Он томдық шығармалар жинағы. 4-том: Көлеңкеңмен қорғай жүр. Алыстағы арпалыс

Авторы: Ілияс Есенберлин

Есенберлин І. Ойлар, баяндамалар, күнделіктер, хаттар = Мысли, выступления, дневники, письма /І. Есенберлин; құраст. Қозыкөрпеш Есенберлин., ауд. А.Дюсенбаев. – қазақша, орысша. Алматы: БПКА, 2015.- 480 б. ISBN 978-601-7459-27-7 Е 79 Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді Выпущено по программе «Издание социально-важных видов литературы» Министерства культуры и спорта Республики Казахстан © І. Есенберлин, 2015 © Баспагерлер, полиграфистер және кітаптаратушылар Ассоциациясы, 2015 ӘОЖ 82=03.512.122.0=161.1 КБЖ 84(5Қаз-Рус)-4 Е 79 ISBN 978-601-7459-27-7 Бұл кітапқа Ілияс Есенберлиннің айтылған ойлары, хаттары, баянда­ма күнделіктерінен алынған үзінділері енген. Сонымен қатар замандастарының, Н. Назарбаевтың, Д. Қонаевтың, Ә.Әлімжановтың, туған інісі Раунақ Есенберлиннің және ұлы Қозыкөрпеш Есенберлиннің естеліктері бар. В состав сборника вошли избранные высказывания, письма, отрывки из дневников и выступлений самого Ильяса Есенберлина, а также воспоминания его современников, в т. ч. Н.Назарбаева, Д.Кунаева, А.Алимжанова, его родного брата Равнака Есенберлина и его сына Козыкорпеша Есенберлина. ӘОЖ 82=03.512.122.0=161.1 КБЖ 84(5Қаз-Рус)-4

АЛҒЫ СӨЗ Адам бұл өмірге келеді де кетеді, ал артында тек оның істері мен ол туралы естелік қана қалады. Ілияс Есенберлин бізге мұра етіп өз еңбектерін — керемет кітаптарын қалдырды. Ондағылардың бәрі өзінікі: өмірге көзқарасы, сезімдері, жан-дүниесі, ойлары. Өмірінің соңғы жылдары ол тұжырымды жазбалар жүргізді, онда оның ең қымбат ойлары, толғаулары, жастарға ұсынулары, оның қасіретті жүрегінің айтқысы келгендерінің бәрі болатын. Адам өміріндегі басты нәрсе не? Өмірді қалай керемет етуге болады? — оның ойлау мен пайымдауларының негізгі түйіні, міне, осы. Бүгінгі күні Ілияс Есенберлинді еске алғанда біздің көз алдымыздан оның тасқындар мен сарқырамаларға толы қиын-қыстау өмірі дария-өзенше ағып өтеді. Оның өзені өз мұхитына сәтті ағып жетті, ол өз өмірін ұсақ-түйек пен әбігерге жұмсаған жоқ, ол қазіргі кезде біз оның ой-пайымдауларынан көре алатын басты нәрсені істеді. Қолдарыңыздағы кітап сіздерге жазушының махаббаты, қасіреттері мен армандары әлеміне есік ашады. Сүйікті адамымыз, жазушы Ілияс Есенберлиннің арамыздан кеткеніне отыз жылдан астам уақыт болды. Бірақ оның бейнесі біздің есімізде. Бұл кітабында сіздер жүрегіне сыймаған оның көкейкесті ойларымен таныс бола аласыздар, сіздердің алдарыңызда ақыл-ойы мен жүрегі өмірінің соңғы күніне дейін өз халқына адал қызмет еткен жазушы жасампаздың керемет махаббат әлемі ашылады.

ПРЕДИСЛОВИЕ Человек приходит в это мир и уходит из него, а после него остаются только его дела и память о нем. Ильяс Есенберлин оставил нам в наследство свои дела — прекрасные книги. В них все его: взгляд на жизнь, чувства, душа, мысли... Последние годы своей жизни он стал вести записи, в них были его самые сокровенные мысли, изречения, наставления для молодежи, все то, что хотело сказать его измученное сердце. Что главное в жизни человека, как сделать жизнь прекрасной — вот главный лейтмотив его размышлений. Вспоминая сегодня Ильяса Есенберлина, перед нами словно проплывает огромная река его трудной и сложной жизни со своими разливами и водопадами. Его река жизни благополучно приплыла к своему океану, он не променял свою жизнь на мелочи и суету, он сделал главное, и это мы видим сейчас в его мыслях и изречениях. Вы держите в руках книгу, в которой Вам откроется мир писателя, его любовь, страдания и мечты. Уже больше тридцати лет как нет среди нас любимого человека и писателя Ильяса Есенберлина, но память о нем жива в наших сердцах. В этой книге впервые Вы сможете прочитать его главные мысли, которые переполняли его сердце, и перед Вами откроется прекрасный мир любви писателя-творца. Ум и сердце которого до конца было отдано своему народу.

БІРІНШІ БӨЛІМ Ойлар. Нақыл сөздер. Хаттар

ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН ӨМІРІНІҢ СОҢҒЫ ЖЫЛДАРЫ ЖАЗҒАН ОЙЛАРЫ МЕН НАҚЫЛ СӨЗДЕРІ (1976 —1983) МАХАББАТ ПЕН ӘДІЛДІК «Мен адамдарды құрмет тұтам. Бірақ олардың Американы немесе бүкіләлемдік тартылыс заңын ашқандықтан немесе ғарышқа ұшуымен емес, тек таза көңілмен сүйе білу және жақсылық жасап, әділ бола білу, біреудің қайғысын бөлісе білуіне қарап. Өйткені, адамды адам ететін және мәңгілік ететін біріншісі емес, екіншісі — әйтпесе бәрі де апат болар еді... Тіпті, егер де ең ұлы ашылымдар болмаса да бәрібір адамзат өмір сүрген болар еді, ал егер сүйіспеншілік жоқ болса — ол тез арада құрып бітер еді». 23 наурыз 1977 ж. ӨМІР МЕН БАҚЫТ «Бақытты болашақтың ең басты негіздерінің бірі — бұл жалпыға бірдей жақсылық тілеу. Ал өкінішке қарай, біздің күндерімізде жамандық тілеу әлі де етек алуда. Бұл әрқалай байқалады. Кейбір басшылар шындықты айтқысы келгендердің аузына қақпақ болса, тағы біреулер қабілетті жастардың өсуіне жол бермейді. Ал талантты қайраткерге ең үлкен бақытсыздық — оны шығармашылық қауымның қабыл алмауы». 4 мамыр 1980 ж. ӨМІР МЕН СҮЙІСПЕНШІЛІК «Меніңше — бұл өмірде махаббаттан асқан қазына жоқ». ЖАЗУШЫНЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ РӨЛІ ТУРАЛЫ Бұл жерде, әрине, барлық мән жазушының өзінде. Оның бәрі осы өмірде не көрді, ол жайлы не біледі, адамдар туралы ойында не сақталды, қандай үрейден қажыған, оның адамгершілігі қандай, әдептілігі, азаматтық позициясы қандай болса, оның шығармасы да сондай болады. 9 наурыз 1978 ж.

ЖАЗУШЫ МЕН ҚОҒАМ Жазушы көне заманның тарихи зерттеулерімен ұзақ уақыт айналысқан кезінде, өткен дәуірдің адамдары мен оқиғалары өзінен-өзі оның жадында жаттала бастайды. Және ол осылардың астарынан тек адам тағдырын ғана көреді. Осындай жағдай менің басымнан да өтті. XIX ғасырдағы Кенесарымен байланысты ұлт-азаттық қозғалысты зерттей келе мен осы өткен тарихи оқиғалардан ұлы тұлғаның бақытсыздығын көрдім. Оның күрделі мінездері, жетістіктері мен сәтсіздіктері туралы романымда ешқайсысын ақтамай, қараламай тағдыр тәлкегі қалай болған болса, сол қалпында жаздым. ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ПЕН АТАҚ Егер жазушы ең жақсы шығармалар үшін емес, өзінің атын шығару үшін қиналса, онда оның алаяқ саудагерден еш артықшылығы жоқ. ЖАЗУШЫ МЕН СЫН Сыншылар мен әдебиетшілер тобына жаңа адамдар — жас мамандар қосылды. Олардың қатарында профессор Рымғали Нұрғалиев, Мұрат Әуезов, Сағат Әшімбаев бар. Олардың барлығы талпыныспен жұмыс істеуде. Мысалға, жас зерттуші Мұхтар Мағауин қазақ поэзиясының оқылу шекарасын 200 жылға тереңдете жылжытты. Ғы­ лым кандидаты Райымбеков бірінші болып қазақ әдебиетіндегі жұ­ мысшы табы туралы маңызды жұмысын бітірді. Профессор С. К. белсенділенуде. Соңғы жылдары ол өзінің кандидатурасының академияға жоғарылауымен әуре болуда. Жоғарылауы түсініксіз. Менің кітабымды сөгуден шаруасын бастады. Бірақ бұл себеппен сөзге шығып тұрғаным жоқ. Қайда бал болса, сонда ара дегендей. Не қырсық? Ең бастысы — ол өзін көрсете бастады. Осының бәрінде жолдас С. К. тек бір шындықты ұмытпаса: тіпті профессордың өзіне де объективтік қажет бұл тұста. Сын үлкен тасқа жармасқаннан күшеймейді. Сынның күші оның жақсылық тілеуінде. Ол біздің профессорімізде осының бәрі пілді құмырсқаға айналдырсам ба деген тілекті еске түсіреді. Орынсыз көпірме, бөскен жалқауға оның сөз сөйлеуінде (И. Ж.) әрқашан алдын алу мол болу керек. Турасына келсек, дөрекі рухпен айтады. Егер оған біреуге түкіру мүмкіндігі туса — ол қолын шапалақтап, рахаттанып, балаша қуанады. Киелі атты ұятқа қалдырмау үшін бұндай адамдарды ауыздықтап немесе жазушылар қатарынан қуатын уақыт әлі де кеш емес. Ойлар. Нақыл сөздер

МАХАББАТ ПЕН БАҚЫТ Жүректі шын күйдірсе, махаббат азабының өзі де бір қуаныш емес пе? Иә, зор қуаныш. Өйткені жүрек күю үшін шын махаббат, зор махаббат керек. Ал ондай махаббат жаныңа қанша азап салса да — қуаныш, бақыт. МАХАББАТ ПЕН АДАМ Махаббат деген қасиетті күш. Дүниеде махаббат болмаса, адам баласы қуаныш пен қайғының, бақыт пен бақытсыздықтың не екенін білмей өтер еді. Махаббат бір аққу құс емес пе: өзі де сәнді, әні де сәнді. Дүниеде аққудан әдемі құс бар ма? Сондай-ақ махаббаттан әдемі, одан қымбат адамға сезім бар ма? Аққуды атуға, махаббатты қорлауға болмайды! Махаббат әні — аққу әні. Оның сұлу ырғағын естудің өзі адамның өмірдегі бір тәтті арманы емес не?! Әрине, аққуды ататындар да, махаббатты қор ететіндер де табылады. Бірақ олар дүниенің қызығын, сәнін түсінбеген бейшаралар. Олар үшін махаббат әні — аққу әні салынбайды. Ал қор болған махаббат зары — жаралы аққудың соңғы әні. Оның мұңына, оның зарына елжіремеген жүрек — ол жүрек емес. ӨМІР МЕН СҮЙІСПЕНШІЛІК Дүниеде махаббат болмаса, табиғаты сараң кісі бұрынғысынан да сараң, ал жаратылысы қатты адам одан да қатулана түсер еді. Өйткені адамның көңілін кеңітер, жанын жібітер махаббаттан артық күш жоқ. Қызды сүйген жігіт қандай азапқа болса да көнуге бар, ал баласын жақсы көрген ана, баласы үшін жан қиюдан тайынбайды. Бұл — табиғат заңы. Махаббатты осындай құдіретті етіп, дүниедегі ең ұлы күш — жаратылыстың өзі жаратқан. Сондықтан да махаббаттың алдында кім болса да әлсіз, амалсыз. МАХАББАТ ПЕН ЗҰЛЫМДЫҚ Шын ғашық жамандыққа бармайды. Махаббаты үшін күюге, жануға дайын, үн-түнсіз жүректегі азап отына шыдай береді. Қолына түспес қиял құсына құшағын жайып, тек үміттене қарайды. Бірақ қиянатты, зұлымдықты ойламайды.

І. Есенберлин

Ал адам біреуді сүйер болса, оны кәусәр суындай таза, гауһар тас сәулесіндей мөлдір ләззәтпен сүюге тиісті. Сөйтсе ғана ол өзінің де, жақсы көрген адамның да арман мүддесін адал сақтайды, кір жұққызбайды. Шын махаббат бар да, махаббатпен ойнау бар. Шын жақсы көру — өмір бақи сәулесін, сұлулығын жоғалтпайтын гауһар тас. Кімде-кім шын сүйсе, өз сезімін қадірлейді, өйткені оның ләззәты ыстық жүректен туған. Ал жүректі ауыстыра алмайсың. ҚЫЗҒАНШАҚТЫҚ ПЕН АДАМ Қызғаншақтық — кең дүниені тар еткізетін кесел. Өз мінезінен өзі құса болған қайғыдан жаман қайғы жоқ. Ол адамды іштен жегідей жейді. Бір кездегі денелі салмақты жас жігіт енді күжірейген, қасқабағы түнерген, ашулы кісіге айналады. СЕНІМ МЕН ӨМІР Сенім! Бұл бір ұлы күш! Әсіресе жаны таза адамға өзгенің көрсеткен сенімі бойына қайрат, қиялына қанат береді. Сол сенімді ақтаймын деп қандай қиындық болса да қарсы тұра алады, ақтап шығуға жанын аямайды. Қандай данышпан едің, байғұс қазақ?! Сенен басқа бірде-бір халық дүние шіркінге «жалған» деген ат қоймаған болар. Қалай тауып қойғансың. Қу дүние, шын жалған екенсің... Өттің де, кеттің ғой. ҚУАНЫШ ПЕН МАХАББАТ Адамды қайғыға да, қуанышқа да бөлейтін махаббат. Тіріні өлтіріп, өліні тірілтетін де махаббат. Бұл бір ұлы күш, ұлы дін. Сол ұлы күшпен қуаттанған, сол ұлы дінді бұзбаған адам дүниенің ең бақытты жаны. ЕҢ СҰЛУ ЖЕР Ал қазақ жерінің көркіне келетін болсақ, бұ жағы да бір керемет. Мұнда әлемге аты шыққан таулы Швецариямен таласар, жасыл шалғынды, ақ қайыңды, мөлдір сулы Бурабай мен қалың қарағайлары көкпен тілдескен, жұпар аңқыған Альпі шөптері белуардан келген, жартас шындарының қойнауларында көз жасындай мөлдір өзен, Ойлар. Нақыл сөздер

бұлағы бұрқырай аққан Алатау, Алтай, Баянауыл, Ұлытау өлкелері жатыр. Мыңдаған көл, жүздеген өзендерімен, Африкадағы Сахараға бергісіз, құмды, боранды шөл далалары да жеткілікті қазақ халқы — ел сұлуының бірі, қазақ жері — жер сұлуының бірі. ҚЫЗҒАНШАҚТЫҚ ПЕН АДАМ Қызғаншақтық деген бір қиын сезім. Мұндайда ұстамды, парасатты бол деп айту жеңіл. Бұның бәрі тісі ауырған балаға «шыдай бер» деген тәрізді құр айтылған ақыл ғой. Ал сезім дүниесіне келсек, адамды ақылдан көрі арман билейді. Арманына қолы жете алмай қалған адам жанталасып сол арманын бөтеннен қызғанады, күйінеді. Қызғаншақтың өзі сан түрлі болады. Ананың балаға деген, жарының жұбайына деген қызғаншақтығы бар. Бұлар адамның жан сезімінен, үлкен махаббат сезімінен туады. Бұл — таза мөлдір сезім. Егер осы сезімді біреу былғағысы, ластағысы келсе, күйінген жанның тарығуы, қызғануы заңсыз деп кім айта алады? Сен бұның бәріне кең қара, көне бер деп айтуға кімнің аузы барады? Ондай адам өз сезімін өзі саудаға салудан тайынбас еді. Үлкен жүректе үлкен сезімге құрылған қызғаншақтық болуы табиғи іс. Ал екінші қызғаншақтық бар. Ол өмірдің уақ қалтарыс бұлтарысына құрылған, тар көңілді жанның ешкімге сенбейтін қызғаншақтығы. АДАМ МЕН СҰЛУЛЫҚ Қазақ «сұлу — сұлу емес, сүйген сұлу» дейді. Бұнысы махаббат әр адамның өзіне ғана тән қасиет, оның өзінің көзі, өзінің жүрегі бар дегені ғой. Сол көзге, сол жүрекке кім ұнаса, ол басқадан сұлу, басқадан артық сүйген адамына баға беруге келгенінде бұл көз де, бұл жүрек те соқыр. Кейде жезді де алтынға балайды. Көне заманда гректер махаббатты көзсіз періште деп түсінген. Суреттерінде олардың көздері үнемі орамалмен таңулы келеді. Бұнысы махаббатқа соқыр деген бейне беру... Ал расында, махаббат соншалық соқыр ма? Көзің көріп тұрған рабайсыз, көріксіз адамды қалай көрікті, әдемі деуге болады? Жоқ, махаббат, ондай соқыр емес, ол көреген, тек өзінше көреген. Оның көрегендігі сол, ғашық болған адамның рухани сезімімен, интуициямен байланысты. Әрине, біреуге ұнамаған қасиет басқаға ұнайды да, осыдан туады ғой деймін. І. Есенберлин

АДАМ МЕН ӨМІР Адам өз өмірінде талай жанмен кездеседі. Жақсымен де, жаманмен де. Бірақ соның ішінде қара жерге кіргенше ұмытылмайтын аяулылары болады. Ондай жандардың бейнесі, тот баспайтын сары алтындай, сенің есіңде сол өзіңе ұнаған қалпында қалады да қояды. Оны басыңнан өткен ұзақ жылдар да, қайғы-қасірет те, қуаныш та сенің жүрегіңнен өшіре алмайды. МАХАББАТ СЕЗІМІ Бұндай адам, жақсы көрген кісісінің сәл жат көрінген мінезқұлқынан, біреумен болмашы ойнап-күлгенінен сезіктене бастайды. Бұндайлар өзімдік тар сезімнің құлы. Махаббатта да, атақ, бақта да, үстіртін пиғылмен, өрескел қылығымен өзінің ұсақтығын білдіреді. Бұндай жан махаббат деген қасиетті сезімді бағаламайды, бардан жоқты сылтау етіп жерге таптайды, қорландырады. АРАҚ-ШАРАП ПЕН АДАМ Адам тағдырында, тіпті кейбір қоғам тағдырында да арақ-шарап белгілі орын алған. Арақ-шарапқа берілген кей жұрттардың өзінің ұлттық қасиетінен айырылып, уақталып, құрып кеткендері тарихта белгілі. Әсіресе, бір елді жаулап алған үлкен жұрт үстемдігімен, қаружарақтың зорлығымен, мәдениет, сорақы тәлім-тәрбиесімен бірге арақ-шарабын да ала келген. Қару-жарақтың күшімен дегенін кейде істете алмаған шапқыншылар, бағынышты елін не діні арқылы, не арақ-шарапты алдамшы ғұрып дәстүрлері арқылы жеңген. Әсіресе, әлі мемлекет болып шынықпаған кішкентай елдерге арақ-шарап үлкен зиянын тигізген. МАХАББАТ ПЕН ӨМІР Меніңше, бір сүйген адамыңды мәңгі сүйіп өтуге болады. Бұл махаббаттың күшінен ғана емес, адамның мінез құлқының тұрақтылығымен байланысты. Көрінген ұшқыннан жалт етіп тез тұтанатын жандар да аз кездеспейді. Бұнымен қатар, бір сүйген адамға деген сезімін бойына жазылған мәңгі жазылмас кесел тәрізді өмірбақи өзімен бірге алып жүретін кісілер де көп. Өзі қартайса да, махаббаты қартаймайтындар бар. Мұндай адамдарды мен археологтарға Ойлар. Нақыл сөздер

ұқсатам. Бір кезде осындай көркем мүсіндер болғанын адамзат есіне сақтасын деп олар ешкімге керегі жоқ көне ескерткіштердің қалдығын музейлерге үнемі жинап жүреді ғой. Маған кей ғашықтар да осы археологтарға ұқсайды. Мүмкін оның бір кездегі ыстық жүрегі әлдеқашан сөнген де болар, мүмкін ол сүйген сұлу қыз да қазір көне бетін әжім басқан кемпірге айналған шығар, бірақ ол жүрегінде ең ақырғы сағатына дейін сол бір кездегі жалынды махаббаттың қызуын сақтауға тырысады. Өйткені өзі кәрі болғанымен, махаббат қашанда болса жас. Ол адамзатқа сол жас қалпында мәңгі қалуы керек. Сөйткен күнде ғана болашақ ұрпаққа да ол ұлы дінге айналады. Адамзаттың бұзылуына жол бермейді. Махаббат жоқ жерде болашақ та жоқ, адам онда пәк сезімсіз аңға айналады. МАХАББАТ ПЕН БАҚЫТ Ұзақ жылдан кейін екеуіміздің арамызда кенет пайда болған бұл махаббат дұрыстап ойлаған адамға расында да түсініксіз-ді. Өміріңнің ең жас кезінде, ләззәт жалыны жүректі шын күйдіретін албырт шағында ол мені қиып кетті. Одан бері өткен мезгілдің ішінде ең болмаса бір рет мені ең алғашқы албырт кезіндегідей жақсы көретінін сездірген жоқ. Оны ұмытпай жүргенім өзіне аян бола тұрып, шын жақсы көрген адам ең болмаса бір өкінішін білдірмес пе? Егерде екеуіміз бірдей бірімізді-біріміз жақсы көріп, ұзақ жылдар бойы тағдыр әуресімен қосыла алмай келіп, түбі барып табысқан болсақ, онда бір сәрі. Ондай махаббат — ұзақ сақталған махаббат, екеуімізге аяулы болары сөзсіз. Ал екі адамның біреуінің ғана жақсы көруі — біздің қалған өміріміздің бақытты өтуіне тірек бола ала ма? Бақыр мен алтынды бірге қорытуға бола ма? Болған күнде не шығады? Алтын да шықпайды, бақыр да шықпайды. Қысқасы, мұндай өмір сатысының төменгі-жоғарғы баспалдағында тұрған екі адамның арасындағы махаббат та осы қорытылған алтын мен бақыр тәрізді болса керек. Мен алдымен осылай ойласам да, артынан барып басқа қорытындыға келдім. Жоқ, махаббаттың заңы басқа болу керек деймін. Махаббаттың өзі алтын емес пе, сондықтан алтын мен бақыр бірге қорытылса, алтын жеңуі керек, бақыр да алтынға айналуға тиісті. Махаббаттың күшінің өзі осында. Екі адам бірін-бірі шын сүйсе (әрине, қызмет дәрежелеріне қарамай) екеуі де алтын. Алтын да — алтын, бақыр да — алтын. Махаббатта бақыр жоқ, ол тек алтынды бақырға санаған білместің көңілі. І. Есенберлин

СҮЙІСПЕНШІЛІК ПЕН БАҚЫТ Жақсы көру! Егер адам бірін-бірі жақсы көрмесе, қасқырдан да артқан қанқұмар болып кетер еді. Жақсы көру деген бір ұлы қасиет. Бұл қасиеттің өзі де екі түрлі болады. Жалпы адам баласын жақсы көру бар да, жеке адамды жақсы көру бар. Жалпы адам баласын жақсы көріп, оның бақыты үшін күресу ол үлкен жүректі алыптардың ісі. Ал жеке біреуді жақсы көру, сол үшін барыңды аямау бәріміздің де қолымыздан келетін ерлік. Кім өзінің ата-анасын, туған бауырларын жақсы көрмейді? Солар үшін жан аямай еңбек еткісі келмейді? Кім өзінің сүйген адамы үшін сын сағаты туса жанын құрбан етуден бас тартады? Меніңше, бұл қайсымыздың болса да қолымыздан келетін іс. Бірақ біреуді жақсы көру, ұнату бар да, не болмаса оны шын жүректен өлердей сүю, онсыз өмір сүре алмайтындай ғашық болу бар. Жантәнімен сүю, ғашық болу меніңше адамда бірақ рет кездесетін қасиет. Әлде мен сондаймын ба, әйтеуір өзім өмірде бірақ мәртебе ғашық болған тәріздімін. Жасы келген адамға «сүйіп едім, ғашық болып едім» деген сөзді айтудың өзі де ерсі тәрізді, бірақ бастан өткен істі айту айып па? Айып емес қой деймін. Сондықтан, оқушым, сенен сырымды жасырғым келмейді. АДАМ МЕН ШАБЫТ Шабыт! Ол адамның дарынына, еңбегіне қанат беретін ұлы күш! Мыңдаған халық алдында Гамлет рөлін ойнайтын артистің шабыты бар да, төрт қабырғалы зертханада жападан-жалғыз отырып ғылымның тұңғиығына бойлайтын оқымыстының шабыты бар. Артистке шабыт берген, сүйсіне қол соққан көрермендердің қуанышы мен қайғысы десек, ғалымға шабыт берген не? Қия шетіне жеткізбес мызғымай тоқтап қалған уақыт па? Әлде сыртқа шығамын деп асау толқындай ой теңізінде ойнаған іштегі дарын арманы ма? Қандай күш сол шабытты оятқан? Шын оқымыстыны шабыттандыратын атақ та, бақ та емес. Ол адам үшін, сол адамды жаратылыстың құрсауынан мәңгі азат ету үшін еңбек етеді. Бойындағы күш-жігерін, табиғаттың өзіне ерекше берген дарынның бәрін соның жолына сарп етеді. Бар арманы ғылым болады. Әрине, бұның өзі оңайға түспейді. Адамға күш, қуаныш, шабыт беретін қашан да болса жеңіс пен табыс қой. Ал жеңіс пен табысқа жету жолы — қиын соқпақты, биік асулы болып келеді. «Адам баласының басына күнде ақылды ой түсе бермейді»,— деп А. Эйнштейн айтқандай, қандай дарын иесі болса да, шешем деген Ойлар. Нақыл сөздер

жаратылыс жұмбағын оп-оңай шеше алмайды. Кейде оған нелер ұйқысыз түндер, көптеген мехнатты айлар, жылдар кетеді. Бірақ шын оқымысты жанға бұның бәрі азап өмір емес. Бұл — оған творчестволық өмір, іздену өмірі. Сондықтан сонау бір ұйқысыз өткен түндер, сарылған еңбекпен өткен жылдар, ғалымға құпия сырды қайтсем ашам деген арман тудырады. Арманға жету тілегі адамды әрқашан да шабыттандырады. Шаршаған көңілге жігер береді. Қажыған денеге күш қосады. Халқының өміріне шипасы тиетін ғылыми еңбегінің бір күндік қуанышы, оны мың күндік мехнатқа шыдаттырады. Сөйтіп барып ол атақ, баққа жетеді. Ел-жұрты сүйер ғалым деген атқа ие болады. ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ ТУРАЛЫ Қазақ әдебиеті осы кезде тағы бір бай табысқа кенелді. Бұл қазақ классиктері Сәкен Сейфуллиннің, Ілияс Жансүгіровтың, Бейімбет Майлиннің, Сабыр Шәріповтың тілдерінен бал тамған асыл мұралары толығымен халық қазынасына қайта оралуы еді. Бұлардың қайта келуін, сөз жоқ, осылардың творчество дүниесі жаңадан ашылды десек те болатын-ды, бірақ бұл есімдер қанша даңқты естілгенмен де олардың еңбегі өткен кезеңдерге жатады, ал өздері сол «өткен күндердің қымбатты көлеңкелері» еді ғой. Ал шығармаларын біз қанша жаңа дүние десек те, қазақтың планета тәрізді үлкен әдебиетінің Атлантикасы — бір бөлегі ғана болатын. Жаңадан оқылған ескі туындыларға жататын. Тек жас ұрпақтарға ғана жаңадан ашылған дүниелер еді. Әйткенмен, қазіргі шөлдегеніңді бұрынғы ішкен суларыңмен қандыра аласың ба? Әдебиет те сондай. Әр кезең өзінің сусынын қандырар әдебиетін іздейді. Қазақ оқырмандары да осы жаңа сусынын керек етті. Жаңа тілек, жаңа кезең өзінің жаңа әдебиетін, бүгінгі күн әдебиетін тіледі. Жазушылар бұл міндетке де жұмыла кірісті. Miнe, осы тұста «Өсу ауруының» көрер көзге тағы бір белгісі боп алдыңғы шепке — «екінші қатарда» жүрген жазушылар шықты. Әдебиеттің кейбір бос жатқан қуысын солар толтырды. Әділін айту керек, олардың шығармалары біркелкі жаман да емес-ті, бірақ ешқайсысы да кітап иелерінің өз көзқарасын, қала берді философиясын, тіпті тек өзіне ғана тән сырларын бар даусымен айта алмады, бұл кітаптардың көбі мақтағанда бұрынғы жақсы шығармаға еліктеген туындылар болатын. Рас, ол кездер, бүгінгідей жылына ондаған романдар шығаратын шақ емес, бұл кітаптар да қазақ әдебиетінің жаңа сатыға көтерілуіІ. Есенберлин

не жәрдем берді. Жақсыға еліктеу әрқашан да дұрыс қасиет. Бірақ тыңнан жол салғанға не жетсін! Жазушыға бөтеннің сүрлеуінен өз жолы қымбат! Ал сыншылар бұл кемшіліктерді көрмеді. Орташа туындыларды не біржолата мақтады, не атықұла жамандады. Алдында сүйеушілері, артында соңынан ерген топтары бар кей жазушылар мен сыншылар тіпті шатысқылары келмеді. Өйткені бұл авторлар таласта күрескер және «Кітаптың құнсыздығы деген не, ондай кітапты қалай қорғау керек екенін жақсы білетіндер еді. Шынында да шепке тұрып шабуылға шыққан жауынгерлердей, кейбіреулері бірігіп, бір қауым болып, қандай сын болса да қарсы тұрып, туындыларын мақтата алды. Кім мұндай топқа қарсы шығып өзін-өзі құрбан еткізгісі, не пәлеге қалғысы келеді? Өткен ғасырдың аяғында А. Чеховтың өзі — «жалақорлардан кімнің болса да қорқатыны белгілі ғой» деп жазған жоқ па еді? Осы топтан — әдебиетке «жаңа күш» боп келген топтан, кейбіреулері ерекше көзге түсер еді. Жоқ, олар көзге өзінің жап-жақсы дарыны арқылы емес, өзгелерді, өзгелердің шығармаларын жек көретін мінездерімен түсті. Олар ешкімге айқайламайтын (рас, өзіне тиімді жерде көкдолылық мінез де көрсете алатын), ештеңені сындырып, күйретпейтін, тек өздерінің зілдей мінездерімен басқаларды жерге жанши беретін. Әдетте олар өздері құрбандыққа шалмақ болған адамның үйіне, не кеңсесіне екі-үшеуі келетін, дауыстарын бір көтермей кәдімгі жоғарыдан ақырын түскен ауыр гүрзідей, аспай-саспай бір сағат, екі сағат өз дегендерін айтып отырып алатын. Тыңдап отырған адам бір тоқтап, бір аққан кранның таусылмайтын суындай бұлардың бітпейтін сөздерінен, ауыр мінездерінен әбден жаншылып жерге кіргенше кетпейтін. Ондай кісі амалсыз бұлардың дегенін істеп құтылатын. Ал жаншуына келмейтін, өздерінен аты, есімі жоғары тұрған адам болса, ондайға бұлар бөтен қылық көрсететін. Жайлап, гипноз істеген жыландай орай беретін, орай беретін, сөйтіп түбінде ми батпағы бар, тұнып жатқан қара судай бұлар ондай адамдарды құшағынан шықпастай етіп біржолата өздеріне тартып алатын. Жазушының адамгершілігі жалғыз ғана кітаптарында ма? Өздерін білмейтін жұрт оларға кітаптары арқылы қарайды ғой. Кітап көбіне жастар, жаңа ұрпақ, болашақ үшін жазылады. Ал замандастарына жазушының кітабымен бірге өзі де керек. Егер біреу нашар кітап жазып және басып шығарса, бұл, әрине, жаман іс. Яғни, бар болғаны бір жаман кітап шықты — сонымен бітеді. Ал осы жаман кітапты қанағаттанарлық туынды деп қабылдасақ, сондайақ орташа дүниені жақсы, жақсы затты өте жақсы деп айтсақ, бұл Ойлар. Нақыл сөздер

әрине анағұрлым ауыр күнә. Әйтсе де бұл да ең ауыр қылмыс емес. Ал егер сол орташа затты, асқан дарынды, қол жетпейтін керемет шығарма деп орынсыз дәріптесек, бұл әрине шын қылмыс. Катастрофа — үлкен күйреу сонда келеді. Мұндай жағдайда қоғамның кеукеулеуімен орташа жазушы өзін ұлы дарын санап, енді сол бұрынғы жазып жүрген орташа кітаптарының өзіне жете алмай қалады. Жазушы күннен-күнге бұрынғысынан төмендей беріп, ақырында толып жатқан графомандардың — бытқытып жаза беретіндердің біреуіне айналады. Осыдан барып қоғамдық ауыртпалық туады. Жақсы жазушыны асқан дарынды, данышпан деп табу — әдебиетке деген талапты төмен түсіріп жібереді. Қоғам енді шын дарын мен сол дарынға еліктеушілердің айырмасын біле алмай қалады. АДАМ ТУРАЛЫ Адам беті, оның құбылысы — оқи білген жанға алуан-алуан сыр ашатын тамаша бір қиял-ғажап кітап! Кісінің көзінен қиялға шомғанын, қайғы-мұңға берілгенін, ернінен қуанғанын, ренжігенін айыруға болады. ЖАН АШУ ТУРАЛЫ Адам баласы қызық қой, әлде мен солаймын ба, өз қайғымнан гөрі, өзгенің қайғысын көбірек ойлаймын, біреудің жылағанын, не опық жегенін көрсем, со күні менің де берекем кетеді. Қолымнан келер жәрдемім болмаса да, әлгі адамның қайғылы халі ойымнан шықпай қояды. АДАМ МЕН ТВОРЧЕСТВО Ақыл, ой адамының творчестволық қиналуы — негізінде оның сұлулыққа ұмтылуынан, бірақ сол сұлулықты қалай берудің дұрыс шешімін таба алмауынан туады. Мақсаты бір алыстан бұлаңдаған қызыл түлкі тәрізді, ал қуып жетіп көр. Сол қызыл түлкіге қолын созған сайын, көңілін күдік, ойын тұман басады, бір шешімнен екінші шешімге көшеді. Тастап кетейін десе, алдындағы қызыл түлкі — арман көңілін тартып, қоймайды. Тастамайын десе, дәл тапқан жол жоқ, алды бұлдыр сағым, құр елес. Міне, осындай жағдай ой адамының жанын жегідей жеген творчестволық қиналуына себеп. І. Есенберлин

ШЫН МАХАББАТ Бұл — махаббаттан да жоғары күш... Мұнда махаббатты ардақтау ғана емес, мұнда адамгершілік, сүйген үшін жан қию, ажалдан бас тартпау ерлігі бәрі қосылған... Міне, бұл — шын ғашықтық!.. Ғашықтық азабынан өлім арқылы құтылу емес, бұл сол ғашықтықты бір күн болсада соза түсу. Ұзақ жыл азапты өмірде тартқан ауыр зардабы, қасіреті арқылы сүйген жарына өзінің қандай дос, қандай адал екенін айқындап беру. Бұл «сүйдім, сен үшін өлем» деген бос уәде, қызыл сөз емес, шын сүйген жүректің қайтпас анты. Міне, шын ғашықтар осындай болады. Бұл өткен күннің емес, біздің заманның ғашықтары. АДАМ МЕН МАХАББАТ Махаббат деген, міне, осы, менің ойымды бөліп, сен махаббаттан құмарлықты, еркек пен әйелдік сезімді алып тасташы, егер сонда бірін-бірі жақсы көрген екі адам бірінсіз-бірі өмір сүре алмайтын екі аққуға ұқсаса, міне, сонда ғана олар — шын ғашықтар. Бірі ажал тапса, екіншісіне қалған дүниенің керегі жоқ. Адам құмарлықтан күшті, бірінсіз-бірі өмір сүре алмайтындай сезімге ие болса, сонда ғана ол шын махаббатқа да ие. Еркек, әйелдік құмарлық сезімі араларында өшкен күнде де, жақсы көру сезімі өшпейтін күйге жетсе, міне, сонда ғана махаббат рухани күшке айналады. Сонда ғана нағыз ғашықтық пайда болады. Адам осы сатыға шыққанда ғана бірінсіз-бірі өмір сүре алмайды. Бірі қаза тапса, екіншісінің қалған өмірі басы бар да, аяғы жоқ, бітпей қалған кітап секілді. АНА МЕН БАЛА Сіздер мұны ескішілікке тарту деп ойлап қалып жүрмеңіздер. Ескісіз жаңа жоқ. Анасыз бала болмайды. Мүмкін жаңа туған сәби өсе келе анаға ұқсамас. Бірақ өскенше ана сүтімен қоректеніп, ер жетеді. Көркемөнер де сондай. Ер жету үшін оған да сүт керек, қорек керек. Міне, осы себептен мен де халқымыздың көне кездегі аңызының, ертегісінің өзіне ғана тән ерекше мәдениетін, өнерін жадымда ұстағым келді. МАХАББАТ ПЕН ӨМІР Күн де көп жұлдыздың бірі, айырмасы: өзге жұлдыздар алыстан жарқырап құр жымыңдаса, күн бар әлемге өмір береді. Адам баласы да осы қалың жұлдыздар тәрізді. Бұлардың арасында да басқаға Ойлар. Нақыл сөздер

өмір беретін, жарық сәуле төгетіндер аз емес. Мүмкін, ондай адамды күнмен салыстырған дұрыс емес шығар, өйткені күн бүкіл дүние жүзін бірдей сәулелендіреді ғой, ал жақсы адамның жарығы кейде бір кісіден аспайды. Бақытты етсе, бірақ жанды бақытты етеді. Бірақ бір адамды бақытты етудің өзі де үлкен қасиет емес пе? Дүниеде өзгені бақытсыз ететіндер аз ба. Махаббатсыз өмір — өмір ме? Бірақ сол махаббат қуаныш емес, қайғыға айналса, ондай махаббаттан қандай қызық бар? Қайғының да, қуаныштың да торлайтыны бақыт, бірі соны суалтсам дейді, бірі сол бақытты гүл жайнатсам дейді. Егер қолындағы бақыт суалар болса, адамға одан ауыр қандай қасірет, өкініш бар? Адам неге тұрақсыз болды екен? Жоқ, адам емес, махаббат тұрақсыз секілді... Тұрақсыз затта құн жоқ. Сонда махаббатта да құн болмағаны ма? Жоқ бұның бәрі де бекер ұғым. Тұрақты адамның махаббаты да тұрақты. Адам өз басының келешегін басқа жәйттен көрмеу керек. Асқар таудың басына ақша бұлттар ұяласа, ал асыл адамның басына айнымас табандылық біту керек. Сонда ғана махаббат тұрақты болады. Бірақ жүрек деген бір асау тұлпар емес пе, оның үркуі де алып қашуы да жеңіл. Сонда оны немен толтырасың? Өз бетімен ала жөнелген жүйрікке қандай қыл арқаның бар? Қазақ: «Балығы жоқ көл қадірсіз, шөбі жоқ жер қадірсіз, ұяты жоқ қыз қадірсіз, жігері жоқ жігіт қадірсіз»,— дейді. Тұрақсыз болу да адамның жігерсіздігінен, табансыздығынан. Сондықтан адам ең алдымен табандылықты арман етуі керек. Сонда сенің махаббатыңды да еш дүлей күш жеңе алмайды. Арамдық та, зұлымдық та. Қыз ұятын сақтаса, жігіт бір мінезділігін сақтауы махаббаттың тазалығына керек қасиет. Сөйтсең ғана махаббат та адал сақталады. Тек сол бір мінезділікке екінің бірінің күші жетер ме? Дүниедегі ең қиын өнердің бірі — ол жазушы болу. Бұл өнерде сен тығылып қалар, өз жазғаныңнан өзің жасырынар таса болмайды. Бәрі ашық. Әскери қолбасшының — әскері, ғалымның лабораториясы, қарамағындағы ғылыми қызметкерлері, артистің режиссері мен көрермендері бар. Ал сенде ешкім де жоқ, бар болтаны алдындағы ақ қағазың мен қолындағы кейде құны үш-ақ тиын тұратын қаламың. Сенің бар майдан ашар жерің де осы, жеңіске салар әскерің де осы. Осы бір күшіңді жина да шабуылға шық. Жеңгенде қандай! Кейде әскер басы кемеңгердің қолынан келмейтін шыңға көтерілесің. Бар әлемді бағындырасың! Және тамылжыған күй, не болмаса мәрмәр тасына Аполлон бейнесін келтірген алмас қашау арқылы емес, әлгі құны үш тиындық кәдуілгі оқушының қаламы мен қалай болса солай жыртылатын ақ қағаздың құдіретімен! Және әлемді бағындырғанда қандай! Мәңгілік! Бар әскер басы кемеңгердің қолынан келмейтіңІ. Есенберлин

дей етіп ұрпақтан-ұрпаққа қалдырасың! Сенің бағындырған әлеміңе мезгілдің де, еш дәуірдің де, қолбасшының да, патшаның да үкімі жүрмейді. ТАРИХ ТУРАЛЫ Тарих дөңгелегі тоқтамады, алға қарай жүре түсті. Мамай, Тоқтамыс, Едіге Тоқтамыстың балаларының орнына Ұлы Мұхаммед, Құйыршықтан туған Барақ, Жошы ұрпағы Жинеден туған Бас-Темірдің баласы Дәулетберді, Кіші Мұхаммедтер келді. Бұлар да Алтын Орданың басын қосамыз деп жанталасты. Қырым үшін күресті, Қазан хандығын құрды, Либке мен Мәскеуге жорық жасады. Бірақ күшейіп қалған Мәскеу, Либке, Польша, Ақсақ Темір Ордасына енді Алтын Орда ештеңе істей алмады. Ешкім Алтын Орданың құлап бара жатқан туын ұстап тұра алмады. Алтын Орда тағына тағы да таласып бірін-бірі жойды, өлтірді, дай-дай боп күресті, төбелесті. Ақырында өзгелерге жем болды. Тарих дөңгелегі тоқтамады. Алға қарай тағы жылжи түсті. Едіге өлгеннен кейін отыз жыл өтпей-ақ Алтын Орда Хорезм, Қырым, Бұлғардан айырылды. Ұлы Мұхаммедтің балалары Қасыммен Яқып Василий Темныйдың арқасында Мешер жерінде Қасым хандығын тұрғызды. Қырымға енді Осман Түріктері таяй түсті. Түріктің екінші Мұрат сұлтаны жел кемелерін енді тікелей Каффаға қарай беттетті. Арада тағы бір отыз жыл өтті. Тарихта Василий Темныйдың орнынан Үшінші Василий, Ұлы Мұхаммед, Кіші Мұхаммед, Барақ, Дәулетберділердің орнына Тоқтамыстың немересі, Керімбердіден туған Сейдахмет, Ұлы Мұхаммедтің баласы Махмұдек, Мұхаммедтің баласы Ахмет, Хажы Керейлер келді. Либке мен Польша королі енді Төртінші Казимир болды. Сейдахметтің тұсында Алтын Орда тағы бір қимылдап қалды. Сейдахметтің көмегімен Төртінші Казимир корольға қарсы бүлік шығарған Кейсұттың немересі Либке князі Михалушка Хшермен Кибені алды. Сейдахметтің өзі тағы Мәскеуге аттанды. Бұл кезде Мәскеу жерінің билігі Үшінші Иван патшаға көшкен. Мәскеу ұлы патшалыққа айнала бастаған. Тарих өз дөңгелегін айналдыра түскен. Кешегі Алтын Орданың қарамағында Жошының бесінші баласы Әбілқайыр Ібір-Сібірде Махмұдектен Көк Орда хандығын тартып алып, атақты Шайбани хандығының негізін салған. Ол енді Ібір-Сібірдің күнгейіне қарай беттеп, Ақсақ Темір мемлекетіне тікелей қауіп тудырған. Осы кезде Түрік сұлтаны Екінші Мұрат Каффаны алып, Қырымға билігін жүргізе бастаған. Ал Алтын Орданың ұлы даласындағы көшпенді елдердің негізгісі Қыпшақ пен Ойлар. Нақыл сөздер

Ноғайлы екі бөлініп, Едігенің ұрпақтары Жаңбыршы, Мұса, олардың балалары Жүсіп, Мамай, немерелері Телағыс, Алшағыр бастаған Ноғайлы ұлысы Қыпшақ елін Еділ бойынан Жайыққа дейін қуып тастаған. Ал осы Едігенің ұрпағы Ер Тарғын, Ер Сайындар қайтадан Қырым жағасына дейін барған. Қыпшақ тайпасы болса, енді қазақ елі атанып, Қыпшақ оның бір руына айналған. Тарих доңғалағы алға қарай жылжи берген. Алтай Орданың ішіндегі бақ таластық, тақ таластық, бірін-бірі шабу, бірін-бірі құрту енді бұрынғысынан да күшейе түскен. Ақырында, тартылған алып теңізден қалған ойдым-ойдым, үлкенді-кішілі көлдердей, енді Алтын Орданың орнына Қырым, Қазан, Қасым хандықтарымен, Ноғайлы ұлысы, Әбілқайыр Ордасы, қайтадан Мордва, Башқұрт аймақтары пайда болды. Әбілқайыр ордасынан Қазақ хандығы бөлінді. Тарих дөңгелегі тоқтауды білмеді. Дүниеге атақты Иван Грозный келді. Орыс елі дүниежүзілік Ұлы мемлекетке айналды. Ол Қазан хандығын құртып, бір шеті Ертіске шейін барды. Ал күнгейінде Қара теңізге жетті. Орыс патшасының тегеурінді тізесіне шыдай алмаған Едігенің әйгілі Ноғайлы ұлысы Еділді тастап, теріскей Кавказға ауысты, көбі онан да өтіп, ар жағындағы Иран, Түркия тіпті Үндістан, Пакистан жеріне кетті. Тағы да екі жүз жылдай мезгіл өтті. Алтын Орданың негізгі жерінде — Батысы Жайық өзенінен асып жатқан, Шығысы Ертіс өзенінен өтіп кеткен, Күнгей-Батысы Иранға, Күнгей-Шығысы Қытайға жеткен, ал Шығысы сонау көне Ұбайра-Сұбайра Сібір ормандарын аймалаған, ал Теріскей-Шығысы Тобол мен Тара өзендері құя­тын Ертістің сағасына дейін шектескен, теріскейі Орал тауының күнгей жағыменен Тобыл өзенінің бас жағына жеткен ұлы далада — Сақ, Қыпшақтан тараған, ежелден адам болып жаралғалы, осы араны мекендеген, қазақ елі қалды. Бұл жұрт сонау көне замандағы Кир, Дари патша жасақтарының біздің заманымыздағы Атилла бастаған қаһарлы тұнулардың, Шыңғыс хан татар-монғолдарының, Алтын Орда хандарының шабуылдарын, талауларын, алып даласын олардың қан-жоса еткенін, Қытай, Жоңғар боғдыхан, қонтайшыларының жорық-қиянаттарын, Ресей ақ патшаларының қанауларын — бәрін-бәрін басынан өткізді. Бәріне де шыдады, жалғыз жаңқасы қалғанша күресті, ақыры жерін де, суын да ешкімге бермеді. Сол көне қонысында қалды. Едіге өлгеннен кейін де тағы бес жүз жыл өтті. Ұлы Ресей жаңа ел болды. Өзімен бірге қазақ жұртын да жаңа ел етті. Кешегі Алтын Орда тұрған негізгі дала да — Жаңа Қазақ Республикасына айналды. І. Есенберлин

Гүл шыққан жерге гүл шықты. Жоқ, Алтын Орда тікенек еді ғой. Бәрібір тікенектің орнына гүл шықты. Өйткені үстемдік хан, патшалардан халыққа көшкен. Ал халық тасты алтын, қамысты қайың ете алды. Ол тікенек орнына гүл өсіре алды. ӨЛЕҢ ЖАН СЕРІГІ Өлең қазақ өмірінің серігі. Дүниеге өлеңмен келеді де, өлеңмен өтеді. Қазақ бала туса — шілдехана істеп, өлең айтады. Кісі өлсе — жоқтаумен шығарып салады. Күндіз қой бағып, түнде жылқы күзетсе де өлең серігі. Қайғырса да, қамықса да, қуанса да, шаттанса да өлең жан серігі. ЕҢ ҰЛЫ БАҚЫТ Бақыт әртүрлі болады. Оған әркім өзінің жүрек сезімімен, рухани биіктігінен қарайды. Сондықтан әр дәуір әдеби шығармаларында бақыт жолына өзін құрбан еткен кейіпкерлерін туғызған, өзгеге өнегеүлгі еткен. Жаңағы мен айтып кеткен Изольда, Джульетта, Баян-Сұлу, Қыз-Жібек бәрі де өз замандарының бақыт жолына жан берген ардақты қыздары. Бірақ меніңше ең ұлы бақыт — ол халқың үшін, Отаның үшін күресу, еңбек ету... Бұл кейіпкердің жеке басының бақытын дәріптеу емес, жалпы адам баласының бақытын, қуанышын, қызығын биік мақсат ету. ТУҒАН ЕЛ ТУРАЛЫ Адам баласының бір қуанышы, жарық жұлдызы, темір қазығы — туған елі. Оған деген махаббаты — өзін сол темір қазыққа байлаған қыл арқаны. Қандай қиын кезең тумасын, қыл арқан қандай жанына қатты батпасын, үзіп кете алмайды. Ал алда-жалда үзіп кете қалса, жаны бұрынғыдан да қатты ауырады. Әркім де туған елін жақсы көреді. АДАМ МЕН ХАЛЫҚ Біреу өзі үшін, біреу халқы үшін. Ал туған елі үшін жан беру — жай дүние салу емес. Ол көк аспанда қырандай шарықтап, найзағай оғына кеудесін қарсы тосып ажал табу. Ондай өлім халықтың көкірегінде қалады, жас ұрпағына үлгі етеді, арманына айналады. Өйткені екінің бірі көк аспанды шарықтай алмайды. Жай оғына мызғымай кеудесін тоса алмайды. Ойлар. Нақыл сөздер

ЗИЯНДЫ ДӘСТҮРЛЕР Қазақ «сынықтан өзгенің бәрі жұғады» дейді. Бұл даналық елдің ақиқат сөзі: ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің. Әсіресе үлкендердің жаман әдеттері, өмірге деген қисық көзқарастары, мінез-құлқы әбден қалыптаспаған жастарға тым жұққыш келеді. Жоқ, тек жастарға ғана емес, мұндай адамдардың кесірі өзгелерге де тимей қоймайды. Ең бомағанда ақ ниет адал жандарды қапаландырады, ренжітеді. АДАМ МЕН БАҚЫТ Адамның бақытты болуы әрқилы, міне, біз қала тұрғындары, өмірді үлкен категориялармен шеңберлеп өлшеуге дағдыланғанбыз. Мұз жаратын кеме ойлап шығарсақ, жаратылыстың дүлей күшін ауыздықтасақ, не болмаса атом күшін дұрыс пайдаланар жолын тапсақ, өзімізді зор бақытты санаймыз. Бірақ біздің сол үлкен категориямыз, мына сіздің шашыңызға түсіп тұрған күн сәулесімен салыстырғанда не тұрады? Мына сіздің көйлегіңізге жабысқан кішкентай ғана шөппен салыстырыңызшы? Дүние шексіз-шетсіз кең, бірақ сол кең дүниеде шын мәнінде қымбатты тек өмір, тіршілік... Сіз ең қымбат дүние жиһазы бар үйге бір шумақ гүл қойсаңыз, бөлме қандай құлпырып кететінін байқағаныңыз бар ма? Неге олай? Бар болғаны гүлдердің жаны бар, олар біздің айналамыздағы өмірді еске салады... Ал жанжағыңызға қараңызшы. Өзіңіз тұрған осынау дала қандай сұлу... ӨЗІМ ТУРАЛЫ Ашқаның, болжағанын, күмәнданғанын қағаз бетіне түсіру — менің ең жақсы көретін шаруам. Meн бұл кезде дүниедегі ең бақытты адаммын. Жалғанның өзге қызықтары, қобалжу, біреумен күресу, таласу — бәрі екінші сатыға көшеді, тіпті естен шығады. АБАЙ ТУРАЛЫ Абай ескерткішіне бардым. Абай менің шын сүйетін, абзал ақыным. Оның өлеңін оқыған мен күні бүгінге дейін жас балаша қуанамын немесе қайғырамын. Ал сол Абайдың тұғырда тұрған тас бейнесін көргенімде оның жырлары ұсынғандай жан тулатар әсер ала алмадым. Неліктен? Тіпті мүсіншінің осыншама тасты таудай қылып үйгеніне таң қалдым. Абай бабамның жанында ұзақ отырдым. Бетіне І. Есенберлин

үңіле қарадым, бәрі де дұрыс, тұрған тұрысы да, бет әлпеті де, тіпті қолына кітап ұстағаны да ұнайды, бірақ бұл мүсін адамның жүрегіне от жағып, қиялында толқын ойнатпайды. Бұған себеп — мүсінші Абай өлеңінен, Абайдың ішкі жан дүниесінен өзі де ұшқындана алмағанға ұқсайды, сондықтан мүсіннің шебер зердесінен емес, тастан жасалғаны бірден көзге түседі. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫ ТУРАЛЫ Көшпелі қазақ мал бағып күн көрсе де, жер атын қоя білген. Алтынемел, Шойынды көл, Қорғасын тас, Жезқазған, Кентау, Мысқоңыр... Инженер болып, астында не жатқанын білмесе де, түсіне қарай, топырағының кейбір қасиетін еске ала жер аттарын болжап қойған. Әдейі біліп қойғандай сол жерлердің бәрінде де атына байланысты кен табылып отыр. Бұл — халықтың данышпандығы емей немене? Мен, тегінде, қазақ халқын данышпан халық деймін. Оның жыры, мақал-мәтелдері, ән-күйі шын даналықтың белгісін көрсетеді. Асанқайғы, Қорқыт, Аяз би секілді терең пәлсапаға құрылған ғажай­ ып кейіпкерлер қайда бар? Ешкімде де жоқ, тек бұл көргені көп, бар өмірі зарқұмда, жанталаста, алыс-жұлыста, кең даласындай шексіз жазираның көк жиегіне ойлана қарай білген қазақта ғана бар. Бұл — халқымды ардақтаудан, осындай халқым бар деп мақтанудан шыққан сырым, түсінігім. ӨМІР МЕН ӘДІЛДІК Өмір деген үлкен той. Адам өкінішін той үстінде емес, той өткен соң айтады. Өкініш кімді болса да қайғы-азапқа апарып соғады. Ал ондай жанды күйзелтер өмір, қараңғы үйде сықсиған білте шам тәрізді, тек еміс-еміс сәулесі бар, жарқыраған жарығы жоқ. Мұндай күйге ұшыраған кісінің тек арманы ғана жолын көрсетер нұрлы шырағы. Бірақ арман қанша қусаң да жеткізбейтін бір қиял, түнгі от тәрізді, жақындаған сайын алыстай береді. Демек, өмір кейде сырын білмес тентек жылқы секілді, теуіп жібермес үшін қай жағынан келеріңді білмейсің. Аспанда жұлдыз, жерде құндыз көп, бірақ қайсы оның қолға жеңіл түсіп жатыр? Ия, жақсылық істеу қиын, жамандық — оңай. Әркімнің-ақ қолынан келеді. Дүние неге бұлай жаратылған? Ал адам баласы дүниеге бір-біріне тек жақсылық істеу үшін ғана келеді емес пе? Неге адал жолынан таяды? Кей кісілер өмір қызығына аш қасқырдай қомағай, бүлдіргіш жаратылатыны несі? Өмірді неге аямайды, неге мәпелеп құрметтемейді? Ойлар. Нақыл сөздер

Бұл шіркін бірақ рет беріледі ғой. Ал түлкі тәрізді өзгелерді алдапарбап, үнемі рахатта өткісі келетіндер де көп. Бұлар тіпті адалдықтың не екенін білмейді. МАХАББАТ ГАРМОНИЯСЫ Қандай адам болмасын, оның өмірі бөтендердің өмірімен байланысты. Дүние солай жаратылған. Күн, Ай, Жер, Су — бәрі біріменбірі үзілместей болып шиеленіскен. Күнсіз Жер жоқ, Жерсіз Су жоқ. Бұл табиғат гармониясы. Адамды адам етіп жаратқан да сол махаббат гармониясы. Кісі бірін-бірі жек көруден емес, жақсы көруден көркейеді, өрісі кеңиді. Ал адамның жақсы көруі, мейлі әйел мен әйелдің, еркек пен еркектің арасында болсын, бұл адамзат бақытының негізі. ДОСТЫҚ ТУРАЛЫ Адамзат сыйласуының, мейірбандығының ең мөлдір көзі — достық. Ол ешуақытта да шөлдетпейтін, жаныңды рахаттандыратын нәр. Кісі қартайғанда шын махаббаты көшеді. Бұл қасиеттер екі кісінің арасында тартылған көзге көрінбес шынжыр. Оны ештеңе де үзе алмайды. Уақыт та, қиындық та. Тек ажалдың ғана әлі жетеді. Бүкіл адам баласын, жер шарының бар ұлттарын, осындай ешкім бұза алмас күштер мәңгі сөнбес бақытқа жеткізеді. АДАМДАР ТУРАЛЫ Мен осы жасыма дейін сан түрлі жұртпен кездестім, ойлап тұрсам, оларды үш түрге бөлуге болады. Бірі адал жандар. Олардың ішінде дара жаратылғандар да, үлкен жүректілері де мол. Бұл топтың бас қасиеті тек өзі ғана емес, өзгенің де бақытты болуын тілейді. Сол үшін күреседі, өмір сүреді. Ал екінші топ, осы адамдардың буынбуынына ұялаған сарысу, тамырларында пайда болған арам қан тәрізді. Бұлар аналардың жүрек соғуларын бәсеңдеткісі, алға басқан адымдарын шабандата түсіруге құмар. Өн бойларына сарысу болып жабысып, тамырында арамқан боп жүгіруге дайын. Бұлар көбейіп кетсе адамға зақым. Бірақ мұндайлармен күресуге болады. Сарысуды да, арам қанды да азайту адамның өз қолынан келеді. Ал үшінші топ — бұл ең қауіпті топ. Жайшылықта көп көрінбейді. Ал басыңа бір пәле түссе, үй іші қараңғы бола қалғанда шыға келетін тарақандар тәрізді, өзі көп, бұрын қайда жүргендерін де білмейсің, күні туғанда І. Есенберлин

саңлау-саңлаудан қаптай жөнеледі. Бәлендей саған зиян істей қоймаса да күпінің аш битіндей өріп, шақпаған жерінді, кірмеген жыртықтесігінді қалдырмайды. Жүрегіңді айнытады, жанынды түршіктіреді. Тегіс у беріп қырып тастамасаң, бұлармен күресу де оңай емес. Қараңғы үйде кенет шам жағып жібергенде, тарақандардың не істейтіні есіңде бар ма? Ақыл естерінен адасқандай, қайда барарларын білмей сол қабырғада, стол үстінде, шам жағылған кезде қай жерде тұрса, сол жерде тұрып қалады. Тек өлтірейін деп ыңғайлансаң ғана қаша жөнеледі. Және қаша біледі. Мен мұндайлармен көп кездестім. Міне, осы тарақандар тәрізді, мінез-құлқы, өмірге деген арманы уақ, кілең кәкір-шүкірлер алғашқы топқа өш келеді. Дарындыларды көре алмайды. ЖАЗУШЫ АРМАНЫ Жазып шығарасың, қалқам. Бірақ арманға жету — атқа секіріп міну емес. Оған сенің дарының да, жалықпай жұмыс істеуің де жеткіліксіз. Жазушы боламын деген адам ең алдымен өзінің тақырыбын табуы керек. Бұл жағынан олар археологке ұқсайды. Өткен дәуірлердің ең болмаса бір жұмбағын ашамын деп археолог қаншама жыл ізденеді. Қаншама қорғандарды қазады. Ескі мұраларды топырақтан тазартады, тозып қалған суреттердің көне бояуларын жаңартады. Бірақ табылғанның бәрі сап алтын емес қой. Өткен дүниенің керегі де, керек емесі де бар. Сол керек еместерді ғана тауып, бар өмірін сарп еткен талай ұлы ақыл иесі, дарынды археологтарды көрдім. Жазушы да сондай. Қанша талантты болмасын, егер тақырыбын таба алмаса, ол өзінің дарынын дамыта алмайды, халқының мүддесінен шыға алмайды. Қаламынан күміс маржан сөз төккенмен, ондай жазушыны тарих та, халық та жадында ұзақ сақтамайды. Өткен көне кезді білу — бұ да керек. Олардың өмірін, таптық таласын, тартысын, қоғамдық өсуін, өрбуін, өшуін, қатесін, табысын, мәдениетін, көркемөнерін, адамдарының мінез-құлқын ашу бұ да бір ғанибет іс. Бірақ бұның бәрі көркем әдебиеттен көрі, ғылыми зерттеушілердің дүниесі тәрізді. Ал саған сол дәуірдің өзінен де өз тақырыбыңды табу — жазушылық міндетің. ҚУАНЫШ ПЕН ҚАЙҒЫ Қалқам, өмір деген ұзақ сапар. Қуанышты болсаң, қалай өткеніңді білмей қаласың. Қайғылы жүрсең, қанша асықсаң да шетіне жете Ойлар. Нақыл сөздер

алмайсың. Қайғы деген жыландай ұзын келеді... Демек, өмір сүру көбіне адамның өзіне байланысты. Сен әлі жассың, жас адамға жастық өмір жарасады. Бұл дүниеде не кездеспейді. Ұзақ жолдың қуанышы да, қайғысы да аз емес. Қайғысына қарайлай берсең, қуанышына көзің түспейді. Қалқам, қайғылануыңды қой, жұрт қатарлы өмір сүр... ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ БОЛАШАҒЫ ТУРАЛЫ Халқым мен туған елімді сүю — өзімнің еншіме тиген мұрат деп түсінетін едім. Туған өлкемнің жасыл шалғынын да, шалқар көлін де, құмайтты шөлін де, сағымды белін де — бәрін бірдей жанымдай жақсы көремін. Оны ешкімге қиғым келмейді. Сонау желі қобыздай сарнаған cap даламды дүниенің ең сұлу жеріне айырбастамас едім. Міне, сондықтан да ел-жұртымның, туған жерімнің келешегін ойлап, жас балаша жылаймын, қиналамын. Әлде мұным дұрыс емес пе? Қайғыруым қате ме? ӨМІР КЕРУЕНІ Өмір жолы көшкен керуен соқпағы тәрізді. Оның бұлтарысы да, жазығы да көп. Асуы қиын асқарымен қатар, төмен қарай құлдырап өтер ылдиы да болады. Керуен жолы кейде ұзақ, кейде қысқа келеді. Бірақ қауіп-қатерсіз, қиындықсыз болмайды. Ойламаған жерден жел тұрып, сұрапыл дауыл соғады, қалың жауын нөсерлей құйып, бұрын суы толарсақтан келер тайыз жыра кенет сарылдай аққан, өткел бермес, долы өзенге айналады, көшті бөгейді. Бұндай бөгеттен тек шаршамайтын, талмайтын керуен ғана өте алады. Тоқтамай көшіп өзінің деген жеріне жетеді. АДАМ МЕН МАХАББАТ Әттең дүние-ай, махаббат ләззәті адам жанының құмарын бірден қандыра алмайтын айыз ғой. Олар сүйіскен сайын, бұрынғыдан да бетер шөлдей түспей ме. Дәл осы сәтте бұлардан асқан бақытты жан бар ма екен? Әсіресе: «Аспанда ай болмаса адасады, Көңілді күлмей жүрсе кір басады, Кеудесі қыз байғұстың алтын сандық, Сандықты кілт болмаса не ашады»,— І. Есенберлин

дегендей, сол алтын сандықтың кілтін тауып, қыз жүрегінің сырын ашқан жас жігіттен кім бақытты екен? Адам баласы ақ айдынға жиналған аққу-қаз тәрізді, өмір деген ұлы жәрмеңкеге шартараптан бас қосады. Және сол жиынды қандай жан болмасын, әлдеқалай аңғармай қалмаса да, өзін жақсы көретін бір адамын кездестіреді. Бұл кездесу кейде қуанышпен, кейде ренішпен аяқталады. Бірақ дүниеде бірі үшін бірі жаралған екі адамның болуы сөзсіз. Егер айқыш-ұйқыш, сан сүрлеулі өмір торабында осы екі адамдай бірін-бірі таба алса, бұл жалғанда олардан бақытты пенде жоқ. ЖАЗУШЫ ТУРАЛЫ Табыстың бәрі осы ізденуде жатыр. Неғұрлым көбірек ізденсең, соғұрлым еңбегің нәтижелі болады. Ақын, жазушының да еңбегі кен зерттеушінің еңбегі тәрізді. Өздеріңіз айтыңыздаршы, сіздер далаға шығысымен-ақ кен таба білесіздер ме? Ал кен жылдам табыла қоймаса ше? Онда бәрі де бітті деп дереу зерттеу жұмысын тастай саласыздар ма? Әрине өйтпейсіздер. Өйткен болсаңыздар не шығар еді? Еш уақытта да кен таба алмас едіңіздер. Біздің де жолымыз өздеріңіздікіндей. Бізді де жеңіске жеткізетін осынау іздену жолы. Ол жол қанша ауыр, қанша ұзақ болса да, қажымай, талмай алға қарай ұмтыла беру керек. Сонда ғана адам дүниесінің сырын ашар мол қазынаға жетесің. Сол қазына сенің ойлаған шығармаңның арқауы, өзегі болады. АДАМНЫҢ СЫРЫ Адамның сыртқы пішін сұлулығы бар да, ішкі сезім дүниесінің сұлулығы бар емес пе? Поэзия соның қайсысын таңдаса да жырлайтыны адам ғой. Ал адам туралы сыр шертілген болса, ең алдымен оның ішкі дүниесінің сұлулығы, оның рухани күші, жан сезімінің байлығы сөз болады. Міне, бұл қасиеттер ақынды қанаттандыра алады, оның поэзиясына жан береді, қуаныш әкеледі. Әдемі болғанда кәдімгідей көркем болсын деймін. Түрі, бойы, мінезі бәрі сәйкес келсе, міне, сонда ғана сұлулық өзіне тән гармониясын сақтай алады. Ал сырты бүтін іші түтін адамнан жек көрерім жоқ... Сапта келе жатқан сарбаздардың неғұрлым аяқтарын бірдей басып, тәртіптілігімен қуантса, соғұрлым ішіндегі біреуінің дұрыс баспағаны көзге түседі. Сұлулық та сондай. Адам, қоғам неғұрлым көріктене түссе, соғұрлым кейбір болмашы кемшіліктің өзі көңіліңді Ойлар. Нақыл сөздер

қалдырады. Әрине сұлулық дегеннің өзі бір гармония. Оған мінез, пішін, адамның рухани байлығы бәрі кіруге тиісті, олай болмаған күнде жігіт жан-жағына қусынып қарайды, жолдастары күлімсіреп тыңдай қалады — олай болмаған күнде — адамға эстетикалық ләззәт алу қиынға түседі. ДОСТЫҚ ПЕН АДАЛДЫҚ Ең алдымен достық деген не, оны қайсымыз қалай түсінеміз, соны айырып алайық. Сен айтқандай, сөз жоқ, достық — егер соны досың шын жүрегімен, шын жаны ашып істесе. Ал өтірік жаны ашыса, тіпті өзі сенбей тұрған қатені қате деп жала жапса қалай болады? Достық — алдымен екі адамның бір-біріне деген адалдығы. Адалдықсыз достық та болмайды. Ал адалдық деген — рухани тазалық. Онсыз сен досың үшін майданда да жан бере алмайсың. Оның қатесін жаның ашып көре алмайсың, оған шын жүректен жәрдем ете алмайсың. Сенің қатең осы рухани тазалығыңның жоқтығы, екі жүзділігің, ішіңде жатқан бақкүндестігің, көре алмастығың. Ал менің қатем сенің сондай адам екендігіңді білмей келгендігім. АДАМ МЕН ӨМІР Адам баласы сан қилы болып келмей ме, біреу сырын теңіздей терең сақтаса, ал кейбіреудің бар ойы, пиғылы көзінен-ақ білініп тұрады. Терең сырлы адамның жүрегінің түбіндегі қасиеті бір таңғажайып ой, сезімін тулатар ұлы сында ғана көзге түседі. Мұндай адамдардың мінез-құлқын бірден түсіну қиын. Ал кейбіреулер бір көргеннен сырын алдырады. Ондай адамның өмірге деген көзқарасы да құбылмалы, жел қай жақтан соқса, солай қарай жантая кететін әтештің құйрық қауырсыны тәрізді. АДАМ МЕН ӨМІР Жаңа адам қанша сан қырлы, алуан сырлы болса да, қай жағынан қарасаң да гауһар тастай бірдей әдемі көрінуі керек. Адалдық оның ең жоғарғы идеалы болуға тиісті. Сонда ғана ол жаңа өмір құра алады. Жаңа бақыт иесі бола алады. Міне, бізге керегі сондай адам. Сондай жаңа адамды тәрбиелеп шығару үшін біз де пайдамызды тигізсек дейміз, қолымыздан келгенді аяғымыз келмейді. Мен де сені сондай жаңа адамның бірі ме деп едім, бірақ олай болмай шықты... І. Есенберлин

МАХАББАТ — ҰЛЫ СЕЗІМ Әрине, сүйтер еді, ол заңды да болар еді. Өйткені махаббатсыз болашақ жоқ. Махаббат — адамның ұлы қуаты, ұлы сенімі. Ол қуат, ол сенім Отанға болсын, халқына болсын, сүйген жарына болсын кіршіксіз таза келуге тиісті. Оны бұзған, оған сенбеген адамға, өмірден қуаныш пен бақыт тілеуге қақымыз жоқ. БАҚЫТ ТУРАЛЫ Егер адам бір рет бақытсыздыққа кездессе, өмір бойы жылап өтуге тиісті ме? Жоқ, ол мүмкін емес? Адам бақыт үшін жаралған! Сондықтан оның шын бақытты көктемі болуға тиісті! Әйтпесе дүниеге келудің не қызығы бар? Алдағы күнге сеніміңді жоғалтушы болма, сонда ғана өмір сені ұмытпайды. Біздің заманымызда қандай адам болмасын, айдалада жеке біткен ағаш емес, ол қоғам өсірген қалың ормандағы көптің бірі: қайың ба, емен бе, әлде басын аспан сүйген қарағай ма, оны тек сол адамның жаратылысы, өзінің басына біткен қасиеті ғана айырады. Орман құлпырса ол да құлпырады, орман қуарса ол да қуарады. Жалпы алғанда, адам сол қоғамның өткенінің, бүгінгісінің, біркелкі болашағының қорытындысы. Бірақ сол адамның, жаратылыстың дегеніне қарай өскен ормандағы ағаштан бір айырмасы бар. Ол — оның сана-сезімі. Miнe, осы сана-сезім адамды өзін өсірген сол қоғамның гүлденуіне, көркеюіне қолынан келгенше атсалысатын шын ұлы ете алса, бұл үлкен бақыт. Ал адам құлқы оны кейде бөтен жолға бұрады. Мұндай адам қоғамға беруден көрі, алғанын жақсы көреді. Өмірдің бар қызығы қоғамның өркендеуінде емес, өз басын қадірлеуінде деп есептейді. Және сол қоғамның арқасында жоғары білім алып, мәдениетіне қатынасы болмаса. ӨНЕР БАҒАСЫ Өнер адамы еңбегінің жақсылық, жамандық критериі сол көпшіліктің қабылдау, қабылдамауында жатса, сол көпшілік, сол қауым, оның өнерін жоғары бағалап, қол шапалақтап, басына көтеріп мадақтаса, оған кім қуанбас. Сондықтан да мұндай адамның даңқ, атақ құмар болуын сөкет қылық деп қарау күнә болар еді. Тек адам сол атаққа жетуге қалай тырысады, қандай жолмен жеткісі келеді, міне, мәселенің шын түйіні. Ойлар. Нақыл сөздер

КӨРКЕМӨНЕР — ЖАН АЙНАСЫ Көркемөнер — ән, күй, суретшінің суреті, мүсіншінің скульптуралары өзінен-өзі бостан-бос тумайды. Бұлардың да негізінде, көзі көрген, не құлағы естіген шындық жатады. Сол шындықты дарын иесі қалай қабылдады — қайғырды ма, сүйсінді ме, әлде қуанды ма, міне, осыдан көркемөнер дүниесі туады. Сол туындының қандай болып шығуын тек суреткердің дарыны ғана шешеді. Ал ол шындық суреткерді толқытпаса, ренжітпесе, қуандырмаса, онда суреткер ештеңе тудыра алмайды, ойға салар, толқытар дүние болып шықпайды. Өйткені көркемөнер адамның тек жан сезімінің толқуынан, суреткердің жүрегінің дүрсілінен туады.

