Ізінде қаны қалды, өзі қашып,
Барады бала киік қырдан асып.
Неліктен аңшы жігіт бірге кетпей,
Бармағын иегіне тұрды басып.

Алдынан кеп түнеген келді биік,
Бұл жолы аунамайды құмын сүйіп.
Жарасын қолтығына қатты қысып,
Шошиды аяғынан ақсақ киік.

Шошиды ақырғы рет ақсақ киік,
Жас қияқ жарасына кетсе тиіп.
Бейшара, жер бетінен құтылғанша
Жүрегі бітті білем жанып - күйіп.

Тақ күні тудым,
Балапаны қудың өзім болдым. Ай-дын
Көлге төсім шай-дым.
Ұштым, кеттім.

Үстін көктің
Аралап ас-тым,
Әніме бас-тым.
Жетпей қалды жерден

Атқан оғы мерген,
Төре де
көре де
ар-ман-да,

Ата да,
бата да
бар маң-да.
Та-та-та,

та-та-та,
та...

Ұшқалақ тотайлығын жиі қыла,
Асылды бәйбішенің иығына.
Момақан Құрманғазы кеш ілікті
Ойнақы қара кездің қиығына.

Бір сәтте қалды-тағы тыжырына,
Сөйледі бәйбішеге қыз ұрына:

Әлдекім құшатұғын құзырына.
Кім бұзған домбыраның мәні, шіркін?
Құлағын бұрағансып... Бәлі, шіркін!
Әулекі жаралмаса адам деген

Өзінің байқамай ма әлі, сұрқын? –
Маңдайын ұстағансып сәл бүгіліп,
Бұлайша ару бикеш салды қылық.
Ұшынан аяғының жүгіргіштеп,

Балапаны қу-дың
Өзім болдым. Ай-дын
Көлге төсім шай-дым.

Төре де
көре де
ар-ман-да, –

Та-та-та,
та-та-та,
та –

Арты жетті ағызып шапқан аттай,
Көбік бейне көк тасқа шаққан оттай.
Шашырайды жан-жаққа:
Ай астында

Жердегілер құлайды шатқалақтай.
Жапырылды жағалай майда құрақ,
Аруананың ботасы ойда аңырап.
Қатын-бала бақырған, ит ұлыған,

Ақ толқынның ішіне қой жамырап.
Тағдыр елді тап қылды тағы азапқа,
Айғай-сүрең у зады жаға жаққа.
Адасқанды шақырып алдағылар,

Қыр басында күпіні жағады отқа.
Уа, сұмдық-ай!.. Ер жүрек шошынады.
Тарқатып та болмаған шашын әлі,
Ақ көбіктің үстінде қарауытып,

Өлген сұлу бұрымы шашылады.
Осыған да Ай арсыз нұр құяды:
Суда сәби саусағы тырбияды.
Құрман бейне құлпытас... Білер ме едің

Бақыттан тұл, сұм заман тағысын-ау!
Тойдырып-ақ бітті ғой қу құдайдың
Жақсылығын жалынып тағы сұрау.
Ал, бақытты әр жердей шұқынып тап,

Бітір, зекет, салықтан сытылып қап.
Саған, қазақ опасыз толқындардың
Олжалысы күледі сықылықтап.

...Өмірдің алдамшы еді жалтырағы,
Білмеймін, қайда екенін жан тұрағы.
Болса да бүгін сендік, ертең бөтен
Жартасы туған жердің, жапырағы.

...Алдында азабы айқын, бағы тұман.
...Мен бе екем бақыт жолын тоспалайтын,
Сұр заман қара құлпы тастан айқын.
Сор - азап, бейнет менің дұғалығым –

...Елемей зекіргенін бір шалдың да,
Елемей десе біреу: – Қамшы алдын ба?

Күйшінің жатқан еді қарсы алдында.
...Жиһазға қызыл-жасыл, көк-қаралы,
Көңілді өткір көзі көп қараны.
Жалынды жас қонағын ишаратпен

Әйел де көз астынан жеп барады.
...Үстіне, басына да қара салған,
Бір уыс, ару тұрқы аласарған,
Жып-жылы жас бауырын бүлкілдетіп,

Бүйірін таянады ентігіп кеп,
Ол солай өмір кешкен еліріп тек.
Мазағын мақтан қыла сөйлегенде,
Қамшысын көтереді екі бүктеп.

Желігіп желкесінде, маңдайында
Әлі де ойнар еді көк қалпағы.

Бақыттан, қуғыннан да сыбағалы,
Бір өзің тәңірінің екі ұлысын.

Байқатып ат сабылар болар шағын,
Толқын жүр айдалада: олар – сағым, –

Уілдеген тәтті үнің алдымды орап,
Өн бойыма шымырлап, күй боп тарап;
Бала көзің жаныма бал құяды,
Отырсаң сен, бөбегім, маған қарап.

Адал сүтін ананың ақ мамасын
Қарызым деп емесің әлсін-әлсін;
Алдыңдағы жылдарға қол созғандай
Асығасың тынымсыз талпынасың.

Қарайсың да күлесің, қатпайсың тіл.
Қызығамын, ұғамын, ей, қызыл гүл!
Бала туса, бақыт тек бір жарқ етіп
Сенетұғын баяғы етіп мезгіл...

Мезгілім бар, мезгілім – тілегімдей
Іске мені бастайды бір ерінбей.
Келер күнің жалғаулы минутыма,
Қатты соққан өзіңнің жүрегіңдей!

Соқсын жүрек, лайым қатты соқсын!
Желді күні сөнбеген жалынды отсың.

Рас, оны әлі сен айтқан жоқсың.
Айтпасаң да дәл бүгін өткен күнің,
Оқитұғын тани бер мектебіңді, –
«Ерлік», - деген бір сөзді күнде жаттап,

Ұғына бер сендейден өскенімді.
Тыңда мені қызғалдақ - о, перзентім!
Өлеңімдей зымырап алыс кеттім;
Қиял жетпес мейірімді тереңі бар

Әкелікке жанымды сен үйреттің.
Бақытына бөленіп күнде елттім, –
Көрген сайын ғажайып күйді шерттім,
Сендей ұлды заманым күнде туар

Көкейіме қалдырған бір үлесті
Ұмытпаспын ешқашан жақсы кешті.
Алдыма ұстап суретін жылдар бойы,
Хикаясы жаныммен бірге көшті.

Ол мезгілім жаңағы әсем кешті
Кең көшенің бойына еркін тосты.
Көңілімнің сондағы шалқуындай
Тереземнен рақаттың самалы есті.

Сүйкеп қашып әйнекке жапырағын,
Қайта-қайта жайқалды жасыл бағым.
Қызығыма көз тіккен айналамнан
Мен қалайша сырымды жасырамын?..

Мен де жапырақ тіледім, кейде елтіп,
Жақсы әуеннің нәшімен толқып кетіп.
Сол үмітті суынбас күнгейімдей
Алыстан-ақ болашақ тұр күзетіп.

Нәрестенің көтеріп жас тұлғасын,
Тура барсын болашақ, айнымасын!
Қарсы ақса да қатердің қара өзені,
Ол үміттен тағдырым айырмасын.

Әмір етті жаныма өмір - ана,
Ұшқынымен өлеңнің қанаттана,
Сол кездеп жас арман - балапаным,
Шыр айналып ұшайын сені ғана...

Ұқпасаң да, бөбегім, мені тыңда!
Бүгінгідей сақтаулы тұр жадымда;
Мен арманға көз тігіп отырғанда,
Сен алдымда елестеп тұрмадың ба?!

«Арнау» деген аузыма өлең беріп,
Шат көңілден ақырын ән көтеріп,
(Құрсағына анаңның бітпей тұрып)
Кірмедің бе бөлмеге маған еріп?!

Төсегіме жаттым да, осы өмірдің
Қиялына қызығып құлаш ұрдым.
Көкірегімнің тап-таза ұясында
Бүгінгідей талпынып сен отырдың.

Жас толқынмен жарқылдап ілгері ақтым,
Сөйлеп тұрған әкеңе ұқсап бақтым.
Ұйқы келіп көзіме тығылғанша,
Әділеттің жинағын оқып жаттым.

«Сенің үшін бекініп қайраттандым,
Сені қорғап сан рет жауға аттандым.
Дуға емес, ақиқат заңды үйретіп,
Керегіңе күнімде жарап қалдым».

Тарту етіп ұлына жан - азықты,
Бір досымыз осылай деп жазыпты.
Ұйықтар алды оған бір қарамасам,
Менен бөтен бөлмеде кім жазықты?..

Оқып оны төсекте тағы да өстім,
Ол сияқты өзімді саған қостым.
Жастайымнан жаныма азық еткен
Азаматтық арымды алға тостым.

...Жамылды ма айлы түн айқара бұлт?
Мөлдіреген терезем тартты күңгірт;
Сен жүректе, бөбегім, мен төсекте –
Ұйықтап кеттік екеуміз, бөлме жым-жырт.

Ұйықтап кеттім, әйнекке қайта бардым,
Жапырақтан тағы да ләззат алдым;
Кейде еліктеп, сүйкімді еңбегіме
Көз жұмулы көңімен қарап қалдым.

Енбек - кеме, матрос - мен кемеде,
Оны сүймек - сыбаға пешенеме.
Түсімде де боламын отырғандай,
Әулет үшін мейірімді мекемеде.

Ұйқыда да жалғыз-ақ оны көрдім;
Иә, ылғи жолыма көз жібердім.
Пиғылымның бұршақтай бұдыры жоқ
Түс - көрпені тұйықтап жата бердім.

...Жамылды ма айлы түн айқара бұлт,
Мөлдіреген терезем тартты күңгірт.
Сен жүректе, бөбегім, мен төсекте –
Ұйықтап кеттік екеуміз, бөлме жым-жырт.

...Радиом көңілдің бабын табар,
Күндегідей таң ата әнге салар, –
Деген едім. Мезгілсіз құлағыма:

Жұлқып тастап бейхабар жүрегімді,
Түкпіріне жанымның мұз төгілді.
Өзім тұрмақ жүректен шыр еткізіп,
Кім шошытты мұншама бөбегімді?..

Нық басады сұстанған қаралы күш!
Ол келеді өмірді өртемекке,
Оның аты - басқыншы фашист неміс.
Жібергенде мұз жалап отты өзекті,

Не қорқыныш, не бір күш билеп кетті.
Ұға алмадым, әйтеуір, үстімдегі
Жылы көрпем жиырылып дір-дір етті.
Сүйген жарым асығыс оятты ма?

Ғазиз анам:
Аттан! - деп зар қақты ма?
Әлі күнге ашпаған дүние есігін
Әлде менің бөбегім тіл қатты ма?

Кім есікті ентігіп ашты мына,
Мекеменің мейірімді бастығы ма?
О, керемет! Намыстың ыстық жасы
Ыршып түсіп көзімнен жастығыма.

Барлық жанның қасиетті атағынан
Отан әмір етті ме әлде маған?..
Бір құдірет төсектен жұлып алды,
Жас денемді әлгіде қалтыраған.

Тағы да өстім, мінеки, тағы да өстім,
Тағдырымды, бөбегім, саған қостым.
Жастайымнан жаныма азық еткен
Азаматтық арымды алға тостым.

Шықтым үйден.
Тұр бейне: «Мен мұндалап»,
Күнбатысты ғаламат өртпен жалап;
Жақсылыққа үйренген көз алдымды

Шынымен-ақ бір сұмдық кетті аралап...
Түн секілді түйіліп тұрды ұзақ,
Минут сайын есірді әлгі дозақ –
Қанша уқалап, көзімді қайта ашсам да,

Өрт елесі жанымды етті мазақ.
Өрт жалаған Батысқа онда тынбай,
Соқты дауыл Отанның тынысындай;
Күрсінгенде кеудемнің ыстық демі

Нелер ауыл зымырап қалып жатқан.
Мен вагонда, өмірдің күні аспанда –
Бірде заулап келеміз Шығыс жақтан.
Күнге шағып толқынын нәр - бұлақтың,

Дария қалды, қызығып қарап бақтым.
Еркін көшем алдымнан шыға берді,
Күн мен түнін күзеткен махаббаттың.

Қалың орман, сыңғырап тау мен жазық,
Отты көздің нұрымен осы антымды
Туған жердің үстіне кеттім жазып.
Қиялдандым, бөбегім, жас өмірдің

Жан сырына тағы да құлаш ұрдым;
Көкірегімнің мейірімді ұясында
Бүгінгідей талпынып сен отырдың.
Шарықтаған биікте қыран қандай

Болса, болдым қанатты мен де сондай;
Арманымның ол кезде аспанынан
Жымыңдадың сен жарық жұлдызымдай.
Жымыңдадың, тасыттың жігерімді,

Өлерімді ұмыттым, жүдерімді;
Кейін қалған сүйікті қалқатайдың
Жүрегімен жалғадың жүрегімді.

Жалай берді аяулы айналаны, –
Өртке былғап жерімді, көкке бүркіп,
Өзеуреді өлімнің миналары.
Отты селге, бөбегім, кеттім кіріп,

Сұр шинельдің етегін белге түріп.
Көрген жерден арбасты жарақты жау,
Кейде жатып бауырлап, кейде тұрып.

деп келгенсін мен,
Таңдырмаққа ұмтылды кейде есімнен;
Таптатпадым жерімді өзім жатқан,
Оның талай итеріп кеудесінен.

Бәрімізге бір бұйрық берді Сталин,
Көздеп аттық елімнің рейхстағын, –
Жаза бердік қайтадан әрқайсымыз
Жиырылған өмірдің әр пұшпағын.

Бір мезетте қарасам, қайран денем
Қарауылдың аузында дірілдеген;
Жасырынар өлімнен еш жайым жоқ;
Тек, әділет, алыстап кетпе менен!

тура ат! - деді.
Өліп кетсем арман не адалдықпен,
Анам мені сол үшін тумап па еді?
Атты міне тістеніп тажал құшып,

Қабырғамды қат-қабат алып түсті.
Болашағым алыстап сала берді,
Тоң топырақ жып-жылы қанымды ішті.
Қанымды ішті қара жер сонда менің,

Кегім қайнап, бауырымды жаза бердім.
Әттең, бұл кез әлсіреп жатқаным бар,
Сол қаныммен бір дастан жазар едім!
Мені де атты, бөбегім, сені де атты,

Сені атқаны жаныма қапы батты, –
Кім нанады дегенге: көзсіз жендет
Коммунизм адамын қансыратты?
Қайда, қайда ақынның жақсы жыры?

Баяу тартып бара ма жел сыбыры?
Неге алдымда қызарып жатыр үнсіз
Бүгін өлер біреудің жас қабірі?..
Жоқ! Жоқ, елім, бармаймын қу көмейге!

Ердің қаны ел үшін төгілмей ме?
Туған қала өртеніп жатқан шақта
Атпаса да қабырғам сөгілмей ме?
Сау ғой менің жүрегім өкпең удан,

Сенім бастап барады, қалман одан!
Қасірет емес, жаныма жалын құйып,
Жүрегімде Отан тұр мені туған.
Мейлің, дұшпан, қайғының түбіне бат!

Жан-жүйеме тоқ бердім мың киловатт.
Жақсы күннің тағы да хабаршысы –
Шарқ ұрып тұр үстімде алтын қанат.
Алтын қанат - әулетім найзағайдай,

Бір ғасырдан бір ғасыр өлмей - талмай,
Жау басына мың саңғып өте бермек,
Сол себепті ажалға мен ажалдай.
Өлім бейбақ болады неге итаршы?

