады. Қосылыстың тетіктері жақсы келтірілген, фланецтердің жиектері біріктірілген, қосылатын беттер бұдырлы болмауы тиіс. Бұрандалар мен түйреуіштердің осьтері қосылатындарға перпендикуляр болуы тиіс. Бірдей көлемдегі барлық бұрандалардың қимасы, ұзындығы бірдей болуы, сомындардың сонымен қатар бұрандалардың немесе винттердің бастиектерінің биіктігі бірдей, ал бұрандалар мен түйреуіштердің ұштары сомындардың астынан бірдей ұзындыққа (бұранданың екі-үш қадамына) шығып тұруы тиіс. Бұралған винттердің бастиектері шығып тұрмауы қажет. Шайбалар тегіс, қиғашталған емес, бұрандалардың жақтары мен бастиектерінің қабырғалары шалыс, ал қырлары жапырылған болмауы тиіс. Винттердің бастиектеріндегі кертіктер бұзылған болмауы тиіс. Бекіту тетіктерінің ойықтарындағы бұрандада жұлынған жіпшелері болмауы тиіс. Бұрандалардың астындағы сомындардың, шайбалардың және тетіктердің беттерінің дөңбек беттері тегіс болуы тиіс. Бұрандалы қосылысты құрастыру процесі негізінен келесі элементтерден құралады: тетіктерді беруден, оларды орнатудан, алдын ала бұраудан (ұстатып қою), сайманды жеткізуден және орнатудан, тартудан, сіргелеуден немесе өздігінен бұралып кетуден сақтауға қажетті өзге де операциялардан. Автокөлікті ауыспалы жүктемемен пайдалану барысында құрастыру кезінде жасалған бұрандалы қосылыстар босай береді. Бұл процестің қарқыныдығына бірнеше факторлар әсер етеді: алдын ала тарту күштері, бұрандарын алу әдісі, жіктердің қаттылығы, олардың беттерінің микрогеометриясы және т.б. жылдам жүретін көліктерде тартудың тұрақтылығының бұзылуы сыртқы жүктемелердің циклдығына, мәжбүр тербелістердің жиілігіне, әртүрлі кернеулерге де байланысты. Бұрандалы қосылыстың өздігінен босауы машина жұмысының бұзылуына аып келуі, апаттың себебіне айналуы мүмкін. Сондықтан өздігінен босап кетумен күресудің негізгі конструктивті шараларының бірі тоқтату болып табылады. Ол арнайы граверлік шайбалардың көмегімен, анаэробты желімдерді (фиксаторларды) қолданумен немесе басқа да әдістермен жүргізілуі мүмкін.Бұрандалы қосылыстың бекіткіш тетіктері бұранда – сомын жұбы болып табылады. Тертікті ұстап тұратын бұрандалардың санына байланысты қосылыстар шартты түрде бірбұрандалы және көпбұрандалы деп бөлінеді. Бұрандалы қосылыстарды құрастыру процесі келесі негізгі жұмыстардан тұрады: жалғанатын тетіктердің жанасатын беттерін дайындаудан, тетіктер мен бұранданы орнату, сомынды тарту. Тетіктердегі бұранда тесіктерін белгі бойынша немесе кондуктордың көмегімен бұрғылайды. Бұрандамен тартылатын, құрастырылатын тетіктердің тесіктерінің осьтері сәйкес келуі тиіс. Олардың бір бұрандалы қосылыста жылжуы тесік пен бұранданың диаметрлерініңәртүрлілігінен, яғни диаметральды саңылаудан аспауы қажет. Бұл тесік қосылыстың нақтылығына және бұранданың көлемдеріне байланысты. Жауапты түйіндемулерде саңылау 0,1 ...0,15 мм тең, ал қарапайым қосылыстарда –бұранданың диаметрінің әрбір 10 мм шамамен 0,3.0,4 мм. Құрастыру жұмыстарын жеңілдету үшін электрлі немесе пневматикалық сомынбұрағыштар пайдаланылады. Заманауи электрлі сомынбұрағыштар жоғары жиілікті ауыспалы тоққа (180.200 Гц) есетелген, бұл олардың үнемділігін едәуір жоғарылатады. Сомынбұрағыш (2.11 сурет.) бұрандалар мен сомындарды механикалық жолмен тартуға арналған, сомын бұрағыштардың техникалық сипаттамалары 2.3 кестеде көрсетілген.2.11. сурет. Электрлі сомын бұрағыш:1 — ауыспалы бастиек; 2 — корпус; 3 — соғатын-айналдыратын механизм; 4 — қосалқы тұтқа; 5 — білік; 6 — редуктор; 7 — электрліқозғалтқыш; 8 — негізгі тұтқа; 9 — серіппе; 10 — тұтқадағы дірілденқорғаушы серіппелі элементтер Сыртқы конструктивті айырмашылықтарына, сонымен қатар оларда қолданылатын электрқозғалтқыштарының әртүрлілігіне қарамастан сомын бұрағыштар келесі бірдей негізгі тораптардан: электрліқозғалтқыштан; планетарлы редуктордан; соққы-айналмалы механизмнен; негізгі және қосымша саптардан; тоқ жеткізуші кабельден және қорғаныш түтіктентұрады. Соққы-айналмалы механизм жұмыс жұдырықшаларынан тұрады. 2.3. кесте Сомын бұрағыштар сипаттамасыКөрсеткішИЭ-3115БИЭ-3118АБұралатын бұрандалардың диаметрлер диапазоны, мм:  Беріктік класы 3,6 – 6,6 болатын бұрандамалар үшін18…3018…30Беріктік класы 6,8 – 14,9 болатын бұрандамалар үшін12…2012…20Соққы энергиясы, Дж2525Соққы жиілігі, Гц1,51,5Электр қозғалтқыштың түріКоллекторлық бір фазалыСинхронды емес үш фазалыТұтыну қуаты, кВт0,420,365Жиілігі, Гц50200Жұмыс тәртібіҚайталанбалы-қысқа мерзімдіМашина класыІІІІІСалмағы, кг5,15,5Сүмбе мен тоқпақтың ортасында қайтарма серіппе орналасқан. Тоқпақ тұрқында ортадан тепкіш масса орналасқан – тоқпақ пен қозғалтқыш білікте орнатылған және тоқпақтың тұрқымен байналыстырылған, оған қоса соңғысы күш беретін серіппемен серіппеленген, жартылай жалғастырғыштың конус пішінді беткі жағымен өзара қарым-қатынаста болатын аунақшалар.Электр қозғалтқышты қосқан кезде айналдырушы сәтінде бәсеңдеткіш пен жалғастырғыш арқылы құрама тоқпаққа беріледі. Айналудың берілген жиілігіне қол жеткізілгеннен соң ортадан тепкіш массалар құрама тоқпақты сүмбеге бағыттап орнын ауыстырады. Кішкене шар мен төлкенің үйлестіруші құлағының өзара ықпалдастығы кезінде ұстатқыш тоқпақты тұрқынан ажыратады. Тоқпақтың қозғалуына қарсылық лезде азаяды да, ортадан тепкіш массаның ары қарайғы әсер етуімен тоқпақтың жұмысшы құлақтары сүмбенің құлақтарымен ілініске түседі, құрама тоқпақтың кинетикалық энергиясы бұрандалы қосылысқа берілетін соққы болады. Соққыдан кейін соғушы механизмнің тетіктері бастапқы күйіне қайтып келеді де, үдеріс қайта қайталанады. Сүмбенің айналу бағыты қайта қосқыштың көмегімен өзгереді. Бірінші ағымдағы жөндеуге дейінгі сомын бұрағыштардың орташа ресурсы — 20 мың бұрандалы қосылыс құрастыру.Пневматикалық сомын бұрағыштар электрлік әсер етуші сомын бұрағыштардан жетегі және іске қосу құрылғысының құрылысымен ерекшеленеді. Пневматикалық әсер етуші сомын бұрағыштар, электрлік сияқты, тапанша пішінінде, түзу және бұрыштық қондырмаларымен жасалады. Жетектің түріне қарай роторлық және поршенді пневматикалық сомын бұрағыштарды ажыратуға болады. Біріншісі диаметрі 25...32 мм дейінгі бұрандама мен сомындарды, екіншісі – үлкен өлшемді бұрандама мен сомындарды бұрап бекітуге арналған. Ірі сериялы және көптеп өндіретін заводтарда барлық сүмбілері бір қозғалтқыштан айналысқа қосылатын немесе әрқайсысы жеке жетекке ие болып келетін тасымалды көпсүмбелі сомын бұрағыштар көптеп таралған. Оймакілтек қосылыстарды құрастыру. Автокөлікте тік жақтаулы, эвольвенталы және үшбұрыш оймакілтек цилиндрлік және конустық қосылыстар кеңінен кездеседі. Оймакілтек қосылысты құрастыруды құрастыруға арналған бөлшектерді мұқият қарап шығудан бастайды. Оймакілтек тің бет жағында кішкентай болса да жапырылған жерлер, қылау немесе қажамалар болмауға тиіс. Оймакілтектің қандай да бір қажалуының алдын алу үшін қосылысты жинау кезінде бөлшектер қапталындағы сыртқы жүздері мен оймакілтек айналмалары дұрыс орындалған болуы тиіс.Тікбүйірлі оймакілтек қосылыстарды жинауда қамтушы тетіктерді центрлеу қамтушы тетіктің дөңестерінің сыртқы диаметрі, қамтушы тетіктің ойыстарының ішкі диаметрі бойынша және оймакілтек беттерінің бірі бойынша орындалуы мүмкін. Эвольвентті оймакілтек қосылыстарда түйісетін тетіктерді центрлеу тіс пішіндерімен немесе оймакілтектің сыртқы диаметрі бойынша жүзеге асырылады. Үшбұрышты оймакілтекте қамтушы тетікті оймакілтектің жақтау беттері бойынша центрлейді. Жиналған оймакілтек қосылыстар сапасы мен жұмысқа қабілеттілігі түйісуші тетіктердің геометриялық өлшемдерінің туралығымен анықталады және бүйірлік, радиалды саңылаулардың үлкендігімен, сонымен қатар өстер қиғаштығымен сипатталады. Біртұтас, керілген немесе тығыз қондырылған қиын ажырайтын (қозғалмайтын) оймакілтек қосылыстарда қамтушы тетікті әдетте арнайы құралдың көмегімен немесе қысыммен білікке қысады. Күші жағынан әртүрлі соққылардан оймакілтек қажалуы немесе отырғызатын тетік қисаюы мүмкін болғандықтан қосылысты балғаның (зілбалға) көмегімен құрамаған жөн. Қажет болған жағдайда қысым немесе құралдың күшімен алу оңай болмайтын керіп отырғызылған түйінді құрастыру үшін қамтушы тетікті баспақтамалаудан бұрын 100... 120 °С – ға дейін қыздырған, ал қондырғаннан және ауада суытқаннан кейін жинаудың туралығын тексерген дұрыс болады.Буатты қосылысты құрастыру. Буатты қосылысты дұрыс құрастыру құрастырма бірліктің жұмысқа қабілеттілігін және сенімділігін айтарлықтай арттырады. Бұл жерде, ең алдымен, буаттың білікпен және қамтушы тетікпен түйіндесуінде қондыруды қатаң сақтау үлкен маңызға ие. Үлкейген саңылаулар - түсетін күштің дұрыс бөлінбеуінің, майысудың және буаттың күйреуінің басты себептерінің бірі. Білік пен төлкедегі буат ойықтары өстерінің қисаюы буаттың дұрыс орналаспауы мен буат пен ойықтың бүйір беттерінің сәйкес келмеуіне алып келеді. Бұл жағдайда әрекет етуші күштердің теңдей бөліну сипаты бұзылады. Жиі кездесетін кінарат – ойықтың қабырғалары формасының бұзылуына байланысты құрастыруды қиындататын ойықтар өстерінің қисаюы, сонымен қатар біліктегі қамтушы тетіктің қисаюы. Құрылысы бойынша призмалық буатты қосылыстар сіреспеген, ал сыналық қосылыстар сірескен болып табылады. Призмалық буатты қосылыстарды құрастыруды бастаудың алдында оны қылаулардан арылту керек және буат пен ойықтардың үшкір шеттерін тазалау қажет. Қосылыстарды құрастыруда ең алдымен буат ойық бойынша білікке қиюластырылады, ал одан кейін сол бойынша күпшектегі буатты ойық қиюластырылады. Буатты біліктің ойығына мыс балғамен ақырын ұрып отырып, қысыммен немесе бұрандама қысқыштың көмегімен орналастырады. Буат біліктегі ойыққа нығыздалып отырғызылғаннан соң, қуыс бұрғымен жан- жағында шелдер жоқ па тексереді, содан соң қамтушы тетікті орналастырады (тегершік, сермер, тісті доңғалақ) да, радиалды саңылаудың бар-жоғын тексереді. Қосылыстарды құрастырғанда буатты күпшек және біліктің ойығына жұмсақ төсем арқылы балғамен қағып кіргізеді. Жалпақ шеттерімен кілтек, үлкен кернегіш күшін жасай отырып, жалғанып отырған тетіктерге тіреледі. Сыналы келтек тығыз қосылыс жасайды. Ал бұл тек айналдыратын момент қана емес, өстік күш те беретіндей мықты болып шығады.  2.12-сурет. Тісті жылжу:а — параллель өсті және тік тісті цилиндрлік беріліс; б — параллель өсті және қиғаш тісті цилиндрлік беріліс; в — параллель өсті және қос қиғаш тісті цилиндрлік беріліс (шевролық); г — параллель өсті, тік тісті және ішкі іліністі беріліс; д — төрткілдеш беріліс; е — айқасатын өсті және тік тісті беріліс; ж — айқасатын өсті және қиғаш тісті беріліс; з — гипоидті беріліс; и — бұрандалы берілісСыналы кілтекті құрастырған кезде қамтушы тетік түбінде буат еңісіне сәйкес келетін еңістің болуына қол жеткізу керек. Болмаса күпшек білікке қисық отырады. Тангенциалдық және сегменттік буатты қосылыстарды құрастыру жұмысы сыналы кілтектегідей ретпен жүреді. Буатты қосылыстың жұмысқа қабілеттелігінің басты белгісі – оның жапырылмауы. Ал бұл өз кезегінде буаттың материалына, дайындалу сапасына және құрастырудың туралығына байланысты болып келеді. Тісті берілістерді құрастыру. Тісті берілістер (2,12-сурет.) автокөлік құрастырудағы ең кеңінен таралған берілістерге жатады. Құрастырудың дұрыс болуы мен цилиндрлік тісті берілістердің болашақтағы жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін келесі шарттарды орындау қажет: тегершік тістерінің жанасу нүктесі (шеңберлі күш салу нүктесі) екі тегершіктің де бастапқы шеңберінде тұру керек те, ілініс бірсарынды, оқыс қозғалыссыз, жұлқусыз болуы қажет. Бірінші шарт тегершікте бастапқы шеңберлердің талапқа сай диаметрлік көрсеткіштерінің болуымен және олардың центрлестігімен, сонымен қатар тегершік өстерінің арақашықтығының сәйкес келуімен қамтамасыз етіледі. Іліністің бірсарынды болуы барлық тістер қалыңдығының бірдей келуіне байланысты. Тістік берілістің пайдаланылу қасиеттерін сипаттаушы басты фактор болып тістер арасындағы бүйір саңылауы табылады. Ал ол центраралық қашықтыққа, тістің қалыңдығына, өстердің параллел еместігіне және олардың қисықтығына тікелей байланысты. Тістік қосылысты жинағаннан кейін бүйір саңылауын индикаторлық құралдың көмегімен тістердің перпендикулярлық бағытында, басқасы қимада қозғалмай тұрғанда, бір тістегерішті біршама бұрышқа бұру жолымен тексереді. Конустық және гипоидтық тегершіктерде қалыңдығы ауыспалы тіс бар. Ал ол тіс оларды бақылау мен жинау жұмысын қиындатады. Конустық және гипоидтық тістік берілістердің дұрыс жұмыс жасауы келесі көрсеткіштермен сипатталады: кинематикалық туралығымен, жұмыстың бірсарындылығымен, тістердің сәйкес қатынасымен, бүйір саңылауымен, жұмыстың шуылдылығымен. құрастырудың дұрыс болуы мен мұндай берілістердің болашақтағы жұмыс істеуін қамтамасыз ету шарттарына дұрыс профиль мен сәйкес қалыңдықтағы тістің болуы; тісті тәждің ұруының болмауы; өстестік пен тірек тетіктерде өстердің қисаюының болмауы (мойынтіректерде, стакандарда және т.б.); картерде өстердің бір жазықтықта орналасуы мен олардың белгілі бір нүктеде және қажетті бұрышта қиысуы (конустық қарапайым берілістерге); жоғарғы нақтылықпен бір-біріне қатысты өстік бағытта жетекші және жетеленуші тістегерішті орнату. Гипоидті берілісті құрастыру мен іске бейімдеуге мұқият назар аудару қажет. Сапасыз жасалған құрастыру жұмысы мен іске бейімдеуден кейін қажамаларға, қатты шуыл және т.б. байланысты гипоидті берілістің жұмысқа қабілеттілігі тез төмендеп кетеді. Біліктерді орнатуда корпустағы, мойынтіректегі және төлкедегі өстердің дұрыс орналасуын тексереді. Корпуста тесіктердің өзара орналасуын екі калибрден тұратын, тесіктерде центрленетін арнайы құралмен тексереді. Өстер арасындағы бұрыш дұрыс болған жағдайда бір калибрдің ұшы екінші калибрдің тесігіне еркін кіруі керек. Іліністі реттеу білікті корпусқа орнату үдерісі кезінде жүргізіледі. Конустық тісті дөңгелектер, цилиндрлік сияқты, ілінісетін тістер арасында бүйір саңылауы болатын болса қалыпты күйде жұмыс жасайды.   2.13-сурет. Тістегеріштің жанасуын тексерудегі бояу дағы пішіні Саңылау құрастыру картасы мен сызбада көрсетіледі. Ол тісті дөңгелектердің көлемі мен берілістің туралығына байланысты. Кепілдік берілетін (жинауда мықтылық танытатын) орташа туралықтағы конустық тісті дөңгелек ілінісіндегі саңылау шамамен 0,08 ...0,20 мм құрайды. Ілініс сапасын «бояу» тәсілімен тексереді (2.13-сурет). Бұл үшін кіші тісті дөңгелектің тістеріне жұқалап бояу жағады да берілісті бір рет айналдырады. Сол кезде бірдей тісті дөңгелектің тістерінің бүйір жақ бетінде бояу қалады. Мұны күшіндегі нормаларға сәйкес, жинауға берілген техникалық жағдайларға келтірілген талапқа сай бояу іздерімен салыстырады. Әдетте орташа тура беріліс үшін бояу дақтары дөңгелектің екінші жұбының тістерінің бүйір бетінің ортаңғы бөлігін жабуы қажет: биіктігі – 50.60%-дан кем емес, ұзындығы – 70.90%-дан кем емес. Егер бояу дақтары тістер бетінде бүйір жағында пайда болса, онда ол тістердің ұзындығы бойымен бір-біріне дұрыс жатпауының белгісі. Ал оның басты себебі дөңгелек пен білік жұбында тесіктер өстерінің параллел болмауы мен қисаюы болып табылады. Алайда өстердің параллел болмауына қарағанда, қисаюы көбірек әсер етеді. Тістердің биіктік бойынша жанасуының бұзылуы – әдетте олардың профильдерінің дұрыс болмауынан. Тістердің жанасуының бұзылуы кезінде (ұзындығы бойымен, биіктігі бойымен де) тісті беріліске, пресс пен алынғышты қолдана отырып, демонтаж (шешеді, бөлшектейді) жасайды. Тісті дөңгелекті балғамен ұрып түсіруге тиым салынады. Бұрамдықты беріліс және оны құрастыру. Бұрамдықты берілістер көп ретте бұрамдық пен бұрамдықты дөңгелектің айқасу бұрышы 90° болғанда жұмыс істейді. Мұндай берілістер автокөліктерде спидометр білігін келтіру үшін, бәсеңдеткіште жүкшығырды келтіруге және басқа да жағдайларда қолданылады. Бұрандалымен салыстырғанда бұрамдықты берілістерде ілініс, цилиндрді қапсырып тұрған бұрамдықтың бұрамдықты дөңгелегінің ерекше пішінімен түсіндірілетін, тістердің сызықты жанасуымен сипатталады.Бұрамдықты берілістің бір түрі болып табылатын глобоидті берілісте бұрамдық ойысты глобоидті пішінге ие болады. Мұнда дөңгелекпен ілініске бір уақытта цилиндрлік бұрамдықтағы бір-екі айналымның орнына бес-жеті айналым енеді. Бір уақытта іліністе болатын тістер санының көп болуының және жанасу сызықтарының қолайлы орналасуының арқасында глобоидті берілістің жүктемелік қабілеті, бұрамдықты беріліс пен цилиндрлік берілістікіне қарағанда, айтарлықтай жоғарырақ. Бұрамдықты берілістің басты тетіктері – бұрамдық 1 (2,14-сурет), бұрамдықты дөңгелек 2 пен білік. Бұрамдықты дөңгелекте бұрамдықтың айналымдарымен ілінісетін ойысты тістер бар. Бұрамдықты берілістерді көбінесе тістік тәж (әдетте қола) бен күпшекті мүшелеуден бастайды. Тәжді күпшекке суық немесе алдын ала қыздырылған (120... 150 °С-ге дейін) күйінде белдемеге тақап баспалайды. Сосын бұрғылап тесік жасайды, стопорға шақтап бұранданы кеседі де бұрап кіргізіп, артынша нүктебелгілеу жасайды. Осыдан кейін бұрамдықты дөңгелекті соққыға тексереді. Білікке бұрамдықты дөңгелекті орнату мен оларды тексеру әдеттегі цилиндрлік тісті дөңгелектерді жинаудағыдай жүргізіледі. Бұрамдықты берілістерді құрастыруда бұрамдықты дөңгелектің тістерімен бұрамдықтың дұрыс ілінісуін қамтамасыз ету маңызды. Бұл үшін олардың өстерінің айқасу бұрышы мен центраралық арақашықтығы сызбадағымен сәйкес келуі, бұрамдықты дөңгелектің орталық жазықтығы бұрамдықтың өсімен сәйкес келуі, ал іліністегі бүйір саңылауы техникалық талаптарға сәйкес келуі тиіс. Бұрамдық пен бұрамдықты дөңгелекті орнатар алдында корпустағы тесік өстерінің орналасуын тексеру қажет. 2.14 – сурет. Бұрамдықты беріліс:  2.15-сурет. Белдікті берілістің түрлері:а — жазық белдікті беріліс; б — сына белдікті беріліс; в — полисына белдікті беріліс; г — домалақ белдікті беріліс; д — тісті-белдікті беріліс; 1 — тегершік; 2 — белдік   Белдікті берілісті құрастыру. Белдікті беріліс (2,15-сурет) үйкеліс күшінен туындайтын икемді байланысты берілістерге жатады. Белдікті беріліс біліктерге бекітілген екі тегершік пен осы екі тегершіктерге тартылған шексіз жазық, сыналы немесе домалақ белдік көмегімен жүзеге асырылады. Белдік пен тегершік бір-біріне тиетін доғаларға сәйкес келетін бұрыштар қапсыру бұрыштары деп аталады. Қапсыру бұрышы 120°-тан кем болмаған кезде берілістің қалыпты жағдайда жұмыс жасайтынын тәжірибе көрсетті. Белдікті тарту тегершікпен жанасқан жерде үйкеліс күшінің пайда болуын қамтамасыз етеді. Жетекші тегершіктің айналуы кезінде үйкеліс күші қосымша белдіктің тармақтарының бірін тартады. Бұл тармақ жетекші деп аталады, себебі ол үйкеліс күшінің көмегімен жетеленуші тегершікті айналдырады. Автокөліктерде сыналы белдіктер орнатылады. Белдікті берілісті жинауға біліктерге тегершіктерді орнату, теңдестіру (орнықсыздықты жою) мен берілісті реттеу жатады. Белдікті берілісте ажырайтын және тұтас тегершіктер қолданылады. Ажырайтын тегершікті құрастыру ажырайтын күпшекті орнатудан басталады. Тегершік тоғыны келтекпен тіреген және сол қалпында бекіткен дұрыс. Күпшекті ең алдымен айналдыра бірдей орналасқан үш бұрандамен бекітеді. Содан соң тегершікті жақтауға орналастырады да орталарында индикатордың көмегімен соққыға тексереді. Соққының қалыптылығы берілістің мақсаты мен тегершіктің диаметріне байланысты болады. Тегершіктерінің диаметрі 400...500мм болатын туралығы орташа берілістер үшін тоғынның радиалды соққысы 0,1мм, келтектік 0,2 мм аспау керек. Ары қарай тегершікті верстакқа орнатады да, соңғы рет күпшекті бекітеді.Бұранданың басының астына, өз бетімен ағытылып кетпеуі үшін, тығыз шайба кигізеді немесе басқа тәсілмен бекітеді. Бұдан кейін тегершікті жақтауға орнатады да теңгерімін жасайды. Тегершіктің орнықсыздығын металдың бір бөлігін (әдетте тегершік тоғынында) бұрғылау немесе керек жерлеріне арнайы ауыр заттарды шегелеу арқылы жояды. Ажырайтын тегершіктер механизмдерді жинайтын цехта жиналады. Күпшекке бекітілгеннен кейін тоғынның сыртқы беті өңделеді. Бұл үдерісті жеңілдетеді және жинаудың мықтылығын арттырады. Білікке тегершікті призмалық кілтектің, оймакілтек және басқа қосылыстар көмегімен бекітеді. Тегершіктердің оймакілтек қосылыстары ауыр және жеңіл ажыратылатын болуы мүмкін. Ауыр ажырайтын қосылыстарда тегершік міндетті түрде құралдың көмегімен баспаланады. Балға және басқа да ұратын заттарды тегершікті бүлдіруі мүмкін болғандықтан қолдануға болмайды. Белдікті берілістің дұрыс жұмыс жасауы үшін, айтылғандай, жетекші және жетеленуші біліктер өстері параллел болуы шарт. Тез жүретін белдікті берілістерде тегершіктер соққысы байқалып отырады. Ұйғарылған радиалды соққы тегершіктің сыртқы диаметріне D байланысты болады да, әдетте (0,00025 ...0,0050)Д, ал келтектік екі есе көп болып келеді. Тізбекті берілісті құрастыру. Тізбекті берілісті белдікті беріліс сияқты икемді байланысты берілістерге жатқызады, сонымен қатар ол тісті берілістер түрлерінің бірі болып саналады. Бұл беріліс, жұлдызша деп аталатын екі тісті дөңгелекті қапсыратын, тұйық метал топсалы тізбек. Мұның көмегімен параллелді, бір-бірінен бөлектенген біліктер арасындағы қозғалыс берілісі жүзеге асырылады. Белдікті беріліспен салыстырғанда тізбекті беріліс қатты тартуды қажет етпейді, солай бола тұра сырғып кету деген болмайды да, беріліс санының тұрақтылығы сақталады. Үлкен мықтылыққа ие бола отырып, тізбек пен жұлдызша айтарлықтай үлкен күшті беруге мүмкіндік береді. Мақсатына қарай автокөлік құрастыруда пластинкалы-тісті (2.16-сурет), пластинкалы-төлкелі, төлкелі-роликті, тұтас топтарымен пластинкалы блоктік, үлгілемтопты ілгекті және басқалар ажыратылады. Пластинкалы тісті және төлкелі роликті тізбектер кең таралған. Пластинкалы тісті тізбектер 30 м/с дейінгі жылдамдықта үлкен қуатты берілісте қолданылады. Мұндай тізбектердің артықшылығы берілістің бірсарындылығында, иілмелілігінде, жылдамдығы мен шусыздығында. Төлкелі роликті тізбектерде ішкі топтар пластиналары престелген төлкелерге жиналған.      2.16-сурет. Тізбекті беріліс:1 — жетекші жұлдызша; 2 — жетеленуші жұлдызша; А — жұлдызшалар остері арасындағы арақашықтық; d1 и d2 — бөлетін шеңбер диаметрлері; t — тізбектің адымы Оларға алдын ала еркін айналатын тегістелген шығыршықтар киіледі. Төлкелер арқылы аяғында сыртқы топтар пластиналары престелген білікше өткізілген. Аяқтаушы буынның ұзартылған, соңында сіргелерге арналған тесіктері бар немесе бекіткіш серіппелі пластинаға арналған ойығы бар білікшесі бар. Төлкелі роликті тізбек үлкен туралықпен жасалады және көлік жасауда кеңінен қолданылады. Тізбекті берілісті құрастыру белдікті берілісті құрастырудағы ережелер мен тәсілдерге сүйене отырып жүзеге асырылады. Құрастыруда жұлдызшалар біліктерге бекітіледі, тізбек киіліп, реттеледі. Жұлдызшалар біліктерге бекітілген соң олар радиалды және келтектік соққыға тексеріледі. Тізбекті беріліс дұрыс жұмыс жасау үшін жұлдызшалардың өстері параллел болуы керек, ал олардың ортаңғы жазықтықтары бір-бірімен сәйкес келуі керек. Жұлдызшалардың орналасуын деңгей бойынша, өстераралық қашықтықты өлшеу және білік өстерінің параллелдігін бақылаудың басқа да тәсілдерімен тексереді. Білік (жұлдызша) өсінің параллелдігінен ауытқу берілісте жұлдызшаларды қозғалтатын қосымша күштің пайда болуын тудырады. Екі біліктің де өстері берілістің «ішіне» қисаюы анағұрлым жағымсыз жағдай болып табылады. Біліктер параллел болған кезде бір-біріне қатысты жұлдызшалардың ауытқуы бақыланады. Орнынан ауытқуды болдырмау үшін көбінесе конструкциямен жұлдызшалардың бірінің орналасуын, артынша бұрандамен бекіту арқылы реттеу мүмкіндігін қарастырады. Жинауға келген тізбектегі консервационды майды кетіреді (сүртеді болмаса жуады). Тығыздалған ауамен кептіреді де, ұзындығын берілістің сызбасына сәйкестендіріп келтіреді. Ары қарай сірге немесе пластинаның соңғы тобын алып тастайды, білікшені соңғы артық топтың алдынан аралайды, білікшені қағып алып тастайды да, артық топтарды ажыратып, шешілген соңғы топты тізбекке қондырады. Содан соң жұлдызшаларды майлайды. Ал тізбек графитті маймен майланады.Төлке-дөңгелекті тізбегінің ұштары біріктіреді немесе верстакта, немесе тікелей механизмде. Жұлдызшалар білігінің ұштарында орналасқан жағдайда, тізбектің ұштары жиналатын торапта біріктірілген жағдайда, верстакта тізбекті біріктіреді. Егер жұлдызшалар жабық болса, тізбектің ұштары жиналатын торапты біріктіреді. Сонымен бірге құрылымдық шарттар бойынша тізбек жұлдызшаларға орнатылуы тиіс. Бұл жағдайда жиі тізбектің ұштары арнайы құрылғының немесе арнайы кергінің көмегін пайдаланып тартылады. Қатпарлы- тісті тізбектер алдымен жұлдызшаға кигізіледі, содан соң тұтастырғышпен тартады. Үлгілі буындылығының ілмекті тізбектері соғылған шойыннан даярлайды және қандайда бір бекіткіш құрылғысын қолданусыз жүйелі буындасуы арқылы жиналады. Жұлдызшаларға тізбекті, буындылығының ілмектері керісінше емес, тізбектің қозғалыс тарапына бағытталатын болады. Беріліс тізбегі, төменгі жетекші тармағы тығыздап тартылмайтындай етіп орнатылуы тиіс. Құрастыру сапасын қолмен немесе иінтірекпен жұлдызшаны айналдырып, беріліс барысын дұрыстығы мен жеңілдігін анықтап тексереді. Тізбек жұлдызша тістері шықпай, оның әрбір бөлімі кез-келген тіске еркін отырып және одан шығуы тиіс. Беріліс тістері бойынша аунақшасына соққысыз, бірсарында жұмыс істеуі тиіс. Сынақтан кейін жұлдызшалардың тістерін қарайды және тіркесу дұрыстығын анықтайды. Аунақшаларының немесе төлкелерінің қажалу іздері барлық тістерінде бірдей (орта есеппен олар тістің биіктігі бойынша үштен бір бөлігін алуы тиіс) болуы тиіс. Теңселу мойынтіректерін орнату. Теңселу мойынтіректері жылжу мойынтіректерімен салыстырғанда, олар негізінен тіреуіштегі қажалтуды азайту есебінен машинаның пайдалы әрекет ету коэффицентін арттыруға, тораптардың жиналуы мен бөлшектеуін жеңілдетуге, майлау шығындарын азайтуға және т.б. көптеген артықшылықтарға ие болуы тиіс. Теңселу мойынтіректерінің құрылымдық формалары бойынша шарлы және аунақшалы болып бөлінеді. Аунақшалар цилиндрдік (қысқа, ұзын және шанышпалы), конусты, еспелі, бөшке тәрізді болады. Жүктелімдердің қабылданатын бағыттарына қарай теңселу мойынтіректері үш типке бөлінеді: радиалды, негізінен радиалды (көлденең) күштерін қабылдайтын; тіректі, тек ғана ості (ұзына бойы) күштерін қабылдайтын; радиалды – табанды бір уақытта радиалды және ості күштерін қабылдайтын. Теңселу мойынтіректері бір-, екі- және көпқатарлы болуы мүмкін. Екіқатарлы мойынтіректер, олардың сыртқы шығыршықтарының ішкі беті сфералық болып жасалған, өздігімен орнатылатын деп аталады, себебі олар корпусының осіне қатысты білігінің осінде кейбір қиғаштануына рұқсат етілуі мүмкін. Құрастыруды дайындау кезінде мойынтіректер өндіруші-зауытта майлануы тиіс, сақтандыру майлауын жою қажет. Теңселу мойынтіректерін қаптамадан тек ғана құрастырмас бұрын шығаруға ұсынылады. Қаптамадан шығарылған мойынтірек бензинда немесе ыстық минералды майда жуылуы тиіс. Өрт қауіпсіздігі үшін бензинға 3 % дейінгі төртхлорлы сутегін қосады. Шаю үшін сондай-ақ ыстық тотығуға қарсы су ерітінділерін, 75...90°С температураға дейін қыздырып қолданады. Мойынтіректерді бензинмен келесі жағдайда шаяды: таза шелекке немесе кіші бакке жеткілікті көлемде бензин мен 6.8 % (бензиннің көлемінен) жеңіл минералды майын құяды, Мысалы: индустриалды – 12 немесе -20, содан соң мойынтіректер (орташа және кіші көлемде) бензинге батырады және, ішкі шығыршығын ұстап тұрып, сыртқы шығыршығын сепаратордың, төсеніштерінің және шариктерінің (шығыршықтарының) майланудан толық тазарылуына дейін айналдырады. Егер мойынтіректер қатты ластанған болса, өңделген жұмыс бетін ластанудағы қатты бөлшектермен зақымдануын болдырмау үшін, оларды айналдырмай, алдын ал батпақтың үлкен бөлігін жоюға дейін бензинде алдын ала мұқият жуу қажет. Біруақытта жуылатын мойынтіректердің саны айтарлықтай болған жағдайда екі жуу ваннасының болуы ұсынылады: алдын ала және ақырғы жуу үшін. Содан соң жуылған мойынтіректерді кептіреді. Мойынтіректерді ыстық майда жуу электро- немесе буменжылытылатын металл ванналарында жүргізеді. Үлкен көлемдегі ұсақ мойынтіректерді шаю кезінде сымды тордан әзірленген, арнайы кассета-себеттерімен, пайдалану ыңғайлы. Кассетаға жинақталған мойынтіректерді, ыстық майы бар ванна түсіреді және жеделдету үшін сілкиді. Кейбір жағдайларда, егер қаптамада ақаулар болмаса, ал майлау қатып қалмаса, мойынтіректерді жумайды. Бөлек тұрған ұзын біліктеріндегі тіреуіш мойынтіректерінің құрастыру дәлдігі динамометрдің көмегімен әрбір тіреуіштегі жүктелімді қлшеу әдісімен қол жеткізіледі. Ол үшін мойынтірек корпусындағы табанына динамометрлерді бұрайды және олардың көрсеткіштері бойынша мойынтірек тіреуішінің күйін ретке келтіреді, содан кейін корпусты бұрандамен бекітеді. Бұл әдіс кеме құрылысында кең таралды. Мойынтірек осінің өзіктестігін салыстырудан кейін құрастыруға және біліктің мойынына астарларын қалыптастыруға кіріседі, олар алдымен сүртіледі және майлаудың жұқа қабатымен боялады және т.б. Қосиінді-бұлғақты механизмдерін құрастыру. Қосиінді – бұлғақты механизм мікбасы мен цилиндрдегі ілгерілемелі қозғалысына қозғалтқыштағы бүгілмелі білігінің айналдыру қозғалысын түрлендіру үшін тағайындалған. Қосиінді – бұлғақты механизмінің негізгі бөліктеріне бүгілмелі білігі, бұлғақ, мікбас, негізді және бұлғақты мойынтіректер, мікбасты саусағы, тегершік, сермер жатады. Механизмнің аса жауапты бөлшектерінің бірі болып табылатын, бүгілмелі білігі басқа мікбастардың қызметін қабылдайды және оны сермер арқылы трансмиссияға береді. Бұлғақты құрастыру төлкені оның жоғарғы бастиегіне баспақтаңқыраудан бастайды. Төлкені саусақтарын майлау үшін тағайындалған жырашық бұлғақты тесікке қарама – қарсы болатындай етін орнатады. Бұл егер төлке кесілген жері жоғарғы бұлғақты бастиегінің кесілген жерімен беттеліп қысылған жағдайда мүмкін болып табылады. Төлкелер қысу кезінде бұлғақтың тесігіне азғана қысылады. Бұл кемшілікті түзету үшін қысудан кейін тазартылған қашау, тарту немесе төлке тесігін екі-үш ұңғылауды жүргізеді. Төлкені бұлғақтың басына қысудан кейін бұлғақтың астарын жинайды. Операцияны биіктігі бойынша астарының жалғастырғышын паралель жазықтықтарын тексергеннен бастап бастайды. Ол үшін «бояуға» немесе арнайы төсеме әдісін пайдаланады. Астарларының жазықтығының паралельдігі кезінде сыр бояулары ажыратқыштың екі жағындағы (плитада тербеліс болмауы тиіс) барлық жазықтықтары бойынша қалуы тиіс. Егер жазықтықтар паралель болмаса, оларды қырып тегістеу қажет. Бұлғақтан қапталған астарларының шығып тұратын рұқсат етілген көлемі құрастырылмалы сызбаларды немесе механизмді құрастырудың нұсқаулық карталарында көрсетіледі. Қақпақты үйлестіру механимдерін құрастыру. Қақпақты үйлестіру механизмдері қозғалтқыштың жану камерасына ыстық қоспасының берілуін, гидравликалық беріліс цилиндрлерінің жұмыс жазықтығына сұйықтықтың берілуін немесе пневматикалық құрылғының цилиндрлеріне ауаның берілуін ретке келтіреді. Үйлестіру білектерінің немесе жұдырықшалы білігінің және қақпақ серіппесінің әсерімен тоқтауы бар қайтары-кірісу қозғалысын қақпақ тесігін ашу және жабу кезінде жасайды. Қақпақтар әртүрлі құрылымдар болады: шарикті, жалпақ, табақшалы және т.б. Қозғалтқыштағы үйлестіру білігінің орналасуына қарай қақпақшалардың жоғарғы немесе төменгі үйлестіру жүйесімен ажыратылады. Жұдырықшалардың қысымы қапақшаға күйенте дөңгелектерінде орнатылған, күйенте және шығыршығы арқылы беріледі. Басқа ұшында күйентеше ретке келтіруші бұрандалар орнатылған, олар табақшалы тығырығының сояуышы немесе тікелей күйентесіне бұрылу арқылы қақпақша сояуышының ұшына басады. Күйентесін басу арқылы қақпақшалар түседі және олардың табақшалары ерінен жылжиды. Ауасы бар (немесе атмосфералық ауасы) жанармай қосындысы цилиндрге енгізу қақпағының тесігі арқылы цилиндрге түседі немесе керісінше, цилиндрден жану өнімдері (немесе қысылған ауа) шығару қақпағының тесігі арқылы шығарылады. Кері жүрісті қақпақтар қысуға жұмыс істейтін, шиыршықты серіппеге орнатылған әсерімен жасайды. Қақпақтар цилиндрдегі мікбасының күйіне сәйкес ашылуы және жабылуы тиіс. Сондықтан иінді және үйлестіру біліктері әдетте тісті немесе тізбекті беріліспен байланысты. Қақпақты үйлестіру механизміне қатысты қойылатын, негізгі талаптар: мікбасының белгілі күйінде бастиегінің тесігінен ашу және тығыз жабу. Бұл үйлестіру білігі және тісті дөңгелектерінің тіркесуіне жұдырықшаларының орналасуына сәйкес (есеппен анықталатын), сондай-ақ механизм саңылауларының сүртілуімен және ретке келтіруімен қамтамасыз етіледі. Жылжымайтын біріктірулерін жинау. Жұмыс істеу кезінде жылжымайтын біріктірілуіне төзуі тиіс, күшіне қарай, оларды кішкентай немесе үлкен тартылысымен атқарады. Тартуды арттыру қысу үшін аса қуатты жабдығын талап етеді, олар бөлшектерінің пішінінің өзгеруін және остерінің бұрмалануын болдырады. Тартуы бар біріктіріп құрастырудың атап көрсетілген ерекшеліктері қысу күшінің төмендеуін талап етеді және арнайы майлауды және т.б. қолданумен бөлшектерін қыздыру немесе салқындату арқылы қол жеткізіледі. Қысып беріктіруді құрастыру кезінде салқын күйінде қысуды статистикалық қысыммен немесе соққымен орындауға болады; сонымен қоса қысу жылдамдығы (баспақтай түсу) 5 мм/с асырылмауы тиіс. Қысудың айтарлықтай күші келесі факторларға байланысты: тартылыс көлемі, бөлшектерінің материалдарының ерекшеліктері, формаларындағы кемшіліктер, бетінің кедір-бұдырлығы. Тартылуы бар біріктіруді жинаудың жоғарғы сапасын қамтамасыз етудің негізгі шарттары көлемінің сәйкестігі, техникалық талаптарға геометриялық формалары мен бөлшектерінің бетінің кедір-бұдырлығы; қысу процессінде қысылатын бөлшектерінің дәл бағыты; қысу күші қосымшасының өзіктестігі және негізгі бекіткішінің сәйкесінше орналасуы; қысуға арналған құралдардағы жүзетін және өздігінен орнатылатын тіреуіштерінің қолданылуы; қысу күшінің бақылауы болып табылады. Қысу бөлшегінің дұрыс емес күйі (мысалы, тегершіктер, мойынтірегінің дөңгелектері және т.б,) сіз оны формасының өзгеруі, динамикалық жүктелімдерінің артуы, шудың артуы және тозуы деп атауыңызға болады. Автокөлік бөлшектері мен құрастыру бірліктерін теңдестіру. Машинанының бөлшектері мен тораптарын теңдестіру оларды теңгеру үшін орындайды. Бөлшектердің теңгерімсіздігі материалдардың әртектілігі, механикалық өңдек кезіндегі ақаулар, түйіндес бөлшектерінің қателігі мен жылжуы, қалыңдатудың симметриялық емес орналасуы, тесіктердің болуы және т.б. салдарынан болуы мүмкін. Айналатын бөлшектерінің теңдестірілмеген массалар машинаның дұрыс жұмысын бұзады, қорытындысында дірілдер пайда болып, біліктердің және мойынтіректердің, тісті дөңгелектер мен басқа да бөліктерінің жұмыс беттері тозады. Сондықтан бөлшектері мен машина бірліктерін құрастыру, құрастыру ағынына жиі қосылмай, бөлек учаскесінде орындалып, бақылау-қиылыстыру операциясының ажырамас бөлігі табылады. Статистикалық және динамикалық теңдестірілмеуі ажыратылады, және сәйкесінше статистикалық және динамикалық теңдестіруді ажыратады. Статикалық теңгерімсіздігі. Статикалық теңгерімсіздік массалардың орталығы жылжу (ауырлығы) кезінде оның біраз көлемінің осіне қатысты туындайды. Әдеттегідей, бұл салыстырмалы үлкен диаметрі мен аз ғана ұзындығы бар, өңделген бөлшектерінің біржола жатады: тегершіктерге, сермерлерге, тісті дөңгелектер, роторлар және т.б. Статикалық теңдестіру мақсаты – бөлшектерінің массалары немесе массаның үйлестірілуін өзгерту арқылы айналу осінің торабына орталықтарын келтіру. Статика теңдестіру үшін призмалар мен роликтердегі құралдар аса кеңінен тарала бастады. Призмалар (2.17, а сурет) Ст7 маркалы құрылымдық болатынан шыңдалып әзірленеді; жұмыс беттерінің кедір-бұдырлығы жойылады (бетінің 10 санаттағы кедір-бұдырлығына дейін). Призмалардың ұзындығы бөлшектерін домаланту кезінде кем дегенде екі толық айналымды жасайтындай етіп, таңдайды. Құрылғы іргетасында деңгейі бойынша тексерумен монтаждалады. Призмалардың жұмыс бөлігінің енін, бөлшек массасын есепке ала қабылдауға ұсынылады: Бөлшегінің массасы, кг.. 3 дейін3…3030...300300…2 000Призманың жұмыс бөлігінің ені, мм ......0,331030 Призмалардың рұқсат етілген паралельсіздігі – 1 000 мм ұзындығына 1 мм артық емес. Бөлшегінің теңдестірілетін білігінің осі призмаларға перпендикуляр болуы тиіс. Қимылсыз күйіндегі болатын, бөлшектерінің теңдестірілмеуі, массалардың орталығы айналдыру осімен сәйкес келмейді және айналдыру орталығының бір сызығы төменде орналасқан.    2.17 сурет. Бөлшектерінің статикалық теңдестіруіне арналған құрылғы: а — призмалардағы теңдестіру; б — роликтегі теңдестіру; 1 — дөңгелеу; 2 — жақтау; 3 — призма (пышақ); 4 — массалардың орталығы; 5 — табаны; 6 — роликтер; Q — масса әрекетінің бағыты.  Қимылсыз күйінен шығарыла тұра, бөлшегі бастапқы күйіне қайта қайтуға талпынады. Анықталған теңгерімсіздігін теңдестіру үшін бөлшекті жеңіл итеру арқылы призмада оың аса ауыр бөлігі көлденең жазықтықта, содан немесе бөлшектің «ауыр тарабында» металлды шешеді, немесе бөлшегі призмаларда теңдестірілмейінше, «жеңіл» жүкті қосады. Содан соң бөлшектерінің тепе-теңдігі барлық күйінде, оны кез келген бұрышына айналдыра отырып, барлық күйінде тексеред; бұл жағдайда бөлшегі теңдестірілген күйінде болуы тиіс. Егер мұндай теңдестірілу болмаған жағдайда, қайта теңдестіру жүргізеді. Айналмалы роликтеріндегі статикалық теңдестіруде (2.17. сурет) б) бөлшегін аунатпайды, ал айналдырады. Роликтер шарлы немесе роликті мойынтіректерге монтаждалады, ол теңдестіру кезінде қажалу күшінің зиянды әсерін азайтады. Бұл құрылғыда роликтердің осінің арасындағы арақашықтықты өзгертуге және егер біліктің шетмойыны мен жақтауларда әртүрлі көлемі болған жағдайда, оларды тік күйіне тіреуішті көлденең жазықтыққа орнатуға арналған. Теңдестіру процессі призмадағыдай жүзеге асырылады. Тәжірибеде теңдестірілетін бөлшектерінің массасына қарай роликтердің көлемі орнатылады: Бөлшегінің массасы, кг250 дейін250…1 5001 500…10 000Роликтің диаметрі, мм100150250Роликтің ұзындығы, мм4070250Статикалық теңдестіру әдістері жеке және аз ғана сериялы өндірісте қолданады. Ірі сериялық және жаппай өндіріс жағдайларында аса дәл және динамикалық тәртіпте, статикалық теңдестірудің өндірістік әдісін пайдаланады. Динамикалық теңдестіру. Айналдыру бөлшектері мен бірліктерін құрастыру үшін диаметрімен ұзындығын (мысалы, иінді біліктер) салыстыру бойынша үлкеніне ие, бір статикалық теңдестіру жеткіліксіз. Оларды динамикалық теңдіруге түсіреді, ол кезде бөлшектерін теңдестіру (бірліктерін құрастыру) олардың айналдыру кезінде орындалады. Жинамикалық теңгерімсіздігі әдеттегідей, күштердің жұбына қатысты келтірілген, металл массаларының теңгерімсіздігінің әсерімен болады. Динамикалық теңдестіруде жүктердің массасы мен күйін анықтайды, сондай-ақ бөлшгі статикалық және динамикалық теңгерімделген жағдайда, бөлшегіне қою немесе одан алып тастау қажет. Теңдестіру үшін электронды жабдықтары бар арнайы біліктерін пайдаланады. Бөлшегін құбылмалы төсемеше немесе айналатын осіне орнатады және белгілі бір айналымға дейін электроқозғалтқыштың көмегімен айналдырады. Содан соң арнайы электронды аспаптардың көмегімен, артық салмағы алып тасталуы қажет, орынды анықтайды. Мұндай машина аспаптарының шәкілі бойынша қажетті мәліметтерді жылдам алуға болады: теңестірілмеген масса, белгілі бір диаметрдің тереңдігін бұрғылау, теңестірілген жүктерінің көлемі және т.б. Көрсеткіштер (лазерді көрсеткіштері түрінде) жүктердің бекітілуі қажет немесе керісінше артық металлды жою қажет орындарды белгілейді. Білдіктегі күйге келтірілген теңдестірудің уақыты 1...2 мин құрайды. Теңдестіру келесі кезеңдерден тұрады: 1)құралдар мен теңдестірілетін өнімді даярлау;2)бастапқы дірілдің параметрлерін анықтау;3)түзету массаларын есептеу;4)түзету массаларын орнату (немесе жою);5)талап етілетін теңдестіру дәлдігіне қол жеткізілмей, 2-3 кезеңдерін қайталау; 6)теңдестіруді аяқтау (хаттаманы рәсімдеу).Бөлшектерін теңдестіруді металлды шешуден кейін қол жеткізілген біркелкілігі бұдан әрі бұзбай, қорытынды өңдеу мен құрастырудан кейін жүргізу қажет. 2.18 суретте статикалық және жеңіл автокөліктерінің дөңгелектері динамикалық теңдестірілуі көрсетілген.      2.18-сурет. Теңдестірілетін білігі:1 — монитор; 2 — қаптама; 3 – орнатылатын білік; 4 — басқару блогы        Заманауи теңдестірілген стенді оператордың жоғарғы біліктілігін талап етпейді. Дөңгелекті бекітіп, қаптамасын жауып және стендтің қозғалтқышын іске қосу жеткілікті. Қалғанының барлығы автоматты жасалынып, дисплейдің экранында қандай жүк және қай жерде бекіту қажеттігі бейнеленеді. Стендтер барлық бүгінгі күнгі әдетегі дискіде және жеңіл қоспадағы дискілерде бекітуге арналған, сондай-ақ шинаның ішкі беттерінде жапсыруға арналған қарама-қарсылықтарымен танымал. Стендті сапалы теңдестіру үшін стендке дөңгелектің формасы мен көлемі туралы ақпарат қажет. Оның қандайда бір бөлігі оператормен енгізіледі, ал қандайда бір бөлігі бағдарламалық деңгейд компьютердің жадында сақталған. Hofmann (Германия) фирмасының соңғы зерттемелерінде дөңгелектің формасы мен көлемі туралы ақпарат тендтен шығарылатын, арнайы құрылғы-штангтан келіп түседі. Заманауи стендтер орташа және ірі ТҚС орнату үшін тағайындалған. Конусқа мінсіз отырғызылуын қамтамасыз ету үшін патенттелген Power Clamp қысқышы бар. Бұл электромеханикалық қысқыш құрылғысы келесі ерекшеліктерге ие: жұмыс істеу үшін қысылған ауаның берілуін талап етпейді; қысқыш педальға аяғын басу кезінде автоматты түрде жүзеге асырылады; бекіткісі бар мотоциклетті дискілерге арналған орталықтандыратын құылғыларды жылдам ауыстыруға мүмкіндік береді; қысқыш дөңгелекті біркелкілік күйінде автоаматты түрде тұйықтайды; біркелкіліктің екі күйіне арналған жайғасымды тежеуіші бар. Сондай-ақ дөңгелектерін бекіткіш тесіктері бойынша бекіту үшін арнайы планшайбалары қолданылады. Стендті басқару процессі әртүрлі деңгейде автоматтандырылған болуы мүмкін. Қарапайым стендтерде ұшуды өлшеу – дискіге дейінгі ара қашықтықты өлшеуге арналған тек ғана әдеттегі механикалық сызғышы бар. Сызғыштан көзбен шолу арқылы, содан соң пернетақтаның басқару блогынан, диаметр мен дискінің ені тәрізді көрсеткіштер есептеледі.Көптеген үлгілердің электронды сызғыштары бар. Оператор шеңбері бар жанасуға дейін сызғышты шығарады, ұшу мағынасы автоматты түрде есептеу блогына енгізіледі. Электронды сызғыштың болуы стендтегі жұмысын жеңілдетеді, дайындық уақытын қысқартады. Аса аяқталған үлгілерде ұшудың электронды өлшеуіштерімен бірге дискінің диаметрін қысқартады. Бұл жағдайда қолмен тек ғана дискінің ені енгізіледі. Жоғарғы санаттағы Geodіna үлгілерінде өлшеулер толығымен автоматтандырылған. Стендтер екі электронды сызғышпен жабдықтан, екінші сызғыш диаметрді және дискінің сыртқы тарапына дейінгі ара қашықтықты өлшейді. 2.3.11. Жөндеуден кейінгі автокөлікті бояу, жинау және іске қосу Автокөлікті бояу. Қалпына келтіру мен жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін кабина, шанағы және автокөліктің платформасы боялуы тиіс. Егер лакты-сырлы беті жақсы сақталған болса, күрделі жөндеу жұмыстарында жаңарту жұмыстары жүргізіледі. Бояу автокөлік шанағының бөліктерін тот басудан қорғайды, сондай-ақ машинаның сыртқы түрін жаұсартуға септігін тигізеді. Лакты-сырлы бетіне автокөлік шанағына жағылу кезінде келесі кезеңдерден тұрады: лакты сырлы бояу бетін даярлау; бетін бояуға даярлау; бетін тегістеу, бітеу, тегістелген және бітелген беттерін қырнау; тотбасуға қарсы және шуға қарсы мастиканы жағу; эмальдің бірінші қабатын жағу; жергілікті тегістеумен беттерін тегістеу; жергілікті тегістелген бетерін қырнау; әрбір кептіруден кейін бірнеше қабат эмаль жағу; атқарылған жұмыстардың сапасын бақылау; Лакты сырлы бетін даярлау тікелей бояу процессі басталмас бұрын жүзеге асырылады. Лакты сырлы бояуды араластырмас бұрын, сондай-ақ оны ерітінділермен талап етілетін консистенцияға дейін араластыруда болып табылады. Жабысқақтығы вискозиметрде анықталады, ол лакты сырлы беті 100 см3 уақыты өткеннен кейін анықталады. Шанағы мен кабиналарды бояу үшін нитроглифтал және синтетикалық эмаль, сондай-ақ нитроэмаль қолданады. Бетін бояуға даярлау майларды, қақтарды, темір тотын, ескі бояуды, сондай-ақ ылғалды жоюда болып табылады. Бетін темір тотынан қақтардан, ескі бояудан тазарту жуу машиналарында жүзеге асырылады. Майды бетінен бидай шүберекпен, сондай-ақ майсыздандырумен жояды. Ылғалдылық ыстық ауамен үшминутты кептірумен жойылады. Бетін тегістеу эмаль қабаттарының бөлшектің бетімен жақсы ұсталуын қамтамасыз ету үшін қажет. Тегістеу үшін лакты - сырлы материалын қолданады, ол бөлшектің бетінен жоғарғы ұсталу ерекшеліктеріне ие. Тегістеу беті міндетті түрде күңгірт болуы тиіс. Егер тегістеуден кейін бөлшектер жылтыр болса, онда кедір - бұдырлықты беру үшін ұсақ түйірлі егеуқұм қағазымен тазалау қажет. Бітеу бөлшектің бетіндегі әртүрлі тегіс еместік пен кедір бұдырлығын жою үшін орындайды. Бітеу тегістелген тегістелген бетінде жүзеге асырылады. Бітеу қалақшамен бірнеше қабат жағылады. Қабатының қалыңдығы 0,5 мм асырылмауы тиіс, ал тегістеу қабатының жалпы қалыңдығы 2,0 мм аспауы тиіс. Бітеудің келесі қабаты алдыңғысына тек ғана толығымен кебуінен кейін жағылады. Тегістеуден кейін бетін тегістеп өңдеуге кіріседі. Тегістеп өідеу бітеуден кейінгі аз ғана тегіс емес бетін тегістеуге мүмкіндік береді. Бұл процесс қолмен, сондай-ақ тасымалды пневматикалық немесе электрлік бітеу машиналарының көмегімен жүзеге асырылады. Тегістеу материалы ретінде пемза, сондай-ақ суға төзімді ұсақ түйірлі егеуқұм қағазы қолданылады. Тот басуға қарсы және шуға қарсы мастика оның қозғалу барысында автокөлік салонында шу деңгейін азайтады, сондай-ақ шанағын тот басудан қорғайды. Мастиканы қолмен немесе арнайы пневматикалық құрылғының көмегімен жағылады. Шанағының кабинаның және платформаның төменгі бөлігін битумды – асбестті беті қорғайды, ол жоғарғы икемділікке және тұз бен тастардың зиянды әсерінен қорғау тұрақтылығына ие. Жабық қуыстарын тот басуға қарсы қорғаныс арнайы тесіктер арқылы бетін бүрку арқылы жүзеге асырылады. Бояу процессі эмальдің бірінші қабатын жағудан басталады. Бұл қабаты бетін бояу кезінде аса анық көрінетін қалған кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік береді. Анықталған кемшіліктерді жылдам кебетін тегістеуішпен бітейді және ұсақ түйірлі егеуқұм қағазымен тегістейді. Содан кейін даярланған бетіне лакты сырлау бояуының қалған қабатын жағады. Лакты сырлау қаптамасын жағу пистолетті сырдыбүркігішпен немесе қысылған ауаның 0,3 ... 0,7 МПа қысымын беру қондырғысымен жүзеге асырылады. Сұйытылған бояуды инжекторлы типтегі бояуды бүркігіш багіне құяды, содан кейін қысылған ауаның әсерімен бояу сырланатын бетіне жағылады. Пневмобүркігіштің кемшілігі болып тұманның пайда болуынан лакты- сырлау материалдарының ысырабынан үлкен шығын болып табылады. Ол үшін бұл шығындарды азайту үшін, бояуды электрлік алқабында арнайы қондырғыларда жүзеге асырылады. Кептіру. Лакты сырлау бетін кептіру қоршаған ауа температурасы 18.23 °С табиғи жағдайларда немесе жасанды жағдайларда 60.120°С температурада болуы мүмкін. Жасанды жағдайда беті әлдеқайда тезіреу кебеді және анақұрылым сапалы болады. Боялған бетін қыздыру ыстық ауамен арнайы камераларда жүзеге асырылады. Сонымен қоса, қыздыру терморадиациялы әдіспен жүзеге асырылады, ол инфрақызыл сәулелерінің металл беттерімен сіңірілуіне негізделген. Бетін бояу бойынша жұмыстарды орындау кезінде сапаны бақылау металлға қатысты бетінің адгезиясын (жабысқақтығы) бағалауға, сондай-ақ лакты сырлау қабатының қалыңдығын өлшеуге негізделеді. Бетінің қабатының қалыңдығы магнитті қалыңдығынөлшеуішпен өлшенеді. Адгезиялық ерекшеліктерін бағалау төртбаллды шкала бойынша торкөзді кесу әдісімен жүзеге асырылады. Беткі жағы болып табылмайтын тарабында скальпельдің көмегімен бірнеше өзара перпендикулярды тілікті 1.4 мм2 аумағында жасалады. Бірінші (ең жоғарғы) баллға жабысқақтықтың толығымен жоқтығына сәйкес, төртінші баллға боялған бөлшегінің бетінен толық немесе толық емес (35 % аса) қабыршақтануына сәйкес. Автокөлікті құрастыру. Құрастыру автокөлікті жөндеу жұмыстарының қорытындылау кезеңін ұсынады. Құрастыру сапасынан көбіне автокөліктің сенімділігі мен төзімділігі толығымен байланысты. Құрастырудың технологиялық процессі бөлшектерді тораптарға жиынтықтаудан тұрады, тораптарды – агрегаттарға, ал агрегаттарды – автокөлікке. Бөлек бөлшектерін жиынтықтау массасы, көлемдері, теңдестірілуі, сондай-ақ тораптар мен агрегаттарға жататындығы бойынша жүзеге асырылады. Бөлшетерін көлемдері бойынша жиынтықтау құрастырудың қажетті дәлдігін қамтамасыз етуін есепке ала орындалады. Құрастыру дәлдігі толығымен өзара алмастырушылықпен, толық емес өзара алмастырушылықпен, топтық өзара алмастырушылықпен, шақтаумен, ретке келтірумен қол жеткізіледі. Толығымен өзара алмастырушылық әдісі кезінде, қоймадан алынатын кез келген бөлшектер, құрастырудың қажетті дәлдігін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс құрастыру қарапайымдылығы мен жинақталуын қамтамасыз етеді. Толық емес өзара алмастырушылық кезінде талап етілетін дәлдігін шақтаусыз барлық тораптарында қол жеткізілмейді. Бұл әдіс сондай-ақ жиынтықтау қарапайымдылығын қамтамасыз етеді, бірақ ол құрастырудың дәлдігін тұрақты бақылауды енгізуді талап етеді, ол белгіленген дәлдіктен ауытқуы бар, бөлшектерді анықтауды қамтамасыз етеді. Осыған байланысты толық емес өзара алмастырушылық әдісі кезінде, анықталған ауытқуларды жоюмен байланысты, қосымша шығындар пайда болады. Топтық өзара алмастырушылық әдісі кезінде бөлшектер рұқсаттың аса тар аймағының шеңберіндегі көлемдік топтарда сұрыпталады. Әрбір бөлек топтың ішіндегі құрастыру дәлдігі толық өзара алмастырушылық әдісімен қамтамасыз етіледі. Бұл әдіс қозғалтқыштың ішкі тұтану бөлшектерін құрастыру кезінде қолданылады. Бұл әдіс бір атауы бар бөлшектерінің номенклатурасын кеңейтуге мүмкіндік береді. Бірақ ол көлемдік топтарды арттырады, және ол өз кезеңінде бөлшектерін жинап құрастыруды қиындатады. Автокөлікті пайдалануға тапсыру. Автокөлікті пайдаланудан алдыңғы даярлау жиынтықтылығын, құрастыру сапасын, ретке келтіру және бекіту жұмыстарын тексеру үшін жүргізіледі. Сонымен қоса, автокөлікті пайдаланудан алдыңғы даярлау кезінде барлық агрегаттардың, тораптардың және аспаптардың техникалық күйі тексеріледі, қосымша ретке келтіру мен төлқұжат мәліметтеріне техникалық көрсеткіштердің сәйкестігі анықталады. Ол үшін номиналды жүк көтерімділігінен 75% жүктемесімен, 30 км кем емес ара қашықтықта 40...59 км/с асырылмайтын жылдамдықта жүріп өтуі жасалынады. Мұндай сынақтың алдында автокөлік қозғалтқышын салқындату жүйесіндегі салқындату сұйықтығын 60 °С төмен емес температураға дейін қыздырады. Сынақты жүргізу кезінде барлық агрегаттардың, тораптардың және механизмдерінің жұмысын бақылау жүзеге асырылады. Қыздырылған қозғалтқыш стартермен іске қосылып, бос айналуында еркін жұмыс істеп, сондай-ақ айналымын дросселдің ашық кезінде бірқалыпты арттыруы тиіс. Автокөлік орнынан қозғалуын сынау кезінде бірсарынды жүзеге асырылуы тиіс. Ажырату басқышы қозғальқышты беріліс қорабынан жеңіл қосып және толығымен ажыратуға, сондай-ақ орнынан дыбыссыз және бірсарында қозғалуға, екпінді беру кезінде тоқтап қалуға жол бермеуі тиіс. Автокөлік қозғалысының жылдамдығын өзгерту дыбыссыз және берілістің жеңіл қайта қосылуы кезінде жүзеге асырылуы тиіс. Сынамалы жүріп өтуі кезінде радиатордағы салқындату сұйықтығының температурасы, май радиаторы мен беріліс қорабындағы майдың қысымы төлқұжаттық мағыналарының шеңберінде болуы тиіс. Жүріп өтуі кезінде беріліс қорабы мен жетекші белдіктерінде әртүрлі тарсылдар естілмеуі тиіс, сондай-ақ дірілдің болуына да рұқсат берілмейді. Меңгірік механизмі кідіріссіз жеңіл жіне сенім жұмыс істеп және екі тарапқа толық айналуды қамтамасыз етіп, сонымен қоса дөңгелектер автокөліктің ернеуіне немесе бойлық меңгірікті тартқышына жанаспауы тиіс. Сынақ жүргізу кезінде тежеуіш жүйесі тежеуіш басқышына бірсарында басу кезінде және қол тежеуішінің тартуы кезінде біркелкі тежелуді қамтамасыз етуі тиіс. Жүріп өтуін сынау кезінде агрегаттарды сақталуының жоғалуына қауіп төндіретін, сондай-ақ автокөлікті тексеруге кедергі келтіретін бұзылым анықталған жағдайда, сынақты доғарады. Барлық бұзылымдар жойылғаннан кейін автокқлік сынағы жалғасады. Қозғалтқыш ауыстырылған жағдайда сынақ басынан бастап толық бағдарлама бойынша жүргізіледі. Сынақ жүргізілгеннен кейін автокөлік мұқият тексеріледі. Анықталғаннан кейін және сынақ қорытындысында аныталған бұзылымдарды жойғаннан кейін автокөлік біржолата боялады және жиынтықтығын тексеру мен жөндеу жқмыстарының жүргізу сапасын тексеру үшін техникалық бақылауға жібереді. Автокөліктің жүріп өту сынамасынан басқа оның негізгі техникалық сипаттамаларын бағалау үшін стендте тексеріледі, оларға қозғалтқыштың қуаты, әртүрлі тәртіпте жұмыс істеу кезіндегі отынның шығыны, белгіленген жылдамдыққа дейінгі екпінінің долы мен уақыты, біруақыттылығы мен тежеуіш механизмдерінің әрекет ету қарқындылығы тексеріледі. Майдың, отынның, сұйықтықтың, сондай-ақ тығыздауыш арқылы газдың кемуіне рұқсат берілмейді, сонымен қоса қозғалыс кезінде машинаның, платформа борттарының бекіткіштерін, қанаттарының, капотының, бәсеңдеткішінің өздігімен ашылуына рұқсат берілмейді. Сынақта сондай-ақ барлық бақылау-өлшеу аспаптарының, жарықты қосып-ажыратқыштарының, шыны тазартқыштарының, дабылдарының және т.б, жұмыстарының дәлдігіне тексеру жүргізіледі. .4. АВТИЛЬ КӨЛІКТЕРІН ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ К2.4. АВТОКӨЛІКТЕРГЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ҚҰРАЛДАРЫ 2.4.1 Техникалық қызмет көрсету станцияларының түрлері мен мақсаттары Заманауи ТҚС – бұл көп атқарымдылығы бар кәсіпорын, оған автокөліктердің ТҚ және АЖ жүргізу қуаты мен тағайындалуын кепілдемелік және пайдалану кезеңіндегі кепімдемелік кезеңінен кейін; тораптары мен агрегаттарын диагностикалау, шанағының тот басуға қарсы қорғанысы, агрегаттардың күрделі жөнделуі, автокөлікті техникалық бақылауға әзірлеу; автокөліктерді сату мен сату алдындағы дайындық; қосалқы бөлшектерін, пайдалану материалдарын және авто керек-жарақтарын дайындау; жолда техникалық көмек көрсету; автокөлікті техникалық пайдалану мәселелері бойынша кеңес беруді жүргізеді. ТҚС орналасу принциптері бойынша қалалық және жолдық болып бөлінеді (2.19 сурет). Қалалық ТҚС негізінен тұрғындардың жеңіл автокөлік паркіне негізінен тұрақты қызмет көрсету үшін тағайындалған, жол станциялары – жолда болатын, автокөліктерге қызмет көрсету үшін тағайындалған.  2.19. сурет. Техникалық қызмет көрсету станцияларын топтастыру Мұндай бөлінулер станцияның технологиялық жабдықталу айырмашылығын анықтайды. Осылайша, қалалық станцияларда міндетті шанақты және бояу жұмыстарының учаскелері жол станцияларында болмауы мүмкін. Қалалық станциялар көрсетілетін қызмет ерекшеліктері бойынша кешендік, мамандандырылған, автозауыт сервистілік, соның ішінде кепілдемелік және өзіне өзі қызмет көрсететін болуы мүмкін. Кешендік станциялар автокөліктерге қызмет көрсету мен жөндеу бойынша жұмыстардың барлық кешенін орындайды. Олар әмбебап (автокөліктің бірнеше маркаларына қызмет көрсету мен жөндеу үшін) немесе мамандандырылған (автокөліктің бір маркасына қызмет көрсету үшін) болуы мүмкін. Соңғы кездері автокөлік маркалары бойынша мамандандырылған ТҚС кеңінен дамып келеді. Жұмыс түрлері бойынша мамандандырылған: диагностикалық, тежеуіштерді жөндеу мен ретке келтіру, қуат көзі мен электрожабдық аспаптарын жөндеу, аккумулятор батареяларын жөндеу мен қуаттау, шанағын жөндеу және т.б. станциялар пайда болып келе жатырҚалалық ТҚС түрлерінің бірі автоөндіруші фирмаларының станциялары болып табылады. Автокөлікке қызмет көрсету мен жөндеумен байланысты, тікелей қызметтерінен басқағ негізінен пайдаланудың кепілдендірілген кезеңінен басқа, бұл станциялар шығарылатын автокөліктердің сапасы туралы оларға нақты ақпаратпен қамтамасыз ететін, автокөлік фирмасының бөлімшесі ретінде қарастыруға болады. Олар қызметкерлерді өндірістік-техникалық оқыту бойынша орталығы болып табылуы мүмкін. Қалалық ТҚС жұмыс орындары мен атқарылатын жұмыс түрлеріне сәйкес негізгі үш типіне бөлуге болады: кіші, орташа және үлкен. Сонымен қоса, кешендік ТҚС жанындағы өзіне өзі қызмет көрсету орындарын ұйымдастыру түрінде автокөліктерді өзіне өзі қызмет көрсететін ұстанымдары бойынша немесе өзіне өзі қызмет көрсететін станция ретінде дамуы мүмкін. Кіші ТҚС 10 дейінгі жұмыс орындарының санымен келесі жұмыс түрлерін орындайды: жуу, жинау, жылдам диагностикалау, ТҚ, майлау, шино монтаждау, электрокарюраторлы, қуаттау (аккумуляторлар үшін), шанақты, мыстау, бояу, дәнекерлеу, агрегаттарды АЖ, сондай-ақ қосалқы бөлшектерді, авто керек жарақтарын және пайдалану материалдарын сатуды жүзеге асырады. Орташа ТҚС 11 ден 35 дейінгі жұмыс орындарының санымен кіші станциялардың жұмыстарын атқарады. Сонымен қоса, орташа станциялард автокөлік пен оның агрегаттарының техникалық жағдайына толық диагностикалау, автокөлікті тұтастай бояу, түсқағаз жапсыру жұмыстары, агрегаттарды ауыстыру, аккумулятор батареяларын жөндеуді жүргізіп, автокөліктерді сатуы мүмкін.Үлкен ТҚС 35 аса жұмыс орындарының санымен орта станцияларға ұқсас, қызмет пен жөндеудің барлық түрлерін, толық көлемде орындайды. Үлкен станцияларда агрегаттар мен тораптарға КЖ жүргізу үшін арнайы учаскелері бар. Диагностикалау мен ТҚ бойынша жұмыстарды орындау үшін үздіксіз желілер қолданылуы мүмкін. Әдеттегідей бұл станцияларда автокөліктерді сату жүзеге асырылады. Жол ТҚС жеңіл, жүк автокөліктері мен автобустарға қызмет көрсетуге арналған әмбебап ствнциялар болып табылады. Олардың бірден баске дейінгі жұмыс орындары бар және жуу, майлау, бекіту, ретке келтіру жұмыстары, жолда туындайтын ұсақ бұзылымдар мене ақауларды жою жұмыстарын орындау, сондай-ақ автокөлікке отын мен майды құю үшін тағайындалған. Жол станциялары жанар жағар май станцияларының кешенімен салынады.  2.4.2 Техникалық қызмет көрсету станцияларын ұйымдастыру ТҚС өндірістік процессін ұйымдастыру. Өнеркәсіпті ұйымдастыру негізіне барлық станцияларға арналған атқарымдық жүйесі қаланған (2.20 сурет). Сатуға үшін станцияға келіп түсетін, автокөліктер, жаңа автокөліктерді сақтау учаскесіне келіп түседі, содан кейін сатып алудан алдын даярлау учаскесіне түседі. Тексерілген және кейінге қалдырылған автокөлік сақтау аймағына орнатылады, содан соң дүкенге түседі. ТҚ мен жөндеу жұмыстарын жүргізуге үшін станцияға келіп түсетін, автокөліктер, жуылады және жұмыстардың қажетті көлемі мен құнын, техникалық күйін анықтау үшін қабылдау учаскесіне түседі. ТҚ мен жөндеуге автокөлікті қабылдау кезінде, сондай-ақ автокөліктерді ТҚС автокөліктерді тапсыру кезінде автомобиль көлігінің жылжымалы құрамына техникалық қызмет көрсету мен жөндеу туралы Ережесінде келтірілген «Азаматтарға тиесілі жеңіл автокөліктерін ТҚ мен жөндеуге тапсыру мен шығаруға қойылатын техникалық талаптары» нұсқаулығын басшылыққа алу қажет. Егер қабылдау кезінде диагностикалау барысында озғалыс қауіпсіздігіне қауіп төндіретін, автокөліктің бұзылымы анықталған жағдайда, онда олар автокөлік иесімен келісім бойынша ТҚС жөнделуі тиіс. Бұл жұмыстарды орындау мүмкін болмаған жағдайда (техникалық себептер бойынша немесе иесі бас тартқан жағдайда) жүктелім-тапсырысында «Автокөліктің ақауы бар, пайдаланылмауы тиіс» белгісі қойылуы тиіс.    2.20-сурет. Техникалық қызмет көрсету станциялары учаскелерінің сұлбасы Автокөлік қабылданғаннан кейін сәйкес автокөлік учаскесіне жіберіледі. Бұл ретте АЖ жұмыстары ТҚ жұмыстарына алдында болады. Жүктелім-тапсырысына сәйкес жұмыстардың орындалуы тиіс, жұмыс орындары бос болмаған жағдайда, күту аймағына түседі, ал сол жерден орындардың босауына қарай, бос өндірістік учаскесіне жіберіледі. Жұмыстар аяқталғаннан кейін автокөлік беру учаскесіне түседі. ТҚ немесе жөндеу жұмыстарынан өткен автокөлікті иесіне бермес бұрын, автокөлік иесі станцияға наразылық білдіруі мүмкін. ТҚ және АЖ жұмыстарының кепілдеме мерзімі Ережемен анықталған: ТҚ – 10 күн, АЖ – 30 күн, шанағын бояу бойынша – 6 ай. Техникалық қызмет көрсету станцияларымен әдетте автокөліктердің ТҚ мен АЖ барлық түрлері орындалады, ірі ЖЖС – агрегаттардың күрделі жөндеу жұмыстары. Анықталған бұзылымдар станциямен автокөлік иесінің келісімі бойынша жойылады. Станциялардағы агрегаттардың күрделі жөндеу жұмыстары, әдеттегідей дара әдіспен орындалады. Автокөліктердің тұрып қалуын қысқарту мақсатында жөндеу жұмыстары бұзылымы бар агрегаттары мен тораптарын ақаусыз қосалқы бөлшектеріне ауыстыру арқылы иесіз әдісімен жүзеге асырылуы мүмкін. Сонымен қоса, ЖЖС сату ұйымдарымен шарт жасау арқылы автокөліктерді алдын ала сатуға даярлауды жүргізуі, сондай-ақ қосалқы бөлшектерді, автокөлік бұйымдары мен материалдарын сату, иесінің күшімен ТҚ мен жөндеу жұмыстары үшін орындарды ұйымдастыру, станциядан тыс техникалық қызмет көрсету үшін жылжымалы арнайы шеберханаларын ұйымдастыруы мүмкін. Автокөліктің, оның агрегаттарының және тораптарының техникалық күйін анықтау, жасырын бұзылымдарды анықтау, сондай-ақ атқарылған жұмыстардың сапасын бақылау диагностикалау құрылының көмегімен жүзеге асырылады. Диагностикалау автокөлік иесінің тапсырысымен әлд жұмыстардың технологиясына сәйкес жүргізіледі және диагностикалаудың арнайы учаскелерінде немесе тікелей жұмыс орындарында орындалады. Диагностикалау қорытындылары автокөлікті бақылау-диагностикалау бақылау картасында белгіленеді. ТҚ тапсырыс беру кезінде автокөлік иесінің талабы бойынша жұмыс көлемін толық емес орындауы мүмкін. ТҚС келіп түсетін автокөліктер ТҚ мен АЖ ең әртүрлі жұмыс көлемі мен атауы бойынша жұмыстарды жүргізілуіне байланысты, станция өндірісін ұйымдастыру кез келген үйлесімдігінін, яғни ТҚ және АЖ технологиялық процесстерінің жеткілікті икемділігіне ие. Тәжірибе жүзінде талаптар ТҚ мен әмбебап орындарда жөндеу жұмыстарын орындау әдісін қолданумен қанағаттандырылады. Мұндай әдісте технологиялық процессті ұйымдастыру кезінде тұйықтаулы және жолдық болуы мүмкін. Алғаш рет көптеген жағдайларда ТҚ және АЖ кезінде, екінші – жуу жұмыстарын жүргізу кезінде пайдаланады. Әмбебап орындарда біркелкі емес жұмыс көлемі (немесе әртүрлі маркадағы автокөліктерге қызмет көрсету), сондай-ақ автокөліктердің бекетте әртүрлі ұзақтықтағы болуы кезінде сәйкес ағымдағы жөндеу жұмыстары орындалуы мүмкін. Сондай-ақ ТҚС мамандандырылған бекеттерде ТҚ қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда аталған ТҚ көлемдеі бірнеше бекеттерге бөлінеді және үйлестіріледі. Бекеттер мен жұмысшылар жұмыстардың біртектілігі мен олардың үйлесімділігінің тиімділігін есеп ала, ал бекеттердің жабдықтары – орындалатын операциялардың ерекшелігі бойынша мамандандырылады. Мамандандырылған бекеттердің әдістері, бұған дейін көрсетілгендей, арналы және операционды – бекетті болуы мүмкін. ТҚС өндірістік учаскелеріндегі жұмыстарды ұйымдастыру мен технологиясы. Типтік ТҚС құрылымына олардың қуатына қарай келесі өндірістік учаскелер кіреді: автокөліктерді қабылдау және беру, көлік жуу, диагностикалау, ТҚ, АЖ, майлау, аккумуляторларды жөндеу мен қуаттау, электрожабдықты жөндеу және қуаттау, электрожабдықты жөндеу, отын аппаратурасын жөндеу, агрегатты- механикалық, шино монтажды, түсқағаз жапсыру, шанақты, сырлау және втокөлікті сатудан алдын даярлау жұмыстары (дүкені бар ТҚС үшін). Жұмыс бекеттері бар ТҚ және АЖ өндірістік учаскелері негізгі болып табылады, ал отын аппаратурасын, элеткрожабдықты, аккумулятор батареяларын және басқа негізгі учаскелердің жұмысын қамтамасыз ететін учаскелер көмекші болып табылады. ТҚ және АЖ өндірістік учаскелеріндегі автокөліктерге арналған орындар өзінің тағайындалуы бойынша жұмыс бекеттеріне, көмекші бекеттеріне және автокөліктерге арналға күту орындарына бөлінеді. Жұмыс бекеттері — Сәйкес технологиялық жабдықпен жабдықталған, автокөліктерге арналған орындар және оның техникалық ақаусыз күйі мен сыртқы түрін қолдау (жуу, диагностикалау бекеттері, ТҚ, АЖ және бояу) мен қалпына келтіруге арналған автокөлікке техникалық әсерін орындау үшін тағайындалған автокөліктерге арналған орындар. Көмекші бекеттер — Технологиялық көмекші операциялар орындалатын, жабдықпен жабдықталған немесе жабдықталмаған, автокөліктерге арналған орындар (автокөліктерді қабылдау және беру бекеттері, ТҚ мен АЖ жүргізуден кейін бақылау, жинау-жуу жұмыстарының учаскесінде кептіру, бояу учаскесіндегі кептіру) . Автокөліктерді күтуге арналған орындар — оларды жұмыс және көмекші бекеттерге қоюды күтетін, автокөліктермен орын алатын, орындар. Күту орындары автокөліктерді қабылдау және беру учаскелерінде, ТҚ және АЖ, бояу, шанақ пен басқа да учаскелер орналасқан. Әрі қарай АКК қараған, жұмыстарды ұйымдастыру мен жұмыс технологияларына қарағанда, басқа да учаскелер қарастырылған. Автокөліктерді қабылдау мен беру. Автокөлікті қабылдау кезінде иесінің бұзылымын көрсететін агрегаттар мен тораптарына тексеру жүргізеді; автокөлікті сыртынан бақылау және оның жиынтықтылығын тексеру; қозғалыс қауіпсіздігіне әсерін тигізетін, агрегаттарын, тораптарын және жүйелерін тексеру, иесімен атап көрсетілмегенақауларды анықтау үшін автокөліктің техникалық күйін тексеру; құнын шамамен анықтау, жұмыстарды орындау мерзімі мен оны иесімен келісу; қабылдау құжаттарын рәсімдеу. Қажет болған жағдайда, бұзылым себептерін анықтау үшін, қабылдап алушы ұста автокөлікті диагностикалауға немесе жол жүру сынағына жібереді. Жұмыс көлемі белгіленгеннен кейін қабылдап-алу шебері, «Азаматтарға тиесілі, жеңіл автокөліктерін ТҚ мен жөндеу жұмыстарына арналған бағатізбесін» пайдаланып, жүктелім-тапсырмасын толтырады және жалпы жұмыс құнын анықтайды. Автокөліктерді жұмысты орындау үшін қабылдау, көлемі мен құны тұрақты түрде ықшамдалады (жуу-жинау, диагностикалық және т.б.): автокөлік пен оның толымдылығына сыртқы бақылауы жүргізіледі. Бұл жағдайда автокөлік иесі ТҚС тапсырыс үстелінде, қабылдаушы-шебер ұсынған, жұмыстардың түрлері мен құны көрсетілген талон алады. Қабылдау аяқталғаннан кейін жүгізуші- айдаушысы автокөлікті жұмыс бекетіне немесе автокөлікке арналған күту орнына айдап апарады. Автокөлікті қабылдауға жұмсалатын, уақыт, орта есеппен 20 ... 30 минутты құрайды. ТҚС қуатына қарай автокөліктерді қабылдау бөлек жол жүру бекеттерінде, сондай-ақ үздіксіз желілерде жүзеге асырылуы мүмкін. Мысалы, 25 жұмыс орындарына дейін қуаты бар станцияларда бір қабылдау орны мен бір беру орны қарастырылған. Қуаты 50 жұмыс орны бар станцияларда қабылдаудың үш үздіксіз желілері бар, олардың әрқайсысы екі қабылдау орны мен автокөліктерге арналған екі күту орнынан тұрады. Бір желі кепілдемелік қызмет көрсету мен жөндеу жұмыстарын жүргізуге, ал екеуі – ТҚ және АЖ қабылдау үшін тағайындалған. Барлық қажетті жұмыстарды жүргізуден кейін автокөлік беру учаскесіне жіберіледі, ол жерде жүктелім-тапсырысына сәйкес орындалған, жұмыс сапасы бақылаудан өтеді, сыртқы бақылауды жүргізеді, автокөліктің жиынтығылығы мен оны иесіне қайтару тексеріледі немесе автокөлікті беруге арналған дайын автокөлікті күту аймағына айдалады. Автокөлікті тапсыру кезінде иесі шағымының жоқтығы туралы жүктелім-тапсырысында қол қояды, ао қабылдап алушы, төлемақының дұрыстығын тексеріп, шығуға рұқсатын рәсімдейді. Автокөліктерді диагностикалау. Барлық заманауи ТҚС қажетті жабдықпен жабдықталған, мамандандырылған диагностикалау учаскелеріне ие. Автокөліктерді диагностикалау келесі жағдайларда жүргізіледі: иесінің тапсырысы бойынша; өзіндік қызмет түрі ретінде; станцияға қабылдау кезінде (қажет болған жағдайда); ТҚ және АЖ кезінде; қызмет сапасын тексеру үшін иесіне берер алдында жүргізіледі (2.21 сурет). Диагностикалау учаскесіндегі бекеттердің саны бірден төртке дейін станцияның қуатына қарай құрайды. Диагностикалау бекеттерінде ұсақ түйек бұзылымдарды жоюға рұқсат етіледі, соның ішінде бөлшектерін, бекет жұмысындағы жалпы еңбек көлемінің 20 % асырылмаған жағдайда; Олай болмаған жағдайда автокөлік ақауды жою үшін сәйкес учаскеге жіберіледі, содан соң диагностикалауды аяқтау үшін қайтарылады. Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету. ТҚС келіп түсетін, автокөліктерге арналған талап етілетін техникалық әсерінің кездейсоқ ерекшеліктеріне байланысты, АЖ жұмыстарымен бірге, ТҚ жұмыстарының келесі тіркесу нұсқасы болуы мүмкін: Тө толық көлемде; ТҚ жұмыстарының таңдаулы кешені (ретке келтіруші, майлау және т.б.); ТҚ толық көлемі АЖ жұмыстарымен үйлесімді; ТҚ жұмыстарының таңдаулы кешені АЖ бірге; ТҚ толық көлемі АЖ жұмыстарымен бірлесіп, диагностикалау процессінде анықталған; АЖ жұмыстарымен ТҚ жұмыстарының толық көлемі, диагностикалау процессінде анықталған. Қандайда бір жұмыс кешеніне қарай тиімді технологиялық сұлбаны таңдайды және өндірісті ұйымдастырады. Жұмыстардың соңғы нұсқасына қатысты келесі тәртіпте жүзеге асырылады. Жуудан кейін автокөлік қабылдау учаскесіне, содан соң диагностикалау учаскесіне түседі. Бұзылымдар анықталған жағдайда, автокөлік АЖ учаскесіне жіберіледі, содан соң техникалық қызмет көрсету учаскесіне жіберіледі. Жүргізілетін жұмыстардың түріне қарай автокөлік көтергіші бар бекетке немесе еден үстілік бекетке орнатады, ол жерде жүктелім-тапсырысында көрсетілген, бұзылымдарды жою бойынша жұмыстар жүргізіледі. Қажет болған жағдайда автокөліктен бөлек тораптарын шешеді, олар мамандандырылған учаскеге жіберіледі. Жұмыстар аяқталғаннан кейін автокөлік бақылаудан өтеді және оны беру учаскесіне жібереді. Пайдалану тәжірибесінен анықталғандай, Тө және АЖ учаскелерінде, бекеттердің 1/3 көтергіштермен жабдықталуы, 1/3 – жырашықтармен және 1/3 – еден үстілік бекеттермен жабдықталуы талап етіледі. Кейбір фирмалар жұмыс бекеттерінің 50 ден 80 % дейн көтергіштермен жабдықталуын ұсынады, себебі ТҚС кіретін автокөліктердің 80% автокөлікті ілумен байланысты. ТҚ орындауға арналған ірі станцияларда автокөлікті пайдаланудың кепілдемелік кезеңінде конвейрлері бар үздіксіз желілер қолданылады. Автокөліктердің ағымдағы жөндеу жұмыстары. Ағымдағы жөндеу жұмыстары АЖ бекеттерінде және мамандандырылған учаскелерде жүргізіледі: агрегатты-механикалық, аккумуляторларды жөндеу, электрожабдықты жөндеу, отын аппаратураларын жөндеу, шиномонтаж, түс қағаз, шанақты және бояу. АЖ бекеттерінде бөлшектеу, ретке келтіру және бекіту жұмыстары жүргізіледі, сондай-ақ ұсақ түйек бұзылымдар жойылады. Олардың көлемі АЖ жалпы жұмыс көлемінің 40 %, ал шанағы бойынша ұсақ түйек жұмыстармен – 50 % құрайды. Қалған АЖ жұмыстары, сондай-ақ агрегаттарының БЖ бойынша жұмыстар арнайы мамандандырылған учаскелерде жүргізіледі. Ұсақ-түйек бұзылымдарды тікелей АЖ бекеттерінде жояды, ал автокөліктен алынған ақауы бар агрегаттар, тораптар мен механизмдер қажетті жұмыстарды жүргізу үшін мамандандырылған сәйкес учаскелерге жіберіледі, содан кейін олар АЖ учаскесіне түседі және автокөлікке орнатылады. Иесінің келісімі бойынша шешілген агрегаттың немесе тораптың орнына бұған дейін жөнделген (айналымдағы қордан алынған) қосалқы бөлшектер орнатылуы мүмкін. АЖ жалпы көлемінің айтарлықтай үлесі (шамамен 25 %) шанықты жұмыстар (қаңылтыр, дәнекерлеу, түсқағаз) және бояу жұмыстарына келеді. Станцияға келіп түсетін автокөліктердің шамамен 10... 15%, шанықты және бояу жұмыстарының жүргізілуін талап етеді. Автокөліктерді сатудан алдын даярлау. Автокөліктерді сату бойынша дүкені бар ТҚС сатуға алдын ала даярлау учаскелері қарастырылған. Сатуға алдын ала даярлауға қызмет көрсету кезінде анықталған, ақаулар, ТҚС сәйкес учаскелерінде жойылады. Сатуға алдын ала даярлауға қызмет көрсету жұмыстарын жүргізудің еңбексыйымдылығы, автокөлік үлгісіне қарай 3-4 адамды құрайды. Автокөлікке сатуға алдын ала даярлау жүргізгендігі туралы сервистік кітапшасында сәйкес белгі қойылады. Аталған белгіні қоюсыз автокөлік сатылуға жатқызылмайды.  2.4.3. Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету пунктері Бір немесе бірнеше біртекті жқмыстарды немесе операцияларды орындау үшін тағайындалған, бөлменің территориясы, жұмыс бекеті деп аталатын, аспаптармен, құралдармен, құрал-саймандармен және басқа да жабдықтармен жабдықталған. Бір қызметкермен қызмет көрсетілетін, жұмыс бекетіндегі өндірістік учаскесі жұмыс орны деп аталады. Технологиялық процесстерді орындау үшін технологиялық жабдық, жарақ және құрал-саймандар қажет. Технологиялық жабдық — бұл технологиялық процесстің басынан аяғына дейін жұмыстың орындалуы үшін пайдаланылатын, автокөлікке ТҚ мен жөндеу өндірісінің құралы. Жабдық автокөліктерге техникалық пайдалану мақсатына тікелей әзірленетін, мамандандырылған (жуу машиналары, көтергіштер, диагностикалық аспаптар, майлау-май құю құрылғылары), және жалпы тағайындалған (металлкесуші және ағаш өңдеуші станоктары, қысқыштар, кранбөренелер және т.б.) болып бөлінеді. Тағайындалуы бойынша технологиялық жабдық көтеру-қарап шығу, көтеру-транспорттық, ТҚ үшін мамандандырылған және АЖ үшін мамандандырылған болып бөлінеді. Бірінші тобы автокөліктің астында және қапталында орналасқан, агрегаттарға, механизмдерге және бөлшектерге ыңғайлы қол жеткізуді қамтамасыз ететін, жабдықтар мен құралғылардан тұрады. Оған қарап шығу крандары, эстакадалар, көтергіштер, аударып түсіретін машиналар, гараждық көтергіштер кіреді. Екінші тобы автокөліктің агрегаттарын, тораптарын және механизмдерін көтеруге арналған жабдықтардан тұрады. Бұл жылжыалы крандар, электротельферлер, кран-бөренелер, жүк – арбалары мен конвейерлер. Үшінші тобы – бұл АЖ белгілі бір технологиялық операцияларын орындау үшін тағайындалған жабдық; жинау жуу, бекіту, майлау, диагностикалау, ретке келтіру, май құю. Үшінші тобы – бұл АЖ технологиялық операцияларын орындау үшін тағайындалған жабдық; бөлшектеу-жинау, слесарлық-механикалық, электротехникалық, шанықты, дәнекерлеу, мыстау жұмыстары, шиномонтаж, вулканизационды және т.б. жұмыстар. Технологиялық жабдықтау —технологиялық процесстің белгілі бір бөлігін орындау үшін технологиялық жабдыққа қатысты қосылатын, өндіріс аспаптары мен құралдары. Аса кеңінен таралған жабдықтың бөлек бір түрлері бұл жабдықтың тағайындалуы тиіс, жұмыс түрлерін көрсетумен аталған тарауда ұсынылған. Екітреуішті көтергіш (2.22 сурет) Оларға техникалық қызмет көрсету бойынша жұмыстарды орындау кезінде жеңіл автокөліктер мен микроавтобустарды көтеру үшін тағайындалған. Көтергіштер құрылымы бойынша электромеханикалық және электрогидравликалық болуы мүмкін. Электромеханикалық көтергіштерде электроқозғалтқыш белдік берілісі арқылы қысқышы бар күймешесі орнатылған, айналдыру білігіндегі трапеция бұрандасымен береді.  2.22. Жеңіл автокөліктерге арналған МАНА компаниясының екітіреуішті көтергіші:1 — басқару пульті; 2 — беріліс механизмі; 3 — қармау; 4 — күймеше; 5 — тіреуіш Күймеше құрамына бас жұмыс сомыны, кіреді, ол көтерілетін автокөліктен түсетін негізгі жүктелімді өзіне алады (сондықтан тозуға бейім). Сомынның астында пайдалану процессінде жқмыс сомынының тозу деңгейін анықтауға арналған сомынның ортасындағы тесікті бақылау сызғышы бар бақылау сомыны орнатылған. Көлденең білігі арқылы айналмалы қозғалысы бар көтергіш негіздемесіне біліктен қарама қарсы тіреуішіне беріледі. Тіреуіш білігінің тартуымен байланысты, автокөліктерді көтеруге арналған қармаулар, біліктің айналу бағытына қарай көтеріледі және түседі. Екі тіреуішті көтергіштерде басты жұмыс сомыны қармау ернеуіне қатты бекітіледі, ал бақылау сомыны, онымен айнала отырып, автокөлік массасынан жүктелімді сезбейтіндей етіп бекітілуі тиіс. Екі сомынды электромеханикалық екімоторлы көтергіштер екі бірдей тіреуіштен тұрады және қармау қозғалысын синхрондаудың электронды және электромеханикалық сұлбасына ие. Кез келген электромеханикалық көтергіштің ең маңызды торабы – басты жұмыс сомыны мен салмақ түсіретін білігінің бұранда жалғасуы. Әдетте білік жылтырлатын орындалған, ал сосын қоладан әзірленген. Көптеген жағдайларда сомынның қорын арттыру мақсатында оны майы бар арнайы стақанға орналастырады, ол көтергіштің жұмыс істеу барысында бұранданы автоматты түрде майлауға мүмкіндік береді. Соңғы кездері басты сомында көміртекті пластиктен әзірлейді, оның қажалу коэффиценті төмен және қаттымен жұмыс істеуге жеткілікті. Мұндай сомындар оның құнын бірнеше рет арттырып, көтергіш жұмысының қорын айтарлықтай арттырады. Көтергіш келесі жағдайда жұмыс істейді. Жұмыс станциясының автоматын қосу кезінде желідегі кернеу күш беретін тізбегіне береді және тізбегі көтергішті басқарады. Желіде кернеудің бар екендігін туралы дабыл беретін, шам жанады. Жоғарғы тетігін басу кезінде реверсивті магнит іске қосқыштарына кернеу беріледі және «жоғары» жүруін жүзеге асыруға арналған электроқозғалтқыштардың тіреуіштері қосылады. Соңғы ажыратқыштары бұл жүрісті шектейді – кез келген тетікті басу кезінде электр тізбегі ажыратылады және тіреуіштердің электроқозғалтқыштары өшіріледі. Төменгі тетікті басу кезінде реверсивті магнит іске қосқыштарының екі басқа орауышына кернеу беріледі және тіреуіштердің электроқозғалтқыштары «реверс» жүрісіне қайта қосылады – автокөліктің түсуі жүргізіледі. Соңғы ажыратқыштар бұл жүрісті шектейді. Тіреуіш электроқозғалтқыштарын жылдам ажырату үшін қосуға қарсы тежеуіштеріндегі арнайы ернеулері бар, олар қозғалтқыштың білігінде орнатылған. Соңғы ажыратқыштар жұмыс істемей қалған жағдайда әрбір тіреуішті тағы апаттық соңғы ажыратқыштары бар, магнитті іске қосқыштардың орауыштарының біріне басу кезінде олар тоқтан ажыратылады және автокөліктің көтеру және түсірілуін, бұл соңғы ажыратқыштар іске қосылу себептері жойылғанға дейін тұйықталады. Көтергіштің электрлік сұлбасында кіріктірмелі автомат басқаруы бар электромагнитті сақтандырғыштарында және жылумен қысқаша тұйықталудан қорғайтын, арнайы қорғанысы бар. Көтергішті пайдалану кезінде келесі іс-әрекеттерді орындау қажет: көтергіштің көлденең және бойлық осіне қатысты автокөліктің симметриялы күйін қамтамасыз етіп, автокөлікті көтергішке орнату, бекіткіштен қысқыш аралық бекіткішінен шешу және оларды автокөлік шанағының астына апару, ал күймешелер – қаттылық пен орнының астындағы қораптар, көтергіштерді орнату үшін тағайындалған; Аралықтарын бекіту; басқару постының жоғарғы тетігін басу арқылы автокөлікті 100... 150 мм көтеруді жүзеге асыру және қармаудың дұрыс орнатылуына көз жеткізіп және автокөлікті оларға тұрақты түрінде орнату, содан кейін толық биіктікке көтеруді жалғастыруға болады; автокөлікті түсіру үшін төменгі етікті басу; бекітілуін жойып, шанағынан шығарып және тіреуішіне дейін қармау бөренелерін ажырату; автокөліктің шығарылуын көтергіштен алдыға немесе артқа рай жүзеге асыру. Көтергішке техникалық қызмет көрсету кезінде келесі жұмыстарды орындау қажет: негізгі ажыратқыштардығ дұрыс жұмыс істеуін күнсайын тексеру; аптасына бір рет трансмиссионды майлаудың ваннада болуын тексеру және қажет болған жағдайда оған еселеп құю; айына бір рет қысып-майлау арқылы мойынтіректерді қоюланған маймен майлау және тіреуіш бекіткіштерінің сенімділігін тексеру; жылына бір рет көтеру-түсіру құрылғыларына қатысты қауіпсіздік техникасының талаптарына сәйкес толық бағдарлама бойынша көтеру сынағын жүргізу. Көтергіштің болуы мүмкін бұзылымдары және оларды жою әдістері 2.4 кестеде келтірілген. Электрогидравликалық көтергіштерде электроқозғалтқыш май сорғышын іске келтіреді, ол май көтеру орауыштарына әсерін тигізетін, гидроцилиндрлерге береді. Орауыштар жоғары тозу төщімділігі мен қажалудың төменгі коэффицентіне ие, графитпен толтырылған полиамидтен әзірленген, жылжыту мойынтіректерімен жабдықталған. Күймешелерді автоматты тұйықтау жүйесі көтергіштің қауіпсіз жұмысын қамтамасыз етеді. Күймешелердің тросты синхрондалуы күш салатын жүктелімдері жоқ, бірақ жүріс бірсарындылығы қамтамасыз етіп, көтеру кезінде қисайып кетуін болдырмайды. Рұқсатсыз көтерілуінен қорғану үшін кқтергіштер электр құлпымен жабдықталған. Тіреуіштерінің орналасуының асимметриялық сұлбасы кез келген автокөліктерге қызмет көрсету үшін жағдайларын қамтамасыз етеді. Тіреуіштер 30° бұрылған, олар автокөлікті көтергіштке орнату кезінде есіктердің ашу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Салқындату сұйықтығын ауыстыруға арналған стенд (2.23 сурет) қозғалтқыштың салқындату жүйесінде салқындату сұйықтығын механикалық ауыстыру үшін тағайындалған. Стенд жүйенің ауасыздандыруынсыз ескі салқындату сұйықтығын толық және жоғары сапада ауыстыруға мүмкіндік береді; стендтің электр қуаты қызмет көрсетілетін автокөліктің аккумулятор батареясынан жүзеге асырылуы мүмкін.  2.4.кесте Көтергіштің болуы мүмкін бұзылымдары мен оларды жою әдістері Ақаулық белгісіАқаулық себебіЖою әдісіКүймешелер түсірілгеннен кейін көтеруге электроқозғалтқыштар қосылмайдыБасқару тетігі істен шыққанБасқару постын шешу және жөндеуЖүк көтеру сомынының толық тозуынан апатты ажыратқыш іске қосылған. Жүк сомынын ауыстыруБасқару тізбегіндегі сымның біреуі үзілгенБасқару тізбегіндегі үзілуді жоюКөтеру немесе түсіру кезінде күймешектердің біреуі жұмысын тоқтатты. Электроқозғалтқыштардың біреуі жұмыс істемейді. Күш салатын тізбегін және басқару тізбегін тексеруЖүк бұрандасының жұмыс бетінде майлау материалының қабатында қолының қосылуы көрінеді. Бұранда – сомын жұбының бетіне бөгде заттың түсуіЖүк бұрандасын жуу және бұранданың ұзындығы бойынша қола сомынын жуу, сүрту және майлауСәйкес келмейтін майлау материалын қолдануМайлау материалын ауыстыруКөтергішті қосу кезінде күймешелердің біруақытта қозғалысы бұзылғандығы байқалады. Қозғалтқыш фазасының теріс орнатылуы.Фазаларын ауыстыру Стенд келесі мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді: жуу сұйықтығымен бірлесін қысыммен ауаны қарқынды беру арқылы радиаторды тазалау; қозғалтқыштың салқындату жүйесін ауа өткізбейтіндікке тексеру;радиатор қақпағындағы немесе ұлғайма күбішігіндегі артық қысымы бар қақпағының жұмысқа қабілеттілігін тексеру; қозғалтқыштың салқындату жүйесінде қасымды бақылау;  шешілетін сүзгіштің көмегімен, қондырғыға түсетін, сұйықтықты тазалау; 2.23.сурет Салқындатуды ауыстыруға арналған «Авто маркет» компаниясының стенді2.24.сурет Жүйенің отын сұйықтығын жууға арналған «Автомаркет» компаниясының қондырғысыАдаптерді қосу кезінде сұйықтықтың құйылып кетуін алдын алу мақсатында радиатордың жоғарғы бөлігіндегі ескі антифризді алдын ала құйып алу. Отын жүйелерін жууға арналған қондырғы (2.24 сурет) бензин қозғалтқыштарындағы отын жүйелерінің және дизелді оларды бөлшектеусіз, элементтерін жоғары сапада жуу үшін тағайындалған. Қондырғы екі автоматты контурдан тұрады және бензин және жизельдік қозғалтқыштарға қызмет көрсетуге мүмкіндік береді. Қондырғының бензинді контурының негізгі қызметтері: келесі жүйелердегі бүріккіштердің бүрку тесіктерін тазалау; механикалық бүрку – қысыммен ашылатын, инжектор (K, KE-jetronіc); электронды бүрку – электронды қарқынның әсерімен ашылатын, инжектор (L, LE, LH — monotronіc, ECІ); монобүрку — үздіксіз бүркуі бар бір немесе екі инжекторлы жүйелері (monojetronіc, monopoіnt); отын ернеулерін тазалау;жылуөткізгіштерін тазалау;қозғалтқыштың іске қосу қақпақтарын тазалау; отын ернеуінің қысымындағы кері қақпақты тазалау; тұтану камерасын тазалау;карбюратор тазалау (соның ішінде екіконтактылы қозғалтқыш); іске қосу коллекторын тазалау (ауа).  Дизель контурының негізгі қызметтері келесідей:ТНВД тазалау;жылуөткізгіштерді тазалау;бүріккіштерді тазалау;тұтану камерасы мен қақпақшаларды тазалау. Қондырғының электрқуаты қызмет көрсетілетін автокқліктің аккумулятор батареясынан жүзеге асырылуы мүмкін.                  2.25. сурет. Қозғалтқыштың май жүйесін жууға арналған қондырғысы.              2.26. сурет Тежеуіш сұйықтығын ауыстыруға арналған «Автомаркет» компаниясының қондырғысы  Қозғалтқштың май жүйесін жууға арналған қондырғысы (2.25 сурет) қысылған ауаның көмегімен тозу өнімдері мен май шөгінділерінен май арналарын қозғалтқышқа үшін жұмсақ дәне зиянсыз тазалауға тағайындалған. Қондырғының көмегімен көміртекті, қарамай және басқа да шөгінділерді, қозғалтқыш жүйесінен майлауға арналған өнімдердің тозуларын тиімді жоюға болады. Шығарылатын сүзгіш 5 мкм кем емес көлемдегі бөлшектерін ұстап қалуға мүмкіндік береді, олар қозғалтқыштың әдеттегі май сүзгішімен ұсталмайды. Кез келген типтегі бензин қозғалтқыштары мен дизельдері үшін қолданылады. Тежеуіш сұйықтығын ауыстыруға арналған қондырғысы (2.26. сурет) келесі жағдайда жұмыс істейді. Иілгіш ішкі мембрананың көмегімен қондырғы тежеуіш сұйықтығын ауадан ажыратады, осылайша олардың және қауіпті эмульсияның араласуын алдын алады, содан соң 0,2 МПа қысымымен ескі сұйықтықты сығып шығарады, жағасына ауыстырады және жүйеден ауаны алып тастайды. Негізгі жиынтыққа кіретін өткізгіштердің үлкен жиынтығымен, жеңіл автокөлікте, сондай-ақ жеңіл жүк көліктерінде тежеуіш сұйықтығын ауыстыруға мүмкіндік береді. Операция бірнеше минутты алады және бір маманмен орындалады. Тежеуіш жүйесімен біріктіру жүйенің тежеуіш бөшкесіне жалғанатын, әмбебап адаптерлерді қосу арқылы қол жеткізіледі, олар жеткізу жиынтығына кіреді. Қондырғы сондай-ақ автокөліктің әртүрлі тежеуіш жүйелеріне қосу үшін өткізгіштердің қосымша жиынтығымен жиынтықталады. Тежеуіш сұйықтығын ауыстыруға арналған ұсынылатын қысым — 0,18...0,2 МПа. Қондырғы 0,5 МПа дейінгі қысымды беруі мүмкін. Автокөліктерді жуатын сыртқы алаң2.4.4. Автокөлікті жуу сыртқы алаңы Тазарту-жуу жұмыстарының (ТЖЖ) технологиясы және ұйымдастырылуы. ТЖЖ көлемі мен құрамы автокөліктің ластануына байланысты. Ластану деңгейі, тасымалдау қандай жолмен, яғни, қатты төсемі бар жолмен бе, әлде қара жолмен бе, құрғақ немесе дымқыл күні ме, қандай климат зонасында, жазғы немесе қысқы уақытта жүргізілді ме, соған байланысты. Жүк тасымалдайтын көліктердің ластануы, жолдың және атмосфераның сонымен қатар, тасымалданушы жүктің шаңы мен кір бөлшектерінен тұрады. Шанақтың төменгі беттерінің, сонымен қоса, жолдың бетіне қарап тұрған және моторлы бөлігінде орналасқан тораптар, агрегаттар мен олардың буындасуының ластану ерекшелігі, бұл мұнай өнімдерінің (битум, жанармай және май) бар болуы. Басқа ластанумен қосылып, осы өнімдер құрғаған кезде, әрең кететін қабыққа айналады.Көліктің барлық сыртқы (үстінгі, жанындағы, төменгі) беттері, сонымен қатар моторлы бөлігінің беті немесе капоттың астындағы кеңістік, автобус салоны, автокөлік шанағының іші мезгілді жууды немесе тазалауды талап етеді. Автобустардың, жеңіл таксилердің салоны және азық түлік тасымалдайтын арнайы жүк көліктерінің (фургондар, цистерналар) жанағы мезгілді санитарлық өңдеуге тартылады. Жинау жұмыстарына қарағанда, жуу жұмыстары механикаландыруды еңгізуге жақсырақ бейімделген, сондықтан да жинау жұмыстарының орнына, жуу жұмыстарын жүргізу мақсатында, автокөліктердің құрастырылымы әрдайым жетілдірілуде. Мысалы автобустарды алсақ, салоны мен кабинасын жинастыруда ТЖЖ еңбек сыйымдылығы 65 % құрайды, сондықтан жаңа модельдерге, салонды құбыршекпен жуу мүмкіндігін қамтамасыз ететін, еденді жабу түрлері мен оны бекіту тәсілдерін қолдану ұсынылады. Қозғалтқышты сүрту және капот астындағы кеңістікті тазартудың орнына, ластанған беттерді ұнтақтақталған «Тракторин», «Автотурист» құрамының 4%-ды сулы ерітіндісінде немесе «Қозғалтқыш тазартқышы» және т.б. аэрозолінде алдын ала жібіту енгізілуде.Технологиялық тұрғыдан ТЖЖ белгілі реттілікпен жүргізіледі: автобус салонын немесе автокөлік шанағын тазатады; автокөлікті сыртынан жуады (үстінгі және жанындағы беттерді); автокөлікті кептіреді немесе сыртқы жарықтандыратын және сигналдық аппаратураның барлық шынысын, артқы көрініс айнасын кабина және шанақ шынысын, нөмірлік белгісін сүртеді. Автокөліктің асты мен капоттың астынғы кеңістігін (моторлы бөлігін) қажет болған жағдайда және автокөлікті әрбір ТҚК-ге, тиісті жөндеуге қойған сайын жуылып отырады. Әдетте мұндай жұмыстар сыртқы автокөлік жуу аймағында жүргізіледі.Автокөлікті ең қарапайым құралдарды (шөтке, қырғыштар, ысқыш материалдар) қолдану арқылы қолмен тазартады және құрғатады, кабина қаптауышы және автобус салоны, орындықтар мен арқалықтары шаңын түрлі шаңсорғыштармен, яғни, автобус салондары мен фургондар шанағын стационарлық, ал жүк көліктері кабиналарын және жеңіл көліктердің шанағын жылжымалы және тасымалды шаңсорғышпен тазартады. Кірленген беттерді жуады және арнайы препараттармен, мысалы, терінің орнына қолданылатын синтетикалық материалға және пластмассадан жасалған бөлшектерге арналған «Қаптауыш тазартқышы» сұйықтығын қолдану арқылы тазартады. Автобус, автофургон, жеңіл автокөліктердің сыртқы бетіндегі лак-бояу қаптамасын және барлық жүк көліктердің шанақтарын дұрыс жуу үшін, ластану бірнеше қабаттан тұратындығын білген жөн. Беткі қабат заттекпен араласқан силикаттар бөлшектерін құрайды. Екінші қабат жолдың асфальттық қаптамасының төзу өнімін, автокөліктердің пайдаланылған газдарын және атмосфера шөгінділерін қосатын органикалық майлы ластанудан тұрады. Тотыққан тегістеуіш препараттары үшінші қабатты құрайды. Төртінші қабат ішінара қиратылған лак және бояу қаптамасының пигменттері мен синтетикалық шайырдан бөлінген бөлшектерді құрайды. Қабаттар жарым-жартылай ауыстырылған және қабыршақтануы мүмкін.Тегістелген лак және бояу беттеріндегі ластануды салқын су ағынымен жуу, тіпті бірінші қабаттың алынуын қамтамасыз ете алмайды. Жінішке су қабыршағында ұсталып тұратын және кепкен кезде күңгірт дақ түрінде қалып қоятын ұсақ (30 мкм дейін) шаң бөлшектері әрдайм қалады. Бұл, ағынға ластануды кетіруге кедергі келтіруші, жуу кезінде сыртында пайда болатын жінішке шекаралық, іс жүзінде қозғалмайтын, су қабатымен түсіндіріледі. Мұндай су қабатын, жуу барысында тек механикалық ықпалмен, мысалы шөткемен құртуға болады. Төменгі кір қабаттары сумен кетірілмейді, сондықтан да, түрлі жуғыш құралдары қолданылады.Жуғыш ерітінділер жуылып жатырған бетте пайда болатын су қабыршағының беткей кернеу күшін азайтады және майлы шөгінділерді ерітеді де, оңай шайылатын эмульсия мен суспензия береді. Бұл үрдістер температура көтерілген кезде жылдамдатылады, сондықтан жуғыш ерітінділерді 40...45°С дейін қыздырған абзал, бірақ лак және бояу қаптамасының сақтығы үшін, ерітіндінің температурасы шанақ бетінің температурасынан 18...20°С-тан аспауы қажет. Қазіргі таңда «Прогресс», МЛ-72 сияқты жуғыш құралдар және түрлі сусабындар қолданыл?уда.Сусабындар бір шақта тегістеуіш құралдың қорғайтын майлы немесе балауыз қабыршағын құрта отырып, кірдің үшінші және төртінші қабатын жартылай кетіреді.Сол үшін жуғыш құралдарға тоттың ингибиторын және тегістеуіш препараттарын қосады немесе шанақты жуып болған соң, оны осы препараттар қосылған ерітінділермен шаяды. Автокөліктің бетіндегі лак және бояу қаптамасындағы қорғаушы консервілейтін қабықты қалпына келтіру үшін, ескі қабықшаны түрлі деконсерванттар мен ажарлауыш пасталардың көмегімен түсіріп, содаң соң, ысып жылтырлататын препараттардың (полироль, балауыз, автобальзам) біреуімен сырт бетін консервілейді. Тоттан қорғау үшін, автобустардың және жеңіл көліктердің ішкі беттерін (шеттері, лонжерондар және т.б.) және шанағының асты жағын, мерзімді түрде қайта қалпына келетін қорғауыш препараттармен қаптайды. Мысал келтіретін болсақ, олар, шеттерді консервілейтін «Мовиль», битумды тоттандырмайтын мастика және асты жағына арналған эпоксидті антикор. Жылтырату мен шанақтарды тоттандырмауышпен өңдеу көп еңбекті қажет ететін жұмыс болып табылады. Жиілікті тұрғыда іске асырылатындықтан, оларды майлау бөлімшесінде орындаған абзал, бірақ та, КҚК жағдайында жуудан кейн сыртқы беттерінің күйін қадағалау қажет.Автокөліктің сыртқы бетіндегі ластануды кетіру үдерісіне сәйкес, жуу жұмыстарының жалпы технологиясы ойластырылды. Автокөлікті жуғыш ерітіндісі қосылған, төмен қысымды шашыраңқы су ағынымен сулайды. Ластану қабыршақтарының механикалық бұзылуын жоғары қысымдағы су ағынымен және шөткемен немесе басқа да ұқсас құралдармен іске асырылады. Жуғыш ерітінділері мен суды алдын ала қыздырады. Содаң соң, автокөлікті шайып, сыртқы беттегі ылғалды ауа ағынымен кептіреді. Мұндай тәсіл жуу жұмыстарының жоғары сапасын және су шығынының ең төменгі деңгейін қамтамасыз етеді. Алайда тегіс емес бетте щеткалардың қолданысы қиындатылған, сондықтан да барлық автокөліктердің, сонымен қатар жүк көліктердің көбісінің кабиналары мен шанағының ішкі және сыртқы беттері тек жоғары қысымды су ағынымен жуылады. Щетканың көмегімен жуу жұмыстары автобус, жеңіл көлік арасында кең тараған және мұндай қызмет арнайы жүк көліктерге (фургондар, цистерналар) де көрсетіледі. Автокөлік шанағының сыртқы бөліктері мен шассиін жуу жұмыстары суық немесе жылы (25...30°С) сумен жүзеге асырылады. Шанақ бояуын бүлдірмеу үшін, су мен жуулып жатқан тегістік температурасының айырмашылығы 18.20°С-тан аспау тиіс. Әлсіз байланысқан шаң тәріздес және тығыз ластануларды су ағынымен жуған жағдайда, шанақтың жылтыратылған бетінде жұқа, су қабыршағында ұсталатын ұсақ (30 мкм дейн)шаң бөлшектері пайда болып, кепкен кезде шанақтың бетінде күңгірт сұр шаң қалдырады. Бұл, су ағыны шанақтың сыртқы бетіне ұрылған орыннан бастап, су радиалды бағытта қоғалатындығымен түсіндіріледі, ал бұл ағынмен шанақ бетінің ортасында қабыршақ түрінде жұқа шектес қабыршақ (ондаған микрометрлерге дейн) пайда болады және мұнда су жылдамдығы өте баяу, сондықтанда су ағынының тиимділігі күрт төмендейді.Су ағыны (қысымына қарамастан) қолданылатын жуу жұмыстарының тиимділігін арттыру үшін, механикалық әсерді (щөткені, сорғышты немесе жұмсақ теріні) қолдану қажет. Жуу жұмыстарының сапасына, су шығынының және көлікті жуу уақытының азаюына әсер ететін маңызды факторлар, су ағынының қысымы (күші), тозаңдататын аппараттың (брандспойттың немесе жуғыш пистолеттің шүмегі) диаметрі және жуылып жатқан тегістікке бағытталған ағынның көлбеулену бұрышы болып табылады. Бірдей диаметрдегі шүмектің ағын қысымын күшейткен жағдайда, жууға арналған судың жалпы шығыны төмендейді. Шүмектің кесігін кішірейту арқылы бұдан да үлкен әсерге қол жеткізуге болады. Бұл дегеніміз, бір мезгілде су ағыны қысымын жоғарлатып, шүмек кесігін кішірейткен жағдайда (белгілі бір мәнге дейн) жуу жұмыстарының тииімділігін арттыруға болады. Алайда, ағынды жуу кезінде су шығыны айтарлықтай жоғары.Автокөлікті жуу тәсілдері. Орындалу тәсіліне байланысты жуу жұмыстары қолмен жуу, механикаландырылған және біріктірілген деп бөлінеді. Қолмен жуу төмен (0,2.0,4 МПа) немесе жоғары қысымды (1 . 2,5 МПа және жоғары)су ағынымен, я брандспойты бар құбыршекпен немесе жуғыш пистолетпен жүзеге асырылады.Автокөлікті механикаландырылған жуу жұмыстары арнайы құрылғылардың көмегімен орындалады, олар өзінің құрылысы және қолдануы бойынша, бүріккіш, щеткалы және бүріккіш-щеткалы деп қондырғының жұмыс органы құрылысына қарай жіктеледі. Ал автокөліктің және жұмысшы органдардың айтарлықтай орын ауыстыруына қарай — жолдық және жылжымалы, қолдану шарттарына қарай — стационарлық және тасымалды, басқару тәсіліне қарай — қолмен және автоматты түрде басқарылатын қондырғы деп бөлінеді.Бүріккіш жуу қондырғысы жұмысшы органы ретінде, су немесе жуғыш ерітінді берілетін, қозғалмайтын немесе қозғалатын құбыр желісінде-коллекторде орнатылған шүмекті немесе бүріккішті қолданады. Олардың негізгі міндеті — жүк көліктерін жуу. Жуғыш ерітінділерін қолданған жағдайда, олар жеңіл көлікті жуғанға да қолданылады. Щеткалы жуу қондырғысының жұмысшы органы, су немесе жуғыш ерітіндісі жеткізілетін айналмалы цилиндрлі ротациялық щетка болып табылады. Бұл қондырғылар автобустарды және жеңіл автокөліктерді жууда қолданылады. Бүріккіш-щеткалы қондырғылар жұмысшы органы ретінде щетка және су немесе жуғыш ерітінді берілетін шүмек қисындауы қолданылады. Қондырғы автобустарды және жүк тасымалдайтын көлік-фургондарды жууда қолданылады.Жолдық жуғыш қондырғылар дегеніміз, жуылып жатқан автокөлікті конвейердің көмегімен немесе өздігінен өткізетін стационарлық құрылғы. Жылжымалы жуғыш қондырғылар, бұл орнында тұрған автокөлікке қатысты қозғалатын жұмысшы органдары бар құрылғылар.Стационарлы жуғыш қондырғылар, жуу жұмыстары жүргізілетін орында орнықтырылатын құрылғылар.Тасымалды жуғыш қондырғылар автокөліктің жылжымалы составын жуғанда қолданылатын, автокөліктің шассиінде монтаждалған және негізгі базадан алшақ жұмыс істейтін, өзі жүретін қондырғы болып келеді. Қолмен басқарылатын жуғыш қондырғылар қолмен қосылатындығымен (сөндірілетінімен) ерешеленеді. Автоматтандырылған жуғыш қондырғылар еденге орнатылған тепкіні автокөліктің дөңгелегі басқанда, не фотоэлемент көмегімен (автокөлік жарық саулесін кесіп өткенде) немесе кассалық аппаратқа тиын салынғанда іске қосылады. Ақырына келгенде, бағдарлама арқылы басқарылатын жуғыш қондырғылар.Қиыстырылған жуғыш қондырғылар, шасси астын ағынды жууға арналған құрылғы мен шанақтың сыртқы беттерін жууға арналған механикаландырылған щеткамен тазартатын және шаятын құрылғыны сыйғызады. Автокөлікті жууды механикаландыру үдерісі, оған құртылатын уақытты айтарлықтай азайтады, яғни қолмен жууға кететін 10... 20 минуттың орнына (автокөліктің түріне байланысты) 1,5... 3 минут қажет. Техникалық экономикалық есептеулер, жуу жұмыстары үдерісінің механикаландыру барысындағы жылдық шығынның азаюынан пайда болған үнем, қолмен жуу тәсілімен салыстырғанда айтарлықтай азғантай екенін көрсетеді. Осылайша, жүк автокөліктер мен автобустар парктеріне бұл 1...3% құрайды. Бұдан да артық үнем (25-30 %) жеңіл автокөліктер парктеріне тиесілі. Бұл, жүк автокөліктерімен салыстырғанда жууға кететін су ( 2 — 4 есе) және электр қуаты (жуғыш қондырғының механизмдерінің жетегіне) шығынының аздығымен, демек ақшалай шығынмен түсіндіріледі. Экономикалық тииімділіктен бөлек, автокөлікті жууды механикаландыру жуушыны ауыр физикалық еңбектен босатуға және жуу жұмыстарының сапасын арттыруға мүмкіндік береді.Тазарту және жуу жұмыстарына арналған құрылғылар. Тазарту және жуу жұмыстарына арналған құрылғылар келесідей бөлінеді: автокөліктің шанағын тазарту жұмыстарына және санитарлық өңдеуге арналған; автокөлікті жууға арналған; жуғаннан кейін кептіруге және құрғатуға арналған, оған қоса өндіріс шарттарында қолданылған суды қайтадан қалпына келтіруге арналған қосымша жабдық қолданылады. Автобустың және жеңіл көліктің шанағын, жүк көліктің кабинасы мен платформасын шаң және қоқыстан тазарту үшін, стационарлық, жылжымалы және тасымалды электрлі шаңсорғыш пен шаң соратын қондырғылар қолданылады. Жеңіл автокөліктердің, автобустардың салонын және жүк көліктердің және арнайы фургондардың шанағын тазарту үшін, қуаттылығы 0,3.7 кВт-қа тең, электр қозғалтқышы бар шаңсорғыш қолданылады. Автокөлікті жууға арналған құрылғылар жалпы және арнайы болып екіге бөлінеді.Жалпы құрылғыларға алаңша және түрлі арықтар (бүйір және енсіз қос табан арасы тектес, кең қос табанды көпіршікпен), эстакадалар мен көтергіштер жатады. Посттар су өткізбейтін қалқанмен бөлінген. Есік орны, автокөлік жуатын камераға кіргеннен және шыққаннан кейін, автоматты түрде жабылатын қоршауға арналған иілгіш шымылдыққа ие болуы мүмкін. Арнайы құрылғалар автокөліктің түрі мен оны жуу тәсіліне қарай бөлінеді. Қолмен жуу (құбыршекті), механикаландырылған, автоматтандырылған және қиыстырылған жуу жұмыстары. Автокөлікті құбыршекті жууға арналған қол құралы, 0,2.0,4 Мпа қысым астындағы су жіберілетін құбырлар жүйесінен тұрады, бұл құбырларға, брандспойнттар жалғанған құбыршектер қосылған. Қолмен жууға арналған қондырғылар жылжымали және стационарлы болады.2.27. сурет. Ағынды жуу жұмыстарына арналған жылжымалы жуу қондырғысыЖылжымалы жуғыш жабдық әдетте жоғары қысымдағы ағынмен желпіп жуатын құбыршек арқылы автокөлікті тазартатын құрылғы ретінде көрсетіледі (2.27 сурет). Жылжымалы жуғыш жабдық тұтқасы бар арбаша түрінде жасалынған. Бұл арбашаға төрт цилиндрлі, плунжерлі сорғыш, оған қоса суды беруді және ағын пішінін реттеуге арналған бір пистолеті бар жуғыш құбыршек және жуғыш ерітінді мен жылтырлататын құрамға арналған канистр орнатылған. Стационарлық жуғыш жабдық, ішінде суға арналған шан және жоғары қысымды су сорғышы орналасқан қаптамадан тұратын құбыршекті жууға арналған қондырғы мен бүріккіштері реттелетін жуғыш пистолеттермен қамтамасыз етілген үлестірілетін құбыршектен тұрады. Шанға су 0,15тен 0,35 Мпа-ға дейін қысым астында жіберіледі. Судың ең жоғары деңгейдегі жұмысшы қысымы — 2,2 МПа. Жабдықтың жұмыс жасағандағы өнімділігі, бір пистолетпен— 13,5 л/мин, екі пистолетпен — 24 л/мин. Айналу жиілігі минутына 1 400 -1 болғандағы электр қозғалтқыштың қуаттылығы — 1,5 кВт. Бір автокөлікті жоғары қысымдағы суды қолдана отырып, қолмен жуғанда, жеңіл және жүк көліктеріне құртылатын шамалас шығыны 150... 200 л, автобустарда— 300... 400 л. Автокөліктерді автоматтандырылған құбыршек арқылы жуатын қондырғылар бар, олар көлікті табатын қосымша датчикпен және қашықтықты өлшейтін сурет элементімен жабдықталған.Механикаландырған жабдық үшке бөлінеді: бүріккіш, еткалы және бүріккіш-щеткалы.Бүріккіш жабдық (жуылып жатқан автокөліктің бетімен механикалық байланыссыз) ең алдымен, күрделі конфигурациялы көліктерді жуғанда қолданылады: жүк көліктері және жүкті өздігінен түсіргіштер, ершікті тартпақ және тағы да бірнеше арнайы автокөліктер. Оны сирек автофургондарды және жеңіл автокөліктерді жуғанда қолданады. Жеңіл автокөлікті жууға арналған бүріккіш жабдықтартарды тербетілетін аркамен немесе портал рельстерімен қозғалатындай қылып орындайды. Арканың (порталдың) ішкі периметрі бойынша, онымен су немесе сабын ерітіндісі өтетін шүмектер орналастырылған. Жуу үдерісі қозғалмай тұрған автокөлік пен циклдік түрде тербетіліп тұрған арка немесе қозғалмалы портал барысында жүзеге асырылады. Қозғалысты басқару операторымен орындалады. Бір автокөлікті жуудың толық циклі 6... 10 минутты құрайды. Мұндай жабдықтардың кемшіліктері су шығынының көптігі (бір автокөлікке 3 000 литрға дейін) және жуу жұмыстары сапасының жеткіліксіздігі болып табылады. Щеткалы жабдық (механикаландырылған түйіспелі жабдықтар) негізінде жеңіл автокөліктер, автобустар, автофургондар, сонымен қатар, сүйір пішінді жүк автокөліктерді (айтарлықтай сирек) жууға қолданылады. Щеткалы жууға арналған жабдықтың артықшылығы: жуу жұмыстарының сапасын жақсартады, жуу уақытын азайтады (бүріккіш жуғыш жабдықтармен салыстырғанда 2 — 3 есе аз), су мен жуғыш ерітінділер шығынын азайтады. Кемшіліктері деп құрылымның күрделілігін, жуу кезіндегі автокөлік бетінің зақымдалуын және әмбебаптылығының жоқтығын жатқызуға болады. Мұндай жабдықтарда, бұрмалы тетікте бекітілген және бүйірін жууға арналған екі немесе төрт тік тұрып айналатын Щеткалы барабан және төбесін жуатын, бір көлденең барабан қолданылады. Цилиндрлік щетканің диаметрі (жұмыс күйінде) 0,7-1,0 м құрады, ал оның айналу жиілігі — 150...200 минут-1.Щеткалар ротациялық және жалпақ болып келеді. Ротациялық Щеткалардың өзі келесілерге бөлінеді: пневматикалық, пластмассадан жасалған қылдары бар щеткалар, металдан немесе полимерлік материалдан жасалған иілгіш сымды тросты білік ретінде қолданатын еткалар және қыл ұзындығы әртүрлі щеткалар. Щетканың материалы ретінде капрон жіптері немесе басқа синтетикалық материал қолданылады. Шанақты жууға арналған стационарлық бес щеткалы қондырғы автоматты түрде жұмыс жасайды және П-пішіндес мықты рама түрінде орындалған және төбесінде, екі жағынан бағыттаушы арқылы қозғалмалы күймеше монтаждалған. Автокөліктің жанындағы, алдынғы және артқы тік жазықтығын жууға арналған төрт тік щеткалар консоль арқылы осы күймешеге бекітілген. Күймешені іске қосу пневмоцилиндрлер мен ауырлығы бар арқанды-блоктық жүйе көмегімен, берілген бағдарлама бойынша орындалады. Раманың бағыттауыш тік тіреулерінде, салмақпен теңестірмелер жүйесімен теңестірілген көлденең щеткасы бар, қозғалмалы маятникті рама орнатылған. Нәтижесінде, көлденең жатқан щетканың өз салмағы жоқ сияқты болады да, ол айналып отырып, автокөліктің алдын жууп болған соң, оның капотына және т.б. жерлерге оңай «өрмелеп шығады». Осылайша автокөліктің алдыңғы және артқы әйнектерін, соныменмен қатар шанақтың алдыңғы және арт жақтары секілді үстінгі жазықтықты жуып шығады.Щуткалы қондырғылар жолдық және жылжымалы бола алады. Бірінші жағдайда, автокөліктер өз жүрісімен немесе конвеермен, қозғалмайтын тіректе айналып тұрған щөткелерге қатысты жүргізіледі. (жоғары өнімділік — 30 — 40 көлік/сағ.), ал екіншісінде— барлық қондырғы қозғалмай тұрған автокөлікке қатысты қозғадады (20-ға дейін көлік/сағ ).  2.28. сурет. Автокөліктерді жуатын бүріккіш-щеткалы қондырғы: 1 — жуғыш щетка; 2 — қондырғының рамасы; 3 — автокөлік   2.29. сурет. Автокөлік дөңгелектерінің делегейін жууға арналған қондырғы:1 — электромеханикалық тартпа 2 — су жіберетін шүмекпен біріктірілген