ДОСТЫҚ, СЕНІМ, МАХАББАТ Махаббат қымбат, бірақ біреуді сен жақсы көресің бе, ол сені жақсы көре ме — оны айыруға болады. Өйткені махаббат әрқашан да өзін тез ашады. Достық та сондай, кімнің дос екенін, қас екенін айыру оңай, ал біреудің саған сенгенін, сенің біреуге сенгеніңді анықтау үшін уақыт керек. Оның қымбаттылығы адамның өзіне-өзі сенуінде. Өзіне-өзі сенген адам, қиындықты да, уақытты да жеңе алады. Қалқам, сен біреуді жақсы көруің мүмкін, біреуді дос санауың да ғажап емес, ал бәз-баяғы біреуге сенудің де орынды. Бірақ осының бәріне адамға ең алдымен сабырлылық пен тұрақтылық керек. Біреуді жақсы көреді екенсің, заматта күйіп-жанба, отқа қызыққан көбелек қанатын күйдіреді. Ләззәтыңды да өзіңді-өзің ұстай біл. Ал шын жақсы көреді екенсің — тұрақты бол. Махаббатта тұрақсыз болу — ол үлкен күнә. Досты да таңдай біл. Шын дос болады екенсің — ұстамды бол, оның қатесін, кемшілігін кешіре біл. Біреудің білместігін білмеген адам шын дос бола алмайды. Ал біреуге сенеді екенсің, артын күт. Сенімді ақтау — өте қиын сын, бұл екінің бірінің қолынан келмейді. Әсіресе сенің өзіңе сенген адамның сенімін ақтау — бұл адамның ең ұлы қасиеті. ТВОРЧЕСТВО МЕН ӨНЕР АДАМЫ Өнер адамның творчествосы — оның екінші «мені» және тек қана «мені» емес, оның іштегі мазмұны. Бұл «менін» жоғалтқан адам, бар мазмұнынан айырылған, құр сыртқы пішіні ғана қалған қуыс қурай. Ал өзінің барлық мазмұнынан айырылған өнер адамы, ол күні жетпей қаусаған қариямен, жоқ, өлген пақырмен бірдей ғой. І. Есенберлин

РУХАНИ БАЙЛЫҚ Егер жазушы көк езу мылжың, бір күндік атаққа ғана мәз, әйтеуір кітап жаздым екен деп төпей беретін талғамсыздыққа келмесе, ондай жазушы әрқашан да өзін-өзі қайталамайтын айтары бар, дүниеге жеке, өз атымен жаратылған жазушы. Оған ешкім де ұқсай алмайды. Өзі де ешкімге ұқсамайды. Біреулердің көлеңкесі, көшірмесі болмау әдебиетте ең басты қасиет! Менде сөз бен ойдан бөтен еш құдірет те жоқ, бірақ мен осы екеуімен бәрін де өзіме бағындырамын: уақытты да, әлемді де, өмірді де, өлімді де. Тек күшім мен шеберлігім жетсін. Ал өзім өлген күннен бастап, шығармам арқылы менің өлмес рухани өмірім басталады. ЖАЗУШЫ ТУРАЛЫ ПІКІР Дүниедегі ең қиын өнердің бірі — ол жазушы болу. Бұл өнерде сен тығылып қалар, өз жазғанынан өзің жасырынар таса болмайды. Бәрі ашық. Әскери қолбасшының — әскері, ғалымның — лабораториясы, қарамағындағы ғылыми қызметкерлері, артистің режиссері мен көрермендері бар. Ал сенде ешкімде жоқ, бар болғаны алдындағы ақ қағазың мен кейде құны бес-ақ тиын тұратын қаламың. Сенің бар майдан ашар жерің де осы, жеңіске салар әскерің де осы, осы бар күшіңді жина да шабуылға шық. Жеңгенде қандай! Кейде әскер басы кемеңгердің қолынан келмейтін шыңға көтерілесің. Бар әлемді бағындырасың! Және әлемді бағындырғанда қандай! Мәңгілік! Бар әскер басы кемеңгердің қолынан келмейтіндей етіп әдеби мұраңды ұрпақтанұрпаққа қалдырасың. Сенің бағындырған әлеміңе мезгілдің де, еш дәуірдің де, қолбасшының да, патшаның да үкімі жүрмейді. МАХАББАТ ҮШІН ЕРЛІК Ержүрек болу деген не? Менің білетінім толып жатқан қазақ қиссаларында, дастандарында кездесетін Ер Тарғын, Ер Сайын, Қобланды, Алпамыс батырлар болатын. Ал бұл батырлардың ең басты қасиеті неде еді? Әрине ержүректіктерінде, ештеңеден қорықпайтындықтарында. Сондықтан да олардың қолынан бәрі келді. Жауын жеңемін дей ме, жеңеді. Тек артынан барып, кенет, халық ардақтайтын батыр аталуы үшін ержүрек қана болу шарт емес екенін түсіндім. Шынында, бүкіл адам баласына аңызға айналғам ДжульетОйлар. Нақыл сөздер

та мен Баян Сұлу сондай ержүректі жаралғандар ма еді? Ал расында, олар бар болғаны нәзік жанды, мүмкін тіпті өте үрейлі қыздар болар? Сөз жоқ, дымға тұрмайтын бірдеңеге, мысалы, жүзіктерін жоғалтып алса, не шынашақтарын пышақ кесіп кетсе, айталық, тіпті біреудің өздеріне қаттырақ сөйлеуінен де, көз жастарын төге қоятын қыздар шығар, бірақ олар өздерінің махаббаттары үшін жан беруден қорықпады ғой. Сол үшін адам баласының есінде бұл аяулы жандар мәңгі-бақи қалмақ, жоқ, олар ерліктің және өздерінің бақыты үшін құрбандықтан қашпайтын адамзаттың үлгісі боп жер бетінде күн сөнгенше өмір сүрмек. Өмірді тек өзің қалаған шындық үшін сүру, сол үшін қандай құрбандыққа болса да бара білу бұл адам баласының ең үлкен қасиеті. ЖАЗУШЫ МЕН СЫН А. Н.? Құдай үшін, егер оның жұпыны мақаласы менің көзіме түспегенде, мен ондай адамның бар екендігін мүлде білмеген болар едім. Егер қасында құбыжық тұрмаса, кейде тіпті сұлықтықты да елемес едік. Дәл солай мен де осындай мақаланы білмеген болар едім. А. Н., егер оның айтқандарының бишаралығы болмаса. Бірақ сұрақ басқада? Бұндайларға басылымда неге орын береді? Ғалым? Бірақ құдай онымен бірге болсын, бұл ғылыми орындарда кімдер жұмыс істемейді... Ал газеттер оны бекерге басады. Кей кезде нашар шығармаларды тек қана дапышпан адамдар ғана іс қыла алады. Оның атының өзі жеткілікті. Жұртшылық бәрі бірдей мақтайды. Ал біз тек жақсы шығармалар жазуымыз керек, әйтпесе жұртшылық «бос сөз жазды» деп айтады. 7 шілде 1978 ж. АДАМ МЕН ЗЕРДЕ Бисмарк айтқан екен: «Саясат — бұл өнер мүмкіншілігі», деп. Бірақ адамдар өздеріне тән қиялдармен көңіл көтеруде. Олар сіздерге бәрін, тіпті аспанды да қосымша уәде етуі мүмкін. Бірақ есті, зиялы адамдардың шамдануы амунициясына сәйкес келу керек. ЖАЗУШЫНЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ РӨЛІ Менің кейбір достарымның көздерінен көңілді ұшқын көремін: «Аһ, Есенберлин, сен қандай жағымпаз едің»,— дегенді білдіретін. І. Есенберлин

Мүмкін сен бұл сөздерді айтуды ұмытқан шығарсың. Егер сені алпыс жылдығыңды әрең тосып, Ұлы Отан соғысының ардагері болғандықтан Жеңіс күніне, сенің салтантты күніңе, құрметпен пенсияға шығарып салғандарына. Несі бар, бұлай да болады! Егер адамның жолы болмаса, онда оның Жеңіс күнінде де жолы болмайды. Шынына келсек, менің пенсияға кетуіме тек қана Сіздердің кейбіреулерің ғана емес, өзім де қуандым. Осы жағаға аман-есен жүзіп келгеніме, бір жерлерде бір стакан суға батып кетпегеніме, бұған дейін осыған ұқсас нәрсе бірнеше рет менімен болса да. Ең бастысы бұл емес. Жазушыда ең бастысы — өнер. Оның бөлмесінің есігіндегі фамилиясы емес, кітабының сыртқы бетіндегі фамилиясы маңызды. Ал алпыс жыл шынында отыз емес, әр күніңді сақтау керек! ЖАЗУШЫ МЕН ДАРЫН Тек шын дарынды жазушы өзге жазушының одан асып түсетіндігін құрмет тұтады, бірақ бұл жайт дарынсыздарда қызғаншақтық сезімін туғызады. Ергежейлілер дәулер туралы үнемі жақсы ойда бола бермейді. ӘЛЕМДІ ТАНУ ТУРАЛЫ Гербер Уэллс «Әлем соғысы» романында жерге марсиандықтардың келулері туралы әңгімелейді. Олар өздерінің ғылыми әлдеқайда озық жетілгендірілген техникамен қаруланып, біздің планетамызды жаулап алуға келіпті. Бір қызығы: марсиандықтар доңғалақ көрмепті... Бұл жеке даму және әлем тану заңдылықтары әруақытта бір-бірімен сәйкес келе бермейтіндігі. КҮНШІЛДІК ТУРАЛЫ Кей кезде ірі тұлға, белгілі адам қызғаныш пен күншілдік түкке тұрғысыз дүние деп ойлайды! Талантты адамдар әдетте өзгелерден көп жаралы. Өздерінің көкіректігімен оны сырт көзге көрсеткілері келмейді. Әділетсіз баға көңілін қалдырмайтынын, піл тұратын қораға тышқан келгенде сол алып, ақыр соңында, аяқ астындағыны көріп шыдамай абыр-сабыр болып, тізерлей құлауы мүмкін. Кез келген жетістіктің екінші беті — қызғаныш! Адамдардың осы харам сезімді ауыздақтай алмағаны қандай өкінішті! Ойлар. Нақыл сөздер

ҚАЗАҚ КИНОСЫ ТУРАЛЫ Кинематографияда ұзақ жыл жұмыс істеу арқылы мен мынандай пікірге келдім: қазақ киносының осы кездегі дамуында редактордың жұмысы өте күрделі іс тындырады. Біздің көріністеріміздің көбі бірыңғай және жансыз болып шығуына редакторлар кінәлі деп есептеймін. Бүгінгі күнде қазақтың ұлттық киносы жоқ. Біздің фильмдерімізде шын мәнінде қазақ өмірі жоқ. Кинодағы қазақтардың тілі — қазақы емес, ол орысшыл. Міне, мәселе қайда? ДІНМҰХАМЕД ҚОНАЕВ ТУРАЛЫ Көрнекті адамдар өз халқының бақыты немесе соры үшін туады деген ескі мақал бар. Димаш Ахметұлы өз халқының бақыты үшін туылған, ол әрқайсымыз үшін өте қымбат. Әсіресе ол кім жиі тұңғиыққа тірелген болса немесе кімнің өмірі бір тал шашқа ілініп тұрған болса, соларға қымбат. Оның ең басты қасиеттері адам сүйгіштік, әділдік, істің мәнін терең түсінетіндігінде болып табылады. Терең ақылдылығы әрқашан оны өзгеше етіп көрсететін. Ол өзінің істерімен халықтың сүйіспеншілігіне бөленді, оның адал есімі әруақытта қайырымды ұрпақтарының есінде қалады. Г. М. ТУРАЛЫ Міне ол «Хан Кенеден» кейін ой тыныштығынан айырылды. Оның себебі — Кенесарының қанды тұлғасы емес, романның көркемдік күші, Кенесарыны дәл осындай етіп шебер ешбір кітапта көрсетілмегендігінде. Г. М. әдебиетте әлсіреуі — жиырма жылдан аса уақытта өзінің творчестволық келбетін көрсете алмағандығы. Бұл әсіресе кейінгі жылдарда ерекше білінді. ӨЗІМНІҢ ШЫҒАРМАЛАРЫМ ТУРАЛЫ «Мұхиттан өткен қайық» кітабын жазғанда мен бәрінен де бұрын өз заманымның адамдарының өмір тарихын анығырақ көрсеткім келген. Мен Дінмұхамед Қонаевтай мемлекет қайраткерінің дүние танымы туралы, оның нақты істері туралы халқы білгенін қалап едім. Ал егер осы істері жақсы болса, онда не болады? Менің әдеби кейіпкерлерімнің прототипіне көңіл аударып олар мемлекет басшылары және сондықтан кітапты ұстап тұруы ақымақтық. Кітабымның мәні менің кейіпкерімнің өмірін жазумен байланысады. Әсемделген І. Есенберлин

емес, тек олар іс жүзінде қалай болса, сол қалпында қалдыру. Бұдан не шықты? Осындай белгілеріне қарап сөгуге бола ма? Егер мен фактілерді коньюктерлік ойлаумен бұрмаласам, іс басқада. Кітапта бұл жоқ. ӨЗІМ ТУРАЛЫ «Көшпенділерді» жазғандағы басты ойым, мына себепке тоқталды: Қазақ халқының өткенінің тарихи анықтығы, оның мемлекет болып құрылуын батылдықпен бейнелеп көрсету. Ең бастысы бұл роман шаманизм философиясына қарсы қойылған, көшпенді халықтар тарихтарынан айырылған сияқты. «Көшпенділер» — әр түрлі бұрмалауға тура жауап. Қазақтардың өз мемлекеті болған және біздің тарих өте көне әлемдік тарихтың бір бөлігі болып табылады. ЖАЗУШЫЛАР ОДАҒЫНЫҢ ЖҰМЫСЫ ТУРАЛЫ Менің ұзақ уақыттан бері Орталық Комитеттің идеологтарымен жолым болмай жүр. Иә, несіне күнәға батам, көп уақыт Қазақстан жазушылар Одағының өзінде де жолым болған емес. Біз олардың ойымызды басқарғысы келе отырып, таланттарымызға сен­ гісі келмегендігіне, дұрыс ақылдарымен емес, тек идеологиялық келдектерімен және жалаңаш әкімшілік етулерімен оларға әбден қарап болғанбыз. Қудалаған кезде олар кейбір адамдарға «ұлтшыл» деген аты шулы айдар тағып қоятын. Бұл атақ адамды мылтықсыз ақ мүлтіксіз өлтіретін. ЖАЗУШЫ МЕН ДАРЫН Халқымыз бізге таланттан басқаның бәрін берді. Ал талант құдайдан дейді. Біреуде ол бар, ал біреуде жоқ. Бірақ ең жанға батар қиыны әрі бастысы — адал істі қажетіне қарай пайдалану. Бірақ көтерілу үшін кейбір адамдар өздерінің айналасына топтарын жинайды, жерлестік және құрдастық көзқарастарына қарай, өздерінің дарынсыз шығармаларына айналасымен ажиотаж жасайтыны да жиірек болады. Осындай негіздегі шығармаларға баға бере отырып, әлі өсуі керек авторларға — аюға қызмет көрсеткендей — құрмет көрсетеміз. Кейде бұдан да бетері болады. Осы ортадағы автор өзін әдебиет маңғазы сезініп, басқа топтары жоқ, бірақ қайсы бір талантынан басқа ештеңесі жоқ жазушыларды уландыра бастайды. Міне, осыны істеудің қажеті жоқ. Біздің бәрімізге де жазушылар зиратында орын жетеді. Ойлар. Нақыл сөздер

АДАМ МІНЕЗДЕРІ ТУРАЛЫ Қабілетсіздік — ұдайы тек бөтеннің кемшіліктерін іздеп табады. АДАМ МЕН СЕЗІМ Жүгенсіздік ақылдың тайыздығынан туындайтын жабайылық қасиет. АДАМ МІНЕЗІ ЖАЙЛЫ Бізде көбісі өздерін проблема емес, адамдар қоршағанын ұнатады. Сонда да ол сырттан қарағанда ұстамды, сабырлы, мәдениетті және тағы сол сияқты жағымды тұлға болып көрінгенімен, шын мәнісінде ол сұрқия. ТАРИХ ПЕН ТҰЛҒА Адамдарды қызмет бабындағы сәттіліктеріне қарап бағалап, олардың тарихқа қосқан шын үлесін өлшемей үкім шығару әділетсіз болған болар еді. Адамды жұмысынан айыруға болады, бірақ тарихтан шығарып тастауға болмайды. Өйткені, тарих бұл — адамзат жады, ал жад — бұл жеке меншік, ол ешқашанда үкіметке тәуелді емес. ҚАТЫГЕЗДІК ТУРАЛЫ Бүгін Министрлер Кеңесі ауруханасында жазушы Г. өзінің қандай қырағы аңшы екенін айтып мақтанды. Бір кездері жаздың бір күнінде ол екі елік, үш қоян және бір түлкі атып алғандығын әңгімеледі. Бірақ менің жаныма бұл хикая батып кетті. Мен одан жануарларды қалай өлтіруге болады, сенің қолың әдемі елікке қалай көтерілді деп сұрадым? Ол таң қалып күлді. Сірә бұл адамның өмірінің мәні тек осыда болса керек. 16 наурыз 1978 ж. СЫНШЫЛАР ТУРАЛЫ Біздің сыншылар, әдебиетшілер, зерттеушілер өздерінің заманІ. Есенберлин

дастарының жеке түсінігі, айтылған ойлары, тапқыр сөздері туралы жазбайды. Бұл біздің мәдени өміріміздегі ең бір таңғаларлық ерекшелік. МАНСАПШЫЛДЫҚ Кейбіреулерге мақтаныш — өмірлік қажеттілік. Ол оған тұрмаса да, бірақ соны іздеуден оның өмір бойы қолы босамайды. ҰСТАМДЫЛЫҚ ПЕН АШУ Жақыныңды кекетуге болады. Ал кейде ойланбай өзіңді-өзің жаралауың мүмкін. СЫН МЕН ШЫНДЫҚ Егер қате шыққан болса, оны әрине түзету керек. Түзетілмейтін қате болмайды. Шындық беделден артық. Тіпті «Правда» газетінде М. Львов туралы фельетон басып, соңынан түзету бергені есімде. Бірақ бұл «Правда» ғой. Ол бұны істей алады. Ал «Социалистік Қазақстан» бұны істей алмайды. Айырмашылығы осында. ТАРИХ ТУРАЛЫ «Мен қазір тарихпен неге бәрінен де көп айналысам? Қазіргі өмір маған қызық болмағандықтан ба? Жоқ, мүлде олай емес! Мен бүгінгі күнді, бүгінгі өмірді жақсы көремін. Бұның бәрі менің ұрпақтарымның болашақ өмірі. Қазір мен артыма қарайлаймын, өйткені менің білімім, ой-өрісім осыдан кеңейе, күрделене түседі. Мен өмірді білмеген кезімде, тарих туралы ойланған жоқпын, ал қазір... Ағаш биіктеген сайын, оның тамыры соғұрлым жерге терең кетеді. Адам да сол сияқты. Болашақ туралы көп ойланған сайын, өткенді соғұрлым көбірек білгің келеді. Әйтпесе болашақ сені кешірмейді». ТАРИХ ПЕН БОЛАШАҚ Біз ғылыми-техникалық революция ғасырында қызмет істеп және өмір сүрудеміз. Жетпісінші жылдардың адамдарын терең ойлылығы, көрегендігі шығармашылық ізденістерінің өндіріс саласындағы, ғылымдағы және мәдениеттегі қарқыны ерекшелендіреді. Бірақ та, өткенсіз осы кез жоқ дегендей, осы кезсіз болашақ болмайды. Ойлар. Нақыл сөздер

Және өзінің ойымен, көркемдік құндылығымен, қазіргі адамдарды әдебиеттің тақырыптары аса толғандырмайтын тарихи әдебиеттер болады. Бірде-бір әлемнің ғалымдары өз халықтарының тарихын, жазушылардан артық білмейтіні бәріне белгілі. Бірақ қырсық басқада. Жазушылар өз халықтарының тарихын әсершіл қабылдайды, ал ғалымдар терең ойланып ақылға салып, бір ақиқаттың аяқталғанындай қабылдайды. ТАРИХҚА СІЛТЕУЛЕР XIII ғасырдан крест жорығы өзінің тарихын бастап, католикалық Еуропа провославный орыстар мен гректерге қарсы келді. Константинопольді алғаннан кейін 1204 жылы, ол латыштарды өз діндеріне кіргізіп алды. Ресейді де осындай ауыртпалық күтіп тұрған, бірақ 1241 жылы Лигнице түбінде Алтын Орданың ханы Бату неміс және поляк жауынгерлерін — крест жорықшыларын, ал 1240 және 1242 жылдары Чуд көлінде Александр Невский тағы да крест жорықшыларына соққы берді. Осылай бірінші тегеурін тоқтатылған болатын. Бірақ екі жақтың күші тең емес еді. Католиктік Европа келісімге келгісі келмеді. Бату ханға да өзінің шығыстық жауларына, сол сияқты Александр Невскийге де өзінің батыс жауларына қарсы күшті одақ қажет еді. Және осындай одақ Ресей мен Алтын Орда арасынан табылды. Крест жорықшылары тағы да жаңа жорық ұйымдастыру туралы ойласқанда, Новгородта Александр Невскийдің өтінішімен Сартақ ханның нөкері келгенін біліп, қорыққандарынан келісім сұрады. Бұл Ресейге деген крест жорығының соңы болды. Алтын Орда Ресейге тек католикалық Европаға қарсы тұруға ғана көмектескен жоқ. Бірақ 200 жыл көлемінде шығыс басқыншыларынан қорғаныш болып келді. Бұл дәстүр тек 1362 жылы Мамай ханның жорығына байланысты ғана бұзылды. Қотан жырау қазақтар мен Ресейдің арасындағы достық туралы және ол осы достық бірлестікте болса қандай үлкен күш құратыны туралы айтты. Жыраудың осы сөздері Әбілқайыр ханға ұнамады және бұл сөз Қазтуғанның алдына барғанда басқа әуенді алған болатын. ТАРИХҚА СІЛТЕМЕЛЕР Ұлы Үдегей ханының өлімінен кейін, лауазымдық негізгі таққа Күйік отырады. Алтын Орданың ханы Бату хан мен Күйіктің арасында келіспеушілік күшейді. Іс айқастың ашық күресіне ұласты. Батуда бар-жоғы төрт мың қолдық таза монғол әскері болды. Қалғандары басып алынған елдерден, көпшілігі қыпшақтар болатын. Ал Күйікте І. Есенберлин

жүз мыңдаған қол болған. Осындай жағдайда Бату Шығыс Европаны өзінің тұтқынында ұстамақ түгілі, Күйікке қарсы тұратын күштің өзі жетпейтін. Ол абыржып ең болмағанда тылды қамтамасыз ететіп өзіне сүйеніш іздеді. Дәл осындай сүйеніш Александр Невский болды. Бұл іс былай еді. Ұлы Ярослав князь, Күйік ханның бас ордасына келіссөзге келді, бірақ жалған құпия хабармен ол уландырылды. Сол кезде оның ұлдары Александр мен Андрей Күйікпен арадағы қарымқатынасты үзді де, Батуды қолдай бастады. Осы сәттен бастап Алтын Орда ханы мен Новгородтың Ұлы князының арасында мықты одақ құрылды. Содан кейін бұл одақ Батудың ұлы Сартақтың және Берке ханның тұстарында да жалғасты. Бұндай одақтың пайдасы туралы Александр Невский де саяси оймен түсінген. ТАРИХҚА СІЛТЕМЕЛЕР Қыпшақтар — аралас халық. Ескі үш тайпадан құрылған: шұмғыл, Орта Азия хундарының ұрпақтары — қығанақтардың өздері. Ескі сақтардың қалдығы. Динилиндердің батыс жақ тармақтарынан тараған. Олар түрік тілді халық. Ертеде Тобыл мен Ертістің арасындағы орманды далада тұрған. Ақыр аяғында олар гуздерді (түркмен) тығыстырып, печенектерді батысқа, қарлықтарды (қазіргі қарақалпақтардың атасы) оңтүстік-шығысқа, үгірлерді қалың тайпаға ығыстырып, сөйтіп ерте Қангөйдің территориясының қожайындары болды, осы уақыттан бастап Дешті және Қыпшақ даласына айналды. Арғын руы, сол сияқты үйсін, түріктердің ежелгі руларының бірі болып келеді. Олар Тянь-Шань сақтары мен аргипейлердің ұрпақтарынан шыққан. Арғын-Арту Жоңғар тауынан кейін Жетісу өңіріне көшкен және түпкілікті Басмалы болды. Бұл — қырық текті көрші ғұндармен бірге ғасырлар бойына қытайлармен қалжырататын соғыстар жүргізген. Сондықтан қытайларды а-лунь (Vғ.) кей кезде арғындарды ғұндармен шатастырады. ЖАЗУШЫЛАР ОДАҒЫНДАҒЫ ТОПТАР МЕН ОНЫҢ ЗИЯНЫ ТУРАЛЫ Әрине бізде әлсіз шығармалар аз емес. Егер біз әлсіз шығарманы орташаға, орташаны жақсыға, ал жақсыны кереметке балағаннан болсақ, ол жақсы емес. Егер осыларды осылай бағаласақ, міне, сонда нағыз пәленің шығуы мүмкін. Көркем әдебиет деңгейінің ұзақ жылға төмендеуіне нақты қауіп төнеді. Бірақ бұл әлі бәрі емес. Тақырыптың маңыздылығынан осы немесе басқа сұрақтардың уақытында қаулы етілуімен жеке шығармаларды бағалауда қателесуіміз мүмкін. Бірақ Ойлар. Нақыл сөздер

осы іске басқа тамыр-таныс немесе топтық байланыстар араласса, міне, сол кезде нағыз апат басталады. Жиырма жыл бұрын Т. А. бір роман жазған еді. Роман сол кездегі талаптың деңгейімен жаман емес шығарма болып есептелген. Бұл шығармада автордың жеке алғырлығының жарқылы көрінетін. Мен таланттың жарқылын айтып отырғаным жоқ. Талант деген Шолом Алейхем айтқандай, бұл ақша біреулерде бар, ал біреулерде жоқ. Бірақ дәл осы сәтте сөз талант туралы емес. Сөз басқада. Т. А-тың осы орташа кітабын белгілі шеңбер адамдары аса көрнекті туынды деп тапты. Біздің қымбатты 3. К. барлық жерде енді күніміз шығыстан емес батыстан, дәлірек айтқанда Ақтөбе өңірінен шығады деді. Ал біздің бәрімізге сүйікті Әбекең, Т. А. кітабынан бақытты. Өзінің ыстық қариялық сүюімен оның бетінің сау жерін қалдырған жоқ. Ал жас әдебиетшілер А. Кекілбаев пен Д. Домбаевтар бұл романды университетке дейін аяғына дейін оқымаса да, университет табалдырығынан бастап «Жасасын Т. А!» деп айқайға басты. Міне, таныстық, байланыс немесе топтық жазушылық дегеніміз қайда алып келеді. Жолдастар! Адам құндылығы оның басқа адамдарға қаншалықты пайда әкеле алу қабілеті болса, тек сонымен бағаланады емес пе. Бұл Қарағанды Магниткасын соғу немесе тың көтеру ғана емес қой. Бұл — басқаларға өз жүрегіңнің жылуын беру, жеке ойыңның жемістерімен бөлісу. Мен Т. А. сияқты адамдарға маған өзінің жеке ашуы мен өшпенділігін емес, олар тек қана өзінің жан дүниесінің бір бөлігін ғана берсе дер едім. Олар осындай қасиет, тек топтардың ішінде тұрғандарға ғана емес, адамдардың бәріне табылса ғой. Олар басқаларды өткенін жазғаны үшін — мүмкін олар сол артық, мүмкін сәл төмен жазар — тек қана сол үшін жек көрмеу керек екенін Т. А. түсінуі керек. КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі Қазақстан КП ОК Бірінші Хатшысы Д. А. Қонаев жолдасқа хат Аса құрметті Дінмұхамед Ахметұлы! Көп жылдар бойына ҚКП ОК-нің үгіт және насихат бөліміндегі жекелеген жолдастар және мәдениет бөлімі мені жазушы ретінде қудалауда. Жыл сайын ОК басшылығына баспа жоспарына кіргізуіне өтініш білдірудемін. Соңғы мысал ретінде әдебиет және өнер саласын қадағалайтын партия басшылары менің «Жанталас» романымды «Простор» журналында жариялауына қарсы болып отыр. Бұл роман қазақ халқының, І. Есенберлин

қытайдың ұлы хандығының тұсында көрсеткен ерлік күресі туралы. Роман алдын ала талқыға түскен. Қазақ ССР Мемлекеттік баспасөз істері жөніндегі комитетінде, Министрлер Кеңесі Комитетінің баспасөз ісінде қабылданған. Полиграфия және кітап сауда мекемесінде, «Жазушы» баспасында, «Простор» журналының редколлегиясында және Қазақстан Жазушылар Одағының секретариатында бекітілген. Кеңес әдебиетіндегі саясат тақырыбына жазылған өте маңызды және өзекті роман деп бәрі де мойындаған. Журналдың 7 және 8 номерлерінде романның басым көпшілігі әлдеқашан басылып шыққан. Соның өзінде осы жылдың 19 июлінде А. П. Плотников, М. И. Есенәлиев және С.Байжанов жолдастардың нұсқауларымен, тіпті осы романның соңын кенеттен журналдың 9-шы санынан алып тастаған. Нақ осы романның үшінші бөлімінде қазақ жасағының қытай басқыншыларының басып кіруімен болған тікелей күресі, сондай-ақ Қазақстанның Ресейге қосылуы және қазақ кедейлерінің Е. Пугачев көтерлісшілерімен бірігуі туралы болатынын ескертемін. Бұл октябрьде Москвада өтетін тарихи прозалық сұрақтар жөніндегі КСРО Жазушылар Одағының сыншылар Пленумы қарсаңында — сол жерде осы романның, көлемінде нақты бір пікір жасаулары үшін — Қазақстанның КП Орталық Комитетінің байланысымен алдын ала журналдан алынып, әдейі жасалып отырған істері. Бұлар оны бір нақты пікір жасау үшін әдейі жасап отыр. Құрметті Дінмұхамед Ахметұлы! Сізді менің шығармашылық сұрақтарыммен жиі мазалай беру өзіме де ыңғайсыз. Бірақ менің басқа амалым жоқ. Сізден осының бәріне, менің өмірім және жұмыс істеуіме үнемі жасалып отырған кедергілерге біржолата тыйым салуыңызды өтінемін. Ілияс Есенберлин 7 тамыз 1973 ж. Қазақстан КП OK Бірінші Хатшысы Д.А. Қонаев жолдасқа жазушы I. Есенберлиннен ӨТІНІШ Құрметті Дінмұхамед Ахметұлы! Кейінгі он жылда Қазақстан КП ОК әрбір кітабымның шығу себебімен менің амалсыз өтініш білдіруім дәстүрге айналуда. Бірақ та осылардың бәрі жарыққа шыққаннан кейін республикаға да, авторға да бірде-бір жаман ат әкелген емес. Керісінше, олардың бәрі Москвада Ойлар. Нақыл сөздер

жарғы миллионнан астам тиражбен басылып шығып, бүкіл Одақтың жазушыларымен ыстық ықыласпен қарсы алынды. Көпшіліктің үлкен сұранысына қарамастан олардың ешбірі өзіміздің республикада орыс тілінде әлі басылған жоқ. 1975 жылы мен «Мұхиттан өткен қайық» романын — үлкен партия басшысы және мемлекет қайраткері туралы, оның туған Республикамыздың өсуіне оның мәдениетінің өркендеуіне, әдебиеті мен өңіріне қосқан үлесі туралы жаздым. Кітаптың соңғы түрі Қазақстанның КП ОК 1977 жылдың 11 қарашасында таныстырылған. Кітап Қазақстан Жазушылар Одағының үлкен талқысына салынып 18 адам сөз сөйлеген және редактормен жұмыс істеуге ұсынылған. Meн жағынан барлық ескертулер қабылданды. Қолжазбаларымда солармен сәйкес қайта жұмыс жасалды. Бірақ Қазақ ССР Мемлекеттік баспасөз комитеті мен «Жазушы» баспасының басшылығы Қазақстан КП ОК нұсқауынсыз кітапты жоспарға қоса алмайтындықтарын айтты. Құрметті Дінмұхамед Ахметұлы, менің кітабым маңызды мәліметтердің қатарын қозғайды. Талқыға қатысушылардың көрсеткеніндей аса өзекті және керек кітап. Сондықтан Сіздің осы кітапты қазақ тілінде «Жазушы» баспасының 1979 жылғы тақырып жоспарына енгізуіме жәрдемдесуіңізді өтінемін. 15 мамыр 1978 ж. Қазақстан Жазушыларының Одақтық Пленумында сөйлеген сөзі 1981 жыл Құрметті жолдастар! Мен сіздерге тікелей айтайын, Бірінші хатшының бүгінгі баяндамасы мені қатты қынжылтты. Оның себебі, біздің «Жұлдыз» журналымыздың әдеби деңгейі және біздің бауырларымыздың жазғандары ол кісі ойлағандай жаман емес. Журналда басылған шығарма Т. Әлімқұловтың «Сахара салтанаты» сияқты, Досжановтың туындысы және басқалар. Сондай-ақ «Просторда» Черноголовинаның, Герттың, Щеголихиннің, Владимировтың романдары мен повестері, әсіресе И. Щеголихиннің «Өте ашық жүрегі» — бүкілодақтық үлгіден бірде-бір кем емес. Осы шығармалардың көпшілігі соңы OK қаулысынан кейін жарыққа шыққан. Біз осы Қаулыны бір жыл дерлік кейін талқылап отырғандықтан, Бірінші хатшы оның ұтымдылығына көңіл аударуы керек еді. Бірақ бұлай болмады. Болмаған себебі, біріншіден Ж. Молдағалиевтің өзі осы шығармаларды оқымаған. І. Есенберлин

Ал жолдастары оған шығарманың қысқа желісін жалған айтқан да, отырғызып кеткен. Бұдан басқа білетінім: Жұбанның «жаңаларды» оқымайтыны ол екінші хатшы болып тұрғанында белгілі болған. Қазір ол Бірінші хатшы. Ұлы ақын болуға болады, бірақ өзіңнің жолдастарыңның шығармаларын да білу керек. Өйткені сен Бірінші хатшысың. Не болып жатқанын білу, тап осы кездегі әдебиеттің даму деңгейі қандай — бұл сенің қызметтегі міндетіңнің мәнісі. Егер сен осы шығармаларды оқыған болсаң, ең болмағанда біреуін, сен еріксіз есіңе алуға тура келер еді. Бәрібір олар ОК белгілеген қаулыдан кейін басылды. Бірақ бұлай болмады. Сондықтан сен қаулы талқыламасын Ә. Нүрпейісовтың «Сең» повестьсымағымен байланыстырдың. Не шықты? «Городничийдің қорқынышы ревизорды туғызды»,— деп ұлы В. Белинский айтқанындай. Сенімен де тап солай құрметті Жұбан: Нүрпейісовтың алдындағы қорқынышың «Сең» шығармасын сенің алдамшы ұлы туғызуына әкеп соқты. Дәл осындай шығарма, сіздер мақтағандай, журналда жоқ. Осы повесті Т. Ахтанов, Ш. Мұртазаев, Бердіқұлов мақтады. Тағы да сол В. Белинскийдің айтқан сөздерімен тоқталғанымыз жеткілікті болар еді. «Егер түкке тұрғысыз жазушылар тобы шығарманы мақтаса, онда бұл керексіз шығарма» — деп ұлы сыншы айтқан. Бірақ бұл жерде қадірлі жолдастар, барлық мән жазушының өзінде. Оның өмірден не көргендігінде, ол туралы не біледі, адамдар туралы, есінде не сақталды, қандай қорқыныштан қажыған, оның азаматтығы қандай, әдептілік позициясы — оның творчествосы осында. Кәнекей, бұл шығармаларды осы позициядан қарастырайық. Көпшілігі Ә. Нүрпейісов Арал теңізінің проблемасын қозғады деп айтады. Бұл проблема керек пе?” Әрине керек. Тәкен бұл жерде дұрыс емес. Кез келген проблема көркемдік шешімге тәуелді. Егер осы проблеманы шешуге жазушының күші жетсе? Ал егер бұл проблемаға күші жетпесе, онда — құлдырайды. Арал теңізінің проблемасы — ұлы проблема. Қазір Сібір өзендерінің суларын Аралға бұрып құю туралы талас немесе Волганың бұрылыс бөлігінің суын Аралға ағызу, тіпті Каспий мен Арал теңіздерін каналдармен қосу идеясы да ойластыруда. Бірақ бұл таластар Одақтық көлемдегі ғалымдардың арасында өтіп жатыр. Ал Ә. Нүрпейісов бұны, совхоз директорларының деңгейінде және өз деңгейінде шешкісі келеді. Басты кейіпкер таңбаланғанмен проблема шешілмейді. Автор құлдыраудың алғы шартын өзі құрды. Проблеманы ол бұрмалады деп айтуға болады. Екіншіден, Ә. Нүрпейісов рулықпен және тектердің өзара тартысымен күрескісі келді. Бұл да өте маңызды проблема. Бірақ бұл жерде менің айтарым, ол сияқты жазушының азаматтық және әділеттік Ойлар. Нақыл сөздер

позициясы керек. Жазушы бүгінгі күнге дейін сол өзінің рулық позициясын ұстаған болса, осындай проблеманы шешуге қабілеті жете ме? Әрине жоқ. Оның сөздері дөрекі жалған болып естіледі. Мен сенбеймін. Ә.Нүрпейісовтың тазалығына сенбеймін. Онда сіздерде арғындар жоқ. Аралда рулар туралы, тайпалар туралы қандай талас болуы мүм-кін? Олар жоқ, ең болмағанда Арал өңірінде. Автор бұны проблема­сының белгісі ретінде қарайды. Бірақ тақырыбы жоқ болған соң повесть те шықпаған. Үшіншіден, былайша айтқанда Арал теңізінің адамдары туралы бұл проблемасыз да жақсы кітап жазуға болады. Бірақ бұл үшін, оқырмандар кітап кейіпкерлерін сүюі немесе жек көрулері керек. Немқұрайлылық үлкен күнә. Роберт Эберхард айтқандай: «Жауларыңнан қорықпа — ең жаман дегенде олар сені өлтіреді. Достарыңнан қорықпа — ең жаман дегенде олар сені сатып кетер. Немқұрайлылардан қорық — олар өлтірмейді, олар сатпайды, бірақ олардың үнсіз келісімдерімен жер бетінде сатқындық пен қатыгездік етек алуда». Міне, немқұрайлылық деген қандай жиркенішті нәрсе. Енді «Сеңге» келейік. Ең басты «оқырман» осы кітапқа немқұрайлы қарайды. Не болды?Сіздің көңіліңізді қынжылтпас үшін, мен кітаптың басты кейіпкеріне тоқталайын. Кейбір тілектестердің сөздерінше, бұл психологиялық кейіпкер. Мұхаметжан Қаратаевтың пікірі де осындай. Біріншіден психология деген не? Бұл түйсік ғылымы. Басты кейіпкер не істеді? Автор еске түсіру арқылы оны өткен кезеңмен беттестірді. Алматыдан бастау арқылы әрі қарай не болды? Әрі қарай кейіпкер өткендегі адамдарды өшпенділікпен еске түсіреді. Өз кезегінде басты кейіпкерді қоршағандар да, жек көреді. Ал оның әйелі Ақбала басқалармен ашыналық жасайды. Басты кейіпкер дамымай қалған (инфантильді), ақталмаған, көп табаланған сияқты болып шығады. Осындай кейіпкерді сүю мүмкін бе? Шындығына келгенде тек жек көру керек. Бірақ бұл басты кейіпкер, оны жақсы көру керек. Ал оны жақсы көруге болмайды. Ол өте дамымаған жан. Нәтижесінде оқырман немқұрайлы қанағатсыз қалды. Сонымен, құрметті Жұбан, сіз өмір сүрмейтін кітапты мақтаудасыз. Автордың тағы бір қатесі бар. Жақсы шығармасының шығуымен емес, өз атының көтерілуін аңсаған жазушы саудагерге ұқсайды. Сіз, құрметті Әбдіжәміл, бишара Бердіқұловты Республика сыйлығына итермелеп өзінің кемелсіз шығармаларын, көптеген кері шақыруларын жергілікті жастар газетіне бастыруына ықпал еттіңіз. Егер бұл саудагерлік болмаса, басқа жағдайда әдепсіздік. Осы сұрақты қозғағаннан кейін, әдепсіздік туралы біренеше сөз айтуға рұхсат етіңіздер. Әлі Ә. Нүрпейісовтың «Сеңі» жазылмағанда, І. Есенберлин

Т. Ахтановты тіпті сонда, соңғы съезде жолдас Ж. Молдағалиев күні бұрын Ә. Нүрпейісов пен Т. Ахтанов кітаптарын қазақ әдебиетінің эталоны санаған. Бұл сол кезде менің көңілімді аударған еді. Бірақ мен бұны С. Санбаевтың жастығының қатесі деп есептедім (маған ол баяндаманы сол жазды деп айтқан). Бірақ бұл біздің шығармашылық Одағының атмосферасындағы әділетсіздік пен әдепсіздіктің басталуы болды. Бұл атмосфера кейінірек «Қазақ әдебиеті» газетінде бой көтерумен, сол Т. Ахтанов, Ә. Нүрпейісов және Ш. Мұртазаевтардың жүктеулерімен тереңдей түсті. Былайша айтқанда, бұл туралы ОК партия жолдастары білетін. Бірақ та осы шиыршықталудың алдын алудың орнына олар күдікті біржақтық көрсетті. Бүгін осындай баяндаманың нәтижесі — журналды қаралау үшін Сіздер қазақ әдебиетінің алдын қаралаудан тоқтамайсыздар. Бұлай болмайды ғой. Құрметті жолдастар, Ж. Молдағалиев пен Ә. Нүрпейісов! Сіздер­дің құрметтеріңізді алып пайдаланатын мен емес. Оның ішінде ақша мен қызметтеріңізді. Мен Сіздерге жасы үлкен жолдас ретінде айтарым: еш жазушы сіздердің орындарыңызды алғалы жатқан жоқ! Ойланып көріңіздер және дұрыс шешімін жасаңыздар. ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНЫҢ XV ҒАСЫРДАҒЫ ОРНЫ ТУРАЛЫ Азия мен Европа даласы арқылы сансыз көшпенділер өтті: гундар, олардан соң азарлар, хазарлар, болгарлар, печенегтер, қыпшақтар-половцы. Одан кейін Шыңғысхан түмендері және Алтын Орда жауынгерлері. Осы «жабайы» тайпалар соншалықты күшті болды. Неге олардан мәдениетті Европа көшпенді «тағылардан» қорықты? Мен бұл жерде «тағы» көшпенділердің басты жетістіктерінің себептеріне тоқталғым келмейді. Мысалға алғанда бірінші топты тәртіпті жасақ құруын, тойтарылған соғыстар жүргізгенін, соның салдарынан жауланған халықтардың өмір сүру қабілетінің және олардың өндіруші күштерінің төмендеуі. Сонымен қатар, олардың басты же­ ңіс­терінің себебі ұсақталған өзара күрестен феодалдық мемлекеттермен байланыс жасады деп айтқым келіп тұрған жоқ. Мен көшпенді халықтардың экономикалық құрлымы туралы бірнеше сөз айтқым келіп тұр. Олардың басты жетістіктерінің немесе жеңілістерінің мәні, XV ғасырдағы қазақтардың мінездеріне, осы уақытқа дейін экономистердің арасында көшпенділер не арқылы үлкен өндірістік Ойлар. Нақыл сөздер

күшке жетті деген талас тууда. Осындай өзгеше жағдайда біз қазақтардың өзіне тән экономикалық толыққанын табамыз. Егер орыс деревнясында егіншілікпен айналысушылар жерді үлестіруде топтық қарама-қайшылық туғызса, Хубилайдың (1200—1294) басқару кезінде «Ауыл шаруашылығының басты мекемесі» астанада және оның бөлімдері аймақтарда құрылды. Қытайдағы отырықшыланған монғол танымалдары жерлерін онда жұмыс істейтін шаруаларымен жаулап алып және тек көбірек кіріс алу үшін қанады. Қазақ көшпенділері үшін біріккен диқаншылық, мүліктік жағдайларына қарамастан — көп ғасырлар бойы өзінің әлеуметтік ролін ойнайды. Көшпенділерге өзінің кім екеніне қарамастан, ол кім, батыр ма немесе жай мал бағушы ма өздерінің жерлерін бірге қорғауға тура келеді. Немесе басқа халықтардың, тайпалардың территорияларын басып алуда, не жасаса да бірігіп тіршілік жасады. Бұл қазақ даласындағы тайпалардың көптеген ғасырлар бойы сақталып қалуына жағдай жасады. Мемлекет болу үшін, бірінші орында нақты үш белгі болу керек: қарулы күш — әскер, салық жүйесі және территориялық жиынтық. Қазақ хандығы үш жүзге бөлінгеніне қарамастан бір бүтіндей, барлық үш белгіні ұстады. Осыдан ол өзінің бірден бір талассыз феодалдық мемлекет екенін көрсетті. Бұл егер осылай салыстырар болсақ «әртүрлі қуатты татар-монғол тайпаларының өсуі — керей, меркі, ойрат, найман, татар және басқалар XII ғасыр бойынша шығуына, олардың іштеріндегі ең бір ірі — найман және керей — ерте феодальдық мемлекеттердің құрылуына, пайда болуына әкеп соқты («Азиядағы және Европадағы татар-монғол», 1970 ж. «Ғалым» баспасы, Шығыстану Институты, 3-бет). Дәл осындай жағдай үш ғасырдан кейін қазақтарда да пайда болды. Ерекше объективті — прогрессивті рольді тарихта біріктіруші-хандар алады. Бізде майдаланған тайпалардан біріккен мемлекет жасалынған. Осы немесе өзге хандардың немесе тайпалардың айқын қатыгездігіне қарамай, бұл адамдардың дамушы ролі екені анық. Неге қазақтың біріктіруші-хандарына басқа бағалар болуы керек, егер олар өздерінің өмірлерінің үлкен бөлігін қазақтарды көптеген шабуылдардан қорғау үшін жұмсаған болса? Заңдылық болатыны, барлық құрмет осы біріктіруші-хандардың берілгендіктері арқылы өткендіктен, біз призма арқылы халықтың өзінің берілгендігін көруіміз керек. Бұл шындық. Қандай да «Ұлы хан» немесе «Ұлы патша» болмасын, халықтың қолдауынсыз ешнәрсе жасай алмайды. Кез келген ескі Орданың өмір сүруін жүздің түсінігімен механикалық түрде теңдестіруге болмайды. Қазақтың «жүз» сөзі, егер І. Есенберлин

ол мүмкін «Ордаға» ыңғайланған болса, онда «Орда» — түріктік, ханның ставкасы болады. («Ескі түрік словары», Ленинград, 1969 ж. 370-б. қара.) Ал «жүз» өз мағынасымен одаққа — бірігуге алып келеді. «Осындай жағдаймен, әртүрлі тайпалардан саяси бөлек қауым (қаум — араб сөзі — қауым, адамдар, одақ, қоғам) олардың шығу тегінен тәуелсіз. Осылай Ордалар құрылды және нығайды. Ноғай (Ордасы) — Сарайда, Моғұл ұлысы — Ташкентте, Қазақ — Сейхунның арғы даласында. Қазақ халқы үш жүз — жүзге бөлінеді. Орыстардың айтуымен Ордалар және үлкендігіне қарай оларды — Үлкен, Орта және Кіші жүздер деп атайды. Осы тектердің құрылу фактісінің өзі — қазақ жүздері (Орда), үш жүзге бөлінуі, дәл қазақ халықтығының құрылуынан кейін шыққандығын дәлелдейді. Осы тектердің көпшілігі ертеде өзге қауымдарда, ордаларда, одақтарда, олардың ішінде кейбіреулерімен бұрынғы Қазақстаннан тыс болып табылса, жекелегенде — алшы. «Алшының аты, Кіші Орданың барлығының жеке аты, қазақтың бірінші заңдысы Майқы бидің атынан шыққан. (Ш. Уалиханов I т. 208-б). Өздеріңізге белгілі Майқы би Шыңғысханның замандасы бол­ған және алшын немесе алша тайпасы шын мәнісінде татардың монғолдармен бірлесінде болған (Рашид-Ад-дин, IT. 103-б.қ. Алшы тайпасы деп татарды айтқан; ерлерді — алшынай және әйелдерді — алшын немесе «Азия мен Европадағы татар-монғолдар» 30-бет, татарлардың алухай, дутауыт, алшы және шаған тайпалары туралы айтылғанды қара). «Үш жүз» терминінің қазақ хандығының құрылғанынан кейін шық­қандығы дәлелденіп, қазақ халқында оны қолдайтын, қазақтардың жүзге және руға бөлінгенде жиналған жерлері туралы көптеген аңыздар айтылып жүр. Сонымен бірге мен өзім орта жүзде бар аңызды «Нұраның қаратұзы» немесе «Телікөл тата саралының сегіз сайыбын» пайдаландым. Мен бұл естелікті жазушы Сатаев Амантайдан алған болатынмын. ҚАЗАҚСТАН ЖАЗУШЫЛАР ОДАҒЫНЫҢ СЪЕЗІНДЕ СӨЙЛЕГЕН ТЕЗИСІ Жетістіктері: Қазақстан Жазушылар Одағының соңғы жылдарда анағұрлым көлемді болғанында дау жоқ, Азия және Африка елдері Жазушылары­ның Конференциясы, Бүкілодақтық шаралар, Қазақстандағы Кеңес әдеби­ еті күндері, кездесулер, Абай, Жамбыл, Кенен Әзербаевтың мерейтойлары және басқа жұмыстар жақсы өткізілді. Жазушылардың өсу Ойлар. Нақыл сөздер

саны басты жағдайда бұрын соңды болмаған сырттағы авторлардың есебімен өсті. Жазушылардың творчествосына байланысты, осы цифрлардың өздері айтып тұрғандай, егер осыдан он жыл бұрын шығарылған кітаптардың көлемі 1,5 мың қағаз, тиражы — 5-6 миллион болса, қазір көлемі 2 мың данадан асып түседі. Ал тиражы екі еседей көп, сөзсіз мемлекеттік кірісте екі есе өсті (жыл сайынғы кіріс миллион сомға дейін). Салыстырмалы, көптеген жазушылар үлкен тираждармен шығаруда (бүкілодақтық мағынада). Мысалға, өткен жылы тек бір жазушы Ілияс Есенберлиннің өзінікі ғана бес тілде, жарты миллиондай дана тиражбен, Ә. Нүрпейісов — екі тілде 300 мыңнан аса дана болып шықты. Қазақ әдебиетінің өсуінің тағы бір көрсеткіші ретінде, қазір Қазақстан жазушыларының Москва баспаларындағы кітаптарының басылып шығуы өте үлкен қарқын алуда. Егер он жыл бұрын Москвада 3-4 кітап басылған болса, тек өткен жылдың өзінде Москвада он бестен аса авторлар (Әлімжанов, Сүлейменов, Есенберлин, Нүрпейісов, Санбаев, Молдағалиев және басқалар) кітаптарын басып шығарды. Бұл біздің әдебиетіміздің Бүкілодақтық жетістіктегі, көрсеткіші. Сонымен қатар, маңызды көрсеткіштердің бірі; қазір біздің әдебиеттеріміз басқа КСРО халықтарының тілдеріне және шет ел тілдеріне аударылуда (Әлімжанов, Сүлейменов, Кекілбаев, Ахтанов т. б.). Біздің жазушылармызыдың қазіргі заман тақырыбына жақсы жұмыс жасағандарын айта кету керек. Көптеген қызық кітаптар пайда болды. Кемшіліктері: Ең басты кемшілігіміз — қазақ әдебиеті нағыз проблемалық үлкен кітап қазіргі тақырыпқа бара алмай отыр. Бұл жерде әңгіме тарихи және тарихи революциялық шығармалар туралы емес. Бізде ондай тақырыпта жетістіктер аз емес. Сондай-ақ, біз кейінгі кезде үлкен полотно Отан соғысы тақырыбынан (Ахтановтың «Боран», Есенберлиннің «Алтын құс», «Көлеңкеңмен қорғай жүр», Қабдуловтың «Жалын» кітаптары және басқа жас авторлардың бір қатары, сонымен бірге соғыс тақырыбына Жұмақанов, Бақбергенов, Кривощекина және басқалар) ары аспадық. «Миллионер», «Қарағанды» Ғ. Мұстафин, «Теміртау» 3. Шашкин. Ал соғыс тақырыбына келер болсақ, біздің кітаптарымыз өз деңегейімен осыдан 25-30 жыл бұрын жазылған «Артымызда Москва» Б.Момышұлы, «Қатігез күндер» Т.Ахтанов, «Қазақстаннан келген жауынгер» F. Мүсірепов осы кітаптардан төмен болып шықты. Қазіргі әдебиетіміздің ең басты тапсырмасы — бұл қазіргі заман тақырыбына көлемді проблемалы кітаптар жасау. Біздің барлық күшіміз осыған шоғырлануы керек. І. Есенберлин

Мен Одақтық баспада кітабымыз аз басылып жатқан жоқ десем де, бірақ бұлардың бәрі белгілі авторлардың шеңберінде ғана еке­нін естеріңізге салғым келеді (Ә. Әлімжанов, О. Сүлейменов, I. Есенберлин, Ә. Нүрпейісов, Ж. Молдағалиев, Д. Досжанов, С Санбаев). Бұдан да көбірек таралуды көздеу керек! Бүкілодақтық оқырман құрмет тұтты. Рас, жыл сайын ҚЖО көлемді жоспар жасайды, бірақ әр кез орындала бермейді. Сондай-ақ басқа тілдерге аудару да осылай болуда. Біз аударып жатырмыз, бірақ біздің әдебиетіміз Мұхтар Әуезов пен Жамбылдың аудармаларындай биіктікке көтерілген жоқ. «Жазушы» баспасы тақырыптық жоспарлау мағнасында ҚЖО-на бағынулары керек. Жастар туралы. Әсіресе «Простор» нашар жұмыс істеуде. Оны түсінуге болады.

АР-ҰЯТ КҮШІ МЕН ТАБИҒАТ ЗАҢЫ Шын адам мағанасындағы кісі ұят-ардың құлы. Ондай жанның басына қандай бақ қонбасын, қандай дәрежеге жетпесін, тек ар-ұяты таза болса ғана көңілі жай. Ар-ұятының былғанғаны оған өлімнен де ауыр. Мұндай адам жер басып жүргенінен өлгенін тілейді. Өмір сүргенінен, сүрмегеніне риза. Бірақ дүниеде табиғат деген де ұлы күш бар ғой. Бұл дүниеде оған көнбеген жан-жануар жаралмаған болар. Қазақ бұрын жылап-сықтағанына қарамай, жас қызын өзінен үлкен адамға бергенде, жаратылыстың осы табиғи күшінің құдіретіне сеніп бермейтін бе еді? Күйеуін менсінбеген, тіпті өлердей жек көріп қосылған талай сұлулар да, егер ері осы табиғи — жаратылыс тілектерінің дегенінен шыға алса, соңынан үбірлі-шүбірлі боп, көндігіп кетпейтін бе еді? Тіпті, кешегі зорлықпен берген күйеуімен бақытты өмір сүретіндері де аз болмайтын. Осындай қисыннан барып туған жоқ па қазақтың: «Ойнасаң өзің теңдес жаспен ойна, Ол дағы сүйген жардан кем болмайды» деген өлеңі? МӘҢГІЛІК ӨМІР МҮМКІН БЕ? Ал дүние бір миллиондаған жыл өткеннен кейін, біздің бүгінгі күніміз — оларға қандай боп көрінбек? Расымен, осы күнгі адам, аңдар, сонау алыстағы ұрпақтарға қазіргі өзіміздің диназаврларға таң қалғанымыздай, оларға да ғажайып бір бейнелер болып елестеуі Ойлар. Нақыл сөздер

мүмкін бе? Осы күнгі адам, хайуандар миллиондаған жылдардан кейін басқа түрге айналуы мүмкін бе? Дарвиннің эволюциялық заңы осыны дәлелдемей ме? Жүз миллион жыл! Адам баласының алдында сондай ұзақ өмір бар ма? Бар! Жүз миллион жыл, табиғатты» жалпы мәңгілік өмірімен салыстырғанда ұзақ уақыт емес? Тіпті қысқа мерзім! Мүмкін адам баласы мәңгі өлмес? Күн сөнсе де Адамзат өмі­ рі сөнбес?! Сондықтан мәңгі өмірге әрбір ұрпақ, әрбір адам өз үлесін қосуы керек. САҚ ТІЛІ ТУРАЛЫ — Сақ дәуірін біздің тарихшылар терең тексерген емес,— деді ол. — Қай тілде сөйледі? Егер аңызға қарағанда арғы атасы Тарғытай, одан Липоксай, Арпоксай, Колаксай туады. Грек тілінде емес, өз тілінде құдайларының аты Апай, Папай, Тәбіти, Ғайтосарт, Арғым пае, Фагимасад. Өздері жағасын жайлаған Сырдарияны Жақсарт деп атаған. Сондай-ақ бізге жеткен сауран, ақинақ, тағы басқа сөздерге қарағанда көне түркі тілі осы тілден туды ма деп қаласың. Оған тағы бір дәлел: сақтармен жалғаса біздің дәуірімізден үш ғасыр бұрын Сырдария бойында көшпенді елдерден құрылған Қанғуй, қытаймен шектес Хұну, Жетісуда Үсіней тайпалары болған. Қанғуй мен сақтарды» аяғы қыпшақтарға барып соғатын тәрізді. Ал Үсіней болса ертеден келе жатқан ел екені белгілі. Біздің дәуірімізден үш жүз жыл бұрын Үсіней тайпасының кәрі патшасына берілген қытайдың жас қызының қайғыдан шығарған: «Әке-шешем мен бейбақты Қалап қиыр алыс жақты. Ерге берді жас шағымда Үсінейдің патшасына. Ол тұрады жұмыр үйде Кигізбенен тыстаған. Ішкені сүт, Жегені ет ыстаған» — деген өлеңі қытай хроникасында бар. Дұрыстап тексерсең қыпшақ қытай шежіресінде қыпсақ, қайсақ, қазақ — бәрінің түбірі осы сақтан тууы мүмкін. Ал сонда сақ деген сөздің өзі не ұғым береді? Бұл қазақтың «сақ ел» деген сөзі ме? Жоқ олай секілді емес. Геродоттың тарихында сақ елі қасқырдан туыпты-мыс деген аңыз бар. Содан ба, елде көршілес боп әбден мазасын алғандықтан ба, сақ деп бұларды І. Есенберлин

Иран жұрты атаған тәрізді. Сақ деген сөз көне иран тілінде тағы ит, қасқыр деген мағына берген. Қысқасы бұл иран сөзі-ау деймін... Бұдан тағы бір дәлелім. «Кей» деп ирандықтар патшаны атаған. Содан патша сақтары кейсақ, қазақ тілінің үндестік заңдарымен байланысты қайсақ, болып өзгеруі мүмкін. Ал «Қас» деген сөз ежелден «батыр» деген ұғымды береді. Сақ елінің жауынгер ел екенін еске алсақ, қас сақтан қазақ шығуы таңғаларлық іс емес. Міне, археологияның да керек жері. Біздің даламызда табылып жатқан сақ мұраларынан бұл сөздердің сол уақытта айтылғанын, айтылмағанын, айтылса қандай мағынада айтылғанын терең зерттеп, әлі көп жайды түсінуге болар еді. Әттең дүние-ай, біздің қолымызға тек сақ дәуірінің алтыннан, күмістен, қоладан жасаған мұралары ғана түсіп жүр. Жазу өнері тым сирек. Және оларды сақтікі деп айту да қиын. МЕНІҢ ДАЛАМ Жол! Жол! Адамның үміті тәрізді, өмір-бақи бітпес, ұшы-қиыры жоқ ұзақ жол! Отарба, танауы делбеңдей, жүйтки шапқан өгіз тәрізді буы бұрқырап, ысылдай ағызып келеді. Телеграф бағаналары бірін бірі қуа құлап, кейін қалып барады. Жан-жағымыз ұшан-теңіз кең байтақ дала. Қазақ даласы. Менің далам. Әке-шешем, ата-бабам даласы! Қазақ даласына қарап тұрсаң, домбырадан күй тыңдап отырғандай, көңілі сан саққа жүгіреді. Міне, мынау біз қойнауына кіріп бара жатқан, қыздардың жинаған жүгіндей, қызылды-жасылды гүлге бөленген салтанатты жасыл тау алқабы, «келші, құлыным» деп құшағын жайып қарсы алғалы саған ұмтыла түскендей. Ал кешегі біз өткен ұшы-қиыры жоқ бозаң шөпті, әр жері күн ыстығынан жарылып кеткен сортаң тақырлы құмайт дала, нағыз бір қайғыдан әжімделген қарт әжеңнің түріндей. Әлденелерді есіңе түсіріп, көңілінді босатқандай. Бір ғажабы, сол бір құмайт даладан кеше өтіп кетсек те, көз алдымыздан бір кетпейді. Алыстаған сайын сағына түсесің. Өйткені оның түр-келбеті, бетін күн мен жел сүйген қарт әженің мүбәрәк жүзін елестетеді. АЙНАЛАЙЫН ӘЖЕ Әже! Атыңнан айналайын, әже деген қандай сүйкімді сөз! Менің де қарт әжем бар еді. Былтыр о дүниеге сапар салды. Егер әйелден хан туар болса, менің әжем хан болуға тиісті еді. Адамзаттың парасаттыОйлар. Нақыл сөздер

сы да, ақылдысы да сол кісі еді десем жалған айтпаспын. Жалпылай сауаттану науқаны кезінде хат танып алған. Әйел теңдігі алғашқы туы көтерілген заманда ауылдық кеңестің төрағасы да, Қызыл отау соты да болған. Ал балалары өсе бастаған шақта үйде отырып қалған. Бірақ мен ес білгелі осы қарт әжемнің қолынан газет, журнал түскенін көрген емеспін. Сондықтан да болуы керек, келіндері, қыздары оны «газет-апа» деп атап кеткені. Бұл сөзде кекесін, яки сықақ болмайтын. Менің әжемді бүкіл ауыл жастары оқыған адам екенін көрсетіп, осылай шын көңілімен атайтын. Кемпірі бар үйде немересі әжесіне бауыр басатыны қазақтың ескі дәстүрі, мен де әжемнің құшағында өстім. ЕР КІНДІК БАТЫР ТУРАЛЫ АҢЫЗ — Баяғыда Ер Кіндік деген бір бала батыр болыпты,— деген күсті қолымен басымнан сипап,— қан майданда үлкен ерлік көрсетіп ел-жұртын қорғағаны үшін Баба Түкті шашты Әзиз пайғамбар оған риза болып «шырағым, дүниедегі бір тілегіңді берейін,— депті,— не тілейсің: көрік пе, ақыл ма, бақ па?» Сонда Ер Кіндік батыр: «Бұл үшеуінен бөтен басқа тілек тілесем бересіз бе?» депті. «Берем,— депті Баба Түкті шашты Әзиз пайғамбар,— тек мәңгі өлместікті сұрама». «Неге?» депті бала батыр. «Дүниеде алла тағала ғана мәңгі өмір сүруге тиісті. Өзімізге мәңгі өлместік сұрау күнә», депті пайғамбар. Сонда бала батыр: «Өзіміздей адам біткеннің бәрі өліп жатқанда, көзге шыққан сүйелдей, мәңгі тірі жүруді мен де ұнатпаймын. Жалғыз ғана тілегім бар, соны берсеңіз болады» депті. «Айт! Берем» депті Баба Әзиз пайғамбар. «Онда...— депті бала батыр,— жаңағы үш қасиеті бойына бірдей біткен, маған адал жар берсеңіз болғаны». «Жалғыз тілегіңді берем» деген пайғамбар сөзден жеңіліп, көркі, ақылы, бағы бар Ер Кіндікке адал жар беріпті. Сол адал жар арқасында бала батыр өле-өлгенше дүниедегі ең бақытты адам боп өтіпті. АЛТЫН ҚҰС ТУРАЛЫ АҢЫЗ — Ерте заманда бір алтын құс болыпты,— құдай оған көрікті де, ерікті де беріпті. Оны құдай жез етіп жаратыпты. Бірақ сырт бейнесі алтыннан айнымайды екен. Күндердің күнінде, депті оған алла тағала, сен шын алтын құсқа айналасың, егер де саған қоятын екі шартымның бірін орындасаң. — Бірі: өзге жұрт сені алтын екен деп ұқса да, сен өзіңнің жезден жаралғаныңды өмір-бақи ұмытпа. Шын алтынға айналуды арман ет депті. І. Есенберлин

— Екіншісі: сені жүрт алтын көрсе де, сен оларға жез екеніңді жасырма. Адам баласы жаратылысынан ақкөңіл, сенің шыныңды білсе, тезірек алтын құсқа айналуыңды өзіңмен бірге тілейді. Көп тілегін біз де еске аламыз,— депті. Жезден жаралған құс бұл екі шарттың екеуін де орындамапты. Алтын құсқа айналғанда да бар табарым осы адамзат қой, деп ойлапты ол, егер адамзатты» өзі жезді алтын санаса, алтын болуды арман етіп несіне сау басыма сақина тілеймін! Және жездігімнен зиян көрмесем, несіне өзімді жезбін деп әшкерелеймін,— деген тұжырымға келіпті ол. — Алтын құстың екі шарттың біреуін де орындағысы келмейтініне көзі жеткен алла тағала бір күні оны жұртқа жез екенін көрсетіпті. — Сыртқы алтын секілді алдамшы түрінен айырып жез қалпына түсіріпті. Кешегі алтын құс боп жалт-жұлт етіп жүрген сорлының енді үстін тот баса бастапты. Жұрт алтын құс деп жүргендері құр ғана мыс екенін көріп одан бірден безіпті. Жезге айналған алтын құс үстібасын әбден тот басып, бір күні қорадағы қоқым-соқымның арасынан бір-ақ шығыпты. Егер алтын басынды қор еткің келмесе, шыншыл бол, өз кемшілігіңді жұрттан жасырма, жақсы болуға тырыс.

