Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды

Басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Редакция алқасы:
С.Қирабаев (жауапты редактор), У.Қалижанов, Д.Қамзабекұлы,

Р.Тұрысбеков, Г.Орда (жауапты шығарушы).
Томды баспаға дайындаған:
Ж. Сәрсенбаева
Аймауытов Жүсіпбек

Сол Алтайдың бөктерінде жам жолменен жандамайлап, ала
ат мінген жалғыз адам келе жатыр бейсауат. Көтегейті Күршім
жақ, бет алысы – Қара-екем шаты. Қара-екем шаты қамау
жартас, дәл аясы шұңқыр көгал, бір ауызды, тар ауызды.

Шұңғыл шатын, мейірімді Алтай түсі қашып, түнде жорытқан
жорықшыға соққан ғой. Ажал түрткен мал болмаса, мал
алдырған жан болмаса, терең шатқа кім барған?
Ала ат мінген терең шаттың дәл ауызына таянғанда, алақ-

жұлақ қаранды да тоқтады. Тар ауызда тас тасалап, сұр шек-
пенді, бес атарлы біреу жатыр, басбағып. Әлгі шекпен ала ат-
тыны көре сала, ақ орамал көтерді, ала ат мінген оны көріп,
ақ тымағын көтерді. Сүйтті-дағы ала ат мінген қабтағаймен ат

жетекіш, асып кетті әрі қарай.
Марқакөлде майға бөккен мал мен ел, тау ызғары жамбасы-
нан өткен соң, етектегі қыстауына еңбектесіп түскен шақ.
Мамырбайдың малайлары қора жамап, пешін қалап, үйін

сылап болған ед. Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң басып
малайларға киіз үйін қағып-сілкіп жинатқызып жүрген ед.
Мамырбайдың Ақбілегі, Ақбілегі – жас түлегі, айы-күні – сұлу
қызы, алтын сырға, күміс шолпы сылдырлатып, былдырлатып

ақ көйлегін көлеңдетіп, қызыл, жасыл көрпелерін қағып үйге
әкелген ед. Қасындағы қыздарына қабақ шытып, қыңқыл етіп,
дауысы сыңқыл-сұңқыл етіп:

ды? Алымсағын, шөбін жайлап, партияның қамын да ойлап,
Мамекең де кешке жақын жолдасымен кеп түсті.
Тау бетінен андағайлап, жатағына мал келді. Бала у-шу, ма-
лай қиқу, мал маңырап, ит жаң-жұң. Ауыл түтін, өзен күріл.

Сарғылт таңдақ. Жел де қоңыр, қызыл іңір. Малын жайлап,
шәйі қайнап, ел де орынға отырды.
Күн батпай-ақ, көз барында манағы айтқан терең шаттан,
іннен шыққан қасқырларша, шұбап шықты төрт атты. Оның

бірі манағы айтқан, өзің көрген ала атты. Енді үшеуі: қалпағы
бар, мылтығы бар, қылышы бар, көк шекпенді қоқаңдап,

Бәйбіше бадалып: «Қыз жоқ», – деп бажылдап, өтірікті сау-
латты.

Үш орыс қолдарына шырағдан алып, қораны, үйді, тезек-
ті, шұңқырды, жүкті, пішенді – бірін қоймай найзаларымен
піскілеп тінтіп жүр. Зым-зия, Ақбілек жоқ.
«Орыстар келіп қалды», – дегенде, бәйбіше теріскейде-

гі кішкене есіктен ептеп шығып, жер бауырлап, бүкеңдеп,
Ақбілегін жетелеп, бір апанға апарып: «Тырп етпей жат!» – деп
кеткен. Қыз таба алмай, сандалып, долданып қайтқан үш орыс
бәйбішені терезе алдына етпетінен басып отырып, жиырма

бес қамшы соқты. Үні шықса, Ақбілегінің жаны қабат шығады
ғой, құшырлана тістеніп, ышқына ыңқылдағаннан басқа
дыбыс бермеді. Желге, күнге тигізбей, аялап өсірген сәулесін
«кәпірге» қорлыққа қиғаннан өлгені артық емес пе?

Түнерген түнде абайсыз ауыл абалаған ит дауысына айнал-
ды. Ауылдан бажылдаған, балдырлаған жат үн шықты. Бір тай-
пы ауыл үш мылтықтың албастысы басып тұншықты.
Үрейлі ауылды торып, екі ат жетелеп, ойқастап, құлағын

түріп, түсі жаман, ойы қараңғы бір адам жүр. Ауылдан бажыл
шыққанда әлгі адам бір тұрып, бір жүріп, ауылға таман ұмтылды.
Ұмтылып еді, астындағы жануар қорс етіп, лоқып қалды.
Аяғын үзеңгіден ептеп шығарып, сыбдырын ұрлап, жұмсақ

шөпті жапыра басып, жерге түсті. Атын артқы қасына қайқита
қаңтарып, қыл шылбырмен тұқырта тас қылып тұсап, үш атты
матастырды да, қотанға кіретін епті қасқырша, бүкеңдеп адым-
дады, Қарауытқан, қара жамылған ауылдың иті ұлып тұр. Бес-

алты адым аттады ма, жоқ па, әлде шөптің, әлде шүберектің
сыбдырындай судыр еткен бір дыбысты құлағы шалып қалды.
Енді бір басып еді – аяқ асты қарауытқан шұқыр болды, шұқыр
түбінде бірдеме ағараңдаған тәрізді, қимыл етті:

Қара торы, орта бойлы, қошқар тұмсық, түлкі мұрт шүңірек
көз жігітпін. Жасым жиырманың жетеуіне шығып тұр. Атым

тымақ, үстімде орысшалау бенжек-шалбар. Березе сұр шапан,
сар сапиянға қара ала жапқан күміс белбеу, аяғымда көнелеу
қисық табаным бар. Белбеуімдегі жарғақ далбағайым, шашақты
сары қында мүйіз сапты өткір кездігім, алдыңғы қапталдағы

дабыл байлайтын ұзын қайыс шеттігім менің өнерсіз жігіт
еместігіме айғақ болар.
Бұрын бір байдың, осы күні орта шарқы үйдің ортаншы
баласымын, бұрын қой бес жүзге, жылқы екі жүзге, сиыр

алпысқа, түйе жиырмаға шарпыған еді, осы күні сол малдың
төрттен бірі де жоқ.
Әкеміз неше жылдай елубасы, ауылнай, би болған. Бір ауыл-
най елдің басты адамының бірі. Ағам отау болып, енші алып

кетті. Інім Семейде оқуда. Шешеміз жылқы жылы құрт ауру-
дан қайтыс болған соң, әкеміз бір кедейлеу адамның ақ құбаша,
бауырсақ мұрын жаңа өспірім қызын беріп қойған жерінен он
бес қараға бата бұзып алып еді, тоқал бұ күнде әкейдің мойны-

на мініп алды.
Жылдағы зекет, пітір, садақасын беріп, бізді оқытуға әкеміз
таңқы мұрын, жылтырқара Қожаны ұстап, сегіз жылдай, жаз
үй артындағы қоста, қыс қонақ үйде теңселіп, қалғып-шұлғып,

сабақ оқыдық. Тіл алмай, асқа, атқа өкпелеп, кісі боқтап, шал-
дуар боп, Қожадан таяқты талай жесем де, аяғында хат таны-
дым. Көршінің қатынымен Қожаның өсегі білінген соң, әкеміз
шығарып жіберіп, содан кейін көзіміз ашылды.

Оннан асқан соң-ақ, қыдырған қолы бос жігіттердің боқ
ауыздарын, былапыт әңгімесін тыңдап, он беске келген соң,
қыз-келіншегі бар үйдің іргесін тырнап, жібін қиып, есігін
қиратып, түн баласында дамыл көрмедік. Жолдастарға еріп,

ойын-сауық қуып жүріп, қылжақты, өлеңді, домбыраны
үйрендім. Еті тірі, жақсы жігіттерді еліктеп, насыбай, мылтық
атуды, ит жүгіртіп, құс салуды үйрендім. Тұзды ет беріп, суға
жығып, қашырып алып, талай құстан айырылсам да, аяғында

құстың тілін білдім, па, шіркін! Астыңда жарау бедеу, қолыңда
қыран тұйғын, үстіңде сымдай киім, өзек, өлкені сыпылдата
кезіп, жарқ-жұрқ еткізіп, қаз, үйректі сыпыртып, кешке таман
сұлу қызды ауылдың сыртына қонам деп, шіреніп келіп тұрар

ма ең! Жалғанның қызығы сонда!
Әкем өз маңындағы елдің ұрлығын қымтап, зорлығына бо-
лысып, дауын даулап, жесірін жоқтап, шығынын реттеп, бір-
ді-бірге соғып жатады. Атқа мініп кетеді; үйде болса, келген

кісілермен оңашаланып сыбырласып жатқаны. Сөйтпесе ел
билей алмайды-ау деп ойлаймын. Бірақ оған артық араласпай-
мын. Ағам мен екеуі тұрғанда, маған сөз не керек, өз ермегім
өзімде. Бірақ олар мені әуейі боп кеттің деп, кейде жаратпайды,

кейде мен құс алдырып, аң атып келгенде, мақтанып та қояды.
Әйткенмен, ағайын дауына, ру намысына қызбай да жүрген
жерім жоқ. Төбелес болса, жасаққа шығысамын. Қыз қашқан,
қатын кеткен топтардан қалмаймын.

Әкем айттырған Жаманбаланың шотпақ қара қызын мен-
сінбей, Мамырбайдың Ақбілегін елден таңдап айттырып
едім. Мал жанды соққан екен, малымды түгел алмай, есік
көрсетпеймін деп, көнбей қойды. Бойжеткен қалыңдығым

тұрғанда, қарап жатайын ба, жасырын барам деп, кісі жіберіп
алып: «Өзі біледі», – деген соң, бұ күн жолыққалы келе жа-
тыр едім. Дулыға тастың бөктерінен жолымызды кесе қашқан
ор қоянды өткізбеймін деп, бір талай ат қинап, алданып

қалғанымыз. Әйтпесе, мана келетін кісі ғой.
Ауылға таяна бергенде шулаған иттің дауысын естіп, тұра
қалып едік, бір мезетте «Апатайлаған!» Ақбілектің, одан
мылтықтың дауысын, аттың дүбірін есіткен соң, дәтім шы-

дамай, не де болса, қолында өлейін деп қуып бердім. Қараң-
даған екі аттыға жаңа жете бергенде, оң иығымнан оқ сап
ете түскенде, көзім қарауытып, басым айналып кетті. Не
болғанымды білмедім. Әй, жолдас шіркін сондай жерде керек

қой! Аттарын тежеп, қорқып шаппады ғой. Әйтпесе түсіріп
алатын кісі едік. Есіл жарым, екі көзің жәудіреп, орысқа қор
боп кеттің-ау! Жұртым-ау, менде не жазық бар? Ақбілекті
жіберіп қойғандарың ба? Кеудеде шыбындарың болса, неге

Мал-мүлкімді талады, кісімді өлтірді, қызымды алып кетті
деп, бізді бұзық адам көріп, қазақтар жазғырады-ау. Дүниеде
не боп жатқаннан хабарсыз, ауылынан адым жер шығып
көрмеген, аң сықылды жайылған қазақ, біздің неғып мұндай

күйге түскенімізді қайдан білсін?
Ата-анадан, туысқаннан, туған жерден кім безейін деп
ойлайды? Еркін, қызық өмірді, жан тыныштықты кім жақсы
көрмейді? Сұлу әйелдің от құшағын, тәтті лебізін кім аңса-

майды? Адам тілегенін істеуге ерікті болса, тұрмысы осындай
болар ма еді? Біреу ырысты, біреу сорлы болар ма еді? Адам-
да ерік жоқ. Адам лажсыз елінің тілегіне бағынады. Дүниеде
тағдыр бар, лажсыз өмірге көну бар: тағдырда бостандық, ер-

кіндік деген жоқ.
Тағдыр айдамаса, осынау Қытай шегіндегі Алтай тауы-
на, қазақ арасына біз келер ме едік? Мен Тамбау губернесін-
дегі бай алпауыттың кіші баласы едім. Бабамыз Александр

патшаның әскеріне қолбасы болып, түрік соғысында мақтау
алған кісі екен. Әкеміз соғыс уәзірінде үлкен төре болып,
мосқал тартқанда, Тамбаудағы ата қонысына келіп, егін салды-
рып, шаруа құрды. Мол жер, бақша-бау, салтанатты сарай, қос-

қос арғымақ, солқылдақ арба, жүйрік ат, жүйрік тазы дегендер
бізде болушы еді. Бір ағам үніберсітет бітіріп, атбекет болып,
одан соңғы екеуміз әскер академиесін бітіріп, әпесер болып
едік. Ағайынды төртеуміздің ішінде ажарсызы мен болсам да,

ерлігіммен герман соғысында қол бастап, бір рет шен алдым.
Патшамыз соғыс ашқанда, ел-жұрт, отанымызды қорғауға, біз
соғысқа бардық. Отанды біз қорғамасақ, орыс күшті жұрт бол-
маса, осы надан қазақ күн көре алар ма еді? Орыс сияқты жері

мол, қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тәубе
қылу керек қой. Анығында қазақ мемлекетке не пайда келтіріп
отыр? Түндік басы жылына төрт сом алым төлегені болма-
са, әскерге лау, азық бергені болмаса, бұларда не шығын бар?

Тек қымызын ішіп, қарнын сипап, қатынына қарап, борбайын
тыр-тыр қасығанды біледі. Патша қазақты қара жұмысқа алам
дегенде, қандай қорқып, абыржып, қиратылып қалды. Қазақ

солдаттан өлгенше қорқады. Баяғыда, қазақ орысқа қарағанда,
қатын патша қазақтан солдат алмаймын деп, қолхат беріпті-
міс деп, талшық қылады. Тегінде, қазақтың солдат болудан
қорыққаны бізге теріс те емес. Кім біледі, қолына қару берсе,

орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жетеді? Онда
ұлы Ресейдің жұрты кемиді, жері, елі азайып қалады. Қазақтың
малы, елі, бұлымы басқа елдің пайдасына кетіп қалуы мүмкін.
Әйтеуір қазақ өз алдына ел болып жатқан жоқ. Ендеше, орысқа

бағынуы керек. Орысқа жақын арқа көзеу қыларлық қазаққа
күшті жұрт жоқ. Қазақ орысқа жерімді алдың деп өкпелейтін
шығар. Жер қазынанікі ғой, орыс өсіп жерге сыймай жатса, бос
тұрған жерді алмай қайтеді? Қазақ жер көп, баяғыдай көшіп-

қонып, кең даланы шарлап жүре беремін деп ойлайды. Жер
жүзінде жалғыз қазақ емес, өзге жұрт та бар ғой, оларға да тір-
шілік керек. Ендеше, артық жеріңді алғанға өкпелеме. Сен де
егін сал, қала бол, сонда бәрімізге де жер жетеді. Мұны қазақ

ұқпайды-ау.
Қазақ зәбірің тиеді деп бізді айыптайды. Зәуде қазақ әскер
болып, қазақ әскері орыс елінің ішінде жатса, маңайына зәбірі
тимес пе еді? Малын алмас, дүниесін таламас, қызын қатын,

қатынды жетім қылмас па еді? Кешегі Жетісу майданында
мұжық қалаларын алғанда, қазақ әскері қандай қылды. Бей-
уаз мұжықты қылышының жүзінен өткізбеді ме? Мүлкін талап,
әйелін рәсуа қылмады ма? Баяғыда орысты үш жүз жылдай

татар билеп тұрғанда, қазақ та соның ішінде, қандай қорлық
көрсетпеп еді? Ордаға барған елшілерімізді тақтайға жаншып,
үстінен билетіп, езгілеп өлтіріп еді. Қазекем, сенің де жайың
белгілі. Қолдарыңа түссе, шамаларың келсе, сендер де бізді

аямайсыңдар. Бірақ шамаларың келмейді.
Әйтсе де біз қазақтан кек алғалы жүргеніміз жоқ. Қазақ
жеріне келейін деп келгеніміз жоқ. Ресейда төңкеріс болып,
патшаны түсірген соң, өзара екі жарылып, ел билеуге таласқан

соң, өкіметті қара жұмысшы мен қара солдатты жақтаған бал-
шебектер алып кеткен соң, біздер орыстың шын ұлдары құл-
құтанға бағынбаймыз деп, соғысып, жеңіліп, қашып келіп
отырмыз. Алдымыз қашып, Қытай жеріне өтіп кетті. Біз

одан қашқан, бұдан қашқан, жетпіс шақты әпесер, білеуіттер
Алтайдың бір тығырына бекініп, қызылдардан жан сауғалап
жатырмыз. Олардың ойы, оқ дәрімізді, азығымызды түгесіп,
қыстың суығына қатырып, ашықтырып алмақ. Әйтпесе, бір

ауыздан жалғыздап келіп, бізді ала алмайды. Тауда жатып біз
қарап өлейік пе? Қараталасқан соң маңайдағы қазаққа шабуыл-
дап, азыққа мал, баспанаға киіз, төсеніш, ыдыс, сайман алып
тіршілік қылып жатырмыз.

Елсіз тауда ерігіп жатқан өңшең еркек іші піскен соң, ер-
мек, қызық керек қылмай тұра ма? Қашанғы өзді-өзіміз
боқтасып, керісіп, төбелесе берейік. Біздің де қанымызда
от бар; бізде де тілек, құмарлық, нәпсі бар. Біз де жаспыз.

Әйел құшуды біз де аңсаймыз. Әйелсіз күн көре алмайтын,
махаббаттың қадірін білетін сезімі жетілген, біз өнерлі, білімді
Жауропаның ұлдарымыз. Әйел кімде бар? Қазақта. Қазақ та
адам баласы. Қазақтың қара көздерінің сиқырлы күші Жауро-

па әйелінен кем емес; әнтек тәрбиеленіп, қылымсуды, еркекке
жағынуды үйренбегені болмаса. Қазақ надан болған соң орыс-
тан жатырқайды, жиренеді, қазақ қызы орыс жігітін сүймейді

сүйгенін тілейтін біздің өз еліміз бар ма? Қазақ надандықтан
жатырқайды; оқыған ел жатырқамас еді, қазақтың оқыған аза-
маты орыс қызын сүймей, орыстан қатын алмай жүр ме?
Қысылғанда, сасқанда қарсылық қылған жерде болмаса, те-

гіннен қазақты өлтіргеніміз жоқ. Адамның тыпырлап өлгені біз-
ге тауықтың өлгенімен бір есеп. Көңілімізге солай орнағаннан
ба? Өлімді көп көріп етіміз өліп кеткеннен бе, кім білсін? Шы-
нында өлім деген, өмір деген немене? Адам өлмек үшін туған.

Бүгін өлдің не, ертең елдің не? Өмір – қабақтың қаққаны. Ен-
деше, аз күн тіршілікте өмірден қандай қызық, қандай ләззат
болсын, алып қалу керек. Өлген соң түк те жоқ.
Алдымызда қылышын сүйреткен қызыл шұнақ қыс.

Айналамыздағы қала – қызыл жау. Келешегіміз – аяз, аштық,
соғыс, ажал. Бірінен болмаса, бірінен өлуіміз ақ. Бүгін бол-
маса, ертең өлуге көзің жетіп отырса, елден, жұрттан, туған-
туысқаннан күдерді үзсек, бізді жан екен деп, аяйтын адам

баласы болмаса, біз қара таласпағанда, біз бой жасамағанда,
біз кісі өлтіріп, біз қыз алып қашпағанда, кім бұларды қылмақ?
Біз әзір тіріміз. Тіршілік деген – арпалысып күнелту деген сөз.
Ендеше, біз тіршілік қылып жүрміз. Бізді қазақ айыптаса, біл-

Мен таңқы мұрын, бадырақ көз, шұнақ құлақтау, жар
қабақтау, кірпі шаш, қырыс маңдай, қара сұр жігітпін. Жасым
отыз бесте. Әкем Тойбазар, өзім Мұқаш болғалы, аузым асқа,
ауым атқа жарыған емес. Ес біле есікке жүрдім; ә дегенде, құны

жоқ, былық, сараң, жаман Төлеубай дегеннің қозысын бақтым.
Ел жайлауда, көк шалғында қымызға қызып гуілдеп, мас болып
жатқанда, мен босағада отырып, жырық сары тостағанмен сау-
мал ішіп дамбалым борша-борша, шекпенім өрім-өрім болып,

жалбаңдап, үйездеген қозыны ауылдан шығара алмай, дедек-
теп, кейіп, жыламсырап жүргенім. Балалар алтыбақан теуіп,
ақсүйек ойнап, шуылдасып, асыр салып, қой күзетіп, өлең ай-
тып, думан қылып жатқанда «Таңертең оянбайсың, жат!» – де-

ген байдың зекуін естіген соң, қара інгеннің қолаңса сасыған
жабуын оранып, үй жанында бүк түсіп жатқаным. Әсіресе шырт
ұйқыда жатқанда: «Тұр, қозы ағыт!» – деп, байдың бүйірден те-
уіп оятқаны-ақ жаныңа батады-ау. Амал жоқ, бүрсеңдеп жүріп

қозы ағытып, бір тостаған іркіт ішіп, көзіңді уқалап жөнелесің.
Күн қызғанша жүгіріп, ауылға қашқан қозымен арпалысып,
айғайлап тас жіберіп жүргенің.
Он беске келгенде Шабанбайдың қойын бақтым. О бір

құдайдың атқаны! Өліп бара жатырмын десең, қойға бір тайын
мінгізбейді. Ат отынан қалады дейді, алып қалмайды. Қой ерер-
де жылқышы келе қоймайды. Жатарда байлап қояйын десең,
қоңыр өгізшені сиыр мүйіздеп, мұрнын жырады, таңертең

сиыр өрмей тұрып ол сасықты қамалап ұстау тағы бір қырсық.
Бір күні балалардың ойнағанына бүйірім қызып, дөңбекшіп
ұйқым келмей, не де болса, құдайдың салғанын көрермін деп,
тұра сала ойынға мен де бардым. Қара құлақ ойнағанда, мен ит,

Балабек қасқыр болып, Рақымжанның Айша деген қызын өзек
жаққа апарып тастады. Мен шабаланып қуып барсам, қызды
іздеген үлкен қара құлақ өзекте бұғып жатыр екен. Дүние-ай,
мен де қара құлақ болар ма едім! – деп зығырланам. Ертең

түсте қойды бұлақ басына жусатып, өгізімді тұсап қойып,
жарлауытқа арқамды сүйеп отырсам, көзім ілініп кетіпті. Бір
мезетте бетімді күйдіріп жібергендей, бірдеме басымнан орай
шым ете түсті. Шошып кеттім. Жынды кісіше, шыбын-шіркей

боп, лағып барам. Артыма қарасам көк айғырын апыраңдатып,
қамшысын білеп, Шабанбай қуып келеді екен. Қалай бұлтарсам
да қоймады, қашағанға төселіп қалған арам қатқыр қойсын ба,
аттың бауырына алып жүріп, ал борсылдат, ал сой. Бақсам,

ұйықтап қалғаным болмаса, қой қасқырдан аман екен.
Өшімді қалай алам деп аузымды басып жүр едім. Ахметтің
қойшысы да байына ызалы екен. Екеуміз бірігіп, Шабанбай-
дан екі сек, Ахметтен бір марқа, бір тұсақты сойып, бұлаққа

тығып қойып, бір айдай азық қылдық. Суға салған етте дәм
болмайды екен. Бірақ ұрлығымыз шығып қалды. Оны айтып
жүрген өзіміздің қойшылар. Естай деген бір жарамсақ таз
қойшы бар еді. Байына жағынам деп, сол иттің бүлдіргені. Ша-

банбай екі қой, екі киім ақымды шығарда бермей қалды.
Қалай Бәдіғұлдың жылқысын бақтым, солай көзім ашы-
ла бастады. Қашағанды жалғыз ұстаймын. Асауды жалғыз
үйретемін. Күзетке жалғыз барамын. Боранда жылқы бағамын.

Аязбен, асаумен, қараңғы ұзақ түнмен, ұрымен, қасқырмен,
қауіп-қатермен алыспай адам-адам болмайды екен. Желден
жаралған желге мінбей, адамға желік бітпейді екен. Жылқы
бақтым – күлкі бақтым. Алыс-жақын, қатер ойыншық болды.

Жылқы бақтым, кісі болдым.
Енді мені әйел де менсінетін болды. Енді менің атым да,
киімім де түзелді. Кедей жатақтың келіншектеріне ет, май беріп,
көңіл қостым. Кейде қасқыр жеді қылып, жабағы тайлап, соғым

да беріп жүрдім. Жылқы бағып жүріп, қалың беріп қатын ал-
дым. Бұралқы жылқы қағыстырып, ен-таңбасын бұзып, пайда-
бақыршылық қылудың тәсілін де білдім. Қатын алғанда ораза
ашарым да болды.

Жылқы жұттан кейін енді есікке жүргім келмеді. Неде
болса, алыс жерді де бір көрейін деп, барахотқа жұмыс қылуға
жалдандым. Ертіс ағып, Өскемен, Зайсан, Семей сияқты
қалаларды да көрдім. Азын-аулақ орыстың тілін де үйрендім.