тегіс щетка Бүріккіш - щеткалы жабдыққа ағынды және щеткалы қондырғылар жатады (2.28. сурет.).Жеңіл автокөлікті жууға арналған тасқынды желі, бұл жеңіл көліктерді жуып, кептіретін жабдықтар кешені. Мұндай желінің өнімділігі сағатына 60 — 90 көлікті құрайды. Бір жууға кететін су шығыны — 150...225 л. шегінде. Электр жетегінің жалпы қуаттылығы — 34 кВт. Жуу желісінің қосымша құрылғысы, 2.29 суретінде көрсетілген, автокөлік дөңгелектерін жууға арналған қондырғы болып табылады. Тасқынды желі кешенінің соңында шанақты күшті ауа ағынымен кептіретін қондырғы орнатылған. Бұл ауа ағыны, соңында тесік тәріздес сұғындырмасы бар, ауа өткізгішпен қамтамасыз етілген екі бүйір жақтағы және бір үстінгі желдеткіштен пайда болады. Желдеткіштер, өз кезегінде, қарсы келе жатырған көлікке қаратылып, оның үстіндегі ылғалды құрғатады. Сұғындырмалар ауа ағыны өткен кезде, накты қиманы реттеуге арналған құрылғымен қамтамасыз етілген. Ауа өткізгіш пен желдеткіші үстінгі сұғындырма арнайы П пішіндес рамада топсамен жалғанған, ал шығатын шүмегі бар сұғындырманың денесінде, қадағалайтын доңғалақша бекітілген — доңғалақша шанақтың үстінгі тегістігінде томаланған жағдайда, ол автокөліктің пішінін көшіреді де, ең қысқа деңгейде кептіру тиімділігін арттырады.Жуу мен кептіруге арналған жабдықтар кешені бар, қарастырылып отырған желі, автокөліктің ластану дәрежесіне байланысты екі тәртіпте жұмыс жасайды. Бұл желі дөңгелек асты итергіші бар тізбекті конвейермен және қондырғыларды автоматты түрде басқаратын пәрменконтроллер жүйесімен қамтамасыз етілген. Желінің жалпы ұзындығы 15.17 м құрайды, ал ені 5 м дейін. АТКда орта және жоғары қуатта қолданылады.Қарастырылған кешенді ағынды желіге қарағанда, аз өндірістік бағдарламасы бар АТКға, арнайы кіші габаритті жабдықтардың толық бір топтамасы жетілдірілген. Ең көп тараған түрі, арнайы бағыттауыштар (автокөлік тежелген күйде постта тұрады) бойынша көтергіш жақтауы бар жабдықтар. Түрлі жасаушы фирмалар мен берілген класстың жабдықтарының әртүрлілігіне қарамастан, олардың құрылысында біраз ұқсастықтар бар: іс жүзінде олардың бәрі біртиптік үш-щеткалы құрастырылымға ие. Раманың жоғары бөлігінде орналасқан көлденең бағыттауыштарда, тік щеткалар топса арқылы бекітілген, ал тіке бағыттап тұрған рамаға, көлденең щетка монтаждалған. Қондырғылар автоматты түрде де, және оператордың қатысуымен де жұмыс істейді.Ең алдымен, автокөліктің алдыңғы бөлігі тіке тұрған Щеткалармен жуылады, содан соң олар шеткі қашық тұрысқа апарылады да, көлденең тегістікте бірнеше қайтымды-ілгерілеме қозғалыстар жасайтын көлденең Щеткамен жуылады. Одан кейін порталды қондырғы жуылып жатқан автокөліктің бойымен бағыттала отырып, қозғалысын бастайды. Сонымен бірге, тіке Щеткалар жанындағы тегістікті, ал көлденең Щетка алдыңғы және артқы әйнекті қоса алып, үстіңгі тегістікті жууға кіріседі. Қондырғының кейбір үлгілерінде, жұмысқа бірінші болып көлденең щетка, ал содан соң, автокөліктің алдыңғы бөлігін жуатын, тіке щеткалар жұмысын бастайды.Тазарту жұмыстарына арналған жабдық. Автокөлікті жуу үдерісінің экологиялық тұрғыдан таза қылу үшін, яғни, канализациялық желіге лайды, ЖЖМ қалдықтарын және түрлі уытты заттарды тастамай, сонымен қатар, суды қайта (бірнеше рет) пайдалану үшін, жуу жүйесіне түрлі қуатты және бірнеші үлгілі тазарту құрылыстарын еңгізеді. 2.30 суретінде, лай тұндырғыш пен май-жанармайтұтқыдан тұратын ең қарапайым құрылымның схемасы көрсетілген. Лай тұндырғышта құм және басқа да қатты бөлшектер өз салмағы әсерімен табиғи түрде тұнады. Май-жанармайтұтқы қақпағының мойнында, салыстырмалы салмағы бойынша жеңілдеу ЖЖМ өнімдері жиналып, құбыр желісі бойынша біртіндеп ыдысқа ағады. Тазартылған су құбыр желісі арғылы сорап қондырғысына барады. Негізінен бұл құрылыс суды қаралап тазартады және ол суды қайталап, тек жүк автокөліктерді ағынды жууда пайдалануға болады.Суды кешенді (ақтап) тазартуда күрделірек құрылыстар қолданылады (2.31 сурет). Қондырғы төрт камерадан тұрады. Лай су ауыздағы құмұстағыш-камерасына түседі де, онда ірі бөлшектер тұнады.2.30. сурет. Ең қарапайым құрылымның схемасы:а — лай тұндырғыш; б — май-жанармайтұтқы; 1 — қабылдаушы құбыр желісі; 2 — лай тұндырғыш вентиляциясының құбыры; 3, 10 — ыдыс; 4, 8 — суағар; 5, 9, 11 — құбыр желісі; 6 — қалпақ; 7 —құдық Содан кейін мөлшерлеуіштен суға коагулянттар (күкірт қышқылды алюминий және т.б.) жіберіледі және ол су тұздарымен қосылып, ірі үлпектерге айналады. Осы үлпектер лайдың майда бөлшектерін сіріңіріп, олармен бірге шөгеді. Қойыртпақтаң суды алып тастау үшін, гидроэлеватор көмегімен, шөгіндіні гидроциклонға жібереді. ІІ және ІІІ камераларында, бағыттаушы құбырлары бар май-жанармайтұтқылар орнатылған. ІІІ камерада, майда қатты бөлшектерді, тұнбаны және т.б. тұтуға арналған қатпарлы контейнер бар. Су алдын ала ақтап тазарту сүзгішінен өтіп, ІV камерадан сорғыш арқылы жуу аймағына жіберіледі. Қарастырылған флотациялық су тазарту жүйесін дайындау қиын және ол үлкен алаңды талап етеді.Ең кең тараған қондырғы, бұл түрлі қуаты бар «Кристалл» үлгісі — сағатына 10 м3-ден 120 м3-ге дейін суды тазартады. Қондырғының барлық агрегаттары зауыттарда дайындалады. Судың өлшенген бөлшектерден тазартылуы, сүзгіш майда торы бар вибросүзгіш пен полистирол түйіршіктері бар кассета арқылы жүзеге асады. Сүзгіш дірілдеткіш арқылы тазартылады, ал тұнба мезгіл-мезгіл сайын жылжымалы бункерге төгіледі. Су майжанармайтұтқы арқылы қара тазалаудан өтіп, мұнай өнімдерінен тазартылады.             2.31. сурет. Суды кешенді тазартуға арналған қондырғының схемасы:1 — гидроциклон; 2 — құбырлар; 3 — май шығаратын құбыр; 4 — науа; 5 — субұрғыш құбыр; 6 —қалқан; 7 — сүзгіш; 8 — құбыршек; 9 — контейнер; 10 — гидроэлеватор; 11 —жеткізуші құбыр; 12 — құмтұтқыш; 13 — гидроэлеваторға бағытталған құбыр; 14 — коагулянт мөлшерлегіш шаны; І — қабылдауыш; ІІ — лай тұндырғыш ІІІ — майжанармайтұтқыш; ІV — қосымша тазалау Ал ақтап тазартатын сүзгіште, сипрон, возопрон және т.б жасалған синтетикалық пластиналарда ЖЖМ қалдықтары сіңіріледі. Сонымен қатар, блоктарға ЖЖМ қалдықтары жабысатын тез жанғыш заттар жүргізіледі. Құбырлар жүйесі арқылы мұнай қалдықтары біріншіден жинаққа, содан соң әкетілетін немесе «Вихрь» қондырғысында жандыратын ыдысқа жіберіледі. Қолданылатын сүзгіш материалдар арнайы центрефугада мұнай өнімдерінен тазартылады. Қарастырылған жүйенің көмегімен тазартылған судың сапасы қазіргі талаптарға сай. Бір мезгілде қондырғының тораптары мен жүйесін жетілдіру жұмыстары әрдайым жүріп отырады.  2.4.5. Автокөліктерге жанармай құятын пост  Станцияны жоспарлау және ұйымдастыру. Жанармай сұйыққоймасы, құбырлар желісі, қабылдау және бақылау саңылауы, таратушы жабдықтар (жанаймай үлестіруші колонка) және жұмыс ғимараты қосындысы жанармай құятын орын немесе автокөліктерге жанармай құю станциясы (ЖҚС) деп аталады. Көрсетілген жабдықтардан басқа, ЖҚСда көбінесе майтаратқыш құрылғылар мен майды сақтайтын резервуарлар, ауа таратқыш колонкалар мен ауа компрессорлары, сұйықтықты таратушы құрылғылар, сығымдалған мұнай өнімдерін сақтау және сатуға арналған стеллаждар, сүзгіш элементтер және автожабдықтар қарастырылған. ЖҚСның бірнеше түрі бар.Қалалық ЖҚС – қалалық магистральдарда және қала алаңында, қалалық көліктерге аса бөгет болмайтын және қоршаған тұрғындарға аз кедергі келтіретін жерлерде орналасатын стационарлық тұрпатқа жатады. Өзінің мақсаты бойынша, олар тек бір тұрпатты (жеңіл, жүк көліктері) немесе барлық тұрпатты автокөліктерге (жалпы) жанармай құюға мамандандырылады. Жол ЖҚС автокөлік жолдарында, кей кезде ТҚКС құрамына кіріп, ішінде орналысады. ЖҚСның бұл түрі станционарлық немесе жылжымалы (жанармай құятын автоцистерна түрінде) бола алады. Ауылдық ЖҚС, ереже бойынша жылжымалы болып келеді. Оларды ауылшаруашылық кәсіпорындары мен басқа да ауылшаруашылық ұйымдарының автокөліктеріне жанармай құюда қолданады.Гараж ЖҚС, АКК аумағында орналасады және қызмет көрсететін жылжымалы составқа сәйкес мамандандырылады.Көрсетіліп өткен ЖҚС классификацияларынан бөлек, тиістілігіне байланысты жалпы пайдаланысты және ведомстволық болып бөлінеді. Ең тараған ЖҚС жалпы пайдаланысты (қалалық және жолдық) болып табылады. Олар көліктің ведомстволық қатыстығына қарамастан, яғни, жеке меншік көліктерді де мұнаймен қамтамасыз етеді. Жалпы пайдаланыстағы ЖҚС, шын мәнінде, мұнаймен қамдаудың соңғы түйіні болып табылады. Автокөліктердің қозғалмалы составын жанармай, майлармер және майлау материалдарымен қамтамасыз ететіп, сонымен қатар, ТҚК бойынша басқа майда қызметтерді көрсетеді (мысалы, ауаны, суды және т.б. құю). Тұрпаттық стационарлық ЖҚС, өзінің өнімділігі (қуаты) бойынша, күніне 200 және 500 автокөлікке май құятын қалалық ЖҚС және 500, 750 және 1 000 көлікке май құятын жол ЖҚС деп станцияларға бөлінеді. Жалпы пайдаланысты ЖҚС, ереже бойынша, тәулік бойы жұмыс жасауды қарастыру тиіс. Жанармай тарататын колонка. Автокөліктерді жанармай тарататын колонкалардан май құяды. Бұл колонкалар сұйыққоймадан жанармай жіберетін сорғыштан, жіберіліп жатқан жанармай мөлшерін өлшейтін есептеуіш пен пистолеті бар үлестіретін құбыршектен тұрады. Жанармай тарататын колонкалар келесі типтерге бөлінеді: КР — қол жетегі бар қозғалмалы;КЭР — стационарлы, электр жетегі бар және қолмен басқарылады; КЭМ — стационарлы, электр жетегі бар және тапсырғыш құрылғы арқылы қолмен басқарылады; КЭД — стационарлы, электр жетегі бар және тапсырғыш құрылғы арқылы қашықтықтан басқарылады; КЭК — стационарлы, электр жетегі бар және біріктірілген басқару арқылы жүзеге асырылады (қолмен немесе тапсырғыш құрылғы арқылы басқарылады); КА — стационарлы, электр жетегі бар, автоматтандырылған, автоматтандырылған тапсырғыш құрылғылармен жұмыс істеуге арналған (ақша, кілтпен, перфокарталармен және т.б.).ехникалық тексерістен өткізу орны2.4.6. Автокөліктерді диагноситикалық тексерістен өткізу орны Автокөліктер жабдықтарын тексеру жұмыстарының жіктелуі және қағидаттары. Диагноздау жабдығы автокөліктің жалпы техникалық күйін, сонымен қатар оның негізгі түйіндері мен жүйелерін тексеруге арналған. Жалпы техникалық күй қозғалысының қауыпсіздігі деңгейімен, қоршаған ортаға келтіретін әсерімен және тартқыш экономикалық сипаттамасымен бағаланады. Техникалық диагноздау құралдарын бөлудің негізгі қағидаты, олардың функционалды мағынасы, яғни, тиісті жұмыс түріне (2.32. сурет) жатқызу болып табылады. Негізделген өлшем тәсіліне байланысты, диагноздау құралының әрекет қағидасы (бақылау тәсілі) бойынша олар метрлік, оптикалық, виброакустикалық және т.б. болып бөлінеді. Технологиялық орналасу бойынша диагноздау құралы сыртқы, орнатылған және араласқан. Сыртқы құрал автокөліктің сыртында орналасады және агрегаттар мен соңғының түйіндерді мерзімді бақылау мен қызмет көрсету үшін қолданады. Орнатылған құрылғы автокөлікте тікелей орналасады (автокөлікте орнатылады) және тоқтаусыз немесе мезгіл-мезгілімен, автоматты түрде немесе басқарушы тәртіпте орындалады. Араласқан жабдық деп, жартысы автокөлікте, ал екінші жартысы сыртында орналасқан жабдықты атайды. Ол ақпаратты жинауға және талдауға арналған. Сыртқы жабдық, өз орнында, үшке бөлінеді: аспалы, еден үстілік және орлық.   2.32. сурет. Диагноздау жабдығының түрленуіДиагноздау жабдығы, жұмыс органдардың тартпасы бойынша механикалық, электрлік, электрондық, гидравликалық, пневматикалық және біріктірілген (және олардың құрамасы) тартпалар түрі бар.Мамандандыру бойынша барлық жабдықтар екіге бөлінеді: тек бір жылжымалы составқа қолданылатын тар шеңберде мамандандырылған жабдықтар және кез келген жылжымалы составқа қолданылатын мамандандырылған жабдықтар.Жылжымалылығы бойынша диагноздаушы жабдық жылжымалы, тасымалды және стационарлы деп бөлінеді. Автоматтандырылғаны бойынша диагноздау жабдығы қол, механикаландырған және автоматтандырылған деп үшке бөлінеді.Ресейде өткізілетін техникалық байқау барысында қолданылатын біріншілік диагноздық бақылаудың тұрпаттық пост 2.33 суретте көрсетілген. Пост жабдықтарының ішіне: қозғалтқышты диагноздауға арналған стенд; дөңгелекті тежегіш стенд; амортизаторды және аспаның күйін бақылайтын стенд; қолмен басқаруды бақылайтын стенд; сыртқы жарық құралдар мен басқа жабдықтардың күйі мен жұмысының тиімділігін бақылайтын жабдық. 2.34 және 2.35 суреттерінде МАНА неміс фирмасының жеңіл және жүк көліктерін диагностикалау желісі көрсетілген.  1 2 3 4          2.33. сурет. Автокөлікті диагностикалаудың үлгілік схемасы1 — аспа агрегаттарын бақылау стенді; 2 — қозғалтқыш пен тежегіш жүйесін бақылау стенді; 3 — сыртқы жарық құралдарын бақылау стенді; 4 — кіру дарбазасы; 5 — автокөліктің төлқұжат мәліметтерін бақылау посты; 6 — орталық басқару посты; 7 — құжаттарды рәсімдеу посты; 8 —баспа құрылғысы; 9 — ақпаратты өқдеу компьютері; 10 — орталық мәліметтер базасына және интернетке шығу  Тежеуіш жүйесін техникалық диагностикалау құралдары.Тежеуіш жүйесінің тиімділігін тексеру жүріс және стендтік сынау тәсілдері арқылы өтеді. Тежеуіштердің жүріс сынақтары барысында деселерометрлер (шұғыл тежелу барысында бәсеңдетуді анықтайтын құралдар) қолданыла алады, бірақ негізінде, көзбен шалу тәсілі қолданылады, және де бұл тежегіш жүйесінің техникалық күйінің бағалауын жеткіліксіз расталған деп шығарады. Сондықтан да соңғы кезде тежеуіштерді диагноздау үдерісін ұйымдастырғанда , автокөліктің тежеуші қасиеттерінің объективті бағалануын қамтамасыз ететін стендтік тәсілдерге көбірек көңіл бөлінуде.Тежегіш стендтер аудандық және дөңгелекті болады. Дөңгелекті стенд, әрекет қағидасы бойынша инерциялық және күш беретін деп бөлінеді. Аудандық тежеуіш стендін қолдана отырып диагностикалауда, автокөлікті екпіндетіп, дөңгелектер стендтің ауданына жеткен кезде күрт тоқтатылады. Тежеуіштің тиімділігіне байланысты автокөліктің дөңгелектері я стенд ауданында сырғып өтеді (ақаулы), немесе тежеледі (ақаусыз). Дөңгелектер мен ауданның беті арасындағы инерция күші мен үйкеліс күші бойынша автокөлік тежеуішінің тиімділігі анықталады.Инерциялық типті дөңгелекті тежеуіш стендтарда жұмыс элементтері екі жұп барабан (дөңгелекше) болып табылады. Олар сермеу массасымен байланыстырылады және олардың айналыуы автокөліктің тежеуішіне басқан жағдайда тоқтатылады. Тежегіш жүйесінің тиімділігі масса инерциясының өшуінің қарқындылығымен анықталады. Түбегейлі кемшіліктер қатары салдарынан (аудандық стендтер көрсеткіштерінің төмен тұрақтылығы және инерциялық стендтердің металл қажетсінуі мен энергия жұмсалуының көптігі) аудандық және инерциялық тежеуіш стендтердің, заманауи АКК мен АТҚКС қолданысы шектеулі.Осы уақытта ең көп тараған күштік тұрпатты тежеуіш болып табылады (2.36 сурет). құрылымы бойынша, олар шынжырлы беріліс арқылы байланысқан екі жұпты дөңгелекше түрінде орындалған. Орнатылған редукторы (моторедуктор) бар және қуаты 4,13 кВт-тан кем емес электрқозғалтқышқа дөңгелекшелердің әрбір жұбы қатты білік арқылы жалғанады және жұптарда электроқозғалтқыштан жүретін дербес тартпа бар.                    2.34. сурет. Жеңіл автокөліктерді диагноздауға арналған МАНА компаниясының желісі2.35. сурет. Жүк автокөліктерді диагностикалауға арналған МАНА компаниясының желісі Жоғары табыстау қарым-қатынасы (32 — 34) бар, планетарлы тұрапаттық редукторды қолдану салдарынан, автокөліктің жылдамдығына, яғни, 2... 4 км/с сәйкес келетін жылдамдықты, сынау уақытында дөңгелекшелерге қамтамасыз етеді. Стенд дөңгелекшелерінде кесік түсіріледі немесе дөңгелектер мен дөңгелекшелер ұстасуының тұрақтылығынын қамтамасыз ететін, арнайы асфальтбетонды төсеммен қаптайды. Құрылыстың тұтастығы үшін және монтаждаудың қолайлылығына, дөңгелекшелердің блоктары ортақ рамада орнатылған. Стенд тежеуіш тепкіштің күш белгісімен толымдалуы қажет және максималды тежеуіш күшті және тежеуіш тартқысының іске қосылу уақытын анықтау мүмкіндігін қамтамасыз ету қажет. Күштік үлгідегі тежеуіш стендтің артықшылығы, олардың жоғары дәлдігін, ал тежегіштің сынаған жағдайда көрсететін, дөңгелекшелердің төмен жылдамдығы, олардың жоғары технологиялылығын көрсетеді. Бұл стендтер операциялық бақылауды жүргізген жағдайда ыңғайлылырақ болып табылады. Жеңіл көліктердің тежегішін тексеру үшін К-486 стенді шығарылады. Тензометрикалық құрылғының болуы арқасында, стендтің күшөлшегіш жүйесі өлшемнің дәлірек болуын қамтамасыз етеді. (оқылық ±3%).Пультте электронды көрсеткіші бар екі цифрлік көрсеткіш тақта, сонымен қатар «Біркелкі емес» және «Жарайды» деп жанатын екі көрсеткіш тақта орнатылған. Стендті басқару, тексеріліп жатқан автокөлік кабинасынан, қашықтықтан басқару пульті арқылы жүргізіледі. Стенд толығымен автоматты түрде жұмыс істей алады, сонымен бірге оның өнімділігі екі есе өсіп, сағатына 20 автокөлікті құрайды.Жүк автокөліктің тежеуішін тексеру үшін 2.37 суретінде көрсетілген стенд қолданылады. Стендтің негізі пісірілген рама болып табылады. Мұнда кедір бұдырланған беті бар жарыс дөңгелекшері 5, мойынтірегі бар арнайы таянышта монтаждалған. Дөңгелекшелердің арасында диаметрі кіші қосымша блокадаға қарсы дөңгелекшелер 4 орнатылған. Тартпа екі моторредуктор арқылы жүзеге асырылады. Олардың бұрмалы корпусы тұткыш арқылы тежегіш күшті өлшейтін құрылғыға жалғанған. Екінші дөңгелекшенің тартпасы шынжырлы беріліс 6 көмегімен жүзеге асады. Басқару пультінде 2 тежегіш күшті (бағыттамалық, үлкен диаметрлі — тексеріс нәтижелерін бақылауды жеңілдетеді) тіркейтін құралдар орналасқан.  2.36. сурет. Автокөліктердің тежегіш қасиеттерін диагностикалау стенді:1 — тежегіш барабандар; 2 — қадағалайтын дөңгелекше; 3 — бақылаушы- өлшеуіш құрылдардың стенді; 4 — тексеріс нәтижелерін көрсететін монитор                     2.37. сурет. Жүк көліктердің тежегішін тексеруге арналған стенд:1 — күш өлшейтін құрылғы; 2 — басқару пульті; 3 — диагностикадан өтуші автокөлік; 4 — блокадаға қарсы дөңгелекшелер; 5 — жарыс дөңгелекшелері; 6 — шынжырлы беріліс Сонымен қатар, пультте тежелу барысында дөңгелектерді блокадалауды хабарлайтын екі жарық хабарлағышы бар — оның көмегімен оң және сол дөңгелектер (тежегіштің іске қосылу уақытының сәйкессіздігі уақыт бойынша, сонымен бірге тежегіш күштерінің әртүрлілігі 20 % аспауы тиіс, ал гидравликалық тарпасы бар түрлі үлгілердің тежегішінің іске қосылу уақыты 0,2...0,4 с аспауы тиіс) тежелуінің басталу сәтін оңайырақ анықтауға болады. Стендтің жинақтамасына тежегі тепкісіне түсетін қырымды өлшейтін құралы бар, күш өлшейтін құрылғы кіреді. Осылайша, жүк көліктерінің тежегіш жүйесінің тиімділігін тексеру барысында стендте келесі параметрлерді анықтайды: әрбір дөңгелектің тежегіш күші, бір біліктегі дөңгелектердің тежегіш тартпасының іске қосылуының бір уақыттылығы, тежегіш тарпасының іске қосылу уақыты және тежегіш тепкісіне салынатын күші.Тежегішті тексеру үшін, стендтерде тежегіш барабандардың эллипстігін тексеру қажет. Ол үшін, тежегіш тепкісіне 20 кгс тең күш салып басып және 6... 10 с кідіру қажет, осы сәтте, пультегі құрал тілінің тербелісін өлшеп алу керек — олар 0,2 кН аспауға тиіс.Тежегіштерді кешенді тексеруге арналған стендтерде де тексеруге болады. Тежегішті тексерген кезде, жарыс дөңгелекшелер электр қозғалтқыштың тартпасымен, автокөліктің тежелген дөңгелектерін айналдыруға ұмтылады, ал автокөліктердің тартымдық көрсеткіштеріне баға беру барысында керісінше, автокөліктің басқаратын дөңгелектерін стенд дөңгелекшелері айналдырады және теңгергіш қозғалтқыш енді генератор тәртібінде жұмыс істейді.Қозғалтқыштың тартым күшін диагностикалау құралдары. Қазіргі уақытта тартым күшін диагностикалауда ең кең көп тараған қозғалтқыштың тартым күші стенді (2.38 сурет) болып табылады. Мұнда қуаттылық көрсеткіштерін бағалаудан басқа, автокөліктің жанармай тиімділігін анықтауға қажетті тоқтаусыз жүктемелі тәртіп жасауға болады. Стенд келесілерден тұрады: екі жұп барабаны (дөңгелекшелері) бар тіреу құрылғысы, бақылау және өлшеу құралдары бар аспаптық үстелше, қашықтықтан басқару пульті, диагностикадан өтіп жатқан автокөлік қозғалтқышының радиаторын желдетуге арналған вентилятор, пайданылған газдарды бұрып жіберетін құрылғылар, тексеріс кезінде автокөліктің дөңгелекше үстінен кездейсоқ сырғып кетуін болдырмайтын стендтің ауа жүйесіне жүргізуін қамтамасыз ететін, ауа даярлайтын түйін.           2 3 4         2.38. сурет. Автокөліктің тартпалық сапасының стенді (динамометрлік стенд): 1 — желдеткіш; 2 — басқару пульті; 3 — қашықтықтан басқаратын пульт; 4 — пайдаланған газды бұрғыш; 5 — жүктеу құрылғысы бар қосарланған жүріс барабандары;6 — таяныштарОсында цифрлік баспа құрылысы да кіреді. Стендте ЭЕМде ақпарат енгізу мүмкіндігі қарастырылған. Қазіргі уақытта, жүктемелік құрылғының орнына гидравликалық немесе индукторлы тежегіш қолданылады. Диагностикалаудан өтіп жатқан автокөліктің көректендіру жүйесінің жұмысын тексеру, жанармай шығынын тексеруші стендте тексеріледі. Мұнда автокөлік бос жүрісті және жүктеулі болады, сонымен бірге, стендтің топтамасына кірмейтін, жанармай шығынын тексеруші құрылғының көмегімен тексеріледі. Тартқыш қасиеттердің стенді, жылдамдықты, дөңгелектің қуаттылығын (жетекші дөңгелектерінің тарту күшін), екпін мен қозғалыстан шығу параметрлерін, ал жанармай шығынын өлшейтін құрылғымен қоса отырып, түрлі жүктеу мен жылдамдық тәртібінде өлшеуді қамтамасыз етеді, сонымен қатар тиісті реттелімге келтіреді. Стендтер автокөлікті диагностикалау үдерісінде, берілген жүктеу және жылдамдық тәртібін автоматты қолдау жүйесімен қамтылған. Диагноздау тәртібі бойынша (жылдамдық немесе жүктеу тәртібінде) тартқыш стендтердің екі түрін ажыратады: күштік және инерциялық. Сонымен бірге, диагноздауды жүрдек және тоқтаусыз тәртіпте өткізетін, бірлескен стендтер бар. 2.39 суретте МАНА компаниясы автокөлігінің техникалық сипаттамаларын тексеруге арналған қуаттық стенд көрсетілген.                  2.39. сурет. Автокөліктің техникалық сипаттамасын тексеруге арналған МАНА компаниясының қуаттылық стенді.  2.40. сурет. Электронды диагноздаушы кешен: 1 — өлшеуші модуль; 2 — монитор; 3 — басып шығару құрылғы;

4 — пернетақта; 5 — арбаша; 6 — алыс қашықтықтан баскару        Автокөліктің жүйелерін жанжақты тексеруге арналған электронды диагноздаушы кешені. 2.40 суретінде, қозғалтқыш, электрожабдықтану жүйесін және қозғалтқыштың жанармай қоректендіру жүйесін тексеретін, Bosch компаниясының электронды диагностикалау кешені. Кешен келесі жабдықтарды қамтиды:■Жылжымалы тіреу;■жеке компьютер;■құрылғы ұстағышы бар өлшеуіш модуль;■қуат беру блогы;■жүйелік тестер;■тышқан, принтер;■қашықтықтан басқару (пульт және қабылдағыш);■бағдарламалық қамсыздандыру пакеті;■майдың температурасын өлшейтін құрылғы; триггерлік цанга; өлшеуіш құрылғылар, тоқ цангалар; жеке шарғылардың көрсеткіш-құрылғысы; екі тексергіш адаптер;■ауа қысымын өлшейтін құбыршек;■су қысымын өлшейтін жинақ;■стробоскоп.Кешеннің көмегімен автокөлікті диагноздауы бойынша келесі жұмыстарды орындауға болады:■автоматты түрде жүргізілетін толық диагноздау тәртібінде тұрғанда, ішіне мәліметтерді саралауды қосатын қозғалтқыш күйінің сараптамасын жасау, қозғалтқыш және оның жүйелерінің мәселелері туралы техникалық тұжырым жасауға және кейінгі тексеріліске қатысты ұсыныстарды жасау; ■қозғалтқыш механизмінің күйін диагноздау, оның ішіне, цилиндрлі піспекті топ және газтарату механизмінің (үш сынақтың нәтижесі бойынша) күйін бағалау, май температурасына қарап қозғалтқыштың жылу тәртібін анықтау, кіргізу жүйесінің бітеулігін тексеру кіреді;■шарғысты оталдыру арқылы от алдыру жүйесін, ал бірінші және екінші шынжырдағы кернеудің осциллограммасын талдаудың көмегімен, үзгіш таратқы, сымдары мен тұтандыру білтесін диагноздау;■Қозғалтқыш камерасында жану үдерісін, пайдаланылған газ құрамын талдауы бойынша, қоспаның түзілуі мен жануының сапасы мен тиімділігін диагноздау;■Көрсеткіштердің шынжырындағы электрлік сигналдың пішінін талдау арқылы электронды басқару жүйелерін және лабораториялық осциллоскоп тәртібінде орындаушы жүйелерді диагноздау;■Борттық электр жүйесін сымдар бумасы арқылы үзілген жерінің бар болуын, қысқа тұйықталу және тоқтың кемуін диагностикалау, генераторды, кернеуді реттеуші, түзеткіш диодтарды және басқа да құрылғыларды тестілеу;■Стартерді, аккумулятор батареясы, генератор, кернеуді реттеушіні тестілеу арқылы борттық электр қуатын берудің іске қосылатын және электр қуатын алатын сипаттамасын бақылау, сонымен қатар ұшқын және қоспаның түзілуін, қозғалтқышты қосу ережесінде, арнайы тестілеуден өткізу, қиындаған іске қосылу себептерін айқындауға мүмкіндік береді.Жылжымалы диагноздау станциясы. Соңғы уақытта, жол шарттарында сервистік қызмет көрсетуді ұйымдастыру үшін, автокөлік шығаратын жасаушы фирмалардың арнайы жылжымалы диагностикалау станциялары кең таралып жатыр. Станцияны жүк көліктерінде немесе қозғалтқыштарды, трансмиссия агрегаттарын және шассиді тексеретін құрылғыларды орнататын жазылмалы модульдер түріндегі контейнерлерде орнатылады. Мұндай станцияларды алыс жерлерде автокөлікті техникалық байқаудан өткізуде қолдануда өте қолайлы.Диагноздаушы станция келесілерді қосуы мүмкін: басқарылатын дөңгелектерді орнатуды экспресс-бақылаудың алаңқай стенді, дөңгелектерді орнықтыру бұрышын тереңдетілген бақылау мен түзетуге арналған құрылғы, тартымдық экономикалық көрсеткіштерді бағалауға арналған жүріс барабандары бар стенд, тежеуіш стенд, түсірілген дөңгелектер мен автокөліктің өзінде тұрған дөңгелектерді теңдестіру, газ талдауыш пен шамның орнатылуы тексеретін құрал және басқа құрылғылар. Станция ықшамдығымен (2.41 сурет), жинақылығымен, айтарлықтай жоғары метрологиялық көрсеткіштермен ерекшеленеді.        2.41. сурет. Жылжымалы кешенді диагностикалықстанция:1 — жылжымалы модуль; 2 —электр жабдығы жүйесініңбақылау пульті; 3 — қашықтықтан басқаратын пульт; 4 — қозғалтқыш жүйесін тексеретін пульт                    2.42. сурет. ГАРО компаниясының жылжымалы күштік тежеуіш стенді 2.42 суретінде, ГАРО компаниясының жылжымалы стенді және тұрақтылық тежегіш жүйелері мен жеңіл және жүк көліктері тежелген жағдайдағы тұрақтылық стендті көрсетілген. Стенд, шүлдікке түсетін салмағы 13тоннаға дейін, жеңіл және жүк автокөліктер, автобустар және автопоездердің техникалық күйін бақылауға арналған және ол автономды түрде де және автокөліктің кәсіпорындарында, техникалық бақылау орталықтарында және техникалық қызмет көрсету станцияларында ТУ 4577-02323536097 — 2000 бойынша автокөліктік құралдарын тексеру станцияларында негізгі модуль ретінде.Стенд жылу жүретін орынмен (операциялық бөлім), офистік жиһазбен, кеңсе техникасымен және тұрмыстық аспаппен қамтамасыз етілген және ол контейнер тасушы көмегімен орнын қойылып, автокранмен орнатылады және арнайы құрылыс монтаж жұмыстарын қажетсінбейді.Стенд жұмысының қағидасы, тексеріліп жатқан автокөліктің бір шүлдікте орналасқан дөңгелектерді, тіреу дөңгелекшелері арқылы күштеп айналдыру және тежеу кезінде олардың үстінде пайда болатын күшті өлшеу. Өлшеу нәтижелері монитор (дисплей) экранына немесе берілген түрде принтермен шығарылады. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ_______________________________________________Өндірістік және технологиялық үдерістер дегеніміз не?Технологиялық үдерістерді жобалау неден тұрады?Ресей Федерециясының қандай заңы мен стандарттары технологиялық үдерістері жетілдіруін регламенттейді?Техникалық диагностикалау дегеніміз не және қандай түрлері бар?Қазіргі таңда, автокөлікті диагностикалауда қандай негізгі бағыттар жетілдіруде?Бөлшектердің ақаулауы дегенді қалай түсінуге болады және оны өткізіп болғаннан кейін қандай топтарға бөлінеді?Бөлшектерді қайтадан қалпына келтурідің қандай тәсілдері бар?Автокөлік бөлшектері мен құрастырма бірліктерін теңдестірудің қандай тәсілдері бар?Техникалық қызмет көрсету станцияларының қандай түрлері бар?ТҚКС құрылысына қандай өндірістік учаскелер кіреді?Автокөліктің ТКҚ посты қандай құрылғылармен жабдықталған?Жеңіл автокөліктерді жұған кезде қандай құрылғы қолданылады?Автокөлікті диагноздау посты қандай құрылғылармен жабдықталады?