«ҚАЗАҚ» ДЕГЕН СӨЗДІҢ МАҒЫНАСЫ Осы күнгі қазақ жерінде ең алдымен рулары болған. Осы түркі тілдес, тұқымдас қышпақ руларынан соңынан қазақ елі құрылған. Ал қазақ деген сөздің өзі қайдан келген? Қандай мағанасы бар? Кім бізді қазақ деп атаған? Бұл жерде тұрған біз білетін ең арғы көне халық сақ болған. Мүмкін оның алғашқы аты бөтен де шығар. Бірақ бізге осындай есіммен жеткен. Сөз жоқ, осы күні біз білетін сақ құдайының Қолақсай, арғы атасы Тарғатай аталуына: адамдарының аты Бапай, Топай, болып келіп, Қылыш-қанжарларына қатысты — ақинақ, берен деген сөздеріне қарағанда, бұл тайпалардың тілдері түркі елдерінің, солардың арғы аталарының тілдері тәрізді. Мүмкін көне түркі тілінің шығуы да осылардан болар. Ал сақ елі фарсы жұртыменен көп қатынасқан, Кир, Дарилардың замандарында оларға үнемі қарсы шыққан, тек кейде ғана мәміліге келіп отырған. Сондықтан бұл көшпенді «тағы» жұртты ирандықтар сақ деген. Ал сақ сөзі фарсы тілінде — тағы ит. Сондай-ақ өздеріне, патшаларына қызмет істеген сақ жігіттерін олар кейсақ патша сағы деп атаған. (Кей — деген сөз фарсыша патша деген сөз). Соңынан кейсақ, түркі тілінің үндестік заңыменен қайсақ болып өзгерген. Жарайды, сақ, қайсақ иран сөздері болғанда, қазақ деген сөз қайдан шыққан? Кімдікі? Біздің ойымызша, бұл сөз де бізге Ойлар. Нақыл сөздер

көне фарсы тілінен келген. Өзінің мазасын ала берген көшпелі жауынгер тайпаларын фарсылар сақ, ал өздеріне қызмет істеген әскерді кейсақ десе, олардың түбі қыпсақ, қыпшақ, қайсақ, қассақ, қазақ деген сөздерге ауысуы мүмкін. Қысқасы қазақ деген сөз де Иран елінен ауысуы мүмкін. Қысқасы қазақ деген сөз де Иран елінен келгені анық секілді. Өйткені Фердаусидың 1020-шы жылы дүниеге келген «Шахнәмесінде»: (Рүстем дастанында) қассақ деген сөз бар. Онда ол сөз қассақ, қас батыр мерген мағынада айтылған. Сондай сөз археологтар тапқан көне ескерткіштерде де кездесіп тұрады. Жалпы қазақ деген сөз ертеден белгілі, бірақ сирек айтылған. Мысалы, 1240, яғни Тышқан жылы жазылған «Моңғолдың құпия шежіресінің» 64-ші тармағында: «Басқаның жерін жауламай, Қоздырмай, сірә, дау-дамай, Дидар сұлу қыздарды Қазақ күйме мінгізіп, Жетелетіп біз нарды Ежелден хан жаралған Қасиетті қара орман Құтты қосаң етеміз» деп айтқанындай, немесе 268 тармақтағы: «Иесінің алтын табытын Қазақ күймесіне тиеп...» деген тәрізді шумақтарда қазақ деген сөздер әр тұста кездеседі. Демек Алтын Орда қарамағындағы түркі тілдес көп рулардың қазақ ұлты делініп біржолата қалыптаспағаныменен, қазақ деген ел болып құрыла бастауы осы әз Жәнібек ханның кезінде секілді. Жәнібек хан түркі тұқымдас, тілі бір, әдет-ғұрпы бір, көшпелі шаруасы бір рулардың тұтас бір ел болуын көксеген. Жарлық-бұйрықтарында Дешті Қыпшақ жұртын бір ел, ноғайлы, қазақ елі деп қараған. Бұған сол кездегі ақынжыраулардың дастан, жырлары куә. Бірақ ол рулардың бірлесуімен бірге олардың елдік сана-сезімінің де өсуі сөзсіз ғой. Ал мұндай алдыменен елдік, артынан барып ұлттық сана-сезімі өсетін жұрттың өз алдына халық болып, хандық құруды тілейтіні тағы бар. Бір руды бір руға, бір ұлтты бір ұлтқа қарсы қойып елді басқаруға әдеттенген бай-манап, батыр-билерге қазақтың бір халық болуы тиімсіз еді. Бірақ Алтын Орда қамын ойлаған Жәнібек олардың дегеніне көнбеді. Сондықтан да «ортақ өгізден оңаша бұзау» деген төре билер оған қарсы тұрды. Ал қазақ руларының бірігуі, сондай-ақ Қырым жұртының бір тайпа елге айналуы, бұлғар, башқұрт, мордва елдерінің осы тұста таІ. Есенберлин

тар ұлтына айнала бастаған бұлғарлар салып жатқан Қазан бекінісінің маңына жиналуы — түбі Алтын Орданың бөлшектенуінің басы болатынын, әрине, Жәнібек хан дәл осы тұста ойлаған жоқ. Оған Алтын Орданың бүгінгі күшеюі арман еді. ЗАРЛЫ ЗАМАН Азынаған жел ме екен, әлде сарнаған ел ме екен, жер мен көкті басып кеткен қайғылы үн. Бұл замана даусы, тарих даусы. Алтын Орда ма, Ақ Орда ма, Көк Орда ма, әлде көшпенділердің басқа әлемге әйгілі бөтен патшалығы ма, бәрібір олардың гүржідей ауыр салмағын халық көтерген. Алтын кеселі рашиян шарабы хандарға ғана тиген. Алтын тәжіні, кіреуке, торқа шапанды хандар киген. Мандайы күнге күймеген, қас аруларды солар құшқан. Бақ құсы тек солардың басына ғана қонған. Ал халық болса, етегімен су ішкен, етігімен қан кешкен. Мықтылар үшін, мықтылардың әулеті үшін бірін-бірі қырған, жау санап өз бауырларына қарсы тұрған. Сол себептен де әлемнің жартысын алып жатқан Алтын Орданың аспанға шарықтаған айбарлы атағына қарамай, сонау өз заманын — зар заман деп атаған халқының көзі, құлағы ұлы жырау — Асанқайғы: «Бүгінгі күн зарлы күн, Бүгінгі күн кәрлі күн, Буыршын мұзға құлаған, Бәйтерек суға сұлаған, Аққу қанатынан қайырылған, Жалғызынан ана айырылған.» десе керек-ті. Сол себептен де ол халқына, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған қиялы тудырған Жерұйығын іздеп, Желмаясын еңкілдете желіп, сағым қуып кете барды. ТАРИХ ТУРАЛЫ ОЙ Шошайған темір төбенің басында әйгілі ойшы Асанқайғы отыр. Тақыр жүнді желмаясы етекте шөгіп жатыр. Қарт жырау қалың ойда. Не ойлады? Ел қамын жеген дана қарияға ой жіберер күй аз ба? Ол жақында желдей желген желмаясымен Алтын Орданың алып даласын тағы бір айналып келген. Көргеніне таң қалған. Бұл әйгілі Алтын Орда еді де, емес те еді. Даласы да өзгерген. Бұрынғы дала, бірақ халқы да, қабілеті де басқа... Әсіресе ғұрпы, тілі, әдеті. Ойлар. Нақыл сөздер

Алтын Орданың бұрынғы, осыдан жүз елу жыл әрі кездегі жұр­ты негізінде, қыпшақ, өгіз, қарлұқ құрамдарынан болатын. Қазірде алып далада солар. Бірақ солар деуге болады да, болмайды да. Монғолдың жүз елу жылдық үстемдігі бұларды бөтен ел еткен. Дешті Қыпшаққа келген монғол шапқыншылары аз еді. Шыңғысханның әр ұлына бөліп берген төрт мың жауынгерлеріне, әр аттаныстан осы арадан жер, аймақ алып, ақұрықтарымен жерлеп қалған монғол бекзадаларын, нояндарын, жауынгерлерін қосқанда жиырма мың үйден аспайтын. Бірақ бұлар аз болғанмен, Дешті Қыпшаққа өзінің тәртібін, үстемдігін жүргізе білген. Ал бұрын, монғолдар келместен бұрын, рулық тәртіппен, ру-ру боп көшіп жүрген көшпелі ел, енді монғолдардың ұлыстық тәртібіне көнген. Бұрын әр рудың өз ақсақалы, өз батыры билесе, енді бұл рулар ұлысқа кіргендіктен, оларды монғол бекзадалары билеген. Және жердің, ұлыстың әуеніне қарай бір ел, бір ру, бірнеше ұлыстарға бөлінген. Монғол үстемдігі алып келген ұлыс тәртібі, Дешті Қыпшақ жеріне жаңа қоғамдық, феодалдық — алпауыттық қарым-қатынастар тудырған. Монғол үстемдігі бұрынғы ру-руға бөлінген елді, енді ұлыс-ұлысқа бөліп, сол ұлыстар барып бір ханға, Алтын Орда ханына бағынғандықтан, оларға мемлекеттік, елдік мағына берген. Дешті Қыпшақ жерінде рулық емес енді ұлыстық, елдік тәртіп үстемдік ал­ ған. Осыдан кешегі Дешті Қыпшақта қазақ елі деген жаңа ұғым пайда болды. Бұрынғы қыпшақ елі, енді қыпшақ руына айналды. Бірақ қазақ рулары монғол бекзадаларының ұлыс, аймақ қарамағына кіріп, қалай бөлшектенсе де, өзінің көне атын сақтады. Ел болуы рулардың жоғалуынан емес, солардың ұлыс, Орда болып бірігулерінен туды. Ал Дешті Қыпшаққа келген кешегі монғолдың шағын бекзадалары, нояндары, жауынгерлері, өздерін монғол етіп сақ­тай алмады. Олар тілдерін де, әдет-ғұрыптарын да жоғалтып, қыпшақ еліне сіңді. Бір күбі суға бір қасық тұз салғандай тәрізденді. Ке­шегі Бату орнатқан Алтын Орданың, бүгінгі Тоқтамыс басқарған Алтын Орданың ең негізгі өзгерісі осындай қоғам өзгерісіне әкелді. Елу жылда ел жаңа деген. Алтын Орда біртіндеп қазақ жеріндегі Еділ Жайық Ордасына айналды. Ал жаңа қоғам өзгерісі, Еділ, жайық даласына жаңа ғұрып, салт өзгерісін де әкелді. Сақ кезінде өлгендерінің үстіне қорған салып, тау орнатқан, Қыпшақ кезінде өлгендерінің құрметіне обатас, балбалалар тұрғызған бұл араның көшпенділері, енді монғолдарша өліктерін бұрынғыдай дәстүрлемей, су бармайтын, өрт алмайтын қыр-қырқа, төбе басына қойды. І. Есенберлин

Алтын Орда шу дегеннен-ақ қиянаттан туған мемлекет болатын. Ол өмір бойы сол қиянатын үстемдік етіп жүргізіп келген. Ал сол қиянаттың орындаушысы атам заманнан әскері болған. Шыңғысхан бұл әскерін жан аямас қатыгездікке, темір тәртіпке үйреткен. Әлемді тек осындай ешкімді аяуды білмейтін жауынгерлерменен жаулап алам деп ойлаған. Сол себептен де ол, егер бір ондықтан, не жүздіктен, мыңдықтан, тіпті бір түмеден екінші түмеге, мындыққа, жүздікке, ондыққа өзі тілеп бір жауынгер ауысар болса, ондай жауынгер өлтірілген. Ал оған ауысуға рұқсат еткен басшы, мейлі ол түме басшысы болса да, кісен салынып қатты жазаға бұйырылған. Ұлы жиһангердің мұнысы «ағаш бір жерде тұрып өседі, жауынгер бір жасақта жүріп шынығады» дегені еді. Сондай-ақ Шыңғысхан, соғысқа қосындарын дайындағанда, еш уақытта тойындырып ас бермеген. «Тоқ жүйрік алысқа жарамас, тоқ тазы түлкі алмас. Аш жауынгер ызалы, ашулы келеді. Ашулы жауынгер жауынды аямай, қыра береді» деген. Алтын Орда хандары да, жаңа жиһангер Ақсақ Темір де, әскерлерін сол Шыңғысханның тәртібімен ұйымдастырған. Ешкім ескі салтты бұзбаған. Бірақ бұл сыртқы көрінісі еді. Ал шынында әскерлерге көп өзгеріс енген. Мысалы, Ақсақ Темір ат-ты әскерлерін тек түркі тұқымдас көшпелі елдерден құраған. Ал жаяу әскерін тәжік тәрізді отырықшы жұрттан жасаған. Және сол Шың­ ғысханнан қалған ондық, жүздік, мындық, түмелік әскери ережелерді ұстай отырып Шыңғыс жасағынан өзгеше кетіп отырған. Бір жауынгердің бір жасақтан бір жақа ауысуы түгіл, бір жасақтың өз ұлысынан екінші ұлысқа шығып кетуін Ақсақ Темір де, Алтын Орда хандары да айып көрмеген. Сол себептен де Тоқтамыс, Едіге, Мамайлардың өздері де бір Ордадан екінші Ордаға әлсін-әлсін қашып отырған. Ал Шыңғыстың Темір тәртібі бойынша, соғысқа жауынгерлерді ашықтырып салудың орнына, Ақсақ Темір де, Алтын Орда қолбасшылары да ұрыс алдында жауынгерлерге сыйлық үлестірген, кейде шарап та берген. Бұл әскерді темір тәртіпке емес, дүниеге сатылуға, дүниеқоңыздыққа үйреткен. Әскердің ақкөз ерлігі, бөтен елдерді аямай шабуы көбіне жауынгердің өз басының пайдасын ойлаудан туған. Олар дүние үшін жауламақ елін аямай шапқан, дымын қалдырмай тонаған. Бұл тәсілді әсіресе Ақсақ Темір қолданған. Сондықтан да оның әскері нағыз ел тонағыш, ешкімді аяуды білмес қанішер келген. Сондықтан да оның әскері, қолбасшысы Ақсақ Темірге еріп, бір елден кейін бір елді тонауға құлшынып тұрған. Сынықтан бөтеннің бәрі жұғады, мұндай пиғыл Алтын Орда әскерінде де қатты орын алған. Жалпы мемлекеттік емес, жеке бастың Ойлар. Нақыл сөздер

қамынан шыққан мақсат әрқашан да бұзықтыққа, опасыздыққа апарып соққан. Осылай Алтын Орда халқының да, әскерінің де өзгергенін Асан қайғы өз көзіменен көріп келген. Төбе басында жалғыз қарт, етекте жалғыз желмая, ал жан-жағы, бүкіл дүние құлазыған қу дала... Тек сағым ғана ойнаған. Хорезімнен Азақ-Тана, Каффа, Хаджы — Тарханға қарай ұлы Жібек жолымен шұбырған қалың көш те көрінбейді, күнгей мен батысқа қарай бортборт желген көк найзалы қосындар да жоқ. Данышпан қария Алтын Орданың әлгі өзгерулері берекесі кетіп, ыдырай бастағаны екенін түсінді... «Сонда халқым не болады? Халқым не болады!»— дейді ол толғанып. Бірақ сағым ойнаған ұлы дала жауап бермейді. Асан қайғы енді орнынан тұрады. Ол еңкілдей басып желмаясына таяйды. Тағы көкжиекте теңіз толқынындай тулаған сағым. Сол сағым арасында халқымды қалай аман сақтап қаламын деп Жерұйықты іздеп, бұлдырлай кетіп бара жатқан қарт жырау. Көкте де, жерде де ештеңе көрінбейді. Тек сағым дүние жүзін алып кеткен. ҚАЗАҚ РАДИОСЫНЫҢ «ТАЙҚАЗАН» АГЕНТТІГІ «I. Есенберлиннің шығармашылық портреті» Ауа толқынында «Алатау — әдеби альманағы». Бүгінгі әңгімеміз Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, көрнекті жазушы Ілияс Есенберлинннің творчестволық портретіне арналады. Құнды да мол әрі кесек туындыларымен қалың оқушы қауымға танымал болған, қазіргі көрнекті жазушыларымыздың бірі Ілияс Есенберлин. Ол алғашқы өлең поэмаларынан бастап, қазіргі романдарын жазғанға дейінгі аралықта ұзақ та, жауапты әдеби жолдан өтті. I. Есенберлин әдебиет табалдырығын аттаған алғашқы уақыттары оқырман қауымға ақын ретінде танылып келді. Оның қаламынан 1949 жылы «Адамгершілік жыры» атты өлеңдер жинағы, 1957 жылы «Большевик туралы жыр» атты поэмасы, 1959 жылы «Біржан сал трагедиясы» деп аталатын поэмалар туды. I. Есенберлин қалам тербемеген әдебиет жанры жоқ десе де болады. Ол қазақ совет композиторларының әндеріне де 40-тан астам текст жазды. Оның композитор Е. Брусиловский әніне жазған «Қыз арманы», Б. Байқадамовтың әніне жазған «Домбыра», М. Төлебаевтың әніне жазған «Жастар вальсі» текстері қазақ әндер жинағына еніп, көпшілік қауымға кеңінен таралған. Сондай-ақ «Шквал», «Асау ертіс жағасында», «Ән қанатында», «Тревожное утро» кино фильмдерінде айтылған әндердің текстерін жазды. І. Есенберлин

I. Есенберлин драматургия саласында да қалам тарқан жазушы. Оның «Таудағы күрес» атты пьесасы 1956-57 жылдары Республикалық, балалар мен жасөспірімдер театрында қойылды. «Адамгершілік жыры» либреттосы жазылғаннан соң, он тоғыз жылдан кейін, бұл жанрға қайта оралып, Жетісуда кеңес үкіметін орнату жолында комиссар атты либретта жазды. Либреттаның негізгі тақырыбы – Тоқаш Бокиннің ерен еңбектері, туған елінің бостандығы мен бақытын орнықтыру жолында бар өмірін, күш жігерін сарп еткен ардагер азамат жайындағы бұл шығарма, I. Есенберлиннің либретта жазуға әбден машықтанып, қаламының шыңдала, шеберлене түскендігін танытты. I. Есенберлин аударма саласында да белсенді қызмет атқарып келді. Оның аудармасы арқылы К.Ушинскийдің ертегілері мен әңгімелері, Жулявскийдің «Красная река» романы қазақ оқушыларына жетті. Кейде сценарий жазумен де шұғылданып, Ерзикаянмен бірлесіп «Сплав» атты көркем суретті фильм шығарды. Көп жылдар бойына поэзия саласында еңбектеніп келген I. Есенберлин алпысыншы жылдардан бас­тап проза жанрына ойысты. Ол әуелі «Өзен жағасында», «Толқиды Есіл», «Адам туралы ән» деп аталатын повестерін жазды. Сөйтіп өзін романға алып келетін жолдағы тағы бір баспалдаққа көтерілді. Осылай әдебиеттің әр жанрында күшін сынап, тәжірибе жинап көрген жазушы, келе-келе түбегейлі бір арнаға түсті. Ендігі жерде бар күшқуатын роман жазуға жұмсады. Өзінің шығармашылық әдеби жолы туралы әңгімелескенімізде жазушы I. Есенберлин былай деді: — Мен әдебиет бетін ерте аштым. Отан соғысынан қайтып келгеннен кейін жазған «Айша», «Сұлтан», «Адамгершілік жырлары» атты поэмаларым бірден кітап болып жарық көрді. Содан кейін «Большевик туралы поэма», «Біржан сал трагедиясы» атты көлемді поэмалар жаздым. Осы төрт-бес поэмадан кейін, мен прозаға немесе қара сөзге көштім. Алғашқы жазылған повестерім «Адамгершілік туралы әңгіме», «Адам жайында ән», «Өзен жағасында», «Толқиды Есіл» шығармаларым. Бәрі де жазушы баспасында бірінен соң бірі кітап болып шықты. Содан кейін көлемді «Айқас», «Қатерлі өткел», «Ғашықтар» романдарын жаздым. Бұлардың бәрі бүгінгі өзіміздің замандастарымыз туралы жазылған шығармалар болатын. Осы шығармалардан кейін тарихи тақырыптарға көштім. Өйткені көп жылдан бері көкірегімде жүрген арманым болатын. Қазақтың өткен тарихынан бір үлкен кітап жазсам ба дейтінмін. Жалпы алғанда «Ақ орда» атты трилогияға кірістім. Оның алғашқы кітабы «Қаһар», содан кейін «Алмас қылыш», «Жанталас». Осы кітаптар бірінен соң бірі шыққанменен, егер де менің ойлаған трилогиямның жөніне қарағанда алдымен «Алмас қылыш», содан «Жанталас», содан «Қаһар» болуға Шығармашылық портрет

тиісті еді. Бұл кітаптарды мен бітірдім. Бұлар қазір Мәскеуден орысша да басылып шығып отыр. Бұл трилогиямның өзі маған оңайға түскен жоқ. Жиырмаға таяу жыл өмірімді алды. Бұған себеп болған: біріншіден бізде өнеге болатындай алдыма ұстай қоятындай тарихи тақырыпта жазылған кітаптардың жоқтығы, екіншіден осы бір қиын кездер туралы да біздің тарихи сүйегімізде сара жол болып, осыны ұстасам дұрыс дейтұғын ғылыми зерттеулер де аз болатын. Қысқасын айтқан уақытта, тың жерді көтергендей бұл тың тақырыптарды өз бетіммен, өз ойыммен, маркстік, бүгінгі партияның саясатымен санаса отырып, дұрыстап шығаруға тырыстым. Бұл тарих тақырыптарының ортасында бүгінгі күн ісі туралы «Алтын құс», «Көлеңкеңмен қорғай жүр» атты романдар жаздым. Ал бүгінгі күні енді қайтадан сол жаңа тақырыпқа үлкен бір шығарма бермекшімін. Қазір «Мұхиттан өткен қайық» атты роман жазып жүрмін. Қазақ романы жыл өткен сайын даму мен бұтақтанудың, мәуелеудің кең де келелі жолында. Жыл сайын өмірдің жаңа қатпарларымен тарихтың тасасында қалып келе жатқан кейбір жағдайлар бүгінгі тұрмысымыздың жарқын көріністерін суреттеген көптеген шығармалар қосылып жатады. Бұл баршаға белгілі шындық. Алайда I. Есенберлин осындай талантты есімдердің қатарына тек қана романдары арқылы қосылған жазушы. Ол бүгінгі күн тақырыбына да, тарихи тақырыпқа да қалам тартып келеді. Ал тарихи тақырыпқа жазылған романдары, оның творчествосының үлкен бір белесі. Ілияс романдары өз тақырыбы жағынан тарихи және бүгінгі күн тақырыбы болып екі үлкен арнаға бөлінеді. Оның қаламынан туған тұңғыш роман «Айқас». Онда Республикамыздағы кен іздеушілердің өмірі суреттелген. Олардың арасындағы тартыс, достық пен махаббат, Саят даласының тіршілік-тынысы шығарманың негізгі арқауы. Роман жарық көрісімен, оқушылар арасында әртүрлі пікірталасын тудырғаны мәлім. Осының өзі-ақ «Айқастың» жұртшылыққа ой саларлықтай туынды екенін аңғартты. Бұл романда жазушы басқалар әлі бара қоймаған тың тақырыпқа қалам тартып, өзіндік қол таңбасын танытты. Мұның өзіндік ерекшелігі сол, ол халқымыз үшін жаңа кәсіп, жаңа мамандық иелерінің образы жасалды. Екіншіден, олар осындай жаңа істің үстінде айқасқа түсіп, күрделі айтыс тудыра алатын кесек тұлғалы туындылардың бейнесін тудырды. Романдағы басты тұлға Нүрке Әжімов. Романның алғашқы тарауларын оқығанда біз оны талантты ғалым, белгілі кен зерттеушісі ретінде білеміз. Әр қадамына қарап, сүйсініп отырамыз. Атқарған істерінің бәрі ұнамды. Халық байлығын арттыру жолында бар күш-жігерін жұмсап жүрген жан. Бақсақ өмірде бәрін тындырып, бәрін жасап жүретін І. Есенберлин

талантты бейнетқор жандар бар екен де, сол біткен жұмыстың жемісіне ие ететін, әзірге мәзір масылдар және бар екен. Нүркенің иемденіп, «Жарқын өңірін зерттеу негіздері» деген еңбегі бір кезде соғысқа кетіп, содан оралған талантты ғалым ұстазы Дәуреннің еңбегі екен. Бұл роман туралы Қазақ ССР-нің ғылым акдемиясының мүше корреспонденті Маманов өзінің 1967 жылғы бесінші наурызда «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған «Кітап оқушысына ой салса» деген мақаласында романның басты қасиеттеріне тоқтала келіп, «қайсысын айтқанда I. Есенберлиннің бұл еңбегі ғылым дүниесіндегі тартыстың негізін аңғарарлықтай көркем туындының алдыңғы қатарынан орын алатын нәрсе»,— деп қорытындылаған болатын ойын. Бұл әрине, жұртшылық тарапынан айқындалған пікір. Өйткені осы романға 1968 жылы Қазақ ССР-нің Абай атындағы сыйлығының берілуі соның дәлелі болса керек. Келесі роман «Қатерлі өткел» деп аталады. Бұл да сондай күрделі тақырыпқа жазылған шығарма. Қазақ жазушылары Қазан төңкерісінің жеңісінен шабыт алып, буырқанған өмір оқиғаларына белсене араласты. Үнемі халықпен бірге болып, біте қайнасып солардың арман, мақсат, қатерлі күй кешу, қиын күрес жолдарын көркем шежіре етіп бейнелеп келді. Жарқын заман үшін күрескен аяулы ардагерлеріміздің тар жол, қиямет кешулері де жаңа дәуірдегі жұмысшы мен шаруаның еңбегі де, ел қорғаған жауынгер ұлдарымыздың қаһарман ерлік істері де, әдебиетте аз жазылған жоқ. Алайда қалтарыста қалып келе жатқан немесе жазушыларымыздың қаламына аз ілігіп жүрген тақырыптар да баршылық еді. Жазушы I. Есенберлиннің сол бұрынғы қаламға көп іліккен, көбірек бейнелеген өмір оқиғаларына ойысып кетпей, тың да, қиын тақырыпты таңдап ала отырып, ауыр да, аумақты тақырыпты ойдағыдай меңгеріп шығу үшін, батыл түрде қалам сермегендігін көрсететін шығарманың бірі «Қатерлі өткел» романы. Ол «Адасқан ақын», «Жол үстіндегі сергелдең», «Өмір жемісі» деген үш бөлімнен тұрады. Жазушы бұл романда сонау аласапыран жылдарда адасқан кейбір қазақ зиялыларының ауыр жолы, қатерлі өткелмен өту кезеңін өрнектеген. Дәлірек айтқанда суреткер, ақын тағдырының бұралаң қатерлі жолын, оның ұлтшылдықтан көпшілдік идеяға өту процесін қайшылық диалектикасын көрсетеді. Бұл шығарманың ұтымды да, қызғылықты қасиеті ең алдымен осында деп білеміз. Романда кеңес үкіметінің алғашқы жылдарынан бастап, Отан соғысына дейінгі үлкен кезең қамтылады. Сол дәуір ішінде еңбекші халыққа бостандық пен бақыт әперген ұлы күш жаңа құрылыстың қазақ даласында қалай қалыптасқанын, бұл ғажайып өзгерісті ұлттық, ақын жазушылардың қалай қабылдағанын бейнелеуді мақсат еткен. Осы идеяны негізгі арна Шығармашылық портрет

ете отырып, автор қазақ зиялыларының басынан өткен бұрылысы мен бұлтарысы көп қиын кезең оқиғаларын, романның сюжеттік арқауы етіп алған. Біз «Қатерлі өткелден» тағдырлары тар жол, тайғақ кешулері дүние танымы, көзқарастары бір-біріне мүлде ұқсамайтын, әртүрлі қоғамдық ортада туып өскен қазақ зиялыларының тұлғаларын көреміз. Олардың іс әрекеттерінің дұрыс-бұрыстығы автор тарапынан нұсқап көрсетіліп жатпайды. Ол оқиғалардың табиғи дамуы, шын-шыл обьективтік ситуациялар үстінде ашылады. Кейіпкерлер тағдыры тарихи жағдайға сәйкестіріліп беріледі. Ол кезде жеке адамдардың білімі, ақыл-адамгершілік қасиеттері өмір шындығымен үйлесетін, не үйлеспейтіндігімен ғана өлшенетін. Егер кімде-кім заман ағысына қарсы келсе Аплатондай ақыл-есі болса да жеңіледі. Міне, заман шындығы осы еді. Бұл тұрғыдан қарағанда роман өз заманының тынысын алған. Автордың осы тақырыпты сездіре отырып әдебиетіміздегі қосқан үлесі, жаңалығы туралы бізде бұл кезге дейін буржуазияшыл, ұлтшыл идиологтар жайында жазыла қалса, көбінше бір ғана қара бояумен боялып өтетін. Олардың психологиясы шын терең аңсарлы қамтылмай, үстірт үкім шығарумен тынатын. Құлаққа сіңісті, оқып көз үйренген осы салтқа I. Есенберлин түзету жасаған. Aтап айтқанда oл ұлтшыл деген сөздің тасасында халқын сүйген нағыз патриот азаматтар қалып қоятынын көрсете алған деп сыншы Р. Бердібаев өте дұрыс пікір айтты. Сыншының ұлтшыл деген сөздің тасасында қалып келе жатқан нағыз азамат деп отырғаны қазақ ақыны Күнтуаров еді. Енді I. Есенберлин әдеби творчестволық бейнесі жайлы Рахманқұл Бердібаевтың лебізін өз аузынан тыңдайық: — Әдебиетіміздің қазіргі кездегі дамуына елеулі үлес қосып келе жатқан жазушыларымыздың бірі I. Есенберлин. Оның творчествосы он-он бес жылда айрықша оқушылардың назарына ілінді. Көптеген шығармалары жұршылықтан жақсы баға алды. Атап айтқанда I. Есенберлин роман жанрының жетіле түсуіне, дамуына жақсы еңбек сіңіріп келе жатыр. Соңғы оншақты жылдың ішінде жазушының қаламынан алты-жеті романның тууының өзі, оның творчестволық белсенділігін байқатса керек. Творчестволық белсенділік деген ол жазушының өмірді терең зерттеуіне, дүниетанымының анықтығына, дарынның молдығына байланысты мәселе. Атап айтқанда екі тақырып бойынша, екі сала бойынша Ілекең романдар жазып келе жатыр. Қазіргі заман тақырыбын өндіріп жазып жүрген жазушымыздың бірі сол. Айталық «Айқас», «Қатерлі өткел», «Ғашықтар», «Алтын құс», «Көлеңкеңмен қорғай жүр» сияқты романдарының әрқайсысы үлкен проблема көтереді. Мұнда қызықты оқиғалар жанды, жарқын мінездер көрініп отырады. Мұның әрқайсысы туралы да көп уақыт сөйлеуге болаІ. Есенберлин

ды. Өйткені мұның бұл романының қай-қайсысының да келтірген жаңалығы аз емес. Сонымен қатар мына тарихи тақырыпты меңгеру жөнінде I. Есенберлиннің еңбегі аса елеулі. Осы уақытқа дейінгі біздің қазақ романдары көп дегенде XIX ғасырдың ғана оқиғасын қамтып келді. Я, болмаса содан бергі уақытты. Ал одан ілгері уақытты, көне дәуір оқиғаларын қамтыған шығармалар бізде санаулы десек те болады. Сол жөнінде бұл өзі жаңалық ашып, көп қызғылықты шығармалар берген жазушымыз. Осы І. Есенберлиннің «Алмас қылыш», «Жанталас», «Қаһар» деп аталған трилогиясы бұл айтқанымызға жарқын мысал. Бұл үш романында қазақ халқы өмірінің XV-XIX ғасыр аралығындағы оқиғалары, дамудың тенденциялары, халықтың басына түскен ауырпалықтар, қиындықтар, көштер, ықыластар, өштіктер тарихы айтылады. Мұнда небір халық арасынан шыққан батырлардың, жыраулардың, үлкен мемлекет қайраткерлерінің қызғылықты образдары бар. Бұл шығарманың қай-қайсысында жазушы философиялық биік дүниетаным тұрғысынан қарай отырып, біздің заманымызға керекті оқиғаларын, осы заманмен үндес келетін қазіргі оқушыларымызға тәрбие бере алатын, халықтың санасын арттыратын оқиғалар мен ситуацияларды іріктеп алады. Көп-көп қиын оқиғалардан соғыстардан кейін, анталаған жаулардың шабуылынан кейін халқының ақы-рында ел болып сақталғанын көрсетеді. Қазақстанда Кеңес үкіметі орнағаннан кейін де ұлтшылдық сарындар болып келгені мәлім. Аталған «Қатерлі өткел» романындағы Тәкежан ауылының жігіттері бірлесіп, Отан жұмысында жеңіске жетеді. Бұл ауылдың жігіттерімен Бүркіт те майданда жеңіс үстінде кездеседі. Сөйтіп Бүркіт ең бірінші рет түбегейлі өз үйірін табады. Сонымен романның бас кейіпкері Бүркіттің тағдыры мағыналы ғибратты тағдыр, оның бейнесі әдебиетімізде жаңа дейміз. Романдағы Бүркітпен сабақтас кейіпкер Қасен. Бұл да ақын, бірақ мұның өмір жолы Бүркіттен өзгеше. Заманымен әні қосылған еңбекші қауымы мүддесін о баста ашық, батыл қостап шыққан, жаңа әдебиеттің жалынды қайраткері. Жазушының өз тілімен айтсақ Қасен қазақ жеріне келген жаңа өмірді құшағын жая қарсы алған ақын. Бұның жырын да жаңа ырғақ, жаңа тақырып мол. Өлеңі заман лебіндей жалынды біркелкі күшті, өжет, өткір келеді. Сонымен қатар Қасен үлкен адамгершілік иесі де. Ол Бүркіт сынды досының болашағы үшін қатты ойланып, көп әрекет жасайды. Бүркіттің басына қауіпті күндер туғанда, жәрдем қолын созады. Оның болашағына сенеді, тәрбиелейді. Бүркіттің талантын аялап, оны тағдырдың тәлкегіне айналдырушы Қаражан мен Әкбар сияқтылардан қорғайды. Осындай адалдығы мен күрескерлігімен, өнегелі ісімен Бүркітке ықпал етеді. Оны өз жағына Шығармашылық портрет

тартады. Халқына деген сүйіспеншілік, Отан мүддесі үшін қажырқайрат жұмсауға, күреске шығуға даярлық, осы екі ақынды іштей жақындаттырады. Осы достық Бүркітті қатерлі өткелден аман өтуге болысады. Романда жазушы Қасен обрызына Бүркіт сияқты егжейтегжейлі тоқталып жатпайды. Алайда бұл тұлғаның жалпы салмағы кем түспейді. Сонымен Қасен өз заманының ең жақсы қасиеттерін бойына жинақтаған, оқушы қауымға замана жүрегінің дүрсілін тыңдатарлық жанды да, бүтін тұлға Қаншайым мен Қасеннің қарымқатынасы да нанымды берілген. Қаншайым табан астында елінен, жерінен айырылу қауіпі басына төнгенде шұғыл шешімге келіп, Қасенді паналап соның жағына шығады. Бір кездегі Қасеннің өзіне деген жылы көзқарасын аңғарып қалып, оны бес жыл бойы жадында сақтап жүруінің өзі де, Қаншайымның өмірге жеңіл қарамайтындығын аңғартқандай. Басқа уақытта емес, әкесі Қытайға қашқан Қасенге ке­ луі де, Қаншайымның бетіне кір келтірмесе керек. Әкесі Қарымсақтың қанжығасында кете бармай елі-жері үшін әкеден айырылысуы да осы кейіпкердің адамгершілік қасиетін аша түсіп тұр деп білеміз. Айта кететін бір жай, жазушы Қаншайым образын жасауда өмір мате­ риалының сирек кездесіп, оқыс шешім табатын жерін алып суреттеуге де, оқушымды иландыра аламын деген сеніммен барған. Және сол мәреге жеткен де. Мұның дәлелі Қаншайым Қасенді өзі іздеп келіп қосылуын, ақылға сиымды етіп бере білуінде. Бұлай деуге бірқанша дәлеліміз бар. Жазушы екеуін қосудан бұрын бір көрністі әдейі суреттеп алады. Ол Қарымсақтың тоқалы Маржанның есігіндегі малайы Матаммен кетіп қалу. Осы арқылы әрбір адамға өзінше желік беріп отырған заман ағымы аңғарылады. Осындай адамдарға идеялық толғаныс тудырып іштей тәрбиелеп, жетілдіріп жатқан, минуты жыл­ ға тең оқиғаларға толы заманда адамда тез шешімділіктің де, тәуе­ келдіктің де болуы мүмкін. Міне, бұл Қаншайымның Қасенге өз еркімен келуінің бірінші мүмкіндігі. Екіншіден, Қасен халықтың қа­ дір­менді ақыны. Осындай жұрт мақтаған жігітті Қаншайымның жақтауы да заңды. Үшіншіден, Қасен санақ жүргізгелі Қарымсақ ауылына барғанда бірін-бірі іштей бағалап, танысып қойған. Төртін­ші­ ден Қаншайым ер мінезді сұлу қыз. Мұның бәрі Қасен мен Қаншайымның күтпеген жерден көңіл қосуының логикасы. Жазу­шы­ ның бұл тұстағы табысы да осында. Шығармаға арқау болып, оның идеялық құндылығын, желісін нығайта түсетін бір тақырып халықтар достығы. Бұдан соң жазушының «Ғашықтар» романы жазылды. Әри­ не, махаббат мәселесі көркемөнер мен әдебиеттің ежелгі тақырып­ тарының бірі. Ол әсіресе әдебиеттен кең түрде орын алып, ең жақсы туын­дыларға өлмес, өшпес жан бітіріп, ғасырлар асқарынан асы­рып І. Есенберлин

кел­гені дүние жүзі әдебиеті тарихынан мәлім. Махаббат қазақ әдебие­ ті­нен де өзінің табиғи, тарихи орнын алып келеді. Жазушы І. Есен­ берлин­нің «Ғашықтар» романы да міне, сол ескі заманнан жырланып келе жатқан дәстүрлі тақырыпқа арналған. Алайда «Ғашықтар­дың» ерекшелігі тақырыбында ғана емес, оны қалай шешуінде бұл ежелгі тақырыптың өзіне осы замандық қасиеттердің сіңірілуінде. Романда бүгінгі жастардың жалынды, адал қасиеттері, моральдық адам­ гершіліктері баяндалады. Бүгінде де шын сүюдің, нағыз махаб­баттың болатынын дәлелдейді. Шығармадағы осы идеяны шындыққа шығаратын осы лейтмотив ретінде Қаракөз бен Асығат өмірі жайын­ дағы әңгіме алынған. Сөйтіп махаббат мәселесі туындының негізгі арқауы болған және ол қазақ әдебиетінде бұрын жазылып жүрген сарындардан өзгеше шешім тапқан. Бұдан жарық көрген кейбір туындыларда махаббат екі немесе үш адамның әлеуметтік өмірдегі тартылысынан, не өндірістегі қайшылықтарды мінез-құлыққа, сезімге шендестіруден туындайды. Ал «Ғашықтарда» махаббат мәселесі психологиялық тұрғыдан тікелей шешіледі. Романның кейіпкерлері кілең интелектуалды адамдар. Бәрі де өнер қуады, сұлулықты сүйеді. Олардың барлығы да өмірге өз мамандығы тұрғысынан қарайды. Романның басты кейіпкері Жантас суретші. Ол айналасындағы өмір құбылыстарына суретшілік көзбен үңіледі. Автордың алға қойған мақсатын ойдағыдай орындауда Жантас образы осы қырымен көп септігін тигізген. Жазушы сөйлем құру, ой түйіндей прозалық мәнері алдыңғы романдарынан мүлдем өзгеше. Мұнда авторлық ремарк жоқ, оның айтар ойы мен пікірі бас кейіпкер Жантаспен бірлесіп кеткен. Романдағы оқиғаладың тоғысар торабы Жантас дедік. Оның образы шығарманың басынан аяғына дейінгі аралықта күрделеніп даралана түседі. Хируг Шерубай, құрлысшы Аяужан, мәнекенші қыздар Ұлбосын мен Үміт, суретші Базаркүл мен мансапқор Әбілқас, сатушы әйел Зүлфия тағы да басқа кейіпкерлердің әрқайсысының өзіне тән көзқарасы, дүниетанымы, пәлсапасы бәрі-бәрі Жантаспен байланыс­ ты өрбиді. Жантас Ленинградтың Репин атындағы сурет институтында оқып, мүсінші мамандығын алып, Мыстауға жұмысқа келгем жас, жалқы жігіт. Нәзік сезімді, өнерлі, дарынды мүсінші дүние жүзіндегі атақты мүсіншілердің салған мүсіндерінен үлгі алып, оның жан тебірентер сұлу да, құдіретті жақтарын өз творчествосында бейнелеуді армандайды. Осы жолда талмай, тынбай еңбек етеді. Білімді жас француз мүсіншісі Августраденнің «Мәңгі көктем», «Ақын мен музасы», Аристет Морельдің «Түрегеліп тұрған әйел», Релебайдтың «Данайы», Пиккасоның «Адамның күлдіргі сыйлық­тары» аталатын графикалық суреттеріндегі әдемілікті, сұлулықты осыларша сезініп Шығармашылық портрет

бағалауға талпынады. Сол өнер жұлдыздарынан қажымай үйренеді. Өзі де сондай керемет өнер туындысын жасауды армандайды. Туған халқының атамұрасын, сұлу мүсінін, таза махаббат сезімін қара тасқа қашап қалдырғысы келеді. Асанқайғы, Қорқыттың мүсіндерін аңыз, әңгімелер арқылы ғана білген кейінгі ұрпаққа жасап қалдырмақ болуы, оның осындай арманынан туған ізгі ниет. Ол маңайындағы қыздарға да сұлулық іздеген суретшілік көзбен қарайды. Ұлбосын секілді сұлу қыздардың мүсінінен қанаттанған Жантас, Иса Байзақовтың «Құралай сұлу дастаны» бойынша, «Жолбарыс талаған сұлу» композициясын жасауға кіріседі. Көлде жүзіп жүрген аққу секілді дәрменсіз жас Құралай, аямас тағдыр тәрізді жолбарыс, әділеттілік пен озбырлық, өмір мен ажал арпалысы композицияның суретін құрайды. Сөйтіп Жантас үлкен пәлсапалық ой, алып тартыс мағынасын бере алатын туындының авторы болып шығады. Мұның өзі бір жағынан автордың көп оқып, көп білетін ізденгіштігін көрсетсе, екінші жағынан шығарманың өмір танытқыштық қуатын арттырып тұр. Және бұл тәрізділер романға табиғи сіңісіп, өз орнын алып жымдасып кеткен. Оқиғадан оқшау тұрған ештеңе байқалмайды. Романда Жантастың өнері, ой-сезімі, махаббат сезіміне бағындырылып берілген. Оны Аяужанға деген аяулы махаббатынан, Ұлбосынға арналған отты сезімінен және Үмітпен арадағы сырбаз байланысынан көруге болады. Махаббаттың құны қуанышында емес, қайғысында. Қуанышына кімде болса мәз бола алады, ал қайғысын көтере алса, сонда ғана махаббатты шын бағалай білгені. Міне, бұл Жантастың махаббат жайлы түсінігі. Сол себепті Жантасқа Аяужансыз өмір тұл, қайткен күнде де Аяужан алдында ауыр сыннан, ғашықтық сыннан өту керек. Өтті де, өйткені ол Ұлбосынды жай ғана жақсы көргенімен, Аяужанға деген махаббаты нағыз махаббат болатын. Керсінше Шерубай Ұлбосынға ғашық, Жантас Ұлбосынның мүсінін сыйлаған кезде оның ерекше қуануы осыдан. Ал бұл мүсін Жантас үшін өнер туындысы ғана. Сондықтан ол өзін Шерубай алдында кінәлі санамайтын. Қорыта айтқанда жазушы Жантас образы арқылы бүгінгі өскен ұрпақ бейнесін өзгеше жаңа қырынан танытады. Ұлбосынды да қазақ әдебиетіндегі әйелдер образының жаңа бір көрнісі дер едік. Ол өзіне дейінгі қазақ прозасында жасалған қыздар бейнесінің ешқайсысына ұқсамайды. Автордың бұл образы жайлы Ремаркен, Ұлбосын болса шілденің ыстық желіндей, жалынымен өзін де, сені де күйдіруге құмар жан деп түйеді. Ұлбосын өмірді сүйеді. Жантас пен екеуінің арасындағы қарым-қатынас қысқа болғанымен де, оны бір күндік деп қарамайды. Өмірде көрген ең оңды қызығым деп біледі. Сол үшін жанып кетуге бар. Оның Жантасқа жазған хаты романының әсерлі І. Есенберлин

беттері, оның өлімі де адамға жаман әсер қалдырмайды. Қайта, қайсарлықты, рухани беріктікті байқатады. Шерубай бойындағы білімі мен дарынын халық пайдасына жарата алған, бірақ үй-іші тірлігінен жолы болмай жүрген, жеке басының күйініші мол трагедиялы образ. Оның романда көрінетін бүкіл өмірі бізді Ұлбосын қабірінің басында, белі бүкірейіп жалғыз отырған Шерубайға бастап келетін жол тәрізді. Профессордың өлімі қаншалықты ауыр, аянышты болғанымен, жалпы адам баласына жақсылық жасау ниетінен жаңылдыра алмайды. Ұлбосын жайында Жантасты көрместей болып кетсе де, оның әйелін ажалдан арашалап қатарға қосады. Автор ортамызда жүрген осындай ізгі ниетті жандарды, Шерубай образы арқылы бекіте, орнықтыра түсуді ойлаған. Романда Аяужан, Алтынай, Асылхан, Кәріпжан сияқты еңбекші жастардың адалдығы, достығы әлеуметтік ісіне берілгендігі, жаңа моральдық қасиеттері нанымды да, жарқын суреттелген. Романда Жантас тұлғасын толықтыра түсу үшін жасалған мәнекенші қыз Үміт пен сатушы Зульфияның бейнелері де өмірден алынғандығымен есте қалады. Ал өзінен жоғарылардың алдында басы жерге тигенше иілетін, дәрежесі төмендердің алдында мардымсып, паңданып көрінетін Әбілқас, сатиралық планда алынған образ. Өзінің бастығы Айсұлу Бейсенованы асқан оқымысты деп таныстырып, құрметіне тост көтеріп зыр жүгіреді де, орнынан түскен кезде сырт айналады. Өзінің туған қайын ағасы Жантасқа жолдас деп сөйлеседі. Інісін беделді қызметкердің қызына үйлендіру арқылы, өзіне пайда түсіргісі келеді. Егер тілін алса әйелі Базаркүлге де халық суретшісі атағын алып беруге дайын. Әбілқас Жантасқа қарама-қарсы алынған образ. Екеуінің махаббат жайындағы түсінігі кереғарлық романдағы көте­рілген идеяның ашылуына тікелей септігін тигізеді. Жазушының әбден сарқайрақталған кезінде жазылған романдарының бірі «Алтын құс». Мұнда бір кеншінің жиырма-отыз жыл ішінде бастан өткерген қилы-қилы өмір хикаясын баяндайды. Кеншіміз Социалистік Еңбек Ері – Сабыр. Ол жұмысшы, ол біздің замандасымыз. Роман оқиғасы кенеттен ауруханаға түскен Сабырдың өткенін еске алу, соны қорытындылау, соларын өзгелерге айтып беру тәсілімен берілген. Сабыр өмірден көргені, көкейге түйгені көп ойлы адам. Жазушы сонау бір қырқыншы жылдардан осыған дейінгі уақыттың қатпар-қатпар сырына сол ойлы адамның көзімен қарайды. Сөйтіп оның философиясын жасайды. Сабырдың Ақбаян жөнінде келген қорытындысы міне, осының дәлелі. Сабыр өмірдің әліппесін жұмысшылықтан ашқан жан. Дүниеде жұмысшылықтан артық асыл қасиет бар деп ойланбайды. Сондықтан да ол атақ пен даңқ үшін, ақша үшін, қара бастың қамы үшін ойлаШығармашылық портрет

нып көрген пенде емес. Ұлы Отан соғысынан кейін, тағы өзінің сүйікті мамандығы бойынша кенші болып жұмыс істеді. Ақыры өз бақытын осыдан табады. Жұмысшының өнегелі өмірін жасайды. Ақбаян сұлулықтың символы. Ту баста періштедей пәк жан, дәл қазір азғындыққа салынған адам. Ал оның айналасындағылар алғашқы сүйген жігіті Сабыр, туған ағасы Садық, бұлардың жолдастары Қайсар, Мысқазған руднигінің парторгі Темірбек бәрі де өз халқының патриоттары, үлкен жүректі азаматтар. Ендеше Ақбаянның трагедия­ сы неде? Бұған Ақбаянның өз қарекеті жауап болар. Жазушының көптеген шығармаларына редактор ретінде етене жақын адамның бірі жазушы Қабдеш Жұмаділов. Біз енді Ілекең жайындағы Жұмаділовтың лебізін тыңдайық. — I. Есенберлин қазақ прозасында соңғы жылдарында ең өнімді еңбек етіп келе жатқандардың бірі. Есенберлин соңғы он жыл шамасында оқушы қауымға сегіз роман ұсынды. Бұл былай қарағанда көп те секілді. Әсілі өнерде көркем шығарманың, бағасы санмен өлшенбейді, сапамен өлшенеді. Ал талантты жазушы көп жазатын болса, сапалы жазатын болса қашанда нұр үстіне нұр. Мен жазушы ретінде I. Есенберлиннің көптеген шығармаларының жазылу, жарық көру жағдайымен таныспын. Есенберлин тарихи тақырыпқа «Алмас қылыш», «Жанталас», «Қаһар» романдарын жазу арқылы біздің қазақ тарихына сонау XV ғасырдан бүгінге дейін үлкен алтын желі жасап шыққаны жұртқа аян. Оны мен айтып жатпасам да түсінікті. Біреулерге I. Есенберлин жалпы тарихи романдар жазу арқылы табысқа жеткен жазушы ретінде көрінеді. Ал ол үш романды былай бөлек алып қойғанның өзінде Есенберлиннің біздің дәуірге арнап жазған шығармаларының өзі де жеткілікті. Басқаны айтпаған күннің өзінде оған, «мемлекеттік сыйлық» кеңес өміріне арналып жазылған «Айқас» романы үшін берілген. Ілекеңнің кітаптары көптеген шет тілдерге аударылып жатыр. КСРО халықтарының ондаған тіліне аударылды. Бұл жайдан-жай емес, жазушының үлкен көркемдік, идеялық жетістігіне байланысты. — Ойымызды жинақтай келіп айтарымыз әдебиетке біраз ұқсатып шығару үшін қолында үлкен оқиға болуы шарт деп Генри Джеймс айтқандай қайсы романын жазғанда болмасын, жазушының қолында үлкен оқиға, күрделі өмір материалы болғаны оқушыларға айдан анық. Сіздердің тыңдағандарыңыз Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, көрнекті жазушы I. Есенберлиннің творчествосына арналған хабар. І. Есенберлин

Жазушы Ілияс Есенберлинмен кездесу (хабарды жүргізуші Сұлтан Оразалинов) Жазушы I. Есенберлин міне, қаншама жылдардан бері ақ қағазбен бетпе-бет келіп ой кешіп, тарихтың терең қойнауларына үңіліп, өз халқының тірлік соқпақтарын қиял көзімен шарлау әрекетінен бірдебір толас тапқан емес. Күндегі тірлігі осы. Ал көңіл қошы келіп, сылдырап өңкей келісім тас бұлақтың суындай тасқындаған шақта күнді күнге, танды таңға қосып, осынау оңаша бөлмеде тынымсыз еңбек ететін сәттері де жиі кездеседі. Сондай шабытты шақтарда сөзден сурет салып сан түрлі адам тағдырларын, халық тарихын, махаббат пен ладауаттың сәттерін баяндайтын көркем хикаялар дүниеге келеді. Жазушы осымен де тынып қалмайды. Тағы да өз еркімен шетсіз-шексіз ой мұхитындағы азапты сапарға аттанып, бүгінгі болмыстан да, өткен күндер шежіресінен де шығармасына нәр боларлық, қиялына қанат бітіретін азық іздейді. Оны табуда да, тапқан олжаңды көркем сөзбен кестелеп жазу да оңай іс емес. Егер қазақ әдебиетінің соңғы он бес жылдық тарихын шолып қарасақ, I. Есенберлин туындылары осы дәуірдегі ірі құбылыстың бірі екені даусыз. Ол өзінің тарихи романдар сериясы арқылы әдебиетімізге тың арна әкеліп қосты. Бүгінгі заманның өзекті мәселелерін қозғайтын туындылары да оқырман жұртты бейтарап қалдырған жоқ. Оның басты себебі: жазушы қай дәуірді, қай кезеңді қамтыса да оқырман ойын қозғайтын актуальді проблеманы таңдап алып, оны бүгінгі биіктен көркемдік қуатпен шешіп бере алатындығында жатса керек. Халқымыздың әлі де қаймағы бұзылмай тұрған ұланғайыр мол тарихының небір шытырман оқиғаларын алмағайып терең зерттеп, көркем шежіреге айналдыруда жазушы ерлігі мен ұзақ жылғы табанды еңбегінің жемісі. Бұл шығармалар әртүрлі пікір талабын тудырғанмен қазақ қауымына, бүкіл кеңес кеңестігі оқырманына халқымыздың өткен тарихынан мол мағлұмат беретін көркемдік шығарма екені даусыз. Бізді қазақ әдебиетінің роман жанырын сан жағынан да, сапа жағанын да байыт­ қан қарымды суреткердің ой толғаныстары, творчестволық лабораториясы қызықтырады. Сондықтан да I. Есенберлинмен жолығып пікір­ лескен едік. Енді соған құлақ түрейік: С. О. — Ілияс аға, Алатаудың осынау бір әсем сай астында тұрғанда менің есіме сіздің көптеген шығармаларыңыздағы суреттелген қазақ даласының тамаша табиғат бейнелері елестейді. Егер сіздің бүкіл творчествоңызды тұтастай алып шолсақ, өзіңіз жазған он беске жуық романдардың ішіндегі өмір дүние суреттері, адамдар тағдыры бір ұланғайыр көш деп теңейтін болсақ, сол көш Сары Арқанын, Шығармашылық портрет

кенезесі кепкен шөлдерінен де, Маңғыстаудың мидай жазық даласыменен де, Ертістің асау толқындарынан да, осынау мінекей қазір өзіміз бауырында тұрған Алатаудың асқар шыңдарының басын бұлт буған сан қилы кезеңдерінен де өтеді ғой. Заманалар көшеді, небір қауымдар өзгереді. Сонымен қоса біздің мына ұлан-ғайыр қазақ даласы табиғатының сыртқы бояуы да өзгеріп жатады. Менің бұл жерде сізден сұрайын деп отырғаным, өзіңіз көп суреттеген адам менен табиғат арасындағы байланыс. Сіз суреткер ретінде осыны қалай бейнелеуге тырыстыңыз? Адам мен табиғат арасындағы байланыс туралы ойларыңыз қандай? I. Е. — Адам мен табиғат арасының байланысы, менің көкейтесті мәселемді қозғап отырсың. Бұл жақсы көретін тақырыбым. Сонау шығыс даласының тау өзені сарқыраған, шыршасы иінтірескен бөктерлерін жазғанда, не болмаса күз бола бар қазынасы мамырлаған қамысты-шөлді Қорғалжың көлін, әйтпесе сонау сұрқай тартқан Сырдария өлкесін суреттегенде, мен оның тек жалаң бейнесін ғана суреттемеймін. Табиғат пен адам дүниеге келгенінен жаратылысынан мал бағып, аң аулап, ұзақ-ұзақ жолдарға көшкен қазақ сықылды елге өте бір маңызы бар дүние. Былайша айтқанда өмір деген өзеннің адам мен табиғат екі жағасы төрізді. Сондықтан да көне заманда да, бертін келе де қазақ сияқты көшпелі ел санасында табиғат өте ұлт санасынан үлкен орын алған. Егер Махамбеттің: Қара лашын, ақ тұйғын талда болар ұясы, Талдың басын жел соқса, қайғыда болар анасы. Аспандағы бозторғай бозаңда болар ұясы. Боздық түбін су алса, қайғыда болар анасы — деген сөзіне қарағанда, Махамбетке табиғаттың жан-күйіне қаншалық әсер еткенін көреміз. Кешегі өткен атақты Мәди: «Атыңнан айналайын Қарқаралы Сенен бұлт менен қайғы тарқамады»— деген сөзіне құлақ қойсаңдар, бұл қазақ еліне қаншалық әсер, қаншалық жан-күйін қозғаған дүние екенін көреміз. Сондықтан мен өзім сонау Көкшетаудың, Ұлытаудың ортасындағы қазақтың ең шұрайлы жерінің бірі Есіл өзенінің бойында тудым. Жасымнан табиғатты жақсы көрдім. Сол табиғаттың адам баласына қаншалықты әсерін тигізетіндігі көңіл-күйіне, іштегі сезіміне қаншалық ықпал жүргізетіндігін білгендіктен мен романдарымда әр кейіпкерімді сол табиғатпен байланысты екенін көрсетіп отырғым келді. Және мен өзіміздің қазақ өлкесін көп аралаған адаммын. Оның жерін, суын, елін, кейбір сай-сала, бұдырына дейін білемін. Ал білмейтіндерімді І. Есенберлин

романымның уақиғасына байланысты жұрттан сұрап, қандай өсімдік, қандай су ағады, малға қандай, елге қандай жақсылығы барлығын, елімізге әсері болғандықтан, құр ғана сырт бейнелі сурет емес, іштей жан-күйіне, жан-сезіміне әсер беретіндіктен жақсылап жазуға тырысып келдім. С. О. — Ілияс аға мына жалпы көркемдік жинақтаудың өзі жазушының өмірлік тәжірибесіне тікелей байланысты деп айтып жүр осы күнгі сыншыларымыз. Міне, осы тұрғысынан алғанда сіздің өміріңіз бен творчестволық келбетіңіз қалай қалыптасты? I. Е. — Бұл өзі адамның жанын тебірентетін сұрақ. Мен қазір алпыс беске келдім. Бірақ осы жасымда мың жылдық өмір сүрген секілді боп сезінемін. Өйткені менің басымнан өте саналуан өмір өтті. Көп адамдармен кездестім. Мұхаң марқұмның тілімен айтқанда: «өмір өңі анадай, тасқа оны түйіп бер»,— деген кезеңдерден де өттім. Соғыста да болдым, жасымнан жетім болып жетімдер үйінде де өстім. Таукен институтын бітірдім, далада жұмыс істедім, қалада қызмет еттім. Осының бәрінің менің өміріме үлкен әсері тиді. Әдебиетші болып, оның ресми институттарын бітірмегеніммен жасымнан сол әдебиетке құмарлығым ерте оянды. Кішкентай кезімде сол жетімдер үйінде жүргенде қабырға газетіне өлең жазып, бертін келе соғыстан кейін, сол әдебиетке шын жүрегіммен, шын ынтаммен берілдім. Менің әдебиетші болуыма, әдебиеттің кейбір тақырыбын өзімнің ойымша меңгеруіме себеп болған менің өмірім. Он жылдай киностудияда редактор болып істедім. Сол редактор болып жүрген кезімде көркем өнердің, әдебиеттің сюжетін құру керек болды. Осының мектебінен өттім. Сол секілді әдебиет баспасында жеті-сегіз жыл редактор болып істедім. Бұл да маған, өзімнің болашақ мамандығыма, жаным сүйген әдебиетке белсене кірісуіме себеп болды. Онымен қатар тау-кен институтын бітіргендіктен көптеген өндіріс адамдарымен олардың кейбір өндірісте болған уақиғалармен танысып жүрдім. Өмірде өткен мектебім әр түрлі болғандықтан, қилы-қилы кезеңдерден өткендіктен, оның ішінде жаманынан жақсысы көп болғандықтан осының бәрі менің әдебиетке келуіме, әдебиетте өз тақырыбымды табуыма себепкер болды. С. О. — Ілияс аға сіздің шығармаларыңыздың ішіндегі ең шоқтықтысы да, халқымызға мол тарап, кеңінен мәлім болып отырғаны да ол «Көшпенділер» атты трилогия ғой. Бұл біздің халқымыздың көп ғасырлық тарихын қамтыған аса кесек туынды. Қазір оқырман ел арасында барынша кең тарап кеткен сіздің ең үлкен сүбелі еңбектеріңіздің бірі. Міне, осы шығарманың төңірегінде сын таразы, оқушылар тарапынан да талай айтыстар, пікірталастар болып жатты. Менің сұрайын дегенім,осындағы тарихи дерекпенен (негізінен тариШығармашылық портрет

хи дерек қой) сіздің оған қосқан көркемдік қиялыңыздың қатынасы қандай дәрежеде болды. Яғни, жаңағы тарихи деректермен сіздің ойдан қосқаныңыздың шамасы, арақатынасы қандай болды? I. Е. — Мынау қазақ өзі батыс пен шығыстың түйіскен жерінде атам заманнан, ежелден келе жатқан халық. Бұл бір жақтан көшіп келген халық емес, сонау қыпшақ заманынан, сақ заманынан осы жерде тұрып келген ел. Біз кеңес одағының жеті бөлек жерін игеріп отырмыз. Ал біз сан жағынан қараған уақытта көне заманда да осы күнгі санымыздан бәлендей артық болған емеспіз. Соған қарамай осыншама жерді алып отырған елдің тарихы өте қызық тарих. Осыншама жерді алуда батысында да жау аз болған жоқ, оңтүстігінде де. Шығысында мынау Қытай айдаһары жатыр. Олардың әрқайсысы бізге үңіле қарап, осы жерді мен қоныс етсем бе деген елдер. Соның бәріне берілмей ат жалын тартып мінгенінен қолына найза ұстап, батыр берген елдің тарихы мені қашанда бала жастан құмарттырып жүрді. Жалпы алғанда ойдан шығарылатын кейіпкерлер аз болды. Ол кейіпкерлерден «Қаһарда» Есіркеген бар. Есіркеген сондай қазақтың мына орыс еліменен қолтықтасуына, екеуінің мәдениетінің бір болуына, қол созған адам. Дәл Есіркеген болған жоқ, бірақ Есіркеген секілді қазақтың сол уақытта Орынбор, Омбы корпустарында оқыған жастары көп болды. Оншақты адамның атын білем, солардың бейнелерін бірге алдым, содан туды. Солардан жинақтап жаздым. Жалпы мен шындықтан алыс кетпеймін. Былай тарихи роман да сюжетті, болған уақиғаны шиеленістіруге, бірен-саран алынбаса, негізінде мен болған адамдарды алдым. Сол «Қаһарда» мысалы, бесалты адам, «Алмас қылышта» да бес-алты адамнан аспайды. Өйткені сондай адам болмағанмен де, уақиға сондай адамның болғанын тілеп отырады. С. О. — Әңгіме «Көшпенділер» жөнінде болып отырғандықтан, мен сізден тағы бір нәрсе сұрағым келіп тұр. Осы үш романды тұтас оқып шыққанда, мысал үшін «Алмас қылыш» пен «Қаһардың» біраз стильдік көркемдік ерекшеліктері бір-бірінен сәл жазылудағы алшақтықтары байқалып қалатын сияқты. Міне, осы жөнінде сіз өзіңіз не айтар едіңіз? I. Е. — Жалпы менің жеке кітаптарыма жазылған сын көп. Оның жеке кітаптағы тіл байлығы ма, тіл кемшілігі ме, стилі ме барлығы да көп талқыланып жүр. Ал бір кітаптан екінші кітаптың айырмашылығы бар. Өзің айтып кеткен он беске таяп қалған романдарды салыстырып толық жазған ешкім жоқ. Менің романдарымның әрқайсысының өзіндік тілі, өзіндік стилі бар. Біріне-бірі жалпы ұқсастығы болмаса тіл, стиль жөнінде айырмашылықтары көп. Өйткені алған тақырыптаІ. Есенберлин

рымның өзі әртүрлі. «Көлеңкеңмен қорғай жүр» тың тақырыбы болатын болса, онда терминнен бастап адамның, жаратылыстың, бөтен құбылыстардың барлығы өзге түрде жазылды. Ал жер астындағы болмыс, мысалы «Алтын құста» шахта өмірі, ондағы кейіпкерлерде, өз тілі, өз талқылаулы болды. Стильдік жағынан әр кітабымның айырмашылығы мол. Жаңағы өзің айтқан «Алмас қылыш» пен «Қаһардың» айырмашылығы көп жағдайда алшақ жатады. Өйткені оның мынандай себебі бар. Ең алдыменен бұл үш роман бір трилогия болып әбден жоспарланып, ойымда жазылған дүние болатын. Материалдары, айғақтары, деректі оқиғалардың барлығы бір жүйеге келген еді. Содан кейін ойландым: бірінші, екінші кітабым шығып, үшінші шықпай қалатын болса, маған қиынға түсер деп. Өйткені үшінші кітаптағы қозғалатын мәселе бұрын талқыға түскен, талай адамдардың тағдырында екіұшты орын алған, Кенесары қозғалысы секілді әңгіме болатын. Сондықтан ең алдымен үшінші кітап шықса екен деп армандадым, тіледім. Өйткені, бірінші мен екінші кітапқа бәлендей қарсылық бола қоймас деп ойладым. Үшінші кітапта жалаң тарихи дерек пен тарихи мәселемен ғана шұғылданбай, бұны жұрт оқитын бірінші тарихи романым болғандықтан, деректен гөрі, айғақтан және көркемдік жағына, бөтен бір суреттерге көбірек көңіл бөлдім. Оның жер сипатында, өсімдіктерінде, адам мінез-құлықтарында да көптеген ерекшеліктері бар. «Алмас қылышта» тікелей деректі уақиғалардан гөрі, оқуға ыңғайлы болсын, жұрт осыны тартып оқыса екен деген арманмен, көркемдік ой жағына да көбірек көңіл бөлдім. Тіл жағына да, ой жағына да. Сондықтан оны майға бауыр қосып асаттырған секілді, кейбір қиын мәселелерге аңыз жалпы сурет жағынан келіп осылай беруге тырыстым. Әрине, көркемдік жағынан осы үш кітаптың ішінде «Қаһардың» ерекше болуы мүмкін. Оның стилі де осыдан, кейіпкер ойынан оқушыға қалай жеткізем деген арманымнан шыққандықтан, оның «Алмас қылыштан» гөрі айырмашылығы осыдан туындаған. С. О. — Ал енді классикалық әдебиетке үңілетін болсақ, көбіне адамдар тағдырындағы, я болмаса халық өміріндегі тарихи кезеңдердегі ең бір қиян-кескі қиын кезеңдерді суреттеуге көбірек бой ұрады. Мәселен Лев Толстойдың атақты эпопеясы 1812 жылғы Отан соғысына арналатын болса, ал «Тынық Дон» романында Михаил Шолохов өзінің кейіпкерлерін азамат соғысының от жалынынан өт­ке­реді. Бұндай құбылыс жалпы қазақ әдебиетінің таңдаулы шығармаларының көбінде баршылық. Ал сіздің шығармаларыңыздың ішінде, мысалы «Алтын Орда», «Қаһар», «Көшпенділер», «Қатерлі өткел» сияқты туындыларыңызды осындай кезеңдерге арналған шығармалар деп ойлаймын. Мінекей осындай бір қиын сәттерде халық тарихында­ Шығармашылық портрет

ғы аса бір елеулі кезеңдерді бөліп алғандағы сіздің негізгі жазушылық мұратыңыз не? І. Е. — Менің негізгі жазушылық мұратым былай. Қазақ де­ген халық көп шабылған, көп қиянат көрген халық. Тарихында оның басынан кешпеген қырғын жоқ. XV ғасырда бір қырылыстан кейін Тарихи Рашиди жазған бір ханның сөзі бар: «бұдан былай қарай қа­зақ халқы жоқ»,— деп. Осындай қырғын басынан көп өткен. Ал сол ха­лық батыс пен шығыстың ортасындағы көпірі секілді осыншама жерді аман-есен алып қалды. Сондықтан мен сол батыр халқым­ның басынан өткен қилы-қилы кезеңдерін, арманын, сол уақытта оның қа­лай күрескенін, ел болғанын, өзін-өзі сақтап қалғанын көрсету негіз­гі мақсатым болды. Заманның қиындығына қарамай «Көшпенділер» болсын, «Алтын Орда» болсын осыдан туды. Барлығы да осы ел басынан өткен өмірді бүгінгі күнде суреттеп беруге тырысқандықтан. С. О. — «Көшпенділер» үш кітап. Бұның өзі сіздің жазушылық өміріңізде қанша уақыт алды? Менің сұрап отырғаным, соңғы он бес жылда осыншама кітап жазылған екен. Ал бұның өзі бір жылда бір кітап деген әрбір суреткердің қолынан келе беретін нәрсе емес. Бұл біздің қазақ әдебиетінде өте сирек кездесетін құбылыс. Бұндай жылдам жазу үлкен еңбеккерлік, керемет қасиеттер. Осы шығармалардың жазылу тарихы жөнінде айтып беріңізші? I. Е. — Алпыс бесінші жылы «Айқас» романым жарық көрді. Содан бері жылына бір кітаптан шығып жатыр. Әрине кейбіреулер ойлайтын болу керек: «Бұл қалай, қайда жазады, неғып жазып жүр»,— деп. Шығармаларымның тақырыптарының өзі әртүрлі. Бес-алты романым өндіріс тақырыбы болса, бір-екі романым ауыл еңбеккерлеріне арналған. Негізгісі тарихи кітаптарым. Сұрағыңа жауап беру үшін, ең алдымен бір нәрсені түсіндіріп кеткім келеді. Мен алдыменен материал жинаймын. Деректер іздеймін. Айғақты уақиғаларды қараймын. Халық фольклорына сүйенемін. Жазба бетінде қандай шығармалар бар, соның барлығын қолым жеткен жерге дейін зерттеймін, оқимын, бірімен-бірін салыстырамын. Осылай дайындаймын. Материал дайындалғаннан кейін алдыменен ойға салып, бір жыл өте ме, көп жыл өте ме миыма өзім жазамын. Не туралы болу керек, асыл арманың не еді осы кітапты жазғанда. Нені көтергің, нені ашып айтқың келеді. Кей нәрсені ашып айтпасаң да, соған кішкене дүдәмал болсаң да, келесі ұрпаққа жол салғың келеді. Осындай материалдар бар. Соны терең деп ізденіп, өзім ақылымның жеткен жеріне дейін жазамын. Ойша жазамын. Не жазу туралы алдымен білуім керек. Бұл кәдімгі бұрынғы қазақтың аңызын, ертегісін көп естіген адамдардың, өзінің осындай І. Есенберлин

бір қасиеті болады. Ал содан кейін жазуға отырамын. Жазуға отырған уақытымда күн-түн демеймін, бәлен-төлен сағат демеймін, әйтеуір соны жазып шыққанша соның үстінде боламын. Мысалы «Қаһарды» мен үш ай жаздым. «Қаһар» жазылған кезде көп жәрдемін, ақылын берген С. Бақбергенов, Мұхтар Мағауин. Оның алдында ол өзінің «Қобыз сарыны», «Алдаспан» секілді кітаптарын шығарды. Қабдеш Жұмаділов. Осы үш адам куә, мен соны үш айда жазғанмын. Өйткені бірінші бетінен ақырғы бетіне дейін қатынасып отырды. Менің жалпы кітап жазуым жылдам болады. Өйткені мен жан-тәнімді салып жазамын. Уақытымның барлығын соған жіберемін. Қандай бөтен шаруам болсын, бар ойым сол кітапта жүреді. Ал «Көшпенділердің» жазылуы, ол менің қалам ұстағалы, (1942-ші жылдан) жазып келе жатырмын десем өтірікші болмаспын. Орталық партия комитетінде қызмет істеп жүрген кезімде Омбы мен Орынборда болдым. Оның архивтерінде соғыс кезінде, көптеген материал жинадым. Жаңа, ескі нәрсе бар ма, қолыма түскеннің барлығын қарап жүрдім. Соны қорытып, алпысыншы жылдардың басында осы үш кітапты жазам деген шешімге келдім. Жазылуы, жөнделуі бар алды үш айда, арты алты айда жазылды. С. О. — Әрине әр жазушының жазу мәнерінің әртүрлілігі аңғарылады. Біреулер көп ойланып келіп жылдам жазса, біреулер ұзақ жазады. Спринтерлік рекорд әдебиеттің негізгі көрсеткіші емес, оның басты көрсеткіші меніңше сапа. Осы тұрғыдан алғанда өзіңіздің шығармаларыңыздың ішінде тағы бір қарап, қайтадан бір жөндесем-ау деген оқушылардың, сыншылардың талабына сай тағы да бір үстінен жұмыс істесем дейтіндері бар ма? І. Е. — Шығарма деген өзі іштен шыққан дүние ғой. Қашанда болса соны жазғанда бар жан-тәніңді салып жазасың. Сондықтан құс жеткен жеріне қонады дегендей, әр жазушы да өзімнің жеткен жерім осы деп ойлайды. Бұл жазушының ойы. Оқырман қауымның ойы: «мына жері мынадай болса, мынадай жері былай болса»,— дейді. Олардың өздері ой түсіреді, ақыл береді. Сондықтан шығарманың барлығы қанша ойлап жазғанменен, төрт аяғы бірдей тік түскен дүлділ бола бермейді. Әрине жазушының өзі қанағаттанбайтын еңбектер де болады. Мысалы маған мүмкіншілік болатын болса «Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Аманат» секілді кітаптарымды тағы да бір қарап шығар едім. Жас келіп қалды, оның барлығы мүмкін емес. 1984-ші жылдары менің толық шығарма жинағым шығады. Шамам келсе «Көшпенділерде» кеткен кейбір кемшіліктерді, жылдам айтылған жерлерін, қараймын ба деген ойым бар. Шығармашылық портрет

С. О. — Ал енді аға, өзіңіздің жүрегіңізге сонша жақын, соншама қымбатты кітаптарыңыздың қайсысын ішінде көп ұнататын едіңіз. Егерде ондай шығармаңыз бар болатын болса, соның қандай қасиеттері үшін өзіңіз ерекше жақсы көресіз. І. Е. — Қай кітапты болса да түн ұйқыңды, күндізгі еңбегіңді ая­май шын жанынды салып жазғандықтан, олардың бәрі де авторға бірдей бағалы келеді. Дегенмен қай саусағыңды кессең де жаныңа бірдей батады ғой. Кейде кітапты орынсыз сынаса ол да жаныңа батып жатады. Жалпы сол жазған кітаптарымның ішінде, өзім алғашқы романдарымды өте бағалы санаймын. Ол «Айқас», «Қатерлі өткел», «Ғашықтар», «Қаһар». Бұл алғашқы кітаптарым. Кейінгі кітаптарым әбден ақыл-ойың, шеберлігің жетіліп, өз тұғырыңнан қарағанда, осы менің шыққан шыңым-ау деген кезде жазған «Мұхиттан өткен қайық», сосын «Алтын Орда» трилогиясы өзге кітаптарымнан гөрі жеңіл жазылды. Осы алтауын өзім жеке бағалаймын. Оның да себебі бap. «Айқасты» жақсы көретін себебім ондағы уақиғалар: адам опасыздығы, өз еңбегіне берілгендігі, кейіпкерлер өзіме таныс болғандықтан, қойылған мақсат үлкен болғандықтан қарама-қарсы адамдардың кейіптерін барынша зерттеп, қағаз бетіне түсіргендіктен және инженерлік тақырып болғандықтан маған ерекше жақын. Өйткені ол менің бірінші үлкен романым осы еді. «Қатерлі өткел» сонау біздің кеңес үкіметі орнаған кезде адасқан қазақтың адал ұлдарының тағдыры еді. Бұл біздің тағдырымыздағы үлкен кезең болатын. Жалпы қазақ зиялыларының басындағы. Сондықтан бұл кітапты өмірден алдым. Қазақтың жас жұмысшысы сонау Атысуда краннан құлаған Асанова сықылды қазақ қызының негізгі бейнесі алынғандықтан, ол да өзіме жақын суреткерлік мәселелермен көрсеттім. Бүгінгі жастардың махаббаты секілді ұлы армандары қозғалғандықтан оның да өзі маған біркелкі жақын. «Қаһарды» жақсы көретін себебім оған басқа кітаптардан гөрі көбірек еңбек сіңірдім. Маңдай терімнің қатты шыққаны да осы жолы. Бұл өзі халықтың ондаған жыл қан­- төгіс, қиналған кезеңі болатын. Кенесарының негізгі жолы дұрыс еді ғой. Ол халықтың жолы емес еді. Сол кезеңді дұрыс суреттедім бе деп жақсы көремін. Ал «Алтын Орданы» алатын болсақ, бұл қазақтың дастандары: Шора батыр, Ер Тарғын, Едіге — осылардың барлығы өмір сүрген сонау көшпенділерден өткен заман. Ал бұл заманның өзінде де толып жатқан қым-қиғаш қиындықтары бар. Тарихи роман «Көшпенділер» менің кітап жазу ісіндегі мектебім болды. Сондықтан «Алтын ордаға» өзім бір түрлі жылы қараймын. С. О. — Көпті көрген, көп жағдайларды бастан кешірген, көп еңбек сіңірген адам ретінде өзіңіздің соңыңыздан еріп келе жатқан І. Есенберлин

әріптестеріңізге, бас қаламгер ретінде қандай ақыл-кеңестер айтар едіңіз? I. Е. — Ақыл кеңес дегенде, еңбек сүю керек. Халқына жәрдем болатындай үш нәрсені айтқан болар едім. Біріншіден, К. Маркс айтқандай: «Жазбасаң жүре алмайтын, ойыңнан кетпейтін дүниеңді жаз». Сол айтқандай жастар өзінің жаны сүйген, арманы болған зат­ты жазуы керек. Ал жалпы жазады екенмін деп, жазғаны өзін қуандырмаған, жанына тақа батпаған тақырып жазған — құр сюжет құру болады. Сондықтан жазатын нәрсе өзіңнің жүрегінді күйдірген, осыны жазбасам менің әдебиеттегі арманым орындалмайды деген тақырыпты жазу керек. Екіншіден, жақсы кітаптар көп. С. Бақбергенов жақсы кітаптар жазып жүр. Кей кітаптардың ішінде шеберлік жетпей жатады. Шеберлік дегеннің өзі қызық. Ол тек қана сюжеттен ғана емес, оқырманды сендіруге байланысты болу керек. Оқырман сенбеген шығарма шебер шығармаға жатпайды. Мысалы: Қозы Көрпеш – Баян сұлу керемет жақсы пьеса. Қазақ әдебиетінде фольклор темасына жазылған одан артық пьеса жоқ. Тілі де, сюжеті де жақсы, ал бірақ осы күнгі жастардың реалистік көзқарасымен осы пьесаның аяғында кәдімгідей шеберлік жетпейді. Мен өзімнің сөзімді былай түсіндірер едім. Махаббат үшін өлу біздің мына өзгерген заманда, жастардың көзінше себебі жоқ секілді болып тұрады. Ромео мен Джульетта да осындай фольклордан алынған дүние. «Ромео мен Джульеттада» аяғында мынадай уақиға: Лекарь келін Ромеоны уақытша ұйықтатып кетеді. Джульетта келеді де оны көріп, Ромео мен үшін өліп жатыр дейді де, енді менің өмір сүруге ешбір хақым жоқ деп ол да өледі. Ал дәрігер ұйықтатқан Ромео оянады. Өзінің уақытша ұйықтағанын білмей, Джульеттаның өлгенін көреді. Джульеттаның өлгеніне өзі себепкер болғанына ашынып, махаббаттың соншалық күйігіңе шыдай алмайды да, сол жерде өзі де у ішіп өледі. Оқушы бұған сенеді. Өйткені бұл жерде Ромеоның өліміне себепкер болып отырған жалғыз ғана махаббат емес. Джульеттаны өлтірген айыбы, жүрегіндегі сол өкініш оны осындай жағдайға жеткізеді. Бұл жерде өкініш деген екінші тақырып шығады. Сол кезде оқырман оның көкірегенде жалғыз махаббат емес, күйініштен де өлгенін түсінеді. Міне, күйінішке де дәлел керек. Ал реалистік көзқараспен қарағанда махаббат үшін Қозы Көрпеш өлуге тиісті. Ол дұрыс. Солай деп өзі фольклорда да айтылған. Бірақ оқырманға жетпей жатады. Бұл жерде жетпей жатқан драматургиялық шеберлік. Әлі де болса финалда Баян сұлудың өліміне дәлел, себеп жетпей жатады. Өйткені бүгінгі көзқараста осылай махаббат үшін өле салу жеткіліксіз тәрізді. Шынын айтсақ, осы заманда махаббат Шығармашылық портрет

үшін өліп жатқан ұл-қыздарымызды көріп отырған жоқмыз. Бұл жерде махаббаттың мақсаты, алып шығу идеясы бойынша жетпей жатыр. С. О. — Біз әңгімемізді жер, табиғат туралы бастаған едік. Осы жердің өзгерісін сонау ғасырлардан бері елдің тағдырын, тарихын ой елегінен суреткерлік көзбен өткізіп отырған адамсыз ғой. Miнe, осы тұрғысынан бүгінгі еліміздің, халқымыздың хал-жайы туралы пікіріңізді айтсаңыз. I. Е. — Мен осы халықтың табиғатпенен байланысын сөзімнің басында айтып кеттім. Қысы суық, жазы ыстық, қуаңшылық болса да осы халықтың тағдыры табиғатпен байланысты. Біріншіден біздің халқымыз осы табиғатты игеріп отыр. Қуаңшылық жылы да егін шығады. Суық жылы да шөп жетеді, мал төл береді. Бұл халық жетістігі, біздің шаруашылығымыздың, еліміздің, жұртымыздың күннен-күнге көркейіп бара жатқандығы. Күні кеше қала шығып, алыс жерден, сонау Ұлытаудан Атбасарға барып екі қап бидай алып қайтатын қазақ бүгін өз жерінде миллиард пұттан артық астық орып отыр. Бұдан артық қандай жетістік болу керек. Кеше, төңкерістің алдында, ілуде біреу ғана хат таныса, қазір доктор, профессор, академик, жазушы толып жатыр. Хат танығаныңды былай қойып, ғылымыңның өзі, іліміңнің өзі қаншама. Осының бәрі біздің өскендігімізді көрсетеді ғой. Кітап саны баршылық. Менделеев жүйесіндегі бүкіл кеннің бәрі осы Қазақстан жерінде шығады екен. Бұдан артық қандай жетістік бар. Кеше ғана қазақ жерінде (20-30 жыл бұрын), 2,5-3 млн. ел болса, қазір қазақтың өзі 6 миллионға жетіп қалды. Қазір бір үзім нан, бір жұтым су үшін жүдеп-жадап жатқан ел жоқ. Байлық та мол, білім де мол, жетістік те мол. Біздің өскен еліміз, бұдан бетер өсе береді. Анау Байқоңыр, Қарағанды, Екібастұз, Маңғыстау, Тың, мынау жарқырап тұрған Алматың. Бұдан артық не болу керек. Жалғыз ғана тілек ел өскен үстіне өсе берсін дейміз. С. О. — Талантты суреткердің айтар ойы осымен шектелмесе керек. Оның философиялық талғамы мол әрі көркемдік деңгейі биік туындылары да әлі толық талданып өзіндік бағасын алып болған жоқ. Бұл күнде кең байтақ Отанымыздың мекендеген халықтарының ондаған тілдеріне аударылып, қазірде де бір талай шетел тілдеріне аударылып жатқан I. Есенберлин шығармаларының өрісі кең, өресі биік. Ол қазақ әдебиетінде кесек туындылардың бар екенін талай жерде, талай елдерге дәлелдей бермек. Ал енді аға, қорытындыңыз қандай? І. Е. — Дүниеде өмірден қымбат ештеңе жоқ. Өйткені ол жалғыз. Бірақ сол өмірді Отаны, халқы, махаббаты тағы басқа көкейкесті армандары үшін пида ететіндер аз ба? Бұған қарағанда өмірден де басқа І. Есенберлин

