Қатынасушылар
Сабалақ, Әбілмансұр, Абылай – қазақ ханы
Көмей Әулие, Кейуана (Бұхар) – халық жырауы
Диуана (Ораз Аталық) – дәруіш

Лама Доржы
Сыбан Доржы – ойрат тайшылары
Дауашы
Әмір Сана

Топыш – Қалдан Шеріннің қызы
Күлпаш – Қалдан Шеріннің кіші әйелі
Дәулетбай – бай
Қабанбай

Едіге
Шотана
Олжабай
Тұрсынбай - қазақ шонжарлары

Малайсары
Бекболат
Ботахан
Жақай

Жанақ
Биікше
Әбілмәмбет – қазақ сұлтандары
Шығай

Шарыш – ойрат батыры
Жасауылдар
Елшілер
Шабармандар

Пай-пай, сайын далам-ай,
Манаурап жатқан тау анау,
Балбырап тұрған бел анау,
Мөлдіреп жатқан көл анау,

Жүлгеден жидек тергізіп,
Жотаға малын өргізіп,
Жазыққа ауыл қондырып,
Жадырап жатқан ел анау,

Жарқырай шыққан жаз мынау,
Жақсылығы молайғай,
Көңілден кірбің арылып,
Көкейде уайым жоғалғай.

Пәтшу, мына дүние
Балбырай қапты,
Албырай қапты,
Үлбірей қапты, –

Бәрін де ертең қау шалады.
Пәтшу, мына жұртты-ай!
Уана қапты,
Қуана қапты,

Жадырай – қапты,
Жамырай қапты
Бәрібір ертең жау шабады.
Жаз шықты дегенше,

Жау шапты десейші!
Кенет тасыр-тұсыр дыбыстар шығады.
Әне, айтпадым ба,
Тасыр-тұсыр!

Таңқ-тұңқ!
Дүрс-дүрс!
Дүңк-дүңк!
Тағы да дабыл қағылды,

Тағы да дүние қағынды.
Үсті түседі астына,
Асты шығады үстіне,
Әрлі-берлі сабылады,

Бір-біріне шабынады,
Арбасады, айқасады,
Шайнасады, шайқасады.
Қырқысады,

Жұлқысады,
Бірін-бірі құртысады.
Сосын келіп
Аңырайды-ай кеп,

Маңырайды-ай кеп,
Еңірейді-ай кеп,
Мөңірейді-ай кеп,
Ах-ах!

Уһ-уһ!
Еңк-еңк,
Кеңк-кеңк!
Пай-пай!

Бай-бай!
Ойбай,
Қап-Қап!
(Кенет сахна сыртына көз тігіп)

Мынауы қалай?
Жау болса, бұның туы қайда,
Ызы-қиқы шуы қайда?
Найзалары қайда шошаңдаған?

Дулығалары қайда қоқаңдаған?
Қылыштары қайда салаңдаған,
Сардарлары қайда саңқылдаған,
Сарбаздары қайда сартылдаған?

Бұл неғылған ұбырған-шұбырған,
Қызылды-жасылды бұл не нөпір?
Қалмақтар ма қашып келе жатқан?
Қазақтар ма босып келе жатқан?

Тәуба-тәуба!
Қызылды-жасыл киініп алған,
Қызы бір бөлек, ұлы бір бөлек –
Шоғыр-шоғыр жиылып алған,

Жорға мінгендер көп, тайпалта басады,
Құйғыта жөнелмей, аяңдап барады,
Әр жер әр жерге тоқтап, аялдап барады.
Мынау – тойға бара жатқан думаншыл халық қой?

Сұбхан-алла!
Сұбхан-алла!
Түркістанда Хожа-Ахмет,
Бұхарада Бахуадин – пірәдария!

Бұл қазақты жын ұрған ба?
Елдері жаудан босамай жатып,
Тойлары несі желбеңдескен,
Бес қаруларын белден шешіп,

Делқұлыдай делбеңдескен?!
Әй, мынау Атығай-Қарауылға не көрінген?!

Берем десе жасағанның
Жақсылығы көп екен,
Сия алмай сайын далаға
Қашқаннан соң берекем,

Тығырықтан жол іздеп,
Әз Төлеге барып ем,
Ай маңдайы тоқпақтай,
Қос жанары жұлдыздай

Жолбарыс жонды бір жігіт
Атымды баптап,
Құманымды ұстап,
Шықпай қойды маңымнан.

"Сары Арқа туған жерім ед,
Атқосшы қылып әкет", – деп,
Аттанарда шаужайыма жабысты.
"Тумаса да, туғандайым," – деп,

Әзер қиды Әз Төле.
Жолда Атығай – Қарауыл,
Дәулетбайға соғып ем,
Жата қалып жалынды:

"Жорық сайын жаудан өліп бар балам,
Тұяқсыз қалуға айналдым,
Алсам да талай жас иіс,
Бірінен перзент сүймедім,

Атқосшыңды маған қи,
Бауырыма басып, бала етем".
"Бас билігі өзінде
Сұра, – дедім, – өзінен".

Көнген болды-ау ат қосшы,
Тегін емес бұл жиын...

(Өзімен-өзі)
Бәлду-бәлду пәтуасыз дүние!
С'ол баяғы оқиға
Шығар емес әлі естен,

Ен қиянда жүр едім,
Аруақтарға дұға қып,
Қалың қырғын орынына тап болдым.
Жусап жатқан кіл елік,

Жайрап жатқан дүние-мал,
Тұл боп қалған ту жатыр,
Таланған болды тағы да
Қазақтың бір сұлтаны...

Пәледен машайық қашар деп,
Тайып тұрдым аулаққа,
Ертеңіне таңертең
Астымдағы есегім

Қайшылайды құлағын,
"Тағы қандай пәле," – деп,
Тайып бара жатыр ем,
Еңкілдеп біреу жылады.

Қайрылмасам, қатыгездік болар деп,
Жуық бардым қасына.
Күң боп киінген бір әйел,
Көзінің жасын көлдетіп,

Айтып берді бар гәпті.
Әкесін түзде өлтіріп,
Анасын жаулар ап кеткен,
Баланы бұлар қалыпты

Басқыншыға көрсетпей.
"Шығарма, – дедім – тісіңнен,
Естімесін бұны ешкім", –
Қолындағы шарана

Қоржыныма салынды,
Өзіне есек мінгізіп,
Жаяу-жалпы ай жүріп,
Шашқа жетіп, бір сартқа

Жалшылыққа тастап әйелді,
Жаныс Қарабайға жеткіздім
Қоржынымдағы баланы.
"Өрістегі Күңіңнің

Жолдан тапқан олжасы",–
Дедім-дағы алдына
Тастадым дәруіш дорбасын.
Ел ішіне тараттым

Бір қаңқудан соң бір қаңқу,
Бір-біріне тимесін деп әлегі
Күтуші мен баланы
Бірін-бірі көрместей қып

Екі айырып жібердім.
Содан бері сол олжама
Сұқтанбаған қазақ жоқ,
Әбілмәмбет сұлтан да,

Төле би де Сұңғыла,
Тамсанса да, білмеді
Жұмбақ құлдың жөн-жайын.
Баланың іші сезеді

Тегінің тегін емесін,
Түйе бағып жүргенде
Талай диуана жіберіп,
Шындықтың шет-шебірін

Құлағына жеткізгем.
Өзім де алыс кетпеймін,
Ылғи жүрем маңайлап.
Арқаға Көмей Әулие

Алып барады дегенде
Көк есекке мініп ап,
Керуенге ілестім,
Зікір салып, байбайлап.

Енді, міне, бұлар мәз
Ойда жоқтан ұл сүйіп,
Ойда жоқта той-тойлап.

Той боп жатса, топқа кірмей болмайды,
Қуанышқа құтты болсын айтайын.

Бүлк етпейді оң қабағым,
Жырпылдап тұр сол қабағым,
Болып кетпей соңы ойран,
Тыныш бітсе ед мына думан.

Көңіліме күдік кірді –
Неғылған шаң сонау бір шаң?
Алыстан дауыс
Жау! Жау!

Жау дей ме, ойбай,
Бұл не сұмдық, уа жасаған!
Бейтаныс жігіт орнынан атып тұрады.

Жау көрінсе – жарақ қайда?
Ат дайын ба, әкежан?

Көріспей жатып, көзден ұшпай,
Сабыр етші, садағаң болайын.
ДИУАНА (аптығып):
Жау дабылы қағылғанда,

Той дабыры тоқырар болар,
Тараңдар, түге, даурықпай!

Безді ме тағы береке,
Бүлінді ме мереке,
Тағы да түнек түсті ме?!

Мен – кәдімгі Шарышпын,
Азуы алты қарыспын.
Қарсы келген дұшпанды
Табанға таптап жаныштым.

Шуылдаған көп қазақ,
Сен – бұйдалы боз тайлақ,
Мен бурамын шабынған,
Сыртыңда тұрмын шырпынып,

Омыртқаңды опырып,
Жамбасыңды жапырып,
Шоңқайтқалы кеп тұрмын,
Қырық бүгіп тізеңді

Тоңқайтқалы кеп тұрмын,
Ит мүжіген асықтай,
Омпайтқалы кеп тұрмын.
Бітті, бітті сайраның,

Шықты, шықты ойраның,
Кәні, қылмақ, қайраның?
Аха-хай, Оха-хай, Пай-пай.

-Ха-ха-хай! Оха-ха-хай!
Кеп тұрмыз,
Тап осылай деп тұрмыз,
Пай-пай-пай!

Ойбай-ай, ойпырмай,
Айтқаны-ай оңдырмай,
Жер қылды-ау, көр қылды-ау,
Ей, қазақ,

Көріп пе ең бұны ойлап?!
Жын ойнақ, жын ойнақ!