Тек мен оны жұмсаймын жауға қарсы,
Тұрдым, міне, атылып қанды жерден,
Жау, керемет сен болсаң, жоқ қып алшы:
Көп болғанда тиімді жерге төсеп,

Сықылықтап әзәзіл айтар өсек.
Ал,рухым - тартылмас ұшан мұхит,
Жау жүрегі - шөмп етер бір тас кесек.

Жаттығы жоқ бір сағат, я күннің;
Бәрі менің өмірім, бір тостаған
Бөге берсін деміне өз қанымның!
Қанымменен ақтаймын әлгі антымды,

Танымаймын қаралы зиратыңды!
Шапағындай Шығыстың шашыратып,
Мен қаныммен паш етем ізгі атымды.

Барып қалсын ерлікпен алға жаным,
Ұлы жолдың үстінде хикаядай
Жатсын ұзақ жосылып менің қаным! –
Дедім: – Тағы құладым мен қансырап,

Өтпей ме екен бір солдат жөнім сұрап?
Маңдайымда кез емес, қара шөлмек
Қалмақшы ма аздан соң тек жылтырап:

Қал орныңда, туған жер, мені растап!
Кете бер сен, бөбегім, алға қарай,
Жүрегімнің астарын ашып тастап, –
Дегенімде жалындап, дөңгеленіп,

Жанарының оттары кеудеме еніп,
Үлкен маңдай астынан аумақты кез
Солғын тартқан жүзіме келді төніп.

Әлдеқашан кезеріп қалған ернім,
Қайта келді қоштасып кеткен күлкім,
Көз тоймады, елеске қарай бердім.
Қарай бердім елеске, қарай бердім,

Мұз заһарын ұмыттым қара жердің;
Қан жүгірді жүзіме әлдеқайдан,
Ғайып болды жотасы жас қабірдің.
Армансыз жан көрге енсе несі қиын?..

қатер - құйын
Қуат-күшім бар жерде өле алмаймын,
Қалды өзіңше оңаша қараңғы үшін.
Адам даусын есіттім, ұзақ күннің

Қинағаны жоғалды, енді білдім:
Отыр екен жанымда санитар қыз,
Қамқорлығын әкеліп елдің біздің.
Сол кезде де, бөбегім, біле білдім, –

Көкірегіме қайтадан күле кірдің;
Осы өмірдің отымен жалғай бердің,
Бәсең тартқан жалынын жүрегімнің.

Жеңіс!
Автоматты жоғалды «жойқын» неміс.
Біреу сүйіп, қастанды біреу күйіп,
Салютіме көз тікті дүние тегіс.

Уа, Кремль, қасиетті сом мұнара!
Қызыл-жасыл оттарды мың қайтара
Атшы тағы, төрінде аспанымның
Қалсын жарықжұлдыз боп қора-қора

Ұқпаса да өсекшіл өктемдерің,
Ұқты мені, Еуропа өкілдерің –
Дәптерімде жазулы ертелі-кеш
Котелогым салдырлап өткен жерім.

Ғасырымды шалқимын көремін де,
Оған үлкен сыйым бар өлеңімде:
Ол ақиқат, ұқты еніп өзі тұрмақ
Жеңіп шыққан солдаттың бөбегім де.

Бірге жүрген кеудеммен көк дабылда,
Бөбегімді көрейін енді ауылда, –
Ол көздеп тым алыс болашағым
Енді асығып күтіп тұр көз алдымда.

...Зымыраттым, Шығысқа зымыраттым,
Перрон сайын оқыдым Жеңіс атын;
Туған жердің үстіне отты көзбен
Осы еді ғой бір кезде жазған антым...

Қалаларда аңсатқан бейбіт жұмыс,
Күйген орман орнында жасыл бүліш;
Окоптар да көктемнің майда сылдыр
Жапырағын жамылып жатыр тыныш.

Алматыға асыққан сол бір шағым,
Таға да елге танытты «мақтаншағын», –
Егістіктен, жайлаудан көтереді,
Біреу кепка, біреулер ақ қалпағын.

Сөйтіп келдім. Сырланды тал бесігін;
Саған құрдас болсын деп дәл осы күн,
Бір кезде елім сыртынан тіреу салған,
Ашып бердім бір жұлқып дүние есігін.

Жас арманым, шыр етіп жерге түстің,
Тереземнен ең алғаш сәуле құштың;
Доллар емес, қанымды төгіп алған
Қуаныштан сапырып шарап іштім.

Күтіп сенің жылыңды дастан оқыр,
Күтіп сенен ғажайып бір терең сыр.
Еніп, міне, тынышсыз арман емес,
Ақыл айтып алдында екен отыр.

Сен әкеңді танып ал!
«Кімге ұқсайды?» –
Десе, көрсет бұлт кесер найзағайды.
Жақсы ауылға бір түнеп ететұын,

Әкең өзін жолаушы санамайды.
Бетке ұстайтын кешені, не бүгінді,
Дәріптеуші мен емес әлдекімді
Мен ертеңге беталды бал ашпай-ақ,

Алдан көріп отырмын бес жылымды.
Бесжылдығым, бір емес, нешелер бар.
Ғасырымның сапында қатар-қатар,
Олар да алып заманның солдаты ғой,

Ерлігімен дүниені таңырқатар.
Еңбек - кеме, матрос - мен кемеде,
Оны сүймек - сыбаға пешенеме;
Түсімде де боламын отырғандай,

мекемем! - деп,
Маған парыз өлгенше оны сүймек;
Өзі тұрып тапжылмай бір көшеде,
Күнде мені барады алға сүйреп.

Әділеттің бастайтын улы көшін,
Құдірет деп танимын адам күшін.
Итке тастар ешқандай бөлегім жоқ,
Мендегінің барлығы адам үшін!

Қоғам үшін құрбандық етсең, міне,
Жұдырықтай жүрек бар үкіміне. –
Егер оны: «аспанға ат!» - деп тұрсаң,
Қалай «менің» тұншығам түтініне?..

Жоқ,
Теңізден мен күшті тебіренем,
Өрге тастап толқынды өршеленем,
Махаббаттың жалынын сылқып жұтып,

Сүйе білем, қайғыра, өле білем.
Бара алмаған ертеде маңайына,
«Тәңір» деген қиялдың қандайы да,
Зор бақытты большевик партиясы

Төрт-ақ елі сыйғызды маңдайыма.
Мақтанамын, сондықтан! О, перзентім!
Өлеңімдей зымырап алыс кеттім.
Кішігірім пейілді алдына ұстап,

Тағы - тағы қарайсың, балғын жасым,
Шын ұққандай әкеңнің шалқымасын, –
Алдындағы жылдарға қол созғандай
Асығасың, тынымсыз талпынасың.

Мейлі, еніп батырлық саған ерсін,
Егде тәнім қартайып сала берсін.
Жасым жетіп өлгенде, азаматтар
Сенің отты кеудеңнен мені көрсін.

Білем, талай он жылдар, заулап өтер,
Топырағымды ұшырып алып кетер,
Бірақ, зират үстіне өскен гүлдер
Жылда-жылда жалындар оттан бетер.

Ол гүлдерді ең алаш сен көрерсің,
Зәулім үйдің шалқайтып терезесін.
Адам әлі ашпаған ой сандығын
Сол уақытта ашарсың, тебіренерсің.

Мен ол кезде төменде жатармын ғой,
Сол себепті жеткізбейді аспандағы ой.
Бірақ шалқып биіктен толғанарда
Менің кітапханамды алдыңа қой.

Қарт қиссаны оқырсың атышулы,
Мәз еткенмен халықтың мисал ұлы,
Мұңды бабам үніндей ауық-ауық,
Жылап,талып естілер күй сарыны.

Ескі заман қылығын тек растап,
Ащы күлкіні оларға үзіп тастап,
Бет бұрарсың біздерге... уа, дариға,
Сол сағатта ақын боп өлең жазсақ!..

Тыңда мені, ұланым, тыңда, тыңда!
Болмасам да ол сәтте өз қасында,
Әлпештеген анаңдай тұрып алар
Біздің заман ойынның ортасында.

Ел ғалымы, не жүйрік ақындары,
Еңбек Ері, майданның батырлары –
Мен қалдырған әйнекті шкафында
Жайнап тұрар кітап боп соның бәрі.

Том болмай-ақ қояйын неше бір сан...
Жиғаныма мойныңды күнде бұрсақ,
Көп кітаптың бір ғана арасынан,
Арманым не, сығалап қарап тұрсам?!.

Көрсем сені сол кезде ақсақалды,
Білем, мүлде қалмаймын есік алды.
Көкірегімдей жазғаным сайрап тұрса,
Жердің асты әкеңнің несін алды?..

Бәлкім, менің ғасырымды даттау үшін,
Сөйлерсің, бір соны сөз, жас тыңдаушым,
Жетер, мүмкін саңқылдап Меркурийге
Коммунизм үйінен шыққан даусың.

Жұлдыздарға көрсетіп нұр шамыңды,
Мекендерсің планетстанымды;

Айтып тұрар Лениндік штабымды.
Тәнім жатқан биік те бейне қисса,
Гүл тозаңдар протон нұрын құйса;
Фосфорымды зираттан ала қашқан

(Саған есік, бөбегім, ашқаныма),
Тартуым көп төніп келер күнге,
Сол себепті сыймадым дастаныма.

Кезбесем де кеуделі кеме мініп,
Жаңа ғана жатты бір теңіз тұнып,
Ұзақ соған қызықтым кешір, балам,
Отыр ма едің сен әлі тек талпынып.

Кел, әуп етем! Махаббат болсын несіп
Мен де - қайың, қасқиып тұрған есіп
Тереңімнен түп тартып нәр аламын,
Жапырағымды жалынды күнге тосып!

Ұлы Отан соғысындағы даңқты
Жеңісіміздің он жылдығына арнаймын.

Жігіттің сүйген жары –
жап-жас, ана,
Кешіккен сағатымды өзің сана.
Ұядан көтерілді өлең құсы

Үйімнің төбесіне кеше ғана.
Қашаннан ыстықсың ғой жалын оттай,
(Кім сенің аулақ кетіп жаныңды ұқпай?!)
Сен үшін бала бөркін баса киіп,

Ұққанша ұзақ жүрдім бір тіл қатпай.
Тіл қаттым:

Қолыма от сиялы қалам алдым,
Жалтақтап айналама қарамадым;
Сен үшін, сенім үшін, не істедім деп
Кеп-кеше әке сырын араладым.

Тілмарсып шеттен қарап жүрген болсам,
Орнымнан безер едім әлдеқашан...
Несіне осы өмірдің жігітімін,
Нұрынан махаббаттың кенде қалсам?..

Әрине, сен аспанда жұлдыз емес,
Бермейтін ашық көкте күндіз елес;
Жасарып жаңарады көз алдында
Өзен, тау, орман,дала, құмды белес.

Кешқұрым қиялына өзің еріп,
Қақпаңа сүйенерсің ізгі берік.
Сәби де қолындағы көрпесінен
Алысқа түйсінеді көз жіберіп.

Мезгілсіз шақырмаймын тіл иесін,
Ұқтыр деп ұлға өмір, күн жүйесін.
Өзің-ақ кең көшеде тұрсын оған
Көрсетіп жақсылықтың дүниесін.

Көп емес кәзіргішe жылдар мың сан,
Тапжылмай осы арада өзің тұрсаң,
Ұлыңды, ұл бақыты – маңдайыңды
Келер күн шапағына шомылдырсаң.

Көп емес әр ғасырдың әрі өзінше,
Артықша анамыз деп сені білсе,
Сол кезде заманымның жақсы ақыны
Өлең боп айналаңа келіп жүрсе.

Жалынды бет алдына оқта-текте
Телмірсе фотоаппарат күнгей бетте.
Соның да суреттерін сақтар адам,
Қараңғы қалтада емес, көкіректе.

Солғұрлым сөз қалмайды жазға кімнен?
Демеймін осы өлеңді бастадым мен,
«Советтік ана» деген шежіреге
Бес-алты бет қосамын дастаныммен.

Жасана! Нан сырыма, күдіктенбей:
Жасымнан кемшілікке келем көнбей.
Сонда да солғын, айқын кемшілігім
Қалмайды қайда барсам көлеңкемдей.

Ал бірақ, еш қанағат күтпе менен,
Алдыма дәптерім кеп төселмеген...
Жел үзген жапырақтай қара жерге
Ойым жоқ бір сыбырлап түсем деген.

Жас ана! Көз алдымда күнде менің
Баяғы қыз тұлғаңды бір көргенім,
Қырманнан қайтқанында тілхат үшін
Қиырдан зорға жетіп үлгергенмін.

Қалайша ық жағымнан өлең тостың?
Сен оны ұқпадың ба, ұйқасты емес,
Әншейін жүрегімді әнге қостым.
Өзіңнен (жаңа ғана шырқап салған

Тәтті әні көкешіме қона қалған) –
Тып-тыныш кешке салым кең далада
Жауабым осы-ақ болды күтіп алған.

Көп тұрдым...
Енді қусам жете алдым ба?..
Сен бейне хикаядай ұзақ жолмен
Асығыс кете бардың бет алдына.

Асығыс кете бардың... Ұттың... Ұттың,
Жанымнан аулақ жерден ауа жұттың.
Айтылмай сол сағатта кейін қалған
Сөзімді менен емес, алдан күттің.

«Япырым-ау, осы сезім құдіретін,
Қай жақтан келіп мені бүгін елтті?» –
Деп едің, көп ойнаған кешегі доп
Алдыңнан әлденеше ырғып өтті.

Солайша басын шалып тас қиянын
Жаңылтпаш бола берді жас қиялың.
Сонда да алтын дала кең аспанын
Аққудай мың айналды жастық әнің.

Айқара нан жамылып жатқан жердің
Ол сәтте топырағын қалай көрдім?!
Көрмедім, сабағымнан мен де толқып,
Сен жаққа бір зерікпей қарай бердім.

Самалы келіп маған кешкі қырдың,
Аузымнан лебін алды терең сырдың.
Көзімнен сенің қараң үзілгенше,
Білмеймін, күбірледім, не деп тұрдым?

Ең ыстық өмір деп от деп ұқсақ,
Қып-қызыл орамалын соған ұқсап,
Үйіңе алыстағы кеттің еніп,
Қалды ма сол сағатта алдым босап?..

Немесе тіледім бе түн пердесін?..
Мылқау ма ертегідей менің кешім?..
Дыбысын тыңдадым ба үрген иттің,
Жамылып тілсіз жартас көлеңкесін?..

Өйтпедім, көз алмады күн де менен,
(Төңірек қайтсе-дағы көнген ем мен).
Сен кеттің - болашақтың мол теңізі
Алдымда толқып жатты көлденеңнен.

Білмеймін қанша уақыт тұрған едім.
Әйтеуір саған деген бір ғана едім:
Өзімше махаббаттың қорғаушысы,
Немесе соның шыны құрбаны едім.

Ұқты ма есепші деп мың ойлаған,
Баяғы төрт амалдан бір аумаған, –
Әйтеуір ақ қалпағын алшы киіп,
Еңістен қарай берді біреу маған.

Бәлкім, ол танып өтті реңімді
Көргенсіп төңіректе жер, егінді.
Мен бірақ сол мезетте ұқпай қалдым
Күндеп тыңдап жүрген жүрегімді.

Өсірген әр аптаны, әр айды ұғын:
«Жар» деуге аузым әрең жарайтұғын;
Бұл сәтте «ана» деуден ауыспады, –
Хақым бар ертеңіме қарайтұғын.