қымбат қасиеттерінің бар екені хақ. Ал жазушыға келетін болсақ оның өмірі біреу емес, екеу. Біреуі өз басының тіршілігі болса, екіншісі шығармадағы кейіпкерлерінің өмірі. Жазушыға екеуі де бірдей қымбат. Әрине қаламгерге өз тіршілігімен пара-пар санар туынды жазу оңайға түспейді. Жалпы жазушы болу дүниедегі ең қиын өнер. Әскери қолбасшының әскері, ғалымның лабораториясы, артистің режисері, көрермендері бар болса, сенің ешкімің де жоқ. Бар болғаны алдыңдағы ақ қағазың, құны он тиын тұратын қолындағы қаламың. Сенің майдан ашар жерің де осы, жеңіске салар әскерің де осы. Егер күшің құдіретте жатса шабуылда жеңіп шығасың. Жеңгенде кейбір қаламгерлердің қолынан келмейтін шыңға көтерілесің. Бүкіл әлемді бағындырасың. Және мәрмәр тастардан, граниттерден көсемдердің бейнесін келтіретін алмас қашаумен емес, бар болғаны әлгі он тиын тұратын қаламыңмен. Осылай шыққан шыңыңнан сені бай да, батыр да, патша да, мезгіл де, тіпті дәуір де құлата алмайды. Сенің өмі-рің кейіпкерлеріңнің өміріне, шығармаларыңның рухани байлығына айналады. Осылай жазушының өзі өлген күнінен, мәңгі өшпес екін-ші өмірі басталады. Мұндай келешек үшін өз тіршілігіңді аямауға болады. Демек жазушының еңбегінің ұзақ, қысқа сүруінің белгісі халқының қабылдауына байланысты. М. Горький Сүлеймен Сталски туралы: «Өзінің кішкентай ұлдарын ұлы етіп көрсете алатын ұлы халық бар. Сондай-ақ өзінің кішкентай халқын ұлы етіп таныта білетін ұлы ұлдар да болады»,— деген. Бұл қағидадан халық пен жазушының тағдырының тығыз байланыста екенін көреміз. Ел жұрты туралы: оның өткені, бүгінгісі, келешегі жайында жазатын жазушылар бақытты жандар. Мен де өзімді сол бақыттылар қатарына санаймын. Кеше ұлы Абай: «Атымды адам қойған соң, қайтып надан болайын Халқым надан болған соң, қайда барып оңайын» — деп қиналса, біз бүгін ондай өкінішті айта алмаймыз. Өйткені біздің қазіргі халқымыз өскелең, надандықты әлдеқашан ұмытқан ұлы мәдениетті жұрт. Оның әлі сынына сенуге болады. Сондықтан халқымыз жайында еңсесі Алатаудай биік, мағынасы Атырау теңізіндей терең шығармалар жазу әр жазушының міндеті. Өмірімнің ұзағы кетіп, қысқасы қалса да, менде өзімді өзгелердей туындылар беруге әлі де борышты санаймын. С. О.— Жазушы ағамызға қойған сұрақтарымды мен осымен аяқтай келе, әңгімеден алған әсерлерім: сырт тұлғасы қарапайым, бір қарағанда сылбырлау көрінетін бұл адам жазу столына отырған шақта Шығармашылық портрет

көсіліп шабатын бәйге атындай қауырт қимылдайтыны, өнімді еңбек иесі екендігі қазір көпке мәлім. Ал көңіліне тоқып жүрген көрікті ойларын, ақ қағазға көсілте төккенімен, ауызша айтуға келгенде сыртаң тартып, кібіртіктей беретін де мінезін анғару қиын емес. Өзі де мен ауызша сөзге шорқақпын деп мойындайды. Бірақ көңіл түкпірінде жатқан отты көсеуге сөзің жетсе, Ілекең тез тұтанып, кейде ойларын түйдек-түйдек айтып та тастайды. Бір қарағанда майысқақ, көнімпаз көрінгенімен, өзі ұстанатын пікіріне уәж айтсаң, ойын табандата қорғап, қызулана сөйлеп кететін бірбеткейлігі де жоқ емес. Әр суреткердің сезім ұшқыны, жүрек жалыны, мінез қырлары оның шығармаларынан да аңғарылып тұрады. I. Есенберлин туындыларындағы қайсар мінез, қат-қабат ойға бай күрделі бейнелердің түп-төркіні осы бір қарапайым адамның тұлғасымен астаса жатқанын өзінен жақын тапысып пікірлескен кезде тани түсесің. І. Есенберлин

ІЛИЯС Аман-есен жүріп жатырсыңдар ма? Балалардың дені сау ма? санаторийдің Диляға берген жәрдемі бар ма екен? Біздің жағдай жаман емес. Қарлығаш пен Әлия жүріп кеткеннен кейін Вера біраз ауырып қалып, қазір басын көтеріп жүр. Өзім азын-аулақ қызмет істеп жатырмын. Әлі ұзақ уақыт жүруге, не отыруға болмайды. Енді бір оншақты күннен кейін іске толық кірісермін. Әзір көбіне үйде боламын. Мұның да пайдасы бар ғой. Госпитальда жатқанымда жиналып қалған газет-журналдарды, жаңа шыққан кітаптарды оқуға уақыт мол болды. «Простордың» 4-ші санын алып «Көлеңкеңмен қорғай жүрдің» аяғын да оқып шықтым. Бұл тақырыбы зор, оқиғасы қызық, көркем тілмен жазылған роман екен. Мұндай нәрсені жазу үшін табиғатты, ауыл-шаруашылығын өте жетік білу керек. «Айқас», «Алтын құс», «Өзен жағасында» тағы басқаларын оқығанда тау-кен инженерінің қолынан шыққан кітаптар деп түсінетін едім. Тарихқа арналған романдардағы ұлтымыздың басынан ғасырлар бойы өткен тамаша оқиғаларды оқығанда мұның бәрін қайдан алды деп таңғалатын едім ғой. Әсіресе Сәкеннің бір мақаласында «Мен қазақ халқы туралы 300 жылдан ертерек еш мағұлмат естігенім жоқ»,— дегені есімде. Енді мына «Көлеңкеңмен қорғай жүрді» қалада туып, қалада өсіп, техникалық институтты бітірген, бала күнімде «кішкене аға» дейтін сен жазғаныңа қалай қуанбайын! Маған әділ сыншы болу оңай емес қой, сонда да «Көлеңке» бүкіл Одақтағы ауыл шаруашылығына арналған шығармалардың ең тәуірінің бірі деймін. Енді оны Мәскеуде бастыру керек. Егерде мен режиссер болсам, тың жөнінде кинофильм шығаруға «Көлеңкеден» артық материал іздемес едім. «Көлеңкеге» сыншылар не айтар екен? Соңғы уақытта шыққан кітаптардан маған Н. Шундиктің «В стране синеокой» деген романы да өте ұнады. Мына 50-ші жылдардың аяғында Рязанда болған оқиғалар, оның обкомының хатшысы Лариновтың қылықтары айтылып тұрғаны түсінікті. Батыл кітап. Газеттерде жазылған мақалалардың бір-екеуі туралы ойымды айтқым да келеді. Оның бірі — Кедринаның «Л. Г.-ның» жақында шыққан бір санында «Қан мен тер» туралы айтқан сөздері. Бұл кітап «могла быть названа энциклопедией революционного преобразавания степи XX века»,— дейді. Бұған қарағанда қазақтар өзінің кең даласында малдың орнына балық бағуы керек. Сонда ғана балықшылардың тұрмысына арналған роман Сары Арқаның, бүкіл ұлт энциклопедиясы болар еді (егер оны шынында «Абаймен» бір дәрежеге көтере қалса). Екінші мақала — «Қазақ әдебиетінің» осы жылғы 1-ші санындағы «Біздің генерал». Автордың Б. Момышұлы кітаптарын орыс тілінде Хаттар

жазады дегені. Олай болса, ол кісі орыс тіліне жетік болуы керек. Сонда марқұм генерал Панфилов ана тілін шала білетін адам болып шығады. «... у товарища Тиманова день рождения совпало с вручением ему боевую награду...»,— дейді генерал. Бұл сөйлемде бастауыш сөз «день». Сондықтан «день рождения совпал» деген жөн. «С вручением ему боевую награду»-да дұрыс емес. Жоғары мәдениетті орыс адамы «... Как же после я мог сказать: да будь пусть по-вашему»,— дегені күдікті. Ол ең болмаса «пусть будет по-вашему»,— дер еді. Мына төменде келтірілген сөздерді марқұм генералдың атымен байланыстырудың реті жоқ: «Признаться, мне и самому захотелось немножко и себе горлушку промочить этой живностью»,— деп столдағы бөтелкеге нұсқады». Орыс тілінде «горлушка» деген сөз жоқ. «Горло»-дан туатын сөз «горлышко» болады. Ал ана бөтелкеден сұйық затты генералға «живность» дегізуі тіпті ұят. Живность — ұсақ жануар. Ушаковтың сөздігінде бұл туралы былай делінген: «Живность — 1) Живые существа, преимущественно мелкие, 2) домашняя птица, мелкий скот, предназначенный для употребления в пищу». «Берите в руки рюмку и произносите тост»,— дейді генерал аға лейтенантқа, «живность» жұтып жіберуге даярланып. Бұл сөздерге қарағанда аға лейтенант екі қолымен бір рюмканы алуы керек. Шынында генерал «берите в руку рюмку» деген болар. Дұрысында «руки» («рука») артық сөз. Рюмканы қолмен басқа немен алады? Рюмканы «қолдарына» алып, генерал да сөз айтады. «За всех тex, кто нас ждут с победою». «Ждут», «кто» мен байланысты, сондықтан «кто нас ждет» деген шығар. «С победою»-дың орнына «с победой» деуі де мүмкін. Осы кішкене әңгімесінде автордың өзінің де орыс тілінде айтқан сөздері де бар. «Так значит на переднем крае застал вас (Вас?) мой вызов?» деген сұраққа. «Да, точно, товарищ генерал!»,— деп жауап береді. Офицер, аға лейтенант «да точно» демей, устав бойынша «так точно» дер еді. «Біздің генералдағы» толып жатқан қателерді уақытында жұрт аңғарғанына күмәнім жоқ. Сонда да бұл қателер сүйікті «Қазақ әдебиетінің» бетінде жариаланғаны реніш туғызатынын айта кетейін деп едім. 1/VI -74 ж. Раунақ Диляға, балаларға тегіс сәлем! Әлия мұндағы туыстардың бәріне өтe ұнап кетті. І. Есенберлин

ІЛИЯС, ДИЛЯ! Аман-сау жүріп жатырсыңдар ма? Балардың дені сау ма? Бурабайдың ауасының пайдасы болды ма? Қозы каникулын қалай өткізіп жатыр? Бізге ойда жоқ уақытта Болат пен бір Алматылық жігіт келіп, Вера өте ыңғайсызданып қалды. Бұл күні оның тоңазытқышында еш тамақ жоқ екен, дүкендер де жабылып қалыпты. Сонымен оларды ойдағыдай қарсы алуға жағдай болмады. Болаттың айтуынша және соңғы хаттарыңа қарағанда, Ілияс сенің денсаулығың нашарлап кетіпті. Бұл қалыпта көп қызмет істеу оңай емес қой. Енді азырақ жазып, көбірек дем алып, ден саулықты күту керек. Қозыға да, бәрімізге де ең алдымен сенің денсаулығыңның тәуір болғаны керек қой. Мұндағы жағдай жаман емес. Өзім 1 шілдеден бастап қызмет істеп жүрмін. Дина мен Толя отпускілерін өткізді. Рая осы айда кандидаттық экзаменін өткізбекші. Содан кейін Қоңыратқа барып ұлын алып келмекші. Күйеуімен арасы түзелген сияқты. Екеуі әр жерде жүргендіктен қиыншылықтар кездесіп жүр ғой. Иван осы күзге қарсы диссертациясын қорғайды. Кооперативке де түсер деген үмітіміз бар. Мәскеудің кітап магазиндеріне бір айдай бұрын «Заговоренный меч» түскен болатын. Оны мен іздеп жүріп алдым ғой. Сосын әдейі оның қалай тарағанын байқап жүрдім. Москвада қазақ тарихымен танысқысы келетін адамдар көп болар ма екен деп ойладым. Көп екен. Арбаттағы ең үлкен магазин «Московский дом книги» — де бір жетіде тарап кетті. Киров көшесіндегі «Книжный мир» магазинінде де тез сатылып кетті. Кузнецкий мостағы «Книжная лавка» тағы басқа магазиндер де жоқ. «Жанталас» бұл магазинге түскен жоқ деді. Ол сатылмайтын шығар. «Дом книги»-де сатылып кеткен кітаптардың картотекасы бар. Москвада шыққан кітаптарыңның бәрі осы картотекада орын алады (сатылмайтын «Жанталастан» басқалары). Москвада қашан боласың? Хат күтеміз. Раунақ, Вера. 12/VII-74 ж. РАУНАҚ! Сенің хатыңды бүгін алдық. Вера қалай? Жазылатын ба? Балалар не істеп жүр? Жаңа пәтерлерің өздеріңе ұнай ма? Біз де аманбыз. Жағдайымыз жаман емес. Балалардың бәрі қазір жұмыс істейді. Өз күндерін өздері көріп кетсе болғаны ғой. Біз, Диля екеуміз, осы айдың 28-інен бастап «Алматы» санаториясына бармақпыз. Емделіп, дем алмаса болатын емес. Құдай бұйыртса, келесі жылдың аяғына таман пенсияға шығам ба деген ойым бар. Қиын болса да, әзірге қызмет істеуге тура келеді. Хат жаз. Мен әнеу Хаттар

күні бұрынғы әдресіңе «Простордың» үш нөмерін жіберіп едім, алдың ба? Әзірге қош болыңдар. С/м Ілияс 9/VI — 73 ж. РАУНАҚ, ВЕРА! Аман-есен жүріп жатырсыңдар ма? Сендердің хаттарыңды алып біз де қуанып қалдық. Аманбыз. «Алматы» санаториясына кетейін деп едік, Диля сырқаттанып қалып, енді жүрмек болып отырмыз. Біздің халымыз жаман емес. Балалар оқығаны оқып, жұмыс істейтіні жұмыс істеп жүр. Фруза политехника институтында стажер еді, сірә биыл Мәскеуге аспирантураға барады-ау деймін. Өзімнің 60 жылдығымды мұнда газет біткен мақала жазып қарсы алды. Драма театрында арнаулы кеш өтпекші еді, оған өзім қарсы болдым. Менің еңбегімді жұрт біледі, несіне тағы шулатам дедім. Сондай-ақ арнаулы той істегем жоқ, келген адамдарды құшағымызды жайып қарсы алдық. Еңбектерім шығып жатыр. «Көлеңкеңмен қорғай жүрдің» қазақшасы шықты (келісімен жіберемін), орысшасы Советский писательде 1976 жылдың жоспарына қабылдаған тәрізді. Қазақша екі томдығым өндіріске кетті. Өткен жылы эстон тілінде «Қатерлі өткел», Тау алтай тілінде «Қаһар» шыққан. Биыл «Қатерлі өткел» латыш тілінде, «Ғашықтар» өзбек тілінде, «Қаһар» башқұрт тілдерінде шықпақ. Жақында қазақ тілінде «Жанталас» шықты. Наурызда құдай бұйыртса, бара қалсам, ала барармын. «Жұлдыздың» 2-3-сандарында «Көлеңкеңмен қорғай жүр» деген тыңға арналған жаңа романым басылып жатыр. Зейнеткерлікке шығарымда, келесі жылғы жоспарға, үш томдық таңдамалы шығармаларымды кіргізер деген ойым бар. Оны кезінде көрермін. Жалпы жағдайымыз осындай. Ал өзің қалайсың? Денсаулығың, творчествоң, алдағы қызмет болашағы дегендерді айтам. Балалардың да болашағы қалай болмақ, бәрін жазып жібер. Жолыққанша қош, Ілияс. 9/11 74 ж. РАУНАҚ, ВЕРА Амансыңдар ма? Сенің операциядан аман-есен өткеніңді естіп қуанып қалдық. Тек енді тез айығып кет. Вераның күтінгені жөн болар. Біз де аманбыз. Балалардың бәрі де үй жағынан да, қызмет жағынан да біркелкі орналасты. Ендігісі өздерінің денсаулықтары мен өз тіршіліктеріне байланысты. Ендігі менің міндетім, Қозымды адам етсем болғаны. Тек осы арманымның аяғына жете аламын ба, І. Есенберлин

жете алмаймын ба оны білмеймін Диля екеумізді ауру айналдырып кетті. Сол жағы ғана қиындау болып жүр. Раунақ, сен Раяға кооперативтік пәтер үшін қайғырма, алғашқы взностарын біз төлейміз ғой. Әзірге ақша бар, тек қай уақытта, қанша төлеу керек болады, соны хабарларсың. Әзірге қош. Тез айығыңдар. Балаларға сәлем де. Ілияс, Диля 23/ІІІ 74 ж. РАУНАҚ, ВЕРА! Аман-есен жүріп жатырсыңдар ма? Бізде аманбыз. Сенің тәуірленіп келемін деген хатыңды алып, бір қуанып қалдық. Өз шаруамыз жаман емес. Өзім әзір қызмет істеп жүрмін, анда-санда ауырып қаламын, сонда да роман жазып қоямын. Жақында Мәскеуде «Жанталастың» орысшасы шықты («Известия» баспасынан). Үш жүз мың дана дейді. Әлі алғам жоқ. Осы майда Мәскеуге пленумге барып қалатын шығармын. Сонда қазақшасын да, орысшасын да алып барармын. «Алмас қылыштың» орысшасы осы майда шығатын шығар. Жақында салыстыруы өтіпті. Биыл «Жұлдыздың» үшінші және төртінші сандарында «Көлеңкеңмен қорғай жүр» деген романым жарияланды. Орысшасы «Простордың» 3 және 4 сандарында шығып жатыр. Жұрт айтуынша жаман емес тәрізді. Құдай бұйыртса биыл баспадан кітап болып шығар, жақында тапсырдым. Жалпы жағдайымыз осындай. Балалардың бәрі де қазір Алматыда қызмет істейді. Бұ жағы да дұрыс секілді. Тек сенің шаруаларың жөнделіп кетсе екен. Бәріміздің денсаулығымыз дұрыс болсын. Өзге шаруалардың бір жөні болар. Ал ана Раяның шаруасына келсек, қай уақытта ақша керек болады қабарласыңдар, біз кешіктірмей салып жібереміз. Бөтен не айтайын, тез-тез жазылып шық. Вераға да соны тілейміз. Балаларға да сәлем де. Ілияс, Диля 21 сәуір 1974 ж. РАУНАҚ, ВЕРА! Сау-саламатсыңдар ма? Балалардың дендері сау ма? Бізде аманбыз. Қазір Бурабайда дем алып жатырмыз. Диляра әжептәуір тәуір болып қалды. Туған жері ғой, ауасы, жері жәрдем берген секілді. Өзім Алматыда жүргенде, кенет сырқаттанып қалдым (спазма головного мозга дейді.). Сосын бәрін тастадым да, осы жаққа демалысқа жүріп кеттім. Қазір жағдайым жаман емес. Бірақ бұл кесел қауіпті кеХаттар

сел дейді, адам өзін бақпаса болатын емес. Шамам келгенше күтініп көрем. Қозым адам болғанша бұл жалғанда кішкене тұра тұру керек қой. Кузнецкий мостағы жазушылар дүкеніне менің «Заговоренный меч» пен «Отчаяние» кітаптарым түсіпті дейді. Өзім авторлық кітаптарын алғам. Құдай бұйыртса осы айдың он төртінде Алматыға қайтам, сосын салып жіберермін (егерде ол жақта ала алмасаң). Диляра бұл санаторийда 20-сына дейін болады. Сосын Көкшетауға барады, онда сол тамыз айына дейін болып қалар. Хатты тікелей үйге жазарсың. Жалпы жағдай осылай. Ілияс, Диля 2 шілде 74 ж. Балалар жазда бір жаққа бара ма? Мүмкін Алматыға келіп кетер, хат жаз. Ілияс. РАУНАҚ! Аман-сау жүріп жатырсың ба? Менде пневмония, стенокардия деген бір бәлелермен сырқаттанып, қазір төсек тартып жатырмын. Ауруханаға жат деп еді, бармадым. Қазір үйдемін. Үш-төрт күнде тұратын шығармын. Балалардың дендері сау, ойнап-күліп жүріп жатыр. Әдебиет жайы: Жақында «Көлеңкеңмен қорғай жүрдің» қазақшасы баспадан шықты (бұл әлгі «Прикрой своим щитом» деген тың туралы кітабым). Орысшасы «Советский писательден» келесі жылы шықпақ. Жақында қазақ баспасына келесі жыл жоспарына екі томдығымды бердім («Ғашықтар», «Айқас», «Қатерлі өткел», «Алтын құс»). Өндіріске кеткен болуы керек. Анау үлкен адамдар қатысатын «Мұхиттан өткен қайық» атты өмірбаяныммен байланысты кітабымды жазып бітіргем. Біреулер Д. Қонаевты жамандап қойып, соның әуресі бітпей жүр. Орысшаға аударып КОКП ОК мен «Новый мирға» салып жіберген. Журнал жақсы дейтін көрінеді. Ал мықты үй не айтады? Белгісіз. Тегі тағы бір редакция жүргіземін ғой деймін. Бұл кітапқа мен бәлендей қиналып жүргем жоқ, түбі бір басылар. Жазылған зат жақсы болса басылмай қалмайды деп М. Булгаков айтқан ғой, тіпті басылмаған күнде де — мейлі. Аз кітап жазғам жоқ қой. Жылдың басында алпысқа келем. Той-думан істемеймін. Өзім ауру, Диля ауру, қажеті не. Ал жиналыстан о бастан бас тарттым. Жазғаныңды жұрт онсызда оқып жатыр, несіне басымды әуре етем дедім. Журнал, газет бетінде бірен-саран мақалалар болса мейілдері. Алпысқа шығуыма байланысты қағаздарымның бәрін зейнеткерлікке тапсырдым. Бүкілодақтың дербес зейнеткерлік І. Есенберлин

көтере ала ма оны білмеймін. Әзір хабар жоқ. Болмай бара жатса Республикалығын берер (120 сом). Оған да шүкіршілік. Бірер айда сол зейнеткерлікке шықсам деймін. Балалар өз күнін өздері көріп кетті ғой. Диля мен екеумізге былай да тапқаным жетер деп ойлаймын. Шаршадым. Жағдай осылай. Ал, жаңа жылың құтты болсын! Балаларға да сәлем. Ілияс 28/ХІІ 74 ж. РАУНАҚ! Хал-ахуалдарың қалай? Балалардың дендері сау ма? Сенің өзіңнің сырқаттанып қалғаныңды біліп, көңіліміз бір жүдеп қалды. Қазір қалайсың? Немен емдеп жатыр? Біз де бір қалыптамыз. Балалардың бәрі дендері сау. Өзім сол бұрынғы орындамын. Осы жылдың аяғында пенсияға шығамын. Әбден шаршадым. Осы жылдың төрайлығында «Молодая гвардия» баспасында «Алмас қылыш» «Известия» баспасында «Жанталас» шығып қалар. «Ғашықтар» неміс тілінде, «Қаһар» чех тілінде, «Қатерлі өткел» болғар тілінде аударылып жатыр деген хабар алдым. Ал «Құрмет белгісі» жайында. Мұның өзін әзер берген тәрізді. Бұдан үш жыл бұрын «Еңбек Қызыл Туын» берген. Соны сылтау етті деді. Оған сену қиын. Әйтеуір атап өтті ғой соған рахмет! Жақында Жоғарғы Кеңестен хат алдым. Ана жылдардағы абақтыға түсуіме байланысты «Медаль за боевые заслуги» және екі жеңіс медальдарым құрып кеткен. Соған арыз жазып едім, үшеуін де қайтадан беретін қағаздарын жіберіпті. Оның үстіне соғыс кезінде наградталған тағы бір «Медаль за боевые заслугам» табылыпты. Әзірге екі бірдей орден, жеті медалім бар, бұғанда шүкіршілік. Тек бала-шаға сау болып, құдай денсаушылық берсін. Ендігі гәп осында. Қазіргі ең қиын шаруама «Мұхиттан өткен қайығымды» Д. Қонаев өзі оқымай, біреулері беріпті, ал олар қарсы. Әдеттегідей бұл жолы да сол біреулерді жеңіп шыға алсам, жарар еді. Үмітім бар. Жалпы жағдай осылай. Ал өздерің қалайсыңдар. Балалардың келешегі қалай болатын түрі бар? Хат жаз. Өзім мүмкін наурызда Мәскеуге барып қалармын. Ілияс, Диля 25 қаңтар 1975 ж. РАУНАҚ! Аман-есен жүріп жатырсыңдар ма? Вераның, балалардың дендері сау ма? Демалысқа бір жаққа барасыңдар ма? Хат неге жазбай жүрсің? Бізде аманбыз. Зейнеткерлікке шыққанмен жұмысым көбейіп кетті. Хаттар

Үш айдан бері «Алмас қылыш», «Жанталас», «Қаһар» үшеуін тарихи трилогия етіп «Көшпенді көкжалдар» деген, бір атпен дайындап, кеше ғана баспаға тапсырдым. Бұл менің негізгі жұмысым ғой, жақсылап басынан аяғына дейін қарап шықтым. Осы жетінің аяғында екі томдығым шығады. «Ғашықтар», «Айқас», «Қатерлі өткел» және «Алтын құс». Бұларды қарауға қолым тимеген. Сол бұрынғы қалыптарында шығып жатыр. Қозы Жезқазғанда практикада, осы айдың аяғында келіп қалар. Мәскеуде тарихи трилогиям «Ковчевники» деген атпен 1977 жылы жоспарланған тәрізді. Рецензиялары жақсы дейді. Алматыда қазақшасы шықса, ол жақта орысшасы жеңіл шығады ғой. Сол себептен де күні-түні жұмыс істедім. Сен анада «Көлеңкеңді» киноға берем дегендей етіп едің, eгер бере қалар ойың болса, Чухрайдың студиясы бар. Соны ойлап көр. Осындағы режиссер сонда жіберем деп жүр. Не істегенін білмеймін. Бір берекесіздеу жігіт еді, сірә, дым да істемеген тәрізді. Біздің жағдай осындай. Ал өздерің ше? Раяға пәтер жағы қалай болып жатыр? Тез хат жаз. Ілияс. 10 шілде 1975 ж. РАУНАҚ! Мына кітаптарды жіберіп отырмын. Олжастың жаңа кітабын оқып шық. Ол өте құнды, керемет кітап. Сен сұраған менің бір повесім «Адамгершілік жыры» деген атпен ұмытпасам 1947 жылы күзде шықты ғой деймін. Вераға, балаларға көп сәлем. Ілияс. 22/VII 75 ж. РАУНАҚ! Мәскеуден маған бір орыс жазушысы сенің бір кітабың неміс тілінде шығыпты деп телефон соқты. Өзі де жөнді білмейді. Оны Ленин библиотекасынан «Каталог книг 75 года магазинов Мюнхенадан» тексеруге болады дейді. Бұл мүмкін бе? Сұрап көрсең қайтеді? Неміс тілінде сенің фамилияң түсінуге өте қиын дейді. Кітаптың аты «Меч и свечи» екен. І. Есенберлин

РАУНАҚ! Амансыңдар ма? Сендердің хаттарыңды алып қуанып қалдық. Шаруамыз бір қалыпты, кітабымды (қазақ тіліндегілерін) бір трилогияға лайықтап, жаңа редакциялап баспаға дайындаумен болдым. Ол 76 жылдың жоспарына кірді. Жақында тапсырдым. Балалар аманесен, жұмыстарын істеп жатыр. Раунақ! Сен анау сценарий мәселесімен шұғылданып әуре болма, кинода осыны істеймін деп жұлқынып тұрған үлкен режиссер, не бөтен бір қолдайтын адамың болмаса, ештеңе шықпайды. Құр әуре дүние. Сондай-ақ «Заговоренный мечпен» де басыңды қатырма. Маған қабар берген адам ішіп жүретін кісі еді. Енді саған бір өтініш. Осы айдың 23 күні Москваға пленумге келемін («Россия,» Батыс блок). Трилогиямның орысшасын шығару жайында бастықтарға кірмек едім, егер мүмкіндігің болса мына орденім мен медальдарымның тізімін жіберіп отырмын, соны көлемді етіп, сыртын шынылай үштен төрт қатар етіп бір колодка істетіп қойсаң. Москвада бұны істейтін жерлер бар көрінеді. Әуре болатындай түрі болса, онда керегі жоқ. Тізімін, тәртібін (кітапқа қарай) қоса жіберіп отырмын. «30 жыл Жеңіс» медалін бізге екеуден берді (бірі соғыс үшін, екіншісі еңбек майданы). Мұндайларды тағуға бәлендей құмарлығым болмаса да, біреулерге кіргенде керек көрінеді. Балаларға сәлем. Ілияс. 16 қыркүйек 1975 ж. РАУНАҚ Аман-есен жүріп жатырсың ба? Сенің төртінде жазған хатыңды алып қуанып қалдық. Осының алдында ғана сені Сухумиға жүріп кетті деп Фруза телефон соққан. Бізде аманбыз. Фрузаны Москваға жібермей-ақ қояйық деп едік, емтиханын беріп конкурстан өтіп тұр-ған соң жолына кедергі болғымыз келмеді. Бүгін одан да хат алдық. Жетекшісін белгілепті. Қозы біздің қолымызда. Жағдайымыз жаман емес. Фруза түсінбеген ғой, «Көшпенділер» биыл емес, келесі жылдың мамыр-маусымында шығып қалар, ертеңнен бастап бірінші кітаптың коректурасы келмек. «Прикрой своим щитом» бірінші қаңтарға қарсы шықпақ. Подписной келіп кеткен. 1977 жылы орысша кітаптарымды шығармақ ойым бар. Пенсияны осы қарашада сұраймыз деп еді, тиісті адамдары демалысқа кетіп, әзір қозғалмай тұр. Хаттар

Бөтен не жазайын, өзіңді күт, жақында телевизордан Сочида радикулитті бірден жазатын жаңа ем қолданып жатыр ден хабарлады. Мүмкін соны көрерсің? Раяға пәтер берсе, о да дұрыс дүние болар еді, бұл жағынан бірдеме істеуге бола ма? Өзің жазылып қайтсаң, өзге шаруа жөнделер. Анау мебельдер қиынға түсер түрі болса, әуре болма, тек хат жазып жібер. Әзірге қош. Ілияс. 7 қараша 1475 ж. РАУНАҚ, ВЕРА! Дендерің cay ма? Біз де аманбыз. Кеше Москвадан Қозым келді. Сенің беліңнің қатты ауыратынын сол айтты. «Жастық қойып отырады екен, дұрыстап емделуі керек қой»,— дейді. Операция істетем ба дейтін көрінесің, байқарсың, егер тіпті басқа емі болмаса ғана істет, дегенменде пышақ жүзі қауіпті ғой. Ал өзімнің творчестволық жағдайым жаман емес. «Көшпенділердің» екі кітабының версткасы келіп кетті, үшінші кітабы («Қаһар») бүгін ертең келіп қалар. Шамасы маусым-шілдеде шығар. «Простордың» 3,4-нөмірлерінде «Алтын құсымның» орысша аудармасы шығады. Қаңтарда «Советский писательден» сигнальные шығыпты. Осы айдың аяғында дүкенге де түсер. Өзім қазір осы бүгінгі күн туралы трилогия жазып жүрмін, үш кітабымның екеуін бітіріп қалдым. Барлығын біржолата бітіріп, жылдың аяғында баспаға тапсырмақпын. («Мұхиттан өткен қайық» екінші кітабы болмақ). Мені біреу мақтап, біреу жамандаса, соған әжептеуір жүдеп қалатын сияқтысың. Жазушыда ондай жағдай үнемі туып тұрады, оған тіпті жүдемек түгіл, көңіл қоюдың да қажеті жоқ. Және жұрт та солай қарайды. Ана бір неміске менің адресімді берген екенсің, дұрыс істегенсің. Сен қобалжитындай онда ештеңе жоқ. Бірақ «Заговореный меч» о жақта шықпағанға ұқсайды (Домбровский айта салған тәрізді), сондықтан ол кітапты іздемей-ақ қой. Қозы сабағын өз курсындағы балалардың алдыңғы санында бітірді. Екі күннен кейін Екібастұзға диплом жазатын практикасына жүреді. Күзге қарсы жұмысқа шығады. Шамам келсе өз институтыма стажер етіп қалдырмақпын. Жалғыз бала, әйтпесе өндіріске барғаны да жөн болар еді (мамандығы соны тілейді). Диля екеуміз дегенмен алысқа кетпегенін дұрыс көріп отырмыз. Раяның пәтер алғанына өте қуанышты. Қызметі бар, баласы бар, сендер аман болсаңдар, бәрі де жөнделіп кетеді ғой. Әзірге қош. 9/ІІ 1976 ж. Ілияс, Диля. І. Есенберлин

РАУНАҚ, ВЕРА! Аман-есенсіңдер ме? Бізде аманбыз. Шаруамыз бір қалыпты. Фруза барып жүр ме? Мен осы айдың 17-18 кезінде, құдай жазса, Мәскеуге сьезге барып қалармын. Кітабымды егер о жақта алмаған болсаң өзім ала барармын. «Көшпенділерімнің» қазақшасы осы маусым-тамыздың ішінде шықпақшы, егер тағы біреу-міреу кедергі істеп жүрмесе. Раунақ, мына бір газеттің хабарын жіберіп отырмын. Екеумізден басқа да біздің фамилиямызда бөтен адамдар бар екен. Мүмкін Ақыметғалидың балалары ма? Біреулерге тапсырдым, біліп беріңдер деп. Әзірге қош. Ілияс, Диля. 29/V 76 ж. РАУНАҚ! Бүгін сенің хатыңды алып өте қуанып қалдық. Аман-есен жүріп жатырсың ба? Емі қалай болатын түрі бар? Құдайдан жатсам-тұрсам тілеймін, әйтеуір осы бір сырқатыңнан жазыла көр. Ал өз шаруам бір қалыпты. «Мұхиттан өткен қайық» әнеукүні айттым ғой талқыланды деп. Содан кейін баспаға бергем. Баспа Орталық партия комитетінің тапсырмасымен қарап жатыр (рецензияға беру, өздері оқу тәрізді жәйттер ғой). Түбі бір шығады ғой деген үміттемін, әзір бәлендей белгілі емес. Өзім қазір «Алтын Орда» деген үлкен тақырыпқа трилогия жазуға кіріскелі жүрмін. Материалдарын жинап болып қалдым. Бұл расында да үлкен, бүкіл дүние жүзілік тақырып қой. Бұнда Ресей, Еуропа, Шығыс саясаттары айқас-таластары түйіскен жер ғой. Және «Алтын Орданың» алтын қазығы — қыпшақ (қазақтар) болғаны да хақ. Егер «Көшпенділерім» төрізді етіп шығара алсам, бұл менің бір үлкен табысым болар еді. Осы жақында кіріспекпін. «Көшпенділерім» жақсы баға алуда. Қазір бірнеше жер сұрастырып жатыр. Аударамыз дейді. Балалардың бәрі жақсы. Осының он үшінде Фруза Алматыға келмек. Бүгін Қозым ыстық көлге жүріп кетті. Орын болса биыл аспирантураға түсемін деген ойы бар. Минимумдарын тапсырған. Ал Вераның, балалардың жағдайлары қалай? Олар демалысқа бір жаққа бара алды ма? Хат жаз. Өз жағдайыңды хабарла. Әзірге қош. Ілияс. 8 тамыз 1978 ж. Хаттар

РАУНАҚ! Аман-есен жүріп жатырсыңдар ма? Вера, балалардың денсаулығы қалай? Біз де аманбыз. Өзге шаруамыз бір қалыпта. Қозы аспирантурада, тақырыбын бекітіп берді. Сол үш жылында жазып шығады ғой деп ойлаймын. Ал енді творчество жөнінде. «Мұхиттан өткен қайық» саған ұнағанына қуанып қалдым. Сен оқыған варианты ол алдыңғы жылы «Новый мирге» беріп кеткен вариантым ғой. Одан бері көп жөнделді. Ал бұл жақта қазақшасы әлі созылып жүр. Ана жерін мына жерін айтады. Бұрынғы, не қазіргі белгілі адамдарға ұқсап кетпесін деп жандары шығып кете жаздайды. Қысқасы, рұқсат етілген күні, орысшасы жол алады. Осы айдың жиырмаларында қарап қалар. Қазір мені бұл кітап емес, Алтын Орда көп қобалжытып жүр. Осы күні II кітабын жазудамын. Егер шамам келсе, денсаулығым болып трилогиямды биыл бітірсем бе деген үміттемін (қазақшасын). Өйткені жас келіп қалды. Жылдан-жылға шаршай бересің. Мүмкін осы кітаптардан кейін үлкен ештеңе де жазбаспын. Сондықтан асығудамын. Үй ішіне, Рая мен Динаға сәлем айт! Әзірге қош! Ақпан, наурызда Пленумға Мәскеуге барып та қалармын. Әзірге қош. Ілияс. 5/1 79 ж. Мына жаңа туған жаңа жылдарың құтты болсын! Аман, есен жолығайық. Ілияс РАУНАҚ! Есен-сау жүріп жатырсыңдар ма? Үй іші қалай? Мен сол Мәскеуден келгеннен үш-төрт күн болды, далаға шығып ондай-мұндай шаруаларымды істей бастағаныма. Қатты ауырып қалған екенмін. Әйтеуір, сенің дер кезінде дәрі беріп, үйге жетіп емделгенімнің арқасында аман қалған тәріздімін. Келгеннен кейін бір-екі күндей тәуір бола бастап едім, содан қайтадан қайталап қалдым ғой деймін, ыстықтығым 38-39 градустан кемімей біраз жаттым. Әйтеуір, құдайға шүкір қазір жақсымын. Қозының тойын 25 сәуір кезінде өткіземіз бе деген үмітіміз бар. Шамаларың келгенше тойына қатынасуды ойлаңдар. Бұны әлі хабарлармыз. Әзірге сау бол. Сәлем де Вераға, үй-ішіне. Ілияс. 6/ІІІ 81ж. І. Есенберлин

КӨҢІЛ — ДАСТАН Күн шыққан төгіп нұрын қызғылт алтын, Кез еді маужыраған таңғы салқын. Аралап зираттарды келе жаттым, Гүл қойып басына бір жанның жарқын. Адамның бұл жалғанға мәңгі ғашық, Жүдетсе көңілін кейде қайғы басып. Берілер әдеті ғой үмітті ойға, Кетеді ол өзі-өзінен қалай қашып? Бірақ, мен, өлі әлемге жеген опық Қарап бір қалам толқып, кетем қорқып. Тағдырдың тажал досы — қайғы деген Жанымды құзғын боп кеп, жатыр шоқып. Естимін кенет дауысын бұлбұл құстың, Мекен ғып алған тоғай, қабір үстін. Ісі жоқ зират толған қайғы-мұңда Сайрайды ол, сарайды әнін қуаныштың... Зиратта қайғы барын ол білмейді, Ал менің... Кеудемде үрей дүбірлейді. «Жүре тұр, мұнда сен де жатарсың»,— деп, Тентек жол қорқынышты күбірлейді... Қорқумен жан қалама сұм ажалдан, Бітсе екен істерім тек ойыма алған, Дүниеге келгеннен соң кетпек бар ғой, Сондықтан өнер — мәңгі; дүние — жалған. Білемін, тіршілік бұл бір қисық жол, Шаттығы, қасіреті, бәрі де мол. Бүгінгі қуанышың таяй түскен — Өлімнің елесі ғой ертеңгі ол... Зираттар меңзеп барып сол ажалдың, Сескеніп тұрғанымды тағы аңғардым. Тәтті боп кетті кенет сонда өмір, Қадірін білген бе адам қолда бардың! Сөйтсе де іштегі бір сезім билеп Дастандар

Үш құлаш жер тиерін білсе де олар Таласты кем, дүниеге неге сыймай? Мінекей жатыр енді, жатыр үнсіз. (Мәңгі ұйқы жарық күнсіз, қара түнсіз) Ал кеше айқасты ғой жан аяспай Таң атып, күн шықпастай бір-бірісіз. Ақыл, ой айқасы бар бұл күресте. Әрине, таптық жайда тұрды есепте Ал шыны, тар келді ғой екі алыпқа Жұрт сиған өмір деген бір төсекте. Екі алып бір төсекке сия алмады. Біріне бірі бәрін қия алмады. Даңқта тығыстырып бірін бірі, Пенделік сезімдерін тыя алмады. Әрине әр кімнің бар өз ырзығы. Өзгесіз бірақ өмір жоқ қызығы. Тек жеңсең мұндай жайда бірі ғана Екеудің ең жүйрігі, ең үздігі. Неге мен бұның бәрін айтып тұрмын? Талассыз өтпейді өмір, байқа, құрбым. Бола біл өзің әділ сол таласта Қақ жарған адам тектес қара қылды. Бола алсаң сондай кісі әділетті. Бақытты жансың жұртқа сен құрметті. Өзіңнің алдында арың таза болса Адам жоқ сенен асқан қасиеті. Сондай дос менде де бар дүлей қара Салуға құмар маған күнде жара Күресер теңім емес, әттең, әттең, Сөзуар, дүрілдеген бір бишара! Білмейді әділетті сын таласты Дүниеде аз ба ондай жынды, бақсы. Ит үрер, керуен көшер деймін күліп Тек сенің, жазғандарың шықсын жақсы! Дастандар

Дегенмен ол халықтың өткені ғой, Уақытпен бірге өшіп кеткен ғой. Ал қазір? Неге марғау жан ашырлық? Әлі де ақыл өсіп, жетпеді ме ой? Мінекей арайланып күн де батты, Көңілімді көргендерім жабырқатты. Асығып шыға бердім, қалғам екем — Сағынып өмір деген мен рахатты! Дастандар

ӘБУ НАСЫР МҰХАМЕД ӘЛ-ФАРАБИ (Тарихи дастан) ЖЫР БАСЫ Қазақта домбыра бар әл-Фараби, Ежелден сан алуан ойнаған күй. Әр жыры — арпалысқан асау тартыс, Тулаған жүрек лаулап, қайнаған ми! Сол аспап ескі тарих күйін шерткен, Қуанып, лепірмейді сүйіп беттен, Сағынып сарғайсаң да оралмайтын Жоқтайды қариядай күнін өткен. Қос шектен жылап аққан мұң бұлағы, Қайғылы, қасіретті үн шығады. Осынау өксік үнге құлақ қойсаң Көзде жас, көңілде арман тұншығады. Бір күй бар домбырада құдіретті. Ашатын, хош иістей, көкіректі. Аты оның Әбді Насыр Мұхамед қой Сөйлеткен тіл бітіріп екі шекті... БІРІНШІ ЖЫР Сол күйді тындаймын мен таң атқанша, Таң атып, таусылып кеп, күн батқанша, Өйткені онда қайғы, өкініш жоқ, Адамдай кеткен өліп тіл қатқанша. Тындайды күйді бірге кілең өрен, Тіршілік шаттандырған бейне өлең. Ұрпағы Фарабидің бұлар тегіс, Шомылғам қуанышқа түгісіз терең. Оларға өмір сәуле, бітпес күндіз. Дүние жайнаған бір бұлғын, құндыз. Қуанам, сол шаттыққа көп дарындар Жүлде етіп алып жатыр алтын жұлдыз! Фараби ондай сыйлық көрген емес. Өмірі болды талас, күрес, егес. Жұлдызы бірақ сонау ешкімде жоқ, Мың жылдан бері әлі сөнген емес! Шын дарын дәл осылай нұр боп жанар, Дүниеге мәңгі өшпес жыр боп қалар Халықтың жүректегі жұлдызындай Дастандар

Жарқырап тарихының төрін алар! Уа, Адам, жинағаның, бар тергенің, Қылмысың, қиянатың, жек көргенің,— Өзіңмен бірге кетер, қалар жалғыз Артыңда дарының мен тек еңбегің! Дүниеге бәрімізді еткен қонақ, Беу, тәңір жаралғансың неткен олақ! Таусылмас арман бердің тағы бізге Несіне онда өмірді еттің шолақ?! Нені істеп қысқа жаста үлгересің, Өтпей-ақ шаңқай түсің, келер бесін, Уақытты жеңе алмасаң дарыныңмен Сол уақыт сені айыптап кесер кесім! Жалғанда жақсылық көп қол жетпейтін, Жалғанда адам да көп дос етпейтін, Қуантқың келсе өзгені және өзінді Арманың болсын өмір бос өтпейтін! Сахара, құм жайлаған ой мен қырды, Қарлыққан дауыс сөйтіп өлең-жырды, Келеді керуен кезіп кер даланы Алысқа сапар тартқан өткен жылғы. Күлсары араби нар кілең түсті Бәдәуи, көш бастаған, жұпыны жан, Араби, сидиған нар, қалайы сан. Қоңырау шығады тек күміс үні, Керуен көшер ілби атқанша таң... Бір мезет Самум дауыл соқса дүлей, Дүние бола қалар алай-түлей. Құм көрпе жауып кенет көк аспанды Әлемді басады кеп албасты үрей. Жел тынса, күн көктегі жүзген шалқып, Дозақтың отын бүркер жерді шарпып. Көрікпен қақталғандай сұрғылт құмдар Бар әлем қалайыдай жатар балқып. Тек түнде ай әлемге сәуле беріп, Құм теңіз ақшыл тартып, сәулеленіп, Біртінден, Сахараға жан кіреді, Жұлдыздар оқта-текте көкте сөніп. Мезгіл ме құратұғын жұрт серуен, Қай жақтан келе жатыр бұл керуен? Көшеді неге түнде тыным таппай, Жатады неге сонша таңсәріден? Жойған соң араптардың бар тендігін, Тәубе етпей ұлан асыр жер кендігін, Дастандар

Мұхамед, ұлы әулие, бар әлемге Жүргізбек болған Ісләм үстемдігін. Орда етіп Сирия мен Египетті, Өз дінін жер шарына үгіт етті. Шұбырды сахабалар күншығысқа, Бір шеті Қыпшаққа да келіп жетті. Медресе, шаһар салып тұрғалы көп, Араптар Сейхунға да орнады кеп. Туған жер аттарымен атады олар Кенттерін Қарнақ, Сунақ, Отырар деп... Осылай діннің даңғыл жолын ашқан, Ойлаған сұмдық та бар әуел бастан: Қайырған қожа-молда етіп елге, Әкетіп қыпшақ ұлын бала жастан. Бәдәуи жетектеген сондай көшті, Сәбилер киген күпі, тонды ескі... Ішінде жеті жасар Әбді Насыр, Өзгеден зерек және ойлы өсті... Әкесі қыпшақ, болған Бұхар да өмір. (Алды оны биыл құдай, алды тәңір.) Ал әке өле-өлгенше таласта өтті. Бала өсті одан жаны көріп зәбір... Шешесі Қанғылыдан арғы беткі. Көшпелі, нағашы елі құдіретті, Балаға барған сайын сән-салтымен Ұғуға сұлулықты әсер етті. Кемелге келмей жатып жеһан кезген, Қарайды ол жан-жағына жасты көзбен, Көрмесін елін енді мәңгі-бақи Секілді күні бұрын жаны сезген... Сонда ол домбырасын екі шекті Шертеді саусағымен келген епті. Қоштасқан еліменен күй шығады Қақ жарған қайғылы үн көкіректі... Оятып тыныш түнді күңгірт-бұлдыр, Шығады қоңыраудан күміс сылдыр. Тек әттең, өкініштің өксігіндей Бір мезет тебіренбейді көңіл құрғыр. Сұм тағдыр, қара албасты, кәрі мыстан, Обал деп мүскіндерге қарамастан, Мықшиған иықтарына салған ауыр Қайғыны, қара тастай, қарғыс басқан. Көңілі балалардың бітеу жара, Оларға жұмбақ-жазмыш, барар қала... Дастандар

Көш тынбай қозғалады айлы түнде, Бозарып сөнген күлдей, жатыр дала... Сахара ренжігендей қабақ шытып, Таусылған бейне үміттей күтіп-күтіп, Жоғалып қоңыраудың сылдыры да Алыстап бірте-бірте жатыр бітіп... Болғандай шығып арман көкіректен, Таусылған мана күйде қайғы төккен. Құшақтап жан серігі домбырасын Жас бала түйе үстінде қалғып кеткен... Жолы бар керуенінің әлі талай, Жылжиды ол, изең-изең алға қарай. Қыпшақтың жас ұлдарын не күтіп тұр, Қара түн? Әлде таң ба алтын арай? ЕКІНШІ ЖЫР Қандай жан жақсы көрген қайғыруды. Досынан, жолдасынан айырылуды. Бұлты жоқ көк аспанды жаным сүйген Жазғы күн, жасыл дала, айлы түнді. Не жетсін жастық шаққа күлімдеген, Өткені бастан қалай білінбеген, Адамның ол бір таза нұрлы арманы, Миуа гүл, шық моншақты, бүлінбеген. Жастық пен шаттық қана таласады, Тек жастық — шаттықсыз да гүл ашады. Кәріге, көрген өмір бар қызығын, Мұңая ойға кету — жарасады. Шаттықсыз өмір тор боп өтер еді, Бос шаттық адамды қор етер еді. Дүниеде болмаса егер ой мен қайғы Қаңбақ боп талайы ұшып кетер еді. Дүниеде бақытсызы — байғұстар көп Шаршаған қара бастың қайғысын жеп. Дүниенің, бақыттысы — жомарт жандар Өзгеден алған алғыс қайрымды көп. Адамда көңіл күйі деген күш бар. Кең дүние оған кейде көрінер тар. Кімде-кім өз заманын қабыл етсе, Ғашықтай сол өмірге келер құштар, Біреудің өлеңі тек өз биігі, Оған жат мұңлы-налы ел күйігі. Тек қана үлкен жүрек халқын ойлар Дастандар

Дүниенің, білсең, сонда бар түйіні! Сүйерім, тілерім де сондай жандар, Арманым — кілең атқан жарқын таңдар. Халқының бақыты үшін туғандарға Ақынмын жырдан мұра соққан мәрмәр. Алады біреу шыңды, біреу өрді, Тәубе етер біреу есік, біреу төрді, Шығыстың шыңы менен төрін алған, Дүниеге ақылдың бір Пірі келді! О, Шығыс — Адамзаттың сен бесігі, Алғашқы ақыл-ойдың көл-көсірі! Адамға сенен бастап мәдениет Ашылған, алтын қақпа, кең есігі! Өзгеден шыққан күнді бұрын көрдің, Өзгеден жырттың бетін бұрын жердің. Теңіз бен жұлдыз тану ғылымдарын Өзгеден жер жүзіне бұрын бердің! Сен таптың құпиясын жауһар тастың, Емдеудің ең алғашқы жолын аштың, Қолбасшы әлемге ұлы ұлдар беріп, Жеһанға қаһар менен жалын шаштың! Әтилла, Шыңғысты да сен туғыздың, Көл етіп көздің жасын көп жауғыздың... Пәрменді пирамида, тас тауларды — Хуапсе, Газаны да сен, тұрғыздың! Көтердің Сфинксті немен пілдей? — Бар ғалам жүрген жоқ па әлі білмей! Таң қалған адам жеті ғаламатты Тудырған өзіңсіз ғой бәрін бірдей! Теңесең шайқалмалы минаретке, Бүгінгі жүз қабат үй керемет пе? Қарасаң, Таджи Махал тіл байлайды, Сұлулық бар ма ондай жер мен көкте?! Аз емес сен күресіп жыққан жауың, Аз емес сен Батыстан ұтқан дауың, Гете айтқан сенің ұлы ақындарың Әлімдік поэзияға соққан тауың! Осының бәрі Шығыс, бәрі Шығыс, Алғашқы алыстарға берген тыныс, Беу, әттең, бір кезде ол қалды кейін, Секілді шырқап барып сөнген дыбыс! Осылай домбырадан күй көрінді Енді оның жаңа Шығыс болды өрнегі Оянған азат елдер әнін естіп Дастандар

Биледі бір ғажайып күш кеудемді! Дегендей надандыққа көп төзем бе, Ұқсаған тарихы ұзын Ніл өзенге Дін қанша басса дағы араб елі Ғылымға қайта оралған бұл кезеңде. Тұр әлі Ескендрия — жиһан қала, Амал не, Герон1 салған жоқ мұнара. Сақталған Софокл, Эсхил еңбектері Қираған көне әйгілі кітапхана... Бірақ Шам, Мысыр, Мекке, Мәдинеде, Бұл күнде мәдениет жаңа күйде. От алған қайта ғылым көне ошағы Кірсе де заң боп құран әрбір үйге. Ашылды медіреселер кіші, ірі. Онда тек жатталған жоқ Ісләм діні. Сабақ боп алгебра, пәлсапалар, Оқылды фарсы, латын, грек тілі. Керуен балаларды Мысырға әкеп. Тапсырды медресеге мүлкің бұл деп. Жалғыз-ақ Әді Насыр Мұхамедтің Дін емес, ғылым болды мүддесі тек. Қалай ол жат шаһарға тез көндікті, Білмеймін берді оған кім тендікті. Тек аян: шықпады естен ана үні Ақ кигіз өскен өзі, үй түндікті. Шықпады мәңгі-бақыт және естен, Ауылы сары белден самғай көшкен. Халқының ұмытпады қайғылы әнін Желіндей cap даланың сарнай ескен. ҮШІНШІ ЖЫР Өмірдің қызығынан кім бар безген? Сол үшін бар мұхитты кеме кезген. Опасыз тағдыр, кілең панасыздың — Жауы боп келе жатқан көне кезден. Көңілде жатса қайғы жыры тынбай, Көрсетпей мейірімсіз жұрт жылы шырай, Түйгендей өгей ана тас қабағын Тұрса өмір, қалар кімнің қыры сынбай?! 1 Герон — көне заманның ұлы механика ісмері. Бұл автоматтар театырын жасап, атақты 120 метрлік Александрия мұнарасына күнмен бірге айналып тұратын әйел мүсінін істеді деген аңыз бар. Дастандар

Қайғыға қара түндей таңы атпаған, Қайғыға қара тастай тіл батпаған, Түспесең алмас жүзді тас берендей, Өр көңіл, мінезді бол асқақтаған! Сыйлаймын осалдықты мен жеңгенді, Жартастай қалған қатып ер пендені. Дүниеде қажырлықтай қасиет жоқ, Бастырма қасіретке өр кеудеңді! Мен ылғи Фарабиге таң қаламын, Кездесіп жүргенінде сан қаланың Сұрқия сұмдарымен жан түршігер, Былғамай өтті қалай ол қаламын?! Тарихтан ұмытылған ата, шегі, Батты оған өзгеден бір ғалым кегі. Күйініп, күрес бірақ ашпады тек Өйткені ол — адамзаттың қамын жеді! Іздену жүрек, миға салған ойран, Ұлы адам алыс келер ұсақ ойдан. Білімді ол, бар арманы ғылым болып, Тұрғанын құрылғалы дұзақ қайдан! Біреудің келіскенмен тұр, келбеті, Не пайда жатса ішінде улы дерті? Жақсылық басқаға істеу қолдан келсе, Адамның ең қадірлі бір міндеті, Қартайып, тәубе етпей кең келмейді, Жоқ, бекер! Құдай өзі оңдырмаса Кәрі де ұят-ау деп жөнделмейді! О, жалған, ондайыңнан аман сақта. Қалдырма, халқым үркер, жаман атқа. Тіпті сен бермесең де бақытыңды, Жақсылық орната көр адамзатқа! Тағы да ғаламға ақын бас иеді, Пайғамбар жан екен ол шын киелі. Сексенге келгенше бір жұқпаған, Талай сұм жақса-дағы сан күйені. Ішінде ұлы ғалым сыр тұншықты: «Мейлі өссін дәрежесі, жансын бағы, Асыға түсе берсін алшы тағы. Бейшара, білмейді ме оңбайтынын Жүз жерден алтын жүлде алсадағы! Әй, мүскін, қылығына қарамайсың, Өзіңді өзің ұлы бағалайсың, Ұмытпа: дәрежені сұрап алсаң Дастандар

Дарынды бірақ сұрап ала алмайсың! Елімнің жамандап даңқ аруағын, Сенің-ақ аса берсін атақ-бағың! Бәрі бір одан үлкен бола алмайсың Өйткені көңілің-пақыр, ойың-шағын! Даңқы тұр қыпшағымның күз боп биік Қақсиып кәрлі басы көкті сүйіп! Қолыңнан ондай жазу келмеген соң Сондықтан барады ғой ішің күйіп!» О, Фараби, тарихымның кейіпкері, Керек жоқ сағын тіпті кейіп тегі: Ежелден қаһарманға қалған емес Бір үрмей заманының кей иттері? Сенбесең бұл сөзіме дана ғалым, Тыңдашы, ащы күйін домбыраның... Домбыраң айтар өзі бұл сұмдықты, Айтар ол сондай озбыр тобыр барын. Ашам деп құпия қайсарланған, Қиындық, қыспақ күштен тайсалмаған. Дананың тек еңбекте атақ, бағы. Ғылымның шыңы оның алтын тағы. Даңқыңмен бірге өсіп қастары да, Өшіге түсті сұмға, сынбай сағы. Көңілін күншілдіктің жарасы жеп, Жабады Фарабиге жаланы кеп. Қуылсын, дейді, Мысыр, Бағдаттардан, Қанішер Қыпшақтың бұл баласы деп. Біреуге бітер дарын, біреуге бақ, Біреуге батырлық пен ерлік, атақ. Не құрлым талантсыз боп туса адам Соғұрлым күншіл боп келері хақ. Көтерді жала қастар дереу десін, Ұмытып әділдіктің ережесін Зұлымға алтын аса бәйгі беріп, Жеткізді мүфтиге оның дәрежесін. Достары Фарабидың сұмды мықты, Жабылып ортасынан қуып шықты. Тек қана опасызға айтпақ, болған Ішінде ұлы ғалым сыр тұншықты: Сол күнде Әбу Насыр Мұхамедтің Ғылымның тарауы жоқ ой салмаған. Үйренген араб, латын, грек тілін, Өзінің заманына керек білім: Дастандар

Пәлсапе, алгебра, музыкамен, Зерттеген қалдырмай пән бірде-бірін. Көбінен пәлсапаны ұнатты тым, (Ғұлама, өз ісіне тұрақты-тын) Отызда жазды «Аристотель түсінігін» Соңынан «Саясаттың трактатын». Биледі ол өз тұсының ақыл, ойын. Көтерді ту ғып ғылым абройын. Келді деп «Екінші ұстаз» әлем біткен, Қол соғып, алды қарсы, ашып қойын. Сүймеді өшпендіктей ол сұмдықты. Туысқан, бауыр деді барлық ұлтты. Достыққа, қазір біздер ұран еткен, Шақырды ол бұдан мың жыл бұрын жұртты Ақылдың атты жауға қарсы оғын. Қорықпады, қастандықтың басты шоғын. Мейірлі адамзатқа ұлы дана Алмасын деді әлемнен соғыс орын! Әрине шешілген жоқ көп сұрағы, (Қаланы идеалдық2 кім құрады?) Осыдан мың жыл бұрын сондай ойдың Тууы айтшы, жұртым, не тұрады! Қалай ол жарып шықты қара аспанды? Қалай ол жарып шықты таласқанды? Қалмады тасқа тиіп қалай сынып, Қыпшақтың шынықпаған алдаспаны?! Ұлы ойға құлдық етіп кім табанды? Жалау ғып көтерді кім шын дарынды? Өспейді алтын бидай арам шөпсіз, Күндеуші, көрмеуші де көп табылды! Есте жоқ, бұған етті қастық кімдер, Жеңе алды бәрін еңбек, жастық, жігер. Бәлкім ол қалар ма еді бірден күйреп, Араптар көрсетпесе достық егер. Қылыш боп төнсе кейде жат дүние, Дейтұғын мұндай шақта ол күйіне: «Адамның шыдамсыздық жаман жауы, Сабырлық болсын қорған, оған ие!» Сонда ол қолға алатын домбырасын, (Елінен ертіп келген жан жолдасын), Сол сәтте көкке қанат жаятұғын 2 Идеялық қала — сол кездегі пәлсапашылардың негізгі ойларының бірі. Бұдан әсіресе әлФараби көп қолдаған және өзі бұл жайында трактат жазған. Дастандар

Көңілден ұшып аққу, кейде лашын... Домбыра беретұғын әл-қуатты, Ашатын оған мөлдір көз-сауатты, Елінің күйін төгіп қос шегінен, Үніндей анасының сан уатты. Толқып кеп Әбу Насыр тартады күй, Сан қилы үнге толып жатады үй. Ұшқыр ой туған сонау домбыраға Артынан ат қойды жұрт әл-Фараби. Домбыра жанын талай тебірентті. Соңынан әлемге де әйгілі етті. Жазды ол музыкалық трактатын Құрал ғып жан серігін екі шекті. Елімнің ұмытқан жоқ кең даласы, Данаға айтады алғыс бар баласы: Фараби тартып, содан аян болды Қыпшақтың әлемге ағаш домбырасы. Қазаққа еткен ән мен күйді мекен, Фараби себі, сірә, тиді ме екен? Дүниеге келгендейміз музыкадан, Өзгедей жаратылмай сүйек, еттен. Елімнің өтті талай ардагері, Біржан сал, Құрманғазы, Ақан сері. Манарбек, Құрманбекті былай қойсам, Ұмытам қалай Күләш, Әмірені? Туды ма ән, Фарабидей бабам жебеп, Білмеймін, ұққаным сол ойын демеп, Ананың сүтіменен кірген ән, күй, Жазуға трактатын болды себеп! Махаббат — атып таңы алтын арай, Әл берді Фарабиге әрі қарай. Шын ләззәт келмегенде, қасіреттен — Тірі оның қалуы еді екі талай. Ғашықтық, бүгінгідей, мың жыл бұрын, Қозғаған көңіл күйін, іштің сырын. Ойға шоқ салған талай ол кезде де Көген көз, жаннат қыздар, пісте мұрын. Әмірші, патшаны да құлы еткен, Күш бар ма бұдан асқан, бұдан өктем? Бар ма екен сірә көніп, бағынбаған, Жарлыққа келген сонау құдіреттен?! Құл болмай, бұл тәңірден кім құтылды? Ол келсе, қайғы-қасірет ұмытылды. Оянып тыныш жатқан қайнар көздер, Дастандар

Мұз бұлақ тасты жарып көкке ұмтылды! Махаббат — жаз ғой, сүйген күннің көзін. Оятқан алтын таң ғой түннің өзін. Туар ма Фарабиден асқақ ойлар Осындай билемесе ұлы сезім?! ТӨРТІНШІ ЖЫР Миллион жыл бұдан бұрын жанып кеткен, Өшпеген бірақ нұры сөніп көктен, Жұлдызға ұқсар дарын құдіреті Еңбегі бүгін бізге келіп жеткен. Ғалымды, күн шығысқа төккен сәуле Құртам деп жауы талай еткен әуре. Meн кіммін, ұлы ұстазға қарағанда Жер басып жүргеніме тәубе! Тәубе! Жастық шақ кейде мүлдем әусер келген. Мен де сан аласұрып әусерленгем. Махаббат болса егер мөлдір бұлақ Суынан қанған сайын сусай бергем. Болғам жоқ ойдың ұлы кемеңгері, Тек шындық жүрегімнің күйі дері. Жаздым мен бес жүз жылдық елнамасын Осы да құлашымның жеткен жері! Өмірдің мен де өзіңдей бір қонағы, Ең асыл бояудағы бір оңады, Сұрама бұдан артық мен бейбақтан, Жеріне жеткен ұшып — құс қонады! Естідім қастардың да сан жаласын, Естідім достардың да сын, таласын. Тілегім сенен жалғыз жас ұрпағым, Болғай да әділетті көз қарасың! Тудырған өз баласын әрбір дәуір, Жазылар бұдан да еңбек әлі тәуір. Есіңнен шығарма тек болашағым, — Түйенің көш бастаған жүгі ауыр! Күлгірсіп араптың кей әз-әзілі, Ойлаған Фарабиге көр қазуды. Ашқаны адамға әлем құпиясын,— Сондағы ұлы дана бар жазығы! Мен дағы жаздым халық ұлы ісін,— Барынша ашып тарих кең уысын. Өзімнен артық сүйер елі-жұртын, Дастандар

Тек қана от жүректі бір ұл тусын! Сол шешер мен шешпеген көп түйінді. Сол айтар мен айтпаған көп қиынды. Тапсырдым оның адал үкіміне, Жанымды, жүрегімді, бар миымды! Жаздым мен бұл сөзімді, жаздым толқып. Көргем жоқ бірақ қастан жасып, қорқып. Артымда асыл туған жолдасым көп Керегін кен тасынан алар қорғын! Фараби қиындықты талай көрген. Жез тырнақ сұм тағдырды талай жеңген, Өйткені серіктері болды қорған Ұлына ақ жүректен, талмай сенген. Саф алтын сара ойлары кетер текке. Есті адам ұқпастарға етсе өкпе. Түсінді ол өз бағының жатқандығын Дуалы сонау алыс келешекте! Қаймығып көңіл шіркін алас ұрар Келешек бүгінгі емес адастырар, Келешек дарыныңның кесімкері, Жауы жоқ онымен бақ таластырар! Фараби, өз кезінің дана адамы. Оны ұлы істеген жоқ өз заманы. Ұлы еткен — мың жылдық сол келешегі, Әр жылы — даңқы өскен ой қадамы! Осалды қанды балақ өлім жеңген, Қағида келе жатқан бар ежелден. Күшті тек бұл өмірде сондай жандар — Кімде-кім қорықпаса сол өлімнен! Фараби, әбді Насыр дана ұлым, Қыпшақтың көрмей өттің паналығын. Дүниеге келсең де сен Отырарда, Мысырда туды сенің даналығың! Сан рет қуантсаң да жүрегімді Жат елден берді тәңір тілегіңді. Сен таптың Нишапур, Бағдат, Мысыр, Шамнан, Қазына, ғылым атты керегіңді! Мадақтап бас игенде әлем біткен, Мақтанғам, мен де сені тәңір еткем. Дегенің «Мен қыпшақтан келген жанмын» Кетпейді, ант сөзіндей, көкіректен. Сол күннен міне, қанша ғасыр өтті, Дастандар

Фараби ғалым болды құдіретті. Таңданды жердің жүзі, қайран қалды Қандай жұрт тапты деп бұл кереметті?! Ал жұртың бастап сонау ескі сақтап, Агрипей, массагет пен саураматтап, Найза ұстап бірі қалмай жауға аттанған Көшпелі ел, Шығысқа аяп әлімсақтан! Maл баққан, кейде тіпті егін еккен. Жау тисе, жаугершілік туын тіккен, Жұрт еді Үндіменен Иран барған, Батысын Қытайдың caн тітіренткен! Сен туған көне тарих, көне халық Бір кезде бұ да әлемге төккен жарық. Гүл шыққан жерге ғана гүл шығады, Біз мәңгі болған жоқпыз кілең ғаріп! Жатқан соң шапқыншылар жолы болып Көп көрдік күштілерді салған жорық Сонда да бермедік біз ешкімге де Қазақтың ұлы жерін, қалдық қорып. Бұл ара тозақ та еді, бейіш де еді, (Талай хан бұл далаға кейісті еді), Бұл жерсіз дүние жүзі тарихы жоқ, Шығыс пен Батыс мұнда түйіседі! Еліңді әкете алған жоқсың бірге, Сақтадың оны мәңгі жүрегінде, Ұқсады махаббатың оған деген Сарғайып, сағынып бір күткен күнге. Әрине қалған жұртың жанға батты. Әр күнің тамшылаған жас боп ақты. Тек қана ұлы арман — ғылым деген Жаныңның ауырғанын баяулатты. Қарт етті мезгіл кеулеп жас жігітті, Ақтап ол әлем күткен көп үмітті, Жүректен тамған қаны таусылғанда, Уа, дүние, қарияның күні бітті! Өлім не? Мәңгі ұйқы тас қамалы, Өмірге деген сәби әр талпылы — Өмірге таяй түскен сол қадамы. Өлген жоқ әл-Фараби, тірі мәңгі, Ұйқыдан оянған жоқ сол күн таңғы. Ала алмай келе жатыр мың жыл бойы, Ұлы ойды, алса да өлім жан мен тәнді! Мінекей тұрмын мен де атыңды атап, Халқына тарап жатыр аңыз, лақап. Дастандар

Бас иген Шығыс, Батыс, барлық жұртың Бір адам алса сендей алсын атақ! Тартып бір әл-Фараби домбырамды, Тілеймін бұдан да шат атар таңды, Мың жылдан кейін тағы кездес бабам, Той тойлап ұрпағыммен қазақ қанды! ЖЫР СОҢЫ Мен саған туған жұртым қайта келдім, Сөзімді жүректегі айта келдім, Өлеңнен берер басқа өнерім жоқ, Әйтпесе сені әбден байытар едім. Өй деуге бағаңды сен алдың, қазақ, Тарихқа өз үлесіңді салдың, қазақ! Адамзат шешілетін болашағы Айқаста, Берлинге де бардың, қазақ! Әлемге қазір жұртсың сен әйгілі, Шабыста алған жеңіп сан бәйгені. Орнатқан жерге ұжмақ бақытты елсің, Ұмытқан мәңгі-бақи шер қайғыны. Фараби, тозбас ұлы із қалдырдың, Қайғыға өзінді де сан шалдырдың, Сол жерге бүгін барды үлкен қазақ, Шешуге ақылдасып ел тағдырын! Дарынның ешуақытта өшпес үні, Болса егер халқы үлкен, өркеш, ірі. Мысырда, жалғыз ағаш безілдеген, Қазақтың күй ойнады оркестрі! Бұдан да шырқармын мен қанат жайып, Өсер ел жылдан жылға әлі ұлғайып. Мың жылдан кейін келсең бұл араға Көрерсің ұлы жұртты таңғажайып! Ұлы ел бар аямай күш, құдіретін, Кішкентай ұлын Ұлы ұл ететін. Ұлы ұл бар төгіп дарын қабілетін, Кішкентай елін даңқты, ұлы ететін! Солардың бірі алып әл-Фараби. Домбырам сол себептен тартады күй. Әр жыры — арпалысқан асау тартыс Өртенген жүрек лаулап, қайнаған ми! Дастандар

ЕКІНШІ БӨЛІМ Замандастарының Ілияс Есенберлин жайлы естеліктері

Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының Президенті Ілияс Есенберлин қазақ әдебиетінің ғана емес, қазақ халқы тарихының төрінен лайықты орын алатын дара тұлға. Олай деуіміздің бірнеше себептері бар. Ақиқат шындық темір шымылдықтың ар жағында тұтқындалып, ата тарихының «ақтаңдақтарын» зерттеуге тыйым салынған жылдары Ілекең қазақ қаламгерлерінің алғашқысы болып қиын да күрделі тақырыпқа — Қазақ хандығының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күресі тақырыбына қалам тартты. Қалам тартып қана қойған жоқ, өзінің эпикалық құлашы, халық өмірінің сан алуан қырын кең қамтуы, қазақ тарихының кемеңгер көсемдерінің қайталанбас бейнелерін сомдауы жағынан өзге туындылардан оқ бойы алда тұрған талантты шығармасы — «Көшпенділер» тарихи трилогиясын дүниеге әкелді. Бүгінде дүние жүзінің көптеген халықтарының тіліне аударылып, әлденеше рет басылған жазушының осы еңбегін хандық дәуірдегі қазақ өмірінің энциклопедиясы десек артық айтқандық бола қоймас. Ілияс Есенберлиннің өзі де, оның сан қырлы шығармашылық өнері де тоталитарлы жүйенің мың өлшеніп, мың кесілген қалыбына сыймады және сыюы да мүмкін емес еді. Сондықтан ол тірлігінде көп қуғын-сүргінге ұшырады. Қалың оқырман қауым асыға күтетін жазушының әр кітабы үлкен қиындықтармен, цензураның «қырағы» қадағалауымен жарық көрді. Міне, осындай жан-жағынан қыспаққа алған қиын жағдайға қарамастан, жазушы оқырман қауымның ыстық ықыласына бөленген «Қатерлі өткел», «Ғашықтар», «Алтын құс», «Айқас», «Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Алтын аттар оянады», Маңғыстау майданы» т. б. тамаша романдарымен қатар, өмірінің соңғы кезеңінде «Алтын Орда» атты тағы бір тарихи трилогия жазып, соңына мол шығармашылық мұра қалдырды. Бір кездері дәріптеуді қойып, атын атап, ерлігін жазуға тыйым са-лынған Ілияс Есенберлин кітаптарының кейіпкерлері даңқты бабаларымыз — алтын тақты мансұқ, бүкіл ғұмырын ат үстінде өткізген әйгілі қазақ хандары — Әз Жәнібек, Қасқа жолды Қасым, Есеңгей бойлы ер Есім, Ақ Назар хан, Әз Тәуке, айбынды Абылайдың, кең байтақ жерімізді ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен қорғаған жаужүрек батырларымыз — Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбайдың, бүкіл өмірім халқының тәуелсіздігі жолындағы күресіне арнаған хан Кенесары есімдері халқына Естеліктер

қайта оралып, оларға ас беріліп, тарихи еңбектеріне лайықты құрмет көрсетілуде. Ендеше осы тақырыпты басын бәйгеге түре жүріп, алғаш қозғаған Ілияс Есенберлиннің еңбегін азамттық ерлік ретінде бағалауға әбден болады деп есептейміз. Ілияс Есенберлиннің қазақ халқы алдында сіңірген тағы бір еңбегі ретінде оның шығармаларының әлем халықтарының алуан тіліне аударылып басылуын, сол кітаптар арқылы көптеген елдердің қазақ деген бостандықты ту еткен, досқа — адал, дұшпанға — сұсты, меймандос халық бар екенін танып білуі дер едік. Бүгінде I. Есенберлин шығармашылығы туралы көптеген зерттеу еңбектері жазылды. Қалаларда оның есімімен көшелер, мектептер, мәдени ошақтар болуы керек! Бір сөзбен айтқанда, артында өлмейтіндей сөз қалдырған жазушы еңбегі ешқашан туған халқының жадынан өшпеуге тиіс. Қазір тәуелсіздік туын берік ұстаған жас Қазақ мемлекеті қиын да күрделі жағдайды бастан кешіріп отыр. Жүзден астам ұлттың басы қосылған еліміздің даңғаза мен дақпыртқа елеңдемей, ұлы Абай атамыз айтқандай «ақырын жүріп анық басып келеді». Бұл — қай кезде де әдебиетіміздің негізгі тақырыбы болып келген. Ілияс Есенберлин де өз шығармаларында осы мұраттарды ту етіп жоғары көтере білді. Көрнекті жазушының қаламынан туған мол шығармашылық мұралары алдағы уақытта да ізгі мақсаттарға қызмет ете бермек.

