Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды
түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
Біләл Ғ.

Б 94 Ғасырлық ызғар: Роман. /Ғаппар Біләл. – Алматы: Дүниежүзі
қазақтары қауымдастығының «Атажұрт» баспа орталығы, 2012.
480 бет.

Ғаппар Біләл Шыңжаң өлкесіндегі қазақ ақын-жазушыларының
көрнекті өкілі саналады. Жазушы қаламынан туған «Ғасырлық
ызғар» романын кезінде қытай қазақтары арасында қолдан-қолға
өткен құнды кітап деуге болады. Шығарманың басты кейіпкері

төзгісіз қиындықтарын, кешкен қанды қырғындарын көрсету
арқылы қаламгер қазақ үркіншілігін, ұлтымыз душар болған
алмағайып кезең шындығын шебер жеткізген. Романның оқиға
желісі ширақ, тілі тартымды.

@ Біләл Ғ., 2012
@ Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының
«Атажұрт» баспа орталығы, 2012

Шығарманы шиыршық атқан тартысқа құруда шымыр сю­
жет желісі мен ширақ та жүйелі композициялық құрылым аса
жоғары рөл ойнайды. Әрі бұл екеуі шығарманың құрылысына
саятын маңызды факторлар. Бұлардың сәйкесімділігі үйлесім

тапқанда ғана, шығарманың көркемдігін арттырып, өресін
биіктете түседі. «Ғасырлық ызғар» романы бас кейіпкер
Боранқұлдың Қазақстандағы келіні мен немересінің іздеп
келу

қуанышынан
басталады.Осыдан
былай
шегіністі

баяндауға көшеді де, «ықтасын» тарауында Боранқұлдың
түрмеден
босап
ауылына,отбасына

оралғаны,
шекара
оқиғасында баласы ханжігіттің ар жаққа өтіп кеткені сөз бо­
лады. «Теріскейден соққан үскірік» тарауында Ақпатшаның

«16-маусым жарлығына» қарсы елдің қытай топырағына
үрке жосуы, Боранқұлдың он алты жасқа дейінгі өмірі
мен 1916- жылдан 1920-жылға дейінгі оқиғалары баянда­
лады. «Көшкін» тарауында оның сағындырған келіні мен

немересінің келу той қуанышы,Отаршының хаты, Ханжігіттің
өлу себебі,Тарбағатайдан Баркөлге пана іздеп келуі,ондағы
елдің қырғыншылығы, Елісхан бастаған елдің ұрпақ қамы
үшін Шыңжаннан ауа көшуі әңгімеленеді. «Жұт» тарауында

керей елінің ауғындық сапары, жауымен айқасқан ерліктері,
қырғыншылық жағдайы, Боранқұлдың тибет шекарасындағы
Жетіоба қырғынында (әйелінің босану себебінен) көшкен елден
ажырап қалуы, сотталғанға дейінгі тіршілік қамы айтылады.

«Ұшпақтың төрінде» тарауында Түркиядан келген Балқашты
қарсы алу тойы, Боранқұлдың сотталған кезіндегі жеті жылдық
хал-жәйі, Түркияға барған елдің ахуалы баяндалады. Міне,
бұлар романның қайшылық-қақтығысқа,тартысқа құрылған

сюжет желісі.Осы желіні автор айтарлықтай композициялық
құрылым арқылы әрлендіре түскен. Көкейге қонымды
қиюластырып, сұлу бітім қалыптастырған. Шегіністі баянда­

Ғаппар БІЛӘЛ
улар ішінен нешелеген шегіністі баяндаулар туындап, қыруар
қыстырма баяндаулар қисынды орналасып, роман күрделі
құрылым қалыптастырған. Сан алуан оқиғалар мен суреттеу­

лер, сезім мен сыр, қимыл мен құбылыс, байыпты ой, парасатты
толғаныс, бәрі-бәрі де жарасымды жүйеге құрылып, романның
әсемдігін арттыруға, мазмұнын байытуға тамаша негіз қалаған.
Қысқасы- «ғасырлық ызғар» кітабінің сюжет желісі шымыр,

композициясы бір бүтін тұтастыққа ие болып, бірімен бірі
өте тығыз сәйкескен. Шығарманың пішінін құрайтын сюжеті
мен копозициясындағы шеберлік, сайып келгенде, автордың
талантын танытатын, шығарманың өресін биіктетіп, мерейін

өсіретін маңызды буын. Сондықтан пішіннің әсемдігі-суреткер
шеберлігі болып табылады. Олай болса «ғасырлық ызғар»
осындай қағидаға бап келген қуатты, көркем, білікті роман.
«Ғасырлық ызғар» романындағы көл-көсір шындық-

халқымыздың басынан өткен бір ғасырлық тарихы тек
Боранқұлдың типтік образы арқылы түйінделіп, жинақталып
көрсетілген. Боранқұлдың тоқсан неше жылдық өмірін, арман
мұратын, тағдыр тауқыметін жазу арқылы қазақ халқының

өткен ғасырдағы тыныс-тіршілігін, алмағайып сәттерін, ұрпақ
үшін берген бодауын кең ауқымда суреттеген.
Боранқұл елі үшін еңіреп туған ер, жанкешті батыр.
Өмірі кісі бетіне тік келмейтін,тышқан мұрнын қанатуға қолы

батпайтын сабырлы, діндәр, ғұлама сопы Зинбияның ұлы
Боранқұл әу баста қан ішейін, батыр болайын деп ойлаған
жоқ. Заманы оны солай болуға мәжбүрледі. Ол туыла салы­
сымен атасы Қажыгелдінің дарға асылуы, отбасының со­

нау Жайықтан Тарбағатайға жан сауғалап келуі, атасының
тасбейітін мұжықтардың шошқа қораға айналдырып алуы,
«16-маусым жарлығының» халыққа, Әнбия отбасына әкелген
зобалаңы,жаудың безбүйрек қырғыншылығы оны тез есеюге,

он алты-ақ жасында жауына оқ атуға итермеледі. Сөйтіп өмірдің
өртіне, тағдырдың сиына араласты да кетті. Ол қызылдарға
батпады,алаш жасағында жеңіліске ұшырады. Түрмеде отыр­
ды, сүйгені Нәзиладан, аяулы зәйібі Зипагүлден айырылды. Бас

қан, шашылған өлік, ауыр қырғыншылықтың үстінен түсті.
Қайда барсаң да «қорқыттың көрі» екеніне көзі жетіп, Елісхан
бастаған керей елінің көшіне ілесіп,зорлықшыл күштермен
өліспей беріспейтін майданға шықты. Бірнеше жыл бел шешпей

қанды шайқас жүргізді, ұрпағын, халқын қорғады. Дұшпанына
деген өштігі, кегі еселеп артып, оларды аямауға бекіді. Осы ба­
рыста тағы екі баласынан өлі, Балқаштан тірі айырылды. Ен­
деше Боранқұл қан ішпей, батыр болмай қайтушы еді? Қарап

тұрып босқа өлуі керек пе екен?! Елім деп елжіреген ет жүрегі,
ұрпақ қамын жеген мұрат-мақсаты, жауына өшпенділігі оны
осындай батыр тұлға, еңіреген ерге айналдырды.
Кітапты оқу барысында Боранқұлдың қайсар рухы

мен жігеріне,төзімділігі мен қажырлылығына тәнті бола­
сыз. Оның Елісхан тобына ілескен, отан сатқан деген жала­
мен айыпталып,жеті жылға сотталуы, Ханжігіттің советтер
еліне өтіп кетуі ұшық болып жабысып, ұзақ жыл михнатты

еңбекте,бақылау астында ғұмыр кешуі, «мәдениет төңкерісінің»
ауыртпалығын бір кісідей көтеруі, заман түзеле бергенде
көзден айрылуы, күні бүгін Ханжігіттің өлу себебін біліп, ба­
сына көшкін түсуі, т.б. азап пен ауыртпалық, қайғы мен нала,

рухани соққы, мүгедектік қатарлыларды тек Боранқұл сынды
қайыспас қара нар ғана көтере алатын жүк.
Боранқұлдың сарайы таза, ішкі дүниесі сұлу, мейрім-
шапағаты мол, кісілік қасиеті басым дара тұлға. Айталық,

алғашқы сүйгені Нәзиланы Шәуешектегі зибаханадан тауып
алып, оны кешіріп, бауырына басып әлпештеуі, адасып қалған
Гүлсімді далаға тастап кетпей, екі күн арқалап жүруі, жаңа жесір
Қатипаның жұмысына қарайласып, мұң-мұқтажына көмектесуі,

Биғай өлген соң отбасының барлық ауыртпалығын көтеруі, тува
жерінде серіктерімен бірге аңшылық істеп, кедей-кепшік, жоқ-
жітікті асырауы, Ұлбосын бәйбіше мен оның қызына қарайласып
сүйеу болуы, чиңхай жерінде Еңсеген мен қаңғып қалған бес ба­

ланы тауып алып, оларды бағып-қағуы, анталаған жаудың ал­
дында босанған келіншекке көмектесуі,өлең жазған мұғалім
жігітті қауіптен арашалап қалуы, т.б. Міне, бұлар Боранқұлдың
жайшылықта емес, қайта қиын-қыстау кезеңдерде басқаларға

Ғаппар БІЛӘЛ
пана, қорған болған азаматтық істері. Осыдан-ақ Боранқұлдың
адамгершілігін, ізгі сүйіспеншілігін, мәрт бауырмалдығын,
қайрымдылығын көруге болады.

Боранқұлдың аңғарымдылығы, парасаттылығы, біліктілі­
гі кісіні қызықтырады. Аягөз кеңесіне Бастабай бидің
салмақты,ойлы сәлемін жеткізе білген бала Боранқұл мынау
қартайған шағында да сол ақылынан, дана көңілінен жазбап­

ты. Ол мынау «төрінен көрі жуық» кезінде де өз айналасын,
заман ауқымын көкірек көзімен барлайды., бағамдайды, тағы
да ұрпақ қамын уайым етеді. Ендігі ұрпақ «жұмысы жоқтық,
қарыны тоқтықтан» шегімдік пен ішімдікке салынып, бұзылып

кете ме деп алаңдайды. Ол қазір кейбір ұлықтар өз қамын, өз
мүддесін көп күйіттеп, ұрпақ қамын жемесе, оларға бір өнердің
шетін ұстатып кәсіптендірмесе, бассыз, баусыз жіберсе,олар
ерікпей, еріккен соң бұзылмай қайда барады?! Бұзылған соң

құдайдан қорықпайды, адамнан ұялмайды. Осы екеуі қолдан
кеткен соң барша сұмдық, барша жамандық қолынан келеді,
деп ойлайды да шошынады. Сосын «қазіргі әулетті әдеп-ибаға,
береке-бірлікке, иманжүзді адамгершілікке, ұятты, ар-намысты

қадірлей білуге үйретуі керек»(571- бет) деп арман етеді. Міне
бұл да Боранқұлдағы кесек мінез, алымды ой. «Мен хайуанмын,
мен мақұлықпын» деп күңіреніп,күйзеліп жүрген Боранқұлдың
бойынан нәзік сезім, сындарлы махаббат та қағыс қалмаған.

Оның Нәзиланы құлай сүюі, Зипагүлді аялауы, Мәликені өмір
бойы құрметтеуі, Қатипаны жақсы көруі, Гүлсімді қимауы
бәрі де таза жүректің, мейір-шапағаттың, тамаша махаббаттың
айғағы.

Жоғарыдағы қасиеттердің бір кісінің, Боранқұлдың бой­
ынан табылуы, әрине, оңай шаруа емес. Оның өзіндік негізі
бар, мұны осы кітап сенімді етіп жеткізеді. Ол кішкентайынан
дана, ақылгөй атасы Бастаубайдың тәрбиесінде болып, атасы­

нан естіген аңыз-әпсана, жыр-дастан, хикаяттардан көкірегіне
нәр алып, атасы үйреткен қобыз күйлерінен сезіміне нүр құйып
өскен. Ғұлама сопы әкесі Әнбиянің уағыздаған дін өсиеттерінен
сусындап,

әкесінің
иманжүзділігінен,
қайрымдылығынан
өнеге қабылдаған. Нағашы ағасы Молдаш оны аңшылыққа

баулып, қағылез, қажырлы болуға үйреткен. Бұдан былайғы
өзі араласқан істер мен оқиғалар оны бірегей азамат, үлкен
тұлғаға айналдырған. Яғни жазушы Боранқұлды өз келбет,
мінездемесіне қарай мүсіндеп, еркін қимыл жасатқан. тұрмыс

ортасына, жасаған дәуіріне сай кейіпкер бейнесін сомдап
шыққан. Автор Боранқұл образына байсалды көзқарасын орна­
тып, ыстық ықыласын аямаған.
Жазушының кейіпкер ерекшелігін ашудағы шеберлігін

дәлелдей түсу үшін Шоқай мен Тұманның образына үңілейік:
«-басшылықтың
басшылығында
малды

ортаға
бердік,
басшылықтың арқасында отын керек, су керек демейміз. Асты
асханадан ішеміз. Басшылықтың қамқорлығында барлығы

даяр. Партия баулыған Сәйдәліні бастық етіп алдық. ....и....әй,
біреулер келе жатыр екен, көріп қоятын болды-ау, енді қаттік?
Екеуіміздің әмпей, жәмпей жәмпілдесіп келе жатқанымызды
көріп қалса, өңшең бұзық ауызжаласып алыпты деп пәле

қылып жүрер ме екен? Түсе тұрғандай боласың ба, қайтесің?
Боранқұл, кешір мені» (34-бет). Боранқұлдың түрмеден бо­
сап ауылына келе жатқанда, Шоқайдың арбасында отырғанда
айтылған Шоқайдың сөзі. Мұнан жасында қытымыр, пысық,

қарау бай Шоқайдың аз жыл ішінде сужүректеніп, жарамсаққа
айналған, көлгір, суайт, ынжық кейпі көрінеді.
« –Ел секіріп, жас-кәрінің бәрі секіріп, тұтас заман секіріп
жатқанда, түйе секірмей ме екен? Айда, секіріңдер... капитализм

дей ме, феодализм дей ме, осындайлау бірдемелерді шағып,
өртеп жіберіп, күлінің үстіне жаңа дүние орнатып жатырмыз.
...Тақырқолтықтан шыққан сәдірмек Сәйдәлі бастығымыз
болған. ....тағдырымызды сол шешеді. тамақ Сәйдәліден, өлім

құдайдан....ат күшімен айдалған жердің егінін адам күші орып
тауыса алмады. Қашан бітіресің деп жоғарыдан тақымдап жа­
татындар бар секілді. Сәйдәлінің аузында, біздің қолымызда
тыным жоқ. Оған бой бермей бара жатқан соң қол жүргізбейтін

бітік егінге орақ орнына соқа жүргізіп, күздік бидай айдатып,
топырақпен бастырып көмдіріп жатырмыз». (36,37- беттер).
Бұл Боранқұлға кезіккен Тұман шалдың сөзі. Осыдан
оның кеуделі, адуын, жігерлі, аңғарымды, өткір ойлы мінезі

Ғаппар БІЛӘЛ
аңғарылады. Жол- жөнекей көп сырдың басын шалып, зама­
нына болған бағасын жасырмайды. Тілінде қитұрқы шындық,
өткір ажуа бар. Екі шал, бір орта, ұқсас жағдай. Бірақ, екеуі

екі түрлі сөйлейді. екі түрлі ойлайды. Дәуірге берген бағалары
әр алуан. Бірі мақтайды, бірі мойынсал болмайды, бірі разы,
бірі наразы. Сәйдәліні бірі партия баулыған бастық десе, бірі
тақырқолтықтан шыққан сәдірмек дейді. Сайып келгенде бұл

екі түрлі бейне, мінез біріге келіп, коммуналасқан тұстағы
адамдардың ой өрісін, арман-тілегін, тұрмыс тәсілін, жасау
ерекшеліктерін толықтап тұр.
Әрқандай шығарманы, әсіресе, кесек прозаны талдағанда,

оның тіліне соқпай кету мүмкін емес. Өйткені «тіл әдебиеттің
басты мүшесі» (горки). «Сөз – шығарманың негізгі матери­
алы» (федин). «көркем сөз – көрікті ойдың көрінісі, құнды
сөз – құнарлы ойдан туады» (Зейнолла Қабдолов). т.б.-лар

айтқандай, тілі нашар шығарма әрқандай кезде зейінді шығарма
болып жарытпаған, әрине. «Тіл – ойдың тікелей шыңдығы».
Ойыңызда не болса ақ қағаздың бетіне сол түседі. Ойы
тереңнің – сөзі терең болады. «Ғасырлық ызғар» романының

тілі тапқыр,сөзге кенен, қиналу, кібіртіктеу жоқ, жатымды,
жатық, еркін,ершімді, музыкалы буырқанған тіл.
«Сырдария сарқылып қалмай, саябыр таппай ағыл-тегіл
жөңкіліп аға берді. Қарлы құздардан, мәңгі мұздардан ырыздық

алып, ырыстанып жатқан сүлейлі ағыс неге сарқылады екен?!
Жалпақ дала тіршілігінің жітірмелете соққан барлау та­
мырындай лыпылдап, бүлкілдеп қайнаған момақан майда
толқындардың бетіне жібек кілемін төсеп тастап, салауат­

ты сақалы сүттей ағарған, салиқалы саусағы тарамысы біліне
таралған Қорқыт баба аруақты қара қобызын өңгеріп оты­
рып, күңірендірді Сыр бойын, оғыз-қыпшақ даласын күймен
тербетіп. Желмая мініп қашқанда құба шөлдерден, құзар

шыңдардан пана таппаған жаһангезді Сырдарияның сырлы да,
сиқырлы толқындары қамажаулап, алақанына отырғызып алып,
қайда, қай түкпірге барса да алдынан орап шығып, құтқармауға
айналған жылпос, жылбурынды ажалдан арашалап тұрды,

Ғаппар БІЛӘЛ
таяу жасаған Боранқұлдың боранды өмір оқиғалары арқылы,
қазақ халқының ғасырлық тарихынан сыр шертеді. ол-тек
Боранқұлдың басындағы қуғын болып қалмастан, қайта ел ба­

сына түскен қуғын екендігін айғақтайды. Боранқұл талыққанда,
тарыққанда қара қобызын маңыра-тады. Іштегі шер-шеменін,
мұң-зарын, арман-сағынышын, жан алауын қобыз күйінен тау­
ып, мауқын басады. Жігерін ұштап, кең тыныстауға мүмкіндік

табады. Сосын алдағы күнге үмітпен қарап, өмірдің соқпағын
бойлап кете барады. Бастаубай қария «Қорқыт атаңнан қалған
мұра қара қобызын бергенде, «Қорқыт атаңнан қалан үн еді»
деп талай күйді үйреткен. Боранқұл ойлап көрсе – Қорқыт

баба өмірін ажал құрығынан қашып жүріп өткерсе, өз өмірін
адам құрығынан қашып жүріп өткізіпті. Қайда барса алдынан
«Қорқыттың көрі» шығып отырыпты. Жазушы Қорқыт атаны,
оғұздар заманын, баһадұр батыр ерлігін, «ақтабан шұбырынды,

алқакөл сұлама» кезін, содан туған «емен толқыны» күйін, оны
шығарған қара шалды романға кіргізіп, Боранқұлдың туыла
сала адам құрығынан қашқан тарихын нәрлендіре түседі.
Автор қарапайым, шағын деталдарға да шеберлікпен

ой сіңіріп, кітаптың мазмұнды, сапалы шығуына мүмкіндік
жасаған. Бұл арада тек бір ғана мысал келтірейік: шығарма
соңында кішкентай немересі Мақаш иттердің сүйек-саяққа та­
ласып, өзара ырылдасып жатқанын қызық көріп айтып келген­

де, Боранқұл: «соны да сөзім бар дейсің-ау, өздеріне тән иттігі
ғой онысы, оны десең, басы ауыратын олардың бір зәуреті
тағы бар»(604-бет) деген жан толқынысына түседі. Ия, ол
өзіміз, итше ырылдасатын да, бет жыртысып жаңжалдасатын

да, тіпті, өлісіп-беріспейтін де өзіміз. «Итшілеген өмір-ай» деп
өкініш айтатын да өзіміз.... Осы деталь салмақты ой арқалап
қалмастан, шығарманың мазмұны мен идеясын шоғырлы
түйіндеп, романның тартымды, өрелі аяқталуында таптырмас

рөл ойнаған.
Қорыта айтқанда, «Ғасырлық ызғар» ерекше тебіреніспен,
терең толғаныспен жазылған лирикалық бояуы қанық дүние
Тұрғанбай Оразғалиұлы

Жасы тоқсаннан асып, ғасыр жасауға таяқ тастам жер
қалғанға қадар асқарына қар түспей қара жатқанымен,
«ағайыны найзаласқан жау болған, екеуі үшеуге айналған»,
еңсегей бойлы, сұңғақ денесі жота тұсынан алға, тірсек

тұсынан сыртына қарай иілген, иір-қиыр қара шал жатаған
қара күңгейдің ықтасынды иірім қолтығына, іргесі жаңқа тасқа
жастай қаланған жертаған тас үйдің есігінен еңкейіп далаға
шықты. Су жаңа кезіндегі сықырлауықтығынан айырылып,

жұлығының сыры көшкен қашанғы қара саптамасының әукесі
қатпарланып, ойыстағы ескілікті қой қораның жақтауына
таңдайлап жиылған қу қыртыс қи түбіне келіп тоқтады. Имек
тұтқалы ырғай таяғына – (әлгі үшке айналған екеудің үшін-

шісіне) көнетоз шапаншасының кеуде тұсынан тірене тұрып,
қырсау қабағын көтерді. Таяқ ұстамаған бос қолының көк та­
мырлары білеуленіп сыртына тепкен, тоғызтарауынан төменгі
барша буындарынан қисайып, буылтықтанған шадыр саусақ-

тарымен сауысқан құйрығындай ұзын, бурылдап қылау шалған
шоқша сақалын салалады. Көңірсіген қара қордалы қыстау-
лықтың алдына көлденең түсіп жатып алған барыстай тарғыл
теріскейдің үстінде, үңірейген қап-қараңғы аспан үңгірінің

тақыр қапталына тұяғын іліндіре алмай қанаты дірілдеген
сары көбелек сияқты күн көзінің бозамық сүлбесіне қарап
еңсесін тіктеді. Қарақоңыр Қатипамен тысталған сәнді елтірі
тымағын шалқайта киіп, бараны ғана елестейтін аяғының

алдын ырғай таяқтың тұмсығымен түртпектеп ілгері басты.
Қарлыққан жаңқышақты дауыспен:

Ғаппар БІЛӘЛ
әр діннің өзіне тәбиғылылы, тіл тигізуге, дәретсіз беткелді
кіріп-шығуына болмайтын киелі, қасиетті саналған орындары,
адамдары болады. Бүкіл мемлекет көлеміндегі ауыл-қыстақ

атаулыға үлгі етіп орнатылған дажай қыстағының қыртысына
жақпайтын сөзді ауызға алу кімді болса да қырсыққа ұшыратуы
тиіс еді. Қадишаның жаңа туған сәбиі бөгде біреулердің көзінше
жаялығын былғап қойса керек. Сосын Қадиша қолқанат қызын

өтіп кетті – деп. Егер оқымаған, надан кедейдің қызы Қадиша
айтпай, оқымысты, байшыкеш біреудің аузынан шығып кет­
кен болса, бұл сөз үшін ұстараның жүзіндей қылтқып тұрған
жағдай оның тырқын жазып жіберуге де тиіс еді. Осы мәселе

сөз бола бастаған жиын үстінде баласының атын өзгертіп
қоюға уәде беріп құтылған Қадиша осы болатын. Ол бүгін де
өзін мұқыратушы замандастарына қарсы жауап тауып шықты:

желді мен шығардым. Жақсы адамның ішінде жамандық жат­
пайды деген осы.

әзілі кешегі өз қылығы туралы екенін аңғарса да, естімеске
салып, шымдауытқа қағып-сілкіп алған қарала сырмақты
шиыршықтап жіберіп, қайта көтеріп келе жатқан мосқал қара
қатын «мені жотаға шығарыңдар» деп әмір берген қара шалды

пышақ қайрап отырған сары шал мосқал қара бәйбішенің бе-
тіне қарап ыржия күлімсіреген еді, жымырылған еріндерінің
астарынан түбі көгеріп, тұрқы қисайып кеткен опырық тістері
андыздап көрініс берді.

қасқа
тістеріңіздің
хал-жағдайы
қалай?

өз аузыңа қарап сөйле! – Мосқал қара тұрпайылау кеткенде,
сары шал құдағиынан жеңілгенін біліп жуаси берді.

күбірледі... Жіңішкелтең сары кездікті тас қайрақтың бетіне
жалақтата жосытып.

ман астына мінген күрең шыбықпен «жорғалатып» келіп,
атасының сұқ саусағынан алған кішкентай немересі тілі енді
ғана оралымға келтірген «р» дыбысын екі-үш еселеп былдыр­
лады:

ңнан, бастай бер атаңды, сен баста! – деді қарт елжіреп.
Ата, немере, ырғай таяқтан ұйымдасқан үшеулік қосын ор­
нынан жылжығанда, шулап қоя берген иттердің шәуілі қайта
кідіртті.

ындар! Өз көкірегіңнің қырылы кейде машине гүріліндей
гуілдейді. Кәрілік деген де бір дерт екен ғой, жүр, балам,
тарттық жотаға!
Оң қолына немересін, сол қолына таяғын сүйеніш ет­

кен қария қораның ту сыртындағы аласа қыратшаға бет алған
еді. Қапасбай көршіге үріп, бөрлігіп қайтқан қара ала, көк
бөрте төбеттер ақыиесіне жер шалып беретін шолғыншылар
іспетті иіскеленіп, орағытып алдыға түсті. Ал, қария әр қадам

аттаған сайын таяқтың тұмсығымен басар жолын аластап, жаңа
қонған қыстау сонысының тірсекке соққан шөбі арасында
аяқ қағар тас, томар бар-жоғын адақтап аңдап басады. Сөйтсе
де, соқырдың тірлігі-жарым тірлік қой, ғұмыр бойы тартқан

азап, михынатын аз көргендей тағдыр оны қартайтып, әл-
қуаты азайған шағында осылай жүруге қосқан, екі көздің көру
қуатынан айырған. Көлденең кезіккен тезек, кесек бірдемеге

Ғаппар БІЛӘЛ
аяғын қақтырып сүрініп кетсе, қаусап жұқарған сүйек тастақты
қатты жерге шашылып кетпесе де, сынып, мертігіп қалуы әбден
мүмкін. Екі жастың біріне енді келіп, «Жер ортасы – көктөбе»

деп аталатын орта жастан жаңа ауған шағы емес. Ақырғы
көмбеге жетіп, сіңіріне әзер ілініп отырғанда бала-шағасына
соқырлықтан тарттырған ауыртпалығы аз болғандай, оның
үстіне ақсақ, шолақ болудың азабын үстемелеп берсе, сыртқа

көтеріп шығарып, асты аузына салып берудің бейнетін Жарату­
шы Алла балаларының басына бермей-ақ, көзіне көрсетпей-ақ
қойсын!
Алғашқы қайын атасы Көкебай болыстың жасына жетіп,

қара бура қартайып жар басына шөккен күн ғой бұл күн.
Ғасырлар бойы алма кезектесіп келе жатқан шақырайған ап­
тап, шатынап айрылған аяз, қарлы боран, сусамыр аңызғақтың
қазымыр тырнақтарымен қақырап тілімделген жәйірдің

күнқақты адырлары іспетті айғыз-айғыз бет терілерінде бақ пен
сор тайталасып тәжікелесумен өткен тағдырының қуанышы
мен қасіретінің, үміті мен түңілісінің сойдақ-сойдақ іздері
жатыр. Балалық-жастық шағынан мұраға алып қалған жалғыз

нышан-шәшінің көмір қара бояуы ғана. «Тоқсанды аралаған
шалдың шашы ағармағаны қай жақсы дейсің?» деп, бұл нысан­
ды жақсылыққа жорымайды. Қайраты қайтпаған мығымдығына
баламайды. Қайрат қайда, қария қайда? Күш қуаттың көзден

бұлбұлы ұшады. Қайраты қайтпаған болса таяққа сүйеніп,
немереге жетелетіп жүрер ме еді?! Атқа мінуден қалып, от
басының, ошақ қасының ерікті тұтқынына айналып омалып
отырып қалар ма еді?!