Білдім де өз антымды бұзбасымды,
Асығыс «ана» дедім қызбасыңды.
Ол кеште өзің тұрмақ сол үніммен
Оятып кетам дала, құз - тасыңды.

Майда жел айтқанымды ыстық лепті,
Аузымнан қағып алып қайда әкетті?..
Болған жоқ жаңғырықпен еш жұмысым,
Жалғыз серт жүремнен орын тепті.

Ант етем: ойламадым ашық түнде
Қалқаны бір сүймекке асықпын деп.
Өзімнің қасиетті идеялым
Одан да тұр жоғары, ашық гүлдеп.

Сенің де жүретұғын жастан аяп
Жүрегің қатты соқты жасқанбай-ақ.
Дүрсілі сені алдады, бір қолсағат
Астында жастығыңның жатқандай-ақ.

Сол жұмыр бір жапырақ етті шикі,
Махаббат сезіміне еттің ұйтқы.
Әзелден бірге түнеп жүруші еді,
Көрпеңді серпіп тастап жоғалды ұйқы.

Білмейсің, қайран ұйқы қай тарапта?
Іздеп бақ от денеңді қайта жаппа!
Баяғы өзің жатқан қарт бесіктің
Жанына бармады ма ойда жоқта?!

Бесікке барған болса кімді күтіп?
Күткені кешігер ме? Кім біліпті...
Он екі ай, бәлкім, күтер, яки бес жыл,
Бәрібір мақсатынан күнде үмітті.

Мен мұны айта алмадым, ол маңайда
Болмадым, ұзап кетам әлдеқайда.
Сонда да елес беріп көз алдында
Жоғалған ұйқы орнына болдым пайда.

Адал сүй, жақындама жат құлыққа,
Жарқ етіп біз туғанда бірге туған
Не жетсін жанға сая жақсылыққа?!
Әркімдер арнап жүрген асыл сезді

Жақсылық той үстінде қосты бізді.
Жырлар ем сол тойымның тамашасын,
Сұрапыл сезімімді бұлттай бұзды.
Аттандым!.. Басқыншыға қарсы кеттім!

Күлкі емес, қабатыма қар түнеттім.
Кім айтар, бақытымдай бидайымның
Орнына қай уақытта қан тіліппін?!

Жапанда жалғыз мая шөп өртенсе.
Не болар жалын, түтін көкке сыймай,
Күйіктің ортасында адам елес?!
Жоқ, жолдас! Өртетпейді Отан ісін,

Бөтенге дарымаған даңқты күшім.
Жаназа бізге арналып жазылған жоқ.
Өлемін мың жылда да өлмеу үшін.
Жай кезде пейіл шағын, бой да кіші,

Өртенсе өсер адам ой, намысы.
Жақсы елден жарып шыққан бір мен емес,
Әркімнің осы болды ойдағысы.
Аттандым! Басқыншыға қарсы кеттім,

Сен қалдың, мен айшылық жерге жеттім.
Бәрібір от жалындай орамалды
Біз туған босағадан желбіреттің.
Көп көрдім түсімде де босағадан,

Кей уақыт кетеді екен босап адам,
Сонда да алға жүрдік, аямадық,
Бір солдат кейін басқан болса қадам.
Ғапу ет, өзімді айтып барады екем,

Мені де көрмеген соң бала бөтен,
Жоғалсын жақындамай кемшілігім,
Орным жоқ бұл өлеңде анамен тең.
Жас ана, мінімді осы түзеткенім:

Сен босқа босағаны күзетпедің.
Қайнатып көк құрышты, аяғыңнан
Тік тұрдың ұзақ таңға, міз етпедің.
Әжімнің маңдайында баспалдағы

Жанына танымас ем барсам-дағы.
Тік тұрдың тізе бүксең - сол зауыттың
Түсердей жерге құлап бар салмағы.
Әр сәтте шығарына есік дайын,

Тоқтау жоқ жауға атылар оққа дәйім.
Санап та қала алмадың минутына
Жарқ етіп неше атылды найзағайың?!

Жалғасын еңбегіңнің жандырайын, –
Деді кім? Егде ме әлде, ересек пе? –
Бәрібір... (оған да оқ жондырайын).
Жемдедің үй маңында қояныңды,

Суғардың cәбізіңді, қиярыңды,
Салдырлап сағат сайын өткен пойыз
Жол жаққа тарта берді қиялыңды.
Үйде де еш тыныштық таба алмадың,

Сезбедің: желінбеді таба наның.
(Шіркін-ай, осындайда бір соқпады-ау,
Баяғы көңілің жай табар әнің!..)
...Құмартып суық шайды қайта ұрттадың,

Тек соны тілегендей ыстық жаның;
Дүние көз алдында дөп-дөңгелек,
Секілді өзің жайған дастарқаның.
Көзіңе елес беріп әр минутта

Окоптан бүлкілдейді бір пилотка.
Болған ба жасырынғыш, әлде бүгін
Атарға сүйгеніңнің оты жоқ па?

Тау-тасты түгел тінтіп кетті бірері.
Әлемнің аспанына сол жігіттің
Даңқын ап көтерілді шет тілдері.
«Ешкімге өртетпейді Отан ісін

Бөтенге дарымаған даңқты күшім!
Өлмеймін!» деген еді кетерінде,
Оралар мен үшін де, сәби үшін.
Уа, сәби! - Құрсағыма бітпегенің!

Саған деп шайы көрпе бүктегенім.
Қай сағат әкең сені тыңдар еді,
Келмейді құлағыма түк дегенің.
Білмеймін қай сағатта үйге енерсің,

Қаз тұрып қай бұрышқа сүйенерсің?!
Сөйтсе де елестетші сол күніңді,
Ыстық жан сүйе берсін, сүйе берсін!..
...Мұны ойлап суық шайды қайта ұрттадың,

Тек соны тілегендей ыстық жаның.
Ал кенет ой өзгерді, кенет суық...
Жаңағы қайда сенім?.. Қайда жалын?..
Өзгерді ойын кенет жаңағыдан,

Есіңде жақсы түстей қалып арман,
Елестеп жел ысқырған айлы түн мен
Шулады көз алдында қалын орман.
Мейлің сен оны тағы неше жыл күт, –

Секілді өз үмітің алдамшы үміт:
Аударып ай жүзіне алақанын,
Шалқалап мәңгі ұйқыға жатыр жігіт.
Өзгелер мейлі кетсін, мейлі келсін...

Күзетте қарт қарағай, жел еңсесін,
Толқытса, ол қаралы ту секілді
Төндірді жас өлікке көлеңкесін.
...Осынша ойға батты жанын мінсіз,

Терезең тек бозарды, әлі күнсіз.
Жылар ма деген жандай үй ішінде
Көзіңнен тамшы күтіп мезгіл үнсіз.
Сен бірақ қайғы бұлтын күндей түстің,

Ежелгі әдетінше коммунистің.
Үйде де үй торыған қасірет емес,
Құрышпен бірге балқып, бірге пістің.
«Мен ақын емес едім!» деген достым,

Болған соң өмір - дастан жыр боп өтсін.
Басы жоқ, аяғы жоқ күнделікке
Былайша өз жаныңнан өлең қостың:
«Мезгілім! Күтпе менің жүдерімді!

Ол, бәлкім, қорғап әлі жүр елімді.
Немесе күліп тұрып елің кетті,
Бер маған сондай үлкен жүрегіңді.
Туады тек сол жүрек аса құнды,

Талантты генералды, жақсы ақынды.
Олардың ортасында орным шұғыла,
Жақындат ана деген жақсы атыңды!»
Жас емес, жалын болып шыққан шалқып

Осы өлең бүгін де тұр ыстық тартып.
Ал енді, әбден қара, мезгіл – өзен
Әкетті қай шамаға жүгіңді артып?!
Көрдің бе ұйтқып кетті ұл қолында;

Көрпеден демін тыңда! Демін тыңда!
Айтпақшы, бұл сағатта арманы жоқ
Баяғы сенен безген ұйқының да!..
...Енді ойла: жартас суға бас ұра ма?

Сәулесін күн теңізге батыра ма?
Қиялдың тереңінде жоғалды ма,
Баяғы елес күйі батыр ана?!
Өзің-ақ тыңдап қара! Бұл сағатта

Жүрегің баяғыдай қолсағат па?
Мадақтап көкірегіңнің түкпірінен
Тұра ма әлде біреу, қол соғат та?!

Яки жетпіс, яки жүз,
Яки өтті сексен жыл –
Бәрібір сол Бетпақ түз,
Бәрібір сол сексеуіл.

Мейлі көктем, мейлі күз,
Оны қайтсін Бетпақ шөл,
Бәрібір сол сұрғылт түз,
Бәрібір сол тентек жел.

Сол себепті ай, күн мен
Жылын қозғап нетейік,
Әйтеуір бір тай мінген
Жолшыны айтып өтейік:

Ол таңертең не кеше
Кемпірге айтып сылтауын,
Шықты ауылдан немесе
Қалдырып кетті Қан тауын.

Жолшы қазақ - сол қазақ
Кете берді тепеңдеп,
Сол қазақты жел мазақ
Ете берсем екен деп,

Жұлқылайды етектен,
Құлағына сарнайды;
Кейде алдынан жетектеп,
Кейде артынан қалмайды.

Құйын соғып маңдайға,
Кездерін де күндейді;
Кім төзуші ед ондайға!..
Желді қазақ тілдейді.

Төзетұғын жөні жоқ,
Бәрін қазақ тілдейді;
Жол дейтұғын жолы жоқ,
Бағытын да білмейді...

Бірдемені сол қазақ
Бітіргелі жүр ме екен,
Әлде түзде сор – азап
Соны күтіп тұр ма екен?

Не боларын біз тұрмақ
Білмейді ғой өзі де, –
Әйтеуір бір шытырмақ,
Әйтеуір бір кезі де...

Жапанда латын ерте-кеш,
Жүрмейді бірақ, жай кісі;
Қоныс деген бір елес –
Үзілмеген қайғысы...

Қайғыны бекер бүркенбей,
Арманын іздеп аттанды;
Іздену десе іркілмей,
Сол үшін кейде мақтанды.

Еліне тарап жақсы аты,
Жер іздей берсе болғаны,
Сол еді барлық мақсаты,
Сөз емес басқа қалғаны...

Шөлдеді. Сапар ұзарып,
Берекесін қашырды.
Елесін Бетпақ қызғанып,
Сағымын да жасырды...

Жақын ба - деп қарады;
Жақындамай ол мұнда,
Алыс тартып барады.
Көлеңкесі жалбырап

Тұр алдында сексеуіл,
Саясына, ал бірақ,
Шықпас та қазір ексе гүл!..
Сөйтсе-дағы ежелден

Көлеңке аты көлеңке:
Қорғайды күннен не желден,
Сонымен тәуір сол өлке...
Жолаушы мұнда жатады

Едәуір салқын түскенше,
Өйтпесе шөлден қатады,
Өйтпесе мүлдем түсті енсе...
Есептеп мұны жолаушы,

Бұтаққа тайын байлады.
Тайды байлап бұтаққа,
Азықты басқа жастанып,
Өзің келсең шатаққа,

Күн көзшең жасқанып –
Аяушы ма ету жылан,
Арманыңды ол не қылсын!..
Әйтеуір бір өлсін жан,

Әйтеуір у төгілсін...
...Ұйықтады жолшы бишара
Көлеңкеде көсіліп,
Ұйықтаған соң не шара,

Қалды үкімі кесіліп.
Өрмеледі жүрекке
Мұз секілді бір сызық,
Осыны ол тілеп пе,

Осы ма еді бар қызық?..
Мүмкін — бейбақ ұлы күн!
Енді өмірдің мені не?
Сұм ажалдың ұрығын

Ектің ыстық тәніңе...
Түсін көрмей жаудың да,
Түсін марқұм өзгертті;
«Арман» деген аузында

Жалғыз ауыз сөз кетті.
Ақтық рет жанылып,
Зираты боп сексеуіл,
Көлеңкелі жамылып,

Қала берді шетте бұл.
Ұйықта енді,
Жолаушым,
Ұйықта ұйқың қанғанша,

Жарық жұлдыз сонау шың
Осы арадан жанғанша!..

Сөйткен кәрі Бетпақты
өзімсініп бүгін тым,
Серпіні де бек қатты,
Отыр менің жігітім.

Отыр ол әне ортада
Әңгімені қыздырып,
Достары соны қоршаған
Бар шығар, сірә, жүз қырық.

Барлығы соған құмартып,
Соның аузын бағады;
Алғысын да күнде айтып,
Арқасынан қағады.

Оқушы достым, ғапу ет,
Сәл кешігіп қалдым мен,
Керек еді-ау документ
Ол туралы алды мен:

Ол бір колхоз ішінен,
Ол өзінің үйінен
Келді шағын күшімен,
Жүрегіңнің сыйымен.

Кейде төсеп топырақ
Табанына темір жол,
Кейде осылай отырад
Алдына алып өмірді ол...

Өзге түгіл өзім де
Танымаушы ем басында,
Кешкі тамақ кезінде –
Палатканың қасында –

Бір тіл қатпай тұрған ол
Бес-он минут жат болып;
Отырған соң құйған ол
Жүз грамды қақ бөліп.

Сонда ұялып қалғанбыз.
Біреулерден сый көріп,
Ине-жіп те алысқан;
Біреулерге нан беріп,

Барлығымен танысқан.
Танып алдық: үстінде
Белбеуі жоқ бос халат,
Бола қалды үш күнде

Өзіміздің Есболат.
Сен де таныс, оқушым,
Дәл осы бір адаммен.
Саған жолдас ету үшін

Немді аяйын одан мен?!
Өлеңімді аясам,
Өкпе алармын мұнымнан:
Олақтығымды аясам,

Құр қалармын сыныңнан.
Бәрін бердім.
Иіліп
Таныс менің досыммен;

Ол да өзінше түйіліп,
Ол өзінше шешілген.
Ол да өзінше шалқыған
Ұзыннан-ұзақ бір дастан;

Оншалық мен шалқымен,
Оншалық мен сырды ашпан.
Колхозда оның өскенін,
Ерте бір кезде туғанын,

Соғысқа да түскенін,
Қанымен қарды жуғанын.
Ауылдан жүз хат алғанын,
Ауылда жарын құшқанын,

Тағы, тағы қалғанын
Айтпас, сірә, дастаным.
Мінезі қандай, мінезі!
Қызық қой оның сөздері

Алдымда отыр, міне, өзі,
Көзімде отты кездері.
Күлгені қандай сүйкімді,
Түнергені - қорқыныш;

Ұнатпайды ол ұйқыңды,
Таппайды да бір тыныш.
Басшылардың қасында
Басшыдай-ақ тұратын,

Аяғының басын да,
Әдеппенен бұратын.
Жігіттердің алдында
Одан асқан қылжақ жоқ,

Әйелдердің алдында
Одан момын бір жан жоқ.
Шынын айтар алдында
Шылым тартып алатын.

«Өтірік» айтар алдында
Бір жөтеліп қалатын.
«Өтірігі» залалсыз
Дуылдаған күлкі еді

Өтірікпен ол зірсіз
Бүйрегіңнен түртеді.

Келесі күні сағатым
Құлағыма төніп қап,
Оятты, - деп те соғатын.
«Өлім деген түк емес,

Ішпей-жемей тоятын
Ертегідей бір елес
Екен», - деп те қоятын.
Сене қал сан бөркіңнің

Маңдайынан басатын.
Жатарда күлсең ұйқыңның
Бәрі сенен қашатын.
Ал, бүгінгі сөздері

Қалжың емес, күліп емес,
Қабағы мен кездері
Не қайғының бұлты емес.
Отыр ол әні ортада

Әңгімені қоздырып,
Достары соны қоршаған
Бар шығар, сірә, жүз қырық.