Естеліктер

Дінмұхамед Қонаев Жанақ ақын айтты дейтін мынадай ғақлид бар: «Хан — қақпа, халық — қазына, батыр — қорған, Молда — сүлік әуелден елді сорған. Шешен — шеңбер болғанда, би — таразы, Ән — сәнің, күйің — көркің, ақын — жорғаң...» Қазақ ойшыл, дана халық қой. Бір тұста: «Ханда қырық кісінің ақылы бар» дейді. Расында жақсының аты, ақынның хаты өлмейді. Елдің қамын жеген, жеріне қорған болып, жұртының мұң-зарын тыңдаған, бірлігін сақтап, келешегін ойлаған кемел ойлы хан басын кішірейту үшін емес, қырық ханның ақылы бар от тілді, орақ ауызды шешеннің, ілуде бір туатын бидің, қанатты сөздің, ұтқыр ойдың зергері ақын-жазушылардың қасиетін танытар бір мысал келтірейін деп отырмын. Ел ішінде «Жиренше айтыпты» деген әңгіме көп. Соның бірінде дуалы ауызды шешеннің тапқырлығына тәнті болмай отыра алмаймыз. Қай заман екені бір Аллаға аян, Жиреншенің атына сырттай қанық хан оны бір көрмекке, жүзбе-жүз отырып көшелі сөзін естімекке құмартады. Шақырту алған шешен айтқан уақытында хан сарайына келіп, табалдырықтан аттаған бойда: — Бір жасыңыз мың болсын!— деген екен. Хан кісі тыңдап, ой түюге пейіл тұрады. Өзгенің асылын ажырата алмаса да жасығына мін тағуға бейім келеді. Сол мінезбен Жиреншенің әлгі бір ауыз сөзін ұнатпай: — Киелі орынның мәртебесіне сай сөз тауып айттым деп отырсың ба?— дейді мұқатыңқырап. Жиренше аспай-саспай, «ділдәрім, бетіңді бір қайырып тастадым ба?» дегендей, тағына шалқая түскен ханға тіктей қарап: — Сөзіңізге құлдық, хан ием,— деп назарын өзіне аудартады.— Адамның өзі мың жасамайды, артында аты қалса, атына сай сөзі қалса, аты, атына сай сөзі мың жасайды. Екінші, мына опасыз жалған дүниеде бір көрген қызық дәурені бір күнге бергісіз болса, сол бір күннің өзі мың жылға татыр қызық дәуренмен өтсін деп едім. Сөзге тоқтаған хан Жиреншеге сол жерде астына арымас ат мінгізіп, үстіне тозбас шапан жауыпты. Демек, жақсының аты, әлімнің хаты өлмейді десек, қазақ әдебиетінде орыны бөлек Ілияс Есенберлин де өзінің туған халқы барда Естеліктер

аты өшпек емес. Ақырын жүріп, анық басатып, артық сөзі, асылық ісі жоқ Ілекеңді мен ертеден білетін едім. Ол ұлы Отан соғысынан жараланып қайтқан бойда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетіне қызметке араласты. Тау-кен институтын бітірген инженер болатын. Орталық Комитетте нұсқаушы қызметін атқарды да, мен Республика Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасарлығына тағайындалғанмын. Маған сыпайылығы ұнайтын. Кішіліктен емес, кісіліктен туған және екінің бірінен табыла бермейтін қасиет еді. Әдетте ақындар асау өзендей буырқанып, тасып сөйлейтін, тіпті арқаланып алса көтеріліп кететінін талай көрдік қой. Оларды табиғи ерекшелікке, кейде ерлікке жорып, көрсек те көрмегендей болатынбыз. Ілекең жұмсақ, өте қарапайым еді. Алғаш «Айша» деген лирикалық поэмасын оқығаным бар. Ұмытпасам, 1945 жыл шығар, кездесіп қалған бір сәтте: — Мұхаңмен (Мұхтар Омарханұлы Әуезов) жүздесіп, сырласқалы бері әдебиеттегі жаңалықты құр жібермейтін ғадет пайда болған еді, Ілеке. Сіздің поэмаңыз маған қатты ұнады,— дедім. Ілекеңнің екі бетінің ұшы дөңгелене қызарып, өзінің қолайсыздау сезінгенін байқатып алды. Мен екі-үш жас үлкендігіне басып: — Мойын жар бере бермейді. Сіз қаламгерлермен жақын жүресіз. Жақсының парқын білесіз. Мүмкін болса, бізге қарайласа жүріңіз дедім. Бар айтқаны мынау болды. — «Менің шатпағым» туралы естігеннен гөрі, осы қолқаңыз әлдеқайда қанаттандырып отыр. Ықыласыңызға ризамын,— деді. Тағдырмен ойнауға болмайды. Әсіресе, өнер адамдарының, әдебиет қайраткерлерінің өміріне сергек қарау керек. Олардың сезімтал жүрегіне, нәзік көңіліне қияу түсірмей, рухын биік ұстау лазым. Бал арасы қалай мың сан гүл ішінен ең шырынына қонады, жазушылар мен ақындар да солай, өмірдің кешегі өткенінен, бүгінгі болмысынан ертеңгі ұрпақ үшін, болашаққа нәр іздейді. Елдің сөзін сөйлеп, жыртысын жыртып жатса, ол сол халықтың мұңын, мұқтажын білгені. Зерек көңіл, зерделі ой уақыт үнін түсінгені. Сондықтан қуанышынан гөрі қасірет қайғысы, баршылығынан гөрі жоқ-жұтаңы көп заманды ең әуелі осы қаламгерлер кешеді. Сондай тағдыр тауқыметін Ілекең де басынан кешті. Ол «Өтті дәурен осылай» деп аталатын (1992 жыл, «Дәуір» баспасы) кітабымда егжей-тегжейлі жазылды. «Жаман бергенім айтады» дегендей азамат арасында бола беретін азын аулақ шарапат-шапағатты қазбалай беру жараспас. Тек оған қосарым мынау. Ілекең өзі шынашақтай кісі болғанмен, алыптың ісін тындырған Естеліктер

азамат. Қырқыншы жылдардан бастап қалам ұстаған ол соңғы демі таусылғанша шығармашылық мұратына адал болды ғой деймін. Meн өзім Ілекеңнің «Қаһарын», «Алмас қылышын», «Алтын Ордасын», «Жанталасын» оқыдым. Обалы нешік, көбісін қолжазбадан оқып, солардың үлкен өмірге — ең әділ сыншысы халқына жетуіне, оқыған сайын Ілекеңнің өсу үстінде, шығармашылық биік белестерге көтеріліп келе жатқанына сүйсініп, дем бергеніне іштей қанағаттандырарлық сезімге бөленемін. Қазір ғой, тарихымыздан қол үзіп қалдық, тосқауыл, торуыл болды, халқымыз «мәңгүрт» хал кешті деген сыңаржақ пікірлер жиі айтылады. Белгілі мөлшерде бұл жансыз, жалған деуден аулақпын, жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайтыны рас. Бірақ қазақ тарихын ғылыми шыншылдықпен, оқулық ретінде жазса тарихшыларымыз қайда қалған? Кімнің қолынан қағыпты? Тым байбалам салудың жолы осы екен деп, ауызды қу шөппен сүрте берген жараспайды. Әйтпесе, Ілекең жазған осы тарихи романдар кезінде оқырмандардың да үкімет тарапынан да жоғары баға алғанын, 1968 жылдары — орталықтың қылышынан «қан тамып» тұрды деген кезде Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығын алып, түгелдей орыс тіліне аударылғанын неге ұмытамыз? Бұл кітаптарды қазақ халқының тарихы емес деп кім айта алағандай? Мәселен, «Алтын Орда» трилогиясын алыңызшы. Үшеуі де 1982—83 жылдары жарық көрді. XIII ғасырдың басынан бастап XV ғасырдың алғашқы жиырма жылдығы, яғни екі жүз жылдан астам уақыт ішіндегі тарихи оқиғалар қамтылған бұл кітаптар өзінің құндылығын ешқашан жоймақ емес. Ол қалай жазылды деген сауалға жауап беру өз алдына бір мәселе, ал халқымыздың тарихын, оның нақтылы деректерді жинақтауға келгенде Ілекеңнің еңбегіне тек ризашылық сезіммен қарауға тиіспіз. Ілекеңнің өкшесін басқан інілері және тарихи шығармалары үшін кезінде лайықты бағасын алған М. Мағауин, Ә. Кекілбаев, Ә. Әлімжанов, Қ. Жұмаділов, Б. Жандарбеков іргелі елдің игерілмей жатқан тарихын көркем әдебиет арқылы шоқтығын көтерсе, оларға ұялы-ояу жүрген тарихшыларымыз тек алғыс айтқаны абзал. Ілияс Есенберлин — өмір құбылысын, қоғам дамуын терең сезінетін және оның көркем полотносын жасауға ұмтылған жазушы. Тыңның жиырма жылдығына арналып жазылған «Көлеңкеңмен қорғай жүр» деп аталатын романы соған дәлел. Романда тың көтеруге байланысты қазақ даласына енген жаңалықтар, ұлттар мен ұлыстар арасындағы жарасымды сыйластық, жан баураған бірлік, жер құнарлылығын сақтау проблемасы, адамдар арасындағы моральдық, этикалық қатынастар шынайы әрі көркем суреттеледі. Естеліктер

Әлбетте, Ілекең жайлы айтылар сыр аз емес. Соның ең бастысы, ол кісі пендешіліктен биік тұрған ірі тұлға. Сыртынан кім келіп, не айтпады. Ал Ілекең маған қанша келіп жүріп, бір адам туралы ғайбат айтпай кетті. Мен де пәленшекеңнің айтып жүргені не осы деп сұраған емеспін, ол кісі де түгеншекең мынау еді деп тіс жарған емес. Meн Ілекеңнің ішкі мәдениетіне, жан дүниесінің тазалығына тәнті болушы едім. Ұлы суреткерлік те сол кәусәр бұлақтай мөлдірліктен бастау алса керек. Ілекең қазақ әдебиетіндегі халқы сусындар қайнар бұлақ. Бір жасы мың болатын, артында өлмес сөз, өшпес із қалдырған қаламгер. Естеліктер

Әнуар Әлімжанов СОҢҒЫ КЕЗДЕСУ НЕМЕСЕ I. ЕСЕНБЕРЛИН ТАҒЫЛЫМДАРЫ Достасқан адамың туралы, оның үстіне мүдделері мен өмірлік принциптері өзіңнің өмір шындығыңа, өз халқыңның тарихына көзқарасыңнан айырмасы жоқ адам туралы кез келген естелік қалайда терең жекелік, субьективтік сипатта болады. Сондықтан қазақтың аса көрнекті сөз зергері Ілияс Есенберлин туралы осы жолдарды жаза бастаған кезде менің Ілияс ағамен соңғы кездесу жайында айтсам ба деген жабысқақ ойдан ешбір арыла алмағаным анық. Бірақ дегенменде бата алар емеспін. Өйткені бұл, біріншіден, ауыр естелік болады, екіншіден, ол менің Мәскеуде тұрып, КСРО Жазушылар одағы хатшылығы бюросының тапсыруымен Африка-Азия әдебиетшілерінің Ташкент конференциясын әзірлеген сол бір 1983 жылдың күзгі күндер оқиғаларын егжей-тегжейлі айтуға жетелейді... Ал оны айта бастасам, мен өзім үшін қасіретті сағаттар мен күндерде қасымда болып, менің сауығып кетуім үшін таңдаулы маман-дәрігерлерді тартуға жәрдемдескен түрлі республикалар мен түрлі елдерден келген жазушы әріптестерімнің есімдерін атамай кете алмаймын. Қысқасы бұл ұзақ әңгіме болар еді. Олай істемеу үшін қысқартып айтайын: Ілияс ағамен соңғы кездесуіміз Мәскеуде, травматология орталығында, менің тірі қалатыныма дәрігерлердің өздері де әлі сене бермейтін кезде болған еді. Аса ауыр автомобиль апатына ұшырағанмын. Кеудемнің сол жақ қабырғалары, сол аяғым сынып, жамбас сүйегім жарылған. Қанның бәрі ішкі жаққа аққан. Мен сөйлей алмайтынмын. Тыныс алуым мойындағы тыныс алу күре тамырына жіңішке ине арқылы дәл соғуға қарап қалған және менің бір-бір жарым сағат қинала дем алуыма мүмкіндік беретін. Сонан соң бәрі қайталанатын... Күндіз-түні төсегімнің жанында туған-туыстарым ғана емес, Мәскеуде жүрген достарым да күзетіп отыратын. ...Көзімді ашқанда мен тұманды түсімдегі сияқты төсегімнің үстінен иіле қарап тұрған Ілияс ағаны көрдім. Оның иығынан Сағат Әшімбаев қарайды. Олардың артында Кәкімбек Салықов пен Ролан Сейсенбаев тұр. Meн «орынсыз демократиялығым» үшін (Орталық Комитет хатшылығында дәл осылай делінген еді) Жазушылар одағының басшылығынан алынғаннан кейін Орталық Комитеттің бөлімі маған Естеліктер

Алматыдан тайып тұру ұсынылған ең ауыр кезде әрқашан жанымда болып, моральдық қолдау көрсеткен, мен үшін ең қымбатты екі адам — Ілияс аға мен Сағаттың Алматыдан ұшып келгені. Кәкімбек Салықовты мен осы кезге дейін ақын ретінде ғана білетінмін, ал сол бір күндерде оның орасан зор адамгершілігін көрдім. ...Ілияс аға сыбырлап менің хал-жағдайымды сұрады. Мен жауап қайтара алмадым. Оның жанары жасаурап тұр еді. Сағат маған үрейлене қарап, дәрігерлер туралы бірдеңелер айтты. Ілияс ағаның бетіне қайтадан көзім түскенде, ол теріс қарап, қолымен көз жасын сүртіп жатты... Мен онда мұның соңғы кездесуіміз екенін білген жоқ едім. Сол бір күн туралы естеліктің мені оның адамгершілігі мен мейрімділігі жайында баяндауға жетелеп, оның шығармашылығы, ғажайып еңбексүйгіштігі жайында, оның туған халқының тарихын түп-тамырымен білетін білімі жайында айта бастауыма ешбір мүмкіндік бермейтіні міне, сондықтан (ал ол кезде қазақ халқы туралы, хандар мен сұлтандардың өмірі жайлы архивтердегі материалдарды іздестірумен айналысу және фактілерді салыстырып, оқиғаларға талдау жасай отырып, өкімет орындарының жан сала өрбітуі себепті қатып қалған қағидаларға қарамастан, өткен кездерге өз көзқарасыңды, өз тұжырымдамаң мен пікір-пайымдауларыңды түю оңай болмайтын). Оның өзінің «Қаһар» деген романының қолжазбасын талқылауға қалай ұсынғаны есімде. Мен ақсақалымыз Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің талқылауды жүргізуіне келісімін алдым. Жазушылар одағы үйіңнің фойесі мен бірінші хатшысының кабинеті оқырмандар мен жазушыларға лық толды. Бірақ талқылау кезі келгенде, Ғабит Махмұтұлы қолжазба жөнінде бірнеше қатты сөз айтты да, шығып кетті. Сондықтан пікірсайыс жүргізуден тәжірибем жоқ, мен бірінші pет талқылауды бастауға мәжбүр болдым. Бір топ әдебиетшілер романның жариялануына бірден-ақ еш дәлелсіз (олардың қолжазбаны оқымағаны айқын аңғарылды) бірақ өршелене қарсы шықты. Басқалары оларға сол жерде тойтарыс беріп жатты. Пікірсайыс ұрыс-керіспен аяқталуға сәл-ақ қалды... Ал роман жарық көрген кезде баспасөз оған ұйымшылдықпен дүрсе қоя берді. Сөйтіп Ілияс ағаның әдебиеттегі тағдыры оңай болған жоқ. Ал бүгінгі таңда өздерін жәбір көріп, жапа шеккендер етіп көрсетіп, өз кітаптарына тыйым салынғанын айтып жүргендер Ілияс ағаның еншісіне тиген моральдық соққының жүзден бірін де бастан кешірген жоқ... Біз Ілияс ағамен кешкісінгі ұзақ серуендер кезіндегі әңгімелеріміз де уақыттың қарама-қайшылығы жайында, адамның қасиеттері жайында айтатынбыз, ал ондай серуендер сексенінші жылдардың бас Естеліктер

кезінде тұрақты сипат алып, тек қана мені Мәскеуге шақырған немесе Африка-Азия жазушылары қауымдастығының істерімен іс-сапарға жібергенде ғана уақытша үзілетін. Біз көптен бері, сонау алпысыншы жылдардың бас кезінде Қазақфильм студиясында бірге жұмыс істеген шағымыздан таныс болатынбыз. Сол кезде бірінші рет бас редактор қызметі енгізіліп, осы қызметке тағайындалған мен «Литературная газетадан» кері шақырылып алынған едім. Менің «Қазақ әдебиетінің» бас редакторы болып жүрген кезімде де біз жиі кездесіп, ақылдасып жүрдік, бірақ жас айыр-масына қарамастан, Қазақстан жазушылар одағында бірге жұмыс істеген кезімізде шындап жақындастық. Одақтың екінші хатшысы ретінде ол шығармашылық секциялардың қызметіне жетекшілік етіп қана қойған жоқ, сонымен қатар өз уақытының орасан көп бөлігін республика әдебиетшілері үшін тұрғын үйлер мен Шығармашылық үйін салуды ұйымдастыру мен соған бақылау жасауға арнады, жас ақындар мен прозашыларды жайғастырумен айналысты. Онымен бірге біз Абай мен Жамбылдың 125 жылдығын, Азия мен Африка елдері жазушыларының конференциясын дайындап, ойдағыдай өткіздік, ал сонымен бірге Әбу Насыр Мұхаммед әл-Фарабидің 1100 жылдығын тарихта бірінші рет атап өттік. Ол өз балаларын әке ретінде сүйетін және олар үшін, олардың, әсіресе ұлының болашағы үшін ойланып-толғанатын. Бір жолы оның немересін өзіне айтпай бір жаққа әкеткенің күйзеле айтқаны есімде. Ол өзінің отбасын, өз балаларын мәпелейтін, ал өзін аяуды білмейтін. Оның тіршілігінің мәні де қажырлы күрес, тынысымыз жұмыс еді. Азамат ретінде, өз ұлтының перзенті ретінде ол өмірілік мақсатынан — өз халқының тарихи зердесін қалпына келтіру жолынан тайған емес. Әбіш Кекілбаевтың тарихи хикаялары мен романдары, ал сексенішні жылдардағы Шерхан Мұртазаевтың пьесалары мен кітаптары сияқты, жетпісінші жылдары Ілияс Есенберлиннің романдары да біздің ұлттық әдебиетіміз үшін тыйым салынған қабырғаларды қиратты... Мұндай жағдайларда әрқашан болатын сияқты, дағдылы негіздерді қорғаушылардың алғашқы және негізгі соққылары тыңнан жол салушыларға тиіп жатады. Идеологиялық жоғарғы топтардың ғана емес, әдебиеттің мақсаты туралы өздерінің өресіз-кертартпа ұғымдарының мызғымастығына кәміл сенген шамшыл пиғылдағы әріптестерінің де бірінші болып қаһарына іліккен Ілияс Есенберлин де сондай жағдайға ұшырады. Бірақ бұл кезге дейін ол өмірдің орасан зор өткелдерінен өтіп шыңдалған еді, қайсаржандыларға жалған іс қалай жамалатынын білетін, ол түрме тағылымын да алған, сондықтан Естеліктер

оны мойыту, таңдап алған жолынан таюға мәжбүр ету мүмкін емес болатын. Ол өз халқының шежіресін жасауға жан-тәнімен берілген еді. Оның кітаптары қазақ хандықтарының бес ғасырға жуық өмірін қамтиды. Ол ұлттық әдебиетімізде осынша көлемді жол салып, тарихтың шешушi кезеңдерін ой елегінен өткізді және өз кітаптарында көркем бейнеледі. Халық өз тәуелсіздігін қайтарып алып, оны нығайтуға ұмтылып жатқан қазіргі кезде ол салған соқпақпен жазушылардың басқа, неғұрлым жас ұрпағы жүріп келеді. Олар тарихты көркем бейнелеуде өз жолын, өз бояуларын іздеуде, мүмкін, олардың біреулері мейлінше жарқын полотнолар жасар, бірақ І. Есенберлин ұлттық мәдениет пен әдебиеттің тарихында күрделі де қатерлі кезде әлі жан баспаған соқпаққа түскен тыңнан жол салушы ретінде қала береді. Қазірдің өзінде-ақ Ілияс Есенберлинсіз қазақ әдебиетін көзге елестету мүмкін емес, ал оның романдарының беттеріне мұқият үңілмейінше ұлттың сан ғасырлық тарихына талдау жасау мен ой жүргізу мүмкін емес және толымды болмайды, ал ол романдардан оның жазушы ретіндегі зерттеулерінің, шығармашылық ізденістерінің нысаналылығын, ойлау негізінің өзі ғана емес, сонымен қатар оның түпкі нәтижелері, оның өмірлік тұжырымдамалары да жемісті болғанын аңғармау мүмкін емес. Шыңғыстың тікелей ұрпақтары — он бесінші ғасырда қазақ мемлекеттігін құрған Бірінші Әбілқайыр хан мен одан кейінгі қазақ хандары өмірінің мысалында Ілияс Есенберлин «билік пен халық», «әмірші мен тобыр», «жауыздық пен өнер» ұғымдары жөнінде өзінің философиялық нобайларын жасайды. Дешті-Қыпшақтан бастап Абылай хан мен Кенесары Қасымов заманына дейінгі Ұлы даланың сан ғасырлық тарихы оқиғаларына талдау жасай келіп, жазушы өзінің, тұжырымдамасын жасап, көп жағынан даулы билік моралын негіздейді. Біз бүгінде, қайтадан тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін өзіміздің алдымызға қойып отырған: ұлттық бірлік идеяларын білдіруші болуға кім және қандай іс-әрекеттерімен моральдық құқылы деген сұрақтардың жауабын іздестірдік... Өз мемлекетін қалай және қайда бастау керек? Бірінші Әбілқайырдың, Қасым хан мен Хақназардың, даңқы Тәукенің, Абылай хан мен Кенесарының өмірлері мен ерліктерінің тағылымы — бұл тағылымдар қазақтар не берді, жоңғарларға қарсы, ал одан соң орыс отаршылдарына да қарсы үздіксіз шайқастар қазақтарды неге үйретті (1798 жылдан 1930 жылға дейін жүзден астам іріірі қарулы көтерілістер мен бүліктер болған, олар аңызға айналған Сырым Датұлының, Исатай мен Махамбеттің көтерлістерінен бастаЕстеліктер

лып, Аманкелді Имановтың көтерлісі мен отызыншы жылдардағы мейірімсіз, жоспарланған геноцидке қарсы ашыққандардың бүліктері мен көтерілістеріне дейін жетеді де, қазақ жастары Мәскеудің және оның Қазақстандағы ең соңғы қолжаулығының өктемдігіне ашық қарсы шыққан І986 жылғы желтоқсан оқиғаларымен аяқтады). Дала өңірінде ұлт-азаттық қозғалыс ешқашан тоқтаған емес. Бұрынғы көшпенділер өздерін ержүрек жауынгер ретінде көрсете білді. Мұны өткен заман тарихшылары Геродот пен Страбон растайды. Қазақтар өздерін өткен дүниежүзілік соғыста да тамаша жауынгерлер ретінде көрсетті. Бірақ өз қару-жарғы болмаған олар он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдағы генерал Черняев сияқтылардың жазалау экспедицияларына қарсы тұра алмады... Иә, біз соғысуды үйрендік, ал тәуелсіз болу үшін оның үстіне құрылыс сала білу — заводтар мен фабрикалар салуды машиналар мен компьютерлер жасауды білу, корейлер мен малайзиялықтар, жапондар мен тайлықтар сияқты жасай білу керек... Патшалық Ресей мен тоталитарлық режимнің ұлт ретінде, халық ретінде станоктар мен техникадан өте шеберлікпен және жымысқылықпен аулақ ұстағаны рас. Орыстандыру толық қарқынмен жүріп жатса да, бізді техникалық, ғарыш, құрылыс мамандықтарынан шеттетті, дипломатиядан аулақ ұстады, саясатшылар да, мемлекет қызметкерлерін де, әскери мамандар да даярламады. Тіпті қазақ тіліндегі мектептер жабылып тасталды және қазақ тілінде оқытылатын бірде-бір орта және жоғарғы оқу орны болмады. Біздің жеріміз де, халқымыз да бір-ақ рольді атқаруға: Ресейдің — әуелі отаршыл Ресейдің, ал содан соң тоталитарлық режимнің шикізаттық шылауы болып қалуға тиіс болды. Бұл жөнінде Тұрар Рысқұлов пен Мұстафа Шоқай өз еңбектерінде көз жеткізетін фактілерге сүйене отырып жазды. Тұрар Рысқұловтың айтуына қарағанда, «Қазан төңкерісінің еңбек сіңірген басшыларының» бірі Иван Тоболин 1920 жылы Түркістан Орталық Атқару Комитетінің мәжілісінде қазақтар «марксистердің көзқарасынан экономикалық елсіз адамдар ретінде бәрібір құрып бітуге тиіс...» деп ашық мәлімдеген. Сөйтіп бізді тура 1938 жылға дейін қырды. Миллиондаған адамдар қаза тапты. Қасақана жасалған аштықтан, қазақтың барын — киіз үйі мен атын күштеп тартып алудан қырылды — оған қарапайым медициналық көмек көрсетуден де бас тартылды. Бірақ бүкіл халықты өлтіру мүмкін емес. Оның үстіне бақташылар, шопандар, арзан жұмыс күші керек болды... 1990 жылдың басына қарай Одақ ыдырай бастады, бұрынғы күшпен біріктірілген республикалар өздерінің тәуелсіздігін жариялап жатЕстеліктер

ты. Miнe, сол кезде кенеттен «Казахстанская правданың» беттерінен, 1990 жылғы 28 қарашада жұмысшы қозғалысының тағы бір «еңбек сіңірген» көшбасшының аузынан: «... біз міне, сендерге резервация, сонымен іс бітті деп мәселе қойып отырған жоқпыз. Жоқ, біз қазаққа досым дейміз!» деген сөз шықты. Міне, сөйтіп қазақтарды бақытқа бөледі де тастады. Ақырында, қаһары тыйылып, мейірім көрсетті. Бұл енді Тоболиннің айтқанынан басқаша естіледі. Әйтпесе мен, аңғарғанымнан американ ізгілігі мен демократиясына сеніп, екі рет жетпісінші жылдардың ортасы мен сексенінші жылдардың ортасында үндістер резервациясында бір аптадан тұрғаным бар. Соңғы ретінде Нью-Мексика штатында, Санта фе қалашығына жақын маңайдағы тау-тасты, төбелі шөл далада болдым. Бұл азапты өмір, айтар болсам, айдаудағы өмір. Ал бізді әзірше ондай резервацияларға қуып тықпағаны жақсы екен... Ұлттың жүйкесіне тию газет беттерінде «еңбек сіңіргендердің» айтуымен ғана жалғастырылып отырған жоқ... Тәуелсіздікті қайтарып алған біз құралақан қалдық, біздің жер қойнауының байлықтары бұрынғысы сияқты, бірақ енді біздің халық қасіретінен баю жолына түскен жаңа саясатшыларымыздың ықтиярымен әлі де әкетіліп жатыр. Бізде ұқсатушы өнеркәсіп жоқ. Өзіміздің мұнайымыз, газымыз бола отырып, бензин мен газды басқалардан сатып аламыз. Бізде бәрі болса да, ешнәрсе жоқ. Біз мұнайға, темір мен көмірге, асыл металдарға, астыққа малынып отырған қайыршылармыз... Біз небәрі малшылармыз... Тоталитарлық режимнің сөзсіз орындауды талап ететін тұрақты ұраны: «Қазақ жастары, шопан болыңдар!» еді. Сондықтан да біз қалайша «экономикалық күшті» болмақ едік? Біз науқастар ұлтымыз, өйткені барлық әзәзілдік қарулар — ядролық та, химиялық та, бактериологиялық та қарулар — әуеде де, жерде де, жер астында да, демек, біздің өзімізге де сынақтан өткізілді. Қазір Ресейге тиесілі болған қарулардың бәрі сыналды. Біздің жеріміз де, адамдарымыз да уланған, есеңгіретілген... Біз Қазақияға бұрынғысынша шегені де, инені де, тіпті жіпті де сырттан әкелудеміз... Ендеше, қазақ мемлекеттілігі «бола ма, жоқ па», «Қазақтар еңсесін көтеріп, қадір-қасиетке бөленіп, басқалардың, қамқоршылығынан құтылып, дүние жүзілік өркениеттің дамуына өз үлесін қосып отырған халықтармен бір қатарға тұра ма?», «Қазақияның және барлық Түркістан өлкесі халықтарының сыртқы және ішкі саясатының геосаяси жақтары қандай болуға тиіс?» Біз Түркістан мемлекеттері көп Естеліктер

федерациясы немесе Түркістан халықтары одағы идеясын бір жола жауып тастаймыз ба?... деген сұрақтардың бәрі көкейтесті сұрақтар. Әрине, мұндай идеяларды таратушылардың ешбір қол сұқпай, тек экономикалық одақ қана емес, өзін-өзі қорғау үшін (қазір қайта-дан Ресей бағып-күтіп, қолпаштап отырған қазақтардан болса да) әскери одақ болуын көздейді. Бірақ мұндай Одақ, әлбетте, Ресейдің ғана емес ұлы державалық ашу-ызасын туғызады. Өйткені шағын ғана елдердің бөлшектенуі Ұлы державалардың бөлшектеп алып, билей беруіне» оңай ғой. — міне, Ілияс Есенберлиннің көптеген елдердің тілдеріне аударылған атақты «Көшпенділер» трилогиясын оқыған кезде талай рет тікелей де, жанама түрде де пайда болатын немесе онда астарлап қозғалатын осы мәселелердің бәрі біз үшін қазір бұрынғы қай кездегіден гөрі көкейкесті және өмірлік маңызды болып отыр. Бізге тамаша жазушы азамат таныстырған тағлымынан алатын ғибрат мол. Естеліктер

Әзілхан Нұршайықов ҰЛТТЫҚ ҰЛЫ ҚАЗЫНА («Көшпенділер» трилогиясы және оның авторы туралы ойлар мен естеліктер) I Жол-жөнекей ойлар: Шеберге табынбайтын талант жоқ. Талапкердің бәрі шеберден сескенеді. Шебер өлсе — өнер өлшемінен айырылады. Әуезов өмірден өткеннен кейін қазақ қаламгерлері жоба көрсетер ақылшысынан айырылды. Әрине, оның артында үш «М» — үш алып (Мұқанов, Мүсірепов, Мұстафин) қалды. Бірақ олар Әуезов емес болатын. Ал Есенберлин ше? Әуезов өлгенде ол прозаны жаңа бастаған еді. Данадан даңғойлар ғана мін табады. Өйткені даңғойлар мен мақтаншақтар қызғаныш құшағында өмір сүреді. Қызғаншақтық жан мастығы. Адам арақ мастығынан айығады. Ал қызғаншақтар мәңгібақи мас болып өтеді — жақсыны жамандаумен өмір кешеді. Олар рухани әлсіз жандар. Күштіні бағалау үшін де күш керек. Ал Есенберлин қалай бағаланды? ІІ Мен Ілияс Есенберлинмен Павлодардан Алматыға келіп қайтқан сапарларымның бірінде кездестім. 1956—1960 жылдарда менің «Алыстағы ауданда», «Ертіс жағасында», «Тың астығы» және «Жомарт өлке» жинақтарым бірінен соң бірі басылып шықты. Сол жылдары «Көркем Әдебиет Баспасы» (қазіргі «Жазушы») редакторлар үстелдерінің бірін иемденіп отырған көзі бақырайғандау, талпақ денелі, жатаған бойлы кісіні көрдім. Онша кәрі болмаса да, шашы бурылданып қалған. Кісінің бетіне шаншыла тіке қарамай, кабинетке кірген адамның жүзіне сырғаната көз жүгіртіп, төмен үңіліп, алдындағы қағазына тесіле қарап, үнсіз отырады екен. Өзімен қатарлас жайғасқан жігіттердің сөзіне көп араласпайды. Артынан Амантайдан «редакцияларыңыздағы анау кісі кім?» деп сұрадым бір оңашада. — Сен білмейсің бе?— деді ол. — Жоқ. — Ол менің досым Ілияс Есенберлин. Өзі ақын. «Айша», «СұлЕстеліктер

тан», Біржан сал», «Большевиктер» деген поэмалары жарияланған. Жеке өлеңдер жинағы да шыққан. Оларды оқымадың ба? Осылай деп Амантай маған оны үстемелете таныстырды. — Жоқ. — Әй, сен өзің өлеңді тастап кеткен соң, өзгелердікіне көз салмайсың ғой,— деп Амантай қолын бір сермеді. Онысымен ол бұл тақырып бітті дегенді аңғартты. Амантайдың олай дейтіні: мен бұрын өлең жазып, кейін қойып кеткенмін. «Өлеңді неге қойдың?» дейтіндерге: «Жақсы ақын болу қолымнан келмеді, жаман ақын болғым келмеді» деп жауап беретінмін. Қазір анда-санда өлең жазасың ба?» деп сұрайтындарға: «Өлең маған жас кезімде ғашық қылып, уәде беріп, артынан басқа біреуге тұрмысқа шығып кеткен сұлу қыз сияқты. Мен басқалардың әйелдеріне көз салмаймын!» дейтінмін әзілдеп. Амантай менің сол сөзімді есіне алып тұр. Одан кейін Есенберлинді әртүрлі жиналыстарда көріп жүрдім. Жақын жұғысып, шүйіркелескен кезім аз. Тек ол кісі «Жазушы» баспасына директор болып келген кезден кейін ғана баспа директоры мен автор ретінде жүздесіп, тілдесе бастадық. Менің «Махаббат қызық мол жылдар» романым Ілекең директор кезінде жарыққа шықты. Артынан ол роман атақты болып, мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды. Бірақ кейбір «достарымның» қастандық әрекеті салдарынан романым сыйлыққа ілінбеді. Ең өкініштісі Сыйлық комитетінде соңғы рет дауысқа түскен кезде менің лауреат болуыма үш дауыс қана жетпей қалды. Өйткені Сыйлық комитетінің құрамында менің «достарымның» достары көпшілік еді. Сол күні Ілекең маған телефон соқты. Бұл кезде ол Жазушылар одағының екінші хатшысы болатын. — Әзілхан, бүгін Сыйлық комитетінің қортынды мәжілісі болды. Сен сыйлық алуға тиіс едің, ала алмадың. Бірақ сен түбінде лауреат боласың. Осыны да есіңде сақта. Ал бұл жолы жығылып қалғаныңа жүдеп, жүнжіме,— деді. Ілекеңнің бұл сөзіне мен аң-таң болдым. Аң-таң болатыным, біріншіден, Сыйлық комитетінің қаулысы әлі жарияланған жоқ. Оны Ілекеңнің қалай біліп отырғанына таңдандым. Таңдана тұра үмітімді үзбедім. Өйткені менің романымды талдап, республиканың түпкіртүпкірінен Сыйлық комитетіне келген хаттар мен қаулылар өте көп болатын. Өзгелерге (Олжас Сүлейменов пен Иван Шуховқа) халықтан келген бір де қолдау хат болмаған. Мұны маған Комитеттің кейбір мүшелері айтқан. Сондықтан менің үмітім үлкен болатын. Сол үлкен үмітімді үзе алмадым, үзгім келмей, «Ілекең қате естіЕстеліктер

ген шығар. Ертең қаулыны өз көзіммен оқымай, әзірше Ілекеңнің өзіне сенбеймін» деп бір қойдым. Екіншіден, Ілекең менің болашақта лауреат болатынымды қайдан біледі? Қазір жазып жатқан жаңа романым да жоқ. Болашақта жазған күнде оның қандай дүние болып шығарын кім біледі? Мұнысы жай, менің көңілімді көтеру үшін айта салған сөзі шығар деп ойладым. Ертеңінде газеттер шықты. Ілекеңнің айтқаны келді: мен жаңа лауреаттардың ішінде жоқпын. Оған әдебиеттен Олжас қана өтіпті. Бұл 1972 жылы болатын. Содан сегіз жылдан кейін мен «Ақиқат пен аңыз» роман-диалогыма Абай атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты болдым. Ілекеңнің «ұмытпа» дегені және келді. Мінеки, Ілекеңнің осындай көріпкелдігі бар еді. ІІІ Шығармашылық жолының алғашқы он бес жылында Есенберлин ерекшеленіп көзге түскен жоқ. Төрт поэмасы жеке-жеке кітап болып басылды. Өлеңдері өз алдына дербес жинақ болып жарияланды. Бірақ оның ақындық аты дүркіреп шыққан жоқ. Есенберлин деген ақын барын біреу біліп, біреу білмеді. Ондай ақынның атын естімегендер де көп. Солардың бірі менмін. Өзім өлеңді қойып кетсем де, өлеңдер жинақтарын жалықпай жинап, поэмаларды үзбей оқитын менің қолыма Есенберлиннің бір де поэмасы түспегеніне таңмын. Сатып алып оқуға уақытым болмаған шығар дейін десем, қазір жалпы саны жеті жарым мыңға жеткен, өзім сатып алып, өз қолыммен дәптерлерге тізбектеген кітаптар тізімінің ішінде Ілекеңнің бірде-бір өлең кітабы жоқ. Елуінші жылдардың аяғына қарай Ілекең прозаға көшті. Арасына бес жыл салып шыққан алғашқы екі повесі («Өзен жағасында», «Толқиды Есіл») атағы жер жарып кетпегенмен, ел құлағын елең еткізді. Одан кейін жыл сайын жарияланған үш романы («Айқас», «Қатерлі өткел», «Ғашықтар») оқырмандар өзегіне от салып, делебесін қоздырды. «Айқас» романына 1968 жылдың Мемлекеттік сыйлығы берілді. Бұл романның бүкіл халықтық талқылауына өзімнің де атсалысқаным есімде. Ол романды қолдаған менің мақалам облыстық «Семей таңы» газетінде басылған болатын. Осыдан кейін Ілекең жаңа романдарды үсті-үстіне бұрқыратты. 1969, 1971 және 1973 жылдарда бірінің соңынан бірін қаздай тізілдіріп, «Қаһар», «Алмас қылыш», «Жанталас» романдарын жариялады. Бес жыл ішінде жарияланған бұл үш роман дүниені дүбірлетті. Автор артынан ол үшеуінің басын біріктіріп, «Көшпенділер» деген трилогия жасады. Бұл үш роман алғашында орыс тіліне жеке-жеке аударылып жаЕстеліктер

рияланды. 1978 жылы үш романның басын біріктіріп, Москваның «Советский писатель» баспасы таудай бір кітап етіп шығарды. Оны орыс тіліне қазақ әдебиетінің қажырлы досы Морис-Симашко аударды. Оған қазақ мәдениеті тарихының асқан білгірі Әлікей Марғұлан алғы сөз жазды. Кітап оқырмандарға 100 мың дана тиражбен тарады. Өз басым сол басылымның алты данасын бірдей сатып алып, әйеліме, төрт балама бөліп беріп, бір данасын өзіме деп сақтап қойғаным әлі күнге дейін есімде. Сол кітаптардың екеуі біздің үйде, қалғандары балаларымыздың үйінде күні бүгінге дейін сақталып келеді. Бұл басылым одан 20 жыл бұрын, сонау 1958 жылы Москваның сол «Советский писатель» баспасынан ең көп тиражбен, ең көлемді болып шыққан «Абай жолы» эпопеясынан кейінгі қазақ әдебиетінің ең үлкен туындысы еді. «Көшпенділер» трилогиясы Есенберлиннің ел ішіндегі атағын асырып, аспандатып жіберді. Сонымен бірге ол жазушының әдеби ортадағы дұшпандарын және көбейтті. Олар Есенберлинге тамаша таланты мен ерен еңбеккерлігі үшін жауықты. Жауыққандардың бірі: «Кешегі аяғымыздың астында жүрген Есенберлин аспанға қалай көтеріліп кетті?» деп байбалам салды. Ішін қызғаныш кернеген енді біреулер бұқпантайлап жүріп, әркімнің құлағына бір сыбырлап, жаңа трилогияны жамандады. «Сен жалындап тұрған жас сыншысың ғой, тас-талқанын шығар» деп жастарды азғырды. Олардың кейбіреулері орман патшасы аюдай ақырып, маймаңдай басатын, жазушылар қауымының ішінде өздерін арыстандай әлді сезінетін айтақшы ағаларының тілдерін алды. Әрине, олардың артынан іштей өкінгендері де болды. Жазушылар одағының ол кезде жасыл орманға ұқсайтыны да рас болатын. Ол орманда аю да, түлкі де, қасқыр да, қоян да мекендейтін. Одақ ішіндегі рушылдық-жүзшілдік ниеттегі жазушылар тобын жоғарыдан астыртын түрде қолдап отыратын құпия күште бар болатын. Өз жүзінен емес, өзге жүзден шыққан жүйрік жазушыларға астыртын айбалта сілтеп, құлагердей құлатып отыру олардың тактикалық тәсілдері болатын. Мінеки, Есенберлин осындай құлагер болып, топты жарып шыққаннан кейін қалай оған найза сілтеп, айбалта сермемесін? Сермеді, әрине. Ол рушыл топ өздерінің жүзшіл екенін жасырып, бүркелемеу үшін өздерін біз «таланттылар тобымыз» деп атап, өз іштерінде өз жүздерінің мақтаншақтарын мақтап, бауырларына тартты. «Сен таланттысың, біздің сөзімізді сөйле» деп азғыратын. Оларға жем тастап «жемтік» жегізетін. Солар арқылы: «Есенберлин жазушы Естеліктер

емес, оның «Көшпенділері» роман емес, қым-қиғаш хроника» деп, Ілекеңнің сыртынан өсек айтып, ысқыртып жамандаумен болды. Рушыл топтың қарасын көбейтіп, оған жалпы қазақстандық интернационалдық сипат беру үшін топталып, итаршылық қызмет атқарған «кірме» жазушылардың бірі С. Шаймерденов болды. Кезінде ақын Ғафу Қайырбеков оны «Сорайған Солтүстіктің қарағайы» деп атаған еді. Сол «Солтүстіктің қарағайы», яғни Шаймерденов М. Әуезов мұражайының жанынан ашылған кешкі өнер университетінің директоры профессор Р. Бердібаев болатын) бір сабағында: — Meн Жамбылды ақын деп, Есенберлинді жазушы деп, Қаратаевты сыншы деп есептемеймін,— дегені университет сабағына қатысқандардың бәрінің есінде. Қала зиялыларының көпшілігі сол университеттің тыңдаушылары болатын. Ілекеңді бұлай күндеп, көре алмаушылар бірталай болды. Олар әр жерде сөйлеп, бой көрсетіп жүрді. Бірақ Ілекең бір топ қасқырдың ортасына түскен жалғыз жолбарыстай жарқылдап өмір сүрді. Олардың ырсиған азуларын денесіне дарытпады. IV Жаулары қанша шәбеленсе де Есенберлин ешқашан жасыған емес. Жазушылар одағында өтетін жиын-жиналыстарда күншіл, қызғаншақ, рушылдардың әрекеттерін әшкерелеп, олардың езуін тілгендей етіп, әйгілеп отырды. Есенберлин сөйлегенде оған қарсы ешкім дау айта алмайтын. Нүрпейісов, Ахтанов тәрізді ең азулы жауларының өзі жақ аша алмайтын. Бір ғажабы Ілекең адалдықты арашалап, арамдықты әшкерелеп қанша уытты сөздер сөйлесе де, өмірі қызынып, қазбаланып кетпейтін. Үнемі сабырмен сөйлеп, шындықтың шеңберінен шықпайтын. Логиксы күшті, алған бағытынан ауытқымайтын. Судырап тұрған шешен де емес. Жай сөйлесе де, жауларын жамсатып шығатын. Орысшасы мен қазақшасы бірдей болатын. Жазып алған қағазы болғанымем, оған көп қарамайтын. Қағаздағы сөздер аузына өзі келіп құйылып тұратындай көрінетін. Естелік жазғанда кейіпкеріңнің кейбір әрекеттерін айтқаныңмен, оның есте қаларлық ерекше бейнесін қағазға түсіру қиын. Ілекең өжет, өткір, қастарымен қарсыласа түсуден тайынбайтын батыл болатын. Ал оның осы қасиеттерін бір ауыз сөзбен қалай бейнелеуге болады? Әрине, оңай емес. Бір күні әлде бір шаруамен Жазушылар Одағына бардым. Екінші қабатқа көтерілсем, ұзын дәліздің түкпір жағынан бірінші хатшының кабинетіне қарай жедел аяңдап, Ілекең келе жатыр екен. Бір аяғын сәл Естеліктер

сылтып басады (соғыстың салдарынан), бурыл шашы желп-желп етеді. Ала көлеңке биік дәлізді бойлап, жалғыз келеді. Басқа жан жоқ. Сол сәтте, кешкі апақ-сапақта терең сайдың түбінде жалғыз жорытып келе жатқан көкжал қасқыр көзіме елестеп кетті де, мен күліп жібердім. — Неге күлесің?— деді ол маған қолын ұсынып, тоқтай қалып. — Сіз маған кешқұрым терең сайдың түбінде жалғыз жортып келе жатқан көкжалға ұқсап кеттіңіз,— дедім оған. Ол да күлді. Күлді де: — Көкжал қасқыр болмасаң, көп ит талап жеп қояды ғой,— деп ол қолма-қол жауап қайырды.— Менде шаруаң бар ма еді? — Жоқ, Ілеке. — Ендеше мен біріншіге кетіп бара жатырмын,— деп Ілекең ілгері аяңдады. Есенберлиннің есте қалар бейнесі қандай дегенде менің ойыма осы оқиға оралады. Ілекең жолбарысқа да, көкжал қасқырға да ұқсайтын еді. Бірақ ол қасқырдың көкжалы емес, адамның көкжалы еді! V Атақты деген әдебиет сыншылары да «күшті топтан» қорғалап, Есенберлин трилогиясы туралы жұмған ауыздарын ашпай қалды. Жалғыз Рахманқұл Бердібаев қана өзінің әр мақаласында «Көшпенділерді» қорғап, қолдап, бұл ұлы еңбектің бағасын батыл айтып оның тарихи мәнін түсіндірумен болды. Өзгелер шарап ішіп, шалқып, ән салып, қарта ойнап, қатын қуып, бірін-бірі мадақтап, өз бұларына өздері пісіп жүргенде, Есенберлин бес жылда бес роман жазып, жариялап жіберді. Әсіресе, Лев Толстой тәрізді алып жазушылар жиырма жыл жазатын тарихи эпопеяны бұл төрт жылда жарқ еткізді. Лев Толстой өзінің атақты «Соғыс және бейбітшілік» романында орыс өмірінің 40—50 жылын ғана суреттей алса, бұл қазақ тарихының 400—500 жылдық тарихын тәптіштейді. Хандарды мақтайды, байлар мен батырларды дәріптейді. Кешегі бас кесер Кенесарыны халық қамын, ұлт мүддесін ойлайтын кемеңгер етіп көрсетеді. Мұның жазған романдарының саны барған сайын көбейіп барады. Енді тағы да үш томнан тұратын «Алтын Орда» деген жаңа роман жазып жүр дейді. Жоқ, бұған жол бермеу керек! Мінеки, ірі жазушылар осылай күңкілдеді. «Күшті топ» оның атын өшіру үшін күшене қимылдады. Олардың бәріне Есенберлин өздерінің әдебиеттегі орнын тартып алатындай көрінді. Ешкімнің Есенберлиннің ұлылығын мойындағысы келмеді. Хас шебер қызғаныш өртінің қоршауында қалды. Естеліктер

Әрине, Есенберлин тек қызыл көз қызғаншақтардың ғана ортасында өмір сүрген жоқ. Оны мақтаушылар болмағанымен, жоқтаушылар да жеткілікті болатын. Олар: Қапан Сатыбалдин, Сәуірбек Бақбергенов, Амантай Байтанаев, Әнуар Әлімжанов, Олжас Сүлейменов, Саин Мұратбеков, Сәкен Жүнісов, Мұхтар Мағауин, Қабдеш Жұмаділов, Бекежан Тілегенов, Рахманқұл Пернебаев, Тұрсынбек Кәкішев, Нұрқасым Азыбеков, Әбді Шәріпов, Баламер Сахариев, Тұманбай Молдағалиев, Морис Симашко, Юрий Домбровский, Павел Косенко, Юрий Гердт, Хасан Әдібаев, осы жолдардың авторы және басқалар. Бұлардан басқа мен білмейтін өзге достары да болуы мүмкін. Олардың қатарында Тұрсын Жұртбаевты, Сейдахмет Құттықадамовты, Зайролла Дүйсенбековті атауыма болады. Бұл аталған прозашылардың бірсыпырасы Есенберлин кітаптарының редакторлары болып, оның шығармашылық лабораториясына жақыннан көз салып жүрді. Кейбіреулері қаламгердің жаңа шығармаларын «Жұлдыз», «Простор» журналдарының беттерінде жарқ еткізіп, жариялап отырды. Есенберлин олармен сырласты да, сыйласты да. Ал ақындардан Есенберлинді ерекше жақсы көрген Олжас Сүлейменов болды. Ол дос-жолдастарының бәріне адал еді. Ешкімді қақпайлаған жоқ. Қолынан келсе, олардың бәріне көмектесуге тырысты. Директор кезінде жақын достарына жақсылық та жасай білді. VI Біздің жазушылар арасында қарымды қаламгерді құрметтеу орнына көре алмаушылық күшті болғаны қандай өкінішті десеңші. Жазушылардың көпшілігі өздерін өзгеше білгіш жандармыз деп есептейді. Сол білгіштердің алыстағы емес, қастарындағы хас шеберді «көрмейтіні» таң қалдырады. Мен Жазушылар одағынан «қиыр жайлап, шет қонып» жүрген жан болатынмын. Өйткені мені Жазушылар одағындағы «күшті топ» сауырлап, сойылдап, алпысыншы жылдардың ортасында «құздан» құлатып, қуып жіберген. Сондықтан Есенберлинмен көп істес, сырлас бола алғамын жоқ. Онымен бірге баспада да, киностудияда да қызмет істемедім. Біздің арамызда сырттай сыйластық, бір-біріміздің жайымызды айтпай түсінушілік қана болды. Менің сырттай жүріп байқауымша Ілекең өте қарапайым өмір сүрді. Аты шығып, атағы өскен сайын аласарып, кішірейе берді. Жазушылар одағының мәжіліс залында әртүрлі жиналыстар өткенде қарт жазушылар қаздай тізіліп сахна төріндегі президиум үстелінің жанына жайғасатын. Олардың айналасына, арт жағына мемлекеттік сыйлық лауреаттары орналасаЕстеліктер

тын. Оларды ешкім сайламайтын, өздері баратын. Мәжіліс президиумынан орын алу биік мәртебе болып есептелетін. Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағы, атақты «Жазушы» баспасының директоры, Жазушылар одағының екінші хатшысы деген биік лауазымы бола тұрса да, Ілекең мәжіліс залы сахнасының өміріне қарай ешқашан ұмтылмайтын. Үнемі залдағы адамдар ортасынан табылатын. Онда да фотоаппарат пен камераның объективіне ілінетін алдыңғы қатарда емес, залдың орта тұсындағы немесе арт жағындағы бос орындарға отыра салатын. Бірақ ол қайда отырса да, екі жақ самайы көлей көрінетін аппақ шашы айдаладан танылатын. Ол жиналыстарда жұп жазбайтын кейбіреулер сияқты емес, көрші таңдамай кез келген қартаң адамдардың немесе жас жігіттердің ортасына отыра кететін. Жиналыс басталғанша олармен сөйлесіп отыратын. Ал жиналыс басталған кезде ол кеудесін тіктеп, иегін көтере ұстап, дүрдік еріндерін сәл қозғап қойып, үнсіз қалатын. Әлгінде ғана көршілерімен күле сөйлесіп отырған Ілекең енді тым-тырыс тас мүсінге айналатын. Баяндамашының, шешендердің сөздерін мұқият тың-дап, қатып қалатын. Оны көрген қасымдағы өзгелер де өздерін жинақы ұстауға тырысатын. Басқа қатарда сыбыр-жыбыр сөз жүріп жатқанда, Есенберлин жайғасқан қатардағы және оның алды-артындағы адамдар тып-тыныш отыратын. «Көшпенділер», «Ғашықтар», «Алтын құс» романдарын ардақтайтын жұрт оған осылай құрмет көрсететін. Ілекең кейбір партия жиналыстарын басқаруға сайланғанда президиумнан орын алатын. VII Ілекең қанша қарапайым болғанмен, үстіндегі киіміне кіршік жұқпайтын. Ақ көйлек, қара галстук, кейде қоңыр, кейде көк костюм. Тұмсығы кракодилдың көзіндей жылтыраған қара, кейде қоңыр бәтіңке. Тек қана жәпірегендеу, көнетоздау, шолақ етек қоңыр шляпаны басынан тастамайтын. Оның үстіндегі жарқыраған жаңа киімдердің бәріне осы көнетоз шляпа қарапайымдылық дарытатын тәрізді болып көрінетін. Қалай дегенмен де күндіз кеңсе, түнде жазу жұмысынан бас алмайтын Ілекеңнің үстіне қылшық жұқтырмайтын ол үйден жеңгеміздің ерекше қолы сезіліп тұратын еді. Қарсыластарына қанша қатал болса, ол өзінің жолдастарына, жақтастарына соншама мейірбан болатын. Олардың бірде-бірін елеусіз, ескерусіз қалдырмайтын. Кейбіреулеріне қызмет те тауып беретін. Мәселен, Амантай Байтанаевпен ол ажырамас дос болды. Алғашында онымен түс кезінде ресторанға бірге бас сұғып та жүрді. Кейін өзі баспа директоры болғанда оны бастауыш партия ұйымының Естеліктер

хатшысы ұсынып, баспадағы өзінен кейін екінші адам етіп ұстады. Сәуірбек Бақбергеновті де назарынан тыс қалдырмады. Әрине, баспа директорының қол астында қызметте, қолынан келер жақсылық та көп. Оның жұртқа жасаған жақсылықтарын тегіс түгендеп шығу қиын. Жас қаламгерден өзі жақсы көрген жас жазушы Нұрқасым Қазыбековке жасаған ағалық, достық қамқорлығын атап айту қажет. Сондықтан да Есенберлиннің іні достарының ішінен Нұрқасым бірінші боп Ілекең туралы елеулі естелік жазды. Ол естелік «Жұлдыз» журналында жарияланды және Нұрқасымның «Ой таразысы» кітабында (1991) басылып шықты. Ілекең достары жайында жылы сөздер де айтып жүретін. Бір жолы оның Олжас Сүлейменов туралы айтқаны есімде. — Ұлы ақын тек ақын ғана болып қалмайды. Ол прозашы да, драмашы да, ғалым да бола алады. Біздің Олжас осындай ақын! Мұны ол мақтаныш пен сүйіспеншілікпен айтқан еді. Ілекеңнің ол айтқаны да шындыққа шықты деуге болады. Әзірше оған «ұлы» деген атақ қана берілген жоқ. Бірақ ол тірінің өз құлағы ести бермейтін, бәлкім мүлде естімейтін атақ қой. VIII Менің бұл жазып отырғаным Есенберлин туралы өз ойларым. Естелік аралас. Жоғарыда Ілекеңді «Адамның көк жалы» деген болармын. Сол ойымды сәл кеңейткім келіп отыр. Әрине, ол нағыз «көкжалдың» өзі еді. «Көкжал» болғандықтан да бүкіл бір империяны құрсап тұрған идеологиялық шеңбердің шегіне симай, «Көшпенділер» роман-эпопеясын жазды. «Көк жал» болғандықтан да «Алтын Орда» эпопеясын ақтап кетті. Сөтіп, ол ұлы ерлік, ұлы еңбек жасады. Есенберлиннің «Көшпенділер» мен «Алтын Орда» эпопеялары (6 кітап, қазақ, халқы тарихының 6 томы) Нобель сыйлығына лайық еді. Бірақ оған оны ешкім ұсынған жоқ, Ұсынылса, ол сыйлықтың Ілекеңнің фамилиясының жанынан «Өлгеннен кейін» деген сөздер жазылып, оған берілуі ықтимал еді. Мен латын Америкасының атақты жазушысы Габриэль Гарсиа Маркестің Нобель сыйлығын алған атақты романы «Жүз жылдық жалғыздықты» оқыдым. Тарихи жақсы роман. Бірақ ол «Көшпенділерден» («Алтын Орданы» қоспағанда) артық емес. Маркес романында Колумбия мен Латын Америкасының XIX ғасырдағы және XX ғасырдың басындағы — яғни бір жүз жылдық тарихы суреттелген 100 жылдық. Ал «Көшпенділерде» қазақ халқының 500 жылдық Естеліктер

өмірі бейнеленеді ғой. Оған «Алтын Орданы» қоссақ, екі Нобель сыйлығына лайық. «Өлгеннен кейін» дегеннен ойға түседі: Есенберлинге өлгеннен кейін де «Халық Қаһарманы» атағын беруге болатын еді. Ілекеңнің сол еңбектерін жазудан асқан ерлік, қаһармандық бар ма еді?! Жоқ қой! Жоқ! Бірақ оны ешкім елемеді. Ескермеді. Ұсынбады. «Өлі арыстаннан тірі тышқан артық» болып кетті. IX Алматыдағы Жамбыл көшесінде Есенберлин тұрған. Сол үйдің Бейбітшілік көшесі жақтағы бұрышына ескерткіш тақта орнатылған. Ол тақта өзге тақталардай үйдің көше жақтағы бетіне жапсырылып қойылмаған. Мрамордан да жасалған емес. Үйдің екі қабырғасының түйіскен жеріне қара шойыннан құйылып жасалған бұл тақта әлдебір алып құстың екі жағына кең жайылған қос қанатына ұқсайды. Оң жақ шойын қанаттың бетіне: «Бұл үйде 1963—1983 жылдарда қазақ, совет жазушысы Ілияс Есенберлин тұрды» деген сөздер қазақша ойып жазылған. Осы сөздер сол жақ «қанатқа» орыс тілінде түсірілген. Екі қанаттың ортасында алыс қиырға ойлана көз тастап тұрған адамның бас бейнесі бар. Ол — замандастарының көзіне жылы ұшырайтын Ілекеңнің тура өз бейнесі. Оның шойын жүзінен әлде бір мұң аңғарылатындай. Бәлкім ол қатарлас өмір сүрген кейбір қаламдастар мен қайраткерлердің қиянатына кейістік белгісі болар. Ескерткіш тақтаға анықтап көз салсаң адам басты алып қыран құс шетсіз-шексіз кең даланың үстінде қалықтап ұшып келе жатқандай көрінеді. Оған қарап тұрып: «Бұл — өзі 500 жылдың тарихын тастай етіп қағазға түсірген қазақ халқының өшпес рухы емес пе екен?» деп ойлайсың. Ойлайсың да: — Самғай бер, алып қыран. Енді Саған ешкімнің қолы жетпейді, ешкім соңыңнан ілесе алмайды!— дегің келеді ақырын. X Телефон шылдырады. Дәлізге барып, трубканы көтердім. — Әй, Әзеке,— деді ар жақтағы дауыс. Бірден таныдым — Ілекеңнің үні. — Әу, Ілеке,— дедім мен. — Есіңде ме?— деді ол. — Нені айтасыз? — Сен қалайда лауреат боласың демеп пе едім саған? — Есімде Ілеке. Айтқаныңыз айнымай келді. Естеліктер

— Ендеше сені шын жүректен құттықтаймын. Содан кейін Ілекең курорттан бүгін ғана келгенін айтты. — Бірақ мен саған дауысымды конвертке салып беріп кеткен болатынмын,— деді ол сөзін жалғап.— Айтты ма оны? — Сыйлық комитетіндегілер айтты, Ілеке. Ана жолы менің лауреат болғаныма үш-ақ дауыс жетпей қалған еді. Бұл жолы үш адам ғана қарсы дауыс беріпті. Бұл 1980 жылғы қазан айының орта кезі болатын. Сол жылы 7 қыркүйекте маған «Ақиқат пен аңыз» роман-диалогы үшін Мемлекеттік сыйлық берілген. Біз тай сойып, той жасап, төрт дүркін қонақ шақырғанбыз. Алғашқы топта Сәбит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, Мұхаметжан Қаратаев, Әбділда Тәжібаев, Әди Шәріпов сияқты әдебиет ақсақалдары мен менің бұрынғы әскери достарым (Сақтаған Бәйішев пен Рымбек Байсейітов) болған. Жастардан тек қана Тұманбай Молдағалиев қосылған. Бір айға созылған тойымыздың аяқ жағына Ілекең ілінді. Қарт қонақтарға көлік жіберген едік. Сырбай Мәуленов пен Ілекең екеуі жаяу келді. Оларды есік алдына шығып, өзім қарсы алдым. Ұлым Арнұр мені қарсы алған қонақтарыммен қосып, фотосуретке түсіріп тұрды. Ілекең жалғыз келді. Сәлемдесе сала менен ғафу өтінді. — Диляра жеңгең сырқат қой, келе алмай қалды. Сәлем айтты,— деді. Жеңгеміздің Диляра деген атын сонда екінші рет естідім. Ол кісінің кішкентай сәби құшақтаған қалпы көз алдыма келді. Сол күні Ілекең екеуміздің Құрманғазы көшесі жақтағы тротуар үстінде қатар тұрып түскен суретіміз күні бүгінге дейін сақтаулы. Сол менің Ілекеңмен қатар тұрып түскен жалғыз суретім екен. Оның бір данасы «Айқас» кітабының орысшасына жазып берген қолтаңбасымен қоса кітапша етіп, Ілекеңнің мұражайы ашылғанда соған сыйлағанмын. Талай жыл қатар жүріп, бір-ақ рет суретке түсіппіз. Мүмкіндік барда бірге жүрген ардақты аға, құрбы, дос, іні бауырлармен бірге суретке түсуге мән бермегеніңе өкінесің. XI Бір күні кешке Ілекең үйге телефон соқты. — Ау, Әзеке. — Тыңдап тұрмын, Ілеке. — Маған сенің көмегің қажет болып қалды. — Айтыңыз, Ілеке. — Қарызға 300 сом ақша бере аласың ба? Бір аптадан кейін қайтарып беремін. Естеліктер

— Жарайды, Ілеке. Таңертең сберкассадан алып берейін. — Ой, рақмет. Ал енді сенің жаңа не ойлағанынды айтайын ба? — Айтыңыз. — Романдары үсті-үстіне шығып жатқан Есенберлиннің менен ақша сұрағаны несі?— деп ойладың. Рас па? — Рас десе де болады, Ілеке,— деп мен күлдім. — Мен саған бір шындық айтайын: ақша деген таяз судың балығы сияқты екен, шап беріп ұстай алсаң жалп етіп қолыңнан қалай шығып кеткенін білмей қаласың. — Теңеуіңіз тамаша екен, Ілеке. — Тамаша болса, саған сыйладым. Бірақ бұл теңеу емес, тұрмыстың өзі ғой. Қаламақыға қанша ақша әкелсең, соның сусып қалай күмәжінігіңнен шығып кеткенін сезбей қаласың. Баламның машинасын біреу соғып, багажнигін майыстырып кеткен екен. Сенің ақшаң соны жөндеуге қажет болып тұр. — Беремін, Ілеке. — Онда кассаға қашан барасың? Сол сағатта мен қасыңа бара-йын. — Мен өзім апарып берейін, Ілеке. — Қой, оның ұят болады. Қарызды адам өз аяғымен барып алуы керек. — Сағат таңертеңгі он кезі болсын онда. — Жарайды келістік. Қазіргі Қабанбай мен Фурманов көшесінің қиылысында сақтық кассасынан қажет ақшамды алып шығып келе жатсам, Ілекең есік алдында күтіп тұр екен. — Өзің уәдешіл екенсің,— деді Ілекең арқамнан қағып. Meн Ілекеңнің мақтағанына іштей қуанып, көркейіп қалдым. Ілекең мен ұсынған ақшаны санамастан қойын қалтасына сұға салды да, асыға аяңдап, кеңесіне қарай кетті. Meн Академияға қарай бұрылдым. Ол кезде Академияның М. О. Әуезов атындағы әдебиет пен өнер институтында қызмет істейтінмін. Институтқа қарай келе жатып, Ілекеңнің менен ақша сұрағанына тағыда таңдандым. Ол кезде Ілекеңнің романдары қазақша, орысша үсті-үстіне шығып жатқан болатын. Ақшаға зәру болуы мүмкін еместей тәрізді еді. Әлде ол кісі менің сараңдығымды сынамақ болды ма екен деп бір ойладым. Бірақ менің сараң, мырзалығымды білуден не пайда ол кісіге? Әлде кассаға ұзақ мерзімге салып тастаған ақшасын қозғағысы келмей ме екен? Ол да мүмкін. Мейлі, ол кісі сұрады, мен бердім. Бірақ ол кісі алған ақшасын айтқан уақыты бір аптада қайтарып бере қояр ма екен? Жұрттың бәрінің бір күнге деп алған қарызы бір айда әрең қайтаратын әдеті емес пе? Бұл кісі де бір айдан бері қайтарып бере қоймас. Мейлі, қалған азын-аулақ ақшаны ептеп ұстап, Естеліктер

оған да жетерміз деп түйдім ойымды. Тек бір айда берсе болғаны. Бір күні кешкі сағат 6 мен 7-нің арасында телефон шылдырлады. Ілекең екен. — Әй, Әзеке, жұмыстан келдің бе? — Келдім, Ілеке. — Мен де жаңа келдім. Ал енді сен Мир (қазіргі Желтоқсан) көшесімен төмен қарай түс. Мен саған қарай барайын. — Неге, Ілеке? — Әнеукүнгі ақшаны бір аптада қайтарып беремін деп едім ғой. Бүгін бір апта болды. Ақшаң қалтамда, қазір қолыңа табыс етемін. Санап қарасам расында да бір апта болған екен. Мен Ілекеңнің уәдешілдігіне таң қалдым. Разы болдым. ХІІ Есенберлин рушылдықты өте жек көрді. Өз халқының өткенін бақайшағына дейін білетін ол көп жағдайда қазақтың түбіне, оның бірлігі мен тұтастығына рушылдық жеткенін жақсы түсінді. Сол себептен ол совет заманында социалистік ұлт болып қалыптасқан қазақ зиялыларының рушыл болмай, ұйымшыл болуын қалайтын еді. Елдің тұтастығы тұртысында ол «Алатау ала болса — ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген қазақтың мақалын қатты ұстанатын. «Әттең, осындай дана мақал шығарған данышпан халықтың ұрпағы неге бір ауыз болмай, ала ауыз болып өрбіді екен?» деп соншама назаланатын еді. Әсipece, оның қазақ интеллигенттерінің, оның ішінде жазушыларының арасындағы жікшілдікке жаны күйетін. Билік басындағы Имашев, Камалиденов сияқтылардың өз руластарын астыртын қолдап, қолпаштап, жазушылар арасында жікшілдікке су жүгіртіп отыратынына мүлдем қарсы еді. Қонаев өзінің үзеңгілес серіктерінің рушылдық әрекеттерін сезетін де. Әсіресе, олардың кадр іріктеу кезіндегі жымысқы әрекеттерін айқын аңғаратын. Бірақ бірге қызмет істеп жүрген олардың ондай істеріне онша мән беріп, тізбелей бермейтін. Бірақ ескі досы Есенберлин қыңқылдай бергеннен кейін бір жолы оған күле отырып, жайлап былай деп айтып қалғаны да бар: — Әй, Ілияс, сен осы рушылдықты айта беріп қайтесің. Олардың бас жарып, көз шығарып жатқаны шамалы ғой. Көп болса руластарынан бірер адамды жоғары қызметке қойса, қойған шығар. Олар не бітіреді дейсің? Мына жақта бәрін бақылап отырған партия бар емес пе, біз бар емеспіз бе? Сен оларға назар аударып, әуре болғанша, кітаптарыңды жаза бер. Біз оларды шығара берейік. Бұдан артық Естеліктер

не керек саған. Қазақтың қанына сіңген рушылдықты сен екеуіміз жоя аламыз ба? Ол үшін қазақты қайта жарату керек қой. Ол біздің қолымыздан келе ме?— деген. Бірақ алған бетінен қайтпайтын Есенберлин өзінен үш жас үлкен аға досының ол сөзіне тоқталмаған. Димекеңе барған сайын рушылдықтың халыққа келтірер зиянын айтып, түсіндіруден тынбайтын. Димекең Есенберлиннің айтқандарын орындай бермесе де, ол үшін кабинетінің есігі үнемі ашық болатын. Сол себептен де Ілекең бізге «Кеше Димекеңнің қабылдауында болдым», «Бүгін Димекеңе кіріп, мына мәселені қозғаймын» дегенді жиі айтатын. Есенберлиннің Қонаевтың кабинетіне кіретініне ешкімнің шүбәсі болмайтын. Әрине, Димекең жазушыларға көп жақсылық жасады. Димекең заманындағыдай жақсылықты енді ешбір жазушы ешқашан көре алмас та. Соның ішінде Димекеңнің екі жазушыға жасаған ағалық қамқорлығын ерекше атап айтқым келеді. Оның біріншісі Димекеңнің Ілекеңе жасаған қамқорлығы. Егер Димекеңнің көмегі болмаса «Қаһар» кітабы ешқашан да шықпас еді. «Қаһар» жарыққа шықпаса, «Алмас қылыш» пен «Жанталас» дүниеге келмес еді. Бір сөзбен айтқанда «Қаһар» шықпаса «Көшпенділер» трилогиясы тумас еді. «Алтын Орда» трилогиясы жазылмас еді. Онда қазақ әдебиеті гректердің «Илиадасы» мен «Одиссеясы» екі мәңгілік кітаптан мақұрым қалар еді. Димекеңнің Ілекеңе жасаған бұл ағалық қамқорлығының нәтижесі ұлттық мәдениетіміздің қазынасына қосылған баға жетпес байлыққа айналды. Ал Димекеңнің әкелік қамқорлығы Олжас тарихынан танылды. Олжас Сүлейменов өзінің «Азия» кітабы арқылы орыс шовинизмнің құрбаны болуға айналған кезде оның тамағына тақалған қанды қанжарды қағып түсірген Димекең болды. Димекең қорғамаса, Олжас қыршынынан қиылып кететін еді. Онда қазақ халқы өзінің XX ғасырдағы Олжастай ұлы тұлғасынан айырылатын еді. Қонаев қамқорлығының арқасында ол XX ғасырда әлемдік филология лайықты үлес болып қосылатын «Жазбалар» («Письма») кітабын жариялауды аяқтады. Енді ол XXI ғасырда халық мерейін арттыратын тағыда дарынды дара шығармалардан үміт күттіріп отыр. Қонаев алақанына салып әлпештеп, мәңгілік болашаққа қанат қақтырған қайталанбас тұлғалар екеу ғана емес — үшеу. Мен екеу деп әдебиет саласындағы қайраткерлерді ғана айтып отырмын. Үшінші Нұрғиса Тілендиев! Құрманғазы атындағы оркестрді мәңгі ұмытылмас Ахаң — Ахмет Жұбанов ұйымдастырса, «Отырар сазын» Нұрғиса қалыптастырып кетті. «Отырар сазының» да өсіп, өркендеуіне Димекең тікелей қамқорлық жасады. Абылай хан артына Бұхар Естеліктер