Орыспен араласып, орыс тілін үйренген соң, кеудеме нан піс-
кендей, өзіме-өзім әлдеқандай көріндім. Өзім – бір тұрған
заңмын. Орыспен де, қазақпен де сөйлесе кетемін. Елде
жүрсем де, қалаға барсам да өлмейтін тәріздімін. Адам болған,

ел билегендердің менен түк артық жері жоқ. Олар білген өтірік,
өсек, ұрлық-қарлық, сұмдықты мен де білемін. Олар сөйлеген
сөзді мен де сөйлей аламын. Қайта мен «Какой шорт, какжы,
не жоли, ни емеш праба...» деп орысшаны араластыра соғып

жіберуге әмірім келді. Алыса кетсе, бір кісіден таяқ жемеймін.
Барахотта жүргенде ершікпен он пұтқа шейін көтеріп жүрдік.
Араздаса кетсе, кісінің бір малын жетелеп кетуге жараймын.
Енді менің ел адамынан қорғалайтын нем бар? Мен неден тай-

салам. Жалғыз кемдігім қағаз танымайтыным ғой. Мендей-
лер толып жатыр ғой. Әттең дүние! Қолым хат білсе, Күршім
өзенін теріс ағызар ма едім, қайтер едім...
Елге келген соң, атқа мініп, партияның сөзіне араласып,

жаңа бір қызметке ниет қып жүргенімде, соғыс болды да,
оның артынан төңкеріс килікті. Ақтар қашып, қызылдар келіп,
қала-қалаға орнады. Балшабай деген бар, кедейдің пайдасын
сөйлейді, балшабайға жазылған кісіні ауылнай қылады, бо-

лыс қояды, қолына мылтық береді, «панимаш» мылтық береді,
байдың малын, артық қатынын, жерін кедейге тартып әпереді...
деген лақаптар шыққан соң, жатсам ұйқым, тұрсам күлкім кел-
меді. Мен де балшабайға жазылып, мылтық алсам деп ойла-

дым да жүрдім. Ойға алғанын істемеген жігіт – жігіт пе? «Біреу
қазақ жақсы деді, біреу орыс жақсы деді: шорт – пібри деп
шоқындым да кеттім», – деп бір шоқыншақ айтқан екен. Сол
айтқандайын, неде болса, тәуекел, мұны да бір байқайын, кім

біледі, мен де бірдемеге жарап кетермін деп, бардым да яшей-
кеге жазылып, бесатарды мойынға салып шыға келдім.
Елге келе лау мініп, қой сойғызып, жүрегін шайып алуға,
кейде басынан асыра мылтық атып, қызметке кірісе баста-

қырындаған кісілерімнің үйін тінтіп, қорқытып, көр-жерлерін
алып, пайда-пақыршылық істей бастадым. Ел мені «Шоқынып
кетті» деп кірпідей жиырылды. Әуелі, өз ағайындарым да
маған осқырып, үрейленіп қарайтын болды. Менен жұрт

сескенейін деді. Мен келе жатқанда, қызыл көзді пәле келе
жатқандай атын, дүниесін тыққыштап, өп-өтірік жалпақтауды
шығарды. Елі құрғырлардың аузын бассаң, арты сөйлеп
тұрады ғой. Әсіресе, осы мұғалімі бар болғырлар, пәле бол-

ды. Мені елден пара алды, дүние тартып әкетті... пәлен-түген
қылды деп, қаладағы оқыған азаматтарға даттап қойыпты. Сай-
лау кезінде болыс болайын деп тұрған кезімде, менің үстімнен
жазылған қағаздарды жинап, Мамырбайдың баласы кеңсеге

тапсырыпты. Мені бұзақы адам деп, сөйтіп болыстыққа сайла-
май қойғаны. Әй, атаңның аузын... Мамырбайдың ұлы-ай! Тірі
болсам, бір қылармын! – деп кете бердім. Мылтықтан айырыл-
дым.

Елге келген соң, ауыл-ауылдан мал, киіз, төсек-орын, ыдыс-
сайман алып жүрген ақтардың адамына жолығып, іш пікірім
ішімде, соларға кісі болдым. Олар маған жақсы қыз тауып бер
деді. Ойыма Мамырбайдың Ақбілегі сап ете түсті. Ағасының

қылғанын алдына келтіретін маған да күн туды. Өмірі байдан,
күштіден қорлық-зорлық көріп келдім. Әлі солардан көріп
отырмын. Енді оларды мен несіне аяйын. Арманыма жетсем

* * *
Алыс-жұлыс, ауыр күйік, аттың соққысымен Ақбілектің
сілесі қатып, аттан түсіргенде, өлген адамша сылқ ете түскен.
Ақбілек есі кіріп, көзін ашса, алты сырықтың басын бүріп,

киіз жапқан, кішкене қоста, өңшең серейген, бырқыраған,
жат киімді, жат түрлі орыстардың ішінде жатыр. Оң қолын
Ақбілектің үстіне артып, қақ қасында бетінен түгі шыққан,
шашы дудыраған, істік мұрын, жирен орыс жатыр. Оның бей-

неусіз аңқиған, жарық ерінді, дүрдек аузынан шыққан демі
Ақбілектің бетіне тамұқ лебіндей тиіп, денесін тітіркендірді.
Өңі, түсі екенін біле алмай, көзі алабұртып қостың ішін сипай
сүзіп шықты да, түндегі оқиға есіне түскенде, қайнап шыққан

бұлақтың көзіндей, жасы мөлтілдеп, жылап ағып қоя берді.
Саңғал киізден сығалаған аңғал шуақ Ақбілектің бетіне түсіп,
жайраңдаса да, телегей аққан жасын құрғатуға септігі болған
жоқ, жанын жанышқан қараңғылық қараңғы дүниені аңсатты.

Әйтсе де, жарық сәуледен, көзін біржола жұмбай құтылма-
сына көзі жеткен соң, тым болмаса саусылдаған сары қолдың
ішінен сытылып, даланы бір көргісі келді. Ақбілек үстінде
жатқан ашалы, ауыр қолды ақырын сырғытып қойды да, сыб-

дырсыз басын көтеріп, жетқорқақ болған ботадай, аяғын аңдап
басып, сығалап қарап, жапсарды ашып, тысқа шықты.
Мұның шыққаны алдарына ер тоқым үйіп, мылтықтарды
мосылап қойған, қатар тігілген ұлылы, кішілі, жыртығы, бүтіні

аралас жеті қостың бірден соңғысы екен. Төрт құбыладан бір-
дей ерейіп-серейіп, үстіне төніп тұрған ақар-шақар тауларға,
тауға біткен үйірім-үйірім сабалақ жүнді орманға да, тау ба-
сында қалықтап жайылып жүрген бүркітке де, тауға тырмыса

жайылып, жатқан құмырсқадай жылқыға да, қостан аулағырақ
өзек қуалай шыққан шоқ-шоқ бұтаға да Ақбілектің көзі тоқтап
тұра алмай, сырғанап келіп, жер ошақ басындағы қазақтың
қара құманына, қара астауына, жыртық орыстың шөмішіне

тоқтады. Жаудың қолына түскен әлде қай сорлының астауы,
шөміші екен. Сорлы шөміш! Мен де сенің сыңарыңмын ғой
дегендей, мұңдасқандай, көзіне тағы жас алды.
Талдың тасасына түсейін деп, шеткі қостың артынан жаңа

аса беріп еді, қос далдасында мылтығына сүйеніп, қақиып
тұрған бір орыс жалт қарап:

Дауыс жер астынан шыққандай, селк етіп, зәресі зәндемге
кетті; жығылып барып оңалды. Сүйткенше болмады, артынан
бір орыс жүгіріп келіп, құшақтай көтеріп қосқа ала жөнелді.
Ақбілектің көзі шарасынан шықты. Құшақтаған орыс аймалап

қосқа алып кіргенде, тағы екі орыс бастарын көтеріп, керіліп-
созылып, көздерін уқалап, Ақбілекке қарап, күле сөйлеп,
шылымдарын орай бастады. Алып келген манағы қолын ар-
тып жатқан жирен орыс екен. Ақбілекті аш белінен жібер-

мей, қысып, бетіне таман ауызына ұмтылып еді, Ақбілек
теріс қарап, бұлқынып сүйгізбеді. Өзге орыстар жирен орыс-

ты мазақтағандай, қарқ-қарқ күлісті. Олар күліп жаңылдап
отырғанда, төрде жатқан ұзын бойлы, аққұба, қара мұрт орыс
оянып, қырынан жатып, Ақбілекке көз салды. Ол өзгелеріндей
сөйлескен де, күлген де жоқ. Құба шыңға құлаш ұрған жез

қанат бидайықтай, талмау көзін талықсыта, терең қиялға шо-
мылды. Көп күліп жатқанда, біреу сазарып отырса, оның
жаны жұмбақ қой. Көп мұңайып отырғанда, біреу күліп отыр-
са, оның ажары да көңілді бұрмақ қой. Жұмбақ нәрсе адам-

ды құштар қылмақ қой. Қарқылдасқан, қайғысыз, қамсыз көп
орыс ортасындағы қара мұрттың лебі де Ақбілекке жұмбақ боп
көрінді. Әлде өзіне бастас қылғысы келді ме, немесе одан бір
жылы сөз күтті ме, болмаса әйелге біткен жеңсіқойлық мұны

да жеңді ме, әйтеуір қапаста қапаланып, жалынарға жан таба
алмай отырған Ақбілектің көзі еріксіз қара мұртқа түсті.
Қара мұрт Ақбілектің жан жарасын әлде көзінен оқып білді
ме, әлде бір басқа сезім кернеді ме, кім білсін, жирен сүйем деп

тағы кезеніп, Ақбілек сырт беріп тыжырынып еді, ашуланған
адамша анаған ажырая қарап, бірдеме деп шорт кесті. Жирен
орыс та қыңбады, ежірейіп, басын сілкіп, бірдеме деп тастады.
Бірақ енді қайта сүюге қызға ұмтылмады. Өзгелері үндемей

шылымдарын тартып болып, тысқа шығып кеткенде, қара
мұрт Ақбілекке жылы қарап, бір күрсінді де, жирен орысқа
әлгідей емес, жайраңдап, сөйлей бастады. Алғашқы кезде
нәресте шақырғандай, алақанын қармай, мойнын бұлғай, көзін

тұнжырата, ернін шошайта сөйлеп, жирен орыс басын шайқап
болмаған соң, иығын қысып, көзін тікірейте, ернін кезерте,
ызбарлана сөйледі. Арыс-ұрыс еткен иттерше бірін-бірі қауып
алғандай болды. Келте-келте жауаптасып, жұдырықтарын

білесіп, қара мұрт өңі сұрланып шығып кетті. Ол кеткен соң
жирен орыс та құшырланып, күңкілдеп, боқтаған іспетті болды
да, тысқа шықты.
Өзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлескен сөздер

молайып, жаңылдай бастады. Кейбір орыстар Ақбілек отырған
қосқа келіп: «Кзымке...» – деп мойындарын қисайта, шағыр,
шегір көздерімен тесіп жібергендей Ақбілекке үңіле қарасып,
ыржиысып, бірдеме десіп кетіп қалды. Ақбілек олардың бетіне

тура қарай алмады, кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана
көзінің құйрығы түсті.
Аздан соң, шелекке қайнатқан суды орталарына қойысып,
темір тостағандарды батырып, кепкен нандарымен қытыр-

латып шәй ішіп отырып, мылжыңдап көп сөйлесті. «Алдына
ас қойсаң, орыс ит мылжыңдайды да отырады» деген әкесінің
сөзі Ақбілектің есіне түсті. Жирен орыс манағыдай емес,
Ақбілекке өліп-өшкенін қойып, бетінен түгі шығып, әкесі

өлгендей, бас терісі аузына түсіп кетіпті. Қасындағы біреуі
Ақбілекке қаңылтыр тостағанмен шәй ұсынып еді, алмады.
Әлгі айтысқан, жанжалдасқан қара мұрт орыс қайтып көрін-
беді.

Шәйларын ішіп, шылымдарын тартысып болған соң,
өзгелері тысқа шықты. Жирен орыс беліндегі алты атарын
алып, құлағын қайырып, бірдемесін басып, бұрап, шыртылда-
тып айналдыра бастағанда, Ақбілек өзімді атып тастар ма екен

деп жүрегі сескенейін деді. Жан шіркін көзге тағы бір елес-
теп өтті. Бірақ атқан жоқ, мылтығын қайтадан қабына салып
қойды. Сөйткенше болмады, киімдері сымдай, белдерін қыл-
мита буынған, қылыштарын асынған екі орыс сып етіп кіріп

келіп, қақиып тұра қалып, жирен орысқа келте-келте бірдеме
айтты. Жирен орыс бір-ақ ауыз жауап қайырды да, үн-түн жоқ,
киіне бастады. Киінді де, Ақбілекті қолынан тартып, тұрғызып
қостан алып шықты. Ақбілек енді бірдеме қылады екен деп,

жүрегі дүрсілдеп барады. Шықса – көп орыс қос маңында топ-
топ сөйлесіп тұр. Қызды алып бұлар шыққанын көріп, өзгелері
де қозғалып, лек-лек болып, тал жаққа қарай аяңдады.
Енді ажалым жетті ғой деп Ақбілекте зәре жоқ. Бәрі жиы-

лып, атып, қалай өлгенімді тамаша қылғалы жүр ме? Әлде
бұлардың басқа заңы бар ма? Басқа бірдеңе істегелі жүр
ме? Уа, пірім-ай, мынаның бәрі жабылып... нетсе, не жаным
қалады?.. Көп орыс талға таянған соң қатар тұра қалды. Үш

орыс шығып, анадай жазаңқайға барысып тұрған кезде, жирен
орыс Ақбілекті бауырына қысып алып, аузынан құшырлана
үш сүйіп, қасына екі орысты ертіп, анау үш орысқа таман
барды. Алтау болды. Алтаудың бірі топқа қарап, бірдеңе айт-

не бетімен бай іздегені? Апасын өлтіріп кеткен, өзін тартып
әкелген, ауылын шапқан, талаған орыстың тұқымына не ғып
өз еркімен көнгені? Ел қайда? Бұл қайда? Әкесі, ауылы не
күйде? Ақбілек туралы олар не ойлап жатыр десейші?.. Сорлы

қызымды өлтіріп тастады ма, әлде не қылды?.. деп, әкесі не
ғып жаны шыдап отыр екен?.. Күйеуі келмек еді, түндегі қуған,
оққа ұшқан әлде сол емес пе екен? Тірі қалып, құдай жазып,
көретін күн болса, күйеуіне не бетімен жолықпақ!.. Ойпыр-

май! Мұндай да сорлы, мұндай да масқара болған қазақта әйел
бар деймісің? Бұл қорлықты кім көрді дейсің. Осының бәріне
шыдап, не ғып өлмей тірі отыр?.. Түндегі оқ апасына тигенше,
бұған тимегенін қарасайшы...

Алды-арты тұйық, қараңғылық, не болары белгісіз... сонда
да Ақбілек тірі, Ақбілек сұлу... Ол елден асты: қазақ тұрсыз,
атағын орыс естіп, іздеп келіп, алып қашты... орыс біткен бұған
бола қырқысты... Кім біледі, тірі болса, үмітсіз сайтан... өз

еркімен келіп отырған жоқ... Қара күшке, тағдырға не шара?
Жамандығынан мұндай болған жоқ. Ақбілекті кім жазғыра
алады? Малына, жанына ие болып отырған қай қазақ бар? Әзер
болса, жазықсыз құрбан болып жатқан көп қорғансыздың, көп

сорлының бірі шығар...
Ойдан ой туып, басы даң боп, шапанының етегіндегі тамған
майға қадала қарап отырғанда, тым-тырыс күте қалған қара
мұрттың ыстық қолы қолына келіп тиді. Ақбілек ауыр бір

қағып, «Менде не ерік бар?..» дегендей, терең қасіретпен оның
бетіне қарады. Қара мұрт тілмашына иек қағып, шығарып жі-
берді де, Ақбілектің қолын ептеп өзіне таман тартып, мұртын
ерніне апарды. Ақбілек қарысқан жоқ.

Түндегі айқай-сүрең, аласапыранда Мұқаштың қолында же-
тектеулі екі ат, ойында – аман құтылу, көзге түспеу ғана бар еді.
Аттарды, нәрсені, қызды аман-есен орыстарға әкеліп тапсы-
рып, «Мукашке маладес!» дегізіп, ала кеуімде ауылына қайтып

келе жатқанда, ойына әлденелер келді.
Мамырбайдың баласына егесіп, қарындасын орысқа
шығарып беріп оп-оңай кек ала қоймақ еді, қызды алам деп
жүргенде, бұл иттер шешесін атып өлтіріпті, мұның арты

кісі өлген болу керек. Бұл шіркіндер жүрген жерін қызыл-
жосын қылмай кетпейді. Кім біледі, түндегі оққа ұшқан әлде
өз ағайындарының, өз тілеулестерінің бірі ме? Елді осынша
қырғынға ұшыратқан Мұқаш неткен қанішер? Япыр-ау, мен

қазақпын ба? Қазақ болсам, өз қаныма неден мұнша өшіктім?
Өзгем өзге ғой «Ағатайлап» жалынып, қолын созып келе
жатқан Ақбілектің білегін көкке созғызып, жүйкесін құртып,
орыстарға ұстап бердім-ау! Ағасы болмаса, бұ қызда не жазық

бар еді?.. Тегі, мен өлерімді білмейтін, ақымақ шығармын.
Әйтпесе, елді осынша шапқыншылыққа ұшыратып, осынша
қан қақсатып, зарлатып, қарғыс алып, жексұрын болғанда,
қайда сыям, қалай тіршілік етем деп ойладым екен. Осының

бәрін істетіп жүрген мен екенімді білсе, – білмей тұрар ма, – ел
мені тірі қойғаны ма?.. Қой, мен жынданған екенмін, мені сай-
тан азғырған екен... Бірақ енді істі түзетуге бола ма? Болмайды:
шынымды айтсам да, басымнан асып кетті; елдің менен жауыз

дұшпаны, арам сүт емген арамза ұлы болуы мүмкін емес...
Енді бұл беттен қайтуға өткел жоқ, дауа жоқ... Осы кеткені
кеткен... Шынында, байларға не обал бар? Олар елді жемей
жүр ме? Бай неліктен бай болады? Малайдың арқасы, елдің

арқасы ғой, олардың құтыратыны, төрт түлік малын малшы
бақпасыншы, шөбін малай шаппасыншы, отын жақпасыншы,
құдығын аршымасыншы, қорасын қаламасыншы – көрейін
байдың бай болғанын. Асқанға тосқан деп, сәбет өкіметі

байлардың пейіліне бола келген бір тосу ғой. Кім біледі, мені
де байларға құдай жұмсап тұрған шығар... Мен болмасам да,
осынау өз етін өзі жегелі жатқан ақтың білеуіттері елді тыныш
қояр ма еді? Мен болмасам да, ағайынға өкпелеген бір қазақ

кек алам деп, орысқа шаппас па еді? Сөз жоқ, ондай біреу табы-
ла кетер еді? Әрине, мұндай жұмыс екінің бірі, егіздің сыңары,
жалпылама адамның қолынан келмес, бірақ мендей біреу табы-
луы хақ... Талай әскер шауып кетті. Талай қазақтар елге ұлық

боп келіп, алып та, жеп те жүр. Соларға ел не қыла алды? Түк
қылған жоқ... Өзім коменес, қолымда мылтық. Он кісіге алдыр-
маймын; мылтық ату әдісін орыстардан үйреніп, мерген боп
алдым... Күндіз сақ жүрермін. Түнде жұмысымды бітірермін...

уім керек еді. Кісілік іздеу, жашикеге бару, мылтық алу керек
емес еді... Жоқ, өлім біреу, неде болса құдайға тапсырдым. Енді
менің елге кішірейуім – өлім, жігіттігіме кемшілік... Мені жұрт
өткір, қайсар, ер жігіт деп ойлап жүр. Сол аттан айырылмауым

керек...
Осындай ойлармен Мұқаш ауылына таянды. Ауылы үлкен
таудың күнгей бетіндегі, ойпаңдағы төрт-бес тас қора. Ол
қоралар өзімен немере-шөберелес ағайындардікі, осы ауылдың

бас көтерері Мұқаш, ақсақалы Тезекбай молда.
Молда деген аты болмаса, Тезекбай кісі атын да жаза ал-
майды, барлық оқуы «Қырық қадістен» есінде қалған «Қаланна
бій ғалайссалам» – атты пайғамбар Ғалаисиссалам, бар біл-

ген құлшылығы: өлікке, шелпекке, үлі тиген малға, «жасын»
оқу, тарауық оқығанда, «Алқамға» қосып «Енне казелике»
бірдеңкені міңгірлету, бар білетін дұғасы – «Аятл – күрсі» –
құрбаннан малына, немесе айға бата қылса да осыны оқиды,

көзіне ақ түскен әйелдерге де осыны айтып үшкіреді. Өз
ағайындары болмаса, Тезекбайды сырт қазақ молда деп те са-
намайды, жекжат жердің, өлімі болмаса, жамағайынның жа-
назасынан «Жақсыларды жанаған» қожа-молдалардан асып,

Тезекбайға тиіп көрген емес. Тезекбай ел қыдырып, зекет,
садақа жинаған, ет, қымыз іздеп түтін аңдыған кісі емес, он-
дай сұқым, сімтік шалдарды қайта шенеп жаратпай: «Не бар
екен? Жатсайшы!» – деп отыратын. Тезекбай тысқа шықса, ақ

таяғын беліне қыстырып сиырын, бұзауын көздеп, үйге келсе,
кемпірінің киім жамағанын, көже қылғанын жаратпай: «Ісінің
бәрі балшы, ісінің бәрі балшы», – деп, дабдырлаудан басқа,
ауыл үйге зияны жоқ адам. Онысы да кәртайғанда ерлі-байлы

адамның бірінен-бірі жиреніш тартатын әдетінен ғой, әйтпесе
кемпірінен асып, өнер табатын Тезекбайда не қауқар бар дей-
сіз...
Әйтсе де осы молданы өз ауылы сыйлайтын, қыстауға

қонса, бата оқыр болса, мал өлсе, құрмалдық берсе, бас пен жам-
бас молданың алдына тартылатын. Сүттің уызын, қымыздың
тұнығын молдаға татыратын. Молда жоқ болса, намазы қаза
болғандай, келіндер де: «Молданы шақыр», – деп отыратын.

Мұқаш қандай елден шыққан құдайдан безген, содырлы
болса да молданы сыйлайтын. Молда жолығып қалса, сәлем
беретін, бірақ байыздап тұра алмайтын. Мұқаштың онысын
сезіп молда да сөз қатпай тоң айбатпен жүретін. Сөйлесіп тілін

шығарып бетінен алғызғаннан да анадайдан ығысып жүргенді
тәуір көретіні үлкен кісілердің бір әдеті ғой. Ауылға таяна бер-
генде Мұқаштың бір қысылғаны: осы молданың көзіне түсіп
қалам ба еді.

Төмпейден шыға берістегі, күн шығыс жақтағы қора
Мұқаштікі еді. Төмпейден оралып шыға бергендегі жапы-
райылған тас қоралардың күнгей беттері таңның қызыл
сәулесіне шомылып, күлімсіреп тұр екен. Молданың қорасы

ергенегі шалжиып, аузы ашылып жатыр екен. Босағада жатқан
қызыл ит тастақтағы аттың тықырын естіп, үре бастады. Мұқаш
қаттырақ аяңдап, қораның далдасына түсуге асықса да, шек-
пенін жамылып, аяғының басына кебіс іліп, дәретке шыққан

молданың бір көзін жұмып, сығырая қарауынан құтыла алма-
ды. Молда ойындағысын біліп қоятындай, Мұқаш тура қарай
алмай, қызарып, қырындап кетті. Тезірек тебініп қорасының
тасасына түскенде, қорадағы ақ күшігі де шәуілдеп қоя берді.