Зираты боп сексеуіл,
Маған тастап атам мұң,
Қала берген шетте бұл.
Мұң мен зарды неттім мен

Бейнет қылып басыма?..
Оны тастап кетам мен
Жалбыр тонның қасына.
Тек марқұмның бек қымбат

Таптырмапты сүйегі.
Енді ойласам сол зират
Осы адырдың жиегі.
Қала берсін ол мұнда

Әдебиет тілінде
Жас дейді ғой біздерді;
Сөйтсе-дағы бұл күнде
Жағдайымыз өзгерді.

Кітап деген мың сан ат
Біз оқыған күйде тұр;
Ағаш атты ноқталап,
Баламыз да үйде отыр.

Олай болса біз де ойдың,
Тереңіне кетейін.
Жүзін қойып геройдың,
Жүрегіне жетейік.

Жүрек деген жалын деп,
Мың сан рет айтқанбыз;
Қасына сол жалын леп
Талай барып қайтқанбыз.

Бүгін де сондай жалыннан
Берер едік біз хабар.
Жігіттің кекке малынған
Жүрегінде мұз да бар.

Мұз да бар. Оның себебін
Айтпай тұрып, автордың
Баяндауы дегенін
Осы араға ап кірдім.

Ертерек тұрып Есболат,
Есболаттың достары
Москваны естіп ап,
«Москва» әнін бастады.

Орнында РВ1 күндегі:
Сөйлеп тұрған - Москва,
Соншалық таныс үндері,
Жаныңа жақын дос бұ да.

Ондағы сағат - махаббат,
Онсыз өмір сонша жат;
Іске де жұртты бастайды
Бетпаққа келіп сол сағат.

Москва таудың басында;
Аспан да, жердің асты да –
Бәрібір сол Москва!..
Жаныңа жақын Москва,

Қайда барсаң қасында;
Қопартад саған тасты да;
Өлеңнің өзі осында...
...Жан күйін шерткен Москва

Үндері ешбір тынбады;
Құлағын киік тосты да
Елегізіп оны тыңдады.
Әуелі тіпті қашпады,

Тыңдады бұрын жоқ әнді.
Одан соң беріп тастады,
Тозаңын ертіп жоғалды.
Тағылық солай тағы да

Қалдырып кетті Бетпақты.
Өмірдің болашағы да
Адам боп келіп от жақты.
Адам боп түтін ұшырып,

Адам боп қамыр иледі.
Адам боп қазан түсіріп,
Адам боп күле сөйледі.
Адам боп кейде көрісті

Сүймендер үшін, балға үшін
(Керістің өзі келісті
Болашақ үшін болғасын).
Одан соң біздің Есболат,

Есболаттың достары
Кете берді кетпен ап,
Кейін қалды қостары.
Жел болып бейне асқынған

Кеудеге намыс, құйылды ар;
Күректердің астынан
Тұра қашты құйындар.
Зембілді, «ЗИС»-ті қамалап

Әупке басты жас жігер.
Әжімнен талай домалап,
Аунады құмға ащы тер.
Төселді жерге төрт пикет

Кәдімгі биік жал табан,
Ал қызыл кисет, көк кисет
Сан рет шықты қалтадан.
Жарылғыш дәрі жотада

Гүрс етті, шошып кетпеңдер;
Тұрпайы теңеу болса да,
Қаңқ етті дейік көк пен жер.
Асығып Есбол жүріп-ақ

Әкелді нелер әзілді;
Қонышқа кірген құм тұрмақ,
Әзілмен тастар қазылды.

У жылан? –
Мырс етіп соған қара мұрт,
Қарқылдап күлді жас ұлан.

Жарылып бірге таспенен,
Романтика дейтұғын
Содан да туды жақсы еден.
Күрек те өлең, «ЗИС» те өлең,

Бәрін де соның білдік біз.
Бәрі де бізге тиісті өлең,
Бәрін де жинап жүрдік біз.
Метрлі адам белсенді,

Метрі оның ұзақ тым, –
Сонымен қимыл өлшенді,
Сонымен өтті ұзақ күн.
Жақындап келді біздерге,

Кешегі кештен басқа кеш;
Ол жана өнім кездер де,
Әкелер бізге басқа үлес.
Диамат заңы осы ғой,

Ойлап та қойдық оны біз,
Кейінде қалып кешегі ой,
Биікке шықты жолымыз.
Сонау бір соғыс кезінде

Тартатын труба дауысы.
Күн батар кезде безілдеп,
Тіл қата берді тау іші.

Тастаңдар, - деді, - жұмысты;
Жігіттер зулап ол жаққа,
Соңында қыздар күлісті.
Бәрінен «үнде солардың

Екі адам кейін қалатын.
Біреуі Есбол олардың
Біреуі Попов болатын.
Екеуі күнде сырласып,

Төбеден жайлап түсетін;
Бүгін де жеңіл сырды ашып,
Келеді мақтап құс етін.

«Солай ғой» мақұл көрінді
Қалай қойсаң, олай қой
Поповтың сөзі орынды.
Попов деген ым дейсің?

Поповты, достым, білмейсің...
Попов деген инженер,
Сюжетке о да енді енер.
Онысы ол ғой, Штабта

Парторг біздің бұл кісі.
Міндеті оның уставта,
Қызметі - күрес ұлпа.
Жүрген соң даңқты жыл үшін

Жүрегін жұмсап бұл кісі,
Жүрегінің жұмысын
Келеді жақсы білгісі.
Сен үшін ыстық жаны бар,

Қорғасаң жұрттың ұятын.
Жұп-жұмсақ алақаны бар
Арқаннан қағып қоятын.
Бүгін ұрсып еді деп,

Поповқа жақпай қалмайсың,
Бүгін жақсы деді деп,
Ертең шалқая алмайсың.
Оған өтірік айтпайсың,

Сөзін де бір кек тұтпайсың.
Сенімін оның ақтайсың,
Өйтпесең, түк те ұтпайсың.
Өйтпесең қалай деріңді

Білмейсің, оған келесің;
Жиналыста теріңді
Арқаңнан сығып бересің.
Сылтаулар іздеп ол кезден,

Таппаған соң төзесің;
Ақыры қиқар мінезден
Ертең өзің безесің.
Құпия жоқ еш мұнда.

Сөлекетте жоқ оншама, –
Бір түсіп шыққан Есбол да
Осындай ыстық моншаға...
Кеудесі бейне кең сарай,

Командир десе - командир;
Әнгіме қылар келсе орай,
Поповты кім жаман дер?!
Попов бейне әкеңдей,

Тұрған бойы - ізгілік.
Аспаннан сөзді әкелмей,
Айтамыз ғой біз біліп.
Сол Поповтың жанында

Келеді басты геройым;
Сақталып жүрген жадында
Айтпақшы еді бір ойын.
Попов та оны қолқалап,

Асыға күтіп сұрағын,
Жел жағын қол мен қалқалап,
Тоспақшы еді құлағын.
Ал, бірақ, біздің Есболдың

Айтылмай қалды әлгі ойы;
Деді ме бәлкім: Түс көрдім... –
Мелшиіп қалды тал бойы.
Баяндау бітті осымен.

Жүрегі мұздап, әлгі ойы
Айтылмай қалды досымның,
Мелшиіп қалды тал бойы.
Мелшиіп қалды... Алдында

Қуарып жұмыр бас жатыр:
Ұқтыра алмай қалдым ба?
Кінәмді онда кеш, батыр.
Мұз болып жүрек түбінде

Жаңағы жатқан осы еді.
Бұ да бір керек, тегінде
Мұздап та жүрек өседі.
Әлбетте, емес жаңалық

Немере келсе зиратқа;
Ал, бірақ осы таң қалып
Тұрғанымыз зират па?..
Минуттар өтті тым-тырыс,

Оқылмай қалды ескі аят;
Қай тұрыс еді - бұл тұрыс,
Болмады ма екен босқа ұят?
Әрине, ұят емес бұл,

Келгені - жақсы келіс қой.
Шалың да төзсе мұнша жыл,
Өлгені тәуір өліс қой.

Бәрібір адам солардың;
«Адам» дейін одан да,
Сыйлайды ғой соны әркім.
Қала берсін ол мұнда,

Мен түсейін бұл сынға! –
Есітті мұны инженер,
Түртіп те қойды дәптерге;
Кешікпей бұлар енді бір

Өрмелеп бара жатты өрге.
Сөйледі сонда инженер,
Не деді? Бәсе, не деді?
Есболға қарай:

Бұдан қалсаң кеш болад.
Сонау бір жалғыз сексеуіл
Аумағын перрон алады;
Атаңның орны шетте бұл

Жұлдыз2 боп жанып қалады.
Вагонда қыз ба
Не кетік
Бала ма, –

Бәрін көреді;
Терезе өтсе жарқ етіп,
Сығалап қала береді...

Сайлардан көпір салғызып,
Жолдағы тауды жұлғызып,
Түн сайын деміңді алғызып
Күн шыға берсе, сол қызық.

Қараңғы түнде Бетпақтан
Ғажайып сурет көргізіп,
Алдырмай көзді от жақтан,
Кеш бола берсе, сол қызық.

Табысты күннің талайын
Қарсы алдық санын жаңылдық,
Әдемі кештің талайын
Үстімізге жамылдық.

Баяғы төбе, зираттар
Ұзап та қалды кейінде.
Жүздеген шоқы, бұйраттар
Жұртымыз болды дейін де.

Көш-жөнекей машина,
Аялдап, мотор суытып,
Немесе жартас қасына
Тоқтады талай су күтіп.

Талай іннен мал аттап,
Қабаққа талай жол түсті;
Өгіздің салақтап,
Өзгені де шөл қысты.

Арба үстінде мезгілсіз,
Мазамызды ешкі алды.
Аспазшы әйел дегбірсіз,
Ешкі өлді деп те еске алды.

Әр жұртта қалды Есболдың
Тоттанып сынық біздері.
Үстінде тозды тас жолдың
Ертерек басқан іздері.

Осынша күн мен түндерді
Есепсіз аттап кім өтпек?!
Тарихтар қалып үлгеріп,
Бәрі де соның бір мектеп...

Есболым болса, үйрендің
Мақтаулар оқып газеттен;
Көтеріп тұрған сүйменді
Суреті өзін мәз еткен.

Ал, кейде жылан жаралап,
Бақайынан «ен салды».
Сортаң су ішін аралап,
Ішегі шулап «ән салды».

Көп ішек «әні» жалғасып,
Сондықтан жаза күн сайын:
Ондайда тыныш, жайғасып,
Дұрыстап ішсін кім шайын?..

Обалы нешік, зулайды
Цистерна елу бөшкелік.
Жетпейді - халық шулайды,
Тұщы су кейде кеш келіп.

Штабтың қанша дәрігері
Емдеді қызды, жігітті;
Осының бәрі ілгері
Достарды күнде жүгіртіп.

Іздері қалып тым кейін,
Өздері кетсе ілгері,
Достарға себе күнгейін,
Жылжиды күткен жыл бері.

Нешелер тәулік бір десте
Зымырап түзу оқтай-ақ,
Әкелді мына бір кешке,
Тоқтайық мезгіл ұтпай-ақ.

Жағалай оттар жағылды,
Ұзыны жетпіс шақырым;
Бір жерде түндік жабылды,
Біреулер тікті шатырын.

Бір жерде тыңдап күйлерді
Жүз адам асын бірге ішті,
Бір жерде билеп билерді,
Қарсы алды бәрі бір кешті.

Жағалай оттар жағылды,
Ұзыны жетпіс шақырым;
Алыста жанған жағымды
Тауды да бұзып жатыр үн.

Салбырап тұрған аспаннан
Бейне бір қызыл шымылдық;
Майдан да дерсің басталған,
Сәулеге түнде шомылдық.

Іргесі отпен түрінген
Осындай ғажап кеш болды;
Қайсыбір оттың түбінен
Табамыз енді Есболды?

Таппаймыз оны бұл кеште
Ешқандай оттың қасынан;
Ешқандай хабар бермес те
Сұрасақ өзін қосынан.

Себебі десең, себебі –
Кешеден бергі өзгеріс:
Кеше жұрт«Барсақ, - деп еді,
Қосымша суға өзгеміз».

Шофердің бірін штабта
Бірлікке3 суға жұмсаған;
Делінген оған: «Аз тоқта,
Ереді бүгін кім саған?»

«Кезегің кейін, қосқа кайт,
Дамылда!» десе көнбеген.

Тұщы су толмай тоқтамас,
Сүйменге сәлем айтыңдар,
Бір күнше мені жоқтамас.
Бір күннен әр біріміз

Ыммен суға барсаңыз...
Кезекпен сөйтіп жүріңіз,
Шөлдемеу үшін шаршаңыз!
Отырма тастың ығына

Мұқансың яки Мұқсина –
Әйтеуір жұмыс шағында
Ішіңді басып мықшима.
...Алыста, алдатушы су,

Жетпеді, бітті ащы су.
Қайтайын десе батырым,
Жаяуға жүз он шақырым.
Жетер еді-ау оған да

(Одерден өткен солдат қой),
Жұтатын ылғал жоқ онда,
Денеге тірі сол жат қой...
Жатыр ол жолда далада,

Бұзылған «ЗИС»-тің жанында;
Жауынгер сынды дәл ода
Әйтеуір жеңу қамында.
Екінші тәулік дәл бүгін,

Тамшы су түске енеді;
Қуаттың жинап барлығын,
Сонда да күшке сенеді.
Ысқырып жел де шығады

Бейне бір сенің қожаңдай,
Аузына құм да тығады
Кәдімгі сайқал ажалдай.
Әзілді қойшы, «азғырып»

Ерте келер, кеш келер...
Одан да жаман аздырып,
Мөңірейді екен бөшкелер.
Мөңірейді екен заңғарың,

Аузына өзің жатпасаң;
Өзгелерін шалбарын,
Бешпетіңмен жаппасаң.
Ерінге пәле шөлде екен,

Ерін керек өлмесең,
О да бір кепкіш сорлы екен,
Өзін жалай бермесең.
Болмайды екен бос жатып,

Өзің тірлік қылмасаң;
Тым болмаса кез сатып,
Дыбыс күтіп тұрмасаң.
Қайдағы бір жалаңаш

Елестеп, сіңір жілік те,
Ақситып тісін бір қу бас
Қояды бейне күліп те.
Өлімді қойшы, ол құрғыр

Ерте келер, кеш келер...
Ойнағалы даяр тұр
Қаралы күйді бөшкелер...
Қатерді жігіт жеңбесе,

Үмітім менің еш болдың.
Түрлігіне сенбесе,
Өлгені мұң ба Есболдың?
Өле қалса емес жат,

Әйтеуір бір тірі адам.
Сорлатып кетсе, сол ұят
Жүз адамды бір адам...
Ұқпайсың бізді демейік,

Емессің ғой ез жігіт;
Есбол-ау, саған сенейік,
Таңдайын жұрттың тез жібіт.
Жетпесең суға өзің кел,

Тым болмаса сенбейік;
Тым болмаса өзің ел,
Немесе тіпті өлмейік.
Өлмейік! - деп бір жолдас

Қақсап тұрған секілді;
Елестің соңы - бұл жалғас
Жатқызбайды өкілді.

Ішпей-жемей тоятын.
Ертегідей бір елес
Екен, - деп те қоятын.
Есіне түсті өзінің

Баяты бір қалжыңы.
Жанары жайнап кезінің,
Саңқ етіп шыға қалды үні.