Ерікті тұтқын деймісің? Көз көрмесе, қол қалтырап,
тітіреп тұрса қайдағы еріктілік? Зорлық қой бұл, адам сонша
дәрменсіздікке өзін өз еркімен ұстап берер ме?! Дәрменсіздік
ноқтасына еркімен басын ұсынар ма? Әрине, бермейді де,

ұсынбайды. Ұсынбағанға уақыт шіркін жібермейді. Құлақтап
басып көндіреді. Күллі тағдыры «уақыт» атты дара билеушінің
қолында тұрғанда жоны таймайтын семіздік, қуаты кемімейтін
күштілік болмақ емес. Уақыттың қолында заман да, хандық-

тарихнамаларға жерленеді. Көздері жұмылмай тұрғанда олар-
дың бойынан ғұмыр сүруге, жарық дүниеде жасай тұруға
талпыныстың ақтық минутына дейін күдер үздірмейтін үміт-
керлік сәулесі ғана жойылмай сақталады. Ғасыр жасаған

қарияны жотаға жетелеп, сырылдаған кеудесін қау көріктей
күрілдетіп, желдендіріп жүрген де сол сәуленің сарқын
демесіні, қараңғылық әлемінде жылтыраған шырақ жарығы.
Жаратушы Алланың мұны бергеніне де шүкіршілік, де­

генмен шаштың ағармағаны көңілге қаяу сала береді. Сақал-
мұрттың өзіне де соңғы кезде ғана қылау жүгірді. Қазақта
«оңбағыр», «оңбай кеткір» дейтін қарғыстар айтылады. Бұл
қарғыстың шын мағынасы – жастай өл, көктей орыл, қыршын

жасыңда қиыл дейтін мазмұндарға саятынын біле тұра, осы
қарғыс қартайғанға дейін сорың арылмасын, бағың жанбасын
дейтін мазмұндарды қоса білдірмес пе екен деп күмәнсірейді.
Боранқұл тоқсан неше жасты бекер өткізген жоқ қой. Ол

осы ұзақ ғұмырында қанша адамның қарғысына ұшырамады
дейсің?! Жаугершілік замандарда кәпір-мұсылманы аралас
қанша боздақтың қанын төкпеді, басын жұтпады?! Солардың
артында қалған қатын-баласы Боранқұлға қарғыс жаудырмай,

алғыс айтты деймісің? Бірақ, соларға Боранқұлдың қарғысы аз
ба еді? Боранқұл сол жетім-жесірлердің көз жасының киесіне
жолығып, қарғысына ұшырасын-ау делік, сонда Боранқұлдың
боратқан қарғыс-наласы, төккен көз-жасы оларға неге дары-

майды? Неге селге кетеді? Күштінің арты диірмен айналды-ра­
тыны осы емес пе?! Әділдік-теңдік деген қайда бар?!
Жоқ, жалған дүниеде әділет өмір сүрмейді. Ол тек
адамдардың сана-сезімінде ғана жасайтын, іс жүзіндік ғұмырда

өмір сүрмейтін жалған, жасанды елестік қана атау. Егер ол ұғым
өмір сүремін десе күштінің сойылын соғып, сойылгерлікке
дағдалуы керек. Өйтсе әділет ұғымы өз қасиетін жояды. Де­
мек «жеңген-хан, жеңілген қарақшы» деп бекер айтылмаған.

Жеңіліс тапқан күні әділет те қарақшы атанады.
Қазір Боранқұлдың қос жанары: ұзақты жылдар бойы
төгіле беріп сарқылған көз жасы көлшігінің кеуіп, үңірейіп
қалған орны, жараның ұясы, ұрттай берсе көл суы да таусы­

Ғаппар БІЛӘЛ
лады. Енді мына келе жатқан, аяқ жетпес, көз жетпес алыстан
бері беттеген бала-шағаларын қарсы аларда екі көзден сығып
шығарар тамшы жас табыла қояр ма екен?

Ойхой, шіркін, дүние-ай, сенің тірі жанды қызықтыратын
сұлу, сүйкімділігің жалғыз күндік болса да жарығыңда екен
ғой. Екі көзден айырылған соң Алланың жаққан шырағы –
аспандағы жалғыз күн сөнгендей, жер мен көктің арасы көрге

айналып, барша әлем тас қараңғылыққа шым батып жұтылып,
бар мен жоқтың, жоқ пен бардың арасындағы беймағұлым бір
тар қуыстыққа қыстырылып қалғандай, есеңгірегендей күй
кешеді екенсің. Қанша тырбансаң да ол қуыстан құтылып,

сытылып шығар дәрмен жоқ, үйелмені үйдей болып дөңкиіп
көрінетін денең шөжіп, жасың тоқсаннан асып томыртқадай
шалға айналған шағыңда дүниенің жарығын көре алмаған
соң, құр сүлдеңнің тірі жасағаны кімге керек? Өзіңе де не ке­

рек? Әуелі бала-шағаң үшін басы артық ауыртпалық, қажетсіз
жүксің. Соны ойлағанда қаңғырап тұрған көкірек қазандай
қайнайды. Сен ол қазанға тары бөрттіріп жатқан жоқсың.
Ондағы көбік атып қайнап жатқан нәрсе-у, өзекті өртеген у

қайнайды онда.
Бала-шағаның алдында кетейін, қалған өмірімде солардың
жаманшылығын көрсете көрме деп Алладан тіленесің. Бірақ,
Хақ Тағаланың ақ өлімі келмеген соң, ат атандырып, сүйек сын­

дырып, қарадай пышаққа түсе алмайсың. Тосасың. Жұмыстың
қара қыртысын айырмасаң да қора-қопсының жыртық-тесігін
жамап-жасқап, мал шетіне шығысып, шаруа қамына жетісе ал­
май тұмсығынан шаншылып жүретін балаларыңа бас-көз бо­

лып айғайлайсың. Бар жұмыстың басы-қасынан, тым құрыса,
шет жағасынан көрінгің келіп, тықыршисың. Амал не? Дәме
бар да, дәрмен жоқ. Көз көрмейді.
Тоқсан екі жылдың жарығы мен жалыны шығар екі көзді

қарықтырып, күйдіріп кеткен?! Шаң-тозаңы шығар бір қабат
перде тартып қарашығының сыртын тұмшалап тұтып қалған?!
Күйігі мен қасіреті шығар көз жасын көлдете беріп тақа су­
алдырып жіберген?! Мүмкін дәрігерлер айтқандай – ядролық

тозаң, сәуле дейтін кесапаттың шалығы шығар қабанның
тісіндей орып түсірген?! Қазақтың бос мойын шоқпары,
шашақты найзасы, орыстың торс еткізетін берденке, бесатары
болмағасын, сәуле, ядро дегендердің не екенін білетіндердің

айтуынан дүнді-барандап тұспалдағаны болмаса, қандай өрт,
қандай көшкін екендігін қария қайдан біледі?!
Бір кезде Боранқұл атомдық жарылыстардан пайда бола­
тын шаң-тозаң сияқты тағы бірдемелер адам денсаулығына

зиян жеткізбейді, пайдасын тигізеді деп тәлім берген
«ақылдылардың» сөзін де газеттен оқыдық дегендердің ау­
зынан естіген болатын. Сонда Боранқұл кімнің сөзіне сенеді?
Екі көзіңді ағызып жіберді деген дәрігерлердің сөзіне сенуі

керек пе, әлде, радиоактивтік шаң-тозаң денсаулықтың
“майөкшесіне” жағады деп қарайтын ақылдылардың сөзіне
илана ма?! Егер әлгі ақылгөй адамзатқа шын жаны ашитын кісі
болса, Боранқұлдың ағып кеткен көзінің алдына әкеліп тағы

бір атом бомбысын жарып, не үшін сауықтырып жібермейді?
Бірақ, Боранқұлдың мұндай “данышпандық” кеңестерді
естігені бір осы ғана деймісің?! Ертеректе Ресейдің шарпатша
өкіметі де қазақ жігіттерін әскери қосынға мойындарынан тізіп,

қойша қосақтап аларда нелер “ақылдылар” шыққан болатын.
Олар патша ағзамның “июнь жарлығы” қазақ халқына пайда­
лы, ба-лаларыңды әскерлікке беріп, оқ-дәрі, мылтық сияқты
қару-ларыңды тапсырсаңдар пайда табасыңдар, тыныш, бейғам

боласыңдар, азаттыққа, жақсылыққа жетесіңдер, жетілесіңдер
деп түсініктер жасаған. Боранқұл бұл “жақсылықтан” қазақ
елінің тапқан “пайдасын” өз көзімен көрген.
Қазір өз төрінің басында қалқайып тірі отыр дегенің бол­

маса бақиға дейін мойнынан түспеген, тақымын босатпаған осы
дерттен сауығамын деп үміт күтпейді. Кәріліктен емес, еңсесін
басын-жаншып, іштей кеміріп жеп бара жатқан осы дерттен
құрымақ. 92 жылдың денін аттың жалында, алмас қылыш

жүзінде, қанды қырғын соғыстың ішінде дүрілдетіп жүріп
өткерген дала сойқаны еді ғой қария. Егер ол бөсе білетіндеу
кісі болса Атырау даласынан тибет үстіртіне дейінгі аралықта
менің атым тұяғы тимеген төбе кемде-кем деп бөсер еді-ау.

Ғаппар БІЛӘЛ
Бірақ оған Құдай Тағала бөспелік қасиетті бұйыртпапты. Бөсе
қойғыдай қай жырғаған сапар дейсің ол?!
Бұдан 92 жыл бұрын, егер нақтылап айтар болсақ,

ғасырымыздың бірінші жылы, бірінші айдың бірінші күні,
бірінші сағатында шыр етіп дүние есігін ашқан сәтте әкесі
Әнбия азан шақырып, атын Боранқұл қоюы да тегін емес
шығар?! Айтты-айтпады, оның 92 жасы түгелге жуық боран-

шашынмен өтті. «Өткен күнде белгі жоқ» – дейді екен біреулер.
Жан сақтаудың бір сыдырғы майда, маймақ қимылымен
сірәптанбай, ер азаматтың кесірге соқтырар кесек қимыл-
дарымен өткен, сайран мен сарпалдаңға толы сапарының

белгісі неге болмасын?! Ат жалын тартып, азамат ісіне арала­
са бастаған алғашқы адымдарынан тартып, күні бүгінге қадар
өткен жолдары, басқан іздері тайға таңба басқандай сайрап
жатыр көкірек шатқалдарында. Ғасырға жуық ғұмырында

сан төңкерілген заманалардың, бірін-бірі табалап, бірін-бірі
күнәландырып, қынадай қырылысқан жорықтардың қыры мен
сыры жатыр жүрек сарайында. Барлығы да «аш иттің артын
сұқ ит жалағанының» кебі... Қақ тұрып, шөп басып кеткен

ескі со-раптар да ұмытылмайды. Ескіріп көмескі тарта баста­
са ойлар желемігі ұдайы жалаңаштап, бадырайтып,көрнеуге
шығарып кетіп отырады. Сол заманалар бойы сөнбей ілесіп,
ілестіріп келе жатқан үміт алауының соңғы алауы ғой оны қазір

де сайдан көрінетін көкжиектің қасына, қырат үстіне сүйрелеп
жүрген демесін күш.
Үшеулік қосын ілбіп жүріп қыратшаға шыққасын, Мақаш
атасын бұрынғы дағдысы бойынша жамбастан сыз өткізбейтін

қара қордалы ақ теріскеннің үстіне әкеліп отырғызды. Қысқа
жолда алқынып, бусанып қалған Боранқұл сәнді елтірі
тымағын шалқайтып, тершіген маңдайын алақан бұжырымен
сүртті. Торғай қуып жөнеле берген немересін қайта шақырып

мәшиненің қылпы көрінген заман маған айт! Ұзап кетпе! –
деп тапсырды. Сосын аңызғақтап соққан күзгі желге жотасын
беріп, дыр еткен дыбысқа құлағын төсеп, көпке дейін елеңдей
берді.

Қарт көңілі қазіргі сәтінде қуаныш пен күдік тайталасқа
түскен аласапыран күйде еді. Бірақ, күдіктен үміт күштірек.
Бүгін «жер түбі, жекен судан» бала-шағасын ерткен бір келіні
келмек. Боранқұлдың бұл отырысы – асыға күткен сол аяулы

қонақтарының алдынан шыққаны. Бір қыратқа шығып бір қадам
жақындай түскені. Басқа ағайын-туыс, құда-жекжаттардан бір
минөт болса да бұрын көрісіп, бір минөт бұрын құшағына
қысып, беттерінен сүймек, маңдайларынан иіскемек. Бұл

жолғасуды ол аңсап күткелі міне енді есептеп көрсе, табаны
күректей отыз жыл болған екен. Бір адамның ғұмыры жөнінен
отыз жыл зарыға күту оңай шаруа ма?!
Уа, Дәриға жалған-ай, күн сайын, жыл сайын мың құбы-

лып, жүз түрленіп, қылтқып, қыңыратқып отыратын заманалар
қаһары Боранқұлға қай қырымен соқтықпады?!
«Аюға намаз үйреткен таяқ». Бірақ, таяқ аса дарынды
болғанда ғана аюға намаз үйрете алады. Жарым ғасырдан асқан

жасына дейін Боранқұлдың үйренбеген намазы Аллаға сиыну
емес, адамға сиыну болатын. Жарым ғасыр тулап мөңкіген дала
тағысы елуінші жылдардың соңында ғана көнпістікке көнікті.
Ноқтаға тұрды. «Мінәжатқа» жүгінді. Ат жалында ойнаған ар­

палыстан тыйылып, намысқа шабар егес-қырқысын тоқтатты.
Жуасып келіп от басына отырды. Бала-шағаның тыныш
тіршілігін алданыш етіп, бәйбішесінің қасына тізесін бүкті. Бұл

күйеуі, өзінің сүйікті ұлы Ханжігіттен айрылып қаларынан үш-
төрт жыл бұрын орныққан тіршілігі еді.
Күллі жер-су, мал-мүлік, өндіріс атаулы жалпылық және
коллективтік иеліктерге көшіріліп, барша жұмыс-тұрмыс

ортақтастырылған, шанда бір ұшырасатын «көзқарақтылардан»
басқа, жалпақ қауымға ауыз атаулыны өзіне қаратып алып,
буы бұрқырап, оты дүрілдеп жанып жатқанымен, сылдыр суды
қайната беруден түбі қолдырап жыртыла бастаған «тайқа-

зандардың» тез арада тесіліп, күйреп кететіндігі мәлім бола
қоймаған мезгіл еді. Шаруашылық құрылыстардың барлық
саласында «Англияны он бес жылда қуып жетіп, басып озып
кету» жарысына түсіп, «секіріп ілгерілеуге: бұйрық алған

Ғаппар БІЛӘЛ
жаңа заман екпіні – түтін атаулының оңаша жағылатын отын
өшіріп, қазан-ошақ ыдыс-аяғын сыпыра жинап әкеткен-ді. Ұзақ
уақыт түрмеде жатып, қоғамдық өмірдің өзгеріс үстіндегі хал-

жағдайынан бейхабар қалде оралған Боранқұлға бұрын-соңды
құлақ естігенімен, көзі көрмеген “коммуна” тіршілігі тым сөкет,
жат көрінді. Бұрынғы өріс-қоныстың, ауылдық құрамның
барлығы орын алмастырып, араласып кеткендігі себепті өз үйін

зорға тауып жаяу келгенде, белі бүгіліп, беті тотығып кеткен
Мәлике есіктің көзінде аш аруақ болып көрінді. Жібек кәмзол
жамылып, алтын сырғаның жарқылынан құлақ түбінде сағым-
сәуле ойнақтайтын айдай аруды аңсаған сағынышты жүрек

қайыршы сұрықтас кемпірге тап болғанда үркіп, шошып кетті.
Танымай қала жаздады.
“Қазанына қақ тұрмағанның, көлеңкесіне ит жатпайды”
деп бекер айтылмаған екен. Тым құрыса, Боранқұлдың алды­

нан бір ит те шәу етіп үріп шықпады. “Үрерге иті, сығарға биті
қалмаған” деген осы шығар. Үйде дән тұрмаған соң қыдырып
келушілердің де аяғы үзілген. Көрші-қолаңдармен ас-суы,
ыдыс-аяғы араласудан қалып, абысын-ажындармен сырласып,

мұңдасудан тиылып болған қарсаңда алдына пайда бола кеткен
Боранқұлдың сүлбәсін ымырт көлеңкесінде шала шырамытқан
Мәлике алақан жайған тілемші кемпірдей созылған қолы дір-
дір етіп, жақындап келе жатты. Амандық сұрасуға, мойнынан

құшақтай алуға да күйі келген жоқ. Көтерген легені даңғыр етіп
жерге түсіп, тезегі шашылып кеткенін сезбейтін есеңгіреген
күйде түтесі шыққан шоқпыт күрте киген сыртқы қабығымен
Боранқұлдың құшағына құлап түсті. Жалбырап иығына

төгілген шашының арасынан сабын, әтір исі емес, көң, түтін
исі келеді. Есік көзінде дүңкілдеген аяқ дыбысы, леген салды­
рымен атылып сыртқа шыққан кенже қызы Қазинеш кешкі ала
кеуімде шешесін жұлмалап, ала жөнелгелі қарбаңдап жүрген

албасты тұлғалас алып мақұлыққа, кісі киікке ұшырасқан
үрейлі сезіммен бақырып жіберді. Шар етіп жылаған қызының
оғаш даусынан есін жиған Мәлике:

Сонда ғой, Қазинештің есі шыға аңырап, жасқа толы
жанары түкті көрмей, сілейіп тұрып қалғаны. Оны жерден
Боранқұл өзі барып көтеріп алып кеудесіне басты. Он алты-
он жеті жастағы қыз баланы түрмеден қайтқан әлсіз адамның

көтеріп алуы жеңіл жүк қой дейсіз бе? Бірақ, бетінен қан ойнап,
нұр тамып тұратын дер шағында дерт шалған гүлдей сұрғылт
жүзі тозаңытып тұрған қаңғажақтай арық қызды іліп алғанда
шегіртке ғұрлым салмағы білінбеді. Көтеріп әкеткен алба­

сты тұлғасы шын әкесі екеніне сенгісі келмегендей, үркінген
қыз жүрегінің кеудесінен шығып кетердей үркіп, тарсылдап
тұрғанын Боранқұл көкірек сүйегімен естіді. Шын шегіртке,
ұзын етекті көйлек кигізілмеген бойжеткен қыз жұлған бөдене

емес, сидиған екі сирағымен тебініп, уыстың ішінде бұлқынған
қара шегірткенің өзі. Әкесі екеніне көзі жеткеннен кейін мой­
нынан тас құшақтап алып, күліп тұрып зар еңіреп жылады-ау
дейсің. Қазинештің даусымен жүгіре шыққан Ханжігіт сынды

азамат ұлы екпетінен түсіп, оратылып алған екі аяқтың жұлығы
тесілген шүберек шарығынан сүйіп, күшік иттей қыңсыласын!
Әйеліне жар, балаларына әке болып жарытпаған, тірі жесір,
тірі жетімдік тауқыметіне кіріптар етіп, аштық, жалаңаштыққа

душар еткен барша жауапкершілік, барша күнәкәрлық
ауыртпалығы желкесінен басып, басын салақтатып алып түскен
Боранқұл ет жүрегі езіліп, бордай босап егілсін! Жертаған тас
үйдің ішінде емес, есік сыртында табысып, бірін-бірі аймалап

бірігіп кеткен төрт жаниесі бейуақыттың арсалаңдап соққан
аңырақай желімен үн қосып, ал бір боздасын келіп! Олардың
қосыла жосыған көз жасын жүрегі жылымайтын алыстағы
жұлдыздардың суық дидары алдында, қоңырқай адыр-

жайырдың қоңыр кештегі жылы ауасы сүйіп құрғатсын! Өксік
үнін, шер даусын, жан жоқтауын, жұбаныш күлкісін самарқау
күздің тас қараңғы түні тыңдасын! Сөйтіп, хабарлы сөйлемдер
кілең лепті сөйлемдерге айналып жүре берсін!

Жалыны қылпылдаған кәресін шамның түбінде, түтесі
шыққан ескі сырмақтың шетінде, көршіден сұратып алған
орта шыны сүтті қосқан аққұйрық шайын құйып, бір тілкім
дастарханның ортасына қойылған жарты тегеш қылтанды

Ғаппар БІЛӘЛ
қара талқанмен күйеуін күтіп, байырғы ибасымен бір тізерлеп
шоқиып отырып, сорасы шыққан көз жасына ие бола алмаған
Мәлике бетін қарып, өртеп бара жатқан жоқшылығын

сездірмеуге тырысып, әлгі талқанды екі баласынан қызған-
ғандай Боранқұлдың алдына шөлгемдей берген болатын.
Алыстан аңсап сағынып келген бала-шағасының күйіне
Боранқұлдың жаны ашып кетті. Бар шүкіршілігі – Ханжігіт еті

тірі, пысық жігіт болып ержетіпті. Ата кәсібін қуып, аңшылық
істей алмаса да, мұрсасы барында кекілік аулайды екен. Олар
сол күні түрмеден босап келген әкесінің азаттығын төрт кекілік
сойып құттықтады. Мәлике кекілік сойылған соң шалына қой

сойып беріп отырғандай молқорсыды. Дөңгелене отырған төрт
жанды жәйірдің мемлекет меншігіне өткізіп алынбай, есеп-
қисап дәптеріне ілінбей, сейсана жүрген ала қаптал төрт кекілігі
молшылыққа кенелдірді. Ол да болса әулие ата Қарынбайдың

шапағаты шығар?!
Боранқұл үй-ішінің бұрынғы жасау жабдықтан тұттай
болғанын есіктен кіре байқаған. Бәйбішесі Мәлике малдан
айрылған соң кілем-кілемше, қасқыр ішік, түлкі тымақ, зерлі

шапандардың тибетке көш үстінде шашылып жоғалмай қолда
қалған сарқынын базарлатуға жол таба алмаған жағдайда
жіпселеп тартуға ұсынып жүріп, Ханжігітті оқытыпты. Ұн-
талқанға айырбастап құрсақтарын асырапты. Ханжігіт сол

болымсыз оқығандығының арқасында көзі ашық, хат сауаты
толық адам есептеліп, коммунаның бір бригадасында есепшілік
міндетке тағайындалыпты. Өйтпегенде Боранқұл сынды тари­
хи қылмыскердің үй іші жаз жайлауға шығып, қыс қыстауға

түсіп, малшылармен бірге көшіп, қонып, атқа мініп, сылқым
серілерше «селкілдеп» жүруіне толайым жол жоқ көрінеді.
Ондайлардың орны – көптің көзінен, бұхараның бақылауынан
таса кете алмайтын, егіншілік майдандарында, отырықты қыс-

тақтарда тұруы керек екен. Ханжігіт азғантай сауаттылығына
еңбекшілдігі мен кішіпейіл шығысымдылығы қосылып, ел-
жұртқа жағымдылығымен қара еңбектен құтылыпты. Кәдірлік
орындықтың шетіне құйрығын іліндіріпті. «Кәдір» дегеніңіз

болатын түрі бар. Басқаларға билік жүргізетін ұқықтылар да
солардың арасынан талданбақ.
Мәликенің қолда бар жалғыз ұлы туралы бөскендей
мақтанышпен жеткізген мадақ жырларын Қазинеш құйып бер­

ген жылы суға басын жуып, өсіп кеткен сақал-шашын жібітіп
отырып, елжірей тыңдаған Боранқұл өзіндей дырау, «өштескен
иттің ізін талаудан» тайынбайтын кекшіл, қатыгез адамнан
адуын ұл тумай, Ханжігіт сынды жібек мінезді, жан баласына

жағымды “шүйкебас” ұлдың туғанына таңыр-қады.Бірақ,оған
Боранқұлдың таңырқайтын да жөні жоқ-ты. Өз әкесі Әнбядан,
қой аузынан шөп алмайтын, тышқан мұрнын қанатуға қолы
бармайтын әкеден, Құдай жолын тұтынған сопы адамнан

Боранқұл сияқты кесек мінезді “қанішер” ұл тууға тиіс емес
қой. “Түлкі болған заманды тазы болып шалатын” итке айнал­
дырып, ит тұқымдастардың мінезін тағдыр қанына егіп отырса
оған не шара бар?!

Боранқұл солай да болса ертеңгі елең-алаңда мал санағы
жұмысына кетіп қалатындығы үшін түн асырмай, май шамның
жарығында әкесінің шашын сыпырып, сақал-мұртын түзетіп бе­
руге ұстарасын жанып даярланып жатқан ұлын енжар көңіліне,

жұқарған тірлігіне медет көріп, медеу тұтты, есіркеу көрмей,
мүсіркеу өскен бақытын шырамытып, жаңа танығандай күй
кешті сағынып келген азамат ұлын, бойжеткен қызын қайта-
қайта шақырып маңдайынан сүйіп, тұмсығынан иіскей берді.

Көкірегінде күй лебі желеміктеді. Шегіртке сияқты Қазинешті
жұмсап, қашанғы заманнан қара кебеженің түбінде жасырулы
жатқан қара қобызын алдырды. Балаларын ғана емес, қобызын
да, қобыз үнін де сағынып қалған екен. Сыры көшіп, жұлығы

сөгіліп ұртиып кеткен былғары етігінің қонышы қолқылдап,
құймышағы сорайған Мәликені құшақтап аймалауға аңсары
ауып, асығып отырса да балаларының алдында әдеп сақтады.
Түн бояуымен тұмшаланып, иендегі қара қуысты мекенде­

ген жертаған үйдің тас қабырғасын қобыз үнімен күңірендірді.
Ыспалы қыл ішектің үстінде безілдеп, жортақ басқан
саусақтардың ұшынан көкірекке симай өрекпіген сағыныш
зары жосылып есілді. Бітеу жатқан жан жарасын тілімен

Ғаппар БІЛӘЛ
жалаған мұң самалы сағағынан үзілердей, қалтыраған құба
жапырақтарға сыр шерткендей – шешен тілмен көсем сөйлеп,
жорғақ басты. «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» бейбіт

заманға талпынып үздіккен үміт пен мұң шұғыласы шешек атты
балбыраған түннің барқыт қанатында. Баласынан айрылған ата
мен ананың өзегін кеміріп жет бара жатқан әлде бір жылан по­
рымды бауырымен жорғалаушы сұп-суық сезім ағысы белуа­

рынан қамшы тиіп кең тынысты қобыз шанағына құлап түскен
соң, сарқын қуатымен қайта жиырылып қақшайған басымен,
сабау құйрығымен Боранқұлдың перне басқан саусақтарына
сабалап, шерлі ішектің бойымен термелеп өрмелегендей күй

туды. Төрт бірдей жан қара қобызға қосылып, күліп отырып
жылады, жылап отырып күлді. Сопа басы сергелдеңде жүрген
тұстарда езіліп елжіреуді, егіліп жылауды ұмытып кеткен жүрек
қылының дірілдей білу қуаты қатайып, сарқылып кетпегенін

Боранқұл соңғы кезде ғана сезе бастаған-ды.
Түн ішінде ол шашын сыпыртып жатқан орайда Мәлике
де жуынып, тарана бастаған, оның да соңғы кезде сирексіп
бара жатқан тарану қимылын шалына жарыса қайталап, киме­

шек-шылауышын бұрыштап отыра қалуы ұмытылуға айналған
жар құшағына ұмтылған әйел пиғылы болатын. Бағанадан бері
Мәликенің жүдеу жүзінен, кірбең қабағынан түңіліп, торы-
ғыңқырап отырған Боранқұлдың соны көргенде сезіміне қытық

жүгірді. Көкірегіне жылы жел есті. Шам сөнісімен жамаулы
шыт көрпенің шетін ашып кіріп келген Мәликенің арық денесін
өлген-тірілгеніне қаратпай, апа-тапасын шығарар құмыққан
құштарлықпен бас салды. Ішке симай кеткенде лап қойып,

аңырап ақтарылғалы тұрған дыбыстарды тиып ұстап, боздап,
ыңыранып жіберуден, шалының тамағын шайнап тастаудан
сақтану қамына бола Мәликенің мұндайда көрпенің жағасын
қауып, тістеніп алатындығын ол білетін.

Боранқұл өзін жас шағынан тартып даңқы зор үлкен
істердің жолына арнаса да, тағдыр оны күн сайын үш
саусағының ұшымен шымшып ұстаған асықтай үйіріп, шәкене
істердің иіріміне шертіп түсіре берген байырғы әдеті еді. Сол

түсіне кірген әкесі Әнбиянің жолын ұстап, таң намазына отыр­
ды. Намаз үстінде Аллаға жалбарынып, ұл-қызына ұзақ өмір,
тыныш тіршілік тілеп дұға қылды. Алыс-жұлыстан, айтыс-тар­
тыстан тиылып, от басының, бала-шағасының ауыртпалығын

арқалауға ниет етті. Бұл – оның қатын-бала алдында, оларды
төңіректегі тобырлардың жеккөрініштілігіне, шет қақпайына
ұшыратқан кінәларын жуып, еңбек көрсетуге тырысқан әкелік
жанашырлығы еді.