Күпісін жамылып, қара домалақ келіншегі Алтынай да тыр-
пылдап келіп есік ашты. Жаратпаған кісіше, бетінің бір жағын
тыржитып, «сенбісің» деді де, тысқа жөнелді.
Мұқаш ақырын: «Мен», – деді де, атын қораға кіргізіп,

қадаға байлап, үйіне кірді. Бір көзі соқыр, жалғыз әйнекті,
тапалтақ, кішкене үйінің дымыққан, күлімсілеу, төрсымақ иісі
мұрнына жып-жылы тиді. Жаман текемет үстіндегі қызыл шыт
көрпеден монтиған қолдары шығып, домаланып, томпиған үш

жасар Медеудің көкшіл танауы делдиіп, аузы ашылып, езуі
қожалақтанып, шот маңдайы тоқырайып, жылтырап жатқаны
да жарастықты көрінді. Баласын иіскейін деп оқтанды да, ойы-
на бірдеме түсіп кеткендей, тоқтай қалды. Күнәға батпаған пе-

ріштедей сәбиге жаман қолын, арам демін, арам ернін тигізуге
батылы бармады. Молдадан да, ұйықтап жатқан нәрестеден,
нәресте емес өзінен ұялғаны күштірек тәрізденді. Аңдусызда
аяқ астынан әлде бір ит арс еткендей-ақ, Мұқаштың тұла бойы

асығып, белін шешіп, келіншегінің басындағы қызылсаң
жастықты жұлып алып, әйнек түбіндегі бұрышқа тастай берді
де, қолын ішіне алып, бүркеніп, жантая кетті.
Сабан төсеулі балшық сәкінің ернеуінде жаулығын шал-

қайтып қойып, Алтынай көйлекшең дәрет алып отырып,
мұрнын қатты-қатты сіңбіре берді. Қызыл алақандары қошқар
мүйізденіп кестеленген, алдақашанғы жыртылған ақ орамалы-
на беті-қолын сүртіп жатыр:

тоңқ етті.
Мұқаш басын көтерместен:

баласында Мұқаштың жойылып кетіп жүргені бір бұ күн емес,
үйреншікті әдет тәрізденіп, Алтынайдың өршеленбейтіні сол
еді. Кішкене баласымен екеуден-екеуі бір қорада жалғыз жату
алғашқы кезде қорқынышты көрінсе де, жүре-жүре оған да еті

үйреніп кеткен. Кімге жалынсын, кімге сенсін?
Алтынай малын сауады, өргізеді, көздейді, байлайды,
отынын тереді, отын жағады, суын әкеледі, күлін шығарады,
тамағын істейді, киімін өзі тігеді, үйін жияды, сыпырады,

қорасын тазалайды. Мұның бәрі оған құдайдың бұйырған
жұмысы тәрізді. Жұмысым ауыр болды-ау, жаныма батты-ау
деп, ол қабағын шытпайды. Көзін тырнап ашқаннан, ұйқыға
барғанша, күйбеңдеп, не қолында, не аяғында бір дамыл бола

ма екен?.. Жо-жо-жоқ. Жұмыстан қалт етіп қолы босаса, есік
алдына шықса, ауыл үйді қыдырса, болмаса абысын-ажын-
дарымен әңгімелессе, қолынан ұршығы түспейді. Алтынайға
тамағы тоқ, көйлегі бүтін болса болғаны, онан өзгені іздемей-

ді. Үй міндеті – әйелде, түз міндеті – байында. Бұл құдайдың
бұйрығы.
Бұрынғыдай емес, әсіресе, Алтынай тұрмысына енді ырза.
Ырза болмай неғыпты? Байы атқа мініп, кісі болды. Кісі

та, ақ киіз де төр алдына пайда болды. Бұрынғыдай емес, Алты-
най жымың қағып, көкала абдыраның аузын көбірек аша бере-
тін күйге ұшырады. Алтынайға ақ бәтес көйлек, жасыл жеңсіз
де пайда бола бастады. Алтынай абысындарына мақтанып та

қояды. Өйткені ол енді «Ұлықтың» қатыны ғой.
Бұрын бұйығы, жаман Алтынайдың енді тілі де шығуға ай-
налды. Қатындар: «Күйеуің қайда кеткен?» – десе, «Қызметпен
болыс ауылына кетті» немесе «Ауылнай шақыртқан екен»

деп, тұмсығын көтеріңкіреп, ернін бір жымырып қоятынды
шығарды. Әлде біреу кісідегі ала алмай жүрген ақысын,
не қорлық көріп жүрген, ұзатқан қызын сөз қылса, Алты-
най көлденеңнен қыстырылып: «Оныңды біздің әлгіге неге

айтпайсың?» – деп қоятын болды. Алтынай аузына енді «Әлгі»
көбірек түседі, өйткені оның қолынан келмейтін іс бар деп біл-
мейді.
Байын сондай көріп жүрген Алтынайдың бүгінгі мінезінің

тіпті дәмі жоқ қой. Бәсе деймін-ау! Жоқ, Алтынайдың өзінше
дәмі әбден бар. Алтынайға құдайдың берген бір мінезі: анда-
санда кілтің етіп, кеңжиіп қалатын, ар жағында, пәлендей зілді
өкпесі болмаса да, күйеуіне іші ырза болса да, бержағы, сырты

өп-өтірік. Қыртыңдаған, наразы кісімсіп, сыр бермейтін. Соны-
сы ма, немесе өзі Алтынайлығын, жан екендігін, Медеудің ана-
сы екендігін көрсеткісі келді ме, әйтпесе «әлгі» тысқа шығып
келгенде, қанжығасының құр қайтқанына көңілі толмады ма,

әйел шіркіннің қай бұлтақ-сұлтағы екенін кім біледі, қалайда
күйеуіне бір торс ете түсуді өзінше дұрыс көрді.
Дәрет алғаны болмаса, Алтынай намаз оқыған жоқ, байы-
на еліктейді дейсіздер ме? Жоға... оқымайтын бір реті келген

де. Намаз оқығанда да, Алтынайлардың аузын жыбырлатып,
жығылып, тұрып жатқанда, не айтып не қоятынын бір құдай біл-
месе, пенденің көзі не жетсін? Алтынай төсегінің аяқ жағында
отырып, мәсісін киіп жатып, күндегі әдетінше шұлығындағы

тесікке сұқ қолын тағы бір батырды. Осы түскірден қашан
құтылар екен? Ұлықтың қатыны басымен бақайы жылтылдап
жүрген несі жақсы дейсің? Бірақ «әлгі» тірі болса, бүтінделер
деген ой келді де, тезірек орнынан тұрды, өйткені сиырын

Тарғыл шолақ сиырдың бұзауы еміп жатқанға жүгіріп ба-
рып, басын жұлып алып қараса, арам қатқыр, қақтап тұрып
еміп қойыпты. Бүйірге бір нұқып, ашаға таман жетектеп еді,
бас жібі шолтаң ете түсті, басын шайқап, таңдайын бір қақты

да, жалғап, байлап, қасқа сиыр мен өкіректі саууға кірісті,
Алтынайдың жарылған күс қолдары жып-жып етеді, емшекті
суыра тартқанда, сиырдың көтен шегін солқылдатады, сауған
сайын сүт молайып, шелегі күр-күр етіп, ән салады, шелектің

әнін тыңдап отырып, Алтынай қызыл бұзауына мықты бас жіп
қайдан табылар екен деген ойға батады. Қойы жоқ үйге жіп-
шу деген, нардың бұлы емес пе? Одан-бұдан шымқынып сұрап
алған уысты құлақ жүн қайбір жарытады? Кіші ауылдағы

Жамалдың апасынан сұрамаса, бұл ауылда атымен қой жоқ.
Жап-жаңа, аттай бір бас жіпті таққаны сол еді, сыртқы ауылдың
балалары ала қойып, көзін ағартып кеткені. Қолына құлғана
шыққыр! Қайсысы ғана ала қойды екен?

Бір қолын шошайтып, шүу-шүулеп сиырларын қорадан
аулағырақ айдап салған соң, Алтынай үйге келіп, шелектегі екі
сиырдың сүтін қарақ табақ пен ескі сары тегешке бөліп құйды.
Жұқалап жайпақ ыдысқа құйса, қаймақ көп тұратынын, Ал-

тынай алдақашан білген ғой. Не дегенмен Алтынайдың қолы
берекелі қатын. Жылына тістей қатып, тырнақтап жүріп, үш
сиырдан үш-төрт қарын май алады. Өліп бара жатсын аузы-
на бір салмайды, қаймақ былғап отырғанда, Медеужанның

алақанына да, бояу сатқан бақалшыға ұсап, шымшып қана
салады, онда да зорын тапса. Аққа қалай аузы тиді, солай
ірімшік, құрт қайнатам деп арпалысады. Оның есесіне қысты
күні сорпаға, көжеге сарқасқа қылып құрт езіп, тойып алса,

қора ішіне кәмзелшең, көйлекшең шыққанда, бойы қыз-қыз
қайнап жүреді. Майының артығын сатып, киім-кешек, ұн-
шайға жұмсайды. Ауылдағы кексе қатындар шаруаға қырбай
келіндеріне ұрысқанда: «Жидіген, шірік күң! Ана Алтынайды

көрмеймісің, бит терісін биялай қып отырғанын!.. Қазақтың
қатыны сондай келеді», – деп ұрысатын...
Мұқаштың да көбінесе түзде жүріп, шалықтап, оған-
бұған ұрына беретіні Алтынайдың арқасы ғой. Қатыны үйін

Мұқаш оның кәдірін біледі деймісің? Алтынай ырысы бар
кедейдің маңдайына бітетін қатын ғой. Дүниеде байының та-
уып әкелгенін ұқсата алмай, ас-суында бір береке болмай,
байын борышқа ұрындырып, бірін-біріне қоспай, қатынының

салдыбалақтанып, ызыңдап отырар ма, кәпір! Одан қырсық не
бар дейсің?
Сүтін жайлап, легенін төгіп, күлін шығарып, ыдыс-аяғын
жуып болған соң, Алтынай пештің түбіндегі шекпен қаптан

қара аяққа ұн салып алып, жүресінен отырып, тоқыраңдап
бауырсақ иледі. Қолдары машинеше жыпылдап, дереу есіп,
кесті де, шошалада барып от жақты. Молданың үйінің үлкен
бақырын әкеп, алқымына көсеу тіреп, қоңырсытып бауырсақ

пісіріп отырғанда, талталаңдап, қалталаңдап, көзін ашып,
жұмып, манаурап, жалаң бұт Медеужаны да келді.

қысып, маңдайынан сүйді. Медеужан бақыраштағы қызара
бөртіп келе жатқан, ортасы тесік жалпақай бауырсағына
қарап:

жалпағын қолына ұстатты.
Томпиған, маубас Медеу отқа борбайын қақтай, шүметейі
салбырап, жүресінен отырып, шидің екі басынан ұстап, аузын
ыржитып, бетін тыржитып, ыстық бауырсақтың шетінен тістей

бастады.
От маздап жанып, май шыжылдап, бауырсақ быжылдап жа-
тыр. Медеужаны жанында. Ендігі Алтынайдың ойы: шайын
қайнатып, күйеуін оятып, Медеужанын ортаға ала, ағасының

тізесіне шынтақтап үшеуден-үшеуі ыңсыз-шыңсыз отырып,
оразасын ашу. Шайын баптап қайнатып, әбден ұйқысы қанды-
ау дегенде, «әлгіні» оятып, Алтынай бұл арманына да жетті.
Медеужанға ұсаған бет-аузы қожалақ, кішкене самауырын-

ның сол жағында, қызыл жиек шыны аяқты төрт саусағымен
шошайтып ұстап, Алтынай тершіп, ащы шайын ышқына
ұрттап отыр. Күйеуі де бауырсақты жүдемелете аттанды-
рып, аузына тас салғандай, аяғын босатып жатыр. Ағасының

тізесіне сүйеніп, бауырсаққа ұртын бұлтитып малжаңдап, көзін
ашып-жұмып, Медеужан да қалысатын емес. Е, байғұстар
шайларын ішіп болсын. Сұқым шалдарша, сұғанақ балаларша,
көзімізді сатып, қылқиып отырмайықшы, өз үйімізде де шай

бар ғой. Қазақтың сондай телмірген әдеті құрысын! Түндегі
оқиғадан кейін ел не жайлы болды екен? Мамырбай отағасы не
күйде екен? Бекболат не болып қалды екен? Одан да соларды
барып көрейік. Оқушылар, бері жүріңдер!

Әлден уақытта жатып-жатып есін жиған еркектер еп-
теп басын көтеріп, бірте-бірте қыбырлап, індерінен шығып
өзгелерін дыбыстап шақырып, қатын-қалаш ышқынып, шула-
сып, балалар енесіне табысқан қозыдай жамырасып, әкелерін,

ерлерін, ағаларын іздеуге тырысты. Самбырлап, дүрлігіп, ен-
телеп, жүгіріп: «Балта, балта!» – деп, бірін-бірі шошытып,
Мамырбайдың еттігін бұзып: «Не болды? Не болды? Не боп
қалды? Ойпырмай! Амансыңдар ма? Тірісіңдер ме?» – деп

олай да, бұлай да жүгірісті.
Бір мезгілде өкірген сиырдай қараңғы түнді күңірентіп,
қатындардың дауысы баж ете түсті. Жан шошырлық бажылға
дір етпеген жүрек қалмады. Сөйтсе, апанда теңкиіп, серейіп

жатқан бәйбішенің үстінен шыққан екен. Ақбілек үшті-күйлі
жоқ. Алып кетті ғой.
Мамырбай өгіздей өкірді, сылқ етіп отыра кетті. Ауыл
қойдай маңырап қозыдай шулап жатқанда дүрсілдеткен атты

тартқан дауылдай, кенет басыла қалды да, сонша болмады
қайтадан дәуірлей, бажылдай, күңіреніп кетті. Ол келген қазақ
екен.

жүргені бұ күн бе? Бұл өзі елдің салымында жоқ нәрсе ғой.
Біреудің ашылмаған қауынын, жарылмаған жұмыртқасын...
мұсылманның баласын кәпірдің кетуіне қиса, Құрбан қажы да
оңбас. Өзі де бала ұстап отырған адам. Құдай жүзін көре ме, –

болған көк тұмсық, тарғыл бет адам сар шақшасын сермеп, бір
қозғалып қойды. – Ана жылғы қасқа атын орысқа әпергеннен
бері оның ішіне қан қатулы болатын. «Әй, бір қылсам ба!» –
деп соның кезенеуі жаман еді, – деді.

Мақыштар еді, олармен әнеугі екі бие туралы шайырғал болып
қалды десіп еді ғой. Біреуге сенбей ондай көті былғаныш адам
іс қыла алмаса керек, – деп қасқыр көзді көне адам тағы бас-
тырмады.

Ақсақалдың өшті-қасты кісілерін қылға тізіп, он-он бес-
ке апарып, біреуі үй деп, біреуі бүй деп жорығанмен, бай-
лаулы түйін шықпады. Өйткені біреу партиялықпен, біреу
жекжаттықпен, біреу алымсағы, біреу берімсегі үшін, біреу

ұрланған малы тимегені үшін, біреу қатыны кеткені үшін
немесе қатынына, қызына барғаны үшін, ең болмаса тілі ти-
гені үшін, біреуді айыптап, біреуді қорғағаннан басқа, әркім
өз есебін ойлап, бүйрегі бұрғаннан басқа, дәл жанашырлық

қылып, әділ қағушы, әділ тексеруші жоқ болды. Біреуі іреді,
біреу сойды. Осы жұмыстың тұсында Мамырбай ақсақалға
жаны ашыған кісімсіп, жағынып қалғысы келгендер де табыл-
ды, ұрындырғысы келгендер де болды. Ақсақалдың қайғысына

шын бейілімен ортақтасатын адам кем еді, жалғыз жарым
құдандалы, тілеулес адамдар болмаса, бәйбіше қымызды аяқ
толтыра беретін кейбір кедей көршілер болмаса, жалпылама
достың да, қастың да бәлендей күйзеле қойғаны жоқ. Сырты

күйзелген тәрізді болса да, ішінен жаман ойы арылып кете ал-
мады.
Жұрт жаназадан тарап, ай-жай болған соң, сол түнгі бейса-
уат жүріп, ат қинаған адам кім екен деп, әркім-ақ сұрастырып,

жалаң Мамырбай емес, талай ауыл шапқыншылыққа ұшыра-
ған, мал-мүлкі талауға, адамы дүреге жығылып, шығындалған,
күйзелген, күйінді болған. «Ел құлағы – елу» ғой, суық жүрісті
адам білінбей не тұрсын? Сұрастырып, қағып, келгенде,

осының бәрін қылып жүрген Мұқаш екені кешікпей-ақ ашыл-
ды. Қалай ашылды десеңіз былай:
Сол күні кешке таман Мұқаштың Қарашатқа қарай желе
жортып бара жатқанын бір қойшы көреді. Бір деңіз. Мұқаштың

қатыны ауылындағы бір абысынымен елеуіш бере қоймадың
деп, шаңқылдасып қалғанда, абысыны: «Осы елдің бар дүние-
сін үйіңе тығып отырғаныңды көрермін. Желікпе, құтырма:
қарала сырмақтың иесін де білем, ақ киіздің, бәтес көйлектің

қайдан шыққанын да білем...» – депті. Соны естіген соң,
Сүлеймендікі жансыз кісі жіберіп, Мұқаштікіндегі сырмағын
танып келіпті. Екі деңіз. Бәтес көйлектің де, жасыл жеңсіздің
де иесі шығыпты. Үш деңіз. Мұқаштың торала аты ертеңінде

тер қатып жүргенін сыртқы ауылдағы су Ыбырайым көріпті. Су
Ыбырайымның сөзінде батуа болмаушы еді, сонда да... Мұнымен
төрт деңіз. Түн баласында Мұқаштың үйде тұрмайтынын бір
сөздің ретінде Тезекбай молда да айтып қалыпты: аңқылдаған

адам ғой. Мұнымен бес деңіз. Мамырбайдың баласы үстімнен
материал жинап, болыс болайын деп тұрғанда, қойғызбай жі-
берді деп, Мұқаштың өкпелеп жүргені тағы мәлім. Мұқаш
болмаған несі қалды? «Мұқаш, Мұқаш, содан басқа адам да

емес», – деп ел түгел қол қойды.
Ел болып Мұқашқа шұқшиды. Бұған не қылу керек? Қалай
кек алу керек? Шауып ала ма? Сотқа бере ме? Өлтіріп жібере
ме? Өртеп жібере ме? Қалайда не бірін, не бәрін істеуге елдің

беті түзелді. Әйтсе де, Мұқашқа тап бере алмады. Тап бермек
түгілі, маңына да жолай алмады. Оған себеп мынау еді:
Бәйбіше мен қызынан айырылғалы, Мамырбай отағасы
ертеңгі шайын ішкен соң, төбе басына шығып, жер шұқып оты-

ра беруші еді. Бір күні төбе басында отырғанда, Сүлеймен ауы-
лы жағынан тымағының құлағы қалқаңдап бір атты кісі жортып
келді де, байға сәлем беріп, аударыла түсе қалды. Амандықтан
кейін:

сол ауылда бекініп жатқанда, Мұқаш ақтарды алдап, үстіне
алып келсе, қызылдар тарпа бас салады. Сасқаннан атысуға да
мұршалары келмей қапты. Бұл иттеріңнің өзі бізге мықты бо-
лып жүргені болмаса, қысылған кезде түк емес екен ғой...

болды екен? Одан хабар біле алмаған екенсің... – деп, Мамыр-
бай шатқаяқтап, орнынан тұрып, аяғын апыраңдай басып, ен-
тігіп үйіне қарай жөнелді. Ауылдың кісілерін түгел жиғызып
алып, Ақбілекті іздетуге бес кісі аттандырды.

Бұлар шабуылдап, ауыл-ауылдан, кез келген кісіден сұрау
салып жүре тұрсын, оған дейін Ақбілектен хабар берейік.
Әуелгі кезде Ақбілек қолға түскен құралайдай, екі көзі
мөлдіреп, көп ит анталаған бұралқы күшіктей құнысып,

маңайындағы жанның бәрін жан алғыштай көріп, үркіп елегізіп
жүрсе де, анасын, ауылын ойлап, аузына дәм салмай, аштан
қатып, бүк түсіп көрсе де, әрі-беріден соң шыбын жаны түскір
шыдатпады, мезгілсіз өле алмады. Өмір шіркін неден сонша

тәтті болды екен! Адам дегеніңіз «Басқа түссе, басбақшыл» бо-
лады екен. Абақты екеш абақтыға да, зынданға да, соғысқа да

болады. Қалайда екеуінің арасы жер мен көк тәрізді, дене
жақындығы болғанмен жан жақындығы жоқ тәрізді.
Бір күні қас қарайған кезде, орыстар бір жаққа баратындай
қару-жарақтарын қамдап, мылтықтарын сытырлатып, оқтап,

ер-тұрмандарын салдырлатып, балдырлап сөйлеп, аттарын ерт-
теп әбігерлене бастады. Қара мұрт пен екеуі тоғай аралап кел-
гені жаңа еді, Ақбілек қосқа кіріп, солдат көрпесінің үстінде
шынтақтап, үһілеп, ауылы есіне түсіп, босаға жақтағы қара

астауға көзін салып жатыр еді. Даладағы олай-бұлай жүгірісіп,
ат ерттесіп, әр жерде күбірлескен көп орыстарға қара мұрт ба-
рып бірталай сөйлесті. Қабағы түсіп, түсі сұрланып, қайтып
келді де, о да мылтықтарын сүртіп, оқшонтайларына оқ толты-

рып, киім, ер-тоқымдарын жинап, қамдануға кірісті. Ақбілек
басын көтеріп алып, қайда барасың дегендей қара мұртқа
таңдана, үрейлене қарады. Қара мұрт төмен қарап, күйбеңдей
берді, бір мезгілде тысқа шығып кетіп, тілмашын алып келді.

нын әнтек қисайтып, бұғағын бұлтитып, жалынған, назданған
дауыспен:

Қара мұрт басын шайқады.
Ақбілек кірпігін жыпылықтатып, жерге қарады.
Тілмаш тағы сұрағанда, Ақбілек:

Сол сөзді бітірген кезде, тағы үш орыс келді. Олардың ба-
сын сілкуінен, қол сермесінен Ақбілек: «Бір жаққа апарайық,
жабылып масқаралайық, атып өлтірейік», – деп тұр ғой деп
түсінді. Қара мұрт оларға ашуланып, көзін тікірейтіп, тістене

ежірейіп сөйлеп еді, беттері қайтқандай, алақандарын жайып,
мойындарын қылқың еткізді. «Сендердің талқыңа бермеймін»,

ді. Әрі-бері сөйлестіде, олар кетіп қалды. Қара мұрт отырды.
«Жүре бер» дегендей тілмашқа бас изеді, төмен қарап, маңдай
терісін үш саусағымен уқалап біраз отырған соң, оң қолын сіл-
кіп қалып, ұшып түрегелді де, өз кеудесін өзі түртіп-түртіп,

Ақбілекке қолын ұсынып: «Жүр!» – деді. Ақбілек жып-жыл-
дам түрегелді.
Қара мұрт Ақбілекті қолтығынан ұстап, қостан шықты да,
оң жақтағы бұлақтың бұтасына қарай алып жүрді. Ұйтқып

соққан ызылдақ жел. Ай жоқ. Қараңғылық қоюланып келеді.
Сабаған жүндей түйдектелген, шыңылтыр сұрқыл бұлттар
тоғытқан қойдай шоғырмақталып, тауға қақпақ болатындай,
тауды тұншықтыратындай, аш тауықша селдір жұлдыз – та-

рыларын, бір-бірлеп қылқып жатыр. Жұлдыздармен бірге үміт
сәулелері де бір-бірлеп батып бара жатқандай Ақбілектің сұм
жүрегі әлденені сезгендей болады; екі көзі жалт-жұлт етіп қара
мұрттың бетіне қарай берді. Қара мұрттың беті сұрланған, көзі

қанталап, танаулары желбіреп, қозғалған іспеттенеді. Аяқ ба-
суы қатаң: Ақбілекке ұнамайды, жүрегі қысылып, өкпесі ау-
зына тығылып барады. Шеткі шоқ талдан асып, көп талмен
араңқайға барғанда, қара мұрт тоқтады. Ақбілектің бетіне

тура қарап біраз тұрды. Құшақтап, қысып, аузынан үш рет
құшырланып сүйді.
«Осылай тұр!» дегендей екі иығынан басып қалды. Өзі бес-
алты адымдай анадай жерге тұра қалды. Алтыатарын алып,

Ақбілекке кезене бергенде, Ақбілек шаңқ етіп безілдеп кезеу-
лі мылтыққа қарсы тұра жүгірді. Қара мұрттың кезеңген қолы
сылқ етті.

қылдым?.. – деп Ақбілек зарланып, жылап, өне бойы қалшыл-
дап, қара мұрттың мойнынан құшып, аймалап сүймесін бе?

Қара мұрт қолын салмақпен көтеріп, керенеу құшақтап,
арқаға қақты, аяғандай болды. Бетіне қарап, біраз тұрды да,
мылтығын қабына салып, Ақбілекті қосқа қайта алып жүрді.
Қосқа кірген соң тілмашын шақырып алып айтқаны:

өзгенің сүйгенін қаламаймын, – деді. Ақбілектің іші мұздай
боп кетті. Ой, жасаған! Орысқа сенім жоқ екен-ау! Әнеугіден
бері ерлі-зайыпты кісідей жолдас боп жүріп, кетер күні өлтіріп
кетем дегені неткен өзімшілдік, неткен тасбауырлық, неткен

қанішерлік. Орыс шіркін өзім ғана өмір сүрсем екен дейді
екен-ау! Өзгені жан екен десейші! Аяу деген болсайшы... деген
ойлар дереу сап ете түсті де, дереу айла тапқысы келді:

рек болмасымды қайдан білесің? Мен түсімде саған еріп қала
барып жүр едім. Сен бұл жолдан аман-есен қайтасың, елге
аман барасың... – деді.
«Жақсы лепес – жарым ырыс» деген мәтел өте-мөте өлімге

бара жатқан адамға жылы тисе керек. Қара мұрт Ақбілектің
әлгі сөзіне ырым көріп сенді де, «Айтқаның келсін!» дегендей
аузынан сүйді.
Сам жамырап ел орынға отырған кезде, орыстар бастығының

ақырып қалған дауысымен қаздай шұбырып, асудың тар аузы-
на қарай арқандай созылды.
* * *
Ақбілектің жанын жынның ойнағындай ойраңдап кеткен

озбыр, омырау өксікті күндер орыс мінген аттардың аяғымен
бірге алыстап бара жатты. Тықыр ұзаған сайын «Алла, Алла,
Алла..» деген лебіз кеудені керіп ауыздан еріксіз ағытылуда
еді. Көшкен орыстың жұртында бұралқы күшіктей қаңғырып

Ақбілек жалғыз қалса да, жалғыздығына өкінген жоқ. Орыстың
оғынан өлгеннен де, құлазыған иесіз тауда тентіреп өлгенін
артық көрді. Орыстардың дыбысы өшкенше: «Құтқарғаның
шын ба, жасаған!» дегендей арттарынан топырақ шашып,

қарасы өшкен соң: «Ұүһ!» – деп демін бір алып, төңірегіне көз
салды.