3-тарау

ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫ ЖӨНДЕУ3.1. ҚОЗҒАЛТҚЫШҚА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ3.1.1. Қозғалтқыш механизмдеріне техникалық қызмет көрсетуҚозғалтқыш механизмдеріне күнделікті қызмет көрсету автокөліктің шығуы алдындағы жұмыстар мен қозғалысын тоқтатқаннан кейінгі жұмыстар. Автокөліктің шығуы алдында қозғалтқыштың жұмысын көзбен және құлақпен тексеріп, бөтен дүбір немесе шудың жоқтығына көз жеткізу. Қозғалысты тоқтатқаннан кейін қозғалтқышты, оны тазартуға арналған арнайы жуғыш құралдармен тазаурту керек.Бірінші техникалық қызмет көрсету кезінде, тазарту жұмыстары мен барлық жүйелердің бітеулігін тексеруден басқа, 3.2.2. «Қосиінді-бұлғақты механизм мен газ таратушы механизмін диагноздау» тараушасында көрсетілгендей, қозғалтқышты бұзбай, оның механизмдері күйін диагноздау қажет. Екінші техникалық қызмет көрсетуде қозғалтқыштардың бір қатарында цилиндрлер бастиегінің бекітілуін тексеріп, газ тасушы механизміндегі саңылауларды реттеу керек (гидрокомпенсаторлардың жоқтығында). Ол үшін қозғалтқышты жартылай шашып, клапандардың және орнатылған бірқатар құралдардың қақпақтарын шешу қажет (қозғалтқыштың құрылысына байланысты).Цилиндрлердің басиегінің бекітілуінің тексерілісі шығарған зауыт ұсынған тәсіл арқылы жүзеге асырылады. Басиектерді блокқа бекітетін бұрандамаларды динамометрлік кілтпен бұрау керек. Басиек алюминийден жасалса, оны суық қозғалтқышта, ал шойыннан жасалса жылы қозғалтқышта тартылады. Жанармайлы қозғалтқыштардың тарту деңгейі, дизель қозғалтқышына қарағанда төменірек.Жанармайлы қозғалтқышында, ол 90... 110 Н • м құрайды, бұған қоса, қозғалтқыш температурасы шамамен 0 °С болғанда, тарту кезеңі төменгі шамаға, ал температурасы 20.25 °С болса, жоғарғы шамаға жақын болуы тиіс. Дизельде, тарту деңгейі 190.210 Н-м тең. Арнайы төсем мен нығайтқыш қолданыладын қазіргі таңдағы қозғалтқыштарда бұл әркет жасалынбайды.Цилиндр бастиегі бекіткішін, қозғалтқыш температурасы 0 °С төмен болған жағдайда бұрандаманы тартуға тиым салынады. Бұл жағдайда қозғалтқышты алдын ала қыздырып алу қажет, содан соң бұрандаманы тарту керек. Блок пен бастиек қосылған жердің тегістігінің толық жанасуын қамтамасыз ету үшін, бастиектің сомын немесе бұрандамаларын, қозғалтқыш құрылысына және шығарушы зауыт ұсыныстарына байланысты белгілі бір реттілікпен тарту кажет. Бұрандаманы бірқалыпты екі кіріспен және динамометрлік кілттің көмегімен тарту қажет. Цилиндрлер бастиектерінің бекіткіш бұрандамасын тартып жатқан кезде, газ шығаратын газ құбырының бекіткіш бұрандамасын тартқан жөн. Бұрандамаларды тартып болған соң, клапанды механизміндегі саңылауды тексері керек. Қозғалтқыш жұмыс істеп жатқанда, клапандар мен итергіштің арасындағы саңылау өзгеруі мүмкін, бұл цилиндрлердің жаңа зарядпен толуы нашарлануына әкеліп соқтыруы мүмкін және пайдаланған газдарды кетіруін қиындатады. Бұл қозғалтқыштың жұмысын төмендетеді және оның қуаттылығын нашарлатады. Жанармай мен дизель қозғалтқышы клапандарының реттелуі түрлі реттілікпен іске асырылады және қозғалтқыштың құрылысына байланысты. Төменде, жанармай мен дизель қозғалтқышы клапандарының реттелу тәртібі келтірілген.Жанармайлы қозғалтқышта (3.1, а сурет), дүріс пайда болған жағдайда, клапан механизмінде, клапандар мен күйентелер арасындағы саңылауды реттейді. Еңгізетін және шығару клапанына бұл саңылаудың арасы 0,25.0,3 мм тең болуы тиіс. Жұмыс суық қозғалтқышта және күйентенің қысқа иығында орналасқан қарсысомы бар реттеуіш бұрмамен орындалады. Клапанды механизмде саңылауды реттеу үшін, бірінші цилиндрдің сүмбісін қысу тактінің тапжылмайтын нүктесіне (ЖТН) орнату қажет. Сонымен бірге, иінді біліктің тегершегіндегі тесік, тұтату мезеті қондырғысы көрсеткішіндегі ЖТН белгісінің астаныда орналасқан. Осы қалыпта келесі клапандардың саңылауларын реттейді:■Бірінші цилиндрдің еңгізетін және шығару;■Екінші цилиндрдің шығару;■Үшінші цилиндрдің еңгізетін;■Төртінші цилиндрдің шығару;3.1. сурет. жанармай (а) және дизель (б) клапандарындағы саңылауды реттеу:1 — қарсымомын; 2 — бұрама; 3 — қуыс бұрғы ■Бесінші цилиндрдің шығару;■Жетінші цилиндрдің еңгізетін;■Сегізінші цилиндрдің еңгізетін.Қалған клапандардың саңылауларын, иінді білікті 360° (толық айналым) бұрағаннан кейін реттейді.Дизельде (3.1, б сурет) күйентенің сақасы мен қыздырылмаған дизельдің клапаны өзегінің бүйіржағы арасындағы саңылау: еңгізетін клапандар (0,25+0,05) мм; шығарушы клапандар (0,45_ 0,05) мм құрауы тиіс. Реттеуді келесі ретпен жүзеге асыру керек: иінді білікті бірінші цилиндр клапандарын жапқан сәтке дейін бұрау керек (бірінші цилиндрдің еңгізетін клапаны ашыла бастайды, ал шығару клапаны жабыла бастайды), содан соң төртінші, алтыншы, жетінші және сегізінші клапандардағы (желдеткіштен бастап санағанда) саңылауларды реттеу керек және иінді білікті бір айналымға бұрып, төртінші цилиндрды жабады, содан соң бірінші, екінші, үшінші және бесінші клапандардағы саңылауларды реттейді. Саңылауды реттеу үшін, реттеліп жатқан клапанның иінді білігінде орналасқан бұрманың қарсысомын 1 түсіріп, бұрманы бұрап отырып, иінді біліктің сақасы мен клапан өзегінің бүйіржағы арасындағы қуыс бұрғысы бойынша қажетті саңылауды орнату керек. Саңылауды орнатқаннан кейін қарсысомын тарту қажет. Клапандағы саңылауды реттегеннен кейін, цилиндрлер бастиектеріне қақпақ қою қажет. ТҚК-2 барысында, қозғалтқыштың алдынғы және артқы тіректерінің бекіткіштері тексеріледі. 3.1.2. Майлауыш жүйесінің техникалық қызмет көрсету етуКүнделікті қызмет көрсету кезінде қозғалтқыштың майлауыш жүйесінің негізгі шарасы, қозғалтқыш майының деңгейін анықтау және май құбырында және жалғанған жерлерде тесіктің жоқтығын тексеру болып табылады (автокөлік тұрған орында май дақтарының жоқтығы). Май деңгейі салқын қозғалтышта, май деңгейі көрсеткішіндегі арнайы таңбалар бойынша тексеріледі. Ереже бойынша, көрсеткіште екі жазу бар: «Толы» и «Құй» немесе «Max» және «Mіn». Майдың қалыпты деңгейі осы екі таңбаның ортасында болуы тиіс. Қозғалтқыштың ішінде жеткіліксіз май деңгейінде, оны «Толы» таңбасында дейін маймен толтыру керек.Бірінші техникалық қызмет көрсетудің біреуінде май ауыстырылады. Қозғалтқыштағы майды ауыстыру мерзімі, өндіруші зауыт ұсындаған майдың маркасына байланысты және ереже бойынша, автокөліктің жүрісі 8... 12 мың км. шегінде табылады. Қозғалтқыштың ішіндегі май, автокөлікті қарау шұңқырына нмесе тегіс көлденең алаңға қойған жағдайда, май төгетін тесік арқылы төгіледі. Майды толық төгіп тастағаннан кейін, май төгетін тесіктің төсемі бар қақпақты орнына қойып, тығыздап жабады. Майды жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта жылытып, ыстық түрінде төгу ұсынылады. Майды ауыстырумен қоса, ортадан тепкіш майлы фильтрді тазартады (оны орнатқан жағдайда) немесе бөлшектенбейтін фильтрді алмастырады. Ескі майды төгіп тастағаннан кейін, қозғалтқыштың майлағыш жүйесіне арнайы шайғыш майды құйып, қозғалтқышты осы маймен бірнеше минут жұмыс істету керек. Содан соң, шайғыш майды төгіп тастап, қозғалтқышқа жаңа май құяды. Майды қозғалтқышқа құюдың және жаңа фильтрді орнатудың бірнеше тәсілдері бар. Автокөлік өндірушілердің бірқатары қозғалтқышқа жаңа майды құймай тұрып, ескі майлауыш фильтрді алып, жаңа фильтрге жаңа май кұю қажет. Содан соң, оны қозғалтқышқа орнатып, майды нормаға дейін үстеп құяды. Басқа жағдайда өндірушілер, қозғалтқыштағы ескі майды төгіп тастап, ескі фильтрді шешпей, қозғалтқышқа май құятын қуыс бұрғының төменгі деңгейіне дейін жаңа май (немесе шайғыш майды) құяды.    п3.1. кесте. Автокөліктердің қозғалтқыштарында қолданылатын отандықжәне шетелдік мотор майларыБелгілеуі Шетелдік майОтандық майЖіктелуіФирмасы, таңбасыТаңбасы, ГОСТ, ОСТ, ТУЖанармайлы қозғалтқыштар майы APІ SD SAE 10W-20Shell, X-100 SAE 10W-20;BP, Super Vіsco-statіc 5W-20M-43/6-Bj МЕМСТ 38.01370 —84 APІ SE SAE 15W-30Shell, X-100 Multіgrade; Mobіl, Specіal 15W-30М-53/10Г1г ТУ 38.1011080 — 86 APІ SE SAE 20W-30Castrol, Deusol CRX; Multіgrade Texaco, Ursatex SAE 20W-30М-63/12Г1г ТУ 38.1011098—86Автотракторлы дизельдердің майыAPІ CC SAE 20Shell, Protelіa TX 20W-20; Mobіl, Delvas 1220М-8Г2,МЕМСТ 8581 —78 APІ CC SAE 30Shell, Protelіa TX 30; Mobіl, Delvas 1230М-8Г2,МЕМСТ 8581 —78 APІ CC SAE 20BP, Energol HD 20W;Teboіl, HPD 1220 SAE 20W-20М-8Г2(к), М-8Г2(и), ГОСТ 8581 —78 APІ CC SAE 20BP, Energol HD 20W; Castrol, Densol CRB 30М-8Г2(к), М-8Г2(и), ГОСТ 8581 —78 APІ SD SAE20 APІ CD SAE30Shell, Rіmula CT20; Mobіl, Delvac 1320;BP, Vanelus C3-30; Castrol, Densol CRB 30М-8ДМ,ТУ 38.101962—85 М-10ДМ,ТУ 38.101783 —80Әмбебап майларAPІ SD-SBShell, X-100 SAE 20W-20;M-8B, SAE20BP, Energol HD 20WМЕМСТ 8581 — 78 APІ SD-SBShell, X-100 SAE 20W-30;M-63/8B, SAE 20W-30BP, Wanellus M SAE 20W-30МЕМСТ 38.01370 —80 Содан соң, оны жүктемесіз 10 минут жұмыс істетіп, ескі майды төгіп тастаған соң, майлағыш фильтрді ауыстыруды ұсынады. Фильтрді ауыстырғаннан кейін, норманың жартысына жететіндей жаңа май құяды. Сосын қозғалтқышты қосып, аспаптар панеліндегі сигнал берушілер өшкенше дейін бірнеше минут жұмыс істету керек. Одан кейін қозғалтқышты сөндіріп, түпқоймаға май құйылғанша бірнеше минут күте тұрып, пайдалану жөніндегі басшылықта көрсетілгендей, нормаға дейн үстеп құю керек.Майды ауыстырғаннан кейін, майлағыш жүйесінің барлық жалғасқан жерлері мен құбырлардың бітеулігін мұқият тексеріңіз. Маусымдық қызмет көрсету барысында жаздық майды, қыстық майға немесе керісінше міндетті түрде ауыстырылуға тиіс. 3.1 кестесінде отандық және шетелдік мотор майларының негізгі таңбалары көрсетілген, олардың жіктелуі мен бір бірімен сәйкестігі берілген.Кейбір қозғалтқыштардың майлауыш жүйесінде, жылы маусымда пайдалану барысында, май температурасын төмендету үшін орналастырылған. Радиаторды өшіріп тастау үшін арнайы шүмек орналасқан. Автокөлікті қыста пайдалану алдында өткзілетін маусымдық қызмет көрсету барысында осы шүмекті жабу керек, және керісінше, жазда ашу керек. 3.1.3. Салқындату жүйесіне техникалық қызмет көрсету3.1.3Салқындату жүйесіне техникалық қызмет көрсетуКүнделікті қызмет көрсету кезінде салқындату жүйесіндегі салқындатушы сұйықтықтың деңгейін тексеру керек. Салқындатушы сұйықтықты ұлғайма кіші бакте арнайы белгілермен көрсетілген деңгейге дейін ұлғайма кіші багіне құю қажет. Салқындатушы сұйықтық улы болып келеді, сондықтан оны пайдаланғанда, сақтық шараларын сақтау керек. Осындай сұйықтықтың ең аз мөлшері адамның ағзасына түскенде, едәуір уланып қалуға болады. Теріге тиіп кеткенде, оны сабынды қолданып, сумен шаю қажет. Қозғалтқышты қыздырғанда, радиатордың пердешесін жабу ұсынылады.Бірінші техникалық қызмет көрсету кезінде сұйықтық сорғысының қайысты белдігінің күйін және тартылуын тексеру қажет. Белдіктердің тартылуын тексеру әдістемесі туралы нұсқаулықтар және оны реттеу тәсілдері әр нақты қозғалтқыш бойынша осы қозғалтқышты пайдалану жөніндегі нұсқаулықтарда келтірілген. Мысал ретінде 3.2-суретте V-тәріздес қозғалтқыштағы белдіктердің тартылуын тексеру көрсетілген. Желдеткіш пен генератордың жетек белдіктерінің тартылуын арнайы құрылғының көмегімен тексеруге болады.Белдіктердің тартылуын реттеу рульдік күшейткіштің генераторының және сорғысының (немесе тек генератордың) орын ауыстырумен іске асырылады.                       3.2. сурет. V-тәріздес қозғалтқыштың жетек белдіктерінің тартылуын тексеру сұлбасы: 1-5 – сәйкесінше иінді біліктің, генератордың, компрессордың, сұйықтық сорғысының және желдеткіштің, рульдік күшейткіш сорғысының тегершіктеріБелдіктерді тарту 20…40 Н күшпен тармақтың орта тұсына басу арқылы тексеріледі. Желдіткіштің істен шығуын болдырмау үшін белдіктерді кигізгенде тегершікті желдеткіштің қалақтарынан ұстап айналдыру керек, ал генератордың тегершігінің істен шығуын болдырмау үшін белдікті алдымен сорғының және генератордың тегершіктеріне кию керек, одан кейін белдікті иінді біліктің тегершігіне салып, иінді білікті 1800C айналдыру қажет. Екінші техникалық қызмет көрсету сұйықтық сорғысының мойынтіректерін майлау арқылы іске асырылады. Ол үшін сорғының тұрқысында баспақ-майсауыттың жанында орналасқан бақылаушы тесіктің тығынын алдын ала бұрап алу керек. Бақылаушы тесіктен жаңа майлаушы материал пайда болғанша құю керек, одан кейін тығынды орнына қою керек. Сонымен қатар, ТҚК-2 кезінде рамадағы радиатордың бекітілуін тексеру керек.Маусымдық қызмет көрсету кезінде екі жылда бір рет салқындатушы жүйеде салқындатқыш сұйықтық алмастырылады. Салқындатқыш жүйесінен сұйықтықты екі кран арқылы ағызып алу керек: радиатордың төменгі кіші багінің краны (тығын орантылуы мүмкін) және қозғалтқыштың оң жағында орналасқан цилиндрлер блогының краны (жылытқыш болғанда, радиатордың кіші бағының краны және іске қосу алдындағы жылытқыштың краны). Салқындатушы жүйеден сұйықтықты ағызу үшін кранның тұтқасын бірнеше бұрау да жеткілікті. Крандарды өте тығыз бұрау керек. Қажет болғанда, салқындатушы жүйені суық түскенге дейін жуып шығады. Автокөліктің тұрақтануы алдында сұйықтықты толық ағызып алғаннан кейін крандарды ашық тастау керек. Егер олар ашық күйінде мұздап қалса, оларды краннан сұйықтық аққанда, сұйықтықты құйғаннан кейін және қозғалтқышты жылытқаннан кейін жабу қажет. Ыстық болып тұрған қозғалтқышқа суық сұйықтықты құюға болмайды, себебі цилиндрлер блогының жейдесінде сызаттардың пайда болуына алып келуі мүмкін. Радиатор тығындарындағы клапандардың күйін әрдайым тексеріп отыру керек, сұйықтықтың ағып кетуін болдырмай, барлық тығыздағыштардың күйін бақылау қажет. Жүйеден қалдықтарды алып тастау үшін салқындатушы сұйықтықты ағызып алғаннан кейін қозғалтқышты іске қосуға және қысқа мерзімде жұмыс істеуіне тыйым салынады, себебі бұл цилиндр гильзаларындағы жаңа резеңке тығыздағыш сақиналардың бұзылуына, клапан ершігінің түсуіне, цилиндрдің бастиек төсемелерінің күйіп кетуіне және бастиектің шалыстануына алып келуі мүмкін. Жылдың жаз маусымында қозғалтқыштың салқындатушы және майлау жүйелеріндегі радиаторлар өзектерінің ауа каналдарын тексеріп отыру керек және шаңмен ластанғанда оларды міндетті түрде тазарту қажет. 0,6 МПа аспайтын сығылған ауа қысымының ағынын желдеткіш қаптамасының жағындағы радиатор өзектерінің ауа каналдарына бағыттау арқылы тазартуға болады.  3.2. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ КҮЙІН ДИАГНОСТИКАЛАУ 3.2.1. Қозғалтқыштың күйін диагностикалау туралы түсініктеме және диагностикалау параметрлеріҚозғалтқышты диагностикалау оның күйін және жөңдеудің қажеттілігін анықтауға мүмкіндік береді. Диагностикалау қозғалтқышты пайдалану сенімділігін және оның жұмыс қабілеттілігін қолдау бойынша нақты қажетті жұмыстарды орындау есебінен оны күту үшін қаражаттың едәуір үнемділігін қамтамасыз етеді. Бензинді қозғалтқыштың және дизельдің диагностикалық көрсеткіштерінің мәндері түрлі болады және нақты қозғалтқыштың құрылымына байланысты.Бензинді қозғалтқыш үшін диагностикалық көрсеткіштер болып мынала табылады: қозғалтқыштың иінді білігін айналдыру үшін жаратылатын иінді біліктегі тиімді қуаты; максималды айналу моменті; әр цилиндрді рет-ретімен өшіргенде, қозғалтқыштың айналу моментінің өзгеруі; меншікті жанармай шығыны; қозғалтқыш цилиндрлеріндегі сығылу тактісінің соңындағы қысым, цилиндрдің тоузының салдарынан цилиндрге берілетін сығылған ауаны рұқсат етілген ағыны; клапандар мен сақиналардың тозуының салдарынан цилиндрге берілетін рұқсат етілген сығылған ауаның ағыны; автокөліктің қозғалыс жылдамдығы 40 км/сағ болғанда басты май магистраліндегі майдың қысымы; бос жүрісінде жұмыс температурасына дейін қыздырылған қозғалтқыштың майлаушы жүйесіндегі майдың қысымы; от тұтуға майдың шығын; майдағы темірдің (Fe) концентрациясы; жұмыс жасаған газдағы көміртегі оксидінің (СО) құрамы; жұмыс жасаған газдағы көмірсутектердің (СН) құрамы; иінді біліктің минималды тұрақты айналу жиілігі; кіріс құбырындағы вакуум; қозғалтқыштың картеріне газдардың ену қарқыны; салқындатушы сұйықтықтың тұрақтанған температурасы; салқындатушы жүйедегі сығылған ауа қысымының түсу жылдамдығы (герметикалықты тексергенде); желдеткіш белдігінің майысуы және т.б..Дизельдің күйін келесі диагностикалық көрсеткіштер сипаттайды: иінді біліктегі тиімді қуат (брутто); меншікті жанармай шығыны; 2 400 мин-1 айналу жиілігіндегі және бос жүрістің айналу жиілігіндегі 75...950С температураға дейін қыздырылған дизельдің басты май магистралінің май қысымы; иінді біліктің минималды тұрақты жиілігі; салқындатушы сұйықтықтың тұрақтанған температурасы; генератор мен иінді біліктің тегершіктерінің арасындағы 40Н күшпен желдеткіш белдігінің майысуы және т.б.Қозғалтқышты күрделі жөңдеу қажеттілігі, ең алдымен, цилиндлердің тозуымен анықталады, ал жалпы жөңдеу қажеттілігі піспек пен піспек сақиналарының (кей кезде тек піспек сақиналарының) тозуымен анықталады. Бір уақытта цилиндлерді жөңдеумен қатар, иінді білікті де жөңдейді және басқа бөлшектерді қосиінді-бұлғақты механизммен алмастырады. Қозғалтқыштың жөңдеудің белгілері – майдың ұлғайған шығыны; түтіндеу (картерге газдың енуі), күрт өскен жанармайдың шығыны; қозғалтқыш қуатының күрт төмендеуі және оны қыс мезгілінде іске қосу қиындығы. Қозғалтқыштың жұмыс сипаттамаларына оның бөлешктерінің және жүйелерінің техникалық күйі едәуір әсер етеді, ең алдымен, цилидрлік-піспекті топтағы бөлшектердің тозуы: цилиндрлердің гильзалары, піспек сақиналары және піспектер.Диагностикалық параметрлер қозғалтқыштың жеке жүйелерінің және жинақталған бірліктерінің техникалық күйін анықтауға мүмкіндік береді, бірақ оның толық күйін бағалай алмайды. Сондықтан тәжірибе жүзінде бір уақытта бірнеше параметрлерді пайдалану керек немесе осы жағдай үшін сәйкес келетін параметрлерді таңдау қажет.Механизмдерде үйкеліс күштерін жеңуге кететін энергияның шығындарын өлшеу кезінде иінді және үлестіруші біліктердегі мойынтіректердің, мойынтірек сақиналарының және газ үлестіру механизмдерінің техникалық күйі анықталады. Механизмдердің жұмыс жасауы кезінде пайда болатын шу мен дірілді талдау соққы жүктемелері пайда болатын барлық қозғалмалы түйіндесулерді диагностикалауға мүмкіндік береді. Осы әдіспен қосиінді-бұлғақты және газ үлестіруші механизмдердің күйін диагностикалауға болады. Жүйелер мен түйіндесулердің герметикалығын тексеру газдардың немесе сұйықтықтардың ағып кетуін өлшеуге негізделген. Піспек үстіндегі кеңістіктен газдардың ағуын өлшеу нәтижелері цилиндрлік-піспекті топтағы бөлшектердің техникалық күйі, газ үлестіруші механизміндегі клапандардың герметикалығы, цилиндр бастиектерінің төсемелерінің тұтастығы туралы көріністі береді. Салқындатушы жүйенің герметикалығы бойынша ұлғайма кіші багіндегі тығындарының клапандарының жұмысын, жүйенің жалпы қосылысу тығыздығын бағалауға болады. Цилиндрлік-піспекті топтағы бөлшектердің ұлғайған саңылауларының нәтижесінде түтіндеуге кеткен майдың шығыны – қозғалтқыштың тозуының бір белгісі. Дегенмен, майдың түтіндеуін анықтау үшін нақты қозғалыс жыладмдығымен және жүктемемен жолдың эталонды телімінде автокөліктің 50 км кем емес жүруі талап етіледі. Ол үшін шамамен 3 сағ. қажет. Түтіндеуге кеткен майдың шығыны қозғалтқыштың жылдамдық және жүктемелік тәртіптеріне, майдың сұрыптамасына, оның жанармаймен сұйылту дәрежесіне, картер желдеткіш жүйесінің күйіне, қозғалтқыштың тозуына тәуелді емес басқа да себептердің қатарына байланысты екендігін де ескеру керек. Май тығыздаушы манжеталар мен төсемелердің тығыз байланыспаған жерлерінен де ағып кетуі мүмкін. Картердегі газдың қысымын 0,008...0,012 МПа ұлғайтқанда, майдың иінді біліктің артқы түпкі мойынтірегінің тығыздағышы арқылы да ағып кетуі мүмкін.Қозғалтқыш картеріндегі газдардың қысымы пьезографпен өлшеуге болады. Осы аспаптың жұмысы піспек үстіндегі кеңістіктен газдардың ағып кетуін өлшеуге негізделген. Қозғалтқыштың картеріне уақыт бірлігінде газдардың көп көлемі өткен сайын ондағы қысым жоғарылайды, себебі қоршаған ортаға газдардың шығуына желдеткіш сүзгісі арқылы қоршаған ортаны картермен байланыстыратын картер мен жүйенің тығыздағышы жол бермейді,  3.2.2. Қосиінді-бұлғақты және газ үлестіруші механизмдерді диагностикалау   Қосиінді-бұлғақты механизінің күйін диагностикалаудың ең қарапайым және қолжетімді тәсілі – стетоскоптың көмегімен қозғалтқыштағы соққыларды анықтау. Мұндай жұмысты салқындатушы сұйықтықтың температурасы 75...800С кезінде қыздырылған қозғалтқышта іске асырады. Стетоскопта дыбыстың күшеюі мембрананың немесе арнайы диагностикалық стетоскопта бар арнайы орнатылған транзисторлық күшейткіштердің тербелісі кезінде орын алады (сурет 3.3).    3.3. сурет. Стетоскоптар:а – электронды «Экранас»; б – КИ-11 54; 1-электрлік сым; 2-электрмен қамту элементтері; 3 – тұтқа-тұрқы; 4-түрлендіргіш; 5- өзекше; 6- құлаққап-телефон.Иінді біліктің мойынтіректерін тексеру кезінде стетоскоптың өзекшесін түпкі мойынтіректердің орналасу жеріндегі немесе ЖТН-не піспектің орналасу кезіндегі шатунды мойынтіректердің деңгейіндегі қозғалтқыш цилиндлерінің блоктарының бүйір қабырғаларына түйістіреді. Иінді біліктің түпкі мойынтіректерінің соққысы қатты, шалғай, төмен тонда болады, бос жүрісте иінді біліктің айналу жиілігінің тез өзгеруі кезінде тыңдалады, оған жанармай берілісінің күрт ұлғаюымен немесе азаюымен және жүктемемен қол жеткізіледі. Соққы 0,1...0,2 мм саңылау кезінде пайда болады. Мойынтіректердегі саңылау үлкен болғанда соққы иінді біліктің тұрақты айналу жиілігінде де естіледі. Бүріккіштің (дизель үшін) біреуін немесе тұтану білтесінің біреуінің не екеуінің (бензинді қозғалтқыш үішн) өшуі кезінде соққылардың сипаты өзгермейді.Түпкі мойынтіректерге қарағанда, иінді біліктің шатунды мойынтіректерінің соққысы қатты, өткір, иінді біліктің айналу жиілігінің күрт өзгеруі немесе жүктеме астында естіледі. Цилиндрде бүріккіш (дизель үшін) немесе тұтану білтегі (бензинді қозғалтқыш үшін) өшкенде, шатундың төменгі бастиегінде соққы азаяды немесе мүлдем жоқ болады. Осылайша, нақты шатунды мойынтіректегі ұлғайтылған саңылауды анықтауға болады. Піспек бармағы-шатун түйіндесуіндегі соққылар (0,1 мм саңылау кезінде пайда болады) иінді біліктің айналу жиілігінің күрт өзгеруі кезінде металл тондар естіледі. Бүріккіш (дизель үшін) немесе тұтану білтегі (бензинді қозғалтқыш үшін) өшкенде, осы цилиндрдегі соққылар тоқтатылады. Сонымен қатар, осындай ұқсас соққылар жанармайдың бүрку бұрышы аз болғанда (дизельде) немесе ерте тұтану кезінде жарылып жану кезінде (бензинді қозғалтқыш үшін) пайда болуы мүмкін. Жанармай бүркудің тұрақты қалыпты озуы кезінде (дизель үшін) немесе тұтанудан озудың қалыпты бұрышы кезінде (бензинді қозғалтқыш үшін) соққылар жоқ болады. Бұл шатунның жоғарғы бастиегіндегі мойынтірек бармақтырының ұлғайтылған саңылауында немесе піспектің дөңесшесінде іске аспайды. Аталған соққылар қозғалтқышта жүктеме азайғанда тоқтатылады.0,3...0,4 мм саңылау кезінде цилиндрге піспектің соғылуы шалғай, шерту тонына ие, ол иінді біліктің айналу жиілігін күрт азайтқанда, қыздырылмаған қозғалтқышта немесе аз айналу жиілігінде тыңдалады.Газ үлестіруші механизмде клапандардағы соққыларды ғана тексереді. Газ үлестіруші механимзнің клапанындағы соққылар цилиндрлер бастиегінің қақпағының астындағы иінді біліктің кез келген айналу жиілігінде (әсіресе аз жиілікте) естіледі.  3.4. сурет. Компрессометр: 1-резеңке ұштық; 2- монометр;3-тұтқа        Қыздырылған қозғалтқыштағы қатты соққы клапан өзегі мен иінағаш арасындағы ұлғайтылған саңылау туралы айтады. Сынған клапан серіппесінің соққысы иінді біліктің кез келген айналу жиілігінде естіледі және дыбыс шығару бойынша өзгермейді. Үлестіруші механизмнің тісті доңғалақтарының шу шығаруы осы тісті доңғалақтардың аймағындағы иінді біліктің аз айналу жиілігінде естіледі. Шудың жоғары деңгейі тісті доңғалақтардың тозуы туралы айтады.Қосиінді-бұлғақты механизмде қосынды саңылау қозғалтқыштың картеріне енетін газдың көлемі бойынша анықталады. Әр цилиндрдің күйі ондағы компрессия (сығу соңындағы қысым) бойынша бағаланады. Цилиндрден клапандары жабық болғанда, сығылған ауаның ағып кетуі сақиналардың тозуын, олардың кокстануын, цилиндрлердің тозуын, клапандар мен цилиндрлер бастиектері төсемелерінің герметикалығының жоғалуын білдіреді. Цилиндрлік-піспекті топтың герметикалық емес дәрежесі КИ-13671, КИ-4887-І аспаптарымен немесе К-272, К-69М аспаптарымен қозғалтыш картеріне енген газдың көлемімен анықталады (сурет 3.4).3.2.3. Майлаушы жүйені диагностикалау Қозғалтқыштың майлаушы және салқындатушы жүйелерінің дұрыс жұмыс жасауы оның сенімділігін, істен шықпауын, ұзақ және үнемді қызмет етуін қамтамасыз етеді. Майлаушы жүйедегі майдың қысымы – ең маңызды параметр, ол жүйе элементтерінің күйін және майдың сапасын (тұтқырлық), сонымен қатар қосиінді-бұлғақты механизмінің күйін сипаттайды.Майлаушы жүйені диагностикалау магистральдағы майдың қысымын және монометрдің дұрыстығын тексеретін арнайы құралдың көмегімен іске асырылады. Құрал эталонды монометрден, ұштығы бар үшайырдан және икемді май түтікшесінен тұрады. Үшайырдың және май түтікшесінің көмегімен құралды қозғалтқыштың май магистралін қалқан монометріне параллель қосады. Бақылаушы және қалқанды монометрлермен өлшенетін қыздырылған қозғалтқыштағы май қысымының шамасы қозғалтқыштың сәйкес жұмыс тәртіптері үшін анықталған мәндерге сәйкес болуы керек. 3.2.4. Салқындатушы жүйені диагностикалау Қозғалтқыштың салқындатушы жүйесінің және радиатор тығындарының клапандарының герметикалығын тексеру 2.4.3 тарауында сипатталған арнайы стендтің көмегімен іске асырылады. Қажет болса, салқындатушы жүйенің герметикалығын тексеру тығыннан, манометрден және қол сорғысын қосу үшін арналған келтеқосқыштан тұратын аспаптың көмегімен тексереді (сурет 3.5). Аспапты ұлғайма кіші багінің қылтасына орнатады. Жүйенің ішіндегі қысымды қол сорғысымен береді және оның түсуін манометрмен бақылайды. Тексеру қысымы – 0,065 МПа. Сұйықтықтың ағуын анықтағанда, оны алып тастайды және герметикалықты қайта тексереді. Егер қысым баяу түсетін болса, онда анықталған герметикалықсыз күйі жойылды деп саналады.3.5. сурет. Салқындату жүйесін қысыммен тексеру үшін аспап: 1-манометр; 2 келтеқосқыш; 3 –тығын 3.3. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫ ЖӨҢДЕУ3.3.1. Қозға    қышты бөлшектеу3.3. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫ ЖӨҢДЕУ 3.3.1. Қозғалтқышты бөлшектеу Қозғалтқышты жөңдеуге алдын ала дайындау. Қозғалтқышты жөңдеген кезде оны автомобильден шешпей-ақ бірқатар операцияларды орындауға болады. Әдетте, қозғалтқышты шешпей келесі операциялар орындалуы мүмкін:цилиндрлер блоктарының бастиектерін шешу және орнату;үлестіруші білікті шешу және орнату (цилиндрлер блоктарының бастиектерін шешкеннен кейін);тісті жетекті белідкті және жұлдызшаларды шешу және орнату;май түпқоймасын және май сорғысын шешу және орнату;піспектерді, бұлғақтарды және бұлғақты мойынтіректерді шешу және орнату;қозғалтқыштың тіректерін алмастыру;иінді біліктің тығыздағыш манжеталарын алмастыру;көмекші білікті шешу және орнату;сермерді шешу және орнату;Келесі операцияларды қозғалтқышты шешкенде іске асыруға болады:иінді біліктің түпкі мойынтіректерін алмастыру; иінді білікті шешу және орнату;цилиндрлер гильзаларын алмастыру (оларды орнатқанда).Жөңдеуді бастамас бұрын салқындатушы жүйеден сұйықтықты, сонымен қатар қозғалтқыштың картерінен жәнен беріліс қорабынан майды ағызу керек. Бөлшектеген кезде ұсақ бөлешктерді жеке ыдысқа жинау керек, ал сымдарды электр аспаптарынан ажыратқанда, бұрандалар мен гайкаларды бұрыңғы күйіне орнатып, қолмен алмастыру керек. Қозғалқышты бөлшектемес бұрын оны кір мен майдан тазарту, керосинмен немесе залалсыздандырушы ерітіндімен шаю, оны сығылған ауамен үрелу керек. Қозғалтқыштан аспаптар мен агрегаттарды шешуді станционарлы айналмалы стендте іске асырған жөн. Шешілетін түйіндер мен бөлшектерді ары қарай шаю, тексеру және ақауларды түзету үшін арнайы дайындалған ыдысқа жинау керек.Автокөліктен күштік агрегатты шешу. Қозғалтқыш беріліс қорабынсыз жоғарыға қозғалту арқылы шешіледі. Кіргізуші және шығарушы құбырлар, сонымен қатар генератор мен стартерді демаонтаж жасап қажет емес. Шанақтың түбінен кейбір қосылыстар алып тасталынуы керек болғандықтан, оған төрт сенімді демеуіш және де автокөлікті көтеру үшін гараж көтергіші қажет. Автокөліктің астындағы тораптардың қолжетімді болуы үшін (күштік агрегатты шешу кезінде) автокөлікті үстінде көтергіш құралы бар бақылау шұңқырына қою ұсынылады. Бөлшектенген майланбағаг күштік агрегаттың салмағы, әдетте бірнеше жздеген килограммнан тұрады, сондықтна оны шешу үшін жүк көтеру салмағы 1 т кем емес, ілгегінің биіктігі 2 м кем болмайтын көтергіш құрылғының болуы тиіс.Күштік агрегатты шешпес бұрын, мынадай дайындық жұмыстарын жасау керек: стартер сымын шешіп, аккумуляторлы батаеряның оң плюсынан сымдарды ажырату; сымдарды құрылғылар мен өтпелі қалыптардан ажырату; қысқыштардың бұрандаларын босатып майлы және сұйықтық радиаторлардың шлангтары мен жылытуға апаратын түтіктерді ажырату; радиатордың қаптамасын бекіткіштен босатып алып тастау; радиатордың бекіткіш гайкаларын арнайы құрылғы көмегімен немес қолмен бұрап шығару және шешіп тастау; қозғалтқыш қолқалағышын немесе ЖҚЖС ажырату және оларды шешу; компрссордан тығыздалған ауаны шығаратын түтікшені ажыратып шешу, сонымен қатар жанармай сорабына апаратын жанармай түтікшесін шешу; (бар болған жағдайда) рульдік күшейткіш корпусының желүрмесінен жоғары және төмен қысымды шлангтарды ажырату; рульдік басқарудан кардан білігін шешу; газ өткізетін құбырлар желісінен бәсеңдеткішті қабылдаушы құбырларды ажырату; рычагпен бірге төсемі бар беріліс қорабының қақпағын қақпақ бекіткішін бұрау арқылы шешу. Сосын, штуцер қысқыш гайкасын бұрау арқылы спидометр жетегін ажырату қажет; педаль рычагы мен күшін ажыратып, жұмыс тежегіш жүйесінің педаль жетегін ажыратуы қажет; тұрақ тежегіш жүйесінің рычагын (оны орнатқын жағдайда) бекіткіш болттарын бұрап беріліс қорабынан ажырату; бекіткіш гайкаларын бұрау арқылы кардан білігін беріліс қорабынан ажырату; рычаг педалі мен күштен ілінісуді өшіру жетегін ажырату; алдыңғы тірек пен артқы тіректердің бекіткіш болттарын бұрау; тұрақ тежегіш жүйесі кранынан тежегіш түтікшелерін ажырату. Көтергіш құралды қолдана отырып қозғалтқышты құлақшаларынан ұстап, алдыға қарай ұстап автомобильден ажырату арқылы мұқият көтеру қажет.Сосын қозғалтқышты бөлшектеу онына апаруға оны тасымалдайтын арнайы арбаға қою керек. Қозғалтқышта құрастырылған құрылғылар мен сыртқы агрегаттарды шешу. Беріліс қорабын қозғалтқышты стендке орналастыру алдында шешіп алу қажет. Ауа фильтрін шешу кезінде оларға жалғанған ауа өткізгіштер мен шлангтардың ажыратылуы тиіс. Карбюраторды шешу кезінде барлық жанармай трубалары мен оған бекітілген гайкаларды бұрау қажет. Инжекторлы қозғалтқыштағы біріккішті рамкаларды шешу кезінде жанармай трубкалары мен сымды қалыптарды ажырату арқылы болттарды бұрау керек. Майлы фильтрді шешкен кезде корпусына бекітілген бекіткіш болттарын бұрап және тығыздаушы төсеніші бар қозғалтқыштыі фильтрін шешу қажет. Тұтану таратқышы мен жоғары кернеудегі сымдарды шешу кезінде таратқыштың жоғары октан-корректор пластинаға бекітілген болттарын бұрап оны шешу қажет. Стартерді шешу кезінде картер ілінісуіне бекітілген бекіткіш болттарын бұрап картер ұяшығынан стартерді жұлып алу керек. Генераторды шешу үшін керме тақтайшасына бекітілген гайканы, кронштейнға бекітілген гайканы бұрап қозғалтқыш белбеу мен генераторды шешу қажет.Рульдік күшейткіш сорғыны (орнатылған жағдайда) шешу үшін блокка бекітілген немесе цилиндр басына кронштейн гайкасын бұрау және жетек белбеуінен сорғы тегершігін босатып, кронштейн мен белбеумен бірге сорғыны шешу. Жанармай сорғысын шешу кезінде бекіткіш гайкаларын бұрап төсенішпен бірге шешу қажет. Желдеткіш пен сұйықтық сорғысын шешу кезінде желдеткіш күпшегіне жалғанған бекіткіш болттарын бұрап, желдеткішті, жетек белбеулері мен тегершігін шешіп, сұйықтық сорғысына бекітілген болттарды бұрап сорғыны төсеніштерімен бірге шешу керек.3.3.2. Қозғалтқыш механизмдерін бөлшектеу   Сыртқы агрегаттарды шешкеннен кейін қозғалтқышты бөлшектеуге кірісуге болады. Ең алдымен, бүлінудің алдын алу үшін (жанармай қозғалтқышында) тұтану білтелерін шешіп, цилиндр бастарынан бөліп алып , ал саңылауларды арнайы қақпақшалармен жауып тұтану білтелерін шешу қажет. Инжекторлы қозғалтқышта жанармай толтырушысы мен бүріккішін шешу қажет. Дизельде бүріккішті инерциалды универсалды шешуші көмегімен шешу қажет (3.6 сурет).  3.6. сурет. Бүріккішті инерциалды универалды шешуші көмегімен шешу:1 —тұтқа; 2 — серіппе; 3 —жүк; 4 —жағастырғыш тетік; 5 — бүріккіш              Шығару құбырын шығарғанда, жаңғақтарды алу керек, оны тығыздағышпен бекітіп, шығарып алыңыз. Егер тығыздағыштар болса оның ұшына жағылып, мұқият болу керек.Бұрауышпен бөліңіз. Операцияны қайталаңыз екінші шығыс құбырымен (оның ішінде (орнатылған жағдайда). Қажет болмаған жағдайда шығыс құбыры оны бөлшектеуге болады цилиндр басымен аяқтаңыз. Шығаратын құбыржолды шешу үшін гайканың цилиндр басына жалғанған бүйірлі кілтімен, ағаш балғамен ақырын ұру арқылы құбыржолды қолмен шеіп алу қажет. Цилиндр бастарындағы (V тәрізді қозғалтқыштарда) қақпақтарды шешу үшін қақпақтардаңы бекіткіш гайкалардц олардың төсеніштерімен бірге бұрау қажет. Иінағаш осьтерін, штанг пен итергіштерді шешу кезінде бүйір кілтімен әр цилиндр бастарын төрт бекіткіш болттарымен бұрау керек; иінағаш және тіреуіштермен бірге осьтерді шешу керек; штанг итергіштері мен цилиндр блоктарынан клапандарды итергіштерді металдық серіппе слңы тура бұрышта иілгендіктен көмегімен суырып алу. Иінағаштаре мен тіреуіштерді шешу үшін осьтің бір ұшын сіргеу қажет және тегіс шайбаны, пружиналық шайбаны, бірінші иінағашты, иінағаш тіреуін, серіппені шешіп алу және қалған иінағаштарын, тіреулерді және серіппені шешу керек. Кей қозғалтқыштарды клапандарды гидравликалық итергіштер қолданылады. Гидравликалық компенсаторлар басына аздап кедергі келтіреді, бірақ олар оңай алынып тасталады және арнайы құралды пайдалануды талап етпейді.Кранкильді білікті алып тастаған кезде, құлыптауыш шайбаны щеткалар бетінен босатыңыз да, шиыршықты розетка кілтімен бұрап, білікшені ағаш муфтасымен бекітіп, кранды білікпен бекітіңіз. Иіндік білік тегершігін шешу үшін үштұтқыр универсалды шешуші қолданылады (3.7 сурет).  3.7. сурет Иіндік білік тегершігін шешу үшін үштұтқыр универсалды шешу: 1 — цилиндрлер блогы; 2 —тегершік; 3 — шешуші Тегершікті шешкеннен кейін кранды білікшенің ойығынан алып тастауды ұмытпаңыз.Тарату гайкаларының қақпағын алу үшін қақпақтың бұрандасын бұрандаларды розетка кілтімен бұрап алыңыз. Содан кейін, ағаш тұмшапешпен жеңіл соқпақ, оны қақпақ қабатын алып тастаңыз, оны цилиндрлер блогының ұшынан мұқият бөліп алыңыз. Қозғалтқыштан шығармас бұрын жоғарғы білікпен немесе білікпен қозғалтқыштарда қозғалтқыштарда газ таратушы механизмнің қақпағының қақпағын алыңыз, керілген роликтің бекітілуін босатыңыз және тізбекті немесе оның тісті белбеуін шығарыңыз.Цилиндрдің басын қозғалтқыштан серіппелі білікті алып тастамастан көрсетіңіз. Алдымен цилиндр бастарының бекітілген бұрыштық кілтін бекітетін болттарды бекіту керек, содан соң цилиндрдің бастарын алып тастаңыз және тығыздағыштарды алып тастаңыз. Егер тығыздағыштар жанып кетсе, оларды бұрауышпен мұқият бөліп алу керек. Қозғалтқышты көтеру үшін бастарының артқы ұштары бекітілген құлақшалар. Бастарын жөндеу кезінде оны алып тастау мүмкін емес.Цилиндрдің басында гидравликалық бұрандалар мен қосылатын клапанның орындықтары басылады. Әрбір басы әр цилиндрлік банк үшін кіріс және шығыс клапандары бар. Қозғалтқыштан басын шығарғанда, жану камераларын клапандарды алмастан көміртегі шөгінділерінен тазарту үшін қырғышты орындаңыз. Бастарын жөндеу кезінде клапандарды шешу керек. Клапандарды алып тастау үшін, басы 3 (сурет 3.8) жұмыс үстеліне орналастырылуы керек және серіппені 4 тартып шығарып, 1 бағыттағыш вентилямдарды алып тастаңыз. 3.8. Клапандарды шешу:1 — шешуші; 2 — клапан; 3 — цилиндрлер басы; 4 — клапан серіппесі; 5 — кептіргіш Майлы картерді майлы сорғымен шешу кезінде мына жұмыстарды атқару қажет: стендте қозғалтқышты бұру және ілінісу тұрғын үймен, оны төмен орнатыңыз; Бекіткіштерді бұрап, ілінісу корпусының қақпағын және қақпағын алыңыз; Май құйғыны розетка кілтімен бекітіп, оны қозғалтқыштан алып тастаңыз. ақырын, цилиндрлер блогының жазықтықта бұрауышты otdelyaya картер қалқаның бұрап бұрандалары мен оны жою үшін картер тығыздағышын алып тастаңыз. Май сорғы қабылдағышын бекітетін болттарды алыңыз және оны тығыздағышпен алып тастаңыз.Поршеньдерді байланыстырушы шыбықтарды алып тастаған кезде, оларды бұрап шығарып, бұрандалы бұрандамалардың бұрамаларын бұрап босатып алу керек. Қақпақтарда және шыбықтарда желімнің болуын тексеріңіз. Стигма болмаған жағдайда, байланыстырушы шыбықтарды және қақпақтарды цилиндрлер санына сәйкес белгілеңіз; онда сіз біріктіретін шыбықтардан қақпақтарды алып, ағаш балғамен жеңіл бассаңыз, қозғалтқышты стендте 90 ° бұраңыз және цилиндрлердің жалғастырғыш штангалық жинағын өз кезегінде алып тастаңыз. Шатун қақпақтарын өз орындарын қойып, гайкамен бекітіп қолмен орау қажет. Қақпақтарды орнына орнатыңыз және оларды жаңғақтармен бекітіңіз, оларды сегізінші цилиндрде қолмен қаптаңыз), винтельдің тісті доңғалағының артынан айналдыру арқылы білікке айналдырыңыз.Иінді білікке шығарғанда келесі орындау қажет: бұрап розетка кілт тіркеме негізгі подшипник қақпағы болттар және (өзек болмаған таңбалау орындау) қақпағындағы белгісі тексеру, оларды алып тастаңыз; қақпақтарды линиялармен бірге, ал артқы қақпақ - резеңке және ағаш тығыздағыштармен бірге; маховик тісін және ілінісу құрастыру үшін қозғалтқыштың алынып білік бекітуші, жойылады. подшипниктер борпылдақ жапырақтары алыңыз және сандық тәртіппен оларды салып, манжеттер артқы негізгі подшипник, орнына орнатылған негізгі подшипник қақпақтарын алып тастаңыз.Ажыратқышты винтельден алып тастаған кезде ілінісу дискісінің ілінісу бұрандаларын босатып алу керек; қысым тақтайының жинағын алыңыз; Жетектелген диск жетегін алып тастаңыз. Бекіткіштерді өшіру үшін, білікшені дәйекті түрде айналдыру керек.Гидравликалық тетіктің қозғалтқыштың дөңгелектерін алып тастауды қолмен немесе штанга арқылы жүзеге асырылады (3.9-сурет). Оны алу үшін бекітуге арналған жаңғақтар қажет, олардың кілтін бұрып, маховикті алып тастау үшін, біліктердің фланецінің саңылауынан бұрандаларды алып тастаңыз.3.9.сурет Айналмалы механизмының беріліс қорабының көмегімен цилиндрдің көмегімен стресстеу:1 — беріліс қорабы; 2 -тістегеріш; 3 — шешуші 3.10. сурет. Шешуші көмегімен беріліс қорабының кіріс білігінің алдыңғы мойынтірегін алу:a - бұранда; б - перкуссия; 1 - түйіршіктер; 2 - тұтқаны ұстаушы; 3 - назар аудару; 4 - жүк; 5 - бағыттаушы білік; 6 - тұтқасы; 7 - мойынтіректер; 8 - білікшелік Фланецті бекітілген білікке байлау асимметриялық түрде орналасқан болттармен орындалады (әдетте бір бұранданың ауыстырылуы). Трансмиссиясы бастапқы білігінің алдыңғы мойынтірегін ауыстыру керек болса, онда винтті білікпен алып тастамас бұрын оны бұрауышпен (3,10, а) немесе қысқышты алып тастау керек, соққыға қарсы ысқышпен басу керек (3.10-сурет, б). Ұстағыштық сақиналардың ұштарына орнатып, олар үш бұранданың тесігімен жылжиды, содан кейін жүктеме 5 білігінің тіреуіне соғылғанда, мойынтірек басылады.Шұңқырды (немесе біліктерді) (V-тәрізді қозғалтқыштарда) алып тастау үшін, цилиндр басының қақпағын бөлшектеу қажет; рокер жинақтарының осьтері рокер жинақтарымен алып тастау; таяқшаны алып тастаңыз, таратушы механизмдердің қақпағын алып тастаңыз және тежегіш дөңгелектегі тесіктер арқылы фланецті бекітетін екі білікті бұрап, білік білігін алыңыз. Білекке сүйенетін болсақ, шұңқырлардың шыңдары біліктердің мойынтіректеріне тиіп кетпейтініне және олардың беттерін бүлдірмеуге ерекше назар аудару керек. Білікше жинақталған тісті доңғалақпен және фланецпен құрастырылған. Білікке арналған білікшені алу үшін, құлыптау шайғыштарын бүгу керек, тісті беріліс қорабының бұрандасын бұрап алыңыз, алып тастаңыз, роликті серіппені алыңыз, құлыптау шайбасын алыңыз. Содан кейін тарату білігін баспасөзге орнатып, берілісті ажырату үшін тұтқасын басыңыз (3.11-сурет), тартқыш фланецті және аралықты білікпен шешіңіз. Тісті берілісті білікпен алып тастау, сонымен бірге, суретте көрсетілген құрылғының көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. 3.12, а. Сол құрылғыны біліктерге білікке орнатуға болады (3.12-сурет, б).Бұлғақты-поршеньді топты бөлшектеген кезде бұлғақ пен поршеньді қысқышқа бекіту ұсынылады. 3.13 суретте көрсетілген құралмен поршеньді сақиналарды шешіп, тістеуіштермен 1 (3.13 сурет) поршеньннің бегеткіш сақиналарымен шешу қажет. Майды ажырату сақинасын шешкен кезде сақиналы дискілерді құрылғының көмегімен алып тастап, одан кейін кеңейтімдерді қолмен алып тастаңыз. Поршеньдік штырды алу үшін поршенді майда немесе электрлі жылыту құрылғысында 55 ° C температураға дейін алдын ала қыздырып, поршеньді шплинтті майлаумен басу керек. Поршенді жалғастырушы штангасынан ажыратқаннан кейін, поршень шрифтінің, поршеньдің және жоғарғы рычаг басының бастарын тексеріп отыру қажет. Цилиндрлер блогын кірістірілген цилиндрлік гайкалармен бөлшектеу үшін, қозғалтқышты төменгі креслосы бар стендте қозғалтқышты бұраңыз, цилиндр гайкаларына бір-бірлеп орнатыңыз (3.15-сурет), алып тастаңыз, сақиналарды алыңыз да, құрылғыны раковинаға жіберіңіз. Құрылғының май арналарын тазалау үшін құрылғының бойлық май сызығының ұштарын және итергіштердің майлау арналарын босатыңыз. 3.11. сурет. Тісті ауыстыру престеудің білікке арналған престеу:1 - басу; 2 - таратушы-білік; 3 – таратушы білік 3.12. сурет. Аспаптың көмегімен агрегаттарды бөлу және (b) таратушы білікке басу: 1 - бейімдеу; 2 - соққы доп; 3 - пиний; 4 – таратушы білік, 5 — білдектер   3.13. сурет. Арнайы құрал арқылы поршень сақиналарын шешу:1 — білдектер; 2 — поршень; 3 — құрылғы  3.14 сурет. Поршеньді. Поршеньдік саусақты құлыптау сақинасын алып тастау: 1 - круглогубцы; 2 - поршень; 3-білдектер  3.15. сурет. Ішіне және сыртына басу құралыцилиндрлер блогы: 1 — тұтқа; 2 — гайка; 3 — басу; 4 — бағыт беруші шпилька;

5 — қозғалтқыш блогы; 6 — гильза; 7—шток; 8 — стакан; 9 — шайба       Цилиндр блогының салқындату жүйесінің тығыздығын тексеру қажет болса, су қысымы 0,3 МПа болған кезде жүзеге асырылады. Сынақ барысында муфталар мен блоктардың төменгі бөлігіндегі тесіктерде тығыздағыштар арқылы ағып кетудің болмауына ерекше назар аудару қажет. Блоктың саңылауларындағы үйкеліс беті бар барлық элементтерді, бағыттауыштардың тесіктерін қоспағанда, өзгертуге болады (цилиндрлік гильзалар, білікшелердің мойынтіректері, серіппелі мойынтіректердің тіректері). Манжеттің сыртқы бетін тазарту картридж корпусындағы санитарлық белдіктердің қауіпсіздігін олардың өлшемдеріне әсер етпестен қамтамасыз етеді.Трансмиссия осінің цилиндрлердің осімен дәл туралануын қамтамасыз ету үшін ілініс корпусының ашылуы цилиндрлі блокпен жинақталғанда өңделеді, сондықтан оны қажетсіз жерден алып тастаудың қажеті жоқ. Бірақ мұны әлі істеу керек болса, келесі әрекеттерді орындау қажет. Тартқыштың көмегімен цилиндр блокты тұғырдан бастап ілініс корпусымен алыңыз, оны тұғырдың қысқыш кронштейндерінен босатыңыз. Құрылғыны негізге немесе шеберханаға орнатыңыз, ілінісу корпусын бекітетін біліктерді цилиндрлер блогына ағытпалы түймені босатыңыз да, ілінісу корпусының жинағын ілінісу жетектегі бөліктерімен алыңыз.Жуғаннан кейін бөлшектелген қозғалтқыштың барлық бөліктері мұқият тазаланып, тексерілуі керек. Болат және шойын қозғалтқышының бөліктері 0,2% 0,2% натрий нитраты (қалғаны - су) қосылған сода ерітіндісінде (сода 1,5 ... 2,0%) жуылады. Менің алюминий бөлшектерім үшін триэтаноламиннің немесе таза ыстық судың бір пайыздық ерітіндісін пайдалану ұсынылады. Жуғаннан кейін бөлшектерді кептіруді сығылған ауамен үрлеу арқылы орындау ұсынылады. Бөлшектерді сүрту майлықпен жасалуы мүмкін. Тоқыма ұштарын пайдалану ұсынылмайды, өйткені жеке жіптер мен шаштар бөлшектердің қалған бөліктерінде мұнай арналарына түсіп, бітеледі. Арналарды керосинмен жуу керек, бөртпелермен шайып, сығылған ауамен соққыңыз керек. Салқындатқыш қуынан масштабтау механикалық түрде немесе ерітіндімен жуылады (1 литрге 20 г техникалық трилон). 3.3.3. Қозғалтқыш бұйымдарын ақаулау Цилиндрлер блогы арнайы шойыннан құйылған. Осындай құрылым жағдайында блок тозбай қалады, бірақ келесі ақаулар болған жағдайда бракқа шығарылады: сызаттар, сынықтар және қабырғаларының тесіктері; түйіндесу сырттарының цилиндрлердің бастиектерімен шалыстану және осы сырттарда қабыршақтардың болуы; алдыңғы және артқы бүйіржақтардың сырттарының шалыстануы, осы сырттарда қабыршақтардың болуы; ұйғарындыдан артық итергіштерге арналған тесіктердің тозуы; цилиндрлердің гильзасына арналған жоғарғы отырғызу тесігінің ұйғарындыдан артық пішінінің өзгеруі және тозуы; гильзаның тығыздауыш сақиналарының аймағында кавитациялық кавитациялық қирауларының болуы; иінді біліктердің іргелі тіректеріне арналған тесіктерінің ұйғарындыдан артық тозуы; май түпқоймаларының жанасу сырттарының шалыстануы және осы сыртта қабыршақтардың болуы; енгізу құбыр желісінің жанасу сыртының шалыстануы және осы сыртта қабыршақтардың болуы.Дуалдың төменгі орналасуы бар қозғалтқыштардағы тарату дуалының төлкелері биметалл баудан жұқа қабырғалық, таңбаланған етіп жасалды және тартылыспен өздерінің ұяларына престелді. Престелген және үйлестірілген төлкелердің ішкі диаметрлерінің дуал мойындарының диаметрі бойынша осттіктің рұқсаты 0,03 мм асырмауы тиіс. Тарату дуалының төлкелерінің тозуы ұйғарындыдан артық болмауы тиіс. Дуалдың мойны мен төлкенің арасындағы саңылауды анықтау үшін микрометрдің көмегімен тарату дуалының мойнының және пассиметрдің көмегімен блокта қондырылған төлке саңылауының диаметрін өлшеу қажет. Төлкенің және дуалдың өлшемдер айырмасы саңылаудың көлемін құрайды. Егер саңылау ұйғарындыдан үлкен болса, төлкелерді ауыстыру қажет.Престелген төлкелерді өндіруші зауыттың ұсыныстарына сәйкес дуал мен төлкенің арасындағы саңылауды қамтамасыз ету үшін тарату дуалының тіреу мойындарының диаметрі үшін ұңғылаумен үйлестіру қажет. Төлкелерді ұңғылаған кезінде төлкенің үйкеліссіз қабаттың қалыңдығы шағын екенін есте сақтау қажет, сондықтан төлкенің шағын центрлеспегендігі немесе алынып таталатын жоңқаның артылған қалыңдығы үйкеліссіз қабаттың жергілікті алып тасталуына және тарату дуалының болатпен жұмыс істеуіне әкелуі мүмкін. Төлкелерді ұңғымалағаннан кейін жоңқаның бәрін алып тастап, мойынтіректі және цилиндрлердің блогын қысылған ауамен мұқият желдету керек және төлкелердің май арналарының блоктың май арналарымен үйлесуін тағы да тексеру қажет. Тарату дуалының төлкелері қатты тозған жағдайда оларды құралдың көмегімен блоктың ұясынан престеп шығарып, содан кейін сол құралдардың көмегімен жаңа төлкелерді престеп тастау қажет. Жөндеу немесе жаңа төлкелерді престеген кезінде оларды төлкелерде бар майлау сырттары цилиндрлердің блоктарындағы тесіктермен нақты сәйкес келетіндей етіп қондыру қажет. Цилиндрлердің гильзаларын (цилиндрлерді) қарауларға және өлшеулерге ұшыратады. Гильзалардың ішкі диаметрі екі өзара перпендикуляр жазықтықта (иінді білектердің осі бойынша және оған перпендикуляр), сондай-ақ блоктың биіктігі бойынша үш белбеуде өлшенеді. 3.16 суретте, а гильзаның ішкі диаметрінің өлшеуі тікелей 1-қозғалтқыштың цилиндрлер блогында көрсетілген, 3.16 суретте, б – қозғалтқыштың цилиндрлер блогынан престеліп шығарылған гильзаны өлшеу. Белбеулердің біреуінде гильзаның диаметрін өлшеу сызбасы 3.16 суртте, в, көрсетілген. Өлшеу кесімді өлшемге белгіленген 2-пассиметрде іске асырылады. Нақты өлшемді қамтамасыз ету үшін қоршаған ортаның тұрақты 17...23°С температурасы болған жөн.  3.16 сурет. Цилиндрлер гильзаларының диаметрін өлшеу сызбасы:а – цилиндрлердің блогында; б – цилиндрлер блогынан престеліп шығарылған; в – өлшеу сызбасы; 1 – цилиндрлер блогы; 2 – пассиметр; 3 – қысқыш; 4 – цилиндрлердің гильзасы Цилиндрлердің максималды ұйғарынды тозуы қозғалтқышқа байланысты 0,15...0,4 мм құрайды. Осындай тозу болған жағдайда гильзаны блоктан престеп шығарып, жөндеу өлшеуіне қашап өңдеу үшін жөндеуге жіберу қажет немесе поршень мен сақиналармен жиынтықта зауыт шығаратын жаңасымен ауыстыру қажет. Жұмыс сыртының Ra бұдырлығы жазық шыңдық микрорельефтің жоқ болған жағдайда 0,32 мкм төмен емес болуы тиіс немесе жазық шыңдық микрорельефтімен 0,63...1,00 мкм шектерінде болуы тиіс. Диаметрлері сынды диаметрлерден артық болатын цилиндрлердің гильзалары жөндеуге жатпайды және бракқа шығарылады. 0,15...0,20 мм дейін тозу болған жағдайда цилиндрлердің гильзалары қырнаусыз, бірақ поршендердің және сақиналардың айырбастауымен қолдану үшін жарамды.Қаспақ қабатымен қапталған, коррозияға ұшыраған және күйігі бар сыртқы беті бар гильзалар жөндеуді талап етеді. Гильзалар түрлі тәсілдермен тазаланады: механикалық – арнайы қондырғыда сүйекті ұнтақпен, химиялық – ваннадағы 5% триполифосфатанатрий ерітіндіде гильза ұстаумен; электрлік – 6 В кернеумен тұрақты тоқты өткізіп, тығыздығы тазартылатын сырттың аумағы 1 дм2-ге 8 А NaOH (93%) сілті балқытпасында және NaCl (7%) тұзда гильзаларды жуу. Балқыту температурасы 50°С, кейіннен суық суда жуып, гильзаны ұстау уақыты 8...10 минут болып табылады. Механикалық тәсілдің артықшылығы қарапайымдылықта, ал электрлік тәсілдің артықшылығы тазалаудың жоғары сапасында.Гильза қабырғаларының жұқалығына және онда резисттік емес ендірменің бар болуына байланысты оны жөндеу өлшемдеріне қашап өңдеу елеулі технологиялық қиыншылықтарды туғызады және қажетті жабдықтары бар мамандандырылған шеберханаларда өткізілуі тиіс.Тіркелу картері әдетте шойыннан құйылған. Қозғалтқыштың артқы тіреулерінің табандары тіркелу кратерімен бірге құйылған болып жасалған. Тіркелу кратерінде беріліс қорабын центрлейтін тесікті соңғы қашап өңдеу блокпен бірге өткізіледі, сондықтан кратерді блокпен бірге жинақтаманы бұзбаған жөн. Қозғалтқыштың артқы тіреуінің бұрамаларына арналған тесіктердің диаметрі ұйғарынды мәндердің шектерінде болуы тиіс. Тозу көбірек болған жағдайда тесіктерді ашуға және төлкелердің қондыруына рұқсат етіледі. Тіркелуді қосу айырының остердің тозған төлкелері престеліп шығарылады да, олардың орнына 0,1 мм тартумен жаңалары престеледі.Остілікті қамтамасыз ету үшін төлкелердің екеуін бір уақытта ұңғымалайды. Төлкелердің остіліксіздігінің рұқсаты 0,025 мм құрайды, қатарлықсыздықтың рұқсаты (блокқа жанасу жазықтығына қатысты) – 100 мм ұзындығында 0,1 мм құрайды. Қосалқы кратерлер үшін қозғалтқыштың блогымен және берілу қорабымен жанасатын бүйіржақтық сырттарының қатарлығының рұқсаты 100 мм ұзындығында 0,05 мм құрайды. Берілу қорабын центрлейтін тесіктің ішкі сыртының радиалды соғылуының рұқсаты 0,15 мм тең.Енгізу құбыр желісі бірқалыпты температуралық тәртіптерде жұмыс істейді, сондықтан ол шалыстануға аз ұшырайды. Құбыр желісінің бастиектермен және блокпен қосылу жазықтықтарында жапырылғандар және ішіне майысқандар болмауы тиіс. Қажет болған жағдайда оларды ұсақ кертікті егеумен немесе қырғышпен тегістеп жіберу қажет. Сырт коррозияның іздерсіз, таза және тегіс болуы тиіс. Енгізу құбыр желісін де 0,3...0,4 МПа қысыммен саңылаусыздыққа тексерген жөн. Тексерудің алдында енгізу клапандарын шайырлық түзілімдерден, ал салқындату жүйесінің арналарын – қаспақтан тазалау керек. Қаспақ блоктың қуыстарын тазалауына арналған қолданылатын ерітіндімен тазаланады. 3.17 сурет. Шығару құбыр желісінің жазықтықтан ауытқушылықты анықтау:1 – үлгі; 2 – қуыс құлақ; 3 – құбыр желісі Шығару құбыр желісінің қосылу жазықтықтардың түзулігінен ауытқушылықтары болмауы тиіс (3.17 сур.). Жөндеу кезінде құбыр желісінің қабырғаларын түзілген түзілімдерден тексеріп, тазалап отыру керек, себебі түзілімдердің айтарлықтай мөлшері құбыр желісінің өткізу қималарын едәуір тарылтады да, қозғалтқыштың қуаттылығын азайтады және оның үнемділігін нашарлатады. Құбыр желісін металл қырғышпен немесе ысқышпен тазалайды да, кейіннен керосинмен шаяды және қысылған ауамен желдетеді. Тазалағаннан кейін құбыр желісін 0,3...0,4 МПа қысымдағы сұйықтықпен саңылаусыздыққа тексеру керек.Цилиндрлердің бастиектерін алюминий құйындысынан немесе шойыннан құяды. Оларға шойын ершіктер және клапандардың жетекші төлкелері престелген. Тарату дуалының жоғары орналасуы бар бастиектің жоғары бөліктерінде алмалы тіреулер орналасқан, олардың тесіктері мойынтіректердің тұрқыларымен жинауында өңделеді, сондықтан оларды алмастыруға келмейді және олар тозған жағдайда цилиндрлердің бастиектерін тек мойынтіректердің тұрқыларымен жинауында ғана алмастыру керек.Цилиндрлер бастиегінің негізгі ақауы – блокқа жанасатын сыртының шалыстануы. Ұйғарынды мәндерді арттыратын шалыстану бар болған жағдайда бастиектің сырты фрзерлеу немесе қыру керек. Фрезерлеген кезінде қысу камерасының көлемінің азаюы 1,5 см2 артық емес рұқсат етіледі. Фрезерлеуді немесе қыруды бақылау бақылау тақтасындағы қуыс құлақтардың жиынтығымен немесе сызбаүлгілік сызғышпен орындайды (3.18 сур.).Салқындату мұқабасындағы жарықтар, жану камераларының арасындағы қосқыштар бойымен күйімдер, коррозияның әсерінен бүлдірулер, тұтану білтелеріне арналған тесіктердің аумағындағы сырттардың тозуы аргон ортасында сымды дәнекерлеу арқылы, сондай-ақ кейіннен дәнекерлеу іздерін кейіннен тазарту және өлшемдерді қалпына келтіру арқылы жояды. Алюминий бастиектердегі тесіктердің зақымдалған нақышты ішкі сырттарын серіппелі нақышты ендірмелермен қалпына келтіреді. Осы жағдайда ендірмелерге арналған тесіктердегі жүздеріне және ендірменің бірінші орамның сыртқа шығуына рұқсат етілмейді. Цилиндрлердің бастиектерін саңылаусыздыққа сынауды 0,3 МПа қысымдағы сумен немесе эмульсиямен іске асырған жөн.Клапандар ыстыққа төзімді болаттан жасайды, клапандардың біліктерін хромдайды. Клапандардың саңылаусыздығы клапандардың жұмыс жүздерінің олардың ершіктерге ысқылау арқылы қалпына келтіріледі. Клапанның жұмыс жүзінде ысқылау арқылы жоюға келмейтінқабыршақтар немесе сызықіздердің бар болған жағдайда кейіннен ершікке ысқылауымен жүзді қырнап өңдейді. Клапанның қолмен ысқылау барысында айналуы екі жаққа кезекпен клапанды бұрайтын арнайы 1 бұрғының көмегімен (3.19 сурет) іске асырылады. 3.18 сурет. Цилиндрлер бастиегінің жазықтығынан ауытқушылықты анықтау:1 – сызбаүлгілік сызғыш; 2 – қуыс құлақ; 3 – цилиндрлердің бастиегі. 3.19 сурет. Клапандарды бұрғының көмегімен сылау:1 – бұрғы; 2 – емізік; 3 – клапан; 4 – ершік. Клапанның бастиегін қармау рәзеңке емізікпен іске асырылады. Сылау кезінде клапанның астына шағын иілгішті серіппені қондырған жөн. Сылауды тездету үшін сылау пастасын немесе қозғалтқышты майлау үшін қолданылатын маймен араласқан ұсақ егеуқұм ұнтағын қолданады. Клапанның білігі түзу болуы тиіс. Түзуліктен ауытқушылықты тексеру 2 призмаларда 1 индикатордың көмегімен іске асырылады (3.20 сурет, а). Клапан білігінің түзулік еместігіне рұқсат 100 м ұзындыққа 0,01...0,015 мм асырмауы тиіс. Клапан жүзінің жұмыс сыртының біліктің осіне қатысты соғылуын 3.20 суретте, б, бейнеленген құралда тексереді. Клапан жүзінің жұмыс сыртының соғылуы ұйғарынды мәнді асырмауы тиіс. Жұмыс жүзінде өндіру (тозу) немесе қабыршақтар мен сызықістер табылған жағдайда клапанды қырнап өңдейді. Клапандардың жұмыс жүздерін клапанды 3 цангалы патронға бекітіп, арнайы үстелдік қырнау білдегінде немесе дөңгелекте қырнау білдегінде қырнауға болады (3.21 сурет). Білдектің құрылымы қырнау дөңгелегіне қажетті бұрышпен клапанды қондыруға мүмкіндік береді. Енгізу клапанның жүзін 30° бұрыпшпен (көлденең оске қарағанда), ал шығару клапанды 45° бұрышпен қырнайды. Клапан білігінің бүйіржағы тозған жағдайда қырнау білдегі оның қырнауын өткізуге мүмкіндік береді. 3.20 сурет. Клапанды тексеру:а – біліктің түзулігінен ауытқушылықты анықтау; б – жүздің жұмыс сыртының бүйіржақтық соғылуын тексеру; 1 – индикаторлық бастиек; 2 – призма; 3 – құралдың бағанасы; 4 – өлшеу құрылғысы; 5 – клапан. 3.21 сурет. Клапан жүздерін қырнау:а – жалпы көрінісі; б – жүздерді қырнау сызбасы; 1 – электр қозғалтқышы; 2 – қырнау дөңгелегі; 3 – цангалық патрон; 4 – суппорт; 5 – табан; 6 – клапан; 7 – сомын; 8 – патронның тұрқысы. 3.22. сурет. Клапанды саңылаусыздыққа тексеру:1 – рәзеңке груша; 2 – манометр; 3 – құрал; 4 – цилиндрлердің бастиегі. Клапанды саңылаусыздыққа сынауды тығыздалған клапанның үстінде тығыз қондыратын арнайы құралмен іске асыруға болады (3.22 сур.). Содан кейін грушаның көмегімен құралдың қуысына ауаны айдайды. Егер осы кезде ауаның 0,07 МПа артық қысымы 30 секундтың ішінде түспесе, онда клапан жақсы ысқыланған.Ысқылағаннан және клапандардың саңылаусыздығын тексергеннен кейін цилиндрлердің бастиегін және клапандарды мұқият жуып, қысылған ауамен желдету керек.Клапандардың төлкелері шойыннан немесе металл керамикасынан жасалған және 0,014...0,065 мм тартуымен престелген. Жөндеу өлшемді төлкелерінің кесімді диаметрден 0,025 мм және 0,7 мм сәйкесінше үлкенірек (сыртқы) және кішірек (ішкі) диаметрлері бар. Төлкенің ішкі сырттарын кесімді диаметрге дейін өңдеу цилиндрлердің бастиектерімен жинауында іске асырылады. Клапан төлкесінің тесіктерінің максималды ұйғарынды тозуы 0,05 мм асырмауы тиіс. Диаметрі көбірек болған жағдайда төлкені ауыстыру керек.Клапандар төлкелерінің престеп шығаруы арнайы құрал арқылы іске асырылады (3.23 сур., а). Клапанның 9 төлкесін 1 цилиндрлердің бастиегінің тесігіне престеген кезінде төлкеге тоқтатқыш сақинаны кигізіп, төлкені тоқтатқыш сақинаның бастиекке тірелгенше 8 жақтауының көмегімен престеу керек (3.23 сур., б). Төлкелердің престеуін оңайлату үшін цилиндрлердің бастиегін 180°С температурасына дейін қыздыру керек.Төлкені престегеннен кейін оның ішкі диаметрінің өлшемін 10 ұңғымалауының көмегімен оған қондырылатын клапанның білігінің диаметріне дейін және төлке мен біліктің арасындағы жылу саңылауын сақтай отырып, үйлестіру керек (3.23 сур., в). Клапандардың төлкелеріндегі саңылауларды өндіруші зауыт ұсынған шектерінде сақтаған жөн, себебі олар ұлғайған сайын жылу бергіштік нашарлай түседі, бұл клапан жүзінің қызмет ету мерзіміне теріс ықпал етеді. Төлкелерді клапандардың ершіктерін жөндеуіне дейін ауыстыру қажет.Клапандық серіппелерді еркін және жүктелген күйіндегі олардың ұзындықтарын тексереді. Серіппелердің жүктеу өлшемдерін және ұзындықтарын өндіруші зауыт белгіленен. Серіппенің биіктігін және иілгіштігін арнайы аспапта тексереді. Серіппеге жүктемені динамометр бойынша анықтайды. Серіппені жүктен босатқаннан кейін оның қалдықты бүлінуі болмауы тиіс. Талаптарға сәйкес келмейтін серіппелерді жаңаларымен алмастырады.         3.23 сурет. Клапандардың төлкелерін ауыстыру:а – төлкені престеп шығару; б – төлкені престеу; в – төлкені ұңғымалау арқылы үйлестіру; 1 – цилиндрлердің бастиегі; 2 – алынғыштың тұрқысы; 3 – тіреуіш мойынтірек; 4 – тығырық; 5 – сомын; 6 – білік; 7 – тіреу сомыны; 8 – жақтау; 9 – төлке; 10 – ұңғымалау.Төлкелерді шұңқырға айналдыра отырып болаттан жасайды.Түйісетін жұптың (итергіш-жұдырықша) жұмысқа қабілеттілігін арттыру үшін итергіш бүйіріне шойынды дәнекерлейді. Итергіштің сфералы бетінің тозуы 0,1 мм аспауы тиіс. Тозған итергіштер жаңаларымен ауыстырылуы керек. Зауыт итергіштердің беттерінде таңбаланғандай олардың бірнеше түрлі өлшемді топтарын өндіріп шығарады.Блокта (немесе басында) бағыттаушы саңылауға дұрыс таңдалған итергіш саіылауға өз салмағымен жәй түсуі керек. Осындайда итергішке аз мөлшерде май жағылуы тиіс.Клапан ершіктері арнай шойыннан жасалған. Клапан ершіктерін баспақтамас бұрын оны 180 °С температурада қыздыру керек. Баспақтау (3.24 сурет) 3 ұяға арнайы жақтау 2 арқылы орындалады. Ершіктің қиықжек тозуы клапанның тығыз емес орнауына әкеліп соғады, бұл ретте қиықжек бетінде, кей кезде клапан бетінде бөлінетін газдардан оксидты қабықшалар мен қабыршақтар пайда болады. Аздаған зақымды клапанды ершікке жанастыру арқылы, ал одан қиын зақымдарды егеу арқылы клапанды ершікке жанастыру жоюға болады.Сору клапандарының ершіктерін егеу үшін 30° көлденең осьті конусты қажақты құрал, ал шығару клапандарын егеу үшін жиегі 45° иілетін қажақты құралы қолданылады.  3.24.сурет Клапан ершігін цилиндр бастарын баспақту схемасы: 1— цилиндр бастары; 2— жақтау;