Сәске шайын іше сала үй шаруасына кірісті. Жыл сай­
ын әркім отырып қол тимеген күтімсіздіктен құлап бүлінген,
қисайып мыжырайған, тегінде біреудің салақ-олақ қолымен
добалдай салған тас үйдің жыртық-тесігін жамады. Қиюы

қашқан, жыртылып шағылған есік-терезесін бүтіндеді. Түйелі
көште тартуға түсіп жапсары ашылған көне моржаны қайта
қаусырды.
Сол жұмыстардың аралығынан уақыт шығарып, көршісі

Айданақтың үйіне кіріп, амандасып шықты, алыстан алты жа­
сар бала келсе алпыстағы шал алдынан шығатын елдің салты
бойынша алдымен Боранқұлға ауылдасы Айданақ келіп сәлем
беруі тиіс еді. Боранқұл олай деп керги алмайды. Өйткені, ол

жайылған қылмыскер. Оның үстіне Айданақ алыс-жақынды,
ақ пен қараны, қас пен досты ажыратып парықтандыра ала­
тын, көкіректе жылты бар, аңғарымды кісі емес, қырықты
орталағанға дейінгі ғұмыры қой соңында өткен надан, қой аузы­

нан шөп алмайтын момын, аузың қайсы десе мұрнын көрсететін
ынжық. Оған өзінен басқаның бәрі би, бәрі қожа. Өзіне-өзі ғана
қожалық етпейді. Бидің билігіне, қожаның құқайына жаралған
құл, құлдығына жасымайды, билеуіне жабырқамайды. Осы

халдегі адам – үкімет жағы айыпты етіп соттап, өзге жұрт ат
бойын ала қашып сырттап, жуық келуден, жұғысып қалудан
тайсақситын Боранқұлға сәлем бере келмегені несі айып?!
Боранқұлдың кім екенімен, не үшін жазаланып жүргендігімен

оның қанша шаруасы бар?! Үкімет айтты, Боранқұл күнәкар
деді, ендеше, Боранқұл Айданақ үшін де күнәкар. Оның
білгені де, білері де сол. Басы аман, малы түгел болса болғаны.

Қанша нашар, қанша өлез дегенмен де бас пайдаға келген­
де “бас аман”-ды ойлайтын адамдардың өзіне тән сондай бір
«көкжал» көріпкелдері болады.
Содан тартып Боранқұл Тәлеукелдінің орналас­тыруымен

еңбекке шықты, аралап жүріп әр қораның қиын ойды. Жем-
шөбін тасыды, жас жігіттерге қосылып өгіз айдап, боранға
түсіп, қар кешіп, мұз жастанып жүріп, орқыдан тұз әкелісті. Сот
жазасына ұшыраған күнәкар адамның бос жүруіне, еңбектің

жеңілін таңдауына жол жоқ екен. Қыс ортасында ауырып жа­
тып қалған Айданақтың қойын бағуға шықты. Айданақтың
сырқатына Боранқұлдың күлкісі келеді. Оның сырқаты
Тілеукелді бригадир қой босатқан күні түнде сызат алыпты.

Боранқұлға босатылған қойға аурудан өлді дейтін акті жасауға
көнбей қасарысқан Айданақ, өзіне бір қой босатылғанда барып
илігеді. Бірақ, өз қорасына өзі түсіп, қой алып шығуға баты­
лы бармай қолы қалтырай береді. Сосын қойды Тілеукелді

таңдайды, Тілеукелді қорадан алып шығады. Тілеукелді үйге
кіргізеді, “мен бастықпын, ертең осы қойдың есебін алатын кісі
менмін, мен бердім, сен же, ұста, бауызда!” десе “қой патшасы”
Айдакеңнің дірілдеген қолы пышақ ұстауға келмейді. Ертең

сөз болып жүрсе сытылып кетуге оңай болсын дейтін бақай
қулығы бар-жоғын өзі біледі, әйтеу, пышақтан ат бойын ала
қашады. Кейінірек мәдениет төңкерісі жүрілерін, ол жүрілсе
“Социализмнің іргесін қазып”, “капитализм жолымен жүрген

ұқықты” дейтін атаққа қалып, “кері төңкерісшіл әлемент:
Боранқұлмен астасып, екі бірдей ту қойды сойғызғанын, оның
бірін ауызбасытқы үшін өзіне бергенін Айдакең айдай әлемге
жамыратып айтып саларын, айтып салса айықпас пәлеге ай­

наларын Тілеукелді ол кезде қайдан білсін?! Қалтыраған
қолдан қара пышақты жұлып алып, еркек қойды алып ұрып
жарып тастайды да, ішек-қарынды жегісі келмесе күл-күбір
төккен күресіннің астына төңкере салмай, қасақана Айданаққа

өңгертіп, далаға жасырып көміп келуге жұмсайды. Қапқа
салынған ішек-қарынды атқа өңгеріп мойнақ асып кеткен
Айданақ сол кеткеннен мол кетеді. Қой сойылып боршаланып
болады. Айданақ келмейді. Қазан қайнайды, ет піседі, келмейді.

Ғаппар БІЛӘЛ
Ет сылынып түсіп бара жатқан соң желініп болады, келмейді.
Күн батады, түн болады. Тоса-тоса бала-шаға ұйқыға кетеді. Ал
Айдакең таңға жақын оралады. Өң бозарған, дене қалтыраған.

Күзгі қара суықта үш саусақтың басы үсіген, бүйіріне шаншу
қадалған. Бір шұқырға аудара салатын бір қарын жынды әр
бұтаның түбіне үсіген үш саусақтың ұшымен үлестіріп жүріп
таң атырған. Айданақ ұрлығын жасырған сол еңбегін өзі еш

қылып, мәдени төңкерісте өзі айғайлап шыққаны бір шаруа
ғой, сол кезекті бүйірінен ұстаған шаншу тарқамай қойғаны
өкініш-те. Сыздап ауырып жүріп, қыс ортасы ауа бере жалп
етіп құлап түсті.

Өзгенің ала жібін аттамауды мақтаныш ететін қазақ
пиғылының кір шалмаған ақаусыз тазалығы да, майлығын
мысық шайнап жатса мырш демейтін кешірімпаз кең пейілділігі
де мөртті кезінде қарбытып қалудан жасқандыра беретіндіктен

ынжық, ездікке кіріптар етпей тынбайды-ау, – деп Боранқұл
мысқыл етеді. Әйтпесе, бір қойды сойып жегенін жасырып
жаппай-ақ, керек болғасын жедім десе де Айданақтың басын
ешкім кесіп алмайды ғой. Алдына салып берілген қоралы

қой өзіне тәуелді болмаған күнде де, кембағал Айданақтың
өзі коммунаға бір қой қоспады, бір қойлық еңбек сіңірмеді
деймісің?! Қара шай, қара нанға қақтығып отырған бала-
ларының өзек жалғар көжеқатығы үшін бір қой сойып алуына

тура келсе, Айданаққа бастықтың бекімі не керек? Шаш ал десе
бас алатын мәдениет төңкерісінің “қыл қимас” жүзі қылшылдап,
жалақтап тұрған кезінде Тілеукелдінің басына Айданақ мыр­
за сойыл етіп үйіргенде қылмыскер Боранқұлдың өзі-ақ төтеп

беріп, кейін құда болып кеткен Айданақтың ауыртпалығын
да өз басына үймелетіп, “бұл екі қой қасқыр тартып кеткен
өлешек қой болатын” деп бет бақтырмай қойған-ды. Дегенмен
“біреу өлмей біреу күн көрмейді” дегеннің жөні бар-ау, тегі.

Айданақтың ауырып қалғаны, сол кезде Боранқұл үшін теріс
болған жоқ, оның таяғын алып, қойшылық мәртебесін иеленді.
Әрине, қойшы таяғы әмір таяғы емес, бірақ Айданақ ауырып
қалмаса Боранқұл сияқты кері төңкерісшіл “элементтің” қолы

бақташыларының өз тізгіні өзінде, қалаған уағында қойын
өргізеді, қалаған уағында қоралайды. Отырса демалыс, тұрса
жүріс еркіндігі бар. Астына арық-тұрақ болса да ат беріледі.
Көлік беріледі. Қарны ашып, өзегі талса ұрлап қой соя алмаған

күнде де жасырып-жауып саулық қойдың сүтін сауып ішуіне,
құрт-май жинап алуына мүмкіндік жоқ емес. Ал егіншілер
тұрмысын Боранқұл өз көзімен көрген. “Тырнадан қарауыл
қойғанның басынан қиқу кетпек емес”. Білім қабілетіне,

іскерлік иқуатына қарамай, сенімділігіне,көнімділігіне қарап
талда-натындықтан бастық атаулы ұя бұзбас надан кедейден
ылғанып алынған, ұқықтылардың талайы кісі болғаным осы
деп біліп алкеуделеніп кеткен-ді. Ондайлар өз меңгеруіндегі

диқандарды қылмыстылардан да нашар күйге түсіріп жіберген-
ді. Боранқұл жаза мерзімін аяқтап абақтыдан қайтқанда алғаш
рет коммунаның егістік майданындағы орталығына барған.
Үйін іздеп аңқалаңдап жүріп адасып барған жоқ, өзін комму­

на басшылық кеңсесіне мәлімдеуге бұйырған тапсырыспен
барған.
Ұзақты жылдарға созылған түрме тұрмысынан, кезенулі
қару астында өткен өмірден, қысқы үскірігі, жазғы аптабы

қырсаудай қысатын құбының құмынан құтылып, өз аяғын өзі
басқару ұқығына қолы жетіп, кең дүниеге, Дөрбілжіннің қала
сыртына шыққаны сол еді. Тарбағатайдан аңырап ескен күзгі
желемік Боранқұлдың омырауынан жайлау самалындай айма­

лады. Бозбала күннен бауыр басқан ұлы таудың шаң жұқпаған
мөлдір ауасынан жусанның жұпар исі, қымыз исі аңқыды.
Бойы жадырап, жүрегін қуаныш кернеді. Қаладан ала шыққан
тал таяғын екі білектің қырымен белдемесіне көлденең басып,

жасы алпысқа таяса да арқасынан ер кепеген тақымкестілікке
көніккен сартоқым көнпістікпен шаңдақ жолды жебей саума­
лады. Қалаға астық өткізіп қайтқан шолақ құйрық көк өгіз бен
сыңар мүйіз қоңыр өгізді парлап жеккен ағаш арбаны лезде

қуып жетіп, шоқша қара сақалын шүкір сары шаң басқан қайыс
бетті қара шалға қатарласты. Жасы кішілер салт бойынша ал­
дымен сәлем беруі керек еді. Жан пендеге жақын тартып жу­
ысудан, сырласып іштесуден тиылып, бір елі аузына екі елі

Ғаппар БІЛӘЛ
қақпақ қойып алған Боранқұл түрмеде дағдыланған ғадетіне
басып, шалдың тұсынан өте берген.

бармысың? Бала-шағаң аман ба? Бермен кел… Мұнда… арбаға
отыр, – деп қауқылдаған қара шалдың байырғы жерлесі Шоқай
екенін қырылдаған даусынан таныды. Бұл күндері Шоқайлар
Боранқұлдың қай қажетіне жарайды?! Ол көрген ғой, замандас

пен жерлестің талай түрлерін. Мына Шоқай қаудырлап отырып,
«бала-шағаң аман ба» – деп дөй дала лаққанын көрмеймісің!
Мұндайлар…
Боранқұлдың арбаға шыққысы келмеді. Бірақ, ел жағдайын,

үй ішінің амандық, хал-тұрмысын ұғысқысы келген бір оймен
еріксіз келіп арбаға отырды. Алыстан келе жатқан адамнан ау­
ылда қалған бала-шағаның амандығын сұраудың орнына өзі
айтып беруі керектігін аңғармай, алжасқан Шоқай өз дәуірінде

оттыға жол, ауыздыға сөз бермеген, талайға қамшы-сының
ұшын ұстатпаған мықты да шешен Елемес деген кісінің баласы
еді. Жергілікті тұрғындардан көтерілген бір реткі қақтығыста
Елеместің «қытай тамырларының» біріне, ішкеріге кетіп,

бой тасалауына тура келеді. Қашпаса құтылмайтын қауыпты
тағдырға тап болған тамыр алып кетерге күйі келмеген, қоярға
жер таппаған қырық жамбы күмісін сақтап бер деп Елемеске
әкеліп тапсырады.

Оны бір құдай біледі, тау айналмаса тас айналады. Аумалы-
төкпелі заманда мұнша мол дүниеге ие бола алсам жақсы, ие
бола алмасам ұятқа қалармын. Айналмайтын, қозғалмайтын
бір жерден ұра қазып көміп таста, – деп кеңес береді Елемес. Өз

қолына алудан үзілді-кесілді бас тартады. Тамырекең Елеместі
ертіп шығып, су ормайтын, тасқын, көшкін жүрмейтін бір бет-
кейден тесіп шыққан иендегі бастаудың көзін ойып түсіреді
де, қырық жамбыны көміп тастап кете барады. Ай жайылады,

Күн шығады. Қақтығыс жанышталып, жағдай орнығады. Қайта
оралған тамыр бастаудың көзін ақтарып-төңкеріп күмісті таба
алмайды. Арада өткен төрт-бес жылдың ішінде мыңғырып бай­
ып алған Елемес – алмадым да көрмедім, көмген жерге барма­

дым, – деп маңына бастырмайды. Дау Тарбағатайды табанында
солқылдатып тұрған Амбының алдына түседі.

мен, енді келіп жоқтап отырмын. Көрген Елемес алмағанда кім
алады? Көзі болса күмісімнің көзін берсін, көзі болмаса құнын
төлетіп беріңіз, – деп Тамырекең жабысады талақ болып.

алдың десе батыр айғақ – балуан куәсін тапсын. Болмаса, оның
Тарбағатайдағы бар танысы мен ғана емеспін. Қанша досы,
қаша тамыр сырласы барын мен қайдан білейін, солардың
біріне алдыртып алып жала жауып отыр. Амбы төрем, сен

екеуің тұқымдассың. Бауырыңа бүйрегің бұрылып бұра тартай­
ын демесең, ақ-қарамызға қарарсың, обал-сауаппен санасар са­
лауатты билікті өзіңнен күтемін, – деп Елемес қайқаңға салады.
Елеместің сөз нақысындағы тентек беталыстан жергілікті

халыққа жеккөрінішті болып қалу қаупі барын аңғарған сезікті
Амбы билік айтудан жалтарып кетеді. Дауға төрелік айту
ұқығын жергілікті ұлттардан шыққан төрт мықтының қолына
ұстатады. Қазақ ішінен жұмық елінің үкірдайы Таңғыт пен

керей үкірдайы Қызыр, ұйғыр мен дүңген ұлтының салиқалы
байлары Әмірәсән мен Шордың бірлесіп шешуіне тапсырады.
Дәу-дәу төрт қошқардың арбақ мүйіздері арасына алғанда Еле­
мес қайыспаған екен.

ұлтымен тілдес болып келетін, Амбыға бар сөзін емін-еркін
жеткізе алатын дүңген ақсүйегін көптіріп, өзіне жақын тартып
алады да, қалған үшеуінің бетінен алып ашық айқасқа басады.

келген жалғыз құла шолақ атты ұры еді, сен қайтіп байыдың?
Әкеңе үш мың жылқы қалай бітті? Сендер де Қытайдың қырық
жамбысын алып байыдыңдар ма? Таңғыт, сенің әкең Еңсе
пұшық ақбас атанға Орқашардың алмасын артып әкеліп, Еміл

бойы егіншілерінің балаларына, Тарбағатайдың талын өртеп,
көмірін Дөрбілжіннің таға соғатын темірші сартына сатып, жан
бағатын кедей еді. Сенің әкең қырық жамбыны қайдан, кімнен
алып байыды? Әмірәсән, сенің әкең Үсейінбай сары ала қор-

Ғаппар БІЛӘЛ
жынын еркек көк есектің беліне салып, Қашқардан жаяу кел­
ген жалаңаяқ сарт еді, сен қайтып байыдың? Сен де біреуден
қырық жамбы алып байыдың ба? Дәулет келерінде жасау­

ымен ұзатылып келген қыз секілді. Кетерінде қолға ұстаған
мұз секілді, сендерге қарағанда менің баюға негізім бар,
үкіметтен «шиалың» алдым, халықтан “алым” алдым. Үкімет
пен мансаптың шетінде жағалап жүрген соң болымсыз ғана

сиырдың оқырасындай ұқығыма, ұлықтығыма сүйеп пара ал­
дым. Содан байыдым, – деп етегін қағып, тұрып жүріп кетеді.
Төрт би қырық жамбыны Елемес төлейді деген үкім
шығарады. Мұны естіген Елеместің елі-жұрты жиналып,

Елемеске “жылу” бермек болып қамданады. Бірақ, Елемес
тышқақ лақ бермеулерін өтініп еліне кісі жібереді де, еркек
қой, атан өгіздерін тізіп қосақтамай, тобымен айдатып беріп,
қырық жамбының төлемінен құтылады. Содан кейін айдан-ай,

бектерге төленетін айып-анжымен-ақ күйретіп кететін еді, ай­
ыптан аман қалған соң, бір тал түгім де қисайған жоқ. Қырық
жамбыға сатып алған малымның өсімімен-ақ тындым қылдым,

Шоқай – сол есе бермес Елеместің ұлы. Жас шағында
«Шығайбай» атанған қарау байлардың бірі. Сапты аяққа ас
құйса – сабына қарауыл қойып отыратын сақтығы, көбінесе,
малының түгелдігі жағында жүретін кісі еді. Ертеректе таң

асырып қойған бір атын сұраусыз жайдақ мініп кетіп, бусан­
дырып әкелгені үшін Боранқұлдың Елеместен сөз естіген жері
де болған. Бекіткен аты шідерін үзіп кетіп таба алмай жүргенде
табаны ауырып бара жатқасын талағы түскірін екі-үш қырат

берейін деген жанашырлығың ба? – деп кекеткен-ді.
Сол Шоқай енді арбаға отырғызып, қамқорси қалыпты.
Екі сөзінің бірі «басшылықтың арқасы». Ауыл-аймақтың, ел-
жұрттың, үй-ішінің, бала-шағаның жағдайынан ауыз ашпайды.

Басшылықтың арқасында отын керек, су керек демейміз. Асты
асханадан ішеміз. Басшылықтың қамқорлығында барлығы да
даяр. Партия баулыған Сәйдәліні бастық етіп алдық. Осы күнде
«Сәйдәлі» демейміз, «секретар Са» деп шақырамыз. Сол кісі

рақым айлап осы арбаны маған айдатты. Байқұс қанша дегенмен
де көз көрген емес пе, бай шаруа, тап жауы едің деп сөкпейді.
…ия …әй… біреулер келе жатыр екен, көріп қоятын болды-
ау. Енді қайттік, екеуміздің әмпей-жәмпей жәмпілдесіп келе

жатқанымызды көріп қалса, өңшең бұзық ауыз жаласып алып­
ты деп пәле қылып жүрер ме екен, түсе тұрғандай боласың ба,
қайтесің. Боранқұл, кешір мені – Шоқаң кенеттен абыржыды-
ай келіп. Бір-екі жаяудың қарсы келе жатқаны шын еді. Мал-

дәулеті шалқып жатқанда кең дүние көзіне тар болып көрінетін
қарау байдың аз жыл ішінде сужүректеніп, жарамсаққа айна­
лып кеткенін жақтырмай, «ешкіні – апа, текені – жезде» дей
берсең ажалыңа да сүйкімді көрінесің, – деп кекесін ойлаған

Боранқұл Шоқайдан жақсы хабар ұғып қарық болмасына көзі
жетті де, арбадан қарғып түсіп озып жүре берді. Шоқайға
қарағанда одан кейін кезіккен Тұман шал әлде қайда кеуделі,
қалжыңбас кісі болып көрінді. Ши артқан екі түйесін жетеле­

мей, өгізше айдап келе жатқан Тұман екі көзі шегірейіп алып,
тіпті, шұнаң қағады. Жаяу болса да екі аяғынан шаң шығарып
жебей басқан алдындағы адамның Боранқұл екендігін ту сыр­
тынан таныған соң, әтей қырланған болса керек, мұрны жыры­

лып қаңсары саңырайған пұшық қара атанмен ақ тұмсық сары
іңгенді желдірте қуып, алдыға түсіре сандатып жіберді.

секіріп жатқанда түйе секірмей ме екен? Айда, секіріңдер!
Торы шолақ ат пен шегір шалдан тізе көрген жазықсыз
қос аруана табандары жарқылдап алдыға түсе жөнелгенде,
Тұманның тізесі Боранқұлдың иығына қатарласты.

жігіттің басына не келіп, не кетпейді?! Бір күн сыртын берген
дүние-жалған тағы бір күні ішін де береді. Бір тәуліктің бір
беті жарық, бір беті қараңғы. Мойып қамығатын дәнеңе жоқ.

Ғаппар БІЛӘЛ
Жаның аман, басың түгел, денсаулығың бүтін. Әзірге керегі
де осы. Капитализім дей ме, пиядализім дей ме, сондайлау
бірдемелерді шағып, өртеп жіберіп, күлінің үстіне шыт жаңа

дүние орнатып жатырмыз. Мұндағының барлығы жаңарды.
Жазда бие байлап, көк жайлауда қыдырып қымыз ішіп босқа
тентіремейміз. Қыста соғым сойып, қазан көтеру әбігерінен
де айықтық. Түйені жетелеуді қойып, айдаймыз. Жетелейтін

мұрны артық екен. Қаладан далаға дейін төгіліп жатқан «қара
қымызға» қызара бөртіп алғасын жынданған жігіттер желігіп
кетеді де, түйенің мұрнын жұлып алып қуырдақ қуырып жейді.
Өгіздердің құйрығы мен мүйіздері де артық екен, асырыңқырап

артқан жүкті көтеріп жүре алмаған соң, басын жеңілдетейік деп
мүйізін қағып түсіреміз. Қырсықтанып жатып алса, қамшының
сабына, бұраудың беліне салып ыспалап жүріп, құйрық
терісін сыдырып аламыз ендігінің малына шыбын қағардың

қажеті жоқ көрінеді. Өгізге мүйіз, түйеге мұрын жараспайды
екен. Өйтпесе, осы түйелердің әкесі мен шешесі пұшық емес,
шетінен қыр мұрынды болатын. Тегіне тартып кетті деуге бол­
майды. Маған ұқсап пұшық түйе айдап, жауыр атқа мінген

шалдар барлық жерде бар көрінеді. Керейдің Жұмажан деген
ақын шалы боранды күннің бірінде екі түйемен асханаға арша
тасып жүрген Қалтай деген замандасына кезігіп қалғанда бы­
лай деген екен:

Жанқұтты ұлы Қалтайым,
Жорға бір мініп тайпалдың.
Қара торы жігіт ең
Түлкісіндей Алтайдың.

Сонада бір кез кербезсіп
Шайқақтадың, шайқалдың.
Екі түйе жетелеп
Көк арша жұлып салпайдың.

Партияның әділі-ай
Мінгізген жауыр байталын.
Өзіне қос ферманың
Тартасың бір күн сарпайын,

Тазды көрсе таздың басы қышиды. Сені көрген соң
арқам қышып, қасынып жатырмын. Сөйлемейсің ғой өзің.
Сөйлегенде маған Сәйдәлі не қылады. Үрерге ит, сығарға битім
жоқ. Аларын алып болған. Би жоқта құл жүреді жораға, ит

жоқта шошқа үреді қораға. Тақыр қолтықтан шыққан Сәйдәлі
деген сәдірмек бастығымыз болған. Керей-найманның кетігіне
сол барып қаланған соң, еркек кіндікті, ұзын етектінің барлығы
Сәйдәлінің алақанындамыз. Тағдырымызды сол шешеді. Тамақ

Сәйдәліден, өлім Құдайдан. Мұсылман баласы той жасап, топ­
ты адамға тамақ пісіріп көрмегенбіз бе, қалай, лаубян деген
қытай бас аспазымыз бар. Баяғыда армияға қатынасқан әскер
екен деседі.

Онысын қайдам, “қазіргінің қап тесер егеуқұйрығы” бол­
ды деп ел зарлайды. Тамақты қолын жуып істей ме, жумай
араластыра бере ме, онысын да білмеймін. Соның қолынан
таратылатын су көжені, кебегі екшелмей үнем үшін бірге

пісірілген қылтанақты қара нанды шымшымдап ішіп, шы­
дап келеміз. Жас-кәрінің бәрі еңбекте. Жердуалы егініміз
бар. Қара топырақты айғыздап көктемде соқа тұмсығымен
түртіп тастағанбыз. Құдай берейін деп тұр ма, құнарлы жердің

тусыраған қуаттылығынан ба, егін сыңсып-ақ шығып еді. Бір
шетінен орақ қойғанымызға екі айдың жүзі болды. Ат күшімен
айдалған жердің егінін адам күші орып тауыса алмады. Қашан
бітіресің деп жоғарыдан тақымдап жататындар бар секілденеді.

Сәйдәлінің аузында, біздің қолымызда тыным жоқ. Оған да
бой бермей бара жатқан соң қол жүргізбейтін бітік егінге орақ
орнына соқа жүргізіп, күздік айдатып, топырақпен бастырып
көміп жатырмыз. Сәйдәлі бұйрығының бұл қара-құрығын

көретін көз жоқ. Құдай берген нанды жерге көміп тастап, елге
су көже берген қай жақсы ырым дейсің. Үш-төрт тәулік ұйқы
бермей, күні-түні үздіксіз істелетін “жапалы еңбек” дегендер,
белінен баса алмайтын, көзінің суы тоқтамайтын кемпір мен

шалдың тырқын жазар-ау деймін. Осы күйікке шыдамай, қысас
қылама білмеймін, жастардың көбі Құдайдан қорықпайтын,
адамнан ұялмайтын ішкіш маскүнемдерге айналып барады.
Ауданнан шыққан екі мас адасып кеткен екен. Солардың бірі

Ғаппар БІЛӘЛ
Жарбұлақты сен тапсаң, көрбұлақтағы ауылды мен табар едім
деп, екінші біреуіне ерленген сияқты, сондағы табамын де­
ген ауылы Жарбұлақ пен Көрбұлақтың арасы қырат асты ғана

екенін өзің де білесің. Оқу-білімнен жұрдай Сәйдәліні бас
қойдық. Жарбұлақ пен Көрбұлақтың арасында тентіретпей, тірі
күннің мұрат тұтқан «жаннатына» қай күні жеткізетініне көзім
жетпейді. Абақтыдан босап ауылға қайтқан теріс те емес шығар,

десе де, Сәйдәлінің құйрыққа қоныс таптырмайтын тыныш-
сыздығынан сол жүрген жеріңнің өзі қайырлы болып шықпаса
не қылсын?! Абай бол өзіңе, киімің де жеңілтек көрінеді, күн
суытып барады. Майлы – Жәйірдің бір қуы шілденің шілің-

гірінде қар жауып тұрған жон жайлауда отырып, ойдағы елге
маза бермейтін жырғалаңның маса-шіркейіне сәлем айтқан
екен: “Жырғалаңның маса-сонасына сәлем айт, дүміне шыда­
са жон жайлауға бір келіп кетсін!”– деп, шыбындап келгеніңде

Сәйдәлінің ызғары шырылдатып жүрмесін, байқа!
Боранқұл шағын жолдың үстінде қапырақтатып талай
сырдың бетін ашып, талайдың ісін өзі жөптеп, өзі жөндеп,
тікенекті қыжыртпаларды жасырып-жаппай, қаптатып өргізген

Тұман замандасының тұманды ойларына сенер-сенбесін білмей
аңтарылды. Осы қу мені не дер екен деп сынап келе жатқан
жоқ па? деген ойлармен де қобалжыды. Бір сәт Тұман ашық-
жарқын, бүкпе сақтамайтын ақкөңіл азамат болған екен деп те

оған қызыға қарады.
Ол Тұманның нағашы атасы Шүрти деген кісінің
шешендігі туралы аздап еститін. Қандай себеп, қандай
нанымдарға байланысты жарықтықтың аты естір құлаққа

анайылау атпен аталғанын кім білсін, соны бетіне салық қып
мұқыратқысы келген болыс-билердің бірі “көк иірім съезі” деп
аталатын съезге кетіп бара жатқан жолында Шүртиге кезігіп,
қасақана аты-жөнін сұраған екен, қағытпа қалжаққа айналды­

рып мазақтағысы келіп тұрған болыстың сыңайын ажарынан
таныған қария тайсалмапты:

қан болып хан мен қараның, болыс пен бидің бәрінің шыққан
кемесі, – деп, жөлерсіген болысты тұмсыққа соғыпты. Сөзі

мірдің оғындай сол Шүртидің жиені “гүңшы” (коммуна) деп
аталатын жаңа қоныстағы жаңа ауылға жеткенше талай сырға
қандырды. Жөн сілтеп, жоба көрсеткендей әсер қалдырды.
Сыңсып бітік шыққан бидайды күздік айдау сылтауымен жасы­

рып соқамен көміп, сирек жертаған боп өнген жұлма бидайды
қолмен жұлып іскектеп жатқандарды қолмен нұсқап көрсеткен
соң Тұманның сөзіне сенді. Тарбағатайдың жоғарырақ
төстағанын қақ тіліп цементті тоған жатқызып жатқан өндіріс

Мәмбет, Шотай руларының ақтылы қой, алалы жылқысы ма­
мырлап өріп, жусап жататын маңғаз далада жаңа өмірдің тың
тынысы байқалады. Құжынаған адам күшімен бақасы қойдай
шулаған, балығы тайдай тулаған Еміл өзені күні ертең көшіп

шығып, осы қырға қоныс аудармақ көрінеді. Тұрғылықты елдің
тұрмыс тіршілігі осы қауыммен бірге көгермек.
1951-1952 жылдардағы «тап жауы», «мал иесі», «жер иесі»
дегендерден тартып алынған жер су қазір де ескі-жаңалы жал­

пы ұлт халықтарының ортақ игілігіне айналған. Осы дала тұтас
егістікке өзгеріп, адам күшінің ат-көлік күшінің орнын алып
тракторлар мен комбайындар басқан кезде Бейіс бақи дүниеден
фәни дүниеге, жер бетіне көшіп келмек.