жыраудың өлмес есімін қалдырса, Қонаев артына қазақ мәдениетінің осы үш алтын діңгегін қадап кетті. Әрине, Қонаев та пенде. Кемшіліксіз пенде жоқ. Ондай ұмытылмас кемшіліктер Қонаевтың да басында болды. Менің ойымша Димекеңнің мүлт кеткен жері мыналар: бірінші, Бауыржанға батыр атағын әперуге немқұрайды қарауы. Екінші, атақты алып академик Сатпаевпен бақталас болуы. Үшінші, екі академик Есенов пен Букетовты қудалап, тағдыр тәлкегіне салуы. Төртінші, желтоқсан жастарының қырылуы. Бірақ Сталин заманында қаншама қаһарман батырлар атақсыз қалды. Қаншама әскерлер, академиктер, жазушылар жазықсыз өлтірілді. Қаншама адам қырғынға ұшырады! Оған қарағанда Қонаевтың «озбырлығы» баланың ойыны сияқты немесе теңіздің бір тамшы суындай ғана. Сондықтан оны кешіруге де болады. Ол өз алдына әңгіме. Мен Қонаевтың аталған үш тұлғаны әлпештеуі арқылы қазақ мәдениетіне сіңген мәңгі өшпейтін ерен ерлігі туралы айтып отырмын. ХІІІ Кейбір жазушылар құлық биедей қызғаншақ келеді: жазған шығармасын жанға көрсетпей, жасырып ұстайды. Журналға шыққанда немесе кітап болып басылғанда бір-ақ білесің. Ілекең ондай емес еді. Жазғандарын жасыра бермейтін. Өз басым ол кісінің екі-үш үлкен қолжазбасын оқып бердім. Олар: «Мұхиттан өткен қайық», «Аманат» және «Маңғыстау майданы» романдарының қолжазбалары. Қай шығармасын басқа кімге оқытқанын білмеймін. Ілекең алдымен телефон соғатын. — Қолың бос па?— деп сұрайтын. Бос болмаса да, «бос» деп жауап бересің. Жасы үлкен, атағы зор Ілекеңе «Қолым бос емес» деп қалай шіренесің. — Бос болса, менің бір жаңа шығармамды оқып берші, қалқам,— дейді. Өтініш соңына «қалқам» деген жылы сөзді жалғап айтады. Қалай бас тартарсың? Бас тартпақ тұрғай, қанша бет екенін де сұрамайсың. — Жарайды, Ілеке,— деп жинақы жауап бересің. — Онда айналайын, сен қазір Мир көшесімен төмен қарай түс. Meн саған қарсы шығып, қолжазбамды тапсырамын. — Мен өзім барып алайын, Ілеке. — Жоқ, қалқам, ол ақылшыны сыйламағандық болады. Рецезент автордың адал ақылшысы ғой. Сен онсыз да менің бірнеше беттік романымды оқуға өз уақытыңды бөлгелі отырсың. Автордың оны бағалай білуі керек. Үлкен жазушының мұндай кішіпейілділігін қалай бағаламасЕстеліктер

сың? Әсіресе, оның «рецезент — автордың ақылшысы ғой» деген сөзі жүрегіңе жылы тиеді. Ол сені өзінің ақылшысына балайды. Оған қалай қуанбассың! Қуанатының Ілекеңнен басқа жасы үлкен кейбір авторлар бәлсіне сөйлейді. — Мен бір ғажап роман жазып тастадым. Сен соны оқып шықшы,— деп шіренеді. Өтініп емес, бұйырып айтады. Сенің айтар ақылыңды емес, ол жазып тастаған «ғажап романды» тамашалауыңды талап етеді. Әрине, оның жасының үлкендігін сыйлап, қолжазбасын аласың. Оқисың. Оқығаннан кейін үйіне, не кеңсесіне апарып бересің. — Қалай?— дейді ол бетіңе қарап. — Жақсы,— дейсің сен күміліп. Өзі жақсы деп мақтап берген қолжазбаны қалай жаман дерсің. Ол қазбалап сұраса кемшіліктерін айтайын деп іштей ойланып немесе жеке қағазға жазып барасың. — Е, жақсы болса болды,— деп ол қолжазбасын қайтып алады. «Сұрақ, ескерту, түзетулерің бар ма?— деп сұрамайтын. Ал Ілекең өтінішін орындап, қолжазбаны оқып, пікір жазып болғаннан кейін өзіне телефон соғатынмын. Романын оқып бітіргенімді айтып. — Ау, оқып болып қойдың ба? Ой, рақмет. Сендей тиянақты кісі көргенім жоқ,— деп ол өзімді мақтап қоятын. Атақты «Көшпенділер» романының авторынан алғыс алудан абырой бар ма? Менің көңілім көтеріліп, Ілекеңнің жаңа романын оқып бергеніме өзімнен-өзім разы болып қалатынмын. Сол сәтте Ілекең сөзін ілгері қарай жалғайтын. — Онда мен Мир көшесімен жоғары қарай шыға қояйын,— дейтін. Екеуіміз межелі жерде кездескеннен кейін, Ілекең дүрдік еріндері сол шүршие күлімдеп, қолжазба салынған қалың папкаға қолын созатын. Оны алғаннан кейін: — Пікіріңді қостың ба?— деп сұрайтын. — Қостым, Ілеке. — Онда болды. Саған мың рақмет,— деп қолымды қысатын. «Пікіріңді қостың ба?» деп Ілекең ылғи сұрайтын. Менің пікірімнің пайдасы болды ма, жоқ, Ілекең оларды қабылдады ма, қабылдамай тастады ма — оны білмеймін. Бірақ өзімнің ол кісінің қолжазба оқыту сеніміне ие болып, үш романын оқып бергенімді мақтаныш етемін. Мен Ілекеңнің асығыс жазылған жеке сөз, сөйлемдеріне көбірек көңіл аударатынмын. Соларды айтатынмын. Жоғарыда аталған үш романның соңғы екеуіне пікірімді «Жазушы» баспасына да жазып бердім-ау деймін. Ол кезде, әрине, баспа директоры Ілекең емес болатын, Әбдіжәміл Жұмабаев болса керек. Естеліктер

Сол үш романының бірін оқып бергенімде ол кісінің айтқан бір сөзі және есімде.| — Пікіріңді жаздың ба?— деді қолжазбасын алғаннан кейін. — Жаздым: бір-екі жеке сөздер ғана. — Е, жөн: дұрыс қолданылмаған бір сөз бүкіл кітаптың күшін кетіреді. Қазақ айтпай ма: «Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді» деп. Рас сөз. Кітап — бір қарын май да, теріс қолданылған сөз құмалақ қой. Солай емес пе? — Солай,— деп мен жымиып, бас изедім. Жымиятыным Ілекеңнің сөйлемнің әр сөзіне мән беретін зеректігіне сүйсінгенім. XIV Мен Ілекеңнің үйіне бір-ақ рет бас сұқтым. Не мәселемен барғаным анық ойымда жоқ. Тегі Ілекең қолжазбаларының бірін (бәлкім, «Мұхиттан өткен қайық» болар) оқып болғаннан кейін, ол кісі ауырып қалған соң үйіне апарып берген болуым керек. Есенберлиндер тұратын пәтерінің қоңырауын шылдыраттым. Есікті қолына жас бала көтерген, қарапайым киінген дөңгелек бет қара торы әйел ашты. «Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді» дегендей, бұрынғы сұлулық іздері әйел бетінде сайрап тұрды. Әсіресе, алақандай қара көздерінен жылы нұр шашырайды. Осы ұялы үлкен көздері мен қолына көтерген жас сәби менің көз алдыма. Рафаэльдің «Сикстина мадоннасы» картинасын еріксіз елсететті. Ілекеңнің әйелі осы кісі болар, құшағындағы немересі шығар деп ойладым. — Ілекеңнің үйі осы ма?— дедім бас иіп, сәлемдескеннен кейін. — Кіріңіз, қалқам,— деп әйел есікті кеңейте ашып, маған жол берді. Сабырмен сөйлейтін салиқалы бәйбіше екен. Ілекең үйде ауырып жатса да, төсектен басын көтеріп, иығына халат жамылып, жазу үстелінің басында әлде бір жазбаларын қарап отыр екен. Мен қолжазбасын өз қолына тапсырдым да бөгелмей кетіп қалуға тырыстым. — Диляра,— деді Ілекең әйеліне әлсіздеу ұн қатып,— бұл қайның «Махаббат қызық мол жылдар» романының авторы. Осылай деп мені әйеліне таныстырып, атымды атады.— Ал бұл кісі осы үйдегі жеңгең. Әйел қолындағы кішкентайды арқасынан қағып, біздің қасымызға келді. — Ол романды оқығанмын, жақсы кітап,— деді әйел немересін жыламау үшін арқасынан сипай жүріп.— Ілекеңнің кітап оқуға қолы босамайды. Сондықтан көп кітаптарды мен оқып, бұл кісіге қысқаша мазмұнын айтып беремін. Ілекең: «Ондай сырды айтпа» дегендей, әйеліне қарай қолын бір сермеді де, маған қарай қайта бұрылды. Естеліктер

— Рахмет, Әзеке. Балалардан беріп жібермей, өзің әкеп тапсырғаның жақсы болды. Бұл менің барлық жұртқа оқыта бермейтін, оқытпақ тұрғай, әйгілеп айта да бермейтін ең жауапты қолжазбам ғой! Мұның жан қинайтын машақаты да аз болып жатқан жоқ. Ілекеңнің осы сөзі есімде. Соған қарағанда менің ол жолы оқығаным «Мұхиттан өткен қайық» романы болуы керек. Содан соң ол маған қайта қарады да: — Қызметке бара жатырсың ба?— деп сұрады. — Иә, Ілеке. Әлі жарты сағат бар жетемін ғой. — Онда бөгелме,— деп ол маған оң қолын қайта ұсынды. Алғашында аңғара алмаған едім. Енді байқасам алақаны ыстықтау екен. — Ілеке, температураңыз бар сияқты ғой,— дедім оған. — Әй, ештеңе етпейді,— деп ол қолын бір-ақ сілтеді. Мен есікке қарай бұрылдым. — Қалқам, шай ішіп кетпейсіз бе?— деді жеңгем маған ілесе аяңдап. — Рахмет, жеңгей, қызметке асығып барамын,— дедім мен. Жеңгей кішкентайды сол қолымен кеудесіне қысып, оң қолымен есіктің кілтін бұрауға кірісті. Сол сәтте мен: «Бұл кісімің аты неге Диляра? Қазақша емес сияқты ғой деп ойладым. Бір-екі сырт етіп, есік ашылды да, мен ойымды кілт үзіп, жеңгеймен сәбиге бас изеп, табалдырықтан аттадым. Ілекеңнің үйінің табалдырығын аттап, көшеге шыққан соң да, сәби құшақтаған «Сикстина мадоннасы» көз алдымнан кетпеді. Оның жаудыраған бейкүнә көздері ойдан-ойға жетеледі. Ілекең жан жарын таңдай білген екен!— дедім ішімнен. Адамды шыңға шығаратын да, шыңырауға құлататын да махаббат қой. Ілекеңнің осынша еңбек жазып, елеулі ел азаматы болуы да осы кісінің оған деген адал махаббатының арқасы шығар. Қарапайым инженер Ілиясты кемеңгер жазушылыққа жеткізген осы асыл жарының ақ махаббаты, адал еңбегі болар. Анау бейкүнә көздердің ар жағында жарының жанын лаулатып, жігерін жанитын қаншама күш, қуат, қайрат жатыр десеңші! Жары жайсыз еркек жар басына да шыға алмақ емес. Әр үйдің ақ патшасы әйел ғой! Мынадай мадонна-патшасы бар үй азбайтын да, тозбайтын да болар. Азып-тозуды былай қойғанда, Ілекеңнің бұрқыратып романдар жазуына осы әйелдің көрсеткен көмегі аз болмаған болар! Еріне ас әзірлеп, уақытында тамақтандырып, киімдерін үтіктеп, инежіптен жаңа шыққандай етіп, жұмысқа жөнелтіп отыру — өз алдына. Күйеуі романдар жазғанда энциклопедиялар ақтарып, әртүрлі кітаптардан қажетті деректерді іздеп, жазушының аузына қапелімде түспей қалған сөздерді қолма-қол айтып жіберіп, ойына ой қосып, жаЕстеліктер

зып отырған жұмысын ілгері жалғастыруға септігін тигізіп отырған да осы кісі ғой! Естуімше бұл әйелдің әкесі Хамза Жүсіпбеков «халық жауы» аталып, атылып кеткен кісі. Ілекеңнің 1944 жылы «халық жауының» қызына үйленуінің өзі ерлік емес пе?! Н. Островскийдің атақты романы «Құрыш қалай шынықтыны» осы «мадоннаның» әкесі аударыпты. Ол аударманы біз бала кезімізде қызыға оқығанбыз. Сол тамаша кітапты тамаша аударған кісінің қызын көремін деп мен қашан ойлаппын? Сол тамаша аудармашының қызы тамаша жазушының жары болуы кандай бақыт десеңізші! Мен көшеде осылай ойлап келе жаттым. Ойлап келе жатып бір кезде өз-өзімнен жымиғанымды аңғардым. Жымиған себебім: жазушылар «сұлулыққа құштарлық» дегенді сылтау етіп, үйлерінен аттап шықса болды, көрінген әйелге көз сүзіп, күлмеңдеп шыға келеді. Әрбір ажарлы әйелдің етегіне үңіліп, естері шығады. Бөтен әйелмен әуей болғанды өнеге көреді. Мұны серілік санап: «Пәленше ағамыз пәлен қызға ғашық болған», «Түгенше ағамыз «өйткен, бүйткен» деп өз осалдықтарын өзгеге жабуға тырысады. Ал Ілекең талай сүліктей сұлу келіншектер мен піскен алмадай көрікті қыздар жұмыс істейтін мекемелерде басшы болды. Бірақ ол кісі бөгде бір әйелге көз қырын салыпты деген сөз шыққан емес. Ілекеңнің әйел жөнінен атағы шықпауының себебін мен енді түсіндім. Үйінде Рафаэль мадоннасының өзі отырған еркек оңбаған болмаса, өзге әйелге қалай көз салмақ? Оның үстіне бұл нысаптылық Ілекеңнің ұлы махаббатқа адалдығынан болар. Махаббатқа адал адам ұстаған бағытына да берік болады. Алаңсыз адам ғана алған мақсатын адал орындайды. Содан соң: «Жазушының әйелі, ең алдымен, ақылды, еңбекшіл, содан кейін сұлу немесе сүйкімді болуы керек! Әйтпесе жазушы ешқашанда бақытты бола алмайды!» деп өз-өзімнен күбірлеп, басымды изедім. XV Мен Ілияс Есенберлинмен шарап ішіп, шампан соғыстырған дос болғамын жоқ. Үйіне де бір-ақ рет кіріп шықтым. Ресторанда да бас қосқан емеспіз. Тек қана жиналыстарда жүздесіп, кабинеттерде кездесіп жүрдік. Сөйте тұра біз сырттай сыйлас, жап-жақсы көңілдес бол­дық. Әрине, мен ол кісіні романдары үшін ұнаттым. «Ғашықтар», «Алтын құс» романдарын да сүйсініп оқыдым. «Айқас» романына мақтау мақала жаздым. «Көшпенділерге» көз айырмас ғашық болдым. Ал Ілекеңнің мені не үшін жақсы көргенін білмеймін. Өйткені мен Ілекеңмен алғашқы танысқанда атақты жазушы емес, жай журналист қана болатынмын. Жыл сайын көркем әдебиет баспасына Естеліктер

Керекуден келіп, очерктер жинағымды шығартып жүретінмін. Сол очерктерім арқылы «Қазақстан Овечкині» деген атаққа жаңа ие бола бастағанмын. Павлодардан баспаға бір келгенімде анада көрген дүрдік ерін редактор (Ілекеңді айтамын) мені иығымнан қағып: — Эй, товарищ, мен сенің очерктеріңді орысша шығартуға баспаның алдағы жылғы жоспарына кіргіздірдім,— деді. Мен апалақтап қалдым. Өйткені очерктер жинағым орыс тілінде шығады деген үш ұйықтасам ойымда жоқ болатын. — Қалай? Қалай дейсіз?— деппін сасқанымнан. Ол әлгі сөзін қайталап айтты да: — Аудармашыңды да тауып қойдым,— деді. — Кім? — Юрий Домбровский. Ол жақсы жазушы. Менің шығармамды аударып жүр. Мен Юраға сен туралы айттым. Ол келісті. Сенің очерктеріңді аударуға біздің баспамен шарт жасасатын болды. Қарсы емессің бе? — Жоқ әрине, Ілеке. Рақмет сізге,— дедім мен қуанғанымнан аузыма басқа сөз түспей. — Қарсы болмасаң подстрочнигіңді тез әзірлетіп Юраға жібер,— деп маған Домбровскийдің Москвадағы адресін берді. Мен жақсы деген очерктерімді жолма-жол аудартып, артынан Москваға жібердім. Юрий Осиповичке қысқаша хат жазып, бұл қолжазбаны Ілияс Есенберлинмен уәде бойынша жіберіп отырғанымды айттым. Бірақ Домбровскийдің қолы тимеді ме, әлде очеркпен шұғылданғысы келмеді ме, әйтеуір, сол жинақ аударылмай қалды. Одан кейін Ілекең баспадан киностудияға қызметке кетіп қалды да, мен ол кісімен кездесе алмадым. Содан соң бірнеше жылдар өтті. Ол оқиға біржола ұмыт болды. Бір күні Ілекең үйге телефон соқты. — Әй, Әзеке! — Ау, Ілеке. — «Ақиқат пен аңызың» орыс тілінде қашан шығады?— деп сұрады ол. — «Жазушы» баспасының жоспарында жоқ сияқты, Ілеке. — Подстрочнигің бар ма? — Бар. — Ендеше соны дереу Москваға «Советский писатель» баспасыма жібер. — Олар баса ма? — Басады. Мен сол баспаның редсовет мүшесімін. Баспаның КСРО халықтары әдебиеті редакциясының меңгерушісі Тамм деген тамаша жігіт бар. Мен соған хат жазып жіберемін. Естеліктер

— Жарайды, Ілеке. Он шақты күннен кейін Ілекең қайта телефон соқты. — Әзеке, қолың бос па? — Бос болғанда қандай! — Онда Жазушылар одағына келе аласың ба?— Бұл кезде Ілекең Жазушылар одағының екінші хатшысы болатын.— Сенің романыңа арнап «Советский писатель» баспасына хат жазып қойып едім. Соны көрсең қайтеді? — Қазір жетемін, Ілеке. Мен үкідей ұшып, Жазушылар одағына бардым. Барсам Ілекең кабинетінде оңаша отыр екен. Екеуіміз қол берісіп амандастық. Содан кейін ол бетіме қарады да: — Подстрочнигіңді баспаға жіберіп пе едің?— деді. — Сіз айтқан күні жібергенім. — Ендеше мына хатты оқы. Ол машинкаға басылып, шеті түйрелген бірнеше бет қағазды менің қолыма ұсынды. Бірінші беттің оң жақ шекесіне: «Советский писатель» баспасының КСРО халықтары әдебиеті редакциясының меңгерушісі А. О. Тамм жолдасқа» деп жазылып, одан кейін жол ортасына: «Қазақ жазушысы Әзілхан Нұршайықов және оның «Ақиқат пен аңыз» романы туралы» деген тақырып қойылыпты. Хат орысша жазылған. Оның ең соңғы бесінші бетін ашып қарасам: «Ілияс Есенберлин жазушы-прозаик, Қазақ ССР-інің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, «Советский писатель» баспасы пленумының мүшесі» деп қолын қойыпты. Төменнен: «8. II. 1978 г. г. Алма-Ата» деп көрсетіліпті. Мен хатты қайтадан парақтап шықтым. Бес бет екен. Өз көзіме өзім сенбегендей, басымды шайқадым. — Ілеке-ау, соншама көп жазыпсыз ғой,— дедім таңданып. — Алдымен оқып шық. Артығын алып тастаймыз,— деді ол жымиып. Мен оқуға кірістім. Менде екінші данасы күні бүгінге дейін сақтаулы. Мен хатты оқып болып, Ілекеңнің бетіне қуана қарадым. — Ал, қысқартатын жерің бар ма?— деді алдындағы әлде бір журналды ақтара қарап отырған ол маған күлімсірей қарап. Адамдарда бір жүрек жылытатын жымиыс, көңіл жылытатын күлімсіреу болады. Сондай ерекше жымиыс Ілекеңде де болатын. Ондай сәттерде екі көзі сәл сығырайып, дүрдік еріндері ашылып, ақ тістері айқын көріне қалатын. Мұндай жымиыс Ілекеңнің өзгеше бір разы болған сәттерінде пайда болатын. Бүгін сол жылы жымиыстың өзіме арналғанын аңғардым. Естеліктер

— Жоқ, Ілеке. Сізден мұндай баға естігеніме өте қуаныштымын,— дедім басымды иіп. — Бағада не тұр, ел сүйетін еңбек жазғанды айтсаңшы,— деп ол менің қолымдағы хатты алды да, төрт бүктеп конвертке салды. Ілекеңнің сол ұсынысымен екі жылдан кейін «Ақиқат пен аңыз» Москваның «Советский писатель» баспасында орыс тілінде бірінші peт басылып шықты. Оны орысшаға атақты орыс жазушысы Сергей Венедиктович Салтыковтың қызы Татьяна Сергеевна Салтыкова аударды. «Жазушы» баспасы оның қазақшасын екі жылдай бөгеп, орысшасын қазақшасынан 6 жыл кейін (1982) басып шығарды. Ал «Прос­ тор» журналы оны әлде қайда бұрып жариялады. Ілекеңнің тарихи романдары тәрізді, менің бұл кітабым да қызғаныш қақпанына ілінді. Ал 1980 жылы «Советский писатель» баспасынан кітаптың сүйінші данасы (сигнальный экземпляр) шыққалы тұрғанда баспаға кітапты қаралап, ол ұлтшылдықты дәріптеген кітап, оны орыс тілінде шығаруға болмайды деген Қазақстаннан жіберілген арыздар түсті. Баспа мені тығыз түрде Москваға шақырды. Мен бір чемодан кітап арқалап барып, баспа мен әскери тарих институты қызметкерлерінің алдында кітабымды жабылған жаладан қорғап қайттым. Содан кейін «Ақиқат пен аңыз» орыс тілінде жарық көрді. Сөйтіп Ілекеңнің қамқорлығымен менің кітабым орыс тілінде Алматыда емес, бірден Москвада басылып шықты. Ол кезде Москва баспасына мен сияқты қатардағы жазушылардың қолдары жете бермейтін. Ол орыс тіліне аударылғаннан кейін бүкіл Совет одағына тарады. Украинның «Дніпро» баспасы орыс тілінен дереу украин тіліне аударып, басып шығарды. Одан кейін Чехославакияның «Паше войско» баспасы чех тілінде жариялады. Егер Ілекең жанашырлық жасап, бірден Москва баспасына ұсынбаса, онда менің романымның орыс тілінде шықпай қалуы да ықтимал еді. Ілекеңнің сонда «Советский писатель» баспасына жазған хаты менің қымбат қазыналарымның бірі ретінде әлі күнге дейін сақтаулы тұр. Ілекең сонда «архивыңа салып қой» деп тегін айтпаған екен. Осы естелікті жазарда ол хатты архивымнан тауып алғанда қуанышымда шек болған жоқ. «Мың «сіз-бізден» бір «шыж-быж» артық деген сөз бар. «Мен Есенберлинді көріп едім, сөйлесіп едім, ол кісі маған қамқорлық, жасап еді» деп мың рет айтқаннан ол кісінің сен туралы өз қолымен жазған бір ауыз сөзі қымбат қой. Ал Ілекеңнің мен туралы жазған бұл қамқорлық хаты бір ауыз сөз ғана емес, бір поэмадан кем бе? Кем емес-ау, сірә! Адал жазушы ғана ағынан жарылып, осындай ақпейіл пікір айтар. Естеліктер

Мұхтар Мағауин АҒАМ ӘРІ ҰСТАЗЫМ 1969 жылдың күзі болса керек, ««Қаһар» романы жаңа ғана жариялаған. «Қаһардың» табысы қанаттандырған Ілекең көп ұзамай-ақ арғы тарихқа еніп кетті. Обалы қане, өзінің кейінірек телетаспаға түскен белгілі сұхбатында «сол кезде «Қобыз сарыны» деген кітап шығарған, тарихты терең білетін» біздің «Қаһар» романын жазу үстінде көптеген пайдалы кеңестер бергенімізді қадап айтады. Ол заманда іші тар ғана емес, кісілігі де кем кейбір әріптестер Есенберлин бұл романды өзі жазған жоқ, Мағауинге жаздырып алды деген де әңгіме таратып еді. Кейінгі романдардың да жазушылары табылған... Талап пен білік жұғысады, ой мен ақыл ауысады, бірақ жазу жаманға жұғыспайды, жақсыға ауыспайды. Ілекең жарықтық «Қаһарды» қалай дайындап, қалай жазып шыққаны, қалай бастырғаны — менің көз алдымда өткен, әдебиет тарихында қайталанбас, өзгеше оқиға, ол туралы басқа бір орайда арнайы сөз етерміз. Тар заманда қазақ рухын қайта тірілткен осы тамаша кітап жазылар тұста ой бөліскен кеңесші, бірталай архив деректерін тауып берген жанашыр, ақыр соңында, қолжазбаны тәптіштеп қараған ағайын редактор ғана болғанымды айту — парыз; ең бастысы — қолжазба қаншама талқы, тексеріс, сүзгіге түскен ашық және жабық майдандарда сауытбұзар болдым. Ықыласы түзу аға үшін емес, аруағы басымда тұрған Кенекем үшін. Яғни, халық тарихы үшін күрес деп аталатын міндеттің бір көрінісі ғана. Ілекең өзінің баспаханада жаңа басылып, енді ғана түптеліп жатқан, әлі таралмаған «Қаһардың» әуелгі авторлық он данасының бірін мүбәрәк қол таңбасымен сыйлағаны бар: «Аяулы інім Мұхтар! Осы кітаптың жазылуына өзімдей еңбегің сіңіп еді, шыққанына енді өзімдей қуансын деп әдейі арнап тартып отырмын. I. Есенберлин. 15 июнь 1969 ж.» Автордың «өзіндей еңбек» — тепе-тендік емес, кеңесшілік, редакторлық және майдандас аламандық бағдарында болғанын тағы да қайталап айтамын. 1967 жылы болса керек, әдебиетші Хасен Әдібаевтың Faбит Мүсірепов туралы сұрағына орай мен Ғабеңді «өз мүмкіндігінің Естеліктер

үддесінен шыға алмаған қаламгер» деп бағалаппын. Хасекең шошып кетті (ағамды шошытқан тағы бір байлам — ол кезде санатта жоқ Ілияс Есенберлинді үлкен жазушылар қатарында атағаным, қой мұныңды, айналайын, ұят болады деді), менің жауабымды басқалар қатарында не диссертациясына, не кітабына енгізбеді. Ол кезде арада отыз жыл өткен соң өзім туралы да дәл осылай айтармын деп ойлағам жоқ. Иә, анық ақиқатымен өз мүмкіндігімнің үддесінен шыға алмаған жазушымын. Өзімнен де кемістік бар, бірақ кінәнің салмағы — заманда деймін. Абай атамның өзіне ерік қоймаған отарлық жүйе бізді біржола қақпақыл атты. Сандалмамен жүріп, барымызды бере алмадық. Жалғыз мен емес. Құлдық қыспағымен өткен XX ғасырдағы алаш азаматтарының бәрі. Ол кезде атағы да, айбыны да жоқ, өнімді ештеңе бітірмей елуден асқан, жазған жалғыз романының өзі қаншама тәлкекке ұшыраған, елеусіз бір адам — кейін даңқты Ілияс Есенберлин, Қазақстан көсемі Дінмұхаммед Қонаевтың өзінің алқауымен «Жазушы» баспасына директор болмақ екен. Ресми қағаздардың кезегін ғана күтіп отырса керек. Кейіннен белгілі болды, бір қайраты ішінде бұлықсып жатқан Ілекең жазу тарапында ғана емес, жұмыс орайында да үлкен жоспар жасап отыр екен, сол ойды іске асыру үшін жүрегі шайлықпаған жас жігіттер керек. Ілекеңнің жан аяспас досы Қапан аға Сатыбалдин мені ұсынады, сыртымнан қатты мақтаса керек. Ілекең екінші бір түсіністі, тілектес інісі, «Қазақ әдебиетінің» бас редакторы Нығмет Ғабдуллиннен сұрайды. Бұдан артық ешкімді таппайсыз дейді. Алдымен Қапекең келіп байқастады, солай да солай, осы бірер ай шамасында Ілияс Есенберлин «Жазушы» баспасына директор болып тағайындалады, қазір бас редактордың орынбасарының орны бос тұрған көрінеді, жалғыз әдебиет баспасындағы үшінші дәрежелі қызмет, Ілекеңнің өзінің көңіліндегідей кісі табылса, шын мәнісіндегі екінші орындағы бастық, егер сені шақыра қалса, тартынба, әзірше академия, университет дегенді қайтесің, кейін де үлгересің, саған соны айту үшін арнап келіп отырмын деді. Бұдан соң Нығымет ағам мән-жайды айғақтады. Сонымен, тілегенім де осы, тасқа басылған сөзден құдіретті ештеңе жоқ деп білем, әзір болдым. Ілияс аға «Жазушы» баспасына май мерекесіне екі күн қалғанда келді. Мерекеден соңғы алғашқы жұмыс күні мен де баспаға ауыстым. Алдын ала айтылғандай, бас редактордың орынбасары. Ол кезде өте үлкен қызмет. Үлкен болатыны, «Жазушы» — республикадағы орталық және жалғыз әдеби баспа. Бірақ Ілекеңмен бірден ұғысқан, мұраттас, тілектес жақындарым Естеліктер

бар, оның үстіне өзім де екпінді болсам керек, биліктің үлкені менің қолыма көшті. Жаңа директор бергі жақтан түгел өтіп, ОК-ке тіреліп тұрған жоспарды қайтарып алып, алғашқы күні-ақ менің қолыма ұстатты. «Қанша?» — деді Ілекең. Он баспа табақ. «Жаз. Он деп жаз!» «Қобыз сарыны» — он баспа табақ деп жаздық. Жалғыз мен ғана емес, жолы тұйық тұрған талай жас қаламгердің алды ашылды. Осы жылы да, бұдан кейінгі жылдарда да. Тағы қаншама игілікті іс атқарылды. Сірә, Ілекең — алаштың асыл азаматы Ілияс Есенберлин туралы ғана емес, өзімнің бұрынғы-соңғы баспагерлік қызметім турасында, әдеби орта, өткен қоғамдағы кешу күндер төңірегінде арнайы сөйлеу керек шығар. Директор жаңа болған соң, жоспарда жаңа болады ғой деді Ілекең кірпік қақпастан. Мүмкін білем, Ілекеңнің білері одан да көп, нақты көрініп тұрған қатер бар ма дегенім. «Имашев орнында отырғанда маған тыныштық жоқ, мына ағайындарың аман тұрғанда, саған да тыныштық жоқ,— деді Ілекең,— басқаны былай қойғанда, Хамзаны сынағаныңды олар саған ешқашанда кешірмейді». Хамза Есенжановтың, «Ақ Жайық» деген роман-трилогиясын сынағаным, сынаған емес, мінегенім, жіліктеп шағып бергенім рас. Бұл — әдебиет әлемінде болып тұратын, теріс дегеннің өзінде заңды құбылыс, бірақ кейбір ағайындар мен туралы әртүрлі дақпырт шығарып, ойбай, пәленатаның баласын ұнатпайды екен, соларға түгел қарсы екен деген лақап таратып жіберген. Басында күлген едім, артынан таңырқай бастадым. Ренжиін десең қисыны жоқ. Ілекеңнің айтып тұрғаны осы. «Менің монографиямдағы негізгі тұлғалар — Батыс өңірден шыққан жыраулар. Мен жаңа, қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет — ЕділЖайық бойында туғанын және солтарапта қалыптасқанын айттым. Шыны сол. Алтын Орданың мәдени, рухани, экономикалық орталығына жақын аймақ болғандықтан, тіпті, сол орталықтың өзінде тұрғандықтан. Мен әйгілеген Шалкиіз де, Доспамбет те, Қазтуған да, тіпті, арқаға келіп өлген Асан Қайғының өзі осы Батыс өлкеде туып-өсті. Сонда әлгі ағайындарыңыз мұны көрмей ме? «Оларда сен ойлағандай ұлттық сана жоқ. Рулық сана ғана бар»,— деді Ілекең. «Рулық сана да жоқ,— дедім мен.— Жіктік топтық сана ғана бар. Тым құрса, рулық сана болса, ең алдымен осы Қажым, Әбдіжәміл, Тақауи ағаларым бастап барып, Имашевқа мені ұлттық батыр деп жариялау туралы ұсыныс түсірер еді ғой...» Ілекең күлді. «Мүмкін түсірмесе де түсінер...» «Осы уақытқа дейін түсінбегенде... Кісіге қарап көргем жоқ...» Ілекең ақсиып, үнсіз күлді. «Асықпа,— деді сосын. Бұл — кітап туралы.— Сәті келер. Дайындай бер». Естеліктер

Ілекең тағы да тартынып еді. Мына «Қаһардың» шаруасын бітіріп алайық деген. «Қаһар» үшін күрес қызу әрі қатал болғанымен, тым ұзаққа созылған жоқ. Ілекең жаңа — 1969 жылдың қарсаңында, 30 декабрь күні бастады, сексен екі күн дегенде, 20 март күні тәмәмдады, бұдан соң талдау, талқылау, тартыс — небары үш айда бітті де, өте шұғыл, айналасы елу күн дегенде баспадан шықты. Meн барлық уақытта да Ілекеңмен үзеңгілес — әуелде кеңесші, содан соң сарапшы, соңғы жазудан кейнгі уақытта тас уатар гүрзі қызметін атқарсам керек, жан аямасам керек. Бұл — өткен тарихты қайта оралту, ата-баба аруағын шақырып, ежелгі рухты тірілту, сонымен қатар, әдебиеттің болашағы, жаңа тұрғыдағы тарихи романға жол ашу ғана емес, ұлтты оятып, өзгеше серпіліске бастайтын, жаңа ұрпақтың ой-өрісін негіздеу, ұлттық мұратты айғақтау, қайыра көтеру жолындағы күрестің бір тармағы болатын. Өткен жылы «Қобыз сарыны» шықты — рухани шежіре. Енді «Қаһар» — ерлік шежіре. Дүние төңкеріліп, Алаштың аруағы қайта көтерілді. Тұрыс қисынсыз, ежелгі антологияны жарыққа бастау керек еді. Бұл сарбаздар Ілияс Есенберлинді құлатып, орнын басқа бір ағайынға алып берсін, менің мойныма бес машинаның құнын артып, қаңғыртып жіберсін, пендешілік дейік, қорқаулық дейік, қастандықтың кісі атуға ұласқан жағдайлары да ұшырасқан ғой. Табанды күрес, аяусыз айқастың алғашқы кезеңінде Ілияс аға Есенберлин және мен — Мұхтар Мағауин — екеуіміздің қанымыз судай ақты дер едім. Бірақ біржола қансырамаппыз. Қирап жығылмаппыз. Күш жиып, қарсы шабуылға көштік. Нәтижесінде, арада жыл өтпей, «Алдаспан» қайыра басылып шықты. Әлбетте әуелгі нұсқаның көлеңкесі. Қысқарған, күзелген. Енді, сол кезде ОК-ке жаңа ғана келген, кейін «Тұйық өмірдің құпиясы» атты (Алматы, 1992), заманалық деректерге толы, әдемі де ащы, шынайы әрі толғамды кітап жазған Бекежан Тілегеновтың естеліктеріне үңілейік, «Алдаспан» оқиғасына тікелей қатысты деректермен ғана шектелеміз. «Тұйық өмірдің құпиясы» былай дейді: «Жалпы идеологияны басқаратын мемлекеттердің бәріне ортақ бір қасиет — қырағылық, сезіктенушілік болатын. Осы қасиеттерден біздер де құр алақан емес едік... Тіпті осындай қауіпті «қастандықтарды» аңдып-бағып отырған цензорлар мен литоның өзімен жарысып, асып түсетін кезіміз болатын. Совет өкіметіне, заңды үкіметке қарсы ашық астыртын пікір айтылмаса да көңіліміз толмаған, идеологиялық догманы талабына шақ келмеген, үйреншікті ұрандарға жауап бере алмаған шығармаларды Естеліктер

дереу «тұтқынға алып», «абақтыға» қамайтын правомыз болды. Сол правоны мейлінше толық пайдаландық-ау деймін. Қанша кітаптарға қиянат жасадық, қанша жазушылардың сорын қайнатып, жігерін құм еттік. Партократияның қатаң тәртіп орнату жолындағы шабуылы, идеология саласында жана міндет жүктеу әрекеті ең алдымен әдебиет пен өнерде қалыптасқан дәстүрді, ғасырлар бойы жиналған асыл қазына — халық мұрасын талқандаудан басталатын. Партиялық жетекшілеріміз, идеологиялық басшыларымыз өз халқының дәстүрін, әдебиет пен өнердің көне үлгілерін талқандауда үлкен еңбек сіңірді. Әрине, біз қазір ескі қазынамыз халқымызға қайта оралды деп қуанып жатырмыз, бірақ сол қазынаға қанша қастандық жасалып, қаншасы жойылып кетті деп сұрап жатқан ешкім жоқ. Мәдениеттің қасірет шегіп, қаншама жарқыраған асыл қырлары мұқалып, құрып кеткенін ескермейміз. Осындай күйге ұшыраған кітаптардың бірі — «Алдаспан» жинағы еді. Осы кезде әдебиетіміздің тынысын кеңейтіп, шеңберін ұлғайтып, жасын ұзартқан жаңа еңбектерімен, жаңа көзқарасымен әдебиетке батыл келген Мұхтар Мағауиннің бұл жинағы — әдебиетімізде елеулі құбылыс болды. Бірақ жұрт ризашылықпен жылы қабылдағанмен, біз алақайлап, бірекелді деп шаттана қойғанымыз жоқ. Тағы бір астыртын бүлік шыққандай көрдік. Бөлім бастығы тағы да әдебиет секторының қызметкерлерін жинап алды. Менің бөлімге келген кезім болатын. Баспадан шығып жатқан кітаптардың әрқайсысынан екі дана міндетті түрде Орталық Комитетке жіберілетін заңды салт бар еді, сол дәстүрмен күн бұрын түскен екі кітапты алдымен өздері оқып шықты ма, жоқ әлде бізге жиі келіп, ақыл-кеңес беріп, жаңалықтарды жеткізіп тұратын жақсы таныстарымыз хабарлады ма, әйтеуір «Алдаспан» туралы шағын әңгімеміз жайсыз өтті. Жинақта идеялық, саяси қате көп екені, бұл кітапты мына түрінде шығаруға болмайтыны айтылды. «Алдаспанды» жазалайтын болдық. Идеологиялық екі бөлімнің атынан жинақтың зиянды, қауіпті тұстары көрсетіліп, басшыларға анықтама қағаз жазылды» («Тұйық өмірдің құпиясы», 189, 192, 202 беттер.) Осы оқиғалардың бәріне тікелей куәгер болған Бекежан Тілегенов бұдан соң аталмыш қаралы үкімнің толық мәтінін келтіреді. Біз де сол қалпында берейік. Былай депті: «Алдаспан» атты поэзиялық жинақта өткен кезеңнің мұраларына «Жазушы» баспасының (директоры I. Есенберлин жолдас) сын Естеліктер

көзбен қарамауының салдарынан идеялық өрескел қателерге жол берілді. Ілияс Есенберлин қатаң сөгіс алса да, орнында отыр, «Қаһар» аз болғандай, енді «Алмас қылыш» деген роман жазып бастырмақ. Біз Ілекең екуіміз қайтадан қатар түзеп, қайтпай ұрысарға бекіндік. Бірінші «Алдаспан» шейіт болған, енді екінші «Алдаспан» қатарға тұрған, осы соңғы басылымды қорғау қажетінен жазылыпты —17 наурыз 1971 жыл. Жазған — мен, қол қойған — баспаның ресми бірінші басшысы Ілияс Есенберлин. Әңгіме бұдан ары ушықса, ақылға ғана емес, әдіс-амалға да жетік, жоғарыда үлкен сүйеніші бар Ілекең ештеңеден тайынбайтын еді. Шынында да, Компартия Имашев пен Есенәливтің жекеменшігі емес қой, мүгедек майдангер Есенберлинге де қатысты. Есімде, сол жылы жаз ортасына таман болса керек, «Алдаспанның» дауы біршама басылған соң Ілияс Есенберлин ОК секретары Имашевтің өз қолына, тікелей өзіне арналған, көлемі он екі бет наразылық хат тапсырды. Сен былай етіп отырсың, алай етіп отырсың, қудалап отырсың, қысып отырсың, әлдекімдердің қолшоқпарына айналдың, партиялық этиканы ғана емес, партиялық тәртіпті де бұздың, мұндай, менің жеке басыма қарсы жолсыздықты тоқтатуды талап етемін деп, өте қатты жазылған еді. Ашынған ғана емес, ашудан шыққан, дүлей, ұстамсыз ыза емес, ақылға, есепке құрылған қуатты қарсылық, қарсылық қана емес, қатал ескерту болатын. Мен осы өмірімде ештеңеден қорықпайтын екі адам көрдім, біріншісі — Ілияс Есенберлин еді, әрине, Ілияс ағаны қолдаған бабалар аруағы, ұлы іс жолындағы іргелі мақсат пен шынайы перзенттік парыз болатын. Естеліктер

Қабдеш Жұмаділов ТАРИХИ САНАНЫҢ ТАМЫРШЫСЫ Жетісінші жылдары қазақ теледидары қолға алып, іске асырған, бірақ өкінішке қарай, кейін жалғасын таппаған бір жақсы дәстүр бар еді. Ол — көрнекті ақын жазушылармен, өнер қайраткерлерімен әңгіме өткізу, олардың ой-пікірін, түр-тұлғасын, дауысын бейнетаспада қалдыру. Белгілі әдебиетші, теледидардың сол кездегі бас редакторы Сұлтан Оразалинов жүргізген сол сұхбат-әңгімелер бұл күнде көзі жоқ адамдар туралы таптырмас ескерткішке айналды десек артық айтқандық болмас. Сондай бағалы бейнетаспалардың бірі қазір марқұм Ілияс Есенберлиннің мұражайында сақтулы тұр. Ілекең сол сұхбаттың бір жерінде өзіне қиын-қыстау шақта қол ұшын беріп көмектескен, әсіресе, «Көшпенділерді» жазып жүрген кезінде тарихи деректер жинасып, бағалы кеңестер берген үш адамды ерекше бөліп айтады. Олар: Мұхтар Мағауин, Сәуірбек Бақбергенов және Қабдеш Жұмаділов... Meн мұны қалайда ретін тауып мақтану үшін не болмаса өзімді көтермелеу үшін айтып отырғаным жоқ. Мұны еске алған себебім: миллиондардың алдында жазушының өз аузымен айтылған бұл факті біздің арақатынасымызда еске алуға тұрарлық біраз жайлардың болғанын аңғартса керек. Ілекеңмен арамызда екі мүшелге жуық айырмашылығы бола тұра, біздің жолымызды тағдырдың өзі қиуадан әкеліп түйістірді. Атап өтерлік жайт, кеңшілікте емес, тар кезеңде табысып едік. «Ашаршылықта жеген құйқаның дәмі кетпес» дегендей, басымызға бұлт үйіріліп, күштілерден теперіш, тізе көрген кезде бір-бірімізге сүйініш, қорған болған жәйіміз бар. Университетті бітірген соң, алпысыншы жылдардың орта шенінде «Қазақ әдебиеті» газетінде қызмет істеп жүрдім. Газеттің бас редакторы — қазақтың үлкен жүректі ақыны марқұм Қапан Сатыбалдин, орынбасары — қазіргі белгілі жазушы, профессор Нығмет Ғабдуллин. Бұлардан басқа әр бөлімде бұл күнде жұртшылыққа танымал, бірақ ол кезде әлі жас буынға саналатын Сәкен Жүнісов, Сайын Мұратбеков, Мұхтар Мағауин, Қалихан Ысқақов, Рамазан Тоқтаров сияқты сайдың тасындай жігіттер бар еді... Айтайын дегенім: сол тұста бас редактор Қапанның кабинетіне жасы елуге келіп қалған, Естеліктер

үстінде көнетоз ақ плащы бар, қанаты сынған қаздай бір жағына сәл қисайып басатын, ақ шашты аласа бойлы бір адам келіп-кетіп жүрді. Әлгі адам көбінше жұмыс аяғына таман келеді де, редактормен әңгімелесіп отырып қалады. Кейде екеуің әзіл-қалжыңдары жарасып, бірге кетіп бара жатқанын көреміз. — Біздің редактордың қасынан шықпайтын осы ақ плащты кім?— дейміз жастар жағы бір-бірімізге иек қағып. — Бұл — Қапанның досы, Ілияс Есенберлин деген жазушы,— дейді редакциядағы егде қызметкерлер. Біз білмейтінімізді сездіріп, иығымызды қомдаймыз. Алғашында маған ол кісінің ешкімге ұқсамайтын, немістің бір емес, Эссен және Берлин деген екі қаласының атын біріктіріп тұрған фамилиясы қызық көрінді. Артынан сұрастырып көрсек, ол шынында да, соғыстан кейін бірнеше поэма жариялап, өлеңдер жинағын шығарған, «Есіл жағасында» атты повесть жазған байырғы қаламгер екен. Бірақ елуінші жылдары қуғынға ұшырап, соңғы он-онбес жылда ештеңесі басылмай, еш жерде аты аталмай ұмытыла бастаған. Қазір киностудияның бір бөлімінде елеусіздеу қызмет атқаратын болса керек. Күнделікті газет тірлігімен жүріп жатқанбыз. Бір күні редактор шақырып жатыр деген соң барсам, Қапекең кабинетінде бір өзі ғана отыр екен. Не боп қалды деп есіктен үркектей кірген мағам «кел, таяу келіп отыр» деп жылы шырай танытты. Редактордың алдында әлдебір кітап пен «Жұлдыз» журналының жаңа саны жатыр екен. Соларды маған таман жылжытты да: — Сен мына кітапты оқыдың ба?— деді ол менің бетіме барлай қарап.— Бұл — Ілияс Есенберлиннің таяуда жарық көрген «Айқас» атты романы еді. Дүкенде тұрғанын көрсем де, әлі оқыған жоқ едім. Meн шынымды айттым.— Ендеше осы романды жақсылап оқып шық,— деді Қапакең. Кітап шығар-шықпастан Сейілбек Қышқашев деген біреу мына журналда сойыпсал мақала жариялапты. Бұл істеп отырғандары — көрінеу көзге қиянат. Біз осының ақиқатын айтып, жазушыға ара түсуіміз керек. — Алдымен кітапты оқып көрейін,— егер шынында жақсы кітап болса... — Сен, бала, ондай «көрейін-сөрейін» деген сөзді қой!— деді Қапекең қашанда тік сөйлейтін әдетімен.— Есіңде болсын, Ілияс — менің жар дегенде жалғыз досым және өте талантты адам. Сол досыма жазықсыз жала жабылып жатқанда ара түсе алмасам, мен мына жерде редактор болып несіне отырмын?! Бір апта уақыт беремін. Алдағы дүйсенбіде мақала менің алдымда жатсын. Бірақ оған дейін ешкімге тіс жарушы болма! Естеліктер

— Жарайды, аға. Айтқаныңыз болсын!— дедім мен, бұдан ары қарсыласудың пайдасыз екенін аңғарып. Мен онда газеттің сын бөлімінде істейтінмін. Бұрын да редактор тарапынан жүктелген талай шаруаны орындап жүрсек те, бұл жолғы тапсырманың жөні ерекше еді. Қапакеңнің де осы жолы соншама қызметкердің арасынан мені таңдауында гәп бар. Өйткені мен сыр ашпайтын әрі Қапакеңе қарыздар адаммын. Менің де жақсылыққа жақсылық істеп, бір кәдеге жарайтын кезім келді. Менің бұл газетке келгеніме көп болған жоқ, ұзаса бір жылдың айналасы. Онда да әуелі құдай, сонан соң Қапакеңнің арқасы. Университеттің соңғы курсын бітірерде студенттердің астанадан орын іздей бастайтын әдеті ғой. Бірге оқитын еті тірі жігіттердің біразы журналға ертерек орналасып жатты. Әрине, менің де арманым — Алматыда қалу. Бірақ бір қиын жері, менде ағалап-жағалайтын ондай ешкім жоқ еді. Әйтсе де «үмітсіз — сайтан» деген. Қыстық сессияны аяқтап, диплом жазуға шыққан шамада, «Қазақ әдебиеті» газетінде бір орын босапты дегенді естіп, ат басын солай қарай бұрдым. Газеттің редакторы Қапан Сатыбалдинді жүзбе-жүз көріп тұрғаным осы. Қоңырқай өңді, бойы ортадан гөрі төменірек, бірақ қорғасын құйған сақадай шымыр адам екен. Сол кісіге ештеңені жасырмай: осыдан үш-төрт жыл бұрын Қытайдан келгенімді, осы жақында университетті үздік бағамен бітіргелі тұрғанымды, егер орын табылын жатса, әдебиет газетінде қызмет істеу мен үшін зор мәртебе екенін үстемелей айтып жатырмын. — Қалам қауқарың қалай? Бірдеңе жазасың ба?— деді Қапан бетіме сынай қарап. — Қолымнан бәрі келеді: өлең де, әңгіме де, сын да жазамын. Біразы республикалық газеттерде жарияланып та жүр,— деймін өзімді қалайда өткізгім келіп. Редактор езу тартып күлді. Сонан соң алдындағы папкадан әлдебір қағазды шығарды да: — Бізге қазір бір адамның керек екені рас. Жақында Сағи Жиенбаев баспаға ауысып еді, соның орны бос тұр. Бірақ сол орынға «құда түсушілер» көп-ақ. Мінеки, бұрын он екі адам тіркелген екен, сені он үшінші етіп жазып қояйын,— деп әлгі тізімге мені де қосты.— Орыстарда «он үш» деген бәлендей жақсы сан емес. Дегенмен, біз қазақпыз ғой, хабарласып тұр,— деді соңында. Meн салым суға кетіп, редактордың алдынан көңілсіз шықтым. Жаңағы көкпардан маған бірдеңе тиеді деп үміт артудың өзі қиын еді. Сол оймен поезға билет алдым да, осындай әредікте ауылға барып келейін деп Семей жаққа тартып отырдым. Арада oн шақты күн Естеліктер

өткенде бір-ақ оралдым. Келген соң әлдебір әуестікпен, жағдай біле кетейін деп «Қазақ әдебиетіне» бұрылмаймын ба. Үміт жоқ, жәй дәтке қуат... Бірақ мұнда мені ешкім ойламаған ғажап қуаныш күтіп тұрғанын білсемші. Босағадан аттар-аттамастан, қайран Қапакең: — Әй, бала, барсың ба? Қайда жоғалып кеттің?— деп дауыстап жіберді. — Ауылға барым келдім, аға!— дедім мен бір жақсылықты сезгендей жүрегім атқалақтап. — Ауылға баратын кезді тапқан екенсің! Мен сені жұмысқа алайын деп іздеп отырсам... — Алыңыз аға... еш өкінбейсіз!— деймін мен, қуаныштан не айтып тұрғанымды өзім де білмей. — Бірақ сонша адамның ішінен сені неге таңдағанымды білесің бе?— деп Қапакең қарқылдап күліп алды.— Әнеу күні айтып едім ғой: сенен бұрын он екі адам тізімде тұр деп. Байқасам, солардың әрқайсысының соңында бес-алтыдан адам жүр. Үйде де, жұмыста да маза жоқ — шырылдаған телефон... Қарап отырсам, солардың арасында жақтаушы, қолдаушысы жоқ, жалғыз жүргені сен екенсің. Содан ойлап-ойлап келдім де, саған тоқтадым. — Өте дұрыс істегенсіз, аға. Рахмет!— деймін аузыма басқа сөз түспей. Не керек, Қапакең сол арада хатшы әйелді шақырып алды да, мені жұмысқа алу туралы қолма-қол бұйрық берді. Сол бір 1965 жылдың 16 наурызы мәңгі есімде қалды. Әрине, Қапакеңнен басқа біреу болса, қол астындағы қызмет орнын менен гөрі пайдасы тиетін, қарымта қайтаратын әлдебір ағайынға бұлдап өткізуіне болар еді. Ал Қапан ондай пендешілікке бармады. Адалдық, кісілік дегеніміз осындайақ болар. Кейін естіп білдім: Қапанның өзі жасында жетімдікті көп көрген, 1932 жылғы ашаршылықта бір әулеттен кездейсоқ, аман қалған жалғыз тұяқ екен ғой! Міне, осындай адамнан мен немді аяуға тиіспін?! Редактордың тапсырмасын орындауға сол күні-ақ кірісіп кеттім. Ол уақытта жұмыс шақ келтірмейтін жас кезіміз. Айналасы төрт-бес күнде романды да, ол туралы жазылған сынды да оқып шығып, келесі бір кеште өз мақаламды да тас-түйін дайын еттім. Қапакең айтса айтқандай, журналдағы мақала әділетті аяққа басқан, әдеби сын емес, жазушының әдейі қаралау үшін жазылған фельетон сияқты дүние екен. Сыншы кітаптың өн бойынан іліп алар ештеңе таппай, бүкіл жаманшылық атаулыны соның үстіне үйіп-төге берген. Сірә, жас сыншы «Жуас түйе жөндеуге жақсы» деді ме, кесіп айту қиын. Ал Есенберлиннің романына келсек, өзі жақсы білетін Естеліктер

геологтар өмірін бейнелеген, Саяқ, даласындағы қазіргі Жәйрем кенішінің ашылуына байланысты жайларды егжей-тегжейді суреттеген сол тұстағы тәуір шығармалардың бірі еді. Романда техникалық интеллигенцияның тағдыры, оларға дүмше партократтар тарапынан жасалатын қиянат пен зорлық барышна нанымды көрсетілген. Мен өз мақаламда сыншының кітапқа таққан қисынсыз кінәларын жоққа шығара отырып, «Айқас» романының бүгінгі өндіріс тақырыбына жазылған сәтті туынды екенін дәлелдеп шықтым. Мақала редакторға ұнады. Ол газеттің келесі нөмерінде-ақ басылып шықты. Сол күні түске таман Қапакең мені өзіне шақырды, барсам, қасында Есенберлин отыр екен. Ілекеңді бұрын сырттай көріп жүргенім болмаса, бетпе-бет келгенім осы еді. Кітабын оқып, жан сарайын бөліскендіктен болар, бұл жолы менің көзіме біртүрлі жылы көрініп кетті. Түр-келбеті сымбатты, көрікті деуге келмегенімен, бір көрген адамның есінде қалатын, бурыл шашты шалқайта қайырған, кең мандайлы, келіскен кісі. Сәл қажығандық байқалатын жүдеу жүзінде әлдебір қайсарлық, көз жанарында әлі болаты қайтпаған уытты жарқыл бар. Бүгін оның да мерейі тасып, көңілі көтеріліп жүрген кезі болса керек, қалың еріндері түріле, ырсыңдай күліп, Қапанға бірдемелерді айтып отыр екен. Мен сәлем беріп қастарына таяғанда: — Ілияс, әлгі сен үшін жарғыға түсіп, Қышқашевты қысқаштай қысқан Жұмаділов деген қызметкеріміз осы!— деді Қапакең үнінен әлдебір мақтаныш лебі есіп. — Айналайын!.. Қанатымен су сепкен қарлығашым сен екенсің ғой?!— деп Ілекең орнынан көтеріле берді. Басында қол беріп амандасты да, оны азырқанды білем, қапсыра құшағына алды.— Рахмет, бауырым! Сенің кіршіксіз адал көңіліңе алғыс айтайын деп келдім. Мына Қапан біледі, менің өмір бойы баспасөз бетінде жылы сөз естігенім осы!— деді ағынан жарылып. Мен Ілияс Есенберлинмен алғаш рет осылай танысқан едім. Әрине, «Айқас» романы жөніндегі айқас мұнымен тынған жоқ. Алайда, арада екі жыл өткенде осы шығармаға Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық берілуі әділеттің қай тарапта жатқанын көрсетсе керек. Бұл жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің беттерінде әдебиет туралы айтыс-тартыс, әлеуметтік мәселелер жөнінде өткір мақалалар аз болмайтын. Осы екі аралықта, сондай мақалалар себеп болды ма, әлде басқа бір жағдайда жоғарғы орындарға жақпай қалды ма, Қапан Сатыбалдин редакторлықтан түсіп, оның орнына Нығмет Ғабдуллин тағайындалды. Ол кезде сөздің қасиеті, салмағы барлығы соншалық, кейде баспа бетіндегі бір ауыз сөзге бола дауыл тұрып, жер сілкіне Естеліктер

жаздайтын. Осындай айтыс-тартыста тым алға шығып кеттім бе, қалай, бір күні ойламаған жерден менің басыма бұлт үйірілді. 1966 жылдың соңғы айларында Қазақстан Жазушылар одағының аударма туралы кезекті мәслихаты өтті. Жиналыста арнаулы баяндамалар тыңдалып, жарыс сөздер әдебиетші ғалымдар өз ойларын ортаға салды. Сол шешендерің арасында професcop Темірғали Нұртазин: «Балықшылар өміріне, олардың тағдыры талайына қатысты қазақ әдебиетіндегі белгілі бір романның орысша аудармасында түпнұсқадан біраз ауытқушылық бар, үлкен жазушы, әрі аудармашы Юрий Казаков қаламын кейде еркінірек сілтейді, бірақ ешқашан одан ұтылмаған. Қайта, артық-ауыс міндерінен арылып, ширай түскен» деген пікір айтты. Газеттің сын бөлімінен барып, сол жиналыстың есебін жазған мен басқа да ой-пікірлер қатарында профессор Нұртазиннің жаңағы ойларын да келтіре кеткенмін. Бұл, шынын айтқанда, бәлендей жаңалық та емес, сол тұста әркімдердің-ақ аузында жүрген әңгіме болатын. Газет шыққан күні жігіттер менің материалымды мақтап, енді соны «жуасың ба, қалай?» деп қолқалап отырған-ды. Кенет арамызда жалғыз қара телефон «шыр» ете қалды. Трубканы көтерсем Нығмет Ғабдуллин екен: «Қабдеш, маған келіп кетші!» деді ақырын ғана. Даусы біртүрлі сынық. Не боп қалды деп жетіп барсам, редактордың қасында үш кісі отыр екен. Өңдері өрт өшіргендей. Үшеуі үш жақтан, Нығаңды қатты қысымға алып отырғаны байқалды. Редактордың мені шақыруы да шарасыздықтан. Әлгілер менің атымды білсе де, әлі түстеп танымайтын болса керек. Есіктен кіре бергенімде «құбыжықты» дұрыстап көріп алайықшы» дегендей, маған тұстұстан дүрсе қоя берді. — Осы екен ғой бәрін бүлдіріп жүрген! — Республикалық баспасөз орнына осындай арандатушылар қалай кіріп алады? — Бұл жалғыз емес қой. Артында мұны айдап отырған топ бар. Соны айтсын!— десіп жатыр. Мен өз тарапымнан: шолу мақала ойдан қосылған ештеңе жоқ екенін, жиналыста шешендердің аузынан шыққан пікірлерге ғана орын бергенімді түсіндіріп көріп едім, бірақ оныма құлақ асқан ешкім болмады. — Жиналыста жұрт не айтпады. Соның бәрін газетке жариялай беру керек пе? Жоқ мұндайларды көктей жұлып тастамаса, ертең бүкіл әдебиетті бүлдіруі мүмкін. Бүгін автор мен аудармашы арасына ши жүгірткен адам ертең орыс пен қазақтың ортасына от тастамасына кім кепіл? Сондықтан мұны қазірден бастап қызметтен қуатын бол!— деп редакторға салмақ салып отырып алды. Естеліктер

Әттең, дүние! Шет жерде туып, жат жұрттың жәбірін бір кісідей татып едім. Бірақ өз қандастарымнан мұндай қиянат көрем деп ойлаппын ба?! Сол арада тағдырыма налығандай, ащы ызаға бұлығып, тілімді тістеп отырып қалдым. Нығмет ағамыз ешкімнің түсін жықпайтын өте сыпайы кісі ғой. Бұл мәселені алда редакция ұжымында қарайтынын айтып, әлгілерді әрең дегенде жолға салды. Редактор жанашырлық танытып, жігіттер қанша қолдағанымен, бәрібір менің басымнан қиқу кетпеді. Апта сайын ана жақтан «делегация» келеді. Сол баяғы талап — Жұмаділовты қызметтен аластау! Егер сол тұста тәңір жарылқап, ойламаған жерден оңды өзгеріс болмағанда, менің жағдайымның қалай шешілері белгісіз еді. 1967 жылы наурыз айында: «Жазушы» баспасына Ілияс Есенберлин директор болып келіпті» деген хабар дүңк ете түсті. Мұның өзі көп адамдар үшін ашық күнде жай түскеннен кем болған жоқ. Біреу сенді, біреулер сенбеді. Өзімізбен бір ғимаратта, Жазушылар одағының астыңғы қабатына орналасқан баспаға біздің жігіттер жүгіріп барып та келді. Рас екен. Келіпті. Орталық Комитеттің үгіт бөлімінің меңгерушісі осы жаңа ғана өзі ертіп әкеліп отырғызыпты. Бірақ қазір алды бос емес. Бұл жұрт қалай тез естіп қойған, қошемет көрсетіп, құттықтаушылар үсті-үстіне басып жатқан көрінеді... Әлде екінші, әлде үшінші күні жұрт аяғы сирегенде біз де барып қолын алдық. Құдауәнда, бәрі көңілге байланысты екен ғой. Ілекең танымастай өзгеріп кетіпті. Екі беті бал-бұл жанып, жас жігіттей қылаң ұрады. Иығы көтеріліп, бойы да сұңғақ тартқан ба, қалай?! Кіршіксіз ақ көйлек, қыры сынбаған жаңа костюм. Нағыз директор! Бір кезде Орталық Комитетте қызмет істеген, филармония басқарған ағамыз сол ежелгі қалпын қайта тауыпты. «Шырқ айналар шіркін тауық жемің болса қолыңда» деп Сәкен айтқандай, күні кеше қағып-соғып, сәлем бермей өтетіндер бүгін соның айналасында... Осы өзгерістен кейін көп ұзамай Нығмет Ғабдуллин мені оңаша шықырып алды. — Өзің де көріп жүрсің, ана адамдар маған маза беруді қойды,— деді ол шынын айтып.— Сені бұл газеттен кетірмейінше тыншығар түрлері жоқ. Мен Есенберлинмен келістім. Баспаның проза бөліміне аға редактор болып барсаң қайтеді? — Жарайды, Ныға. Солай-ақ болсын!— дедім мен бұған да шүкіршілік етіп. «Дүние — кезек» деген сол екен. Өткен жылы ғана өзім жанашырлық білдіріп, шама-шарқымша қол ұшын берген Ілекеңе енді мен барып паналауыма тура келді. Естеліктер

Көп жылдар қуғын көріп, әр жерде есік қақты боп жүрген Ілияс Есенберлиннің бұлайша аяқ астынан республикадағы бірден-бір әдеби баспаға директор болып шыға келуі қалам ұстап жүрген қауымды дүрліктіріп-ақ тастады. Қайда барсаң да гу-гу әңгіме. Сонда тоқтайтын түйіндері: «Ойбай, оны бірінші басшының өзі қолдайды екен!» дегенге саяды. Сірә, осы сөзде жан бар. Өйткені әлдеқашан санаттан шығып, құрдымға кеткен адамды бірден мұндай биікке көтеру үшін, анау-мынау емес, аса қуатты қол керек еді... Кейін бір оңаша әңгіме үстінде Ілекеңнен осы жайында сұрағаным бар. Сөйтсек, мәселе былай болған екен. Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев Ілекеңді жас кезінен білетін көрінеді. Екеуінің мамандығы — тау-кен инженері. Қонаев отызыншы жылдардың ортасында түсті металдар институтын Мәскеуде бітірсе, Есенберлин одан сәл кейінірек Алматының политехникалық институтында оқыған. Ілекең студент кезінде өндірістік практиканы сол кезде Балқашта бас инженер боп жүрген Димекеңнің қол астында өткізеді. Сонан кейін де, соғыстан кейін де араларындағы қатынас біразға дейін үзілмеген. Соғыстан соңғы жылдары Қонаев Министрлер кеңесі төрағасының өнеркәсіп жөніндегі орынбасары боп жүргенде, Ілекеңнің де Орталық Комитеттің өнеркәсіп бөлімінде қызмет атқарғаны бар. Бірақ елуінші жылдарға келгенде бұлардың жолы екі айырылды. Қонаев қызмет бабында басқыштап жоғары көтерілгенде, Есенберлин қуғынға ұшырап құлдырайды. Содан екеуі көп жыл көріспей кеткен. Қонаев кейін Қазақстан Компариясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып тұрғанда да, намысқой Ілекең оның алдына жәрдем сұрап бара қоймайды. Содан не керек, кездесудің сәті осы таяуда ғана түседі ғой. Онда да кездейсоқ жағдай көмектескен. Республика басшысы киностудияны көрмек болып аралап жүргенде, кенет Ілекеңді көріп қалып, өзі тоқтап амандасыпты. — Ау, Ілияссың ба? Барсың ба бұл дүниеде? Өзің мүлде көрінбей кеттің ғой!— дейді Қонаев оның бас-аяғына барлай көз жіберіп. — Ой, Димеке-ай, әңгіме көп қой!.. Қайсыбірін айтайын!— дейді Ілекең тар жерде артық сөзге бармай. — Онда, маған бір келсейші. Әңгімелесейік,— дейді Димекең. Есенберлин көп кешікпей Қонаевтың қабылдауында болып, екеуі ұзақ әңгімелеседі. Осы отырыста Ілекеңнің болашақ қызмет орны да шешіліп қалып еді. — Сен осы баяғыда филармонияны басқарған жоқ па едің? Артистердің жағдайына қанықсың. Опера театырына директор болып барсаң қайтеді?— дейді Димекең алғашында. Естеліктер

— Қыз-қырқынмен тіл табысатын баяғы заман өтті ғой!— деп Ілекең күлген көрінеді.— Жазған, жазайын деп жүрген дүниелерім бар. Маған одан да «Жазушы» баспасын беріңіз!— дейді қолқа салып. Шіркін, кейде шексіз биліктің де қажет болатын кезі бар-ау! Тілек екі қайталанбапты, сол сәтте-ақ төменгі жаққа бұйрық түсірілген... Сол жолы республика басшысы өзінің осы бір ізгі де батыл шешімі арқылы қазақ әдебиетінде жаңа бір өскелең ағымға жол салып бергенін, бәлкім, ойламаған да болар. Бірақ жолы болмай жүрген бір талантқа қол ұшын беріп, оны батпақтан суырып алғаны анық. Қонаев Ілекеңді аса қажетті қызметке тағайындап қана қойған жоқ, оның алғашқы шығармаларына үнемі қолдау көрсетіп отырды. Егер Димекең ықылас танытпағанда, Ілекеңнің «Айқас» романына да сол кезде Мемлекеттік сыйлық берейік деп тұрған ағайын жоқ болатын. Реті келгенде айта кетейік, Қонаевтың ұзақ жылдық қызметінде басқа қателік-кемшіліктері болса болған шығар, бірақ оның әдебиет пен өнерге, жазушыларға жасаған қамқорлығын ешкім де жоққа шығара алмайды. Ілияс Есенберлиннің баспаға директор болып тағайындалуы оның өз шығармаларына ғана емес, сол жылдары әдебиетке келген жастарға да кең жол ашты. Біразымыздың күрделі, қиын тақырыпқа жазылған кітаптарымыз сол тұста жарық көрді. Ал Ілекеңнің өзіне келсек, оның бұл кездегі шығармашылық қарқынын ұзақ жылдар бойы қыстығып келіп, көзін ашып жіберген фонтанға ұқсатуға болар еді. Ол баспаға келгенде «Қатерлі өткел» романының қолжазбасы дайын, «Ғашықтар» романын орталап қалған кезі еді. Ал «Көшпенділер» әлі жазылмай, «шикі материал» күйінде папкаларда жатқан-ды. Бір кезде қатардағы редактор болып мұнда да біраз жыл қызмет істеген Ілекең баспаның жұмысын жақсы білетін. Ол ара-арасында кеңсенің шаруасын реттеп тастап, өзінің осында келгендегі басты мақсаты — «Көшпенділерді» жазуға кірісті. Алдымен трилогияның соңғы кітабы саналатын «Қаһар» келді дүниеге. Өйткені бүгінге дейін талайларды сансыратқан Кенесары туралы ең даулы кітапты алға салуды жөн көрген. Сонан соң Асанқайғы, Әз Жәнібек заманынан бастап, Қасым, Хақназар хандар тұсына дейін баяндалған «Алмас қылыш», оның соңынан XVIII ғасырдағы Абылай заманын суреттейтін «Жанталас» романы жазылды. Осылардың ішінде Ілекеңнің барынша мінсіз шығаруға күш салып, мұқият дайындалған, алғашқы қамал бұзар кітабы — «Қаһар» деуге болады. Егер цензураның қатал сүзгісінен «Қаһар» өтіп кетсе, басқалары да соның ізімен өтер деген үміт бар-ды. Қолжазба машинкадан өткен соң, оны сол кездегі бас директордың орынбасары Мұхтар Мағауин Естеліктер

екеуміз тағы бір рет кезектесіп қарап шықтық. «Қаһардың» көркейіп, ширай түсуіне біздің де біраз көмегіміз тиді. Романның алғашқы аты «Хан Кене» болатын. Бірақ бұлай атауды уақыт көтермейтін еді. Цензураны да, өзге белсенділерді де адастыратын басқа бір ат қажет болды. «Қаһарды» ұсынған — Ілекеңнің өзі. Ол — ханның қаһары ма, халықтың қаһары ма немесе аз халықтарды айдаһардай жалмаған Ақ патшаның қаһары ма, әрқалай түсінуге болады. 1968 жылы жарық көрген «Ғашықтар» романынан бастап, мен Ілекеңнің біраз кітаптарына редактор болып, қол қойдым. «Көшпенділер» трилогиясы түгел дерлік қолымнан өтті. Ақмола облысының Атбаcap қаласында туып-өскен, ата-анадан жастай жетім қалып, балалар үйінде тәрбиеленген, мектепте де, институтта да орысша оқыған, мамандығы жөнінен тау-кен инженері Ілекеңнің қолжазбаларында стильдік ақаулар аз болмайтын. Жәй сөйлегенде де маған оның қазақшасынан гөрі орысшасы жатық сияқты көрінетін. Жиналыстарда орысша мүдірмей шешен сөйлеп кетер еді. Әдебиетте қай жағынан олқы соғып жатқанын Ілекеңнің өзі де сезетін-ді. Жалған намыс, өзімдікі ғана жөн дейтін өркөкіректік ол кісіге жат еді. «Көшпенділердің» қолжазбаларын маған алғаш ұсынып тұрып: Мен өзі шынымды айтсам, қаланың жатағымын. Аласапыран кезеңде туып-өстік те, қазақтың байырғы тұрмысына көз қанықтыра алмадым. Сондықтан менің жазбаларымда қазақтың киіз үйі мен жиһаз-жасауына, сауыт-сайман, ат-көлік ер-тұрманына байланысты дәлсіздіктер кетуі әбден мүмкін. Соларды мұқият қарайтын бол. Ал сөз, сөйлем жағын батыл түзетуіңе болады, қолыңды қақпаймын дегені есімде. Мен, мүмкіндігімше ағамыздың осы сенімін ақтауға тырыстым. Өйткені біздер, Ілекеңнің жас достары, Есенберлиннің қаламгерлік құдіреті сөз-сөйлемнің әдемілігінде, тіпті, тіл байлығында да емес, оның көтеріп отырған тақырыбының ауқымдылығында, әлі ешкім ат ізін салмаған тарих қатпарын батыл ақтаруында, сол арқылы ұлттық сананы оятып, халықтың үзілген зердесін қайта жалғауында екенін жақсы білетінбіз. Сондықтан қолдан келер көмегімізді аяп қалғанымыз жоқ. Мен Ілекеңнің қолжазбаларын көбінше үйге апарып қарайтынмын. Қолжазба оқылып болған соң пайда болған сан алуан сұрақтарды оның өз үйінде отырып шешетінбіз. Автордың архивтерін қайта қопарып, әр жерде әрқалай боп жүрген жер, су, адам аттарын, оқиғалардың өткен мерзімін бір ізге түсіретінбіз. Қазір оқып қарасаңыз, «Көшпенділер» мен кейінгі «Алтын Орда» трилогиясының стильдік құрылымында едәуір айырмашылық бар. Авторы — біреу, әрине, тек редакторлары әр басқа. Естеліктер