Өлмеймін десең құтылдың.
Өлмейік, бері кел, - деді,
Шопыр оған көнбеді.

Салқындау екен түн, - деді.
Одан бетер кекейіп,
Шопыр оған көнбеді.

Әкесін, аузын қос қабат
Тілдегенмен не таптың?..
Тұрасың! - деді Есболат.

Есболдың беті тыржиды;
Соғыстан қалған баяғы
Ашуын тағы бір жиды.

Есболат жиды жігерді;
Десе де қолы бармаймын,
Жағадан жұлқып жіберді.
Сілкілеп өлер жерінен

Тұрғызып алды жолдасын.
Жолдасы жуас бірінен,
Қаққыштай берді жамбасын...

Өлемін деме, түк деме!
Өлемін деп қолым да
Жұлқылап жатыр, кектеме!

Өлмеймін.
Жөнеліп кетті екеуі
Шопыр алда,
ол - кейін!

Түнімен жүрді жол ұзақ
Алысқа сүйреп барады.
Осы бір сыннан жалғыз-ақ
Жаяулар етсе жарады...

Қарсы алды талай сексеуіл
Немесе бір топ баялыш.
Шықпайды мұнда ексе гүл
Осы бір жері аяныш.

Баялыш құрсын, баялыш
Алып та қалды ұлтанды;
Ұлтан да құрсын, жол алыс,
Бөгелмей өткіз бұл таңды.

Жұлдыздар біздің шамдай бір
Әуелі жымың етеді.
Жұлдыздар ақса, ондай бір
Теңеуің текке кетеді.

Аспанның бұлты «Ақ бүйрек»
«Ақ бүйрек» - нағыз алдамшы:
Тамсанып оған не керек,
Тамызбас, сірә, бір тамшы...

Төтесін айтсақ, мұндайда
Самалдан басқа досың жоқ.
Таңдаулы досың болса да,
Қашанға салқын төзеді.

Күн қызған соң дәл со да
Қасыңнан мүлде безеді.
Таң да жақын, жол ұзақ,
Енді не жағдай болады?

Шөл азабы - мол азап,
Шыдамай шопыр құлады.
Осы бір сағат тым-тырыс
Тудырып еді ер ойды.

Тағы да елес - қорқыныш,
«Азғырып» еді геройды.
Осы бір кезде жарқылдап
Жүгірген отты көз шалды.

Жүгірген оттар жақындап,
Бойға бір кенет күш салды.
Қайтып та келді баяғы
Қуақы тілі жігіттің.

Қуақы тілдің аяғы –
Үлкені ғой үміттің.
Жер құшып жатқан шопырға:

Барып ел сонау көпірге,
Мынауың сенің ескі елім.
Шопыр байғұс сол жатыр,
Шопырдың сөзі

Өзім құлап жатқанда
Мазаламай қоя тұр.
Қоймаймын сені шөл ұрды,
Сен де оны ұр енді –

Ұзартқалы өмірді
От келеді, тұр енді.

Менің де денем - от дене.
От десең қазір өлемін.
Су десең түрегелемін.

Жақындап қалды, тұр жылдам!
Дыбысын тыңда гулеген,
Маңдайын бері бұр жолдан!..
Орнынан қалай тұрды екен,

Ұқпай да шопыр қалыпты;
Қалталары түрлі екен,
Бәріне қолын салыпты.

Жанып қал өмір жолында! –
Жалыны жалғыз шырпының
Маздады шопыр қолында.
Көтерді оны Есбол да,

Маздады жалын, маздады.
Жалынды қойшы, ет - қол да
Жалын боп жана жаздады.
Машина жетті: Поповы

Екеумізді де тірілттің –
Дегісі Есбол келіп ед,
Биледі күші тірліктің.
Сөз тұрмақ - осы мезетте

Суды да жігіт ұмытты.
Попов та бейне күзетте,
Попов та үнсіз үмітті.
Поповты жігіт көрді де,

Жанары бейне шоқ болды.
Құшағына кірді де,
Азаптың бәрі жоқ болды.
Бесінші минут су берді,

Алтыншы минут үн берді.
Аз ғана сөзбен Есболат
Жаның да жайып үлгерді.

Алып қап еді-ау әкесін;
Қолыңды берші, япырым-ай,
Әкемнен артық екенсің.

Мұндайда бәлкім өлерсің.
Немесе біздің жас жолға
Өлмей-ақ қайта келерсің.
Екеуі де үлкен десек те,

Екеуі де емес зор түтін.
Ілгері қарай жетекте
Көкірегіңнің op күшін.
Қосынды қазір қос деме,

Бармайтын жерің ол сенің:
Ұмыттың ба, есте ме
Жолдасқа берген зор сенім?..
Жолдас деген қандай көп,

Үміт деген қандай көп!..
Есіміңнен осы күн
Нәр алып жатқан таңдай көп.
Қақың жоқ кездің барлығын

Бетіңмен ыстық қаруға, –
Достығым менің, жарлығым:
Баяғы сертте қалуға!

Жеңейін, рұқсат беріңіз.
Сондайлау болдым енді мен,
Сондайымды көріңіз.
Бірлікке сонау жетемін,

Жаңғыртам шайды, кеспені;
Алғыстың ыдысы етемін
Кешегі мұңды бөшкені.
Көрінген сонау қырқадан

Кепілім болсын ала таң!..
...Қағып та қойды арқадан
Жұп-жұмсақ таныс алақан.
Басқа сөз таппай парторг:

Көзіңде тұрды бар көрік,
Жаны бір - намыс, арыңыз.

Достарым солай ұйғарып,
Шылым да шекіп, нан жеді.
Шырқалды ән де ырғалып,
Баяғы шопыр әнші еді.

Достарым кетті жолға ұзақ,
Жаңа күн шықты қызарып;
Баяғы жерде жалғыз-ақ
Баялыш қалды бозарып.

Төбеден төніп күн көзі,
Қайнатып миды тұр ыстық.
Бұл емес жұмыстың кезі,
Мұндайда керек тыныштық.

Мұндайда соңғы хабарды
Оқимыз, тыңдап білеміз;
Дүкенге жаңа тауарды
Көреміз деп те келеміз.

Орташа болса бір етік,
Оншалық сипап жатпаймыз.
Жақсылау болса дүрлетіп
Он шақты минут мақтаймыз.

Жамандау болса бір етік,
Бәріміз шулап күлеміз.
Сол кәсіп орнын жыр етіп,
Хат жазып бетін тілеміз.

Одан соң үйге қайтамыз,
Шұлғауды қатар жаямыз;
Әнімізді айтамыз,
Көйлекті шешіп қоямыз.

Осы бір жатыс - сол жатыс,
Көреміз бәрін, тыңдаңыз.
Көру мен тыңдау қымбат іс,
Басқаны қойдық мұнда біз.

Сырттағы қысқа көлеңке,
Үйдегі салқын құм үсті.
Қаз-қатар тұрған кабинке –
Бәрінде соның жұмысшы.

Бәрінен жалғыз сыр таптық,
Барлығын шындық тұр бағып.
Бәріне ортақ бір шаттық,
Бәрінің сөзі бір бағыт.

Барлығының есінде
Таңертең келген тұщы су;
Демейді ғой ешкім де:

Моншаны қолға ал онда.
Журналист жүр ғой осында,
Жазатын шығар бұл жайды.
Бұл жайды жұмыс басында

Өзі бір жақсы үгітші;
Тасты да керім қазушы,
Есболат деген жігіт ше...

Жұтып ал, достым, жұтып ал!
Ішінде шипа жүр екен,
Жұтып ал, достым, жұтып ал!
Ішек те енді қайсыбір

«Ән салмайтұғын» боп қалды.
Әңгіме соны жай сыбыр,
Ұйқыға барып тоқталды.
Осы бір тыныс кезінде,

Күркенің көлеңкесінде
Есболым етік жөндеді,
Мұртын да аздап өңдеді.
Ұстара, бізді жинап та,

Қаламға тиді оң қолы;
Жазылып жатыр минутта
Бес жолы яки он жолы.
«Т» дегені «Ш» болып,

Әйтеуір ирек шұбалып,
Асыққанда умляут
Қалып та жатыр жоғалып.
Батпақты жолдан: «Бек қымбат»

Деген бір жазу орын алған.
Мұның өзі - сәлем хат
Әйелше арналған.
Нұсқасын сақтап із етіп,

Не керек өңдеп, өсіріп;
Кей ернін ғана түзетіп,
Жазамыз хатты көшіріп.
«– Үлкен хат жазған екенсің,

Сүйіктім, менің бикешім.
Алыстан әмір етесің,
Сен болсаң енді сүйтесің.
Алғашқы жазған хатымды

Мазмұнсыз жырға теңейсің;
Соңына қойған атымды
Қалайша мазмұн демейсің?
Қиынның бәрін айтар ем,

Емессің ғой сен бастық;
Оңайдың бәрін айтар ем,
Болмайды о да жолдастық.
Әйтеуір тас пен топырақ,

Көлеңке, от, су, аңызақ;
Біз салған көпір кеп, бірақ
Солардың жолы әлі ұзақ.
Оларды жылы жабайын,

Хат емес олар, - роман;
Жазушы іздеп табайын,
Өзімнен кітап сұраман.
Әйтеуір ұзап барамыз,

Біздер бір солдат, жол - бастық.
Ұзаған сайын арамыз
Жазайын хатты жолдастық.
Суретімді қайтесің,

Ол шіркін даяр болған жоқ.
Жүдемедім, бикешім,
Немесе бетім толған жоқ.
Шекем де бейне тоқпақтай,

Мақтамайды оны жұрт аса.
Баяғы мұрын шоқпақтай,
Баяғы жауырын орташа.
Омырауым, ернім, маңдайым –

Жазғанмен бәрін не өнеді...
Жазбасам да ондайым
Түсіңе бәлкім енеді...
Арқаға укол салдырдық,

Сақалды жиі алдырдық;
Шашымыздың барлығын
Жұртымызда қалдырдық.
Жаңадан қойған мұртым бар,

Оның да өзі тым сирек.
Осындай менің сыртым бар,
Сыртыммен жүрмін құм сүйреп.
Әңгіме сыртта емес қой,

Әңгіме адам ішінде.
Өзімшіл деме, кеңес қой,
Айтамын соның үшін де.
Жазбадым, жаздым я қысқа

Бұрынғы әзіл, ойынды.
Ғапу ет, осы бір тұста
Ресмилеу көрдім бойымды.
Әйтеуір осы бір тұста

Ресмилеу көрдім бойымды,
Сенімді біздің пошта
Жеткізсін мұндай ойымды.
Соғыста жүріп, жаңадан

Комсомолға кіргенде,
Тұлғасы бүкіл жаңа адам
Тұрма екен, деуші ем бір менде.
Ойласам енді толғана,

Жаңарту үшін көнені.
Алыппын онда бір тана
Алғашқы кепілдемені.
Көріп ем күшпен аттап құз,

Ширатып бүкіл денені,
Алды ма тосты Бетпақ түз
Екінші кепілдемені.

Болатын шығар сол солай.
Болмаса неге дәріміз?
Болмаса айтты ол қалай?..
Түсінем. Түсті ойыма:

Еңбегім жалаң ақша емес.
Не ертең жолдың бойына
Өсетін ғана бақша емес.
Ол шіркін өзім екенмін

Бұл қалпымнан үлкендеу.
Әлде де сырын шекемнің
Ашар ем, әттең, тіл кемдеу!
Күтіп те жүрмін бұл күнде

Екінші кепілдемені.
Оны алып үйге кіргенде: –
Келді бір өкіл, - де мені.
Партияның құрметті

Атынан үйге кіремін;
Одан соң өтеп міндетін,
Кеш қайтып үйге жүремін.
Одан соң мен де өзгені

Намысқа қарай бастармын.
Өмірдің солай безбені;
Өмірге солай құштармын.
Бөлмеде мені ұқпайсың,

Ойынды келтір Бетпаққа,
Осыған еш мін тақпайсың,
Осы бір хатқа кеп тоқта».
Мақтаулы хаттың соңында

Жылы жоқ, айы, күні жоқ.
Немесе заңды орнында
Автордың аты-жөні жоқ.
Жалғыз-ақ конверт түбі не

Бетпақтың желі құм салды;
Емес қой зиян түбінде
Десе де:

Хат салған сайын ол бастан
Мазмұн деп атын жазатын,
Неліктен жігіт жолдастан
Аяды бүгін өз атын?

Аямады оны, ұмытты,
Бүктеді хатты, жөнелтіп.
Алдына тосып үмітті,
Қиялы ыстық оны елтті.

Бұл сәтте күн де мызғыпты,
Көлеңке ептеп ұзарып.
Трубаның даусын сызылтты,
Аулаққа бір қыз барып.

Бұзып та кетті бұл бір саз
Сыбыр мен ұйқы, қиялды.
«Тұр - тұр!» мен айғай, күліп – мәз
Машина маңы, үй алды.

Жігітке біздің: - Тез жүр! - деп,
Ым қағып, көзін бір қысып: –
Кабинаға тез кір, - деп,
Ап кетті оны бір пысық.

Өлетін енді түрі жоқ.
Баяғы шопыр - бұл пысық.
Белгіні жанның бірі боп,
Қатермен өтпек жұлқысып.

Кейбірі желде далақтап,
Кейбірі ықтап қонақтап.
Жай ғана cілкіп желбауды,
Желпілдеп тұрған шұлғауды, –

Аяққа орап еркектер,
Тепкілеп жатыр етікті.
Ақ шәлі, жасыл етектер
Ол сәтте ұзап кетіпті.

Шарттасу түбі - жарыс қой,
Әйелдер тегі намысқой.
Тезірек! - дейді бригадир,
Бірі:

Аспаптың бәрін салдырып aп,
Машина барып тұр бұрын;
Арбалар кетті салдырлап,
Пар аттар тістеп бір-бірін.

Салдырлар ұзап аулаққа,
Қостардың маңы бос қалды.
Барайық сонау тау жаққа,
Тау жақта жұмыс басталды.

Көп адам сонау төменде
Көпірге тіреу қойып жүр;
Көп адам сонау төбеңде
Құдықтың тасын ойып жүр.

Есеп емес аз-көбі,
Біреу сай, біреу жонда жүр.
Әйтеуір еркім өз тобы
Қайда болса, сонда жүр.

Табанның тыңдап тырсылын,
Жүре бермей қайқайып.
Тұтатып алып бір шылым,
Әңгіме аздап айтайық.

Қараңғы түнде қалғитын,
Күндіз де дайым мелшиген.
Басынан қиқ қарғитын,
Жақпарын жалғыз жел сүйген.

Дәуірдің талай қыртысын
Бүктеген суық бауырына.
Салмағын таудың бір түсін,
Арқанды тосып ауырына.

Өзің ғой, достым, ондайға
Арқанды қайдан тосарсың?!
Мезозой яки сондайға
Қанынды қайдан қосарсың!

Ертегі - «аңыз үгіттің»
Бос жолын қуып қайтерсің!
Шын жолын біздің жігіттің
Одан да көзің жай көрсін.

Ілестің маған оқушым,
Күй қарындас, күй ата...
Бәрібір ғой оқу үшін,
Ап кеттім сені қияға.

Бір-екі тасқа аялдап,
Маңдайдың терін құрғатып.
Алқынып қайта аяңдап,
Өрмелей бердік қырға тік.

Машина жолы тым алыс,
Тауға да тұра өрледік;
Тағы да жолда демалыс,
Тағы да жүрдік, төрледік.