Қыстақтың шетіне іліне бере беткелді қолабалай салған
шым-шытырық тұрғын үйлер Боранқұлға тым ерсі көрінді.
Көше жоқ, жөн-жоба жоқ, дымдақ топырақты қырсау
ағаштардың арасына жаныштап түйіп, асығыс-үсігіс тұрғыза

салған дуал қабырғаларды кірпіштен түзулеп қалауға да мұрса
берілмеген сияқты. Қыңыр-қисық үй қапталдарына балшық
та жапсырылмаған. Асыр салып жүретін ойын балалары бал-
шықтан құйғандай қараала, торыала топырақ өңдес. Жұмысқа

кеткен әке-шешелерін асыға күтіп, іргелерде ықтап бүрісіп
отыр. Жылына бір рет берілетін екі-үш метр кездеме, бірлі-
жарым шақай жетіспегендіктен барлығының үсті-басы тұттай.
Тыр жалаңаштың аз алдында. Мұндайда бұзаушық сабын,

жалғыз қапшық сіріңке бекім бұрыштамасыз сатылмайтын. Аса
құдіретті әмір тізгінін ұстап отырған Сәйдәлі бастық қағынбай
қайтсін? Егер Сәйдәлі осы қылығынан жазбаса балапан басына,
тұрымтай тұсына кететін жағдай қалыптаспаса не қылсын?!

Ғаппар БІЛӘЛ
Осы ойларды айтып болып, коммуна парткомының кең-
сесін нұсқап көрсетіп, бөліне жөнелген тұманның артынан
Боранқұл ұзақ қарап тұрып қалды.

Ол Сәйдәлі кеңсесіне кіре берісте-ақ өз тағдырының тастай
безеріп тұрған қатулы қабағын танып үлгерді. Секретар Сәйдәлі
оны жайырға шығып кеткен қыстаулықтағы үйіне жібермейтін
кісі екен. Бұрын-соңды сотты болғандардың барлығы тари­

хи қылмыстылар ретінде жайлау-қыстауды аралап емін-еркін
кетуіне мүттәки болмайтын көрінеді. Бұқараның бақылауын
жуастықпен қабылдап, егіншілік майдандарында еңбек істеп,
қылмысын жуып, Сәйдәлінің көз алдында жүруі керек. Ау­

зын бағып, аяғын аңдап басуы шарт. Өйтпегенде Сәйдәлі
Боранқұлды кешірмейді. Сәйдәлінің сабағын тыңдап тұрып,
бала-шағасына қосылып малшаруашылығы орындарында жа­
саудан күдері үзілген Боранқұл:

амандасып келейін, – деп еді, Сәйдәлінің көздері шатынап
сынып кете жаздады. Оңаша бөлмеде сыры қожалақтанған
сары үстелдің арғы жағында сұрланып, қанын ішіне тар­
тып, тысырайып алған бастық қабағының астынан ата қарап,

орындығынан тік тұрғанда айыр құйрықты әпжылан шаншы­
лып қақшая қалғандай еді. Сары үстелдің арғы жағына шан­
шып қойған семсер яки бір кезенулі мүйіз шайқап тастауға
дайын. Жасқанбасаң жарып түсіреді. Осы бір кезеулі мүйізді

қағып ұшырып жібермекке құлшынған ашуын зорға тежеп
тұрған Боранқұлдың сақал-мұрт қаптаған жалпақ беті жауыры­
на шыбын қонған аттың арқасындай тыржыңдап дірілдеп кетті.
Сырт ауылдың бұқасын ауыл үйдің тайыншасы қорқытқанның

кебі. Шытырайып алып, екі сөзге келтірер түрі жоқ, қарсылы-
ғың-райынан қайтпаған дұшпандыққа, жалынғаның-алдауға
ұрынған жаудың әккілігіне баланбақ. Бұдан қорлық өтер ме?!
Өз үйі болмағасын Боранқұлдың басы кімнің босағасына си­

яды? Кімге, қайда паналайды? Үкімет жағынан «тап жауы»,
“кері төңкерісші” деп ат қойып, айдар тағылғандарға қарсы
қайрап салынғандарға жанашырлық жақындық көрсетпеуге
Боранқұлдың өтілі жүрер ме? Босағасынан қаратар ма? Мо­

мын қауымның жөні бір басқа. Ал болымсыз мансап, мәртебесі
үшін бұлданып, тұлданып алған Сәйделі туралы “алтын артқан
есек” деген қыжыртқы бір бағаларды ойлап тұрса да, Боранқұл
басқаларға өтініш айтып, жалбарынуды білмейтін ғадетін тағы

жауыңмын. Сен қоғамымыздың,заманымыздың жауысың. Саған
оңаша үй керек қой, сірә. Солай ма? Оның жақсы-жаманына
да қарамайсың, сол оңашада жатып алып, социализмнің
іргесін қазуды қарастырмақсың ғой, оңашашылын мұның,

оңашалық жоқ саған. Оңаша үй бар болса да берілмейді. Осын­
да Шеризаттың үйінде жатып тұр, сонда жатасың!
Боранқұл тегінде өзімен түрмелес жатқан оқымысты-
лардың бірінен: “даңққұмарлық – тесіліп, шіріп өлетін құлғана-

мерез емес, есірік ауруы. Бұл дерт әдеттегі тырашбайлардың
біріне жұқса – өз төңірегіндегілердің сайқымазағына айна­
лумен ғана тынады. Ал егер, бұл патшалардың біріне дарып
кетсе, онда оның мемлекеті жындыханаға айналады”, – деген

сөзді естіген болатын. Сәйдәлінің бетіне, бетіндегі бейнелерге
қарап тұрып, сол сөзді есіне ала берген еді, секретардың соңғы
ұйғарымын естігінде тағы ойланып қалды.
Шеризаттың үйіне жатасың дейді секретар, мұнысы ғой

тым теріс емес. Шеризат Боранқұлдың туған балдызы. Бәй-
бішесі Мәлике – Шеризаттың бір әке, бір шешеден туған әпекесі.
Бұрын Түркияға бет алып, Үндістан топырағына аса көшкен
алтай, баркөл қазақтарының басшысы Елісханның нөкеріне

ілесе алмай, чиңхаи-тибет үстіртінен қаңғырып қайта көшіп
келген соң Баркөлге орналасқан Боранқұлдың бала-шағасын
іздеп тауып, Тарбағатай жеріне көшіріп әкелген Жақыпбек –
осы Шеризаттың әкесі, Елісхандарға туыстық жақтан жақын

қандастығы болғандықтан сөзіне көндіреді, қайтуға иландыра­
ды деген мақсатпен бүлінген елді қайтарып келуге Жақыпбекті
кезінде үкімет жақтың өзі жұмсаған. Бірақ, Жақыпбек жол
үстінде ауырып қалып, Елісхан елін соңынан қуып жете ал­

Ғаппар БІЛӘЛ
май, жолдан қайтқан. Кері қайтарында сұрастырып жүріп,
Боранқұлдың үйін тауып алған. Ақырында Жақыпбектің көп
уақыт азап тартқан ұзақ сапарлық еңбегі жанбады. Боранқұл

шаңырағындағы қызы мен жиендерін ғана алып келуі
жұмсағандардың көңіліне жұқ болмады. Місе көрмеді. Сөйте
тұра Жақыпбектің басына өсек ілінді. “Жол-жөнекей өтірік ау­
ырып, өтірік аялдап жатып, Елісхандарға елші жіберіпті. Қайтіп

келсеңдер жақсылық таппайсыңдар. Үкімет жағы сенімсіз, не
болса да алған беттеріңнен қайтпаңдар” деп, хабарлап, бері
көшетін елді бүлдіріп, ары көшіріпті делінетін пәле жабысты.
Осы кеселден қолға алынды. Ақыры түрме азабына төзе алмай,

денсаулығынан айрылып, абақты ішінде көз жұмды. Мүмкін
Сәйдәлінің Боранқұлды кері төңкерістік қылмыспен жазала­
нып жүріп өлген қайнатасының төңірегіне қайта қосақтауында
да ішке бүккен бір түпкі есебі бар шығар? Ендігі жерде жалғыз

балдызы Шеризатты қоса арандатқалы отырмағанына кімнің
көзі жетеді? Солай болған күнде де бұл бұйрықтан бас тартуға
Боранқұлдың шамасы да, шарасы да жоқ еді.

болмасын сонда жатасың. Мен айтты десең болады.
Боранқұл ұзақ уақыт абақтыда болып, атын естісе де затын
көрмеген халық коммунасының егіншілері өмірімен сонда таны­
сты. Шеризаттың ұсталық істейтінін естіп, алдымен теміршілік

дүкеніне келді. Мұнда соқтауылдай екі жігіт, бір шал жұмыс
істейді екен. Қаба сақалды қара шал көрік басып, қара жігіт
балға соғып тұр. Шеризат қысқаш ұстайтын қолы месекерлі,
даңғайыр ұстаның өзі болыпты. Боранқұл бәсең дауыспен

сәлем беріп есіктен кіргенде төбесінің шілік-саламдарынан тар­
тып төрт қаптал қабырғасына дейін баттасқан қара күйелі ыс
тұтып, түтіндеп жатқан аласа үйшіктің ортасындағы дөңкиген
шомбал төстің төңірегінде тұрған үш адамның еріндері зорға

жыбырлады.
Мұрын желбезегіне күйе жұғып, көріктің аузындағы
қызыл-жасылды шоқ пен жалынға қарығып екі көзі қызарып

кеткен Шеризат Боранқұлды танып тұрып, танымаған кісі
сыңайланды. Боранқұлдың бетіне бір қарап, иегін көтеріп
қалды да, қарбалас жұмыстан қолы босамайтындықтың райын
көрсетіп көрік аузынан суырып алған қызыл темірді шыжыл­

датып, тақылдатып төпештей жөнелді.
Бетін торлап алған уайымды жымиыс сиқын бұзып, сақал-
мұртын тікірейтіп жіберген Боранқұл не айтарын, қайда ба­
рарын білмей мәңгіріп тұрып қалды. Жанашыр жақының жат

көріп алыстаса, өз үйіңе бара алмасаң, жамбас сияр оңаша орын
берілмесе күнің не болады? Қыстақ шетінен бөлінерде үйіне
шақырып, қона-түней жатып дәм татуға, кір-қоңын жудырып
тазаланып алуға ілтипат көрсеткен Тұманның үйіне бара ма? Ол

үйге рұқсатсыз бас сұққандығы үшін Сәйдәлі бастық құрықтап
қуып шықпасын кім біледі? Бүйтіп тірі жасаудың не керегі
бар? Асылып өлу керек болар! Жақсы ит өлімтігін көрсетпейді
екен, сүлдесін сүйретіп елім-жұртым, ауыл-аймағым деп мұнда

келгенше, тар есік, там босағаның ішінде, абақтының түбінде
жатқанда неге өліп кетпеді екен?
Адасқан күшіктей қыңсылаған ойлар жүрегінің айналасын
тырналап қазып кеулеп бара жатқан Боранқұл шыға жөнелмек

болып бұрыла бергені сол еді, есік көзінде қарсы ұшыраса кет­
кен қара торы келіншек бас салып мойнынан құшақтай алды.

Қуанып кеткенімді қарашы! Алақай, Шеризат, сәлем бердің бе
жезде ағаңа? Жақсы болды ғой келгеніңіз. Қандай қуанышты
күн еді бұл күн?! Үй ішіңіз түгел дін аман. Әпекеміз де тың,
Қазинешіңіз бойжетті. Ханжігітіңіз ер жетті. Дөйдей азамат, бір

бригаданың есебін істейтін кассир. Ақша қолында, тұрмыстары
да теріс болмаса керек. Ханжігіттің қызмет орны қырда болған
соң биыл тауға көшіп кетті. Құттықтаймын сізді. Жүріңіз,
үйге жүріңіз, – деп, әудемнің ішінде барды баяндап шыққаны

ғой. Боранқұл жас келіншекке ләм деп тіл қатқан жоқ. “Шағи,
Шағиым менің, айналайын келінім, пейіліңнен айналайын”
дегендерді іштей ғана күбірлей берді.
Шағи Шеризаттың келіншегі еді. Басқа туыс-қиыстығы

Ғаппар БІЛӘЛ
бауырмалдығына жаны елжіреп, Шағиды иығынан сипалады.
Жоғарыдан еңкейіп келіп, күнге күйіп тотыққан маңдайынан
сүйді. “Айналайын келінім” деп, даусы шығып кеткен тұста

екі жаққа қақ жарып таралған шашының ортасындағы ақ
сызық болып тартылған жіңішке сызатынан искеді. Шағидың
әке-шешесі затты, кісілікті кісілер болғанын еске алып, тегіне
тартқандығына разы болды. Шағиға ілесіп үйіне баруға

ыңғайланды.
Сол кезде, тек сол кезде Боранқұлдың мойнына асылып
алған қолын ажыратқан еді Шағи.

ын, Сәлменім, жер секілдім, – деп, дүкен төріне қарай
ұмтылғанда көрді ғой Боранқұл темір қыздырылатын көрік
отының түкпір жағында отқа итіндіріп отырғызып қойылған
кішкентай нәрестені. Кешке дейін бұрқыраған күл мен күйеден

баланың екі көзі ғана жылтырайды. Бетіне бір қабат түк өніп
шыққандай. Бейне төрт көз күшік. Астына төселген алақандай
тері жаялықты жібітіп қойған күшік.
Жер-судан

тартып
дастарқанға
дейінгінің
барлығы

ортақтастырылғаннан бері от жағылудан, тамақ пісірілуден
қалып қойған иен, суық үйге тастап кетсе бесіктен аударылып
тұншығып немесе ұлыжарығымен бірге қатып, өліп қалады
дейтін қатерден амандау үшін көріктің отына жылындырып

баққан баланың халінен қыстақ тұрғындарының тұрмыс-күйін
шамалауға болар еді.
Шағи баласын көтеріп, Боранқұлды ертіп үйіне қайтқан
жол үстінде-ақ саудырлап талай сырдың бетін ашып таста­

ды. Екі жылдың ішінде қыстақта туған он шақты сәбидің
екеуі ғана қатарға қосылыпты. Оның бірі Шағидың осы
күлді-күйелеш Сәлмені екен. Оны әкесі Шеризат күн суықта
көріктің отына жылындырып, ыстықта дүкеннің салқын

бұрышына құндақтап отырғызып, көзінен таса қылмай жүріп
аман сақтап қалған. Енді бірі еңбекке жарамай төсек тар­
тып жатып қалған ауру әжесінің қолтығын паналап жүріп
жан сақтапты. Басқасы ұқсамаған себептермен қауашағын

дейін тәуліктен-тәуліктерге жалғасып жататын «жапалы
еңбектерден» қол үзе алмайтын ата-аналардың балаға қарау
мұрса-мүмкіндігі болмаған. Күн бойы үй бетін көрмейтін,
көруге жіберілмейтін аналарға бесік-жөргегімен әр үйден

теріліп, арбаға тиеп әкеліп еміздіріп қайтарылатын бөбектер
қалай аман қалсын?! Бірі өкпесіне суық тиіп, бірі ішіне ыстық
түсіп өлген. Бірі аштан, бірі шөлден өлген. Иен үйде жалғыз
қалған сәбиге қатер көп қой, мұның бәрін Сәйдәлінің үстінен

шер төгіп, ашық айтарға ауыз жоқ. Айтса пәлеге қалады. Бұл
жылдары анатілдің сөздік қорына «қалпақ кидіріп, бақылауға
алу», «күреске тарту», «сын тезіне ілу» сияқтанған қыруар
жаңа атаулар келіп қосылған. Бұл атаулардың барлығында

пәле бар. Сын тезіне алынатындардың бүкір, шадыр мінездері,
қыңыр-қисық сөздері тексеріліп, тегеурінді күштің көпшілік
топ алдына құрылған тезіне басылады. Қателігі мойында­
тылып, түзелуге, ендігәрі қайталамауға серт алынады. Ант

ішкізіледі. Егер бұл қателік тағы қайталанса күреске алы­
нады. Бұл жердегі күрес-балуан салу, бәсекеге түсіп күш
сынасу емес. Топ ортаға тікесінен тік тұрғызылып, барлық
адамның ақырып-зекіріп, янатты атаулармен балағаттап,

көзге шұқып масқаралауына беріледі. Мұндай сөз шабуылына
жуастықпен көніп, бұқараның үстемдік жүргізуіне мойынсал
болмағандарға «кері төңкерісші элемент» деген атақ беріліп,
бұқараның бақылауына жіберіледі, бақылау дегеніміз – айдап

жүріп ауыр жұмысқа салу. Жаңағы қойылған атақ пен айдар
оның басынан алынбайтын қалпақ болып есептеледі. Олардың
сөйлеу, талап қоюы, баспасөз ұқығы, бұқаралық жиындарға
қатынасу толымдылығы, сайлау-сайлану ұқықтары алып та­

сталады.
От жағылып, үй жылынған аралыққа дейін осы жағдайларға
Шағидың аузынан қанығып үлгірген Боранқұл абақтыдан бо­
сап қайтып келгеніне өкіне бастаған еді. Жаңа ғана қағып салған

қара ала сырмақты төсене отырып ойға батты. Асханадан нор­
малы кешкі көжені әкелу үшін үйден шелек көтеріп шыққан
Шағи қайта оралғанша неше рет оқталып, неше рет тайып бе­
руден өзін әзер тоқтатты. Аудандық сақшы мекемесіне барып,

Ғаппар БІЛӘЛ
қайтадан түрмеге жауып тастауларын тіленбекке ниеттенді.
Сол аралықта жұмыстан қайтып оралған Шеризат есіктен
күңірене кірді:

ер жігіт емес. Қоянмын, қояннан өткен қорқақпын. Қормын,
ынжықпын мен, жанымда бірге жұмыс істейтін әлгі екеуінің
көзінен жасқанып, сізге сәлем беріп, амандасудан да қорықтым
ғой мен, қорқып кеттім. Су жүрек болдым. Айтты, жаңа Сәйдәлі

айтты. Сізді осында тұрсын дейді. Біз Шағи екеуміз қара
тұяғымыздан хал кеткенше... сізді... жетімсіретпейміз. Сәлем
беріп амандаса алмағаныма ұяттымын. Аруақтардан ұят-ай,
көзі тірі үлкендерге, әпекеме не бетімді айтайын?!

Ымырт көлеңкесі ұялап алған оңаша үйде Боранқұлдың
алдына жүгініп отырып алған Шеризат жер шұқып отырып,
иығы бүлкілдеп көп жылады. Содан тартып Боранқұлдың жел
азынаған көкірегіне аздап жылымық жүгірді.

Шеризат ерте күннен аңшылық, ағаш-темір ұстасындық
өнерге үйір, қолы месекерлі жігіт еді. Сол еті тірілігін әлі
қоймай, ши арасынан қырғауыл, бұлдырық, қоян атып келеді
екен. Бағзы заманнан қалған жалғыз атар “жез айырын” үкімет

мылтық жинағанда қарауылын қағып түсіріп,шақпағын шағып,
саудыраған қаңқасын көрсетіп, жарақсыз заттар қатарында
алып қалыпты. Күндізгі міндетін атқарып тастаған соң Шекең
кәресін шамның түбінде түнімен тұқжыңдап, мылтық түтігінің

талы шайылып кеткен бөлігін кесіп тастап, шақпақ, шүріппесін
жөндеп, ширатпасын жаңалайтын, оқты қолдан жасайтын
сияқты. Соның күшімен «тайқазаннан» тамақ алатын жалғыз
тесікке көзін сатып күнелтетін бір үйлі жанның ара-тұра жүрек

жалғар ырыздығын айыратын болса керек.
Асханадан әкелген су көжемен таңдай жібіткен соң,жан
пендеге көрсетпей ұрланып атқан аққоянның боршасын беті
жабық мыс тоғаға қайнаттырып, есік-терезені тұмшалап жауып

айырамыз. Атан өгіз, құр ат, ту сиыр, ту биелер қазы-қарта, жал-
жаясы ақтарылып, күніне сойылып жатады. Бірақ көп ауызға
үлестірген соң берекесі кетіп қалатын көрінеді. Тіске сыздық
болмайды. Майлы, шұрайлы тамақтар астыртын басқа жаққа

жөнелтіліп жата ма, білмеймін, өз дастарқаныңнан дән кеткен
соң, кісінің араны ашылып кететін көрінеді. Әйтеуір тоймай­
мыз. Ішкеріде қуаңшылық апаты туылып, ел-жұрт қырылып
жатқан жағдай бар сықылданады. Соларға туысқандық жәрдем

үшін астық үнемдеу керек деседі. Сол үнем үшін ұнды кебегімен
пысырамыз. Содан кейін нанымыз «Күлжара» болып шығады.
Ашөзектен тікен емес қандауыр болып кетсе де, тамақтық
қуаты бардың бәрін жұтып өткізуіміз керек. Оптығып кел­

ген соң сулап отырып өткіземіз. Баспанамыздың күйі осы.
Тұракелсең төбең мәтшаға соғылады, балшық жапсырып,
жыртық-тесігін жамап аларға мұрса жоқ. Бүйте берсе, ақыры
неге соқтырарын білмеймін. Саптаяққа ас құйылса сабын­

да Сәйдәлі қойған «Қарауыл» тұрады. Әкесі бұзық, жездесі
бұзық, сотталған, солардың жоғын жоқтайды деп соңымнан
қалмайды. Баяғы сол «жақтырмаған бақсының демі сасық». Со­
дан иттің күнін көріп жүрмін ғой. Бірақ, өзіне тіс-тырнақ, айбар

көрсетіп, үргені, басынып абалағаны үшін кек көріп, намыс ой­
лап ит екеш ит те таласады. Езуінің жырылғанына, құлағының
жұлынғанына, аяғының, алқымының шайналғанына қарамай
намысқа шабады. Менде төбет ит құрлы батылдық жоқ. Аузым

жесем де қан, жемесем де қан. Неше рет күреске тартты. Әбден
зықымды шығарып, зәремді алып болды. Басқа қалпақ киіліп,
зорлықты бақылауға алынып қалам ба деп, бәйек болып, зыр
жүгіріп жан бағып келемін.

Боранқұл ойланып отырып қалды. Ешкімге сыр ашпайтын
дағдысын бұзып, жақындығы үшін Шеризатқа ақыл айтқысы
келіп, көп кідіріп барып сөйледі.

қараудың орнына бір шоқып екі қарап жүріп қалай жан бағасың?
Ноқталы басқа қашан да болса бір өлім. Сенің бұл кебіңді кие
берсе адамда адамдық қасиет қалмайды. Ұлтымыз, халқымыз
адамгершілік рухынан мақрұмдалып азып азғындайды. Құриды.

Ғаппар БІЛӘЛ
Саған жүргізіліп отырған зорлықтың барлығы-қорқытып
бағындырып алудың амалы. Адам қорқытар зорлықта илан­
дыру қуаты болмайды. Зорлық жүрген жерден қарсылық қана

қаулап өніп шығады. Қорқыту елдіктің, берекенің ісі емес.
Хан-патша халықпен патша. Халықты керек етпейтін патша
болмайды. Болса ұзақ жасамайды. Сенің Сәйдәлің де ұзаққа
бармай құлайды. Соның қорлығына ұшырап қалмауға тыры­

сып бақ! Құдайға шүкір, сен өз бойыңдағы иттік, қоянжүректік
міндеріңді шырамытып, танып біліп отырсың. Осының өзі
сенің бойыңнан адамгершіліктің сарқыны үзіліп, таусылып
кетпегенін аңғартады.

Боранқұл шынтағына биік қойылған жастықтан көтеріліп,
арқар терісі бөстектің үстіне көтеріліп отырды. Шағи жуынды­
рып әкелген күлді-көмеш кішкентай ұлды сұрап алып алақанына
қондырды. Екі жасар бала дейтін емес, аяғын баспаған, қаз

тұруға, тәй-тәйлап жетелеуге жаңа жете бастаған. “Әта-Әта”
дегеннен өзге көп тілі де жоқ. Қарны қабақтай, борбайы ши­
дей. Баладан гөрі шиге шанышқан қуыршаққа көбірек ұқсайды.
Жанды қуыршақ. Жуындырып-шайындырған соң күл исі

жоғалып, сәби исі бұрқырап шыға келген. Сәби баланы қолына
алмағалы көп болған Боранқұл сағынып қалған екен, кеңсірікті
жарған жағымды сәби иісіне құшырланып, Сәлменнің көзінен,
мұрнынан, тамағының астынан, тіпті бор-байының арасынан

да, шүкімейттей өкше-табанынан да қайта-қайта искеледі.
Көрік аузында отырып көпшікке жіберіп қойған “насыбайы­
нан” сүйіп отырып, көзінен жас сорғалады. Төрт төңіректен
қатынасы үзіп тасталған қапаста отырған кезінде қамқорсыз

қалып,қырылып, құрып кетер ме екен деп уайым қылған бала­
ларын еске алып өзегіне өрт кетті. Өзінің бала кезінде нағашы
атасы Бастаубайдың немере-шөберелерін алақанына қондырып
алып, әндетіп отыратын “әлди жыры” есіне түсті. Омырауын

жуған көз жасынан тез тиылып: –
Әлду-шәлду-ай
Ақ сиырдан туады күрең айғыр-ай,
Иттің күндіз үргені күз болғаны-ай,

Бастаубайша барылдап әндетіп барып тоқтады. Ол тұста
Боранқұл нағашы атасының қию-қисын жоқ бұл жырында
мағына бар деп ойламайтын. Балаларды күлдіріп, алдандыруға
айтатын әзілі болса керек деп ойлайтын. Ақ сиырдан айғыр

туа ма, бұл мүмкін емес, деп қарайтын. Ендігі де сол мүмкін
еместердің барлығы оның көз алдында шындыққа айналып
барады... иә... иә... бала кезінде әке таяғынан жасқанбайтын
сотқар мінезді Шеризаттың сужүрек қоянға айналып кеткенін

көріп отырмыз ғой, анау атақты Елеместің ұлы Шоқай қалай
өзгерген. Ақ сиырдан арқыраған көрең айғыр туғаны да рас,
ителгінің аспанда пішен жегені де шын. Сәйдәліні айтпай-
мысың? “Мен айттым, бітті, мен саған жолдас емеспін” деп

нығызсиды. Сәйдәлі айтатын болашақ молшылық жырының
үні құлақтан кетер ме?! Кімге не керек болса даяр, ақша
жұмса-майтын, еңбек те, күш те сарып етпейтін, Сатып алып
әуреленбейтін, иен-тегін жатқан молшылық жыры. Естіп

отырсаң тіл ұшына сылқитып соға беретін жаубүйректің дәмі
үйріледі. Тегін тамақты кім жек көрсін?! Аспандағы пішенге
айналып кетпесе екен деп тіленгендейсің.
Адамға даяр қазіргі өмірден қиялдағы өмір сүйкімді

көрінеді. Боранқұл сәскелік шай үстінде егіншілік орын өзіне
қол еместігін, мұнда тұрып, Сәйдәлінің қорлықтарына шыдап
өмір сүруге құлқы соқпайтынын, жұқарып кеткен сабыр-шыда­
мы шыдастық беруге төзбейтінін айтып, абақтыға тіленіп қайта

Біз баға алмайды, ауырсынады деп ойлайсыз ғой, олай дей
көрмеңіз, қырға шығып, мұндағы ауыр азап, жеңіл тозақтан,
Сәйдәлінің қуарлауынан енді ғана босаған бала-шағаңызды
қайта алдырамын, көшіріп әкелемін деп те әуреленбеңіз,

алдырмаңыз, тау айналмаса тас айналады. Сәйдәлі ақыры
бір күні сізді де жібереді. Оған дейін қолда барымызбен
қолымыздан келгенді аямай сізді бағамыз. Шеризат екеуміз
қара тұяғымыздан хал кеткенше сізді асыраймыз. Сәлменнен

өзге жүгіміз жоқ, деніміз сау, қарнымыз аш болмайды.
Киіміңізді кірлетпейміз. Асхана тамағына тоймасақ, Алланың

Ғаппар БІЛӘЛ
ырыздығы, Құлыстайдың қояны мен құсы құрып қалған жоқ.
Қақпан жайып, тұзақ құрса да Шеризат ұстап әкеліп тұрар.
Өз балаңыздай қарайтынымызға сеніңіз!. Ел іші алтын бесік

емес пе, – деп бәйек болды. Қым еткеннен қитық шығарып
отыратын Сәйдәлі қазымырлығының күн көрсетпесін еске
алып, Боранқұлдың қайтып кетуіне Шеризат қосыла бастаған
кезде Шағи тағы ақыл тауып шықты. Кәрі жездесін Тарым

мен Құбының құмына қайта қаңғыртпай, ауырып жатыр де­
ген өтірік сылтаумен жылы жауып үйге жатқызып қойып,
қырдағы өз үйіне шығып емделуі үшін дәрігерлік сипатта­
ма алып бере алатындығына сендіріп әуреленді. Осы жердегі

Пәтемхан деген ұйғыр қызымен достығы бар екен, сол дәрігер
қыздың қолынан ыспат жаздырып аламын деп кеудесін қақты.
Шағидың іске асуы екіталай тапқырлығына да, өжеттігіне де
Боранқұл сүйінді. Шағи кеспелтек денелі, тепсе темір үзетін ат­

пал азамат Шеризат сияқтанып қорқып бұқпайды, айтар сөзін
есік-терезені тарс жауып алып құлаққа сыбырламайды, ашық
сөйлейді. Батыр да, батыл да өзі. Бірақ, оның өтірік ауыртқалы
жүрген жездесі Боранқұл шын ауырып қалды. Кешегі жаяу

сапар үстінде аңсап, сағынып келе жатқанда аңырап соққан
Тарбағатай желінен ашып тастаған кеудесіне суық тигізіп алды
ма, ақ қоянның тоя жеген етінен күпті болып, жасығы жібіп
кетті ме, тұла бойы шанышқақтап жатып қалды. Шақыртылып

келген ұйғыр қызы Пәтемхан аурудың ыстығы көтеріліп,
өне бойы қақсайтындығын суықтан тұмау тигізудің кесапа­
ты деп қарап, емдеп жатқан орайда барша адамды жиынға
шақырған шапқыншы жетті. Шақыртқан кісі Сәйдәлі екен.