Уа, халқым,
Бұл не қорлық,
Бір күн тумақ,
Бір күн өлмек,

Ха-ха-ха! Кәрі бура,
Әлі жүр ме ең күркілдеп,
Жер тәңірімсіп зіркілдеп.
Жөн болады енді білгенің,

Жағаламай өңгені,
Жел беттегі орысқа
Ық беттегі шүршітке
Жібермейтін жем қылып

Ағаласаң жоңғарды,
Жолыңды құдай оңғарды,
Алсаң тілді алғаның,
Алмасаң – міне, арқаным,

Тақ басарыңды талтайтып,
Жау басарыңды жалпайтып,
Ел ұстарыңды еңкейтіп,
Сөз ұстарыңды сымпитып,

Бастарын қырқып алам да,
Көздерінен тізіп ап,
Алтын тақты Қалданның
Алдына апарып саламын.

Аха-ха-ха!
Еһе-Һе-Һе!
Қайсы, қазақ, қалауың?
Айт, кәнеки, жауабын!

Жақтыға сөз бермейтін
Жарықтық Көмей Әулие,
Айта аламыз
Бұған не?

Е, ежелгі дүние,
Ертеден таныс қылығың,
Қосақтасып жүретін
Қызығың мен бүлігің,

Бірдегі аяқ бірде бас,
Бірдегі бас бірде аяқ,
Көкіректегі у – көзде жас,
Көкісе дұшпан – жүрме аяп.

"Алаш" ұранды қазағым,
"Арқар" ұранды төрем-ай,
Естідің жаудың мазағын
Аруақ бұған көне ме-ай!

Жоқ! Көнбейді
Бұған аруақ,
Көнбейді бұған ел қазақ.

Жер ұйықты жайлаған,
Бұғыдай тауда ойнаған,
Бұғынып, сірә, көрмеген
Киліккен жауға көлденең

Буырыл бұлақ басынан
Бұландай тұнық су ішкен,
Тарғыл таудың тасынан
Тарынбай ырзық айырған,

Тажалдың бетін қайырған
Тарғыл қабылан үйсінім,
Сынбай тұр қайтып қабырғаң?

Қайысса да қабырға,
Сөгілмейді іргеміз.
Ғазауат айтар күн туса,
Исі алашпен біргеміз.

Аспандай шексіз арғыным,
Жұлдыздай жиі қыпшағым,
Киіздей қалың керейім,
Наймандай ну жынысым,

Тау тасқынды тарақтым,
Ұлан-асыр уағым,
Қоңыраттай қалың ел
Төскейдегі шуағым,

Астамсыған дұшпанның
Асып-тасқан ғайбатын
Естімей тұр ма құлағың,
Естісең қайтып шыдадың?

Шыдамның шықтық шетіне,
Шарыштың көріп тайраңын.
Шырт түкіріп бетіне,
Шығарамыз ойранын.

Еділдің бойын ен жайлап,
Жайыққа жасыл ту байлап,
Оралға орда қондырған,
Алшаңдаған Алшыным,

Естімей қайтып жатырсың
Есер жаудың тантығын.
Тұл құйрықтан ту байлап,
"Тұлпарлап" ұран айқайлап,

Тұтқиылдан тисеңші.
Төбеден төнген дұшпанның
Басын бұтқа исейші.

Тізе қосса алты алаш,
Саламыз жауға жағалас,
Астам жауды қуамыз,
Құйрығын түріп жалаңаш.

Алламен аттас алты алаш,
Бар ма еді саған тайталас,
Тұрсың қандай кеп естіп,
Бізге келіп тап бұлай,

Зіркілдердей бұл жоңғар
Құдаймен қашан теңесті?

Шүйліккенге шүйлігер
Иліккенге илігер,
Сөз асырып басынан,
Қазақ қатын емес-ті.

Елдескенмен елдесіп,
Белдескенмен белдесіп,
Есе жібермес егесте.
Ұрыс барда тұрыс жоқ

Үйтіп, қазақ, пәлденбе,
Әлдекімсіп әлденбе,
Кең далада кердеңдеп
Өз-өзіңнен желденбе!

Зордың зоры іргеңде,
Шеңгелін салып бүргенде,
Келтірер көктен бұтыңды, –
Көрермін сонда күшіңді?

Доғарсаң, доғар былшылды,
Өзім түсем сайысқа,
Кесілсе басым – шәйітпін,
Артымдағы мол жоңғар

Істей жатар білгенін!
Кәні, айтыңдар,
Ортаға шығар қайсың бар?

Иә, иә, қайсың бар,
Айтыңдар?

Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақұлы Жәнібек,
Сіргелі қара Тілеуке,

Текестен Сатай, Ер Бөлек,
Шапырашты Наурызбай,
Қаумен, Дәулет, Сеңкібай,
Қасқараудан Молдабай,

Тізе берсем ерлер көп
Қатардан жақсы қалдырмай,
Жауабын берші өздерің,
Сайысқа шығар қайсың бар,

Шошаңдаған көп сақал,
Жігіті жоқ, кілең шал,
Бақыртып теке соятын
Қасапшы емес, батырмын.

Жас ноян бар ма араңда,
Шыға алатын сайысқа?

Жылқысында жоқ тарлан,
Итінде де жоқ арлан,
Бұл қазақта іс қылсаң,
Жол тимейді шалдардан.

Ха...ха...ха...
Қатырды-ау,
Масқараға батырды-ау.

Болдық қой масқара,
Арланар жас бар ма!
Бар болса, қайда жүр,
Шықпай ма ортаға?!

Өй, мынау әлгі Дәулетбайдың
Көйлекшең тапқан ұлы ғой.

Бүріп алып желкеден,
Бір сіліксем қайтер ең?
Сілкі! Болма, болма!
Алп-алп, алып бас,

Арыстандай арпалыс,
Жолбарыстай жұлмалас,
Қабыландай қармалас...
Болма... Көнбе!

Берме! Берме!..
Тойтар! Қайтар!
Итер! Ырғыт!
Сырғыт! Сүңгіт!

Ішегін үңгіт!
Құрсағын ақтар,
Жүректен түйре!
Иле! Иле!

Көнбе! Көнбе!
Өкшеңді көтер!
Кеудеден итер!
Тарт, жұлқы бауынан,

Салаңдаған ауынан,
Уыста, ұста!
Ұста, жіберме,
Қылтадан ілік,

Уыста әбден, сілк!
Жұлмала, жұлқыла,
Сілкіле, сілкіле,
Көзін алақтат,

Тілін салақтат,
Арыстандай ақырт,
Текешіктей бақырт!
Олай, былай!

Солай-солай!
Е, міне, жарадың!
Жарадың, қарағым!
Жар болды аруақ,

Алақай, алақай!
Баршаңа таныс,
Бақырауық Шарыш
Сүйрейін, сілкейін,

От бар ма, үйтейін,
Жарады ноян!
Жамағат, оян!

Алаш, Алаш!
Аруақ, Аруақ!
Жарадың, сабазым!

Әбілмансұр қойыпты есімімді,
Бал мен удан бұйыртты несібемді,
Құрсақтағы күнімнен қуғын көріп,
Күдік-күмән тербетті бесігімді.

Таптым, міне, іздеген ұшпағымды,
Елең етпей қысталақ-қыспағыңды,
Көк шыбынды көзіңе үймелеткен
Қынадай қып қырармын дұшпаныңды!

Ақ батаңды, ата жұрт, берсең болды,
Жатырқамай соңымнан ерсең болды,
Ел деп туған ер болса, ер соңымнан,
Көкте құдай жар болғай, көрде Абылай!

Абылай! Абылай!
(Жүгіре басып шыға береді)

Абылай!
Абылай деді ме жас ноян?

Қайдағы Абылай?
Абылай қашан өлгелі!

Өң бе, түс пе, япырмай, бұл не жұмбақ?
Іздегенім келді ме, құдай қолдап?
Сөзі түзу жан екен, жолын оңғар,
Көкте тоба, жерде елі, көрде аруақ!

Баста өзің, жас ноян!
Қудық жауды соңынан!
Абылай! Абылай!
Бірінші көріністің соңы.

Асқақ ұстап алаштың ала туын,
Ата жауды Алтайдан әрі асырдым.
Абылайлап Арқадан бір саңқ етсем,
Тиылып еді қайда дау, ала сүргін.

Әттең, дүние-ай, дәуренім келте болды-ау!
Бақыт құсы басыма ерте қонды-ау!
Ерте қонып, қадірін білмей қалып,
Жендет қолы қапыда желкеге ұрды-ау!

Желкелетіп жендетке болдым қапа,
Желпілдеген жел көңіл бермеді опа,
Іште кетер арманым – қайран елім,
Қайта көрер болды ғой жәбір-жапа.

Иә, бәлем, солай ма екен?
Сенің де, міне, басың кешті
Бабаларың киген кепті.
Хо-хо-ха-ха... ЕҺе-ЕҺе!

Арғы бабаң Жәңгір,
Жүрісі – әңгір-дәңгір,
Айқастан соң айқас,
Шайқастан соң шайқас,

Қаралай жүріп дерт тапты,
Қаршадай баладан мерт тапты.
Хо-хо...Ха-ха... Еһе-еһе!

Одан туған Уәлибақ
Босына өлді ел ақтап.
Тәукеге тиді тәж бен тақ.
Хо-хо...Ха-ха... ЕҺе-ЕҺе!

Бергі бабаң Абылай –
Алағай да былағай,
Асу-ату,
Зобалаң-топалаң,

Қуғын-сүргін,
Құмар еді тұзаққа,
Жатқан шығар тозақта.
Ха-ха... Хо-хо...

Қап, мынандай зұлымның
Үзер ме еді жұлынын!