О кезде ызғырығы ызылдап, бойды мұздатып, сабалақ қара
бұлттан тон жамылған күздің көзсіз қара түні ақ бас Алтайдың
үстіне қара бурадай шөгіп, сай-салаға бауырын төсеп, дүние
қарауытып келе жатыр еді. Көк жүзінде жайылып жатқан

жұлдыз – қойларын көздеп тұратын шопан атасындай жау
көргендей зымзия жоғалыпты.
Сабалақ қара бұлттар-ау, Ақбілектің жанын тұншықтырған
қара тұман аз болды дедіңдер ме, үстіне мұнша төнгенше, анау

асқар таулардың басына түнесеңдерші.
Күздің сарғыш жапырақтары-ау. Кімді әлдилеп, сыбдырлап
тұрсыңдар? Қалың бұтаның қайғысыз, қамсыз быт-былдық-
тары-ау, несіне қара түнді жаңғыртып тұрсыңдар? Сұлудың

жүрегін жанышқан ауыр шерді сендер сейілтем дейсіңдер
ме? Қанатын қаршыға күйретіп, қиқайған қостың алдында
бір қолымен жер таянып, аспанға қарап отырған сұқсұрдың
налыған зарын тәңірісіне жеткізем дейсіңдер ме? Бұлттар-ау,

серпілсеңдерші!
Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге төгілгенше, шерлі сұлуға
сая болсаңдаршы!
Ызғырық-ау, ызылдағанша жапанда жалғыз қалған баланың

әкесіне хабар берсеңші!
Ой, мейірімсіз шіркіндер-ай! Сендердің тіліңді Алтайдың
жаралы аруы білмейді ғой! Сендердің қас-қабағыңа қараймын,
сендерге еркелеймін деп есіл сұлу мұндай күйге ұшырады ғой!

Жел мен бұлттың Алласына сенем деп сенделіп қалды ғой!..
Түн түнереді, Ақбілек үрейленеді. Төбесінен зу етіп бір топ
шөрегей өтеді, Ақбілек дір етеді. Шөпті сыбдырлатып торғай
ұшса да, тоғай ішін тартып уілдесе де, тау үкісі таңдайын қақса

да, Ақбілек жан-жағынан жау қамап келе жатқандай елегізіп,
қымтырыла береді. Жатайын десе, көзіне ұйқы келмейді. Оты-
райын десе, қорқып барады. Жүрейін десе, қараңғы түнде жол
таба алмай адасам ғой, әлденеге ұрынам ғой... деп қорқады.

Есі-дерті: осы арадан кету, бірақ түн ішінде кете алатын
емес. Қазақтың қосын, қазақтың астауын, шөмішін ес көрді.
Үңірейген иесіз қосқа кіруге тағы батылы бармайды.
Ақбілек қайтерін білмей, алақтап, құнысып, бүрісіп көп

отырды. Түнге түн ұласқан тәрізденеді. Қос алдында жатқан
астау да көрінбейді. Жасаған-ай! Таң да атар ма екен?

Бір мезгілде орман жақтан бір үрейлі дауыс шыққан секіл-
денді. Ақбілек елегізи бастады. Манадан бері жалмауыздай
көріп отырған үңірейген қосқа жалма-жан кіріп кетті. Ауылда
қой күзетіп жүргенде қасқырлардың ұлығанын әлденеше есті-

ген: әлгі дауыс соған ұқсайды. Апырым-ай! Қасқыр келе ме?..
Онда қайтем?.. Қой, келмес: қоста кісі бар деп ойлар, қорқар:
қостың айбыны бар ғой... Әлде манағылардың кетіп қалғанын
олар да білді ме? Олар барда қасқырдың дауысы естілмеуші

еді ғой...
Қостың есігінен ептеп сығалайды. Қараңғыда бірдеңе
қараң еткендей болады. Бірақ дыбыс білінбейді. Қорыққанға
қос көрінген шығар деп жориды. Өзіне қайрат бергісі келеді.

Оған да болмайды: ұлыған дауыс әнтек толастап бара жатады
да, тағы да естіледі. Бара-бара ұлу молаяды, тауды күңірентіп
өзге дыбыстың бәрін басып кетеді. Ақбілектің қолы өзінен-өзі
қостың бір сырығын суырып алады. Құлаш төс жарадай қайың

сойылша. Сойылшаны қос қолдап бауырына таман қысып
қояды, бір ұшы қостың сыртында. Қасқыр келсе, қару қылмақ-
шы. Ұлыған дауыстар саябырлаған тәрізденеді. Сойылшаны
жерге сұлатып салып, Ақбілек азырақ бой тоқтатады. Бірақ

онысы ұзаққа бармайды: бұлақ жақтан су сылдырлағандай
болды...
Бұл немене?..Адам ба? Аң ба?.. Кім болса да қатерлі. Ақбілек
сойылына тағы жармасты. Демін ішіне тартып, сілейіп қалды.

Кешікпей-ақ қара түнге қаз қатар, дөп-дөңгелек екі көз пай-
да бола кетті. Екеуі де қып-қызыл жайнаған от. Ақбілек атып
түрегеліп, қостың түкпіріне бұғып отыра қалды. Әйтсе де
байыз таба алмады, сойылы қостың аузында қалып қойыпты.

Ақырын еңбектеп, қостың аузына қолын созып, жерді си-
палады. Сипалап жатып сығалап еді, екі от төртеу болды.
Сөйткенше болмады, олардың артын айнала көлденеңдеп екі
қызыл көз тағы өте шықты. Алты от Ақбілекке алпыс оттай

көрінді. Қараңғы түн қаптаған қызыл көз болды да кетті.
Оттар бір жалт етіп, бір сөніп, елбелектеп, таянып келе
жатқан тәрізді.
Ойлағаны келді ме?.. Мінеки, шөпті сыбдырлатып келіп

Әне, қараң ете түсті...
Ойбай-ай! Бір топ қасқыр!..
Енді қай жаққа барайын?..
Ал, міне қостың төңірегін сылдыратып, жер тіміскіп жүр...

Ой, жасаған-ай! Тауып алар ма екен?..
Ойпырым-ай! Әне біреусі от басындағы сүйекті қытырла-
тып кемірді.
Мынаны көріп Ақбілектің не жаны шықпай отыр десейші!..

Ақбілек үнін шығаруға мұршасы келмей, өлген кісідей отырған
жерінде сіресіп қалды.
Әлден уақытта арсалаңдаған бір аш қасқыр Ақбілек отыр-
ған қостың аузына келіп қалды. Ақбілектің жан дауысы түнді

тіліп, жібергендей шыр ете түсті. Қасқыр біткен жарық беріп,
көздері жалт етіп, тістері сақ етіп, оқшырайып тұра қалды.
Қасқырлар ырылдасып, күрілдісіп, бураша шабынып тұрып
алды. Ақбілек қасқырлардың қарсы шабатынын білгендей,

жалма-жан ұшырып, қостан атып шығып «Қараңғыда көзім
жоқ...» деген балаша айналана, дөңгелене, айғайды салып,
ағашын сермей берді...
Анда-санда арс-ұрс еткен дауыс шығады. Қасқырға тие

ме, қосқа тие ме, әйтеуір ағашы кейде бірдеңеге тиген-
дей қолы сүйсініп қалады. Қасқыр одан жаман өршеленеді.
Ақбілек жан ұшыра сермейді. Қасқыр қимылдайды. Ақбілек
сабалайды. Қасқыр абалайды. Ақбілек сабалайды. Қасқыр

қамалайды. Ақбілек «Аллалайды». Қасқыр долданады. Ақбілек
дөңгелейді... Қасқыр күрілдейді, Ақбілек шырылдайды.
Қасқыр қырқырайды. Ақбілек шырқырайды... Сөйтіп Ақбілек
көп қасқырмен көп соғысты...

Ақбілек әбден алқынды, алас ұрды, жұлқынды, әлі құруға
таянды. «Енді жығылдым ғой, енді талайды ғой, енді ауызды
салды ғой, енді жеді ғой...» –деген кезде, Ақбілектің аяғы ас-
тынан бірдеңе жылт ете түсті. Қасқырлар жарқ берді. Манағы

іңірде шай қайнатқан оттың көзі әлі сөне қойған жоқ екен.
Ақбілек алас ұрып жүргенде аяғымен шашып жіберген екен.
Қасқырлар отты көріп жарқ берген екен. Қасқырдың от-
тан қорқатыны Ақбілектің есіне сап ете түсті. Ауылда қой

Ақбілек от басындағы тезекті, қураған шөпшекті дереу
тұтатып үрлеп жіберді. «Менің керегім жаңа болған жоқ па?»
дегендей, жел де қошаметке иеленіп, жалынды лап ете түсірді.
Жалын қалай шықты, солай қасқырлардың қарасы өше берді.

«Өлмегенге өлі балық» деген осы да. От сөніп қалса, Ақбілектің
өмірі де сөнетін еді. Отты тапқан адамның атасынан айналсаң
болмас па!
«Заула, отым, заула! Мазда, отым, мазда! Қорқақ аңдар, тіл-

сіз жаулар! Қаш, маңыма жолама! Күйдіремін, өртеймін!» – де-
гендей Ақбілек от тәңірге сүйініп, таң атқанша маздатып, жаны
аман қалды.
Қызыл көз, қасқыр жүз, қабылан азу қара түнді Алтай

аңғарынан үркіткелі, қорғасын аспанға алтын айдар Күнекей
сұлуын өрмелеткелі, күншығыс ұжмағы қызыл қақпасын
ашқанда, Ақбілек артына алақ-алақ етіп жолға шықты. Белінде
түндіктің бауы, етегі ышқырында, қолында түндегі сойылша.

Кімді ұрып жығатынын кім білсін, әйтеуір ала шықты.
Аспанның күн жақ туырлығы ақшыл тартып, тау бастары
алтын жалатқандай күлімдеп келеді. Таң ата жел де тынды.
Бұлттар да ыдырады. Өлкеден ұшқан бозторғай тау иығының

деңгейінде қанаттарын қалшитып, Күнікей сұлуды мадақтап,
тау-тастан беташар сұрады. Бозторғай-ау, көрімдікті Ақбілектен
сұрасайшы, Ақбілек алтын сақинасын алып тастағалы келеді
ғой. Оның жүзінде нұр бар ғой. Ол көретін жарық күн бар ғой!

Ұзақ түнгі топты қасқырмен арпалысқанын замат ұмытып,
шоңқайма кебісінің жез нәлісі тастан-тасқа шықылдап, қашқан
киіктей қаздаңдап барады ғой!
Ақбілек а дегеннен асуға тартты. Асумен асып елге бара

жатқан, елден мал, азық-түлік алып келе жатқан орыстарды та-
лай көрген. Осы тар асудан басқа бұл шаттан шығатын жолдың
жоғын білген. Арты елсіз тау, тау толған жау: аю, қасқыр, қабан.
Алды тар асу. Асу асты тағы жау: кешегілер алдынан қарсы

шығып қалмасына кім кепіл. Енді Ақбілек қаздаңдамай кім
қаздаңдасын. «Енді есен-аманында ел шетін көрсем-ау» – деп,
ұйқы, тамақты, шаршағанды ойына алмай, көңілі алып-ұшып,
ентелей басып, ентігіп келеді.

Асуға шыға бергенде артына бір қарады. Аяқ астында томар-
дай томпиып қостар тұр. Анау тау жылғасындағы ағаш, анау
көгал, анау сай-сала, анау орқаш-орқаш тас – Ақбілектің адам-
гершілігін аяққа таптаған, абыройын төккен жер. Оларға көзі

түскенде күйінген, өкінген, жиренген. Әйтеуір өзегін өртеген
бір жаман сезім пайда болды. Төрдегі таза төсенішті былғап
кеткен күшікті желкесінен ұстап, өз тезегіне өзінің тұмсығын
тигізсең, қандай жеріп, қыңсылап, кейін шегінеді. Артына

қарағанда, Ақбілек те сол күшік тәрізді болды. Қарағысы кел-
меді, теріс айналды. Асуға шықса да, алды-артын ораған тау-
дан арыла алмады, бұраңдаған қия тас, кедір-бұдыр соқпақ беті
ашық даланы көрсетпеді.

Күн таудан найза бойы көтерілгенде, Ақбілек алқынып бір
кезеңге шығып еді, алды бұдырмақ дала екен. Ауылына келген-
дей қуанып кетті. Қанаты болса, ұшып кетер еді, әттең шіркін!
Балтырлары солқ-солқ етіп, жіліншігі сырқырай бастады. Оған

да қараған жоқ, қыбырлай берді.
Бір мезетте Ақбілек екі қолын құлаштай сермеп ылдиға
түсті. Аяғының сырқырағаны әнтек басылайын деді. Шаршаған
жоқ екем деп, көңіліне медеу қып еді, сөйтсе ылдиға қарай

жүргеннен жеңілденген екен: тағы бір өрге шыққанда аяғы
қорғасын құйғандай ауырлап кеткен тәрізденді; сүйектері сы-
нып бара жатқандай болды. Ақ сүйек ойнағанда ор қояндай
орғып, бір қажымайтын аяғы түскірге не болды? Әбілет басып,

әлдебір пәлеге бастап келе ме? Апырым-ай, тым құрса бір ауыл,
ауыл емес-ау, бір қазақ, қазақ емес-ау, бір мал көрінсейші. Бір
мал көрінсе де, Ақбілек қатерден құтылғандай көріп келеді.
Бірақ адырлар бірте-бірте бұлдырланып, белес тартқаны бол-

маса, қарайған ешнәрсе көзіне түспеді.
Бір қырдан асқанда көлденең созылған сай килікті... Құдай
жарылқады! Өзен, өзен! Арғы қабақта жол жатыр. Ел жақын
ғой! Ақбілек ақтық күшін салып, аяғын тезірек басты. Ағыны

тас домалатқан тасты сайдың тар өзені екен. Жадағайлау жері-
не келіп, белін, шапан, қамзолын шешіп, көйлекшеңденіп, біле-
гін түрініп жуынды, су ішті. Әбден шаңырқап, шаршап қалған
екен, сусыны қанып бір кенелді.

Ақбілек су жиегінде бірталай отырды. «Су ағады да жатады,
ағады да жатады, бір таусылуы жоқ; қатерді, өлімді білмейді.
Еш нәрсені сезбейді. Мен ішсем де, ит ішсе де бұған бәрібір.
Жақсыға да, жаманға да сусын болады. Құдайдың бұ да бір

құдіреті-ау! Мейірімі-ау! Оны біз білмейміз-ау!» – деген ойлар
келді. Өмірі су көріп жүріп, мұндайды ойлаған емес. Бұл ойды
қалайша ойлағанына өзі де таң қалды. Аяғының астындағы суға
қарап еді, өзінің түрін көрді. Шашы ұйпаланып қалған екен; су-

мен сылап шашын жатқызды. Тарағысы келді. Бірақ «Кім үшін
түзелем?» деген ой келді де, тараған жоқ. Осы судың бойында
бір қалтарыс жер болса, азырақ отырып дем алайын деп жан-
жағына қарап түрегелді. Аяғы ұйып қалған екен, жіліншігін үш

рет қарыстырып жіберді. Ұйығаны басылған іспетті болды.
Сол жағында бір жарлауыт көрінді. Ақбілек көп ойлан-
бай-ақ қамзолын киіп, шапанын жамылып түндіктің бауы мен
сойылшасын сүйретіп солай қарай жүрді.

Адам көрмейтін жер осы ғой деп бір мүйістеу жерге
келіп тоқтады. Арты жар, алды су, оң жағы мүйіс, сол жағы
құлаған жардың топаны. Кішкене қуыста суға қарап, екі тізесін
құшақтап, бүгжиіп отырды. Күн қызып, шекесі жылынып ке-

леді.
Мынау – өзен. Өзен бойындағы ел қайда? Күздігүні бұл
өзенде ел отырмаушы ма еді? Жиекте жол жатыр ғой... ойбай-
ау, жақын жердегі ел шаттағы орыстардан босып кеткен екен

ғой! Маңайды жын орнағандай қылды ғой! Мал-жанында билік
қалды ма?.. Талай қыз мен сияқты соры қайнады ғой!.. Бірақ тап
мендей болғаны жоқ шығар. Қостарына әкелген әйел көрінбеді
ғой. Әлде өлтіріп тастап жүрді ме?.. Орыс шіркін адамды аямай-

ды екен-ау! Құрғырдың атын атамайыншы, тағы келіп қалар.
Олар неғып қайтпады? Әлде бірдеңеге ұшырады ма. Олар кім-
мен соғысып жүр екен? Әлде төңіректегі қазақтармен... қой,
қазақ бұлармен неғып соғыса алсын? Не қауқары бар? Әлде

қазақ біткенді қырып тастап, малдарын, қыз-келіншектерін
тартып алғалы жүр ме? Онда бәрі бірдей неге кетті? Бес-ал-
тауы барса да, мылтықтарымен бір тайпа елді жусатпай ма?
Өздері қорыққан кісіше асығып-үсігіп, алды-артына қарамады

Ойбай-ау! Әлгі әкемдер «Ақтар, қызылдар» деп отырушы еді.
Сонысы ма әлде? Қызылы да орыс па екен? Олар да қыз алып
қаша ма екен? Орыс болса... Қара мұрттай-ақ болар. О да мені
өлтіріп кетем деді ғой. Апрым-ай, апрым-ай! Жасаған-ай! Енді

қайтейін!.. деп тамсанып-тамсанып қойды.
Сылдыр-сылдыр су ағады. Суға қараса, Ақбілекті бұлдыр-
бұлдыр ой тербетеді. Тербеткен сайын көздері кішірейе түседі.
Ұйықтап қап, масқара боп жүрмейін деп, сығырайып бара

жатқан көздерін ашып алады. Сонда да болмайды: бір жағынан
күннің қызуы маужыратып, бір жағынан ағын су ойын тербетіп,
түні бойы, ұйқы көрмей сілесі құрып, жаяу жүріп шаршап кел-
ген сорлы қалғып кетеді...

Ақбілек ояна келгенде, селк етіп басын оқшита жұлып алды.
Бөтен жерде, өзен бойында, жар түбінде жападан-жалғыз шо-
шайып қалғанына өзінен-өзі қорқып кетті. Қара шаттан қашып
келе жатқаны лезде есіне түсе қалды. Ұшып түрегелді. Күн

еңкейіп, түс қаңғып кетіпті. Өзеннің о жақ, бұ жағына бойлап-
бойлап қарады да, өткел іздеп, кебісі тырпылдап тағы жағалады.
Әлі жүріп келеді, әлі жүріп келеді. Өткел жоқ. Сойылшасын
суға бойлатып, әр жерді бір көрді, бәрі де терең тәрізді.

Әлден уақытта бір жадағайлау жерге жетті, екі жағы
домалақ-домалақ қиыршық тас. Ағыны бұжырланып жатыр.
Балағын тізеден асыра түріп етегін жиыра көтеріп, кебіс-
мәсісін қолтықтап, мамық табанын қия тасқа бұлтылдатып,

судан өтті.
Жарты шақырымдай жерде бір дөңес көрінеді. Соған шығып
ел көздемек.
Ол белеске шығып еді, ар жағы одан да биіктеу адырсымақ

екен. Ақбілек жан-жағына барлап, жер болжады. Алғы беті
ашық, арты – кенере тау. Ақбілектің ауылы осынау кене-
ре таудың түбінде. Шығыста емес, құбыла жақта. Өйткені
артындағы таулар өз тауларына ұқсамайды, сонау бір көлденең

таулармен тұтасып кетіпті. Ендеше, таудан онша алыстамай,
құбыла жаққа таумен жарыса жүру керек. Ақбілек соны ойла-
ды да, белестен асып, жадағайлау ылдимен аяңдай берді.
Адыр, адыр. Елсіз дала. Бозғыл көде. Кербетеге, тобылғылы

Қоңыр тышқан, ала сауысқан. Ор қоян. Бозторғай. Осыдан
басқа көзге түсер қара-құра жоқ. Даланың көркі ел екен-ау! Ел-
сіз дала – емсіз жарадай көрінеді. Малшы байғұстар неғып іші
пыспай жүреді екен?.. Ай, қу дала, қу дала! Қу далада жалғыз

жаяу бір мұңдық.
Сары далада сары уайым жамылып, Ақбілек келеді толар-
сағы бұлтылдап. Тышқан аулап күйкентай жүр, қыранымсып
шыңқылдап. Әне алыста безек қағып, бір торғай тұр шырыл-

дап. Бейне әуеге шегелеулі тұрғандай, бір орнынан тапжыл-
майды, қанаттары дірілдеп. Сол торғайдың шырылдағы ащы
тиді құлаққа. Өзгелерден үні өзгеше, не болды екен бейбаққа?
Сол торғайдың маңайында жаны ашыған арашашы жандарша,

төрт-бес торғай айнала ұшып, таяу-таяу бара түсіп, ап кетуге
тас қорғанды бұза алмаған ерлерше тиіп-қашып өтіп жатыр о
жаққа бір, бұ жаққа.
Бір мезгілде әлгі торғай жансыз тастай ағып түсті топ етіп.

Ақбілек те оқ бойы жер кеп еді. Ол торғайдың түскен жері
қалың шөп. Көз айырмай қарап келеді Ақбілек. Әлгі торғай
қалың шөпке түсті де, қалбалаңдап, далбалаңдап, шөпке таман
айналаңдап шыр-шыр етіп, безек қағып, олай-бұлай шоршыды.

«Бұ байғұсқа не болды?» – деп жетіп келсе қасына, қалың шөпте
жатыр екен білектей бір сұр жылан. Сұр жыланның найза басы
қақшиған, бейне ажал, алмас көзі бозторғайға шұқшиған, айыр
тілін жалаң-жалаң еткізіп, ысқырғанда өңменіңнен өткізіп, ар-

бап, буып, уытын жиып, торғай сорды топылдатып, қылқ еткелі
тұр екен. Сұр жыланның атып жыққан-оқ көзінен көз айырар
бозторғайда дәрмен жоқ; қалбалаңдап, далбалаңдап, оршып
түсіп, тұмсығына тиер-тимес елбелектеп жүр екен. Бір «Ап!»

десе біткені ғой жұмысы. Торғай қашан аузына кеп түскенше,
оқты көзін қадап, айыр тілін жалақтатып жатады екен, сұм жы-
лан.
Бозторғайды аяп кетті Ақбілек, сұр жыланды сойылшамен

салды келіп қақ бастан. Жауыз басы астына кеп, солаң ете дүрс
етті. Торғай сорлы есеңгіреп қалған екен: жығылып тұрып, жер
бауырлап, қырындап-қырындап барып жәндікті: шыр етіп, шы-
бын-шіркей боп аспанға бір-ақ ұшты. Тулап жатқан жыланды

«Жылан торғайды арбап жейді» дегенді Ақбілеқ бала кезін-
де естіген. Мынаны көрген соң: «Құлақ естігенді көз көрет»
деген осы-ау», – деп ойлады. «Бұ жауыздың көзінде не сиқыр
бар?!» – деп ішінен таң қалды. Манадан бері уайым басып,

жабығып келе жатқан кісі жүрегі қаттырақ соғып, тамырлары
желпініп, шаршағанын ұмытып кетті. Торғайды ажалдан аман
алып қалғанына қуанды. Жыланды өлтіргенге ерленді. Әрі
ырым көрді. Торғай бір бейбақ қой! О байғұста не зиян бар?

«Торғай, торғай атым бар,
Бір жапырақ етім бар.
Маған тиген балалар,
Ата-анаң өліп жетім қал!», –

деп қарғайтын торғай емес пе? Ешкімге жазығы жоқ қой.
Соны ойлағанда, Ақбілек: «Менің кімге жазығым бар еді?»

жыланға теңеді. Торғайдың жауын мен өлтірдім, менің жауым-
ды да біреу өлтіреді екен деп, бұл оқиғаны өзінше жақсылық-
қа жорыды.
Соны ойлап келе жатқанда бір дөңестің астынан ағараңда-

ған бір шошақай нәрсе қылтың ете түсті. Ақбілек сасып қалды,
бұғып отыра қойды. Отырып еді, көрінбей кетті. Түрегелуге
орыс бола ма деп қорқып, отыруға тағы дәті шыдамай, не
екенін білгісі келіп барады. «Орыс болса, бәрібір құтыла ал-

маспын, жан-жағым жалтаң. Неде болса көрейін», – деп, әнтек
отырған соң, ептеп көтеріліп, сығалады. Шошақайдың үкі
секілді бірдеңесі былғаңдап, өзі қимыл-қимыл етіп дөң асты-
мен Ақбілекпен жарыса кетіп барады. Орыста мұндай нәрсе

жоқ еді ғой деп ойлауы-ақ мұң екен – шошақай жуандады: бас
болды: кәдімгі дуананың басы. Әнеки, қолындағы асасы да
шошаң етті.

қойғанын Ақбілек өзі де білмей қалды.
Дуана аяқ астынан үріккен жылқыша, жарқ беріп, лоқып,
әнтек, тұра қалды да, бұрылып Ақбілекке қарай жүрді. Тани
кетті Ақбілек: етегін кірмен зерлеген, төбесін үкі сәндеген ба-

сында найза, ақ тақия; қолында шаңкіш асасы: асасының өн
бойы шығыршық, кебшік, сылдырмақ; ұшы қозы жауырын,

мойнында жұмыр тәспісі; танауы таңқиған, омырауы аңқиған,
кеңірдегі сорайған, жіліншегі сидиған, саусақтары шибиған,
үркек малша оқшиған, бес тал сақалы шоқшиған, шынжау етті,
шың бетті, жағына пышақ жанитын, бір көргеннен танитын

Іскендірің кім? Ақбілекке зияны тимес пе? Ендеше, ол
аяңдап Ақбілекке жеткенше, Іскендірдің қандай адам екенін
айтып көрейік.
Бұл Іскендір дуананың бармаған жері, баспаған тауы жоқ.