Әсіресе, Боранқұлдың жиынға қатынаспай қалып қоюына
болмайды депті. Қас-қабағы қиылған сұлу мүсінді Пәтемхан
шақырушының бетіне ашулы раймен түксие қарап:

Яқшы дауаланмыса болмайдұ”,– деп мәлімдеді. Алайда, бірі
қайтарылса екіншісі қайта жіберілген шабармандар Боранқұлды
алды-еркіне қаратпады. Емделіп жатуына рұқсат етпеді. Жиын
майданына зорлап ертіп апарды.

бригадасының кең ауласында қоралана отырып алған қалың
адамның ту сыртынан келіп тізесін бүкті. Орындықсыз тақыр,
сыз жерге отыратынын білетіндердің көбі үйлерінен көтере
келген тері тулақ, киіз бөстектерін төсеніп алыпты. Желке

жағынан көрінген көп адамның кім екенін тани алмаса да,
қырмызы қыр түлкісіндей құлпырып, беттерінен нұр тамып
тұратын бағзы заман әйелдерінің қызыл шырайын Боранқұл
қанша шолса да ұшыратпады. Барлығы шаң қауып, сұрғылт-

танып алған жүздер. Екеу-үшеудің басы қосылған топты жер­
де дабырласып, гуілдесіп жататын әзіл-қалжың тиылған. Жас-
кәрінің бәрі де аузын бағып тақуаланып кеткендей. Жым-жылас.
Боранқұлдың келіп шетте отырғанын көргендер де орнынан

қозғала алмады. Келіп амандасуға бас жақтағы әлде-кімнен
қорқып айдынып отырған түрлері бар. Қатар отырғандар бір-
бірін бүйірден түртіп қалып. Боранқұл жақты иегімен нұсқап
көрсетіп қойып, жер шұқыған қалпында әлденелерді күбір-

леседі. Бұрыла қарағандардың өзі де көздерін тез тайдырып,
теріс айналады.
Оң қапталда бір көздің өзіне сұқтана қарап отырып
қалғанын Боранқұл тез байқады. Әйел көзінің сұғы. Тегі

әйелзаты көнекөз дәмдестігін, көңілдес достаналығын ұмыт-
пайтын, ұмыта алмайтын сияқты. Мезгілінен ерте қартайып
кетіпті. Мүмкін, балабастылықтан болар, бәлки тұрмыс күйдің
төмендігінен, жапа-машақаттың ауырлығынан болар, тістен

айрылып, ұрт еттері, қаймақ ерні ішіне қарай жиырылып, ас-
тыңғы иегі мұрнына жақындап алыпты. Сол түріне бақпай,
Боранқұлға үңірейе үңіліп, жәудірей қалыпты. Маңдайынан
көлденең кесіп өткен әжім жолақтары екі құлақтың алды­

нан құлап келіп, ақ тамақтың тұсына жеткенде шырматылып,
ұйлығып алыпты. “Мағарияның тамағы, Мағарияның тамағы”
дейді бір үн Боранқұлдың жүрек түкпірінен айқайлап. Бірақ,
бұл айқайдың соңғы дабырасына құлағын төсеп отырар мұрса

тимеді Боранқұлға. Мүмкін Мағарияны ескеруге онан кейін де
мұрсасы жете қоймас.
Кеңсенің есік көзіне жанастыра қойылған жалғыз үстелге
келген бригадир бұл реткі жиынның мақсаты абақтыдан қайтып

Ғаппар БІЛӘЛ
оралған байырғы қылмыскер Боранқұлға құлақ қағыс ету және
бірнеше бұзақының үстінен күрес-сын жүргізу екенін түсіндіре
келіп, аудандық сот мекемесінен келген басшы қадір Мұрат-

бекті күтіп алу байланысымен Сәйдәлі секретар қатынаса
алмайтын болған осы жиынды ашуға өзі міндеттенгендігін
мәлім етті. Солайда Сәйдәлі секретардың тікелей нұсқауымен
ашылған бұл жиынды сәтті өткізуіміз керек деп, қыруар үгіт-

насихатты құлаққа құйып болған соң, Зағипа деген әйелді ор­
нынан тұрғызды. Ол “жекелік” істеп, егіні орылып, жиналып
кеткен атыздан масақ теріп, бас мүддесін күйіттепті. Тегінде
бойына шақтап, дәлдеп тігілген болса керек, бұл күндері

жұбына жете арықтағандығынан көлкілдеп бос қалған қоңырала
көйлегінің етегі шұбалып орнынан тұрғанда, көпшілік алдына
шыққандығын ауырлап, ұялып қысылғандықтан Зағипаның екі
беті албырап, маңдайы тершіп кетті. Ол орақ науқаны аяқтамай

жатып масақ тергені үшін сындалуы, басқалардың да масақ
теріп, жекелікпен шұғылдануына, коллективтің іргесін қазуына
мұрындық болатын қателігін танып, түзетуі үшін уәде беруі
керек екен. Оның қатарына Құдайберген деген жас мұғалім

тұрғызылды. Оның күнәсі – коммуна парткомінің есігіне бүгін
түнде Сәйдәлі секретарға қара шаптап, найза ұшын қаратқан
кертартпа мазмұндағы өлең жазылған бір жапырақ қағаз
жапсырылған сияқты. Сол қағазды жазып, жапсырған кісі ша­

масы осы Құдайберген деп жорылған көрінеді. Өлеңде:
Ақ бидайды орусыз,
Көмдіріп жатыр Сәйдәлі.
Мәліметтердің сифырын

Өндіріп жатыр Сәйдәлі.
Асхананың айраны,
Қайда кеткен қаймағы?
Жегеніміз нан емес

Нанның қара дайрағы.
Бас секретар Сәйдәлі.
Осы ма бізге қайраны? –
деп жазылыпты.

Бастапқыда қысылып, сасқалақтап қалған Зағипа өзінің
масақ теруі жекелікке бой ұрып, капитализмді қайта тірілдіруге
сұқтанған қате әрекет деп қарайтын шешендердің ығына
жығылып, мойындауға бейімдеген еді, кезек Құдайбергенге

ауысқанда оның жазылған өлең менікі емес деп бет бақтырмай
қарсылық көрсеткен рухынан әсерленді ме екен, дереу алғашқы
райынан қайтып ала қойды.

жоқ. Кішкентай сәбиімнің жалғыз үйде қараусыз қалып, аш­
тан, шөлден өлгенін көпшілік біледі. Қалғандары аман болсын,
қарнын тойғызып қояйын деп ойладым. Қарға мен торғай жеп
жатқан масақты менің балам жесе несі қате? Тіпті, менің де

балам емес, коммунаның баласы, компартияның баласы ғой,
ертең компартия үшін, коммуна үшін солар егін салады, бидай­
ды солар өндіреді, екі есе, көп есе етіп қайтарады. Сондықтан
оның тойғаны, қарнын тойғызғаны қате емес, – деп шапшу­

ырлады. Баланы аштан өлді деудің өзі Сәйдәліге, халық ком­
мунасына қара жапсырып, жала жапқандық, Сәйдәліге қарсы
шығу – компартияға қарсы тұру болатынын назариялық жақтан
дәлелдеуге тырысқан жас жігіттің бетінен алып шаптығып

лам аштан өлмей, майға қақалып өліп пе еді? Қанша май беріп
күпті қылып едің асханадан? Қазы-қарта, жал-жая белсенділер,
бастықтар сендердің ауыздарыңда. Біз білмейді, көрмейді
дейсіңдер ме? Басынбаңдар өйтіп, – деп шарылдады.

Ал Құдайберген мұғалім аққұба жүзі сұрланып қатайып
алды.

тады дегендеріңмен6 мыналарың жазба әдебиетке ұқсамайды.
Бұл ауыз әдебиеті үлгісінде жазылған өлең, жазу бөгенайы
да менің жазуыма ұқсамайды. Менің жазғанымды растайтын
дәлел – ыспаттарың жоқ. Тегінде Сәйдәлінің бір рет бетінен

алғандығым үшін істеп отырған қаралықты арандату деп
білемін мен мұны.

Ғаппар БІЛӘЛ
жазғансың. Өйткені, кеше кеште сенің сол маңайда жүргеніңді
сыртыңнан көрген кісі бар. Сондықтан мойындауың ке­
рек. Қарсылық көрсетіп жақсылық таппайсың, қарсылық

көрсеткендерге қатал болатын партиямыздың саясаты бар, –
деп тепектеді біреулер.
Бірақ, оған Құдайберген қарсылық жасаған кезде, алдын
ала әзірленген адамдар болса керек, төрт-бес жігіт дүрсе қоя

көтерілген нығыз қара жігіт жардай болып, тойынған ауыр
денесімен сес көрсетіп, оған төніп келе жатқан кезде де «мой­
ындай алмаймын» деп қасарысқан қаңғажақтай арық денелі
қайсар мұғалімнің өжеттігіне разы болып кеткен Боранқұл

орнынан созылыңқырап тұра келді. Мұғалімнің жас ғұмыры
арандалып кеткелі тұрғанын аңғарып, оны арашалап қалғысы
келген екпінмен артқы тұстан айқайлап тұрып:

шаруаларың болмасын! Мені тексеріңдер, – деді жұртты өзіне
жалт қаратып. Сәйдәлі секретардың мәпелеп тәрбиелеуінің
арқасында, мұндай бұқаралық жиындарда күрес жүргізудің
амал-тәсіліне төселіп, жер танып,ысылып қалған бригадир

бастатқан белсенділер тобы күтпеген жерден Боранқұлдың
бой көрсетуіне аңтарылып, тосылып қалған еді. Бригадирдің
бұл жиындағы міндеті – Боранқұлды тыныш жүруге, бұрынғы
қылмысты райынан қайтып, өсек-аяңмен, бұзақы әрекеттермен

шұғылданбай, басшылыққа бой ұсынып, бұқараның бақылауын
жуастықпен қабылдап, бұйырылған еңбекті жақсы істеп,
бұрынғы күнәларін жуып, жақсы адамдар қатарына қосылуы
керектігін құлаққағыс етіп, тәрбие-кеңес бердік сылтауымен

қорқытып, жасқандырып алу болатын. Өлетін өгіз балтадан
қорықпайтынын, кәрі орыстан мұсылман шықпайтынын,Сәйдәлі
құқайынан жасқанып, жақсаттануға жатылған жалған белсен-

ділердің түртпегіне түсіп, қорлауында жасаудан гөрі, бірін-
бірі кемсітіп мұқыратпайтын қылмыстылар ортасында, жаза
лагерінде өткізген қаратүнек өмірді артық көріп, Боранқұлдың
әдейі ізденіп тұрғандығын олар қайдан білсін?! Сәйдәлі жоқта

мына күтпеген шабуылға төтеп берудің қисынын келтіре
алмаған олар сасқалақтап кетіп, Құдайбергенді тастай берді де,
Боранқұлға қадалды.

ел куә, өлеңде айтылған сөздің еш өтірігі жоқ екендігіне көзім
жетіп отыр. Сондықтан ауданнан келген сот бастығының осы
мәселені тексеріп, анықтап көруін талап етемін, – деді Боранқұл
тайсалмай тұрып. Партиялы басшы Сәйдәлінің бетінен ала­

тын мұндай өлеңді мен жаздым деп мойнына алатын адамның
табыла кетерін күтпеген, әсіресе, абақтыдан жаңа оралған
Боранқұл мойнына алар деп ойламаған, Боранқұл мен жаз­
дым деп тұрғанымен, оның жазып жапсыра қояр мүмкіндігінің

жоқтығына көздері жетіп тұрған олар абыржып қалды да,
жағдайды Сәйдәліге жеткізіп, одан нұсқау алу керектігін ойла­
стырып, жиынды атсыз-аяқсыз таратып жіберді. Боранқұлдың
бұл күнадан айық екендігі бастықтардан тартып, басқа бұқараға

бірдеменің жөнін біліп тұрған жоқ па өзі. Боранқұл кеуде керіп
шыққан соң аптығып тұрғандар су сепкендей басылды ғой.

деп дабырласып бара жатты.
Осының ертеңінде коммуна өмірінде қауырт өзгеріс туыл­
ды. Боранқұлдың үйіне қайтуына рұқсат етілгендігі мәлім бол­
ды да, бұралқы сөздер бұрынғыдан бетер гуілдей жөнелді:

Аудандық
соттың
бастығы
Мұратбек

Ғаппар БІЛӘЛ
парткомның тұрақты жорасы екен, ол Сәйдәлінің көкесін та­
нытыпты. Бұқара ішінде ауыздықсыз кеткен бейбастықтығы
үшін қатты сөгіс айтыпты. Күздік бидай ектіру сылтауымен

орылмаған егінді беталды жыртқызып, топырақпен бастыр­
туын да, асхана тұрмысын жұтатып, бұқараны қинағанын да,
бейуаз адамдарды күреске алып, зықысын кетіруін де, заң
қайтарған Боранқұлды үйіне жібермеуін де қатеге шығарып,

аудандық партком мәжілісінде осы істер жайлы мәселе көтеріп,
талқыға салатындығын жариялап, Сәйдәлінің есін шығарып
жіберіпті, Мұратбек жігіт екен, осы бетінде тұрса Сәйдәліні ау­
данда жауапқа тартатын сияқты, біздің партиямыз әділ партия,

Қытай халқын жоқшылықтан, ашаршылықтан құтқаратын пар­
тия депті, қателескендерге де, қылмыс жаза мерзімін аяқтатып
қайта оралғандарға да шығар жол беретін партия депті. Ас­
хана тамағы жақсартылып, балалар мен кәрілерге күтім орны

Өйтпесе, тағдыры қыл үстінде тұрған Боранқұлға қарағанда
түбіміз қомақты, тамырымыз берік тақыр кедей біздің кеуде
керіп, қарсылық көрсететін жөніміз бар ғой.

қара басты. Жазылған өлең, айтылған сөздің қате емес, дұрыс,
өтірік емес, шын екендігін айтып тұрып алмай, өз басын араша­
лаумен ғана әбігерленді ғой.

түседі дегеніміз осы, – делінетін шаптырма сөздер қарша бо­
рады.

қажеттілік – үйіне жетіп, бала-шағасымен аман-есен жүздесу
еді. Оның жайырдағы иен қуыста отырған өз үйін ымырт алдын­
да зорға тауып, жаяу келуі осы күннің ертеңінде, Пәтемханның
қолынан емделіп шыққаннан кейінгі шаруа еді.

Сөйтіп жүріп қолы жеткен мәртебеден, Айданақтың
қолынан жазатайым қолына тиген қоралы қойынан айрылғысы
жоқ еді. Борекең бұрын қой жайып көрмесе де, Айданақтан
алған ақ таяқтан айрылып қалмауға барын салды. Оның

бағымына тигені бір қора саулық қой еді. Іші өскен сайын
аяғы ауырлайтынын, еті төмендейтінін ескеріп қыстау соны­
сын шиырлатпай, жайлымын тың сақтады. Жиналған пішенді
ысырапқа салмады. Ханжігіттің болымсыз кадрлық мәртебесі

мен пысықтығына сүйене жүріп, отбасы жағдайын тез оңап
әкетті. Бәйбішесі Мәликенің қырықтан аса бере бүгілген белі
жазылды. Тотығып, жұтыққан өңіне қызыл арай жүгірді. Аз
күннен кейін өзінің жүкті болып қалған қуанышын жеткізді

шалына. Алыста жүрген, жақында жүрген балаларының басын
қоса алмай өткен Боранқұл бәйбішесінің жақсы хабарына жа­
рыла қуанды. Ауру меңдете берген Айданақ көрші орнықты
жерде емделу үшін егіншілік орынға көшкелі жатқан қарсаңда

Мәлике тағы бір жақсы лепес үстемеледі. Байырғы әдетімен бір
тізерлеп шай құйып беріп отырып, шалының бетіне қоңырқай
жанарының аса бір жылы мейірбан сәулесін түсірді.

ұнайды. Айданаққа тартпай, шешесіне тартқан бұйынтақ бала.
Сол үйді үй етіп ұстап отырған да сол бала көрінеді ғой. Өңі де,
мінезі де теріс емес, ақсарының әдемісі.
Ерлі-зайыпты екеудің хикаялары созыла келе Айданақтың

алдына жеткен еді, Ханжігіттің мінез-құлқын, жүріс-тұрысын
ұнатып қалған Айдакең құлап түсті. Сол жылы Мәлике егде­
леген шағында, ержеткен ұл мен қызының алдында екіқабат
болып қалғандығына ұялып, қымсына жүріп, басы бақырдай ұл

тапты. Кенже ұлының атын олар Орқаш қойды. Келесі жылы
Ханжігітті үйлендірді. Қазинешті ұзатып үлгірді. Ханжігіт
пен Кәмиләні қолқанат етіп, Орқашты алақанына қондырып,
бәйбішесі Мәликенің қасында терлеп-тепшіп шай ішіп, жа­

дырап отырған Боранқұлдың төбесі бұрынғыға қарағанда
көкке көп жақындап қалғандай еді. «Жас күнімде бейнет бер,
қартайғанда дәулет бер» деген тілегін Алла нәсіп айлаған
шығар, есік алды керде қоралы қой ыңыранып жусап жатса,

тақымға толық тайлақкер мен алшаң басатын алкүрең белдеуде
байлаулы тұрса, шар тартқан Боранқұлға бала-шағасының жа­
нында күліп, жырғап отырудан өзге не керек?!
Ойхой, дүние-ай, тірі адамға керегі көп қой, Борекеңнің

жөні тіпті басқаша болатын. Бірақ, өткен іс өтті, кетті.
Оған қайта қайрылар қауқар да, мұрса да жоқ. Мүмкіндік те
жойылған. Мұндайда қолда барды жұбаныш етпей шара не?!
Сол үшін намазға үйренген аюдай қорбаңдап мінәжатқа

отырды. Үй тұрмысын оңдауды ғана ойлауға көндікті.
Жекелердің қолында тігерге тұяқ қалдырмаған алғашқы ком­
муналасу қарсаңындағы ағаттықты түзетіп, үкімет қайта
үлестірген жеке меншігіндегі азынаулақ малын өсірді.

Тарбағатайдан жайырға шығатын ұзақ көш үстінде оған тағы
бір көлденең пайда қосылды. Табынынан бөлініп кеткен он
бір саулық қойды қарлы боранда қаңғып жүрген жерінен
үстінен түсіп тауып алды. “Тәңірім арнап берген олжасы, көп

жылдық бейнетімнің қарымжысы, Атыраудан Алтыншөгеге
дейін шашылған көп малымның сілекейі болар, іздеп келген
иесі шықса берейін, іздеп келмесе үндемейін” деген ниетке
келді. Іздеген ие шықпаған соң бұл сырды кемпірінен де, ұлы

Ханжігіттен де жасырып, білдірмей кетті. Сөйтіп коллектив
қойының көлеңкесінде көпкөрім әлденіп алды. Бірақ, бұл аз
күндік бақытты тұрмыстың тыныштығын 1962 жылы аяқ асты­
нан туылған шекара оқиғасы бұзып жіберді.

Сол жылы көктемде Алтайдан бастап, Тарбағатай жота­
сынан қырқалап, Ілеге асып түсетін шекаралық сызық белінен
пенде баласын аттатпайтын қасиетті тидауды бір ай бойы алып
тастады. Бұл тыйымның неге алып тасталғанымен шаруасы

болған бұқара жоқ. Сол бір жылдары ойына келгенін қылған
қарадүрсіндер бір Сәйдәлі емес-ті. Сол Сәйдәлілердің оңды-
солды сілтеген әмір таяғынан жәбір тартып, жазықсыз-күнәсіз
тектеу-тежемге ұшыраған тұрғылықты халық тайлы-таяғымен

Советтер Одағына, оның боданы Қазақстан жеріне жосыды.
Шекаралық аймаққа таяу отырғандар бала-шаға, мал-жанымен
қотарыла көшіп жатқанда, жырағырақ өңірдегілер үй-мүлкін
тастап кетіп жатты.

Осы хабар құлағына жеткенде шекарадан шалғай Жай­
ыр тауында жатқан Боранқұл қатты абыржыды. Елтіріден
ел бүлінетін ерте замандардан тартып бірде батысқа, бірде
шығысқа босып, әлсін-әлі іргесі көтеріле берген қазақ елінің

тағдыры тағы аумалы-төкпелі кезеңге тап болған екен деп та­
нып, бұрыннан қаяулы көңіліне қапырықты сезім ұялады. Қара
қобызын қолға алып, қыл ішекпен бірге күңіренді. Тиянақ-
тұрлауы жоқ тіршілік әлемін мансұқ еткен ғарып көңілдің пәни

дүниемен қоштасардағы ақтық сөзін бергі беті жарық, арғы
беті қараңғы тағдыр талқысына ұмсынған талмау күбіріндей
бір сыңғыр-сұңқыл жүгірді сусылдаған жел қанатына да. Жел
аударған қаңбақтай қотарыла көшкен елдің жұртында адасып

қалған күшік ой қыңсылады бұрыштарда. Елсіз иендерді ме­
кендесе де елмен күнелтетін, ел-жұрттың қора-қотанына шау­
ып рыздықтанатын түздің көкжал бөрісі болып ұлыды мұңлы
жүрек. Есінен айрылған елдің көшерін жел, қонарын сай

Ғаппар БІЛӘЛ
Боранқұл бордай босап егілді. Таған түсе бастаған қос
жанардың жасымен сақалын жуды. «Көптен айрылған көмусіз
қалады, көппен көрген ұлы той» деп біліп, босқан елдің

құба жонда боразда тартқан сорабымен кетіп бүкіл ғұмырын
талқандаған еді, бала-шағасының сорына бағып, көзжасына
қалып, түсіп-шығып аласатып еді түрмелердің аузынан.
Алғашқы махаббатын да мерт қылып, тұңғыш балаларынан да

айрылып еді сол сарпалдаңды сапарларда. Сондай бір өткен та­
рих тағы қайталанғалы отыр ма? Көппен бірге кетіп, арғы бет
асқандардың тағдыры тағы нендей күйге жолығады? Оларға ие
болар, қамқорлық етер кімі бар алдынан шығып қарсы алатын?

Қазақтың елдік тізгіні өз қолында тұрмаған соң. «Бөдененің
үйі жоқ, қайда барса бытпылдық» дегеннің кебін кимес пе?
Демін ішіне тартып тынып тұрған әр қандай жым-жылас
тыныштықтың артында, астарында жататын боран-шашыны,

қызыл шұнақ аязы болушы еді. Ол қай бағыттан соғады?
Шекаралық
өңірге
жақын

Тарбағатай
бөктеріндегі
көктеулікке ерте көшкен елдің артында, Жайырда мал төлдетіп
қалып қойған Боранқұлдың әрі-сәрі ойлармен болып, «Темір

ноқта», «қайыс ноқталардың» парқын салыстырып, бұдан ары
найқалып отыра берер мұрсасы жоқ еді. Ел ішіндегі толқуларға
ілесіп кетіп жүрсе Тарбағатайға ерте көшкен малшылармен
бірге жүрген Ханжігіттен тағы айрылып, адасып қалармын де­

ген қауіп оны қолды-аяққа тұрғызбады. Мұндай аласапыран­
дарда Боранқұлдың айрылып қалған ұлы аз деймісің?!
Боранқұл ат-көлігін жинап жіберді де, Тарбағатай төсіне
үдере көшті. Аяқтанбаған төл мен арық-тұрақтардың көшке

ілесе алмағандарын түйеге артып алып, бір жетіде ел шетіне
ілінген жерде Ханжігіт үйге келді. Коммунабасыларынан тар­
тып бақташыларға дейінгі көп қауым көшерменге айналып
дүбінісіп жатқан хабарын жеткізе отырып, Ханжігіт те елден

қалмасақ деген тілек білдірді. Боранқұлға темірдің екі басы
да ыстық еді. Ол ресейліктерден тегінде тепкі көріп, теперіш
тартқан тарихын еске алды. Ендігі жерде қазан-ошағын
салдырлатып жетіп барғанда сүйкімінің қандай боларын

арадан ескі кекті ұмытпай, жұдырығын түйіп отырғандар шыға
қалса оңдырмас деп шамалады. Ханжігіттің тіліне көнбей көп
қасарысты. Бірақ, ел басқарып ысылып қалған ыспар жігіт
жылы да жылбурынды сөздермен әкесінің алды-артын орап

құтқармады. Тым берік қаланбаған ұйғарымның іргесін наным­
ды дәлелдермен ұрып, қопсытып құлата берді.
Ханжігіт тіпті шешен болып кетіпті. Сылдырап тұрған
су жұқпас судыр емес, оң мен солды айыра білетін, сарабдал

азамат болып көрінді әке көзіне. Сөйтіп Қазақстанға қаша
көшкелі жабданған елден Ханжігітті жырып бөліп алып қалмақ
ниетпен асыға жеткен Боранқұл, жас күнінде, қылышынан
қан тамып тұрған дер шағында айтқанынан қайтпайтын қатал

Боранқұл буыны кеткенін көрсетіп, алып кететін ұлдың тіліне
иланайын деді. Баланы қойып, даналардың тіліне көзі жет­
пей көнбейтін қуатынан айрылып, бошалаң тартқанын, сөзге
ергіштеп «жұмсақбастанып» бара жатқанын түйсіне отырып,

Ханжігітті қайын атасы Айданаққа жұмсады. Түнқатып барып
Айданақ құдасының ой-ниетін, бағыт-бағдарын біліп келуге
жіберді. Қырсық шалып, қаңғырып қалғалы тұрғандығын ол
қайдан білісін?! Таң бозынан қайтып келуге тиісті Ханжігіт

қайта оралмады. Ай жайылды, күн шықты, келмеді, түс ауды,
келмеді. Бір сұмдықтың ныспын нышандап, тықыршық атты.
Боранқұл отырайын деп отыра алмады, бесін кезінде терлеп
сауыс болған аттарын сау желдіріп, түтіге жеткен топты адам

Боранқұлды екі сөзге келтірмеді. Алқым таудағы көктеуліктен
еңкейте кішіріп, шыбын-шіркейі түтін болып тұратын Еміл
бойына қуып түсірді. Ыстықта үйездеген қойды айдап жүргізе
алмай, кенезесі кеуіп қаталаған Боранқұл қанша жалынса да

оны қайта көшірушілер Ханжігіттің қайда жүргенін айтып бер­
мей қыршаңқыланды.
Сақшы киімін киіп шылтиған семізше қара жігіт беліне
қыстырған ортасы тесік, қарыстай қара темірдің былғары

біреулермен сыбырлассаң көресің! – деп кесетті, – Ат-көлікті
біз айдап әкетеміз, көлік атаулы бір орынға жиналып, бір орын­
да бағылады.

Қойыңа ие бол! Басқасын кейін көресің.
Боранқұл шаңырағының үстіне қаралы күндей қайта түн ор­
нады. Шылтиған қарамен айқашақтану қамаудағы Ханжігітке де,
басқа бала-шағаларына да жақсылық емес, жамандық әкелетінін

мөлшерлеп отырып қалды Боранқұл. Жан күйзелісін Мәликеге
де, екі қабат келіні Кәмиләға да сездірмеуге тырысып, өтірік
күлімсіреді. Бірақ, ол күлімсіреуін келтіре де алмады. Баяғыда
түрмелес жатқан ұйғыр оқымыстыларының бірі тамұқтың есігін

күзететін «сербер» деген ит туралы айтып берген кезде де ол
күлімсіреуін осылайша келтіре алмай әуреленген болатын.
Бірақ, Ханжігіттің хабары ұзақ күттірмеді, жағдай орнығып
болғанша орнынан қозғалмасын деп сақшы жігіттің Боранқұлға

өтірік айтқандығы мәлім болды. Ханжігіт қамалмапты.
Айданақтың үйінен қайтқан жолында соңғы елді шетінен түре
көтеріп, көшіріп келе жатқан коммуна басшыларына кездесіп
қалыпты, көш бағыты шекара екен.