Одан туған Уәлі
Айдалада сұлады.
Артындағы аруын
Тауып іңкәр дәруін

Әбілпейіз иемденді,
Асырап одан өнгенді.
Одан да өтті дүние,
Тағына болды жау ие.

Тоз-тоз болған торпағы
Шартарапта жортады.
Хо-хо... Ха-ха.

Кім болсаң да көзіме бір көрінші.
Екінші жақтан басқа бір дауыс естіледі.

Сап-сап батыр, сап батыр!
Қиын да ақыл тап, батыр!
Алды суық ақиқат
Қасқая шыдап бақ, батыр.

Қазаққа сен келгенсің
Мойныңа іліп сауғаңды,
Анаң анық болса да,
Әкең күмән әуелден,

Тегіңе жұрт таңғалды.
Хан есігін қармалап,
Бай түйесін қырға айдап,
Би жылқысын Сырға айдап,

Сабылып жүрген Сабалақ,
Жолыңды құдай оңғарды.

Біреуі аз болғандай
Сұңқылдайды мынауы...

Шарыштың басын қиған соң,
Жорықтан жорық қоймадың.
Қызыл қаннан көл жасап,
Тереңіне бойладың.

Жаттың басын доп қылып,
Жақынның көзін шоқ қылып,
Ажалыңмен ойнадың.
Қалмақ ілді сұқына,

Қазақ ілді қырына –
Қоймадың оны ұғына.

Қалдан салды сүзіткі
Қазақ салды іріткі.
Ұлытауда аң қуып,
Алаңсыз ұйқы соғам деп,

Тұзаққа басың ілікті.
Шайтанға болдың түрткі,
Дұшпанға болдың сілікті.
Бабаңның қалай өлгенін,

Атаңның не көргенін,
Әкеңнің қайтып сөнгенін
Аңқау басың ұмытты.

Қап, мыналарды-ай,
Көрінбейді-ау көзіме.
ДАУЫС (тап қасынан шығады):
Міне, менмін.

Тап қасыңда тұрмын.
Атасың ба, шабасың ба?
Ғайыптан Диуана пайда болады.
ӘБІЛМАНСҰР (аң-таң қап):

Тұрғанда жаның қан қақсап,
Қайдағыны қазбалап,
Қайдан шықты бұл найсап?

Өзіңмен бірге кірдім,
Көкірегіңде жүрмін.
Шамданар болсаң – шоқпын,
Шамырқансаң – отпын,

Күмәндансаң – бармын,
Күмәнсіз болсаң – жоқпын,
Хо-хо... Ха-ха... ЕҺе-Һе... Ке-ке...
Қараңғы қойнынан Кейуана шыға келеді.

Сап, сап батыр, сап батыр!
Алша мойның талша боп,
Алма басың шаққа тұр.
Сынап бағар ата жау,

Шыдап бағар ер жігіт..!
Жау ордасы кіл майдан
Сабыр тап та, сапқа тұр!

Жеті күн жер астына сен түскелі,
Содан бері аузыңа дәм түспеді.
Мінеки – хан сарқыты сары балдан,
Құлын бар құрсағынан жарып алған.

Шырын бар миуа бақтан сауып алған,
Ал мынау – абақтының қара суы,
Қазанда қайнай-қайнай шыққан буы,
Ішінде жалғыз кесім май салынған

Аштықтың қайтара алса қаһарлы уын...
Таңдап көр – бірер шұқып татып ал да,
Атауың шығар, бәлкім, қапы қалма,
Қаралай дар тұзақта қылғынғанша,

Қақалып өлген дұрыс шекер-балға.
Табақ көтерген екі жігіт тұтқынның қарсы алдына барып тұрады.

Хан сыбағам желінер
Қонтайшының төрінде.
Хан сарқытын татпаймын
Мынау қапас көрінде.

Зынданның асы қара су,
Қайырын берсе – нәр болар.
Қорлықта ішкен шекер де у,
Бір алла өзі жар болар.

Сорпа ішінде май шіркін
Үрлесем кетпес неме еді,
Қара суда қашқақтап
Қанша өпсем де келмеді.

Бұйырғанға өкпе жоқ,
Бұйырмасқа зорлық жоқ,
Мә, ендеше, барып тұр.

Тарқамапты ашуың,
Басылмапты көкірек.
Ашуды да тарқатар,
Көкірек те басылар,

Мен осы қайда тұрмын?
Не де болса,
Рахмет тағдырға,
Қор болғанша жендетке

Аң патшасы таласын!
Келе ғой, мыш-мыш,
Қолыма бір түс!

Уа, тоба,
Бұл не сонда –
Өң бе, түс пе?
Қан шеңгелді тарғыл мысық,

Тап бермеді, болды ғайып,
Кетті ме әлде аспанға ұшып?

Қонтайшыдан жарлық болды,
Қарашыдан жабдық болды,
Сіздің мейманаңыз толды.
Қырық жендет келді,

Қырық семсер келді,
Біреуінен – ажалыңыз,
Жазмыштан осындай бұйрық болды...
Айтарыңыз болса, айтып қалыңыз.

Жендет арыздасар бастасым емес,
Бақұлдасар достасым емес,
Қонтайшымен бұл дүниеде тілдеспесек,
Ол дүниеде тілдесерміз.

Біліп келіңдер, – деген – даты бар ма?
Датың болса, айт – қапы қалма!

Мұнда мен тілдесер кісі жоқ.
Дат та тиесіге айтылады.

(Жендеттерге)
Ендеше, кәні, бастаңыздар.

Сары қасқа текедей
Тесірейе қарауын,
Дәнеңе жоқ қаперде,
Қабағын да қақпайды,

Жүрегі тас па, мүйіз бе,
Қашар емес түсі де.
Тас болса, егер жібітелік,
Мүйіз болса, ерітелік,

Жә, доғарыңдар!
(Жендеттеріне)
Кеттік!
Қырық жендет алыстаған сайын алакүңгірт сахна қайтадан қоюлана түседі.

Көрсетері бар екен қандай тағы да?
Азабынан гөрі, мазағы батты-ау жаныма...

Салқын белде самал құшқан сал жігіт,
Сан сұқсырды келдім ертіп,
Қалағанын құшағыңа, ал, жігіт.
Бұл дүниедегі о дүниеге кетпейді,

Аққу мойын аршын төске
Асылсайшы, аңқау жігіт.
Анаң берген қос емшекке
Бас ұрсайшы, аңқау жігіт.

Қыздың төсі – қызыл жалын,
Құшпайсың ба, аңқау жігіт,
Қыз ерінінің шекер балын
Жұтпайсың ба, аңқау жігіт.

Бедіреймей көкке қарап,
Иілсеңші, аңқау жігіт,
Сұңқарсың ғой, көп аққуға
Шүйілсейші, аңқау жігіт.

Тұтқын сірескен қалпы тұра береді.
Жә, түсіндім бұл сырға,
Көп қаншықтан сырттан да
Сырт айналып кететін,

Тұрсың ба әлде арбалып,
Жоғалыңдар, тәйірі!
Бұл сырттанмен бұл жерде
Өзім қалам оңаша.

Енді, сабаз, маған қара,
Меруерт алқа!
Бүкіл елде біреу ғана,
Өзің түсін,

Ішің білсін.
Мынау құшақ:
Кірсең – жұмақ,
Қашсаң – тозақ.

Адыра қал, айғырсымақ,
Бір тамшы дымың бұйырғанда,
Қазаққа тұзақ ұл табар ем.
Қинадың ғой, қимадың ғой,

Қимағаныңды ертең дар басынан,
Қызыл қаншыққа жұлқылатам.

Қырда өрген қиқар елік ек,
Қиырға кеттік айдалып.
Жау қосақ боп келіп ек,
Жүрміз жіпсіз байланып.

Хабар жетпей ел беттен
Көңіл де әбден торықты.
Көздің жасы көлдеткен
Жылай-жылай сорықты.

Шетке кеткен шерменде
Туған ел бізді ұмытты.
Бұған да көңіл көнгенде
Көрсетті мынау сұмдықты:

Жау беттегі айбарым,
Дабылы жеткен алыстан,
Арытты-ау бізді аужарың,
Аранға түскен Арыстан.

Қорлық өтті сүйектен
Қиналдық-ау, ой, алла-ай,
Қанатымен су сепкен
Қарлығаш құрлы бола алмай...

Жә! қайдағыны айтып қақсамай
Жөнеліңдер түге!
Ақ киімді қыздар сылбыр басып шығып кетеді.
Жайсаң аға, бері қара,

Мойнымдағы жақұт алқа!
Жалпақ елде екеу ғана –
Бірі – осы.
Неге екенін өзің түсін.

Атам – шүршіт.
Әжем – қазақ.
Нөкерлерім – жаңағы.
Дала десе бұрады ішім.

Жасым – уыз.
Құлыншағым.
Басым – бұла.
Қол тимеген тұлымшағым.

Бүгін – анық.
Ертең – күмән.
Көрер жарық – арты тұман.
Іште кетер жоқ па еді арман?

Аман қалсаң– жауда да бір бар ма тірек?
Қапы кетсең – жер үстінде қалды ма тұяқ?
Жақсының ізсіз өшпегі,
Жүйріктің тұяқсыз кетпегі –

Тірлік кешпес күпірлік.
Күпір болмаңыз, аға.
Ұят-ай, не деп барам,..
Аяғыңа бас ұрамын!..

Жазаға қимас жан екенсің,
Жалынғанға көнбессің,
Азғырғанға айнымассың.

Қапаста емес, шайқаста
Жолығардай сабазым-ай.
Дарға емес, тажға лайық,
Алтын басың

Бұйрық тәңірден,
Үкім қонтайшыдан,
Не боларын кім білген?

Таждың маңы – тас зындан,
Дымың болсын ішіңде.
Билік маңы – кіл жұмбақ,
Түсінсең де, түсінбе!