рахотты да көрген, «Бо-о-ракот-ау, бо-о-ракот!..» деп оған өлең
де шығарған.
Іскендірде үй жоқ. Кез келген үй – оған үй. Тау, тас, сай-
сала, ескі мола – бәрі де оған үй. Онда ел де жоқ. Оның елі

Ол дүние жимайды. Ақша берсең, кез келген ауылдың бала-
ларын жарыстырады да, бәйгеге үлестіріп жібереді. Іскендір
дорба салмайды: ірімшік, құртыңды алмайды. Оған қолма-қол
ішетін тамақ берсең болғаны. Төрдің алдына шарт жүгініп

отырады да: «Алла һақ!» – деп бір ақырып, қылқ еткізіп қағып
салып, асасын бір тіреп тұрып кетеді. Тана-моншағын, үкісін
сұрасаң, Іскендір бере салады. Бірақ қыз-келіншектерден өзі
сұрап алады.

Іскендір өтірік айтуды, кісі алдауды білмейді, адам бала-
сына жамандық ойламайды. Үлкенді – әке, аға – деп тұрады.
Мейлі жаңа түскен келіншек болсын, қатын біткенді «шеше»
дейді. Еркек, әйел деп айырмайды, бала біткенді «балақайым»

дейді. Кісіге өмірі қатты сөз айтпайды. Өзін ренжіткен адамға
түк демейді, тек басын шайқайды.

нан сипайды.
Іскендір әсіресе балаларды жақсы көреді. Іскендір келсе,
бала біткен шұбырып, соның соңында болады. Ит біткен шулап
артында жүреді. Іскендір асасын жайқап аяңдай береді, асасы-

жетіп барып молдасына қол береді, балалар да қуанып дуанаға
қол береді. Іскендір балаларды молдадан жалынып сұрап алып,
азат қылады. Кейде қонған ауылда кешке таман Іскендір үй
жанында жүгініп отырып, оң қолының білезігінен бір балаға

ұстатады; олай-былай сілкіп, баланы жығады. Ол күрескені.
Балалар қызық көріп, кезек-кезек күреседі. Бала жығылып
қалса: «А, балуаным, жығылып қалдың», – деп қолын қоя бе-
реді; жығылмаса: «А, балуаным, сен жықтың», – деп, басын

сипайды.
Іскендір не десең, соған нанады. «Пәленше сені шақырыпты,
қаладан көмір әкеп берсін», – депті десе: «А, солай ма?» деп,
салып жүріп кетеді. Қыстың қызыл шұнақ аязында Іскендір

елу шақырым жердегі қаладан Исақай ешенге бір қап көмір
әкеп берген күндері болған. Сонда қарды бұрқыратып, жалаң
аяқ жүреді; ол өмір бойы аяғына лыпа ілген жан емес.
Іскендір мақтағанды сүйеді. «Дуана-еке, порақотпен жа-

рыстыңыз ба?» – десе: «Е, әке, жарыстық қой», – дейді. Ол
жүйрікпен де, жорғамен де, от арбамен де жарысқан болады.
Бірінен қалдым деп айтпайды. Бар мақтанатыны – жүйріктігі.
Кейбір көрген адамдар бәйге атынан қалып қойған деседі.

Ауыл маңында ерегестіріп, тай, байталмен жарыстырғанда,
екі-үш шақырымға дейін оздырмайды. «Дуана, неғып
шаршамайсың?» – десең, «Е, құдай қуат береді де», – дейді.
Іскендір бір жерде байыз тауып отыра алмайды. Бір үйге

кірсе, «һақ!» деп бір ақырып, бетін бір сипап, шығып жүре бе-
реді.
Ол құмалақ салмайды, бал ашпайды. «Обал» деп басын
бір-ақ шайқайды. Ол намазға да онша құнтақты кісі емес. Кей-

де жұрт намаз оқып жатса, дәрет алмастан жалаң аяқ барып,
қатарға тұра кетеді. Көбінесе оқымайды. Біраз аузы жыбырлап,
ішінен ыңылдап бірдеңе айтып жүреді. Анда-санда «һақ!» деп
күңірене ышқына бір ақырып қояды.

Іскендір көп сөйлемейді. Жауапты қысқа-қысқа қайырады.
Сөйлесе кейде тақпақтап кетеді. «Дуана, союға қойымыз жоқ
еді», – десе:

Ойыңыз болса, тойыңыз болды... – деп жыбырлатып әке-
теді.

Іскендірдің қабақ шытқанын жан көрген емес, қашан көрсең
де жайраңдап, жымиып отырғаны. Іскендірдің неғып мұндай
боп жаралғанын, оның кеудесінде не қылған жүрек, тамырында
қандай қан, бойында неткен қайрат барлығын ойлайтұғын бір

адам жоқ. Ел тек оны «Дуана, дуана» дейді, «Бір алуан адам»
дейді. Іскендірдің өмірі жұмбақ. Қалайда Іскендір – адам. Бұл
неткен адам?..
Әлгі Ақбілекке кез болған Іскендеріңіздің жайы осы еді. Ду-

деп басын сипады.
Ақбілек не дерін білмей күбілжіп, міңгірлеп қалды.

ді. Орыстар алып кеткенін айтуды ұят көрді. Үндемеудің тағы
да жөні жоқ; қалайда бірдеңе айту керек болды. Маңдайын
сипап, көзін жыпылықтатып, төмен қарап: – Мен Мамырбай
ақсақалдың баласы едім... ауылымнан адасып,.. ауылымды

таба алмай жүрмін... – деді.
Дуана қалай, неғып адасып жүргенін сұрамады:

бай, Тәуірбай, Сауырбай... білем, білем... алып барайын,
бағып қарайын, жолға салайын, – деп қолынан жетелей бас-
тады. Қайдан, неғып келе жатқанын сұрамағанға Ақбілек
қуанып, еріп жүре берді. Дуана сол қолымен Ақбілекті же-

телеп, оң қолындағы асасын жыбырлата тіреп қара ағаштай
қатқан аяқтары қаздаңдап қатты аяңға басты. Анда-санда:
«А, балақайым, а балақайым! Көзі мөлдіреп, табаны үлдіреп,
қарны ашып, қаны қашып қалған екен ғой...» – деп, жыбыр-

латып, тақпақтап қояды. Ақбілек не дерін білмей, біресе
дуананың шошаңдаған бес тал сақалына, біресе күнге күйген
қошқыл омырауына қарап қояды. Түрпідей сүйек саусақтары
Ақбілектің білезігінен мықтап ұстап алыпты. Үйіне қазір алып

бара қоятындай-ақ ентеңдей басып келеді. Ақбілек өзі шаршап,
қолтаулап әрең жүріп келе жатқан сорлы жетелеген жағына бос
жағы ере алмай шешесі сүйреген жас балаша қырындай береді.
Бір мезгілде Ақбілек сүрініп кетті.

жайырақ аяңдады. Әйтсе де сау аяңға дағдыланған дуана
әупілдеген кеще бұқаша кеудесі куілдеп, әудем жерге бармай-
ақ, Ақбілекті тағы артына тастап кетті. Дуананы сөзбен теже-
гелі Ақбілек:

Дуана тағы озып кетті. Ақбілек шаршауға айналды. Бірақ
шаршадым деуге ұялды. Тағы да сөзден бөгейін деп:

латып жөнді жауап айтпады. Жауабына жарымай, Ақбілек өз
ауылының қай тұста екенін сұрады. Дуана:

тауды нұсқады. Ақбілек ауылына бүгін жете алмасына көзі
жетті. Жақын арадағы елге қонуға әрең деп жетсе сол. Дуа-
на желпілдеткенмен, Ақбілекке бәрі де алыс сияқты, өйткені
аяғы жүруге жарамай, мүлде салдырап қалып еді. Бірталай

жер жүрді. Сонда да жете алар емес. Алыста, көз ұшында,
адырдың бөктерінде әлде қарауытқан мал, әлде қарауытқан
томар секілді бірдеңелер көрінеді. Күн еңкейіп, намаздігер
болды. Ақбілектің қарны ашты, қажыды. Аяғын кебіс соғып,

қажап тастады. Әлден уақытта жүруге мұршасы келмей, дымы
құрып отыра кетті. Дуана жарты шақырымдай озып кеткен еді;
дауыстаған соң, жылдам аяңдап жетіп келді. Ақбілек жүруге
жарамайтынын білдірді.

Ақбілек мінерін де мінбесін де білмей, именіп, аз отырды.
Үлкен еркектің мойнына дардай басымен мінуді ұят көрді. Қара
мұртқа қатын болғаны, оның құшақтағаны, сүйгені... балаша
көтеріп жүргені дереу есіне түсті. Дінсіз орыс еркелеткен арам

денесін қасиетті дуананың арқасына артуды обал көрді. Бірақ
дуана: «Міне ғой, міне ғой», – деп күтіп отыр. Ел алыс, жүруге
әлі жоқ. Амалсыздан орнынан тұрып, бір тамсанып, күрсінді

де, екі қолын ептеп дуананың мойнына апарды. Денесін тигі-
зуге өзінен-өзі жиіркенді. Мойнына қолы баруы мұң екен,
шәлкес аттай адуын дуана: «Яу, пірім!» деп көтеріп түрегелді.
Ақбілектің салбырап тұрған екі аяғын екі қолымен икемдеп,

қысып алып, асасын Ақбілекке ұстатып, бір лықытып қалды да
әлуетті дуана адымдай жөнелді.
Ақбілек дуанаға аттай мініп келе жатқанына күлерін де, жы-
ларын да білмеді. Әйтсе де көңілі жайланайын деді. Өйткені

ол орыстың өңгеріп алып қашқанын да көрді ғой. Онда оның
алды да, арты да қараңғы көр еді ғой. Онда адам болам деген
үміт жоқ, қорлыққа да, зорлыққа да, өлімге де, ұятқа да ба-
сын байлаған еді. Енді оның мініп келе жатқаны адам баласы-

на қиянаты жоқ әулие – дуана. Оның келе жатқан беті – ауы-
лы, әкесі. Әкесін көреді, құшақтап көріседі; апасына құран
оқытады; әкесін апасындай болып күтеді. Бірақ өзін-өзі қалай
жұбатса да, жүрегінің басында түйіртпектеліп, бір зілді нәрсе

жатыр; ол түйіртпек арқандаған аттай, қуаныштың құлашын
жаздырмайды; бер жағы бұған да шүкіршілік еткісі келсе, ар
жағы бұлт құрсаған күндей жадырамайды. Езуі ғана жымиған
болады, бет-аузы, көзі күлмейді, ілгіштеніп жібермейді.

Дәл мінер кезде тайсалғаны болмаса, жүре-жүре Ақбілек
бала кездегі апасының мойнына мініп келе жатқандай,
астындағы дуана екенін де ұмытып, бала күні есіне түсті. Онда
теңбіл ақ шыт көйлегі бар, балағының аузын қарала батсайы-

мен көмкерген қызыл-саң дамбалы бар, айдары селтиген,
жалаң аяқ жүгіріп жүретін сүйкімді қыз еді. Ақ қарабас
ылақайына қызыл шашақ тағып, үкілеп, ат қып мініп, өзі құрбы
балалармен жарысар еді. Жатқан сары атанның үстіне бала

біткен жабылғанда, атан ұшып түрегеліп, балалар өркешіне,
мойнағына жабысып «жығылдым, жығылдым!» деп шуласар
еді... Түйенің, жардың, томардың, тастың арасына жасырын-
бақ ойнар еді... үйдің сыртына мосыдан күрке істеп, ішіне киім

төсеп, шиден істеген қуыршақтарын отырғызып, күйеу кел-
тіріп, келін түсіріп, шәлі салындырып, көрімдік сұрап, үлкен
қатындарша тамсанысып, сынықсып сөйлесер еді... Апасының
көйлек пішіп қойған шабуын қуыршағына киім қылам деп,

еді: «Ақ шұнақ қыздан айналдым!» деп бауырына қысып,
бетінен шөпілдетіп сүйер еді. Сол апажаны қайда? Жасаған-
ау, оның үңірейіп қалған орны немен толады? Үйіне барғанда
маңдайынан кім иіскейді. Кіммен көрісіп, жылап, мауқын ба-

сады? Ақбілектің көңілі бұзылып, көзіне жас кеп қалды. Енді
болмаса жылайтын еді, аяқ астынан дір етіп ұшқан бозторғай
көңілін бөліп, жасын тоқтатуға себеп болды. Ол кезде күн ба-
тып, сам жамырай бастап еді.

Манағыдай емес, дуананың аяғы қоюланайын депті... Бір-
екі өрге келгенде дуана Ақбілекті арқасынан түсіріп, дем алды;
құрысқан белін қайқайып жазып, қунақ жылқыша сілкінді.
Ақбілек өзі жүрейін десе де, дуана болмай тағы арқалап алды.

Ақбілекті тағы бір лықытып жауырынына таман шығарды.
Сүт пісірім болған жоқ, тезек исі жұпар иісіндей Ақбілектің
мұрнын жарған кезде:

түсірмеді.
Ақбілектің мұрны қоңырсыған сүттің иісін сезгенде, дуана
тоқтады:

Ақбілек түсті. Дуананың сүйек қолы езіп, құрысып қалған
тақылжырын уқалап жазып, шапанын сілкіп жамылды, дуанаға
еріп, қолтаулап тағы аяңдады.
Төмпейдің иығынан асқанда, адырдың бауырында ауыл

көрінді. Не дөңгеленген алқа қотан емес, немесе қатар тізіл-
ген жалғас емес, о жерде, бұ жерде тырқырап, қарауытқан бес-
алты қыстау. Байқаған кісіге: «Бізді мекендеген иелеріміздің
мінезі де тап біз тәрізді тырқыраған, берекесіз, ұйымсыз»,

мал көрінеді. Мал қоралап, адам аяғы басылайын депті. Анау
адырдың түбіндегі қомақтырақ қорадан түтін бұрқырап жатыр.
Оның оң жағындағы кішірек қорадан бір көлеңке қараңдап сол
үйге таман кетіп барады. Адырдың сол жағына таман, төмпейге

тірей салынған бір ұзын қораның маңында қара-құра көбірек
тәрізді.
Ақбілек қай үйге барарын білмей, дағдарып келе жатыр еді,
дуана:

қораны нұсқады.
Ақбілек:

ауқаттырақ адам екенін білетін. Ақбілек тәуірлеу үйге барғысы
келмеді. Тәуірлеу үйдің қатын-қалашы да таңырқайды: әркім
көр-жерді сұрап мазасын алады; тәуірлеу үй сарылтып, жуырда
тамақ та бермейді; ондай үйде сыпайы отыру керек. Кім біледі,

тәуірлеу үйдің қылжақ бастары да болар, тәлкек етер. Одан да
барысымен сусын ішіп, жантая кететін кедейдікі жақсы бо-
лар еді деп ойлады. Және осы күйсіз қалпында тәуір үйге бас
сұғуға қорланды: «Не бетіммен барамын», – деген ой келді.

дей жер табылса, болады да, – деп Ақбілек тағы айтты. Әйел
көңіліне бірдеңе алса, қарысып бола ма, Ақбілектің бетін біл-
ген соң, дуана да таласқан жоқ.

дұшпаны ғой, – деп аяңдай берді. Сүмелек сары ит дуананың
сылдыраған асасын естіп, одан барып қоқиған тақиясын көрген
соң, «Енді жатудың жөні болмас» дегендей, дауысы қарлығып,

алды бір бөлек, арты бір бөлек қиралаңдап үрді. О кезде қара
сиырдың астынан сауыс, жыртық тері шалбары тылтиған
қатын да шелегімен қабат түрегеліп, қисайған кір кимешегінің
милығына сұқ қолын жүгіртіп, көзін сығырайтып, бір аяғын іл-

Қатын жауап бермей жатып, дуананың артын ала тоқтаған
Ақбілекке қарай мойын созып, бір тамсанды да:

не жайымыз бар... – дей бергенде, Ақбілек те ілгері таман бір
аттап:

бар ма... айран-шалапты бөліп ұрттарсыңдар, – деп қатын
Ақбілектің нәуетек дауысын естіген соң, әрі іші жылып, әрі
таңырқап, «қонамыз» дегенге әлдеқандай боп қалды.

қорасына қарай бастады. «Қадаға бастарыңды соғып алмаңдар.
Бері, бері!» – деген дыбысымен екі қонағы соңынан еріп,
шалжиған тапал есіктің орқаш табалдырығынан аттап, үйге
кірді. Есіктің жіп тұтқасын Ақбілек бір-екі тартып еді, мұрны

жырық тартыншақ түйеше кегжиіп келмеген соң, қоя берді.
Үй-іші тастай қараңғы. Қатын: «Былайырақ, әр таман», –
деп, дуананы итбектеп бір жерге таман апарды. Дуананың ете-
гінен ұстап Ақбілек те барды. «Бұ кім, апа, бұ кім?» – деген жас

баланың дауысы да шықты. Ақбілектің аяғына шөп сыбдыр-
лайды. Үйдің іші сасық. Әйнексымақ бір күңгірт тесік көрінеді.
Жерде жатқан бір шоқпытқа сүріне-мүріне Ақбілек дуананың
қасына таман келіп отырды. Отыра бергенде дуананың «һақ»

«Көтек», – деді. Бір бала шыр етіп жылап қоя берді, ересектеуі
«апа, апалап» апасына ұмтылды. Апасы жылаған баласына:

палап күңкілдеп жүріп, тысқа шығып кетті. Аздан кейін қара
құманның қақпағына істеген білте шырағданын тапал пештің
ернеуіне қисайтып қойып, тұмсығына сұқ қолымен май тигізіп,
қағып-қағып уқалады. Сөйтті де, қолын көлеңкелеп, төр жаққа

қазандық жақтағы аяқ-табағын салдырлата бастады. Сол кезде
пештің бұрышынан ертегінің қызындай кішкене қара қыздың
дудыраған басы қылтиды.
Дуана асасын арт жағына сүйеп қойып, шарт жүгініп

ыңылдап отыр. Қара қыздың көзі бажырайып тұр.
Ернеуі кетік-кетік, жайпақ, қоңыр зеренмен сусын әкеп беріп
жатып, Ақбілектің бетіне үңіле қарап, бір тамсанып қойды.
Ақбілек сусын ішіп болғанша, қатын көйлегінің жыртық жері-

нен ышқырын тыр-тыр қасып қарсы қарап тұрды. Қатын аяғын
алып кетісімен, Ақбілек арт жағын сипалап, бұрыш-бұрышта
жатқан шекпен бе, шалбар ма, кім білсін, әйтеуір бір үйіндіге
басын қойып, шапанын жамылып, жантая бастады. Ақбілек

жантайған кезде дуана сырылып орын беріп, қозғала-қозғала
тысқа шығып кетті. Ақбілектің жатып қалғанын көрген соң,
қатын да қораға шықты. Содан арғысын Ақбілек білген жоқ,
әбден талығып келген сорлы сусын жұтып, басы жерге тиген

соң, дамыл алып қата қапты.
Қатын даладағы дуананы айналдырып, Мамырбайдың
қызы деген соң: «Ә!» – деп іші сезе қойды. Дығырдай Мамыр-
байдың қызын бір жұтым шалаппен жатқызуды жөн көрмей,

«Саулы бозінгеннен» бір қылым ұн сұрап алғалы және үйіне
Мамырбайдың қызы қонып отырғанын айтқалы, дереу сол үй
жаққа жөнелді.
«Саулы бозінген» дегенге түйе екен деп қалмаңыз. Түйеден

кісі ұн сұрай ма? Бұ қазақтың да жыны бар ғой, әжептеуір
кісіні «Бозінген» деп шығарып, «Бұт жимас» демегеніне
шүкіршілік! «Саулы бозінгеннің» кім екенін айта кетеміз бе?
Неміз кетіп барады? Бос сөзге жанымыз құмар ғой. Айтсақ

айта кетейік.
Қулардың неліктен «Саулы бозінген» деп шығарып жүр-
генін ит біле ме? Бұл өзі Мұсабайдың қатыны еді. Аузы дала-
дай боп қартайып қалса да, «Бозінген» жаулығына кір жуыт-

пайтын, мақтаншақ, ұры кеппелеу кісі болатын. Тықпа сақал,
бір мойын жаман Мұсабай «Бозінген» бірдеңе айтса «Іңга»
дей алмайтын. О түгілі «Саулы бозінгеннің» бір ауылға би
болудан да дәмесі болатын; өзге қатындарға талай мойын са-

лып, айғырлық қылам десе де, Бірмағанның тымырсық қызыл
қатыны әлде неше жерде әпігін басып, аузын ашырмай
жүретін. Әйел шіркін ұрысқанда қайдағы-жайдағыны қаза-
тын әдеті емес пе?.. Қойшы, не болса, о болсын! Әлгі кедейдің

қатыны сонымен «Бозінгенге» жөнелді дедік қой. Ол өзі туы-
сы бір табан жақын қызыл қатынға неге бармады екен? Жоқ,
қызыл қатынға бармай, «Бозінгенге» жөнелуі де қулық еді:
қызыл қатын екеуінің араздығымен пайдаланып, «Бозінгенді»

тағы бір сауып алмақ еді. (бұрында талай сауған ғой). «Жа-
ман иттің атын Бәрібасар қояды», демекші «Бозінген» әлгі бір
шатасының атын Әнуарбек қойған еді (қызыл қатын ғой оны
«Шата» деп жүрген. «Бозінген» құлағы түрік кісі ғой: түріктің

Әнуарбегін естіп, баласын сондай қылмақ қой).
Көрші қатын үйге кірген кезде «Бозінген» аузын қайыстай
созып:

бір қолымен Әнуаржанды қағып, келіншегімсіп қыпшасын
қылмитып, бөксесін бұлтитып, өз денесіне өзі сүйсінгендей
қылымсып жатыр еді. Көрші қатын сипаңдап босаға жақта
тұрғанын көріп, «Бозінген» маңызданып қасын керіп:

сырғып, «Бозінгеннің» қасына келді. «Бозінген» әлдебір қызық
өсек айтады екен деп кимешегін желкесіне қарай бір тартып,
жампаңдап, құлағын таяй қойды. Күмсінай сыбыр етті. «Бозін-
ген»:

деп мылтық ататын кісіше бұғып, тағы күбірлесті. Сөйткенше
болмады, «Күйеу» келді дегеннен жаман, «Бозінген» апыраңдап
түрегеліп, жалма-жан ауыз үйге барып, Күмсінайға қайталатып
бір аяқ ұн салып берді. Беріп жатып:

сөз «Бозінгеннің» құлағына бит шаққан құрлы кірген жоқ, қол
аяғы жерге тимей, шошалада сүт пісіріп жатқан қара кемпірге
барып, көзін ашып-жұмып, естіген хабарын айтты. Қара кем-
пір бір тамсанып, отын көсей берді. Оған жарымаған кісідей

«Бозінген» шудасы желкілдеп, байын іздеді. Байы тысқарда
дәрет сүтіп, бір қолы шалбардың ауында, бір қолы ішінде тұр
екен; «Бозінген» келіп:

рып алды.
Өз үйіне түгел естірген соң, бұ хабарды ішіне сыйғыза ал-
май, «Бозінген» боталаған түйеше тайраңдай басып, екі қолын
алды-артына құлаштай сермеп, Бірқұлақтікіне қарай жөнелді.

Ауылды қыдырып жүріп бірталай жанды құлақтандырған
соң қасына екі қыз, бір қатын ертіп, енді «Бозінген» Күмсі-
найдікіне тартты. Неге десеңіз, «Бозінген» от басының әйелі
емес, бір болыс елдегі әңгімені үйде отырып біліп отыратын,

еркектердің партиясына да, дау-шарына да кірісіп кететін,
сақ құлақ, еті тірі, көшелі кісі ғой. Елдің игі жақсылары да
«Бозінгеннің» үйінен талай дәм татқан. Және біздің «Бозін-
ген» еркектермен дойбы, карта, асық ойнайтын, насыбай ата-

тын, қонаққа өлең айтқызбай жібермейтін, қызып кетсе, өзі де
айтып салатын, бозбала келсе, екі езуі жиылмайтын сері кісі
ғой. Тек «Бозінгеннің» қара бойында титтей ғана міні бар еді:
өз басының киім-кешегі болмаса, өзге шаруаға әнтек қыры

жоқ еді: таза көрпелері салтақ-салтақ боп, төсек-орны жуыр-
да жиналмай, қоқып, ыбырсып жатар еді. Қызыл қатын түскір
«Бозінгенді» «Көк инені көтіне түртпейді» деп өсектеуші еді.
«Бозінгеннің» өзіне тартқан бір керімсал қызы бар еді. Әлгі

Айтжан ғой? Е, сол. Айтжанын мақтап домбыра тартқызып, ән
салғызып, бозбаламен әзілдессе, өзінің де жаны кіріп отырушы
еді; қалжыңға боғауызсымақ сөз араласып бара жатса, «Бозін-
ген» өзі кимелеп, Айтжанға жол бермеуші еді. Сол Айтжанын

құтты жеріне қондырып, жалғыз өзі іші пысып, ұрынарға қара
таба алмай жүргенде, мына хабар «Бозінгенге» құдайдың үйге
айдап әкеп берген дәулетіндей көрінді.