«Көшпенділердің» әр кітабын оқырман қауым зор қуанышпен қарсы алды. Айналасы бірнеше жылдың ішінде Есенберлин бүкіл халықтың сүйікті жазушысына айналды. Ал былайғы әдеби қауым жөнінде олай айтуға болмас еді. Жастар жағы болмаса, замандастары Ілекеңді бертінге дейін мойындаған жоқ. Жыл сайын шығып жатқан романдар тасқыны мен авторға «Көшпенділер» әкелген абырой-беделді аға қаламгер, әсіресе оқулықтардан түспейтін Совет жазушылары» кешіре алмады. Жазушылар да пенде ғой. Кейде үлкен адамдар да қателеседі. Мәселен, Ғабеңнің Ғабит Мүсіреповтің Есенберлинді ғана емес, жалпы Кенесары қозғалысын түсіне алмауы — осы сөзіміздің айқын дәлелі. Мұның сыртында, сол жылдары біздің әдебиетте өзіне дейінгілерге де, өзінен кейінгілерге осқырына қарайтын тағы бір топ бар-ды. Олар ұлы Әуезовтің өзіне шәк келтіріп, «Абай жолы» эпопеясы — ел аузындағы аңызға құрылған шығарма. Шын мәнісіндегі нағыз роман да, нағыз кәсіби жазушы да мына бізден басталды» дегенге дейін барғаны есімізде... Ал Есенберлинді олар мүлде жоққа шығаруға тырысты. «Көшпенділердің» әр кітабы шыққан сайын қарсы мақалалар ұйымдастырып, «оның жазып жүргені көркем шығарма емес, тарихи деректердің хроникасы» дегенді дәлелдегісі келді. Мұның өзі сырттай қарағанда, өз орталарынан шыққан болашақ «классикке» жол ашып, орын әзірлеу сияқты көрінгенімен, шынына келгенде, екі бағыттың, екі түрлі концепцияның арасындағы тартыс болатын. Есенберлиннің қарсыластары тіпті де осал емес-ті. Бәрі де партия мен үкіметке сүйікті, Мәскеу жақта беделді адамдар-тұғын. Олар жергілікті жерде коммунистік идеологияға арқа сүйесе, Мәскеуде империялық саясаттың қолдануына ие болып отырды. Алайда, олардың бұл әрекетін қалың жұртшлық қабылдамады. Бірде Есенберлиннің «Көшпенділері» мен оған қарсы жазылған мақалалар Жазушылар одағында талқыланатын болып, газетте ол туралы хабарландыру берілген. Бірақ жиналыс өтпей қалды. Адам келмегендіктен емес, жиналған халықтың жойдаусыз көптігінен. Бүкіл қала жұртшылығы, жақын мандағы аудандардан ағылып келгені бар, сол күні Жазушылар одағының іші-сырты халыққа сыймай кетті. «Әлгі сыншыларды көзімізге көрсетіндерші сөйлесейік!» деп шуылдаған жұрт. Бұдан тиісті орындар да хабар тапса керек. Ақыры жиналысты басқаруға келген Ғабит Мүсірепов бүгін ешқандай талқылау болмайтынын айтып, халықты таратуға мәжбүр болды. Амал не, осыдан кейін де Есенберлинге қарсы шабуыл тоқтаған Естеліктер

жоқ. Жеке Ілекең ғана емес, оның айналасында жүрген біздерге де таяқтың бір ұшы тиіп жатты. Сол кезге дейін үш кітабым жарық көрген мен Жазушылар одағының мүшелігіне 1969 жылы өтуге тиіс едім. Бірақ одақтың бас алқа мүшелері жасырын дауыс беру кезінде мені «құлатты». Басқалар шауып өткенде, тек мен ғана қалып қойдым. Кейін партия ұйымы бұл мәселені тескергенде, біреулердің астыртын ұйымдастырғаны мәлім болды. Амал жоқ, мен мүшелікке бір жыл кейін өттім. Ілекең директорлықтан ауысқан соң, мені көп ұзатпай «Жазушы» баспасынан да кетіріп тынды. Мұндай да кекшіл адамдар болады екен! Баяғы «Қазақ әдебиетінде» айтылған бір ауыз сөз әлі күнге дейін ұмытылмай келеді. Жас кезінде өмір теперішін көп көрген, соғыста ауыр жараланған Ілекеңнің денсаулығы бұрын да мықты болмайтын. Оның неге бір жағына қисайып жүретін себебім кейін білдік. Соғыста оқ тиіп, пышаққа түскен оң аяғы сол аяғынан екі-үш сантиметрдей қысқа еді. Бұған енді шығармашылықтың ауыр азабы қосылды. Жан аялап, бой күту, курортқа бару дегенді ол ұмытқалы қашан! Өмірінің соңғы жиырма жылында оның қаламынан он үш роман дүниеге келіпті. Бұл — тек алыптардың ғана қолынан келер шаруа. Әйтсе де Ілекең әлі тың еді. Қанша қажып жүрсе де, жаңа кітабы шыққан санын қырындай сілкініп, қайраттанып кететін. Меніңше, жазушының жүйкесін жұқартып, өмірден ертерек кетуіне мынадай екі түрлі жағдай себеп болды. Бастаған шығармасын жазып бітіргенше, жазылған кітабы жарық көргенше тағат таппайтын Ілекең «Мұхиттан өткен қайық» атты романын қанша күш салса да шығара алмай-ақ кетті. Бұл сол кезде билік басында отырған бюрократиялық жүйені жеріне жеткізе әшкерелеген шыншыл шығарма еді. Кітаптың жарық көруіне Орталық Комитеттің идеология жөніндегі хатшысы С. Имашевтан бастап маңындағы белсенділер түгелдей қарсы болды. Алматыда қазақшасын шығаруға тыйым салғаны өз алдына, орысша аудармасы Мәскеудегі «Новый мир» журналына басылайын деп жатқанда, осы жақтан хат жазып тоқтатып тастады-ау! Имашев бұл арада коммунистік идеологияны ғана қорғап қоймай, белгілі топтың сойылын соққанында күмән жоқ. Жазушыны он жылдай әуре еткен осы кітап оның жүйкесін жеп, күшжігерін едәуір сарқып кетті. Содан кейінгі шырғалаң шаруа: Есенберлиннің «Көшпенділері» орысша шығып болған соң Лениндік сыйлыққа ұсынылған Ілекең бұл жолы сыйлық алмаймын деп ойлаған жоқ. Басқаларымыз да зор үміт арттық. Өйткені ол жылдары бір халықтың бес ғасырлық шежіресін Естеліктер

қамтыған мұндай шығарма бүкіл КСРО көлемінде сирек болатын. Ал соңғы турға дейін Ілекеңмен таласып келген Грузия жазушысы Нодор Думбазеның жұқалтаң романы сол кезде әркімдер-ақ жазып жүрген жәй қатардағы дүние еді. Бірақ амал не, берекесі мықты, іргесі берік грузиндер мен қазақтың іштерінде шынашақ, айналмайтын күншіл арызқойлары екі жақтан Лениндік сыйлықты Есенберлинге емес, Думбадзеге алып берді. Мәскеу жақтан cәт сайын хабар күтіп жүрген сондай тағатсыз күндердің бірінде мен Жазушылар одағында Ілекеңмен жолығып қалдым. Ағамыздың қабағы пәс, иығы салыңқы екен. — Жүр сөйлесейік. Әңгіме бар,— деді Ілекең мені қолтығымнан алып. Қатар жүрген кісіні қолтықтап алатын әдеті-тұғын. Сөйтсек, кемтар аяғына сәл демеу болсын дейді екен ғой. Сол беті екеуміз аяңдап отырып, қазіргі Желтоқсан мен Жамбыл көшелерінің қиылысындағы Ілекеңнің үйіне дейін келдік. Жол-жөнекей сыйлық жайы сөз болды. — Ондағы жағдай мәз емес,— деді Ілекең терең тыныс алып.— Бұрын аппараттағы кейбір адамдардың сөзіне сенбей жүруші едім. Кеше сол жақта жүрген комиссия мүшесі — Шыңғыс Айтматовпен сөйлестім. Грузиндер Думбадзеге сыйлық әпереміз деп артынып-тартынып Мәскеуде жүрсе, біздің жазушылар менің үстімнен қарша боратып арыз айдап жатқан көрінеді... — Бұлары сұмдық қой! Сонда не айтады олар?— деймін мен таңтамаша болып. — Сол баяғы сарын: «Есенберлиннің кітаптары Қазақстанда қатты сынға ұшыраған. Халық қабылдаған жоқ. Ол хан-сұлтандарды мадақтайды, феодализмді көксейді. Бүлікші Кенесарыны көтермелеп, ұлттар достығына іріткі салып жүр...» деп жаппаған жаласы, жақпаған күйесі қалмаған. Орыстардың да ар жағы белгілі ғой: сол сөздерге иланып қалған секілді... — Арыз жазғандар кімдер екен, білдіңіз бе? Ілекең біразға жауап қатпады. Тек сәлден соң барып: — Олардың кім екені онсыз де белгілі емес пе?!— деді баяу күрсініп. Түс мезгілі еді. Ілекең болмай үйге кіргізіп, екеуміз Диляр апайдың қолынан шай іштік. Диляр апай — артық сөзі жоқ Ілекеңнің қасқабағына қарап қана отыратын өте ибалы кісі. Баяғы зұлмат жылдары «халық жауы» делініп атылып кеткен белгілі заңгер, Қазақстанның Әділет министрі болған Хамза Жүсіпбековтің қызы. Әрине, бұл мәселе де Ілекеңнің алдынан шықпай қойған жоқ. Соғыстан соң Орталық Комитетте қызмет істеп жүргенде «халық жауының» қызына үйленгені Естеліктер

білініп қалып, сол үшін жұмыстан қуылған... Ілекең бертінге дейін өзін көп ойламай, дімкәстеу Диляр апайдың денсаулығын уайымдап жүруші еді. Шүкір, ол кісі әлі жасап келеді. Міне, он жылдан бері күйеуінің артта қалған шаруасына бас-көз болып, Ілекеңнің кітаптарын шығаруға, Алматыда және Атбасар қаласында мұражай ашуға көп күш жұмсап отыр. Қайран Ілекең ортамызда жүрсе, биыл небәрі сексенге келеді екен. Асыл азамат, ұлы қаламгер өзінің жетпіс жасын да тойлай алмай арамыздан ерте кетті. Бірақ артына қанша мұра қалдырды десеңізші! Алпысыншы-жетпісінші жылдарда тарихи романның көшін бастаған ол қазақ әдебиетінде тұтас бір әдеби мектеп қалыптастырды. Қазақтың ұлттық, санасының оянуына, тарихи зердесін жаңғыруына өлшеусіз үлес қосты. Егер Ілияс Есенберлин сәл ары таман, осы ғасырдың бас кезінде өмір сүрсе, сөз жоқ, Алаш қозғалысының жуан ортасында жүрер еді. Кейде ол менің көзіме кешегі Ахмет пен Әлиханның, Міржақып пен Мағжанның сарқыты сияқты болып көрінетін. Өз ұлтын жан-тәнімен сүйген Ілекең тәуелсіздік таңын көре алмай арманда кетті. Алайда, біздің азат заманымыздың әр сәтінде Кенесары секілді құрбандардың киелі қаны болғанындай, Ілияс Есенберлиннің де қалам ізі жатыр. 1995 жыл

Естеліктер

Бекежан Тілегенов БІЗ ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИНДІ НЕГЕ ЖЕК КӨРДІК? Ілияс Есенберлин, сөз жоқ, ұлы жазушы, бірақ әдебиеттегі өз орнын әлі алмаған жазушы. Олай дейтін себебім бар. Қазақ әдебиетінің көшбасшылары Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Жүсіпбек Аймауытовтардан кейін алып тұлғалар Әуезов, Мүсірепов, Мұстафиндердің атын атап келіп, бұлардан соң осы лек таусылып қалғандай, әрі қарай жалғастыра алмай қиналып, тізімді шорт үзетін кезіміз болады. Әдебиетте олай болуы мүмкін емес. Сол тізімді әрі қарай жалғастыратын бір тұлға бар, ол — Ілияс Есенберлин. Сол заңды орнын осы күнге дейін қимайтын сияқтымыз. Неге? Неге Есенберлинге осынша іштарлық білдіреміз? Неге оны алыптар тобынан шеттете береміз? Неге оны сол тізбекке қосқымыз келмейді? Ілияс Есенберлинді бүкіл халық ел біледі, жақсы көреді, сүйіп оқиды. Бірақ тегіс жақсы көруші еді деп те айта алмаймыз. Оған деген қатысымыз, көзқарасымыз әр кезде әр түрлі болды. Біреулер оны қолдан жасалған арзан тақырыппен жұртқа жаға білген қара байыр, ортаңқол жазушы деп сынаса, енді біреулер оның бойында үлкен талант барын мойындауға мәжбүр болды. Шын бағасын берген қалың ел қазақ қауымы еді. Артындағы ұрпаққа үлкен мұра қалдырған үлкен жазушыны іле-шала бағалау, оны ұғынып, мойындау да оңайға түспейді. Осыған дейінгі қалыптасқан жеке бастық қарым-қатынастан арылу да оңайға соқпайды. Оның өмірі, творчествосы жөнінде де ұрпақ алдында көптеген қиын сұрақтар тұрады. Оған жауап беру де оңай емес. Кезінде оның шығармаларына сүйсінген де, күйініп ашынған да жандар оны ұнатқан да, ұнатпағандар да болды. Ал осы екі сезімнің ара жігін ажыратып, шын мәнін ашып, шын бағасын беру үшін де талай уақыт керек сияқты. Бірақ ол сәтті күтіп жүруге уақыт қайда. Қолымызға қалам алуға себеп болған осы еді. Әрине өмір қашанда күрделі, соқтықпалы-соқпалы қиын құбылыс. Заман қашанда жазушыға ықпалын тигізбей қоймайды. Ілияс та осы соқтықпалы-соқпалы заманның шырғалаңынан өтті. Туындыларының ішінде нағыз көркем, кесек шығармалары да бар, бір күндік әлсіз дүниелері де кездеседі. Қоғамдық, тұрмыстық өмірде соққы да көрді, жапа да шекті, шарықтап мерейі үстем болған шақтары Естеліктер

да бар. Сыйға, сыйлыққа да ие болды. Қарғыс та алды, сөгіс те естіді, жамандап табалған сөзге де қалды. Бәрін басынан кешті. Бірақ елі үшін, халық үшін дана, ақылгөй, кіршіксіз таза жан еді. Себебі, халық оның шығармалары арқылы өмірдің жарқын, жарық жағын да, күнгей жағын да көріп, қазақ елінің өткенін де, бүгінін де шолып өз тарихымен, өз өмірімен қайта табысты. Халық оны сол үшін жақсы көрді. Ілияс Есенберлин қиын кезеңде, қиын уақытта өмір сүрді. Оның өмірін уақыт биледі. Оның қиын тағдырына да уақыт терең ізін қалдырды. Уақыт құрсауы қатты қысымға алды. Социалистік реализм талабынан ол да ауытқып шыға алмады. Сөз жоқ, қазақ әдебиетіндегі соңғы жылдардағы өмір жолы қиын, күрделі драмаға толы, қайғылы тұлға Есенберлин болды. Ілекеңнің алдында, оның қиын өмірінің жарқын бейнесінің алдында біздің қоғамның да, құрылыстың да, идеологияның да, баршамыздың да айыбымыз бен кінәміз, қиянатымыз жеткілікті. Алдымен үлкен жазушының жанын түсіне алмаған, көңілін тебіренткен ойы мен арманын білгіміз келмеген біздер — қаламдас замандастары кінәліміз. Біз оны көзі тірісінде ұнатпадық, көзі жұмылған соң да өкініп, опық жеп, жарқын бейнесінің алдында кешірім сұрамадық. Кейбіріміз сол жаратпаған, жамандаған күйімізде қала бердік. Біз жаратпағанмен ол халқына ұзақ жырдай, аңыздай асыл мұра қалдырды. Оқушылардың көбі оны Әуезов, Мұқанов, Мүсіреповтермен қатарлас деп санап жүрді. Ілекең олардан әлде қайда кіші болатын. Оқушылармен бір кездесуде Есенберлин туралы әңгімелегенімде, бір оқушының «Есенберлин әлі тірі ме еді?» деп таңданғаны әлі есімде. Ол кезде көзі тірі еді. Сол кездеақ ол халық үшін аңызға айналған алып тұлға, көш басын бастап ерте кеткен классиктердің қатарында жүрген еді. Есенберлиннің аты қалың жұртшылыққа аз жылда белгілі болды. Жамандап сынаса да, ұрысса да, мақтаса да, әйтеуір газет-журналдар әлсін-әлсін жазып жатты. Ілекең оған қарамайтын, ізін суытпай жыл сайын кітаптарын шығарып жататын. Есенберлинді бүкіл жер жүзі жазушы ретінде ғана білгенін айта кеткім келеді. Ал оның өмірін, өшпес ерлігін, күрескерлігін, көзсіз батырлығын, оның қатаң құрылыспен, идеологиямен күресін, өмірілік драмасын біле бермейтін. Ол туралы сөз қозғауға баспасөз осы уақытқа дейін беттемей келеді. Мұны айту да оңай емес, қиынның қиыны. Есенберлин мінезі күрделі, кедір-бұдыры көп, қайшылыққа толы тұлға. Ал ондай мінез адамның ерекшілігін, мінез-құлқының, іс-әрекетінің, жан-жақты бай екенін көрсетеді. Оны ашып, аршып беру де оңайға соқпайды. Қалай жазсаң да талай қырлары ашылмай қалуы мүмкін. Сондықтан бәрін дәл тауып, дәл ашамын деп әрекеттенбеймін. Ол менің қолымнан Естеліктер

келмейді. Ол туралы, оның бойына шақ ой айту, бейнесін ашып беру кімге болса да қиын апаруға маған да оңай тимейтін түрі бар. Ол менің өмірімде ерекше орын алды. Ілекең қатарлы аға жазушылар болдым-толдым деп тоқмейілсіп, өздерін өзгелерден биік санап, өз ауылынан басқа бөтенді көзге ілмей, басқа жұрт та, бар шығарау дегенді білмей жүрген шақта, біздерге қол ұшын берген осы Ілекең еді. Бірақ бірден жақын жолдас, тату болдық деп те айта алмаймын. Ол кісінің бойында ұлылығымен бірге қырсық, қыңырлығы болатын. Үлкен мекемеден өзіне қарсы басталған шабуыл қысымға сол мекемеде қызмет істейтін менің де қатысым бар деп есептейтін. Соңынан шырақ алып түскен бәсекелестерімен мені бір сапта деп, маған біразға дейін қырын қарап жүрді. Сырттай ұнатпады. Тіпті, дауласып, жауласып та жүрдік. Оны талай баяндамаларға жамандау үшін мысал да қылып бердік. Талай ақпарларға жамандап та жаздық. Кітаптарын дер кезінде шығартпауғы күш салдық. Бірақ бізді уақыт жақындатып, уақыт табыстырды. Кейін қиянаттардың кімнен болғанын өзі де түсінді. Тарихи романдарын бірде-бір басылым, бірде-бір журнал баспады, бірде-бір газет үзінді бермеді. Тек кейін баспаға директор, Одаққа басшы болғаннан кейін ғана зордың күшімен шығып жүрді. Бірақ Ілекең тез кешірмейтін, жауласса өмір бойы жауласып өтетін қайсар, ерегіспе адам еді. Кейін арамыздың қалай өзгергенін білмеймін. Мүмкін өзі қатарлы жазушылармен қатал болғанмен, інілеріне кешірімді болды ма екен, жақындасуға қадам басқан өзі еді. Арамыз 20 жас болса да қатарласындай қасына тартты. Өзімнен 20 жыл үлкен адам жолдастан гөрі аға болары даусыз. Бірақ біз дос болдық, қатар құрдастардай бірге жүрдік. Ең алғаш Мәскеуден романдарымды орысша шығартқан да Ілекең еді. Алғаш рет жылы пікір білдірген де Ілекең болды. Қазақ әдебиетінде көркем сөз таланттары санаулы десек, соның бірі Есенберлин. Бірақ оның әдебиеттегі жолы оңай болған жоқ. Қиын-қыстау, қуғын-сүргіні мол қиын жол болды. Есенберлин тағдыры қиын тағдыр. Оны осы әдебиеттен аластатып, белгісіз етіп, атын өшіру үшін де талай әрекеттер жасалды. Оның жалғыз қалған кездері де болды. Оның шығармаларын мойындамай, жалған жазушы деп айыптап, кітаптарын халыққа жеткізбеуге қаншама әрекет жасалды. Бұл жазушының трагедиясы еді. Бұл трагедияны қолдан өзіміз жасадық. Сондайда ол өз қатарлы ортасынан, серіктестерінен жапа шегіп, жалғыз қалды. Сондықтан болар, ол өзінен кейінгі жастарға, баласымен құралпас жас жігіттерге бейіл беЕстеліктер

ріп, өз қатарластарынан болмаған ықылас пен мейірімді солардан күтті. Бұл да заңдылық еді. Ол әділ бағаны, жылы сөзді қатарындағылардан емес, кейінгілерден тапты. Өз қатары үшін ол тым батыл, артықшылығы басым, өз дегенінен басқаға көнбейтін қырсық жан көрінетін. Кітаптарын бірінен соң бірін тоғытып жатты. Ал қатары мұны кешпеді. Ашық кемітуге, кемсітуге көшті. Өйткені Есенберлин таланты олардың атағына, жалған данышпандығына нұсқан келтірді. Бұл опасыздық қана емес, қорқақтық, күншілдік те еді. Есенберлинмен өзі қатарлас ұрпақ арасында осындай ор, алшақтық орнады. Бұл идеялық алшақтық емес, эгоистік, күншілдік, көре алмаушылық ор еді. Талантты мойындамау, жаңалыққа, тың дүниеге сенімсіздік білдіру еді. Сондықтан қатары оны өле-өлгенше мойындамады, әлі де мойындамай келеді. Әлі күнге дейін оны өзіміз қатарлы деп санамайды, әлі күнге дейін шетке тебумен келеді. Есенберлин дүниеден қайтқалы қанша уақыт өтті, осы уақытқа дейін қазақ әдебиетіндегі лайықты орнын алуы керек еді. Бірақ оны кешірмеген қатарластары оның қазақ әдебиетінің биігіндегі орнын оған әлі қимай келеді. Қазіргі тарихты жазып жүрген жазушылар, әлі де жазам деп жүргендер тегіс Есенберлиннің шәкірттері. Мейлі мойындасын, мойындамасын, мейлі ұнатсын, ұнатпасын, ол Есенберлиннің шәкірті, соның жолын қуып, соған еліктеуші ғана. Не үшін? Не жазығы бар еді? Бұл арадан әлеуметтік, идеялық, таптық қайшылық, себеп таба алмаймыз. Бұл арада тек ұсақтық жүрді. Көре алмау, қызғаныш. «Көшпенділер» трилогиясының халыққа кең тарап, жұртшылыққа ұнауы еді. Мұндай жағдай қазақ әдебиетінде жиі-жиі болып тұрады. «Абайды» жазғаны үшін Әуезовты да кезінде жек көргенбіз. Кеше ғана шәкірті боп жүрген жазушылардың бұл романды феодалдық, байшыл роман, ал Әуезов байшыл жазушы деп шімірікпей жала жапқандарын да білеміз. Бұл да күншілдік, көре алмау, талантты кешірмеу. Бәрі осыдан басталды. Сол ескі әдет тағы да белең берді. Coл әдетке қайта оралдық. Есенберлин әдебиетте ерлік жасады, жаңа бағыт, жаңа мектеп ашты. Халықтың арғы тарихына жол ашты. 60-шы жылдары деңгейі төмендеп, қызуы жоқ жасық дүниелер етек алып, жұрт әдебиетті оқудан жалыққан шақта, оқушы қауымды қайтадан дүр сілкіндіріп, кітапқа үңілдіріп, қазақ әдебиетіне қуат қосқаны үшін қатарына жақпады. Жалған атақтарға қауіп-қатер төнді. Өз қатарын ашындырып, қарсы қойған осы жай еді. Есенберлинге деген өшпенділіктің туу себебі де осы болатын. Бұл Есенберлиннің драмасы, трагедиясы еді. Бірақ өкінішті Естеліктер

жай —қазақ интеллигенциясы жазушының драмасын түсінбеді, түсінгісі келмеді, дер кезінде қол ұшын созбады, көмекке келмеді. Оған аяусыз, қатігез болды. Есенберлинсіз бүгін тарихи әдебиет туралы сөз қозғай алмаймыз. Одан кейін де, болашақта да тарихты жазатын жазушылар туады. Бірақ Есенберлин тарихи әдебиет көшін бастаушы да, қалғандары сол көшке ілесуші ғана. Әрине, Есенберлин жалғыз өзі қазақ әдебиеті бола алмайды. Ешбір жазушы жалғыз өзі әдебиет жасай алмайды. Бірақ қазақ әдебиеті Есенберлинсіз әдебиет бола алмайды. Есенберлинді біреу ұнатар, тіпті біреулер өлердей жек көрер, бірақ ақиқаты осы. Бүкіл әлеуметтік билік, идеология, республиканы басқарған басшы атаулы бүгінге дейін ұлттық нигилизмге қызмет етті, ұлттық белгімен күресті дамытып, шыңдай түсті. Ұлттық нигилизмнің етек алуына, сөйтіп қазақтың ұлттық сезімін ығыстыруға үлес қосты, еңбек етті. Олар ұлттық топырақтан алшақтаған, селекциядан өткен, өзінің қазақ атынан жеріген адамдар еді. Билікте қалу үшін қазақ белгілерін, қазақтық сезімді құрбан етті. Мұның салқыны әдебиетке, өнерге кесірін тигізбей қоймады. Қазіргі тақырыпты басты тақырып, басты бағыт етуіміз керек деген желеумен, бүкіл тарихты теріске шығарып, өткенге көз салу, ол туралы ой айту идеологиямызға қастандық деп есептеді. Бүкіл әдебиет пен өнер саласындағы саясат осыған құрылды. Қаламгерлер тек коммунизм құрлысшылары — совет адамдарының еңбектегі ерлігін ғана мадақтап, суреттеуге жұмылдырылды. Осыдан келіп, әлеуметтік заказ деген туды. Өндіріс орындарын қамқорлыққа алу деген міндет туды. Мұны ресми орындар қатты қадағалауға алды. Осы әлеуметтік заказға барғандар ғана алдыңғы қатарға шықты. Барлық награда, сыйқұрмет тек соларға ғана тиетін болды. Осыдан келіп коньюнктурщиктер туды. Баспа жоспарын солар жаулап алды. Онымен қоймай таңдамалыларын қайта-қайта бастыратын да осылар болды. Бірақ бұлардың саны көп болса да, шығарған кітаптары тау-тау болып қаланып жатса да қазақ әдебиетінде елеулі оқиға, классикалық шығарма болатан бірде-бір туындыны көре алмадық. Қазақ әдебиетін ешқайсысы байыта алмады. Ақыры бұл тақырып құлдырап, тозып, мүмкіншілігін тауысып, қадірін кетіріп тынды. Бұл күйзелістің негізгі себебі — шеберліктің жоқтығы, жазу мәдениетінің сарқылуы, оқиғаның татымсыздығы, оқушыны мезі қылған ұсақтығы. Дәл осы кезде Есенберлин шықты. Тарихи романдарын тудырды. Естеліктер

Халық іздеп оқитын болды. Онымен қоймай, тарихи романдарымен бірге жаңағы қадірі кеткен өндірістік тақырыптарға барды. Жұмысшы табы туралы, басқа да қазіргі күнгі тақырыптарды жазды. Бұл арада да көзге түсті. Жаңағы өндірістік тақырыптағы шығармалардан азар да безер болған оқушы енді құны кеткен тақырыпқа қайта үңіліп, қызыға оқыды. Бұл жазушының шеберлігі еді. Бұл тек оқушыға ғана жақты. Оқушыдан басқа ешкімге ұнамады. Әдетте бір-бірін мақтауға үйренген, белгілі бір қалыпқа дағдыланған, кімді мақтап, кімді жамандау керектігін әбден түсінген әдебиетші қауым — жазушы да, сыншы де Есенберлиннің мұндай бүйректен сирақ шығарған еркіндігін, ойда жоқта ілгері шығып, оқушыға жаққанын ұнатпады. Ілекең коньюнктураға да барды. Өндіріс тақырыбына да жазды. Бұл оның қулығы еді. Бір күні келіп, маған Ілекең мынандай ақыл берді. — Бекежан, сен өндіріс тақырыбына бір роман жазсаңшы. Не тың туралы, эрозия, астық туралы бірдеме жазып көрсеңші. Онсыз басқа жазғандарың еленбей қалуы мүмкін. Нең кетеді? Ол өзің үшін керек. Осы тақырыптарға жазып едім деп айтып жүру үшін керек,— деп маған ақылын айтты. Жақсы ақыл. Бірақ Ілекеңнің бұл ақылын жүзеге асыра алмадым. Бұл тақырып мені тартпады. Журналда редактор болып жүргенімде Орталық Комитет пен жоғарғы орындар өндіріс туралы жазыңдар деп мазаны ала берген соң аты өндіріс еді деп талай жасық дүние беріп, діңкелеген соң өзің жазуға дәтің бармайды екен. Одан әдебиет шығады дегенге өз басым сенбедім. Ілекеңнің бұл тақырыпқа баруы да амалсыздың күні екен. Сол арқылы «Көшпенділер», «Алтын Ордасын», басқа дүниелерін қызғыштай қорғағаны еді. Осындай коньюктураға барғанның өзінде оның шығармалары жоғары сапалы көркем дүние болды. «Көлеңкеңмен қорғай жүр» деген романын жарияладық. Партияның талабын жақсы игерген жазушы, сөз жоқ, тыңды игеруге келген орысты керемет данышпан, ақылды, қазаққа қалай өмір сүруді үйрететін ақылшы етіп көрсетер еді. Есенберлиннің романында тың игеруге келген басты кейіпкер алаяқ, жалқау, арамза, жеңіл кәсіп іздеп келген бұзақы боп шығады. Ең соңында қазақ қызық бауыздап, өзінің нағыз қанқұйлы екенін көрсетеді. Жазушы тың арқылы халықтар достығын көрсете алмады. Ұлы жазушының табиғаты ондай жасанды жолға, декорацияға бара алмады. Бірақ Ілекең құрылысты, идеологияны осылай алдап, оның белсенді сақшылары, одан қалды қызғаншақ әріптестері соңынан қалмады, ізіне түсе берді. Кемшіліктерін, кінәларын жіпке тізіп бетіне Естеліктер

басатын болды. Оны «ұлтшыл», «кертартпа», «солшыл», «партия бағытынан ауытқи беретін» қауіпті жазушы деп таныды. «Мұхиттан өткен қайық» романында осы аталған идеология сақшылары тегіс осы мінездері, қылықтары арқылы көрінді. Басшыларымыз өздерін айнытпай таныды. Сондықтан бұл кітапты мүлдем шығармауға тырысты, жауып тастады. Жоғарыда жүрген басшылар тегіс Есенберлинге қатты өкпелеп, мұны кек тұтты. Қайткенде бұл кітап жарық көрмеуі керек еді. Бізді қазақ әдебиетінде басқа әдебиеттердегідей диссидент деген қоғамға жат, қауіпті элемент деген жазушы болған емес. Шетелге зорлап қуылмаса да, шығармасы үшін абақтыға, жындыханаға қамалмаса да Есенберлин қазақ әдебиетіндегі жалғыз диссидент болды ма деп ойлаймын. Оның жазғандары жат ойға, пікірге құрылған жат шығарма деп есептелді. Сондықтан біздің құрылыстың бүкіл жазалаушы аппараты, республиканың идеологияға жауап беретін әкімдері, кішігірім чиновниктері тегіс оның соңына түсті. Бүкіл осы аппаратқа, идеологияға бақылаушы цензорлық мекемелерге, жалпы үкімет пен үкіметке оппозицияда болған, рухани қарсылық көрсеткен адам Ілияс еді. Оның қаншалық редакторлық, цензорлық қиянаттардың зардабын шеккенін жазсам, ұзақ әңгіме болып кетер еді. Ал Орталық комитеттің бөлімдерінің қиянаты өз алдына. Осынша әділетсіздік, қиянаттың қасіретіне басқа жазушы шыдай алмас еді. Бұл мекемелердің сыны да, пікірі де, таққан айып кінәсі де бүгін ақылға симайтын демагогия, бос мылжың сөз еді. Егер Есенберлин үлкен жазушы болмағанда, Жазушылар одағының басшыларының бірі болмағанда мүмкін бұл мекемелер оның бүкіл шығармашылығын жоққа шытаратын еді. Осындай қиын-қыстау кезеңде Ілиясқа қол ұшын созған бір адам туралы айта кеткім келеді. Ол сол кездегі республика басшысы Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев еді. Жаңағы сақшылар бір жағынан осы кісіден де жасқанатан сияқты. Құдай қолдап, Қонаев пен Есенберлиннің ара-қатынасы жақсы болды. Қонаев туралы қазір әркім әртүрлі әңгіме айтып жүр. Бірақ дәл Қонаевтай әдебиетке, жазушыларға қамқорлық, жақсылық жасаған басшыны өз басым білмеймін. Әдебиетке қамқоршы болған соңғы басшымыз болар. Ол әдебиеттен жағымпаз іздеген жоқ. Қолынан келген көмегін жазушылардан аямайтын. Екі адамға қорғаныш болды, қорлаудан, қудалаудан қорғап құтқарып қалды. Ол адамдар: Ілияс Есенберлин мен Олжас Сүлейменов еді. Қонаев болмағанда екеуін де біздің орта түтіп жұлып, творчестволарының тамырына балта сілтейтін еді. Естеліктер

Қонаев тек екеуіне ғана емес, талай жазушыға жақсылық жасады. Бірақ Ілияс пен Олжастан айырмашылығы — Қонаев орнынан түскен күні оның артынан кесек атып, күл шашты. Содан қорлық көргендей жабылып жамандап, ауыр сөздерге барды. Бүгінгі басшыларымыз да осыны ұмытпағаны жөн. Өмірде не болмайды, ертең қара да тұр, алда-жалда анау-мынау болып, қысылтаяң күн туса, бүгін төңірегін торлап, алдын орап, көзінше жер көкке сиғызбай мақтап жүрген біраз жазушы алдымен өздері өре тұрып, жарыса кесек атып, өлердей өші кеткендей жан-жақтан жамырап, жер-жебіріне жетіп, бар пәлені соған жауып жамандамаса менің атымды өзге қойыңдар. Есенберлин қазақ әдебиетінде ең көп ұрыс естіген адам. Қазақ әдбиеті өзінің ең талантты тұлғаларын ешқашан аяған емес. Кезінде көзі тірісінде Жұмабаевты да, Әуезовты да, басқалардан да өлімші сынағанбыз, аямағанбыз. Қаншасы көзі тірісінде бір ауыз жылы сөз естімей дүниеден өтті. Мысалы, Мұқағали Мақатаев. Сонда мақтағандарымыз кім еді? Жаңағылардың ширегіне татымайтын аласа жандар еді. Miнe, Есенберлин де осындай творчестволық дарыны мен бағасы сәйкес келмеген жазушының бірі. Ол туралы осы күнге дейін не бір лайықты ғылыми-зерттеу, не әдеби талдау, не кішігірім, не үлкен қомақты мақтау мақала жазылған емес. Ұлттық жазушымыз, ұлттық мақтанышымыз болған жазушыға берген бағамыз осы. Әрине, Есенберлинді кейбіреулердің бүгінге дейін жек көретін де жайы бар. Ол өмірде де, адал, досқа жайлы болуға тырысқанмен, мінезі де қисық, қыңыр, қатал кісі еді. Оның жайсыз, қатты кететін кездері де болатын. Ол біреудің көңілінен шығып, жағына білуге тырыспайтын. Айтса, бетің бар, жүзің бар демей қатты айтатын. Талай әдеби жиындарда Ілекеңнің осындай қатты сөздерінен кейін таластартыс өршіп, жұрт өшігіп, бір-бірімен жауласып, әдеби өмір күрт өзгеріп, дау-дамайға қалатын. Ол өзіне деген әділетсіздікті, өзіне дұшпан болған адамды қашанда жек көретін, аяусыз күресетін. Осынысы үшін ол көпшілікке жақпады. Осы арада Қадыр Мыразалиевтың «Ілияс Есенберлин» деген өлеңінен мына жолдарды мысал ретінде келтіре кеткім келіп тұр. Есенберлин Ілияс қызық еді, Ерейменнің сілемі, үзігі еді, Артика мұзындай тақырыпты Алғаш рет ол өзі бұзып еді. Болса егер алдында үлгің мықты, Естеліктер

Бір күн емес, ойлайсың мың күндікті. Тығырықтан шығатын, тұйықтан да ол, Пайдалана білетін мүмкіндікті. Жаратпайтын жосықсыз қысылғанды. Жақсы көрді сыйлыққа ұсынғанды. Түсінде де таласып «достарымен», Тағдыр солай, ол әбден ысылған-ды. Арғымағы болса да арық тіпті, Аламанда әйтеуір жарып шықты. Тірескенің біразы шыдамады, Тізесі де қатты еді жарықтықтың. Саялайтын кісісін саялайтын. Аялайтын адамын аялайтын. Ағайын деп жатпайтын, Ағайынды, Аямайтын жерінде аямайтын! Елім дейтін, әйтеуір жерім дейтін. Ер үстінде ешкімге берілмейтін. Жазуға да әрине, жалықпайтын, Егеске де шіркін-ай! Ерінбейтін! Сызат көрсе біреулер жарық десті, Сырқат көрсе біреулер ғаріп десті. Кемеңгер бір жазушы деген оны Көрмедім-ау бір де бір әріптесті. Есенберлин творчествосының шарықтаған кезі 70-ші жылдарға келді. Бұл тоқырау заманының нағыз тұнып тұрған шағы еді. Бұл рухани өмірдің тозып, ұждандық, адамгершілік талаптың азайған кезі болатын. Тоқшылық өмірдің қызығына түскен кейбір жазушылар бір-екі дүние беріп, соны жылда қайта шығарып, жатып ішерлікке салынып осы ауру асқынып, дерт болып жабысқан шақта, рухани өмірімізді аздырып, творчествоға қауіп төндірген шақта Ілияс Есенберлин жылда бір романнан жазып, әдебиеттің деңгейін көтерді. Жазушының міндеті қандай болу керек екенін көрсетті. Қазір Абылай мен Кенесарының атын ту қылып көтеріп, нағыз демократ, жалынды патриот боп жүрген біраз жазушылар сол кезде Кенесары мен Абылай үшін сыртынан арыз жазып, ұлтшыл деп айып тағып, соңынан шырақ алып түскен кезі еді. Есенберлин бұған да шыдады, бұған да қарсы тұрды, мұнымен де күресті. Бұл күресте жеңіп шықты. Халқының, қалың оқушының көмегімен жеңді. Естеліктер

Ол құрлысқа да, оның мекемелеріне де, жаңағы бәсекелес күншіл әріптестеріне де өңешке тірелген сүйектей, көзге шыққан сүйелдей боп жараспай, көзге күйік боп тұрды. Бұл мақала Есенберлин туралы естелік емес, ұлы жазушы туралы, оның өміріндегі ең қиын кезеңдері, оның драмасы туралы ой-толғау ғана. Бірақ сонда да Ілекеңнің соңғы күндерінен бір елес боп қалған үзіктерді еске сала кеткім келеді. Ілекеңнің өмірінің соңғы жылдарында, творчестволық жолында елеулі екі оқиға болды. Бірі — оның ең құнды, ұлы туындыларының бірі, әдебиеттегі теңдесі жоқ ерлігі — «Көшпенділер» трилогиясы сол кездегі одақтық көлемдегі бағалаудың ең жоғарғы сатысы — Лениндік сыйлыққа ұсынылды. Осыған біз қуануымыз керек еді. Бірақ біз қуанбадық. Қайта, оған деген өшпенділік одан сайын өрши түсті. Бір күні Ілекең қалың былғары папкасын қолтықтап маған келді. Бұл Кеңес Одағының түкпір-түкпірінен. Мәскеу мен Ленинградтан, Сібір қалаларынан, басқа туысқан республикалардан «Көшпенділер» трилогиясын мақтап, Лениндік сыйлық комитетіне жіберген рецензиялар, қолдау пікірлер, жеке адамдардың шынайы ниеті екен. Қазақстаннан бар-жоғы екі-үш облыстық газетте жарияланған шағын ғана рецензиялар жүр. Бірде-бір республикалық, ресми баспасөз орындары, қоғамдық орындары, қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер, ғылыми орталар қолдау жасамаған, бір ауыз жылы сөз айтпаған. Қайта, бірнеше ғылыми мекемелер, жеке лауазымды адамдар, жазушылар, ғалымдар — тегіс Ілекеңнің романын жарыса жамандап, оған мұндай сыйлық беруге болмайтынын жазыпты. Негізгі тағылған кінә — саяси айып: ол орыстарға қарсы, бүгінгі достығымызға шек келтіреді. Кітап зиянды, оған сыйлық бермек түгіл, басып шығарудың өзі кешірілмес қателік деп жазылған. Бұл пікірді, бұл айыпты Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитетінің идеология бөлімі де қатты қолдады, оған сыйлық беруге үзілді-кесілді қарсы болды. Ілекең сөйтіп сыйлық ала алмады. Ілекең осыған қатты қайғырды. Уайымға салынды, өз ортасына өкпесін айтты. — Бүкіл Одақ, туысқан республикалар жан-жақтан қолдап, қол ұшын беріп жатқанда, өз ішіміздің осындай іштарлық білдіруі жаныма қатты батады,— деп күрсініп, реніш білдірді. Есенберлиннің қиын-қыстаулы ғұмырында алған соққыларының ең үлкені осы еді. Бұл соққы оны қалжыратып, шаршатып, жасытып жіберді. Бірақ творчестволық талантын, қаламын мұқата алмады. Ілекеңнің екінші бір үлкен қуанышы — оның «Алтын Орда» трилогиясы еді. Бұл бір жағынан оның мерейін тасытып, шабытын Естеліктер

жанығанымен, бұл да өзіне үлкен соққы боп тиді. Өмірінің соңғы сәттері, соңғы күндері де осы романның сергелдеңіне байланысты болды. Осы кезде жазушылардың Мәскеуде өткен үлкен бір жиынына пленумға бірге бардық. Керемет шатты жүрді. Кешке «Россия» мейрамханасындағы бөлмесіне шақырды. Осы кезде Москвада Орталық Комитетте қызмет істеп жүрген Кәкімбек Салықов қадір тұтатын жазушы ағасына сәлем бере келген екен. Түннің бір уағына дейін отырдық. Талай қызықты әңгімелер айтылды, ән шырқалды, ара арасында әдебиет туралы дау-талас та болды. Бірақ осы кештен бір жақсы әсер қалды. Ол Кәкімбектің Мәскеу түбіндегі киіктер туралы поэмасы еді. Кәкімбек жаңа ғана бітірген екен. Ауылдан алыста жүріп, Мәскеу түбінде жайылған киіктерді көріп, елі, жері, халқы туралы сағынышын осы көріністер арқылы шебер бейнелеген. Өзі де беріліп жаны тебіреніп, нақышына келтіріп, тамаша оқыды. Бізде бар ынтамызбен ұйып тыңдадық. Поэма біткен соң бәріміз үнсіз қалдық. Ілекеңнен бұрын сөз бастауға ешқайсымыз бата аламай отырмыз. Жасы үлкен аға жазушы, жол сонікі. Кәкімбек те қобалжи толқып отыр. Ілекең біраз үнсіз қалып, әлден соң сөзін бастады. Поэманы талдай келіп, жоғары баға берді. Шын ниетін білдірді. Ақын інісінің осы бір туындысына балаша қуанды. Кәкімбек те қуанышында шек жоқ. Аға мен іні осылай жарасып, творчестводағы жетістіктеріне бірге қуанысып, бір-біріне осылай талпынып, құшақ жайысты. Ілекең осы жиыннан шалқып, шатты оралғанымен, шаршапшалдығып ауырып қайтты. Ұшақтан түскенде аяғын әзер басады, кішкене автобуспен аэропортқа жеткенше бойын тік ұстай алмай илігіп, менің иығыма сүйеніп, еңкейіп келді. Үйіне зорға жетті. Осы кезде «Алтын Орданың» бірінші кітабы басылып болып, енді қалған екі томы дайындалып жатқан болатын. Келе осы қауырт жұмысқа кірісіп кетті. Үш томның қатар шыққанын қалап, соны тез көруге асықты. Осынша қыруар жұмысты бітіріп болып, екі жұмадан кейін ілешала тағы да Мәскеуге аттанды. Онда да амалсыз барды. Осы кезде астанада халықаралық кітап жәрмеңкесі өтетін болады. Қазақ баспалары осы жәрмеңкеге біраз кітап апаратын болыпты. Оның ішінде Есенберлиннің бірде-бір кітабы жоқ көрінеді. Тек керек адамдардың тамыр-таныстардың кітаптары ғана. Ілекең қатты ашуланды. Өз бетімен, өз есебінен Мәскеуге ұшты. Баспалар шетелдерге қандай кітаптарын өткізгенін кім білсін, әйтеуір мардымды ештеңе болмаған сияқты. Ілекең екі-үш кітабын өткізіп, шетелдік баспалармен шартқа қол қойып қайтты. Бірақ қатты науқастанып келді. Ол аз болғандай келсе, Естеліктер

жығылған үстіне жұдырық дегендей, басылып жатқан кітаптарды Баспа комитеті тоқтатып тастапты. Тағы да одан «құбыжықтар» тауып, кітапқа кінә тағылыпты. Енді Есенберлин тағы да осы кітабы үшін айқасқа түсті. Бірақ қажыған жүрек шыдай алмады, қатты ауырып, ауруханаға түсті. Инфаркпен аудырған екен. Реанимация бөліміне салды. Тырп еткізбей жатқызып қойды. Бірақ кітабы үшін көңілі алаң болған жазушы қатаң тыйым салынса да қайта-қайта ұрланып, дәрігердің бөлмесіне жасырынып барып, Комитетке, баспаға телефон соғып, жалынып-жалбарынып, өз дәлелін айтып, кітаптың шығуына бөгет жасамауларын сұрап, тіпті болмаған соң ұрысып, жанын қинап, отқа салып, азапқа түсті. Ақыры осының бәріне шыдай алмай келесі күні түн ортасы ауғанда жүрегі жарылып, мерт болды. «Алтын Орда» трилогиясының шыққанын ұлы жазушы көзі тірісінде көре алмай кетті. Ілекеңнің осы соңғы сәттерде көрген қиянатын, қиыншылығын, оның себептерін әрі қарай талдап, баға беріп жатқым келмейді. Оқушы оны өзі де түсініп отырған болар. Кімді кінәларсың? Осы кітапты жұлмалап, жолын бөгеп, жазушыны сергелдеңге салған адамдар әлі де қатарымызда жүр. Қайсын айтарсың? Тарих мұның бәріне өз бағасын бере жатар. Ілекеңнің өмірі осынша аянышты болып көрінгенімен, оның рухы кейінгі ұрпаққа риза шығар деп ойлаймын. Ол өзінің оқушысын тапты. Қалың қазақ оның оқушысы. Рас, данқ, атаққа басқалардай даңғыл жолмен, оңай түспен тұспалдап келген жоқ. Егер ол оңай жолмен, орынсыз мақтаумен, қолпаштаумен келсе, жазушы ретінде бұл биікке шыға алмас еді, ұлы жазушы бола алмас еді. Бұл күнде оның атын да, кітабын да ұмытып қалатын едік. Ілекең қиыншылыққа, қуғынсүргінге ерегісіп, қайраттанып, қайсарлана түсті, творчестволық қуатын шыңдай түсті, артына өлмес мұра қалдырды. Уақыт өтеді, талай нәрсе ұмыт болады. Есенберлин әдебиеттен нағыз орнын алады. Алыптардың соңғы тобы Әуезов, Мұстафиннен кейінгі орнына келіп, олармен иық тіресіп тұрады. Естеліктер

«АЛМАС ҚЫЛЫШТЫҢ» ЖАРҚЫЛЫ Қазақ халқының ежелгі елдігі мен тарихы жайында «Көшпенділер» атты тамаша кітап жазған, «Алтын Орда», «Қатерлі өткел» тәрізді көркемдігі жоғары шығармаларды өмірге әкелген, Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегері, аса көрнекті жазушы Ілияс Есенберлиннің есімін білмейтін адам кемде-кем шығар. Өткен бейсенбіде Жамбыл және Желтоқсан көшелерінің қиылысында жазушы тұрған үйде оның мұражайы ашылды. Онда салтанатты жиынды ашқан Қазақстан Жазушылар одағының басқармасының бірінші хатшысы Қ. Найманбаев және Ілекеңнің қаламдас достары: белгілі ғалым, әдебиетші Р. Бердібаев, аудармашысы М. Симашко Есенберлиннің шығармалары хақында және оның өмір тағдары жайында сыр шертті, ақын К. Салықов оған арнаған өлеңін оқыды. Туыс, жақындары, достары атынан медицина ғылымының докторы Рақышев, жазушының серіктес інісі, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы Зәйролла Дүйсебеков тебірене тұрып естеліктерін айтты. Мұражайдың ашылу салтанатына қатысқан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы С. Әбділдин мұра жайдың лентасын қиды. Жиналған жұртшылық жазушының көзіндей болып сақталып экспонаттармен танысты. Оның өмірі мен шығармашылық, еңбекке арналған стендті құжаттарды көрді. Мұнан кейін М. Әуезов атындағы академия театрында Ілияс Есенберлин туралы жуырда ғана «Атамұра» баспасы шығарған естелік кітаптың және Мәскеуден көп тиражбен үстіміздегі жылы басылып шыққан «Жанталас» және «Хан Кене» романдарының, тұсаукесер салтанаты өтіп, онда жазушы шығармалары бойынша жасалған сахналық, үзінділер көрсетілді. Естеліктер

Манаш Қозыбаев ЖАЗУШЫЛАР ӘУЛЕТІНІҢ ӘУЛИЕ ХАН КЕНЕСІ Ілияс Есенберлин... Бұл есімді атағанда қазақ әдебиетінің, қазақ мәдениетінің алып тұлғаларының бірі көз алдыңа келеді. Бойы орташадан төмен, көз тоқтатып қараған жанға әрдайым сыпайы да сырбаз көрінетін Ілекең шын мәнінде қазақ топырағында туып, жиырмасыншы ғасырдың ауыр тауқыметін көтерген алыптардың бірі екендігі бұл күні баршаға аян. Ілекең ағамыздың асылдығы неде? Қазақ әдебиеті бұл күнде барша шығыс халықтары әдебиетінің ең алдыңғы қатарында. Оның прозасы да, поэзиясы да соңғы ғасырда ғажайып есейді де, дүниежүзілік әдебиеттің легіне ілікті. Міне, осы тұрғыдан қарағанда қазақ әдебиетін әлемдік тұғырға қондырған біздің мәдениетіміздегі асылдарымыздың бірі, бірі де болса бірегейі Ілекең. Ұлы жазушы өзінің эпикалық шығармаларында көшпелі өркениеттің сырын да, мұңын да, шерін де жан-жақты ашып берді. Мен­менсіген Европа ғалымдары мен оқырмандары көшпенділер өрке­ниетін тағылар, жабайылар өркениеті есебінде санап келді, енді олар Ілекең шығармашыларымен танысқаннан кейін өздерінің білімсіздігін, не оның таяздығын, отырықшылар өркениетінің көшпенділерімен тығыз байланыстығын мойындауға мәжбүр болды. Сонау «тоқырау» деп аталған тоталитарлық қылбұрау заманасында тарихшылардан бұрын халқымыздың өткеніне терең бойлап, жаңаша ойлап, толғанып та тебіреніп те қалам тартқан жазушы ең алдымен Ян бастаған тарихи романистердің бәрінен жоғары көтерілді. Тарихи тақырыпқа Ілекеңнен кейін қалам тартқан И. Калашников болса Ілекеңе эпикалық құлаш сермеу жағынан да, көркемдік жағынан да жете алмады. Ал В. Чивилихин болса тыраштанып, ұлы державалық шовинизмінің жел кемесіне мініп, дауылдың айдаған жағына ағып, мекенсіз бір аралға тіреліп, омақаса құлады. Ұлы Мұхтардың «Абайынан» кейін Ілекеңнің эпикалық шығармаларын оқыған әлемдік барша қауым қазақ әдебиетінің көшпенділер өркениетінің сырын ашудағы айрықша рөлін біржолата мойындады, мойындап қана қоймады, барша дүниежүзілік адам баласының дамуында отырықшылар мен көшпенділер өркениетін бір жүйемен біріктіріп қарау керектігін түсінді, көшпенділер өркениетінің тарихтағы ғажайып маңызын те­ рең зерттеп, болашаққа батыс пен шығыстың қол ұстасып баруы керектігіне көзі ашылды. Бір кездегі ағылшын ақыны Киплингтің Естеліктер

«Батыс аты — батыс, шығыс аты — шығыс, олардың қосылуы мүмкін емес» деген тұжырымның Отаршыл психологиямен уланып, көкірегіне нан піскен алаяқтың сандырағы екендігіне бұл кезде ешкім де күмәнданбаса керек-ті. Ұлы жазушының мен өз басым азаматтық ерлігіне тәнтімін. Кешегі атақты ғалым Е. Бекмахановтың 25 жылға итжеккенге аударылуының басты себебі — ұлт-азаттық қозғалысының ең бір жабық тақырыбы — хан Кене бастаған қаһарман халқымыздың бостандық күрес тарихын зерттеуі емес пе еді. Міне, осы бір «жабық», басқаша айтқанда, «абақты», «итжеккенге» айдауы мүмкін тақырыпқа оралу үшін қандай жүрек керек десеңші! Егер біз 400 жылға созылған Ресей империясына қарсы жүргізілген 300-ге жуық ұлт-азаттық қозғалысының көріністері болды десек, басқаша айтқанда, үзілмеген, үдеген, тұтас бір ұлт-азаттық қозғалысы болды десек, солардың ішінде хан Кене бастаған көтерлісте жеке немен ел боламын деген көрініс көңілі де, көзі де соқыр жанға жалындап-ақ көрініп тұрған-ды. Империяның жанына бататыны да, көңілінің мұз болып қататыны да осы екенін еліміздің жүрек жұтқан ерлері де бір сәт ұмытқан емес-ті. Солай десек те не бір арыстандай қаһарлы, жолбарыстай айбарлы, түлкідей айлалы деген ерлеріміздің жүрегі шайылып, ашық, бетпе-бет империяға жекпе-жекке шығуға дәті дауаламайтын кез еді ғой бұл. Міне, осы сәтте Ілекең ағамыз білекті сыбанып, сауытын киіп, бес жарағын асынып, «мен мұндамын!» деп шықпады ма, ағайын! Жоқ, қалай десеңіздер олай деңіздер, Ілекең империялық айбардан, қаһардан қорықпады, зиялы қауым ішінде хан Кенедей батырлығын танытты, заманынан ширек ғасыр озып, арттағы ұрпаққа өлмес мұра, Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, С. Сматаев сияқты талантты тарихи романистер мектебін қалдырды. Ендеше, Ілекең жай жазушы емес, батыр, жүрек жұтқан жалынды жазушы, халқын сүйген патриот қаламгер, қаһарман күрескер, жазушы әлеміндегі хан Кененің өзі, оның өзі болмаса жүрегі мен көзі екендігіне дау болмаса керек-ті. Ілекең — қарышты қаламгер. Ол тапжылмай ізденді, жалықпай еңбек етті. Міне, сондықтан да алаулап жүрегінен қан тамызып, маңдай терін ағызып, халқын қуантарлық, оның қасиетті атын «Хан Тәңіріне» көтерер туындылар жазды. Ол өмірден ерте өтті, өлмеді, жалындап жайып кетті. Өзі есімін халқымыздың мәңгілік өлместер кітабына хаттатты, аты мен затын болашақ ұрпақтарға жаттатты, сөй­ тіп ол біздің зиялылар әулетінің әулиесіне айналды. Әулие Ілияс аға! Аруағың немен (егемен емес) ел болған халқымды жебеп, сүйеп жүрсін, мәңгілік дүниесінде тіреніш болсын! Ал елдің болса өзіндей әулиелер әулетінің Ілиясын, өзінің қадір-қасиеті пайғамбардай Ілиясын өзі қанша өмір сүрсе, соншалықты ұмытпайды. Әумин! Естеліктер

Бекежан Тілегенов «ТҰЙЫҚ ӨМІРДІҢ ҚҰПИЯСЫ» КІТАБЫНАН ҮЗІНДІ Орталық Комитеттегі кездесу мамырдың 26 күні сағат 9-дан аса Үкімет үйінің 4-қабатында В. Месяцтің бөлмесінде өтті. Кездесуге бюро мүшелерінен Месяцтен басқа А. Асқаров, С. Имашев қатысты. Жазушылардан Ә. Әлімжанов, I. Есенберлин, О. Сүлейменов, Д. Снегин, Ғ. Мүсірепов, С. Мәуленов, Ғ. Орманов, Ж. Молдағалиев, М. Қаратав, Ә. Тәжібаев, Ә. Нүрпейісов, Қ. Мұхамеджанов, X. Есенжанов, С. Мұратбеков, Ә. Жәмішев, Ә. Шәріпов, Ш. Елеукенов, Ә. Жұмабаев, Қ Ыдырысов шақырылды. Мәдениет бөлімінің қызметкерлері М. Есенәлиев, А. Устинов, Б. Тілегенов, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті бірінші хатшысының көмекшісі В. Владимиров қатысты. Мәжілісті қысқаша сөзбен Месяц ашты. В. Месяц: — Соңғы жылдары еліміздің, республикамыздың өмірінде елеулі оқиғалар болды. Қазақстан жазушыларының VI съезі, Абай мерекесі, пленумдар өтті. Азия мен Африка жазушыларының алдағы V конференциясына әзірліктер жүріп жатыр. Соңғы уақытта біраз құнды шығармалар туды. Осының бәрі біздің жетістігіміз. Бірақ сонымен бірге Орталық Комитетті алаңдатып отырған жайларды атамауға болмайды. Жазушылардың арасында бірлік, ынтымақтық жоқ. Жолдастық сын жойылып барады. Сын көтермеушілік бар. Елімізге аты әйгілі жазушылар ортақ істен шеттей бастады. Қандай тақырыпқа көңіл бөліп, нені жазуымыз керек деген мәселе қазір күн тәртібіндегі мәселеге айналып отыр. Дау осы төңіректе де өрбіп жатыр. Біз сіздерді жинап отырған себебіміз — осы толғақты мәселелер жөнінде партиялық, жолдастық тұрғыдан ақылдасып, кеңесейік деген ой еді. Ә. Әлімжанов: — Орталық Комитетке рахмет айтқым келеді. Біраз шаруалар жасалды. Жазушылар одағының жаңа құрамының жұмыс істегеніне бір жылдай болды. Осы уақыт ішінде аз жұмыс істедік деп айта алмаймын. Қаншама кітаптар, қолжазбалар талқыланды, әдебиеттің толғақты проблемалары талқыланды, пленумдар жиналыстар өтті. Қаншама шаруашылық, ұйымдық мәселелер жүзеге асты. Бұл аз жұмыс емес. Мен бүгін бізді қатты толғандырып отырған мәселелерге тоқтағым келеді. Жазушылар одағында соңғы күндері «Жұлдыз» журналының Естеліктер

бесінші саны жөнінде дау-талас туды. Таңертеңгі сағат сегізден бастап осы жөнінде әңгіме жүріп жатыр. Журналдың қазіргі бағыты дұрыс емес. Жершілдік, жікшілдік, туралы да қаншама әңгіме болды. Осы әңгіменің бәрін бастап жүрген Ахтанов, Нүрпейісов. Журналда жарияланып жатқан бір жақты, зиянды мақаланың гранкаларын Нүрпейісов, Мұханов, Кекілбаев оқып шыққан осындай істерді бөлім көрмегенсиді, білмегенсиді. Соңғы пленумның мәселесі де қанша дауға түсті. Пленумда Олжас баяндама жасайды деп бөлімде күні бұрын келіскен болатынбыз. Мұны біраз жұрт дұрыс түсінбеді. Осыдан астыртын әрекет іздеді, топқа, жікке бөліне бастады. Мен мұны тіпті жікшілдік емес, менмендік, өркөкіректік, сауатсыздық, мәдениетсіздік деп айтар едім. Журнал қашанда жазушылардың басын қосып, біріктіру үшін күрес жүргізуі керек. Ал бүгінгі таңда журнал оны жасай алмай келеді. Қайта, жікшілдікке, жерлестікке жол береді. Мен осы уақытқа дейін өзімнің қай жақтан екенімді білмейтінмін, ол туралы тіпті ойланбайтынмын. Ал маған қарсы адамдар менің кім екенімді, қай жақтан, қай рудан шыққанымды есіме салуға тырысады. Әдебиетте оппозиция, фракция дегендер болады. Бірақ ол маңызды, ірі мәселелер жөнінде келіспеушіліктен туатын жай. Мүдделес, ойы, пікірі бір, мақсат-мүдделері ортақ, тақырыптары, көркемдік, бейнелеу тәсілдері жақын адамдар өзара топтасып, жақындасуы мүмкін. Ал бізде олай емес, жершілдік, рушылдыққа құрылады. Мұндай талас осындай ұсақ-түйекке негізделгенде, ол тіпті жікшілдік емес, кемтарлық дер едім. Мұндай ұсақтық, жұмысқа кесірін тигізуде. Қазір соңғы жылғы жұмсалған қаражатымызды тексеріп жатыр. Бұл салада да кемшіліктер бар. Нүрпейісов, Ыдырысовтың жолма-жол аудармаларына Одақ ақша төлеген. Мұны да бір ретке келтіруіміз керек. Қаламақы саясаты да маңызды іс. Қирабаев туралы да айта кеткім келеді. Өткен пленумның жұмысын менсінбей, жаратпай сөйлеп, дұрыс пікір айтпады. Әрине, біздің жұмысымызда кемшілік жоқ емес, бар. Бізге қазір қиын тиіп жүргені де рас. Ахтанов пен Нүрпейісов әдебиетке алғаш келгенде жолдары болып, үлкен ағалары болысып, қол ұштарын ұсынды. Соғыстан оралғанда олар аз еді. Қазір жазушылардың саны көбейді, қаншама жастар қосылды. Ал олар сол бұрынғы қошеметке үйренген күйі содан айырылғылары келмейді. Тіпті өздерін қойып, олардың аудармашыларына да арнайы той жасап, қошамет көрсететін болып жүрміз. Бұл біздегі бір жаман әдет. Әдебиетті насихаттау бюросында да кемшіліктер жеткілікті. Бірақ Естеліктер

бар кемшілікті Байрам Салимовқа жауып отырмыз. Ал шынына келсек, осы кемшіліктерге жол беріп отырған Ідірісов пен Молдағалиев. Мен айтатынымды Нүрпейісов пен Ахтанов сияқты пыш-пыштап, сырттан айтпаймын, беттеріне айтамын. Ә. Нүрпейісов: — Мен жаңағы айтылған сөздерге қарсы пікір айтамын. Дау-таластың себебіне тоқтай кеткім келеді. Достоевскийдің мерекесі қарсаңында Жазушылар Одағы мен комиссияның мүшесі ретінде мерекенің жоспарымен таныстыруы керек еді, таныстырмады. Содан бері арамыз шиеленісе берді. Айта берсем оған мысалдар көп. Сіз (сөзін Әнуарға арнады), маған қаншама кінә тағып жатырсыз. «Тыныштықты бұзушы, бүлік шығарушы» дейсіз. «Мен бірінші хатшы болып отырғанда, біздің Одақта екі ұйым, екі пікір болмайды, оған жол бермеймін» дейсіз. Бұл қалай? Жазушылар тек сіздің пікіріңізбен ғана санасып, сіздің көзқарасыңызды ғана қолдауға міндетті емес. С. Мұқанов: — Есенберлиннің романдары туралы айта кетейін. Ол кітаптарын тез шығаратыны сонша, тіпті оқып та үлгере алмайсың. Өз басым қолтаңбасын жазып, сыйлаған кітаптардың бәрін оқып жүрмін. Есенберлин маған кітабын сыйлаған емес. «Хан Кенені» орыс тілінде оқып шықтым. Әуезовтың пьесасымен үндес екен. Кітап біршама жаман жазылмаған. Кенесары бүкілодақтық масштабта әшкереленген адам. Ол туралы қаулы осы уақытқа дейін бар күшін әлі жойған жоқ. Осыдан кейін мұндай кітаптың қалай жарық көргеніне қайран қаламын. Тарихта екі Кенесары болған жоқ, біреуақ болған. Ендеше, Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті бұл кітаптың шығуына неге рұқсат берді? Кенесарының іс-әрекетіне көзқарас, қатынас біреу-ақ болуы керек. Оның ісі, әрекеті Россияға жат, қарсы жүргізілді. Ал біздің Орталық Комитеттің қолдауымен осындай адам туралы кітап шығып отыр. Жұрт жабылып осы кітапты оқып жатыр. Біраз адамдар, студенттер ұлтшылдық ұрандар көтеріп жүр. Біз хандарды мақтауға неге жол беріп отырмыз. Әрине, ескіні жазуға мен қарсы емеспін, бірақ хандық құрылысты мадақтаудың қаншалық қажеті бар еді. Халықтардың арасын ашып, араздастырған, тарих әшкерелеген осы бір өлікті қайта тірілтудің қаншалық қажеті болды. Бұл кітап жастарға керісінше әсер етіп, ұлтшылдық сезімін өршіте түседі. Жазушының жалпы тарихқа көзқарасы дұрыс емес. Ал бұл жақсылыққа әкелмейді, зиянын тигізеді. Сіз инженерсіз. Тарихтан гөрі өзіңіз жақсы білетін өндірісті жазбайсыз ба. Ханның сізге керегі не? Енді Одақ туралы бірер сөз. Бұрын осы шалдар жұмысымызға кесірін тигізіп жүр деп айтатынсыңдар. Әрине, бұрын да Одақта Естеліктер

дау-талас болатын. Бірақ біз қанша айтыссақ та, талассақ та, бірбірімізді сыйлайтынбыз, қадірлейтінбіз. Meн Әуезовпен қанша айтысып, пікір таласына барсам да, оны тек «сіз» деп қана айтатынмын. Әдеп сақтайтынмын. Ал қазіргілер бір-бірін жер қылуға бар. Мен Нүрпейісовты жақтай алмаймын, кінәлаймын. Осының бәріне Орталық Комиттеттің өзі кінәлі. Имашев, Есенәлиев, Плотниковтер кінәлі. Орталық Комитет осының бәрін көріп отырып, үндемейді. Осылардың дауы немен бітерін күтіп отырған сияқты. Секретариаттың жұмысына да көңілім толмайды. Секретариаттың мәжілісіне шақырылудан қалғанмын. Жұрттың бәрін шақырады, бірақ мені керек қылмайды. Осының өзі жікке бөліну емес пе. Жуырда Есенберлиннің романы талқыланған екен, мені оған да шақырған жоқ. Бұл жолы да мен керексіз болып қалдым. Менің пікірім Одақты жаңартып, жұмысын жақсарту керек. Ә. Тәжібаев: — Секретариаттың жұмысында жүйе жоқ, не істеп, не қойғандарын өздері де білмейді. Мысалы, журналда жап-жақсы жұмыс істеп жүрген Мәуленовты орнынан қозғап, оны Ахтановпен ауыстырудың қаншалық қажеті болды? Енді сүйткен Ахтановпен тіл табыса алмай жүрсіңдер. Қайта, оны кінәлап, құтылғыларың келеді. Осы істеріңде қандай логика, жүйе бар? F. Мүсірепов: — Ілияс Есенберлиннің кітабы туралы әртүрлі пікірталас туып жатыр. Бұл әдебиетіміздің бүгінгі мәселелері жөнінде әңгіме қозғауға жақсы себеп еді. Осы тұрғыдан келіп әдебиеттегі қандай құбылысты қолдап, қандай кемшіліктерден арылу керек екенін айтып, қазіргі жағдайға баға беруге болатын еді ғой. Бірақ біз соған бара алмадық. Жұрт оның орнына дау-жанжал, сенсация күтіп, өрекпіп, дүрліге жөнелді. Мен мұны «саяси мешандық» деп атар едім. Одақ бұл талқылауды менің келісімімсіз белгіледі. Одақ арнайы тізім құрып, өз адамдарын ғана жинады. Бұл — жабайылық дер едім. Күні бұрын белгіленген 40—50 шақты адам ғана жиналған. Мен бұған қатты ренжідім. Осылай істеуге бола ма? Бұл талқылауды ұйымдастырушы — Есенберлиннің өзі. Кітапта кемшілік жоқ емес, бар. Тарихи деректерді пайдаланудың айыбы жоқ. Әлі пісуі жетпеген шала материал нағыз шебер суретшінің қолына тисе, рухани дүниеге айналары даусыз. Кітапта осы жағы жетіспей жатқан сияқты... Мен Ахтановты да, Нүрпейісовты да мүлдем кінәсіз, таза деп айта алмаймын. Олардың жөнсіз, қисынсыз кететін кездері болады. Бірақ біздің басшылар оларға дәл осындай тәсілмен жауап қайтарғылары келеді. Шыдамдылық, байсалдылық жағы жетіспейді. Бұл сендерге жараспайды. Естеліктер

X. Есенжанов: — Бүгін біздің басымыз қосылып отыр, ол үшін сізге (Месяцке) рахмет айтамын. Әйтпесе, мына қасымызда отырған Имашев жолдас менімен ашық кездесіп, бетпе-бет сөйлесуден қорқады. Біз жерлеспіз.Сол жерлестіктен зәресі ұшып, дұрыс сәлемдесуге де жарамайды. Жерлесін қабылдап жатыр деген сөзден қорқатын болуы керек. С. Имашев: — Оныңыз бекер сөз. Мен қорықпаймын. Сіз мені дұрыс түсінбей жүрсіз. X. Есенжанов: — Одақтың екінші басшысы беделді, белгілі, жазушы болуы керек. Есенберлин ондай жазушы емес. Өз кітабын тезірек өткізіп, бастырып жіберуге қабілеті мол. Одақтың қазіргі жағдайы бәрімізді де толғандырып отыр. Жазушылар ұйымына басшылық сапалы, дұрыс жүргізілмей келеді. Есенберлин өзін-өзі сыйлыққа ұсынады. Ал біз оны неге білмейміз? Осының бәрі үнсіз, жасырын жасалады. Оның соңғы романын мақтай алмаймын. Мен Мүсіреповтың пікіріне қосыламын. Арнайы комиссия құрудың қажеті жоқ еді. Талқылауды еркін өткізу керек еді. В. Месяц: — Дұрыс! Мен де сіздің пікіріңізді қостаймын. X. Есенжанов: — Одақтағы бар әңгіме қазір тек жүзге бөлудің төңірегінде өрбіп жатыр. Әсіресе, Есенберлиннің романынан кейін осы ауру асқынып кетті. Біз бұрын жүз дегеннің не екенін білмеуші едік. Қазір жағдай шиеленісіп барады. Менің пікірім: секретариатты кеңейтіп, құрамына ортақ іске жаны ашитын, әдебиетті жақсы білетін адамдардан толықтырып, жұмысын жаңаша құрып, жандандыра түсу керек деп ойлаймын. Әнуар, саған да айтарым бар. Сен тым күйгелек боп барасың. Мұндай мінез жақсылыққа апармайды, ортақ іске зиянын тигізбей қоймайды. Ә. Шәріпов: — Мен Москвада секретариатта туысқан республикалардың өкілдерімен жиі кездесіп жүрмін. Солардың көбінде Социалистік Еңбек Ері деген жоғары атақ бар. Бәрінің кеудесінде Алтын жұлдыз жарқырайды. Біз солардан кембіз бе? Әдебиеттегі тарихи тақырыпты елемеу, шеттету, оны бағаламау дұрыс емес. Автор бұл тақырыпқа қай тұрғыдан, қай бағыттан келеді — мәселе осында. Серікқалиевтың мақаласына тоқтай кетейін. Мақалада артық, жөнсіз сындар бар. Ілияс Есенберлинге әртүрлі айдар тағып, оның кітабынан әртүрлі «измдер» іздеу дұрыс емес. Бүгін де көпшілігіміз кітаптың көркемдік кемшілігін айтып жатырмыз. Ал жақсылық, жетістік жағына аузымыз бармай отыр. Жолдастар! Кезінде менің де сыртымнан арыз жазып, соңыма түстіңдер. Осыны қойсаңдаршы. Қайтесіңдер. Қоятын уақыт болды ғой. Т. Ахтанов: — Тарихи шығармалар жөнінде әңгіме болып жатыр. Естеліктер

Бірақ біз тарихи роман жөнінде сөз қозғасақ, әңгімені әуелі Әуезовтен бастамай, Есенберлиннен бастайтынымыз қалай? Бұл дұрыс емес. Тарихи жанрдың негізін жасап, тамаша үлгісін көрсеткен Әуезов емес пе. Біз ұлтшылдық сезімді орынсыз қоздыра бермеуіміз керек. Тарих төңірегінде арзан шу көтере берудің қажеті жоқ. Марченконың мақаласы да қаншама сөз тудырды. Осының бәрін қоздырып отырған сіздерсіздер. Жалпы Жазушылар одағындағы жағдайды, қарым-қатынасты жақсартуымыз керек. I. Есенберлин: — Менің кітабым туралы осында көп әңгіме болды. Орынсыз сындар да айтылып, кінә да тағылып жатыр. Кітап президиумда талқыланған жоқ па еді. Сонда қайда қалдыңдар? Менің кітабымнан қайдағы бір құбыжық жасағыларың келеді. Жасырып жасаған «тізім» туралы да әңгіме болды. Ол қате пікір. Ондай бөлек тізім болған жоқ. Бәріңді де шақырғанбыз. Келмей қалсаңдар, мен айыптымын ба? Қазір Ахтанов екеуіміздің кітабымызды қатар қойып сатып көріңдерші, кімнің кітабы қандай екенін сонда көресіңдер. Жаңа Мүсірепов біраз сөз айтты, өкпесін білдірді. Бірақ Мүсіреповтың басшылыққа өзі келгісі келгенін бәрің де жақсы білесіңдер, ол ешкімге құпия сыр емес. Ендеше, ол бізді қалай жақсы көрсін, қалай жақтасын. Осы дау-таластың негізі неде? Жасыратын ештеңе жоқ, белгілі бір топтың барын бәріміз де білеміз. Бұл топ өмір-бақи билеп-төстеп, дегенін жасап келеді. Жаңа Ахтанов бәрімізге ақыл үйретті. Бірақ өз басындағы кемшілікті көрмейді. Кезінде Шаймерденовпен төбелесіп, орнынан түскенін ұмытты ма. Біз Оразаевқа араша түсіп едік, ұнамай қалдық. Ал оның Разаевқа жасап жүргені әділеттік пе. Ендеше, ол өз қатесін неге көрмейді. Мен бұл жұмысқа қызығып, сұранып келген жоқмын. Мені Әнуардың өзі шақырды. Бірге жұмыс істейік деген соң, келісімімді бердім. Ал даудың сыры бәрімізге де белгілі. Дауласып, шатақ шығарып жүргендердің бәрі де Одаққа өздері басшы болғысы келгендер. Оны несіне жасырамыз. О. Сүлейменов: — Секретариат өз алдына бөлек топ құрып, жікшілдікке жол беріп отыр деген айып — өте ауыр сөз. Бұл әділ пікір емес. Осында әр кезеңде Жазушылар одағын басқарған жазушылар отыр. Қазіргі арамызды бөліп, араздастырған жайлардан көрі, қатарымызды жақындатып, басымызды біріктіретін жайлар туралы айтқан жөн болар еді. Жазушылар одағының қызметі туралы әңгіме де тек Әлімжановтың жеке басын сынаудан арта алмай жатыр. Рас, оның қызбалығы, шыдамсыздығы бар. Оны да түсінуге болады. Естеліктер