Өлер Шарыш өлді енді.
Одан күдер үзгем-ді.
Өлтірген кім?
Текті ме әлде тексіз бе?

Тексіз болса – қалмақтың
Тірілей жерге кіргені.
Текті болса – ендігі
Қандай болмақ дәурені?

Қара суды қағып салып,
Май ауызға түспеген соң,
Көкке атты тостағанды.

Тексіз болса тоң майға,
Салар еді шеңгелді.
Сен не дейсің, Лама Доржы?
ЛАМА ДОРЖЫ (бірінші ақ киімді адам):

Жолбарыстан қаймықпады.
Семсерден де сескенген жоқ.
ДАУАШЫ (екінші ақ киімді адам):
Ерлігінде күмән жоқ.

Өрлігі де жетерлік.
ТОПЫШ СҰЛУ (алтын Үкілі ару):
Таудан да шалқақ маңдайы. Ешкімді көзге ілмейді.
КҮЛПӘШ СҰЛУ (күміс Үкілі ару):

Күн сабылып орыс тыным бермейді.
О да: "Босат!", – дейді оны.
Түн сабылып шүршіт тыным бермейді.
О да: "Босат!" – дейді оны.

Қара борбай қазақтың .
Не дейтіні белгілі.
Жеркіндік пе сол неме?
Неге дәрі бәріне?!

Көрейік, әкеліңдер!
Мен араларыңа барып отырайын.
Кіріп келгенде, бос тақты көрсе,
Тексізге бәрібір:

Босағасына жайғасады,
Ал тектілігі рас болса,
Ойына ой қашады...

Тақ бос тұрмас болар.
Бос тақтан кие қашады.
Бос тақты иемденген
Ел-жұрттың сауабын алады.

Қалдан тағына бет алады.
ҚАЛДАН (жолын бөгеп):
Тағзым қайда, төр қайда?

Тақтайға тағзым жүрмейді,
Тақсырға тағзым жүреді.

Таққа мінген тақсыр,
Тақтан тайған пақыр...

Қан арқалаған жоқпын,
Қанға қан төктім.
Жанға жан қидым.
Тақтан аударғам жоқ,

Аттан аудардым.
Ғайыпта өлтіргем жоқ,
Сайыста өлтірдім.
Өзі мойындаған күнәсі үшін жазаладым.

Жазалыны жазалағанды жазғырмас болар
Ол менің алдымда күнәкар.

Төрт қаруы бойында
Төрт бабамның қаны бар.
Ешкім зорламай өзі айтты.
Естіп тұрып, қалай аман жіберем?

Отырып сөйлесесің бе?
Тұрып сөйлесесің бе?

Ендеше, қойшы өтірікші, қой ұры.
Еліңнің өріске, суатқа таласқан
Ұсақ жанжалы басылмас.
Еліңде сиыр, жылқы көп пе?

Жер емшегін ембеген
Жерге мықтап орнықпас.
Жердің қадірін білмеген
Елдің қадірін білмейді.

Бірақ, елдікке ұмтылмаса да,
Теңдікке ұмтылады.
Шабан мінген қойторы да
Бәйге алсам деп ойлайды.

Ие, аласа тақтың үстіндегі
Асқаралы алтын таж
Қолапайсыз көрінері рас.

Тауда тарлан ойнай ма,
Бағлан ойнай ма?

Тарлан ойнаса – жарыместігінен ойнайды,
Бағлан ойнаса – білместігінен ойнайды.

Көп азая ма,
Аз көбейе ме?
Осал нығая ма,
Мықты әлсірей ме?

Құм жиылып тас болмай ма,
Тас сұйылып құм болмай ма?

Көбею мен күшеюдің басы не?
Азаю мен әлсіреудің басы не?

Тау сыртында тау тұрса – қайтеміз,
Жау сыртында жау тұрса – қайтеміз?

Жақын тауға шықпай болмайды,
Жақын жауды ұқпай болмайды.

Арманым – түзге түнедім.
Ғайыптан қолға түстім.
Жалғыз жолға шықтым.

Еліңді әлі бір мекенге орнықтыра алмапсың,
Жауда емес, анда жүріп
Қолға түстім деп өкінесің.
Жалғыз едім, ізім қалмас деп қорқасың.

Дұрыс.
Ант берік пе, пейіл берік пе?

Қылғындыруға қыл арқан дұрыс,
Жалғасуға жібек арқан дұрыс.

Пейілдестіктің желімі қайсы,
Жалғастықтың желісі қайсы?

Астан артық желім болар ма?
Кіндіктен артық желі болар ма?

Ахиреттің алдында да ас ұлы.
Қалаған кесеңнен дәм тат.

Ас болсын!
Күміс кеседен дәм татқаның –
Пейіліме ырза болғаның.
Алтын кеседен дәм татқаның –

Ырысыма ортақтасқаның.
Екі дүниеде де алдыңнан шықсын.
Мен де үшеу боп келіп ем.
Біреу боп кетер түрім бар.

Бауырымның соңы – Шарыш.
Бір өзің мен бір құдайға мәлім,
Өз бауырымнан үш терек,
Үлкен әйелден – Сыбан Доржы,

Кіші әйелден – Лама Доржы.
Күлпаш ханым – Ежен ханның қызы.
Ол келе жатқан керуенді
Қазақтар тонап әкетіп,

Бір қысты қырда қыстап келді,
Некеміз енді қиылады.
Топыш – жаңғыз қызым.
Дәмдес болдың, екі дүниеде тани жүр.

Ағадан қалған бала көп,
Шарышыма тұяқ ермеді.
Жегідей жейді сол мені.
Өзімнен де сенімді.

Қидың ғой оң қолымды,
Ойдың ғой оң көзімді.

Білмей қалдым, алдияр.
Жалғыздықты жауыма да тілемеймін.
Қай үкіміңе де пейілмін.

Бар! Бара бер!
Үй ішіндегілер аң-таң.

Сабырларың жетпесе – қазір айтайын,
Сабырларың жетсе – кейін біле жатарсыңдар.
(Үй ішіндегілер түгел шығып кетеді. Қалдан жалғыз).
Дігірлеген дүние-ай,

Діңкелетіп келеді...
(Көкірегін ұстап, мүдіріп барып, қайта сөйлейді).
Үйістіп жүріп, көз жұмсақ,
Өкініштен басқа не қалмақ?

Жау-жағалас күн кештік.
Жеңілмедік, жеңбедік.
Аздар айқастан тыйылмаса,
Көпке кетер жем болып.

Кетісерге – кекшіл көп,
Келісерге – есті жоқ.
Сол жоғым табылды ма деп тұрмын.
Басына азаттық берсем,

Іргеме тыныштық келер ме екен?
Басымызға ертең іс туғанда
Ту сыртымнан тұра ұмтылмай,
Қолтығымнан демер ме екен?

Ұлы жиын.
Қызық думан.

Шырқа, шырқа, ағайын,
Шырқайтұғын күн бүгін
Көңілден кірбің жым-жылас
Тарқайтұғын күн бүгін,

Көздің жасын жаратқан
Көре қалған күн бүгін,
Көп жылаған қазаққа
Бере қалған күн бүгін.

Ғайып болған ақ Сұңқар
Қайта оралған күн бүгін,
Өшкен үміт шырағы
Қайта жанған күн бүгін.

Ризамын, жаратқан,
Жоғалттым деген жалғызым
Көзіме қайта көрінді.
Менің ұлым боп кетіп еді,

Әлеумет, түгел құлақ сал,
Әбілмәмбет ханымыз
Әмбеге айтар сөзі бар.

Армысыздар, ағайын,
Тілекті құдай беріп тұр,
Сағындырған сабазың
Елге оралып келіп тұр.

Қалың жұртым қуанған,
Абылайлап ту алған
Әбілмансұр сұлтанға
Елімнің қиып жартысын,

Жерімнің қиып жартысын,
Өз алды орда тіккізіп,
Хан сайлағым келіп тұр.
Бұған халқым не дейді?

Дұрыс, дұрыс.
Міне, жөн!

Жөн десеңдер, әлеумет,
Алдыңа жаям ақ киіз.
Кәні, Абылай!
Оң аяқпен атта үстіне,

Ризамын, ағайын.
Көкірегімде жан барда
Аманаттарыңды ақтауға
Ант етемін, ант етемін!

Ханның бағын зор қыл!
Халықтың тілегін оң қыл,
Іргеміз тыныш болсын,
Берекелі ұлыс болсын!

Ал, халайық,
Қапы қалмайық,
Хан талапай!

Алақай, алақай
Хан талапай!

Дуылдаған той өтті.
Одан қанша жыл өтті.
Ызы-қиқу азайды.
Жиын-думан көбейді.

Дүние неткен кең еді,
Өзіміз жүрдік тарылтып,
Көкжиектен шаң шықса,
Жау шықты деп дүрліктік.

Енді, міне, ерте-кеш,
Елшілер келер ағылып,
Саудагерлер сабылып,
Арқа-жарқа ағайын

Алдынан шығар сағынып.
Тәңірім осы төрінен
Жүрмесе екен жаңылып.
Сахнаның екінші шетінен Диуана көрінеді.

Жер бетінде ел-ақ көп екен,
Жалпылдаған ту-ақ көп екен,
Былдырлаған, шүлдірлеген
Біз түсінбейтін тіл-ақ көп екен,

Бәрінің аузында: "Абылай".
Құдайдың атын құбылтып айтса да,
"Абылайға" жаңылмайды ешбірі.
Әне бір шаң!.. Міне бір шаң...

Жаман хабар жаушы болмай,
Жақсы хабар елші болса болғаны.
Шаңқылдаған шапқын келмей,
Бәйпеңдеген керуен келсе –

Абылай да ақ семсерін төрге ілді,
Шаңыраққа тіреу қылды найзасын.
Ертелі-кеш елшілермен пыш та пыш,
Асырмақшы айласын.