есі-дерті: «орыстар қызыққан қыз қандай екен? Айтжаннан
несі артық екен? Киімі қандай екен? Орыстың талқысына
түскеннен соң, қандай боп қалды екен? Соны білу ғой, орыстар
өз аулына да келген, қыз-қатындар тау-тасқа тығылған; өзі де

үш орыстың қолына түсіп қап, бұйырғанын көрген; кіші үйдің
қызы содан бері жіңішке ауруға шалдығып, от басында сұлап
жататын болған. Сонда да қатын шіркіннің таңсыққойлығы
басылған ба?

«Бозінгендер» Күмсінайдікіне кірсе, бұрышта домаланып
біреу жатыр. Дуана далада болса керек: сары ит қораның сыр-
тында қаңқылдап қояды. «Бозінген» шырағданды бір қызға
ұстатып, Ақбілектің қасына келіп, шапанын ашып қарады.

Ақбілек аузы әнтек ашылып, сілекейі ағып, қорылдап ұйықтап
жатыр еді.

«Бозінген» шапанның өңірін қайырып, әдібін көрді, көйле-
гінің сүйегін байқады; жеңсіз қамзолының жиегін, қалтасының
қақпағын, кебіс-мәсісін, бәрін шұқылап көріп болған соң,
маңдайына шашырай салбырап тұрған шашын ақырын

Шапаны биқасап, әдібі батсайы, жеңсізі дүрия, көйлегі
бәтес екенін айтысып, біреуі: «Айтжанның көйлегі тәрізді
екен», – деп, енді бірі: «Айтжандікі бұдан гөрі қаттылау», –
деп тұрғанда «Бозінген» Ақбілекті былай қойып, көйлек жайы-

нан қыздармен айтысып кетті. Оның айтуынша қыздар дым
білмейтін болып шықты; Айтжандікі бес есе артық боп кетті.
Айтжан қараға ұзатылмағанда, орыстар қырылысып қалатын
екен, масқаралықтан құдай бір сақтапты, өйткені аманында

бергенін «өзі» қалапты (екіқабат болғаны есінде жоқ).
Қатындар, қыздар біраз дауласып, қарқыны басылған соң,
үйді-үйіне тарады.
«Бозінген» үйіне келген кезде Мұсабай бірталай ой ойлап,

уысына еш нәрсе түсіре алмай дал боп, қисайып жатыр еді. Кеп
былай: Мұсабай жаңадан байыған, мал жанды, қалтырауық
адам болатын; (бұрын қаланың жатағы ғой, қатыны да жатақ-
тың қызы ғой). Үйіндегі бас көтерер адам – қатыны; соның

арқасымен кісі боп жүретін. Ана жылы жоғалған бір-екі биесі
Мамырбай төңірегінен шығып, соған қолы жете алмай жүретін.
Өйткені Мамырбайға да ел керек қой: төңірегінің ұрлық-
қарлығына ара түспесе, адамдығы қайсы? Мына қызы қолға

түсіп тұрғанда, соның қаржуын қайыруға болмас па екен деп,
Мұсабай жаман ойына жүгіртіп еді. Қызды тығып қояйын десе,
ауылы құрғыр түгел естіп қойды. Өзге айтпағанмен Бірмаған
барып жеткізеді ғой. Бірмағанмен оның малайын азғырып

алған туралы жаздай араз болып, қатындарының шайырғал
екені есінде. Қызды біреуге беріп жіберуге кім даяр тұр? Ол
тағы білінбей қалмайды. Ақбілекке сұрау салып жүргені мәлім.
Әлде бір епті жігітке масқаралатса қайтер еді? Бірақ онымен

де не кегі бітеді? Мамырбайды шығындатқандай бірдеңе
табу керек қой. Қалай шығындату керек? Міне, бұл мәселе –
мәселенің қиыны болды. Қатыны келіп қыздың сұлулығын
мақтағанда, өзінің жаман делебесі де қозды. Бірақ «Бозінген-

бар? – деді.
Әмірдің бір жолдасы:

«Бозінгенге» көзінің құйрығын жіберді. «Жайда көсемсіп
жүруші ең, бұ күн қайда қалдың» дегендей қылды. Өйткені
Мұсабайдың Мамырбайға қиғаштығын білуші еді. Және
Мұсабайдың биесін ұрлаған кісімен бұ жігіт жекжат еді.

Жігіт оны айтқанда, қызыл қатын мардымсып, иығын бір
көтеріп:

Бұл сөздің бәрі «Бозінгенге» жарадай тиді: ләм деуге айта-
ры болмай, тымырайып, жаялық ернін жымыра берді. Түнде
әлгі қорсылдаған шошқа бір атты қинағанда, бүгін «Бозінген»
бұл сөзді естір ме еді! Шірік ит! Талай жерде өлтірді-ау!

Күмсінай шай даяр екенін білдірді. Ауыл кісілері тысқа
шықты. Қызыл қатын Ақбілекті үйіне қонаққа шақырып еді,
Әмір тәңіржарылғасын айтып, ауылға жеткенін мақұлдады.
Бірмаған жабысып көріп еді, қонақтар асыға берді:

лып қайтайын, – деп, Бірмаған тысқа жөнелді.
«Бозінгенге» бұ жұмыс та қатты тиді. Үйіне келіп:

сып! – деп, байын тағы бір мүжіді.
Мұсабай үндемеді. Қатын шіркін бір жеңіп алған соң,
таң атыра ма? Өзінен шығар өнері болмаған соң, Мұсабай
қатынға қол тапсырып, пір қылған ғой. Қатыны болмаса, бұл

Бірмағанның құлы емес пе? Бірмағанның әнтек қолы кеміп
бара жатқаны, әйтпесе, мұның қасында анағұрлым адам ғой.
Бірмағанның қолы кемігеннен ғой ана жылғы сайлауда ауыл-
най болып, кісі қатарына ілінгені. Одан бұрын бұл кісі ме еді.

Бір «Безер ит» еді.
Сол Бірмаған кер жорғасына көрпе салып, ерттеп, Ақбілекке
мінгізді, бір байталға мініп өзі қасына ерді. Дуана өз жайына
кете барды.

* * *
Жолда келе жатқанда, Әмір ағалары: «Дуананың кез болып
алып келгені жақсы бопты», – десіп, дуананың да пайдасы
тиетіндігін, оның жүрмейтін жері жоқ екенін, бірақ тілен-

шілік қылмайтынын, жазы-қысы жалаңаяқ жүретінін, тегінде
«тегін» еместігін айтысты. Одан кейін ұсталған ақтарды,
Мұқашты сөз қылды.
Ақбілек орталарында жорғақтатып, төмен қарап келе

жатып, әңгімелеріне құлақ салды. Ақтардың тұтылғанын
сонда білді... Әнеугі апанда бұғып жатқандағы қасына келіп:
«Тоқтай тұр», – деп кетіп қалған қазақ Мұқаш екенін де топ-
шылады. Өткен күндерді бір-бірлеп есіне түсіріп, жағалап,

қара мұртқа да келді, оның түрлі қылықтары көз алдынан
демде елестеп өтті. Енді мынау ағаларының ортасында ауылы-
на келе жатқанына таң қалды; таң қалып қана қойған жоқ, өзін
бейне бір арам сирақ ұрлық малындай, әкесіне арам жегізетін-

дей көрінді. Енді бұрынғы нәрестедей уыз денесі былғанып,
арамданып қалған тәрізді, бұрынғы кіршіксіз, аппақ кеудесі-
не енді қара құзғын ұя салып кеткен тәрізді; күнә-сұмдықты
білмейтін ақ жүрегі арамдықтың неше атасын біліп, бұрынғы

қыз басы қатын боп қалған тәрізді: бұл былғанған дененің кірі,
жанның күнәсі өмірі тазармайтын тәрізді. Өз ауылының та-
уына, жеріне жақындаған сайын таза жерді басуға өзінен-өзі
ұялып, атылып өліп кетпей, қара мұрттың мылтығына бекер-

ақ жармасқан екем деген өкініш пайда болды; ит жалап кеткен
ыдыстай, өзінің денесін де, демін де арам деп білді...
Осы арам демімен, арам аузыммен әкемнің иманды жүзіне
қалай жақындармын, қайтып оны да арамдармын? Құдайдан

қорықпай, оның құтты қадам мешіттей үйіне қалай кірермін?
Кәпір сүйген, аймалаған аяғыммен жайнамаз салатын жерін
қалай денем шімірікпей басармын? Кәпірді құшақтаған арам
қолымды қайтып әкемнің адал дастарқанына апарып, қайтып

бір табақтан ас ішермін! Мұны бұрын ойласамшы! Бұларды есі-
ме алсамшы! Шыбын жан құрғырды ойлай беріппін-ау... Япыр-
ау! Бұлар мен туралы не ойлайды екен? Мені арамдалмай аман
келді деп кім ойлайды дейсің? Әлде менің тірі қалғанымнан да

көргенде: «Пәленшенің орыс бүлдіріп... кеткен қызы», – деп,
кім көрінген ішінен ойлап тұрады-ау! Әлде біреу әкеммен, не
өзіммен егескен күні айтып та салады-ау!..
Ойбай-ау! Менің күйеуім ше? Ол енді менің маңыма жолар

ма? Орыстан қалған салдаманды ол неғылсын? Тым болмаса
бұзылмаған қаймағым, соған да бұйырмады-ау!.. Ол алмаса...
онда мені кім алады? Мен бір ел-жұртқа әйгілі көзге шыққан
сүйел болған екем ғой! Ақылымнан адасқан сорлы мұны біл-

семші!.. Кеше түнде арам денемді қасқыр боршалап неге жеп
қоймады екен?!
Мені көргенде ауыл-үйдің адамы үркіп тұрады-ау!.. Мен
өзгердім ғой. Қатын болдым ғой, кәртайдым ғой; көзімнің алды

көк таңба шығар; етім сылқылдап, денем бос қалған шығар;
белім бүкірейіп, бөксем жалпиған шығар; аяғым талтаңдап,
жүрісімнен жаңылған шығармын. Менде не сын қалды дейсің?
Ернім кезеріп, жағым суалған шығар: орыстың айнасына

қарағанда, ажарым тайған сықылды еді ғой. Жасыма жетпей
кемпір қылды-ау, жасаған! Мен енді әкеме құрт аурудан жаман
бір масыл болдым ғой! Өлмей менен құтыла алар ма?..
Ей, тәңірім-ай! Осы келе жатқанда бір қазаға ұшырап

кетсемші! Астымдағы ат омақа асып, астында тіл тартпай
қатсамшы! Немесе жер ойылып жұтып қойсайшы. Болмаса
үстімізден қара бұлт төніп, нажағай соқсашы. Әйтпесе албасты
басып тұншықтырсашы! Әнеугі қаңғып келген орыс енді келіп

алып кетсеші! Ең болмаса, есімді біліп тірі барғанша, әкемнің
алдына апарғанда, кірпігім қимылдап жатсамшы!
Ақбілек аспанға қарады – аспанды мезгілсіз бұлт құрсар
емес; жерге қарады – жер баяғы жер, қозғалар емес; сүрінер ме

екен деп өкшесін тебінді – кер жорға сүрінер емес, өзге аттар-
ды сау желдіріп тепсең де теңселіп келеді. Ақбілек қасындағы
ағаларына қарады – ағалары Ақбілекке қарар емес, көздері ал-
дында сипай қамшылап, «Ауылға қашан жетеміз?» дегендей,

тебінгілері сартылдап келеді.
Ақбілек алдына қарады. Қараса, ауылға кеп қапты. Ауы-
лын көргенде, жылағысы кеп кетті. Әнеки, бұлардың қарасын
көргеннен қатындар Ақбілектің үйіне қарай шұбырды. Әнеки, өз

кісіше бері қарап мөңіреді. Мінеки, дауыс қылған қатындардың
ащы айғайы құлағына келді. Жер-дүние күңіреніп дауыс қып
тұрғандай болды. Жан жарасы сол дауыспен жеңілетіндей,
көп дауысқа қосылып, Ақбілек те егілді. Екі көзі жасқа толып,

жарық күн шымылдық құрғандай бұлдырап тұман боп кетті.
Сол тұманның ішінде басы ағарған адамдар қолтығынан ұстап,
сүйемелеп, әлдебір жерге әкеліп, үп-үлкен бір адамның үстіне
жалп еткізді. Ақбілек жылай берді, жылай берді...

Сорлы Ақбілек! Сен жыламай, кім жыласын? Тас ем-
шегін жібіткен, тар құрсағын кеңіткен, аруанадай анаңнан
айырылдың!
Келешектегі бақытты өміріңнің кілтіндей көріп, сары май-

дай сақтаған алтын қазынаңнан айырылдың! Ар-ұятың төгілді,
адамшылығың жойылды. Жас нәуетек жүрегің соқпай жатып
өрт болды. Жаңа шыққан жауқазын піспей жатып жоқ болды.
Шам шырақтай жас жаның жанбай жатып шоқ болды. Есіл,

ерке балалық, аяққа құйған астайын, шолтаң етті, тоқталды.
Жыла, жасың бұла! Жасыңмен қайғың жуылсын! Жасыңнан
теңіз жиылсын, теңізді дауыл толқытсын! Құтырсын толқын,
туласын! Зарлатқан сені мұндарлар тұншықсын – сонда ула-

Бесатардың оғы – шыққан жерін алақандай қып үңірейтіп,
жұлып әкетеді. Емдеуі келіспей, асқынып кетсе, ол оқ тиген
адам жуырда мал болмайды. Сол бесатардың оғы Бекболаттың
иығын ала, қарынан тиіп, сырт жағын үңірейтіп кетіп еді.

«Бұған сормақта тарту керек... малдың жыны да мың да бір
дәрі...» – деп, әркімі әртүрлі ем айтып жатқан үстіне, қаладан
келген бір «үнүстрүк»: «Дәрігерге көрсетпесе, өледі», – деген
соң, Бекболатты дуанға апарып еді. Мамырбайдың Төлегені не

дегенмен қайынағасы ғой, барған соң, кеңседен-кеңсеге жүгіріп
жүріп, ауруханаға жатқызып емдеуге қағаз алған еді.
Бекболат ауруханаға жатқалы жиырма күнге жуықтады.
Дәрігердің қарауы күшті болғаны ғой: он бес күн дегенде қолы

икемге келіп, жарасы бүріліп біте бастады. Алғашқы кезде
ауруханың сары төсегіне, сасық дәрісіне, шөп тамағына үйрене
алмай, мұрнын тыжырып, іші пысып, уайым басып жатса да,
жүре-жүре аурухананың өз адамындай болып, бойы үйренейін

деді.
Дәрігер күн шуаққа шығып отыруға рұқсат еткен соң, Бек-
болат бір күні тысқа шықты.
Үсті-басына ақ киген, ақ орамалмен желкесінен бір түйген

сары матүшкелер сыпсыңдап кіріп-шығып жүр; қолдарында
бөтелке, шәйнек, орамал, шылапшын. Мұртын тазының
құрығындай ширатқан, шашын енесі жалаған бұзаудай тарап,
жылтыратқан, ақ киімді дәрігер де матүшкелерге орысша-

лап, ауру жатқан үйлерді нұсқап, бірдеңе тапсырып жүр.
Аурухананың қабырғалары да, төбесі де, табаны да сүргі
тартқандай теп-тегіс, маса тайғандай, тап-таза. Мыналарды
көргенде, өзі жазылған соң, Бекболат: «Ауру қалай жазылма-

сын», – деп ойлайды.
Аяғында көттік пен өкшеден нырай жоқ, сылпылдаған
башмақ, үстінде березе жағалы ұзын сары шапан, басында
ақ орамал – Бекболат судан шыққан тышқанша солбырайып,

Дәрігер «Неге кетіп барасың?» дегендей, Бекболаттың бетіне
бір ажырая қарап, рұқсат бергені есіне түскен соң, «Жүре бер»
дегендей кірпігін бір қақты. Бұрын ауыз сенекте олай-бұлай
жүріп буынын бекіткен ғой, бойы тыңайған тәрізді.

Бекболат сыртқы есікті ашып тысқа шықты. Аурухананың
төрт қабырғасы, табыт төсегі, сасық дәрісі басырқып тастаған
екен, күні жарқыраған, әуесі саңғыраған, көгерген көк аспанды
көргенде, бойы да кеңіп, жадырап, реңі шырайланып, ажарла-

нып, ойы да көтеріліп, шарықтап, елге қарай бет қойды... еліне
тезірек қайтқысы келді. Жар дегенде есіне Ақбілек түсті. «Мен,
міне, құдайдың жарық күнін көрдім, жазылдым. Ол осы күнде
не күйде екен? Әлде тұтқында екі көзі жаудырап, жасын бұлап

жүр? Әлде орыстар өлтіріп тастады? Әлде бір сары орыспен
құшақтасып отыр? Әлде бәрі жабылып...» – деген ойға кел-
генде, шауып келе жатып, биік жардың ернеуіне төніп қалған
кісіше, денесі шіміркеніп, жүрегінің астыңғы жағындағы бір

нәзік қыл үзіліп кете жаздағандай болды. Бұл ойды Бекболат
жараның беті қайтқалы күні де, түні де ойлаған, жардың ерне-
уіне бір емес жүз, мың қайтара таянған, жүрегінің нәзік қылы
да соншама тырсылдаған; сонда да бұ жолғы жүрегінің қағысы

бұрынғыларға ұқсамады. Бұ жолы Ақбілекті ойламайын десе
де, кең дала, еркін, сайран өмірі еске түскенде, Ақбілек те сол
сұлу өмірдің гүліндей жылтырап, көзіне іліне берді.
Бекболат ауруханада жатқанда, Төлеген екі-үш рет келіп,

көңілін сұрап кеткен. Төлеген бір сыпайы, жатық жігіт. Кел-
генде: «Жараң қалай? Бойың тәуір ме? Тамаққа көңілің
шаба ма?» деген тәрізді, жарасының жайын ғана сұрайтын.
Төлеген қайынағасы болған соң, Бекболат Ақбілек жайын

сұрауға ұялатын. Қарындасы жайынан о да сөз қылмайтын.
Өзі бірдеңе айтып қалар ма екен деп, Бекболат елдің хабарын
сұрап жақауратқанда, Төлеген: «Жалпы аман болса керек...
бөтен хабар білінбейді...» – деп, Ақбілек жаққа жуымайтын.

«Шешесін өлтіріп, қарындасын алып кеткенде соларды барып
бір көрмейтін, соларға бір жәрдем қылмайтын неткен жан?
Әуелден көңілі қатты адам ба екен? Қалада жүріп қақайып,
қатайып кетті ме? Мұның пайдасын әкесі қашан көреді?» – де-

деуге аузы бармайтын. Өйткені көңілі қатты деуге – Бекболат-
ты жан тартып, дәрігерге қаратып, көңілін сұрап келіп-кетіп
жүреді. Қарындасы болса кетті. Енді менен не үміт қылады?

не миы жетпейді, дағдаратын. Бекболаттың имене беретіні де
Төлегеннің жұмбақтығы еді.
Енді далаға шығысымен, Бекболат Ақбілектің не болғанын
білуге көңілі кетті. Қалай, кімнен біледі? Мұнда қазақ бар

ма екен? Кеше төсекте жатқанда бір қазақтың есік алдынан
өткенін көз шалып еді; со қазақ жылт етіп жоқ боп кетіп еді,
сол кім екен?.. Немесе дәрігерге келіп тұрған қазақтар жоқ
па екен? – деп қабырғаны жағалап, қақпа жақтағы бұрыштан

асты. Асып еді, ауруханаға кіретін екінші есіктің тепкішегіне
көт қойып, бір-екі тымақты қазақ сөйлесіп отыр екен. Бекболат
іздегені табылғандай қуанып кетті:

Қырындап, төмен қарап сөйлесіп отырған екі қазақ жалт
қарады. Ел қазағы нұсқынды біреуі: «Әлік» алды. Аяғында
орысша етігі бар ықшам шапанды, жекей қара тымақты, аузы-
басы пияздай, қожаға айтқан нияздай, қара сұр жігіт ойнақы

көзі жалтаң етті де, ернін қыбырлатты, Бекболат амандасты.
Ойнақы көз жігіт сені кім шақырды дегендей жөнді амандас-
пады. Бекболат келген соң сөздерін қоя қойды. Онысы өздеріне
қолайсыз көрінді білем: жуан етік қазақ Бекболаттың аты-жөнін

орын берді. – Әнеугі оққа ұшқан жігіт екенсіз ғой, – деп біле
қойды.
Бекболат:

Тақырдың Жылтырын білмейтін қазақ жоқ тәрізді. «Жылтыр»
дегенге езуін бір қисайтып, басын бір шұлғып тастады: өз атын
мардамсып атағаны көрініп тұрды. – Мына кісі Мұстай деген
біздің бір ағайын, – деді.

ұстасып жүрміз. Ақырын бір Алла біледі, – деп, қаз көрген
қаршыға бастанып, мойнын қылтың еткізді.
Бекболат мақұлдағансып:

«Е», – дегені: «Ажалы жеткен қарға қаршығамен ойнайды»
деген осы-ау! Әбен кім? Бұл кім? Ол арыстан да, бұл – тышқан
ғой. Ол сегіз болыс елді, бірдуанды аузына қаратқан Әбен емес
пе? Ол Петрамборыңа да барған, патшаға да білікті болған

Әбен емес пе? Онымен таласқандай мұның не айбыны, не күші
бар? Шілтиген бір қораш жігіт...» деген ой келіп еді. Бірақ Бек-
болат бұл ойын неге білдірсін, іші пысып қалған кісі ғой: оны-
мұны сұрай бастады:

Жылтырдың білмейтін хабары, естімейтін өсегі жоқ, ағып
тұрған сөз екен. Аузы аузына жұқпайды. Ол сөйлеген са-
йын Бекболаттың аузы аңқиып, жаны кіріп барады. Ол елдің
партиясын, сайлауын, кімнің пара алғанын, кімнің бергенін,

кім қызын сайлаушыға шырға қылғанын, кімнің үйі, малы
таланғанын, кімнің үйінде тінту болғанын, кімнің қатыны, қызы
кеткенін, кім мен кімнің керіскенін, төбелескенін, қызыл мен
ақтың соғысқанын, кімнің басы сотты болып, кімнің үстінен

арыз беріліп, газетке басылғанын, кім абақтыға түскенін, кім
шығарып алғанын, кім кепіл іздеп жүргенін – бәрін саулатты.
Оның білмейтін әкімі де, сөйлеспеген адамы да, білмейтін
заңы да жоқ. Соның бәрін көзімен көріп, қолымен ұстағандай,

су төгілгісіз қыла, нандыра, жанын бере, орысшаны ара-арасы-
на қыстыра сөйлейді. Манағыдай емес, Бекболат Жылтырдың
сөзіне ұюға айналды, нанып емес, таң қалып ұйыды. Бір
сәтте осынша сөзді, осынша хабарды, заңды үйіп-төгіп айтып

тастаған неткен тілмар, неткен білгіш деп таң-тамаша қалды.
Сөзінің арасына жік салмастан, бірді айтып келе жатып, бір-
ге кетіп будыратқанда, қалың тобылғыдан андағайлай қашқан

қоян көрген тазыдай, Бекболат қай сөзін ұстарын білмей даң
болды. Даң болса да, оның айтқан бір хабары құлағына майдай
жағып кетті; ол хабар – «Қарашаттағы» ақтардың қолға түсуі
еді. Оны естігенде Бекболат:

«Ақбілек қайда екен» деген сұрау Бекболаттың аузына келіп
қап, бірақ ел қазағы отырған соң сұрауға қаймыға берді: орыс
масқаралап кеткен қызды несіне сұрап отыр? – деп мазақ қыла
ма деп ойлады. Бекболаттың сұрауы көбейіп, әңгіменің аяғы со-

зылып бара жатқанын сезіп ел қазағы: «Бір айналып соғармын.
Шаруам бар еді», – деп тұрып кетті. Ол кетісімен, Бекболат
қыбыржып, қобдиланып, Жылтырға қарай берді. Бір уақытта
бір жасырын сөз айтатын кісіше көзін жыпылықтатып:

болады. Ол, айтпақшы, сіздің қалыңдық екен ғой. Жалкі, жал-
кі!– деді.

кеп жатады ғой... Бірақ оның енді не керегі бар? – деді.
«Не керегі бар?» деген сөз Бекболатқа ауыр тиді: жұрттың
аңызы да осылай екен деп ойлап қалды. Бекболат жабырқау
тартып:

Жылтыр біліп бермек болды. Сөйтіп отырғанда есіктен ақ
киімді матүшка шығып:

саусағымен ымдап шақырды.
Бекболат орнынан тұрып жатқанда, Жылтыр матүшкеге
түйіліп, басын шайқап, орысшалап жіберді де, Бекболатқа
қарап:

лер! «Жолдас», «Граждан» деп неге айтпайсың? – деп жатыр-
мын, деді.
Бекболат жымиып, көпшіктеп:

те келе жатып.
Бекболатты тамақ ішуге шақырған екен. Қаңылтыр аяқтағы
сылдыр сорпаны жеріген жылқыша тамсап, ұрттаған болды.
Сорпа ішіп отырғанын да, су ішіп отырғанын да аңдаған жоқ;

ойы бөлініп, қиялы әлдеқайда отыр еді.
Ақбілек орыстардан өлі қалды ма? Тірі қалды ма? Өлі
қалса сөз де жоқ. Тірі қалса, үйіне кеп отырса, онда не болмақ?
Орыстардың талқысынан қалған қызды бұл ала ма? Алмай

ма? Дүйім елге әйгілі боп, абиұры кеткен қызды қалай ала-
ды? Екі сөздің бірінде құрбы-құрдас бетіне басады ғой. О бір
сүйегіне басылған, кетпес таңба ғой. Бірақ құдайшылыққа
келгенде, Ақбілек сорлыда не жазық бар? Өз еркімен барған

емес, тағдырдың көрмесіне кез келді. Бұл алмаса оны кім ала-
ды? Адам да алмайды, өтпей отырғаны. Бұл басқа біреуді алар.
Онысы әлдеқандай боп шығады, Ақбілекті өзі көріп, айттырып
еді ғой. Ондай қыз бұл өңірде жоқ еді ғой.

