Аударған Әбіш Кекілбаев

Завод қожасы Иван Григорьич Марутян орта бойлы, етжеңді жігіт ағасы кісі еді. Оның мұнтаздай ғып қырынған қызыл шырайлы дөңгелек жүзі мына хабарды естігенде бірден қуарып сала берді.

Иван Григорьичтің тынысы бітіп барады. Сәлден соң қасындағы қызметшілеріне:

Бет-аузы күйеден көрінбейді. Үсті-басы май-май, шаң-шаң. Қою жүндес қабағының астында мұңлы түн жыр көздері әзер жылтырайды. Шашының түсін де біліп болар емес.

Мехрабта үн жоқ. Ол қожасының тап мынандай тауқымет үстінде бұнымен тәжікелесіп жатпасын біліп тұр.

Бірнеше минуттан соң өңшең сүлік қара ат жеккен күйме жолға шықты. Жолға киетін жылы тонға оранған Иван Григорьичті солқылдақ арба әлдилеп келеді. Жел терістіктен еді. Күйменің төбесінде тамшы ойнақтайды. Оған Иван Григорьич одан сайын ызаланып отыр табиғаттың өзі бұнымен өшігіп алғандай, аяқ астынан жел көтеріліп, өртті өршіте түсті. Иван Григорьич жарылып кетпей әзер шыдады. Ауық-ауық терезеден бас сұғып, алыстағы қызыл шанақ алауға қарайды да, делбешіге тезірек жүр деп ақырады. Мехраб Марутянның үйінен шыға сала заводқа қарай құстай ұшты: желді де, жауынды да байқаған жоқ, жалғыз-ақ уайымы — қожасынан бұрын жетсем екен! Завод қаладан үш шақырым жер еді. Шабарман жол қысқарту үшін теңіз жағасымен төтелеп салды. Теңіз самарқау аунақшиды. Мехраб кенет қақ маңдайынан қос қолымен қойып қалды, есіне бірдеңе түсіп кілт тоқтады. «Жасаған-ау! Ағам мен балаларым әлгі котельнаяда ұйықтап жатыр еді-ау! Бағана барақ салқын деп сонда кеткен... Құдайым-ау, олар ұйқыдан ояна алмай қалса қайттім?!» Өрт алауы көкке шапшиды. Өкпек жел жалқын жалынды өшіге үрлейді. Онсыз да қап-қара, күйе-күйе қала түтіннің астында тұншығып қалды. Мехраб жан ұшырып жүгіріп келеді. Иван Григорьич жеткен бойында жалын мен түтін құшағындағы заводына қарады. Күйе қаланың тұрғындары алапат алау өртті шыр айнала қоршап алыпты. Олар үшін өрт әншейін үйреншікті нәрсе сияқты, шетінен жайбарақат.

Екі жерде алау жалын аспанмен тайталасады. Біреуі — гүрс-гүрс құлап жатқан жалғыз қабат үй, май тазалайтын бөлімше. Екіншісі — одан он бес қадам жердегі мұнай қоймасы. Сол екі ортадағы котельнаяның тек күлі ғана қалған. Өрт тиіп жарылған дәу қазандар әр жер, әр жерде дөңкиіп жатыр. Қабырға бойлаған қалың түтін жал-жал жалынға ұласты. Завод ауласы лық толы адам. Елдің ең алдында Иван Григорьич тапсырма беріп тұр. Ығы-жығы халық абыр-сабыр, әркім әрқилы ақыл айтады.

Бұның бәрі де — жаны ашып тұрғандар емес, мынандай пәле ертең өз заводымыздан да шықпаса екен деп уайымдап тұрған өзге завод иелері. Иван Григорьич ешқайсысына құлақ асқан жоқ.

Өрт сөндірісуге Иван Григорьичтің өз адамдарымен қоса өзге завод жұмысшылары да, жәй әншейін бөгде адамдар да араласты. Жұмысшылар от кешіп жүр, бөгде адамдар жалынға беттемей жалтарып шыға береді. Алдағылар өртке су шашты, кейіндегілер насоспен су айдап, мұнай қоймаларына топырақ төкті. Ауық-ауық Иван Григорьичтің жұмысшылары қып-қызыл отқа қойып-қойып кетеді. Оны көргенде былайғы жұртта зәре қалмайды. Тынысың тарылып, жалаңаш тәнді жалын жалайды, қып-қызыл ұшқындар төбеңнен бұршақтай жауады, бірақ, іске құлшынған әлгі ер жүрек кісілер оның бірін де елең қылар емес. Үстіндегі май-май лыпаларына от тисе лап қоятын түрлері бар, кейіндегі жұрт соны біліп, олардың үстіне ауық-ауық су шашып қояды. Дүниені қараң су алып жатса да, қалжыңын тастамайтын қылжақбастар жұрт ішінен қашан да табылады ғой.

Өрт тіпті құтырынып алған. Бет қаратпас қызуынан жасқанған жұрт кейін шегінді.

Абыр-сабыр жұрт тым-тырақай кейін қашты. Зеңбірек атқандай әлдене гүрс ете түсті. Төңіректі түнек басты. Жалын, түтін, от, күйе, қираған қабырғалардың шаңы бір-бірімен ию-қию араласып, өрт сөндіріп жүрген жұмысшыларды көрсетпей тастады.