3— клапан ершігі             3.25. сурет. Клапан ершігін жөндеудің нақтылығын тексеру: 1 — цилиндрлер басы; 2 — индикаторлы басСору клапандарының ершіктері қиықжектерін егеу келесідей орындалады: 30° бұрышында иілетін құрал көмегімен жұмыс алаңын алдын ала жөндеп алады, клапан ершігінің төменгі бөлігінен 75° бұрышында иілетін құрал көмегімен қиықжекті шешіп алады, 15 ° бұрышпен абразивті құралы бар седледің жоғарғы жағындағы пахта; клапанның жұмыс алаңын 30 градус бұрышпен жұқа езілген абразивті құралымен өңдейді. Сол мақсатқа арналған 45 ° конустық тасты пайдаланып, пайдаланылған вентильді орындықтар үшін орындалады. Клапанның орнына бақылауды жасамас бұрын клапандардағы жеңдердің жай-күйін тексеру керек. Егер втулканы ауыстыру керек болса, алдымен осы операцияны орындаңыз, содан кейін седорияларға тегістеуді бастаңыз, себебі орындықтарды өңдеу үшін негіз клапанның кірістері болып табылады. Тегістеу абразивті құралмен орындалуы керек. Седла өңдеудің дәлдігі индикатор арқылы бақыланады (3.25-сурет). Клапанның тесіктерінің тесіктеріне қатысты клапандарды бөлетін жұмыс бетінің радиалды толеранттылығы толассыз 0,05 мм. Ершіктерді тегістеу кезінде тегістелмеген кезде, құралдың көмегімен бастарынан басылады (3.26-сурет) және жаңадан ауыстырылады. Содан кейін, жаңа басылған седледерді өңдеп, оларды бағыттаушы втулкалармен туралап, клапандарды шайқаңыз. Клапанның орындықтарын жөндеуден кейін цилиндр бастарын мұқият жуып, сығылған ауамен сүрту керек. 3.26. сурет. Ершік клапандарының цилиндлер басынан тегістеу:1 — үш лампалы арнайы гайка; 2 — қысқыш конусты бұрама; 3 — құрылғы корпусы; 4 — шай-

ба; 5 — гайка; 6 — серіппе;

7 — конусты қысқыш; 8 —

құрылғы табанлығы; 9 —қойылатын ершік;

10 — цилиндрлер басы     Цилиндрлер басының төсеуішін басын шешкен кезде ауыстырып отыру керек. Төсеуішті блокқа орнатқан кезде «Жоғары» таңбасына сәйкес кою керек, ал оның шеттері қозғалтқыш двигателінің жану камерасын тимеуі тиіс. Поршеньдер алюминий ерітіндісінен жасалынады және қалайымен қапталған. Пошень белдемшесі сопақ, бөшке тәріздес формада. Белдемшенің ең үлкен диаметрі жазықтықта поршеньдік пиннің осіне перпендикулярлы түрде анықталады. Поршеньдік белдемше беті тегіс болуы керек, тесіктер мен сызаттар болмауы керек. Поршеньдік сақиналардың ойықтарын тазарту 3.27. суретте көрсетілген құралмен жасайды. 3.27. сурет Поршеньдік сақиналардың ойықтарын тазарту:1 —құрал; 2 — поршень; 3 —

кескіш    Араластыру беттерін зақымдамау үшін көміртегі кенін мұқият және мұқият алып тастаңыз. Мұнай төгетін тесікшесінен алынған көмір металл диаметрі 3 мм болатын металдан немесе бұрғымен алынып тасталады.Поршеньдік сақиналарды қажетсіз өзгерту қажет емес. Ертерек ауыстыру қозғалтқыштың жұмысын нашарлатады, цилиндрлер тозуын арттырады. Біз соңында поршенді сақиналар мен тозу серпімділігін тексерді. сақина тұрақтылығы туралы сақина сынақ сақина орнатылған арнайы құрылғы, немесе акселерометра бар пьезоэлектр құрылғы және триггер электромагнит ұстаушы, икемді жолағын тарылуына айқындайды. Бұл құрылғы төменде жұмыс істейді. Бастапқы электр магниті электрлік кернеумен қамтамасыз етіледі, нәтижесінде поршеньдік сақина бүгіледі және сенсоры бар кронштейн ең төменгі күйге тартылады. Содан кейін электромагниті өшіру үшін сигнал жіберіледі, ал сақина серпімді деформациясына байланысты кронштейннің демонстрациясы болады. Тербеліс үдерісі жедел деректерді қабылдау тақтасы арқылы жазылып, дербес компьютерге кернеу мен кернеу ретінде кіретін жеделдету сенсоры арқылы белгіленеді.Басқару калибрінде сақина орналасқан кезде құлыпта тазалауды өлшеу 3.28. а. -суретте көрсетілген. Сақина мен поршеньдің аралықтары арасындағы ара қашықтықты өлшеу 3.28-суретте көрсетілген, b. Тиісті өлшемдегі поршеньдік сақинаны кішкентай шоқтығы бар файлмен құлыптауға реттеуге болады.3.28. сурет. Поршеньді сақиналардың саңылауларын өлшеу: а — калибрге орнатқандағы сақина; б — поршень жырашығы мен сақина арасы поршня; 1 — калибр; 2 — сақина; 3 — сүңгіш 4 — поршень3.29. сурет. Шатунды тексеру(а) және түзету (б):1 — құрал копусы; 2 — тексерілетінй шатун; 3, 7 — шатунның жоғары жіне төменгі бастарына арналға тіреулері; 4 — индикаторлар; 5 — тіреуші көтерілімдер; 6 — түзету кілті; 8 — таянышПоршеньдік сақиналардың сақинасына майысқан зығырдан жасалған болуы керек. Сонымен қатар, теріге арналған тегістеу сынақ пластинасына қойып, сақинаны және ойықтың арасында қажетті бос орынға дейін сақинаны мұқият басып, сығу керек. Поршеньдік ойықтарға орнатылса, сақиналар еркін қозғалуы керек. Құлыптау сақинасындағы кемшіліктердің артуы олардың жарамсыздығының белгісі емес. Поршеньдік сақиналардың жарамдылығын цилиндрлердегі қысу қысымын өлшеу арқылы анықтауға болады.Қақпақпен байланыстырушы шатунды 3.29, а суретте көрсетілген құрылғының көмегімен тексеруге болады.. Біріктірілген шыбықты бірдей құрылғыда немесе арнайы оң жақ кілт 6 көмегімен бейнелейді (сурет 3.29, b). Орташа жазықтықтағы осьтердің параллелизмінен ауытқуы бар ұзындығы 100 мм-ден 0,08 мм-ден аспауы тиіс. Тығыздағыш қосылымды түзету төмендегідей орындалады. Біріншіден, қосылыстың жоғарғы бөлігін деформацияны жою үшін қажетті бұрышпен үлкен бұрышпен бұру ұсынылады, содан кейін тесіктердің осьтері параллель болуын қамтамасыз ететін қарсы бағытты бұру ұсынылады. Түзетудің осы әдісі әрі қарай жұмыс кезінде байланыстырушы шыбықтың деформациясының қарсылығын арттырады. Деформацияланатын қосылыстың деформациясы қолмен басылғанда да орындалады. 0,01 мм-нен астам тесікке цилиндрлік төзімділікті асыратын қосылыс шыбықтарды ауыстыру керек.Жөндеуге түскен иінді біліктерді арналарда өнімдерін кокстелетін кір жинау контейнерде және мұнай жинақталған шөгіндіні тазалау керек. Шлангты тазалау үшін шанышқыны бұрап алыңыз. Арналарды металл сөрелермен тазалаңыз. Бұзылуға болмайтын мойындар мен филлерге сызаттар, шаштар және металл емес қосындылары бар кранкфельдерді одан әрі пайдалану рұқсат етілмейді. Тозған біліктердің цилиндрлік мөлшері рұқсат етілген мәндерден аспауы керек. Әйтпесе, щеткалар жөндеу мөлшеріне қарай қырылады. Калибрлі біліктердің диаметрін өлшеңіз (3.30-сурет). Білек мойындарының диаметрі кем дегенде екі өзара перпендикулярлы жазықтықта және екі мойын белдеуінде өлшенуі керек.Иінді білікте мойынның радиалды қаптауын да тексеру керек (3.31-сурет, а). Мұны орындау үшін кронштейнді шеткі тамыр мойндары арқылы тіректерге орнатып, индикатордың көмегімен соққыны анықтаңыз. Радиалды толеранттылық рұқсат етілген мәндерден аспауға тиіс. Мойындарды радиалды соққылағанда, білік қолмен немесе гидро гидравликалық баспада түзетілуі мүмкін.  3.30. сурет. Иінді білік мойындарын өлшеу: 1 — иінді білік; 2 — калибр 3.31 сурет. Иінді біліктің мойындары соққысын тексеру (а) және түзету (б): 1 — білік; 2 — индикатор; 3 — штатив; 4 — жақтаулар; Р — прессті күшейту  Егер тік сызықтан ауытқу бар болса, білікке бірдей құрылғыда (3.31 сурет, б) бұрылыс жойылғанша, білікшенің сызықтығын индикатормен тексергенше реттеуге боладыСермерде жұмыс алаңында сызаттар мен қажаулар болса, онда оның бетін егеу немесе жонуға болады. Егер щеткалар зақымдалған немесе ілініс корпусының болттары үшін тесіктерге түссе, ескілерді бұрғылауға және үлкенірек болттарды кесуге болады. Қозғалтқышты пайдалану кезінде ұшқыр таяқтың тістері ұшынан бастап, стартермен жабдықталатын жерлерде тозады. Тістің ұзындығы бойынша 5 мм-ге дейін тозу болған жағдайда, тәждің тістері ине арқылы мұқият дөңгелектелуі керек. Егер тозу 5 мм-ден артық болса, онда тәжді алып тастау керек және артқы жағы арқалық тығынына басу керек.3.32. сурет. Шоғырсымның білікшесінің шұңқыры мен шеткі қаптамасын анықтау: 3.33. сурет. Үлестіруші білік негізінде бүйір соққысын тексеру: 1, 5 — жақтаулар; 2 — білік; 3 — индикатор; 4 — индикатор қысқышыИінді біліктің алтылығында (орнатылған жағдайда) жұмыс алаңында сынық, сызат, бояу болмауы тиіс. Үлестіруші білік негізінде бүйір соққысын тексеру 3.32 суретте көрсетілген. Бүйірін соғу өлшемі мөлшермен болуы тиіс. Үлестіруші білік мынадай кемшіліктерден тұрады: тірек мойындарын ұрып-соғу және тозу, борттың тозуы және ойық ойығы. Жұдырықшалар мен эксцентрик жұмыс алаңында нақыс пен сынықтар, бояулар болмауы тиіс. Біліктерді бекіту біліктерінің радиалды толеранттылығы рұқсат етілген рұқсат етулерге сәйкес келуі керек. Радиалды толқындар призманың шеткі мойындары орнатылған (білікшелер орналасқанда, сыртқы мойынның диаметріне назар аудару қажет) білікке арналған көрсеткішпен (3.33-сурет) тексерілуі керек. Мойындарды радиалды ұрып-соғу рұқсат етілген мәннен асып кеткен кезде білікке түзету керек. Камералардың тозуы және отын сорғы жетегінің эксцентрикі рұқсат етілген шектерде болуы керек. Каминнің және біліктердің беті белгілі бір тазалыққа негізделген. Қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде, фланецтің шүмегі де өшеді. Осьтік қашықтықты ұлғайту біліктің бойлық қозғалысын және қозғалтқышты соғуды тудырады. Қалыпты тазарту бір мезгілде фланецтің тозуы мен біліктің алдыңғы мойынының ұзындығы аралық кедергі сақинасының қалыңдығын азайту арқылы қалпына келтірілуі мүмкін. Кілттердің тозған кезде, жөндеу мөлшерінің кілтін орнату үшін оның енін көбейтуге болады.  3.3.4. Майлау жүйесінің май сорғысын жөндеу Май сорғысы қолдану нұсқаулығында көрсетілген мәндерден төмен майлау қозғалтқыш жүйесінде майдың қысымы кезінде жөндеуге жатады. Алдымен сорғының редукциялық клапанын тексеру қажет. Осы үшін жинаулы редукциялық клапанды шығарып, оның бұйымдарының күйін тексеру қажет. Май тұнбаларынан тазартылған және керосинде жуылған клапанның бұйымдары редукциялық клапанның тұрқысында еркін қозғалуы тиіс. Клапан серіппелерінің ұзындығы нақты бір жүктемеде өндіруші зауыты белгілеген мәндерге сәйкес келуі қажет. Егер тексеріс барысында белгіленген бақылау мәндерінен ауытқушылық байқалса, онда сорғыны бөлшектеу қажет.Май сорғысының бөлшектеуін келесі тәртіпте іске асыру ұсынылады. Сорғыны май кетіретін ерітіндінің ішінде жуу, оны қысқышта бекіту және сұққыштарды баспақтап бекіту. Төменгі секцияның тұрқысының бекітуінің үш бұрандамасын бұру (екі секциялық сорғы үшін), бұрандамаларды шығару, төменгі секцияның тұрқысын төсеммен бірге шығару, төменгі секцияның жетектейтін тегершікті алып тастау және сәл балғамен тоқылдата отырып, алынғыштың көмегімен ості тұрқысынан шығару. Тығынды бұру және редукциялық клапанды (серіппені және плунжерді) шығару. Жинаулы центрленген муфта мен дуалды екі жетекші тегершікпен және шеберүстел қысқыштағы аралық қақпақпен қысу және сорғының жоғарғы тұрқысының төсемін, жоғары секцияның жетектейтін тегершігін алып тастау және ості баспақтап бекіту. Сорғының дуалын жұмсақ төсемдері бар қысқыштарда бекіту және төменгі секцияның жетекші тегершігін дуалдан алып тастау, содан кейін дуалдың жігінен бірінші кілтегін шығару, бұрауыштың көмегімен тоқтатқыш сақинаны және аралық қақпақты алып тастау. Жетекші тегершікті шеберүстел пресінде қысу және дуал жігінен екінші кілтекті шығару. Бөлшектегеннен кейін бұйымдарды жуып, олардың геометриялық өлшемдерін тексеру қажет.Жетекші дуалдың астындағы май сорғысының тұрқысындағы тесіктердің диаметрлері ұйғарынды мәндерге сәйкес келуі қажет. Тесік диаметрі ұйғарынды мәннен артық ұлғайған кезінде тұрқыны айырбастау немесе тесіктерді жөндеу қажет. Жоғары секцияның тегершігіне арналған қуыстардың тереңдігі де ұйғарынды мәндерге сәйкес келуі қажет. Тереңдік ұлғайған кезінде тұрқыны айырбастау немесе жөндеу қажет. Тұрқы мен қақпақтағы тегершіктерге арналған қуыстардың диаметрін де ұйғарынды мәндерге сәйкестікке тексерілуі тиіс. Диаметр ұйғарынды мәннен артық ұлғайған кезінде тұрқыны немесе төменгі қақпақты айырбастау немесе жөндеу қажет. Бұдан басқа, келесі өлшемдерді тексеру қажет: сорғының тұрқысындағы және төменгі қақпақтағы жетектейтін тегершіктердің остеріне арналған тесіктердің диаметрлері, жетектейтін тегершіктердің остерінің диаметрі, сорғының төменгі қақпақтағы тегершіктерге арналған қуыстардың тереңдігі, жетекші дуалдың диаметрі және дуалдың кілтекті жырашықтың ені. Остердің бір жақты тозуына рұқсат етіледі. Тозған остерді қысып, жаңаларымен айырбастау қажет. Тегершіктердің бүйіржақтарымен жанасатын сорғының аралық қақпағының алмалы-салмалы сырттары жазық және қатар болуы тиіс. Қатарлықтың рұқсаты 50 мм ұзындықта 0,03 мм сәйкес келеді. Қақпақ сырттарының жазықтылығының рұқсаты немесе істеп бітіру 0,04 мм сәйкес келеді. Қақпақты әр жақтан 0,15 мм артық емес қырнауға рұқсат етіледі. Тегершіктердің бүйіржақтарымен жанасатын сорғының төменгі секциясының тұрқысының сырты жазық болуы тиіс. Қақпақ сыртының жазықтылықтың рұқсаты немесе істеп бітіру 0,04 мм сәйкес келеді, қатарлықтың рұқсаты – 100 мм ұзындықта 0,08 мм артық емес. Саңылаусыздықты бақылау үшін және көзге көрінбейтін жарықтар арқылы ағуларды табу үшін майсорғысының тұрқысын, аралық қақпақты және төменгі секцияның тұрқысын 0,4 МПа қысымдағы сумен тексеру ұсынылады.Сорғы бөлшектеуге кері бірізділікте жинайды. Сорғыны жинаған кезінде барлық қағаз төсемдерді жаңаларымен айырбастау қажет. Төсемдерді УН-25 герметиктің немесе өндіруші зауыттың талаптарына жауап беретін басқа герметиктің жұқа қабатпен майлайды. Сорғының жетекші дуалын қондырған кезінде тұрқының дуалы мен тесігінің арасында және тегершіктің осі мен тесігінің арасында саңылаулар қамтамасыз етілуі тиіс. Сорғыны жинаған кезінде келесіге ерекше назар аудару қажет. Жетекші тегершіктің осін 0,032...0,077 мм тартылысы бар тұрқыға престеу қажет. Жетекші дуалдағы центрленген муфта 0,004...0,048 мм тартылысымен отырғызылуы тиіс. Егер дуалдағы муфта шайқалса (саңылау бар), оны айырбастау қажет. Центрленген муфтаны баспақтаған кезінде өндіруші зауыттың талаптарына сәйкес сорғының бүйіржағынан бастап муфтаның жоғарғы шетіне дейін өлшемді бұзбау қажет. Қуыс бұрғы мен сызғышпен келесі мәндерге сәйкес болуы тиіс май сорғының саңылауларын тексеру қажет (3.34. сурет): тегершіктердің тістері мен тұрқының қабырғалары арасында – 0,1...0,175 мм (шекті ұйғарынды 0,25мм); тегершіктердің тістері ілінуінде – 0,14...0,24 мм (шекті ұйғарынды 0,25 мм); қалыңдығы 0,17 мм қондырылған төсемі кезінде тегершіктің бүйіржақтары мен сорғының жоғары секциясының тұрқысының жазықтығы арасында – 0,12...0,195 мм (шекті ұйғарынды саңылау 0,20 мм); тегершіктердің бүйіржақтары мен төменгі секцияның тұрқылары арасында – 0,135...0,188 мм (шекті ұйғарынды 0,20 мм). Барлық бұрандамаларды тартқаннан кейін тұрқыға қондырылған сорғының жетекші дуалы сыналанбай қолмен оңай бұралуы тиіс. Сыналанған кезінде қалыңдығы 0,06 мм артық емес бір төсемді қосуға рұқсат беріледі. Жиналған сорғыны арнайы стендте сынаған жөн. Сорғының майды беруінің мәндері өндіруші зауыт белгілеген мәндердің шегінде болуы тиіс. 3.34. сурет. Май сорғысының саңылауларын қуыс бұрғы мен сызғыштың көмегімен тексеру:а – тұрқы қабырғасы мен тегершіктің арасындағы саңылауды тексеру; б – тегершіктердің тістерін іліктіруіндегі саңылауды тексеру; в – тұрқының жазықтығы мен тегершіктердің бүйіржақтарының арасындағы саңылауларды тексеру; г – төменгі қақпақ пен тегершіктердің бүйіржақтарының арасындағы саңылауды тексеру; 1 – сорғы; 2 – қуыс бұрғы; 3 – сызғыш. 3.3.5. Майлау жүйесінің ортадан тепкіш май сүзгісін жөндеу Ортадан тепкіш май сүзгісін бөлшектеу үшін оны қысқыштарға қондыру қажет. Бөлшектеуді келесі тәртіпте орындау қажет: құлақты сомынды бұру және сүзгінің қаптамасын алып тастау; тұрқыдағы тығынды бұрап шығару және тесікке роторды бұраудан ұстап тұратын болат білікті салу; тұтандыру білтелерін орауға арналған кілтпен ротордың қақпағының бекіту сомынын бұру және сомымен бірге ротордың қақпағын, ендірмені және торлы сүзгіні алып тастау; алып тасталған бұйымдарды түзілімдерден және ластау тазалау және оларды жуу; сүзгі торы қатты шайырланып кеткен жағдайда, егер оны жуу және үрлеу мүмкін емес болса, сондай-ақ ол жыртылып кеткен жағдайда торлық сүзгіні айырбастау қажет. Төсемге жанасатын қап бүйіржағының бұзылғандықтарына тыйым салынады, себебі бұл майдың ағып кетуіне әкеледі. Центрифуганы кері бірізділікті орындау қажет. Жинаудың алдында бұйымдарды жуу, тазалау және желдету қажет. Торлы сүзгіні алдын ала центрифуга роторының шетіне орталықтандырып қондыру қажет. Ротордың қақпағын қондыруының алдында ротордың айналу оңайлығын тексеру қажет. Құлақты сомынды тек қолмен ғана тарту қажет. Сомынды ротордың осінде бұру және сырғыма мойынтіректердің бұзылуын болдырмас үшін оны алып тастау ұсынылмайды. Тек ротордың остегі қанағаттанарлықсыз айналу жағдайында ғана ротордың қақпағын алып тастағаннан кейін сомынды остен бұруға, ротордың тұрқысын алып тастауға және ось-төлке түйінің күйін тексеруге болады. Ротордың тұрқысын алып тастаған кезінде мойынтірек тірек сақинасының түсіп қалуын және мойынтіректің сүзгі тұрқысына құлап қалуын болдырмаған жөн. Төлкелер ластанып қалған жағдайда оларды бензиннің немесе керосиннің ішінде жуу қажет. Жиклерлер ластанып қалған жағдайда оларды калибрленген тесікті зақымдамайтындай етіп тазалау қажет. Остің үстіне ротор кері бірізділікте қондырылады. Төлкелерге арналған тесіктердің остестігінің рұқсаты және ось төлкелерінің тесіктерінің кесімді өлшемдері ұйғарынды өлшемдерге сәйкес келуі қажет. Жиналған толық жетекті сүзгі Т вазелин майының температурасы 18...20°С кезінде сыналуы тиіс. Жиналған центрифугада тұрқы ештеңені тиспей және сыналмай өзінің осінде еркін айналуы тиіс (қолдың әрекетімен). Центрифуганың айналу жиілігі 4 500 мин-1 кем емес болуы тиіс.3.3.6. Салқындату жүйесінің сұйықтықтық сорғысын жөндеу Қозғалтқышты қолдану барысында сұйықтықтық сорғыда мойынтіректер және тұрқыдағы мойынтіректерге арналған негізгі тесіктер, тығыздау түйіні және сорғының дуалы тозады. Мойынтіректердің майла материалын ұстайтын және оларды ластанудан қорғайтын тығыздағыштары бар. Тесіктердің анағұрлым ұйғарынды өлшемдеріне дейін диаметрі ұлғайған сайын мойынтіректердің тұрқысын айырбастау қажет. Тығыздауыш тығырықтың жанасу сыртының бүйіржақтық бөлігінің өндірілгендері болмауы тиіс. Мойынтіректер тұрқысындағы бүйіржағының бүйіржақтық соғылуының мойынтіректерге арналған отырғызу сырттарына қатысты рұқсаты 0,05 мм құрайды. Бүйріржақтық соғылуы көбірек болған кезінде бүйіржақты жөндеу қажет. Ұйғарынды мәннен көбірек дуал тозған жағдайда дуалды жаңасымен айырбастау қажет. Дуалдың иілу рұқсаты – 0,03 мм. Қалақты аспаптағы жарықтар мен нақыстар рұқсат етілмейді. Дуалдағы қалақты аспатың отырғызуы еркін болуы тиіс, қалақты аспап дуалдың үстінде бүйіржақтан бұрамамен бекітіледі. Мойынтіректер және тығыздау түйінінің (тығыздауыш тығырықтың және манжетаның) бұйымдары тозған жағдайда оларды жаңалармен алмастырады. Тығыздау түйінінің бұйымдарын ауыстырған кезінде сорғының тұрқысын алып тастап, тұрқыдан мойынтіректермен, қалақты аспаппен, тығыздауышпен жиналған дуалды престеп, тығыздауыш түйінінің тозған бұйымдарын ауыстырып, сорғыны кері бірізділікті жинау қажет. Бөлшектеудің алдында сорғыны майдан және кірден тазалап, оны май кетіретін ерітіндіде жуу қажет. Сорғыны келесі тәртіпте бөлшектеу қажет. Желдеткіштің бекіту бұрандамаларын бұру және желдеткіш пен тегермешті күпшектен алып тастау. Күпшекті алып тастау үшін алмалы-салмалы бұрандамаларды (3.35. сур., а) немесе арнайы алынғышты (3.35. сур., б) қолданған жөн. Қалақты аспаптың тұрқысының бекіту сомындарын мойынтірек тұрқысына тұқыр кілтімен бұру, оларға сәл балғамен соға отырып, оларды босату, оны ақырын тұрқыдан бұрауышпен бөле отырып,төсемді алып тастау. Сорғының дуалындағы қалақты аспаптың бекіту бұрандамасын бұру және дуалды бұрылып кетуінен бұра отырып, алынғыштың көмегімен қалақты аспапты дуалдан алып тастау (3.35 сур., в).Бұрауыштың көмегімен жинаулы тығыздауышты, тығыздауыш текстолиттік тығырықты алып тастау, содан кейін серіппесі бар рәзеңке манжетаны ажырату. Тістеуіктің көмегімен алдыңғы мойынтіректің құлыптық сақинасын алып тастау (3.35 сур., г); престе тұрқыдан мойынтіректермен жинаулы дуалды престеу; май шелекті және бақылау тығынын бұрап шығару; сорғының дуалын қысқышқа бекіту, тоқтатқыш сақинаны және суды түсіретін тығырықты алып тастау; шеберүстел престе дуалдан мойынтіректерді престеу, осы кезде бір уақытта алдыңғы және артқы мойынтіректер престеледі және мойынтіректердің арасында орналасқан керме төлкесі босатылады.Жинаудың алдында сорғының бұйымдарын жуу, сорғының тұрқысын коррозиядан тазалау, бұйымдардың жарамдылығын тексеру қажет. Сорғыны жинаған кезінде қалақты аспаптың және мойынтіректеп мен сорғының тұрқылары арасында бүйіржақтық саңылаулардың бар болуын тексеру қажет. Сорғыны бөлшектеуге қарсы бірізділікте жинау қажет. Тығыздауыш текстолиттік тығырықтың бүйірлік сырттарын графиттік майлаудың жұқа қабатымен майлап, оны құрсаумен бекіту керек. Түйреуіштерді ауыстырған кезінде оларды алдын ала анаэробтық герметиктермен, жосамен немесе резил шайырмен майлап, тұрқыға бұрап кіргізу қажет.  3.35. сурет. Сұйықтықтық сорғыны бөлшектеу:а – алмалы бұрандамалардың көмегімен тегермештің күпшегін алып тастау; б – алынғыштың көмегімен тегермештің күпшегін алып тастау; в – тістеуіктің көмегімен алдыңғы мойынтіректің құлыптық сақинасын алып тастау; г – алынғыштың көмегімен қақпалы аспапты дуалдан алып тастау; 1 – сорғы; 2 – сомынды бұрайтын кілт; 3 –тегермештің алынғышы; 4 – тістеуік; 5 – қақпалы аспатың алынғышы.  3.3.7. Салқындату жүйесінің радиаторларын жөндеу Радиаторды автомобильден алып тастау үшін келесі операцияларды орындау қажет. Радиатордың төменгі кіші бактағы және цилиндрлердің блогындағы ағызғыш тығындарын алып тастап, радиатордан және цилиндрлердің блогынан сұйықтықты төгу. Осы кезде салон жылытқышының кранын ашық, ал радиатордың тығыны құю аузынан алып тасталуы тиіс. Құбыршектердірадиатордан, ал сымдарды желдеткіштің және оның сезгісінен электр қозғалтқышынан ажырату (қондырған кезінде). Бұрандамаларды бұру және желдеткіштің электр қозғалтқышымен бірге желдеткіштің қабын алып тастау. Радиатордың бекіту бұрандамаларын шанаққа қарай бұрып, оны қозғалтқыштың бөлігінен шығару.Радиатордың саңылаусыздығын суы бар ваннаның ішінде тексеру қажет. Радиатордың жалғама құбырларын басып, оған 0,1 МПа қысымды ауаны жақындатыңыз және суы бар ваннаның ішіне кем дегенде 30 секундқа салыңыз. Осы кезде ауаның өңдеуі болмауы тиіс. Шағын зақымдалуларды жұмсақ дәнекерлмен жамаңыз, ал олар үлкен болса, радиаторды жаңамен алмастырыңыз. Радиатордың салқындату түтіктерінің 1,5% артық емес өішурге рұқсат етіледі (екі жақтан да міндетті). 3.3.8. Қозғалтқышты жинау Қозғалтқышты айналмалы стендте жинаған жөн. Жинауға келіп түскен барлық бөлшектер мен агрегаттар мұқият жуылып, жарамдылыққа тексерілуі керек. Түйісетін бөлшектер таңдалуы және үйлестірілуі керек. Бөлешктерді үйлестіру әдістері төменде келтірілген. Жинау ыңғайлы болу үшін барлық картон төсемелерді «Консталин УТ-2»; 1-13Ж немесе ЦИАТИМ-201 майларын пайдаланып, орнату рұқат етіледі. Май төсеме арқылы қосылатын бір бөлшекке жағылады. Қозғалтқышты жинау майлықты пайлана отырып бөлшектерді мұқият сүрте отырып іске асыру керек. Осы жұмыстар үшін матадан жасалған заттарды пайдлануға болмайды, себебі олар май каналдарын қоқыстайтын жеке жіп іздерін немесе мақта қағазды талшықтарды қалдыруы мүмкін. Қозғалтқыштың цилиндрлер блогы түпкі мойынтіректердің қақпақтарымен, үлестіруші біліктің төлкелерімен, салқындатушы жүйенің крандарымен, майлау жүйесінің тығындарымен, ілініс картерімен бірге жинауа келіп түсуі мүмкін. Барлық май каналдары шайылып, сығылған ауамен үрленуі керек. Жинау алдында алдыңғы цилиндрлер блогын стендке тіреуіштермен, артқысын ілініс картерін стендке тіреуіштермен қоса отырып, гайкалармен және бұрандалармен бекіту керек. Жөңдеуге ыңғайлы болу үшін цилиндрлердің гильзаларын (оларды орнатқанда) өндіруші зауыттар оларға таңдалған сақиналары мен бармақтары бар піспектерді қоса отырып шығарады. Жәшікке жиналған жиынтықтар тұтынушыларға жеткізіледі. Осы жиынтықты қозғалтқышқа орнату үшін консерванттың беткі қабатын шешіп, бөлшектерді керосинде не бензинде жуып шығу керек. Піспектерді сатып алынған гильзалармен жинау керек. Бір блоктың барлық гильзалары бір өлшемде болу керек. Жаңа гильзаның сопақтық және конустық шегі 0,02 мм аспауы керек. Гильзаларды сурет-3.16 көрсетілген аспаптың көмегімен перстейді. Блокқа орнатқаннан кейін гильзаның тіреуіш фланецті өндіруші зауытпен ұсынылған шамаға жоғарғы жазықтықтан шығып тұруы керек. Гильзаның төменгі жағы резеңке сақиналармен тығыздалады, олардың герметикалық шегін 0,3 МПа қысыммен тексеруге болады.Блокқа гильзаларды орнатқанда, оларға тығыздауыш резеңке сақиналарды кигізу керек және оларды қатты созбау керек, гильзаның сақиналық жырашықтарына сақиналарды орнатқанда, олардың созылып кетпеуін тексеру қажет. Өткір жиектерге қиылып кетуін болдырмай блокқа гильзаларды мұқият орнату керек және аспаптың көмегімен престеу ккрек. Гильзаны орнатқаннан кейін саусақтың жұмсақ жағымен сезілетін түйісу орнына салымның шығып тұруы рұқсат етіледі.Жинауды аяқтағаннан кейін арнайы стендте жиналған цилиндрлер блогын герметикалыққа тексеру керек. Стенд болмағанда, гильзалары бар блокты цилиндлердің бастиектерін, кіргізуші түтікшені, сұйықтық сорғыны орнатып, сұйықтық жейдесінің (біреуінен басқа) және ағызушы кранның тесіктерін жауып герметикалыққа тексеруге болады. Ашық қалған тесікті магистральмен қосып, 0,3 МПа қысыммен герметикалыққа тексеруге болады. Ілініс картерін блогтың бүйір жақтарына престелген екі центрлеуші сұққыштардың көмегімен цилиндрлер блогына орнатады және бұрандалармен бекітеді. Иінді біліктің осімен ілініс қорабы центрленетін тесіктердің остілігі және білік осінің перпендикулярлығы білікті орнатқаннан кейін тексереді. Тексеріс иінді біліктің фланеціне орнатылған аспаптың көмегімен іске асырылады (сурет 3.36). Тесіктің ішкі жағының және картер бүйір жағының радиалды соғылысу рұқсаттамасы иінді біліктің осіне қатысты – 0,1 мм.Көптеген жағдайда сермер тозған тәжді алмастыруды қажет етеді. Жаңа тәжді отырғызу үшін оны 300...4000С дейін қыздыру керек. Осыдан кейін тәжді қысқықштармен алып, сермердің қырнауына орнату керек. Іліністің жетектегі дискісінің бетімен түйісетін сермердің беті ажарланады. Беттің кедір-бұдырлығы Ra1,0 мкм төмен болмауы керек. 3.36. сурет. Ілініс картерінің остілігін және перпендикулярлығын тексеру: 1-цилиндрлер блогы; 2-ілініс картері; 3-индикаторлық бастиектер; 4-штатив; 5- орнатушы құралдарИінді білік-сермер-іліністүйінін жинау келесі тәртіппен іске асырылады. Иінді біліктің саңылауына кілтекті орнату және шайбаны және иінді біліктің тісті доңғалағын престеу керек; сермерге беріліс қорабының алғашқы білігінің алдыңғы ұшының мойынтірегіне престеу керек; сермердің және фланецтің саңылауларын біріктіріп, сермерді фланецке орнату керек; бұрандаларды қойып, оларға гайкаларды бұрау керек; оларды бұрыштық кілтпен тарту керек; индикатордың көмегімен сермердің бетінің радиалды соққысын тексеру қажет.Соққыны тексеру қозғалтқыштың картерінде өткізу ұсынылады (сурет 3.37). Радиалды соққының рұқсат етілген шегі – 150 мм радиусқа 0,1 мм аспайды.Сермердің бекіту гайкалары тығыз сіргелеуі керек. Сіргілеу әр бұранданың бүйір жақтарын тығыз кигізілуі керек. Ары қарай сермерді іліністің жетектегі дискісіне орнатады да, оны алдын ала бұрандалармен бекітеді. Ілініс қорабының алғашқы білігін пайдалана отырып, жетектегі дискті центрлейді және бұранда қаптамаларымен соңында бекітеді.Қосиінді-бұлғақты механизмнің теңдестірілуі иінді білікті, сонымен қатар оған орнатылатын сермерді, іліністі немесе шкивтерді жөңдегеннен кейін іске асырылады. Иінді білікті жөңдемес бұрын бұрын өткізілген статикалық теңдестіру кезінде орындалған бұрғылау тесіктерін дәнекерлеу керек. Иінді білікке (сермерге, шкивке, иінді білікке, іліністің жетектегі және басылмалы дисктеріне) орнатылатын бөлшектердің динамикалық теңдестірілуін арнайы стендте өткізеді. Иінді біліктің, сонымен қатар өзіне орнатылға сермермен және ілініспен иінді біліктің теңдестірілуін динамикалық жүктемені қосып, бұлғақты-піспекті топтың орнын басатын бұлғақты мойындағы жүктермен іске асыру керек. Теңдестіру жүгі өзара бұрандалармен біріктірілген екі бірдей жартылай сақиналардан тұрады. Сыртқы және ішкі беттері, сонымен қатар жүктің бүйір жақтары жартылай сақиналарды бұрандалармен қосқаннан кейін өңдейді. Бүйір жақтар мен жүктің ішкі диаметрлеріне қатысты бұрандалардың остерін ығыстыру 0,05 мм аспауы керек. Жүкті сыртқы диаметрі азайғанда +1 г дәлділікпен массасы бойынша түзейді және 0,02 Н*см (2гс*см) дәлділікпен статикалық теңдестіреді. Осыдан кейін сыртқы бетіне жартылай сақиналарды бір күйде жиану үшін белгілерді салады.Иінді біліктің шкивтерін қозғалтқышқа қаратылған күпшектің осінен 79 мм қашықтықта диаметрі 14 мм (олардың арасындағы қашықтық 2 мм кем болмағанда 7 мм аспайтын тереңдікке) тесікпен бұрғылағанда, күпшектің ішкі диаметріне қатысты теңдестіреді. Қалдықтық дисбаланс 0,5н*см (50гс*см) аспауы керек. 3.37. сурет. Сермердің жұмыс бетінің радиалды соққысын анықтау: 1-цилиндрлер блогы; 2- орнатушы құрылғы; 3-бастиектің индикаторы; 4-ілініс картері; 5-сермер Жиналған сермерді иінді біліктің фланецінің астына отырғызушы диаметріне және қозғалтқышқа қаратылған жағынан сермер осінен 189 мм қашықтықта олардың арасындағы қашықтық 5 мм кем емес кезінде 15 мм аспайтын тереңдікке бұрғыланған диаметрі 12 мм саңылаулардың бүйір жақтарына қатысты теңдестіріледі. Қалдықтық дисбаланс (3,3+0,35)н*см ((330+35)гс*см), ілінісу жағынан ығыстырылған бекітуші саңылауға қатысты 110030` бұрышпен орналасқан. Жинақталған іліністің жетектегі дискісі бір-үш жүкшелерді орнатқанда, күпшектің бүйір беттеріне қатысты теңдестіріледі. Осыдан кейін қосылыстың қозғалмауы қамтамасыз етіледі. Қалдықтық дисбаланс – 0,25Н*см (25 гс*см) аспайды.Жиналған қаптамадағы ілінісу басу дискісі 23 мм аспайтын тереңдікке серіппелердің астына 13,8 мм диаметрлі тесіктерге бұрғылаудың динамикалық тәртібінде тұрақты теңдестіріледі. Диск пен қаптаманың тіреуіш беттерінің арасындағы қашықтық (9,8+0,1)мм құрайды, мұнда осы беттердің параллельділігі 0,03 мм. Қалдықтық дисбаланс 0,5Н*см (50гс*см) аспауы керек. Теңдестіргеннен кейін беттерді белгілейді. Сол тесіктер бойынша қайтадан орнатқанда, дисбаланс 90гс*см аспауы керек. Иінді білік арнайы стендте динамикалық тәртіпте теңдестіріледі. Теңдестіру бірінші, екінші, жетінші және сегізінші ауырлықтарда тесіктерді бұрғылағанда, шеткі мойындарына қатысты теңдестіріледі. Қалдықтық дисбаланс әр біліктің ұшында 50 гс*см аспауы керек. Теңдестіру алдында әр бұлғақты мойынға теңдестіруші жүкті бекітеді. Теңдестіргеннен кейін бұлғақты мойындардағы қуыстарды тығындармен жабады.Сермері және ілінісі бар жиналған иінді білікті динамикалық теңдестіру сермердің жұмыс бетінің қаптамамен жабылмаған сегменттерінде біліктің осінен 184 мм артық емес диаметрі 15 мм (олардың арасындағы қашықтық 5 мм кем болмағанда, 15 мм аспайтын тереңдікке) тесіктерді бұрғылау немесе басылатын ілініс дискісінің астында дөңесшелерде тесіктерді бұрғылау кезінде шеткі түпкі мойындарға қатысты іске асырылады. Қалдықтық дисбаланс 0,7Н*см (70гс*см) аспауы керек. Теңдестіру алдында әр бұлғақты мойынға жүкті кигізеді, ал іліністің жетектегі дискісі бірінші беріліс қорабының немесе арнайы жиектеменің көмегімен иінді біліктің фланеціндегі мойынтіректің ішкі диаметріне қатысты центрлейді. Иінді біліктің түпкі және бұлғақты мойынтіректерінің биметалл болат алюминий таспасынан (болат таспа, АМО 2-20 алюминий қорытпа, оның ішінде 1%Cu, 20%Sn, қалғаны-Al) орындалған жіңішке қабырғалы жеңіл шешілетін беттері бар. Болат алюминий беттері үшін алты жөңдеу өлшемдері (Р1-Р6) қабылданды: 0,05 (Р1); 0,25 (Р2); 0,50 (Р3); 0,75 (Р4); 1,00 (Р5); 1,5 (Р6) иінді біліктердің бұлғақты және түпкі мойындары. Мойынтіректердің жіңішке қабырғалы беттері жоғары дәлділік дәрежесіне ие, сондықтан оларды жөңдеуге болмайды. Ақауларды жоюдың бірыңғай әдісі оларды алмастыру болып табылады.Бірінші жөңдеу өлшеміндегі мойынтіректердің беттерінің астына біліктің мойындарын ажарлау қажет емес. Жөңдеу өлшемдерінің белгіленуі беттің болат жағына салынған. Номиналды өлшемдегі беттердің белгіленуі болмайды. Иінді білік мойынының және мойынтірек бетінің арасындағы саңылау (бұлғақты мойынтіректер үшін – 0,032....0,076мм, түпкі мойынтіректер үшін 0,050...0,107мм). Саңылауларды бақылаушы қуыс бұрғымен тексергенде, қақпақтардың біртекті тартылуын қамтамасыз ету үшін динамометрикалық кілтпен мойынтіректердің бұрандаларын тартуды тексеру қажет. Мойынтіректегі саңылаулар қалыпты болғанда, бұлғақ (піспексіз) өзіндік салмағының әсерінен қалыпты түсуі керек және көлденең күйден тік күйге ауысуы қажет. Түпкі мойынтіректердегі оңтайлы саңылаулар болғанда және бұлғақсыз мойынтіректердің қақпақтары орнатылғанда, иінді білік азғана күштің әсерінен қолмен бұратылуы керек.Иінді білікті орнату үшін стендтегі блокты картердің ажыратқыш жазықтығымен төмен қарату керек; түпкі мойынтіректердің қақпағын шешу керек; блоктағы төсемені майлықпен сүрту және сығылған ауамен блокты үрлеу керек. Таңдалған жоғарғы беттерді түпкі мойынтіректердің төсемесіне орнату керек, артқы мойынтіректің тығыздағышын орнату, төсемелердің төменгі жарты бөліктерін орнату керек. Мұнда артқы түпкі мойынтіректердің төсемесіне төменгі және төменгі беттерді ауыстырып алмауды бақылау керек. Беттерді дұрыс орнатпағанда, май каналы жабылады, мойынтірек майлаусыз жұмыс істейді, бұл қозғалтқыштың істен шығуына алып келеді. Одан кейін сермермен, ілініспен, газ үлестіруші механизмнің тісті доңғалақтарымен жиналғаниінді білікті ыңғайлы күйге қою керек, май каналдарын сығылған ауамен үрлеу, біліктің түпкі мойындарын майлықпен сүрту, беттерді таза маймен сылау, иінді білікті блоктың мойынтіректеріне орнату және ұяларына мойынтіректің жоғарғы жартылай сақиналарын орнату, төменгі бетті және біліктің түпкі мойындарын маймен сылау керек. Одан әрі түпкі мойынтіректердің қақпақтарын өз орындарына қою керек (мойынтіректің төменгі жартылай сақиналарын түпкі мойынтіректің қақпағымен бірге орнату керек); серіппе шайбалары бар бұрандаларды орнату және оларды алдымен қолмен бұрау, одан кейін бұрыштық бұйір кілтпен тарту керек; динамометрикалық кілтпен түпкі мойынтіректің бұрандаларын тартылуын тексеру керек (сурет-3.38). Әр мойынтіректің бұрандаларын тартқаннан кейін иінді біліктің айналу жеңілдігін тексеру керек. Айналу моменті 70 Н*м аспауы керек.Иінді біліктің алдыңғы фланецтің және тірек шайбаның арасындағы остік саңылауды қуыс бұрғының 1 және бұрауыштың 2 көмегімен тексеру қажет (сурет-3.39). білікті бұрауышпен алды-артыға қозғалтқыштың бойлық осіне қатысты жылжыта отырып, саңылауды тексеру керек, оның шамасы 0,045...0,300 мм арасында болу керек. Иінді біліктің артқы және алдыңғы мойындарын тығыздау, әдетте, резеңке манжеталармен іске асырылады. Тығыздауышты престеу оған орнатылатынбалғамен және жақтаумен іске асырылады. Тығыздағыш манжеталарды үзіліс орындары, резеңкенің ісінуі немесе қабыршақтануы болғанда, алмастыру керек.3.38. сурет. Динамометрикалық кілтпен түпкі мойынтіректердің бұрандаларының тартылуын тексеру: 1-динамометрикалық кілт; 2-иінді біліктің мойынтірек қақпағы 3.39. сурет. Иінді біліктің тірек фланецтің және тірек шайбасының арасындағы остік саңылауды тексеру: 1-қуыс бұрғы; 2-бұрауыш; 3-иінді білік Піспектердің түбінде белдемшенің диаметрі бойынша топтың белгіленуі бар, ал алдыңғы жағында – жөңдеуші топтың және жөңдеу өлшемінің белгісі бар. Цилиндрлерге піспектерді жекелеп таңдау үрдісін жеңілдету үшін әр жөңдеуші топ өлшем бойынша бөлінеді, мұнда белдемшенің диаметрі бойынша піспектердің өлшемдері 0,01 м арқылы болады. Цилиндрлер бойынша піспектерді таңдау бойынша барлық операциялар қоршаған ортаның температурасы 17...230С болғанда іске асырылуы керек.Піспек бармақтарын жекелеп таңдауды жеңілдету үшін піспек бармақтары үшін тесіктің диаметрі бойынша піспектер төрт өлшемдік топқа бөлінеді. Диаметрі бойынша өлшемдік тобын белгілеу бояуды піспектік дөңес жағына жағу арқылы іске асырылады.Цилиндрлердің гильзаларын алмастырмай, піспектерді ауыстырғанда, гильзаның жоғарғы жиегін (буртик) шабермен немесе пневматикалық не электрлік бұрғылауышқа орнатылған ұсақ түйіршікті ажарлаушы дөңгелекпен өңдеген жөн.           3.40. сурет. Қуыс бұрғының көмегімен гильзаға піспекті таңдау: а- гильза цилиндрлер блогына престелген; б-гильза цилиндрлер блогынан престелді; 1-динамометр; 2-қуыс бұрғы таспасы; 3-піспек; 4-гильза; 5-қысқыш Цилиндрлерге піспектерді цилиндрлер мен піспек белдемшесінің арасындағы саңылау 0,03...0,05 мм болатындай етіп таңдау керек. Саңылау қалыңдығы 0,08 мм, ені 8,13 мм және ұзындығы 200 мм кем емес қуыс бұрғы таспасымен анықталады. Қуыс бұрғы таспа 25...45Н күшпен піспек пен цилиндр арасындағы саңылау арқылы тартылады. Мұнда піспек түп жағымен төмен, ал таспа тесіктің осіне перпендикулярлы жазықтықта болуы керек. Піспектерді таңдау блоктан гильзаны престеп шығармай-ақ (сурет-3.40, а) немесе престеуден кейін (сурет-3.40, б) орындалуы мүмкін. Гильзаларға піспектерді таңдап, піспектердің түбінде цилиндрлердің реттік сандарын жазу керек. Піспектің дөңесшелеріне бармақтарды отырғызу 0,0025...0,0075 мм тартылыс күшімен іске асырылады. Бармақтың цилиндрлігінің рұқсат етілген шегі 0,00125 мм сәйкес келеді. Піспек сақиналараның тоқтатқыш сақиналармен піспектердің жырашақтарына орнатылады.Бұлғақтарөзіндік ерекшеліктерге ие: бұлғақтың төменгі бастиегі қақпақпен бірге жиналған, сондықтан бұлғақты бөлшектегенде, бақылағанда және жинағанда бұлғақты және қақпақты сақтау керек. Бұлғақтардың қақпақтары бұлғақ бұрандаларының ажарланған беттері бойынша центрленеді. Бұлғақтың жоғарғы бастиегін жөңдеу төлкені престеу, престеп шығару және жону үрдістерінен тұрады. Престеу күші 7 000 Н кем болмауы керек. Бұлғақтың жоғарғы бастиегін жөңдеу төлкенің өлшемдері және бармақ өндіруші зауытпен ұсынылған өлшемдерге сәйкес болуы керек. Піспек бармақтары – бұлғақ жұбын таңдау үшін бұлғақтың жоғарғы бастиегінің өлшемдері (төлке үшін тесіктің диаметрі) өлшемдік топтарға бөлінеді, олар бір-бірінен 0,0025 мм-ге ерекшеленеді. Бұлғақты-піспекті топты жинау бұлғақтың жоғарғы бастиегінен төлкелерге және піспектің дөңесшелеріне қатысты піспек бармақтарын таңдаудан басталады. Бұлғақпен қосу үшін піспекті майда немесе электр қыздырғыш аспапта 550С дейін қыздырады.мұнда қыздырылған піспектің дөңесше тесігіндегі бармақ оң қолдың үлкен саусағының күшінің әсерінен бірсарынды кіруі керек. Осындай қосылыста піспекті суытқаннан кейін қажетті тартылыс пайда болады – 0,0025...0,0075мм. Осыдан кейін піспектер мен бұлғақтардың реттік нөмірлерін салыстырады. Бұлғақты қысқышқа бекітеді, піспекті орнатады және олардың қосылысын бармақпен бекітеді. Бұлғақпен жинаған кезде піспек оның түбіндегі белгі қозғалтқыштың алдыңғы жағына бағытталғандай етіп орнатылуы керек. Цилиндрлердің сол жақ тобы үшін бұлғақта штампталған дөңесше қозғалтқыштың алдыңғы жағына қарауы керек, яғни піспектегі белгісімен бір жаққа бағытталуы қажет. Цилиндрлердің оң жақ тобы үшін бұлғақпен піспекті жинағанда, бұлғақтың дөңесшесі қозғалтқыштың артқы бөлігіне бағытталуы керек, ал піспектің түбіндегі белгі қозғалтқыштың алдыңғы жағына бағытталуы керек. Бұлғақты-піспекті топты орнатқаннан және тексергеннен кейін піспектің дөңесшесіндегі бармақтарды тоқтатқыш сақиналармен бекіту керек. Одан кейін жырашықтары бойынша таңдалған және цилиндрлерге келтірілген піспек сақиналарын мұқият тексеру керек және оларды аранйы құралдың көмегімен орнату керек. Бұлғақпен бірге жиналған піспектерді массасы бойынша тексеру керек. Бір қозғалтқышта белгіленген массасындағы айырмашылық 12 г аспауы керек, яғни бұлғақтар бір топтың массасына сәйкес болуы керек.Блоктың цилиндрлеріне бұлғақпен піспекті орнату үшін қозғалтқыштың блогын бұрау, оны стендте алдыңғы жағын жоғары қаратып, тік бағытта орнату керек; бұлғақтың төменгі бастиегіндегі беттің астындағы төсемені майлықпен мұқият сүрту керек; гайкаларды бұрап, бұлғақтың қақпағын шешу керек; піспекпен бірге бұлғақты орнату керек. Мұнда бұлғақтың бұрандаларына арнайы латунды немесе мыс қалпақтарды кигізу керек, олар гильзаның әйнегін зақымдардан қорғайды. Одан кейін цилиндрдің қабырғаларына майды шашырату үшін керек бұлғақтың төменгі бастиегіндегі тесікті тексеру және үрлеу керек, төсемелерді бұлғақ пен қақпаққа орнату керек; бұлғақ пен піспектің жоғары төсемелерін, қырнауды жоғары қаратып, піспектің сақиналарын майлықпен сүрту керек. Компрессиялық сақиналардың жапсарларын піспектің шеңбері бойынша шамамен 1200-қа бұрау керек. Орнатқаннан кейін компрессиялық сақиналардың жапсарларын 1800-қа бұрау керек.Содан соң, блок цилиндрінің гильзасын және бұлғақты мойынды майлықпен сүртіп шығу; қозғалтқышқа қолданатын жаңа маймен бұлғақты ішпектің, піспектің, піспекті шығыршық пен цилиндр гильзаларының бетін сүртіп шығу; піспекті бұлғағымен цилиндрдің ішіне кіргізіп, арнайы құрылғымен піспектің түбініндегі белгіні қозғалтқыштың алдынақаратып қою;ағаш жақтаудың көмегімен піспекті цилиндрдің бойымен жылжытып, бұлғақтың мойынтіректерін иінді білікке дейін апару; біліктің мойынын маймен сылап, төменгі бастиегін оған қарай көтеру; бұлғақты бұрандаманың сақтандырғыш ұштығын шешіп, бұлғақтың төменгі қақпағын орнына қойып, оны бұлғақты сомындармен бекіту қажет. Осыдан кейін, бұлғақтардың бүйірі мен иінді біліктің бұлғақты мойыны арасындағы жиынтықты арқау саңылауын, қуыс құлақ көмегімен міндетті түрде тексеріп, біржолата бұлғақты мойынтіректердің бұрандамаларын динамометрлік кілт арқылы бекіту қажет. Бұлғақты мойынтіректердің әрбір жұбын тартқаннан кейін, иінді білікті бұрау қажет. мойынтіректердің радиалды саңылаулары дұрыс таңдалған жағдайында, білікті айналдыру мезеті 100 Н • м аспауытиіс. Ұқсас операцияларды, қалған бұлғағы бар піспектерді цилиндрлергеорнату барысында өткізу керек. Блокта орналастырылған кездегі иінді біліктің құрастырылуы кергішті шығыршықты, тіректік фланецті, кілтекті және тегершікті орнатуды қамтиды. Ол үшін тегершікті, оның кергішті шығыршыққа тірелгеніне дейін, білікке пресстеу қажет. Содан соң, құлыптық тығырықты орнатып, сомынды барынша қатты бұрап, құлыптық тығырықты сомынның бір шегіне жазу керек. Мұнда тіректік фланец еркін айналып, фланец пен мойынның бүйірі арасындағы саңылау 0,080...0,208 мм құрауы тиіс. Саңылауды қуыс бұрғымен өлшейді. Үлестіруші тегершікті білікке отырғызғанда, саңылау 0,008 мм және тартылыс 0,036мм аспауы тиіс. Үлестіруші білікті, тегершік пен фланецпен бірге монтаждау кезінде қозғалтқыш блогын, картердің ажырмалы тегістігі жоғарыға қарап тұратындай етіп, көлденең аудару керек. Орнату алдында, үлестіруші біліктің жұдырықшасы мен тіреуін, қозғалтқышқа қолданатын маймен сылап, май каналдарының сәйкестігін тексеру қажет. Енді блокқа тегершек, фланец, кергішті шығыршық және айналу жиілігін шектеуіш құрылғысының ортадан тепкіш тартпасымен қоса, үлестіруші білікті орнатуға болады. Білікті, төлкелердің (мойынтіректердің), жұдырықшалардың және білік тіреуіш мойындарының бетін зақымдаусыз, абайлап орнату керек.Үлестіруші тегершікті, иінді біліктің тегершігінде нүктемен белгіленген тісі, үлестіруші біліктің тегершегінде нүктемен белгіленген ойысқа кіретіндей етіп орналастыру керек. Әрі қарай, көрсеткіштің көмегімен үлестіруші тегеншіктердің тістері арасындағы саңылауды тексеру қажет. Саңылау 0,04...0,05 мм шегінде болуы тиіс және оны тегершіктердің шеңбері бойынша үш жерден 120° бұрыш астында тексеру керек.Тірек фланецтің тесігін цилиндрлардың блогындағы бұрандалы тесіктермен қиыстырып, үлестіруші біліктің фланецін, серіппелі шайбалары бар бұрандамалармен, тегершек тесігі арқылы тұқыр кілт көмегімен бекіту қажет.Бұрандамаларды бекіту мезеті — 20.30 Н • м. фланецті бекіткіш бұрандамаларын бұрағаннан кейін, білік мойынының бүйірі мен тірек фланецінің арасындағы өстік саңылау 0,080.0,208 мм. шегінде болуы тиіс. Газүлестіруші механизмінің тегершіктерін сылап, иінді біліктің соңына май қайырғыны кигізу керек.Газүлестіруші механизмінің қақпағы төсемде орнатылған. Блоктағы қақпақтың центрлігі блокта пресстелген екі орнатылма сұққышпен жүзеге асырылады. Үлестіруші тегершектердің қақпағында тұтандыру қондырғысының тісті көрсеткіші орналастырылған. Қақпақтың орнына иінді біліктің алдыңғы соңының манжетасы пресстелген. Манжетаның жұмыс тегістігі тозған жағдайларында — жарықтар және басқа да зақымданулар көрінгенде, сонымен бірге, манжета резеңкесі қатайған немесе ісініп кеткен кезде, манжетаны ауыстыру керек. Әрі қарай, үлестіруші тегершектердің қақпағын, манжета және төсеммен қоса орнатып, қақпақты бұрандамалармен бекітіп, тұтату мезетін анықтайтын қөрсеткішті орнына қойып бекіту қажет.Иінді біліктің тегермешін, алдын ала біліктің қимасына кілтекті орналастырып, жақтаудың көмегімен пресстейді. Әрі қарай, храповикту бұрап, оны кілтпен бекітіп қойып, ол соңыда дейін бұралғанына көз жеткізген соң, храповиктің шегіне жазылған құлыптық шайбамен тоқтату керек. Храповикті бекіту мезеті — 200.280 Н • м.Майлы картерді қозғалтқыш цилиндрлері блогына, майқабылдағышқа қалқанды орнату мен бекітуден кейін, монтаждайды. Әрі қарай, қозғалтқышта бөтен заттардың жоқтыға көз жеткізіп, циллиндр блогының ажырату жазықтығына төсем койып, картерді тығыздалған ауамен үрлеп, оны қозғалтқыш циллиндрлер блогына орнату қажет. Серіппелі шайбасы бар бекіткіш бұрандамаларды қолмен бұрап, тұқыр кілтпен бекіту керек. Бекіту ортасынан шетіне қарай дәйекті түрде жүзеге асырылуы тиіс.Цилиндрлер бастиегі мен құбыр желісін жинау мен оларды қозғалтқышқа орнату — жауапты және еңбекті көп қажетсінетін жұмыс. Бастиектерді қозғалтқышқа орналастыру алдында, оларға үлестіруші білігі бар клапандарды монтаждау қажет. Клапандарды цилиндрлердің бастиегіне орнату барысында, клапан өзектерін және бағыттаушы төлкелерді, қозғалтқышқа қолданатын майдын жұқа қабатымен қаптау қажет. Циллиндрлердің бастиегін жинап жатқан кезде, келесі операцияларды орындау қажет: верстакқа бастиекті орнатып, клапандарды қою керек; серіппенің тіреу шайбасын еңгізу клапанына кигізіп, клапандардың серіппелерін орнатып, резеңке манжеталарды кигізу керек; серіппелерге қақпақ орнату; алынғышпен серіппені қысып тұрып (3.8 суретке қараңыз), клапанның қосалқы бөлшектерін орнатып, осылайша бастиегінде серіппені клапанға бекіту қажет.Үлестіруші білікке (немесе екі білік) бастиегін орнатқан кезде, циллиндр бастиектерінің беттесіп тұрған беттерін және мойынтіректің корпусын ескі төсем, кір және май қалдықтарынан тазарту керек. Үлестіруші білік мойынтірегі денесініңорнатушы төлкесін қою қажет. Үлекстіруші біліктің тіреуіш мойындары мен жұдырықшасын мотор майымен майла, оларды цилиндрлер бастиегінің тіреуішіне қою қажет. Мұнда бірінші цилиндрдің жұдырықшасы төбеге қарап тұру керек. Үлестіруші білігінің шеткі тіреуіштерінің аймағында мойынтіректік денесімен жанасып тұратын цилиндр бастиегінің бетіне КЛТ-75ТМ немесе оған ұқсас герметикті жағу керек. Содан кейін мойынтіректің денесін орнатып, олардың бекіткіш сомындарын екі кірісте бекіту керек:алдын ала, 3.41 суретінде көрсетілген ретпен, мойынтірек денесінің беті цилиндрдің бастиегіне жабысып тұрғанша және дененің орнатқыш төлкелері өз орындарына еркін кіретіндей етіп орналастыру керек. Осыдан кейін, оны сол ретпен, біржолата сомынды 21,6 Н-м мезетімен бекіту қажет. Бекіткіш сомындарды бекіткеннен кейін, бұрау кезінде цилиндр бастиегі қақпағының төсемі және қосалқы агрегаттардың денесімен түйісетін аймақтарда, саңылаулардан шыққан герметик қалдықтарын жедел түрде мойынтіректің денесінен алып тастау қажет.3.41. сурет. Үлестіруші білік мойынтірегі денесінің бекіткіш сомындарын бұрау реті (ВАЗ қозғалтқыштары):1—10 — бұрандама нөмірлері Айтылған жерлерде алынбаған полимерленген герметик қалдықтары, тығыздалған жерлерден май ағуына әкеліп соқтырады.Енді үлестіруші біліктің жаңа манжетасын, оны алдын ала мотор майымен сылап, жақтаумен пресстеу қажет.Цилиндр бастиектерін орнату кезінде, цилиндрдің үстінгі жағын тексеріп, бөтен заттардың болмауын тексеру керек. Қажет жағдайда, піспектерді және блоктың ажыратылатын бөлігін сүртіп, тығыздалған ауамен үрлеуге болады.Үлестіруші біліктің төмен орналасуында келесіні орындау қажет: блок бастиегінің төсемін блок жалғағышына қойып, бастиекті сұққышқа қойып,; итергішті блоктың орнына қойып, оны жана маймен сылау, итергіштің қарнағын қойып, олардың жоғарғы соңын бастиектер ойығына қарату; кернегіш серіппесі бар күйентені кигізіп, өсті жинау және тіреулерді орындарына койып, күйентені, сіргелерді өсьтің соңғы ойыстарға қойып, бекіту; итергіштің қарнақтарының соңын күйентемен байланыстырып, цилиндр бастиегінде өсьті орнату; тегіс шайбасы бар бұрандамаларды алдын ала бекітіп, күйентелер өсі тіреуінің ойыстарына орнату; қалған тегіс шайбасы бар бұрандамарды орнатып, тұтандыру білтесінің қалқаншасын қосып, блоктың бастиегіне бекіту. Цилиндрлер бастиектерін бекіту өте маңызды операция. Ол цилиндрлер бастиегі мен блогы арасындағы сенімді түйісті қамтамасыз етеді. Жалғанған орынның бітеулігі осы түйіске тәуелді.   3.42. сурет. Цилиндр бастиектері бұрандамасын бекіту реті:

а-бірцилиндрліқозғалтқыш; б —төрт цилиндрлі қозғалтқыш  Осы түйіске кіретін бөлшектерді (цилиндр бастиегі, цилиндрлер блогы және олардың арасындағы төсем) бұрып тартқан кезде өздерінің геометриялық параметлері, оған қоса өзара жанасу жазықтығы бойынша өзгеріске ұшырайды. Сондықтан да, цилиндр бастиектері бұрандамаларын (немесе сомындарын) бекіту реті маңызды болып табылады. Ереже бойынша, бұл реттеу қозғалтқыш құрылымы мен өндіруші зауытпен анықталады, бірақ негізінде, цилиндр бастиектері бұрандамаларын бекітудің келесі реті маңызды болып келеді. Басында цилиндр бастиегінің орталық бөлігінде орналасқан екі бұрандама, содан соң 3.42 суретте көрсетілгендей, бастиектің шеттеріне шашыранды бұрандамалар айқара тәрізді бекітіледі.Бұрандамалардың бекіту мезеті 90...110 Н-м.шегінде орналасқан. Ереже бойынша, бекіту бірнеше кезеңмен өтеді. басында 30.40 Н-м мезетпен, одан әрі — 60.80 Н-м және осыдан кейін, өндірірішу зауытпен анықталған нақтылы мезетке дейін, бұрандаманы бір немесе екі рет бұрау керек. Бұрандамалардың бекітілуі динамоментрлік кілттің көмегімен жүзеге асырылады.Цилиндрдің блогы мен бастиегі жасалынған материалдарға байланысты, бұрандаманы бекіту мұздай немесе қыздырылған қозғалтқышта орындалады. Егер бөлшектер материалы бірдей болса, мысалы шойын, бекіту қыздырылған қозғалтқышта орындалады. Егер де бастиек алюминий қоспасынан, ал цилиндр блогы шойыннан жасалса, онда мұздай қозғалтқышта орындалады. Цилиндр бастиектерін орнатып болғаннан кейін, сомындар мен бұрамалармен бекітілетін цилиндр бастиектерін төсемімен орнатады. Бұрандамаларды бекіту мезеті 20.30 Н-м шегінде. Бекіту мезеті жеткіліксіз болған жағдайда, цилиндр бастиегі мен қақпағы жалғанған жерден картерлі газдар жарып өтеді.Еңгізуші құбыр желісін, оның ішкі жағына майұстағыш (оны сомынмен бекіту керек) пен картерлі газдарды бұратын құбырды орнатқаннан кейін монтаждайды. Енді тығыздауыш төсемдерді, құбырлар желісі мен цилиндрлер бастиегі жалғанған жеріне қойып, қозғалтқыш цилиндрлердің бастиек түйреуіштеріне еңгізуші құбыр желісін орнатып, оны сомындармен бекіту керек. Сомындарды бекіту мезеті — 20... 25 Н-м.құбыр желісінің бекіткіш түйреуіштеріндегі сомындарды бекітуді бірқалыпты, белгілі бір ретпен, яғни, ортансынан шетіне қарай жүзеге асырылу кажет. Шығарушы құбыр желісін қозғалтқышқа төсем арқылы монтаждап, оны тегіс шайбасы бар сомындармен бекітеді. Бекіту мезеті — 40... 50 Н • м. 3.3.9. Сыртқы сырғалар мен қозғалтқыштарды орнату Май сүзгісі тығыздауыш арқылы орнатылады және сүзгі корпусын бекітеді. Мұнай құбыры бар фильтрді орнатқан кезде, тығыздағышты алдын ала төгіңіз және байланыстарды болттармен және шайбалармен бекітіңіз. Жабық цилиндрлік желдеткіш жүйесі бар қозғалтқыштар үшін май құюға арналған шея орнатылып, ауа сүзгісінен бекітілген ауа кіріс түтігі орнатылуы керек.Қозғалтқышқа желдеткішті сұйықтық сорғы келесі тәртіпте орнатылады: сұйық сорғыны шассиге орнатыңыз; сұйықтық сорғы қондырғысын қозғалтқыштағы желдеткішпен бұрау; тартқыштар крандарын орнатыңыз және оларды тығынмен бекітіңіз; цилиндрдің басы қуысынан сұйық ыстық сұйықтықтың тікелей ағымы болған кезде сорғы қуысына термостатқа ие қосымша салма құбыры сұйық-сүйек сорғысы бар шлангпен қосылады; жоғарғы салалық құбырды орнатыңыз және оны бекітіңіз.Отын сорғы штангамен белсендіріледі, ол алдын ала ауыстырылуы керек. Енді сіз отын сорғыны төсектерге орнатып, оны жаңғақ пен шайбалармен бекітіңіз.Карбюратор сорғыштың корпусына бекітілген шүмектерге орнатылып, тығыздағышты салып, оны жаңғақпен бекітеді. Одан кейін жанармай құбырларының шеттерін біріктірілген жаңғақпен карбюраторлы фитингтерге бекітіп, вакуумды реттегіш клапан түтігін (орнату кезінде) орнатыңыз және ауа сүзгісін карбюраторға орнатыңыз. Жабық цилиндрлік желдету жүйесімен болған кезде, ауа толтырғыштың шүмегін ауа сүзгісіне қосады.Инжекторлық қозғалтқыштағы инжекторлармен жасалған шпангоут цилиндрлердің басына орнатылып, болтты бекітіледі. Одан кейін отынмен қамтамасыз етілген құбырларды және аяқ киімді сыммен бекітіңіз.Ұсақ жанармай сүзгісі (егер орнатылған болса) су алу қондырғысының корпусындағы немесе цилиндрлер блогындағы кронштейнмен орнатылып, жаңғақ және шайбалармен бекітіледі; сүзгі түтіктері отын сорғысына және карбюраторға немесе отындық рельске қосылып, қысқыш гайкамен бекітіледі.Генератор қозғалтқышқа кронштейндерге бекітіледі, ол алдын-ала орнатылған және болттармен және шайбалармен бекітілуі керек. Содан кейін, генераторды кронштейнге орналастырыңыз және жетек белбеуін өзіңіздің резеңкеге қойыңыз; генератор қақпақтарындағы және кронштейндердегі саңылауларды туралаңыз, бұрандаларды және бұрандамаларды және шайбаларды оларға салыңыз; ауыспалы ауыстырғышты жылжытқан кезде белдік белдігінің кернеулігін реттеңіз және баламадағы кернеу пластинасын бекітетін гайканы қатайтыңыз.Стартер ілінісу корпусының розеткасына орнатылуы керек, оның тісті берілуін велосипедтің тісті дөңгелегі арқылы жалғау керек, тұтқаны ұстап тұрып, оны бекітетін болттарды қатайтыңыз.Жарылғыштың дистрибьюторы блоктық ұяда орнатады, алдымен қозғалтқышты майлау үшін қолданылатын маймен бірге тісті дөңгелектің майлайды. Диссипирленген және құрастырылған қозғалтқышқа дистрибьютор жетегі өндірушінің нұсқауларына сәйкес орнатылуы керек. Бу ұштары таза орынға орнатылуы керек. Сондықтан, оларды орнатпас бұрын, қысылған ауамен шамға арналған цилиндрдің басындағы ойықтарды сөндіру қажет, шамды тесікшелерден алып тастаңыз және содан кейін шамдарды бұраңыз. Шамдарды арнайы сокет кілтімен орнатуға тура келеді. Шам күшейте бастаған сәтте - 32 ... 38 Н • м.Құтқыш тек шамды нақты қатайту үшін ғана қолданылуы керек. Жоғары кернеу сымдары от алатын дистрибьютердің роторының айналу бағытын ескере отырып цилиндрлерді пайдалану тәртібіне сәйкес орнатылуы тиіс.Қосылу батареяны ексеру кезінде, ол бірінші цилиндрде дистрибьютордың шағын бұрылысымен ұшқын тудырады. Тексеру үшін төмендегілерді орындауыңыз керек: дистрибьютордың күшпен күресуін қамтамасыз ету үшін түзету октанының жоғарғы пластинасын дистрибьютор корпусына бекітетін болтты босатыңыз; тұтануды қосыңыз және дистрибьютор корпусын сағат тілінің бағытымен контактілердің жабық күйіне бұраңыз, содан кейін сөндіргіш контактілерді ашқанша сағат тілінің бағытымен сағат тіліне қарсы бағытта бұраңыз және ортаңғы сымның ұшымен және 3 ... 10 мм; осы позицияда жоғарғы октан-түзеткіш пластинаның бұрандасын дистрибьюторға мықтап тығыздап, оттық дистрибьютерін жетек корпусына бекітіңіз; дистрибьютордағы барлық кеңістіктерді реттеңіз. Ол үшін бұрау кезінде ротордың айналуына жол бермеу керек. Контактілерді ашудың басталуы, сондай-ақ «жерге» және таратқыштың төмен вольттық желіге қосылған қуаты 1,5 Вт-тан аспайтын 12-вольтті шамды от алдырумен тексерілуі мүмкін. 3.4. ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРДЫ ЖӨНДЕУДЕН КЕЙІН ЖАТТЫҚТЫРУ ЖӘНЕ СЫНАУ 3.4.1. Қабылдауды басқару тұжырымдамасы Қабылдауды бақылауға қабылдау тестілеу, техникалық және органолептикалық бақылау кіреді.Қабылдау сынақтары. Тестілеу кезінде атаулы қозғалтқыш қуатын, жанармайдың нақты шығынын, қозғалтқыштың ең жоғарғы және ең төменгі жылдамдығын, номиналды жиілікте майдың қысымды анықтаңыз. Бұл жағдайда алынған мәндердің нормативтік техникалық талаптарға сәйкестігі бағаланады. Сынақтар жазғы кластердегі отын мен мотор майына жүргізілуі керек. Жылжымалы тежегіш стендтердің жабдықтары мен басқару құрылғылары МС 18508 - 80 бойынша бақыланатын мәндерді өлшеу дәлдігін қамтамасыз етуі тиіс. Бақыланатын көрсеткіштерді өлшеу қозғалтқыштың тұрақты күйдегі жұмыс жағдайында жүргізілуі тиіс. Май және салқындатқыш температурасы 80 ... 90 ° С-қа дейін, жанармай сорабына кіретін отын температурасы 18 ... 50 ° С болуы керек. Қозғалтқыш жүктемені номиналды қуаттылықты және сағаттық отын шығынын анықтаған кезде жүктемені максималды деңгейге дейін көтеру арқылы көбейтеді. Қабылдау сынақтар кезінде қозғалтқыштың негізгі өнімділігі өндіруші зауыттардың техникалық талаптарына сәйкес болуы керек. Айналудың максималды жиілігі қозғалтқыш жүктемесіз жұмыс істей бастағанда жиілігін номиналдыдан максимумға дейін біртіндеп арттыру арқылы анықталуы керек. Ең төменгі тұрақты жұмыс жылдамдығын айналдыру жылдамдығындағы тербелістер пайда болғанға дейін отынмен қамтамасыз етудің дәйекті азаюымен анықтау керек, бұл ± 5% өлшенген мәні. Қозғалтқыштың номиналды қуатының ұзақтығы 5 минуттан аспауы керек, содан кейін қозғалтқышты босатып, кемінде 5 минут бойы жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Содан кейін қозғалтқышты келесі 5 минутта толығымен отын жеткізу кезінде сынақтан өткізуді жалғастыруға болады. Жүктемені өлшеу, қозғалтқыш білігінің жылдамдығы мен сағаттық отын шығыны қозғалтқыштың тұрақты күйінде режимге кіргеннен кейін 1 ... 2 минуттан кейін орындалуы керек. Өлшеулердің саны 1,1,5 минут өлшемі арасындағы интервалдан кем дегенде үшеу. МС 18509-88 бойынша (атмосфералық температура - + 20 ° C, барометрлік қысым - 101,3 кПа немесе 760 мм Hg, жанармайдың отындық отын температурасы,сорғы - 20 ° C) өндірушінің техникалық сипаттамаларына сай болуы керек. Өлшенген мәндер байқау журналы немесе бақылау журналы байқау аяқталғаннан кейін дереу жазылады және жазбалар міндетті түрде нөмірленеді. Өлшеуді нөмірлеу бірнеше тестерлер бір мезгілде өздерінің тағайындалған посттарында жұмыс атқарған кезде өте маңызды, содан кейін жазбалар ортақ хаттамаға ауыстырылады. Бұдан басқа, хаттамада байқау кезінде байқалған әдеттегі нормадан барлық ақаулықтар немесе ауытқулар жазылады, жұмыста мәжбүрлеп үзілістер және т.б. бар, онсыз тестілеудің нақты көрінісін қайта қалпына келтіру қиынға соғады және бағдарламаның аяқталғаннан кейін объективті түрде бағаланады.Техникалық бақылау. Қозғалтқыштың екі немесе үш сынақ жұмысын орындаңыз. Бұл әрекетті орындау үшін стартерді қосыңыз және қозғалтқыштың білікшесін бұраңыз. Стартердің үздіксіз жұмыс істеу ұзақтығы 10 секундтан аспауы керек. Стартердің арасындағы интервалдар - кемінде 1,5 минут. Дизельді қозғалтқыштарда электрлік жылытқышты (орнату кезінде) қосу арқылы алдын ала қыздыру жүйесінің жұмысын тексеріңіз. Басқару элементі бастап 15.20 арқылы жарқын қызыл түсті спиральдың дейін қызуы тиіс. Автокөлік иелерінің кезінде тұрақты жұмыс істей бастайды, онда ол мәселені анықтау және жою үшін қажет. тест нәтижелері қозғалтқыштың кепілдік өмір дейін жөндеу цехының сақталады қозғалтқыш сәйкестендіру және сынақ журналында енгізілуі керек. Егер қозғалтқыштың сынау шарттары стандарттыдан ерекшеленетін болса, онда өлшенген қуат пен нақты отын шығыны МС 18509 - 88 сәйкес номограмма немесе формулаларды пайдалана отырып, стандартты шарттарға алып келмейді. Қозғалтқыш сыналған деп есептеледі және электр қуаты мен нақты отын шығыны (стандартты сынау шарттарына түзетулерді ескере отырып), сондай-ақ, жылдамдық пен майдың қысымы, кем дегенде бір параметр талаптарға және негізгі көрсеткіштерге сәйкес болмаған жағдайда жөнделуі керек. Қозғалтқыш сынағының соңында салқындату жүйесінен салқындатушы және қозғалтқыштың сорғысынан алынған май ағызылуы керек.Органолептикалық бақылау. Қозғалтқыштың жұмысқа дайындығына қарай, көрінетін зақымдарды, қосылыстардың нүктелерін және орындарын, ерін тығыздығын, ағып кетудің жоқтығын, қорғаныш жабындарының болуы, жанармай жабдығының тығыздағыштарын тексеру үшін бөлшектер мен қондырғыларды тексеру қажет; қозғалтқышты бөлшектемей, бояу сапасын, толықтығын, толтыру құнын толтырусыз құрылыс сапасын тексеріңіз. Әрбір қозғалтқыш қабылдау сынақтарынан кейін, сонымен қатар бояу алдында және кейін органолептикалық бақылауға ұшырайды. 3.4.2. Дизель жөндеуден кейін жаттықтыру және сынау Жалпы ережелер. Жөндеу процесінде дизельдер суық және ыстық күйде, қабылдау сынақтары, техникалық байқау, органолептикалық бақылаудан өтуі керек. Жүргізу және сынауға кіретін дизельді қозғалтқыштар МЕМСТ 18523-79 талаптарына сәйкес және оның негізінде әзірленген технологияға сәйкес біріктірілуі және түзетілуі керек. Бұдан басқа, дизельдер дизель отынын және отын сорғыларын көрсете отырып, монтаждау кезінде бақылау операцияларын орындау туралы ескертумен құжаттары бар құжаттармен қамтамасыз етілуі тиіс. Жөндеуден кейінгі жөндеу параметрлері өндірушінің ұсыныстарына сәйкес болуы керек.Дизельді қозғалтқышты дайындауға дайындау. Дизельдер желдеткіш, гидравликалық сорғы, сұйық және май салқындатқыштарсыз іске қосылады және сынақтан өтеді. Кернеу ролигін пайдаланып генераторсыз іске қосуға болады. Иінді білікті қолмен еркін айналдыру керек, кептіру кезінде - 60 ... 80 N • m. Сынақтар өткізмес бұрын, клапанның бос орындарын тексеріп, реттеуге, сондай-ақ сұйық сорғының жетек белдеуіндегі кернеуді тексеруге болады. Кесуші белдіктің қалыпты бұрыштары (40 ± 1) N-дан 12-ден 17 мм-ге дейін. Сыртқы бекіткіштердің жағдайын тексеріңіз. Жаңғақтар мен болттар сәтсіздікке ұшырауы керек.Орталықтандырылған майлау жүйесімен дизельді қозғалтқыштарда іске қосу ұсынылады. Жөндеу цехында немесе цехта орталықтандырылған майлау жүйесі болмаса, дизельді каркастың ішіне 60,75 ° C температураға дейін 11,8 литр дизелді май құйылады. Жанармай сорғысы реттегішінің корпусы дизель қозғалтқышының крандығы сияқты, бірдей маймен толтырылуы керек, басқару саңылауларының деңгейіне дейін. Сұйытылған және газды кетіруге арналған құбырлар, сондай-ақ қуат жүйесінің отын желілері дизель қозғалтқышының тиісті салалық құбырларына герметикалық байланысты болуы керек. Дизельді қозғалтқыш, сондай-ақ, май қысымын, сұйықтықтың температурасын және майын бақылайтын басқару пультіне және орнатылған датчиктерге қосылуы керек. Дизельді электрмен жабдықтау жүйесі дизель отынымен толтырылуы тиіс.Дизельді қозғалтқыштың салқындауы. 30 минуттан кейін үш кезеңде суық суға түсу керек: 600,650 мин-1 (10 мин); 750.800 мин-1 (10 мин); 900.950 мин-1 (10 мин).Шығарылған саңылаулары бар дизельді қозғалтқышты іске қосу мүмкін емес. Дизельді қозғалтқыштарды іске қосу кезінде (орталықтандырылған майлау жүйесі болған кезде) 60.75 ° C диапазонындағы дизельді шығыс бөлігінде сұйықтықтың температурасында кемінде 0,2 МПа май қысымын ұстап тұру керек және майлау құрылғысын рельстік қоршау мен тартқыштардың реттеу бұрандаларына үнемі тексеріп отыру керек.Құбырлардың түйіспелерінде отын, майды және салқындатқыштың ағып кету және тамшылардың қалыптасуы және түйісетін бөлшектердің буындары рұқсат етілмейді. Дизельді қозғалтқыштың ішіне кіріп кету процесінде шабуылға қарсы және шуылға жол берілмейді.Жүктелмеген дизель қозғалтқышының ыстық суы. Ыстық илеу алдында, отын жүйесінен ауаны алып тастау қажет, қажет болса, жанармай басталу бұрышын 18,20 ° дейін орнатыңыз. Дизельді қозғалтқышты іске қосу электр қозғалтқышымен жылжымалы тежегіш стендте жылдамдықпен 500. 750 мин-1 жылдамдықпен жүзеге асырылуы тиіс. Жүктемесіз дизельді қозғалтқыштардың ыстық қозғалысы екі кезеңде 15 минут бойы жүргізілуі керек: 1 200 мин-1 (10 мин) және 1 400 мин-1 (5 мин).  3.2. кесте. Дизельді қозғалтқыштың ыстық күйіне жетудің шамамен кезеңдеріАйналу жиілігі n, мин-1Стендтің салмағына сәйкес жүктеу Р, НҰзақтығы,Мин1 60050101 80012052 0003052 20032010 Негізгі сызықтағы майдың қысымы дизель қозғалтқышының 60 ... 90 ° С шығуындағы салқындату температурасында 0,25 ... 0,35 МПа аралығында болуы керек. Ыстық жүгірудің соңында жүктемесіз, цилиндрлердің бастарын 190,210 Нм-ге дейін қатайтыңыз. Тұғырдың қару-жарақтары мен клапанның ұштары арасындағы жылжудың реттелуін тексеріңіз. Жүктелу кезінде дизель қозғалтқышының ыстық суы. Дизельді қозғалтқышты іске қосу электр қозғалтқышымен жүргізіледі. Жүктеме астында дизельді қозғалтқыштардың ыстық күйі 3.2 кестеде көрсетілген режимдерде 30 минут ішінде жүргізілуі тиіс.Жүргізу процесінде дизельді қозғалтқыштың 75,95 ° C-ге дейін жететін дизельді майлау жүйесіндегі май қысымының көрсеткішінің көрсеткіші номиналды жылдамдықта 0,25-0,35 МПа және ең аз жылдамдықта кемінде 0,08 МПа болуы керек. Май қысымын май сүзгісінің төсеу тығынының реттеуішінің көмегімен орнатыңыз. Дизельді қозғалтқыштың жеңіл шағылысуы, егер жүктеме алынып тасталғаннан кейін дизельді қозғалтқыш шығыс құбырындағы майды 5 минуттан кейін босатпаса, ақаулы сипат емес. Ыстық суға, сұйықтықты және дизельді отынды ағызу және су жинау кезінде коллектордың тығыздағыштары мен бұрандалы қосылыстары арқылы рұқсат етілмейді; шығатын коллектор фланецтерінен және цилиндрдің басы тығыздауышынан газдардың шығуы; дизель қозғалтқышының механизмдеріндегі бөгде зат және шу. Дизельді қозғалтқыштың ыстық айналымының соңында айналымның максималды жылдамдығы 2 600 мин-1, ең аз жылдамдық - 800 мин-1 аспауы керек. Ыстық сору кезінде анықталған дизельдік ақаулықтарды жою қажет. Қозғалтқыштың төменгі бөлігінің кем дегенде біреуін ауыстыру кезінде дизельді қайта тестілеу және толық сынау керек: білік, поршень, цилиндрлік люктар, поршеньдік сақиналар. Молярлық немесе кранкпад жиынтығын ауыстыру кезінде дизельді жүктеме астында қайталанатын ыстық илемдеуге ұшырайды. 3.4.3. Жөндеуден кейін бензин қозғалтқышын іске қосу және тексеру Жүктемесіз қозғалтқыштың ыстық суы. Жөнделген қозғалтқыш төрт кезеңде жүктемесіз стационарлық сынақтарға (сынақ) ұшырайды: 820 ... 900 мин-1 (2 мин); 1000 айн / мин (3 мин); 1 500 мин-1 (4 мин); 2000 мин-1 (5 мин).Тұғырдағы қозғалтқышты орнатып, оны іске қосқаннан кейін, мыналарды тексеріп отыру қажет: құбырлы қосылымдардан және тығыздағыштардан түйісетін бөліктер арасындағы сұйылтқыш немесе отын ағып кетпейді; майлы қысым және тығыздағыштар арқылы майдың жоқтығы; тұтану сәтін орнату; бос айналым жылдамдығы; карбюраторды қосу құбырларының тығыздығы; сыртқы бөртпелердің жоқтығы.Егер сыртқы соққылар немесе ақаулар анықталса, қозғалтқышты тоқтатып, оларды жойып, сынақтарды жалғастырыңыз. Егер майлау қақпағы мен цилиндр басы арасындағы майлау немесе мотор майының арасы мен қозғалтқыш блогы арасындағы тығыздауыш арқылы ағып кетсе, бекіту бұрандаларын ұсынылған крутяжкамен бекітіңіз. Егер мұнай ағып кетпесе, онда тығыздағыштардың дұрыс орнатылғандығын тексеріңіз және қажет болса ауыстырыңыз.Жөндеуден кейін қозғалтқыш әлі қолданылмады және жаңа бөліктердің жұмыс беттерінің үйкелуі айналуына айтарлықтай кедергі келтіреді, белгілі бір уақыт кезеңі қажет. Бұл, әсіресе, поршеньдер, кранкпин және негізгі мойынтіректердің алмастырылған қозғалтқыштары үшін, кронштейндер журналдары жерге түсіп, цилиндрлерді тастаған. Сондықтан, жөндеуден өткен қозғалтқышты бұзған кезде, оны ең жоғары жүктемеге ұшыратпаңыз. Қозғалтқышты одан әрі іске қосу машинада бұрынғыдай жүруі тиіс, бірақ қозғалыс уақытын белгілеу үшін ұсынылатын қозғалыс жылдамдығын сақтау керек.Жөндеуден кейін машинаға қозғалтқышты тексеріңіз. Қозғалтқышты машинада орнатқаннан кейін, дұрыс орнатуды мұқият тексеріңіз. Қозғалтқышты біраз уақыт жұмыс істеуге рұқсат етіңіз, келесіні тексеріңіз: құбырлар қосылымында салқындатқыш пен отын ағып кетпейді, қажет болған жағдайда қосылымдарды қатайтыңыз; Карбюраторлық дроссельді дроссельдің және ауа заслонкасының толық ашылуымен және жабуымен қамтамасыз ету, қажет болған жағдайда диск жетегін реттеңіз; генератордың жетегінің белді кернеуі, қажет болған жағдайда, реттеледі; электр жабдығының электр қосылыстары мен аспаптық кластердегі сигнализация құралдарының жұмысының сенімділігі.     3.5 ТАЗАЛАУ, ДИАГНОСТИКА ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫЛЫҚ ҚУАТТАНДЫРУДЫ ТАЗАЛАУ 3.5.1. Жылытқышты техникалық қызмет көрсетуі және жөндеу. Сұйық жылытқыштар (мысалы, Webasto фирмалары), әдетте, сатып алушылардың арнайы тапсырысымен автомобильдерде орнатылады. Бұл өнімдер қозғалтқышты алдын-ала қыздыруға және кабинаны немесе автокөлікті салуға арналған. Жылытқыштардың негізгі қызмет көрсетуі суық мезгілде автокөлікті пайдалануға дайындық кезінде маусымдық техникалық қызмет көрсету кезінде жүзеге асырылады. Осылайша келесі жұмыстарды орындау қажет. Қыздырғыш пен құбырларды лас пен ылғалдың сыртынан тазалап, қыздырғыш ішіндегі ылғалдың енуін болдыртпаңыз және жылытқыштың конструкциясының сенімділігін тексеріңіз. Сақтандырғыштардың жұмыс қабілеттілігін, электр сымдарының жай-күйін, жылытқыштардың коррозияға болмауын тексеріңіз және осы қосылымдарды тазалаңыз.Қыздырғыш қосылып тұрған жылу алмастырғыштың және құбырлардың тығыздығын тексеріңіз. Жұмыс істеп тұрған кезде жылу алмастырғыш пен су құбырларының қосындысында суытқыштың ағып кетпеуін тексеріңіз. Отын желісінің қосылымдары ағып кетпеуі керек.Оттықтың жанармай желілерінің тығыздығын тексеріңіз (резервуардан отын сорғысына, сорғыдан инжекторға дейін) және магниттік клапаны инжекторға қосыңыз. Ол үшін жылытқышты көлік құралынан алып тастаңыз:Оң батарея терминалын ажыратыңыз;Қыздырғыш сымының қосқыштарын ажыратыңыз.Тозған газдарды бекітетін түтіктің қысқышын босатыңыз;Қысқышты алып тастаңыз;Отын беру түтігінің шланг қысқышын босатыңыз;Шлангіні алыңыз;Қыздырғышты бекітуге арналған бұрандаларды негізге апарыңыз жəне жылытқышты алыңыз;Қыздырғыш коннектордың гайкасын босатыңыз;Байланыстырушы бұранданы розеткадан шығарыңыз;3.43-суретте көрсетілгендей қазандықты басқару блогынан алшақтатыңыз.Инжектордың күйін және оның жұмысын тексеріңіз (3.44-сурет). Бұл жылытқышты жанармай жүйесіне және отын сорғының қуат беру жүйесіне қосады, жоғары кернеу көзі мен сым байланысы арасындағы шанышқы байланыстарын ажыратады. Оттықты ашып, қыздырғышты қосыңыз. Егер ағып кету анықталса, оны алып тастаңыз. Сонымен қатар отын ағынының шашыратқыш бұршағын саптамамен тексеріңіз, ол шамамен 75 ° болуы керек. Жанармай бүркуді симметриялы тұман тәрізді конус түрінде жұқа болуы керек. Жоғары вольтты көзді қосқанда, жылытқыштың электр тізбегіне сәйкес қосылымның дұрыс полярлығын қадағалаңыз.Одан кейін жанатын электродтардың күйін және жалын индикаторын тексеріңіз. Қажет болса, оларды кен орындарынан тазалаңыз. Шұңқырдың болуын төмендегідей тексеріңіз: құрастырылған жылытқышты қуат көзіне және отын жүйесіне қосыңыз; сымның саңылауларын соленоид клапанынан алып тастаңыз; қыздырғышты жабыңыз және қыздырғышты қосыңыз. 10 секундқа ұшқын басқару элементінің болуы. Содан кейін жылытқышты өшіріңіз.Жылуалмастырғыштың жылу және ішкі түтіктерінің жай-күйін тексеріңіз (металл щеткамен тазалаңыз); желдеткіштің электр қозғалтқышын бекіту; электр қозғалтқышының қылшықтары мен коллекторы; сақтандырғыштың болуы және күйі, сымдар мен штепсельді жалғау.    3.43. сурет. Қыздырғышты басқару блогынан ажыратыңыз Ұшқын сенсорының жағдайын тексеру үшін:Электрлік сымға зақым келтірмеу үшін оны розеткадан ағытып алу үшін, қорғаныш резеңке қақпағын алыңыз және мұқият алыңыз;Сенсорды қыздырғыштан шығарыңыз.Осы жұмыстарды аяқтағаннан кейін жылытқышты жинап, оны қосыңыз және оның жұмысын тексеріңіз. Алғашқы 30 жылдағы жылытқышты пайдалану кезінде түтін көтеру қанағаттанарлықсыз жұмыс көрсеткіші емес. Қыздырғыш жұмыс істеп тұрған кезде, қыздырғышты ашуға болмайды.ТО-2 (шамамен 16,000 шақырым) Әр жиырылу тартыңыз бұрандалар сұйық electropump тексеру сымдарға (коннекторлар) тексеру, және электр сорғысының жұмыс істеу әрбір 750 сағат үшін келесі тәртіпте көлік құралының және бөлшектеу оны жою үшін қажет:Оң батарея терминалын ажыратыңыз;Сорғының қуат қосқышын ажыратыңыз;Сорғының қысқышын кронштейнге бекітіңіз және қысқышты сорғыдан алыңыз;Қыздырғыш беру хладагента қамыт нашарлатуы және бекіткішіне сорғының шығарып алыңыз;Көлік құралының сорғыны жою үшін сорғы және саптаманың оны алып тастау үшін, сорғыға қамыт жылу кіру босатыңыз;Сорғының қақпағының бұрандаларын босатып, қақпақты шешіңіз (3.45-сурет);   3.44. сурет. Қазандықтың және жылытқыш саңылауларының пайда болуы:1 - алдын ала жылыту қазандығы; 2 - инжектор; 3 - жанатын электрод 3.45. сурет. Электрқондырғыны және сорапты қыздырғыштың қақпағын бөлу: 1 - дөңгелегі бар электр сорғы; 2 - сорғының қақпағы Доңғалақтың гайканы бұрап, басы бар кілтпен алып тастаңыз;Сорғы білігінің серіппелі және механикалық тығыздағыштарын алып тастаңыз;Сорғыны электр қозғалтқышына бекітетін бұрандаларды бұрап, электр қозғалтқышынан шығарыңыз.Электонатты бөлшектеңіз және щетка жинағының күйін тексеріңіз. Ол үшін коллектор жағынан қақпақты алыңыз, щеткалар мен алуандарды тексеріңіз. Шөткелер щеткалар ұстағыштарында еркін жүріп, коллекторға жақсы сәйкес келетінін тексеріңіз. Шөткенің биіктігін тексеріп, щеткалардың биіктігі 5 мм-ден аз болса, оларды ауыстырыңыз.Коллектордың жұмыс бетінің жай-күйін тексеріңіз, ол жанудың және ластанудың ізі болмауы керек. Ластанған жағдайда коллекторды бензинге малынған таза шүберекпен сүртіңіз. Егер бұл әдіс ластануды немесе жануды жоя алмаса, коллекторды жақсы құмды төсеммен тазалаңыз.Электрлік және сұйық сорғыны дәйекті түрде құрастырыңыз, бөлшектемеңіз. Қысқыштардың және механикалық тығыздағыштың күйін тексеріңіз және қажет болса оларды ауыстырыңыз.Маусымдық техникалық қызмет көрсетуде (күзде) жылытқыштың отын сүзгісіне техникалық қызмет көрсету қажет. Сүзгіні автокөліктен алып тастау үшін келесі әрекеттерді орындау керек:Отын құбырларының бірігуін босатыңыз;Сүзгіден отын желілерін ажыратыңыз;Сүзгіні кронштейнге бекітетін болттарды босатыңыз;Сүзгіні көлік құралынан алыңыз.Сүзгіні бөлшектеңіз, оны шайыңыз және сүзгі элементін ауыстырыңыз. Бір рет пайдаланылатын сүзгіні орнатқанда оны бөлшектемей ауыстырыңыз.3.5.2. Жылытқыштың істен шығу себептерін анықтау және диагностикасы Кестеге сәйкес жылдам диагноз жүргізіледі. 3.4. Ол ақаулықтардың анық, айқын анықталған белгілеріне негізделген, сондықтан арнайы семинарларды алмастыра алмайды. Қажет болса, техникалық қызмет көрсету және жөндеу бойынша кеңес алу үшін мамандандырылған орталыққа хабарласыңыз             Ақаулық белгілеріАқаулық себебіЖою тәсіліҚыздырғыш іске қосылмайдыЖылытқышқа кернеу жоқ. Батарея байланысы полярлығы кері қайтарыладыСақтандырғыштарды, электр қосылымдарының полярлығын тексеріңіз, аккумуляторды зарядтаңыз Желдеткіштің моторының тоқтауыҚозғалтқышты ауыстырыңыз Электр сорғының схемасында сынуЭлектрлік сорғыны батареядан тікелей қосу арқылы тексеріңіз Жанармай жеткіліксіздігіЖанармайды толтырыңызЖанудың болмауы, басқару блогын автоматты түрде өшіруҚұбырларда мұздатылған отын (төмен температурада)Ұсынылған отынды қолданыңыз, құбырларды сорғызыңыз, сүзгіні тазалаңызЖанармай сорғы отын бермейдіНасос жетегін тексеріп, сорғыны ауыстырыңыз  Магнит клапаны ашылмайдыКлапанның сымын тексеріңіз. Магнит клапанын ауыстырыңыз. Сақтандырғышты тексеріңіз (оның түймесіне басыңыз) Инжектордың бітелуіОтын сүзгісін тазалап, саңылауларды ысырып тастаңыз Отын желілерінің ағып кетуіАғып кетуді жою Жану кернеуінің болмауыЭлектр сымдары мен штепсельдік қосылымдарды тексеріңіз. Басқару блогын ауыстырыңыз. Жоғары кернеуді ауыстырыңыз Жанармайдың үлкен мөлшерін жеткізуАуа шығынын ауа қабылдағыш жапқышымен реттеңізСапаның жануы қамтамасыз етілмегенАртық отын, нашар саптаманың жұмысы, саптамалардың ластануы, қозғалтқыштағы зақымШүмекті шайып, тазалаңыз немесе ауыстырыңыз. Қозғалтқышты ауыстырыңызБүктелген немесе жылжытылған, сіңіргіштердің шығатын портымен бітелгенТүтін соруды тазалаңыз немесе тазалаңыз. Жылытқышты (жылу алмастырғыш құбырды) тазалаңызРозеткадағы кептіргішті қалыптастыру (қыздырғыш түтіндеп жатыр)Жану ағынының жеткіліксіздігіАуа сорғышты тазалаңызЖанармайдың атомды төмендеуіСорғының байпас клапанының қысымын реттеңізЖелдеткіштің төменгі желдеткіш жылдамдығы (қозғалтқыштағы төмен кернеу немесе щеткалар тозуы)Төмен кернеуді алып тастап, щеткаларды ауыстырыңыз, моторды ауыстырыңызКөк түтіннің қалыптасуыЖанармай жеткіліксізСүзгілерді тазалауИнжектор бітелгенИнжекторды тазалаңыз немесе ауыстырыңызЖанармайдың үлкен мөлшерін жеткізуАуа қабылдағыш клапанының орнын реттеңізҚыздырғыш сақтандырғышпен өшіріледіСалқындату жүйесінде салқындату жеткіліксіз саныСалқындату жүйесін салқындатқышпен толтырыңыз, оның ішіндегі ауа саңылауларын алыңыз Ақаулық белгілеріАқаулық себебіЖою тәсілі Температура датчигінің ақаулығыДатчикті ауыстыруЖылықыштың жылу жеткіліксіздігіЖану камерасында және жылу алмастырғышынта күлдің болуыЖылу алмастырғыш және жану камерасын тазартуЖылу алмастырғышынта қақтың пайда болуыҚақты жоюҚыздырғыш жұмыс кезінде қатты шуМойынтірек шарының және тіс берілісінің тозуыМойынтірек шарының және тіс берілісінің ахуалын тексеруЖанармай сорабының ақауыСорғыны ауыстыруЖылытқыштың электр сорғының қозғалтқыш арматурасының айналуы жоқЭлектр қозғалтқыш тізбегінің – электрмен жабдықтауының ақауыСымның,байланыстардың,сақтандырғыштың, бойынын зақымдалған жерлерін тауып, оларды жоюЩетка мен коллектордың арасында байланыстың болмауыКоллекторды жою немесе тазалауКоллектордың күюі немесе ластануыКоллектордыжоюнемесетазалауЩетканын жол берілетін тозудан асуыЩеткаларды ауыстыруЗәкірорамындағы қысқа тұйықталу немесе үзілуЭлектрсорғысын бөлшектеу, элекр қозғалтқышының зәкірін тексеру. Зәкірдің тұйықталып немесе үзілген жағдайда ауыстыру керек. Электр сорғының шарикті мойынтірегіндегі шу және даңғылМайлайтын материалдың болмауы, мойынтірек шарының бұзылуыЭлектрсорғысын бөлшектеу және мойынтірек шарын ауыстыру   Бақылау сұрақтары_________________________________________1. Қозғалтқышқа (EO, TO-1 және TO-2) қызмет көрсету кезінде қандай жұмыс жүргізіледі?

2. Клапандардың жылу тазалығын қалай реттеуге болады?

3. Қозғалтқышты диагностикалау не үшін және қандай параметрлер бойынша жүргізіледі?

4. Цилиндр блогының жинағы қандай тізбекте құрастырылады және цилиндрлер блогы жинағынан кейін қандай параметрлер тексеріледі?

5. Иінді білік - қозғалтқыш сермері - ажыратқыш түйіні қандай ретпен құрастырылады? Қосиінді-бұлғақты механизмнің бөлшектерін қалай теңдестіруге болады?

6. Бұлғақты-поршенді тобы қандай ретпен құрастырылады? Цилиндрге поршеньді қалай таңдауға болады және бұлғақты-поршеньдік топтың дұрыс жинағын қандай параметрлерден тексереді?

7. Қозғалтқыш бөлшектерін бөлшектегеннен кейін ақаулық не үшін жүргізіледі?

8. Қозғалтқышқа жөндеуден кейін қандай сынақтар жүргізіледі?

9. Маусымдық техникалық қызмет көрсету барысында қозғалтқыштың жылытқышына қандай жұмыстар жүргізіледі?

4- тарау

ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ҚОРЕКТЕНУ ЖҮЙЕСІНЕ ЖӨНДЕУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ 4.1. ҚОРЕКТЕНУ ЖҮЙЕСІНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ 4.1.1. Қозғалтқыштың ауамен қоректену жүйесіне техникалық қызмет көрсету  Қозғалтқыштың ауамен қоректену жүйесіне техникалық қызмет көрсету кезінде, негізінен ауа сүзгісінің уақытылы тазалануына және ауа өткізгіштегі тығыздықты тексеруге барынша көңіл бөлінеді. Инерциялық-майлы сүзгілік элементтері бар қозғалтқыштарға тазарту жұмыстарын жүргізу кезінде, онымен қоса қозғалтқыштағы майды да ауыстыру бір мезгілде жүзеге асырылады. Бұл жағдайда сүзетін элементті керосинге салып кір-қоқыстардан тазалайды және оған таза май құйылады. Қағазды сүзгілік элементтері бар қозғалтқыштарға күнделікті қызмет көрсету кезінде, оның қоқыстанудың әсерінен жұмыс істеу қабілеті бұзылған жоқ па соған көз жеткізу керек. Тексеру жұмыстары,аспаптардың көрсеткіштік беттеріндегі қоқыстануды айқындайтын дыбыс бергіш арқылы немесе ауа енгізетін құбыр желісінің бойында орналасқан индикатор арқылы іске асырылады. (КамаЗ қозғалтқышы 740.10). Қозғалтқыштың ауамен қоректену жүйесінің бірқалыпты жұмыс істеуі үшін, сонымен қатар, ауа сүзгісінен құбыр компрессорына дейінгі қосылу жүйесінің тығыздығына да назар аударып, сол жерлерден тазармаған ауаның қозғалтқышқа еніп кетпеуін бақылау қажет. Сүзгінің қоқыстануының шамасына қатысты, ауа енгізу құбырының тесіліп кету қаупі төнеді және КПа 7,5 деңгейіне жеткен кезде, дыбыс бергіш іске қосылады. Дыбыс бергіш іске қосылған сәтте, ауа сүзгісін тазалап техникалық көмек көрсету қажет болады.Сүзгіге техникалық көмек көрсету үшін, міндетті түрде жалғама құбырдыңқамытын босату керек; сүзгіні тіреуішке бекітетін қамыттың бұрандамаларын босатып, оны бір жағына қарай жылжытып қойып, қақпағының сомындарын бұрап алып, қақпағын ашады, ал, содан кейін,3 сүзгілік элементтің ( 4.1 сур.) бекіткіш бұрандасын босатып, оны сүзгінің тұрқынан бөлек алу қажет.Сүзгіленбейтін этементтің картосы болған уақытта,ыссыз күл тозаңын (күлгін түсті элемент)немесе шаңды, құрғақ қысымды ауамен тегіс шаңы кеткенше үрлеп тастау ұсынылады. Сүзгілік картонның жыртылып кетуін болдырмас үшін, сығымдалған ауаның қысымы0,2...0,3 МПа-дан аспауы керек. Ауа ағынын оның бетіне бұрыш жасай бағыттаған жөн (4.1-суретті қара) және ағынның күшін, элемент пен құбыршек ұшының аралық қашықтығын өзгерту арқылы реттеуге болады.Автомобилдің жоғары дәрежеде ластанушылық жағдайында ұзақ жұмыс істеуі кезінде және қоршаған ортаның кенеттен өзгеріске түскен жағдайында техникалық көмек көрсету мерзімдерін, осындай жағдайлардағы тәжірибелерге сүйеніп анықтау ұсынылады. Ауа сүзгісін құрастыру кезінде, тығыздағыш қабаттардың жай-күйлеріне назар аударған жөн болады.Тесік жырықтары бар тығыздамалы қабаттар ауыстылуы қажет. Тығыздау сапасы, қабаттардағы тұтастай таңба белгілерінің болуымен бақылауға алынады. Егер, пайдалану барысындағы қажетті техникалық көмек көрсету элементтері арасындағы жұмыс ұзақтығы екі рет қатарынан 2000 айналым шм. құраса, элементті ауыстыру қажет болады. Қағаз элементтің жобалы қызмет мерзімі — 40 000 айналым шм. 4.1. сурет. Ауа тазартқыштың қағаз сүзетін элементі: а — сүзгілік элементтің құрылысы; б — тексерілуге жататын сүзгілік элементтің беті; в — ауа тазартқыштың сүзгілік элементін үрлеп тазалау; 1 —шаң кетіргіш; 2 — сүзетін элемент; 3 — сүзгілік элементтің бекіткіш сомындары; 4 — қақпақ; 5 — керме қапсырма; 6 — тұрқы; 7 — тығыздамалық қабат; І — бүйір жақбеті; ІІ — ішкі қаптаманың беті. 4.1.2. Карбюраторлы қозғалтқыштың қоректену жүйесіне техникалық қызмет көрсету Күнделікті қызмет көрсету, жол жүрер алдында бактегі жанармайдың жеткілікті екендігін тексеру және ақпауын қадағалау, яғни, автокөліктегі барлық жанармай жүйелерінің саңылаусыз бітеулігін тексеру болып табылады.Алғашқы техникалық көмек көрсету кезінде, бітеулігін тексеруден бөлек, сүзгі-тұндырғыдан (ол орнатылған жағдайда) жиналған жанармайды ағызып жіберу және оның қалпағын тазарту қажет. Бензинді қозғалтқышта жағылған газдардың улылығын тексеру және карбюратор жұмысын ретке келтіру керек.К-88АТ карбюраторын иінді біліктің ең төменгі жиіліктегі бос жүрісі кезіндегі ретке келтіру жұмысын,қозғалтқыштың қыздырылған кезінде (оталдыру жарамды болған жағдайда) 3тіректік бұрамамен іске асырады (4.2-сурет), және қоспаның құрамын өзгертетін 1 екі бұрамамен дроссельді жапқыштың жабылуымен шектеледі.Ерекше назар аударуды қажет ететіні, оталдыру қондырғысындағы дұрыс тұтандыруды қамтамасыз ету, оталдырғыш білтелерінің ақаусыздығы және олардың электродтарының аралық қашықтық мөлшерлерінің дұрыс болуы.4.2. сурет. К-88АТ карбюратораторының бос жүріс жүйесін ретке келтіру:1 — бос жүріс жүйесін ретке келтіретін бұранда; 2 — пломба салатын тұрқы; 3 — тірек бұранда; 4 — пломбалық қақпақ Мынаны да ескерген жөн, карбюратор екі камералы және бір камерадағы қоспа мөлшері, келесі камерадағы қоспаның құрамына байланысты емес болғандықтан, жеке бөлек бұрандамен жөнге келтіріледі. Бұранданы енгізе бұраған жағдайда, қоспа азаяды, ал, бұрап шығарған кезде көбейеді.Бос жүріс жүйесін ретке келтіру амалы кезінде, газ өндіру кезіндегі көміртегі оксидінің (СО) және көмірсутегі (СН) құрамын өлшеу қажет.Ол үшін, келесідегідей амалдарды орындаған дұрыс болады:Беріліс қорабының иінтірегін бейтарап жағдайға қою және қозғалтқышқа тахометр жалғап, сосын оны іске қосып 80...90 °С дейін қыздыру;Дыбыс бәсеңдеткішке тереңдігі 300 мм тереңдікке газ талдауыштың сынама таңдағышын орнату; қозғалтқыш иінді білігінің 500.600 мин-1 шамасындағы айналыс жиілігін орнату; Өндірілген газдардағы СО және СН құрамдарын өлшеу. Өлшем амалдарын қажетті айналым жиілігі орнатылғаннан кейін, 30 секунттан кем емес уақытта орнатқан дұрыс болады.Егер, құрамындағы СО мөлшері қалыпты жағдайына (Р МЕМСТ 52033—2003 және Р МЕМСТ 41.83—2004 талаптарына) сәйкес келмесе, карбюраторды бұрандамен 1, алдын-ала пломбасы мен плобаланатын қақпағын 4 ағытып алып ретке келтіруге тура келеді.Қарбюратордың әрбір камерасындағы қоспаның құрамы жеке бұрандалардың көмегімен ретке келтіріледі. Пайдаланылған газдардағы көміртегі оксиді жоғары дәрежеде болған жағдайда, 1 бұранданы ¼ айналымға айналдыру керек және газ талдауыш көрсеткішін ретке келтіргеннен кейін, оларды белгілеп қою қажет. Қажет болған жағдайда, осы амалды қайталаған жөн болады. Карбюраторды 1бұрандамен қалыпты жағдайға келтіру кезінде,тахометрдің және газ талдауыштың көрсеткіштерін тұрақты түрде бақылап тұру керек. Иінтіректің айналым жиілігі белгіленген шамада тұрақты болуы қажет және дроссельді жапқыштың тірек бұрандасын 3 қолданып ретке келтіру керек. Егер, құрамындағы СН МемСТ-пен белгіленген қалыпты жағдайдан асып кетсе, ал, СО қалыпты жағдайдан біршама аз болатын болса, онда, қоспаны бұрандалардың 1 әрқайсысын бірдей қалыпта 1/4 — ½ айналымға бұрап аздап көбейту керек және СО мен СН мөлшеріне қатысты МемСТ талаптарының сақталуына қол жеткізу қажет. Құрамындағы СО және СН мөлшерлерін бос айналым режимінде ретке келтіргеннен кейін, қозғалтқыш иінтірегінің айналу жиілігі 1900.2 600 мин-1болған жағдайда да, сондай өлшемдер жүргізу қажет.Жұмыстың осындай режиміндегі қоспаның құрамы ретке келтірілмейді. Құрамындағы СО және СН мөлшерлері МемСТ талаптарына сәйкес келмеген жағдайда, мұның себебін анықтау қажет.Пайдаланылған газ құрамындағы СО және СН сәйкес келмеуі, бос айналым жүйесіндегі жанармай бүркуінің немесе басқа да жанармай мөлшерлеу элементтерінің тығыздық бітеулігінің қалыпты жағдайда еместігіне, карбюратордың қалтқылы камерасындағы жанармай деңгейінің мөлшерден жоғары екендігіне, сөйтіп, оталдыру жүйесінің дұрыс жұмыс істемеуіне куә бола алады.Ретке келтіруді аяқтағаннан кейін, қалыпқа келтіретін бұрандалардың пломбаларын қайыра қалпына келтіру қажет. Дұрыс қалыпқа келтірілген карбюратор бос жүріс тәртібіндегі жарамды қозғалтқыштың сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуі қажет. 4.1.3. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштарға техникалық қызмет көрсету және газ аппараттарын тексеру Күнделікті техникалық көмек көрсету кезінде (автокөлік жолға шығар алдында), газ желісінің бүтіндігін, олардың қосылып жалғанған жерлері мен түйіндерін мұқият тексеріп шығу қажет. Тексеруді көзбен көріп немесе дыбыс шығуын тыңдап бақылау. Иістің шығуына, газ аспаптары элементтерінің суықтан қата бастауына мүлдем жол берілмеуі керек. Тексеру кезінде көбіктенетін қоспаны (қажет болса – ақаулы тесіктер іздегішті) қолдануға болады. Газдың шығуы мен жылу тасығыштың ақаулығына жол берілмейді. Жол сапардан келгеннен кейін, автокөлікті тиісті орнына қойған кезде (жабық көлікжайға), газдың қозғалтқыш толықтай тоқтағанынша шығып бітуін қадағалап, сосын, газ желісіндегі шағын қақпақшалардың бұрандаларын жауып бекітіп, газ редукторының екінші сатылық қуысынан тұнбаны ағызып жіберу керек, қысқы уақыттарда буландырғыштың қуысынан (оны салқындату жүйесіне падаланған болса) суын ағызып жіберген жөн. Желіге газ жіберер бұрамадан, араластырғышқа дейінгі аралықта ешқандай газ шығатын ақау болмауы керек. Алғашқы техникалық көмекке автокөлік 4000 км қашықты жүріп өткеннен кейінгі диагностикалық-бақылау, бекіту және ретке келтіру шаралары жатады. Ең маңызды жасалатын ТҚ-1 шарасы: ілмекті-сақтандырғыш құралдардың сыртқы бүтіндігін, бекіткіштердің жағдайларын және бензин ағатын жолдар мен қозғалтқыштың қуат көзі жүйесіндегі агрегаттардыңбүтіндігін, бақылау-өлшегіш аспаптарының жұмыс істеуі мен техникалық жағдайларын тексеру, желілік сүзгі мен газ редукторы сүзгісінің сүзгілік элементтерін босатып алу, тексеру, тазалау және қайтадан орнына бекітіп қою, газ редукторының екінші сатысындағы қуыстан тұнбаны ағызып жіберу, желілік, толтыру және сыртқа шығару бұрандаларын орындарынан босатып алмастан майлау.Технологиялық ТҚ-1 шарасын жасап болғаннан кейін, газ аспаптарының жұмыс істеу тиімділігін тексеру басталады. Газ жүйесінің бүтіндігін, К-263 жылжымалы қондырғысының көмегімен тексеріп анықтайды. Қысымы1,6 МПа болатын инертті газды қолдануға болады. Барлық іс-шаралар қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде орындалады. Газ аспаптары ақаусыз бүтін болмаған жағдайда, жұмыс істеуге жол берілмейді. Қозғалтқыштың сенімді оталдырылуын тексеру бензинмен де, сонымен қатар, газбен де орындалады. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштың тұрақтылығы, иінтіректерінің әртүрлі жиіліктегі бос жұмыстары кезінде тексеріледі.Екінші техникалық көмек көрсету автокөліктің әрбір 16000 км айналымында жасалады. Оны өткізу кезінде, газ баллондарының бекіткіштерін тексеру, қажет болған жағдайда қаттырақ бұрап бекіту;газдың электромагнитті қақпақшаларын (ЭМҚ) және редуктордың іске қосылатын ЭМҚ босатып алып тазалап жуу, оның жұмыс істеу қабілетін тексеру; Содан кейін, төменгі қысымды газ редукторынан міндетті түрде тұнбаны ағызып жіберу. Қажет болса, клапан тығыздағышын жөнге келтіру немесе ауыстыру. Қозғалтқыш иінтірегінің ең төменгі айналым жиілігінде редуктордың екінші сатысындағы газ қысымын тексеру және қажет жағдайда қалпына келтіру. Ары қарай электромагнитті клапанның кіндік темірін босатып алу, жуу, үрлеу және оны қайыра орнына қою; араластырғышты босатып алу, қайтарылмалы клапанды орнынан алу, ондағы жиналған қоқыстарды тазарту, шток төлкесінің ішкі бетін тазалау және клапанды өз орнына қою; дроссельді жапқыштың толықтай ашық кезіндегі карбюратор-араластырғыш жетегінің іс-әрекетін тексеру; газ қуат көзі жүйесінің бүтіндігін тексеру; бос жүрістің ең төменгі айналым жиілігін және ауыспалы тәртіптерін қалпына келтіру, пайдаланылған газдың құрамындағы СО мен СН тексеру және Р МемСТ 52033-2003 пен Р МемСТ 41.83-2004 сәйкесті мөлшерлі қарпына келтіру.Маусымды қызмет көрсету автомобильдерге жаңа маусымда келесіТҚ-2 дейін жылына бір рет жасалады. Оның өткізілуі кезінде, төменгі қысымды редукторды босатып алу, оны бөлшектеу, тазалау, жуу; бірінші сатыдағы диафрагманы ауыстыру және жұмыс істеу кезіндегі бірінші сатының қысымын ретке келтіру; бірінші сатыдағы клапанның және екінші сатыдағы диафрагма штогінің жүріс мөлшерін ретке келтіру; екінші саты клапанының және жүк түсіретін құрылғының бүтіндігін тексеру; буландырғыштың газды және сулы қуыстарына сығылған ауаны үрлеп жіберу; автокөлікке төменгі қысымның редукторын орнату. Әрі қарай газ және бензин электр-магниттік клапандарының сүзгілерін орнына қою; электр-магнитті клапанның кіндік темірін босатып алу, жуу, үрлеу және қайыра орнына қою.Міндетті түрде, газ араластырғышты босатып алу, кері клапанды бөлек алу және ондағы жиналған қоқыстарды тазарту; бағыттағыш төлкенің ішкі жақ бетін тазалау, араластырғышты қайта жинау; карбюратор-араластырғыш жетектерінің, дроссельді жапқышы толықтай ашық күйіндегі дұрыс жұмыс істеулерін тексеру; газ құбыры желісін, қысымы 0,3 ...0,4 Мпа болатын ауамен үрлеу; газ баллон бекіткішін автокөлік рамасына тартып бекіту; газ баллонның сақтандырғыш клапанының жұмыс қабілетін тексеру; бос жұмыс істеу және ауыспалы тәртіптер кезіндегіең томенгі айналым жылдамдығын ретке келтіру, Р МемСТ 52033—2003 және Р МемСТ 41.83—2004 сәйкесті пайдаланылған газдардың құрамындағы СО және СН мөлшерлеріне қатысты улылығын анықтау.Екі рет ТҚ-2 өткізілгеннен кейін, міндетті түрде редукторды босатып алып тазарту және механикалық ұсақ түйіршіктерден, шайырлы жұқпалардан және газ тұнбаларынан тазалап жуу; бірінші және екінші сатылардағы жарғақшаларды жаңаларына ауыстыру; қажет болса, бірінші және екінші сатылық клапандарды, оталдыру клапанын ауыстыру; дозаторды босатып алу, механикалық жарықшақтардан, шайырлы жұқпалардан, түрлі тұнбалардан тазартып жуу, жұмыс қабілетін тексеру; араластырғышты босатып алу, бөлшектеу және тазалау; бензиннің ЭМК босатып алу бөлшектеу және тазалап жуу.Газ баллондарына сұйық мұнай газдары толтырылғандығы жайында куәлік беру екі жылда бір рет жасалады; Егер, автокөлікке қойылған КПГ баллондары көміртегі болатынан жасалған болса,үш жылда 1 рет; Егер, автомобильдегі КПГ балондары қосындыланған болаттан жасалған болса,бес жылда 1 рет. Әрбір куәлік арнайы куәландыратын акт арқылы жасалады. Қозғалтқыштың бос жүріс кезіндегі жұмысын қалыпқа келтіру автокөлікті қалай пайдалану жөніндегі нұсқаулықты негізге ала отырып жасалады. Автокөліктің бензин қолданылған кезіндегі бос жүрісін қалыпты күйге келтіргеннен кейін, жанармай түрлеріне ауыстырғышты, енді, қозғалтқыштың газбенжұмыс істейтін түріне ауыстырады. Нақтылы, қалыпты күйіне келтірілген газ редукторы, бос жүріс тәртіптерінде тұрақты жұмыс жасауға тиісті. Егер, газбен жұмыс істеу кезіндегі иінтіректің айналым жиілігінің, бензинмен жұмыс жасау кезіндегі айналым жиілігінен айырмашылығы болатын болса, онда редуктордың бос жүрісін реттегіш бұраманы бұрай отырып, қажетті деген айналым жиілігіне қол жеткізу қажет.Ауыспалы тәртіптермен қуат беретін газ жүйесін қалыпты күйге келтіру үшін карбюратордың дросселді жапқышын ептеп ашу керек.Қозғалтқыш жұмысында «сәтсіздік» белең алса, екінші сатыдағы реттегіш бұраманы «сәтсіздікті» толық жөнге келтіргенше, босата немесе қатайта бұрау қажет.Мөлшерлік аспап болған жағдайда, реттегіш бұраманы қалыпты жағдайына келтіру үшін, иіртіректің айналым жиілігі 2 700... 3 000 мин-1 болған жағдайда, газдағы СО мөлшері 0,2...0,3% көрсетуге тиісті. Сосын, бос жүріс жүйесінің қалыпты күйін тексеру қажет. Егер, қуат көзі жүйесінде экомайзер құрылғысы болса, жарым-жарты жүктемедегі қозғалтқыш жұмысын ретке келтіру экомайзер қақпағының үстіне қойылған реттегіш бұрамамен жүзеге асырылады.Автокөліктің қырқынды қозғалу динамикасын асыру мақсатында газдың ең көп мөлшерде жіберілуін реттеу, газ келетін жердегі үштармақ бұрамалар арқылы (экомайзер келте құбыры бұрамасымен – ол бар болса) жасалуы тиісті. Бұрамалардың қалыпты жағдайлары, алдағы қозғалыс кезінде тексере отырып, оларды біртіндеп бұрау арқылы анықталады. «Сәтсіздік» нәтижесіне қол жеткізгеннен кейін, ІVқарқын ауыстырылымындағы жылдамдық 50 шм/с реттегіш бұранданы ¼ айналымға бұрау керек. 4.1.4. Инжекторлы қозғалтқыштың қуат көзі жүйесінің аппаратурасын тексеру және техникалық көмек көрсету. Күнделікті қызмет көрсету кезінде, қозғалтқыш қуат көзі жүйесінің бүтіндігін көзбен қарап бақылап шығу керек, әсіресе, моторлы бөлігіндегі. Бүтін еместігін, әдетте, шығып тұрған бензин иісінен байқауға болады. Инжекторлы қозғалтқыштың қуат көзі жүйесіндегі аппаратураға техникалық қызмет көрсетуге, оларды қоқыстардан тазарту, жалғанып қосылатын жерлерінің бүтіндігін, бекітілген жерлерін және олардың жұмыстарын тексеру жатады. Жанармай құбырларының барлық жалғанатын жерлерінің бүтіндігін тексеру үшін, қуат көзі жүйесіндегі жанармай қысымын көтеру қажет. Ол үшін, уақытша босатып алынған басқарылым релесіне «30» және «87» қорытындылық шығарылымын ұштастырады. Ауа сүзгішін шығарып алғаннан кейін, ауа шығарғыштың қысымды дисктік иінтірегінің және жанармайды бөліп-мөлшерлегіш тығынжылының қозғалысын тексереді. Ауа шығынын өлшегіштің қысымды дискісін қолмен төмен қарай жылжытады. Осы жағдайда, диск жүрісінің ұзына бойында бірқалыпты кедергілер білінуге тиісті.Жанармай сорғышын тексеру үшін жанармай келетін құбыр желісін ағытып және оған бақылаушы монометрді жалғау керек.Реле блогының «88v»және «88d» клеммалары жалғанады— бұл жағдайда аккумулятор батареясының кернеуі, тікелей электр-сорғышқа жиынтықталады.Жанармай қысымы 0,25.0,3 Мпа құрау керек. Жанармай сорғышының жұмыс өнімділігін тексеру кезінде, жанармай келетін құбыр желісінің босатылған ұшын ыдысқа жалғап, жанармай сорғышын қайтадан тікелей іске қосып және 1 минуттан кейін оны ағытып тастау керек.Желі қысымы 0,3 МПа болғанда, ыдыстағы бензин 2,2 л болуға тиісті. Сорғыштың шығарар жеріндегі кернеуі 12 В теңеседі, пайдаланылатын тоқ — 6,5 А.Іске қосу бүріккішін тексеру үшін оның құрсауын босатып, бекіткен сомындарын бұрап шығарып, бүріккішті алу керек. Енді, жанармай сорғышын куат көзіне қосып, бүріккіштің бүтіндігін тексеріп шығу қажет. Жүйедегі жанармай қысымы 0,3 Мпа болғанда, бүріккіш шашқышынан1минутта 0,3 см3жанармай шығуға тиісті. Іске қосу бүріккішін мензурканың үстіне бекітіп, сосын оны іске қосу керек. Жанармай шашылуының конустық бұрышын және бүріккіштің жұмыс өнімділігін тексеру: жүйедегі жанармай қысымы 0,3 МПа болғанда,конустық бұрышы жобамен80° және өнімділігі (93 ± 11) см3/мин сәйкес келетіндей және жанармай қысымы 0,25 МПа болса,(85±10) см3/мин жетуі қажет. Іске қосу бүріккішінің орама кедергісі 20 °С — 3...5 Ом құрайды.Жұмыстағы бүріккішті тексеру үшін оның құрсауын шешіп алып, оталғышты қосу керек, вольтметрмен құрсаудың екі қосылымын да тексеру қажет. Электр сымдары желісі мен электронды басқару блогының дұрыс жұмыс істеуі, вольтметр барлық қосылымдарда бірдей кернеулер көрсетіп тұруына байланысты болады. Бүрку мерзімділігін тексеруді келесідей тәсілмен жасауға болады. Жұмыстағы бүріккіштерді босатып алып (сымдар мен жанармай желілері жалғанған болуы керек), сосын, іске қосылатын бүріккішке келіп жалғанатын жанармай желісін бекіту керек. Оталдырғыш таратқышынан шығатын желіні ағытып, сосын, стартерді іске қосу қажет. Бүріккіштер жанармайды бірдей уақыт аралығында және барлығы бірдей бүркулері тиіс.Жұмыстағы бүріккіштердің бүтіндігін тексеру, келесідей жолмен жасалуы қажет. Үйлестіруші желіні (екі бұрандамен бекітіледі) ағытып, сосын, оны енгізгіш коллектордағы бүріккіштің ұясынаншығарғанша жоғары көтеру керек. Үйлестіргіш желіні бүріккіштермен және жанармай қысымын реттегішпен қоса автокөліктің капотына бекіту қажет. Бұрынырақ айтылғандай, жанармай сорғышын тікелей жалғап қосу керек. Жүйедегі жанармай қысымы 0,25 Мпа болғанда, бүріккіштерден минутына бір тамшыдан аспайтындай ғана жанармай ағып шығады.Жұмыстағы бүріккіштердің жұмыс өнімділігін тексеру үшін, олардың астарына мензуркалар қойып, оларды тікелей жалғау қажет. Конустық шашырату бұрышы мен бүріккіштердің жұмыс өнімділіктері сәйкесінше, жобамен 30° және (176±5,3) см3/мин, жүйедегі қысым0,25 МПа болғанда.Барлық бүріккіштер (іске қосу және жұмыстағы), әдетте, бөлшектелмейді және жөндеуге келмейді. Бос жүрісті қалпына келтіру екі реттегіш бұрандамен іске асырылады— жұмыс қоспасының саны мен сапасы. Қоспа санының реттегіш бұрандасымен қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілігін (бұранданы сағат тілі айналымы бойынша бұрағанда, айналым жиілігі төмендейді) (900±50) мин-1аралығында қою керек.Бос жүріс кезінде L-Jetronіc бүрку жүйесін қолданғанда пайдаланылған газ құрамындағы көміртегі оксидінің (СО) мөлшері, (0,5±0,2)% құрау керек (KE-Jetronіc жүйесінде- шамамен 0,1...1,1%). Егер, ол аз болатын болса, онда бұл келесідей себептерге байланысты болуы мүмкін: қозғалтқыштың енгізгіш трактісі бүтін болмауы мүмкін (ауа шығынын өлшегеннен кейін); қосымша ауа жібергіш қақпақшасында ақау бар болуы; жанармай қысымын реттегіште де ақау бар; жанармай сүзгісі жартылай бітелген;сорғыштың айдау қысымы төменгі дәрежесіне сәйкес келмеуі; электронды басқару блогында ақау бар; жанармай бүрку жүйесіндегі электр құрылғыларында ақау болуы.СО құрамдық мөлшерінің жоғарылау себептері, келесідей болуы мүмкін:қозғалтқыш қыздырылмаған нмесе бос жүрісте көп жұмыс істеген (5 мин. артық); май өлшеуіш тетіктің тесігінен ауа сорылу; картердегі май деңгейінің шамадан жоғары болуы; пайдаланылған газдардың картерге көп мөлшерде толуы; шығару немесе енгізу клапандарының бүтін болмауы; ауа шығынын өлшегіштің ақаулы болуы; іске қосу бүріккішінің сөнбеуі; жанармай бүрку жүйесіндегі электронды құрылғыларының жұмыстарында ақаулықтар болуы.Бос жүрісті қалыпқа келтіргенде, әдетте, тахометр мен газ талдауыш қолданылады. Оттегіні шоғырландыру сездіргілермен қамтамасыз етілген автомобилдердеСО құрамынBosch 5280 аспабының көмегімен тексереді. Аспап диагностика колодкасына қойылады және жарық диоды болады. Егер, жарық диоды бір жанып, бір сөнсе, онда СО құрамы қалыпты деген сөз, егер, жарық диоды біріңғай жанып тұрса – СО құрамы жоғары, ал, егер, жанбаса – СО құрамы төмен болғаны. 4.1.5. Дизельді қуат көзі жүйесінің аппараттарын тексеру және техникалық қызмет көрсету Алғашқы техникалық қызмет көрсету кезінде (автокөліктің әрбір 4 000 км айналымында), дизельді жанармайлы автокөліктердің сүзгі-тұнба жиналғыштарынан тұнбалар ағызылады. Автокөліктерде жанармай жүйелерінің түрлеріне байланысты, әртүрлі құрылғылы сүзгілер қолданылуы мүмкін (4.3 сурет).4.3. сурет.Дизельдің жанармай сүзгілері:а — жанармай сүзгі- тұндырғышы; б — жанармайды жеңіл тазартқыш сүзгі; в —PrelіnPL270 сүзгі – тұндырғыш Mann-HummelGMBH фирмасы (Германия); 1, 15 —сүзгі қораптары; 2, 17, 19 — бұрандамалар; 3 — жанармай таратқыш; 4 — шағылдырғыш; 5 — торлы сүзетін элемент; 6 — тордың ұстағышы; 7 — тұндырғыш серіппесі; 8 —аралық қабат тығыздағыш төсемі; 9 — сүзгі қақпағы; 10, 20 — ағызатын тесіктер; 11 —штуцер бұрандамасы; 12 — сүзетін элемент қақпағы; 13 — аралықтөсем; 14 — сүзетін элемент; 16, 18 — қорғаушы тығын; 21 — сүзгіден жанармай шығатын тесік; 22 — саңылау ашу бұрандамасы; 23 — кіретін тесік; 24 — қорап; 25 — жанармай қыздырғыш (қойылмауы да мүмкін); 26 — жанармайды бұрудың қосымша тесігі; 27 —сүзгі; 28 —ылғал бөлгіш; 29 — ағызатын шүмек; 30 — сүзгініңқақпағы; 31 — қолмен соратын сорғыш Жанармайды тереңдеп тазартатын сүзгі (4.3, а суретті қара), әдетте, жанармай ыдысының тіреуішіне бекітіліп қойылады. Сүзгідегі тұнбаны ағызу үшін, төменгі бөлігіндегі тығынды 10 бұрап алып, тұнбаны таза жанармай көрінгенше ағызу керек, сосын барып, тығынын бұрап бітеу қажет. Сүзгіні тазалау үшін, сүзгідегі жанармайды ағызатын тесік 10арқылы ағызып, төрт бұранданы 2бұрап алу, сосын, қақпағын 9босатып алу, қораптан сүзетін элементті 5 шығарып алып, сүзгілік элементтің торын бензинмен немесе дизельді жанармаймен тазалап жуу, сосын, сығымдалған ауамен үрлеу және бәрін қайтадан жинап құрау қажет. Prelіn PL270 сүзгі-тұндырғышын тазалаудың алдында(4.3, в суретті қара) Mann-Hummel GMBH фирмасы (Германия) дизельді сөндіру керек. Содан кейін, сүзгінің қақпағындағы саңылау ашатын бұрандаманы22 бұрап алып, ағызатын шүмекті29 ашып, тұнбаны ағызып жіберіп, сосын, қайтадан шүмекті (солға бұралады) жабу қажет. Осыдан кейін, сүзгіге таза жанармай құйып, саңылау ашатын бұранданы 22қайыра бұрап, сосын, сорғыштың бос жүрісін болдырмас үшін жанармай жүйесінде қалып қойған артық ауаны сыртқа шығару мақсатында жанармайды қол сорғышпен 31 жақсылап үрлеп ауасыз толтыру керек.Тұнбаны ағызумен қатар, сүзгінің жоғарғы бөлігінен төмен ағатын таза жанармайдың көмегімен сүзетін элементтің өзі де тазарып қалады, бұл енді, осы элементтердің қызмет атқару мерзімдерін ұзартары анық. Сүзетін элемент, қоқыстармен ластану дәрежесіне байланысты және сүзгілік қызметінің қаншалықты ауыр болғанына қарап барып ауыстырылады, бірақ, жылына бір рет қана.Қуат көзі жүйесіне техникалық қызмет көрсету, оның толықтай тазаланған кезінде ғана жасалуға тиісті. Жанармай жүйесіндегі қажетті тетіктердібұрап босатып алғаннан кейін, сол бүріккіштердің келтеқосқыштарына, жанармай сорғыштарына, сүзгілер мен жанармай жүйесіндегі тесіктеріне қоқыстар түспес үшін, шама келгенше оларды тығындармен, қақпақтармен, басқа да бекіткіштерменнемесе изоляциялық ленталармен жауып қою қажет.Барлық тетіктер мен бөлшектерді жинардың алдында жақсылап дизельді жанармайға салып, міндетті түрде тазартып жуып алу керек. Екінші теникалық қызмет көрсету кезінде (автокөліктің әрбір 16 000 км айналымынан кейін) дизельділердің бүріккіштерін қалпына келтіру жұмыстары жасалады. Арнайы мамандандырылған шеберханалық орындарда, бүріккіштерді қысыммен инесін көтеруарқылы қалпына келтіру жұмыстары жүргізіледі. Қысым мөлшері бүріккіштердің қолданылатын түрлеріне байланысты болады. Мысалы, 18.11 бүріккіші үшін, ол 21,6...22,4 МПа тең болады (дизель ММЗ-245.12). Ине көтеру қысымының бастапқы реттелімін, реттегіш бұраманы бұрау арқылы қалпына келтіреді (алдын-ала қалпағын бұрап алып, сосын, тежегіш сомынды босатып қою арқылы). Егер, бүріккіштен шашырайтын жанармай тұманданған тәрізді конусты ағынының бойымен біртекті көлденең қиындылар құрап біркелкі шашыраған күйге жететін болса, онда ол сапалы жұмыс істеген болып табылады. Бүркуінің бастамасы мен соңы айқынболуы керек, бүріккіштің ұшында тамшы пайда болмауға тиіс.Бүрку сапасын қозғалтқыштың бос жүрісі кезіндегі 60 – 80 бүрку/минжиілікте тексереді. ТҚ-2 кезінде, жанармай ыдысының бекіткішін және жанармай жеткізу басқарылымындағы тартпалық тетіктерді де тексерген жөнОдан басқа, екінші техникалық қызмет кезінде, әдетте, жанармайды терең және жұқалап тазалайтын сүзгінің сүзетін қағаз элементтері 14 (4.3-суретті қара) ауыстырылады. 4.2. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ КУАТ КӨЗІ ЖҮЙЕСІН ДИАГНОСТИКАЛАУ 4.2.1. Карбюраторлы қозғалтқыштың қуат көзі жүйесін диагностикалау Қуат көзі жүйесіндегі элементтердің техникалық жағдайлары, қозғалтқыштың қуаты мен тиімділігіне маңызды әсер етеді, соған байланысты автокөліктің сапа динамикасына да және пайдаланылған газдардың құрамына да әсері болады. Қуат көзі жүйесінің диагностикалық параметрлері болып табылатындар:Карбюратор үшін — жанармай жіберіп тұратын клапанның бүтіндігі, қалтқылы камерадағы жанармай деңгейі, камералар мен дроссельді жапқыштар жұмысының үйлесімдігі;жанармай сорғышы үшін — өзіне соратын жанармай құбыр желісіндегі сорғыш арқылы пайда болатын ауасыз кеңістік, сорғыш арқылы пайда болатын қысым;иінді біліктің айналу жиілігінің шектегіші үшін — сездіргінің іске қосылар сәтіне сәйкес келетін айналым жиілігі;жанармай құбырлық желілері мен ыдыстары үшін — ыдыстардың тығындарындағы уақытында енгізіп-шығарып ашылып-жабылып тұратын клапандарының бүтіндігі;сүзгілер үшін — қоқыс тұнбаларының шектеулі қалыңдығы (майлы-инерциялық ауа сүзгілері үшін), ауа және жанармай сүзгілерінің гидравликалық кедергілері (ауа мен жанармай шығындалуына байланысты анықталады), ауа сүзгісінің ваннасындағы май деңгейі (май алып кету);бақылағыш аспаптар үшін — ыдыстардағы жанармай деңгейі көрсеткішінің дұрыстығы.Диагностикалық және қалыпты күйлеріне келтіру, сонымен қатар, жол сапарындағы сынақтары кезіндегі карбюраторлы қозғалтқыштары бар автомобильдердегі үзіліссіз жанармай шығындалуын тексеруді, К-427 (РТА-1) шығын өлшегіштің көмегімен орындайды. Карбюраторлы қозғалтқыштың Б-10 жанармай сорғышының, қозғалтқыштан бөлек босатып алмай-ақ техникалық жағдайын анықтауды, К-436 аспабының көмегімен жасайды, ал, жанармай сорғысындағы өткізіп тұратын клапандардың бүтіндігі мен ең жоғарғы қысымдарын —527Б аспабымен.  4.2.2. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштың жанармай аппаратурасын диагностикалау  Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыш аппаратурасының сенімділік өлшемі,алғашқы тоқтап қалуына дейін, яғни, қуат көзі жүйесіндегі элементтер бүлініп, сөйтіп, автокөліктің әрман қарай қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келтіретін, газ шығару т. б. ақаулықтар пайда болғанша, өз қызметін үздіксіз атқару болып саналады.Қуат көзі жүйесіндегі элементтердің бүтіндігіне зиян келуінен жанармай шығыны және зиянды заттардың көп бөлінуі, бірқалыпты қозғалыс жылдамдығының төмендеуі, толықтай немесе жартылай жанармай берілуінің нашарлауы, соның салдарынан қозғалтқыштың дұрыс оталмауы, әрі бос жүрісінің де және ауыспалы тәртіптерде де бірқалыпта жұмыс істемеуі, автокөліктің динамикалық сапасының нашарлауы.Газ аппаратураларының қызметтері кезіндегі істен шығу себептері үш топқа біріктірілген. Бірінші тобы, аппараттардың негізгі қызмет ету сапаларына әсер ететін ішкі ақаулары: қозғалтқыш қуатының төмендеуі, жанармай шығынының және зиянды заттар бөлінуінің көбеюі. Екінші топтағылар, газ баллонды автокөліктердің қауіпсіз жұмыс істеулеріне әсер ететін сыртқы ақаулықтары: төменгі қалыпты қозғалыс жылдамдығының көбеюі және өндірістік орындарда автокөлікке қызмет көрсету және жөндеу жөнінде техникалық шаралар өткізген кездерде зиянды газдарды көп шығаруы. Үшінші топтағылар, қозғалтқышты оталдыруға қиындықтар тудыратын, оның бос жүрісі кезіндегі және ауыстырмалы тәртіптердегі бірқалыпты жұмысын қиындататын, сонымен қатар, газбаллонды автокөліктердің динамикалық сапаларын төмендететін ақаулықтар.Көбінесе газ аппаратураларына тән ақаулықтар, төменгі қысымды газ редукторларының және карбюратор-қоспалауыштардың жиі бұзылуы, сонымен қатар, тығынды-сақтандырғыш аппаратуралардың да осалдығы болып табылады. Жұмыс атқырылымы кезінде жоғары қысымды құбыр желілерінің техникалық жағдайларын тексеруге ерекше назар аудару қажет, оларда көбіне ниппельді жалғанымдарының үзіліп кетуі жиі болып тұрады. Төмен қысымды редукторлардың істен шығуы, ішкі (бірінші саты) және сыртқы (екінші саты) бүтіндіктерінің бұзылуына байланысты. Редуктордың бірінші сатысындағы клапанның бұзылуы, қозғалтқыш тоқтағаннан кейінгі ондағы қысымның жоғарылауына байланысты.Жоғарылауын жүргізушінің кабинасында орналасқан төменгі қысым манометр бойынша анықтайды. Газ жанармайының сапасына байланысты, бұл ақаулық 6... 10 мың км айналымнан кейін біліне бастайды.Ол көбіне, клапан бетіне немесе оның арқалығына жұмыс жасау кезінде механикалық қоспалардың түсуіне байланысты болады.Редуктордың екінші сатысының қалыпты жұмысының бұзылуы 10... 12 мың км өткеннен кейін клапанның және арқалығының үстінде кір-қоқыстардың тұнбаларының жиналуынан және резеңке тығыздағыш қабаттың жыртылуынан болады. Бұл ақаулық қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған күйінде ауа сүзгісі арқылы газдың шығуымен ұласады және автокөлікпен жұмыстар істеген сәттерде, сақтауға қойған немесе жабық ғимараттарға алып келген кездерде, жоғары қауіп төндіруі мүмкін. Клапандардағы жапырылымдар мен басқа қатерлі ақауларды, оны ысқылап сүрту жолымен жөнге келтіреді.Буландырғыштың техникалық жағдайы, біршама дәрежеде ГСН булану ауқымын және толықтай газ қуат көзі жүйесінің жұмысының тиімділігін арттырады. Қозғалтқыштың салқындату жүйесіне суды пайдаланған кезде, қайнаған судан қақ жиналады да, ішкі қуыстары біршама тарылады, ол, енді, жылу тасығыш ағынғакелтіретін кедергіні ұлғайтады және жылу тасығыштан ГСН-ге берілетін жылудың тиімділігін кемітеді. ГСН-нің булану процесі кезінде, буландырғышта шайырлы заттардың жиналуына жол беріледі. Олардың мөлшері, ГСН сапасына байланысты өзгеретін болады. Егер, тұнбаны ауық-ауық тазалап тұрмаса, онда басында жанармайды мөлшерлеп жіберу процесінің қалыптылығы бұзылады да, ал, ақыр аяғында жанармай аппаратурасының істен шығуына алып келеді.Газ қуат көзінің ақаулығы газ шығуымен немесе бос жүріс тәртібінде жұмыс істеген кезіндегіқозғалтқыштың қалыпты жұмыс істемеуінен (тоқтап қалуы) көрініс береді.Осы нәтиже, газ желісінің ақаулы болуына және газдың редуктордан шығуының себебінен жанғыш қоспаның көбейіп кетуіне тығыз байланысты. 4.2.3. Инжекторлы қозғалтқыштың жанармай аппаратурасын диагностикалау Инжекторлы қозғалтқышы бар автомобилдердегі жанармай аппаратурасының жағдайын диагностикалау, тұрақты түрде, қуат көздері мен оталдыру жүйелерінің жұмысын басқаратын электронды басқарылым блогының (ЭББ) көмегімен жүзеге асырылады.Жанармай тасымалы жүйесінде ақаулар пайда болған кезінде, аспап-құралдар панелінде«Check engіne» арнайы дыбыс бергішінің жарығы, жүйеде кем дегенде бір ақау болса да сөнбей жанып тұрады. Ақаулық коды жүйенің жадына түсіріледі. Автокөліктерде қолданылатын ЭББ-ның әрбір үлгісіне, өздерінің диагностикалық кодтарының кестесі сәйкес келеді.Олардың сандары мен мәндері, дайындаушы-фирмалардың қамтыған бағдарламасына байланысты. Индикаторды іске қосу жүргізушіге туындаған ақаулар жайында және индикатордың іске қосылуына алып келген оның себептерін тез арада табу қажеттігі туралы дабыл қағып белгі береді.Оталдыру кезінде (қозғалтқышты іске қосарда) индикатор жанады, ал, қозғалтқыш іске қосылған кезде сөнетін болады, бұл, енді, диагностикалау жүйесінің дұрыстығын білдіреді. Егер, анықталған ақаулар өздігінен («қалқымалы ақаулық») дұрысталып кетер болса, онда индикатор сөнеді, бірақ, оның коды ЭББ жадында жазылып қалады. Ақауларды дұрыстағаннан кейін, міндетті түрде, ЭББ жадынан оның ақаулық кодын өшіріп (жойып) тастау керек. Сонымен, жөндеу процестері кезінде ақаулардың жойылғандығы жөнінде дәлелдеулер пайда болады.Автокөліктердің техникалық қызмет көрсету станцияларында қозғалтқыштың электронды басқарылым жүйесіндегі (ҚЭБЖ) ақауларды іздеудегі сенімді көмекшілер, диагностикалық аспаптар (4.4 және 4.5- суреттер) болып табылады. Солардың арасында» әсіресе, ең танымалы тестер-сканерлер KTS 200, DST-2, ДСТ-12/НК1, ДСТ-6С-МК-Кф-ПК және басқалары, олар портативті компьютерлер тәрізді және ақпараттарды есептеуге және ЭББ-ға әртүрлі функцияларды немесе есептерді орындауға нұсқаулар беругеқабілетті. Олар сездіргілерге белгі бергендіктері жайында тез арада тексерістер жасауға және қозғалтқыштың нақтылы параметрлерін, стандарттыларымен салыстыруға мүмкіндік береді.Одан басқа, жанармай жүйесі мен оталдыру жүйесіне бірдей уақытта тексерулер жүргізуге арналған, компьютерлік диагностикалық кешендері бар, олар жайында 2.4.6. тарауында келтірілген.Аспаптарды ойдағыдай қолдану үшін, өлшемдер жасаудың физикалық мәнін, бақылауға алынатын торап жұмыстарының қағидаларынтүсінудің және аспаптар мүмкіндіктерін жетік білудің өте маңызы бар. Олардың ықшамдылығы, нақтылы автокөліктің моторлы бөліктерінде өлшемдер өткізуге мүмкіндік береді. Аспаптар жұмыстарымен танысу үшін, міндетті түрде, оларды қолдану жайындағы нұсқаулықтарды мұқият оқып зерттеу қажет. 4.1 кестесінде, мысал ретінде ЭБУ МР8.0Н ақаулық диагностикалық кодтары келтірілген.ЭББ-ның диагностикалық аппаратуралармен (DST- 2 аспабы)екеуаралық байланысы үшін, диагностикалық негізқарастырылған. Бүкіл диагностикалық жұмыстар, әрқашанда, диагностикалық желілерді тексеруден және жарамсыз кодтарды есептеуден басталуы тиіс, ол ақаулықтары ізделіп жатқан нысанды ауыздықтауға мүмкіндік береді. 4.4-сурет. ҚБЭЖ диагностикалау және жөндеу үшін арналған арнайы аспаптар: а — диагностикалық аспап DST-2-4EM (Ресей); б —электромагнитті бүріккіш тестер ТДФ-1 (Ресей); в — жанармай манометрі МДФ-1 (Ресей); г — бос жүрісті қалыпқа келтіргіш тестер ТРДХ-1 (Ресей); д —МДВ-1 (Ресей) үлгісінде шыққан жүйелік қысым өлшегіш; е —оттегі құрамын анықтайтын сездіргінің кілтіJ-39194-V(АҚШ); ж — вакуумдық сорғыш j-35555 (АҚШ); з — сандық мультиметр (ампервольтметр) «Электроника» ММЦ-1 (Ресей); MD-88 (АҚШ); и — жоғары вольтты ажыратқыш (ұшқын тестері) KDTOOLS2756 (АҚШ); к — сақтандырғышы бар қосқыш J-36169 (ақш); л — сынаспап (12 В; 0,25 А) J-36169 (АҚШ); м — желілер мен қосылымдарды тексеретін жинақталымJ-35616 (АҚШ).4.5-сурет. Басқарылым блогын диагностикалауға арналған жүйелік тестер KTS200:1 — диагностикалық сымдарды жалғауға арналған штекерлі ажыратқыш(OBD);2 — сұйық кристалдық дисплей; 3 — таңдау басқыштары; 4 — функциональдық басқыштар; 5 —тораптық блокты қосу; 6 — USB желіге қосу 4.1 -кесте. Диагностикалық кодтар ЭБУ МР8.0НКодАқаулықтарР0102Жаппай ауа шығындау сездіргісінің төмен деңгейлі дабылыР0103Жаппай ауа шығындау сездіргісінің жоғары деңгейлі дабылыР0115Суытып қойылған сұйықтықтың температура сездіргісінің қате дабылыР0117Суытып қойылған сұйықтықтың температура сездіргісінің төмен деңгейлі дабылыР0118Суытып қойылған сұйықтықтың температура сездіргісінің жоғары деңгейлі дабылыР0122Дроссельді қақпақша жағдайындағы сездіргінің төмен деңгейлі дабылы Р0123Дроссельді қақпақша жағдайындағы сездіргінің жоғары деңгейлі дабылы Р0130Оттегілік мөлшерлік сездіргінің қате дабылы Р0132Оттегілік мөлшерлік сездіргінің жоғары деңгейлі дабылыР0134Оттегілік мөлшерлік сездіргі дабылының болмауы Р0201,Р0202,Р0203,Р02041, 2, 3, 4-ші цилиндрлерге сәйкес бүріккіштердің басқарылым тізбегінің үзілуіР0261,Р0264,Р0267,Р02701, 2, 3, 4-ші цилиндрлерге сәйкес бүріккіштердің басқарылым тізбегінің «шоғырына» тұйықталуыР0262Р0265,Р0268,Р02711, 2, 3, 4-ші цилиндрлерге сәйкес бүріккіштердің басқарылым тізбегінің қуат көзіне тұйықталуыР0327Детонация сездіргісінің төмен деңгейлі дабылыР0328Детонация сездіргісінің жоғары деңгейлі дабылыР0335Иінді білік жағдайы жайлы сездіргінің қате дабылыР0336Иінді білік жағдайы жайлы сездіргінің қателесуіР0444Адсорберді үрлеу кезіндегі клапан басқарымы тізбегінің тұйықталуыР0445Адсорберді үрлеу кезіндегі клапан басқарымы тізбегінің «шоғырына» тұйықталуыР0480Салқындатқыш желдеткіштің басқарылым реле тізбегі бұзылғанР0500Автокөліктегі жылдамдық сездіргісінің қате дабылыР0503Автокөліктегіжылдамдық сездіргісінің үзік-үзік дабылыР0506Қозғалтқыштың бос жүріс кезіндегі төменгі айналым жиілігіР0507Қозғалтқыштың бос жүріс кезіндегі жоғарғы айналым жиілігіР0560Борттық желідегі қате кернеуіР0562Борттық желідегі төменгі кернеуіР0563Борттық желідегі жоғарғы кернеуіР0601Тұрақты бағдарламалық есте сақтау құрылғысының (ТБЕҚ) бақылау жиынтығының қатесіР0603Сыртқы оперативті есте сақтау құрылғысының (ОЕҚ) қатесі Р0604Ішкі ОЕҚ қатесіР0607ЭБУ детонациялық каналының қате дабылыР1102Оттегілік мөлшерлік сездіргі қыздырғышының төменгі кернеуіР1115Оттегілік мөлшерлік сездіргінің қыздыру басқарылымындағы бұзылған тізбекР1140Жаппай ауа шығындау сездіргісінің қате дабылыР1500Электр бензин сорғыштың релелік басқарым тізбегінің үзілуіР1501Электр бензин соағыштың релелік басқарым тізбегінің «шоғырында» тұйықталу Р1502Электр бензин соағыштың релелік басқарым тізбегінің қуат көзінде тұйықталуР1509Бос жүрісті реттегіш басқарым тізбегіне артық салмақ түсіруР1513Бос жүрісті реттегіш басқарым тізбегінің «шоғырына» тұйықталуР1514Бос жүрісті реттегіш басқарым тізбегінің үзілуіР1570Автокөлікті айдап кетуге қарсы жүйенің қате дабылыР1602ЭБУ борттық желісінде қуаттың жоғалып кетуіР1689ЭБУ қателіктер жадындағы кодтардың қате мәндері ҚБЭЖ диагностикалық зерттемелер жүргізуден бұрын, алдын ала ауытқуларын анықтау жөнінде бірқатар шаралар жасалады, олардың қозғалтқыш басқарылымының электрондық бөлігінің жүйесіне қателесіп жазылып кетуі мүмкін түрлері: ауа сору; жанармай қуат көзі жүйесінің бітеліп қалуы; ауа сүзгісінің бітеліп қалуы; жанармай сапасының төмен болуы; клеммалық (қосылу) жалғасуының босаңсуы; қозғалтқыштың жетімсіз компрессиясы; бөлшектердің желініп қалуына қатысты, газ таратушы фазаларының ауытқуы; Кезекті ТҚК мерзімдерін өткізіп алу, әсресе, өте ауыр жағдайларда жұмыс істеген кездерде және мерзімдерінің тым қысқаруы. Инжекторлы қозғалтқыштың жанармай аппаратурасының ақаулықтарын диагностикалауды, сонымен қатар, оның жұмыс істеуін бақылауға ала отырып тікелей немесе жанама белгілері арқылы да жасауға болады.4.2.4. Дизельдің жанармай аппаратурасын диагностикалау Дизельді жанармай аппаратурасының күйін сипаттайтын негізгі көрсеткіштерге келесілер жатады:басқылаушы сорғының өнімділігі; сүзетін элементтердің жанармайды жұқа тазарту қабілеті; сорғы элементтерінің өнімділігі; жанармайды отын элементтерімен берудің біркелкі еместік деңгейі; қозғалтқыштың цилиндрлеріне жанармайдың айдамалауының басталу бұрышы; прецизиялық жұптардың тозғандық деңгейі; реттеушінің әсер етуінің басталуына сәйкес келетін жанармай сорғысы (қозғалтқыштың иінді білігі) жұдырықшалы білігінің айналу жиілігі; реттеушінің біркелкі еместік деңгейі; реттеушінің сезімтал еместік деңгейі; бүркудің басталу қысымы және жанармайларды бүріккіштермен бүрку сапасы.Пайдалану процесінде бұл көрсеткіштер бөлшектердің тозуына, деформациясына, аппаратурада тозу өнімдерінің, ластардың және т.б. жинақталуына байланысты өзгереді. Жанармай аппаратурасы жұмысының номиналды параметрлерінің өзгеру қарқындылығы оны пайдалану жағдайларына, бөлшектерді, түйіндесулердегі тесіктерді дайындау және жөндеу сапасына, майлау сапасына, үйкелетін беттерінде ластану және тозу өнімдерінің болуына байланысты өзгереді. Жанармай аппаратурасын диагностикалау кезінде аппаратураның жалпы техникалық күйін сипаттайтын келесі неғұрлым көбірек таралған диагностикалық параметрлер қолданылуы мүмкін: қозғалтқышпен болатын қуат; жанармайдың сағаттық және меншікті шығыны; қалдық газдардың түтінділігі; шу, діріл, тарсылдар; жанармайдың ағуы; бүріккіштерді қыздыру біркелкілігі; жанармайды цилиндрлерге берудің озу бұрышы; жоғары және төмен қысымды желілердің герметикалығы; жанармай сорғысына кірістегі жанармайдың қысымы, басқылайтын сорғымен айдамалау желісіндегі жанармайдың қысымы; бүрку қысымы мен жанармайды бүріккішпен бүрку сапасы; сорғы секцияларымен үдетілетін максималды қысым; жанармай беру процесінің параметрлері (жоғары қысымды желіге орнатылатын сездіргінің көмегімен өлшенеді). Дизельді қуаттандыру жүйесін диагностикалау үшін арнайы бақылау- диагностикалық жабдығы қолданылады, мысалы, компьютерлік диагностикалық кешендер, оның сипатталуы 2.4.6- кіші бөлімшесінде келтірілген, сондай-ақ жанармайды айдамалауды басталу сәтін тексеру үшін қолданылатын моментоскоп сияқты аспаптар; жанармайды айдамалауды бастау бұрышын анықтауға арналған КИ-13902 құрылғысы; жанармайды берудің төмен қысымын анықтауға арналған КИ-4801 құрылғысы; бүріккіштер мен ЖҚЖС секцияларын тексеруге арналған КИ-16301А жабдығы; дизель мен оның жанармай аппаратурасының жалпы күйін тексеруге арналған ИПД-ТА жабдығы; «Элкон» CD- электрондық стенді және басқ. Бұл бірқатар аспаптардың жұмысының сипатталуы төменде келтірілген.  Моментоскоп (4.6-сурет) жанармайды дизельдің жанармай сорғысымен айдамалаудың басталу сәтін анықтауға арналған. Тексеруді келесі ретпен орындаған жөн:реттеуішті басқару тетігін жанармайды барынша беруге сәйкес келетін күйге орнату және жоғары қысымды түтікті бірінші секциялы штуцерден ажырату, оның орнына моментоскопты қосу;дизельдің иінді білігін арнайы кілтпен немесе жабдықпен моментоскоптың шыны түтігінен ауа көпіршіктерісіз жанармай пайда болғанша сағат тілімен бұрау;шыны түтіктен оны қағып сілкіп, жанармайдың бөлігін кетіру және оны сағат тіліне қарсы иінді біліктің 30...40°-қа бұру. Сосын дизельдің иінді білігін сағат тілімен баяу айналдырып,  01... 1,5 4.6-сурет. Моментоскоп:1 — шыны түтік; 2 — өтпелі түтік; 3 — жоғары қысымды жанармай құбырының түтігі; 4 — қысқыш шайба; 5 — ілме сомын4.7-сурет. ИПД-ТА аспабы:1, 4 — микроамперметрлер; 2, 3 — дабылдық шамдар; 5 — өлшейтін блок; 6 — стробоскоп; 7 — қысым сездіргісі; 8 — аспапты қосу тумблері; 9 — сермер күйінің сездіргісі; 10 — жанармайдың шығыс сездіргісі    Түтіктегі жанармайдың деңгейін бақылау, ал жанармайдың көтерілуі басталған сәтте иінді біліктің айналуын тоқтату.Түтікте жанармай деңгейінің артуының басталуы жанармай сорғысы секциясымен жанармайды айдамалаудың басталу сәті болып табылады. ИПД-ТА аспабы (4.7-сурет) айналу жиілігін, қозғалтқыштың иінді білігінің екпіні мен шығуының күшеюлерін, сондай-ақ жанармайды бүркуді бастау сәтінің бұрыштары мен бүркуді басып озудың автоматты муфтасының айналу бұрышын өлшеу арқылы дизель мен жанармай аппаратурасының жалпы күйін диагностикалауға арналған. Аспаппен тікелей автомобильде жоғары қысымды жанармай сорғысының айналу жиілігі реттеуішінің жалпы күйін (ЖҚЖС), тиімді қуатты, механикалық шығыстарды жеңуге жұмсалатын қуатты, бос жүрісте және дизельдің екпіні кезінде қозғалтқыштың иінді білігінің айналуының әртүрлі жиілігі кезінде жанармайдың шығысын анықтауға болады. Аспаптың қоректенуі – кернеуі 24 В автокөліктің аккумуляторлық батареясынан немесе кернеуі 220 В айнымалы тоқ желісінен (50 Гц). Жанармайдың шығысы 10 сездіргісін ЖҚЖС-ты қозғалтқыштың бірінші цилиндрінің бүріккішімен қосатын айдамалау құбырының ажырауына орнатады. Сездіргінің сезімтал элементі жартылай сымды тензорезистор болып табылады, ол жанармайдың қысымына байланысты сездіргі тұрқысының деформациясын электр сигналына түрлендіреді. Түрлендіргіштен түсетін сигнал жанармайдың айдамалауының басталу сәтін және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін анықтау үшін қолданылады. Сездіргі штуцерге тілінген ілме сомынмен бекітіледі. Иінді біліктің екпінінің күшеюін немесе қозғалыстан шығуының баяулауын өлшеу 9 сездіргісінен жүзеге асырылады (тұрақты магнитімен индуктивті типті), ол КАМАЗ қозғалтқышында иіртүтік бекіткішінің ұясына домалатылады. Тәждің тісі немесе иіртүтіктің бекітетін тесігі сездіргі өзегінің жанынан өтетін сәтте оның катушкасында ЭДС туындайды. Қозғалтқышты иінді білігінің екпінінің күшеюін немесе қозғалыстан шығуының баяулауын өлшеу кезінде түрлендіргіш сигнал береді. ММЗ, МАN қозғалтқыштарының иіртүтігігің бағдарлануын диагностикалау кезінде стробоскопты 6 қолданады. Жанармайдың шығын өлшеуіші шығысты түрлендіргіштен және индикация мен басқаруды түрлендірудің электрондық блогынан 5 тұрады. Шығыс түрлендіргішінің негізгі бөліктері өлшейтін цилиндр мен штогымен піспек болып табылады. Піспектің қозғалысы электрмагниттік клапанмен байланысты және электр сигналына түрленеді. 1 және 4 микроамперметрлерімен 5 өлшейтін блогы жанармайдың айдамалауының басталу бұрышының номиналдыдан ауытқу шамасын, қозғалтқыштың қуатын және жанармайдың шығысын (микроамперметр 1), қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін (микроамперметр 4) тіркейді. Аспап қозғалтқыштың иінді білігінің 100 -ден 3 000 мин-1 дейін айналу жиілігін, 5- тен 500 рад/с2 дейін күшеюін, 3- тен 300 кВт дейінгі қуатын, жанармайдың айдамалануының басталу бұрышын ±30°,8...40 л/сағ шектерінде жанармайдың шығысын өлшеуге мүмкіндік береді.  4.2.5. Қозғалтқыштардың мүмкін ақаулықтары және оларды жою тәсілдері Қозғалтқыштың ақаулықтарын диагностикалауды сондай-ақ оның жұмысын бақылаумен тура немесе жанама белгілер бойынша жүргізуге болады. карбюраторлық, газдық, инжекторлық қозғалтқыштардың және дизельдің ақаулықтарының негізгі белгілері 4.2 — 4.6- кестелерінде келтірілген.4.2-кесте. Карбюраторлық қозғалтқыштың мүмкін ақаулықтары және оларды жою тәсілдері  Ақаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліҚозғалтқыш қосылмайды немесе стартер дұрыс істеп тұрғанда нашар қосыладыКарбюратордың қалқылы камерасында жанармайдың болмауыЖанармай құбырларын үрлеу, карбюратордың инелі клапанының және жанармай сорғысының жұмысын тексеруЖұмыс қоспасының артық байытылуыЦилиндрлерді үрлеу, дроссель және ауа жапқыштары толық ашық кезінде қозғалтқыштың иінді білігін стартермен (5... 10 с артық емес) бұру Ауа жапқышының қажалуы (жабылмайды)Ауа жапқышының жұмысын тексеру және ақаулықты жоюБүркудің қоқысталуыАцетондағы бүркулерді жуу, сосын ауамен үрлеуҚозғалтқыш бөгелістермен істейді немесе бос жүріс режимінде тез тоқтап қаладыКарбюратордың қалқылы камерасын жанармаймен баяу толтыруКарбюратордың инелі клапанын жуу, жанармай магистральдарын үрлеу, жанармайды өрескел тазарту жанармай сүзгісін жууАуа жапқышының қажалуыҚажалуды жоюАуа жапқышы жабылған кезде дроссель жапқыштардың қажалуы (ашылмайды)Дроссельді жапқыштардың жетегі иінтірегін реттеу 4.2-кестесінің соңыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Карбюратордың жанармай қоспасының сапасы мен мөлшері шұралары реттелмегенКарбюраторды бос жүріс режимінде ретке келтіру Карбюратордың бос жүрісі жүйесін бүркудің қоқысталуы Бос жүріс жүйесінің бүркулерін ацетонда жуу және ауамен үрлеу  Карбюратордың фланецтері мен кіргізетін құбыры арасындағы ауаны өткізуКарбюратордың бекіту болттарын тарту. Ақау қайталанған кезде төсемін ауыстыру Қозғалтқыш толық қуатты үдетпейдіИнелі клапанның ақаулығы немесе оның герметикалықсыздығы нәтижесінде жұмыс қоспасының артық байытылуыКарбюратордың инелі клапанын ацетонда жуу, қажет болса сүрту. Қалтқының иінтірегін майыстыру және қаптаманың герметикалығын тексеру  Экономайзер клапаны жетегі жұмысының бұзылуы Жетектің жұмысын тексеру, және қажет болса, экономайзер клапандарының ақаулығын жою Жұмыс қоспасының артық жұтаңдануы, бүркудің қоқысталуыАцетондағы бүркулерді жуу, сосын ауамен үрлеу Жанармай құбырлары мен жанармайды жұқа тазарту сүзгісінің қоқысталуы Құбырларды тазарту. Жанармайды жұқалап тазарту сүзгісін ауыстыру Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі шектеуішінің ерте істеп кетуіАйналу жиілігі шектеуішін ретке келтіруКарбюратордың дроссель жапқыштарының толық ашылмауыДроссель жапқыштарының ашылуын ретке келтіруАуа сүзгісінің ластануыАуа сүзгісін жууЖанармай сорғысы клапандарының тығыз емес жанасуыЖанармай сорғысының клапанын ауыстыруыПайдалану кезінде жанармайдың аса жоғары шығысыКарбюратордың қалқылы камерасында жанармай деңгейінің артуыИнелі клапанның герметикалығын қамтамасыз ету немесе тегеурінді клапан инесінің күйін реттеу Қоректеу жүйесінің ақаулығы. Жалғауларында ағу, жанармай сорғысының диафрагмасының ақауыАғуды жою. Жанармай сорғысының диафрагмасын ауыстыру Ауа сүзгісінің қоқысталуыАуа сүзгісін жуу 4.3-кесте. Жанармайды бүрку жүйесімен қозғалтқыштың мүмкін ақаулықтары Ақаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліСуық қозғалтқыш іске қосылмайды немесе қиын іске қосылады, сөніп қалады Мөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқышта қысымды ретке келтіруЖүйедегі жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейдіСебептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіруҚоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюБастапқы күйінде мөлшерлегіш- таратқыштың тегеурінді дискісінің дұрыс орнатылмауыАқаулықты жоюСуытатын сұйықтықтың температура сездіргісі дұрыс істемейді, сездіргінің кедергісін тексеру Сездіргіні ауыстыруҚозғалтқышты қосудан кейін қоспаның жеткілікті байытылмауыІске қосатын бүріккішті ретке келтіру Артық жүктемеден қорғау релесі дұрыс істемейдіРелені ауыстыруҚозғалтқыш қыздыру кезінде тұрақсыз істейді Қоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюСуытатын сұйықтықтың температура сездіргісі істемейді, сездіргінің кедергісін тексеруСездіргіні ауыстыру Артық жүктемеден қорғау релесі істемейдіРелені ауыстыруҚозғалтқыш қыздыру кезінде айналымдарды нашар алады Мөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіруЖүйедегі жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейдіСебептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіруҚоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюМөлшерлегіш- таратқыштың тегеурінді дискісінің күй сездіргісі істемейдіСездіргіні ауыстыруЫстық қозғалтқыш қосылмайды немесе әрең қосыладыМөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіру Жүйедегі жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейдіСебептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіруҚоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюБастапқы күйінде мөлшерлегіш- таратқыштың тегеурінді дискісінің дұрыс орнатылмауыАқаулықты жоюСуытатын сұйықтықтың температура сездіргісі істемейді, сездіргінің кедергісін тексеруСездіргіні ауыстыру 4.3-кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліЫстық қозғалтқыш бос жүрісте тұрақсыз істейдіҚоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюЖанармайды бүрку бүріккіштерімен біркелкі бермеу Жанармайды әртүрлі бүріккіштермен беруді салыстыру және ретке келтіруБос жүрістің реттелуі бұзылған қозғалтқыштыңБос жүрісті ретке келтіруЫстық қозғалтқыштың жеткілікті қабылдағыштығы жоқ Мөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіруЖүйедегі жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейдіСебептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіруАртық жүктемеден қорғау релесі істемейдіРелені ауыстыруДроссельді жапқыш ажыратқышы істемейді Ажыратқышты ауыстыруТұтану жүйесін санауды бастау сигналы түспейдіСебебін табу және ақаулықты жоюҚозғалтқыш толық қуатты дамытпайдыМөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіруЖүйедегі жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейді Себептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіру  Қоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жою Дроссельді жапқыштың ажыратқышы істемейдіАжыратқышты ауыстыру Тұтану жүйесін санауды бастау сигналы түспейдіСебебін табу және ақаулықты жою Бос жүрістің реттелуі бұзылған қозғалтқыштыңБос жүрісті ретке келтіруҚозғалтқышпен тежелудің төмен тиімділігіМөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіру Артық жүктемеден қорғау релесі істемейдіРелені ауыстыру Мәжбүрлі бос жүрісті (МБЖ) микроауыстырып қосқышты істемейдіМикроауыстырып қосқышты ауыстыру Тұтану жүйесінің TD еесептеуді бастау сигналы түспейдіСебебін табу және ақаулықты жоюЖанармайдың аса жоғары шығысыМөлшерлегіш- таратқыштың төменгі камераларындағы қысым нормаға сәйкес келмейдіМөлшерлегіш- таратқыштағы қысымды ретке келтіру Жанармайдың қысымы нормаға сәйкес келмейдіСебептерін анықтау және жүйедегі қысымды ретке келтіру 4.3- кестесінің соңыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Қоректеу жүйесінің герметикалығы бұзылғанГерметикалықсыздықты жоюСуытатын сұйықтықтың температура сездіргісі істемейді, сездіргінің кедергісін тексеруСездіргіні ауыстыруҚозғалтқыштың бос жүрісінің реттелуі бұзылған Бос жүрісті ретке келтіру 4.4-кесте. Газда жұмыс істейтін қозғалтқыштың мүмкін ақаулықтарыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліҚозғалтқышҚозғалтқыш газдың берілуі болмағандықтан қосылмайды Сүзетін элемент қоқысталғанСүзетін элементті тазарту және сығылған ауамен үрлеуГаздық сүзгінің ЭМК ашылмайды (тән шерту жоқ)Клеммадағы түйісуді тексеру, клапанның бөлшектерін тазарту және оның ашылуын 10... 12 В кернеу көзімен тексеру. Қажет кезде электрмагниттік клапанды ауыстыру Шығыс шұраның шығыс тесігін шұраның тозған нығыздағышымен жабу Тозған нығыздағышты шығару және оны жаңасымен ауыстыру  Қоспалауыштан редукторға газ құбырының герметикалығының бұзылуы Газ құбырының герметикалығын қалпына келтіру Редуктор мембранасының ажырауыМембрананы ауыстыруҚозғалтқыш бай жанғыш қоспаның салдарынан қосылмайды (тұншықтырғыштағы тарсылдар)Карбюратор-қоспалауыштың ауа жапқышы жабылғанАуа жапқышын ашу, дроссельді жапқыштар ашық кезінде иінді білікті бұра жатып цилиндрлерді үрлеу, Редуктордың екінші деңгейлі клапанының герметикалықсыздығыКлапанды ретке келтіру. Нығыздағышы қатайған немесе бұзылған кезде клапанды ауыстыруРедуктордағы қысым аса жоғарыҚысымды ретке келтіруҚозғалтқыш (карбюратор-қоспалауыштағы тарсылдар) жұпыны ыстық қоспаның салдарынан қосылмайдыСүзетін элементтің қоқысталуыСүзетін элементті тазарту және сығылған ауамен үрлеуКіретін жол элементтері қосылыстары герметикалығының бұзылуыАуа жапқышының жетегін тексеру және ретке келтіру Шығыңқы жол элементтері қосылыстары герметикалығының бұзылуыҚосылыстарды тарту, қажет болса төсемдері мен деформацияланған бөлшектерін ауыстыру Редуктордың бірінші және екінші деңгейлі клапандары жүрісінің жеткіліксіздігіКлапанның жүрісін ретке келтіру Екінші деңгейлі клапан нығыздағышының ісіп кебуіКлапанды ауыстыру 4.4-кестенің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Редуктордың екінші деңгейінде жоғары сиретілу Екінші деңгейлі клапанның жүрісін ретке келтіру немесе екінші деңгейлі қысымды ретке келтіру Редуктордың бірінші деңгейінде қысымның күрт түсуіГаздық сүзгінің сүзетін элементін жуу немесе ауыстыру; тексеру, және қажет болса, баллондағы шұраны толықтай ашу Қозғалтқыш қосылады және қосудан кейін тоқтатыладыГаздық редуктор мембранасының ажырауыЗақымдалған мембрананы ауыстыруЕкінші деңгейлі клапанның реттелуі бұзылғанКлапанды ретке келтіруЕкінші деңгейлі клапан нығыздағышының ісіп кебуіКлапанды ауыстыруЕкінші деңгейлі диафрагманың қатаюыДиафрагманы ауыстыруҚозғалтқыш бос жүріс режимдерінде тұрақсыз істейдіРедуктордың екінші деңгейлі клапанының герметикалықсыздығыКлапанды ретке келтіру. Нығыздағыш қатайған немесе бұзылған кезде клапанды ауыстыруБензинді ЭМК герметикалықсыздығы салдарынан қозғалтқышқа бензиннің түсуіБензинді ЭМК ауыстыру  Редуктордың ағызатын кранын ашуАғызатын кранын жабу Газды беру жүйесінің герметикалықсыздығыГерметикалықсыздықты жоюҚозғалтқыштың нашар қабылдағыштығыРедуктор диафрагмасы илемділігінің жоғалтуыДиафрагманы ауыстыру Редуктордың екінші деңгейлі клапанының герметикалықсыздығыКлапанды ретке келтіру. Нығыздағыш қатайған немесе бұзылған кезде клапанды ауыстыру Екінші деңгейлі клапан нығыздағышының ісіп кебуіКлапанды ауыстыру Газдық сүзгінің сүзетін элементтері мен редуктордың сүзгісінің қоқысталуыСүзетін элементтерді тазарту және сығылған ауамен үрлеу  Кешірек тұтануТұтануды ретке келтіру  Автономды мөлшерлегіштегі өтпелі қималардың азаюыМөлшерлегіш шұраларының көмегімен қозғалтқыш жұмысының барлық режимдерінде мөлшерлегішті ретке келтіру Газдың аса жоғары шығысыБос жүрістің реттелуі бұзылғанРедуктор және карбюратор-қоспалауышты ретке келтіру  Ауа жапқышы толықтай ашылмайдыАқаулықты жою Тұтану қондырғысы бұзылғанТұтануды ретке келтіру  4.4-кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Карбюратор-қоспалауыштың ауа жапқышы жабылғанАуа жапқышын ашу, цилиндрлерді үрлеу, дроссель жапқыштары ашық кезде иінді білікті бұру Редуктордың екінші деңгейлі клапанының герметикалықсыздығыКлапанды ретке келтіру. Нығыздағыш қатайған немесе бұзылған кезде клапанды ауыстыруРедуктордағы қысым аса жоғарыҚысымды ретке келтіруГазды өндіруден кейін бензиннің аса жоғары шығысыАуаны беру кедергісі ұлғайтылғанҚоспалауышты ауыстыруГазда жұмыс кезінде бензиннің шығысы байқаладыБензиндік ЭМК герметикалықсыздығыЭМК герметикалықсыздығын жоюГаздық ЭМК кезде істемейтін қозғалтқышқа газдың түсуіГаздық сүзгінің ЭМК герметикалықты қамтамасыз етпейдіГерметикалықсыздықты жоюРедуктор клапанының герметикалықсыздығыКлапанды ретке келтіру немесе ауыстыруРедуктор диафрагмасының ажырауыЗақымдалған диафрагманы ауыстыруГаздық сүзгінің ЭМК қосылған кезде газдың істемейтін қозғалтқышқа түсуіГаздық сүзгінің ЭМК герметикалықты қамтамасыз етпейдіЭМК герметикалықсыздығын жоюРедуктор диафрагмасының ажырауыЗақымдалған диафрагманы ауыстыру  МультиклапанТолтырмалы шұраның герметикалықсыздығыРезеңке сақиналарының тозуыСақинаны ауыстыруҚатты бөлшектердің клапан нығыздағышы мен ершігінің арасында түсуіЖинақта шұраны жуу, үрлеу немесе ауыстыру Шығыс шұраның герметикалықсыздығыРезеңке сақиналарының тозуыСақинаны ауыстыруСақтандырғыш клапанның герметикалықсыздығыҚатты бөлшектердің клапан нығыздағышы мен ершігінің арасында түсуіКлапанды жуу және үрлеуКлапанның реттеуі бұзылғанБөлшектеу, жуу және 1,75... 1,8 МПа қысым кезінде ашуға клапанды қайтадан ретке келтіру, клапанды пломбалауНұсқаушы генератор деңгейін көрсетпейдіҚалтқының сынуыҚалтқыны жөндеуТөмен қысымды редукторБірінші деңгейлі клапанның герметикалықсыздығы: редуктордың екінші деңгейі арқылы немесе (диафрагманың ажырауы кезінде) бірінші деңгей арқылы (естіп анықталады) газдың ағуы мүмкін Клапанның жұмыс беттеріне бөтен бөлшектердің (жоңқалар, тоттар) түсуіБірінші деңгейді бөлшектеу, қуыс пен бөлшектерді тазарту, ақаулы бөлшектерді жуу және кетіру; ершіктің зақымдалған кесігін тегістеуКлапан мен ершіктің шайырлануыБөлшектерді жууБірінші деңгейлі иінтіректің зақымдалуыАқаулы бөлшектерді ауыстыру Бірінші деңгейлі диафрагманың бұзылуыДиафрагманы ауыстыру