Бұлар, үш кісі құс салып жүріп, алғаш барып көргеңдегі
оның түрі қандай еді! Маңдайы қасқиып, мойны қаздиып, көзі
мөлдіреп, ерні үлбіреп, үріп ауызға салғандай жұтынып тұр
еді-ау! Тал бойында бір міні жоқ, жаңа шығып келе жатқан

сүйріктей еді. Шашбауын сылдыр еткізіп, сып етіп түрегелгені,
тізесімен ақ көйлегін серпе тастап, аяңшыл бедеудей кер-
бездене аяқ басқаны, тысқарда жүріп, жеңгесімен сыбыр-
лап сөйлесіп, дауысы күмістей сыңғырлап тәп-тәтті күлгені;

әнтек жымиып келіп, шәй жасап, өп-өтірік сызылғансып, үш
саусағының үшімен шыныаяқ әпергені, салалы, қою кірпігін
салмақпен қағып, анда-санда көз астымен бір қарап қалғаны;
мұның шыныаяғына білдірмей бір қант тастап жібергені; бір

бұлардың құс алдыра алмағанын сықақ қылғаны; апасы:
«Ақбілекжан, қонақтарыңды аттандыр!» – дегенде, жеңгесі
мен екеуі бұлардың атын шешіп, нәп-нәзік торғын қолымен
қолтықтап көтеріп аттандырғаны; «Қош болыңыз» дегенде,

Бұрын қыз көрмеген кісіше құлап кетпейін, өзін-өзі
осынша берік болайын десе де, Акбілектің жүрісін, күлкісін,
көз қарасын көріп, естіген сайын есі кетіп, «Осының жолына
жаным құрбан болсын!» деп, өзіне-өзі серт қылғаны қайда?

Ақбілек өзгеше еді. Әсіресе оның дауысы, оның күлкісі
адам баласында жоқ еді. Әлде әнтек күрмеліп шіңгірлеген
құлыншақтың, әлде түн ішінде көл жүзінде сыңқылдаған
аққудың дауысы ма? Жоқ, оның біріне де ұқсамайды. Ақырын

сөйлесе, жас ботаның дауысындай, қаттырақ сөйлесе, ел
дауысқа күміс коңырау таққандай ма, қалай, әйтеуір көмейінен,
көмейі емес-ау, кеудесінен күңгірлей-сылдырлай шыққан бір
сиқырлы жат дауыс дәл жүрегіңе барып тиер еді. Сол кезде

бойың балқып, жаның иер еді. Тағы, тағы да ол дауысты естігің
келіп, ынтығар едің. Ол күлсе, бұ жалғанның бәрі күліп жі-
бергендей, қайда отырғаныңды ұмытып қалар едің. Өзге әйел
оның бір тырнағына, басқан ізіне тұрмай қалар еді. Сол сияқты

Ақбілекті Бекболат шынымен ұмытқаны ма? Елдің өсегінен
қорқып, шынымен алмай кетпегі ме? Қой, өмірде қызық бол-
мас. Өзге қызды алса да, оның суреті көз алдынан кетпес. Өмір
бойы өкінер де жүрер. Қалайда Ақбілектің хабарын тезірек

білу керек.
Ол күні – түнімен, ертеңінде күнімен Бекболаттың ойы-
нан Ақбілек кетпеді. Оны қандай жаман адамдарға араласты-
рып, одан қандай жиренейін, жек көрейін, түңілейін, безейін

десе, оны алғаш көргені есіне түскенде, ол ойының бәрі жел
қуған тұмандай серпіліп баяғы періште сынды Ақбілек көзіне
елестейді де тұрады. Оны осынша ойламайын деп, үйдегі
атын, құсын, мылтығын, аң аулағанын есіне түсірейін дей ме,

қашан жіберілген. Бүгін болмаса, ертең жаптырам. Құдай
біледі-ау! Оны жаптырмасам, Жылтыр атым құрысын! – деп,
Жылтыр күпсініп «Шорт ызнатын» қағып барып басылды.
Жылтыр басылған кезде, Бекболат өзге хабар білгелі, сөзді

сұрады.
Жылтыр жұлып алғандай:

тыр жымиды. – Мені жауып отыра алмайды. Мен ертең-ақ
шығамын. Кәне менің абақтыда отырғаным? Есебін таптық та,
балнеске келдік, – деп қолды бір сермеп қойды.
Бекболат тағы бір-екі сөз аралатып қыздан хабар сұрады.

тін шығарсың. Өзі шала қазақ. Баяғыда бір шадыр сары ноғай
болды ғой... Лапке ұстайтын. Соның қатыны қазақ болатын.
Үш қызы бар-ды: Қадиша, Мәдише, Зағипа деген. Шетінен
желаяқ. Мәдишесі жап-жас қыз еді. Алдыңғы жылы Семейге

барып оқып, мұғалім боп келген. Сол Мәдише орыс команди-
рімен жүреді екен. Соның арғымағына мініп катайтса қыла
беруші еді. Түнде бақшада бірдеңе серең-серең етеді дейді.
 Материал – дерек мағлұмат (Автор).

 Шеке – саяси қылмыстарды тексеретін төтенше комиссия (Автор).
 Балнес – аурухана (Автор).
 Катайтса – серуендеу (Автор).

періште сынды болды. «Жаным, сәулем қай жерде отыр
екен? Құрмалдығың болайын!» – дегендей, Ақбілекке мүлде
құлап кетті. Әкесі базардан келген балаша қуанып, Бекболат
тайраңдап ауруханаға кірді. Ойы: дәрігерге қашан босатуын

сұрамақ еді.
Ертеңінде жолыққанда, Жылтыр тағы да Матайдың Әбенін
жамандап келіп:

қалай болар еді? – дегені.
Бекболат шошып кетті. Бұрын мұндай хат-қаламға
араласпаған; мылтық ату, құс салу, бозбалалық құрумен
әуестеніп кеткен серілеу жігіт қой:

жоқ: барлық пактісі міне, менің қойнымда отыр, – деп омы-
рау қалтасынан бір қағазды суырып алды. Алды да: «Міне,
міне – мына қағаз оның әкесін танытады. Танытатын жерге
алдақашан жіберілген. Мынау шорнабай», – деді, сүйтті де іс-

міс жоқ, қағазын судыратып оқи бастады.
Бекболат амалсыз тыңдады. Кім біледі, кейін бір керегі боп
қалар: біз де тыңдайық:
Семей губрепкоміне, копия

«Қазақ тілі» басқармасына.
Н. үйезі, Сартау болысының қазағы;
Пәлен Пәленұлынан
Мағұлымнама

«Сартау елінің барлық қанын сорған, байлығын жиып алған
Матай балалары. Себебі 1887 жылы Сартау еліне болыснай,
опрабитл болған. Сонан үшбу уақытқа шақлы еліне әмірінің
жүруі бөлек: аптаномиялы, ханлы ел сықылды.

поштауай ат һәм лау ат, ауылнай старшын сайлану һәм елу басы
сайлану – баршасы жалғыз Матай балаларының ықтиярында
болған. Осындай өз қолымен сайлап қойған ауылнай старшын-
 Пакт – дәлел (Автор).

зауаттың тас көмір тартатын подретін Әбен Матайұғлы алып
бұтына 11 тиыннан һәм барша крекешлерге бұтына 9 тиыннан
қисап берген. Бір мүлиен бұт тас-көмір тасылған. Сонда барша
кірекшелерден 20 мың сом пайда қылған. Ол уақытта орта қисап

илан ортажылқы 20 сом болушы еді. Сонда барша крекешерден
бір мың жылқы пайда қылған болар. Сол зауаттың опраблай-
шыны екі иақшы ат беріп, тамыр болып, бір иақшы мылтығын
алды; үш ауызды, алыстан тиетұғын. Ол подрет біліп, опрабы-

лайш қайтар уақытта тамыр болып берген екі буырлы атты өзі
ұғырлатып алды. Осындай досына опасыздығы бар».

репаблының көпесі Патқұлланың 30 мың бұт жиған жүн-
жабағысын подретке алып, Ертіске түсіріп беруге бұтына бір
сомнан; крекешке 90 тиыннан беріп, халықтың үш мың сомын
жеді. Ол уақытта қой 6 сом еді. Сонда 500 қой пайда қылған

елден қара жұмысшы шақырғанда, Қарабас зауатынан Әбен
Матайұғлы қорғасын тартатұн подрет алып, сол подретке кір-
гізіп, қара жұмыстан алып қалам деп, кіргізген кісілерінен
96 ат алды һәм ол тартқан қорғасынның кіре қақысын Әбен

Матайұғлы өзі пайда қылды. Ианеде 19 бен 31-нің арасында
болған жігітлерінің орнына бала салып һәм кәрі кісі салып, һәм
ауру болып қалғандардан кісі басына бір ат алды; бермесең,
көрсетем деп қорқытып. Осылардан алғаны 140 ат. Төрт кісі

пайда серік боп бөліп алды: Ақын Жамшыбайұғлы, Адам-
бай Жүсіпұғлы иане Сейіт Төлемісұғлы...» – деп келе жатып
Жылтыр міңгірлеп кетеді. Өйткені Сейіт Бекболаттың әкесі
еді. Бекболат сасып:

тамыр болып, жек көрген адамдарын абақтыға салғызды. Олар-
ды шығарам деп көп ақшасын алды. Камендант Матайұғлын
земский сабранияға председатель сайлады. Мұнан Әбен
Матайұғлы Шилі, Шеңгелді елдеріне барып, қорқытып 30 ат

стба бұйрық қылды деп, опрабител Аббас Матайұғлы елге жа-
риялады: бір июз отыз мың сом жиып налок салсын деп. Тез
жинап салмасаңыз атрет шығарамыз деп, ауылнай, поштабай-
ларын шапқызып, барша аталмыш ақшаларны жиып алды.

Сол ақшаның үштен бірін салып, өзгесін болыснай Аббас
Матайұғлы, Әбен Матайұғлы һәм... (міңгірлеп кетеді) һәм
ауылнай Жүсіпұғлы пайда қылып отыр деп естиміз...»

шак қазнасымен жақын болып, ғаскерге 300 ат беруге уағыда
қылып қайтты. Үйіне келіп, 70 ат жіберді. 70 мың сомның
кезлемесін һәм бір иуз он мың сомның ақшасын әкелген.
Қалған 230 ат үшін Калшак өкіметі 500 сом перуат қылған.

Мұнан соң қазнаға ат жиямыз деп, елдің яқшы атларын Әбен
Матайұғлының қоса берген атларын жібер деп неше мәрте
тілғарам келсе де жібермей, ақыры сол 230 ат Матайұғлының
қолында қалып, Ақбанұғлы, Темірбайұғлы, Төребай балалары

Матайұғлының атағына келген бір палкаунік, бір нашелнік
қанша жолдастары илан, баршысын алғашқы келген қызылдар

ұстап алды. Бұдан бұрын Степанский полкінің арты Сары-
тау сыртындағы Жаманқала поселкесінен жүргелі тұрғанда,
Матайұғлы, Ақбанұғлы, Ермекбайұғлы, Темірбайұғлы һәм...
ұғлы басқа болыстан қанша жолдаслары бар ақтардың 60

ғаскерін ұстап алған. Бір полемет, қанша ат, арба, қанша
киімлар, қанша ақшалар, – баршаларын олжа қылған. Ұстап
отырған үстіне қызылдар келіп қалып, алған нәрселерді тап
деп, иане өзіңе тән жылқыңнан бізге екі жүз ат даярла деп

бұйрық салған. Сонан кейін Матайұғлы пленнің нәрсесін
жиылған ел таратып алып кетіпті, кім алғанын білмеймін,
бір кісі қосып берейін, өзлерің кісі жібер, солар жисын деп
сұраған. Полк бастығы үш салдат қосып беріп, төрт кісіні

нәрсе жинауға жіберген. Матайұғлы елден 200 ат жиғызып
бергенде, бұлар арық ат нашар елдікі, өзіңнен 200 семіз ат бер
деп қаһарлы бұйрық қылған. Елден тағы ат жинап жүргенде
полктың жүретұғын уақыты болып, алдыңғы 200 арық ат-

пен жүріп кеткен. Сол аттар баршасы кетті. 10 ат қайтқан еді,
оларды Матайұғлы иесіне бермей алып қойды; себебі лаушы-
ны мен жібердім деп. Плен нәрсесін жиған үш кісіге үш мың
сом, бір полемет беріп, қалған қанша қару-жарақ, бұлымларны

жоғарыда айтылмаш үш-төрт адам пайда серік болып бөліп
алды».

ген Шамен Айдарбекұғлы Матайұғлы илан сөйлесіп 20 жыл-
дан бергі 3-нші ауылнай старшыны боп жүрген Жүсіпұғлын
болыснай репком сайлады. Шар жоқ, ауызша сұрау жоқ, бір бо-
лыс елдің барша ауылнай репкомларын да жазған. Матайұғлы

жаздырып жіберді. Мұнден кейін сойысқа 40 өгіз берсін деген
бұйрық келді деп, өгізі бар 40 кісіге бөлдік деп мелитсемен
жиып алды...»

«Сол малдарға қазына ақша бергенін де білмейміз. Берсе де
өзіміздің жалмауыздар жеп қойғанын да білмейміз».

Боқсарыұғларының... жерін тартып алып, екінші көл басында,
күн батыс жағында Құрман балаларының күн шығыс жағында
Тойбазар балаларының жерін тартып алып, тамам нашарлар-
ды жылатып, қаңғыртып отыр. Ианеде Әлкебай балаларының

қора-мүлкі бар еді. Екі бөлмелі үй, қанша қора жабдық: есік,
терезелерін өзіне бермей жылатып отыр».

латын ағаш үй иане түрлі жұмысларын елден жігітлер жинап,
ақысыз олар жұмыс істейді. Өз үйінен тамақ жоқ, маңайдағы
ауылдарға бұйрық салады: біз қонамыз, қымызын жиып,
семізін даярлап отырсын деп. Халыққа зияны тимеген күні бір

қасқыр. Қой қанша көп болса да қасқырға қарсы келе ала ма?
Осы аталмыш залымларды елге жолықтырмай, бір орынға
жиып қойып, бір ғаділ адам үй басынан жүріп жауап сұраса,
баршалары басынан кешкен оқиғаларын айтар еді.

Мағлұм қылғандағы мақсұтым: Ғадалатлы өкімет, ғадалат,
марқамат етсе, көп халықтан тәңір жарылғасын алсын деген.
Мен мағлұм қылушы сіздерден тіленемін: мені Әбен
Матайұғлына білдірмесеңіз екен; Матайұғлының қаһары қатты

еді. Мені сау қоймайды ғой.
Дайу мағлұм бергуші.
192 х жыл, 20 май.»
Жылтыр арыз оқып болды да, сұқ қолын ортан қолына тіреп,

қанын жайды. Өйткені мынау арыздан өзі де шошынайын
деді.
Соңғы кезде Бекболаттың әкесі Әбенмен араз еді. Се-
бебі Калшак тұсында жиылған ақшадан, 300 атқа алынған

бұлымнан мәз телім бермеді деп өкпелеген. Сол өкпемен
Әбеннің бір шақырғанына бармаған. Қорықса өзі тығылар деп

қырық өгіздің тұсында Бекболаттың әкесінен бір өгіз алдыр-
ған. Сейіт оған ығыспаған. Содан кейін Әбен Сейітпен ауыл-
найлас Дүрбеуіл дегенді қолына ұстап адам қылған. Сейіт
Дүрбеуілге ел билетпеймін деп ауылнай ішінен партия ашқан.

Дүрбеуілге Әбен атсалысқан. Дүрбеуіл жақтағы біреудің Сейіт-
ке тән біреуде ақысы бар деп, мелитсе жіберіп бір сиырын
қудырып алған. Сейіт баласын жіберсе де, сиырды қайырмаған.
Содан былай Әбеннің Сейітке тізе көрсетуі көбейген. О

жақтың қатындарын, жесірін кетірткен, жер дауын туғызған,
аласыларын бергізбеген, барымта кірістірген – әйтеуір пәлені
еккен. Сейіт Әбенге қарсы тұруға қармаулы сүйенер ем бол-
май, бата соға алмай жүретін. Жақын арада осы Жылтырдың

қуғынымен Әбеннің қойған болысын түсіріп, оның орнына
қаладағы Күреңбай деген көменес етікшіні болыс сайлатқан
еді. Жылтыр «өзі қойған» Күреңбайын салғаннан Әбенге
қарсы шығарып, бұрынғы ауылнайларды түсіртіп, өзіне тән

адамдарынан қойғызып еді. Бұрын ел билеп көрмеген етікші
қалай үйретсе де, Әбенге төтеп бере алмай, елді меңгере алмай
есі шығып жүр еді. Кешегі пошта тартып алуы да «жаман бо-
лысты» басынғандығы ғой. Бекболат Жылтырға жолыққаннан

арыздан о кісіні шығарып тастауға болмас па екен? – деп
сұрады. Бекболаттың аңқаулығын сезе қойды да, Жылтыр:

жұмысы жоқ). Неге десең, Жылтырға ел керек қой.
Бірақ Жылтырдың жымиғанын Бекболат та сезді; әлгі сөзді
байқамай айтқанын біліп:

сенбеді.
Бекболаттың Жылтырға сенбейтін де жөні бар ғой. Қалай
сенсін?
Жылтыр – аты шулы алаяқ. Оның қылмаған бұзақылығы

жоқ. Ол әуелде Матайдың Әбеніне тілмаш болған. Әбенмен
бірігіп елді қанаған; Әбенге шәкірт болған. Ол қазынаның

ақшасын да жеген; талай адамдардан «қарызға» ақша алып,
дөт дегізген. Төңкеріс кезінде елге сайлаушы боп шығып, па-
раны өкірткен. Бір тайп ауылға түгел ет ас деп әмір қылып,

ұлықтығын көрсетпекші ғой. Ол шалқасынан жатып, жеті
қызға аяғын жуғызған. «Кемесермін», «Болдомошнмын»,
«бұйрығым» бар, «мандатым» бар деп елден салық та жинап
алған. Ол түгілі бұ Жылтыр кісі де өлтірген; ұрлық та қылған,

падлок мөр, падлок документ алу да мұның қолынан келген.
Оның бүлдірмеген елі, екпеген пәлесі жоқ. Ол абақтыға жүз
түсіп, жүз шыққан... Ол – бір сынап. Оның өтірігіне найза бой-
ламайды. Ол бір – су; орысшаға да, қазақшаға да бірдей. Ол

талай қызды алып қашқан, талайды тастаған; қатын алу, тастау
оған тымақ ауыстырып кигенмен бір есеп. Оның басына қандай
тас тисе де, бір қайтпайды; ұрған сайын борсықша семіреді.
Қашан көрсең де, көзі ойнақтап, пұшықтау мұрнының жұқа

танауы делдиіп, дөңес маңдайы жалтырап, қунақ құланша
атығырылып тұрғаны. Өзі де орта бойлы, арам ет жоқ, қағылез,
сайтан секілді ұшып тұр. Жүріс-тұрысына, бет құбылысына,
қол сермесіне көз ілеспейді; бір минутта жүз құбылады.

Бекболат бұрын Жылтырды ала аяқ деп еститін. Бірақ өзі
көрген емес еді. Енді Жылтырмен таныс болған соң: «Мұндай
да адам болады екен-ау! Бұларға өлім жоқ-ау», – деп таң қалып
жүрді. Әйтсе де: «Бұ кәпір әлде қай жерде аунатып кетеді?» –

дегендей қауіпсінді. Бет-аузы да, өзі де, сөзі де жып-жылмағай;
қолға ілінерлік, табан тірерлік, түк кедергісі жоқ, жылтыр
мұздың үстінде тұрған кісідей болды.
«Не де болса, ауруханадан кетсем екен; елге, кеңге шықсам

екен. Байсалды қазақты көрсем екен; мынауың құрып қалсын!
Адамның басын айналдырып жіберді ғой», – деген оймен Бек-
болат ауруханаға кірді. Кірсе, дәрігер киініп кеткелі жатыр
екен:

Бекболат көңілін бір демдеп, төсегіне келіп жантайып,
Ақбілегін тағы ойлады...

Ертеңінде сәскеде дәрігер жарасын көріп, дәрі сеуіп, қайта
байлап, шығуына рұқсат берді. Әкесі – атқа мінесің, тойға
барасың деген балаша қуанып кетті. Ауруханың киімдерін
тастап, өз киімін киген соң, адам сияқтанып қалды. Тысқа

шығып, шапанының өңірін сілкіп, жауырынын қимылдатып,
қапастан шыққан құстай қомданып алып, артына қарамастан
қаздаңдап жөнелді.
Күн бұлттау. Түнде жаңбыр жауып, жер сабыр боп қалған

екен.
Таныс қала, таныс көше. Олай-бұлай өтіп жатқан матүшке,
салдат. Үйез кеңсесінің алды толған қазақтың аттары...
Бекболат екі-үш көшені айналып, салған бойымен Төле-

геннің пәтеріне келді. Төлеген үйде жоқ, қызметінде екен.
Қазаншы матүшке ас үйде тамақ істеп жатыр екен:

Матүшке күлді. Бекболат көр-жерді айтып тұрып, арғы ас
үйге қарай жөнелді. Матүшке:

кенепке аяғын сүйкеп, арғы бөлмеге кірді.
Тап-таза екі бөлме. Ауыз бөлме, ортада үлкен үстел. Жағалай
орындық. Бұрышта ілуі Төлегеннің киімдері, екі шалбар, бірі
қара шұға, бірі көк диягнал, күзен ішік, брезент сулық, шолақ

қамзол, сырма шалбар. Соңғы екеуі Төлегенге киюге лайық
емес. «Мұны қайтеді екен», – деп ойлады.
Бұл бөлмеде біраз отырып, киімдерді көтеріп көріп, осының
бәрін бір өзі кие ме дегендей басын бір шайқады да, жоғарғы

Қос әйнектің арасында көк шұға жазу үстелі тұр; ортасын-
да төрт бұрышты, бұрыштары былғары қалың қызыл қағаз,
жез қақпақты, төрт қырлы тас дәуіт; оның екі жағында екі жез
шамдал; қалам қыстыратын, шылым салатын тағы бірдеңелер;

үстелдің ірге жағы қаттаулы кітаптар, қарсы қабырғада,
бұрышта жалтыраған, солқылдақ крауат, ақ жастық, мауыт
көрпе, крауат алдында, жерде кішірек қызыл масаты; қабыр-
ғаларда үлкен-үлкен үш-төрт сурет; крауаттың аяқ жағында ай-

налы шкаф, жұмсақ барқыт қаптаған алты орындық.
Мұнша аспаптар қайдан келген? Осының бәрін Төлеген
ақшасына сатып алған деп ойлайсыздар ма? Жоқ. Төлеген
мұның бәрін кеңседен алған; кеңсе қаланың байларынан

жиналған; өйткені қызылдар келісімен байлардың мүлкін
қазынаға көшірген ғой. Төлеген сияқты есебін тапқан қыз-
метшілер қазынадан пайда қылмай тұрсын ба? Төлегеннің
алатын да жөні бар ғой. Ол өзі протком (азық-түлік) деген

кеңседе кемесардың орынбасары. Өйткені Төлеген жылы жер-
ді біледі ғой. Жақсы киім, жақсы тамақ проткомшілерден та-
былады ғой.
Бұлардың қайдан келгенін Бекболат қайдан білсін? Төлеген

қара басына құнтақты жігіт екен деп ойлайды. Анығында да
Төлеген құнтақты жігіт еді. Жақсы тұрғанды кім жек көреді?
Сонда да Төлеген «Ел пайдасы» деген сөзді аузы айтқаны
болмаса, ар жағы өз пайдасын көбірек қарастырушы еді. Ол

қазаққа обал болар демеуші еді: елден лау, азық-түлік, салық
жинайтын болса, кемесардың айтқанын екі қылмауға жанын
салар еді. Жиналыста еш уақытта айтысып, тартыспаушы еді;
өз ойын жарыққа салудан өлгенше сақтанар еді. Өзінен үлкен

әкімге жағынудың ілімін әбден білген еді. Бірақ өте ақ жарқын,
жайраңдаған жігіт еді. Анамен де, мынамен де «Ә, табарш»

Өзіндей жастар партияға жазылып жатса да, Төлеген әлі
жазылған жоқ еді. Жазылмауында есеп бар еді: қызылдар
құлап қалса, кім біледі... одан да байқай тұрайын деп ойлаушы
еді. Алайда партияға кірген жолдастарымен пікірі, қызметі,

ым-жымы бір еді. «Пікір» дерлік Төлегенде пәлендей пікір
де жоқ. Көптің ауқымы оған пікір; коменестер не айтса – құп.

Алайда Төлеген пікірсіз жігіт емес. Онысы – рушылдық пікір
еді. Қызметке адам сайласа, елге кісі жіберілсе, елден шығын
жиылса, өз еліне, өз тұқымына бүйрегі бұрып отырар еді. Бірақ
ол бұрғанын өмірі сездірмей, еппен іс қылар еді.