Жұртта өң қалмаған. Төңірек түгел жылау-сықтау, жан дәрмен көмекке шақырып, айқайлап, ыңырсып жатқан дауыстар. Иван Григорьичтің ашуы жым-жылас жоғалды; енді ол мынаның бәрін көріп, не істеп, не қоярын білмей дағдарды. Өне бойы дір-дір етеді. Ілгері қарай өтпекші болып еді, түтін мен шаңға, күйе мен жалынға тұншығып, кері қайтты. Әлгі қою түнек бірте-бірте ыдырай бастады. Қирап түскен қабырғаның үйіндісінің арасында алты жұмысшы жайрап қалыпты. Біреуі өн бойын лапылдатып алып бара жатқан жалынмен арпалысып, жан ұшыра айқайлайды.

Бұл айқайлап жатқан үстіндегі май-май шоқпытқа от тиіп, маздап жанып бара жатқан бір шал екен. Иван Григорьич оны көргенде жүзі шыдамай теріс айналып кетті. Былайғы жұрттың ішінде де кейбіреулер шыдап тұра алмай, от ортасында жүргендерге көмекке ұмтылды. Біреу өртеніп бара жатқан шалды жерге ұрып құлатып еді, басқа кісілер оны өртін сөндіру үшін топыраққа аунатты.

Шалдың бет-аузында күйіктен сау жер қалмапты. Жұрт оның жүзіне тура қарауға дәттері шыдамады.

Шалдың даусы бірте-бірте бәсеңдеп барады.

Әкесі мен ұлы қапелімде бірін-бірі танымай қалды. Шалдың аппақ сақалы отқа үйтілген, балшық-балшық, айғыз-айғыз.

Шал өз жарақатын ұмытып, ұлының мойнынан құшақтай алды. Әкесі мен баласы бірін-бірі аймалап, жандарын көздеріне келтірген ауыр жарақаттан қосыла безілдеп жатыр. Анадай жерде үй басып қалған адамдардың ыңырсыған дауысы шығады. Екеуінде жан жоқ. Бет-жүздерін адам танығысыз, көздері шарасынан шығып кеткен, шаштары үйтіліп қалған.

Ол күйіп бара жатқан қолын ағыл-тегіл төгілген көз жасына малшып еді, ащы жас жарасын одан бетер дызылдатты. Топ арасынан күңіренген дауыс шықты. Ол аллаға жалбарынып жатқан парсылар екен. Біреуінің басы қақ айырылыпты, енді көпке ұзай қоймайтын түрі бар қалған екеуі аяқ-қолдан бірдей айырылып, тобан аяқ болып қалыпты. Жұртта ес жоқ. Енді-енді қарқыны қайта бастаған өртті сөндіруді де ұмытып кеткен. Заржақ Иван Григорьичтің жағы талар емес. Тәңір жарылқасын, өртті сөндіріңдер! Жаралыларды сосын да жиып аларсыңдар! Завод құрыды ғой, завод!.. Мені де аясаңдаршы!— деп қақсайды. Бірақ оның сөзіне құлақ асып жатқан ешкім көрінбейді. Енді өрттің басы-қасында басқа заводтардың жұмысшылары қалыпты. Оларға қожалары мынау өрт өз заводтарына ұласа ма деп қорқып, осы өртті сөндірмей ешқайда кетпеуге жарлық берген. Бұл бейшараларды қайтіп далаға тастап кетеміз енді!— деп айқайлады жұрт Марутянға.— Қанша адам мерт болды! Заводыңмен бірге өзің қоса құры!

Қожасына еріп келе жатқан приказчик:

Бірақ жұрттың қиқуы мен қызметкерінің ақылын құлағына іліп келе жатқан Иван Григорьич жоқ. Оның есіл-дерті өртте. Ол енді мынау өт керосин қойған қоймаларға ұласпаса екен деп жаны шығып келеді. Бірақ, онысы бос үрей еді, өрттің манағы қарқыны қайтып, бықсып сөне бастапты. Жел де басылды. Жалындар да екіленбей бәсеңдеген. Сол екі ортада топқа бір ұзын бойлы кісі кеп қосылды. Өңі боп-боз, аяғын жерден зорға көтереді. Бұл өзімізге таныс шабарман Мехраб еді.

Жұрт қақ айрылып жол берді.

Иван Григорьич бұны есітіп, қасына жетіп барды.

Мехраб ештеңе естіген жоқ. Ағасының өлігін құшақтап, еңірей берді. Жұрт қайтадан гулей жөнелді.

Мехраб орнынан атып тұрды. Жанарын ауыр аза, соқыр ыза, қапырық қасірет көлегейлеп алыпты. Бір сәт қалт тұрып қалды. Иван Григорьич оған сескене көз салды. Жұмысшы қожасына қарай ұмтылғысы келіп еді, оған қалжыраған аяғы мұрша бермеді. Жәй түскендей, оң жоқ, түс жоқ, Иван Григорьичтің аяғының астындағы ағасының қара көмір боп қалған өлігінің үстіне гүрс етіп бір-ақ құлады.