Осынша тауды үш күнде
Орнынан жұлып алатын –
Десем мен: үлкен күш кімде?
Атайсың осы жол атын.

Атайсың оның геройын,
Атайсың бәлкім жырында...
Асулы жолдың ер, ойын
Ескермей жылдам жүр онда!

...Шығыппыз солай екеуміз
Шүйделі таудың басына.
Екеуміз келген екенбіз
Құдықтың колоннасына.

Көмбесі ғой дәрінің.
Сірә да сірә бұл қылық
Көкесі ғой бәрінің.
Жарылған кезде нетесің?

Жан керек болса, кетесің
Тоғыз шақырым аулаққа.

Әңгіме - осы үзінді
(Оқушы, автор ермегі).
Алысқа бармай үзілді,
Басталды көздің көрмеп.

Жағалай құдық - жүз құдық,
Аралары бес метр;
Жағалап бәрін жылжыдық,
Жағалай сыртта бешке тұр.

Сонау бір қалған бостардың
Кезі емес меңірей түсетін;
Бөшкеде бүгін достардың
Сулары толы ішетін.

«Жедел көмек» - автобус,
Оқысты о да тұр күтіп;
Тұрсын ол ешбір шақта бос,
Қайтеміз оны зырғытып?

Мақтана берсін сестра:
«Барлығын қамтып жүрмін» деп,
Зиян жоқ одан еш cірә,
Мақтану кейде бір міндет...

Бригадир яки прораб –
Бәрі де құдық маңыңда;
Әркімнің халін сұрап ап,
Айтып жүр тәртіп, заңын да.

Тізімдеп барлық жұмысты,
Жатпайық айтып түрінде;
Керегі бізге жұмысшы,
Жұмысшы – құдық түбінде.

Біліп қой мұны, оқушым,
Түспей тұрып төменге:
Көп қынжылмай оқу үшін,
Шек қоямыз өлеңге.

«Тауды бұзып, тас жарып,
Тамшылатқан ащы тер», –
Осы өлеңге - бас еріп,
Осы бір терге - басшы тер.

«Солқылдата соғылсын
Бесжылдықтың балғасы»...
Жыр деген солай төгілсін,
Осы өлең - соның жалғасы.

Жалғасы деген өлеңнің
Басына қайта соқпайды;
Басы боп жаңа сөйлемнің,
Нүктеге басқа тоқтайды.

Жақпар тас қалай бұзылды,
Қайткенде сүймен мұқалды,
Түймелер қалай үзіліп,
Қай тасты жігіт мүкі алды?

Қай бір тас артық ойылды;
Қай жердің көрдік тарлығын,
Қай тұстан басқыш қойылды
Жазған ғой оның барлығын.

Одан әpі ақындар
Алмайды техник міндетін;
Болғансып маман не ақым бар?
Онсыз да жүк көп менде тым.

Түсейік енді құдыққа,
Көрейін одан Есболды;
Тау астын өлең қылып та,
Жазайық елу бес жолды.

Жазайық елу бес жолды
Қараңғы үңгір туралы, –
Деп едім. Мұным кеш болды:
Өзгеріпті оның құралы.

Сүйменді бүгін жігітім
Қолына тіпті алмапты;
Өзі қазған құдықтың
Ішінде мүлде болмапты.

Тетігін білсін - білмесін,
Ермегі - экскаватор.
Онысын достар білгесін,

Түрткілеп механизмді, –
Тағы бір қозғап көрейін,
Тегінде сүймен төзімді...
Сүйменім жақсы, - деп алып,

Сүймейді оны тағы да;
Ойланса қайта дем алып,
Ұнамайды екі жағы да.
Тетікті жақсы білмейді,

Сүйменді лайық көрмейді
Тегінде жаңа құралды
Көнеге ешкім бермейді.
Тағы да тетік бұралды,

Бұзылды, мотор жүрмейді, –
Бәрібір жаңа құралды
Көнеге ешкім бермейді.
Қайтадан келді механик,

Тәсілді қайта үйретіп.
Моторға өзін ие танып,
Тағы да тасты түйретті.

Моторым мықты сүйменнен;
Бек сүйдім мұны, біле кет,
Шығады бәрі сүйгеннен.
Өскен соң сүю басталды,

Өскенше жыл мен ай едің...
Сүйгесін киіп бас тонды
Сүйгесін алдық әйелді...
Жігітім солай сампылдап,

Қарады тұра маманға;
Механик кетті сәл тыңдап,
Қосты ма мұны жаманға?..

Көзіне қара! - деп кетті.
Қалжыңнан мынау озды ғой
Қалжыңы желге тек кетті.
Механик - өзін артықтау

Ұстаған әлде кеуде ме?
Немесе айтып артық дау,
Ашуға тисем деуде ме?
Көп емес, оның бәрібір,

Бүйірден көміп түртті ғой.
Ол сірә, мені қайрап жүр;
Ол сондай қара мұрны ғой.
Дауласпай оны тыңдайын,

Мотордың тілін табайын.
Тамаққа дейін тынбайын,
Айыптың бәрін жабайын, –
Мұнысын ойлап тұтқаны,

Қаттырақ мығып қалғаны...
Тарс етті, мотор тоқтады,
Қырсықтың әбден шалғаны.
Жақсы ойлап, жаман еткені

Жанына батты жігіттің.
Ызаның әбден өткені:
Қарайып кетті жігіт тым.
Тетігін білсін - білмесін,

Ермегі экскаватор.
Мұнысын достар білгесін:

Бұл кезде үнсіз отырды,
Көзі де түкті көрмейді.
Бәрібір үлкен моторды
Сүйменге әсте бермейді.

Ал,бірақ бүгін жігітке
Осының жайсыз жағы бар.
Артта қап қою үгіт пе?
Рапорт деген тағы бар...

«Экскаватор нормасы
Он есе», - деп жазыпты.
Сүймені бар жолдасы
Екі есе терең қазыпты.

Ендеше іштен тына ғой,
Жиырма есе кейін кетіпті ол.
Бұл деген шылғи күнә ғой!..
Амал жоқ, соған жетіпті ол.

Поповты көрсе не айтады,
Шегердім дей ме норманы?
Не Попов келіп байқады, –
Құдайдың онда ұрғаны...

Қазылмай қалса түк емес,
Бес-алты тонна тас бұрын;
Осы бір сағат - бұл белес
Заманның бұзды дәстүрін.

Алатын күні осы елді
Армандай кепілдемені.
Үміттің оты өшеді,
Мұздатып бәлкім денені.

Моторды - үлкен норманы
Меңгеріп болмай неге алды?
Тым жақын еді-ау арманы,
Жақсылық бәлкім жоғалды...

Көпшілік деген күшті мен
Парторг берген дат қайда?..
Аспанның сонау үстімен
Ауылға кеткен хат қайда?

Беделін жігіт бір күнді
Өліктей көмсе - кім болды.
Мезгілден озып жүргенде,
Апыр-ау, қандай күн болды?..

Ең аяғы – құрдасқа
Құрдасша қарай алмаса.
Болады шығын құр босқа
Кәдімгі нан мен колбаса...

Ойлады бәрін, ойлады,
Маңдайдан кетіп мұздай тер;
Өн бойын суық жайлады,
Мұндайда қызыл жүз қайтер?

Әрине, құп-қу болады,
Шығады көзден қажуы,
Сызылып бетте қалады,
Ызаның дымқыл жазуы.

Қабаты тарс түйілді,
Кірпігі жиі қағылды.
Сезбеді өткен құйынды,
Бетіне тозаң жағылды.

Өңі бұл оның, түсі емес,
Инженерді тұр көріп.
Инженер басқа кісі емес,
Өзіміз білген парторг.

...Көпірді, сайды аралап,
Биікке бастық өрледі.
Қинала газик жорғалап,
Темір де болса терледі.

Шеткері құдық қасында
Дем алған адам - көп адам;
Тоқтамақ Попов осында,
Мақсаты мәлім сонадан.

Жұмысшы - кәрі, жастары
Ол жаққа қатты зер салды;
Алдынан барлық достары
Әдеппен күтіп, қарсы алды.

Анекдот оғаш естілмей,
Тұрпайы әзіл жым болды;
Себеппен күліп, бос күлмей,
Әңгіме болса, шын болды.

Аз ғана мақтап жастарды,
«Қазбекпен» сыйлап бір шалды.
Аралап құдық тастарды,
Достарын о да қарсы алды.

Ортада, шетте кей құдық
Қазылса қисық, не тайыз.
Қатеден болған бір күндік
Сыналды қатты ондай іс.

Өзіміз ептеп «соялық».
Жеке адам жайлы барлық жұрт
Былайша толқып тұрғасын.
Төбеден тарқап қалың бұлт,

Піспеген бұл да бір егін! –
Жүктеді солай парторг
Біреуге біреу жүрегін.

Бұл жақтан жаяу ол жаққа
Парторг жана беттеді.
Жақындап қалды парторг –
Жақындап қалды жақсы кез.

Жігіт тұр одан жалтарып,
Осы кез бе әлде жақсы кез?..
Адамды адам зерттеуге
Осы кез нағыз жақсы кез.

Жолықты олар. «Ләм» деуге
Іздемей қойды жалғыз сөз.
Не керек, бәсе, сөз теріп,
Мезгілді шығын етіп құр.

Жүзінен оның парторг
Жан күйін кәміл оқып тұр.
Безіпті мүлде маңынан
Қуақы тіл, күлкісі;

Өзінің қатал заңынан
Алыпты үкім бұл кісі.
Қатты айтып, жанын не қыздыр,
Мейлің бер оны сотына –

Бәрібір жүзін тосып тұр
Жалынды кездің отына.

Темірше балқыт, бүк мені!..
Жазылса жақсы поэма,
Осыған қойсын нүктені!..
Осы бір сәтте ұятты

Анамдай ұғып қалайын! –
Деп тұрған адам сияқты,
Кім білген мұның бұлайын!
Үйреніп мұны ортадан –

Өзгерген Бетпақ даладан...
Тағы да қақты арқадан
Жұп-жұмсақ таныс алақан.

Сәтсіздік болмай қалмайды.
Мынаны кеше жазғанмын,
Бұл да тез дайындалмайды.
Ол солай, достым, солай! – деп

Зерттеді жігіт бір басын.
Сүрінген жерін ар көріп,
Жаңартқаны үшін көнені.
Ұсынды оған парторг

Екінші кепілдемені.
Армандай кепілдемені.
Бүктемей ұстап Ерболат.
Тапжылмай қалды...

Бұл менің
Тілеген елу бес жолым.

Тетікті Есбол жөндеді,
Тетіктен тапты қуаныш;
Жігіт солай өңдеді
Ертеден кешке қуған іс...

Бір кесе суды бір жұтты, –
Тұрған жоқ одан су алыс.
Сергітті солай жігітті
Ертеден кешке қуған іс.

Сүйменмен ақтық қоштасып,
Ұмытты ескі үңгірді.
Мотормен кәміл достасып,
Түбінде соны меңгерді.

Моторы гулеп, қасында
Бос тұрды талай Есболым.
Одан соң таудың басында
Бензинмен жуды кеш қолын.

Талабы жалын от төкті,
Ескіре мүлдем ол қайшы;
Тану да қиын боп кетті, –
Механик қайсы, ол қайсы?

Талайды қолдан үйретіп,
Механиктен де ол қатал.
Сол талап тасты күйретіп,
Сол талап екті жолға тал.

...Таудағы экскаватор
Бүгін бір, ертең - бес-алты;

(Ортаң қол бірақ, қазақша).
Бәрібір, озсаң жарыста,
Мақтану керек озатша.
Мақтану шөп ол емес,

Мақтану - тауды қопару;
Өзгертіп жерді ерте-кеш,
Төбені сайға қотару.
Жалғадық заман жібше

Мың қабат шөккен қатпарды:
Көмілген құдық түбше
Кеш жерден зулап от барды.
Ақыры міндет отта екен,

Көкесіне ол көрісті;
Ақиқат па екен, жоқ па екен,
Өзің көр енді зор істі:
Лақтырды тауды аспанға,

Әрине бейне құл қылып;
Ынтық боп мойнын созсаң да,
Тұрған жоқ қазір күн күліп.
Жоғалып кетті күн көзі,

Аспанның жүзі қап-қара;
Дөкейдің сондай мінезі,
Жасқанбай қара, көп қара!
«Бөстің» деп күле бермейсің,

Келер де бәлкім жылағың.
Бір сағат түкті көрмейсің,
Бір сағат саңырау құлағын.
Метеорит секілді

Түскен тас жерді қазады;
Ақын болсаң сен тілді,
Арқаң да сонда қозады.
Бір сағат жауып бетке құм,

Одан соң түнек серпіліп,
Болады пайда көкте күн;
Жатады бейне жер сұмдық.
Тыныштық басып үстіңді,

Тыңдайсың өзің деміңді.
Көріп ап мұндай күштіңді,
Ұғасың кейбір кеміңді.
Нашарлау болса жүргің,

Дүрсілдеп әні ұрады;
Мазақ қой сонда бір емің,
Мазақта даяр тұрады.
Осындай кезде Есболат

Тәп-тәyіp мазақ етеді.
Бір емес, тіпті бес қабат
Бөркіңді қозғап өтеді.
...Осындай күнді Есболат

Далада көзден батырды;
Әйелін әнге қоспалап,
Қайтарда созды балтырды.
Асхана барды әуелі,

Керектеу болды жер кеңі;
Айтылмай онда әуені,
Айтылды күндіз көргені.
Қуыртып жeді колбаса,

Құрдаспен талай отырып.
Меню ондай болмаса,

Қоста да жақсы тынықты,
Дауыстап газет оқыды;

Оны да сұрап ол құдды –
Насихат болды достарға,
Қалжыңның санын азайтты.
Көбірек тоқтап жоспарға,

Маңыздың бәрін өзі айтты.
Кеш сайын оқып уставын
Коммунист партиясының;
Ұйықтайтын кезде ол штабын

Астына қойды басынын.
Басқаны да оқып кеш сайын,
Сызды ол талай тың жолды;
Білетін жерін қоспайын,

Білмейтін жері мың болды.
Білмесе білмей тұрсын да
Римнің ескі жырауын;
Әйтеуір жолдың тұсына

Қонжита берсін сұрауын.
Бастығы қызыл отаудың
Сызбаңыз, - дейді, - кітапты
Бөлек қой орны сұраудың,

Сұраусыз жауап кім тапты?
Бір томнан жігіт түңіліп,
Бір томнан жақсы үйреніп,
Жүрегіне үңіліп,

Жүрді ол талай үйге еніп.
Ал бүгін соның ол бәрін
Оқымай мүлде жиыпты.
Етігін, көйлек, шалбарын,

Бешпетін тәуір киіпті.
Отыр ол көптің ішінде
Күндегі қызыл отауда;
Жиналыстың үстінде

Жұрт соның атын атауда.
Тағдыры жұрттың қолында,
Бұл жерде айтыс, дау қысқа...
Парторг сөйлеп соңында,

Одан соң қойды дауысқа.
Кейбірі жұмсақ алақан,
Кейбірі сүймен жалаған,
Кейбірі қолы ұстаның –

Алдыңа бәрін ұстадым.
Мезгілдің солай жарлығы,
Минуттар өтті нұр құйып.
Көтерген қолдың барлығы

Төбемізден тұр биік.
Протокол яки қаулысы
Жазылып біткен жоқ әлі;
Партияның дауысы

Көтерілді жоғары!
Бар болғаны бір Есбол
Үн қосудан тыс қалып,
Бақытын оның барлық қол

Ортамызға түсті алып.
Коммунист болды геройым,
Әзелден тілеп жүр едім;
Тағы да тінтіп көрейін

Тап-таза жанның жүрегін.
Отыр ол үнсіз.
Қуаныш
Дуылдап бетте тұр әлі.