Төлеген қолы ашық мырза еді. Әсіресе, оның мырзалығы
жолдас арасында көрінеді. Жолдастары түгелдей «Протком»
деуші еді. Проткомнен табылмайтын нәрсе жоқ: киім-тамақ–
бәрі сонда ғой. Төлегеннің протком болуы өзіне де, кейбір

жолдастарына да теріс емес еді. Оны екі жағы да сезуші еді.
Сондықтан Төлегеннің тұрмысы тәуір боп жатқанын көрген
сайын олар жымиып:

Міне, бүгінгі Төлегеннің қонақ шақыруы да сол жағынудың
салдары еді. Жағынбай қайтсін? Шешесін өлтірткен, қарын-
дасын масқаралатқан Мұқаш туралы партияда сөз бопты.
«Мұқаш еңбек сіңірді: оны бір жақсы орынға қою керек»,

комдегі – Балташ. Кім біледі. Балташ кедейшіл, бір беткей
жігіт. Мұқашты Сартауға болыс қылып жібере ме? Және Әбен
бай болыспен шатақтасып жатқаны мәлім: Сартау болысын
өзгертпей тұра ма?..

Мінеки көк сүркейе қалпағының астынан қара бұйра шашы
мен тышқан көзі бірдей көрініп, мұрты қырылған көк аяз ерні
өтірік жымыңдап, жуан партпелін қолтықтап, әсем киімді
Төлегеннің өзі де келді. Келе жатып матушкесінен оны-мұны

Оның дауысы шығысымен Бекболат орнынан тұрып, ал-
дынан қарсы шықты. Екі бөлменің арасындағы табалдырықта
қарсы жолығып, Бекболат сәлем берді. Төлеген қолын созса
да, табалдырықтан өтіп барып қолын ұстап амандасты. Нелік-

тен екені белгісіз: «Табалдырықта тұрып амандасқан кісі араз
боп кетеді» деген орыс әйелдерінің ырымы сол арада ойына
түсе қалып еді.

қол тимей, барып тұруға да болмады, – деп соңғы кезде көңілін
сұрай алмағанын шайып-жуды. Онысы да өзінше есебі ме, кім
білсін...
Партпелін үстелге қойып, ауыз үй жаққа барып, матүшке-

отағасы да... – деп келе жатып, әнтек кідіріп: – Жақсы, көңілді
болса керек, – деді. Онысы қарындасының табылғанын
естіртпек болғаны еді. «Қалыңдығың табылыпты» деуге өзін
қайын аға көріп, туралап айта алмап еді. Оны Бекболат та сезе

Төлеген Бекболаттың Ақбілектен әлі көңілі айнымағанын
сезіп, тәуір көріп кетті. Тәуір көргендігін немен білдірерін біл-
мей:

кесін шығарып, әдемі шылымын алдына жайып қойды.
Бекболат шылым тартып машық қылмаса да алмауды
қолайсыз көріп, екі бармағының ұшымен қолы әнтек қалтырап,
шылымдарын шәшіп-төгіп бірін алды. Екеу-үшеуі үстелге

жинап, сауытына сала қойды.
Мынадай құрақ ұшып тұрған «оқымысты» қайын ағасын
көрген соң Бекболаттың көңілі Ақбілекке бұрынғыдан да бекі-
ген тәрізденді. «Мынадай қайын ағасы, анандай қалыңдығы

бар жігіттің не арманы бар?» дегендей, әнтек мақтаныш кір-
ді. Бір жағынан өзі қарапайым қазақ болғанына «оқымысты»
қайын ағасының алдында қорынайын деді. Әлгі қолының әнтек
қалтыраған себебі де сол еді.

Төлеген қоржын шалбарының қалтасынан жұпар иісі
мүңкіген ақ орамалын алып, олай-бұлай аяңдап жүріп, мұрнын
шұқылап сүртті.
Бекболатқа оның бұ жұмысы да «үлкен төренің» қалпы

тәрізді көрінді. Келген кісімен сөйлеспей отыруды тағылық
деп білетін Төлеген күйеуімен тіл қатыспай отыруды қолайсыз

көріп, аяңдап мұрнын сүртіп жүргенде; не тақырыпты сөйлеуді
ойлап жүр еді. Сыпай сөз осы болар деп:

де жақсы келдіңіз, – деді. Қазақтың дәм үстіне келген адамға
«Мақтап жүреді екенсіз» дейтін мәтелін айтқысы келсе де,
оным тым қазақылық, тым ақтарылғандық болар, қайын аға
басыма, оқыған басыма лайық болмас деп, өзін-өзі тоқтатты.

«Жақсы келдіңіз» дегенде Бекболат та бірдеңе айтқысы келіп,
қозғала түсіп, орынды сөз таба алмаған соң, «Ниетім түзу ғой»
дегендей, ажарланып:

едік, – деді. Оны айтқаны: бір есептен жақындықты білдіру
үшін; өз әлемінен де хабар бергені еді, екінші губерне азамат-
тарымен де әріптеспіз дегендей, күйеу баласына кішкен қораз-
данбақ еді. Әйтеуір сөз қатайын деп, Бекболат қозғалыңқырап:

Төлеген ол келген Ақбала деген Губрепком мүшесі екенін
білдірді.
Осындай сыпайы сөздермен біраз отырған соң, Төлеген:

руды қолайсыз көріп, Бекболат та бой жазуға қораға шықты.
Қонаққа алдымен Ықаң мен Тыпаң келді. Төлеген алдынан
шығып:

Бекболат та қолын көкірегіне басып, сәлем беріп, қолын
ұсынып еді, Ықаң көзілдірігі арқылы сүзе қарап, қу сүйек
мықыр қолымен бостау ұстап:

ұсынды.
Бекболат Тыпаңды тани кетті. Екі қолымды бергенім қата
болды ма деп, жеңін сыбанып, қалақтай алақанын Тыпаңның
жып-жылы, жұмсақ уысына қырынан сұға қойды.

Ықаңның шылым жасап тартқанына Бекболат қарай қалды.
Өйткені Ықаңның шылым жасап тартқаны үлкен тақуалардың
баптанып дәрет алып, намаз оқығанынан бір кейін қалған
жоқ. Мойнындағы бір ауыр міндетті атқарғандай, өмірдің бір

мақсұты сол шылымда тұрғандай, сонша ықыласын қойғаны
Бекболатқа жат көрінді. Ықаң шылымын тұтатқанда, әуелі ау-
зын толтырып, түтінді жөдемелете будақтатып жіберді. Оны
көргенде Бекболаттың көзіне кешке таман басына күл шашқан

бұқа елестеді. Сөйткенше болмады, жел тұрып, түтін азырақ
серпілейін деді. Ықаң тұтатып алған соң, аузынан жел жіберіп,
түтінді айдап, шылымын сұқ қолы мен ортан қолының арасына
қысып, рахаттанып отыр екен.

Әлде біреу Ықаңның шылым тартқанын осынша сөз қыл-
ғаны несі дер-ау! Десе жетпегендігі де. Мұнда үлкен мән бар.
Көңілді қына, көзіңді торта басса күйінсең, өкінсең, қайғыңды
ұғар, сөзіңді тыңдар жан болмаса, қайғыға қарсы тұруға

қайратың жетпесе, ішке толған қапырықты шылым, насы-
бай, апиын, арақ болмағанда немен сейілтер едің? Дәрігерлер
темекіні де, арақты да, апинды да у дейді, денеңді улай-
ды, тамырыңды қуалайды, қаныңды бұзады, дертті қылады,

жасыңа жетпей кәртейтеді, өлтіреді дейді. Әлде көңілдің шері
у емес пе? Ол жаныңды жемей ме? Әлде мейірімсіз, қорлық,
зорлық жауыз өмір у емес пе? «Зәрдің басын зәр алар» деп неге
айтыпты. Өлім де, ілім де удың зиянын өзгелерге айта берсін.

Біз Ықаңның шылым құмарлығын сөге алмаймыз.
Сөге алмайтынымыз: Ықаң (шын аты – Ыстыбай ғой)
бұрын үлкен қалада тұрып, атбекеттік құрып, арғымақтың,
арақтың игілігін көрген, орыстан қатын алған. «Керекең»

тұсында Құрылтай мүшелерінің тізіміне де ілінген. Өзінше
болған-толған кісі ғой. Қызылдар келісімен, сол салтанатты
тұрмыстан жұрдай боп, шаштың ағында, өлер шағында «Ел
тауып» осы қалаға келсе де, пәтер, отын, үй-сайманға жары-

май, қызына пәлте, ұлына етік таба алмай, кәрі кемпірі күнде
құлағын мұжушы еді. Өзі бір бөлімнің бөлімшесінде (подот-
дельде) орынбасарлық қызметін атқарушы еді. Ықаң қайдан
оңсын? Ащы темекісін бипаздап тартпағанда, Ықаң енді не

Тыпаң міне жаңа бәтеңкесін көлденеңдетіп, екі аяғын
айқастырып отыр ғой. Қарашұға шалбары да (ескінің жұрнағы
ғой), қоңыр пенжегі де әлі сыны кете қойған жоқ, қайырма
жаға тақталы көйлегіне қара шұбар галстук те тағып қойыпты.

Тыпаң деп отырғанымыз – Тышқанбай деген кісі ғой. Ықаңдай
үлкен оқулы болмағанмен, бұрын орын тепкен, беделді кісі
болған соң, жұрт «Тыпаң» деп кеткен ғой...
Ықаң да, Тыпаң да «дәулет құсы» бастарынан ұшқан адам-

дар еді. Ықаң жаңа тәртіпті түгелімен жаратпаушы еді. Өйткені
омырау балшебек келді де, баяғыдан бергі қызметті де, абырой-
атақты да, әдет-ғұрыпты да талқан қылды; оқығаның, білгенің
де, сақалыңның ағы да бес тиын тұрмай қалды. Одан да жа-

ман пәлесі «пенсие» бола ма, жоқ па, қараңғы. Оның үстіне
бірдемесімен жасты бала-шағаның «ұлық» болып: «Олай қыл,
бұлай қыл», – деп бұйырғаны-ақ батып барады. Төлеген сияқты
құдайға қараған біреуі болмаса, Балташтар, әне бір қыли көздер

кез келгенде сәлем де бермейді. Ал Тыпаң көр-жерден: «Безаб-
разия, пәлен-түген»... – деп қабағын түкситіп будырағаны бол-
маса, Сәбет өкіметіне пәлендей қарсылығы да жоқ, сығалап
қызмет қылып, көндігіп келе жатып еді. Өйткені, Тыпаң тесік

табатын епті кісі ғой. Ал Ықаңда ондай еп жоқ. «Но!» деп бірақ
өлетін кісі ғой.
Айтпақшы, Ықаң мен Тыпаңның жасы туралы түк айт-
паппыз-ау! Ықаңды елуде десең де, алпыста десең де үлкен

қаталасқан кісі болмаймыз, өйткені маңдай терісі құрысып,
бет-аузы тырысып, көзіне тарта байланып тұратын кісі ғой. Ал
Тыпаңның жасын адам біліп болуы қиын, өте құбылмалы еді.
Өйткені анкет толтырғанда қырық бесте болып шығушы еді

де, жасырақ әйел отырғанда отыз, отыз бестерге түсіп қалушы
еді.
Төлеген қазақшылығы ұстады ма, немесе бір күніме ке-
регі болар деді ме, жастардың қатарында бұл екеуін қонаққа

шақырған еді. Оған бұлар «біз де жас екенбіз» дегендей,
әлдеқандай боп, дардиысып келіп отыр еді.
Тыпаң қыбыржып қарап отыра алмайтын кісі ғой.

Тыпаңды сағалап орын алды. Ақбала отырмай, үстелдегі кітап-
тарды алып, аша бастады. Доға әйнек алдына жеке отырып, бір
көзін қысып қойып шылым тартты.
Өңшең жақсы киінген төрелер кие-жара келіп, үйді билеп

кеткен соң, Бекболат қымтырылып, әрқайсысының бетіне бір
қарап, босаға жақта тұрды да, орындықтың шетіне таман ептеп
отыра қалды.
Төлеген бір кіріп, бір шығып, ауыз үйге барып, пышақ-

шанышқыларын сылдыратып, тамақ дайындатып жүр.
Ақбала бір кітапты қолына ұстап тұрып:

жатып, Балташ кекете сөйледі.
Жорғабек пен Тыпаң ымы-жымы бір кісіше бастары тиісіп,
күбірлесіп, күлісіп бірдеңе айтысып отырды. Тегі арақтың
жайын сөйлесіп отырды білем, Жорғабек:

«Бұл мәжілісте адасқан қаздай ана шетте жалғыз қалған
Ықаң, бұ жақта Бекболат еді. О кісі төмен қарап тағы да шы-
лым жасауға кірісіп еді. Шылымын тұтатып алған соң, Ықаң
теріс қарап аяңдап жүрген Ақбаланы нұсқап, Тыпаңды ақырын

толтыра жауап берді.
О кезде губревком члені естімеген кісіше, өлең айтқан боп
ыңылдады. Аяңдап жүріп әдемі кереуетке, масаты кілемге,
барқыт орындықтарға көзі түсті, қабырғадағы ілулі Ленин,

Троцкий жолдастардың, олармен қатар Төлегеннің суретін де
байқады; шкафты, үстелді, ана жақтағы киімдерді де шолып
өтті. «Тұрмысың жарайды, жігітім! Қонақ шақыратын жөнің
бар екен» деген мәнде аяңдап жүріп:

Уездік жерде кімдер қызмет қылады? Кімі қалай тұрады?
Кімге сенуге, кіммен істесуге болады? Олар немен шұғыл-
данады? Қандай кітап оқиды? Орыстармен арасы қандай?
Кедейшілі, байшылы, адалы, арамы қайсы?.. Міне, мұндай

нәрселерді білуге Ақбала құмар еді. Әлгі олай-бұлай аяңдап,
әр нәрсеге көз салғанда, «Ымда» дегені – «Сенің жайыңды
да білдік» дегендей бір қорытынды пайда болып еді. Ақбала
тұтқиылда Балташтың қасына тоқтай қалып:

Үйдің төбесіне қарап, шашын үрпите уқалап, «Сен көменес
болсаң, мен де көменеспін» деген түрде шалжиып жатқан Бал-
таш оқыс сұрауды естіген соң, еңсесін азырақ көтеріп, мойнын
қыңырайтып, бір көзін сығырайтып:

қанша тонаса да, менің қыртыма келмейді» дегені еді. Өйткені
Ақбаланың не оймен сұрағанын білмей, өзінше, байшыл, ке-
дейшілдігімді сынағалы сұрады ғой деп жорып қап еді.
Сұрауына Балташтың теріс мән бергенін Ақбала сезе қойды

да пайдаланушы болды ма? – деп сұрады.
Бұл сұрауға бәрі де құлағын тігіп аңтарыла қалды. Балташ
барқыт орындықтарға қарап:

алып, ұстап жүргені бар, – деді.
О кезде ана жақта жүріп, құлағы шала-шарпы шалып қалған
Төлеген де жетіп келіп, Балташқа қарап:

Балташ – саған келген пәле жоқ, – деген кісіше бетін тыр-
житып:

Қонақтар керенау қозғалып, ауыз үйге қарай аяңдасты.
Олардың арт жағынан келіп, Бекболат та бір шеттен отыр-
ды. Жас төрелер Бекболатты жан екен деп елеп, кім деп

сұраған да жоқ. Бекболат оған әнтек қорланып, ішінен оларды
ұнатыңқырамай отырды.
Тамақ мол болды.
Алдымен ортаға туралған ет қойылды. Оның артынан кес-

пе келді. Одан кейін домалақтап қуырған шапқан ет тартылды.
Соңынан қарбыз сойылды.
Етті үстелге әкеп қойысымен, Төлеген төргі үй жақтан іші-
не тығып бірдеңе алып кеп еді, Тыпаң жымың ете түсіп, білме-

мөлдіреген бөтелкені суырып алып үстелге қоюға ыңғайланды.
Бәрі де бөтелкеге қарай қалды.

Бұлар сөйлесіп жатқанда, Ықаңның екі көзі бөтелкені ішіп-
жеп бара жатыр еді. Ықаң арақ татпағалы қашан. Мынау – бір
дәулет қой! Әттең, дүние өзіне дербес тиер ме еді!.. Жұрт олай-
бұлай десіп, арақтың градысын санап, қипақтап отырғанына

құя бастады.
Балташ жан-жағына алаңдап, Бекболатқа:

жұмыс үшін демесеңіздер, – деп өзінің әлеуметшіл екенін, өзін
көтермелегенді қаламайтынын білдірді.
Со кезде Балташ ұшып түрегеліп, стақанды көтеріп:

Тыпаңдардың көз құйрықтары ұшырасып қалғаны болма-
са, «жасасын» деген дауыстың кемдігі болған жоқ. Қайта
Тыпаңның «жасасыны» басым шықты.
Екінші көтерілісте – балшабекті, үшіншісінде қазақ ап-

тономиясын, одан кейін жаңа қонақты, ең аяғы үй иесін де
жасатқызып, арақ бірте-бірте ішіле берді. Тек Бекболат бұл
көтеріліске қосыла алмай, көзі бажырайып, шанышқымен әлек
боп отырды.

Бір бөтелке спирт екі жарым бөтелке арақ болды. Арақ ішіл-
ген сайын, күлкі көбейіп, мәжіліс қызуға айналды.
Ақбала губірне жұмысын үш есе арттыра мақтап, өздері
тындырып жатқан болды. Манадан бері салқындау отырған,

Доға мен Балташтар да Тыпаң мен Жорғабектердің қалжың-
ына құлақ қойып, кейде олармен бірге күлісіп те жіберді. Ықаң
көбінесе араққа дендеді. Ет жағына келгенде Доға мен Тыпаң
«битін» салды. Манағыдай емес, қонақтар қызарып-қызып

сөйлегенде бірінің иығына бірі асылып, көздері кішірейіп,
бірін-бірі тізеге салып қап, стақанды кейбірі түсіріп алып, шы-

лымдар да қалай болса солай, үстелде жатып қалатын күйге
ұшырады. Орысшаласу, түтін салысу, күлісу... мидай аралас-
ты. Тамақтан кейін қонақтар төргі үйге кетті. Бұлардың сөзі
де, өзі де Бекболатқа түсініксіз көріне бастады; бұларды басқа

дүниенің адамдарындай, өзімен олардың арасын жер мен
көктей көріп, оқымағанның кемдігін Бекболат сонда бір қатты
сезді.
«Бұлар да өзімдей жігіттер-ау! Оқысақ біз де осылардай

боламыз-ау!..» – деп, азырақ күндегендей боп отырды. Әйтсе
де өзін елемегеніне қорланып, намысы келді. Оларды да кеміт-
пек болды. «Түтінін бұрқыратып, шылым тартқаны, арақ іш-
кені, қағаз шимайлағаны, орысшаласқаны болмаса, бұлардың

өмірінде не қызық бар? Тар үй, тар қала, тар көшеде, анау ұлан
байтақ даланы, асқар ала тауды, жасыл орманды, ит жүгіртіп,
құс салғанды көрмей не ғып шыдап жүреді екен?! Не ғып бойы
жазылады екен?! Япырау, бұлар мүлде осыған үйреніп алған-

ау! Орыс болған-ау! Әке-шешесін, ел-жұртын бұлар да ойлай
ма екен? Бұлар да бізге ұсап Ақбілек сынды қызды жақсы көре
ме екен?..» деген ойлармен ауыз үйде отырып қалды.
Матүшке келіп, орындықтарды қозғап, үстелдегі ыдыс-

саймандарды жия бастады. Бекболат матүшкеге оралғы бола
берген соң, тысқа шығып, қолын жуып, бой жазды. Өйткені
шылымның түтінімен басы зеңіп қалған екен.
Есік алдындағы тепкішекте Бекболат бірқыдыру отырып

қалды. Ауруханада ағып тұрған Жылтырдың сөзінен басы даң
боп, Бекболат тезірек елге кетсем екен деп бір ойлап еді. Енді
мынау өңшең орысша сөйлескен, шылым тартқан, арақ ішкен,
бықсыған қазақ әкімдерін көрген соң, тағы да ел есіне түсті.

Тағы да елге қайтқысы келді. Бұлардың ішінде елеусіз бөтен
кісі боп отырғанша, мен де өзімді ұғатын, өзіммен қалжың-
дасатын, өзімді қадірлейтін жолдастарымды көрсем екен деп
ойлады. Ауылдан кісі қатынасатын кезі болса керек еді. Неғып

келмей жатыр? Әкей де сөзбен әулігіп кеткен біртүрлі зең бас
адам ғой! Мені керек қылмағаны ма? – деп ішінен әкесіне рен-
жіді.
Бекболат ауыз үйге кіргенде, төргі үйдегі төрелер қызу-

«Матайдың Әбені», «Мұқаш» деген сөздерді шалып қалды.
Мұқаш – кәдімгі Ақбілекті шығарып беретін Мұқаш, Әбен

керекті кісілер ғой. Бекболат ептеп кіріп, босаға жақтағы бос
орындыққа отырып, әңгімеге құлағын тікті.
Сөйлеп тұрған Балташ екен. Үстелде жаюлы жатқан бір
қағазды алақанының сыртымен соғып қалып:

ды дейсің? Елді жеумен, нашардың қанын сорумен, солардың
еңбегімен бай болады. Матайдың Әбені, меніңше елді құртқан,
барып тұрған сыболыш кісі, ең зиянды элемент. Меніңше, оның
көзін жою керек. Мұқаштың үстінен мына материалды бергізіп

отырған да сол сыболыш!.. Рас. Мұқашты да мен тап-таза жігіт
деп айта алмаймын. Елге зияны тиген де шығар; бірақ оның
зияны байға тиді. Ол – нағыз коменес, идейный коменес. «Дель
оправдает средства» деп орысшалап барып керуетке отырды.

қысып, Доға қолын шошайтты.
Ақбала тұмсығын көтеріп, Доғаның бетіне қарады да:

нып, тартымды кісімсіп бастады: – Матайдың Әбені бай екені
де рас, болыс болғаны да рас. Знашіт ол елге беделсіз емес,
беделі бар. Бірақ құр бай екен деп, байдың бәрін бір күнде
жоқ қылуға бола ма? Болмайды ғой. Знашіт, мынау арыздағы

сөздің көбі бекер... бекер. Мұны жазып отырған белгілі атшай-
ный Тақырдың Жылтыры, Жылтыры... Оның қазір қылмысы
мойнына түсіп, аристабайт етіліп отыр, етіліп отыр... Знашіт,
бұл арызды қолданып іс қылуға болмайды, болмайды... Ал

Мұқаш болатын болса, о да тонын партияға айналдырып жа-
мылып жүрген бір қу, бір қу... знашіт, оның ойы болыс болу,
болыс болу... Осы күні партияға ұры-қарылар да кіріп кетіп
отыр. Жаман ауыл жәшейкесіне жеті ұры жазылғаны кеше

сексияда мәлім боп отыр, мәлім боп отыр... Знашіт Мұқаш
сияқты жігіттерді таза коменес деуге болмайды, болмайды...
Оның қылмағаны жоқ: елді ақтарға шапқызған, талатқан, қыз,
қатындарын бастырған, бастырған, шығарып берген... – деген-

де Төлегенге бір қарап қойды. Төлеген қызарып төмен қарады.
Бекболат та жерге қарап кетті.

материалды тексермей, оны қызметке сайлауға болмайды, бол-
майды... – деп, Доға көбінесе қолымен, басымен сөйлеп барып,
сөзін бітірді.
Ол бітірген кезде: «Маған... маған...» – деп, Балташ та,

Доғаның Мұқашты жамандағаны Бекболатқа ұнаса да,
Матайдың Әбенін жақтай сөйлегені ұнамады: «Мына кісі не
дер екен» деп Тыпаңның аузына қарай қалды:

қазақшылап қарайықшы... Жастар, жолдастар, сендер коменес
болсаңдар да, қазақсыңдар ғой. Қазаққа бәріміз қызмет етеміз
деп жүрміз... Қашаннан бері етіп те келеміз... Сендерден гөрі
бір көйлекті бұрын тоздырдық қой: қазақтың жайын жақсырақ

білеміз десек, мақтанған болар ма екеміз, – деп «осы сөзім
қалай шығып кетті?» дегендей, Тыпаң бәрінің бетіне жағалай
бір қарап қалды.
«Қазаққа қандай қызмет қылғаныңды білеміз» дегендей,

Балташ тыржиып теріс қарады. Жорғабек «Мынау бүлдірді-
ау!» дегендей, біресе Ақбалаға, біресе Тыпаңа қарап, қабағын
түйді. Доға «Айта бер!» дегендей бас изеді. Ықаң шылы-
мын орап өзімен-өзі болып, жем шоқитын құс тұмсықтанып,

үстелге төніп қап отырды. Төлеген бұл әңгімеге қатысы жоқ
кісіше, төмен қарап, оттықты шыр көбелек айналдыра берді.
Балташтың жаратпай отырғанын Тыпаң да байқады:

са, біз қатысатын да сөз емес еді, – деп манағыдай емес, жасып
қалды.
Тыпаңның мұнысын естіген соң Ақбала:

жайына сіздер қанық екендеріңіз рас, – деп қуат берді. Оныкі де
қулық еді. Қулық екенін Тыпаң түсінсе де, қызып алған кісі ер
келеді ғой. «Қашанғы қорғалай береміз» дегендей, сөзін тағы
бастады; манағы «қазақпыз ғой» деген сөзден қашайын деді.

алды: – Бұл өзі шатақ жұмыс. Сартау елі қып-қызыл партия...
Партиялықпен екі жағы да арызды жаудырып жатыр. Пәле салу,
өтірік шағым дегеніңіз құдай сақтасын, ...айтпақшы «Құдай»
деген сөзді не қылмаңдаршы, сөздің аялғысы ғой... – деп тағы