Дүниедегі аса қуатты, аса ірі екі мемлекеттің арасындағы
шекара аты бары атын мініп, бала-шағасын мінгестіріп, аты
жоқтары екі аяғын мініп, балаларын арқалай жосып, бо­
сып жатқанда бір ай бойы аңырайтып ашып тасталғанымен,

мерзімі жеткен сағат-минутында бір бұйрықпен сарт етіп
жабылып қаларын, жабылып қалса барлық аппарат, барлық
қорғаныс жүйесі аттанысқа келіп, шұбырған көштің мойнақ
асып үлгірмеген соңғы бөлегін алдынан қайырып, иіріп қайта

тырқырататынын, алдын-ала мөлшерлеп болжай білетін сәуе-
гейлік дарыған жоқ қой бұл елге.
Бұларға өсек дарыған. Сол өсекке сеніп, өсекке ілеседі.
Боранқұл күйіп, пісіп, соған ыза болады. Қашып-пысудан

ел-жұрт тиылып, орныққан бір әредікте баяғыда кертартпа
өлең жаздың дейтін Сәйдәлі қуғынынан өзі құтқарып алған
Құдайберген мұғалім келіп, Борекеңнің құлағына сыбырлайды:

Ғаппар БІЛӘЛ
салған қашқынның соңына түскен жеңіл машинадағылар да
көсіліп жүгіре алмай кейіндей береді. Ханжігіт ұзап шығың-
қырап бара жатқанда; “атын ат, өзін атса да болады” дейтін да­

быра көтеріліп, кейбіреулер қолында бар қаруларын кезеніп те
қалады. Сонда сақшы мекемесінің әлгі бір шылтиған семіз қара
жігіті:

қолға түседі атпаңдар! – деп әмір береді. Оған Ханжігітті
тірідей қолға түсіру қажет болды ма, атылған оқ Ханжігіттің
атына тимей, жазатайым өзіне тиіп, мерт қып алсақ обал бола­
ды деп қарады ма, жоқ, бекімсіз адам өлтіргені үшін өздеріне

сөз тауып, пәлеге қалып жүруден тайсалды ма, ол жағы белгісіз
еді. Ал “талағы түскір” алкүреңге көлденең кезіккен апан арық
бөгет бола алмайды. Атты кісі бойламайтын терең су ағып
жатқан, он шақты метр жалпақтықтағы тас тоғанның үстінен

қызыл жалын болып секіреді. Өте беріс жағаға артқы аяғын
соғып сәл мүдіргенде Ханжігіттің күнқағары ұшып түсіп қала
берді. Екі жағасы есік пен төрден алыс апан арықтан секіріп
өткеннен кейін тарс-тұрс атылған оқ дарымайды. Сөйтіп

Ханжігіт Қазақстан жеріне, кейінгі қайын жұртына салт бас-
сабау қамшысымен жалаңбас кетеді.
Боранқұлдың бұл баладан айырылуының ең соңғысы еді.
Адам баласы басқа түскен бейнеттің көп түріне көнгенімен, ру­

хани бейнетке оңай көндікпейді екен, егделеген шақтағы соңғы
айрылудың азабы Боранқұл мен Мәликеге қан жұтқызды. Аз
күнде арсаларын шығарып жүдетіп жіберді. Мойнына бұршақ
салып, ұлының аман-есен қайта оралуын тілеп, Жаратушы

жалғыз Аллаға жалбарынып Мәлике аңырады. Боранқұлдың
қолында қара қобыз азынады жер мен көкті жат қылып, жапан
түздің сояу қурайымен сырласып Кәмилә еңіреді қосағынан
айырған тәлкекшіл тағдырына қарғанып. Қазинеш келді

ағасынан айрылған хабарымен тау-тасты күңірендіріп. Барлығы
бірігіп қара қобыздың азанына ұйыды. Дәгбіріне жүгінді. Қара
қобыз оларды мінәжатқа бастайтын имамға айналды. Имам
үнінен медет алып жұбаныш тапты, сабырға келді. Оңаша бір

сыбырлағанда Боранқұлдың көкірегінде тозаң ұшырып,
ұйытқып соққан қара құйын тоқтады. Туашақ немересін қам
көңіліне медет, демеу етті. Созыла келе барлығы естерін жиды,
етектерін жапты. Күйзеле жүріп күлдіреуіштерін қайта түзеді.

Қалған бала-шағаның қамы үшін, туашақ немере-шөберенің
жаны үшін Боранқұл қарбаңдап қарашаруаға қайта қол салды.
Ендігіде олардың мал бағып, Тарбағатай жотасындағы
жайлауға шығып, жайлаулықты іргелеп өтетін шекара сызығына

жақын бару толымдылығы жойылған еді. Жеке Боранқұл емес,
шекараға қаша көшіп жолдан қайтарылғандардың отбасынан
бір адамы шекара асып кетіп, соңында қалғандардың барлығы
шектеліп, ойдағы Еміл бойына төмендетіп отырақтастырылды

да, шекаралық тау алқымындағы байырғы мекендерге өндіріс-
құрылыс армия қосындары қоныстандырылды. Сөйтіп жүргенде
Құдайберген мұғалім құйыршықтанып келіп, “Гоминдаң ар­
миясынан өзгертіліп, жауласқан қосыннан жаңа дәуірдің нан

өндірушілеріне айналған өндірістік қосын шекара бүтіндігін
қорғайтын даңқты міндетке ие болды, компартиямен жиырма-
отыз жыл қанды қырғын соғыс жүргізген солар ғұрлым сенім,
сүйкіміміз жоқ екен”, – деп сыбырлай қойған еді, Боранқұл оны

бұл жолы да ұрып түсірді.
Боранқұл қарт бүгін қара қыстауының ту сыртындағы дөң
үстіне шығып, алдынан тосып отырған қонақтары – сол кеткен
Ханжігіттің Қазақстан жерінен алған келіншегі мен балалары.

Уа, дариға, жарық жалған-ай! Мың да тоғыз жүздің ал­
пыс екінші жылынан тоқсан екінші жылға дейінгі отыз жыл
бойы зарықтырған осы кездесуді сағына күткенде, келіні
мен немерелерінің ай дидарын, күн жанарын өз көзімен көре

алмайтындығы күйіндіреді Боранқұлды.
Қасым деген ақын жазған екен деп Ханжігіт айта беретін
бір шумақ өлең Боранқұлдың зердесінен кетпейді.
Екі көз – екі жұлдыз маңдайдағы,

Көруші ең құбылысты қай-қайдағы.
Япыр-май, сен де бір күн сөнермісің,
Қап-қара түнек болып маңайдағы?! –

Ғаппар БІЛӘЛ
дейді екен Қасым ақын өлер шағын өкініш етіп. Ал
Боранқұлдың маңдайындағы екі жұлдыз өлуінен әлде қашан
бұрын, көзі тірісінде сөніп болған. Маңайдағының бәрі қап-

қара түнекке айналған. Жарығы сөнген, көруден қалған көз
тірі көз қатарында есептеле ала ма? Егер Боранқұлға салса –
Құдайдың ақ ажалынан келген өлімді өкініш етпес еді. “Тумақ

да болса бір өлімнен құтылмасы хақ. Одан гөрі Боранқұлға тірі
өлімнің күйігі қатты соқты.
Өлім емей, өлімнен де ауыр емей немене? Бір ғана таудың,
Тарбағатай аталатын жалғыз ғана жал қыраттың екі жақ

беткейінде, бірі күнгей, бірі теріскей бетінде отырып, отыз
жыл бойы бір мәрте кездесіп, бір мәрте тілдесуге күйі келмесе,
тілдесер шаққа жете алмай ұл өліп, жесір келін, жетім немере
ауылға келгенде бет дидарын, түр тұлғасын көре алмасаң бұдан

өлім өтер ме?!
Қолына кейде тиіп кейде тимей кетіп сирексіп жүретін
хаттардың дерегіне қарағанда, Ханжігіттің бала-шағалары
көз жетпес-құлақ естімес жердің түбінде жасап жатқан жоқ.

Тарбағатай сілемінде, Аягөз өңірінде тұрады. Машиналы кісіге
таяқ тастам аралық. Бірақ, осы аралықты алыстатып, айлық,
жылдық жол емес, отыз жыл ішінде жете алмайтын қиян-қиырға
айналдырып отырған құдірет – Тарбағатайды жоталап өтетін

«шекара» атты жалғыз сызықтың киесі. Ол шетін басуға, аттап
өтуге тиым салынған, нәзік, нәуетек сызық. Мұндай секемшіл
сызықтар өштескен екі мемлекеттің арасынан өткен кезде онан
әрі киелілене түседі. Екі жағалаудағы адам ғана емес, жорғалап

өткен тышқанның да сорына айналады. Басқан ізі тексеріліп,
соңына қуғын түседі. Екі мемлекет шын жаугершілікке басқан
кезде екі жақтың әскери қорғанысшылары қатарына алынған
әке мен бала біріне бірі оқ атып, бірін бірі найзалап өлтіруіне,

өлісуіне тура келеді. Өлтірмесе, өле кіріспесе өз мемлекетінің
қас дұшпаны қатарында қаралады. Өз ұлымен қантөгіске ба­
рысатын мұндай күнге қалмағанымен, көп уақытын тәжі-
келескен енжарлықпен, қантөгіссіз қақтығыспен өткізген екі

етін жеген қанша өсекке таңылмады? Қанша қиқуды бастан
кешірмеді дейсіз?!
Айрылысқанына алты ай толған күні Ханжігіттен хат келіп
еді, Қазақстан жеріне барған соң Тарбағатай атты совхозға ор­

наласып, аман-есен жүргендігінен хабар жеткізген осы хат
келген күні Ханжігіттің артында қалған тірі жесірі Кәмилә
толғатып, әп-әдемі ұл тапты. Ұлынан хат алып, немере сүйген
қуанышы үшін жылап отырып күліп, күліп отырып жылаған

Мәлике мен Боранқұл немересінің атын Қуаныш қойысты.
Содан тартып ара-тұра келіп тұратын хаттар мәдениет
төңкерісінің тидауына жолықты. Үзіліп кетті. Хат үзілген соң
Ханжігіттен Кәмиләның да күдері үзілді. Үміті кесілді. Ата-

ененің қолында алты жыл отырып барып жолға түсті. Сол алты
жылдың бойында келін ренжіп қалмасын, келін кенделік көріп
жүрмесін, қабағы кірбең тартпасын, көңіліне кірбең ілінбесін
деп кемпір-шал екеуі бірдей қоғадай жапырылып, құрақ ұшты.

Кәмиләның қабағын бағып, бәйек болды. Тапқан-таянғандарын
соның қолына ұстатып, жылтырағанның бәрін соның үстіне
жапсырды. Кәмиләдан қалғанын киді, Кәмиләдан қалғанын
ерніне жағып қанағат етті. Ханжігіт қайта оралар күн туса

келінсіз қалармыз. Кәмиләға қарамай қоя беріпсіңдер дейтін
Ханжігіттің өкпе-наласына қалармыз дегені ме, іштерінен
шықпаса да киімшең туған баласы болып кеткен Кәмиләны еш
жаманатқа, еш жамандыққа қимайтын ата-аналық қамқорлығы

ма, әйтеуір келіннің етегіне қақ ілінбесін, иығына шаң жұқпасын
деп барын салды. Бірақ, ақырында келіннің етегіне қақ тұрды,
иығына шаң жұқты. Алты жарым жылға дейін сездірмей жүріп-
жүріп, аяқ астынан күйеуге шығатындығын хабарлады. Түнек

түндей түнеріп, қара күйе жаққандай қарайып, сыр бермей са­
зарып отырып қалған кемпір мен шалдың сыңайын таныған қу
келін оларды немересімен алдарқатты, ес жиып, етегін жауып,
алты жасқа аяқ басқан Қуанышты балдай тілімен, шекердей

қылығымен беріп кететінін айтқанда Мәлике сылқ етіп жібіп
кетті. Боранқұл да сынбайтын жерінен сынып түсті. Жандары­
на қанша батып, қабырғалары қанша қайысқан күнде де кетем
деген келінді кетірмей ұстап отыру да дұрыс болмас еді. “Жас

Ғаппар БІЛӘЛ
адамды обалды етпейік” десті де, күңіренісін ішке, күлкісін
сырттарына жиып той жасады. Ықылас-баталарын беріп, барын
кигізіп, бақанын таяндырып жолға салды. Жолға салу емес, ат

мінгізіп, еншісін беріп, ұзатып салды.
Сол Кәмилә күні бүгінге қадар бұл үйді екінші төркінім
деп сыйлап құрметтейді. Той-томалағынан қалмайды. Көйлек-
көншегін, бір жілік сыбағасын үзбей жіберіп беріп, өзі де келіп-

кетіп тұрады. Сол қылығына бақса Кәмиләны жаңа күйеуімен
қоса оң босағасына кіргізіп, немесе отауымен әкеліп, қасына
отырғызып қойғылары да келеді. Бірақ, Қуанышты менен
туған бала, менің балам деп айтып қала ма дейтін қауіппен

тым жақындата беруден сақтанады. Бүгін алыстан келе жатқан
соңғы келінді қарсы алуға жиналғандардың ішінде Кәмилә да
жүр. Өз күндесін қарсы алмақ.

еркектің екі әйелі «күндес» деп аталатын, көрсеқызар, іші
тар, мінезсіз болса мұндайлардың арасы тату өте бермейтін.
Байлыққа, елге, жерге, ырықтылыққа таласып қырбайласқан
көршілес мемлекеттер сияқтанып, байға таласып, бой талас-

екі мемлекетте жасайтын күндестердің шайпау сөздермен
тілдесерге үні, шайқасып шаштасарға қолдары жетер ме?!
Олардың арасында басы таласқа түсетін Ханжігіт те жоқ бұл
пәниде. Оның өлімі 1984 жылға тура келетінін Боранқұл соңғы

хаттардан біледі. Хаттағы хабар дұрыс болса, Ханжігіттің
дүниеден көшкен күні Боранқұлдың екі көзден айрылған
уақытымен бірдей болып шығады.
1984 жылғы шілденің орта кезі болатын, көп жылдар

бойы бақылауда, коммунаның егіс алаңында болып, мәдениет
төңкерісінің нелер ауыртпалығына жолғаса жүріп күйзелген,
жоқшылықтан көз ашпаған шаңырағын әлдендіру мақсатына
бола, жоқ күнәдан ақталып шыққан соң арызданып жүріп,

мал бағуға қол жеткізгені де сол мезгіл еді Боранқұлдың.
Тарбағатай жотасындағы өр жайлаудың аспаны мөлдіреп
тұрған. Аңызғақты үстіртке тігілген ауыл сыртындағы көк

доңғалға шығып отырған Боранқұл сары дала, сағымды
адырларға телміре-телміре көзін талдырды. «Тарбағатай со­
вхозы» деген жаңа атына қарағанда, Ханжігіттің тұратын жері
тым алыс емес болса керек, мүмкін осы адырлардың бір жыра­

сында жүрген жоқ па екен. Белінен аттатпайтын қара жылан­
дай ирелеңдеген әлгі бір ат жол сызықтың арғы жағынан төбесі
шошаң етіп көрініп қалмас па екен деп үміттенді. Әттең, әлгі
сызық өткізбейді. Арғыны бергіге, бергіні арғыға жеткізбейді,

тілдестірмейді. Тілдестірмесе мейлі, Ханжігіттің қой қайырған
айқайы бір мәрте болса да құлағына шың етіп естілер ме еді,
шіркін! Жоқ, естілмейді. Дағдарды көңіл, сарғайды жүрек, тал­
ды көз.

Оңда да, солда да селдір түтіндей көгілдірлене мүлгіген
сағым жамылып көзжеткісіз байтақ далалар жатыр көсіліп. Сол
далалардың әр қиырында бұлдырап, бұрлығып келіп шөккен
бетінде жусап-күйсеуге күйі келмей мәңгілікке қатып қалған

керуен түйесіндей-ақ тұмсық таулар тізбектеледі. Мүмкін, ол
оңнан солға, солдан оңға көшіп, босып өткен ру-ұлыстардың
әр заман, әр қиырда бөлініп қалған сарқын үзінділері шығар?!
Бұл далада қазақ баласы қай бағытта көшіп өтпеді, қай бағытқа

қашып боспады?! Мұндағы жатқан мұнарлы дала, мұзартты
құздарға кімдердің ізі түспеді? Кімдердің қаны төгілмеді?!
Бұл далада Керейдің оң ханы атанған Хан Тұғырыл
Шыңғыс қолынан қаза тапты, басы алынды. Хан Шыңғыстың

бұл қылығы – әкесі Есукеймен “анда” болғандығы үшін не­
месе өзін сүйемелдеп әкесі Есукей айрылып қалған хандық
тағына Шыңғысты қайта отырғызғаны үшін сый құрметі шығар
Тұғырылға көрсеткен?! Бұл далада Тұғырылдың әкесі Марғұз

ханды шүршіттер патшасы «ағаш есекке» таңып өлтірді.
Темушін жорығы арғын, жалайырды, уақ, қыпшақты қиратты.
«Отырар апатын» тудырды.
Жоңғар хандығы кезінде Хұнтәижі әулеті бұл даланы қазақ

қанымен қайта бір жуындырып шықты. «Ақтабан шұбырынды»
болып босқан ел тұқым-тұқианын құрып кетуден қорғаймын,
сақтаймын деп жүріп, қанша қақпанды баспады, қанша
қармақты қаппады?! 1916 жылдан 1920 жылға дейінгі аралықта

Ғаппар БІЛӘЛ
бұл даланы Боранқұлдың өзі де Тайшұбар атпен оңнан солға,
солдан оңға қарай неше рет кесіп өтті ғой.
Соның бәрін еске алып, іш құстадан жарыла жаздап, көк

доңғалдың үстінде отырған Боранқұл үйден қобызын алдырып
еді. Мүмкін осы бүкір бел қара қобыз Қорқыт бабасынан қалған
тәбәрік екені де рас шығар?! Бұл мұра Боранқұлға нағашы ата­
сы Бастаубай бидің қолынан өткен. Бастакең шал “Қорқыт

атаңнан қалған мұра еді” деп талай күйдің басын шалған бо­
латын. Нағашы атасынан алып қалған сол күйлер, сол үндер
сарыны Боранқұлдың жадынан өшпек емес.
Жасыл жібек жамылған Тарбағатай жотасын қара

қобыздың үні кернеді. Аруақты үн, ыңырсып оянған сезім
ағысы тәлтіректеп келіп ішектерге ілінген жерде секекулеп
ойнақ басқан саусақтарға ілесіп, құлпыра жосыды. Ішек бой­
ынан жел гуілдеп, шанақ үстінде құйын ұйтқыды. Жағалау

орман туырлық болып желпілдеді. От басынан ұшқан қоламта
түсіп көкіректі өрт шарпыды. Тұтас денені жалақтаған жалын
тілі жалады. Лезім аралықта нөсер құйып толастады. Жалын,
басылды, күйік шалған дене салқын тартты.

Көк доңғалдың үстіне төселген көк кілемдей көк шалғынды
төсеніп, қобызын аңыратқан осы отырысында Боранқұл
ажалдан қашып, толқын атқан Сырдарияның бетінде сырлы
кілемге малдас құрып, қуалай соққан құба желмен сырласып,

құйын ойнақтаған құба шөлмен мұңдасып, құтқару бермес қу
тағдырмен тілдесіп, қыл қобызын боздатқан Қорқыт бабасына
ұқсаушы еді. Ұқсамайтын жері – Қаңлықожа, Көлерген бастатқан
хан-патшаларға уәзір бола алмапты. Қорқытқа ұқсап дау-жан­

жалды шешуге, ел мен жұрттың тағдырын белгілейтін жиын-
топтарға қатынаспапты. Ұмтылған екен, ұрынып баққан екен,
қатынасу толымдылығына тағдыр қолын жеткізбепті. Мүмкін,
мұның себебі – заман күшінің аса тегеурінді терістемпаздық

қуатында ғана емес. Боранқұлдың Қорқыт бабасы сияқты
Көрхаптан шыққан пері қызынан, аққудан немесе диюдан ту­
май, қарапайым қазақ қызының жатырынан дүниеге кегендігі
шығар?! Қорқыттың шешесі жай қыпшақ қызы дегеннің өзінде

дай құлан етіне жерік болмапты, жер-дүниені үш күн, үш түн
қараңғылық баспапты, нөсерлі қара жаңбыр жауып, сұрапыл
қара дауыл соғып, біреуді біреу көре алмайтын қорқыныш ту­
ылмапты, Сыр бойы, Қаратау үстіне «қара аспан» орнамапты.

Қорқыныш туылса да, қара аспан орнаса да, қара дауыл соқса да
Боранқұл туған үйдің өз шаңырағы үстінен аспапты. Сондықтан
болар, Боранқұлдың атын Қорқыт деп те атандырмапты.
Бірақ, бала күннен, жас шағынан Қорқыт үнін сарын­

дап, қобыз үнімен дамылдап, дала тілін қабылдап өскен
Боранқұлдың шын өмірі ажалдан қашып жаһан кезген Қорқыт
бабасының әфсәнәлі өмірінен көп парықталмайтын сияқтанады.
Қорқыт өмірін ажалдан қашып өткерсе, Боранқұл өмірін адам

құрығынан қашып жүріп өткеріпті. Қайда барса алдынан
«Қорқыттың көрі» шығып отырыпты. Тағдыры қысталаңға
соқтырған тар кезеңдерде торғайдай тозып, шашылып кеткен
әулеттерінің арты ауылда, қой соңында жүрсе, алды қай жерге

жеткенін Боранқұл өзі де толық біле бермейді. Мүмкін Амери­
ка, Африканы шарлап, Еуропаны қоныстанып, Азияның түкпір,
бұрыштарында тентіреп жүрген шығар?! Әкесінің басы шека­
ра сызығының арғы бетінде, шешесінің басы бергі бетінде жа­

тыр. Өз басы Жайықта туып, Аякөзде ержетіпті. Тарбағатайдан
Шиңхай, Тибет үстіртінің Алтыншөгесіне дейінгі аралықты ат­
пен шарлапты.
Осы жайлардың ұлы баранын топшылап, көк доңғалдың

үстінде көк шалғынды төсеніп, қыл қобызбен сырласа тебіреніп
кеткен кезі екен, аңыраған қыл ішек зарлы, шерлі күйден
тоқтала бергенде аспан сынып түскендей, жер жарылып қақ
айрылып кеткендей құлақ тұндыратын аса жойқын, аса үрейлі

қопарылыс даусы шарт атылып, шақырлап қоя береді. Жер
сілкініп басылады.
“Сүбіхан алла, я, рабби...” деген діни атауларды айтып, иман
шақырып үлгіргенше Боранқұлдың қабағы астынан, кірпігі

ұшынан әлеміш түкті топ торғай дүр етіп ұшқандай, күлгін, жа­
сылы аралас бір жарық жалын елесі зу етіп өтіп кетеді. Жарқ
беріп, лып сөнеді. Сол лезім аралықта көз алдында жайнап
тұрған жарық әлем түпсіз тұңғиыққа, меңіреу қараңғылыққа

Ғаппар БІЛӘЛ
шым батып жұтылып ғарқ болады Айналаны көрдей қараң-
ғылық басады. Күллі тіршілікті, тіршіліксіз әлемнің басына
тігілген көк шатырлы аспан күмбезінің көк туырлығы аудары-

лып кетіп, күміс күлдіреуішті ашық шаңырақ, жарық күннің
көзін бір найзаның ұшы түртіп ағызып түсіріп, жез уық сынды
сәуле жолақтарын кереге басынан жұлып әкетті ме, оң босағада
керілген нарт алау шымылдығын дар айырып, жасыл мақпал

жамылғы астында бұлықсып жатқан аруды шошытып оятып,
ат артына салып бөктере жөнелді ме бір құдірет? Боранқұлдың
көз алдынан барлығы ғайып болады. Сұқ саусағымен көзін
сипалайды, кірпіктерін қағып, қос жанарын ашып-жұмады.

Үңірейген аспанның орнына, жоғарыға қарайды. Сол шақта
көз алдында көр аузындай түпсіз тұңғиықтың ішінде қанаты
дірілдеп, қалшылдап тұрған сарғыш көбелектей күннің түбірін
көріп шошып кетеді. Бақса, жер шары опырылып жойылып

кетіп, астындағы тоқымдай тұғыр ғана қалғандай екен. Ол
өзінің соқыр болып қалғандығын, әлгі жарқ етіп сөнген от екі
көзін бірдей ағызып жібергенін сонда біліп, екі көздің орнын
екі жұдырығымен басып алып, зар еңірейді. Даусы Құдайға же­

тердей болып өкіріп бақырады. Сөйтіп, басына түн томағасы
киіледі. Бірнеше апта, бірнеше айдан кейін айығып кететін по­
ляр түні емес, таңы мәңгі атпайтын, күні мәңгі шықпайтын,
суық кернеген мәңгіліктің аязды түні басталады. Қорқыт

туғанда Сыр бойының, Қаратау өлкесінің төбесін торлаған
«қара аспан» келіп орнайды.
Енді ол ақша дидары албырап туған айдың аруларша
қымсынып ұялғанын, ақ желек бұлттардың шашағын жамылып

жасырына қалуын, қылымсып күлімсіреуіндей бұлт жырты-
ғынан сығалап еркелеуін көріп қызықтаудан қалады. Таңның
арайына, кештің алауына телміріп елжіреуден тоқталады.
Аспанның күміс моншақтарындай - жұлдыздарға қарап есі-

неуден тиылады. Ертіс толқындарының білегіне салған брил­
лиант білезіктей-кемпірқосақ нұрының құбылуына қарап
дірілдеуден айрылады. Бар мен жоқтың арасындағы ғайып бір
аралықта болымсыз түбір тұғырға құйрығын қойған халде оты­

Бастабында ол бұл зобалаңның қайдан келгенін білмеді.
Үрімжіде жарым жыл жатып емделген кезде тексеріп
көрген дәрігерлердің айтуынан ғана ауада таралып кет­
кен «радиоактиктік сәуле» дейтін бірдеменің шалығына

ұшырағандығын түсінді. Мұндай сәулелердің салқыны ядролық
жарылыстардан болатынын ұқты. Бірақ, өз үйінің артындағы күн
шуақты төбеде қобыз тартып, тыныш отырған, ешкімге зәбір-
жапа жасаудан қалған бейғам да бейуаз шалдың төбесіне әкеліп

атом бомбасын тастайтын қандай ақымақ? Ақымақ болмаса
қаншалықты ұзында өші, қысқада кегі бар ала алмай жүрген?
Қолындағы қобызы әлгі ақымақтың шұбартқан көзіне зеңбірек
түтігі немесе басқарылмалы бомбаларды ату құрылғысы болып

көрінбесе, сексеннен асып, селкілдеп отырған тойтық шал жау
болып, қанша дүниені жайратып, жапыра қиратып кетуші еді?!
Сұрақтардың жауабы көп тостырған жоқ, 1949 жыл­
дан тартып іргелес жатқан Семей өңірінде әлденеше жүз рет

ядролық сынақ өткізілгенін естіп, өзін мүгедек еткен себепке
көз жеткізді. Сол-ақ екен, оның жан түкпіріне, өзінің көзден
айрылуымен бірдей уақытта дүниеден көшкен Ханжігіттің
ажалына да осы сынақтардың себепкерлігі болып жүрмесін

дейтін бір кәдікті ой сайтандай сап етіп жабыса түсті. Сонда біз
әкелі-балалы екеуміз атом бомба иелерінің ойыншығымыз ба,
жоқ олар бізді сынақ жүргізуге болатын айуан есептей ме деп
буырқанады қария.