Бітетін емес жиналыс,
Мәселе – жұмыс туралы.
Бек қызық оған бірінші
Партиялық жиналыс;

Сыншылар бейне жүргінші,
Кетеді мүлдем кейде аңыс.
Қызынса біреу көп емес,
Біреулер сөйлеп, тек күлді.

Әйтеуір ешбір коммунист
Халықтың жаны секілді
Дүкеннің сонау тақтайы
Моншаның жайы, жол жайы.

Қабырға газет жағдайы –
Барлығы соның ел жайы.
Бәріне керек үлкен ой,
Жүрсең де түзде, үйде я;

Барлығын қамтиды екен ғой
Большевиктік идея.
Жиналыста Есболым
Барлығын соның ойлады;

Тағы да шолып өз жолын,
Тағы да терең бойлады...
Бір кезде сөйлеп парторг,
Міндеттің атын атады;

Өзіне сені пар көріп,
Міндет те бір тіл қатады.
Парторг сөзі бір кітап,
Жаза алмай қалсақ бытыстық.

Мұқият оны жазғыштап,
Қойынға тықтық ып-ыстық.
Жібермей жалғыз мәтелін,
Танауы ғана делдиіп.

Ішіне бүгіп жөтеліп,
Геройым менің қалды ұйып.

Басқалар қалай ұқты екен?
Ойының түбі тым терең,
Осының өзі мықты екен!
Осының үні үлкен-ау

Тыңдасаң түзде, үйде я.
Осылай баулиды екен-ау
Коммунист идея! –
Бұл сөзін айтып геройым,

Құлағыма күңк етті...
Қияға тартып ер ойын,
Қиялға шомар күн жетті.

Мойынты - Шуды жалғадық;
Жыл сайын рапорт, жылда есеп
Жоғары жаққа жолдадық.
Неше жаз бойы жер қазып,

Неше рет тозды келген із;
Топырақ қыста тоңазып,
Неше рет қайттық елге біз.
Колхозға келіп жыл сайын,

Жаңа бақ, көрдік, мақтадық;
Көршінің ескі үй-жайын
Іздеген болдық, таппадық.
Жаңа үй, жана көшеміз,

Жаңа арық бойын бойладық.
Қай жолмен кеттік кеше біз?..
Оны да тоқтап ойладық.
Үйіміздің төбесі

Өсіңкіреп қалыпты.
Терезесі, көбесі
Әдемі нақышталыпты.
Терезе алды бағана,

Күзетші бейне бұл да бір.
Басына соның бір ғана
Батпан күш берді бұл дәуір.
Жүгері салған жылғамыз

Күркіреп өзен болыпты;
Осындай даңқты жылға біз
Арнайық үлкен көлікті! –
Бұл сөзін Попов бітірді,

«Ураға!» толды асхана;
Қостадық сондай пікірді
Есбол да, мен де, басқа да.

Екі рет қоңырау қағылды;
Вокзалға сонау жеткенше
Толқын боп адам ағылды.
Парторг сүйіп Есболды,

Есбол да осал сүйген жоқ;
Кезекпен қысты қос қолды,
Бізге онша мезгіл тиген жоқ.
Паровоз біздің Бетпақта

Алғашқы рет үндеді;
Тұр едім қарап шет жаққа,
Геройым:

Семейлік, шулық, жамбылдық,
Парторг соның ішінде,
(Санадық, санын жаңылдық,
Цифр жоқ соның үшін де).

Мекендеп қалды жолдастар
Мәңгіге Бетпақ түздерін;
Ұзатып тұрып, ол достар,
Алмады бізден көздерін.

Ащы тер қалды, із қалды,
Алғашқы пойыз қозғалды;
Көшкен жұрт нелер тез қалды,
Қарай да қарай көз талды!..

Қай жерге бидай екпекпін,
Қалайша егер оны әлі?
Қай жерді тіліп өтпекші,
Заманның жаңа каналы?

Қай жерде есіп алма ағаш,
Бұтағын жастар күзетер?
Қай жерге қызыл жалаңаш
Алмасын жинап күз кетер?

Парниктің маңын қырнатып,
Сәбізін қайда егеміз?
Қай жерге зауыт орнатып,
Қай тұсқа көмір төгеміз?

Түн болса қала шамдары
Қай жерден маздап жанады?
Қой баққан ауыл шалдары
Қай жерге бастап қонады?

Түн қатып ана толғатып,
Қай жерде бала туады?
Қай жерде сәби тіл қатып,
Бақшадан торғай қуады?

Баланың үнін жинап ап,
Қай жерде мектеп тұрады?
Оқылмақ, онда жатталмақ
Өмірдің қандай ұраны?

Осының бәрін бейне бір
Ұлы адам көзбен шолады;
Көңіл бір тасқын, көңіл – жыр
Толқиды... Сондай болады!

Геройым менің, геройым!
Ыстықтап жұқа көйлектен,
Салмақтап осы бір ойын,
Тұр еді қарап әйнектен,

Тұр еді санап қара көз
Тізбегін өмір көшенің,
Айғайлап қатты паровоз,
Қиялын бөлді досымның.

Паровоз сүңгіп барады
Тамаша кештің қойнына.
Тағы да, тағы қарады,
Асылды жігіт мойныма.

Асылды, қолмен нұсқады
Жердегі жарық жұлдызды;
Шақырды тағы ұстаны,
Шақырды тағы бір қызды.

Жинады солай ол бізді,
Терезе жүйткіп, ырғалып,
Жақсы кеш, жарық жұлдызды
Біздерге таман келді алып.

Атанын ескі зиратын
Нұрымен жуып жұлдыздың,
Адамның үлкен мұратын
Сол жерге қойды жыл біздің.

Ұйықта ұйқың қанғанша,
Жарық жұлдыз жол аузын
Күзетіп мың жыл жанғанша!
Ұйықта, баба, ұйықтай бер,

Жолында келер жолшының!
Сен кім едің? Кім біздер?
Айта кетсін ол шынын!

Гүлжанға
От қанатты ой тербеген айым көп,
Көкірегімнен көре алмадым дайын шоқ.
Геройымсыз жарқ еттім де, жандым деп

Ешбір жанға мақтанатын жайым жоқ.
Колхозыңнан әсте сағым сынбаған,
Өмірің бар өлеңіме сыймаған.

Достарыңмен күнде келдің сен маған.
Сенсіз жерде мүлде жоқ қой бұл жалын,
Сен деп жанған ақыныңның біл жанын.
Өзің болып жүрегімнің жауабы,

Бір дастанды демегейсің жай ұқтым,
Қарамайды жерді алдына жайып кім?..
Географша үңіліп ал картаға,
«Май» колхозы - батыс жағы Жайықтың.

Қырқыншы жыл. «Май» колхозы қой бағып,
Колхозшы әйел құрт қайнатты қи жағып.
Түсте Нарын жиегінде үйлердің
Шатырларын тұрды аңызақ жел қатып.

Қой шетінде таң атқанша әндеткен
Шопандарға қарап өтті ай көктен.
Етікші мен ұстаның да үні ояу –
Түнде майшам сығалады әйнектен.

Сабағынан қайтқан сайын топтала,
Бірде жүріп, бірде тіпті тоқтала.
Күнге күйген көбелекті сөз етті,
Әліппесін құшақтаған көп бала.

Күнде ауылдың көріп мұндай мал-жанын,
Тіршілігін, ел әдетін - ел заңын,
Былтырғыдай жіптен жиі секірмей,
Осы ортада өсті биыл Гүлжаным.

Осы ортада кітап бетін жаппады,
Өсімдіктің түрлеріне тоқтады,
Жетіншінің бар есебін шығарып,
Жетіншінің бар өлеңін жаттады.

Осы ортада журнал бетін ақтарды,
Өзендердің суреттерін мақтады.
Қағаздағы жас еменнің кескінін
Қызыққаннан қиып алып сақтады.

Осы ортадан әкесіне ілесіп,
Барып еді тұрған жерге гүл өсіп,
Бұл әкелді көп жапырақ Волгадан
Оны ешкім алған емес үлесіп.

Оның бәрі өз қолында құрғайды.
Оны саған ұстатпайды, қорғайды.
Көрсең қазір, неше түрлі жапырақ
Дәптерінің арасында сарғайды.

Он жыл бұрын сынық қалам теретін,
Бүгін берсең, бір дүние көретін,
Жата қалып қағазына кәмпиттің
Ат-жөні жоқ ирек сала беретін.

Он жыл бұрын дейтұғын ол:
бестемін –
Күндіз ойнап, алатұғын кеш демін;
Енді ғана бойын тарап қыз болып,

Бірінші рет киді мауыт костюмін.
Бірінші рет желпілдеді қос бұрым,
Бірінші рет ұқты Гүлжан өз сырын.
Қолына ұстап ақ қалайы шелегін,

Бірінші рет суға барды кешқұрым.
Шайқап тұрып судың көкшіл қаймағын,
Бақа даусын деді Гүлжан:
«Қайдағы үн?»

Ұқпады ол әлі судың басы деп,
Аяғы деп атайтынын қай жағын.
Тынық кеште шықты Гүлжан су алып,
Түтін ғана шақырды оны шұбалып.

Волгадағы зәулім ағаш мұнда жоқ,
Кешкі бұта кетті кезден жоғалып.
Жазық дала сулап жатыр аулаққа,
Жылғалары ұқсамайды бұлаққа;

Көк шашағын жел әкеткен жыңғылдар
Бір сыбдырын берер емес құлаққа.
Ақселеу түр желсіз түнде желбіреп,
Кемпірлердің шаштарындай селдіреп.

Жаңбыр түгіл, оның әсте басына
Шық моншағы төгілмейді мөлдіреп.
Сұр табиғат еш рақым демеді,
Бұған қайтып жастың жаны көнеді?

Қыздың басқан тақасының ізін де
Таң атқанша қосаяқтар көмеді.
Бәрін Гүлжан ұға кірді үйіне,
Көз жіберді қиялына сүйіне;

«Құс сайраған жасыл орман» дейтұғын
Үңілді өз жүрегінің күйіне...
Үңілді қыз ақ жібектің бетіне,
Батты оймақ саусағының етіне;

Кестеледің жасыл орман, өзендер,
Орамалдың ортасына, шетіне.
Ирек, ирек барлығы да дәл ирек,
Бұл баяғы секілді емес бала ирек,

Кестеленді өзі көкте құлдырап,
Көлеңкесі көлде жүзген ала үйрек.
Сол кестемен тындырмады түнгі ісін,
Маған десе таң атсын да күн күлсін...

Сырт жағынан нешінші рет ұрланып,
Апасының қарағанын кім білсін...

Орман, үйрек, су - өрнегі үш түрлі,
Гүлжан оны шар айнаға қыстырды.
Сол орында сол әдемі орамал
Неше көктем, неше күз бен қыс тұрды.

Әркім оған көп қарады, зер салды,
Саусақтың ол кірлерімен қоршалды.
Оныншыны бітірген қыз тойын да
Сол орамал сол орында қарсы алды.

Жаңа костюм мезгілінде жарады,
Ескі түйме кебежеден қарады;
Жалғыз ғана осы орамал ескірмей,
Бірден-бірге ыстық тартып барады.

«Кестенің де бар екен деп астары»,
Оның сырын ұқты талай жас-кәрі;
Осы орамал бетінде тұр Гүлжанның
Оқылмаған оқуының жоспары.

Бостан-босқа сипаған жоқ бірде оны
Етікші мен ұстаның да кір қолы.
Гүлжанымның жаз да,
қыс та гүл жайнап,

Орамалда өмірінің тұр жолы.
Өз апасы шын-ақ жақсы көрсе де,
Бұл кестені мақтан етіп келсе де,
Биыл жаңа әңгімелесіп бастапты

Таяу өзен жағасында өліпті.
Бұл секілді бұлағайдың кезінде
Сол балаға кім берді екен желікті?..
Кеш десем де, шалы түскір кешпейді,

Шөп машина үстінен ол түспейді.
Жалғыз барма десем, мүлде тұнжырап,
Жаным балам тамағын да ішпейді.
Ертелі-кеш апасының осы еді

Қайда барса айтатыны, - деседі
Енді нені тағдыр оған сөйлетер?..
Енді кемпір қандай күйге түседі?..
Ондай жайды ойлай берсе түбі жоқ,

Ондай жайдың ойлайтын да түгі жоқ;
Ана деген белгілі ғой қашаннан,
Оның тіпті тыныш ұйықтар түні жоқ...
Белгілі ғой Нарын жақта күн қалай...

Ұйтқып үйге кіретұғын құм талай.
Сол кезде де осы кемпір, Гүлжанның
Ұйықтамайтын білегін бір қымтамай.
Оған салса, сол күнімді құнттамақ,

Оқудан да әлі келсе қымтамақ...
Айтты да ол: - Менсіз жерде, балам-ау,
Ерте тұрып береді, - деп, - кім тамақ!..
...Кету керек, кету керек қалаға,

Қала жөні мүлде бөлек балаға:
Онда өмірге жолдама бар, білім бар, –
Сол ана да, сол әке де, сол аға.
Қыздың ойы осыған кеп тыйылды,

Айна - тарақ сандығы на жиылды;
Үйде тұрған әтірлердің қалдығы
Ақырғы рет жағасына құйылды.
Жұрттың сөзі: –

Сағатыңды бұрап ал,
Соңғы тіккен камзолыңды орап ал...
Бізге таныс кесте жайлы сөз де жоқ,
Өз орнында тұрып қалды орамал.

Дос қыздары –
қызыл-жасыл тізіліп,
Жас жігіттер көз алмады сүзіліп;
Қаршығадай қонды Гүлжан арбаға,

Апасының құшағынан үзіліп.
Тегершіктер бір шаңдатып жапанын,
Басып өтті ескі ауылдың апанын;
Будақтаған таныс түтін астында

Ақ жаулығы елі де тұр апаның.
...Үнсіз қала... ыстық дала қиырсыз:
Ақсақ киік жолдан қашты үйірсіз.
Бұйырғынның бүршігі де қалмаған,

Кең дүние неге мұнша түйірсіз?..
Айнала бір сағым өзен атады,
Ортасында қыз жүрегі соғады...
Зор денесі дем ала алмай от болып,

Осы дала қызға мұңын шағады...
Осы жерден осыншама алып сыр,
Қарап еді қара көзі талып бір.
Апасының ақ жаулығы секілді

Одан бері бүрсең қағып өтті күз,
Тізілді де, әлдеқайда кетті құс;
Басқан жерін сықырлатып, баяғы
Бабам айтқан ақ сақалды жетті қыс.

Күндіз боран талдың басын жұлады,
Кешке қарай ішке демін жымады;
Жаудың түтін бомбасынан сақтанып,
Қараңғыда қала көзін жұмады.

Түнде кеше түнереді, қатады;
Ай ақырын бұлтқа оранып батады;
Адамдардың миларында ой балқып,
Зауыттарда темір балқып жатады.

Сол қалада, шеткі кеше басында
(Қаласы да, даласы да қасында)
Бөренеден салынған бір ағаш үй...
Түн жамылып кіргенің жөн осында.

Ол ағаш үй тұнжырайды, мүлгиді,
Тек аулақта прожектор шұлғиды.
Жайығымның маған таныс үйлері
Білмеуші еді кеше ғана бұл күйді.