Жатып алып қатын алып жан-жақтан...
Кіндігімен тығындамақ
Жалпылдаған жұрт аузын...
Атығай, Қарауыл алты қатын ап берді.

Нұралы да "қызымды ал" деп шап берді,
Қырық бұрым шашын тарап сарт келді.
Бәрін шетке ысырып сап,
Қалмақ Топыш иемденді қақ төрді

Бүйте берсе, бір көрпеден өріп,
Бір төренің шашбауын көтеріп,
Жүрмесек қайтсін бір күні?!

Әй, қайдам!
Әбілмәмбет әуелгі кез
Әукесі түсіп, бауырсынып жүр еді,
Қалдан қарқалазы қып жібергенде,

Бұзылды бірден реңі,
Бел астында отырып,
Қойды төбе көрсетпей.
Әбілқайыр өлгелі,

Барақ кетті тентіреп...
Қалдан қарап жатқан жоқ,
Бәрінің де құртып отыр діңкесін:
"Түркістанды саған берсем,

Өйтесің де бүйтесің!"
Апта сайын ат шаптырып Абылайға
Айтары сол ерте-кеш.
Бел аса сап,

Әбілмәмбет сұлтанға,
Айтары сол – басқа емес.
Жем беттегі Нұралы,
Қарнақтағы Барақ,

Түркістанда Сейіт
Алған сондай уәде.
Бәрі бірдей дәмелі.
Сәмеке де ала алмаған,

Әбілқайыр көре алмаған
Бас тақытқа ие болмақ бәрі де.
Шүршітпенен болғанынша бір жақты,
Бәрін бірдей көз сүзгізіп бір таққа,

Тырп еткізбей ұстап отыр тұзақта.
Абылай да асырмақ боп әдісті,
Әр тараптан бір шығарып дабысты,
Андап отыр аңысты.

Жаубасарларды дауға салып,
Бәрін бірдей елшілікке жұмсап,
Әр тарапқа бытыратып жіберді.
Енді, міне, бір-бір керуен жетектеп,

Соңдарында бір-бір елші дедектеп,
Келіп жатыр тұс-тұсынан ағылып,
Жау жыққандай сабылып.

Жау тыйылса, дау тыйылса болмай ма,
Шайқастан да шайлығатын кез болды.
Абылайға әзір өкпе жүрмейді,
Оқпен сынаған батырды

Сағыныштан сарғайған соң
Тәуекелге бел байладым.
Жеттім, міне.

Жетсең, неге жақындамайсың?
Есік аттағасын, кілт тоқтағаның не?

Ұрлық қылған адамдай екем,
Қимылдауға қысыламын...

Қысылатының қалай...
Баяғы тар қапаста да
Ағыл-тегіл ақтармап па ең
Ақ пейілдің дариясын?!

Сол дарияның бергі бетінде мен қалып,
Арғы бетке сен шықтың,
Қайығыңа отырғызып басқаны.

Тақ пен билік, бақ пен дәулет
Тарылтпаса, кеңейтпейді ноқтаны.
Тәңірі мен тағдыр бұйрығы,
Сені емес, басқаны әкеп қосқаны.

Ондай ноқта өз басымда да бар,
Шылбыр болып шырмап алып,
Тұсап тұрған сол аяқты.

Баяғыда қидың қалай
Шылбыр емес кісенді?
Көр зынданда сені құшқан
Қас-қағым сәт –

Ауық-ауық ұйқы бұзар
Алыс қалған түс енді.

Түс емес ол, арыстаным,
Сонда бойға біткен титтей бершімек
Қазір көрсең – дәл өзіңдей,
Атан жілік кісі енді.

Не дейсің, Күлпаш,
Қалдан бұны біле ме?

Білетінін, білмейтінін білмедім,
Атын қойып, тұсауын кескен өзі.

Әмір Сана деп қойды.
Сары Арқаға қол бастап емес,
Жол бастап барар
Құтаяқ осы болсын деп.

Тоқта! Қайда барасың?
(Өз даусынан өзі оянып кетеді).

Неге айқайладыңыз, алдияр?
Үрейлі шықты даусыңыз.
Шошып оянғаннан саусыз ба?
Көріп пе едіңіз, жаман түс?

Бәрін дерлік қайтардым.
Сауда жасауға арланады.
Ұзын аққан Есіл менен Ертістің,
Көлденең аққан Торғай менен Нұраның

Бәрін жаудан босаттым,
Егін салуға қорланады.
Балқаштың бос айдыны,
Қорғалжын мен Көкшетауда сексен көл,

Баянтауда Сабынды көл, Шойынкөл,
Тарбағатайда Зайсан көл –
Бәрі жатыр мөлдіреп,
Ат суармаса, аяқ-қолын салмайды,

"Балық аулаңдар!" – десем,
"Бақаны да бақ дерсің-ау" деп бұлданады.

Жау сағынады,
Дау сағынады.
Тыныштықтан іштері пысады,
Шаруаға құнттары жоқ.

Күнде жұмыртқа табатын
Тауық алмай, қатын алған
Өз обалдарың өздеріңе
Демейсің бе саппастарға...

Мен олай десем,
Олардың қалай дейтінін
Білесің бе?

Біз білмейтінді білмейтін болсаң,
Біз істемегенді істемейтін болсаң,
Істе дегенге тіл алмайтын болсаң,
Несіне хан болдың, қаңғыбас төре,

Қалқима қалпақ киюге ме?
Талай жерде
Тарпа бас салды өзіме

Қалағандарын қылсам, тағы да қанды қырғын,
Байы өлген қатынның бажылы мен
Баласы өлген қатынның қарғысын да
Ести-ести естен тана жаздадым.

Ұрымталына іс үйретіп,
Ұғымталына сөз үйретіп,
Ұйтқылы жұрт қылам бұл елді.

Жан-жағың толы жат пен қас,
Жармаспай ма қолыңа?

Жат бөгесе – жанын алам,
Қас бөгесе – қанын алам,
Ел бөгеп, еңсені түсіріп тұр ғой.

Елдің өзі еңсеңнен басса,
Емін қалай таппақсың?

Ел жолында еркек тоқтымын,
Құрбандыққа шалам басымды.
Өлімнен қорқып көргем жоқ,
Алайда аңқау жұртымды

Жатқа есесін жібермес
Іргелі ел қылып, үлгерем деп,
Ғұмыр мен жігер тілеймін
Күні-түні құдайдан,

Үлгермесем тәңірден
Ізімді басып, ісімді алға апарар
Алғыр ұрпақ сұраймын.

Ұрпақ дейсің бе, хан ием,
Ендеше күткен хабарыңды әкелдім.
Асқа пейілім шаппайды,
Мен талғақпын.

Талғақпын дейсің бе?
Неге талғайтыныңды білесің бе?

Анық білмеймін.
Өмір бойы тісім тимеген
Бір мақұлықтың етін жегім кеп,
Аузымның суы құрып жүр.

Аңның етіне емес, адамның етіне
Ауып тұрғаны аңсарым...

Тәйт әрі!
Тағы боп кеткенсің бе?

Талғақ қатын тағыдан
Асқан жыртқыш емес пе?
Сөзіме құлақ ас!
Ажал аузында жатқан әкеме

Қол ұшыңды бермеп ең,
Қайтар соның есесін?

Қолтығынан демемесем де,
Сыртынан найза сұқпасқа
Серт бергенмін әкеңе,
Сол сертімде тұрдым –

Сыртынан найза сұқпадым,
Жауына туын жықпадым.
Әкеңді шауып алам деп,
Келгенде Қоқан қоқиып,

Қолымды оған қоспадым,
Қоқанды шауып алам деп,
Әкең келді қоқиып, –
Діндеске діңкем құрыды,

Азғырса да баспадым,
Ойрат пенен қазаққа
Ортақ жаудың біреуі
Одыраңдап күш көрсетсе,

Сондай сәт келді ендеше,
Есіл әкем өкінішпен өтті енді,
Артындағы ел тағы дауда қалып тұр,
Менің жалғыз бауырымды

Тоқалдан туған томар бастар
Аяғынан шалып тұр.
Соларды жүндей түткілеп,
Қуырып жесем жүрегін,

Бір ұл туып берер ем.
Қазақ пенен ойратқа
Ортақ қорған болғанын
Тірі жүрсең көрер ең?

Таққа мұра – Сыбан Доржы.
Бір емшекті еміп ек.
Таласатын – Лама Доржы.
Күңнен туған Күйіншік

Жарым шүршіт, жарым қазақ
Ұл туды дейді сұлу Күлпаш.
Ол есіңде бар шығар
Зынданыңа талай бас сұққан.

Екеумізді сорлы әкем
Қатар қойып таныстырған,
Сонда сенің қолың маған,
Көзің оған ұмсынған.

Әкең менен бір тәңірдің қалауын
Аяққа басқан жерім жоқ.
Ендеше бұндай бопсаның
Айтылатын жөні жоқ.

Бопса емес, қолқа салып тұрмын
Күлпаштың атын атап едім,
Күмілжіп қалды ауызың,
Әлде мен айтқан қылыққа

Өзі келіп ұрынбаса,
Ешкімге ор қазбасқа
Құдайға берген антым бар.
Күмілжісем сол екі пәтуа

Мен сұрап тұрғам жоқ па?!
Қалдан Шеріннің кіндігінен шықпай,
Жерден шықсам,
Жолатар ма ең маңыңа?!

Сен – қазақтың ханшасы,
Жоңғар – қалың ел,
Қолқа салса – ханы бар емес пе,
Олардың пиғылын білмей тұрып,

Ортаға киліккенім
Орда бұзар іс болар.