4.4-кестесінің соңыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліЕкінші деңгейлі клапанның герметикалықсыздығы: қозғалтқыштың қосуы іске қосылған, қозғалтқыш айналуының шағын жиілігінде жұмыс істемейді, қозғалтқыш істемей тұрған кезде капот астындағы кеңістікке газдың ағып кетуі мүмкін Редуктордың бірінші деңгейлі қуысында жоғары қысым Бірінші деңгейлі қысымды реттеуді жүргізуОсьте екінші деңгейлі иінтіректің аса жоғары қажалуыКлапанды тазарту және жууКлапан мен ершіктің арасында бөтен бөлшектердің түсуіБөтен бөлшектерді кетіру, клапанның кесігін тегістеу Клапан мен ершіктің шайырлануыКлапанның бөлшегін тазарту және жууДиафрагманың герметикалықсыздығыМембрананың ажырауы, химиялық қоспалармен материалдың желінуіДиафрагманы тексеру, ақаулықты жою мүмкін емес кезде оны ауыстыру қажетҚозғалтқыштың толық жүктемесі кезінде редуктордың шығыс қуысында аса жоғары сиретілуСүзгінің қоқысталуыСүзетін элементтерді тазарту және жууБірінші деңгейлі клапанның жеткілікті ашылмауыКлапанның қажетті жүрісін орнатуБірінші және екінші деңгейлі клапандары резеңке ендірмесінің ісіп кебуі, өтпелі қималардың азаюыЕндірмесін ауыстыру, реттеуді қалпына келтіруЕкінші деңгейлі серіппе күші сипаттамаларының сәйкес келмеуіСеріппесін ауыстыруЕкінші деңгейлі клапанның жүрісінің жеткіліксіздігіКлапанның жүрісін ретке келтіру  Баллонда шығыс шұрасы ашылуының жеткіліксіздігі Тексеру және ақаулықты жоюЭМК істемейді, зәкірдің қажалуы, автокөлік электр жабдығының жүйесінде кернеудің жеткіліксіздігі, зәкірдің шайырлануы, электр магнит клапаны нығыздағышының ісіп кебуі Сүзгі тұрқысынан электр магнитті бұрап шығару; егер жүйедегі кернеу (12±3) В сәйкес келсе, тегеурінді құрылғымен зәкірдің жылжымалығын тексеру, қажет болса клапанды жуу, ауыстыру 4.5-кесте. Евро-2 нормалары бойынша дизельдің мүмкін ақаулықтарыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліДизель іске қосылмайды немесе нашар қосыладыСтартердің істен шығуы немесе иінді біліктің айналу жиілігінің төмендеуіАккумляторлық батареялардың зарядталу деңгейін тексеріңіз. батареялардағы қосылымдарды тексеру және қажет болған жағдайда байланыстарды тазалау.   Маусымға май және жанармайдың сәйкестігін тексеру, жанармай беру жүйесін сорғыту. Қажет болған жағдайда, қолдану бойынша нұсқаулыққа сәйкес 1:1 сәйкестікпен қоршаған орта температурасы жағдайында жанармайды жермаймен араластыру.  Бітеліп қалған жанармай құбырларын немесе жанармай багындағы алғыштыАлғышты жуу, жанармай құбырларын жуу 4.5-кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліДизель іске қосылмайды немесе нашар іске қосыладыЖанармай құбырларында, қаралап тазалау сүзгісінің (ҚТС) қалпағында немесе жанармай багының алғышының торында судың қатуыШүберекпен жауып және ыстық су құйып жанармай құбырларын, сүзгілерді, ҚТС мен бакты абайлап жылытыңыз. ҚТС-нен, жанармай багынан суды ағызыңыз және , жүйені жанармайсорғыш сорғымен сорғытыңыз.  ЖҚЖС – та жанармайды берудің жоқтығы Төмен қысымды жанармай құбырларының герметикалығын тексеру.Жанармайды қаралап және ақтап тазарту сүзгілерінен тұнбаны төгу.Жанармайды ақтап тазарту сүзгісінің (АТС) сүзетін элементтерін жуу немесе ауыстыру, тормен шағылдырғышты тазалау және оны сығылған ауамен үрлеу. Жанармай сорғысының өнімділігін тексеріңіз, қажет болған жағдайда піспектің серіппесін ауыстыру, қақпақты ысу, қақпақтың көздерін кірден тазалау. Жанармай жүйесіндегі ауаның болуыЖҚЖС – қа ауаны жіберу тығынын бұрап жүйені су тартқызу. Қажет болса, құбыр желісінің төсемін ауыстыру арқылы оны тексеру  ЖҚЖС ақаулығыЖҚЖС-ты алу және шеберханаға жіберу  Жанармайды бүрку бос алға кетуінің қате реттеуі Жанармайды бүркуді басып озу бұрышын ретке келтіруБос жүрістегі дизель жұмысының тұрақсыздығыЖанармай жүйесінің герметикалықсыздығыЖүйенің герметикалықсыздығының себебін табу, оны жою және сорып алу сорғышымен жанармай жүйесін сорып алу ЖҚЖС ақаулығы: жанармайды бөлімдермен берудегі біркелкіліктің бұзылуы; тығынжылдың қатып қалуы; тақтайшаның қажалуы; айдау қақпақшасының ақаулығы; итергіш серіппесінің сынуы; айналыс жиілігінің реттегіші жөндеуге келмейді ЖҚЖС дизельден алу және жөндеу шеберханасына жіберу  Иіндік біліктің айналуының төмен жиілігіЖҚЖС басқару механизімін ретке келтіру Бөлек бүріккіштердің қанағаттандырарлықсыз жұмысы:Бүріккіштің тозаңдатқыш инесі қатып қалды;Басқа үлгідегі бүріккіштер бекітілді;Бүріккішті алу және шеберханаға тексеру және реттеу үшін жіберу 4.5-кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Бүріккіш ұшын жұлып алу, шүмекті тесіктердің тозуы; жанармайды бүріккішпен бүрудегі бастапқы қысымның төмендеуі Дизель толық қуатты жетілдірмейді; Ауа тазартқыштардың ластануыАуа тазартқыштарды тазалау Жанармай жүйесінің герметикалықсыздығы, онда ауының болуыЖүйенің герметикалықсыздығының себебін табу, оны жою жанармай сорып алушы сорғысымен сорып алу.  ЖҚЖС желісінің реттелуі бұзылғанРеттеуіш тетік жетегін тексеру және ақаулықты жою Жанармайды бүрку озу бұрышы дұрыс орналастырылмаған (тарсылдау және түтіндену)Жанармайды бүрку озу бұрышын ретке келтіру Реттеудің бұзылуы немесе бүріккіштің бітеліп қалуыБүріккішті арнайы стендте ретке келтіру, қажет болған жағдайда оны жуу және тазалау ЖҚЖС ақаулығыЖҚЖС- ты дизельден алып тастау және жөндеуге жіберу  Жанармайды жеткіліксіз беруАқтап тазалау сүзгішінің элементін ауыстыру. Жүйені сорып алу.  Үрлеу қысымы төмендегенТурбокомпрессорды ауыстыру. Ақаулыны жөндеуге жіберу Газ тарату кпаландарының нашар герметикалығыГаз тарату механизміндегі жылулық саңылауды ретке келтіру Гильзалар мен піспекті сақиналардың тозуы (аса жоғары түтіндеумен және картерлік газдардың шығысымен жүреді)Дизельді жөндеуге жіберуДизель жұмыстың барлық режимінде түтінделеді - ақ түсті түтін (судың немесе жанармайдың пайдаланылған булану газдарының болуына көрсетеді ) Дизель суытылғанДизельді қыздыру. Жұмыс уақытында салқындатқыш сұйықтықтың температурасын 75... 95 °С қолдап отырЖанармайды бүркуді басып озу бұрышының реттелуі бұзылғанЖанармайды жіберуді басып озу бұрышын тексеру және ретке келтіруКлапандар мен ершіктердің арасында саңылаулы реттеу бұзылғанКлапандар мен ершіктердің арасында саңылауды ретке келтіру Жанармайға суытатын сұйықтықтың түсуі Жанармайды ауыстыру, ФГО- дан тұнбасын ағызуҚозғалтқыш жұмыстың барлық режимінде түтінделеді (жану камерасына майдың жоғары түсуін көрсетеді)Дизель картерінде майдың артығыМайды май өлшейтін өзектің жоғарғы белгісі деңгейіне дейін ағызу Турбокомпрессордың нығыздаушы төсемдері арқылы майдың ағуы Турбокомпрессорды ауыстыруГаз бөлуші механизмдегі қақпақшаларының кішкене алмалы қақпақтарының тозуыМай түсіретін қақпақшаларды ауыстыру  4.5-кестесінің аяқталуыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліҚозғалтқыш жұмыстың барлық режимінде түтінделеді - қара түсті түтін (жанармайдың толық жанбайтынына сілтейді) Ауа тазартқыштың қоқысталуыАуа тазартқышты тазартуҮрлеу қысымы төмендегенТурбокомпрессорды ауыстыруЦилиндр- піспекті топ бөлшектерінің тозуы Дизельді жөндеуге жіберуБүріккіш инесінің салбырауыСтендтегі бүріккіштерді тексеру және ретке келтіру. Ақаулы бүріккішті анықтау, тозаңдатқышты жуу немесе алмастыру, бүріккішті ретке келтіру Бүріккіштерде басқа үлгілердің бүріккіштері орнатылған Бүріккіштерді фирманың ұсыныстарына сәйкес орнату Бүріккіштің шүмегінің түсіп қалуыБүріккішті ауыстыру, стендтегі бүріккішті ретке келтіру  Бүріккіштің шүмекті тесікшелерінің тозуы; бүріккішпен жанармайды берудің жоғары қысымыСтендтегі бүріккіштерді ретке келтіру  Реттеуші корректоры мен ЖҚЖС үрлеу бойынша корректор дұрыс реттелмеген ЖҚЖС дизельден шешу және жөндеуге жіберу ЖҚЖС жанармайды циклдік беру жоғарылатылған; ЖҚЖС ретке келтіру бұзылғанНоминалды берілісті болтпен циклдік беруді ретке келтіру  Жанармайдың аса жоғары шығысыЖҚЖС ақаулығы: ЖҚЖС айдағыш секциясының герметикалығы бұзылған; реттегіштің әрекет ету бастауына сәйкес келетін ЖҚЖС жұдырықшалы біліктің айналу жиілігі жоғары; айналу жиілігі реттегішінің жүктер төлкесінің тозуы; бағыттағыш төлке жұбының - отынды айдайтын сорғы білігінің тозуы ЖҚЖС дизельден шешу және жөндеуге жіберу. Бағыттаушы төлке- өзек жұбын ауыстыру, жанармай айдайтын сораптың герметикалығы мен өнімділігін тексеру Жанармайды бүркуден озу бұрышы дұрыс орнатылмағанЖанармайды бүркуден озудың ұсынылған бұрышын орнату Клапандар мен иінағаштар арасындағы саңылауларды реттеу бұзылған Клапандар мен иінағаштар арасындағы саңылауларды ретке келтіру Дизель бос жүрістің айналу жиілігін алмайдыЖҚЖС жанармайды беруді басқару иінтірегі жанармайды беру педалінің толық басылуы кезінде максималды жиілік қалпына жетпейді ЖҚЖС жетегін ретке келтіру ЖҚЖС ақаулығы: плунжерлердің салбырауы; реттеуіштің ақаулығы ЖҚЖС дизельден шешу және жөндеуге жіберу  4.3. БЕНЗИНДІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРДЫҢ ЖАНАРМАЙ АППАРАТУРАСЫН ЖӨНДЕУ 4.3.1. Карбюраторлы қозғалтқыштардың жанармай аппаратурасын жөндеу «Озон» карбюраторын жөндеу және реттеу. Карбюраторлы қозғалтқыштың жанармай аппаратурасын жөндеу оның құрылысына тәуелді және дайындаушы зауыт ұсынымдарына сәйкес жүргізіледі. Аталған бөлімде «Озон» типтегі карбюратордың және жанармай сорабының жөндеуінің сипаттамасы берілген. Әдетте, жанармай аппаратураны жөндеу тиісті жабдықтар, керек-жарақтар мен құрал-саймандардың болуы кезінде мамандандырылған шеберханаларда жүргізіледі. Бөлшектеу алдында карбюраторды сыртқы жағынан жермаймен жуып шығу және сығылған ауамен үрлеу қажет. Бөлшектеуді 10 карбюратор қақпағынан бастау керек (4.8-сурет,а). Ол үшін 13 тығынды бұрап алу және 12 жанармай сүзгісін шешіп алу, телескоптық 7 тарту күшін ажырату және одан 10 карбюратордың қақпағын шешіп алу керек. Қосқыш құрылғының жұмыс жарамдылығын тексеру. 4 Диафрагманың батырылған 5 сояуышы және карбюратор қақпағының жабық арнасы кезінде, сояуыш қосқыш құрылғының 6 тұрқысынан тыс шықпауы керек. Кері жағдайда қосқыш құрылғысын шешіп алу және бөлшектеу. Телескоптық тарту күшін 7, 15 клапанның инесі бар 17 қалтқымасын және 11 төсенішті шешіп алу.26 Карбюратордың тұрқысын бөлшектеу (4.8-сурет,б). Екінші камераның дроссельді жапқышының пневматикалық жетегін шешіп алу және жұмысқа қабілеттілігін тексеру. Диафрагманың 23 батырылған сояуышы 20 және тұрқының 22 жабық арнасы кезінде, сояуыш тұрқыдан тыс шықпауы керек. Кері жағдайда пневматикалық жетекті бөлшектеу. Иінтіректің 46 айналу жеңілдігін тексеру. Қажеттілік кезінде иінтіректің серіппесін және иінтіректі шешіп алу. Тездеткіш сорғының қақпағын 43, диафрагмасын 42 және серіппесін 41 шешіп алу. Бос жүрістің және көшпелі жүйенің жанармай жиклерлерін 27 және 39, басты жанармай жиклерлері 36 және 37,, басты әуе жиклерлері 32 және 34 және эмульсиялық түтіктерді 33 және 35 бұрап шығару. Тездеткіш сорғының клапанын 31 және 30 тозаңдатқыштарын шешіп алу. Бірінші және екінші камералардың 29 және 44 тозаңдатқыштарын шешіп алу. Тездеткіш сорғының реттегіш бұрамасын 38 бұрап шығару. Тұрқыны 26 сілкілеумен тездеткіш сорғының кері клапан шаригінің жылжытылу жеңілдігін тексеру.Дроссельді жапқыштардың тұрқысын шешіп алу және бөлшектеу (4.8-сурет, в).Ол үшін тарту күшін 47 шешу және дроссельді жапқыштар тұрқысын 54 карбюратор тұрқысынан ажырату. Мөлшерді реттеудің бұрамасы 62 бар қақпақты 64 шешіп алу (ЭПХХ болуы кезінде – микро ауыстырып қосқышы 76 бар жинақтағы қақпақты шешу (4.8-сурет,г)). Қақпақты 64 бөлшектеу, шектеуші төлкені 59 бұзып, нығыздаушы сақинасы 61 бар сапа бұрамасын 60 бұрап шығару. Шешкіштің көмегімен бос жүрісті жүйе қоспасының тозаңдатқышын 66 шығарып алу және жапқыштар жетегінің механизмін 48 — 53, серіппені және бөліп таратқышты 68 шешіп алу. Шайырлы қалдықтар мен кірді жою үшін карбюратордың барлық бөлшектері мен арналарын жермаймен жуыпшығу, тазарту және сығылған ауамен үрлеу. Бұл орайда, дроссельді жапқыштардың корпус арналарын және бөліп таратқышты ацетонмен жууға кеңес беріледі: арналарды сығылған ауамен үрлеуді отын-ауа қоспасы қозғалысының бағытына кері бағытта жүргізу керек; жиклерлерді металлды құралмен немесе сыммен тазартуға кеңес берілмейді; жанармай және эмульсиялық арналардың бітелуін болдырмау үшін, карбюратор бөлшектерін мақтамен немесе бидай шүберекпен сүртуге кеңес берілмейді; жиклерлердің қатты бітелуі кезінде ацетонмен суландырылған ағаштан жасалған инемен тазарту; карбюратор бөлшектерін жууды тартқыш желдеткішімен жабдықталған постта жүргізуге кеңес беріледі. Ақаулауды жүргізу кезінде, техникалық күйі бұдан әрі аталған талаптарды қанағаттандырмайтын бөлшектер ақаулануы керек. Сынықтар, сызаттар, жапырылған, сызықтар, деформациясы, бір тарамнан артық бұрамасының зақымдалуы, келте құбырлардың босауы және түсуі; нығыздаушы сақиналар, төсеніштер және диафрагмалардың ажырауы мен сызаттарына немесе олардың иілгіштілігінің жоғалуына; тараланған тесікшелер мен жиклерлердің паздарының, олардың тығындары мен бекіткіш бұрамаларының деформациясына; жылжымалы элементтердің олардың көшірілуі кезіндегі қажалуына; тездеткіш сорғының кері клапан тығынының деформациясына жол берілмейді. Қалтқы 17 (4.8-суретті, а қараңыз) герметикалы және нысанының бұрмалауынсыз болуы керек, оның массасы 11…13 граммнан аспауы керек. Клапан инесі және тұрқы тоқымы 14 нығыздаушы беттерінің тозығына ие болмауы керек. Клапан инесіндегі тегіс белдігінің болуы брактаушы белгісі болып табылмайды. Клапан шаригі еркін қозғалуы және іркілмеуі керек. Қалтқы өсі 16 майысқан және тозу іздеріне ие болмауы керек. Бос жүріс жүйесінің электромагниттік клапан орамы ажырауына және «массасына» тұйықталуына ие болмауы керек. Кернеуді беру кезінде тән сыртылдаулары естілуі керек (қоректеу көзі 12 В). Қақпақ 10, карбюратор тұрқысы 26 және дроссельді жапқыштар тұрқысының 54 беттерінің жазықтылық рұқсаттылығы 0,15 мм-ден аспауы керек.  4.8-сурет. «Озон» карбюраторының бөлшектеріа — карбюратор қақпағы; б — карбюратор тұрқысы; в — дроссельді жапқыштар тұрқысы; 2 — қосқыш құрылғы қақпағы; 3, 24, 41, 45 — серіппелер; 4, 23, 42, 73 — телескоптық тарту күші; 8 — әуе жапқыш өсі; 10 — карбюратор қақпағы; 11, 18, клапан; 16 — ось; 17 — қалтқы; 19, 47 — тарту күші;22 — пневможетек тұрқысы; 25 —айнымалы жүйесі мен бос жүрісті; 28, 40 — жиклерлер тұрқысы; 29, 44, 66 — 32, 34 — бастыәуе жиклерлері; 33, 35 — эмульсиялық түтіктер; 36, 37 — 46 — әуе жапқыш иінтірегі; 48; 49; 51; 52; 53, 68 —екінші камера жапқыштары басқару иінтіректері; 56 — екінші камераның дроссельді жапқышы; 57 — өс 59, 63 — шектеуші төлкелер; 60 — реттегіш сапа бұрамасы; 61 — нығышдаушы сақина 67 — бөліп таратқыш; 70 — корпус; 74 — ЭПХХ инесі; 75 — кронштейн;  76 — микро ауыстырып қосқыш; г —ЭПХХ-мен дроссельді жапқыштар тұрқысы; 1 — диафрагма реттегіші; 5, 20 — дифрагма сояуыштары; 6 — қосқыш құрылғы тұрқысы; 7 — теле- 21, 65, 69 — төсеніштер; 12 — сүзгі; 13 — тығын; 14 — клапан тұрқысы; 15 — пневможетек қақпағының инесі; 26 — карбюратор тұрқысы; 27, 39 — жанармай жиклерлері тозаңдатқыштар; 30 — тездеткіш сорғысының тозаңдатқышы; 31 — тозаңдатқыш клапаны; басты жанармай жиклерлері; 38 — бұрама; 43 — тездеткіш сорғы қақпағы; жапқыш; 50 — төлке; 54 — дроссельді жапқыш тұрқысы; 55 —бірінші камераның дроссельді жапқыш өсі; 58 — бірінші камераның дроссельді жапқышы; нығыздаушы сақина; 62, 72 — көлемнің реттегіш бұрамалары; 64, 71 — қақпақтар; a б  4.9-сурет. «Озон» карбюраторын реттеу:а — қалтқы қалпын реттеу; б — тездеткіш сорғы өнімділігін тексеру; в — пневможетекті реттеу; г — дроссельді жапқыштардың қалыптарын реттеу; д —қос камералардың дроссельдік жапқыштарын толық ашу; е — микро ауыстырып қосқыш қалпын реттеу; ж — қосқыш құрылғыны реттеу; 1 — тіреуіш; 2 — клапан инесінің шаригі; 3 — тілше; 4 — тездеткіш сорғы иінтірегі; 5 — өлшегіш ыдыс; 6 — сомын; 7 — шектеуші бұрама; 8 — сояуыш; 9 —15, 18, 20 — иінтіректер; 10 — тоқтатқыш тығырық; 16, 25 — дроссельдік жапқыштар; 17 — микро ауыстырып қосқыш; 19 — иінтірек мұрты; 21 — әуе жапқыш; 22, 26 — тарту күштері; 23 — диафрагма сояуышы; 24 — реттегіш бұрама; А — реттегіш өлшемі; В —жапқыш және камера қабырғасы арасындағы саңылау; Д, Е — саңылаулар Карбюраторды жинау бөлшектеуге кері бірізділікте іске асырылады. Жинау кезінде келесі талаптарды орындау керек: қалтқы өсте еркін айналуы керек; инелік клапан ауытқусыз және қажалусыз тұрқыда еркін қозғалуы керек, карбюратор қақпағының вертикалды орналасуы кезінде тілше 3 (4.9-сурет, а) инелік клапан шаригіне 2 оны батырмастан жанасуы керек. Қалтқы және төсеніші бар қақпақ арасындағы А қашықтығы тілшені 3 бүгумен реттелеті және 6,25...6,45 мм құрауы керек; 8 мм қалтқы жүрісі тіреуішті 1 бүгумен реттеледі. Жиклерлер және тозаңдатқыштар таралауға сәйкес келуі керек: бос жүрісті тозаңдатқыш 66 (4.8-суретті, в қараңыз) жақтауды қолданумен орнатылады; тездеткіш сорғы бұрамасы толықтай бұралуы керек. Тездеткіш сорғыны тексеру үшін, келесіні орындау қажет. Карбюратордың қалтқы камерасын жалғағыш жазықтығынан 15.20 мм төмен сұйықтықпен толтыру (ЖТК-3 типтегі сұйықтық) (4.9-сурет, б), жууға арналған ванна үстіндегі тездеткіш сорғы иінтірегімен 8-10 жүрісті орындап, карбюратор арналарын толтыру. Өлшегіш ыдыс үстіндегі бірінші камераның дроссельдік жапқыш өсін бұрумен тездеткіш сорғы иінтірегінің 4 10 толық жүрісін жасау. Сұйықтық ағыны диффузор қабырғаларына тимей, дроссельдік жапқыш және корпус арасындағы саңылауға себілуі керек. Өлшегіш ыдыстағы сұйықтық көлемі 5,5.8,5 см3 құрауы керек. Өнімділіктің нормадан ауытқуы кезінде сорғыны жинау сапасын тексеру. Екінші камера жапқышының қалпын реттеу. Ол үшін иінтіректі 12 (4.9-сурет, в) тірелуіне дейін сағат тіліне қарсы бұру. Иінтіректі 11 бұрумен, екінші камера жапқышының айналу жеңілдігін тексеру. Иінтіректі 12 түсіру және шектеуші бұраманы 7 екінші камера жапқышы жетегінің иінтірек 11 мұртымен жанасуымен дейін жеткізіп бұрап шығару; бұрама 7 қалпын белгілеу. Бірінші камер жапқышының қалпын реттеу. Иінтіректі 12 тірелгеніне дейін сағат тіліне қарсы бұру және жіберу. Бұл орайда, әуе жапқышы жетегінің иінтіректері қажалусыз, тез жабылуын қамтамасыз етуі керек. Тездеткіш сорғы иінтірегі қалпының реттегіш бұрамасын бұрап шығару және бірінші камераның дроссельдік жапқышының өс жұдырықшасының мұртымен жанасуына дейін бұрау. Бұраманың қалпын белгілеу. Бірінші камера жапқышының ішінара ашылуын реттеу. Ол үшін иінтіректі 15 (4.9-сурет, г) 14 иінтіректің және 13 иінтіректің жоғарғы мұртына жанасуына дейін сағат тіліне қарсы бұру. 68.8151-9507 калибрімен жапқыш және араластырғыш камера арасындағы В саңылауын тексеру. 2105-1107010 типтегі карбюраторлары үшін В саңылауы (6±0,1) мм-ді құрауы керек, ал 2107-1107010 типтегі карбюраторлары үшін — (7±0,25) мм. В саңылауын 14 иінтіректің жоғарғы мұртын бүгумен реттеу (қажеттілік кезінде) және 15 иінтіректі түсіру. Дроссельді жапқыштардың толық ашылуын реттеу. Ол үшін 15 иінтіректі тірелгеніне дейін сағат тіліне қарсы бұрау және бірінші камера жапқышының қалпын тексеру. Жапқыш толық ашылған және араластырғыш камера өсіне қарама қарсы болуы керек (4.9-сурет, д). Қажеттілік кезінде, жапқыштың қалпын 14 иінтіректің төменгі мұртын бүгумен реттеуге болады (4.9-суретті қараңыз, г). Бірінші камера жапқышының толық ашылуын белгілеу. Пневможетектің 8 сояуышын (4.9-сурет, в) тірелгеніне дейін басу және екінші камера жапқышының қалпын тексеру. Жапқыш толық ашылған және 4.9, д-суретте көрсетілгендей камера симметриясының білігіне қарама қарсы болуы керек. Қажеттілік кезінде жапқыштың қалпын сояуыш ұзындығын өзгертумен реттеуге болады. Пневможетекті реттеу. Ол үшін 6 сомынды босату (4.9, в-суретті қараңыз) және 8 сояуыштың 10 тоқтатқыш тығырығын шешіп алу. Екінші камера жапқышының 9 иінтірегінің сұққышына 8 сояуышын орнату жеңілдігін тексеру. Сояуыш тесікшесінің соққышпен сәйкес келмеуі кезінде, сәйкес келуіне дейін сояуышты бұрып шығару (бұрау). Қос камераның жапқыштарын толықтай ашу және олардың қалыптарын тұтқалармен белгілеп бекіту. 8 сояуышқа, оны 9 иінтірекке орнату жеңілдігін бақылау үшін басу. Сәйкес келмеуі кезінде сояуыш ұзындығын реттеуді қайталау. Дроссельдік жапқыштарды жабу. Сояуышты 9 иінтірекке орнату, 10 тығырықпен тоқтату және 6 сояуыш сомынын тарту. Микро ауыстырып қосқыш қалпын реттеу (оны орнату кезінде). Ол үшін, 17 микро ауыстырып қосқыштың бекіткішін босату керек (4.9, е-сурет) және оның төменгі бөлігін тірелгеніне дейін оңға қарай кертік бойынша жылжыту. 18 иінтіректі оны 19 иінтірек мұртына тірелгеніне дейін сағат тілі бойынша бұрау. 18 иінтіректі ұстап тұрып, микро ауыстырып қосқыштың төменгі бөлігін тән сыртылмен сүйемелденетін оның контактілерінің іске қосылу сәтіне дейін кілтек бойынша оңға қарай жылжыту. Осы қалыпта, 18 ауыстырып қосқышты бекіту. 17 иінтіректі түсіру және микро ауыстырып қосқыштың іске қосылу сәтін тексеру. Тән сыртылы 18 иінтіректі саңылау шеңберінде 19 мұртында тірелгеніне дейін оңға және солға жылжыту кезінде естілуі керек. Қосқыш құрылғыны реттеу. Ол үшін, 21 әуе жапқышын (4.9, ж-сурет) иінтірекпен жабу және әуе жапқышы жетегінің 22 тарту күшінің қалпын тексеру. Тарту күшінің шеті қосқыш құрылғы 23 сояуышының паз соңында болуы керек. Қажеттілік кезінде, 22 тартқышты тарту. 23 сояуышты иінтіректі ұстап тұрып тірелгеніне дейін оңға қарай жылжыту. Калибрмен әуе жапқышы мен қабырға арасындағы Д саңылауын тексеру, оның шамасы 5...5,5 мм-ді құрауы керек. Қажеттілік кезінде, саңылауды 24 бұрамамен реттеу. 23 саңылауды түсіру және калибрмен дроссельдік жапқыш және камера қабырғасы арасындағы Е саңылауды тексеру, оның шамасы 5.5,5 мм шеңберінде болуы керек. Қажеттілік кезінде саңылауды 25 тартқышты бүгумен реттеу. Инелі клапанды арнайы құрылғының көмегімен герметикалықсыздығына тексеру. Ол үшін карбюратордың қалтқылы камерасын инелі клапанның жабылғанына дейін ЖТК-3 типтегі сұйықтықпен толтыру, манометр көрсеткіші тұрақтандырылғанға дейін жанармай сорабының қолмен басқылау иінтірегінің бірнеше толық жүрісін орындау және тиекті шұраны жабу. Сорғымен туғызылатын қысым, 0,3 МПа-дан кем болмауы керек. 15 секунд ішінде клапанның герметикалықсыздығы кесірінен қысымның түсуі 0,008 МПа-дан аспауы керек. Қысымның 0,008 МПа-дан артық түсуі кезінде, инелі клапан ауыстырылуға жатқызылады. Карбюраторды автокөлікке орнатқаннан кейін қозғалтқыштың пайдаланған газдарында СО және СН құрамдылығын тексеру және реттеу керек. Сапа және көлем бұрамаларын реттегеннен кейін, қондырғымен шектеуші төлкелерді пломбалау керек. Карбюраторлы қозғалтқыштың жанармай сорабын жөндеу. Сорғыны қозғалтқыштан шешу алдында, оны кірден тазарту және сыртқы жағынан жермаймен немесе қозғалтқышты тазартуға арналған арнайы сұйықтықтармен жуу, сығылған ауамен үрлеу керек. Осыдан кейін сорғыдан отынқұбырын ажырату және оның қозғалтқышқа бекітетін екі сомынын бұрап алу. Сорғыны бөлшектеу үшін оның қақпағының бекіткіш бұрамамасын бұрау, сүзгіні шешу және жоғарғы тұрқыны төменге бекітетін бұрамаларын бұрап алу. Диафрагмалардың түйінін және серіппені шешу. Диафрагмалардың түйінін, кез келген бағытта білікшені 90° бұрып шешу. Жақтаудың көмегімен сорғыш клапанның тоқымын шығарып алу және серіппесі бар клапанды шешіп алу. Жақтаудың көмегімен айдағыш клапанның тоқымын шығарып алу және серіппесі бар клапанды шешу. Жақтаудың көмегімен механикалық басқыш иінтірегінің өсін пресстеу және тығырықтары бар иінтіректі, балансирді және серіппені шешу. Жанармай сорабының бөлшектерін жермаймен жуу, сығылған ауамен үрлеу және дефектациясын жүргізу. Қақпақта сызаттар деформациясы, сызықтар, сонымен қатар тәуекелділіктер, жанасатын беттегі қылауларына жол берілмейді. Диагфрагмаларда ажыраулар, қабаттаулары, қатаюлар, тесікшелерінің деформациясы (тартылым), тесікті зақымдауларына рұқсат етілмейді. Сүзгіде ажыраулар, нығыздаушы белдіктерінің және сүзгілеуші элементтің деформациясына рұқсат етілмейді. Сорғы тұрқысында сызықтар, сызаттар мен сынықтарға, бұрамасының бір-екі тармақтан артық ажырауы, сонымен қатар тәукелділіктер, жанасатын беттегі қылаулары мен ішіне майысқандарына рұқсат етілмейді. Төменгі және жоғарғы корпустар беттерінің рұқсат етілген жазықтылығы – 0,08 мм-ден артық емес. Сорғыны сынау үшін оның технологиялық ыдысымен сорғыш келте құбырын құбыршекпен, айдағыш келте құбырды – манометрмен жалғау керек. Ыдысты сұйықтықпен толтыру. Сұйықтықпен құбыршектерді және сорғы қуыстарын, қолмен басқылау иінтірегінің 8-10 жүрістерін орындап сұйықтықпен толтыру. Қолмен басқылау иінтірегінің бірнеше толық жүрістерін манометр қөрсеткішінің тұрақтандырылғанына дейін жүргізу. Сорғымен туғызылатын қысым 0,03 МПа-дан кем болмауы керек. Айдағыш құбыршектегі қысымның 15 с ішінде айдаудың аяқталғанынан кейінгі рұқсат етілген түсуі 0,004 МПа-дан артық емес.  4.3.2. Инжекторлық қозғалтқыштың жанармай аппаратура аспаптарын жөндеу және реттеу Инжекторлық қозғалтқыштың жанармай аппаратурасы аспаптарының көпшілігі жөндеуге жатпайды және жаңасымен ауыстырылуы керек. Аспаптарды демонтаждау және ауыстыру ВАЗ автомобилінің мысалында сипатталған. ЭБУ шешу және орнату. Электронды басқару блогы автокөлік аспаптары панелінің консоль артында орналасқан. ЭБУ шешуді келесі тәртіпте орындау керек: оталдырғышты қосу; «минустық» сымды («массаны») аккумуляторлық батареядан ажырату; бекіткіш бұрамаларын бұрау және аспаптар панелі консольінің сол жақ және оң жақ экрандарын шешіп алу (егер олар орнатылған болса); аспаптар панелінің консолін шешу; ЭБУ кронштейнге бекіту бұрамасының сомындарын бұрап алу; ЭБУ-дан сымдардың қалыптарын ажырату; ЭБУ-ды негіздеуінен шешіп алу. ЭБУ орнату кері тәртіпте жүргізіледі. Ауаның массалық шығыс сездіргісін (АМШС) шешу және орнату. Ауаның массалық шығыс сездіргісі әуе сүзгісі және дроссельдік жапқыш блогы арасында орнатылған. АМШС шешуді келесі тәртіпте жүргізу керек: оталдырғышты сөндіру; сымдарды сездіргілерден ажырату; сездіргіден жіберу құбырының келте құбырын ажырату; АМШС әуе сүзгісіне бекітудің екі бұрамасын бұрап алу; сездіргіні автокөлік қозғалтқышынан шешіп алу. АМШС орнату кері тәртіпте жүргізіледі; бұл орайда АМШС-не нығыздаушы төлкені, оны тірелгеніне дейін жылжытып орнату (нығыздаушы төлкенің жоқтығы қозғалтқыштың істен шығуына әкеп соқтыра алады), АМШС-ін әуе сүзгісіне 8... 11 Н • м сәтімен бекіту бұрамаларын тарту керек; тартпа қамытпен жіберуші жүйенің келте құбырын бекіту.Дроссельдік жапқыш қалпының сездіргісін (ДЖҚС) шешу және орнату. Дроссельдік жапқыш қалпының сездіргісі оның өсінде орнатылған. ДЖҚС шешіп алу үшін келесіні орнату керек: оталдырғышты сөндіру; сымдарды сездіргіден ажырату; сездіргіден жіберу құбырының келте құбырларын ажырату; ДЖҚС-ін дроссельдік келте құбырға (дроссельдік жапқыш блогына) бекітудің екі бұрамасын бұрап алу; сездіргіні дроссельдік жапқыш блогынан шешу. ДЖҚС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, бұл орайда дроссельдік жапқыш бастапқы қалпында – толық жабық болуы керек; сездіргіні бекіту бұрамалары 2 Н • м сәтімен тартылуы керек. ДЖҚС орнатқаннан кейін оның шығыстық сигнал шамасын тексеру керек, ол қосылған оталдыру және жұмыс істемейтін қозғалтқыш кезінде 0,3.0,7 В шеңберінде болуы керек. Сигнал параметрлерінің көрсетілген шектерінен шығуы кезінде ДЖҚС ауыстырылуға жатқызылады. Салқындатқыш сұйықтық температурасының сездіргісін (ССТС) шешу және орнату. Сездіргі цилиндрлер блогы бастиегінің салқындатқыш көйлегінен радиаторға келтіруге келте құбырдағы салқындатқыш сұйықтық ағынында орнатылған. ССТС-ін шешу үшін, оталдырғышты сөндіру, сымдарды сездіргіден ажырату және абайлап оны қозғалтықты салқындату көйлегінің бұрып жіберетін келте құбырынан бұрып шығару. ССТС-ін қолданудағы кез келген абайсыздық қозғалтқышты басқару жүйесінің жұмысындағы бұзушылықтарға әкеп соқтыра алады. ССТС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, бұл орайда орнатылатын сездіргіні 9,0.15 Н • м сәтімен тартып бекіту керек. Детонация сездіргісін (ДС) шешу және орнату. Сездіргі қозғалтқышта орнатылған. ДС шешуді келесі тәртіпте жүргізу керек: оталдырғышты сөндіру, сымдарды сездіргіден ажырату; абайлап қозғалтқыш цилиндрі блогының түйреуішіндегі сездіргіні бекіту сомындарын бұрап шығару; тығырықты және сездіргіні түйреуіштен шешу. ДС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, бұл орайда қозғалтқыш цилиндріблогының түйреуішіндегі сездіргіні бекіту сомынын 11... 24 Н • м сәтімен бұрау қажет. Оттегі құрамдылығының сездіргісін (ОҚС) шешу және орнату. Сездіргі шығару жүйесінің қабылдағыш құбырында орнатылған. ОҚС шешу үшін оталдырғышты сөндіру, сымдар бұрама қалпын сездіргіден ажырату және оны қабылдағыш құбырдан абайлап шығарып алу керек. Сездіргіші шешуді, бұраманы зақымдамау үшін абайлап жүргізу керек. ОҚС ойықтарына майлағыштың түсуіне жол бермеу керек. ОҚС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, сездіргіні тарту сәті 25.44 Н • м.Автокөлік жылдамдығының сездіргісін (АЖС) шешу және орнату. Сездіргі автокөліктің беріліс қорабында орнатылған. Оны шешу үшін оталдырғышты сөндіру, сымдар бұрама қалпын сездіргіден ажырату және оны шешіп алу. АЖС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, бұл орайда сездіргінің электр сымының бұрамасына жалғаудың беріктігіне назар аудару керек. Иінді білік қалпының сездіргісін (ИБҚС) шешу және орнату. Сездіргі қозғалтқыштың май айдайтын сорғы қақпағында орнатылған. ИБҚС шешуді келесі тәртіпте орындау керек: оталдырғышты сөндіру, бұрама қалпын сездіргіден ажырату; май айдайтын сорғы қақпағында сездіргіні бекіту бұрамасын бұрап алу;сездіргіні шешіп ИБҚС орнату кері тәртіпте жүргізіледі, бұл орайда сездіргіні электр сымының бұрамасына жалғаудың беріктігіне назар аудару керек. Май айдайтын сорғы қақпағына сездіргіні бекіту бұрамасын тарту сәті 8.12 Н • м. 4.3.3. Газды қозғалтқыштың газды аппараттарын жөндеу және реттеу Жалпы мәліметтер. Отандық және шетелдік өндірістегі газды аппаратураның дайындаушы кәсіпорындары сауда желісіне жөндеу жинақтары мен қосалқы бөлшектерін жеткізеді. Газды редуктордың жөндеу жинағы өзіне бірінші сатылы мембрананы, басқарушы мембрананы, бірінші және екінші сатылы нығыздаушы клапанды, бірінші және екінші сатылы иінағашты және бірінші сатылы серіппені қамтиды.  Қосалқы бөлшектер ретінде газ баллоны, газды редуктор, мультиклапан, электромагниттік клапандар, газ араластырғышы, шығарылмалы құю құрылғысы, үшайырлар, құбыршектер, түтіктер және газ баллонының бекіткіштері жеткізіледі. Бөлшектеп сатуға жинақтағы бензин және газ клапандары, сонымен қатар олардың негізгі элементтері жеткізіледі: газды клапан сүзгісі, газды клапан келтеқосқышы, жинақтағы электромагнит катушкасы және жинақтағы вакуумдық мөлшерлегіш мембранасы. Қосалқы бөлшектерге сондай-ақ электромагниттік қосқыш клапан және оған арналған қосалқы бөлшектер (катушка, сояуыш, серіппе), газды редуктордың тұрқынық элементтері, тосолды келтіру және жою келтеқосқыштары, газды жанармайды беру және шығыс келтеқосқыштары, бос жүріс жүйесін реттеу бұрамасы, конденсатты ағызуға арналған кран және редуктордың әртүрлі бекіткіш элементтері жеткізіледі. Төменгі қысым редукторын жөндеу. Редуктордың алғашқы сатысын бөлшектеу үшін қарсысомынын босату және реттеуші сомынды бұрап шығару, серіппені шығарып алу, қақпақты бекітудің алты сомынын бұрау, қақпақты шешу және одан кейін мембрананы оның иінтірек шетмойыны бар сояуышын ажыратын шешу керек. Клапанды шығарып алу үшін, иінтірек өсін жою керек. Клапан тоқымын айналдыра аудару үшін алдын ала газды сүзгі тұрқысын шешу керек. Бірінші сатыдағы бөлшектерді тазарту, жөндеу немесе алмастырудан кейін, жинау кері бірізділікте жүргізіледі. Мембрананың қалпы реттегіш бұрама және қарсы сомын көмегімен реттеледі. Редуктордан экономайзерді шешу үшін, резеңкелі құбыршектерді, сонымен қатар келте құбыры бар газ құбырын ажырату, төрт сомынды бұрап шығару және пластинасы және төсеніштерімен бірге экономайзерді шешу керек. Қарау үшін экономайзер клапанын шығару үшін, қақпақтың алты бұрамасын бұрап шығару және оны жою; пластинаның екі бұрамасы бұрап шығару және оны жою; құлыпты тығырықты босату және экономайзер клапанын шығарып алу керек. Редуктордың екінші сатысын бөлшектеу үшін люк қақпағын шешу, қарсысомынды босату, итергіші бар бұраманы бұрап шығару және клапанды шығарып алу керек. Осыдан кейін иінтірек өсін бұрап шығару және клапан иінтірегін бұрап шығару, тоқтатқыш бұраманы босату және реттегіш ниппельдің қалпақшалы қақпағын бұрау; біліктен сұққышты шығару, серіппені және тірейтін тығырықты шешу керек. Осыдан кейін, бұрандамаларды бұрау, қақпақты алып тастау, ал одан кейін білігі және мембранасы бар жинақтағы сояуышты шешу керек. Жүктеме түсіру құрылғысын шешу үшін екі-үш айналымға нығыздаушы төлкенің сомынын босату қажет. Жүктеме түсіру құрылғысын бөлшектеу үшін сегіз бұраманы бұрау керек, осыдан кейін бөлшектер еркін шығарылады. Төменгі қысым редукторын жинау. Газды редукторды жинау кезінде тазалықты сақтау қажет – редуктор тұрқысы және барлық бөлшектер мұқият жуылуы керек.  4.10-сурет. Газды аппаратурасын реттеуге арналған К-278 стенд1 — басқару пульті; 2—6 — манометрлер; 7 — вакуумметр; 8, 9 — дифференциалдық манометрлер; 10—13 — сигналдық лампочкалар және басқару түймешіктері; 14, 19—24 — шұралар; 15, 17, 18, 25—27 — өткізгіштер; 16, 28 — қысқыштар; 29 — редуктор; 30, 31 — әуе ресиверлері; 32 — вакуумды сорғы; 33 — тұрқы; 34 — тірек рамасы  Мембраналар зақымдаулар мен тыртыстарына ие болмауы керек – мембраналардың толық газ өткізбеушілігі керек. Екінші және бірінші сатыдағы қайтадан орнатылатын мембраналар сояуыш бұрандамалары мен біліктері астында дұрыс орналасқан тесікшелеріне ие болуы керек; алюминийлі дисктер тегіс бетіне ие болуы керек; бірінші сатының жаңа клапаны және клапан тоқымын редукторға орнатылуы алдында арнайы қондырғыда сығылған ауада герметикалықсыздығына тексеру керек; барлық шарнирлік жалғаулар мен клапандар қажалусыз және жоғары үйкеліссіз еркін қозғалуы керек. Жиналуы алдында қозғалмалы бөлшектерді (клапандардан бөлек) техникалық вазелинмен немесе солидолмен майлау керек;тоқымдар мен клапандар тәуекелділіктер мен сызаттарына ие болмауы керек, зақымдаулардың болуы кезінде оларды ауыстыру керек. Брінші сатылы клапанның зақымдалған тоқымды, оның бүйіржағын тілу және тегістеу жолымен жөндеуге болады. Газды аппаратураны реттеу және тексеру. Жинаудан кейін редукторды реттеу керек. Дұрыс реттелген редукторда бірінші саты қуысындағы газдың қысымы 0,16... 0,18 МПа құрауы керек, ал екінші саты қуысында артық қысым туғызылуы керек [атмосфералықтан 80.100 Па-ға көп (8.10 мм вод. ст.)], біліктің жүрісі 7 мм-ден кем болмауы керек. Газды аппаратураны сынау және реттеуін бақылау әртүрлі қондырғылардың көмегімен іске асырылады, олардың әрекет ету қағидаты пневматикалық әдістерге негізделген. Автокөліктен шешілген газды аппаратураны тексеруге арналған учаскенің базалық жабдығы К-278 (4.10-сурет) стенді болып табылады. Стенд дайындаушы зауыттың техникалық талаптары бойынша келесі газды аппаратураны тексеруді қамтамасыз етеді: газды редуктор-буландырғыш,газдың буландырғышы, шығыстық және толымдауыш шұралары, жоғары қысым құбыршектері, газ сүзгісі, сақтандырғыш клапан және бақылау шұрасы.  4.3.4. Дизельдің жанармай аппаратурасын жөндеу ЖҚЖС жөндеу. Бұл, жұмыскердің жоғары біліктілігін талап ететін күрделі және жауапты іс-шара. Әдетте, ЖҚЖС жөндеу тиісті жабдық, керек-жарақтар мен құрал-саймандардың болуы кезінде мамандандырылған шеберханада жүргізіледі. Сомындарды, бұрандамаларды, келтеқосқыштарды, бұрағыштар мен тығындарды бұрау үшін кескіштер мен балғаны қолдануға қатаң тыйым салынады. ЖҚЖС жинау, бөлшектеу және реттеу технологиясы оның құрылысынан тәуелді және дайындаушы зауытпен қатаң регламенттелген. ЖҚЖС дизельден демонтаждау үшін одан барлық жоғары және төменгі қысымды жанармай түтіктерін ажырату және тесікшелерді көліктік тығындармен жабу керек. Осыдан кейін жанармай сорабын дизельге бекіту бұрандамаларын бұрау және оны шешу. Біліктен мойынтіректерді пресстеу кезінде, күш ішкі сақинаға салынуы керек, ал ұядан пресстеу кезінде – сыртқы сақинаға. Қажеттілігінсіз жоғары дәлділікті жұптарды бөлшектеу, сорғы корпустарын, реттегіштерді, жұдырықшалы және жетекті біліктерді, орнатылатын фланецті, мойынтіректердің сыртқы сақиналарын, дәл осы мойынтіректердің ішкі сақинасы бар жұдырықшалы білікті, жанармайды айдайтын сорғы тұрқысын, итергіш білігін және басқа бөлшектерді дараландыруға болмайды. Жанармайды айдайтын сорғыны бөлшектеу үшін оны ЖҚЖС-ке бекіту бұрандамаларын бұрап алу, ЖҚЖС-тен бөліп айыру және итергішті шығару керек. Дәл өлшейтін жұпты құрайтын бағыттаушы төлкені және білікті бөлшектемеу керек. Сорғыларды жинау кезінде барлық нығыздаушы төсеніштерді ауыстыру керек. Жанармай жүйесінің агрегаттарын бөлшектегеннен кейін олардың бөлшектерін ағынды және батпалы машиналарда тазарту үшін арнайы кәрзеңкелерге немесе контейнерлерге салу керек. Жуу және тазартылудан кейін, бөлшектер дефектацияға ұшыратылады. Дефектацияны сыртқы қараудан бастау керек, сорғы, реттегіш тұрқысындағы сызаттар мен қажамалардың жоқтығын, сонымен қатар бұранданың күйін тексеру керек. Бұрандамалар, түйреуіштер, сомындар мен бұрандалы тесікшелеріндегі бұранда ішіне майысқандарына, жапырылғанына, ұсақталған және тартылған жіптеріне ие болмауы керек; бұрандамалар мен түйреуіштер – майысқан біліктеріне, ал бұрандамалар мен сомындар – бастиектегі жапырылған немесе кесілген бұрыштарына ие болмауы керек. Майысқан жерінде жарылған орындары немесе сызаттары бар тоқтатқыш және серіппелі тығырықтар бракталады. Мойынтіректерді қарау және сақиналардың сыртқы және ішкі диаметрі бойынша тозығын анықтау керек. Мойынтіректер қолдан жеңіл айналдырылуы, ал шариктер немесе роликтер сепараторлардан түспеуі керек. Серіппелердің ұзындығын еркін күйінде өлшеу керек. Серіппелердің тіректі бүйіржақтары жазық және серіппе өсіне препнедикулярлы болуы, ал серіппелердің қадамы – бірқалыпты болуы керек. Орамдардың беттерінде сызаттар, сынықтар және тотық іздері болмауы керек. Тозуы, зақымдаудың түрі мен сипатына байланысты бөлшектер үш топқа сұрыпталады: жарамды, қалпына келтірілуге (жөндеуге) жатқызылатын және жарамсыздар (брак). Жарамды бөлшектер жинақтамаға жіберіледі. Жинау алдында, сорғының төменгі қысым қуысын 1,8...2 МПа қысымда дизель отынымен жуу қажет. Сорғы және реттегіш бөлшектерін майлау үшін сүзгіленген М10Г2 немесе М10В2 мотор майын қолдану керек. Плунжерлік жұптар мен айдайтын клапандар сүзгіленген дизель отынымен мұқият жуылуы керек. Плунжерлік жұптары бап плунжердің бұрылмалытөлкелерін жинау кезінде плунжердің бұрылмалы төлке паздарындағы қозғалуы еркін, қадалусыз және ұстауларынсыз болуы керек. Реттегішті жинау және сорғыға орнату. Реттегіштің барлық бөлшектері жиналу алдында таза болуы, ал үйкелетін беттері мотор майымен майланған болуы керек. Бөлшектер бетіндегі зеңдер мен кір іздерінің болуы және оларды сүрткіш материалымен сүртуге рұқсат етілмейді. Реттегіште тек қана бір топтағы жүктер орнатылады. Жүктердің бірінші немесе екінші топқа қатыстылығы олардың сыртқы беттеріндегі бояумен белгіленген: ақ – екінші топ; қызыл – бірінші. Жиналған реттегіште барлық бөлшектері қажалусыз қозғалуы керек. Аралық иінтіректің алдыға қарай максималды ауытқуы кезінде, түзеткіштің реттегіш бұрандасының серіппе иінтірегіне тірелуіне рұқсат етілмейді.  4.11-сурет. ЖҚЖС-ті сынауға арналған стедт:1 — тахометр; 2, 9 — ЖҚЖС кірісіндегі жанармай қысымына сілтейтін манометрлер; 3 — өлшегіш колбалар; 4 — сүмбі; 5 — жұмыс үстелі; 6 — электрлі пульт; 7 —сүмбінің айналу жиілігін реттеу тұтқасы; 8 — вакуумметрЖҚЖС секцияларымен отынның айналымды берілуін тексеру және реттеу. Сорғы секцияларымен отынның айналымдық берілудің мәні бүріккіштердің стендтік жинағымен реттеу стендінде (4.11-сурет) тексеріледі, олар ретінде дайындаушы зауытпен ұсынылған бүріккіштер пайдаланылады. Бүріккіштер жіберудің басталудың бақылау қысымына реттелуі керек. Жоғары қысымды стендтік отынқұбыры ретінде дайындаушы зауыттың арнайы калибрленген құбыр желілері қолданылады. Стендтік жабдығына қысымды көтеру бойынша корректор кірісіндегі ауа қысымын бірқалыпты өзгертуге мүмкіндік беретін құрылғы кіруі керек. Жанармай сорабы кірісіндегі жанармай қысымы номиналдық режимде 0,12... 0,19 МПа құрауы керек.  Реттегіштің басқару иінтірегінің максималды жылдамдық режимін шектеу бұрандамасына тірелуі кезінде жанармай берудің басталуы мен толық сөндірілуіне сәйкес келетін ЖҚЖС жұдырықшалы білігінің айналу жиілігі дайындаушы зауытпен ұсынылған мәндеріне сәйкес келуі керек. Реттеу айналудың максималды жиілігін шектеу бұрандамасымен орындалады. Бірінші кезекте техникалық қызмет көрсету кезінде дайындаушы зауыттың ұсынымдарына сәйкес келетін отынның қосқыш беруін тексеру керек. Егер қосқыш беру жеткіліксіз болса, онда отынның қосқыш беруін шектеу бұрандамасын бұрап шығаруға болады. Егер осы жағдайда да қосқыш беру дайындаушы зауытпен ұсынылғанынан аз болса, онда плунжерлік жұптарды ауыстыру керек. Қозғалтқыштың сенімді іске қосылуын қамтамасыз ету үшін ЖҚЖС реттегішінде қозғалтқышты қосу уақытында отынның ұлғайтылған берілуін қамтамасыз ететін қосқыш құрылғысы (байытқыш) қарастырылған. Старттық серіппесі реттегіш тұрқысында қозғалмайтындай етіп бекітілген планкаға ілінгендіктен, оның тартылысы реттегішті басқару иінтірегінің қалпынан тәуелді болмайды. Егер тоқталыс иінтірегі қайтармалы серіппенің әрекетімен бастапқы қалыпта болса (түсірілген), онда бастапқы серіппе күшінің әрекетімен ЖҚЖС рейкасы бар реттегіш иінтіректері отынның қосқыш берілуіне сәйкес келетін қалыпта орнатылады (реттегішті басқару иінтірегінің қалпынан тәуелсіз). Дизельді қосудан кейін, реттегіш күштерінің инерттік күштері, старттық серіппенің тартылысын игере отырып, муфтаны жылжытады, сорғы рейкасымен реттегіш иінтіректері берілісті азайту жағына қарай жылжиды және отынның қосқыш берілуін сөндіреді. ЖҚЖС рейкасы автоматты түрде отынның қосқыш берілуіне сәйкес келетін қалыпқа, тек қана дизельдің тоқтатылуы және тоқталыс иінтірегінің бастапқы қалпына көшірілуінен кейін қайтадан орнатылады. Реттеу реттегіш планкаларын бүгумен жүргізіледі. Қосқыш берудің шамасы тоқталыс иінтірегімен, оныңң бұрандамаға тірелуі кезінде шектеледі және дайындаушы зауытпен ұсынылған шеңберінде болуы керек. Дизельдің максималды айналу сәтіне, дизельдің номиналдық қуаттылығына сәйкес келетін жұдырықшалы біліктің айналу жиілігі дайындаушы зауыттың ұсынылған мәндеріне тең болуы керек. Сорғының әрбір секциясындағы отынның циклдікі берілуі фланецті бұрумен реттеледі. Секция фланецін сағат тіліне қарсы бұру кезінде берілу ұлғайтылады, ал сағат тілі бойынша бұру кезінде – азайтылады. Жұдырықшалы біліктің максималды айналу жиілігі кезінде циклдік берілу тікелей корректор көмегімен реттеледі. Сіргеленген тәждік сомынды босату кезінде циклдік беру ұлғайтылады, ал бұрап бекіту кезінде – азайтылады. Реттеуді аяқтағаннан кейін сіргені бүгу керек. Тоқталыс иінтірегін «Сөндірілген» қалпына көшіру кезінде ЖҚЖС секцияларымен отынның берілуі сорғы жұмысының кез келген режимінен толық сөндірілуі керек. Жанармай сорабы герметикалы болуы керек, сыртқы ағыстарына рұқсат етілмейді. ЖҚЖС жұдырықшалы білігінің қуысына енген жанармай көлемі 2,5 см3/с аспауын керек. Жанармай сораптары реттеуден кейін пломбаны шешуінсіз реттеуді өзгерту мүмкіндігін жоққа шығаратын тәсілмен пломбалануы керек. Барлығы жанармай сорабына максималды айналу жиілігін реттеу бұрадамасы және екі тығын пломбаланатын үш пломбасы орнатылған. Бұдан бөлек, эмальмен секцияны бекіту сомындары, жанармайды айдайтын сорғы сомындары және реттегіш бұрандамалары пломбаланады. Бүріккішті жөндеу. Бүріккіш – бұл, отынмен қоректеу жүйесінің ең осал агрегаты. Бүріккіштер жану камерасына қатысты белгіленеді және цилиндрлер бастиегіне бұрандамалармен бекітіледі. Тозаңдатқыш және ине тұрқысының конустық беттері арасындағы нығыздаудың бұзылуы және ине жылжымалылығының жоғалуы, жанармайды жіберуді бастау қысымының азайтылуы, тозаңдату сапасының нашарлауы және шүмекті тесікшелердің тозуы салдарынан тозаңдатқыштың өткізгіштік қабілеттілігінің ұлғайтылуы – бүріккіштердің негізгі ақаулықтары. Бүріккіштің жұмысқа қабілеттілігін бағалауды қолмен сынау құрылғысы иінтірегінің минутына 60...80 толық жүрістер жиілігі кезінде сынамалық стендтерінде жүргізу керек. КИ-9917 құрылғысын пайдалану кезінде, бүріккіштің жанармайды жіберуді бастауын тексеруді оларды дизельден шешпей жүргізуге болады. Жанармайды жіберуді бастау қысымын реттеу қалпақты алдын ала бұрап босатып және қарсы сомынды түсіріп, реттеу бұрандасын айналдыру іске асырылады. Жанармайды жіберудің басталу сәтінде белгіленетін қысым, 21,6.22,4 МПа шеңберінде болуы керек. Реттеуден кейін қарсы сомынды және қалпақты бұрау қажет. Тартылыс сәті - 80.100 Н • м. Жанармайды тозаңдату сапасын реттелген бүріккіште тексеру керек. Ол, егер жанармай тұманды қалыптастыру күйіне дейін тозаңдандырылса және тозаңдатқыштың барлық бес тесікшесінен ағатын ағын конусының көлденең кескінінде бірқалыпты бөліп таратылатын болса қанағаттанарлық деп саналады. Мол шығатын тамшылар, жаппай ағын және ұйылуына рұқсат етілмейді. Жанармайды жіберудің басталуы мен аяқталуы нақты болуы керек. Жанармайды жіберуді аяқтағаннан кейін тозаңдатқыштан отынның ағуына рұқсат етілмейді. Тозаңдатқыш инесінің жапқыш конусының герметикалықсыздығын, бүріккіште 1,0... 1,5 МПа-ға жанармайды жіберуді бастау қысымынан аз қысымды туғызып тексеру керек. Герметикалықсыздық, егер 15 секунд ішінде жанармай тамшылар ағатын болса және шүмекті тесікшелер астындағы тозаңдатқыш мұрнындағы көзге көрініп ажыратылатын қаптауы қалыптасатын болса бұзылған деп есептеледі. Отынның ағуы немесе иненің қажалуы кезінде тозаңдатқышты ауыстыру немесе жөндеу керек. Шүмекті тесікшелердің коксталуы жағдайында бүріккішті бөлшектеуді жүргізу, тозаңдатқышты жуу және тесіешелерін тазарту керек. Шүмекті тесікшелерді диаметрі 0,3 мм болатын болатты сыммен тазартуға кеңес беріледі. Жоғары дәлділікті жұп болып табылатын тозаңдатқышты және инені жинау алдында, таза бензинде мұқият жуу және сүзгіленген дизель отынымен майлау керек. Иненің тозаңдатқыш тұрқысында жылжытылуының бірқалыптылығын тексеру үшін, оны бағыттаушы беттің ұзындығынан үштен бір бөлігіне жылжыту керек. Тозаңдатқышты 45° бұрышына еңкейту кезінде, ине бірқалыпты, тоқтаусыз, өзінің жекесалмағының әсерінен түсірілуі керек. Бүріккіштерді дизельге орнату кезінде бүріккіштерді тарту бұрандамаларын екі-үш амалмен бірқалыпты тарту керек. Тартудың соңғы сәті — 20.25 Н • м. Еуро 3 және 4 стандарттарының орындауымен жұмыс істейтін дизельдерде, электромагниттік бүрікішттердің жөнделуі жүргізілмейді. Олар бракталады және жаңасына ауыстырылады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ _________________________________________________ 1. ЕО, ТО-1 және ТО-2 кезінде қозғалтқыштың қоректеу жүйесінің қандай техникалық қызмет көрсетуі жүргізіледі? 2. Карбюраторлық және инжекторлық қозғалтқыштардың жанармай аппаратурасының күйін диагностикалау қандай параметрлер бойынша жүргізіледі?3. Дизельдің жанармай аппаратурасының күйін диагностикалау қандай параметрлер бойынша жүргізіледі?4. Бүріккіш жұмысының сапасы қандай параметрлері бойынша анықталады?5. ЖҚЖС бөлшектеу-жинау кезінде қандай талаптарды орындау керек?6. Еуро-3 және -4 стандарттарын орындау үшін дизельде қандай жөндеу жүргізіледі?5-тарау