Мен соны ойлап, соғыс күшін асырып,
Тұр ма десем үй еңсесі басылып,
Тұр екен ғой өмір бойы сөнбейтін
Өз сәулесін жат көзінен жасырып.

Немене бұл ұйқы көрмей томсарып
Тұрған емей, соғыс түнін қақ жарып:
Оның іші - жатақхана бөлмесі,
Ойшыл адам кеудесіндей жап-жарық.

Ойламайды осы жарық өшерін,
Ойлайды ол жас еменнің өсерін;
Өмір жайлы айтып жатыр асықпай
Әр үстелде Докучаев, Мичурин.

Тыңдалмайды сықырлары мұздардың,
Терезеде лебі де жоқ ызғардың.
Дем береді жүрегіне жып-жылы
Бір кісілік төсектері қыздардың.

Үй сыртында түнін көзін қызыл шоқ,
Ысқырсын да безілдесін мейлі оқ,
Келешекті жасайтұғын ұрпақтың
Соған бола селт ететін жаны жоқ;

Бір қыз отыр кітабына тесіліп,
Бір көйлектер енді жатыр шешіліп.
Сырласына құпиясын сыбырлап,
Бір қыз жатыр төсегінде көсіліп.

Тағы бір қыз алдында отыр көзімнің,
Тағы да бір ұшты оты сезімнің;
Өлеңімнің қанатындай жаны бар
Қарындасым осы екен ғой өзімнің.

Өзгеше екен бұрынғыдан бұл әйтеуір,
Бір кездегі сәби мінез - енді ауыр;
Үйдегі ұзын жеңі бүгін тартылып,
Бұрымдары ұзарыпты eдәyіp.

Қастарының алшақ тартып арасы,
Екі бетон таралғанын қарашы!
Кеп-кешегі бала мұрын қырланып,
Көздерінің үлкейіпті шарасы.

Жүруші еді суреті де жадымда,
Жаза бердім бірден тани қалдым да:
Оң көзінің астындағы жалғыз мен,
Баяғы бір қара тамшы қалпында.

Кейде кенеп құс дауысты тамағын,
Кейде жазып, кейде түйіп қабағын,
Маңдайына қолын қойып, ол ұзақ
Неге бұлай оқымасын сабағын?..

Жыңғыл, селеу, сулық жатқан құла тұз
Не дегенін білесіз ғой өзіңіз:
Ұғылмаған жүрегіне жүк етіп,
Дала мұңын алып келді осы қыз.

Мелиоратор болмайынша соңғы аты,
Табылатын емес, сірә, тағаты;
Сол мақсатқа асықтырып, түнде де
Соғып жатыр қарсы алдында сағаты.

Қай құралды қалайша деп атайды?
Қайтпегенде солар жүдеп-жадайды?
Қаратайға қандай азық ұсынып,
Тал шыбықты қандай жерге қадайды?

Төбелерді нендей күшпен бұзады?
Жаңа өзенді қазса, қалай қазады?
Жапан түздің картасына орманды
Қай боямен әдемілеп жазады?

Ақын оңай айта салды. Ол - заңды:
Өлең болып жарқ етті де, ол жанды...
Сол ғылымның картасы мен кітабы
Ұзақ-ұзақ отырғызды Гүлжанды.

Көп отырса құйылады бойға құт,
Тілгені - бір келешек, бір бақыт
Көзі оқып, көңілі тоқып, сабағын
Еріндері сыбырлайды бейуақыт.

Кейде үстелге ақ білегін артады,
Жүйрік қалам жол бойында жортады.
Демін тиген мамықтайын қалтырап,
Қыз тырнағы көзіңді ылғи тартады.

Елес беріп, қонды түзге қарлығаш,
Егіндерге босатты орын қалың тас;
Соның үшін жас көңілі жай тауып,
Бұл орыннан тұрды бір кез қарындас.

Үні естілді түнгі сағат үштің де,
Бағзы қыздар құшағында түстің де...
Көрді Гүлжан ашық жатқан бір хатты
Көрші қыздың кеудесінің үстінде.

Әлде солдат, әлде бір жас лейтенант
Жазған шығар:
басында тұр махаббат...
Гүлжанымның айтылмаған жүрегі

Мұндай хаттар, дей алмады, маған жат.
Кете ме деп, әлдеқандай кез қарып,
Көрпесіне жасырынды қыз барып;
Ұшып түсті көкірекке ұшқын от,

Лебі бетте қалып қойды қызарып...
Осы-ақ шығар осы өмірге кіргелі
От сезімінің соңына бір ергені;
Енді ғана секілденді ұғымды

Кешегі бір көшедегі көргені.
Таныс жандай бірге өткен көп жылы,
Бірақ қазір сөйлесуге жоқ тілі, –
Бір жас жігіт күтіп алып бұрыштан,

Бұған сонша қарап еді жып-жылы.
...Адам деген қызық екен, түрлі екен:
Рұқсатсыз неге сырттан көрді екен?..
Деңгейінен бұл еткенде ол тұрып

Өз жолдасын неге түрте берді екен?..
Біздің қыздың қос бұрымы баяғы,
Ботысына тура түскен аяғы,
Ақындардың көп айтатын жерлері –

Кеудесінің ояғы мен бұяғы...
Алды ма екен арбап кезіп жігіттің?
Соншалықты кез тұтқыны - жігіт кім?
Бес ай бойы ұрлап оқып қыз жанын,

Әлде тұр ма енді соған жібін тым?..
Деді ме елде бір жолдасы - жалын шаш,
Тым болмаса, алғашқы отын жағып қаш.
Ол сағатта қыз ойына келген жоқ

Бұл секілді бұлтағы көп жаңылтпаш.
Енді ойласа, басқа жаннан қызғанып
Оқитын бір елестейді қызға еріп.
Ұшып түсті көкірекке ұшқын от,

Білесіз ғой, топырақтың тектерін
Зерттейтұғын ВУЗ-дың студенттерін.
Қағаздарды тартпасында қалдырып,
Оқиды олар кейде жердің беттерін.

Боранда да аялдатпай қалаға,
Арғы шегі паналатпай молаға,
Апта сайын азықтарын алғызып,
Ақырғы жыл апарады далаға.

Қазады олар елсіз жердің тондарын,
Шөлдесе жеп жаңа жылдың тың қарын.
Отты көзбен ақ күртіктің астынан
Оқиды олар табиғаттың томдарын.

Студенттер жүрді солай;
Сауысқан
Сол далада безініпті сол қыстан;
Бұл да майдан, қанары еш кем емес

Өткен жазда аяқталған соғыстан.
Таң атқалы кім төбеде, кім сайда...
Нәзік сезім жатады ұйықтап мұндайда...
Баяғыша жылы көрпе астынан

Махабатты сығалайтын күн қайда?!
Қайда жігіт сырғанаққа жүр дейтін?
Қайда әңгіме күнделікке тіркейтін?..
Қайда дейсің баяғы түн, ұйықтасаң

Жас төсіңді жылы хатпен бүркейсің!
Бір қыз отыр бір төбені қаза алмай,
Бір қыз отыр тоңғандықтан жаза алмай.
Біреуі жүр құмды көріп, аузына

Минералдан басқа, сірә, сөз алмай.
Кейбір қыздар тондарыңды ырғытып,
Бұталарда пальтолары тұр күтіп;
Кімнен ұрлап алғанын да байқатпай,

Кей тарақты жел әкетті сырғытып.
...Күннің көзі алтын табақ аумаған!
Төбе бар ма соның нұры жаумаған?
Алтын табақ жаңа ғана мында еді,

Дем арада қалай алыс аунаған?
Кешкірген күн кетті бәрін жиғызып,
Күндіз шешкен пальтоларын кигізіп,
Өз көзімен қыздың қолын аязға

Қолғабының сыртынан бір сүйгізіп.
...Гүлжан бүгін құрғатпады қолдарын,
Білген де жоқ өз қасында кім барын;
Бұл жерден де танып, теріп алды ол

Өз аулының саздары мен құмдарын.
Осы саз да, құм да білгіш етеді,
Сол біліммен елге ертең кетеді;
Оны ойласа, алыстағы ауылға

Қазіргідей ұстазым жоқ қасымда,
Жастай күткен жапырағым жая алмай,
Оқудан соң дал болатын басым ба?!..
Құмның да мен құпиясын білемін,

Сазды да мен бауырдайын тілемін.
Өзім еккен ағашыма сүйеніп,
Өміріме тура қарап күлемін!..
Студентке оқитұғын аз-ақ күн

Біле - білсе, осы жолдың өзі-ақ тың.
Бүгінгі бір тоңғаным да пайдалы
Анам кешкен «отбасынан» қазақтың. –
Ұзақты күн осыны ойлап Гүлжаным,

Қыр соңында жүріп әлгі олжаның,
Жас денесін қайта-қайта толқытқан
Елемепті желдің ерсі қылжаңын.
Енді көрсе жоғалыпты түз желі,

Кеткен шығар басқа жақты кезгелі..
Енді ғана шаршағанын ұқтырып,
Кеште нәзік бұраңдайды қыз белі.
Сонда да ол дейді, - «әдейі түз бардым,

Демі қатты тие берсін ызғардың», -
Оған қызық орамалын көтеріп,
Сонау қырдан шақырғаны қыздардың.
Күні бойы Гулжанымша бұраңдап,

Енді қыздар қыр басында тұр аңдап.
Уа, өмірдің шаттық әні, сен бізді
Елсізде де кеткенің жоқ бір алдап.
Менің жақсы достарымның қымбатты

Әніменен жалынданып күн батты;
Шаттық өмір сол биіктің басынан
Далаға да «ха! ха!.. ха!..» ны тыңдатты.
Елсіз дала бейне үйдің нақ қасы,

Биледі олар қырау шалып ақ қасы;
Еденге емес, төбесіне жапанның
Қатты тиді қыз баланың тақасы.
Біздің Гүлжан отырмай-ақ тынықты,

Ол ұтты ма, жел ұтты ма, кім ұтты?
Айналғанда құйын шалқып маңынан,
Ұзақты күн шаршатынын ұмытты.
Олар күтіп кеш келетін пар атты,

Жұмбақты да керегіне жаратты;
Басқалардың беріп қойып, бір кезек
Ақын жайлы әңгімені боратты.
Ақын жайлы әңгімеде қызық бар:

(Тым елеусіз даладағы болды ызғар...)
Жиналғанда поэманы тәптештеп,
Кей ақынды сынайды екен бұл қыздар.
Айтқандары:

Ал, мынаның несі мақтан жаным-ау?..
Іші де жоқ, сырты да жоқ, аты бар
Мұндай қызға, олда-белде, жаным жау.

Сөйлеп кетсе, сөзі мүлде шұп-шұбар;
Мақтағаны күлуді де білмейді,
Кеудесінде жүрек емес, тас шығар.

Бұл шатақ қой кейбір ақын ағаға;
Бәрімізге айтатыны осы екен
Салындыдай ыққан күйі жағаға.
...Олар шын-ақ ақын деген ұқты атты,

Оны бәлкім сүйгеніне ұқсатты;
Жақсы ақынның лирикасы түзде де
Сол қыздарды жылытты да ұйықтатты.
Нәзік сезім талғайды деп көп сәтті,

Оған бекер айтқан екем бек қатты;
Көрдіңіз ғой, ол түзде де өзгермей
Сол қыздарды жылытты да ұйықтатты.
Арбакеш те қыр басына таяпты,

Ауыздықпен алыстырып кей атты;
Одан бұрын қызғанышты қыз бетін
Суық қолмен боран сипап оятты.

Бұл баяғы бастан таныс жер саған;
Қойлар жатыр жусан жұлып шаршаған;
Басқарманың кеңсесінде ондық шам,
Айналасын адам кезі қоршаған.

Әдеті ғой құмартатын, ортадан
Бір қажетін жылт еткенің көрсе адам:
Шам түбінде келешектің картасы,
Барлық кездер от алғандай бір содан...

Тақыр төбе, Қызыл төбе, Сар төбе,
Пәленшенің құлпытасы бар төбе,
Түк пайдасы болмаса да әйтеуір
Туған жердің белгісі еді ер төбе.

Ескі апанның секілді еді қонағы
Жылда ауылдың қозысы мен лағы,
Шалшықтағы құрбақаға әркімнің
Үйреніп-ақ қалып еді құлағы...

Көктем сайын ебелегін күйретіп,
Сайға тайды тұсайтын бас үйретіп.
Сол жылғадан шығушы еді кешқұрым
Бота, бұзау арқандарын сүйретіп.

Баба құдық оңтүстікте, арқада
Жаңа құдық жатушы еді ортада;
Өзі тұрмақ, барлығының ізі жоқ
Шам түбіне жаңа келген картада.

Сол себепті картаны бір көне кез.
Жақтырмады, мейлің төзбе, мейлің төз.
Оған қарсы қозып талай арқалар,
Таусылмады көкейтесті айтар сөз.

Мынау өзен келіп-ақ тұр жобаға.
Ол Жайықтың балығынан, суынан
Күнде саған әкеледі сыбаға.

Қияры ма, сәбізі ме - көгін айт.
Шіркін оның шамы менен қуаты!..
Сондай өңшең берекесі көбін айт.

Мынау орман долы желді тұтатын.
Осы орман ғой саясына бізді алып,
Қара құмның отты демін жұтатын.

Көжектердің шықпен үстін жуатын;
Осы орман ғой қаңбағы мен селеуін
Қағып-сілкіп, құмды алысқа қуатын.

Баба қоныс баяғыдан керең ед...
Енді оның да жапырағын жайнатып,
Жолаушыға дейтін болдық: «Көре кет!..»

Мақтау үшін жіберді деп ұқпалық:
Қисық жерін суреттеліп те, турасын
Әкеміздің атыменен құпталық.

Орман үшін берілмесін еңбеккүн;
Жанымменен мақұлдаймын өзенін;
Керегі жоқ бұдан басқа міндетің.

Керегі жоқ сағым қуған арманның;
Бола ма екен құйындардан қалқалап
Молаларын Бақтыбайдың, Шорманның.

Шалшық кел де, жаман сай да толады.
Бота, бұзау үркіп шығып баяғы
Кәрі қазық су түбінде қалады.

Көрдіңіз бе, шығысты таң жалады...
Тоқ етерін айт дедім бе, айт дедім:
Өз арнасын өзен қайдан алады?

Сайсыз жерде неге жанын талады!
Жапан түзде жана арнасын ол өзен
Осы ауылдың адамынан алады.

Бұдан артық ешкімнің не шегі?..
Қол қойыңдар, шақыр бері құптасын,
Қой ферманың Жәмиласы, Көшегі.
Жаз Гүлжанға: аман болсын, өлмесін!

Жігіттерге онша көңіл бөлмесін!
Жаңа өзеннің үстінен бір баттитып,
Дөкейіне қол қойдырмай келмесін!
Осылайша құптап қалам түртілді,

Орман ептеп басбармақпен сүртілді.
Қол қоюмен таңды солар атқызды,
Қол қоюмен салды ұзатып бір түнді.
...Елге барып, сөйткен карта - ол карта,

Тозағына жетпеп еді ол жорта.
Басшы орындар құптамайды неге тез?
Қыздың көңілі бір сол үшін болды орта.
Бас инженер кетті дейді көруге,

Жерді көріп, өз бағасын беруге;
Мүшелердің өзі болып біреуі,
Гүлжан оған жарамас па еруге!..

Жаңылмай-ақ жасап елім картасын, –
Таң атқалы қыз досына соны айтып,
Бір мысықтың отыр сипап арқасын.
Есікке де жан біткен бе дәл бүгін,