Салмай-ақ қой бұлталаққа,
Жаным ашымайды де ойратқа.
Сырттан жасауыл кіреді.

Алдияр!
Қалмақ тайшысы Дауашы!

Дауашы дейсің бе?
Ол неғып жүр?
Ойда-жоқта жол шықса,
Жүрмеген шығар тектен тек?!

Кірсін, жібер ендеше!
Жасауыл кетеді. Дауашы кіреді.

Алдияр!
Есіңізде бар шығармын,
Мен Дауашы деген тайшымын,
Жанқаста көрген жан деп келдім,

Жаным үшін арымды
Сала қоймассың саудаға?

Не болды сонша таусылып,
Қонтайшыңа бармай,
Мұнда келіп қол жайып,
Не көрінді саған?

Сөзіңе құлдық, ханшайым,
Әкең өлгенді де естіртіп ем,
Тағы да сабыр сұраймын.
Сыбан Доржы мерт болды,

Есеңгіреп ел қалды.
Сендерден тілеп бір қайран
Мені осында жіберді.

Сыбан Доржы мерт болардай,
Соғысып еді кімдермен?

Шайқаста емес ханшайым,
Өз үйінде, өлең төсегінде
Мерт болды ағаң.

Айтпадым ба, алдияр,
Тағы да қапы қап тұрмыз.
Қалың жоңғар ел қайда,
Жүгенсізін тыймай ма?

Басқа басқа болсын-ақ,
Бөлесі ең ғой әкемнің,
Сен неғып алдын алмадың?

Бөлтіріктер бөлеге
Өлсе де, жолын берер ме?
Тақ бұйырған немеге
Ақыл айтсаң көне ме?

Қара жер хабар бермесін
Ағаң аңғырт іс қылды,
Кепті көзге ілмеді.
Жанашырды жау көрді,

Уайым айтсаң, дау көрді,
Орынсыз асып-тасам деп
Зұлымдыққа жем болды.
Өшіккендер орнына

Не дейсің, бұған хан ием,
Өзіңді көрден құтқарған
Орданың шықса ойраны?

Сені ел жіберді ме, жоқ өзің бе,
Мұнда жеткен шапқылап?

Ел дегенің не өзі?
Қаңқылдаған қара тобыр ма?
Олар бұған мәз-мәйрам.
Елің әлде естияр шөкім шоғыр ма?

Олар отыр үрейлі:
"Жоңғардың бағы осымен
Біржола ауған жоқ па?!", – деп,
Мені солар жіберген.

Таққа таласар дегенді
Қырып жатыр қынадай,
Жайсаңдардың ендігі
Бар үміті Әмір-Санада

Соның маңына топтасып,
Зұлымнан өш алмақшы.

Қалдан Шеріннің кенжесі,
Туған Күлпаш сұлудан
Көкірегі ойлы, көзі отты.

Ол да тоқал емізген томар бас.
Оған сенген ойрат оңалмас.

Арамзаны құртуға
Ант бере алған жалғыз сол.
Ол болмаса егер де,
Жанын баққан жайсаңдар,

Жағын сауған зарғылар
Жаңа қонтайшыны қолпаштап,
Әкең Қалдан Шеріннің
Сөзі түгілі өзін ұмытар түрі бар.

Қасиет қашқан қараң ел
Әкем қадірін білмеді,
Ағам қадірін білмеді,
Тағын құлға қор етті.

Қырылып қалсын қынадай,
Оларға бола бас қатырма, хан ием!
(Жылап шығып кетеді).

Сонда не демексің, тайшы?
Не айтып еді жақсыларың?

Қол беріп көмектесіп,
Әмір Санаға тірек болсын,
Тіпті өзі келсін деді.

Өзім барсам – өлімін сатқандық болады,
Қол жіберсем – қол сұққандық болады
Көмегім дайын, Амалын табуға ақыл қос.

Өзің барсаң – желкеңде орыс,
Маңдайыңда – шүршіт,
Көздерінің сұғына қаласың.
Көмек берсең –

Бүгін жарты ойратқа зобал төндіресің,
Ертең түгел ойраттың сауабын аласың.

Ендеше көмекке кімді жұмсайын?
Барақтан туған
Шығай мен Малайсарыға сөз салсам ба екен?

Шығай мен Малайсары
Жоңғарға қанық екені рас
Бірақ, қай тарабыңның сойылын соғатындарын
Бір тобаның өзі біледі –

Одан да Уақ, Керейдегі Қайыпқа айт,
Әмір Санамен өрістес,
Бірақ өрелескен жері жоқ еді.
Арғында Олжабайға айт –

Орда бұзар арыстан ғой,
Салсын лаң қонтайшының басына
Найманда Қабанбайға айт,
Шыңғыстан жылысқанда

Арттарыңда қалған Алтайды
Өздеріңе бұйыртам десең,
Қала қоймас аянып.

Келген ізіңмен кері қайт
Сауалыңның жауабы
Ілесе барар соңыңнан.

Ұмытып барады екем,
Күлпаш ару өтініп еді қиылып,
Абылай пана бола алса,
Әмір Сана бала бола алады

Абылай бел бола алса,
Ойрат ел бола алады.

Қасиет қашқан қалың ел,
Өздеріне сол керек!
Қырылып қалсын қынадай,
Оларға бола басыңды қатырма!

Абылай, пана бола алсаң,
Әмір Сана бала бола алады,
Абылай, сен бел бола алсаң,
Ойрат та ел бола алады.

Кірсін.
Қоқан елшісі кіреді.

Алдияр!
Қоқанның қаһарлы бегі
Ердене би жіберді,
Мынадай кеп айт дегені:

Ақ бота би айтып еді – көнбеді.
Әбдікерім бек айтып еді – ермеді.
Әбдірахман хан айтып еді – құлағына ілмеді.
Бұл жолы да сөзді аяңсыз қалдырса,

Күллі мұсылман Абылай ханды
Ойраттардың қанжығасында деп біледі.
Біржола күдер үзеді.
Ендеше Ердене биге айта бар:

Қазақтың көрген төмпеші де аз ба еді?
Қоқан қолын созды ма?
Бұхар бетін бұрды ма?
Хиуа сертте тұрды ма!

Іргем әлі дүрбелең,
Әлі бұлдыр ертеңім,
Ойлануға мұрша бер!
Ойрат – жабылар жау емес,

Жабылар жау табылар.
Одан гөрі көбірек
Одан гөрі ірірек,
Сонда ағайын қол созса,

Құп, тақсыр!
Шығып кетеді.

Жасыл тумен жасқайтындар көбейді.
Қысылғанда – қолын берген бірі жоқ.
Қыспақтан шықсаң – дігірлейді ірі боп.

Келсін!
Қырғыз елшісі кіреді.

Алдияр тақсыр!
Хан ием, Алатаудың басынан,
Аспанда күннің қасынан,
Бір атадан шөнтектес,

Бір енеден емшектес,
Егізіңнің сыңары,
Көңіліңнің құмары,
Айыр қалпақ қырғыздың

Айырықша сәлемін
Жеткізгенше асығам.
Түптеп келсек, тектес ек,
Дұшпаны ортақ кектес ек,

Жиын күнде жақтас ек,
Қиын күнде тілектес ек,
Тәңір бүгін беріп тұр,
Одыраңдаған ойраттың

Бағы бүгін қайтып тұр,
Бәсі бүгін кеміп тұр,
Төмен түсіп еңсесі
Есін жимай тұрғанда

Ойы қырға ұласып,
Көшін жимай тұрғанда
Екі жақтан шап беріп,
Шаңырағын қақ бөліп,

Туын жығып тастайық,
Уын сығып тастайық.
Бағы қайтқан дұшпанның
Басын солай жаныштайық.

Аптықпа, ағайын, аптықпа,
Хабар болсын өзімнен,
Манаптарға сәлем айт,
Ақылдаспай атқа мінбесін,

Ұтарын білмей іс қылсақ,
Ұтылыс болар тапқаның.

Түсіндім, хан ием, кебіңе,
Жеткіземін манап, бегіме,
Қол жайып бата берсеңіз,
Қоқиып тартам жөніме.

Жолың ақ болғай!
Еліңе бақ қонғай!
(Қолын жайып, бетін сипайды).
Қырғыз елшісі шығып кетеді. Іле-шала жасауыл қайта кіреді.

Алдияр!
Үйсін Төле би
Суыт шабарман жіберіпті.

Алып кел.
Төле би шабарманы кіреді.

Алдияр!
Шаштан келдім.
Үйсін Төле биден
Шұғыл хабар әкелдім.

Лама-Доржы үсті-үстіне шақырып,
Ұрғаға барып, жаңа ғана оралды.
Бидің айтуынша, бұл қонтайшың
Онша ұзаққа бара алмас,

Ойрат іші шартарапқа шапқылап,
Жақтас іздеп жатыр дейді шарқ ұрып.
Арқаланып сонысын
Не күнгейден, не теріскейден

Кіруі мүмкін қалың қол,
Алдын алып қалмасақ,
Қосақ арасы бос кететін күн туар.
Кезең келді кеңес құрып, іс қылар.

Төле айтса тегін айтпас,
Менің де сондай күдігім.
Қабырғаммен кеңесіп ап,
Жауабымды берермін.

Жемтігін ілген қырандай
Жайраңдап қапсың.
Табылды ма жеңсігің?

Табылғанда қандай! Мінеки!
Табақшанық бетіндегі бүркеуді жұлып алып, ханға көрсетеді.

Не болушы еді - жүрек қой?
Адамның жүрегі.
Зұлым Лама Доржының
Қараулық ойлап мерт қылып,

Қақ жарыла жаздаған
Қара талақ жүрегі.

Анадағы Дауашыны
Тосып тұрдым жолынан.
Таққа өзің ие бол,
Батыр қонтайшы ұрпағы,

Сен тұрғанда талас жоқ
Өзгенің үз күдерін, –
Деп қатаң тапсырдым.