ЭЛЕКТРЛІК ЖАБДЫҚТАР ЖҮЙЕСІ ЖИЫНТЫҒЫНА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ  5.1. ЭЛЕКТРЛІК ЖАБДЫҚТАР ЖҮЙЕСІ ЖИЫНТЫҒЫНА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ СЫНАУ 5.1.1. Сымдар бумасын сынау Автокөліктерде АПОС (орысша ПГВА) түріндегі түрлі-түсті және қима түріндегі төмен вольтты электрлік сымдар пайдаланылады. Автокөлік мен қозғалтқыштың электр жүйесін толық тексеру үшін 2.4.6. бөлімінде сипатталған стационарлы диагностикалық станцияларды (мотор-тестерлерді) пайдалану ұсынылады. Кей жағдайларда кіші автосервис орталықтарында тікелей көлікте 12 және 24 В кернеуімен электр жабдықтарының жүйесін тексеруге арналған Э214 (5.1 сурет) жылжымалы құрылғысын пайдалану ыңғайлы. Құрылғы көмегімен жүктемесіз және жүктемеліаккумуляторлық батареялардың, 350 Вт дейінгі кернеудегі тұрақты және ауыспалы ток генераторларының, толық тежеу режіміндегікернеулігі 5кВт жететін стартерлердің, реле бақылаушылардың, ажыратқыштардың, конденсаторлардың, транзистрлік коммутаторлардың, тұтану катушкалары мен жоғары кернеудегі сымдарды оқшаулау техникалық жағдайын анықтайды.Электрмен жабдықтау автокөліктің аккумуляторлық батареясымен қамтамасыз етіледі. Э214 құрылғысы панель мен корпустан тұрады. Барлық өлшеу құралдары мен ажыратқыштар аспап панелінде орналасқан. Панельдің алдыңғы жағында көптеген құрылғылар орнатылған және түсіндірме жазбалар жазылған.Панельдің оң жақ бөлігінде жүктеме реостатынан жылуды жоюға арналған жалюзи бар. Панельдің астыңғы жағында жүктеме құрылғысы мен 50 А шунты орнатылған. 5.1. сурет. Автокөліктік электр жабдықты сынауға арналған Э214 құрылғысы1,6- тиісінше ток пен кернеу көрсеткіші; 2-конденсаторды сынау кезінде 500 В кернеуін қосуға арналған «Конденсатор» түймесі; 3 — аралас өлшегіш (омметр, тахометр, кернеу көрсеткіші, тұйықталу күйінде тұтану үзілісінің байланыс бұрышы); 4- төрт,алты және сегіз цилиндрлік қозғалтқыштарға арналған тахометр ажыратып- қосқышы; 5- айнымалы токпен жұмыс істейтін генераторды тексеру кезіндеқоздырғышты ораманы батареяға қосуға арналған «Қоздырғыш»; 7- бақылаушы реттеулік ұшқындық қуатсыздандырғыш; 8- жүктеме реостатын тұтқасы; 9- 30А биметалды сақтандырғышты қолмен қалпына келтіру түймесі;10- өлшенген тізбекті ажыратып-қосқыш; 11- тексеру түрін ажыратып-қосқыш; 12-кернеу ажыратып-қосқышы (12 и 24 В); 13- құрылғыны сынауға алынған автокөліктің электр тізбегіне жалғауға арналған серіппелі қысқышты сымдар; 14- стартерді тексеру кезіндегі ток күшіне бағытталған сыртқы шунт; 15- стартерлі шығу; 16- ток күші (40 және 800 А) көрсеткішін ажыратып-қосқыш.Резистор, конденсатор, диод, транзистор және трансформатор сынды қалған барлық элементтер орналасқан мөрлік тақша өлшеу құрылғыларының бұрандаларына бекітіледі. Құрылғының корпусы жұқа табақталған болатпен дәнекерленген. Аралық өлшеу тізбектеріне реостаттан жылудың енуіне кедергі келтіретін абест парағымен жабылған. Корпустың төменгі бөлігінде керекті заттар жиынтығын сақтауға арналған қайырмалы қақпақ бар. Жүктеу құрылғысы жұктемені сөндіргіш сырғақты реостаттан (кедергісі 2,8 Ом), тұрақты жалғастырғыш резистордан (кедергісі 0,1 Ом) және жүктеме реостаты мен 0,4 Ом кедергісіне қосылған кернеу ажыратып-қосқышын24 В таңбасына жалғанғандағы тұрақты кедергіден (0,7 Ом)тұрады.Тұтқа сағат тіліне қарсы бұрылған кезде реостат өшіріледі. 12 және 24 В номиналды кернеудегі электр құрылғысын тексеруге арналған құрылғы коммутациясының схемасы «12» және «24» сандарымен белгіленген 12 кернеудегі ажыратып-қосқышы арқылы жүзеге асырылады. Өлшеу тізбектерінің коммутациясы 11 ауыстырып-қосқыш арқылы сынау түрлеріне сәйкес келетін позициялар бойынша жүзеге асырылады:БАТ СТ — батареялар және стартерлер;Сх — конденсатор сыйымдылығы;Лиз — 500 В кернеуімен конденсатордың оқшаулау кедергісі;Uk — тұтану үзгіші контактілері жағдайлары;аз — тұтану үзгіші контактілерінің жабық жайдағы бұрыштары;РН, ОТ — айнымалы ток генераторы, кернеу реттегіші, ток шектегіші;РОТ — тұрақты ток генераторы, кері ток релесі.Алғашқы төрт сынақ жұмыс істемейтін қоғалтқышта, қалғандары жұмыс істейтін қозғалтқышта жүзеге асырылады. Күш өрісі 10 ажыратып-қосқыш арқылы келесі элементтер сынақтарына сәйкес жүзеге асырылады.:= Г — тұрақты ток генераторы;~Г, Р= — айнымалы ток генераторы мен тұрақты ток реле-регуляторы;~Р — айнымалы ток реле-регуляторы мен кері ток.Тахометр схемасының өзгерісі сынамалы қозғалтқыш цилиндрлерінің санына сәйкес 4; 6; 8 сандарымен белгіленген 4 ажыратып-қосқыш арқылы орындалады. Сыртқы шунтқа (800 А) немесе ішкі шунтқа (40 А) бағытталған ток күші көрсеткішін қосу 16 ажыратып-қосқышы арқылы жүзеге асырылады. Жүктеме реостатының өзгерісі 8тұтқасымен орындалады. Тұтқа сол жақ шетке бұрылған кезде жүктеу құрылғысы өшіріледі. Тұтқада жүктеме ток күшін ұлғайтатын көрсеткіш бар. 2(«Конденсатор») түймесін басқан кезде 500 В кернеу орын алады. 5 («Қоздырғыш») түймесін басқан кезде аккумуляторлық батарея генератор қоздырғыш орамасына тікелей қосылады. 9қолмен қайтару 30 А термобиметалды сақтандырғыш түймесішамадан тыс жүктеме немесе қысқа тұйықталу кезінде пайда болады. Жүктеме себебін жойғаннан кейін тізбек түймені қолмен басу арқылы жабылады. Құрылғыны автокөлікке қосу бір реттік болып табылады. Қайтадан жалғау тек конденсатордың шығысы үдестіргіштен ажыратылған жағдайда конденсаторды («Сх» и «Лиз» операциялары) тексеру үшін қажет. Құрылғыны автокөлік электржабдықтары жүйесіне қосу алдында басқару органдарын белгілі бір жағдайға орналастырылуы қажет: 12 ажыратып-қосқышы- автокөлік электрқұрылғысы жүйесінің номиналды кернеуіе сәйкес «12» немесе «24» жағдайына; 4 ажыратып-қосқышы – қозғалтқыщ цилиндрі санына сәйкес «4», «6» немесе «8»жағдайына; 10 ажыратып-қосқышы генераторлы орнату түрлеріне сәйкес « = Г» или «~Г, Р=» жағдайына; 11 ажыратып-қосқышы «БАТ СТ» жағдайына; 8 тұтқасын сол жаққа бұраңыз; 6 ажыратып-қосқышы - «800 А» жағдайына орналастырылуы қажет. Құрылғыны жұмыс істемей тұрған қозғалтқыш (тұтану өшіріліп тұруы тиіс) кезінде қолдану қажет. Құрылғыны генераторлы орнатуайнымал токты қозғалтқыша косу кезінде мына операцияларды жасау керек: сымды аккумулятор батареясының оң шығысынан ажыратып шығу шунтын орнату: сымды басқа шунт қысқышына жалғау; шунт шығысын 15 шығысы арқылы жалғау; сымды «Пр» қысқышымен ажыратқыш шығысына жалғау; сымды «М» қысқышымен автокөлік корпусына жалғау; сымды генератордың оң шығысынан ажыратып және сымдарды «Бр» және «Ш» қысқыштарымен оң шығысқа және «Ш» генераторы (генератордың «Ш» шығыс сигналының нұсқасымен жалғастырғыш тетік пайдаланылмайды) шығысын жалғау; сымды «Б» қысқышымен ажыратылған сыммен байланыстырыңыз. Сым «Я» қысқышымен қолданылмайды. ВАЗ автокөліктерінде генератордың оң шығысы «30» таңбасымен, ал «Ш» шығысы «67» таңбасымен белгіленген. 5.2. сурет. Мультиметр тестері:1 — дисплей; 2 — режімдер мен шектреді ажыратып-қосқыш; 3 — «10 А» ұясы; 4— «V, Q, mA» ұясы; 5 — «Жалпы сым» ұясы Электр құрылғысын сынаудың арзан және қолайлы құралы 5.2. суретте көрсетілген мультиметр тестері болып табылады. Бұл тұрақты және айнымалы кернеуді, тұрақты токты, кедергіні, диодтарды, H21E транзисторларын тексеруге және жылу сезгіш элементтері көмегімен температураны өлшеуге, бақылауға арналған аралас электр өлшеуші құрал. Құрылғы ықшам және кеңістіктегі кез-келген жағдайда нақты мәндерді көрсетеді, барлық шамадан тыс жүктемелерден қорғауды, сондай-ақ аккумуляторды зарядтау көрсеткішін көрсетеді.Қуатты электр тізбектерін тексеру үшін мультиметр оммеретр режиміне қойылады. Өте төмен кедергіні (бірнеше Ом шегінде) өлшеу кезінде түзету енгізу қажет - алынған мәннен, мультиметрдің ішкі қарсылығын, оның сымдар мен сүңгіштердің(әдетте 0,06... 0,08 Ом) электр кедергісін алып тастау керек. Осы түзетуді нақты ажырату үшін құрылғыны төменгі қарсылық мәндерін өлшеу режіміне (200 Ом дейін) қойып сүңгіш ұштарын жабу қажет.    5.3. сурет. Бақылаушы қол шамы (а) және тізбектегі үзікті анықтау үшін оны қолдануға арналғансхема

(б): 1 — қорғаныш тор; 2 — шам; 3 —

түйреуіш; 4 — патрон; 5 — тұтқа; 6 —соңында қысқышы бар сым    б   Кернеу астында тізбектерді сынау үшін мультиметр вольтметр режиміне ауысады (өлшеу шегі 20 В дейін). Мультиметр автокөліктің электр жабдықтары арқылы тұтынылатын ток мөлшерін өлшеуге мүмкіндік береді (10 А дейін).Егер шаманы өлшеусіз тек кедергінің тізбек аймағында бар немесе жоқтығын анықтау қажет болса, онда 5.3. суретінде көрсетілген бақылаушы қол шамы түріндегі 12 В арнайы жарық индикаторын қолдану ыңғайлы. Оның бір контактісі 6 қысқышына, ал екіншісі 3 қадасына жалғанған. Үзік орнын анықтау үшін 6 қысқышын автокөлік «массасына», ал 3 қадасымен тізбек контактісін түрту қажет. Шамның жағылуы тізбектегі токтың бар екендігін көрсетеді. Қысқыштар арасындағы үлкен қашықтықта немесе олардың болмаған кезде сымның оқшаулауын ұшы ұшымен тесуге болады. Шам жарық жанғанша орындалады. Сым үзілімі жарық қосулы тұрған байланыс нүктесі мен шамның әлі жарықтандырылмаған ең жақын нүктесі арасында орналасады. Сынған сымды ауыстыру керек.Уақытша шара ретінде, сымды сымның ұштарын жалғауға және оқшаулағыш таспамен бірге түйісуге болады. Сымдардың «массамен» тұйықталуы кезінде сымның оқшаулауын тексеріңіз.Автокөліктің электр жабдығының көпшілігінде сақтандырғыштар қорғалған. Батареяны зарядтау тізбегі, қозғалтқыштың тұтану және қозғалтқыш тізбегі, генератор (қоздыру орамасынан басқа) қорғаныштармен қорғалмайды. Басқа ағымдағы тұтынушылардың тізбектері сақтандырғыштармен қорғалғандықтан, қалыпты жағдайда тұйықталудың схемасы тиісті сақтандырғыштармен дереу ашылады. Схеманы жою үшін барлық сымдарды мұқият тексеріп, оқшауланған бөліктерді оқшаулағыш лентамен бүлінген оқшаулаумен орау керек. Электр желілерін және коммутациялық жабдықты жақсы жағдайда ұстау және сымдарды сүртуді болдырмау үшін сымдарды кірден және шаңнан тазартып, сым қысқыштарын және жабдығын машинаға бекіту сенімділігінтексеріңіз. 5.1.2. Техникалық қызмет көрсету және аккумуляторлық батареяны сынау  Жалпы ережелер. Автокөлікті әрбір техникалық қызмет көрсетужен өткізу кезінде батарея бектіпесі, кеңестердің тығыздылығын тексеру, оларды ластанудан тазартып электролит деңгейін тексеру қажет. Пластикалық корпусты батареяларда электролит деңгейі батареяның әр элементтерінде мөлдір корпусында көрсетілген«MІN» және«MAX» таңбалары сызықтарының арасында орналасуы тиіс. «MІN» таңбасымен төмен сызықтағы электролит деңгейіндегі батарея қолданылмайды. Батареялардағы мөлдір корпусты электролит деңгейі сепараторлар үстіндегі қорғаныс қалқандардан 10 ... 15 мм жоғары болу керек.Батареяны қолданған уақытта электролит деңгейі төмендейді, себебі оның құрамына кіретін су ақырындап булана бастайды. Электролит деңгейін қалпына келтіру үшін тек қана тазартылған суды құю керек. Егер төменгі деңгейдің төгілуден туындағаны дәл анықталса, батарея ұясында қалған бірдей тығыздықтағы электролит қосылуы керек. Егер деңгей қалыптыдан жоғары болса, электролит эбонит ұшымен резеңке алмұртпен сорып алу керек. Аккумуляторлы батареямен жұмыста қауіпсіздік техникасын сақтау талап етіледі, себебі қышқылдық батареяларда қолданылатын электролит улану, күйдіру немесе киім зақымдануына әкеліп соқтыруы мүмкін. Батареяларды жарықтандыру үші ашық жалынмен жарық көздерін пайдаланбаңыз, себебі олар батареялар шығаратын газды оттың тұтануына жол беруі мүмкін. Аккумуляторлы батареяға қойылатын талаптар. Толық қуатталған аккумулятор батареясында клеммалар бойынша кернеу «+» және «-» жүктеусіз 12,72 В құрау қажет; жүктеме ашасымен 5 с аралығыда тексергеннен соң ол 10,2... 10,8 В төмен түспеуі қажет. Кернеудің түрлілігі жеке аккумуляторлы элементтерде 0,01 В, ал электролиттер тығыздығы 0,01 г/см3аспауы қажет. Көрсетілген талаптарға сәйкес келмейтін аккумуляторлы батареяны жөндеугежіберу қажет. Егер де батареяны толықтай немесе жартылай бөлшектеу қажеттілігі туындаса, оның бөлшектері жарамды, егер ішкі жабындылары және бак қабырғалары ісіну және бүгіну, сонымен қатар жаралар мен ісіктер; сыртқы қабырғаларындағы, бұрыштарындағы нақыстары 3 мм тереңдіке және аумағы 2 см2;зақымдалған тақтайшалардың бұрышы 3 мм-ден аспайды;бос ұяшықтардың саны және плиталардағы тесіктер екіден аспайды және олар плиталардың құлағының астында болмайды; Белсенді массасы тесіктердің пайда болмайынша жеті жасушадан артық болмады; Белсенді массасы толтырылған табақтың қалыңдығы 0,5 мм-ден астам тордың қалыңдығынан аспайды; Пластиналардың торларында үзілістер мен жарықтар болмайды; Оң пластиналар қарадан қара қоңырға дейін, түсі жұмсақ, ақ дақтары жоқ.Аккумуляторлы батареяның жағдайын диагностикадан өткізу үшін 5.4. суретте көрсетілген аккумулятор үлгісін қолдану ұсынылады. Үлгі кернеу көрсеткішінен, контактты аяқ, кронштейн, екі жүктеме резисторы, корпус, тұтқа, контактті гайка және сүңгіштен тұрады. Үлгімен стартерге жақын аккумуляторлы батарея кернеуі өлшенеді және ол аккумуляторлы батареяның жарамдылығын және оның қуатын анықтауға мүмкіндік береді.      5.4. сурет. Аккумуляторлы үлгі:1 — аспап басы; 2 — үлгі; 3 - тұтқа  Электролит тығыздығын сынау. Аккумуляторлы батареяның дұрыс жұмыс істеуі үшін алатын электролит тығыздығы, батареяның жеке элементтеріндегі кернеу мөлшері және клеммалардың таза болуы маңызды орын алады. Электролит тығыздығы тұрақты өлшем болып табылмайды, ол температура жағдайларына байланысты өзгеріп тұрады. Батареяны қалыпты пайдалану үшін қажетті электролиттің химиялық құрамы іс жүзінде бірдей болып келеді, өйткені суық климаты бар аймақтардағы батареяларға жоғары тығыздықтағы электролит қосылуы керек, ал ыстық климат (тропикалық) аймақта электролит көп тығыздығы төмен. Жаз мезгілінде электролиттегі су тез буланады, сондықтан керекті деңгейдегі электролитті сақтап қалу және тығыздық деңгейі жоғарылауының алдын алу үшін батареяға тазартылған су құю қажет. Қыс мезгілінде аккумуляторлы батареяны қолдануда мұқият болу қажет. Электролит тығыздығын үнемі тексеріп отыру қажет, себебі төмен температурада аз тығыздықтағы электролит қатып қалуы мүмкін. Төменде электролит тығыздығына байланысты оның қату температурасы көрсетілген.Электролит тығыздығы, Қатукөрсетілген шамамен 15 °С, г/см3 температурасы, °С1,050 ................................................................................... -31,075 ................................................................................... -51,100 ................................................................................... -71,125 ................................................................................... -101,150 ................................................................................... -141,175 ................................................................................... -191,200 ................................................................................... -251,225 ................................................................................... -301,250 ................................................................................... -501,275 ................................................................................... -591,300 ................................................................................... -631,310 ................................................................................ -66Кем дегенде тоқсанына бір рет, сондай-ақ қозғалтқыштың дұрыс жұмыс істемейтін жиілігінің көбеюімен температураны түзету үшін температураны өлшей отырып, электролиттің тығыздығымен аккумуляторды зарядтау дәрежесін тексеру қажет. 30 ° C жоғары температурада электролит температурасында түзету мәні дензиметрдің нақты оқылуына қосылады.Электролиттің температурасы 20 ° C-тан төмен болған кезде түзету мәні дензиметрдің оқылуынан алынып тасталады. Электролиттіңтемпературасы 20 ... 30 ° C аралығында температураны түзету енгізілмейді. 5.1.3. Генератор мен стартерге техникалық қызмет көрсету және сынау Генератор. Автокөлікке техникалық қызмет көрсету кезінде генератордың бекіту бұрандаларын қатайтуды тексеріңіз, қажет болған жағдайда оларды нығыздап, жетек белбеуінің кернеуі, қажет болған жағдайда оны реттеңіз. Белбеу кернеуі генераторды қондыру арқылы, оның монтаждауды босатып жасалуы керек.Белбеудің дұрыс орнатылуын және кернеуін тексеріп, белдікті бұрмалаудың сызықтық мәнінің қағидасына сәйкес жұмыс істейтін KИ-8920 арнайы құрылғысын (5.5-сурет) осы күшпен бұру бұрышынан орындаңыз.Құралдың 10 секторында белдіктің ауытқуын анықтауға арналған шкала бар.              5.5. сурет. КИ-8920 моделіндегі бейімдеуге арналған құрылғы:1 — сырғақ; 2 — корпус; 3 — серіппе таянышы;

4 — бұрама; 5 — бағыттаушы; 6 — реттеуші бұрама; 7 — серіппе; 8 — шток; 9,10 — секторлар; 11 — бұрама осі; 12 — бекіту тұтқасы Ол 9 сектордан текстолитті шайбамен, ал 8 шток белбеу бұрылуын өлшеуден кейінгі секторлардың орналасуын анықтайтын серіппесінен бөлек орналасқан. Штоктың басқа қырынан алғанда 12 орнатылым тұтқасы бұрамалармен бектіліген. Белдік кернеуін сынау үшін 8 штоктың соңын сыналатын белбеуге тік орналастырып, 12қапсырмасы белбеудің жанындағы аумаққа тіркелетіндей орналастыру қажет. Қолдан түскен күш әсерінен 8 шток, 7 серіппе кедергісінен өтіп, келтірілген күшке пропорционалды түрдегі ара қашықтықта орналасады. Шток қозғалысы 1 сырғағына беріледі. Штокты жүктемеден серіппе әсерімен босатқан кезде өзінің бастапқы қалпына келеді, ал сырғақ көрсеткішке байланысты, қолданылған күш әсерінің соңғы мәні бойынша өз қалпында қалады. Сырғақ серіпелі сақинамен тіркеледі. 6 бұрама қозғалтылған уақытта сырғақ бастапқы қалпына келеді. Құрылғыны қолдану кезінде серіппенің қаттылығын реттеу үшін серіппе ұзындығын өзгертетін винт 4 қарастырылған. 9 және 10 секторларын иілмелі белбеулер әсерімен өлшеген кезде олар белбеу иіліміне пропорционалды бірнеше бұрыштарға бұрылады. Көрсеткіштер шкивтар арасындағы орталықтарға байланысты есепке алынады. Секторлар белбеу иілімінің соңғы мәніне сай реттеледі. Сонымен қатар сымдардың генераторларға, кернеу регуляторларына және аккумулятор батареяларына жалғануының дәйектілігінің,генератор роторының бастапқы айналым жиілігін бақылауға алу қажет. Мынадай жұмыстар атқарылуы тиіс: шаңды жою үшін генераторды үрлеу, щетка ұстағыштан бектіу бұрамаларын алып, щетканың бос қозғалатындығына және контактті сақинаға тиетіндігіне көз жеткізу арқылы щетка жинағын тексеру тиіс. Щекталар 8 мм биіктікке дейін тозған жағдайда оларды ауыстыру қажет. Генератордың дұрыс күйі қозғалтқыш аспап панелінде орналасқан сигнал беру құрылғысы мен кернеу индикаторы іске қосылғаннан кейін анықталады. Сигналдық құрылғыны қосу және шкаланың қызыл аймағындағы кернеу индикаторының көрсеткішінің орналасуы оның ақаулығын көрсетеді.Айнымалы токтың генераторлы орнатуын жүктемесіз Э214 құрылғысымен (5.1 суретін қараңыз) тексерген кезде міндетті түрде: 10 ажыратып-қосқышты «~Г, Р=» жағдайына, 11 ажыратып-қосқышты «РН, ОТ» жағдайына, 16 ажыратып-қосқышты «40 А» жағдайына орналастыру қажет. Қозғалтқышты іске қосыңыз. Шектегішті реттеу кезінде генератор жүктемесін ұлғайту және 1 және 6 көрсеткіштерін бақылау қажет. Жүктемені ұлғайған кезде жүктеу құрылғысының кедергісінің одан әрі төмендеуіне қарамастан көрсеткіш 1 көрсеткіш тоқтайды және көрсеткіштің 6 көрсеткіші азая бастайды.Максималды ток мәні ағымдағы шектегіштің техникалық сипаттамасына сәйкес келуі керек. Ағымдағы шектеулерді реттеу релелік серіппенің кернеуін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Егер ағым рұқсат етілген мәннен асып кетсе, серіппені босатыңыз, егер аз болса - серіппенің кернеулігін арттырыңыз. Стартер. Стартерге техникалық қызмет көрсету кезінде оның қозғалтқышқа бекітілуін, сымдардың шығысына жалғану дәйектілігін тексеру және оны шаңнан тазалау қажет. Жылына бір рет немесе әр 50 000 км қашықтықта жүріп өткен жолында стартерді қозғалтқыштан бөліп алып, мыналарды тексеру керек: коллектор жағдайы, щеткалар және олардың ұштарының бекітілу (жұмысты орындап болғаннан кейін, щеткалық коллекторды қысылған ауамен соққыға салып, қақпақты орнына қойыңыз); реле стартердің контактті жүйесі; жетектің орны мен оның соңы арасындағы тазарту; стартердің релесінің контактілерін жабу арқылы жетек реттеуінің дұрыстығын; арматуралық білікке қарай қозғалтқыштың қозғалысын жеңілдігі.Стартерді Э214 құрылғысы көмегімен (5.1 суретін қараңыз) толық тежелу режімінде сынау үшін тура берілісті қосып, автокөлікті тоқтатып және стартерді қосу қажет. Стартер қолданатын ток коп болмауы, ал жүктеме толық тежелу режімінде нормативті мәннен тқмен болмауы тиіс. Егер жүктелім нормадан аз болса, онда стартерді электрмен қамтамасыз ету тізбегін және автокөліктің аккумуляторлы батареясын тексері қажет, себебі қатты түскен жүктелім жөнделмеу қаупін тудырады. Сынау кезінде батарея толықтай қуатталған болуы дурыс, басқаша жағдайда бұрмаланған көрсеткіш алынуы мүмкін. Сынау біткен соң бөгелшіні алып тастау қажет. Әр 100 000 км қашықтықта жол жүруден соң қозғалтқыштан стартерді алып тастау, бөлшектеу және мыналарды орындау қажет: біліктің бөлігіндегі және бағыттағыш дискінің ішкі саңылауларындағы майды ауыстырыңыз; жинақтарды алып тастаңыз және коллектордан, қозғалтқыштан және мойынтірек ұстағышынан қақпақтардың мұнай резервуарларына T22 турбиналық майын (қозғалтқыш майын рұқсат етіңіз) қосыңыз; ластануды тазалаңыз және май жағыңыз; резеңке тығыздағыштардың жай-күйін тексеріңіз (егер олар тозған болса немесе оларды жаңадан ауыстырса); манжеттің ішкі қуысына ЦИАТИМ-221 майын қосыңыз, мойынтіректердің жағдайын тексеріңіз. Стартердің жұмыс істеу қабілетін анықтау мақсатында оны бөлшектемес бұрын жүктемесіз стендте тексеру қажет. Стартерді бір минуттан артық қосуға болмайды. Егер стартерді тексергенде, арматура айналу жылдамдығы мен тұтынылатын ток мөлшеріне техникалық сипаттамасында берілген деректер сәйкес келмесе, онда стартерді жөндеу керек. 5.1.4. Тұтану жүйесіне техникалық қызмет көрсету және сынау  Үзгіш-таратқы. Техникалық қызмет көрсету кезінде рычагтагы және тұтану үзгішінің қозғалыссыз бекітіліген тіреудегі контакттарын тексеру қажет. Егер контакттардың тозуы мен күюі орын алса, онда міндетті түрде рычаг пен қозғалыссыз контакт тіреуін ауыстыру керек. Контакттар аздаған қышқылданған жіне күйген болса, оларды тазалу қажет.Контактілі-транзисторлық тұтану жүйесін орнатқанда, транзистордың басқару тогы тек жалын катушкасының жалпы ағымын емес, кернеудің контактілері арқылы өтеді, сондықтан контактілерді орнату мен эрозиясынан дерлік толығымен жойылады және оларды тазалаудың қажеті жоқ.Сонымен қатар контактілердің тазалығын мұқият қадағалау керек, өйткені олардан өтіп бара жатқан кішкентай, ал егер тотықты пленка немесе май бар болса, контактілер ток өткізбейді, сондықтан олар бензинмен жуылуы керек.Холл сенсоры бар бесконтактсыз отынмен жұмыс істейтін көлік құралдарын пайдаланғанда, сенсор-дистрибьютордың шүмегінің тазалығына және сенімділігіне, қорғаныш резеңке қақпақтарының жағдайына ерекше назар аудару керек. Коммутатордың «масса» және батарея терминалдарының жағдайы жақсы байланыс болып табылады. Сіз оларды ластаудан мезгіл сайын тазалауыңыз керек.Бұл тұтану жүйесін жоғары кернеулі ағулардан және олардың датчигіне зиянды әсерінен қорғайды.Жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде барлық өрт модульдерінің тазалығын бақылау қажет; сымдардың қондырғысының контактсыз жүйесімен жабдықтау сенімділігін тексеріңіз, әсіресе оттық катушкаларындағы жоғары вольттық сымдарды, таратқыш датчиктерін, шам шамдарын бекіту; орнатудың дұрыстығы мен қорғаныш резеңке сөмкелердің тұтастығын тексеру. Дистрибьюторлық бунды майлау үшін әрбір екінші ТО-2 вакуум реттегішінің астындағы корпусындағы май саңылауына екі немесе үш тамшы мотор майы қажет. Автокөліктен алынған сәтсіз шам шамасын тексеріп, тазартады. Сыртқы инспекция оқшаулағыштардың, көрінетін жарықшалардың немесе электродтың сынуының өлімін анықтаса, онда мұндай шамдарды ауыстыру керек. Конденсаторды Э214 (5.1 суретін қараңыз) құрылғы арқылы сынау кезінде оны таратқы қысқышынан ажыратып, ал сымды «Пр» қысқышымен ажыратылған шығысқа жалғау қажет. Конденсатор сыйымдылығын сынау кезінде 11ажыратып-қосқышын«Сх» жағдайына орнатып 2 («Конденсатор») түймесін басу қажет. Сыйымдылығы 3 өлшегіш құралымен өлшенеді және оның нәтижесі 0,1 мкФ көбейтіледі. Жөнделген конденсатор сыйымдылығы орнатылған мәндер диапазонында болуы тиіс. Конденсаторларды оқшаулау кедергісін сынау кезінде 11 ажыратып-қосқышты «Лиз» жағдайына орнатып 2 («Конденсатор») түймесін басу қажет. Дұрыс жұмыс істейтін конденсаторда өлшегіш 3 өлшегіш құрылғысының көрсеткіші «Лиз» аймағында болуы тиіс. Бұл сынауды 500 В кернеуде орындайды, сондықтан қауіпсіздік шараларын сақтау керек.Сынаудан кейін конденсаторды үзгішке қосу қажет.Үзгіш контакттарының жағдайын сынау үшін 11 ажыратып-қосқышын «ик» жағдайына орнату керек; тұтануды қосып қозғалтқыштың білікшесін қолмен бұрап, үзгіштің контактілерін жабыңыз. 3 өлшегіші тұйық контакттегі кернеу төмедеуін тіркейді; нәтижесі 0,1 В көбейтіледі. Кернеудің контакктарға төмендеуі 0,1 В жоғары болмауы тиіс. икүлкен мәнінде кернеудің төмендеуі жағдайында оны тазарту немесе ауыстыру қажет. Сөндіргіш контакттарының жабық позициясының бұрышын тексеру үшін қосқышты «ик» күйіне орнатыңыз, қозғалтқышты іске қосыңыз және 1 000 мин-1жылдамдық айналымының айналу жиілігін орнатыңыз.Өлшеу құрылғысының 3 көрсеткіштері қозғалтқыштың цилиндрлерінің санына сәйкес келетін аймақта болу керек.Контактілердің жабық күйін реттеу үшін дистрибьютордың қақпағын және роторын алып тастаңыз, бекітілген байланыс постының бекіту бұрандасын босатыңыз, стартерді қосыңыз және реттеу бұрандасын бұрыңыз, көрсеткіш көрсеткілерінің тиісті аймақта орналасқан контактілер арасындағы осындай бос орынды орнатыңыз.Жылжымалы контактілі серіппелердің жай-күйін тексеру үшін, білік айналу жылдамдығын 3 500 ... 4000 мин-1дейін ұлғайту қажет. Байланыс бұрышының өзгеруі жабық күйде көрсеткідің аймағының жартысынан көбінен ауытқуына сәйкес келуі керек. Олай болмаған жағдайда, серіппені байланыстыру қажет.Қозғалтқышта от қозғалтқышын тексергенде, ұшқын ұшқынының босатылуының үзіліссіздігін тексеріңіз 7. Осыны жасау үшін, оталдыру шүмегін арнайы қақпағынан алып тастаңыз (қажет болса, әрқайсысы өз кезегінде) дистрибьютордың қақпағынан және оның орнына сымды ұшқын шоғырсымынан 7 орнатыңыз, жиілікті Қозғалтқыштың кранкфильді айналуын ең жоғары деңгейге дейін және ұшқынның ағуының үздіксіздігін анықтайды. Егер қозғалтқыш іске қосылмаса, тұтану жүйесінің бұзылуын белгілеп, оны жою қажет.Тұтану білтелері. Жану жүйесі жұмысын диагностикалау кезінде, маңызды фактор - бұл ұшқын штоктың күйін бақылау. Қалыпты жұмыс шамында қоңыр немесе сұр-сарғыш түсті және электродтардың сәл тозуы болуы керек, бұл қозғалтқыштың қалыпты жылу мәнін және оның жұмыс жағдайын көрсетеді. Білтелерді сынау кезінде мынадай ақаулар түрлері шығуы мүмкін:Электродқа арналған отынның ауадағы бай қоспасы немесе кейінгі от алауын көрсететін және қозғалтқыштың күрделі іске қосылуы және оның тұрақсыз жұмыс істеуі. Сонымен қатар ауа сүзгісін, карбюратордың қалқымалы камерасындағы жанармай деңгейін, тұтану уақытын тексеру қажет;Майланған орындар. Майланған электродтар мен оқшаулағыш шамдар қозғалтқыш майын жану камерасына кіреді. Май жану камерасына клапанның бағыттағыштары арқылы немесе поршеньдік сақиналар арқылы кіреді, бұл күрделі іске қосу, цилиндрде жұмыс істемеуі және жұмыс қозғалтқышының сығылуына әкеледі. Бұл жағдайда цилиндр бастарын және қозғалтқыштың поршенді топтарын жөндеу қажет; осы қозғалтқыш үшін ұсынылған ұшқынның штепсельдік типінің сәйкес келмеуі, ерте тұтану, нашар қоспасы, ауаны құбырдың ішіне сорып алуы мүмкін ұшақтардың қызып кетуі; электродтар бұзылуы мүмкін ерте тұтану. Сонымен қатар, оқшаулағыш ақ болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар ұшқынның ұшқындарынан және жану камерасынан құлап кетуінен де ластануы мүмкін. Ерте тұтану қозғалтқышты зақымдауы мүмкін. Бұл жағдайда от ұшысының түрін, өрт уақытын орнатуды, ауа-отын қоспасының құрамын, салқындату және майлау жүйелерінің жұмысын тексеру қажет;Изоляторды жабатын сары глазурь, жану камерасындағы температураның көліктің күрт өсуі кезінде кенеттен көтерілгенін көрсетеді. Қалыпты қабыршақтар өткізгіштігіне айналады, бұл жоғары жылдамдықтарда ұшқынның пайда болуына әкеледі;Электродтар арасындағы көпір жану камерасынан шығатын электродтар арасында орналасады. «Ауыр» кен орындары электродтар арасындағы айырмашылықта жинақталады және көпірді қалыптастырады; шам жұмыс істейді және цилиндр өшеді;Орталық және бүйір электродтарын жабатын ашық қоңыр (сұр) шөгінділер олардан бензин мен бай қоспалары бөлінетіндігін білдіреді. Ұшқын пайда болуының үзілістері және автокөлік жүрген кезде үзіліс тудыра отырып олардың көп мөлшері бәлте электродтарының оқшаулануына әкеліп соғады. Егер қысқа уақыт аралығында және аз жүріс кезінде шөгінділер пайда болса, онда бағыттаушы клапандардың майлы қақпақтарын жану камерасына ауыстыру керек. Егер ұзақ жүрісте шөгінділер тұрақты пайда болса, онда ол бензин сапасының әсері болып табылады;Электродтардың жұмыс аяғындағы аз мөлшерде тозуы (дөңгелектеуі) суық немесе ылғалды ауа-райында және отын үнемдеуде қиындық туғызуы мүмкін. Бұлжағдайдашамдыауыстыруқажет;Қозғалтқыш цилиндріндегі детонация оттығының оқшаулағышының жарылуына немесе бітелуіне себеп болады. Осылайша, тұтанудың бастапқы сәтін орнату және диспетчердің реттегіштерінің сипаттамаларының дұрыстығын тексеру қажет;Білте оқшаулағышындағы жарқыраған кеніштер жану камерасында сақталған кенішті көрсетеді, ол дұрыс реттелгеннен кейін жанып кетеді және жоғары жиілікте қозғалтқыш поршеньден ауысады және жұмысындағы жеке кемшіліктерді тудыратын білтенің оқшаулағышына жабысады;Білтенің механикалық зақымдануы жанғыш камераға түсетін бөтен заттардан туындауы мүмкін, ал тым ұзақ шамдықты пайдалану жағдайында оның электродтары қозғалтқыштың бұзылуына әкелуі мүмкін поршеньді ұстай алады. 5.1.5. Жарық және сыртқы сигнализациялары жүйелеріне қызмет көрсету және сынау Шамда іздер болған жағдайда, оны спиртке малынған матамен сүрту қажет. Оның себебі галогендік шамдар колбасы жанып тұрған кезде жоғары температурада қатты ысиды және де майлы іздер шамның иез қарайып кетуіне әкеліп соғады. Шамдарды ауыстырғаннан кейін оларды арнай диагностикалау құрылғыларының көмегімен реттеу жүзеге асырылады. 5.6.сурет Шам жарықтары реттейтін құрылғы:1 — экран көтеруга арналған тұтқа; 2 — электронды

экран; 3 — тіреуШамдар және басқа да құрылғылар жүйесіне қызмет көрсету мерзімді тексеру, бүлінген шамдарды ауыстыру мен корпустарын шаңнан тазарту болып табылады. Бас жарық шамының шамдарын ауыстыру үшін, шам корпусының артқы жағындағы (қозғалтқыш бөлігінің артқы жағынан) қақпақты сағат тіліне қарсы бағытта ұстап, шығарып алу қажет. Шам сүңгілегіндегі қалыпты алып шам ұстағышын алып тастау арқылы серіппелерді бүгу керек. Содан кейін шамды алу керек. Қарайған колбалы шамдарды, жіптері жанып кеткенге дейін күтпей, ауыстыру қажет болып табылады. Бас жарық шамына галогендік шамдар орнату кезінде қауіпсіздік шараларын қолдану тиіс және шам әйнегіне саусақтар іздері қалмас үшін тигізбеген жөн. 

5.6. сурет. Шам жарығын реттеуді тексертін құрал:1 –экранды көтеру тұтқышы 2 –электорнды экран; 3 - тіреу    5.7. сурет. Шам жарығын реттеу үшін экранның орналасуы:І—І — автокөлік құралының бойлық осіне перпендикуляр сызық; ІІ — ІІ — оң жақ шам орталық сызығы; ІІІ—ІІІ — сол жақ шам орталық сызығы; H—H— жер мен шамдар биіктігісызығы; X—X — бөлу сызығы5.6 суретте бас шамдар мен фонарьлардың жарық күштерін, жарық ағыны бағыттарын, котофоттардың жарық шағылыстыратын қабілеттерін, шамдардың алғаш жанған уақытын, шамдардың беріетігін, шамдардың жыпылықтайтын жұмыс циклін тексеретін құрылғы көрсетілген.Құрылғының қуат алу жүктемесі 12 немесе 24 В; жарық қуатын өлшеу диапазоны 0...20 000 кд, камераның оптикалық осінің қозғалыс биіктігі 300.1 200 мм. 15.8. сурет. Шамды қолмен реттеуге арналған бұрамалар:1 — тіке реттеу бұрамасы; 2 — көлденең реттеу бұрамасы 5.1-кесте Электр құралы жүйесіндегі мүмкін ақауларАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліАккумуляторлы батареяАккумуляторлы батареяның өздігінен жылдам қуатсыздануыБатарея үстіне төгілген аккумулятор кірлері мен электролиттермен ластанған аккумулятор шығысының тұйықталуыБатареяны құрғақ матамен сүрткеннен кейін басқа 10 % мүсәтір спиртіне немесе кальций қосылған содаға малынған матамен сүртуЭлектролиттің басқа қоспалармен ластануыБатареяны бір аккумуляторға 8 А ток күшімен 1,1 ....1,2 В кернеуіне дейін қуатсыздандыру керек.Электролитті төгіп, батареяны жуып, жаңа электролитпен толтырып қуаттандыру қажет.Электролит деңгейінің жедел төмендеуіЭлектролиттің «қайнауы»Кернеу реттегішін тексеру қажетАккумулятор банкілерінің бір немесе бірнеше саңылауларынан қуаттандыру кезінде электролит төгіледі Электролит көп мөлшерлі деңгейдеРезеңке алмұртпен артық электролитті сорып тастау Шамадан тыс қуаттандыру тогыКернеу реттегішін тексеруАккумулятордыңбіріндепластиналардыңқысқатұйықталуыБатареяны жөндеуге өткізуГенераторГенератор қуаттандыру тогын бермейді. Генератордың күйінің индикаторы жанады. Қозғалтқыш белбеуінің сырғуыЖетек белбеуінің кернеуін реттеу қажет 5.1-кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Белбеуге майдың тамуыБелбеуді майдан тазарту қажетКернеу көрсеткішінің көрсеткісі қозғалтқышты және қозғалтқыш білігінің қозғалтқышының орташа жылдамдығын іске қосу кезінде қосылмайды.Генераторға, кернеу реттегішіне, аккумуляторлы батареяға, косымша кедергілерге, аспап панельдеріне апаратын, сымдар, контактті бірігулер жарамсызСымдардағы ақау орындарын немесе және контактты жалғау орындарын анықтау және ақауды жою.  Үлкен қуаттандыру тогы әсерінен 30 А биметаллды қорғанышы іске қосылды.Аккумуляторды қуаттандыру, қорғаныш түймесін басу қажет Щеткалар мен сақиналар арасындағы байланыстың болмауы. Щеткалар бағыттауыштарда тозған және кепкенЩеткалар биіктігін тексеріп, ілгіштерді бағыттауыштарда өзгертіп, қажет болса оларды ауыстырыңыз; ластанған жағдайда шаю қажет Сақиналар ластанғанСақинаны бензинге малынған матамен сүрту, болмаса сақинаны шыны терімен сүру қажет.  Қоздыру шарғысының үзілуі немесе сақиналардан сымдардың ажырауы. 3 Ом жоғары кедергі Контактті сақиналар арасындағы қоздыру шарғысы тізбегінің кедергісін тексеру қажет. Шарғы үзілген жағдайда роторды ауыстыру қажет. Кернеу реттегіші бұзылғанКернеу реттегішін ауыстыру қажет.   Түзеткіш блок диодтары істен шыққан (ойық немесе үзік) Түзеткіш блокты тексеріп, қажет болған жағдайда ауыстыру керек. Статор орамындағы немесе үзіктің қысқа тұйықталуы Генераторды бөлшектеп, статорды шешіп және фазалар кедергісін тексеру қажет. Дұрыс жұмыс істйтін статорда ол бірдей болуы тиіс. Фазалардың бірі үзілген жағдайда немесе қысқа тұйықталу кезінде статорды ауыстыру қажет. «Д»шығысындағы кернеуді тексергенде 13,5 В Түзеткіш блоктың қосымша диодтарының істен шығуы Түзеткіш блокты ауыстыруКернеу көрсеткіші 13,5 В төменкөрсетеді. Генератордың күйінің индикаторы ауада жанып тұрадыГенератор фазаларының біріндегі тұйықталу Статор немесе түзеткіш блокты ауыстыру Кедергі көрсеткіші істен шыққанКедергі көрсеткішін ауыстыруЖұмыс барысында шарикті мойынтіректердің шуыЖетектік белбеудің шамадан тыс шиеленісі немесе шамадан тыс кетуіЖетек белдеуінің кернеулігін реттеп, генератордың қисаюын жою қажетШарикті мойынтіректердің зақымдалуы және тозуыШарикті мойынтіректерді ауыстыру қажетСтартерСтартер істен шыққанТұтану ажыратқышы істен шыққан Тұтану ажыратқышын тексері және істен шыққандығын жою  5.1 кестесінің жалғасыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсілі Стартер жеткізу тізбегіндегі контактілердің біреуі сынғанТізбектің контакт коннекторларын тексеріп, қажет болған жағдайда оларды тазалау керек Щетканың коллектормен байланысы жоқ Коллекторды бензинге малынған матамен сүртіңіз немесе коллекторды әйнек тері арқылы тазалаңыз. Қылшықтардың жақтарын тазалаңыз немесе тозған Щеткаларды жаңадан ауыстырыңыз.

Қылшақ Щеткалар ының күйін тексеріңіз, ақаулық орын алған жағдайда ауыстырыңыз. Табылғанақаулықтардыжоюүшінқылшақұстағышындақылқаламдардыңбар-жоғынтексеріңіз. Стартердің ішіндегі ораманың орамдарының сынуыСтартерді тексеріп ақауларын жою немесе стартерді ауыстыру  Стартерлік реледегі ақаулар (орамалардың сынуы, арматураның кептелуі, байланыс дисктерінің жылжуы)Реле жұмысын тексеру және ақауларын жою немесе релені ауыстыру Стартер қозғалтқыштың иінді білігін айналдырмайды немесе өте баяу айналдырады. Қозғалтқышытың (қыс мезгілінде) төмен температурасы  Қозғалтқышты жылыту қажет Контактті жалғаулардың коррозиясы Батареядағы контактті жалғауларды тазарту қажет   Аккумуляторлы батарея қуатсызданған немесе істен шыққан Батареяны қуаттандыру немесе ауыстыру Қоректендіруг тізбегіндегі стартердің нашар контактісі Сым ұштарын тазалап тарту қажетРеле контакттарының жанып кетуі Реле контакттарын тазалау қажетЩеткалардың коллекторлармен нашар контактісіЩеткалы коллекторлы түйіндерге техникалық қызмет көрсету Стартер роторы жылдам айналады, бірақ иінді білікті айналдырмайды Жетектің тқтап қалуы Жетекті ауыстырып, реттеуші шайбалардың сақталуына мән беру қажетҚатты толқыда жетектің қатты қозғалысыСтартер толқынын тазартып қозғалтқышқай май жағуСтартер қосылғанда реле стартерінің шертпелері жиі естіледіСтартер релесінің орамын ұстап тұратын тізбектегі үзікСтартер релесін ауыстыру Аккумуляторлы батарея қуатсыздандырылған немесе істен шыққанБатареяны қуаттандыру немесе ауыстыру қажетСтартер қосылып тұрғанда металл шықырлауы естіледіТістердің ұштары қатты бітелгенСаңылауларды бұрау тістерінің кіріс бөлігіндегі бұрғылау бұрғылау (немесе ұшқыш түтікшені ауыстыру)Стартердің қозғалтқышқа бекітілуі босБекіту бұрандаларын қатайту қажетСтартер істен шыққанСтартерді қозғалтқыштан бөліп алып жөндеуге жіберу қажет   5.1 кестесінің жалғасы Ақаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліСтартер қозғалтқыш іске қосылғаннан кейін өшпейдіАрматура білігі жетекке кептеліп қалды Жетекті ауыстыру Стартер релелерінің орамаларының бірінің орамаралық тұйықталуы Стартер релесін ауыстыру Кабина жылытқышының электроқозғалтқышыЭлектроқозғалтқыш жоғарғы жылдамдықта айналмайдыЭлектроқозғалтқыштың қуаты жоқТоқ аударғыш ақаулы. Ауыстыру Зәкірдің қысқа тұйықталуы Электроқозғалтқышты автокөліктен шешу және бөлшектеу. Зәкірді Э-236 аспабында тексеру. Ақау табылған жағдайда зәкірді ауыстыру Қылшақтың тозуыҚылшақ түйінін ауыстыруЗәкір коллекторының тозуы Электроқозғаалтқышты бөлшектеу. Коллекторды тесу Статор магнитінің бүлінуі Корпусты жинақтағы магнитпен ауыстыру Мойынтіректің бүлінуі Мойынтіректі ауыстыру Электроқозғалтқыш төмен жылдамдықта айналмайды Электроқозғалтқыштың қуаты жоқТоқ аударғыш ақаулы. Ауыстыру   СЭ-300Б кедергісінде сенімді байланыс жоқ Қосымша қарсылық бекіткішіндегі бұрамаларды қысу. Қалып күйіп кеткен жағдайда қарсылықты ауыстыру Шыны тазартқыш және жел әйнегін жуғышЭлектроқозғалтқыш жұмыс жасамайды, биметалды қорғағыш іске қосылмайды Қозғалтқышты қалпына келтіруге арналған қоректендіру сымдары зақымдалған, кабельдің ұштары ағытпалы блоктарда тотыққанСымдарды тексеру, ақауларды ауыстыру. Ұштықтың шетін тегістеу Тазартқыш қосқышы зақымдалған Тазартқыш қосқышын біріккен қосқышта ауыстыру Электроқозғалтқыш зікірі оралған сымының үзілуі Зікірді немесе мотор-редукторды ауыстыру Электроқозғалтқыш жұмыс жасамайды, биметалды қорғағыш іске қосыладыТазартқыш механизімінің тетігі деформацияланған және кабина бөлшектеріне тиедіТетікті тексеру және түзету немесе шыны тазартқышты ауыстыру Қылшақтар әйнекке жабысып қалған Резеңкелі бауға зақым келтірмей қылшақтарды ауыстыру Электроқозғалтқыш зікірі оралған сымның қысқа тұйықталуы Зікірді немесе мотор-редукторды ауыстыруЭлектроқозғалтқыш жұмыс жасайды, қылшақтар қозғалмайды Мотор-редуктор тістегерішінің тістерінің бұзылуы Тістегерішті ауыстыру Қос иіннің мотор-редуктор тегершек осіне әлсіз бекітілуі Тегершектің бекіту сомын шеткі күйге қойып байлау  5.1 кестесінің соңыАқаулық белгісіАқаулық себебіЖою тәсіліЖарық сигнализациясы және жарықтандыруФара және шамдардың жеке шамдары жанбайды Батырмалы сақтандырғыш іске қосылды Қысқа тұйықталу себебін анықтап, сақтандырғыш түймесін басу  Шам жіптерінің күйіп кетуі Шамды ауыстыру  Ажыратқыш немесе реле контактілерінің тотығуы Контактерді тазарту  Сымдардың зақымдалуы, олардың ұштарының тотықтануы немесе сымдардың қосылысының әлсізденуі Зақымдалған сымдарды ауыстыру, ұштықтарды ұштау Айналдыру сигналдары жұмыс істемейдіҚұрал тақтасының артындағы созылмалы сақтандырғыш күйіп кеткен Сақтандырғышты ауыстыру  Шам күйіп кеткен Шамды ауыстыру  РС950-П үзгіші бұзылған Ақаулы үзгішті ауыстыру Апаттық сигналдар жұмыс істемейдіҚұрал тақтасының артындағы созылмалы сақтандырғыш күйіп кеткен Сақтандырғышты ауыстыру  Апаттық хабарландыру қосқышы бұзылған Апаттық хабарландыру қосқышын ауыстыру   Аралас қосқыштың тұтқалары тіркелмеген Тұтқа бекіткіштері бұзылған Зақымдалған қосқышты ауыстыру Рульді бастапқы орнына бұрғаннан кейін, бағыт көрсеткіштері автоматты түрде өшірілмейдіБастапқы қалыпқа қою механизімі зақымдалған Зақымдалған қосқышты ауыстыруШамды әлсіреткіштің булануы Корпустың әйнекпен қосылған жеріндегі шамдардың ағып кетуі Фараны ауыстыру Құрылғылар мен дабылдарҚиыстыру тетіктерін көрсеткіштің біреуі жұмыс істемейді Құрылғы зақымдалған Қиыстыру құрылғыларын ауыстыру Құрылғы тетігі бұзылған Бұзылған тетікті ауыстыру Сымдар зақымдалған немесе олардың ұштары тотықтанған Ұштықтарды тазарту, ақаулы сымдарды ауыстыру Спидометр жұмыс істемейдіСозылмалы жетек білігінің үзілуі Созылмалы жетек білігін ауыстыру Спидометр механизмі зақымдалған Спидометрді ауыстыру Дабылдардың бірі жұмыс істемейді Шам күйіп кеткенШамды ауыстыру Сымдар зақымдалған немесе олардың ұштары тотықтанғанҰштықтарды тазарту, ақаулы сымдарды ауыстыруДабыл құрылғысы бұзылған Бұзылған дабыл құрылғысын ауыстыру  Жолда фараның жақын жарығын автокөліктің жүктелуіне байланысты фараның көлбеу бұрышын ауыстыруға мүмкіндік беретін реттеу механизімдері арқылы ретке келтіруге болады.Фараның жақын жарығын автокөліктің экраны арқылы басқару үшін (қысым жасамай және дөңгелектердегі қалыпті ауа қысымымен) тік экраннан көлеңкеде орналастырылған көлденең ауданға (10±0,05) м қашықтығында орналстыру қажет. Экранды белгілеу үлгісі 5.7 суретінде көрсетілген. Қолмен реттеу бұрандаларымен (5.8 сурет) оптикалық элементтерді келесі шарттар орындалатындай етіп орналастыру керек: жарықтандырылған және жарықтандырылмаған учаскелердің көлденең шектеу сызығы Х — Х сызықпен сәйкес келу; 15° бұрышпен жоғарыға бағытталған шектелген көлбеу сызықтар 0 нүктесінен басталу, ал бұрыштың шыңының 0 нүктесінен шеттеріне қарай максималды шектеуі ±50 мм аспауы керек. Электрожабдық жүйесінің бұзылуы мүмкін құралдары 5.1 кестесінде көрсетілген. Генераторды шешу және орналастыру. Генераторды автокөліктен шешу үшін оның тіреушіке бекітілген бұрандаларын шешу керек; генератордың созылмалы деңгейге бекітілген бұрандаларын бұрап шығару және белбеуді босату; генератордың кронштейнге бекітілген бұрандаларын толығымен бұрап шығару және генераторды шешу. Генераторды орналастыруды келесі кезекпен жасау қажет: кронштейндегі ұстатқыш бұрандасын босаты, генератордың кронштейн мен созылмалы деңгейге бекітілетін бұрандаларын орналастыру және белбеуді орналастыру; монтаждау күрекшесі немесе басқа тетікпен генереторды көшіріп, белбеуді орналастыру және генераторды созылмалы деңгейге бекіту; генераторды кронштейнге бұрандалармен бекіту. Генератордың қақпақтарын сындырып алмау үшін ұстатқыш бұрандасын ең соңынан орналастыруды есте сақтау керек. Жинау барысында, генератор тегергіші мен қозғалтқыш тегергіші бір жазықтықта орналасқандығын ескеру керек. Қозғалтқыш белдіктің ауытқуына рұқсат етілмейді.   5.2. ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚ ҚҰРАЛДАРЫН ЖӨНДЕУ 5.2.1. Генераторды жөндеу  Генератордың алу және орнату. Генераторды автокөліктен алып тастау үшін, бекітудің болттарын кронштейннен босату керек; кернеу белдеуіне генератордың бұрандамасын қайтарыңыз және таспаларды шешіңіз; ақыр соңында генераторды кронштейнге бекітіп, генераторды алып тастаңыз.Генератор келесі тәртіпте орнатылуы тиіс: кронштейндегі ұстатқыш болттарды босатыңыз, генератордың бекіткішінің кронштейнге және керілгендік жолына орнатыңыз және белдіктерді орнатыңыз; монтаж күрекше немесе басқа тұтқышпен, генераторды қозғалта отырып, белбеулерді тартып, генераторды орнату бұрандасын кернеу жолағына бекітіңіз; генераторды бекіту біліктерін кронштейнге бекітіңіз. Еске сала кетейік, генератордың қақпақтарының бұзылуын болдырмау үшін, соңғысының қосылысының бұрандасын күшейту керек. Жинау кезінде генераторлық мотор мен қозғалтқыштың шассиі бір жазықтықта болуы керек екенін ескеру қажет. Жетек белдеуін бұрмалауға жол берілмейді.Генератордың, күшейткішті реттегіштің және аккумуляторлық батарейдің сымдарын бекітуді генератор мен күшейткішті реттегіштің сыртында көрсетілген нұсқаулықтарға сәйкес орындау керек. Сымдардың дұрыс бекітілмеуі генератордың, күшейткішті реттегіштің және аккумуляторлық батареяның істен шығуына алып келуі мүмкін. Сымды қылқан ұстағыштан босату үшін сымнан емес, біріктіруші қалыптан тарту керек. Генератордың сымдарын тек қана аккумуляторлық батарея өшіп тұрған кезде ғана қосып және өшіру керек. Генератордың ақаусыз жұмысы тек оның корпусы мен реттегіштің арасындағы сымның жақсы байланысы кезінде ғана мүмкін. Қылқанұстағыштағы жалғағыш қалпын шертпекке дейін бекіту керек. Генератордың қысқа мерзімдік тұйықталуына да жол берілмейді. Генераторды бөлшектеу. Генераторды келесі кезекпен бөлшектеу ұсынылады: генераторды қысқышқа жалғап қойып, екі бекіткіш бұрандасын босатып қылшақұстағышты босату; сымдарды ажыратып және оларды шешіп, қақпақтың фаза негізіне бекітілген екі бұранданы ажырату; шарлы мойынтіректің қақпағын шешу. Байланыстырушы тарпаларды ағытып және генератордың қақпағын байланыстырушы сақиналар жағынан ескісімен қосып алып тастау. Статор орамаларын ажыратқыштың қондырғыларынан ажырату, статорды шешіп алу, түзеткіш бөліктің бұрандаларын алып тастап және оны қақпақтан алу. Байланыстырушы тегердің сомын шешіп босатып, алып тастау (5.9 сурет); желдеткішті, қашықтықтан басқару қапшығын шешіп, кілтті суырып алу. Саңылаудың көмегімен тартпа жақтағы немесе басқыштағы қақпақты шешу (5.10 сурет); төрт бұранданы босатып және тартпа тұсындағы қақпақтан шарлы мойынтіректі босатып шығару (5.11 сурет). Қақпақша немесе баспа құралының көмегімен мойынтіректі ротордың білігінен алып тастау (5.12 сурет). Генераторды жинау кері тәртіппен жүзеге асырылады. 5.13 суретте артқы мойынтіректіктің вал роторға баспақтамасы көрсетілген. Мойынтіректерді орналастырмас бұрын оларға ЦИАТИМ-221 майын жағу керек. Генератордың бөлшектерін ажыратып болған соң, статор мен ротордан басқасын МС-6 жуғыш ерітіндісімен жуып және тығыздалған ауамен кептіру керек. Ротор мен статорды тығыыздалған ауамен үрлеп, шүберекпен сүрту керек. Бөлшектелгеннен кейін генератордың барлық бөліктерін мұқият қарап, тексеріп шығу керек. Генератор тегершігінің сынуы және шеттеріндегі жарықтардың болуына рұқсат етілмейді. Генератордың статоры мен роторында күюдің, оқшаулау, ораманың тұйықталу іздері болмауы керек. Ц4354 немесе Э-236 құралымен өлшенген оқшаулау кедергісі 10 кЩм-нан аспауы керек.  5.9 сурет. Генератордың тегершігін шешу алынғышы: 1 — алынғыш; 2 — генератордың тегершігі; 3 — генераторСтатор мен ротор орамдарын тексеру 5.14 және 5.15 суреттернді көрсетілген. Статордың фазалық орамаларының арасындағы кедергі, 20 ° C температурасындағы омметр құралымен өлшеген жағдайда 0,34...0,36 Ом құрауы керек. 5.10 сурет. Қақпақты жетек жағынан шешу: а — ағытқыштың көмегімен; б — баспақта; 1 — ағытқыш; 2 — қақпақ; 3 —баспақ; 4 — жақтау; 5 — тіреуіш5.11 сурет. Алдыңғы қақпақтың мойынтірегін басып шығару: а — баспақта; б — балға мен жақтаудың көмегімен; 1 — қысым соташығы; 2 — жақтау; 3 — қақпақ; 4 — тіреуішСтартор орамасының өткізгіші мен «массаның» арасындағы кедергі 0-ге тең болуы керек. 20 ° C температурадағы құралмен өлшенген ротордың қозғаушы катушкалары мен фазалық орамаларының арасындағы кедергісі (3.2 ± 5%) Ом болуы керек. Ротордың байланыс сақиналарының бірі мен «массаның» омметтр құралымен өлшенген кедергісі нолге тең болуы керек. Кедергі жоғарыда көрсетілген параметрлерге сай болмаған жағдайда орамалар ауыстырылуы тиіс. Ротор валын ораманың үстінің 0,1 мм аспайтын қатысымындағы біліктердің соғуына тексеру керек (5.16 сурет). 5.12 сурет. Мойынтіректі вал ротордан басып шығару: 1 — ағытқышты ұстау; 2 — ағытқыш бұрандасы  5.13 сурет. Артқы мойынтіректің вал ротордағы баспақтамасы:

а — баспақта; б — балға мен жақтаудың көмегімен; 1 — қысым соташығы; 2 — жақтау; 3 — мойынтірек; 4 — ротор; 5 —тіреуіш Егер байланыстыру сақиналарының тозуы диаметрінен 0,5 мм-деен асса, оларды ұштау қажет. Байланыстыру сақиналарындағы ең аз рұқсат етілген диаметрі-29,8 мм. Генератордың қақпағындағы қону алаңдарында сызаттар мен сынықтардың болуына рұқсат етілмейді. Желдеткіштің жүздері мен шеттерін, жергілікті металдың жыртылуын, тесік тесігі мен кілттердің тозуын бұзуға жол берілмейді. Қылқанұстағыштарда қылқандардың астында сызаттардың болуына және клеммалардың орындарының болуына рұқсат етілмейді. Қылқандардың биіктігі 8 мм-ден аспауы керек.  5.14 сурет. Генератор статорының орамын тексеру:а — фазалық өткізгіштеердің қарсылыығын тексеру; б — фазалық өткізгіш пен «масса» арасындағы қарсылықты тексеру; 1 — тестер; 2 — қосылу; 3 — статор5.15 сурет. Генератор роторының орамын тексеру:а — қоздырғыш орамасының кедергісін тексеру; б — байланыс сақинасының бірі мен «масса» арасындағы кедергіні тексеру; 1 — тестер; 2 — ротор; 3 — қосылуТүзеткіш блогын тексеру. Генератордың жұмыстан шығуы негізгі немесе қосымша блок диодтарының істен шығуынан болуы мүмкін.         5.16 сурет. Генератор роторын соғуға тексеру:1 — индикатор бастары; 2 — ротор; 3 — құрылғы  Блоктарды бөлшектелген генераторда, статор орамасы ажыратылған кезде тексеру керек. Тексеруді сынақ шамы арқылы аккумулятор батареяларының өткізгішінен өткізу керек (5.3 суретті қараңыз). Плюстық диодтарды тексерген кезде плюсті дөңгелектің түзеткіш болгына аккумуляторлық батареяның сымдарын жалғау керек, ал екінші сымды болктардағы диодтардың өткізгішіне кезекпен бақылау шамы арқылы жалғау керек. Минустық диодтарды тексерген кезде минусты дөңгелектің түзеткіш болгына аккумуляторлық батареяның сымдарын жалғап, ал екінші сымды блоктардағы диодтардың өткізгішіне кезекпен бақылау шамы арқылы минустық диодтарға жалғау керек. Түзеткіш болгының ақаусыз диодтары тоқты тек бір бағытта ғана өткізеді, сәйкесінше, бақылау шамы түзеткіш блок диодтарының әрқайсысының бағытына өткізілген бағытында ғана жануы керек. Егер бақылау шаамы екі бағыттағы диодтарды қосқан кезде жанса (өткізетін және өткізбейтін), онда блок диоды қысқа ақауға байланысты жарамсыз болып табылады. Егер бақылау шамы диодты өткізген бағытта қосқан кезде де жанбасаа, диод жарамсыз болып табылады (үзік). Диодтардағы ақауды байқаған жағдайда тұзетуші блокты ауыстыру қажет. Генераторды стендте тексеру. Генераторды жинағаннан кейін Э-240 бақылау-сынау стендінде тексеру керек (5.17 сурет). Ол үшін генераторды стендтің қысқыштарына бекітіп және оны стендке қосу керек. Стендтің тоқ аударғыштарын келесі қалыпқа орналастыру: S4 — 24 B (немесе 12 В); S6 — 5; S5 — 30 A (немесе 100 А); S6 — 2; S10 — 1; S11 — 1. Стендтің тахометрін келесі операцияларды орындау арқылы сынақ жүргізуге дайындау: S1 қысқышын айналу жиілігін өлшеу қалпына орналастыру; генератордың тегершігіне бұйымдар жиынтығынан резиналық ұштықты бекіткіш сомына кигізу және оның сыртынан ақ бормен радиустан қалыңдығы 1 см болатын бір немесе екі сызық жүргізу. Бір сызық жүргізген жағдайда тахометр өлшеуінің шегі 10000 мин-1 құрайды, ал екі сызық – 5000 мин-1 ; тахометр тетігін стендтің негізіне стендтің жұмысы барысында берік ұстап тұратындай етіп бекіп, генеретордың тегіршегіне кигізілген ұштыққа тетіктің астыңғы жағы резиналық ұштықпен бір деңгейде болатындай етіп қойып, одан 10 ...15 мм қашықтықта ұстау; тахометр тетігінің кабель қосқышын XS2 стендіне кіргізу. 28 реттеу реостат тұтқасын оңға қарай сүйенішке дейін бұрау. Стенд пен электроқозғалтқышты «Пуск» 14(S12) тетігін басып қосу. 5.17 сурет. Э-240 моделді стенд:1, 34 — тексеруші құрылғыны қосатын клеммлар; 2 — күшейткіш көрсеткіші; 3 — күшейткіш көрсеткішін ауыстырғыш (S10); 4 — ауыспалы тоқтың күшейткішін өлшейтін резеткі (XS3); 5 — омметр- тахометр-күшөлшегіштерінің ауыстырғышы (S1); 6 —омметр реттегіш тұтқасы; 7 — омметр- тахометр-күшөлшегіш өлшегіш құралы; 8 — омметр резеткесі; 9 — тексерілген бастамшылардың қозғалыс модулін ауыстырғыш (S11); 10 —тоқ күшін көрсеткіш; 11 — өлшеу ауқымының қосқышы (S59); 12 — «Қайта жүктеу» индикаторы; 13 — мәжбүрлеп қоздыру батырмасы (S9); 14 — (Қосу( батырмасы (S12); 15 — «Стоп» батырмасы (S8); 16 —«Сеть» индикаторы; 17 — сақтандырғыш; 18 — стенд жұмысының режимін ауыстырғыш (S6); 19 — ауыстырғыш (S7); 20 — қыстырғыш құрылғысы; 21 — тежеуіш құрылғысы; 22 — вариаторды басқару тұтқасы; 23 — қуат алу блогы; 24 — электроқозғалтқыш; 25 — қосқыш (S3); 26 — вариатор; 27 — созылмалы құрылғы; 28 — жүктеме реостаты; 29 - оқшаулауды бақылауға арналған розетка; 30 — оқшаулауды бақылау индикаторы; 31 — тахометр сенсорын қосу розеткасы ^S2); 32 — 12 және 24 кернеу қосқыштары В (S4); 33 — ағымдағы көрсеткіш бойынша өлшеу лимиттерінің индикаторы; 35 — прибор панелі; 36 — негіздеме; 37 — Реостатты реттеу тұтқасы; 38 — стенд негіздемесіКейін 1-2 с 13 мәжбүрлі қоздырғышын басып және генератордың айналыс жиілігін жалған күшейткіш пайда болғанға дейін көтеру қажет. Тахометр көрсеткішін түсіріп алу. Айналым жиілігі 25 °С температурасы мен 14 В жалған күшейткішінде 900 мин-1 - ден аспауы керек. Айналу жиілігі мен генератордың ток күшін бір мезетте көтеру. Ток күші 14 В аспау керек. Ток күшін 60 А дейін 11 ауыстырғышпен және 28 жүктеме реостатымен ұлғайту, айналым жиілігі 1 800 мин-1 аспау керек. Тахометр көрсеткіші мен техникалық белгілерінің кішкентай өзгерісі жағдайында статор орамасы фазаларын симметриялыққа тексеру қажет. 11 ауыстырғышты 5 қалыпқа орналастыру, құрылғылар жиынтығынан екі өткізгішті алып, оларды XS3 стенд жалғағышына қосу керек, кейін статор орамдарын кезекпен (А,В,С) өткізгіштеріне қосу керек. Тоқ күші көрсеткіштерін салыстырыу және генераордың жұмыс жасайтындығы жайлы қорытынды шығару. Егер фазалар арасындағы тоқ күші бірдей болса, статор орамы жарамды, ал ақауды қоздырғыш орамынан іздеу керек. Өлшеуді 20 А тоқ жүктемесінде жүзеге асыру керек.  5.2.2. Стартерді жөндеу Стартерді бөлшектеу. Стартерді келесі кезекпен бөлшектеу керек. Бекіткішті босатып стартер релесін өткізгіш бекіткішінен ажырату, үш бұранданы шешіп, қабығын шешу, реле қабығының төрт бұрандасын ажыратып, релені шешу. Қылқанұстағыштардан қылқанды шығару, стартер тартқыштарын босату және алдын ала босатылған қылқандарды қылқанұстағыштан ажыратып, коллектор жағындағы қақпағын шешу. Стартер қалпын шешу, шүлдікті бекіткіш бұраманы шығарып бұрандадан ажырату. Аралық сүйеніш бекіткішіндегі үш бұранданы ажыратып, зікірді алға тарту және валдағы тірегіш сақинаны босату. Еркін жүру бекіткіші мен муфтасын ажырату. Тарту релесіндегі байланыстарды көру үшін оның қабығына бекітілген төрт бұраманы ажырату, ораманың екі өткізу бекіткішін қопраып, реле қақпағындағы екі бекіткіш бұранданы ажырату және қақпақты шешу. Жылжымайтын байланыстырғыштардың күйігі байқалған жағдайда бекіткіштерді ажыратып және тоқтық бұрандаларды 180°-қа бұрау. Стартерді тура осы кезекті керісінше орындау арқылы жүзеге асырады. Стартер зікірі валының бекіткіш сақинасын кигізу ыңғайлылығы үшін арнайы сүйегішті қолданған жөн. Стартер құрылғылары мен түйіндерін тексеру және жөндеу. Бөлшектелгеннен кейін стартердің барлық бөліктерін жарамдылыққа тексерілуі тиіс. Тегіс емес білік мойындарын тегістеп, тазарту. 0,1 мм-ге дейінгі өзара соғысуларға рұқсат етіледі. Коллектордың үстінің тегіс және күйіктер жоқ болуын тексеру. Коллектор қатты шаң болған немесе күйген жағдайда бензинге малынған шүберекпен сүрту. Егер шүберекпен сүрткеннен шаң немесе күйік кетпеген жағдайда коллекорды қырнап тегістеу. Коллектор зікірінің қатты ескірген жағдайында оны ұштау қажет. Ra жазықтығының тегістігі 1,25 мкм-нен кем болмауы керек, ал коллектордың бұрандалардың шетіне соғылуы 0,05мм-ден кем болмауы тиіс. Коллектор диаметрінің көрсетілгенге қарсы 2 мм-ге қысқаруына рұқсат етіледі. Егер зікір бұрандаларының сүйеніш тығындары қатты ескірген болса, оларды бастырып немесе жаңасымен ауыстыру қажет. Тығын саңылауларын ашып зікір бұрандаларының диаметріне дейін созу. Жаңа қолаграфитті тығындарды орнатпас бұрын оларды 100-150 °С температурасында бір сағат шамасында кептіру керек, содан кейін 180-200 °С температрурасына дейін жылытылған мотор майында сіңдіру керек. Қылқандардың қылқанұстағыштан еркін өтетіндігін тексеру. Қылқандардың биіктігін тексеру және 15-17 мм дейін ескірген қылқандарды ауыстыру. Қылқан қанатшаларын қылқанұстағышқа бекітетін бұрандалардың артылуын тексеру, керек болған жағдайда тарту. Зікір бұрандаларының жиектерінен сымдардың еркін өтуін тексеру. Егер сымдар бұранда жиектерінен қысылып өтетін болса, оларды кірден тазартып және қозғалтқышқа қоланылатын үйкегіш материалды жағу. Стартер реле жүйесінің байланыс жүйесін тексеру. Стартер релесінің қабығының ішкі жағын шаңнан тазарту. Байланыс дискісінің реле зікірі штогына еркін отырғызылғанан көз жеткізу. Байланыс тоғындарын шешу, оларды және дискілердің аз да болса күйігі болған жағдайда тегістеп тазарту, күйю себебінен туған тегіс емес тұстарын тазарту барысында қарам-қарсы байланыстың үстін бүлдіріп алмауға тырысу керек. Байланыс тоғындары есікрген жағдайжа оларды 180° бұру. Стартер зікірінің электрлі тексерісі мен сыналуы Э-236 құрылғысы арқылы іске асады. Стартер зікірінің «массаға» тұйықталуының жоқ екендігі келесідей тексеріледі: зікірді призмаға орналастыру; қуыс бұлғының бір бұрышын біліктің немесе зікірдің темір бөліктеріне тигізу, ал екінші бұрышын 5.18 суретінде көрсетілгендей кезекпен-кезек коллектор пластиналарына тигізу. Егер «массада»ақау жоқ болса, құрылғы шамы жанбайды. Зікір секцияларының қысқа тұйықтағышын анықтау үшін құрыштан жасалған бақылауыш пластиналар бар. Зікірдің бетіне осы пластинаны жай тигізіп (5.19 сурет), зікірді қолмен бұру. Қандай да бір секцияда ақау болған жағдайда құрыш пластина зікірді сол бөлігіне қарай тартып алады. 5.18 сурет. Зікірдің «массаға» қысқа тұйықталуының жоқтығын тексеру: 1 — зікір; 2 —Э-236 байланыс құралдары;3 — призмаларСекциялардағы қысқа тұтықтағышты сонымен қатар өлшегіш құралы арқылы да анықтауға болады (тоқты көрсеткіш). Ол үшін зікірді призманың үстіне орналастырып, қуыс бұрғыны шетіне орналастырып және құралығыны қосу. 5.19 суретте көрсетілгендей қуыс бұрғымен жатқан коллектордың пластиналарын қысып ұстап, содан кейін тоқ көрсеткішті құралын қосып және оның тітіктерін бақылау керек. Қысқа тұтығы бар секцияға әкелген кезде құрылғының тітігі нөлге түсіп кетеді. Қысқа тұтығы бар зікірді алмастыру керек. Стартер қоздырғышының орамдарындағы орам мен үзілген жердің арасында тұйықталудың жоқ екендігін тексеру, соынмен қатар орамдардың омдық қарсылығы омметр арқылы тексеріледі. Катушкадағы орамдардың тұтықталуын Э-236 құрылғысын қыздыру арқылы да көруге болады. Осы мақсатпен катушканы қаптамаға кигізеді және құрылғыға орналастырады, кейін құрылғы трансформаторындағы орамға кезекті тоқты қосады. Егер 5 минуттан кейін катушка қызбаса, ешқандай тұйықталу жоқ. Стартерді стендте тексеру. Стартерді бос жүрісте сынап көру үшін оны Э-240 бақылаушы-сынақ стендіне бекіту керек (5.17 суретті қараңыз). Стендтің ауыстырғыштарын келесі қалыпта орналастыру: S1 — 3; S4 — 21 B; S5 — 300 А; S6 — 1; S10 — 4. «Қосу» 14 (S12) тетігін басу және стартер зікірінің айналу жиілігін өлшеп, амперметрдің көрсеткішін түсіру. Көрсеткіштер стартердің техникалық характеристикасына сәйкес болуы керек. Тоқты көп мөлшерде қолдану және айналу жиілігінің төмендеуі зікірдің электрикалық және механикалық бөліутеріндегі ақаудың бар екендігін көрсетеді (зікірдің орамаралық тұйыықталуы, зікірдің ауытқуы, мойынтіректердің ластануы немесе ескіруі, жақпаның жоқтығы, плюстық бекіткіштердің әлсіреуі және олардың зікірдің артына кетіп қалуы). Егер зікір айналмаса, ал қолданыстағы тоқ мүмкін болса, ақаудың себебі – зікірдің орамасындағы «массаның» тұтықталуынан, қоздырғыш орамасы, тартқыш реленің байланыстырушы бұрағыштарынан немесе қылқанұстағыштың оқшаулануынан болуы мүмкін. Егер зікір айналмаса, ал қолданысағы тоқ нөлге тең болса, онда стартер сымының үзіліп кеткендігін көруге болады (тартқыш реледе, қоздырғыш орамасыында). Егер зікір төменгі жылдамдықпен айналып тұрса және тоқтың қолданылуы әдеттегіден төмен болса, оның себебі стартер орамасының қарсыласуынан тартқыш реледегі, стартердің қылқан-коллекторлы жүрісіндегі байланыстың жартылай жоғалунан болуы мүмкін. Стартерді тежегіш режимінде сынап көру үшін стартерді қысқышқа орналастырып және тежегіш құралын реттеу керек. Стартер тегершігі құрылғыны қосқан кезде тісті доңғалақтар ілінісіне еш кедергісіз кіруі керек. а б5.19 сурет. Зікрдің секцияларындағы қысқа тұтықты анықтау жолдары: а — өлшегіш құралсыз құрыш пластинаның көмегімен; б —өлшегіш құрылғының (миллиамперметр) және қысқыштардың көмегімен; 1 — зікір; 2 —құрыш пластина; 3 — құрылғыылар; 4 — құрал байланыстырушылары «Т» модуліндегі стендтің тістік дөңгелегі стартердің тегіршек модуліне сәйкес келуі керек. Стартер білігіндегі тежегіш кезеңін өлшеу үшін 5(S1) ауыстырғышын 2 қалыпқа орналастыру керек. 11(S59) ауыстырғышын 1000 қалыпына орналастыру. «Қосу» тетігін басу; стартер тегіршегі тісті дөңгелек ілінісіне кіріп, оны айналдыруы керек. Тежегіш құралының тетігін ақырын басып, тежеу сәтінің мөлшерін өлшегіш құралдың көмегімен және ампераметрдегі тоқтың күшін бақылау керек. Баяу ежелуді тоқ кұшінің 800 А мөлшеріне дейін жеткізу керек.тежеу режимінде жұмыс жасау уақыты 10 с коп емес. 20...30 с кейін қайта қосуға ұсынылады. Егер стартер айналу кезеңін дамытпаса, қоздырғыш орамасын орамаралық тұйықталуға тексеру керек.  5.2.3. Жану дистрибьюторын жөндеу Жану дистрибьюторын бөлшектеу. Жану дистрибьюторын бөлшектеу үшін келесі әрекеттерді орындаңыз:Жөндеуге келген дистрибьюторды кірден, шаңнан және май дақтарынан тазалаңыз;24 гайкасын (5.20 суретін) октандық түзеткіш пластиналардан дистрибьютор корпусына апарыңыз, 22 және 23 табақтарын корпус жинағынан реттеу бұрандаларымен және пластиналар арасындағы сақиналы тығыздағышпен алып тастаңыз. 12 қақпағын бекітіп, қақпақты 12 алып, роторды 13 алыңыз;37 вакуумдық реттегішті алып тастау үшін, оны екі дөңгелек дисктер корпусына бекітетін бұрандаларды бұрап алу керек. Бір жылжымалы дискке бір пропелль бұрандасын 19 бұрап шығарыңыз, бір уақытта біреу «жерге» сымның бір ұшын ажыратыңыз. Жылжымалы дискінің осьтерінен байланысын ажыратып, вакуумды реттегішті алыңыз; Ажыратқыштың 16 тұтқасын алып тастау үшін, негізгі сым сымының және серіппелердің бекітілуіне арналған бұранданы босатып, ұстағыштың сақинасын, сымды және ажыратқыш тұтқасын серіппен бірге алып тастаңыз;Бірінші схеманың 34-ші терминалын алып тастау үшін сымды бекіту бұрағышын шешіп алыңыз, сымнан ажыратыңыз, ішкі оқшаулағышты 32 алып тастаңыз және сыртқы втулканы 33 сыртқы оқшаулағышымен корпустан шығарыңыз;           5.20. сурет. Жану дистрибьюторының компоненттері мен бөліктері:1 - сүзгілер; 2, 7 - жалпақ шайбалар; 3 - сөндіргіш камерасы; 4, 8 - реттегіш тақталардың булақтары; 5 - реттегіш тақталар; 7 - ролик; 9 - құлыптау сақинасы; 10 - байланыс серіппесі; 11 - байланыс; 12 - мұқаба; 13 - ротор; 14 - серіппедегі плита слайдер; 15 - қақпақ қақпағы; 16 - ажыратқыштың тұтқасы; 17 - таратушы тұрғын үй; 18 - серіппенің кницасы; 19 - жылжымалы диск; 20 - бағыттаушы бұта; 21 - октан-түзеткіштің жаңғақтарын реттеу; 22 - октан-түзеткіштің төменгі тақтасы; 23 - октан-түзеткіштің үстіңгі тақтасы; 24 - тақтайшаларды бекітетін болт; 25 - істікшелі; 26 - шахта білігі; ; 27 - роликтің құйылуы; 28 - камераны майлаушы майлаушы; 29 - сүзгінің қақпағы; 30 - тіркелген контактілі кронштейн; 31 - бастапқы тізбекті сым; 32, 33 - оқшаулағыштар; 34 - төмен вольтті терминал; 35 - терминал оқшаулағыш шайғыш; 36 - шектейтін саусақ; 37 - вакуум реттегіш; 38 - тығын; 39 – серіппеүзгіші қозғалмайтын контактісі бар пластинаны шешу үшін пластинаның дискіге бекіту винтінің біреуін бұрап босатып бұрағыштың көмегмен пластинаны біліктен шешу керек 5.21. сурет. Жылжымалы және озғалыссыз мойынтіректермен толтырылған вакуумды реттегіш тұтану     қозғалмалы және қозғалмайтын дискілерді мойынтірекпен бірге жинаулы түрде шешу үшін дискілерді корпуске бекіту винтінің екеуін бұрап босатып, сонымен бірге «масса» сымын ажыратып, одан кейін екі дискі ұстағышын шешіп айырғы корпусының ішінен мойынтірекпен бірге жинаулы түрдегі дискілердің екеуі де алынады (5.21 - сурет). Дискіде орналасқан шарлы мойынтірек ткі тек қана оны айрбастаған жағдайда баспақтау керек, өйткені ол дискінің астыңғы құрсауына келтеленген. Қозғалмалы дискідегі ажыратылмалы кронштейнде жұқа киіз фильц орналасқан, оны қажет жағдайда шешіп, жуып-шайып орнына орнатады.Центрифугалды тұтану уақытын реттегішті бөлшектеу үшін көлденең осьтің қуысынан 1-суретті (5.22, а) алып тастау керек, кескіштің көмегімен құлып сақинасын 7 алып тастаңыз (5.22, б) кір жуғыш машинаны және 2-кестені табақшамен толтырады (5.22-сурет, с). Центрифугалау реттегішінің табақшаларын (салмағын) алу үшін тегістеуіш арқылы екі роликті жалпақ шайбаларды алып тастау керек, шектегіш саусақтардан 5 екі шайбаны алып тастау керек, екі шектеулі серіппелерді 4 пинттерден 6 пышақтардан алып, төменгі пластинаның осінен шығарыңыз екі гильзаларды (салмақтар) 3 реттегіш5.22, d суретінде таратқыштың тұтану центрифугалау реттегіші жинақта көрсетілген, ал күріш. 5.22, д - төменгі табақшаның жағында ролик.Білікшені алып тастау үшін және дистрибьютор корпусынан кірістірулерді алып тастау үшін, майлауышты (28) қараңыз (5.2 суретті қараңыз) және корпусты 17 жұмыс үстеліне орнатыңыз. Ілінген металл тіректі гильзаның астына салыңыз, ілгек щеткасын 25 қағып алыңызРоликтің соңынан біріктіріп, тегістік тартқышты алып тастаңыз және оған бекітілген төменгі табақшасы бар корпустан 6 роликті алыңыз. Роликтің 27 кірістерін корпустан шығарыңыз.От алау дистрибьюторының мәліметтерін тексеру. Тұтқаны және ажыратқыштың бекітілген стендіндегі контактілерді. 5.22. сурет. Ажыратқыш-таратқыштың центрифугалық от алғыштың уақытты реттеушісін бөлшектеу:a - орталықтан тепкіш реттегіш қондырғысы; б - құлыптау сақинасын жою; в - ажыратқыштың алынатын қабырғасы бар жағдай; d - центрифугалық реттегіш; д - төменгі тақтаймен жинау кезінде; 1 - сүзгілер; 2 - камера; 3 - пластиналар (салмақ); 4 - бұлақтарды шектеу; 5 - саусақтарды шектеу; 6 - түйреуіштер; 7 - захмочное сақина; 8 - көлденең табақша Егер контактілердің тозуы мен қатты күйіп кетуі болса, тұтқаны және стационарлық контакті стендін ауыстыру керек. Егер контактілерде аз тотығу және күйдіру болса, оларды тазалау қажет.Контактілі-транзисторлық тұтану жүйесімен транзистордың әлсіз басқару тогы ғана ажыратқыштың байланыстарынан өтеді (жану катушкаларының жалпы ағымы емес), сондықтан байланыстардың жануы мен эрозиялары толығымен жойылады және оларды тазалаудың қажеті жоқ. Сонымен қатар контактілердің тазалығын мұқият қадағалау қажет, өйткені олар арқылы ағып жатқан ток аз, ал оксидтің немесе майдың пленкасының қатысуымен контактілер ағымды тоқтауын тоқтатады, сондықтан олар бензинмен жуылуы керек. Егер машина ұзақ уақыт бойы пайдаланылмаса және ажыратқыштың контактілерінде тотықтырғыш қабаты пайда болса, онда абразивтік пластинаны немесе шыныдан жабыстырылған жұқа қылшақты алып тастау қажет, ол металды алып тастауға жол бермейді, нәтижесінде контактілердің қызмет ету мерзімі қысқарады.Оталатын реттегішті жинау. реттегішті роликті орнату үшін, ағымдардың 27 (5.20-суретті қараңыз) 0,05 ... 0,2 мм кедергісі бар корпусқа салыңыз және оларды роликтің диаметріне ауытқу арқылы реттеңіз. Жоғарғы тартқышты және жетекті ілінуді үстіне орнатып, біліктерге бекітіп, біліктерді бекітіп, білікшелер жинағын корпусқа салыңыз (5.22 суретті қараңыз). Бу орамасының ішіндегі ролик кептеліспестен немесе кептелместен еркін айналуы керек.Центрифугалды реттегішті орнату үшін реттеуіштің төменгі жылжымалы табақшаларының осьтеріне (5.22, суретті қараңыз) қараңыз және оларды шектеулі булақтармен байланыстырыңыз. 4. Бір тартқышты таратушы роликке және 5 жылжымалы табақшаға ) екі тегіс шайбаға арналған.Камераны реттегішті роликті жинақтағышқа арналған бұтақпен бірге жоғарғы жылжымалы табақшамен 8 орнатыңыз, оның тесіктері центрифугалау реттегішінің 5 табақшасының (салмақтарының) саусақтарына бағытталған. Дробилизаторды реттегіштің борттың соңына орнатып, роликте құлыптау сақинасын бекітіңіз. Содан кейін, сүзгі сүзгісін 1 (5.22, a суретін қараңыз) маймен майлаңыз және оны кеуекті қуысына салыңыз. Дискілерді дистрибьютор корпусында орнатқанға дейін, сондай-ақ, жылжымалы диск орнатылғанда және дистрибьютор корпусына бекітілгенде, оны практикада жиі кездесетін кезде жылжымалы дискке монтаждау және орнату мүмкін. Қандай болмасын жағдайда, қозғалмайтын және жылжымалы дискілерді денеге мойынтіректермен толтырып, оларды серіппедегі шайбалармен екі бұрандамен бекітіңіз. Бастапқы тізбекті оқшаулағыштармен орнатыңыз, сымның бір ұшын оған бекітіңіз және оны жаңғақпен бекітіңіз. Плитаны пластинаның шетіне келтіретін контакт аралықты реттеу үшін эксцентрикпен бекітетін контактіге бекітілген контактімен бекітіңіз, содан кейін пластинаны бұрандамен бекітіңіз. Содан кейін пышақ тетігін ленталы серіппелі жинаққа орнатыңыз, оны бекіту бұрандасына қосып, бұрандамен бекітіңіз, содан кейін бастапқы сымды бекітіңіз. Вакуум реттегішті жылжымалы дискінің осіне тартып, вакуум реттегішінің корпусын екі бұрандамен бекітіп, серіппеге салыңыз, шайбаларды реттеп, жаңғақ пен тығыздағыш машинада бекітіңіз. Вакуум реттегіші оның күші жылжымалы дискіні оның тұтану жағдайына келтіретін етіп орнатылып, оны кейінге қалдыруға сәйкес келеді. Бұл позиция вакуум реттегішінің корпусын вакуум реттегішінің корпусының сопақ тесіктеріне байланысты айналдыру арқылы таратушы органға қатысты жылжытумен реттеледі. Егер бұл жеткіліксіз болса, вакуум реттегішінің ұштары мен одағының соңында орнатылған шайғыштарды реттеңіз. Жұқа түзету құрылғыда орындалады. Октан-түзеткіш табақшаны таратушы корпусқа орнатып, оларды бекітіңіз.Дистрибьюторды құрастырған кезде сөндіргіш тұтқыштың, сөндіргішті және білікті білікті моторды маймен майлау керек. Бұдан басқа, роликті жеңтің майын дистрибьютор корпусына майланған маймен майлау қажет. Ажыратқыштың контактілерінің арасына ауытқуды реттеу қозғалтқыштан шығарылған немесе оған орнатылған дистрибьюторда жасалуы мүмкін. Ажыратқыштың серпімділігін тексеріп, от алғышты реттегіңіз, дистрибьюторда ғана қозғалтқыштан алынады. Ажыратқыштың контактілеріндегі бос орынды реттеу үшін, камераны (5.23-сурет) контактілердің максималды түрде таратылатын орны мен камералардағы кілттердің өлшемін өлшеу керек.Кескінді реттегенде, бекітілген контакті бар 10 пластинаның 3 бекітетін бұрандасын 8 босатыңыз және реттейтін эксцентрлі 2 бұрауышпен бұраңыз, 14-нің бұрандадағы қашықтықты 0,35 мм орнатыңыз, содан кейін 8 бұранданы қатайтып, тазартуды таза зондпен қайтадан тексеріңіз, алдын ала бензинге ылғалданған матамен сүртіп тексеріңіз. Ажыратқыштың арасындағы байланыстар 0,3 ... 0,4 мм-ге тең болуы керек. 5.23. Сурет. Ажыратқышты-таратқыштыреттеу:a – үстіңгі түрі; б - контакт аралықтарын реттеу; c – динамометрменс еріппелі серпімділігін тексеру; 1 –жұдырық; 2 - эксцентрик реттегіші; 3 - пластина; 4 - ось; 5 - тұтқыш; 6 - бұлақ; 7, 8 - бұрандалар; 9, 10 - байланыстар; 11 - оқшаулағыш; 12 - киізден жасалғансүзгілер; 13 – терминал-клемма; 14 - зонд; 15 - бұрағыш; 16 - динамометр; 17 октандық түзеткіш плиталар; 18 – жаңғақтар дыреттеу; 19 – вакуумдық реттегіш Аралықты реттегеннен кейін саңылаудың қалыңдығы 6, тетіктің 5 серпімділігін тексеріңіз. Қозғалтқыш жоғары айналу жиілігінде қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде және әлсіз серпімділікпен күшті серіппеде - дистрибьютордың контактілері мен кілемшелерінің жылдам тозуы кезінде нашар серіппе тұтануы мүмкін. Әлсіз серіппе үлкен айналуы жұмысы кезінде іркілістер тудыруы мүмкін, ал қатты серіппе үлкен серпімділігімен жылдам тозу байланыстарына бөлінеді. Серіппелі серпімділік 16 серпінді динамометрмен тексеріледі, оның соңы 5 тұтқасынан ұсталып, байланыстарда аралық (үзіліс) пайда болғанға дейін созады.Тұтанғыш және вакуумдық реттегіштерді отандыру алға жылжытуды тексеру тек қана ұшқынның айырмашылығымен, арматураның айнымалы айналу жылдамдығымен электр қозғалтқышымен және вакуумды сорғымен жабдықталған құрылғыда ғана жүзеге асырылады. Октан-түзеткіштің шкаласы қозғалтқыш жұмыс істейтін жанармайдың октандық санына байланысты белгіленеді. Дәлдеп орнату октанды түзеткіш шкаласына сәйкес және 18 реттегіш бекіткіш арқылы жүзеге асырылады. 5.3. ЭЛЕКТРОНДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАР МЕН СЕНСОРЛАРДЫ ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ 5.3.1. Электрондық басқару блоктары Электрондық басқару блогының (контроллердің) мақсаты - жану процесін ең тиімді алу үшін қозғалтқыштың жұмысын оңтайландыру.Контроллер арнайы жұмыс атқаратын шағын-компьютерді білдіреді.Оның 3 түрлі жады бар: жедел жадтау құрылғысы (ЖЖҚ), бағдарламаланатын тұрақты жадтайтын құрылғы (БТЖҚ) және электрмен қайта бағдарламаланған жады құрылғысы (ЭҚБЖҚ).ЖЖҚ микропроцессор қозғалтқыштың жұмысы туралы (өлшенген параметрлер) және уақытша мәліметтер сақтау үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, ЖЖҚ-ға пайда болған ақаулықтардың кодтары жазылып болып табылады. Бұл жад қуат тәуелді, яғни қуат өшірілген кезде (батареяны ажырату немесе сымдық контроллерінен ажырату) оның мазмұны өшіріледі.БТЖҚ бағдарламасы басқару нұсқауларын және калибрлеу деректерін (параметрлерді) қамтитын бақылау бағдарламасын сақтайды. Осылайша, БТЖҚ қозғалтқыштың маңызды параметрлерін анықтайды: айналдыру және қуаттың өзгеру сипаты, отын шығыстарын тұтыну және т.б. БТЖҚ - қуатқа тәуелді, өшірілген кезде оның мазмұны өзгермейді. БТЖҚ контроллердің, қозғалтқыштың және автокөліктің идентификаторларын сақтау үшін (иммобилайзердің кодтары кілттерді үйрену кезінде жазылады) және басқа қызмет көрсету кодтарына қоданылады.Бұдан басқа, ЭҚБЖҚ операциялық параметрлері (қозғалтқыштың жұмыс уақыты: қызып кету, шекті рұқсат етілген революциялардан асатын төмен октанды отын, ақаулы датчиктер), сондай-ақ қозғалтқыш пен көлік құралының жұмыс істеуі детонациясы, оттегі концентрациясы және жылдамдығы). ЭҚБЖҚ - бұл ұшпа емес жады және контроллер жұмыс істемеген кезде ақпаратты сақтауға болады.Оталып тұрған кезде контроллер негізгі реле арқылы ауысады, ол арқылы электрмен қоректену кернеуі жүйелік компоненттерге жеткізіледі (электр жанармай сорғысы, от жанармай қоспасы, электр желдеткіші, басқару блогы және иммобилайзердің индикаторы). Оталып тұрған кезде контроллер келесі қосқышты дайындауға қажетті уақытқа негізгі релдерді өшіруді кешіктіреді (есептеулерді аяқтау үшін, айнымалы жылдамдық реттегішін орнату, салқындатқыш желдеткіш жинағын басқару).Контроллер сондай-ақ қозғалтқышты басқару жүйесінің (борттық диагностикалық жүйенің) диагностикалық функцияларын орындайды. Басқару жүйесінің құрамдас бөліктерінде ақаулықтардың болуын анықтайды, аспаптық кластердегі ақаулық көрсеткішін ашады және жадыдағы ақаулық кодтарын сақтайды.Егер ақаулық анықталса, теріс салдардан аулақ болу үшін (жанармай қоспасы араласқан жағдайда каталитикалық түрлендіргішке зақым келтіретін поршеньдердің күйіп кетуі, шығатын газдың шекті мәндерінің артық болуы және т.б.) контроллер жүйені авариялық режимге ауыстырады. Олардың мәні, егер сенсор немесе оның схемасы үзілсе, қозғалтқышты басқаруға арналған контроллер БТЖҚ-да сақталған ауыстыру деректерін пайдаланады.Қозғалтқышты басқару блогының ақаулығы аспаптық кластерде орналасқан. Егер жүйе дұрыс болса, онда тұтану қосулы болғанда, индикатор жанбайды - осылайша, ЭББ сигнализация мен басқару тізбегін қызмет көрсету мүмкіндігіне тексереді. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін, контроллердің жадысында оны қосу үшін жағдай болмаса, ескерту шамы өшеді.Қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде сигнолизатордың қосылуы жүргізушіге хабар береді, автокөліктің борттық жүйесінің диагностикасы жөнделмеген және ары қарайғы жұмыс істеу апаттық жағдай тудыруы мүмкін. Қозғалтқыштың кейбір параметрлерінің жұмысы нашарлауы мүмкін, бірақ мұндай жағдайда қозғалыс болуы мүмкін, және автокөлік өз еркімен ТҚКС-ға жете алады.Жалғыз ерекшелік - бұл қозғалтқыш жұмыс жасай алмайтын жағдайда (немесе оның тізбектерінде). Ақаулықтың себебін жойғаннан кейін дабыл сигналы контроллер арқылы өшіп қалады, оның барысында ақаулық болмайды және егер дабылдың іске қосылуын қажет ететін контроллердің жадында басқа да қате кодтары болмаса.Әрбір ақаулық контроллердің жадында жазылған өз кодына сәйкес келеді. Оны автокөлік қызметінде сканерлеу немесе автокөлік жүргізушісін диагностикалық функциясы бар борттық сапар машинасы арқылы оқуға болады.Басқару қондырғыларын диагностикалау үшін ыңғайлы Bosch KTS 200 модулі (4.5 суретті қараңыз) ыңғайлы, ол лицензиялық бағдарламалық жасақтама (ESІ) [tronіc] бар жүйенің тексерушісі және келесі функцияларға ие:ақау туралы хабарламаларды сақтау;нақты мәндерді көрсету;атқарушы элементтерді басқару;басқару блогына тән функцияларды пайдалану.Анықталған ақаулықтың кездейсоқтық болуы мүмкін екендігін және оны тексеру оңай екенін атап өткен жөн. Ол үшін минус терминалды батареядан кем дегенде 1 минутқа шығарып, контроллердің ЖЖҚ жадысын қате кодтарынан тазалаңыз. Осыдан кейін қозғалтқышты іске қосу қажет. Егер ескерту шамы жанып тұрмаса, ақаулық себепсіз себеп болды. Егер шам бірнеше рет жанса, ақаулық тұрақты және жөнделуі керек.Контроллер күрделі электрондық құрылғылар болып табылады және бөлшектеуге және жөндеуге болмайды. Егер контроллер сәтсіз болса, оны көлік құралын дайындаушы ұсынған ұқсас затпен ауыстырыңыз.Арнайы автокөлік қызметтерімен айналысатын контроллерлерді ауыстыру және бағдарламалау осы жабдықтарды өндірушілерден осы жұмыстарға сертификат алды. 5.3.2 ЭББ датчиктері Датчиктер бақыланатын қозғалтқыштың жұмыс параметрлері ағымдағы мәндері туралы ақпаратты тасымалдайтын электр сигналдарын құрайды. ЭББ сенсорлары қозғалтқышта әр түрлі нүктелерде орналасады (5.24.сурет). Әр сенсордың әрекетінің мақсаты мен принципін қарастырыңыз.Иінді біліктің датчик жағдайы (ИБДЖ) контроллердің негізінде жоғарғы өлі орталыққа және айналу жиілігіне қатысты білікшенің орналасуын анықтайтын электрлік импульс сигналын генерациялауға арналған. Осы параметрлердің өлшеу нәтижелеріне сүйене отырып, контроллер инжекторды және тұтану бақылау сигналдарын, сондай-ақ тахометр көрсеткіштерін. Бұл қозғалтқыш жұмыс істемейтін ақаулық болған жағдайда барлық датчиктердің жалғыз түрі. Құрылымдық түрде, сенсор магниттік схемада орналасқан сымның үлкен бұрылыстарымен бірдей катушкалар. Қозғалтқыштың иінді білігінің тісті болып диск импульстік кернеу датчиктің катушкалар қалыптасады да, онда айналады. қамытты және диск сенсоры тіс арасындағы алшақтық 1 мм. датчиктің Қалыпты жұмыс магниттік металл бөлшектердің, тісті диск ластану, алшақтық арттыру бойынша жабысуын сынған болады. Егер сенсорде ақау болса, көлік қозғалысы мүмкін емес.Датчиктің жұмысын тексеру үшін контроллер сигналдарының кез келген инжекторлары мен от алдырғыштарына көз жеткізу керек. Іс жүзінде бұл келесі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: қосқыштарды инжектордан және оттық катушкасынан ажырату, шамның сынағын әр қосқыштың контактілеріне жалғаңыз (бір мезгілде міндетті емес, сіз кезекпен өзгерте аласыз) және қозғалтқышты стартермен жылжытыңыз.________________________________________________________5.24. сурет. Қозғалтқыштағы ЭББ сенсорларының орналасуы: а - беріліс қорабының тарапынан қозғалтқыштың түрі; b - қосалқы қондырғылардың жағынан қозғалтқыштың көрінісі; 1 - біліктің позициясының көрсеткіші; 2 - оттегінің көрсеткіші; 3 – дөңгелектің гидравликалық күшейткіші қысымының көрсеткіші; 4 - от алдырғышы; 5 - оттық катушкасы; 6 - қозғалтқыш авторландырылған сенсорды автоматты түрде P немесе V қорапшасындағы селектордың күйінде бастайды; 7 - отын тарату желісінің қысым датчигі; 8 - цилиндр басының температурасының көрсеткіші; 9 - мұнай қысымының көрсеткіші; 10 - көлік жылдамдығының сенсоры; 11, 14 - детонация датчиктері; 12 - дозалы дроссельдің орналасу көрсеткіші; 13 - білік білігінің позициясының көрсеткіші.   ИБДЖ (10% сымдар, сақтандырғыштар қосылу, контроллер ақаулыққа себеп болуы мүмкін). шам болса, кем дегенде бір зонд 100% дұрыс жұмыс, иінді білігінің айналу кезінде ИБДЖ жыпылықтайды. Егер сізде зонд немесе сынаушы жоқ болса, онда сіз ұшқын штепсельін тексеруіңіз керек - егер ол ылғал болса, онда бұл инжекторға сигнал келіп, ИБДЖ жұмыс істеп тұрғанын білдіреді. Шам құрғақ болса, онда сіз ұшқынның болуын қосымша растауыңыз керек. Бұл үшін шамды «массаға» сенімді байланыстыруды қамтамасыз ету қажет, мысалы - сымды қозғалтқыш корпусына сым арқылы қосу.Кескіш білігінің датчик жағдайы (КБДЖ) жиі фазалық сенсор деп аталады және бұл жағдайда инъекция фазалы деп аталады (бөлінген). Датчиктің сигналы контроллерге бірінші цилиндрдің поршеньін жанармай қоспасының қысу соққысынан ЖТК (жоғарғы тылсым нүкте) екендігін хабарлайды. Датчик цилиндрдің басында орналасқан. Сорғы штангасындағы шассиде слоттары бар магниттік диск бар.Саңылаудың сенсорға жақын өтуі бірінші цилиндрдің қабылдау клапанын ашу сәтіне сәйкес келеді. Осылайша, фазалық детектор құятын клапандар ашылуына контроллері, отын бүрку мерзімдеріне, яғни импульстік сигнал шығарады.Кезекпен атап айтқанда, цилиндр үшін тек бір ғана саптама ашылады. Датчиктің қағидасы Холл әсеріне негізделген. КБДЖ-ті тексеру үшін, оны беру керек. Ол үшін қолайсыз электр тізбегін құрастыру керек. Басқа белгілі әдісті қолдануға болады. Оның мәні мынада.Ол сатылы отын бүркуді қамтамасыз етеді, сол кезде нақты цилиндр үшін инсульт цилиндрдің екі революциясына бір рет пайда болады. Айналдыру жылдамдығы 720 мин-1 немесе 720: 60 = 12 с-1 болса дейік. Демек, отын бүрку 12: 2 = 6 Гц жиілігінде болады. Осы жиілікте импульстар шашатынға қолданылады.Сәтсіздік контроллер тек сигналдарға ғана бағытталатын болады, яғни екі цилиндрдің инжекторларына бір мезгілде отынды құюға мүмкіндік береді (бір поршеньде жоғарғы өлі орталықтың жанында, екіншісінің төменгі жағында болады). Отын берудің бұл режимі жұптас параллель деп аталады (фазалық сенсор болмаған ВАЗ-2111 қозғалтқыштарында қолданылады).Демек, бір айналымда иінді біліктің форсункасы болады, ашылуы екі рет, т. е. жиілігі емес, 6, 12 Гц.Қозғалтқышты қыздыру үшін тұрақты бос жүрістің айналу жиілігіне дейін апарады. Тастай бір бүріккіш ұясын бұрап және қосып аз қуатты шамға байланыстырады 12, 3...5 Вт (тексергіш шамын пайдалануға болады). Қозғалтқышты қосып, шамның қосылғанын бақылайды . Содан кейін КБДЖ-ның осыған дейінгі ажыратқышымен салыстыру. Егер ол екі есе өссе, онда КБДЖ жөнделген (өзгерту жиілігін екі есе байқауға болады, көз үшін өлшеу құралдары). Егер шамның жиілігі өзгермесе (төмен болған), онда КБДЖ жөнделмеген.Салқындатқыш сұйықтықтың температурасының датчиктері (ССТД) электр сигналында салқындатқыштың температурасын алдын ала анықтайды. Бұл термистор жезден корпусында орналасқан, яғни қарсылық қарсылықтың жоғары температурасымен азаятын резистор. Контроллер инъекцияның ұзақтығын және тұтану уақытын реттеу үшін ССТД сигналын пайдаланады. Сонымен қатар, сенсор сигналында контроллер салқындату жүйесінің желдеткіштерін қосу / өшіруді басқарады.Салқындатқыш температурасының сенсоры қозғалтқыштың ең маңызды сипаттамаларына әсер етеді. Бұл сенсордың дұрыс жұмыс істемеуінің типтік белгілері:салқындатқыш жүйенің электр желдеткіштерін төмен температураларда қосу және оларды үздіксіз пайдалану;қозғалтқышты іске қосу қиындықтары;тұрақсыз жұмыс және тоқтап тұрған кезде қозғалтқышты тоқтату;қозғалтқыштың детонациясы;отын шығынын ұлғайту.Сенсордың істен шығуы жағдайында контроллер температура датчигінің ақауларын айналып өтуге тырысады, бұқаралық ауа ағынының датчигі сигналын және қозғалтқышты іске қосу сәтінен бастап іске қосады. Бұл есептеулер дұрыс емес және ССТД-нің істен шығуын толығымен өтемейді. Бас тартудың әдеттегі салдары - отын қоспасын жоғарыда келтірілген зардаптармен байыту. Сонымен қатар цилиндрлерде жанармайдың толық жануы катализатордың өміріне өте жағымсыз әсер етеді.Температура сенсорын тексеру үшін оны қозғалтқыштан шығарып, оның қабырғаларына және түбіне тиіп кетпеу үшін контейнерге су құйыңыз. Су қызған кезде температураны термометр арқылы тексеріңіз және термометрді сенсор байланыстарына қосып, қарсылықты тексеріңіз. Сынақ шамалары келесідей болуы керек Температура, °С 0 20 40 60 80 100Кері итеруі, кОм 9,42 3,51 1,46 0,67 0,33 0,18 Ауаның массалық шығынының датчиктері(АМШД) кептіргіш ағыны блогы арасындағы қозғалтқыштың кіріс жолында орналасқан. Ол қозғалтқыштың барлық режимдерінде пайдаланатын ауа массасын өлшейді және отынмен қамтамасыз етуді реттеу үшін қолданылады. Датчиктің ашылу бұрышының мәнін электр сигналына түрлендіреді. Ауа тығыздығының өзгеруін есепке алу үшін температура сенсоры жанында орналасқан. Контроллер отын беруді түзету үшін өз сигналын пайдаланады.Егер ақаулық анықталса, контроллер сигналды ауысудың есептік мәнімен ауыстырып, кранның білігінің айналу жиілігінен және дроссельдің клапанының ашылуынан есептейді. MFD-ның сәтсіздікке ұшырау белгілері тұрақсыз жұмыс істемейтін жылдамдық пен өтпелі режимдердегі үлкен қуат сәтсіздіктері, әсіресе қозғалыстың басталу уақытында байқалады және автокөлікті жеделдетуге тырысады. Бұл жағдайда, АМШД-нің шнурын ажыратыңыз және қозғалтқыштың білікшесін өзгертпеуге тырысып, машинаны жүргізіңіз.Оттегі датчигі (ОД) пайдаланылған газдардағы оттегінің құрамын анықтайды. Бейтараптандырғыш электрлік сигналдан кейін шығатын газдардағы оттегінің концентрациясының мәнін түрлендіреді. Датчиктің сезімтал элементі - пайдаланылған газдармен жууға болатын 4-ші керамикалық ұш (4-сур.), Пайдаланылған газдардың еркін өтуі үшін слоттары бар металл корпус 5-ден механикалық зақымданудан қорғалған. Керамикалық ұштың ішкі бөлігі атмосфералық ауамен жуылады, сенсор корпусындағы жарықтар арқылы өтеді. Оттегі датчиктері екі түрге бөлінеді: цирконийлар және титандар.Әрекет принципіне сәйкес оттегі сенсорын кернеуі оттегі концентрациясына байланысты электрохимиялық көзмен салыстыруға болады. Бұл анықтама датчиктің мәнін дәл көрсетеді, бір ерекшелігі - оттегі көп, сигнал деңгейі төменірек және керісінше. Егер кислород өңделетін газдарда қоспасы нашар болса датчик сигналы төмен, егер онда жоқ болмаса - бай (жоғары сигнал).   5.25. сурет. Оттегі датчиктері:1 - қосылу сымы; 2 - тұрғын үй; 3 - қыздыру элементі; 4 - сезімтал керамикалық ұшы; 5 - қорғаныш қақпақ. Тұрақты ток контроллері инъекцияның ұзақтығын үнемі реттейді, осылайша отын қоспасының оңтайлы құрамын сақтайды, яғни жабық отынмен қамтамасыз ету циклындағы кері байланыс сенсоры ретінде қолданылады. Сенсор сигналының деңгейі секундына бірнеше рет өзгереді, осылайша ауа-отын қоспасының оңтайлы құрамын сақтауға жоғары дәлдік береді.Оттегі датчигінің негізгі мақсаты - пайдаланылған газдардың уыттылығын төмендету, сондықтан ол тек каталитикалық түрлендіргішпен бірге қолданылады. Eвро-4 уыттылық стандарттарына сай болу үшін қозғалтқышқа екі датчиктер мен екі катализатор орнатылды.Датчик электр сигналын кем дегенде 360 ° С температурасында жұмыс істегеннен кейін ғана генерациялау мүмкіндігін алады. Қыздыруды жылдамдату үшін датчиктер қозғалтқыштың пайдаланылған газ құбырына, яғни ең жоғары мүмкін температура аймағында орнатылған. Бұдан басқа, әрбір сенсор контроллермен басқарылатын қыздыру элементіне ие. Қыздыруды тоқтату, сенсордың шығуына ауыспалы электрлік сигнал пайда болғанда, ол қызып тұрғанын білдіреді.Суық датчигінің сезімтал элементінің электр кедергісі өте үлкен және ол прогресс кезінде күрт төмендейді. Бұл сенсор жанғыш қоспаның құрамы туралы дұрыс ақпаратты бере алатын уақытты дәл қадағалауға мүмкіндік береді. Ол үшін 0,8 В-қа дейінгі «кернеу» кернеуі басқару блогынан резистор арқылы тұрақты түрде сенсорға қолданылады.Сезгіш суық болған кезде оның кедергісі үлкен және сенсор арқылы кернеудің төмендеуіне айтарлықтай әсер етпейді. ОД-дан бас тартудың себебі оның «улануын» білдіреді, соның салдарынан сенсор реакция жасамайды немесе оттегі концентрациясының өзгеруіне баяу жауап бермейді. «Зарарлау» себебі қозғалтқышты жөндеу кезінде қорғасын бензинін немесе силиконды тығыздағыштарды қолдануы мүмкін.Бірінші жағдайда сенсор жасыл түсті ұнтақты жабындымен, екіншісінде - ақ түсті. Контроллер тұрақты токтың тұйық циклынан ОД сигналы пайдаланылмайтын жабық басқару циклына сәтсіздікке жол бермейді. Ұзақ уақыт бойы (5 с) сигнал деңгейі сенсормен тікелей байланысты емес себептерге байланысты өзгермейді, егер контроллер дұрыс ОД-ны дұрыс деп санаса, ол дұрыс емес екенін ескеру қажет. Мысалы, сигналдың шамалы мәні отынның қысымы төмендеген, отын бүріккіштерін бітеп тастаған, ауаны шығаратын коллекторға ауаға салатын және т.б. болуы мүмкін.Сигналдардың көп болуы саңылаулардың салдарынан болуы мүмкін, қысым реттегішінің дұрыс жұмыс істемеуіне байланысты отын қысымы артады және т.б.ОД жұмыс істемеуі төмендегідей болуы мүмкін: тұрақсыз жұмыс немесе тоқтап тұрған кезде қозғалтқышты өшіру; қозғалтқышты және / немесе қуаттың жетіспеушілігі және қозғалтқышты жеделдету; детонация; газдардың уыттылығын арттыру; отын шығынын ұлғайту. Бұл жағдайда, машина жылдам қарқынмен жұмыс істемеуі керек. Егер оттегінің сенсорын алып тастау қажет болса, мұны суық қозғалтқышта жасамауыңыз керек - сенсордың шеттерін жыртып алуға болады. Металлдың термиялық кеңеюіне байланысты сенсорды қабылдағыш түтігіне бұрандалы қосылыс әлсіретуі үшін қозғалтқышты алдын-ала жылыту керек. Датчик денотациясы (ДД) механикалық қозғалтқыш шуының мөлшерін электр сигналына түрлендіреді. Детонация ішкі жану қозғалтқыштарындағы ең қауіпті құбылыстардың бірі болып табылады, өйткені цилиндр-поршенді топтың бөліктеріндегі механикалық және жылу жүктемелер күрт артады. Детонацияның себептері төмен октанды жанармайды, талап етілетін ұшқындардың саңылауларының сəйкессіздігімен, қызып кетпейтін қозғалтқышқа жүктеменің күрт артуымен, төменгі берілімге уақтылы ауысқанда т.б.Детонацияны болдырмаудың тиімді жолы - тұтану уақытын азайту. Контроллер бұл операцияны қозғалтқыш корпусына бекітілген нота детекторының сигналында орындайды.Датчик элементі - бұл пьезокерамикалық элемент. Бұл амплитудасы мен жиілігі қозғалтқыштың дірілінің амплитудасы мен жиілігінен тәуелді электр сигналын құрайды. Детонация сәті белгілі бір жиіліктің және амплитудасының сигналының тар диапазонына сәйкес келеді, ол ДД сигналы осы диапазоннан шығатын мәнге от алту уақытын қысқарту туралы пәрмен ретінде қабылданады.Датчик денотациясын тексеру үшін, милливольтметрді (сынауышты) өз терминалдарына қосыңыз да, сенсорлық корпусын объектімен, мысалы бұрағыш тұтқасымен ұстаңыз. Сынақ кернеуінің кернеуін жазу керек. Контроллердің бақыланбауы контроллермен бақыланбайды. Қозғалыс кезінде қозғалтқыштың жүктемесінің күрт өсуі, кедергілерді жеңе отырып, төменгі берілістерге уақтылы беру, детонацияның соғылуына жол бермеу, құлақ арқылы айқын көрінуі керек. Гидравликалық пульстің позициялық сенсоры дроссельді басқаруды драйвердің командаларын орындайтын контроллермен жүзеге асырылғанда, электронды үдеткіш деп аталатын қазіргі заманғы автокөліктерде қол жетімді. Командалар үдеткіш педальына механикалық түрде қосылған сенсор арқылы құрылады. Датчик потенциометр болып табылады, оның сырғытпасы педальға жылжиды.Драйверлер мен дроссель арасындағы контроллер түрінде делдалды қосу, қоршаған ортаны дұрыстау, үнемдеу, жайлылық жағдайында қозғалтқышты басқарудың оңтайлы заңдарын іске асыруға мүмкіндік береді.Датчиктің істен тән белгілері жұмыс істемейтін жылдамдығы көтеріңкі немесе тұрақсыз боып тұрады. Соңғы жағдайда олар қозғалтқыштың тоқтап қалатындай азая алады. жеделдету және құрысулар кезінде ықтимал Сонымен, қатар, әсіресе көлік бастап кезде. Бұл датчиктің тозуына немесе сенсорды ауыстыру кезінде контроллерді үйренуге байланысты болуы мүмкін.Датчикті термометрдің контактілеріне жалғап, үдеткіш педалін жылжытады. Қарсылық педальды қозғалудың барлық түрлеріне өзгеріссіз, тегіс болуы керек.Егер датчик немесе контроллер алмастырылса, контроллерге үдеткіш педальының жаңа бастапқы позициясын үйрету қажет болуы мүмкін. Бұл педаль босатылған кезде датчик сигналы нөлге тең емес, бірақ бастапқы бастапқы мәнге ие. Контроллер бұл сигналды газ педальының бастапқы позициясына сай келетін сілтеме ретінде жаттап алу керек және педальдік жағдайды одан әрі оқу сигналдың осы бастапқы мәнінен датчикті ауыстыру бастапқы сигналдың мәніне әсер етеді, бұл бос айналымның өзгеруіне әкеледі. Басқару құралын үдеткіш педальының босатылған орнын дайындау үшін келесі әрекеттерді орындау керек:үдеткіш педалін толық босатылған күйге орнатыңыз;тұтану кілтін <10N> позициясына бұрап, кем дегенде 2 сек күтіңіз;Қосқышты «OFF» күйіне бұраңыз және кемінде 10 секунд күтіңіз;Қосқышты «ON» күйіне бұрап, кемінде 2 сек күтіңіз;Қосқышты «OFF» күйіне бұрап, кем дегенде 10 секунд күтіңіз.Дроссельді жапқыш орналасқан жерінің датчигі (ДЖОЖД) датчиктерімен акселератор басқыштарымен бірге жұмыс істейді, өйткені сигнал электронды басқыштарын, контроллер мен салыстырады, оның ағымдағы ережеге сәйкес жүзеге асырады. ДЖОЖД потенциометриялық датчикті білдіреді, және дросселді жапқышпен байланысты. Датчик дроссельді блоктың ішінде орналасқан және бас тартқан жағдайда блокпен бірге ауыстырылады. Бұл жағдайда, сондай-ақ ауыстыру контроллерінде дроссельді жапқышқа жабық оқыту жүргізіледі. Контролер жабық ережесін оқыту үшін дроссельді жапқышты келесыдей орындау қажет:орнату басқышы акселератора толығымен жіберілген қалыпта;бұру оталдыру кілтін ереже "ON";бұру оталдыру кілтін ереже "OFF" 10-қа дейін күту;дроссель жапқышының жылжуын ішінде көрсетілген 10 с. жететіндігіне көз жеткізу;ДЖОЖД-ның сыртқы көрініс ақаулары, (датчик) басқыштың акселератора сияқты ақаулығы кезінде жағдайының көрсеткіші Дроссель блогы қозғалтқышқа берілген ауаның мөлшерін өзгерту арқылы қозғалтқыштың жұмыс режимдерін басқаруға арналған. Дроссельді басқару контроллердің командалары арқылы блокта орналасқан атқарушы құралды өндіреді. Бұл дроссель блогы электронды дроссель деп аталады. Электржетекке қосымша құрылғыдағы қысқыш орналасу сигналын контроллерге жіберетін дроссельдің орналасу датчигі бар.Қозғалтқыштың нашар басталуының жиі себебі, тұрақсыз жұмыс істеуі дроссельдің заслонки ластануына әкеледі. Оның күйі қарама-қарсы жақтан тасымалдайтын шаммен жарықтандырып, тазарту үшін көзбен тексерілуі мүмкін. Кеменің корпусы мен құрылғының корпусы арасындағы ара қашықтық дөңгелектің бүкіл айналасында біркелкі болуы керек. Қабырғаға қаптаманың кептелуіне жол берілмейді. Жуу үшін сіз карбюратор тазалағышын қолдануға боладыЖылдамдық датчиктері (ЖД) автокөліктің жылдамдығын электр сигналына түрлендіреді. Оны пайдалану принципі Холл әсеріне негізделген. Датчиктердің басты дөңгелегі дифференциалды қорапқа орнатылады. Датчик дөңгелектердің айналу жылдамдығына пропорционалды жиілікте контроллерге (төменгі деңгей - 1 В, артық емес - 5 В кем емес) тікбұрышты кернеу серпін береді. Сенсор импульсінің саны автокөлікпен жүретін жолға пропорционалды. Контроллер импульстік жиілікке сәйкес автокөлік жылдамдығын анықтайды. Егер датчик немесе оның схемалары сәтсіз болса, контроллер оның жадына қате кодын енгізеді және дабылды қосады. Датчикті тек мотор-сынау арқылы ғана тексеруге боладыТегіс емес жолдар датчиктері (ТЕЖД) дененің дірілдеу мәнін электр сигналына түрлендіреді. Біркелкі емес жолдың сенсоры Еуро-3 уыттылығы нормаларына сәйкес орындалатын қозғалтқышты басқару жүйесінде қолданылады. Қозғалтқыш датчиктері бөлігіне орнатылған. Оның жұмыс принципі пьезоэлектрлік әсерге негізделген. Біркелкі емес жолда жүру кезінде пайда болатын трансмиссияға арналған айнымалы жүктеме қозғалтқыштың білігінің айналу бұрыштық жылдамдығына әсер етеді. Бұл жағдайда, кранның білігінің жылдамдығының ауытқуы қозғалтқыш цилиндрінде жанармай қоспасының жануы кезінде пайда болған ұқсас тербелістерге ұқсайды. Бұл жағдайда, өрт сөндіруді жалған анықтауға жол бермеу үшін контроллер ТЕЖД сигналы белгіленген шекті мәннен асып кеткен кезде бұл борттық диагностика функциясын өшіреді. Егер сенсор немесе оның схемалары сәтсіз болсаконтроллер жадыға ақаулық кодын енгізіп, дабылды қосады. Датчикті моторды сынау арқылы ғана тексеруге болады.5.3.3. Электрлік бензин сорғысы Автокөлік жанармай жүйесінің электр бензин сорғысы жанармай багінде орналасады және жоғары қысымда отындық оттықтың инжекторларына отын береді. Бос жылдамдықта жүйеде отын қысымы шамамен 350 кПа (3,7 кг / см 2) болуы керек. Қысым инжекцияланған отынның мөлшеріне әсер етпеуі үшін, қысым реттегіші жанармай алуанға салынып, артық жанармайды резервуарға қайтарады. Реттеуші бензин сорғымен бірге орналасқан. Бензин сорғысының кірісінде жанармайды тазарту үшін тордың түрінде отын сүзгісі бар.Бензин сорғысын контроллер басқарады. От қосқышы «ON» күйіне ауысқанда, сорғы шамамен 2 секунд бойы қосылады, ол жолаушылар бөлігінде естіледі. Егер қозғалтқыш іске қосылмаса, онда дәнекерлеудің үш қатардан кейінгі қоспасынан кейін сорғы қосылмайды, себебі отын желісіндегі қысым максималды. Бензин сорғысының жеткізу тізбегіне сақтандырғыш және реле қосылады. Сондықтан, жанармай сорғы жұмыс істемей тұрғанда, алдымен оның жұмысын тексеріп, содан кейін ғана оның өнімділігін тексеру үшін батареядан жанармай сорғысына күш қолданыңыз.Электрлік бензин сорғысы— сенімді құрылғы,бірақ оны сақта үшін бірнеше қарапайым ережелерді сақтау керек,ешқашанда жанармай шанында ЖҚС күмәнді отын сапасын толтырып алмау, бірінші жағдайда электр қозғалтқыш қатты қызып кетуі мүмкін, өйткені ол отынмен салқындатылады және құрғақтай жұмыс істей алмайды. Екінші жағдайда отын сүзгі торы тез бітеліп, сорғы қозғалтқыштың қалыпты жұмысы үшін қажетті қысым мен отын шығынын сақтай алмайды. Бос тұрғанда қозғалтқыш қалыпты жұмыс істей алады, ал егер сіз жанармай көтерілуін тездетуге немесе еңсеруге тырыссаңыз жеткілікті болмауы мүмкін, себебі оның жарқырауы пайда болады, қозғалтқышты тоқтатуға болады және т.б. Бұл жағдайда торды ауыстыру қажет.Отын жүйесін жөндеуден бұрын, алдымен отын желісіндегі қысымды жеңілдету керек. Жүйеде қысымды төмендету тәртібі келесідей:Қозғалтқышты суытып алыңыз;Көлік құралының ішкі бөлігіндегі сақтандырғыш жолағында орналасқан отын сорғышының сақтандырғышын алыңыз;Қозғалтқышты іске қосыңыз және тас жолында отынның пайда болуына байланысты тоқтатыңыз;Стартермен қозғалтқышты екі-үш рет айналдырыңыз;Паллетті құбырдың астына қойып, оны ажыратып, жанармай қалдықтарын тамшылау науасына төңкеріңіз (бөлгіш орынды тоқтатқышпен жабуға болады). 5.4 ЭЛЕКТРИКАЛЫҚ ЖАБДЫҚТАРДЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУІ ЖӘНЕ БАСҚАРУЫ 5.4.1. Шыны тазалағышты және жуғыш машинаны жөндеу және жөндеу Шыны тазалағыштың дұрыс жұмыс істеуі үшін, Щеткаларды құрғақ шыныға ұзақ уақыт пайдаланбау керек. Бұл мотордың қызып кетуіне және шыныдан сызаттар пайда болуына жол бермейді. Бұдан басқа резеңкелі қылшықтар кептелмейді, оларға бензин немесе май бермеу керек. Шөткелер босатылғанға дейін шыныға қолданылған кезде шыны тазалағышты қосуды тыйым салынады.Техникалық қызмет көрсету кезінде (EO және TO-1) қылшақтардың бекітілуін тексеріңіз және айына бір рет қылшықтың 10% ерітіндісі бар қылшықтардың резеңке жолағын сүртіңіз.Шыны тазалағыштың білікке бөлінуін болдырмау үшін, щетка жаңғағының тартылу моменті 19,6 ... 24,5 Н • м аспауы керек.Шыны ыдысқа арналған сұйықтық бар резервуар, әдетте, автокөліктің қақпағы астында орналасқан. Әрбір сапардан бұрын резервуардағы сұйықтықтың деңгейін тексеріп, қажет болған жағдайда сұйықтықты резервуарға ұзарту шлангісі бар шұңқыр арқылы құйыңыз.Автокөліктердің бір бөлігі резервуардағы сұйықтық деңгейінің сенсорымен жабдықталуы мүмкін, ол жеткіліксіз болса, басқару лампасына сигнал береді. Алдыңғы шыны тазалағыш және жуғыш машинаның ықтимал ақаулары кестеде көрсетілген. 5.2. 5.2-кесте. Экран тазалағыш және жел сақтағыш ыдысының ықтимал ақауларықтары АқаулықбелгілеріАқаулықтың себебіЖою тәсіліМотор жұмыс істемейдіҚозғалтқышты қалпына келтіруге арналған қоректендіру кабельдері зақымдалған, кабельдің ұштары ағытпалы блоктарда тотығадыСымдарды тексеріңіз. Зақымдалғандарын ауыстырыңыз. Ұштықты тегістеу Тазалау қосқышы зақымдалғанТазалағыш қосқышты комбинациялық ауыстырғышқа ауыстырыңызҚозғалтқыш арматурасыныңорамасындағы сымды ашыңызарматура немесе моторды азайтқышты ауыстырыңызТазалау механизмінің тетіктеріде формацияланадыАвтокөліктердің бөлшектеріне тиіп кетеді. Тұтқаларды тексеріп түзетіңіз немесе желшені тазалағышты ауыстырыңызШыны қылшақпен айналдырылыпрезеңке таспаларға зақым келтіріп алмаңызҚозғалтқыш арматурасының орамасындағы қысқа тұйықталуарматураны немесе моторды азайтқышты ауыстырыңызЭлектр қозғалтқыш жұмыс істейдіЩеткалар тұрақты,қозғалтқыштың тісті тістеріне зақым келеді.Айналмалы қозғалтқыштың білікке арналған білігінің білікке бекітілмеуіШарнирдің бұрандасын бекітуге арналған гайканы соңғы ұстанымына5.26. сурет. Суға арналған редукционды қозғалтқыш бөліктері:1 - тоқтау бұрандасы; 2 - тартқыштар; 3 - редуктордың беріліс дөңгелегі; 4 - панель; 5 - мұқаба; 6 - биметалды сақтандырғыш; 7 - печенье; 8 - моторлы корпус; 9 - якорь; 10 - қылшық ұстаушы; 11 - редуктор корпусы Егер сіз шыны тазалағышты жөндеу қажет болса, оны келесі әрекеттерді орындау арқылы көлік құралынан алып тастау керек.Батареяны «жерге» қосқышпен (орнату кезінде) ажыратып, оң терминалды аккумулятордан шығарыңыз. Тісті қозғалтқышты орнату гайкасын автокөлік корпусынан және щеткамен басқару тұтқасын қозғалтқыш білігіне жеткізіңіз. Тұтқаны щеткамен білікпен шығарып, қозғалтқыш білігін қолмен ұстап, гайканы бұрап босатыңыз. Алдыңғы шыны тазалағыштың моторды қалпына келтіру құралының сымдарын ажыратып, оны көлік құралынан шығарыңыз.Электр қозғалтқышты ауыстыру қажет болса, қозғалтқыштың 5қ ақпағын (5.26 сурет) бекітуге арналған бұрандаларды бұрап босатыңыз, панельді 4 шекті қосқыштың контактілерімен алып, байланыс сымдарына ажыратыңыз. Содан кейін электр қозғалтқышын бекіту үшін бұрандаларды босатып, тісті беріліс корпусынан шығарып, электр қозғалтқыштың тісті берілуін орнынасалып, шығарып алуға болады. 5.4.2. Электрлік терезелерді және басқа да автокөлік механизмдерін жөндеу және техникалық қызмет көрсету Соңғы уақытта көпшілігі жеңіл автокөліктер, электр әйнек көтергіш есіктері жинақталады Механикалық терезе көтергіштерінде қолданылатын тетік редукторларының орнына электр қозғалтқыштың шығыс білігінің кірістірілген электромагниттерінде барабан бар, ол магнитті тұрақты магниттерден қозғалуымен және электр қозғалтқышымен қамтамасыз етіледі. Оның дизайны жел диірмені шыны жуу машинасын жобалауға ұқсас.Моторды қалпына келтіру құралы кері айналады, шығу білігінің айналу бағыты арматура орамасындағы ток бағытына байланысты. Артық жүктемелерден қорғау үшін, кірістірілген биметальды сақтандырғыш бар. Электрлік терезелерді қосу үшін есіктерде немесе туннельдің еденінде орналасқан қосқыштар қолданылады. Ажыратқыштарға кернеу электр рамалары релесінің контактілері жабылған кезде тұтану арқылы қосылады.электр жұмыс істемесе, оны қырқуға есігін және кернеу тісті қозғалтқыштардың тексеру үшін қажет, ақаулы сынған қосылымды қалпына келтіру үшін, сақтандырғышты және эстафета электр әйнек көтергіштер тексеру әдетте жаңасымен ауыстырылады. Басқару қондырғысын электрлік терезе үшін алып тастау және орнату үшін, батарея терминалын алып тастаңыз, құрылғының артқы шетін тартып, оны ұстап, алдыңғы жиекті көтеріп, құрылғыны алыңыз. Саусағыңызбен пластмассадан жасалған түйінге сым пряжақтарын түймелерден ажыратыңыз. Содан кейін машинаны блокты алып тастаңыз.Есіктерге арналған құлыптау жүйесі. Жүйе көптеген автокөліктерде орнатылады және драйвер есіктері кілтте құлыпталған кезде және есіктің алдыңғы есік құлпының құлыптау түймешігі басылған кезде барлық есіктердің құлыптарын бір мезгілде блоктауға арналған. Сол түймешік сіз барлық есіктердің құлыптарын автокөлік ішінен ашуға болады. Сыртқы есіктің алдыңғы есік құлпының кілті арқылы құлпын ашқанда құлыптар да ашылады. Жүйе артқы есіктерді және есіктің алдыңғы құлыптарының құлыптау түймелерімен оң жақ алдыңғы есікті жеке құлыптау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Автокөлікте қауіпсіздік жүйелерін орнатқанда, есіктің құлыптарын құлыптау оның жұмысымен біріктіріледі.Беріліс қорапшаларының қорапшалары құлыптау тұтқаларын айналдырып, құлыптар құлыптаулы немесе құлыптан босатылған. Қозғалтқышты қалпына келтіруші тік магнитті қозғалтқышты тұрақты магниттерден және редуктордан рельсті тартумен бірге қоздырғышпен біріктіреді. Сол жақ алдыңғы есіктің моторды қалпына келтіру құралы құлыптау түймесі жылжытылған кезде немесе есік құлыптау барабанының пернесі бұрылған кезде контактілерді ауыстырып қосқышты қамтиды. Коммутатордың тұйық контактілері арқылы сигнал электронды басқару блогына жіберіледі және барлық қозғалтқышты қалпына келтіреді.Есік құлпының электр құлпын ауыстыру үшін төмендегілерді орындау керек. Сымды аккумулятор батареясының «-» терминалынан ажыратыңыз, есіктің қырын алып тастаңыз, электр розеткасының сымдарын ажыратыңыз. Электржетекті бекітетін бұрандаларды есікке апарып, электржетекті есіктің ішкі панеліндегі тесіктен алыңыз.Электржетегі бар багаж тасымалдаушының құлпы. Өндірілген автокөліктер тарапынан багаж бөлігінің құлпының электржетегі орнатылуы мүмкін. Ажырату батырмасын басу арқылы қозғалтқыш қозғалтқыш қосылады, ол құлыптың құлыптау тұтқасын тартып, құлыпты босатады. Моторды қалпына келтіру құралы есік құлыптары үшін құлыптау жүйесімен бірдей. Ол құлып дискісіндегі магистральдық қақпаққа орнатылады. Монтаждық блоктың сақтандырғышынан кернеу аспаптың панелінде орналасқан ауыстырып-қосқышқа беріледі, оны жаңа бөлікпен ауыстыру қажет.Электр құлыптау жетектегіші істен шыққан жағдайда, сақтандырғышты, өшіруді, сымдарды, қозғалтқыштың сымының «жерге» қосылғанына сенімді болу қажет. Ақаулы жылжымалы қозғалтқышты жөндеу мүмкін емес, ол жаңадан ауыстырылуы керек.Қалалық қақпақ құлпының (артқы қақпақты) электр жетегінің қосқышын ауыстыру үшін келесі әрекеттерді орындау керек. Сымды батареяның «-» терминалынан ажыратыңыз. Бұрауышты қолданып, ажыратқышты ажыратып, сымның ашасын ажыратып, оны ауыстырыңыз.Жүктелу қақпағының электржетегін ауыстыру үшін келесі әрекеттерді орындаңыз. Сымды батарея жинағының «-» терминалынан ажыратыңыз, артқы қақпақ қақпағын (немесе багаж бөлігін) алыңыз. Электржетектің артқы қақпақ құлпына арналған кабельді қорғаныш қондырғысын ажыратыңыз және электр жетегі кронштейнінің корпусын корпусқа реттеп, электр жетекті тіреуіштің көмегімен кронштейнмен бірге алып тастаңыз. Содан кейін, ол автокөліктен алынуы мүмкін. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ________________________________________________________1. Автокөліктегі сымдарды қалай тексеруге болады?2. Батареяны жөндеу кезінде қандай қауіпсіздік талаптарын сақтау керек?3. Генераторды күтіп ұстау кезінде не тексеріледі?4. Стартерге қызмет көрсету кезінде не тексеріледі?5. Генераторды дұрыс бөлшектеу және жинау әдісі.6. Стартерді қалай дұрыс бөлшектеуге және жинауға болады?7. Генератор тіректі қалай тексереді?8. Стендтегі стартер тесті қалай жасалады?9. Инжектор сенсоры жұмысының басталуына кедергі келтіре ме?10. Әйнек тазалайтын шыны тазалағыштар мен жуу машиналарын механикаландыру үшін қандай қызмет көрсету жұмыстары жүргізіледі?     Мазмұны Алғы сөз1-тарау АВТОКӨЛІК ТЕХНИКАСЫНЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ ЖҮЙЕСІ1.1. АВТОКӨЛІКТІҢ САПАСЫ ЖӘНЕ СЕНІМДІЛІГІ1.1.1. Автокөлік сапасының негізгі ұғымдары және анықтамалары1.1.2. Автокөліктің бұзылғандықтары және ақаулары туралы ұғымдар1.1.3. Автокөлік бұйымдарының тозу заңдылықтары1.2. АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУІНІҢ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІНІҢ ЖОСПАРЛЫҚ-АЛДЫН АЛУ ЖҮЙЕСІ1.2.1. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің негізгі ұғымдары1.2.2. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсетуінің және жөндеуінің түрлері және мерзімділігі2-тарауАВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІНІҢ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУЫ2.2. АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ТҚК ЖӘНЕ ЖӨНДЕУІН ҰЙЫМДАСТЫРУ2.1.1. Автокөліктің ТҚК және жөндеуінің өндірістік және технологиялық процестерінің негізгі ұғымдары2.1.2. Технологиялық процестерді жобалау2.2 АВТОКӨЛІКТІКТЕРДІҢ ҚАЛДЫҚ РЕСУРСТАРЫН ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ2.2.1 Автокөлікті диагностикалаудың негізгі ұғымдары2.2.2. Диагностикалаудың әдістері және процесі2.2.3. Бақылау-диагностикалық және реттеу жұмыстарының жалпы сипаттамасы және мазмұны2.2.4. Автокөліктердің техникалық қызмет көрсету және жөндеу дамуының негізгі бағыттары2.2.5. Автосервистің құжаттары2.3. АВТОКӨЛІКТЕРДІ ЖӨНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ2.3.1. Автокөлікті жуу, тазалау және бөлшектеу2.3.2. Ақаулық-жиынтықтау жұмыстары2.3.3. Тетіктердің отырғызу және өзара орналасуы және құрастыру бірліктерін қалпына келтіру әдістері2.3.4. Тетіктерді жөндеудің слесарлы-механикалық әдістері 2.3.5. Ұсталық-термиялық және жылулық әдістермен тетіктердің пластикалық деформациясын қалпына келтіру 2.3.6. Тетіктерді қолмен дәнекерлеумен және балқыта қаптаумен жөндеу 2.3.7. Тетіктерді пайка арқылы жөндеу2.3.8. Гальваникалық және химиялық жабындар әдістерімен тетіктерді қалпына келтіру 2.3.9. Тетіктер мен түйіндесулерді полимерлі материалдармен жөндеу 2.3.10. Типтік түйіндесулерді (қосылыстарды, берілістерді) құрау және теңдестіру 2.3.11. Жөндеуден кейінгі автокөлікті бояу, жинау және іске қосу2.4. АВТОКӨЛІКТЕРГЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ҚҰРАЛДАРЫ2.4.1 Техникалық қызмет көрсету станцияларының түрлері мен мақсаттары2.4.2 Техникалық қызмет көрсету станцияларын ұйымдастыру2.4.3. Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету пунктері2.4.4. Автокөлікті жуу сыртқы алаңы2.4.5. Автокөліктерге жанармай құятын пост 2.4.6. Автокөліктерді диагноситикалық тексерістен өткізу орны3-тарау ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫ ЖӨНДЕУ3.1. ҚОЗҒАЛТҚЫШҚА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ3.1.1. Қозғалтқыш механизмдеріне техникалық қызмет көрсету3.1.3. Салқындату жүйесіне техникалық қызмет көрсету3.2. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ КҮЙІН ДИАГНОСТИКАЛАУ3.2.2. Қосиінді-бұлғақты және газ үлестіруші механизмдерді диагностикалау 3.2.3. Майлаушы жүйені диагностикалау3.2.4. Салқындатушы жүйені диагностикалау3.3. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫ ЖӨҢДЕУ3.3.1. Қозғалтқышты бөлшектеу3.3.2. Қозғалтқыш механизмдерін бөлшектеу 3.3.3. Қозғалтқыш бұйымдарын ақаулау3.3.4. Майлау жүйесінің май сорғысын жөндеу3.3.5. Майлау жүйесінің ортадан тепкіш май сүзгісін жөндеу3.3.6. Салқындату жүйесінің сұйықтықтық сорғысын жөндеу3.3.7. Салқындату жүйесінің радиаторларын жөндеу3.3.8. Қозғалтқышты жинау3.3.9. Сыртқы сырғалар мен қозғалтқыштарды орнату3.4. ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРДЫ ЖӨНДЕУДЕН КЕЙІН ЖАТТЫҚТЫРУ ЖӘНЕ СЫНАУ3.4.1. Қабылдауды басқару тұжырымдамасы3.4.2. Дизель жөндеуден кейін жаттықтыру және сынау3.4.3. Жөндеуден кейін бензин қозғалтқышын іске қосу және тексеру3.5 ТАЗАЛАУ, ДИАГНОСТИКА ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫЛЫҚ ҚУАТТАНДЫРУДЫ ТАЗАЛАУ3.5.1. Жылытқышты техникалық қызмет көрсетуі және жөндеу.3.5.2. Жылытқыштың істен шығу себептерін анықтау және диагностикасы4- тарауҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ҚОРЕКТЕНУ ЖҮЙЕСІНЕ ЖӨНДЕУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ 4.1. ҚОРЕКТЕНУ ЖҮЙЕСІНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ4.1.1. Қозғалтқыштың ауамен қоректену жүйесіне техникалық қызмет көрсету 4.1.2. Карбюраторлы қозғалтқыштың қоректену жүйесіне техникалық қызмет көрсету4.1.3. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштарға техникалық қызмет көрсету және газ аппараттарын тексеру4.1.4. Инжекторлы қозғалтқыштың қуат көзі жүйесінің аппаратурасын тексеру және техникалық көмек көрсету.4.1.5. Дизельді қуат көзі жүйесінің аппараттарын тексеру және техникалық қызмет көрсету4.2. ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ КУАТ КӨЗІ ЖҮЙЕСІН ДИАГНОСТИКАЛАУ4.2.1. Карбюраторлы қозғалтқыштың қуат көзі жүйесін диагностикалау4.2.2. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштың жанармай аппаратурасын диагностикалау 4.2.3. Инжекторлы қозғалтқыштың жанармай аппаратурасын диагностикалау4.2.4. Дизельдің жанармай аппаратурасын диагностикалау4.2.5. Қозғалтқыштардың мүмкін ақаулықтары және оларды жою тәсілдері4.3. БЕНЗИНДІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРДЫҢ ЖАНАРМАЙ АППАРАТУРАСЫН ЖӨНДЕУ4.3.1. Карбюраторлы қозғалтқыштардың жанармай аппаратурасын жөндеу4.3.2. Инжекторлық қозғалтқыштың жанармай аппаратура аспаптарын жөндеу және реттеу4.3.3. Газды қозғалтқыштың газды аппараттарын жөндеу және реттеу4.3.4. Дизельдің жанармай аппаратурасын жөндеуЭЛЕКТРЛІК ЖАБДЫҚТАР ЖҮЙЕСІ ЖИЫНТЫҒЫНА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ 5.1. ЭЛЕКТРЛІК ЖАБДЫҚТАР ЖҮЙЕСІ ЖИЫНТЫҒЫНА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ЖӘНЕ СЫНАУ5.1.1. Сымдар бумасын сынау5.1.2. Техникалық қызмет көрсету және аккумуляторлық батареяны сынау 5.1.3. Генератор мен стартерге техникалық қызмет көрсету және сынау5.1.4. Тұтану жүйесіне техникалық қызмет көрсету және сынау 5.1.5. Жарық және сыртқы сигнализациялары жүйелеріне қызмет көрсету және сынау5.2. ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚ ҚҰРАЛДАРЫН ЖӨНДЕУ5.2.1. Генераторды жөндеу 5.2.2. Стартерді жөндеу5.2.3. Жану дистрибьюторын жөндеу5.3. ЭЛЕКТРОНДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАР МЕН СЕНСОРЛАРДЫ ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ ЖӨНДЕУ5.3.1. Электрондық басқару блоктары5.3.2 ЭББ датчиктері5.3.3. Электрлік бензин сорғысы5.4 ЭЛЕКТРИКАЛЫҚ ЖАБДЫҚТАРДЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУІ ЖӘНЕ БАСҚАРУЫ5.4.1. Шыны тазалағышты және жуғыш машинаны жөндеу және жөндеу5.4.2. Электрлік терезелерді және басқа да автокөлік механизмдерін жөндеу және техникалық қызмет көрсету         Оқу басылымыКузнецов Анатолий СергеевичАвтокөліктің техникалық қызмет көрсетуі және жөндеуіЕкі бөлімнен тұрадыБөлім 1Оқулық4-ші басылым, түзетілгенРедактор А.С. ЯновскийТехникалық редактор О.КрейновКомпьютерлік беттеу: Р.Ю.ВолковаКорректор С.Ю. СвиридовБасылым № 104116338. 15.02.2016 басылымға қол қойылды. Формат 60*90/16.Гарнитура «Балтика». офс. қағаз № 1. Офсетті басып шығару. Усл. печ. л. 23,0.Басылымы 1 000 . тапсырыс № «Академия» баспа орталығы» ЖШҚ . www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғылы, үй. 101в, құр. 1Тел./факс: (495) 648-0507, 616-0029.Санитарлық-эпидемиологиялық есеп 25.05.2015 ж. № РОСС RU. AE51. H 16679 Идел-Прессте басылды. «Академия» баспа орталығы»  Кәсіптікбілім беру үшін оқу әдебиеті––––––––––––––––––––––––––––––––––––––-––––––––––––––––––––––––––––––Біздің кітаптарды сатып алуға болады (көтерме және бөлшек саудада) Мәскеу:129085, Мәскеу, Мир даңғылы, үй. 101в, құр. 1(м. Алексеевская)Тел.: (495) 648-0507, факс: (495) 616-0029E-maіl: sale@academіa-moscow.ruФилиалдар:Солтүстік –Батыс194044, Санкт-Петербург, Чугунная көшесіүй. 14, оф. 319Телефакс: (812) 244-9253E-maіl: spboffіce@acadіzdat.ruПриволжский603101, Нижний Новгород, Молодежный даңғылы,үй. 31, корп. 3Тел:/факс: (831) 259-7431, 259-7432, 259-7433E-maіl: pf-academіa@bk.ruУральский620142, Екатеринбург. Чапаева көшесі, үй 1а, оф. 12аТел.: (343) 257-1006Факс: (343) 257-3473E-maіl: academіa-ural@maіl.ruСибирский630007, Новосибирск, Кривощёковская көшесі, үй. 15, корп. 3Тел:/факс: (383) 362-2145, 362-2146E-maіl: academіa_sіbіr@maіl.ruДальневосточный680038, Хабаровск, Серышева көшесі, үй. 22, оф. 519, 520, 523Тел:/факс: (4212) 56-8810E-maіl: fіlіaldv-academіa@yandex.ruЮжный344082, Ростов-на-Дону, Пушкинская көшесі, үй. 10/65Тел.: (863) 203-5512Факс: (863) 269-5365E-maіl: academіa-UG@maіl.ru Басқа мемлекеттердегі өкілдіктері:Татарстан Республикасында420034, Казань, Горсоветская көшесі, үй.17/1, офис 36Тел:/факс: (843) 562-1045E-maіl: academіa-kazan@maіl.ruҚазахстан РеспубликасындаАлматы, Абай даңғылы, үй 26А, оф. 209Тел.:(727)250-0316, ұялы тел.:(701) 014-3775E-maіl: academіa_kazakhstan@maіl.ruДагестан РеспубликасындаТел.: 8-928-982-9248 www.academіa-moscow.ru