Осы күдігінің түбіне жетіп, түсініп білу үшін Ханжігіттің
артында қалған бала-шағаларына талай рет хат жазса да жар­
тымды жауап ала алмады.
Ханжігіт тірісінде өз қолымен жазған хаттарында

сырқатым бар, денсаулығым нашар дейтін емеурін білдірмеген
болатын. Ендеше ол не себеп қандай аурудан өлді деп қанша
рет қадағаласа да, ядролық сынақтың құрбаны болды дейтін
хабарға қолы жетпеді. Егер сондай себептен өлгені шын болса,

балаларының шындықты жазып, ашық айта алуы да мүмкін емес
секілденеді. Өйткені, Боранқұл шекарадан өтетін хат-хабарлар
қатаң тексеріледі дейтін сөзді еститін. Сонда бұл адамзат бала-
шағаларымен бет көріскенді қойып, ақ қағаз арқылы тілдесуіне

де жол берілмейтін болғаны ма? – деп кіжінеді Боракең.
Енді бүгін Құдай оңдап, бір ұрпақ жат болып өскен өз

Ғаппар БІЛӘЛ
әулетімен бет көрісу орайына ие болғалы отыр. Екі мемле­
кет арасы татуласқан соң алысы жақындағандай, жақыны
қосылардай күй туды. Мерейлі күй. Десе де, бұрынғылар «дәм

ғайып, дидар ғайып» деседі екен, күні кеше келген телеграм
бойынша шекарадан тосып алуға кеткен машинамен қазір ғана
жетіп келгелі тұрса да, сағат-минут сайын құбылып отыруы­
нан запы қылған ел аралық жағдайдың аумалы-төкпелілігінен

қауіп ойлап, күдіктене береді. Жотаға шығып, машина
дүбіріне құлағын төсей беретіні де, бурыл сақалын мықыр
саусақтарымен еспелеп, қиялдай беретіні де содан. Кейде, келе
жатқан балаларының ай жүзін, күн дидарын көре алмайтынын

арман етіп қорланады. Қобызын алдырып, тағы бір күңірендіре
тартуға құлшынып құмартады. Тез келсе екен, кедергіге
ұшырамаса екен деп тықыршық атады.
Жағатси сөйлеуге жатылған жандармыз ғой, балаларың

келеді, қария. Жағдай жақсы, сабыр ет! Қазір тоқсаннан асқан
томыртқадай шағыңда жаңа көрген әулетің сені көзі көрмейтін
соқыр екен деп қомсынбайды. Қотыр шалдың ұрпағы болғанына
арланбайды, қорланба да назаланба! Бір кездері сен де жәудір

қара көзді жас болғансың, жалын атып жар құшқансың, бала
сүйіп баулығансың, жортуыл аттың жалында, алмас қылыш
жүзінде ойнағансың, келелі істерді шешкен кеңестердің
шетінде отырғансың. Сенің шеке теріңе басылған қара таңба

тыртығы болатын. Бір құлағыңның жарым жарғағын кеміріп
жеп шұнақ етіп кеткен қаптесер тышқан емес, қағып түсірген
орыс патша әскерінің қылышы болатын. Сенің ақ дидарыңды
әжімдендірген өрмекшінің торы емес, заманыңа соғып өткен

сан сайыстың қалдырған қанды іздері, қазып шығарған
соқпақтары. Сенің арқа етіңді арша, борбай етіңді борша етіп,
кежігеңнен басып, ғасыр бойы арқаңнан түспей, тақымын бо­
сатпай асылып, артылып алған тауқымет – өз шаңырағыңның

ғана ауыртпалығы емес, ер жігіттің парызы, ел-жұртыңның на­
мысы болатын.
Ал, бірақ, жаңа келін Ханжігіттің өлімі туралы қандай
суық, қандай жайсыз хабарлар әкеле жатқанын, әзірше сізге

Сырдария сарқылып қалмай, саябыр таппай ағыл-тегіл
жөңкіліп аға берді. Қарлы құздардан, мәңгі мұздардан ырыздық
алып, ырыстанып жатқан сүлейлі ағыс неге сарқылады екен?!
Жалпақ дала тіршілігінің жітірмелете соққан барлау тамы­

рындай лыпылдап, бүлкілдеп қайнаған майда толқындардың
бетіне жібек кілемін төсеп тастап, салауатты сақалы сүттей
ағарған, салиқалы саусағы тарамысы біліне таралған Қорқыт
баба аруақты қара қобызын өңгеріп отырып күңірендірді Сыр

бойын, оғыз-қыпшақ даласын күймен тербетіп. Желмая мініп
қашқанда құба шөлдерден, құзар шыңдардан пана таппаған
жаһангезді, аспан төңкеріліп астына түскен, жер аударылып
үстіне шыққан Сырдарияның сырлы да сиқырлы толқындары

қамажаулап, алақанына отырғызып алып, қайда, қай түкпірге
барса да алдынан орап шығып, құтқармауға айналған жылпос,
жылбурынды ажалдан арашалап тұрды. Арыстан ажал секіріп
өте алмады, әбжылан ажал жүзіп жете алмады. Жеткізбеді

сырлы су, өткізбеді. Жүзе білетіндер тайызға қайрандап, жүзе
білмейтіндер құйындай үйрілген шүңеттерге шөгіп кетіп отыр­
ды. Мың құбылып, жүз түрленді қу ажал, мың толғанып, жүз
ойлады су да амал. Өткел бермей айналдырды, мекерлердей ал­

дандырды сырлы ағын.
Ал, қазымыр қасіреттен теперіш көріп, тепкіге ұшыраған
асау сезімнің қобыз шанағында буырқанған соқталы зор дау­
сы шығандап өрлей берді. Жүректен кіріп, бойды алар сыршыл

ырғақтар безілдей бебеу қаққанда, дария бойындағылар үйінде
шыдап отыра алмай, Қорқыттың төңірегіне жиналды. Бұлт
қанатына отырып, жел қанатына асылып, қиянды шарлаған
мұңлы әуен Арқаға жеткенде жұрт сезімі тасқын судай көбікті.

жаугершілігі тұсында Хұнтәйжі әулеті тасқа басып жеген
тарбағасының етіне тәнті болып, «суырлы тау» атандырған, орта
жүздің арғын-найман, керей-уақ, қоңырат-қыпшақ сынды алты
арысы қоныстанған сонау бір заманда Найман Хандығының

меншікті мекені болған Тарбағатай тауының Балқашқа құлай
берісі құшағы еді бұл орын.Өзбек, қазақ, қырғыз, қыпшақ,
естек, қарақалпақ аталатын алты алаш заманынан ғана емес,
оғыз-сақтар заманынан тартып сан рет аударылып-төңкерілген

тарихи қопарылыс дәуірлерінің бәрінде де бұл өңірден мекенді
елдің іргесі түбеселі сөгіліп көрмеген-ді. Қазақ халқының
жығасы жығылып, жағасы жыртылған, салыны суға кетіп, әр
бұтаның түбінен жансауға тілеген, қара саба тігісінен сөгіліп,

желі арқаны үзіліп, құлыны құланға айналған. Қаны өзен сула­
рына қосылып кілке аққан құба қалмақ шабуылы тұстарында
тазығыр таудың қысаңдарынан секіріп, қарғып ағып, жазыққа
шыға берісте Хан базардай шымырлап қайнап жататын

қарғыба, базар бұлақтарымен қанаттас жатқан Өкпетінің бір
шатқалы Қабанбай бабамыздың туына тұғыр, қосынына қоныс
болғандығы үшін «Қабанбай Шаты» атанып кеткен табиғи, та­
рихи қорған осы Тарбағатайда. «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»

хиссасында Айбас батыр Балқаштың жаға қамысына қонып
жатқан Қарабай ауылын қарауылдап, жай көзбен-ақ көретін
қара сеңгір шыңы осында, Бор батыр, Ұлан батыр бастатқан
қалмақтың қалың қолы қотанашы, қожыр, күзуін өңірлерінен

көктей өтіп, екпіндеп келе жатқандығынан алдан хабар алған
Абылай, Қабанбай сарбаздары олардың алдын тосып, бөгеп
қамап алып, алдыңғы бөлектеріне қосылуға үлгіртпей жамса­
тып салатын Ласты мен Шорға жері осы Тарбағатай қапталы.

«Шыбынсыз жаз» жайлаулығына таласып, суыр етінің майлы
қыртысына үймелеген құба қалмақтың бір ауық қазақтан ай­
ырып алғанда тіккен үйлерінің туырлығы селге кетіп, ақтық
күндері асқарынан ерте батқан Ақшәулі шыңы да, Абылайдың

жеңіс туы желбіреген Ақшоқы биігі де осында. Қазақтар
жеңісінен кейін әр рудың жер бөлісіне билік айтқан Боранбай
бидің Қарашаш сұлумен неке қосқан тойында мейманасы асып
төгіліп, майға май құйылған, ит майдан жерігені себепті «май­

Ғаппар БІЛӘЛ
лы шат» атанған ырысты алқап та Тарбағатайда.
Соңғы шақта осы өңірде майрағайда-тайрағай шалқып
жатқан қазақ ауылдарының іргесінен жел саулап, түндік-

туырлығы желпілдей бастады. Түтіні теріс шалқып, қаймағы
бұзылды, тыныштығы шайқалды. Шайқаған күш Ақпатша
билігінің 1916 жылғы «маусым жарлығы» еді. Патша жарлығы
қазақ халқын әскер беруге қосқан. Он сегіз бен отыз екінің ара­

сын қидай сыпырып, немістер мен орыстар арасындағы жемтік
таласта шыжаққа түсіп, шыжық болуға бұйырған. «Ақтабан
шұбырынды» заманында жоңғарлар шабуылынан тұқым-
тұқиянымен құрып кетудің қиямет қыл көпіріне тіреліп тұрған

қам көңілді қазаққа болысқан кісімсіп, өндіркелеп жүріп ендеп
кіріп сіңіп алған патша күштері қазақтың өзін сіңбе, бұратана
атандырып, жер-суын, мемлекет билігін иемденер кезінде
жергілікті халыққа қалдырған жалғыз кеңшілігі – қазақтан

әскер алмау туралы келісімі еді. Осы келісім бұзылып, қыршын
боздақтар Ақпатшаның соғыс майданындағы халықаралық
жеңісі үшін қан төгіп, жан берісер тізімдікке ілініп, көздерінен
тізіле бастағанда ел бұзылып, бүлінуге ден қойған. Жуас,

момындығынан, ұйқышылдығынан тез айығып, құлақ жарғағын
шайнап жатқан мысыққа мырш демейтін сабаз кешірімділігінен
тыйылып, тұмсығынан басып шөгеріп, тізерлеп жатқандарға
бық демейтін көнтерілі көнпістігінен селт етіп сергіп, басын

көтеріп алған. Тұмсығына, бұйдалығына қол апартпайтын ба­
япар, тіркес мінез шығарған.
Патша «саққұлақтарын» жүйеге жығып, әскер беруден
аман қалуға үміт артқан «иіс алмастар» жағы айтысқа түсіп,

негізгі шартты көлденең ұстауға тырысқан. Әскерлікке алына­
тын қазақ баласының қолына қару алып, тіке соғысқа қатынаса
алатын санаттағы әскер емес, әскерлердің қолына су құйып,
асын пісіріп, окобын қазып беретін майлық-сулық жұмысқа,

малайлық қара еңбекке шегілетіндігін сылтауратып, патша
үкіметін жүйеге жықпақ болып тыраштанған. «Қазаққа сенетін
болсаң қолына неге мылтық бермейсің, сенбесің бар, әскери
жұмысқа неге телисің» – дейтін пәтуа-дағуаларды көтеріскен.

тұратын ептеме-септемесі бар, түкпіш пысықайлар жағы ығын
тауып, ұлықтардың жүрегін жібітіп, қолға қондыру жолымен
баласын, бауырын, жамағайындарын әскери науқаннан аман­
дап қалу үшін жуанынан жіңішкеріп, астамылығынан аласарып,

иіліп, имійіп, күлімсіреп, ыржиып, байпақшаңданып, баржиған
саққұлақтардың, күдірейген полицейлер мен ұлықтардың ау­
зына барын төсеп, бәйек болуды, дөдек қағуды шығарған.
Ал басым жұрт жігіт беруден мүлде бас тартып,

кекжиіп, тіке енжарлыққа ауысқан. Жұмысты құда да ты­
ныш, құдағи да тыныш болатын жолдармен тындырғысы
келіп, шенді-шекпенділерге «етек басты» болған әлгі жортақы
пысықайларды «қызтеке» жағатсулардан тиып тастау үшін

оңаша шығарып алып тырдай ғып соғып салатын, борбайына
жібергенше қылқындырып қоя беретін әдет тапқан. Жалғыз-
жарым ел аралап жүрген жез түймелілер қайта оралмайтын,
қатарға қосылмайтын, із-түзсіз ғайып болатын оқиғалар белең

алған.
Илекке көнетін, итпеге жүретін, қойдан қоңыр, жылқыдан
торы халықтың тосын мінез, дөкір қимылынан секем алып, сезік
ойлаған патшалық үкімет тараулары ел ішіне таралып кеткен

некен-саяқ құрал-жабдықты, оқ-дәрі, мылтық атаулыны жинап
алу туралы қосымша жарлық түсірген. Осы хабар құлағына
жеткенде Боранқұлдың әкесі Әнбия софы оқып отырған нама­
зын тастай беріп:

на дейін бірде бір рет қаза қылып көрмеген намазын, көрші
ауылдың кісі алатын жараған бурасы аузынан ақ көбік атып,
қанды көзінен қаһар шашып жетіп келгенде де, бассалып ала
түсуге батына алмай, сылқ етіп жанына жата кеткенде де иен

далада, қар үстінде бұзбай оқып отыра берген намазын осы
жолы бұзып жіберген. Хабарға қанығып болғаннан кейін қаза
кеткен намазын қайта жалғастыруды да тарс ұмытып, қайын
атасы Бастаубай бидің ауылына шапқылаған. Кісі бетіне қарап

қатты сөйлеуді білмейтін, кісілер сыртынан ғайбат айтудан
тыйымдалған, тышқан мұрнын қанатуды күнә есептейтін, мал

Жергілікті билік тарауларының іс кеңселерін талқандап, ой­
ран ботқасын шығарған. Қарағанды көмірлігінің, Спаскі
заводының, Успен кенішінің жұмысшылары Сиқымбаев
дегеннің басшылығында антқа отырысып, не қилы өндіріс

ошақтарын меңгеруіне алған. Түстік өлкелер жағынан
да жаңғырықтап жеткен осындай дүмпулердің нышаны
байқалады. Тарбағатайдың қос қапталынан дүбінген елдің
дүбірлері де сыбыстайды. Кей топтардан қарсылық көрсетуге

қамданып, кесек қимылдар жасауға жабданып жатқан хабар­
лар келулі. Қайсы бір түкпірлерден қаша көшіп, Қытай асып
кетпекке харекеттенген сыңайлар байқалады.
Ес-ақылынан адаса аттан салған Әнбияның айғайына

ілесіп, дүрк көтерілгенде айбалтамен, шоқпар, сойылмен
қаруланған қазақ жасақтары желкеден басып, орнығып алған
қара жартас – патша үкіметінің ауыр дүмін қозғалта алар ма?
Әлде тұмсығынан қан жалап, қаусай күйреп қала бере ме?

Иә, бәрі мүмкін, естіген құлаққа Нұрсәлім болыс бастаған
үлкен топ тамам найман баласын Қытай асырып, жан сауғалап
көшіріп әкеткелі жатыр дейтін еміс хабарлар келеді. Қашқан
жауға қатын би боларын мынада мұндар есіне алар ма екен?!

Осындай қыл үстінде тұрған ел тағдыры сөз болатын
ұлы топқа қатынаса алмайтындығы Бастаубай биді қатты
құсаландырды. Жасы тоқсаннан асып көпті көрген, көсем
болған ел ағасы дана қарт кірпігі зорға қимылдап әл үстінде

жатса да төсектен тұрып кетуге зорланды. Неше рет киініп,
неше мәрте шешінді, есікке неше барып, табалдырықтан ат­
тап өтуге дәрмені жетпей неше рет қайта отырды. Аты да
неше рет ерттеліп, неше мәрте қоя берілді. Атқа міне алма­

сына, мінсе жүре алмасына, жүрсе жете алмасына көзі жетіп
түңілген шақта аһ ұрып күрсінді, сүйенішке қойылған көрпе-
жастыққа арқасын сүйеп, нұры тайған жанарының әлсіз
жарығын жартылай ашылған шаңыраққа, шаңырақтан арғы

түпсіз шыңырауға жіберіп, ұзақ жатты. Сол шақта дәл сол
мезетте сыздықтап ашылған әлгі шыңыраудың бетінде кілкіп
шыққан шұбар ноқаттар бұлдырады. Жарығы әлсіреп өшкін
тартса да, кәнігі көз шұбар ноқаттарды шырамыта білді.

Ғаппар БІЛӘЛ
Бәлкім, бір тәсбиық па
Жап-жасыл алақанда
Жылжыған

Бір жазылып, бір жиылып?
Сонан соң солқылдайды
Жалғыз тал жас шыбықтай көкте иіліп.
Осыдан жарым ғасыр, жоқ, жарым ғасыр емес-ау, дәл

алпыс төрт жыл өткеннен кейін Тарбағатайдың шығыс
бөктеріндегі балаусалы төскейде арқасын шалғынға төсеп, екі
қолын желкесіне қойып шалқалап жатқан ақын жігіт Омарғазы
деген кісі көз алдында қайта тұлғаланған Бастаубай қарттың

аруағының жанарына үңілгенде осы суреттерді көреді.
Мұндайда жақпас еді
Айтса да мамырлатып қайсы әніңді.
Немесе домбырада

Шертсең де безілдетіп қай сарынды, –
деп, ұлы аруақтың көңіл ауанын жырға қосады. Тағдыры
өлім мен өмір арасындағы көкжиектің қыл көпірі үстіне
шығып, аспан мен жердің, фәни мен бахидың шекара сызығына

әзер ілініп, ауытқып жатқан қария қай әнге, қай сарынға құлақ
қойсын?! Оның құлағында – әлде бір құпия қасиетті саусақтар
пернелеп басып, сыңғырлатып тұрған аспан қоңырауының
үніндей тырналар даусы бебеулейді. Тырналар, тырналар!

Ол түстік жылы жаққа, пейішке бет алып шыққан өз жанының
шыбындары шығар? Бір ауық олар шыр айналып, алақандай
шаңырақтың аузына неге айналсоқтай береді? Бәлки, бауыр
басқан боз жусанды даланы, бауырынан қызу-жылуы өткен

тастақ топырақты қимайтын шығар?! Ол осы бозкөденің түбінде
жұмыртқа басып, ұрпақ жетілдірген, сары ауыз балапандарын
ұшырған еді-ау. Кім біледі, Ұрпақтан-ұрпаққа кір жуып, кіндік
кескен қасиетті мекенге қайта айналып бір соғар мүмкіндігі

болар-болмасын ойлап, алмағайып жаралған жазмыштың бір
сызығына тура келе кетсе, дүниенің басқа бір бұрышында са­

басы қосылар, солардың алдына сені жұмсаймын. Мен айтты
де оларға, мұрттары көкке шаншылып, мүдірмей дауласуын
тоқтатсын деп айтты де! Сақалына сары шіркей ұялап, самай­
ына қара шыбын балалап, қаңғырып кеткен қазақтың басы

қайда қалмаған, бөлінбесін, бөлінгенді бөрі жейді деп айтты
де. Көңілде кірдің таты бар ежелгі дұшпан ел болмасын біліп
отырғанымды да айтарсың. Ақпатша жақпен ат құйрығын
кесісеміз, ат сауырын берісеміз десе ішінде де болар ем,

оңымыздан күн, солымыздан ай туып, Арқаның құба жонында
арыстан ойнар шырқ ұрып, атайы ердің қасында тұлпары тұрар
тарп ұрып делінетін жырауларымыз арман еткен шақ жетсе
қолдасқандардың қолына демесін, қолтығына сүйесін болар

едім, бірақ, оның күні ерте секілденеді. Ақмола, Торғай жақтың
дүбіріне дүрлігіп, қарсылық көрсетемін, қарсы аттанамын деп
жүріп, қара қазанды шақтырып, сары баланы қырғындатып,
обалына қалып жүрмесін! Аңғалдық, долаңдық істесе азулы

жаудың тұқымымызды тұздай құртуына мұрындық болады.
Патша керек қылған баланы әскерлігіне берелік! Анда-санда
бір еңкейгенге бүкір бола қоймаспыз. Ендігі ұрпақ ең болмаса
ендігі заманның әскері қандай боларын, қалай қаруланып, қалай

соғысарын көріп біліп, көздері қанығып қайтсын, саңылау та­
нып, үлгі-өнеге алып келсін! Азды-кем құрбандықтар Қорқыт
бабаң заманында да беріліп тұрған. Осыны айт. Жеке Баста­
убай емес, ұлы аталары – Жиенбет, Ақтанберді жыраулар,

Шалкиіз, Бұхар жыраулар айтыпты деп айт! Жеткізе аламысың
осы сөзімді?
Қарт би даусы қалтырап, алқынып кетті. Қызыл еттен
арылып, үңірейіп терең түсіп кеткен өндіршектің үстінде

білеуленген арса-арса төс сүйектерін жауып, боз тұмандай
шөгіп жатқан аппақ сақалы сілкініп тоқтады.
Кәріліктің өзі де бір дерт қой, оның үстіне қосылған ауру
азабы мен жан азабына қатар төзіп жатқан қандай шыдам

десеңізші?! Ол жүр-жүрдің астынан алып асықтырған ажалдың
алдында көзі жылтыраған қу дүниені қия алмай қиналып жатқан
жоқ-ау, мынау, қан-жын исі мүңкіген боқшылықты күнәкәр
дүние оның енді қай күніне керек?! Оған керегі – иман, оған

Ғаппар БІЛӘЛ
керегі – Мұхаммедтің ақ туы астына жиналып, Алланың дәргәйі
алдына барғанда беті жарық болып, қияметтің қылкөпірінен өте
берісте шымырлап қайнап жатқан тозақ отына құлап түсіп кет­

пей, жаннат босағасына жету, Алланың сүйікті құлына айналу,
әрқандай мұсылман баласы өмір бойы Алла жолына тәуап етіп,
құран кәрімде көрсетілген бес парызын қаза жібермей өтемекке
тырысқанда күтетін үміт-мұраты осы.

Ал, Бастакең қарт құдай алдына кеткелі әл үстінде жатып,
ел-жұртының үрім-бұтағының болашағына ес қатар ақыл ай­
тып, жөн көрсетіп кеткісі келіп жан азабына түседі. Сол жөн-
жобаны таба алмай жанталасады. Аузына қалақтап тамызған

сүт пен қымызды қуат етіп, сәтке болса да кідіре тұрғысы,
артқы әулетінің тағдырын сөз етер келелі кеңестің соңғы
шешімін естіп, біліп кеткісі келеді. Мүмкін естімей, білмей кет­
се қабірінде де күңіреніп тыныш жата алмас.

Қайдан тыныш жата алсын?! Ол жеке басының қияметтік
мүддесі үшін иман жолын тұтынған тақуа діндәрларға
ұқсамайды. Оның ғасырға жуық жасында қан-қарындастарына
ғана емес, күллі қауымға, исі адамзатқа сауапты істер істеп

беруге, өнеге көрсетуге ұмтылыспен өткерген жолдары
жапалырақ, ауырырақ соқты. Өз төңірегіндегілерді ұрлық-
қарлықтан, зорлық зомбылықтан, барша күналы істерден
тиымдап, таза қанды, адам жанды адам баласын жетілдіру

мақсатында ол орнатқан тәртіп пен қағида, ол шығарған үкім
мен кесім қанша?! Қара қылды қақ жарған әділдігі оны бүгінгі
әулеттің алақанынан түсірмеді. Құрмет төріне отырғызды.
Мүмкін, осы жолда тартқан азап, михынаты, сіңірген еңбегі

үшін де Алланың ықыласына бөленер, бақи дүниесінің төрінен
орын алар.
Жаннаттан орын алатын жан рақатын күйіттемей, тән
азабын тартып жатқан күнде де ел-жұрттың қолын бақытқа

жеткізер, бойын басқалармен теңестірер саңылау, жол іздеп
жан азабына түсулі. Ойхой, есіл қариялар-ай, сендердің
алдыларыңда қыздан туған немерең, бозбала Боранқұл
тебіреніп кетіп көзіне жас алып тұрса да жасықтық көрсетуге

Ғаппар БІЛӘЛ
Қоңыр Қатипа тақиясын сыпырып қолына алғанда
сопақ, ұзыншақ маңдайы жарқырап ашылған Нұрсәлім
төңірегіндегілерді сесті жанарымен бір шолып өтті. Даусы да

сәлемін жақсы жеткізді. Жасы он алтыға енді шығыпты. Қаралы
топтай қан жұтып отырған біздің ортамыз ба еді оның бас
сұғар жері? Ел мен жұрттың тағдыр талқысы ма еді оның түсер
келесі? Ол кірісер мәжіліс ойын-той емес пе еді?! Ол қатысар

шаруа – сауық-сайран емес пе еді?! Бұл арада не жұмысы бар
оның дымы кеппеген жас басына, қатпаған бұғанасына ауыр
салмақ, ел салмағы түсіп, қабырғасы қайысып, омыртқасы май­
ысып жасып кетсе қайтер ек? Жас жүрегіне қан, сезіміне егес,

өштік сіңісіп, төрт құбыласындағылардың бәрімен елдесуді
білмейтін, белдесе кетуге бейім тұратын, егерге шабар дұшпан
болып жетілсе не етер ек? Жоқ, ағайындар, біздің келер
ұрпақтан күтер үмітіміз бұл емес, одан тәуірлеу нәрселерді,

адамға тән ізгі қасиеттерді, бауырмалдықты, рахымдылықты,
имандылықты, тағы-тағыларды күтетінбіз.
Өзінен үлкені бар, кішісі бар, үзеңгілес жүретін, за­
ман тұрғысы бір болыс-билері бар, алыс-жақындағы тамам

игі-жақсыны шақырып жиып алып, таласқа салып, аужайын
байқап отырса да аузына қаратып, жалтақтатып, айбарымен ба­
сып түсіп отырған аса мықты адамның салған жерден өз атын
ауызға алып, мүйізіне іліп әкеткенде қай қылығымен жақпай

қалғандығын біле алмай қысылып, қызарып кеткен Боранқұл
енді жадырап кеңи бастаған күйде еді. Нұрсәлім одан әрі ірілеп
кетті.

жарастыққа шақырмай, жақындыққа келтірмей, ойын-тойға
жібермей, жаугершілікке итпелеп қосып отырса, сауығымызға
емес, керісімізге қатыстырмай не шара?! Жағдайымыз жа­
старымызды

жасытатын,
жігерім
құм,
қайратын

отын
ететін бодандыққа зорласа кесірге қарсы кеңесімізге алмай
қайтеміз оларды?! Бұлар да естісін, ұқсын, тәлім алсын деп би
ағамыздың әдейі жіберіп отырғаны да үлкен естиярлық. Осы

Боранқұлдарымыздың, айдарлы ұл, тұлымды қыздарымыздың
болашақ тағдыры ғой баршамызды шаршатып, қан жұтқыза
қайғыртып отырған шаруа. Итше ырылдастырып қойған да сол
мүдде. Бөлінгенді бөрі жейтінін Бастакең жақсы ескертіпті.

Біз де ескергенбіз. Қамалды жауға қарсы шабар тіке шабуыл
харекеті туралы да ойластырғанбыз. Торғай, Ақмола көтерілісін,
әр жерден тесіп өніп жатқан жарылыстардың дүмпу-дүбірін
барлығың естіп, біліп отырсың. Біз қарап қалмақпыз ба? Сиыр

екеш сиыр да қанына өкіріп жиылады. Төрт аяғымызды буып
тастап, алқымымыздан ора тартып қорқыратып бауыздап
жібергенге дейін тұяқ серпуге шамасы жетпейтін тірі өлік пе
едік?! Бірақ, соны ескертейін, сорлы халқымыздың дүбір алған

харекетіне жәрдем-көмек сұрап көрші елдерге адам жіберген
едік, барлығы ауыздарын қу шөппен сүртіп, қол үшін беруден
атбойын ала қашыпты. Құрал-жарақ сатып беруге жарамапты.
Патша үкіметінің қытығына тиюден, қырына ұшырап, тепкісіне

түсуден тайсақтайтын көрінеді. Әлемде күшсіздермен ешкім
де есептеспейді, күштілермен ғана санасады. Қарғысталған
қарақшы атанбаймыз дегендерге күш керек, күшею керек.
Жоғарыда билікті орындарға қолқанаттық істейтін оқымысты

қазақтарымыздың да талайы біздің бұл тәуекелімізге барғысы
келмейді,
тәуекелді
құптамайды.

Жылы
орнын
қимай
қипақтайды. Олардың ішіндегі бір бөлім ұлтжанды азат ойлы­

лары ғана Батакең би сияқты отарлық ажырғыдан құтылуды
армандайды. Бірақ, көтбастылау. Шындығын айту керек,
олар өз халқының бостандығын, азаттық еркіндігін жақтайды,
қарулы көтерілісті қалайды. Алайда, әлі ерте деп біледі. Хал-

дәрмені жетпей қансырап қалады деп қорқады. Жанашырлық
сезімдермен арпалысып қиналады. Меніңше етекбастылықтан
пайда жоқ, қарманатын кез жетті. Ішкі-сыртқы бүліктен пат­
ша үкіметінің буыны құрып әлсіреп отыр. Бізді бірден жусатып

салар күйі шамалы. Сондықтан әскерге бала бермейміз, қол
жинап қорғаныс ұйымдастырамыз, өзіміз ізденіп соғыспаймыз,
ізденіп келсе қарап та тұрмаймыз, қолдың алды жиналып
үлгірді, ата-бабамыз Абылай, Қабанбайлар қорғаныс жасаған

Ғаппар БІЛӘЛ
қорған-қамалымыз болады. Бірақ, әр жақтылы кемістіктерімізді
ескеріп, бала-шаға, мал-мүлік атаулыны көшіреміз, Қытай
жеріне жібере тұрамыз. Бұл бізге сақтық үшін керек. Ел

ағалары ақылдасып осыған тоқтастық. Енді алақашпа бос
сөзге, алтыбақан алаауыздыққа орын жоқ. Бастакең айтқандай
мұрттарыңды шаншылтып, мүдірмей дауласуды доғарасыңдар.
Ақ қой сойылды, ақ бата жасалды, енді қызыл қанға қол ма­

тырып уәде, сертке отырысамыз. Кім бұл уәдеге қайшылық
жасап, кереғар қылық байқатса ысқырып атқан киіктің обалы
жоқ, жазасын өзіміз береміз. Бір оқ жалынады. Еркек тоқты
құрбандық. Жаратқан Алла сапарымызды оң айласын!