Үндеген жоқ.
Жауабын, міне, жансызбен
Отырған жоқ па жіберіп?!

Әке тұқымын тақтан тайғызып,
Несіне мәзсің мұншама?

Кегім қайтты!
Біреуінің көзін құрттым.
Екіншісі де көп ұзамас.
Әмір Сана әлі тірі.

Қашып кеткен.
Қайда екені белгісіз?
Ұстап алсақ, болар еді құба-құп.

Ел емес, маған сен қымбат.
Сенен тамған бір тамшы
Ойрат пенен қазақты
Падишасыз қалдырмас.

Саңқылдап күліп, сылаң басып, шығып кетеді.
АБЫЛАЙ: (аң-таң)
Мына пері не дейді?
Қайда жатыр көмейі?!

Қазақ пенен қалмақты
Бір тақымға бастырмақ?
Оған қазақ көне ме,
Оған қалмақ көне ме,

Бір-біріне илікпей,
Бет-бетіне шалқайып,
Шайқас салып жүргенде
Екеуінен де зор шығып,

Екеуін де еңкейтіп,
Салса, қайтпек табанға?
Соны ойлайтын жан бар ма?
Есіктен жасауыл кіреді.

Алдияр!
Ресей патшасынан елші
Келіп тұр.

Алып кел!
Ресей елшісі кіреді.

Тақсыр хан!
Патша ағзамнан кеп тұрмын.
Қызылжардың жәрмеңкесіне шақырып,
Өзіңізге арнап салған көк үй бар,

Рахмет!
Тірлік жазса көрерміз.

Патша ағзамның тағы бір өтініші
Қалдан Шерін өлгелі
Бір топ қалмақ қашқыны
Қазақ арасында жүр деп естиміз.

Арасында Әмір Сана бар.
Сол кісінің қайда екенін
Хабардар болсаңыз, тақсыр,
Біз хабарсыз қалмайық.

Егер хабарласа қалса,
Бізге де айтарсыз.
Не жақын жердегі
Орыс қамалына әкеп тапсырарсыз.

Патша ағзам тек жоңғардың емес,
Қазақтың жағдайына да
Қатты алаңдап отыр.

Жарайды есте болсын,
Патша ағзамға біздің де
Алаң көңілімізді айтарсыз.

Құп, тақсыр!
(Шығып кетеді.)

Ақ патшаның Әмір Санаға
Емешегі неге үзілді?
Әлде ол да қалмақтың
Ендігі тізгін ұстарын

Сол ғана деп санай ма?
Жасауыл кіреді.

Алдияр! Ханбалықтан
Боғдыханнан елші кеп тұр.

Кірсін де!
Елші кіреді.

Алдияр ханы қазақтың
Аспан асты елінің
Падишасы Боғдыхан
Аса құрмет тұтатынын білдіріп,

Аспан асты елінің
Ардақты Сайыпқыраны
Атағымен марапаттайды.
Соны өз аузынан естіртуді

Аса мәртебелі атақ беріп,
Аса ұлық ілтипат көрсеткен
Боғдыханның биік құзырына
Мың мәртебе рахмет.

Қазақ сыйға сый, сыраға бал.
Жорасын қатты ұстанатын жұрт.
Адал көрші, түзу дос
Болуға берік сендіреміз.

Бізде де оған шүбә жоқ.
Алайда бүгін қазаққа
Төңіректен түрткі көп
Боларын қатаң сақтандырамыз.

Әсіресе, ойрат тараптан,
Ойраншылдар көбейді.
Егерде Қалдан Шеріннің
Әмір Сана баласы

Хабарласып жатырса,
Біз білмей қалып жүрмейік.

Ойрат жәйі ойландырып тұр бізді,
Әмір Сананың қайда қалай жүргенін
Біле алмай, біз де алаңбыз.
Боғдыханның алаң көңіліне

Біз де жақсы түсінеміз.
Соны биік құзырына
Бізден мағлұм етерсіз.

Құп, тақсыр.
(Шығып кетеді).

Бұлардың да ойы белгілі.
Не әлгі Әмір Сананың
Аспандап кетті бағасы,
Не бұрын ешкім көрмеген

Тәлкекке түсті бір басы.
Не де болса, бұл іске
Кіріспесе қазақ болмайды.
Жасауыл кіреді.

Әбілмәмбет хан мен
Шығай сұлтаннан шабарман келді.

Кірсін!
Жасауыл шығып кетеді.
Бұл екеуі неге
Ат шаптырып

Алдияр хан!
Әбілмәмбет хан мен
Шығай сұлтан
Дұғай сәлем айтады:

Араласпасын ойрат ісіне
Аралассақ аласапыранға түсеміз.
Әсіресе, қашқындарын жолатпасын,
Қанша дегенмен қалмақ оңай жау емес,

Ақыл қосқандарына рахмет!
Аралассақ – ақылдасармыз.
Бар, солай де?

Құп, тақсыр?
(Шығып кетеді).

Маған араласпа дегені,
Өздерінің белгілі болды көмейі.
Кел, жасауыл, тағы кім келіп тұр?
Жасауыл кіреді.

Алып кел!
Ойрат елшісі кіреді.

Алдияр!
Төрт ойраттың төбе тағының иесі,
Дауашы қонтайшы жіберді.
Халқымның қалауымен

Ел тізгінін ұстадым.
Қалданға берген сертіңде тұрып,
Абылай хан қолдаса,
Қолтығымнан демесе,

Қазақтың көңілі бүтін,
Іргесі тыныш болатынына сөз берем.
Олай болмаған күнде,
Басқа тараптан қолдау

Қамдастыруға мәжбүрмін.
Ол үшін – ойраттың қашқын-пысқынын
Паналатпай, өзіме қайтарсын, –
Деп мәлімдеуді маған бұйырды.

Мен Қалдан Шерінге серт бергем жоқ.
Сөз бергем:
Ойраттың басына күн туса,
Қол ұшын бер деп шақырса,

Бас тартпаспын дегенмін.
Сол сөзім сөз.
Ал қашқан-пысқан дегеннен
Алдыма келген өзінен басқа кісі жоқ,

Жан сауғалап келер адам болса,
Ел деп пана сұраса,
Елдігімізді істерміз.
Бірақ, енді ондай мүсәпір

Маған емес, қазаққа келеді.
Қазақ не айтса – сол болады.
Осы сөзді бұлжытпастан айтып бар.

Құп, тақсыр!
Елші шығып кетеді.

Дауашы өз жымын өзі аңдыған
Жолбарыстай жымысқы екен.
Әлгі шүршіт пен орыс та
Осының айтағымен кеп жүрмесін.

Бірақ, ол екеуі – кәнігі жыртқыш
Бір өлімтікке таласпас.
Таласса, сол өлімтікті баққан
Құзғынға жаны ашымас.

Ол екі елшіні қайдам,
Әбілмәмбет пен Шығай сұлтан
Соның айтуымен шабармандарын
Шапқылатып отыр.

Әуелі сол екеуіне сөз салдырып,
Ізінше өзі елші жіберді.
Қазағыңның өзінің аузын
Әрі-сәрі қылып,

Әр тараптың түленін түртіп үлгерді.
Жасауылдың басы
Тағы да тұр жылтыңдап,
Тағы кімді жіберіп,

Тамырымды басқалы жатыр екен.
Жасауыл кіреді.

Алдияр!
Уақ, Керей елінен
Қос шабарман келіп тұр,
Ералы сұлтан, Қайып би

Тарғыл Алтай тауынан
Ұзақ уақыт саят қып
Олжалы боп оралыпты.
Сонда атып алған

Нысаналы бұғыны
Сыралғы ғып,
Бұзбай-жармай
Сізге жіберіпті.

Өзіміз алып кіреміз,
Ешкімге ұстатпаймыз деп,
Екі шабарман
Есік алдында тосып тұр.

Кірсін!
Сыралғы болса – көрейік
Сауалғы болса – естиік
Олар не дейді – білейік.

Құп, тақсыр!
Салаңдаған бұғыны екі жағынан ұстап, екі шабарман кіреді.

Алдияр тақсыр!
Мені Керей мен Уақ Ұлысбегі
Ералы сұлтан жіберді.

Мені Уақ Керейдің биі
Қайып мырза жіберді.
"Мынау олжаны,
Қанаттыға қақтырмай,

Тұмсықтыға шоқтырмай,
Хан қолына тапсыр", – деді.

Екеуінің айтқаны:
"Нысаналы жануар ғой.
Өзіңнен басқаға ұстатпасын,
Пышағына абай болсын", – деп

Алдияр!
Мен бұғы емеспін,
Адаммын.
Алдыңызға келу арман еді,

Жеттім білем ақыры.
Анам әрдайым айтатын:
"Менің ақ сүтіме қандай сенсең,
Оның ақ пиғылына сондай сен", – деп.

Абылай ұзақ тесіліп қарайды.
Сенбей тұрсыз білем?
Мен – Қалдан Шеріннің ұлымын.
Анамның аты – Күлпаш.

Айтатыны – Абылай азат болғалы
Қазақ пен қалмақ тыншыды.
Аз бенен Аз достасса,
Көптің өзі сескенер,

Көп тұрғанда Аз бенен Аз алысса,
Екеуін де бір мықты
Бір қанжығаға бөктірер
Екенін ұққан екі ақылды Әмірші,

Әкең мен қазақ Абылай.
Басыңа күн туса, соған бар,
Жолыңды бір оңғарса, сол оңғарар деп еді.

Күлпаш...
Аз көрсе де, көп ұққан
Сұңғыла екен-ау сабазым.
Бар ма өзі жер бетінде.

Жуықта ғана жоқ қылды
Лама Доржы зынданда...

Солай ма?
Зынданда зарығып отырып,
Алған болды-ау есіне.
Бірақ, өзін емес, ұлын айтып,

Кіріп еді түсіме.
Қап, бір хабарын білсемші,
Қандықол қатыгез жендетті,
Желкеден алып, бүрсемші.

(Сахнаның екінші шетінен Топыш кіріп, кідіріп қалады).
Әттең, әйел болса да,
Қатерлі іске бас тігіп
Қапаста мені тауып ед,

Қапыда қалдым, білмедім,
Қатерде қолым бермедім.
Кел бермен,
Маңдайыңнан иіскейін,

Қос жайсаңнан қалған бір тұяқ
Жақсы болды-ау көргенім.
(Әмір Сананы бауырына басып, маңдайынан иіскейді).

Иә, бұны білмей қалдық қой,
Білгенде – шашу шашар ек.

Қасындағы жарыңа
Қайдан жүрсің?" – деп, хан ием,
Жақсы түс көрген тәтті ұйқыдан
Әлі ояна алмай тұрмысың?

Бұл сауалың қызық болды, хан ием.
Өткенде де – өңім мен түсім
Бірдей шытырман деп айтып ең.
Шытырманың шырғалаңға

Айналмаса – жарады.
Елші үстіне елші,
Жаушы үстіне жаушы
Жаңбырша жауып барады.

Жаушы келсе де,
Жау тиісіп жатқан жоқ қой.

Жаушы көбейсе, дау көбейер,
Дау көбейсе, жау көбейер
Көрінгеннің көз-басын иіскелеп,
Көңілшек боп кетіпсіз-ау, алдияр.

Бұл – сенің де жатың емес,
Әкеңнен қап тұрған жалғыз тұяқ!

Әкеден, гөрі шешесінің қадірі астам білем,
Әкесін естірткенде
Тапжыла қоймап едіңіз,
Шешесін естірткенде

Түсіп кетіпті ғой ұнжырғаңыз.
Әмір Сана апасының алдына барып тізе бүгеді.

Топыш әпкем Сіз екенсіз ғой,
Мен – бауырың Әмір Санамын.

Әкем дүние салғалы,
Ағам мерт болғалы
Ел Ойратта бауырым жоқ,
Қалғандарың - кіл өкпе...

Бұрылып та қарамады артына
Бауырына санамады бұл апа...

Жә, абыржыма,
Қатыгез дүниеде бауыр да қатыгез.
Дауашымен неге кетістің,
Сенімен біргемін деп еді ғой,

Неге бұлай ірге бөлістіңіздер?
Әлде араға тақ түсіп,
Ауызға алалық кірді ме?

Солай шығар, шамасы.
Мұнда аттанарда
Сөз мәні дұрыс еді.
Қайтып барғасын бұзылды,

Лама Доржыны маған айтпай өлтірді.
Боғдыханға маған айтпай сөз салды.
Қырық сан қытай іргемізге келгесін,
Арқаланып алды да,

Ол тек шолғыншылар ғой,
Жүз сан әскер үш лекке бөлініп,
Ханбалықтан жылжыды дейді бері қарай.

Дауашы сондай есер ме ед,
Олар келсе, бұйыра ма оған тақ?..
Елінің күні не болмақ?

Орыстың да аузын алмақшы.
Алтайдың теріскейін орысқа беріп,
Күнгейін қытайға беріп,
Екі мықтыға сүйеніп,

Тәңіртауды қуалап
Батысқа ауыз салмақшы.
Бықыған екі көп елге
Ел керек емес, жер керек,

Тілегендерін беріп, құтылып,
Кеңге өзі шығып алмақшы,

Бұнысына сен өзің
Неге қарсы боп жүрсің?
Қазаққа жаның ашып па,
Әлде арғы жақтағы

Қазақ пен қалмақ үш ғасыр
Алысса да, ала алмады бір-бірін,
Енді екеуі екі тараптан
Жаланған көпке

Күш біріктіріп, қарсы тұрмаса,
Қызыл итке жем қылады
Қызғанып келген жер-суын.
Дауашы соны ойламай,

Көпті өзі ауыздандырып алмақшы,
Шеттен жырып дәндеген көп күні ертең,
Ортаға қол салмақшы.

Жарайды, жаратқан ие жар болсын,
Ең әуелі басыңды арашалап қала алсақ,
Ойласа жатармыз ар жағын.
Жасауылды шақырады. Жасауыл Әмір Сананы ертіп шығып кетеді.

Қапы қалсақ бұл жолы,
Қазақ сазға отырады бір жола,
Осы жолы қайран тапсақ – болғанымыз,
Таба алмасақ – бордай тозғанымыз.

Үлгере алсақ, Дауашыны жоқ қылып,
Орынына өз адамымызды қоямыз.
Екі ара дау-дамайды
Біржолата тыямыз.

Үлгермесек – Ертіс судан әрі асып,
Алтайдан алам сыбаға,
Сөйтіп қонтайшы тағына
Таласар жол қалдырам,

Тап осы жолы тағы бір айдын асырсам,
Қазақты қойып,
Жағалай мұсылман баласын
Жалғастыққа шақырам.

Әйтпесе, мынау азу білеген өңшең көп
Шыр айнала шырмап алар тор құрып,
Тыңдаса – айтқанымды қылғаны,
Тыңдамаса – өз обалдары өзіне.

Көкіректегі осы ойды
Қазақтың салам алдына.
Сырттан аптығып жасауыл кіреді.

Алдияр, сыртта бір топ адам.
Түстері суық. Жүрістері суыт.
"Ордаға жібер, –
Жібермесең, Саламыз, – дейді, - зобалаң!"

Жынданайын деген екен бұлар.
Ендеше, біз де белді бекем буайық.
Басшылары кім?
Жібер маған!

Құп, тақсыр!
Жүздері қату Ботахан мен Жақай кіреді.

Алдияр хан!
Аспа-таспа, айтқанға көн.
Көнбесең – көппін.
Бәрібір көндірем.

Су толқыса жар сүйейді.
Жарды құлатса – оны кім сүйейді.
Су – сен. Жар – ел.
Ел: көп сөзді қойсын.

Қашқын Әмір Сананы
Өз қолымызға берсін.
Ойраттың қаһарын өзіміз қайтарамыз, – дейді.

Иә, бұныңды қостамайтындар
Қалың қолмен атқа мінбек,
Бір қашқынға бола
Халықты апшытып қайтесіз?

Халық айтса – қазақ айтады.
Ал, сендерге мұнша желігіп не көрінген?
Әлде Дауашы уәде еткен
Тарғыл шоқылы тау менен

Ақтылы-құлалы жылқы ма,
Тыныш күнде бүйтіп
Дүрліктіріп жүрген?

Аса бермей, абайлап сөйле, алдияр,
Бақ деген бір қу таяқ қой,
Ол сүйеніш болу үшін де
Ерен іс керек, ересен құт керек.

Сонша пәлсінердей, қазақты
Қандай жарылқай қойып ең.
Сені тақ мінгізіп тасытса,
Қазақ тасытқан шығар.

Тасиын деген екенсің,
Індігештей Үргенішке сыймай,
Қашып келген жалаң бұт сарт.
Енді Сары Арқаға сыймадың ба?

Сыймасаң – бұтыңды қайта жалаңаштап,
Қалың қазақ өзі-ақ асар
Тумай жатып өзің қашқан
Қанды тұзақ дар ағашқа!

Әй, Ботахан,
Тап осыны айтып тұрған
Айналдым-ау аузыңнан,
Сендей жүрек жұтқан

Ұлды тапқан
Құт құрсақ қатынның
Айналмассың ба ауынан!

(өзімен-өзі):
Жаман болды бұлардың
Әуелден де пиғылы.
Қиында ілік шықсын деп,

Іздеп келген қиғылық.
Көнсем, шығып желкеме,
Аттаттырмас адымды,
Көнбесем, найзасын тіреп кеудеме,

Жөнелмекші даурығып.
Даудан тайсаламын деп,
Шығартпайын басыма,
Не де болса, көріп алдым.

Әй, жасауыл,
Біреуің емес, бәрің кір!

Мына біреуін кісендеп,
Оңаша апарып қамаңдар.
Ана біреуін ат көтіне өңгеріп.
Ауылына қайтарып,

Әлгіндегі өзі айтқан,
Қатынды іздеп тауып ап,
Иіскетіңдер ауынан.
Әкетіңдер!

Кісенді сағынып қалыпсың,
Қалың ойрат қайта салар қолыңа,
Қыл арқанды аңсасаң –
Қалың елім қарап жатпас,

Кісен түгіл, жіп жолатпас ұлына
Жасаған бұл зорлықты
Кешіре қоймас ел қазақ.
Екеуін жасауылдар сыртқа алып кетеді.

Не де болса, тәуекел!
Бәрібір шие байланған бұл түйін
Қылышпен кеспей шешілмес.

Дүрлігіп кетті дүние.
Ана жақ – ту,
Мына жақ – ту,
Ту да ту.

Ана жақ – ду,
Мына жақ – ду,
Ду да ду.
Қосылып жатыр

Шуға шу.
Қосылып жатыр
Туға ту.
Сыбыр-күбір,

Пыс та пыс.
Жыбыр-жыбыр,
Пыш та пыш.
Шонжарлар жүр,

Шоқыдай боп шоңқиып.
Батырлар жүр бұрқ-сарқ,
Бурадай боп қомпиып,
Пысықтар жүр,

Қол-аяғы сып та сып,
Үйден үйге,
Топтан топқа.
Табақ тасып,

Қиқарлықтың түбі қайыр болса еді,
Ұйытқан ұйтқы қалмаса екен төгіліп,
Тұр әңгіме бұзылып,
Тұр қабырға сөгіліп...