Мысымен басып, сесімен имендірген сұсты болыс
басқаларды екі сөзге келтірген жоқ, тұтас тобын бастап далаға
алып шықты.
Бала жасынан Бастаубай нағашысын пір тұтып өскен

Боранқұл ол кісінің сөзін бұзатын, тапсырығын орындамай­
тын пенде баласы шығады дегенді ойына да алып көрмеген-
ді. Нұрсәлім болыстың ешкімді бет бақтырмайтын бірбеткей
жуандығы да, патшаға қарсы қол жинаған қылығы да ұнады.

Бірақ, би атасының сөзін тойтарып, қаша көшпекке ниеттенгені
көңіліне жақпады. Осы арада бір ағаттық бар сияқтанды, әйтсе
де, ол ағаттықты дөп басып таба алмады да, азулы, арынды, ай­
лалы мықты болыспен шармаяқтасып дауға түсердің ретінде де

келтіру қолынан келмеді.. Босаға жақта отырып сыртқа алдымен
шыққан ол қайран қаларлық, адам сенгісіз көрініске тап болды.
Есік көзінде сел суымен күшейіп, күркіреп аққан Аягөздің жар
жиегіне бір топ патша әскері сап түзеп тізіліп қалыпты. Қару

кезеніп, қарсылық көрсетушілерге қанды жаныштау жүргізгелі
тұрған қаһарлы шеп емес, құйрық-жалы күзеліп сымпиған,
қару-жарақтан
айрылған,

қолдары
артына
қайырылған
мүсәпірлер тобы. Салдыр-күлдір болып жүретін сарала қылыш,

сармойнақ бесатарды қойып, алтындай жарқырайтын жез
түймелері де үзілген, жаға-жеңдері жыртылған, қоқырайған
күнқағар-папахалары тоналған, талайының кеңсірігі бұзылған,
тотяиынданып тұратын көздерінің үстінен көгілдір томарша­

Ғаппар БІЛӘЛ
әр әскердің алдына апарып қойысты. Сосын үлестіріп берілген
жіптермен әлгі ауыр тастар тұтқын әскерлердің әрқайсысының
мойнына тегіс бірден асылды.

Қарашобыр қалың қауымды жусатып-өргізіп жүрген
Нұрсәлімнің қабағы жауар бұлттай түнеріп тұрса да, бет әлпеті
сабырлы, қимылы салмақты еді. Тұс-тұстан даурығып, беткелді
жүгіретін берекесіздердің басын біріктіріп, шанжау жібермей,

шашау шығармай ұстайтын осындай бір аруақты адамның ке­
рек екендігі Боранқұлға айқындала түскендей болды. Қашанғы
дағдысы секілді, сөйлер алдында Нұрсәлім қоңыр Қатипа
тақиясын қолына алып, шыйыршықтай береді екен.

жинауға жіберген атарман-шабармандары қолды болып алды­
мызда тұр, әмір-жарлықты атқарушылар ретінде бұларда жазық
жоқ дер едік, бірақ, бұлардың істемеген жамандығы қалмады.
Бір баламды берейін, екінші баламмен жанымды бағайын, өзіме

тастап кет деп тіленген Смағұл деген жетпістегі шалымыздың
сақалын кесіп алды. Білесіздер, біздің мұсылман қауымында
сақал дегеніміз үлкендердің иманы. Сақал кесудің салмағы
бас кесуден де ауыр. Егер Смағұл екіншісін берсе үшіншісіне

де ауыз салар еді. Барша баласын әскерге бергенде бұл ел
еңкейген Смағұлға қой бақтырып, еңбектеген сәбиіне жылқы
қайырта ма?! Көнбегендердің талайын қалаға айдатып жапты­
рып тастады. Онымен тынбай мылтық жинауға тағы зорлайды.

Мылтық емес, қолымызға көсеу темір тоқтатқысы жоқ. Мылтық
ұстайтын, аңшылық істейтіндердің үйлеріне тінту жүргізді.
Бір үйден оқ-дәрі табылса мылтығы қайда деп тергеуге ала­
ды. Мылтық шықса оқ-дәрісін жоқтайды. «Жоқ еді, таусылып

еді, біреуге беріп ем, сатып жіберген едім» дегеніңе сенбейді.
Дүреге жатқызады. Кеудесіне нан піскен мынау сонакөз при­
став әлінен асып, қазақ әйеліне қырындапты. Қорқытып зорлық
жасауға ұрыныпты. Бұлар бізге шақырылмаған қонақтар.

«Шақырылмаған қонақ – татардан да жаман» деп орыстар ай­
тады. Біз де сол татар тұқымдаспыз, шақырылмаған бұлар да
жаман бізге. Өз басымызды өзіміз билеуге хұқығымыз жоқ.
Бізге тиген нәпәқа - бұғау, кісен, көзір, абақты, сақал кесу, бас

Ғаппар БІЛӘЛ
сақтап, ажал алдында намысын жібермей өле білетін орыс
офицерлері мен төрелерінің ерлік салтынан жаңылып, жаза
басқалы тұрғандығының нышаны, осыған дейін ұлықтық

кербездігін сақтап дүрдиген сыңайынан айрылып, жүні жығыла
бастағандығының белгісі болатын. Ет жүректі пенде ғой, пат­
ша ағзамның киелі сардары жұтып жібергелі жұтынып келген
ажал алдында, жаңа эраның 1535 жылғы 6 июлінде басы ша­

уып түсіруге бұйырылған Англия гуманистерінің әйгілі уәкілі
Томас Мордың шапқалы тұрған қылышты жендеттің алдына
келтірілгенде «мойным қысқа адаммын, әбден дәлдеп алыңдар,
жаңылыс кетіп, масқара болып жүрмесін» деп, жазалаушылар­

ды келемеж еткен ұстамдылығына жарамады. Боранқұлды бау­
ырым деп шақырып мүсәпірсіген жалынышын аңғартып алды.
Оны өлтіре салуға бала Боранқұлдың қолы барар ма,қарымы
жетер ме екен?! Боранқұлдың алдында әлгінде ғана шатынай

жарқыраған жасыл көздер лезім аралықта қарауланып, асыран­
ды үй хайуандарының тамақсыраған кездегі көзіндей жалын­
сыз, жалынышты күйге ауыса берді.
Өткен жылдың күзі болатын, Боранқұл нағашы ағасы

Молдашқа еріп саятқа шыққан. Жолбарыс жонды Өкпеті
шыңының Барлыкөл жақ баурайындағы алқым адырлар­
да аң қағып, топты аңшымен бірге «сарыкер» тігіп, иенде
жатқандарына неше күн болған. Алғашқы түскен ақша қардың

желігімен желпініп алған аңшылар құзғын сәріде төсектен
тұрысып, аттарын ерттесіп, қансонарға аттанғалы, түн ортасы­
нан қайнатылған мыс тоғаны ортаға алып, дала дастарқанына
енді отыра бергенде, тасырлап қоя берген ат дүбірі оларды

дүрк өргізген. Сөйтсе келіп қалған жау емес, жанына екі сол­
дат ертіп түнқатып, түсі қашып, суыт жүрген сонакөз ұлық
Әндірей екен. Ол бұрынғысындай айғырсып айқұлақтанбай,
құйрық-жалын жатқызып, байпақшаңданған жорға жүріспен

келді. Істиген қу тұмсықтың қос желбезегінен гуілдеген жел
естірмей, мырс-мырс күліп, ат үстінен саудырлай амандасты.
Есік пен төрдей көктеңбіл арғымақтан түсе бере, қара бұйра
елтіріден тігілген сәнді папахасын жүндес саусақтарымен

шығартпады, – деп шәжілендіріп алады да, соңынан аттарын,
құстарын, шашылған мылтық, киімдерін жинап алып Жүніс
келген соң қайта аттанады. Екінші бір қойнаудан екі бірдей
аюды атып алып, қосқа олжалы оралады.

Арыстай екі аюдың терісі мен ем-домға жарайтын бар
мүшесін алдына әкеліп жайып тастағанда саркерлеп тіккен дала
қосының төрінде, лапылдата жаққан оттың жарығында, мыс
тоғада қайнаған ту арқардың көксүбесін жапыра асап, қара сор­

пасын сораптап ішіп отырған ұлық Андрей жайылып түспесе
де, морт кетіп ашу шақыра алмады. Екі солдатының «жабайы
киргиздарға» мазақ болған масқаралы жағдайынан сезік ала
отырып, сезбегенсіді. Тіркістеніңкіреп, тырысыңқырап барып

қайта түзелді. Жасыл көздің иіріміне болымсыз күлкі ишара­
сын шақырып келтірді. Велики губернатор ағзамға көрсеткен
қызметі үшін берген бесатарды қайтарып алмайтынын, уәдені
бұзбайтынын жариялады.

Аягөз бекетінде ұзақ тұрып сонакөз атанып кеткен по­
лиция ұлығы Андрейді Боранқұл содан бері танитын.
Молдаштың әжуаға шығарған жалған аюынан қорқып, сайқы-
мазаққа айналған серіктерінің ынжықтығы үшін намыста­

нып, ширыққан ашуын сабырға жеңдірген ақылдылығы, уәде
бұзбас бірауыздылығы үшін Боранқұл оны ұнататын да еді.
Бүгін ажал алдында бетін торлап алған уайымды жимиыстан
сиқы бұзылып кеткен ұлықтың кеспіріне өлшемді назармен

Ұлықтар салтанат мінбесінде тұрғандағысынан гөрі жаза
майдайына шығарылған кезде жұрт назарын көбірек бау­
райды. Қылт еткен қимыл құбылысын байқап, аңдап тұрған
Нұрсәлім Сонакөздің азғалы тұрған кеспірін тани қойса ке­

рек, Нұрсәлімнің Боранқұлға «тоқта» деп бұйырған жалғыз
ауыз жарлығынан оның көз алдында қара күйеленіп сөніп бара
жатқан үміт ұшқыны майқағаздай лап етіп қайта жанды.

тіміскіп жүріп, даңққа бөленуді армандайды. Мен сені одан
гөрі тәуірлеу майданға ертіп шығайын, – деп, Нұрсәлім оның

Ғаппар БІЛӘЛ
қолын босаттырды. Мойнына байланған ауыр тасты алдыртып
тастады. Оңаша үйге ертіп кіріп кетті.
Осыдан соңғы жиын ұзаққа созылған жоқ, ұлық Андрей

де, кейінгі солдаттар да суға тасталмай, өлімнен аман қалды.
Оның есесіне арнаулы мал сойылып, жақсы күтімге алынды да,
соңынан босатып қоя беріледі екен дейтін қауесет таралды.
Кеш бата Сонакөз ұлықтың (Аякөз бекетінен) отызға тарта

әскерді жәрдемге шақырған хатын алып арнаулы шапқыншы
кеткендігі мәлім болды. Бұл бекіністе жатқан көп әскерді
шырғалап алып шығып, алдын-ала белгіленген орында қазақ
көтерілісшілеріне қару-жарақтарын тұттай тонатып берудің

айласы екені анық еді.
Боранқұл бұл сапардан Нұрсәлім болыстың Бастаубай
нағашысы айтқан тапсырмаларды бұзып тастағандығына
наразы

болудың
орнына,
ақыл-айласына
тәнті

болып
ризашылықпен қайтты. Өлімге бұйырылған әскерлерді сенімсіз
жалтақойлардың қолымен өлтіртуі, соңындағыларды тірі бо­
сатып жіберуі, осының барлығы екібеткейлерді бұлтаққа

жібермей өз соңынан еріп отыруға еріксіздендірудің шара­
сы екенін түсінді. Қолға түскелі бері тағдырына мойынсал
болмаған кербез ұлықты құлатып жыққан жерін айтпаймысың?!
Көшбасы осындай іскер болғанда қазақ көтерісшілерінің дереу

қаруланып, ірі күшке айналып кетуінен үміттенуге болатын
сияқты.
Бірақ, өзі қуаныш санаған осы хабарларды айтып келгенде,
қарт би талықсып кетіп қайта түзелді. Жүйкеге соққан бір ауыр

қасірет бойын салдандырып езіп жіберсе керек.
Аспан мен жер арасында жүрілгелі тұрған қантөгісті,
найзағайлы нөсерді тоқтатуға жіберілген ыспар делдал
сияқтанып сусылдаған ысқаяқ жел күзеулікте отырған кигіз

үйдің есігін ашып-жауып желпілдетті. Жұмылып кетіп қайта
ашылған нұрсыз көзжанардың алдында мұнарлы дүниенің
сұрықсыз сұрғылт келбеті көлеңдеді. Көк айдынды көлдердің
бетінде қызыл шымылдықтанып қан көлкіді. Сағым буған сары

далада үріккен елдің жанайқайы шырылдады. Иттер ұлып, бо­
талары боздап, мөңіреген сиырлар ауыл үстін, жол бойын азан-

қазан етті. Шағылған шаңырақ, үзілген сағанақ, шашылған тон-
шалбар, бас-сирақ, шашырап тозған мал-дәулет шұбарланды.
Тайған бақ, сөнген үміттің күйік шалған көсеу түбірі
қарауланды. Қария басын көтертіп, жастығын биіктеттіріп

алғасын Боранқұлды жанына жақын отырғызып алып, «Емен
толқыны» атты қобыз күйін тартып беруге бұйырды. Тарихы
тым арыдан басталатын бұл күй әл үстіндегі қарияның жан үзер
шағында аузына салған иман дұғасы болып күңіренді.

Сахараның сарғайып әлсіреген дертті күні тауға батпай,
дағдысынан жаңылып, мұнарға батуға айналды. Бұл күннің
жаңсақтығы емес, ата мекеннен ауа көшкен елдің қоныс
жаңылысы еді. Сағым мен мұнарға бөгіп шөлден кенезесі кеп­

кен, лыпа ықтасыны жоқ баябан далада күзге салымғы өңменнен
өтетін ызғырық желге бетін беріп, ру-ұлысымен, жас-кәрісімен
босқын болып қаша көшіп шұбырған елдің аянышты кеспірін,
кетеуі кеткен хал-жайын қараңғы түннің қадау жұлдыздары

мен даланың кезбе аң-құстарынан өзге көріп білгендер табыла
бермесе керек. Тегінде жайлаудан күзеуге, күзеуден қыстауға
салтанатпен көшіп-қонып жүретін толықсыған қайран ел
қазір басаламан қырғыннан торғайдай тозып, қашқын, үркінге

айналған. Іргесінде сыңсыған қалың қол жиналып, тарпа бас­
салар апатты шабуыл әзірленіп жатқандығынан иіс-сыбыс
алмаған аңғырттық пен бейқамдық бұл елдің түбіне жетіп,
тұқымын тұздай құртып жіберуге шақ қалған. Тұтқиыл тап

берген жоңғар шабуылы тұсында атын өріске жіберіп, жылы
төсекте жейдешең-дамбалшаң маужырап ұйықтап жатқан
еразаматта қайрат сынасып, қарсылық көрсетер, шошаң етіп
сойыл көтерер мұрса болмаған. Тау сағалап, өзен жағалап,

судың тұнығын, шөптің шүйгінін қуып, мал қамымен быты­
ранды жүрген халықты уайымдасуға үлгертпей, дулығалы са­
уыт құрсанып, тұлпарлар мінген айдарлы доспан қапыда қу
шөпке тиген өрттей жалмаған. Ат тұяғы жеткен жердің бәрінде

қазақ даласын қанға бояған. Жота жон, сай-сала қылыштың
жүзінде, найзаның ұшында кеткен адам денелерінің ашық
қабырстандығына айналған-ды.
Тидаусыз кеткен адам тағылығынан туатын қорқаулық

Ғаппар БІЛӘЛ
табиғатта кезігетін барша тағылардың жыртқыштығын басып
түседі. Қасқыр екеш қасқыр да кездескеннің барлығын адамша
қидай сыпырып қыра бермейді. Есіркемесе де, ертеңіме керек

болар, ісім түсер деген ниетпен болса да соңырасына қарайтын
шығар, тойғанынан асқанын аман тастап кетеді.
Ал, жоңғарлар өйтпеген, қолына іліккен пенде бала­
сын тірі қалдырмаған, ересектеріне қосып, ержетсе ата кегін

жоқтайды, шабындыға түскен мал-байлығын қуғындап,
кейінгі ұрпағымызға ауыз салады деп, бесіктен белі шықпаған
сәбилерді жөргегінен суырып алып, табандарына басып шы­
рылдатып тұрып борбайларын жұлып-жұлып алып, итке,

құсқа лақтырып тастап берген. Жарық дүниеге келмеген іштегі
нәрестелерді ана құрсағынан жарып алып кескілеген. Малша
бауыздалған, аналардың бойында тірі қалған перзенттердің
өлі жатырда тұншығып өлеріне де сенім артпаған. Болашақ

жауларының ана құрсағында жасырынып қалуынан да
сақтанған, жантүршігерлік жазаға ұшыраған халықтың орнына
қайта тұқым себер, ұрық төгер барша мүмкіндікті түп тамыры­
мен құртып жіберуге тырысқан.

Іс жүзінде шапқыншылар күш салыстырмасындағы
уақыттық үстемдігі ұзаққа бармайтынын, шектен асқан
зұлымдық аса тегеурінді халықтар қарсылығын оятуға
мұрындық болатынын шамалай алмаған. Тау, адырларға

бытырай қоныстанған қалың ел тұқымы құрып бара
жатқандығынан хабар, сыбыс алса қолма-қол қарсылық
көрсете алмаған күнде де қолындағы ат-көлігінің молдығына
сүйеніп, жау өтінен жалтарып кете алатынын, қысым келген­

де бастағы үй, бауырдағы қазанына қарамай, бала-шағасын
шұбыртып, босып жүріп-ақ ақтық қайратын жұмсап
қарсылық көрсетуге қам жасайтынын, ұлан-байтақ өңірдің
заңғарларынан асу жол тауып, күтпеген ендігінен суат ашып

кете беретіндігін аңғармаған еді.
Ұлы таудың, ұлан-қиыр далалардың әр тұсынан шұбырған
жер қайысқан қалың көштің алды қайда жеткенін, соңы
қайда қалғанын біліп, болжап келе жатқан салихалы елба­

шұбырындының» ұзақ сапарында тағдырдың сілесіне қалған
елдің, малдың өңі көрден шыққандай.
Тегінде де алажәукім дүние кілең бір түске, сұрғылт
түске ауысқан. Сүреңі қашқан сұрғылт әлемде өңшең бір

сұрғылт түсті аруақтарды аса жойқын дырау күш сенделтіп
тентіретіп жібергендей. Киіздей тұтқан шаң-тозаңнан көздері
әрең жылтырайды. Аттаған сайын күлі бұрқыраған борбас пен
тандыры кепкен татырдың шаңын желектендіріп, титықты

құртқан ұзақ сарпалдаңда аттылы-жаяудың талайы табанынан
тесілген, тай-құлын қолы түсіп солтақ-шойнаққа айналған.
Ілбуге жарамағандары жолда қалып, көзін тірідей қарға-
құзғын шоқыған. Жемтігін түлкі-қарсақ кемірген. Сай-салада

ұлан-асыр тойға жиналғандай үйір-үйірімен қаптап шулыға
шуылдаған ақбас күшігендер, тазқаралар, қорқау, борсықтар
даңғазасы осы батақұрдың жаназалық айқайы болатын.
Шоғырын жазбай түйдек келе жатқан алдыңғы лектің

ішінен әлдекім алыстан сағымданған бұлдыр орман сұлбасын
шырамытып, «су, су» деп айқайлап жіберді. Сол-ақ екен бүкіл
тобыр «су» деген жалғыз атауды қайталап, шу ете түсті. Аша­
май үстінде тепкішекке сүйеніп немесе түйе қабырғасындағы

кебеже бұрышын жастанып қалғып келе жатқан сағал тұмсық
балалар жарылып кеткен жалақ еріндерінің жыртылып,
айрылғанына қарамай, «су, судың» астынан алып шұрқырады.
Кемсеңдеген иектеріне ие бола алмай, көзжастарын жеңімен

сүртіп тұрып, «су бер, су ішем, су, су» деп шырқырады. Өң мен
түстің, бар мен жоқтың арасында сенделген есеңгіреулі сана­
мен зорға ілініп келе жатқан әлсіз-күйсіздер жағының кетеуі
кетіп жұтыққан, торыққан жүздерінде тірлік үмітінің мезеттік

қуаныш елесі қанат қақты. Барша қуат күшімен «су, су» деп
қырылдай сыбырлады.
Таяу маңдағы су ныспын сезген жылқылар кісінеп, си­
ырлар мөңіреп, түйелер боздап қоя берді. Зілзала дауысқа

шулыққан азан-қазан дүние, қой-ешкінің маңырауы, иттердің
ұлуы адам даусына ұласып, қадау-қадау сексеуіл, жертаған
бұйрығын, жусан, шойтабан дала қосыла жаңғырығып, «су»
деген жалғыз атауды қайталай беретін аса кемелді, аса шерлі

Ғаппар БІЛӘЛ
Әлгінде ғана сілтідей тынған жансар табиғат құтырынып
шыға келіп, бұлтсыз күн күркірегендей, қопарылысты күтіп
тым-тырыс жатқан аса жойқын, аса дырау толқындар сілкініп

оянғандай, қобыда бейғам жайылып жүрген киік табында­
рын тап бермеден атылып шыққан жолбарыс дүркірете қуып
әкеткендей күй туды. Аса үрейлі хор, қамырықты жыр, жоқтау
зарына ұқсап кетеді. Адам, хайуан, табиғат, бәр-бәрі осы

жоқтау зары үстінде бір үддеге ден қойып, тіл табысқандай.
Олар бір-біріне медеу-демеу бола алар ма екен?! Жанды-жан­
сыз барша дүниенің бар дерті, барша арман-мұраты осы сәтте
«су» деген жалғыз есімге ұйлыға топырлап, жасағанға жалба­

рынып тілек еткен қорғансыздың, мүскін ғарыптың жан даусы
болып күңіренді.
Бұл үн шаршап шанжау келе жатқан артқы топтарға, ай­
даулы мал табындарына қарай ауыздан ауызға тарап, қалың

қоғаның басынан желді күні секірген өрттей жосыды. Лезім
аралықта сусыздықтан қаталап, таңдайы таңдайына жабысқан
жас-кәрі, адам-хайуан атаулы әлді-әлсізіне, арық-семізіне
қарамай топ-тобымен, дүйім-дүрмегімен сулы өңірді бетке

алып лап қойды.
Анау бір жылбурындылық істеп, суға жылдам жетпек
болып тұра ұмтылған қара жорғалы сылқым бойжеткен ауру
кемпірге соғылып ат үстінен құлатып кетті. Сыңарезу, ұркөппе

торыға мінген біреу тілі салақтаған кәрі төбетті белінен ба­
сып өте шығып қанқақсатты. Көткеншек құла құнандағы ұл
бала жүкті сиырға қақтығып омақатты. Жүк артқан түйелердің
артқылары алдыңғысына кимелеп, омыраулап, ошақты ақсаққа,

шәугімді пұшыққа айналдырды. Уықтың қаламын сындырып,
керегенің сағанағын шақты. Жау тигендей дүркіреген жылқы,
сиыр табындары жығылып, сүрінгенін тұяғымен таптап, жан­
шып кетіп жатты. Мың-мыңдаған адам-хайуан бірінің арасын­

да бірі қалып, сеңдей соқтығысып, өмірі көрілмеген сүренді
сүргін қалыптастырды. Ұлы таулардың биік қапталынан жо­
лында кезіккенді қидай сыпыратын ұлы көшкін болып құлады.
Нұх пайғамбар заманындағы топан су болып төгілді. Жандар

бас қойса, артқы лек алдыңғыларын тықсыра кимелеп, түпсіз
тұңғиыққа ғарық қып жұтқызып жіберері хақ. Алдыда жатқан
шаралы көл өліммен де, өмірмен де сыйлай алатын еді.
Бір аяғы тірсегінен кесілген, қаба қара сақалды, қапсағай

денелі қара шал суға қарай ұмтылған мал мен адам дүрмегін
көріп, маңайындағы сайлауыт жігіттерге әмірлі үн тастап,
тақымындағы балдақты таяғын жұлып алып сілтеп қалды.

ел, қайыру бермеген малды қырып салыңдар! Суға кеткенше
қырда өлсін, ашыққан елге талшық етеміз!
Ауыздықпен алысып, қыл қауіп тұрған тұлпарларға мінген
сайлаулы сарбаздар омыраулап келе жатқан адам мен малға

көлденеңінен ат қойды. Қаншырдай қатқан сарыбауыр атқа
мінген жауқабақ қара шалдың өзі алдыға шыққан жас-кәріге
қасқырдай ұмтылды. Шолақ аяғы жағына ауытқып, екпіндей
шапқан ат үстінен неше рет лоқып, ауып түсе жаздаса да,

лы әмірге бағынбай өте бермек болған біреудің атын қасқа
маңдайдан ұрып жіберіп тырабай асырды. Жығылып тұрған
адамды артқы лектің тұяғы астында қалдырмау үшін арты­
на мінгестіре салып тағы ұмтылды. Бұл тұста сәйгел жігіттер

тасқын суға айналған жұртты адуын күшпен, қара шалдың
абиыр-беделімен жасқап, бөгеп, иіріп алған-ды. Саулаған
оқтан, қаулаған өрттен қайтпастай болып қаптап төгілген
қауым жұртты шолақ аяқ қара шалдың мысы жеңді.

Адам беделіне тең келетін құдірет бұл дүниеден табыла
қояр ма екен?! Бірақ, бедел күші өзіне сеніп табынушыларға ғана
өтеді. Ілгергі бір қанды шайқаста екі аяқтың бірін құрбандыққа
беріп, сыңар аяқ қалғанда да қара қазан, сары баланың қауым-

халайықтың ғұмырын қорғап қалған жанкешті қарияның бе­
дел-салауатынан нәдүріс біреу болмаса аттап өте алмас еді. Кім
де кім өтсе күнәкәр болар еді. Дүйім жұрт алымды жігіттердің
айдауына түсіп, қара шалдың алдына әкеліп иірілгенде, шал

Ғаппар БІЛӘЛ
ме? Бұл суат – өзен емес, көл. Шөлден сілесі қатқан ел суатқа
бұлай түспейді. Біріңді бірің басып қырылушы ма едіңдер?
Біріңді бірің итеріп кеудеңмен соғып көлге түсіріп, балыққа

жем болмақпысыңдар? Суға барғанда суды бірден қауып
жұтуға да болмайды. Қатты жұтқан су кеуіп, құрғап кеткен
өңештен өтпей, кеңірдекке, өкпеге кетеді. Өйтсеңдер суға
қақалып, шашалып өлесіңдер, барыңдар, барша жұртқа осыны

айтып ұқтырыңдар!
Ендігіде мықты жігіттер суға беттеп дүркіреген малға
ұмтылды. Неше тәулік тамшы суға зар болып, сілесі қатқан
ел шөлден қырыла жаздап, төңірегі қоғалы қамыс, қордалы

тоғаймен жұрындалған алқалы көл бойына жеткенде шұрқырап
құйылды. Ұзақты күндер бойына жалғыз тамшы жаңбыр нілін
тілеп, Жаратушы Аллаға жалбарынып, аспанға көзін сатқан,
өзегіне өрт кетіп өлімші халге жеткен сәбилер жол-жөнекей мал

несебіне ұмтылып, адам баласының сай-сүйегін сырқыратар
зар дауыспен шырқырап шырылдағанда көзжасына ие бола ал­
май бордай босап егілген аталар мен аналар салқын суға жылап
көрісті. Табаны тесілген, арқасы кесілген, санына садақ ілгендей

жүдеп-жадаған ат-көлік, айдаулы мал табындары бастапқы
қарқындарымен андап қайырусыз кетуге қауқарсыздық етті.
Шығандап кетіп, көлдің шұңғыма жақ жиегінен ілінген алғашқы
топтағы мал азды-кем шығындалғанымен, ұлығаусар апаттан

аман қалды. Әрине, малдың шығасылы болмағаны жақсы еді.
Қаптаған жау қатерінен қаша көшкен елді ат-көлік болып аман
алып шыққан да, азық-түлігін айырып, аштан қырылудан да
сақтап келе жатқан осы мал ғой.

Суға қанып, шөлі басылысымен қажып-қалжаураған, бол­
дырып титығы құрыған адам, хайуан атаулы сүлдерін сүйретіп
қырға шыға бере буындарынан айрылып, жүк түсіруге, айыл
босатуға, ас пісіріп ішуге, жайылып оттауға күйлері жетпей,

жағалау жазықта жамбасы сиған жерге құлай жығылып, быр­
дай ұйқыға кетті. Мүмкін, күллі тіршілік иесі мұндай бір тәтті
ұйқыны бастан кешіріп көрмеген шығар?! Ат-айғырдан, тай-
құлынға, атан серкеден лақ-серкешке дейін, әншейінде тілі

дейін, бесіктегі сәбиден белі бүгілген кәріге дейін әлгінде
қыбырлап өрген, шулап-шұрқыраған тіршілік белгілерінен
махұрымдалып, лезім аралықта ауадан жіберілген тылсым күш
дуалап уландырғандай, төрт аяғын төрт жаққа жіберіп жусап

түсті. Тарихтан тарихқа қалар «ақтабан шұбырынды, алқакөл
сұлама» атауын тудырған себеп халқымыздың осы сықпыты
шығар?!
Күйіс қайыруға күйі келмей, басын жерге салып шөгіп