Жұмыс істегің келсе, қол қусырып қарап отыруға болмайды. Бүгін жағдай қандай еді? Бәрі де жақсы, бәрі де тыныш, бәріне жұрт риза болатын. Ал біз әдебиетке адал қызмет жасайық деп келдік. Бірақ біз талай жылдар бойы қалыптасып қалған тоңмойындыққа, сірескен қарым -қатынасқа тірелдік. Әрине, жұмыс болған соң талап болады. Кейбіреулерді ренжітуге тура келеді. Нүрпейісов пем Ахтанов осыны ұнатпайды, әр жерге барып, біз туралы пікір таратады. Ұсақ-түйек әңгімені, болымсыз өкпені қояйық, бірігіп жұмыс істейік деп өздеріне талай рет айтқанмын. Бірақ менің бұл ниетімді түсінбейді, тыңдағылары келмейді. Ж. Молдағалиев: — Мен Орталық Комитеттің мүшесімін. Бірақ менімен ақылдасып жүрген ешкім жоқ. Әрине, өзің басқарғаннан көрі басшыларды сынау жеңіл де тиімді. Жаңа жұмысты бүлдіріп, консерваторға айналды дегендердің бірі менмін. Ешбір басшы көпшілікке тегіс жағып көрген емес. Қайсыбіріне жағарсың. Жұртты тыңдау керек, бірақ сыбысты тыңдаудың қажеті жоқ. Әрине, одақтың басшылары жұмыс істемей жүр деп айта алмаймын. Мен хатшылықтан өз еркіммен кеттім. F. Мұстафин: — Бір коллективте осындай жайсыз әңгіме туып, араларының бұзылғаны өкінішті-ақ. Әрине, талас-тартыссыз даму жоқ. Әдебиетте де солай. Пікір таласынсыз біз алға жылжи алмаймыз. Жікшілдік топ туралы қанша әңгіме болды. Ал бізге топ керек. Бірақ біз жүз бойынша, облыс, аймақ бойынша бөлінбей, творчестволық негізде топталуымыз керек. Сонда ғана жұмыс өніп, жандана түспек. С. Бегалин: — Мен өзімнің аталық тілегімді айтқым келеді. Қарақтарым, бір-біріңді сыйлаңдар, қадірлеңдер. Бірігіп ынтымақтасып жұмыс істеңдер. Менің тілегім осы. Д. Снегин: — Бүгінгі әңгіме пайдалы болды деп ойлаймын. Әсіресе секретариаттың жұмысына септігі тиері сөзсіз. Біз аға жазушыларға көп көңіл бөле бермейміз. Аға ұрпақтың кемшілігі болса, кешіре білейік. Мен Олжастың аға ұрпақ туралы пікірін қолдамаймын. М. Қаратаев: — Осы айтыс-тартыстың, жанжалдың себебі неде? Осының бәрі атаққұмарлықтан туып жатқан сияқты. Атақ, даңқты бөлісе алмай жатырмыз. Біразымыз жасанды, жалған атаққа ие болғымыз келеді. Міне, осындай жеңіл атақ үшін талас қашанда әдебиетке кесірін тигізеді. Қызғаныш, ұсақ күншілдік қашанда болған, одан арыла алмай келеміз. Бірақ әдебиеттің мүддесін жоғары ұстауымыз керек. Естеліктер

А. Асқаров: — Жазушылар одағы дұрыс жолда, дұрыс бағытта деп ойлаймын. Аға жазушыларға да ұлғайған жастарыңды, тәжірибелеріңді бұлдай бермеңдер деп айтар едім. Жазушылар одағы маңызды мәселелерге көбірек назар аударуы керек. Жеке-арақатынас емес, творчестволық мәселе бірінші тұруы керек. Бүгінгі жиында жеке шығармалар туралы әңгіме болған жоқ. Тек Есенберлиннің романы туралы пікір айтылды. Тек тарихи тақырып туралы ғана әңгіме қозғалды. Бірақ бұл мәселеге де байыппен қарауымыз керек. Жалпы тарихты бейнелеуге қарсы болмауымыз керек. Тек кім қай тұрғыдан, қай бағыттан бейнелейді, мәселе осында. Жаңа бәрің Есенберлинге жабылып, сынап жатырсыңдар. Оларың дұрыс емес. Мен де кітапты оқып шықтым. Жекелеген кемшіліктері болуы мүмкін. Бірақ негізінен теріс, зиянды кітап деп айта алмаймын. Романнан соншалық үлкен қатені көріп тұрған жоқпын. Кітапты ұлтшылдық сарын бар дегенге де қосылмаймын. Бұл қате пікір. Мұндай айып тақсақ, өсіп келе жатқан жастарға қандай тәрбие береміз, қандай үлгі көрсетеміз. Мұндай пікірді абайлап, байқап айту керек. Бұл жиында Ә. Жәмішев, Ә. Жұмабаев, С. Имашев сөз алды. Бірақ әдебиет туралы әдеттегі жаттанды, жалпы пікір болған соң бұл сөздерді келтірмедім. Мәжілісті Месяц қысқаша қорытып, екі жақтың да көңілін қалдырмай, бірігіп жұмыс істеуге, ынтымаққа шақырып, жиналысты жабық деп жариялады. Осы жерде сол жиналыстан алған бір әсерімді айта кеткім келеді. Ақсақал жазушымыз Сәбит Мұқанов бастап барлығы Есенберлинге жабылып, романын жамандап, одан саяси қате, ұлтшылдық белгісін іздеген кезде творчестводан мүлдем аулақ, таза партиялық рухта тәрбиеленген функционер, коммунистік талаптан, партиялық бағадан басқаны мойындамайтын Асанбай Асқаровтың осы жолы Есенберлинге араша түскеніне таңым бар. Қайран қалдым. Тіпті осы жазушыларға жақын деген, идеология саласын басқарып жүрген Имашевтың өзі де, идеология бөлімдерінің қызметкерлері де осы романды құбыжық көріп, ұлтшылдық іздеп жүргенде, Асқаровтың араша түскеніне қалай қайран қалмассың. Кейін Асқаров туралы әртүрлі пікірлер айтылып, артынан сөз де ерді. Жаман атқа да қалды. Әсіресе оның кадрлық мәселелерді шешудегі әділетсіздігі, біржақтылығы, жерге бөлу сияқты келеңсіз қылықтары жұрт арасында көп әңгіме болды. Бірақ Асқаров саясаттың адамы ғой. Көзі ашылғалы, қолы билікке, басшылыққа жеткелі саясаттың төңірегінде келеді. Мүмкін жаңағы жұрт айтып жүрген кемшіліктері де сол саясаттың, саясатшылдықтың салдары болар. Бірақ осы жиналыста саясат көздеу жағынан ол Естеліктер

жұрттың бәрінен де жоғары тұрды. Тіпті белгілі жазушылар I. Есенберлиннің шығармалары осы кезде жұрт арасында кеңінен тарай бастағанын кешірмей, оның творчествосын кеміту үшін, әдебиетті ең бір жауапты әрі қауіпті тақырыпты — тарихты құрбандыққа шалды. Өткен өмірімізге, тарихтың бір елеулі, жауапты кезеңіне саяси айып тағып, теріс баға беріп, сол арқылы Есенберлинді мұқатқылары келді. Есенберлинді кемітеміз деп шыққан тегімізге — тарихқа тіл тигізіп, Отан деген қасиетті ұғымға қол жұмсадық. Ай, шіркін-ай, кейде тіпті адам сүйер қылығымыз жоқ-ау! Ал мұның өте қауіпті екенін, бүкіл тарихқа, халыққа зияны тиетінін саясатшыл Асқаров сезген еді. Жиналысты басқарушы Москвадан келген орыс азаматы Месяц қайбір қазақтың тарихын білетін адам еді. Көпшілік жарысып жамандап жатқан соң нанып қалуы да мүмкін ғой. Ол республиканың үлкен басшыларының бірі, ендеше бүгінгі айтылған пікірлерді қостап, тарихымыз туралы теріс көзқараста болса, бәрімізге де қиын тиері сөзсіз. Мұны басқа жұрт түсінбегенмен, Асқаров түсінген еді. Жаңағыларға қосылып, Асқаров бірге жамандаса, тарихқа кесірі тимей ме. Онда Месяц те осы пікірге ауысады. Онда бұл Бюроның пікірі, Бюроның бағыты болып табылады. Ал мұндай жағдайлар өмірімізде аз болған жоқ еді ғой. Тарих та, әдебиет те ондай бағаның зардабын шегіп, қасіретін тартқан болатын. Көпшілігіміз осыны түсінгіміз келмеді. Түсінейікші деген ниетіміз де жоқ еді. Бар ойымыз — қайткенде Есенберлинді қаралап, романын жамандап, жоққа шығарып, табалап кету еді. Естеліктер

Раунақ Есенберлин МЕНІҢ НЕГІЗГІ АДАМЫМ Осыдан бірнеше жыл бұрын «Комсомольская правда» газеті өз оқырмандарына өмірлерінің мағынасына тікелей қатысты адамдар жайлы жазуды қолқа еткен еді. Оқырман өміріне барынша әсер еткен адамды «Комсомольская правда» ең негізгі, басты адам деп атады. «Комсомолканың» үндеуі маған ойлануға мәжбүр етті: менің негізгі адамым кім? Жауапты бірден таптым. Менің негізгі адамым — ол кітаптары Одақ халықтары мен бірқатар шет ел тілдеріне аударылған «Көшпенділер», «Алтын Орда» трилогиялары, басқа он роман және көптеген поэма, повестер, әңгімелер, өлеңдер, пьесалар авторы — белгілі қазақ жазушысы, менің үлкен ағам Ілияс Есенберлин. Ол маған есімді білген кезден бері тәрбиешім, ақылшым және сүйенерім болды. Менің негізгі адамым — ағам менен небары бір-ақ жас үлкен болатын. Біз ерте жетім қалдық. 1924 жылы анамыз дүниеден өткеннен кейін өгей әкеміздің қолында қалған төрт бала едік: үлкен апамыз Назым, Ілияс, мен және біз шамалас жастағы, әкеміздің ағасының жетім қалған ұлы, біздің бауырымыз – Ахметқали. Онымен біз бір үйдің жан-дарындай тату өстік. Туған үйіміз Ақмола облысындағы Атбасар қаласының шет жағында осы күнге дейін сақталып келеді. Ол үйді біздің әкеміз Есенберлі өзінің егіз бауыры Жұппаймен бірге салған болатын. Біз бала кезімізде ағайынды Есенберлі мен Жұппайдың балта шебері болғандарын және олардың Атбасарда көп үйлер салғанын талай рет естіген болатынбыз. Өз үйіміздегі біздің өміріміздің соңғы жазы қатты есімде қалды. Біз кедей тұрдық, аштыққа ұшырадық. Әлбетте, таңертең өте құнарсыз ертеңгі астан соң үйдің батыс жағындағы көлеңкеге жайғасып отыратынбыз. Сонан соң сол жерде Ілияс бізге ертегі айтатын. Ертегілер өте қызық болушы еді және олар бітпейтін. Мен оның осыншама көп ертегі білетініне таң ғалатынмын. Кейінірек менің түсінгенім: ол ертегілерді өз жанынан шығарып ойлап табады екен. Болашақ жазушының табиғи дарынының қабілеті сол балалық шақта қалыптаса бастаған ғой деп болжаймын. Біраздан соң күн түске қарай жоғары көтерілетін, ал ауа сонда Естеліктер

әбден ыситын. Сол кезде біздің үйдің тұсынан басталатын шексіз кең дала бізге толқыны буырқаған теңіз болып көзімізге елестейтін. Бұл жаздың ортасы шілдедегі даладағы ысыған ауадан пайда болатын тамаша көрініс — сағым еді. Сол сағым балалық қиялымызға қанат беретін. Енді әжептеуір өмір кешіп, Одақ көлеміндегі барлық теңіздерді көзбен көріп, менің бүгінгі айтарым: біздің сол балалық шақтағы көргеніміз көгілдірге жатпайтын Қара теңізге де, самал желді Балтық теңізіне де ұқсамайды. Сол Атбасар шетінде біз байқаған көріністі кейін мен еш жерде көрген емеспін. Бұл – сонау бала кезімнен есте мәңгі қалған бір тамаша сурет. Жазушы Сәбит Мұқанов шығармасында әсем көркемделген Атбасар жәрмеңкесі жаз айларында қала жанынан ашылатын. Сол жылғы жәрмеңкенің есімде ерекше айшық қалған себебі, Ілияс басқа балалардың бәрін қазақша күресте жеңіп шығып ақшалай сыйлық алғаны еді. Осы уақытта бізге қаражат өте қажет болатынына қарамастан, Ілиястың жеңісінің құрметіне Назым шағын той жасап сыйлыққа берілген ақшаны түгелдей жұмсап жіберіпті. Әпкеміз сол дастарханға өзінің құрбылары мен біздің дос балаларымызды шақырды. Сөйтіп 15 адам жиылды. Бауырсақ пен бесбармақ жедік, қантпен шәй іштік. Ойнадық, әзілдестік, көп ән айттық. Бәрімізге, әсіресе маған, аса көңілді болды. Осыншама, менің түсінігімше, үлкен жеңіске жеткен өзімнің кішкене ағамды мен шексіз мақтан еттім. ...Ерекше айтып өтейін, ерте балалық шағымда бір ойын ойнап жүрген кезімде мен Ілиясты «кішкене аға» деп атап едім. Жалпы біз екеуіміз де аласа бойлы болатынбыз және бірімізден-біріміздің бой жағынан айырмашылығымыз аз. Әрине, біздің өмірімізде налыған, кейіген жағдайлар аз болған жоқ. Ал енді осы әттегенайлардың ішінде біздің тапал бойымыз ең соңғы өкініш емес еді. Тек 7—8 жаста ғана емес, одан кейінгі бозбалалық кезеңде де біз өз құрбыларымыздан бой жағынан әлдеқайда төмен болдық. Әлі есімде жазғы мектеп каникулы бітіп күз түскенде бізді қатты өкіндіретін жағдай басқа балалардың бойлары әжептәуір өсіп, біздің бойларымыздың сол каникул алдындағы кезеңдегідей қалып қоюы еді. Меніңше, сол уақыттағы біздің маңдайымызға тағдырдан тиген алғашқы таяқтан кейін Ілияс екеуімізді замандастарымыздың алдында ой жағынан төмен болмауға, білім мен ғылымға ұмтылуға себепкер болды. «Жаман айтпай жақсы жоқ» дегендей. ...Сондағы басқалар «сәбидей» тұқыртқан менің кішкене ағам Естеліктер

сол жолы ойда жоқта жеңімпаз атанды. Бойы ергежейлі болғанымен ол қазақша күрестің айлаларына жақсы қанық болатын. Қара күшке айланы қарсы қойды. Кейін сақайған кезімізде мен бір жолы Ілиясқа сол бір алыс балалық шағымыздың қуанышты сәтін есіне түсірген едім. Оның айтқаны: «Менің өмірімде әp түрлі дәрежедегі сан-алуан той-томалақтар болды, бірақ мен үшін ең ыстық, ең қымбат сыйлық апамыздың бізге ұйымдастырған жеңіс тойы болатын. Сол жылғы жаздың аяғында апамыз тұрмысқа шықты. Өгей әкеміз қолында бірінші күйеуінен бір ұл, бір қызы бар бір таныс әйеліне үйленді. Күзде мен өз үйіміздің жанында тұратын Жұмабек ағайымыздың үйінде тұратын болып соларға көштім. Жұмабек ағайымызда шағын ет дүкені болды. Ол аса ауқатты адам болған жоқ, дегенмен оның жанұясы аш болған емес. Ағатайдың үйіне ауылдан кооператив шаруаларымен, халық ағарту мекемесіне, саудаға және басқа істерімен қалаға келген қазақтар атбастарын тірейтін. Кешкісін ағатайымның үйінде 10-15 қонақ пен жатақ Атбасар қазақтары жиналып нағыз думан салатын. Олар ән шырқайтын, қызықты әңгімелер, ертегілер айтатын, дойбы ойнайтып. Кейде карта ойнайтын. Ұтылып қалғандарының маңдайына саусақпен ұратын. Ол үйде біреулердің арақ ішкенін, не темекі шеккенін мен көрген емеспін. Ал көпшілігі насыбай ататын. Атбасар қаласынан 40 шақырым жердегі Батауан көлі жанында қай кезде бұнда пайда болғандары белгісіз, өздерін қырғызбыз деп айтатын, бірақ қазаққа сіңіп кеткен қырғыздар тұратын. Солардың ішінде тамаша ән салатын, домбырада ойнайтын, көп жыраулар мен поэмалар білетін Қақбай деген ақын болды. Ілияс әсіресе осы Қақбайды тыңдағанды жақсы көретін. Ол Атбасарға жиі келіп тұратын. Қақбай келгенде мен Ілиясқа хабар жіберетінмін. Ілияс бізге сол уақыттарда үзбей келуші еді. Бір бұрышқа жайғасып алып Қақбайды бар ынтасымен тыңдайтын. Ілиястың Асанқайғы, Бұхар жырау, Едіге, Қобланды, Абылай, Кенесары тағы басқа да «Көшпенділер» мен «Алтын Орда» трилогияларының кейіпкерлерін алғаш рет сол Қақбайдан және басқа да ақындар мен шешендерден естігенін өз көзім көрді. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» хикаясын да Ілияс алғаш pет осы адамдардың аузынан естіді. Әрине, халқымыздың ұмытылмайтын, қасіретке толы, ұлы сазы «Елім-айды» да сол кезде ұйып тыңдаған болатын. Осы бір аттары тарихқа беймәлім қарапайым ақындар бүлдіршіндей жас Ілиясқа бүкіл саналы өмірінде есінен кетпейтін қазақ фольклоры мен өз халқының тарихына деген ыстық ықылас пен шынай қызығушылық шоғын тұтатып берді. Осы кештерде сол кездегі Атбасардағы көпке таныс әндер де айЕстеліктер

тылатын. Олардың кейбірін мен содан кейін еш жерде естіген емеспін. Солардың ішінде мысалы «Жәмилә» деген мұңлы ән. Әрине, бұл балалардың өлеңі емес, дегенмен бізге нәзік, сазды болып көрінген-ді: Жәмилә неге жүдеусің? Бетінде тамшы қан жоқ қой. Жаралы ма еді жүрегің? Түбінде терең зар көп қой. Шапаныңды жамылып. Айға (бір) неге қарайсың? Күрсініп, ауырып, күңіреніп, Жұлдызды неге санайсың? Осы әнді мен Александр Затаевичтің 1925 жылы Орынборда шыққан «Қырғыз (Қазақ) халқының 1000 өлеңі» кітабынан таба алмадым. Осы кештерде біз саяси сауаттылықтың алғашқы сабақтарын алдық. Себебі, жиналған адамдар сол уақыттағы көкейтесті сұрақтарды талқыға салатын. Және олар барынша сауатты азаматтар болатын: кооперативтің төрағалары мен есепшілері, мұғалімдер, қала қызметкерлері. Олардың ұрандары мына өлеңнің жолдары еді: Кел, қазақ, кедейлер, Ұйымдас жалшымен. Байларды, Молданы Қойдай қу қамшымен. Кейін осы адамдардың ішінен, Атбасар ауданындағы ірі байлар ағайынды Ыбырай мен Ыдырыстың жылқыларын конфискелеуге жіті араласқан, белсенділер шықты. Осылай бір жыл уақыт та тез өте шықты. Келесі жазда Ілияс енді ғана ашылған балалар үйіне қабылданды. Ол кезде оны «жетімектер паналайтын жер» деп атайтын. Ал Ахметқали болса сол жаңа жекжаттарымен бірге өмір сүруін жалғастырып жатты. Жетімдер үйі қаланың басқа шетінде орналасқандықтан біз Ілияс екеуіміз сирек кездесуге мәжбүр болдық. Бірімізді-біріміз өте қатты сағынып жүрдік. Кей кезде Ілиясқа бізге келіп қонып кетуге рұқсат беретін. Біріміз-бірімізбен қатты құшақтасып, бірге болу біз үшін қаншама үлкен бақытты шақ еді. Күзде мені мектепке берді. Ол заманның мектебі қазіргі мектептерге мүлдем ұқсамайтын. Өзім қабылданған 1-класта менің құрдастарыммен қатар ересек адамдар да бізбен бірге оқу оқыды. Олардың арасында тіпті ерлі-зайыптылар да кездесетін. Енді олардың көпшілігі бір жыл, екі жыл оқып, аздап сауаттарын ашқан соң оқуды Естеліктер

тастап, жұмысқа орналасатын. Осының арқасында солардың ішінен кейін оқу-ағарту ісінің көптеген ірі қызметкерлері шықты. Әлі есімде, бір жас жігіт 1-класты бітірген соң 1-кластың мұғалімі болып орналасты. Артынан оның класы 3-ге көшкенде ол 2-ші кластың оқытушысы болды. Ол одан әрі 3-ші, 4-ші кластарға сабақ берді және тәжірибелі ұстаз болып саналды. ...Бір сөзбен айтқанда, ағатайым салқын күзде мені жалғыз рет мектепке жетектеп апарды. Содан кейін менің қалай оқып, мектепте не істеп жүргенімде оның еш шаруасы болған емес. Бірақ оның маған алғаш рет мектепке жол көрсеткеніне бүкіл өмірім бойы алғысымды айтып жүрмін. Ал Ахметқалиды не өгей әкесі, не әкейдің екінші әйелі мектепке беруге қам жеген жоқ. Осының кесірінен ол сауатсыз болып қалды. Мен де бір қысылтаяң жағдайға кездесіп оқуды тастап кетуге жақын жағдайды басымнан кештім. Онда Ахметқали сияқты мен де сауатсыз болып қалатын едім. Оқиға былай болып еді. Бір жолы бір себеппен мен мектепте болған жоқпын да. Келесі күні неге екенін өзім де түсінбедім, мектепке баруға мен өте қатты қорықтым да, тағы да сабақты жіберіп алдым. Үшінші күні мен одан да бетер үрейлендім. Осылай екі күн сабақта болмағасын үшінші күні де мектепте көрінуге беттемедім. Келесі күні одан аса қауіптендім. Одан әрі де бойымдағы қорқыныш сезімін жеңіп шығатын күш болмай, бұдан былай мектепке бармаймын деген шешімге келдім. Күні бойы Жабай өзенінің жағасында уақыт өткіздім: қармақпен балық ауладым, бір қолөнер жұмыстарын жасаған болдым, жалғыз болғасын өзіммен өзім асықпен алша ойнадым, сосын үйге кешкісін оралдым. Осылай сең соққандай сенделіп жүргенімде бір апта уақыт өтіп кетіпті. Бірде таңертең ішқұса болып налып отырған кезімде күтпеген жерден Ілияс келді. Мен оның осыншама ашуға тұтынғанын алғаш рет көрдім. Келе ешбір сөз аузынан шығармай, тек мені жағымнан бір тартты, сосын қолымнан жетектеп мені дедектетіп мектепке алып келді. Басында мен қарсыласуға тырысып көрдім, сосын көндім. Класта сабақ жүріп жатыр екен. Ілияс есікті өзі ашты да, өктем дауыспен маған класқа кір де партаңдағы өзіңнің орныңа отыр деп бұйрық берді. Meн оның айтқанын істедім. Мені таңдандырған жағдай, маған ешкім назар аударып көңіл бөлген жоқ. Мұғалімдер де, оқушылар да сен неге бір апта мектепте болмадың деп менен сұраған жоқ. Сол Жабай өзенінің жағасындағы Ілиястың ең бірінші, және ең соңғы жасаған үлкендігі болатын. Осыдан кейін ол маған өмір бойы бір дөрекі сөз, мінез көрсетіп көрген емес. Егер мен қателессем Ілияс жағдайды түсіндіретін, дәлеледеп беретін немесе белгілі бір істі қалай жасау Естеліктер

керектігін айтып беретін. Біз бірімізге-біріміз өмір бойы ерегісіп салғыласып көрген емеспіз. Сол себепті, маған кейбір ұрсысып немесе төбелесіп жатқан аға-інілер мен апалы-сіңлілерді көру жағымсыз көрініс. Көзді ашып жұмғанша зыр етіп 2 жыл уақыт өтіп кетті. Жетімдер үйінде бір оқиға болса керек, Ілияс ол жерден кетті. Өгей әке де, өгей шеше де оған қуанған жоқ, бірақ олар оны қуған жоқ. Ілиястың өз үйіндегі одан арғы өмірін жұмақ деп айту қиын. Шынына келсек сол кезде осы үйдің біз заңды түрдегі иесі екеніміз-ау деген ой біздің басымызда болған емес. Бір сөзбен айтқанда Ілиясқа барар жер, басар тау қалмады. Сол себепті ол жетімдер үйіне өз әкесі салған үйден қалай кетті, солай қайтып оралды. Жазда Атбасарға Петропавл қаласынан педагогика техникумының студенттері келген болатын. Солармен Петропавлда оқыған біздің өкіл апамыз Базарайым да оралды. Сұлу, кеңпейіл, қайратты Базарайым біздің мақтанышымыз болатын. Кейінірек ол Алматыда жауапты қызметтерде жұмыс істеді, бірақ біз Ілияс екеуіміз онымен арамызда дұрыс қарым-қатынас қалыптаспағанына талай рет өкінгенбіз. Студенттердің келуі ірі мәдени оқиғаға айналды. Олар Атбасардың халық үйінде спектакльдер қойды. Студенттердің репертуарларында С. Сейфуллиннің «Қызыл қырандар», М. Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесалары және 10 бөлімдік «Арқалық батыр» болды. Солармен қатар «Біржан мен Сара» айтысын да көрсетті. Сара рөлін біздің Базарайым әпкеміз орындады. Халық әні «Гәккуді» ескі сарынмен айтты. Ол әннің Е. Брусиловскийдің өңдеген нұсқасына дейінгі түрі болатын. Бізге бұрынғы ескі сарын ұнайтын. Петропавл студенттерінің спектакльдері үлкен нәтижеге ие болды. Жаздың аяқталып келе жатқан кезі болатын. Бірде үш күндік үзілістен соң біз Ілияспен көшеде кездесіп қалдық. Ол бір тапсырмамен сот мекемесіне келе жатыр екен. Ілияс маған кешеден бері нәр татпағанын айтты. Өмірдегі ең қымбат адамыма еш көмек көрсете алмағаныма қатты қиналдым, қапаландым. Сот ғимаратына жақындап келегенімізде үй сылап жатқан бір әйелдерді көрдік. Олардан сәл әрі таман көше ортасында үлкен жасыл қарбыз жатыр екен. Мен солай қарай тұра жүгірдім. Жақындағанда оның қарбыз емес резеңке доп екеніне көзім жетті. Біз бұл табыстарымызға қуанып кеттік, өйткені бұған дейін де, бұдан кейін де бізде доп болып көрген емес-ті. Аштықты ұмытып сол арада доппен ойнап кеттік. Бір кезде сот ғимаратының қақпасынан еңгезердей қара ер адам шықты да, айқай салып бізге қарай жүгіре жөнелді. Мен қорыққанымнан допты тастай сала Ілияспен бірге зытуға әрекеттендім. Естеліктер

Зәреміздің ұшқан себебі артымызға қарасақ, қара дәу әлі соңымыздан қуып келеді екен. Біздің қуғыншымыз алған бетінен қайтар емес. Сол жүгіргенімізбен қаладан әжептәуір ұзап шығып кетіппіз. Соңынан, әбден күшіміз сарқылып біз тоқтадық. Дәу жанымызға келді де бізді желкелей жөнелді. Шаршағанымыздан құр сүлдеріміз қалған және қатты қорқып кеткен бізді ол қалаға дедектетіп алып келді. Содан кейін ол бізді ұрған жоқ, бірақ доп ұрлағандарың үшін түрмеге отырғызамын деп қорқытты. Менің допты ұрламағандығымды, оны тауып алғанымды және сол жерге тастап кеткендігімді, ол есепке алмады. Біз Дәудің сот ғимаратынан шыққанын көргендіктен оның бізді түрмеге отырғызамын деген сөзіне сеніп қалдық. Ақыры, ол бізді сот үйіне алып келді. Манағы әйелдер менің допты тастап кеткенімді көріп, оны әкеліп қойған екен. Бұл жерде Дәу бізді желкемізден бір-бір түйіп босатып қоя берді. Қолымыздан еш әрекет келмегені бізге қатты батты, өкіндірді және күйіндірді. Одан кейін қалада біз біреудің қалтасына түсіпті-мыс, сосын кошелек иесі біздің соңымыздан қуыпты-мыс деген лақап тарап кетті де, біз онан бетер сары уайымға түстік. Кейін біз жауымыздың есімі Микагоз екенін білдік. Ол Атбасарда бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған соттың шаруашылық меңгерушісі екен. Микагоз біздің жанымызға ұзақ уақыт жазылмайтын жара салды. Әрине, біз онымен кейін есеп айырыстық. Күз түсті. Қалада көп қарбыз бен қауын пайда болды. Атбасардың тұрғындарының көпшілігі қала сыртында бау егетін. Көкөніс жинау кезеңінде біз, Атбасар балалары, қала сыртындағы үлкен жолға шығып әртүрлі ойын ойнайтынбыз. Қарбыз бен қауын тиеген арбалар қалаға жақындағанда біз оларға жүгіріп баратынбыз. Көкөніс иелері бізге қауын мен қарбызды тегін сыйлайтын. Қаланың біз тұрған шетінен әлбетте 15-20 шақты бала жиналатын. Арамызда кейде қыздар да болатын. Күздің бір жаймашуақ күнінде біз бір осындай арбаның келе жатқанын көріп қалдық. Барлық бала солай қарай жүгірді. Арбаға тақалған кезімізде біз Ілияс екеуіміз күрт тоқтадық. Себебі брешкеде Микагоз отыр екен. Ол екі қолымен екі қарбыз ұстап отыр. Біз оның қолынан ештеңе алғымыз келмеді. Бірінші болып жеткен бала Микагоз ұсынған қарбызды алайын деп қолын соза бергенде Микагоз оны сол қарбызбен шекесінен бір қойып жерге сұлатты. Бұндай көріністен сасып қалған балалар не істерлерін білмей дағдарып қалды. Қарбыздың үстінде отырған Микагоз болса өзінше мәз болып кекесінді түрде езу тартты. Жылаған, басына жарылған қарбыздан үсті салтақ Естеліктер

салтақ, шаңға аунаған бала орнынан тұрғасын біз кішкентай жиналыс жасадық. Сол жерде Микагозден кек аламыз деген шешімге келдік. Микагоз келесі жолы қарбызға барғанда біз оны тағы да қарсы алып, балалардың бірі оны арбасына тақап, одан қарбыз алуға беттейтін болып келістік. Егер ол осы жолғыдай дөрекі қылығын қайталайтын болса оны таспен ататын болдық. Және жай ғана емес, бала да жазасын бере алатын дәлелдеу мақсатымен тасты барышна қатты күшпен лақтыруға бел байладық. Бұл жоспарымыз айдай ашық, қарапайым еді. Тек бір мәселе қиынға соқты: кім бірінші болып Микагозге қолын созып, қарбыздың соққысына жығылуға тиіс? Оған тек Ілияс өз еркімен баратынын бірінші болып айтты. Ілиястың бұл шешіміне менің тізелерім дірілдеп кетті. Бірақ қарсылық көрсетуге батылым жетпеді. Ілияс сөзін нық айтты. Айтқан сөз — халықта белгілі — атылған оқ. Ілиястың бұл батыл ісін мен бір жағынан мақтан еттім, екінші жағынан қорықтым. Микагоз жүретін жолға күзет қойып оны бақылауға алдық. Тек үшінші күні Микагоз баудағы қарбыздарға бет алды. Біздің достарымыз «қақтығыс алаңына» шықты. Әрқайсысының қолында екі тастан. Күні ұзаққа күту жалықтыратын болды. Күндіз жиналған қарбыздар мен қауындарды көру бізді қуантып, көңілімізді орнына келтірді. Ең соңында Микагоздің арбасы көрінді. Балалар оған еш көңіл бөлмегенсіген болды. Олар жәй бейбіт ойнап жүрген сияқты көрінді. Микагоздің арбасы жақындаған кезде бәріміз оған қарай жүгірдік. Микагоз өткен жолғыдай екі қолына екі қарбыз ұстап отыр. Қолдарын созған Ілиясқа Микагоз сол қолымен қарбыз ұсынғансып, оң қолындағы қарбызды оны ұру үшін лақтыруға ұмтыла бастады, бірақ үлгере алмады. Себебі, осы сәтте оның басына біздің тастарымыз қарша борады. Оның күтпеген жердегі оқиғаға сасқаны соншама, тіпті қарсылық көрсетуге де әрекет жасамады. Жеңілген жауымыз қарбыздарға құлады, ал брешкеге жегілген өгіздер оны үйіне алып кетті. Қойған мақсатымызды іс жүзіне асырып, оған өзімізше массаттанып біз жиған қарбыздарымызды бөліп алдық та, үйлерімізге қарай бет алдық. Біздің өз үкімімізбен жасаған сотымыз, әрине, тым қатал болды. Микагозді ана жолы жасаған қылығы үшін қылмыстық жауапқа тартуға болатынын біз білген жоқ едік. Ол сотта «үлкен бастық» болғандықтан, заң жолымен жазалауға мүмкін емес деп санағанбыз. Екі аптадан кейін сот ғимараттың жанынан өтіп бара жатып біз Ілияс екеуіміз Микагозді кездестірдік. Ол жарақаттанған басын бинтЕстеліктер

пен орап алып қақпа алдында отыр екен. Оның жанына қорықпай баруға біздің батылымыз жетті. — Не, ауыра ма?— деп Ілияс одан сұрады. Микагоз оны таныды. Жұмған аузын ашпай, ол теріс қарады. Байқаймыз бірдеңе түсінген сияқты. Сол жерде Ілиястың маған айтқаны: — Жеңілген жау — бұдан былай жау емес. Енді біз оған қайырымды болуымыз керек,— деді. Бір аптадан кейін, менің бүкіл өмірімде есте қалатын оқиға болды. Біздің үйде күндіз қала табынында бағылып, кешке өзі қайтып оралатын бір сиыр болды. Бір жолы ол үйге оралмағасын мені сол сиырды іздеуге жіберді. Сиыр іздеп жүріп қаладан қалай алыс жерге кетіп қалғанымды өзім де байқамай қалыппын. Кейін қарай бұрылғанымда қараңғы түсіп кетті. Үйге келе жатырмын, ал маған неше түрлі шайтандар, жезтырнақтар елестейді. Мен сол кезде басқа адамдар сияқты, ешқашан оларды көрмесем де сондай қорқынышты дүниелердің болатынына сенетінмін. Бір кезде менің алдымнан екі қадам жерден құбыжық пайда болды. Менің байқағаным ол биік бойлы, жіңішке, басы бел ортасына орналасқан екен. Құбыжық басын төмен изеп маған тура келе жатты. Қорыққанға қос көрінеді дегендей мен үрейленіп жолымнан ыршып түстім. Қарасам бұл атты адам екен. Жолаушы тіпті байқаған да жоқ. Жанымнан өте шықты. Шаршап, титығыма жетіп үйге зорға келсем, сиыр маңғаз күйсеп қорамызда тұр. Ертеңіне басымнан кешкен хикаяны мен Ілиясқа айтып едім, ол маған шайтандар мен жезтырнақтар жайлы бүтін бір лекция оқып берді. Осының бәрі сен сияқты қатты қорыққан адамдардың қиялынан туған, ертегіге айналған шындыққа еш қатысы жоқ, жалған түсінік деп қатты баса айтты. Шынында ешқандай шайтан да, жезтырнақ та жер бетінде жоқ,— деп сендірді. — Бұндай «құбыжықтармен» кездескенде есіңнен танып қалуыңа болатын еді,— деді Ілияс. Тіпті ауырып қалуға да болады екен. Ондайдан кейін, есің ауып кетсе, сен құбыжық жоқ дегенге сенбес едің,— деді ол. Көп жылдар өткен соң Мәскеуде осы эпизодты есіме алып, ол жайлы өзіммен қызметтес жолдастарыма айтқанымда, солардың бірі маған әзілдеп еді: — Сіз өзіңіз ағаңыздың «лекциясының» арқасында маркстік философияны оқымай тұрып-ақ одан көп ерте уақыттан бері материалист болып қалыптасып алған екенсіз. Әзіл-ойын өз алдына, солай болғаны рас, сондықтан мен сол оқиғадан кейін ешбір мифке айналған құбыжықтарға сенбейтін болдым. Тағы бір эпизод есімде қалыпты. Бір жолы мен жақын бір ауылға Естеліктер

бір күнге кеткен едім. Келесі күні Атбасарға қайтып оралғасын мен Ілиясқа барғанмын. Ілияс маған тосынсый ретінде бір сыйлық, дайындаған екен. Ол алманың бір кесіндісі. Атбасарда алма өспейтін. Ондай періште бағында ғана өсетін дәм жайлы естігеніміз болмаса, оны жеу үш ұйықтасақ, түсімізге кірмейтін дүние еді. Оның өгей әкесінің үйінде бір алма пайда болған көрінеді. Сол титтей алманың жартысын Ілияс өзі жеп, екінші жартысын маған арнап шүберекке opап ұстап отыр екен. Осы бір кішкентай ғана қоңыр түйіршік маған Алматы апорты немесе венгер джонатанынан тәтті көрінді. Алма дәмін татқаныма және оған кішкене ағамның арқасында қолым жеткеніне мен өзімді тамаша бақытты адаммын деп сезіндім. Оқу жылы басталып кетті. Біз Ілияс екеуіміз бір класта болып шықтық. Күздің қара суығына дейін біз жалаң аяқ жүрдік. Қырқүйектің аяғы, не қазанның басында, есімде тура сақталмаған, ежелгідей таңертең мен мектепке жалаңаяқ келдім. Кешікпей қар қатты жауып кетті. Мен терезеге үреймен қарадым. Сабақ біткен соң оқушылар тарап кетті. Тек Ілияс екеуіміз класта қалдық. Ол аяғына етік киіп келген екен. Біз оқитын класс мектептің дәл ортасында болатын. Холл секілді. Кластың екі жағында мұғалімдер тұратын бөлмелер орналасқан. Олардың да бізбен шамалас балалары бар. Біз Ілияс екеуіміз не істерімізді білмей терезе алдында ұзақ тұрдық. Мұғалімдер біздің қайғымызды елемей жандарымыздан өтіп кетіп, өз бөлмелеріне кірді. Ілиясқа үйге жүгіріп барып бір ескі-құсқы болса да маған аяқ киім алып келуі керек еді. Әлі кішкентай баламыз ғой, ондай ой басымызға келмеді. Біз түгілі үлкендер мұғалімдер де ондай ой ойлаған жоқ.... Олар туралы басқа сөз айтқым да келмейді. Ілияс мені арқасына отырғызды да жүріп кетті. Жолдың үштен бірін тез өттік, ал үйге дейін әлі алыс. Тағы бір шақырым бар. Мен сезіп келемін ағам шаршап қалды, бірақ жүріп келеді. Ол аздай, өңменіңнен өтетін суық ызғарлы жел менің жалаң аяғымды қарып әкетіп барады. Дәтім одан әріге шыдамай Ілиясқа өзімді жерге түсіруін өтіндім. Қармен бұрын талай рет жалаң аяқ жүгірген болатынбыз. Алғаш рет емес. Ілияс көнді, мен жүгіре жөнелдім. Жүгіргенім есімде... Одан әрі не болғаны есімде жоқ. Ғылымда бұндай төтенше жағдайда болатын «шок» деп атайды ғой. Үшінші күні көзімді аштым. Қасымда Ілияс пен Ахметқали отыр екен. Үш күн бойы олар менің жанымнан шыққан жоқ. Мен есімді жиған соң олар ұзақ уақыт қуанды, жылады, бірақ қатты сөз айтылған жоқ. Мен есімнен танып жатқан кезде ағатайым маған жаңа етік тігіп қойыпты. Менің аяғым үсімепті, Естеліктер

бірақ суыққа өкпем қабынып кетіпті. Аяқтың шыныққандығының пайдасы. Қазір мұндай өкпесі қабынған науқас ауруханада жатып емделеді. Мен болсам сәл есімді жиып денем жеңілденген соң орнымнан тұрдым, қуана-қуана жаңа етікті кидім де, келесі күні ертеңгісін мектепке кеттім. Еш дәрі, дәрігер дегенді, әрине, біз білген емеспіз. Қыста класымызда Танабаев деген жаңа мұғалім пайда болды. Оған дейін бізді бірде-бір оқытушы байқамаушы еді. Олар біздің немен шұғылданатынымызға, сабаққа қалай дайындалдатынымызға көңіл бөлмейтін. Танабаев бізге бірден көңіл бөлді. Мүмкін оның бізбен бірге оқитын інісімен біз дос болғандықтан ба? Білмеймін. Танабаев көбінесе сабағын біз жайлы әңгімеден бастайтын. — О, Алла, егер сен бар болсаң Ілияс пен Раунаққа жәрдеміңді көрсетуге тиссің,— дейтін ол. Білдірмей жылжып ақырын-ақырын жылыстап қыс пен жаз да өте шықты. Енді біз өзіміздің № 4 мектептің 1-ші деңгейінің 4-класында оқуды бастадық. 4-класта бірнеше мұғалім сабақ берді. Математика мен орыс тілін Пелагея Григорьевна Черепанова жүргізді. Ол кісі қазақ тілінде судай таза сөйлейтін. Математиканы біз соның арқасында қазақ және орыс тілінде қатар оқыдық. Ол бізді көп нәрсеге үйретті. Сабақтан кейін Пелагея Григорьевна қызық оқиғаларды әңгімелеп беретін, оқу-ағарту істері жөнінде айтатын. Тіпті битпен қалай күресудің тиімді жолдары жайлы да сөз ететін. Әрине, қазіргі балалар оның не екенін де біле бермейді, ал сонау заманда бұл кең таралған бәле болатын. Және тек ауылда ғана емес, қаланың өзінде де. Бір жолы Пелагея Григорьевна Ілиясты өз үйіне шақырып тамаққа тойдырып жіберді. Оның үстіне жап-жаңа жылы жүн кеудеше (свитер) тағы басқа киімдер сыйлады. Мұғалімдер ол кезде аз ғана айлық алатын. Пелагея Григорьевнаның бұндай қолының ашықтығы сол бір таршылық замандағы істеп отырған жомарттығы, оның кеңпейілділігі мен тамаша адамсүйгіш мінезінің куәсі еді. Ілияс Пелагея Григорьевнаны әрқашанда аса үлкен ізгілікпен еске алып отыратын. Орыс, қазақ тілдері және математикадан басқа 4-ші класта бізге табиғаттану, гигиена, тарих және география сабақтары өтетін. Тарих пәнінің оқулығы қазақ тілінде болмады. Сондықтан бүкіл оқу жылы бойы тек бірнеше кітап пайдаландық. Солардың ішінде қазақ тілінде Коммунистік партия жайлы шағын оқулық болды. Тарих сабағы үстінде әртүрлі қарсы көзқарастap жиі пайда болып жүреді. Осы дау-дамайларға, класта негізінен ересек адамдар отырғанына қарамастан, Ілияс батыл араласып кететін. Олардың арасында бірер жылдардан соң республикалық деңгейде Естеліктер

басшы қызметкер болғандар да отырған. Бірде тарих сабағында дүние тапшылығы — заттар дефициті жайлы жарыссөздер болды. Сол жерде ағалардың алдында тақта жанында менің кішкене ағам тұр. — Нәрсенің бағасы тек оның пайдалығы мен сапасында ғана емес. Баға сол заттың санына, көптігіне де тәуелді. Мысалы, ауаны алыңыздар. Ауасыз өмір жоқ екенін бәріміз білеміз. Дегенмен, ол үшін ешкім пұл төлемейді. Себебі ауа табиғатта сансыз көлемде мол болғасын,— деді ол. Мұғалім Ілиясты қолдады, ал басқаларға онымен келісуге тура келді. Әрине, 12-13 жастағы балаға және оның ел ішінен кеше ғана шыққан ұстазына сол заманның өзінде адамдардың дертке дауа таза ауа іздеп куротқа баратынын, таза ауаның құндылығын түбегейлі білу мүмкін емес еді. Сары Арқада таза ауа жеткілікті болатын. Жайлауға шыққан адам ол туралы басын ауыртқан да емес. Кім көріп-білген, бір адам ғұмыры ішінде қалаларда, өндіріс орталықтарында шаң мен түтін араласқан улы ауа пайда болатынын. Жапониядағыдай таза ауа жұту үшін де ақша төлеу қажет болатынын. Сол кездегі Атбасар осы аймақтағы мәдени қала болып саналатын. Қалада тоғыз жылдық орыс мектебі, қала шетінде шаруа жастары мектебі, біздің 4-жылдық қазақ мектебіміз болатын. Халық ағарту бөлімінде Келімбет ақын істеді. Ол кісі бірнеше жыл бұрын бүкіл қала қызметкерлеріне әзіл-сықақ (эпиграмма) өлеңін жазған. Атбасар зиялыларының ішінде жас ұстаз Есқожа болды. Ұзын, қара шашы бар болатын. Есқожа әйелін екі баласымен тастап, өзі көрінген жерде қонып жүрді. Ол кезде бұндай қылық өте сирек кездесетін. Бұл оқиға туралы Келімбет: Көрмеген бір ножа, Шашын қайырып, соза-соза. Қатын-баладан айырылып, Қаңғырып жүр Есқожа. — География деген не? — деп сұрады бізден Есқожа. Сосын сабақ түсіндіруді бастап кетті. Мұғалімнен біз Атбасардан да үлкен Көкшетау, Қызыл-Жар, Қара-Өткел, Қостанай, Орынбор, Қызыл Орда сияқты Қазақстан қалалары бар екенін білдік. Одан соң ол көрші Ресейдің ірі қалаларын сипаттады. Аяғын Мәскеумен бітірді. Жалғыз Мәскеуде 2 млн 100 мың халық барын біліп таң қалдық. Мәскеудің бір шетінен екінші шетіне жету үшін 2 күн жүру керек екен. Оған да таңғалдық. Есқожа сосын қалалардан өзен, теңіз, көлдерге көшті. География тек жер бетіндегі ғана емес, жер асты байлықтары жайлы да көп мағлұмат береді,— деді оқытушы. Естеліктер

Жер астында алтын, күміс, жез, темір барын айтты. Географияның тек бізді қоршаған ортаны ғана емес, біздің денеміздің ішінде не бар екенін зерттейді,— деді Есқожа. Ал біздің ішкі құрылысымыз асқазан, бауыр, бүйрек, жүрек тағы басқа органдардан тұрады,— деді ол. Мұғалімнің сөзін Ілияс сұрағымен бөліп жіберді: — Ал сонда гигиена саласы нені зерттейді?— деді ол. Көрдіңіз бе, жуырда ғана бізге гигиена пәнінің оқытушысы үлкен плакатты тақтаға іліп қойып сондағы адам іш-құрылыстарын түгел көрсетіп түсіндіріп берген болатын. — Гигиена географияның бір бөлігі деп білгішсінді Есқожа. Қоңырау соғылды. Мұғалім кетті. Осыдан кейін ол біздің класқа қайтіп оралған емес. Көп жылдар өткен соң, осы мұғалімнің сабақтарын еске ала отырып оның кім екенін тура айту қиын еді: дымбілмес авантюристпе, әлде қиялшыл фантазерма? География пәнінің оқытушысы бізде көпке дейін болмады. Бізге мектеп бірнеше (қазақ, орыс тілдеріндегі) 6-кластың шетел географиясы кітабын тарата салды. География сабағында біз сол оқулықтарды өзіміз оқыдық. Әсіресе суреттер бізді қызықтыратын. Бір суретте қара еркекті тунгус деп, қара әйелді тунгусқа (тунгус әйелі) деп жазыпты. География пәнінен есімізде қалған ілімдер осындай ғана. Оқу жылының аяғына дейін бізге геграфия мұғалімі табылмады. Оның есесіне біз қазақ көркем әдебиетін үлкен көлемде игердік. С.Сейфуллин, Б. Майлин, С. Мұқанов және тағы басқа көркем сөз шеберлерінің туындыларын бас көтермей оқушы едік. Сол кезде «Ауыл мектебі» («Жұлдыздың» бірінші түрі-ау деймін) журналы шығатын. Онда өте тартымды, әрі мағыналы повестер, әңгімелер, поэма өлеңдер тағы басқа материалдар басылатын. Осы журналдың ықпалымен Ілияс алғаш рет өзі өлеңдер жазып, оларды журнал редакциясына жіберу мақсатын алдына қойды. Ол «Тыңда!» деген өлең жазды. Бірақ оны журналға жіберген жоқ, тек мектептің қабырға газетіне орналастырды. Ол кезде қабырға газетінің материалдарын бірінші болып мектеп оқу-шылары талдап, оған баға беріп, тек солардың шешімінен кейін ғана газетті ілетін. Сөйтіп Ілиястың мектепте бірінші рецезенті, сыншысы Жақыпбек Жанғозин болды. Ол бізбен бір класта оқыды. Кейін осы азамат көрнекті мемлекет қайраткері бола алды. Рецензия жақсы тілекпен жазылған еді және ол бала ақынның бұдан былай творчестволық ізденістен талмай ақындық дарынын шыңдай түсуіне қолқа салды. Оқу жылы бітті. Ниет білдіргендері 5-класты жалғастыруға қалды. Ондайлар аз болып шықты. Менің өмірімнің ауыр кезеңі басталды. Ілияс пен әпкем НаЕстеліктер

зым Қарсақпайға кететін болды. Атбасардан небары 500 шақырым Қарсақпай маған жердің түбі секілді көрінді. Қарсақпайға баратын жол Сары Арқаның шексіз даласынан өтетінін білетінмін. Тағы бір ерекшелік — қатынас тек керуен арқылы жүретін. Қарсақпайға тамақ апаратын керуен жолға 15-20 күн кетіретін. Осыншама ұзақ уақыт кетіретіндіктен бұл сапар ұзақ жерге бару болып саналатын. Оқиға маған бауырларыммен мәңгілік ажырасатындай болып көрінді. Әрі ағаммен, әрі апамменен. Ол кезде әпкемнің тұрмысы ауыр болғандықтан бәрімізді түгел әкете алмады. Қамыққаннан мен далаға шығып кетіп, дауыстап жылап мауқымды басатынмын. Ішкі жан дүнием удай ашып сары уайым мен сағынышқа толы өлең шығарып, оны өзім айтатынмын. Біраз уақыттан кейін ағатайым Балуан көлге көшті. Күз аяқталған кезде мені Атбасарға алып келіп біріккен 5-ші класқа оқуға берді. Балаларға арналған жетімдер үйінің мектебі қаланың басқа жақ шетінде орналасқан болатын. Оған жету үшін біз 1,5 сағат уақыт кетіретінбіз. Оның бейнетінен де қауіптілігі басым еді. Атбасарда бір жағымсыз дәстүр болатын: «шет-шетке». Оның сыры қаланың бір бөлігі екінші бөлігімен еш сылтаусыз жауласатын. «Бөтенді» себепсіз, сұраусыз «өз жеріндегілер» ұрып тастайтын. Meн мектепке келгенде сабақ толық көлемде басталған көрінеді. Жаңа пәндер жүреді екен: физика, химия және тағы басқалар. Физиканы тәжірибелі мұғалім Тимофеев берді. Ол қазақ тілін Черепанова сияқты тамаша жақсы біледі. Сабақты ұстаз орысша-қазақша өткізетін. Егер физика термині қазақ тілінде жоқ болса ол сол сөздің мағынасын орыс тілінде түсіндіретін. Ол орыс терминдерін орыс сөздерімен қазақшаға аударып, қолымен ымдап та көрсететін. Әлі есімде Тимофеевтің үйрету тәсілдері. Мысалы «инерция» терминін орысша түсіндіріп қосымша қолмен бейнелейтін. Өкінішке қарай маған 5-ші класты бітіруге мүмкіндік болмады. Ағайындарыма мені қалада оқыту ауыр тиген соң, олар мені Атбасардан Балуан көлге қайтарып алуға шешім қабылдапты. Үйіне қайтіп бара жатқан балуанкөлдік бір кооператор табылып ол мені өзімен бірге ала кетті. Мен онымен бірге шанаға орналасқан соң оның аты жолға қозғалды. Айнала аппақ қар, теп-тегіс тура жол маған шексіз созылып, аспанмен ұштасып жатқандай көрінді. Тіпті жол көкжиек асып бұлтқа енген сияқты. Әрине бұл сапар мені қуантқан жоқ. Бізге Атбасар қанша қатыгез болса да, кіндік қаным тамған туған қаламмен қоштасуға қимадым. Ол тек бізге ғана емес, басқа қала тұрғындарына да қатігез болды. Естеліктер

Әсірсе қыста. Қыс Атбасарда қатты болатын. Апталап соғатын боран жұрттың далағa шығуына мүмкіндік бермейтін. Олар тек қора ішіне шығып шаруаларын тындыратын. Қыста, әсіресе қала шетінде, қар үйлерді басып қалатын. Боран басылғасын біреу, інінен шыққан аңдай қорасынан қарды далаға тесіп шығып, көршілерінің есігін қардан ашатын. Сосын барлық тұрғындар бірігіп қала орталығына, базарға, мектепке тағы басқа қажет жерлерге жол ашатын. Бұндай жол тау ішіндегі кішігірім каньонға ұқсайтын. Оның үстіне 40 градус аязы тағы бар. Көктемде Жабай өзені тасып тағы да әлек салатын. Қыста қар ерітіп су ішетін. Өйткені күзден көктемге дейін ол тап-таза болып сақталатын. Үлкен қаладағы жуырда ғана жауған қардың кірін көргенде менің есіме сол балалық шағымдағы Атбасардың кіршіксіз таза қары көз алдыма елестеп кетеді. ...Мен үстіме ағатайымның үлкен баласы Әбдірахманның әйелі Мариям тәтемнің жолға киюге берген тонына оранып алып, кооператордың қасында отырдым. Тон теріден иленген. Өзі жылы. Мариям оны кигенді жақтырмайтын. Онда қой жүнінен тоқылған кигізге ұқсас тон бар болатын. «Алтықайнар» дейтін киімді қалада бір тәжірибелі шебер алты қойдың терісінен жасайтын. Сырт көзге ол әскери шинельге ұқсас және өте сәнді болып көрінетін. Әсіресе қаракөл жағасы болса. Ол жылдарда сиса, бөз, митколь, сукно, әсіресе жібек мата қолға түспейтін. Ал үйреншікті қой терісі мен жүні қолдан істелген соң халықта кең пайдаланылатын. Мариям тәтемнің маған сыйлаған тонын бүгінгі жастар да қуана киер еді. Екінші күні кешқұрым біз сонда жеттік. Қыс та өте шықты. Көктем келе күн нұрына ойнап дала құлпыра бастады. Қызғалдақ, сарғалдақ тағы басқа қыр гүлдері бой көтерді. Олардың әтір иісі мұрын жаратын. Көлге үйрек, қаз, аққу және басқа да құстар бүкіл жер шарынан топырлап асығып ұшып келе жатқандай болып көрінді. Олар сан алуан дыбыс шығарып, қаңқуларымен көлді құс базарына лезде айналдырып жіберді. Құстар әнін таңның атуынан күннің батуына дейін мен бұрын-соңды тек осы көлдің басында көріп тамашаладым. Құлақтан кіріп бойды алған, табиғаттың өз құдіреті ұйымдастырған осы бір сұлу сазды құстар «концерті» Ұлы Дала симфониясының ең бір мүшелі, ауқымды тұсындай сезілді. Мен күн ұзаққа бұрын көрмеген табиғат құдіретіне сүйсінумен болдым. Мал бағып, өз шамама қарай үлкендерге көмектестім. Күзде жергілікті тұрғындар Атбасардан Қарсақпайға бидай апаруға керуен ұйымдастырғанда мені Қарсақпайға жіберулерін өтіндім. Менде өз бауырларым жайлы еш хабар жоқ еді. Оларды көруге іңкәр едім және Естеліктер

бесінші класты сол жерде жалғастырғым келді. Ағатайым тез көне кетті. Алыс жол жүретін болған соң маған жылы жейде, қалың шалбар, малақай тікті. Жолымды тамақпен қамтамасыз етті, сәт сапар тілеп, сонау жер түбіне қоя берді. Осылай мен ағатайым мен басқа да өзіме жақын жандармен мәңгі қоштастым! Әрине мен оларды әрқашан жоғары бағаладым. Кеткенде көзімізге ыстық жас келген жоқ. Дегенмен, мүлдем олай болған жоқ: 4 жастағы Әбдірахман мен Мәриямның қызы қарындасым Шәйімжамал жылады. Басқалармен қатар оны мен де өте жақсы көретінмін. Оның бағушысы аз болған емес еді, бірақ мен де оны күтетінмін. Сондықтан ол маған үйреніп кеткен болатын. Meн өзімді Шәйімжамал ертең-ақ есейеді, сосын мені ұмытып кетеді деп жұбаттым. Ұмытпапты. Он жылдан астам уақыт өткен соң, менің ғұмырымның бір қиын күндерінде ол өзінің бар екенін маған ескертті. Біздің керуен бидай салған қаптар артылған 30 түйеден тұратын. Аласапыран уақыт болатын. Далада кейде тығылып жүрген қарақшылар тобы кездесетін. Оларды дүние-мүліктері конфискеге түскен бұрынғы байлар ұйымдастырған. Кек алуға. Сондықтан керуен басы және тағы бірнеше адам заңды түрде винтовкамен қаруланған еді. қазан айының басында таң атпай жүріп кеттік. Мені керуеннің орта шеніндегі қос өркешті түйенің үстіндегі қаптарға отырғызды. Отыруға жалыққан кездерде қисайып жатуға да мүмкіндігім болмады. Сондықтан болар мен де басқа үлкен азаматтармен қатар көбінесе жаяу жүріп отырдым. Жол Атбасардан Қарсақпайға теп-тегіс кең даламен өтеді екен. Қуарған шоқ бұталар, күміс қауданның қалдықтары, кепкен жусан және тікенек қурайлар жол бойы кездесіп отырды. Бұл сұрғылт аспан жамылған өңсіз күзгі дала көрінісінің куәсі еді. Жүдеу пейзаж. Әбден кепкен топырақ кей жерлерде тыртысып, жарылып кеткен тақыр екен. Ешқандай өзен, көл көрмедік. Ешбір елді-мекен кездестірмедік. Күн шықпай көтерілген керуен тал түсте дем алуға тоқтады. Содан кейін қараңғы түскенше жүріп отырды. Суды олар өздерімен алып жүрді, себебі барлық тоқтаған бекеттеріміздің бәрінде құдық пен су бола бермейді екен. Үшінші аптаның соңында Атбасардан Қарсақпайға жеттік. Әпкемді тауып алу онша қиын болған жоқ. Жазда Ілияс Қызылордаға кеткен екен. Ол онда толық мемлекеттік жабдықтағы тәжірибелік-көрсеткіш тоғыз жылдық мектепте оқитын көрінеді. Бұндай жаңалық мені қуантты. Бір өкініштісі, біздің кездесе алмағандығымыз. Менің сәл алдымда Назымға Ахметқали келЕстеліктер

ген екен. Өгей әкемнің Атбасардағы жағдайы бапты болмаған соң ол оны осында Қарсақпайға жіберген. Қарсақпайда сол кезден 4 класты негіздегі Фабрика-зауыт училищесі жұмыс істейтін болып шықты. Бұл менің арманым болатын. Өкінішке қарай «ұрлық қылған түнде ай жарық болды»,— дегендей, сауаттылығымның деңгейі осы оқуға қаптал шапандай жеткілікті болғанына қарамастан, бойымның аласалығының кесірінен мені оқу­ ға қабылдамады. Біздің хал-ахуалымыз өте ауыр еді. Екі кішкентай баласы бар апам мен жездем күндерін зорға көріп отырған. Бірақ кейінірек бәрі де түзеліп кетті. Қарсақпайда жетімдер үйі ашылды. Дәлдеп айтсақ бұл жетімдер үйі емес болатын. Бұл Байқоңыр мен Жезқазғандағы жұмысшылар мен қызметкерлердің балаларына арналған интернаттың Қарсақпай фабрика-зауытының Жетіжылдық мектебінің (Ф.3.Ж.М.) бөлімшесі болатын. Ол мектеп осында болмаған соң ашылған. Интернатқа қабылдау үшін бізге қараушысы жоқ жетім екенімізді дәлелдейтіп құжат қажет болды. Әрине, ондай қағаз бізде болған емес. Ата-анамыздан жұрдай болғанымызды және ешқашан байдың балалары болмағанымызды көрген үш куәгерді табуға тура келді. Куәгердің біреуі Ахметқали Тоқбергенов болғанына қарамастан, екеуімізді де Есенберлин деп атап ортақ анықтама қағаз жазуды ұсынды. Бізге бұндай ұсыныстың еш маңызы жоқ болып көрінген­ мен, ол Ахметқали үшін тиімді болмай шықты. Себебі, оқуға жалғыз мені ғана қабылдады да, Ахметқали апам үйінде тұруға қалды. Оның оқу оқуға үлкен талабы болып еді, бірақ әпкемнің ондай оқытатын мүмкіндігі болмады. Сондықтан оған электр пісірушінің оқушысы болып жұмысқа орналасуға тура келді. Кейін ол өте жақсы электр пісірушісі болды, бірақ сауатсыз болып қалып қойды. Интернатта біз небары 20 оқушы болдық. Бәріміз бір бөлмеде тұрдық. Еденде ұйықтайтынбыз. Әрқайсымызға сонда орын бөлінген. ...Бұл орайда тағы бір балалық шағымның көрінісі есіме түсіп отыр. Атбасарда бір аңшы қасқырдың бөлтіріктерін үйіне әкеліп шатыры жоқ сарайға қамап ұстайтын. Оларды үлкен болып өскенше асырайтын. Біз, балалар, биік қабырғаға орналасып алып бөлтіріктердің қалай өмір сүретіндерін жоғарыдан бақылап қызықтайтынбыз. Әр бөлтірікте қабырға тұсынан өзінің тайыздау шұңқыры болатын. Үй иесі жоғарыдан ет тастағанда барлығы соған ұмтылатын. Олар етке таласатын. Сосын өз көсегін алып орнына кететін. Ырылдау тамақтанғаннан кейін де жалғасатын. Сайып келгенде олардың әрқайсысында өзі жататын орны болды және олар сол «төсектерін» қырағы күзететін. Естеліктер

Интернаттағы біздің сол бөлтіріктерден үлкен ерекшелігіміз, өзара ренжісіп, ұрысып көрген жоқпыз. Төбелес туралы тіпті сөз жоқ. Себебі бұл үйге бізді жетелеп алып келген ортақ бақытсыздық. Сондықтан бір-бірімізге шынайы достық сезіммен, түсінушілікпен қарадық. Төрт аяқтыдан қос аяқты «аң» қауіпті деген нақылдың бізге ешқандай қатысы болмады. Арамызда дарынды әншілер, әңгімешілер, тіпті жас ақындар да болды. Екінші класс оқушысы Шортанбаевқа алтыншы класс оқушылары тіпті теңдеуді пайдаланып есебін шығарып береміз деп тырысса да қолдарынан келмегені есімде. Шортанбаев, әрине теңдеудің не екенін сезбейтін, дегенмен ол тексті есептерді шемішкедей шағатын. Мен оны шамама қарай қазақшаға аударатынмын. Біздің топта әрқашанда бір әзілқой болды. Ол басқалардың көңілдерін көтеретін. Кейінірек бізге тақтай төсек таратты. Жастық, көрпе, жұмсақ төсек ешкімде болмады. Бөлмеміз жылы болды. Тамағымыз аса бапты емес-ті. Дегенмен, біз осыған да ризашылық білдірдік. Бір жолы бізге медициналық тексеріс жасады. Дәрігер қазақша білмейтін, ал балалардың бәрі ауылдан келген, олар керісінше орысша түсінбейтін. Мені аудармашы етіп тағайындады. — Жөтелесің бе?— деп дәрігер әрқайсысынан сұрайды. Мен бұл сөзді дұрыс ұқпай: — Каша жейсің бе?— деп түсініппін. (Кашляешь? — Каша ешь?) — Иә,— деп барлығы үшін бір жауап қана бердім. Кім ботқадан бас тартады деп тұжырымдаған түрім. Дәрігер болса интернаттағы балалардың жөтелгенінде еш сөкеттік жоқ деп түсініп бір шыны бөтелкеде қоңыр «суды» бәріміз күніне үш рет ішуіміз керек деп тағайындап кетіпті. Оны ешкім ішкен жоқ. Бір аптадан соң дәріні лақтырып жібердік. Менен басқа балалардың бәрін Ф.З.М.Ж.-нің қазақ тобының 1-2 кластарына бөлді. Қазақ мектебінде тек 1-3 кластар ғана оқыды. Ал мен болсам Атбасарда 5-ші класқа барғанмын. Оқытушы Байтуғаев мені үшінші кластардың біріне отырғызды да, менен қазақ және орыс тілдерінде емтихан алды. Пелагея Григорьевнаның сабақтары көмектесіп мен жақсы жауап бердім. Оқу жылының жартысы өтіп кеткендіктен Байтуғаев мені орыс мектебінің 4-ші класына жіберді. Мен солай жасадым. Интернатта 20 бала форточкасы жоқ аядай бөлмеде, шүберексіз төсекте жатып, іш киімсіз жүріп оқып жаттық. Осыншама уақыт бір мәрте моншада көрмедік. Көпшілігі монша деген сөзді естімеген жандар. Интернат меңгерушісі болып бір Русяев деген бейбақ істеді. Біз Естеліктер

оны тек кешкі астан кейін ғана көретінбіз. Ол бізге ас үйден көйлексіз келіп, жуан қарнын сипап масаттана айтатын сөз: — Кекірелеп тамақ ішкенді жаным сүйеді. Сол уақытта біздің ыдысымыз бидай ботқасына толып көрмейтін. Орталау ғана. Ал әр бала бір қазан ботқаны жалғыз өзі жеуге тәбеті шауып тұратын. Кейін маңғаз Русяевті жұмысынан алып оның орнына Жақыповты тағайындады. Оның менімен тетелес ұлы бізбен ойнайтын. Ол Алматыда ағатайым бар, ол институтта үлкен бастық деп мақтанатын. Институтты мен білетінмін, ал бастықтың қызметін білмедім, Бала әкесінен соны біліп келді де, маған айтып берді: — Асисдент,— деп. Көп ұзамай Жақыповты жас денешынықтырушы Мажитов ауыс-тырды. Ол бізге қамқорлық жасады. Біз де оны сыйладық, жақсы көрдік. Бірақ біздің тұрмысымызда еш өзгеріс болмады. Екінші жылы да, арқамызға ағаш батып жалаң тақтай тапшанда ұйықтадық. Оқу жылы да өте шықты. Интернаттың тұрғындары көбінесе Байқоңыр мен Жезқазғанның балалары еді. Олар үйлеріне тараған соң интернат жаз айларына жабылды. Мені бір айға пионер лагеріне Ұлытауға жіберді. Басқа жетімдер туыстарына кетті. Шілденің аяғында пионерлер Қарсақпайға қайтып оралды. Біз мінген көлік Қарсақпайға түнде келіп жетті. Барлық әндер айтылып біткен. Бар тамақ желінген. Әзілоспақ сарқылған. Шаршаған балалар Қарсақпайдың шамдарын көріп кенеттен у-шу болды. Менен басқаның бәрінің түрлері қуаныштары қойындарына сыймай жатыр. Қайда барарымды білмей мен тұрмын. Интернат әлі жабық. Ол аздай, интернат мүлдем жабылады деген қауесет те бар. Маңдай соры бес елі әпкем Назымның күйеуімен басы қатып отыр. Мен барсам жағдайы онан бетер ушығады. Осы келеңсіз ойлар жегідей жеп менің қабырғамды қайыстырып-ақ тұрды. Әйтеуір бәрі де өз орнына келді. Күзде интернат жұмысын бастады. Ілияс болса жазғы демалысқа Қарсақпайға келген жоқ. Ол ақша табу үшін ПахтаАралға мақта теруге кетіпті. Мен 5-ші класқа ақыры енді келдім. Интернат өмірі өте сұлу, жас және көңілді жаңа тәрбиеші келген соң әжептеуір өзгергендей болды. Ол жуырда 17 жасында мектептің 4 класын бітіріп жұмысқа шығыпты. Бізге кеңпейілдік, іждехаттық көрсетті. Біз оны Нина апай деп атадық. Интернатта небары 4 бөлме болатын. Біреуін жанұясымен директор иемденді. Екіншісінде Байқоңыр мен Жезқазған ұлдары, үшіншісінде сол жердің қыздары, ал төртіншісінде біз — жетімдер тұрдық. Нина апайдың нұсқауымен ұлдардың орындары ауыстырылып Байқоңыр мен Жезқазған ұлдары жетімдермен аралас бірге тұратын болды. Қарсақпайдың әйелдері біздің ауыр жағдайымызды естіп, тұрЕстеліктер

ғындардан нәрсе жинау жұмыстарын ұйымдастырды. Соның арқасында бізде енді төсек шүберек, сабан толтырған матрацтар мен жастықтар пайда болды. Үстіміздегі киіміміз жанымыздан мектепке жарайтындай ғана болатын. Енді мезгіл-мезгіл моншаға бара бастадық. Дизинфекция жасалынатын болды. Бүрге мен биттен көзіміз ашылды. Кешқұрым Нина апай біздің көңіл-күйімізді көтеру мақсатымен кең коридорда ойындар ұйымдастыратын болды. Хорға тұрып ән айтатынбыз, билейтінбіз, ойнайтынбыз. Әйтеуір бір серігіп қалатынбыз. Нина апайдың әсерімен балалар тез жақындасып кетті. Ол орыс тілін қазақ балаларына тез игеріп кетуге ықпал жасады. Оқу жылы бітіп еді, біздің осы жердегі бақытты кезеңіміз де тәмамдалды. Интернат жабылды. Балаларды 5-6 адамнан тұратын топпен әртүрлі жетімдер үйіне таратты. Мені топ басы қылып Қызылордаға жіберді. Бұл сапар қатты қуантты. Өйткені Қызылордада менің кішкене ағам Ілияс оқитын. Біздің топқа Қадыр, Әбу және 12 жастағы Жамал дейтін қыз сегіз жастағы інісі Серікпен кірді. Олар интернатта тұрған емес. Ауылдан келіп бізге қосылды. Қызылордаға жету үшін ең әуелі жүк машинасының үстінде 375 шақырым жер жүріп Жусалы стансасына барып, сосын темір жолмен Қызылордаға жету керек болды. Бізді Нина апай шығарып салды. Ол маған жолдың ақшасы мен автомобильдің билетін ұстатты. 80 теңге билетке төлегенін айтты. Бізді бос машинаның кузовына отырғызды. Біз жүріп кеттік. Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» кітабында Қарсақпай-Жусалы жолы қиын деп жазылған. Ал ол бізге өте қызық болып көрінді. Жәй жерге емес Қызылордаға бара жаттық. Оның үстіне мен Ілиясқа бара жаттым. Түске дейін тоқтамай жүріп келдік. Сосын бір елді мекенде ауқаттандық. Машинаға жанар май құйдық та жүріп кеттік. Машина үстінде отырмын. Қолымда билет деп аталатын бір тіл қағаз. Оны оқыдым. Мені біреу басымнан ұрып жібергендей болдым: балалар билетінің құны 4 теңге екен. Ал 5 балаға небәрі 20 теңге. Нина апайдың айтуынша 80 теңге төлеген-мыс. Сасқанымнан билетті шоферге көрсетіп, одан сұрап едім: — Билет Жусалыға 4 теңге тұрмай ма?— деп. Шофер түсіндірді. 16 теңге үлкендердің билеті, ал балаларға небары 4-ақ теңге. Мен Нина апай 80 теңге төледі деп едім, шофер ашуланып қатты ұрысты Нина апайды: — Қаншық неме! Кімді тонаған! Ақша үшін емес, біз Нина апайды тамаша жақсы көруші едік. Өте өкіндік. Апай деуші едік. Қызылордада жолымыз болмай салымыз суға кетті. Жетімдер үйі бізді қабылдамады. Оның үстіне Ілияс Қызылордада жоқ болып шықты. Ол тағы да Пахта-Аралға Естеліктер

кеткен көрінеді. Кейін оралуға тура келді. Жусалыға келдік. Автобекетте партком хатшысына біздің құжаттарымызды көрсеттім де, Қарсақпайға кетуге көмектесулерін өтіндім. Хатшы біреумен сөйлесті, тағы біреулерді шақырып алып: — Ал балақайлар! Мәшін қазір жоқ. Бір аптадан кейін болады. Енді сендердің қамдарыңды Хохлов жолдас мойнына алады,— деді. Хохлов бізді бос бөлмеге апарды да бізге айтты: — осы жерде мәшін келгенше тұрасыңдар. Сосын асханаға апарды, меңгерушіні шақырып партком хатшысының атынан бізді тамақтандырып отыру жәйлі бұйрық берді. Тағы да қамсыз күндер басталды. Жусалыны көруге бардық, қыдырдық, ойнадық. Әбу Жамалға әзіл-оспақ айтқанды жақсы көретін. Сабырлы көңілмен Жамал оған еш мағына берген емес. Бірақ Әбудың Жамалға айтқан әрбір сөзі Серікке инеше қадалған түрі бар. Ол кейде Әбуге жұдырығын ала жүгіретін. Біз Қадыр екеуіміз Серікті қолпаштайтынбыз. — Жамалға қандай шынайы қорғаушы өсіп келеді. Текке атын Серік деп қоймаған,— деп риза болдық. Жамалдың інісіне деген нәзік сүйіспеншілігі өзіне жарасып тұратын. Ол інісіне ұрыспай, тек өзіңді байсалды ұста деп үгіттейтін. Бір аптадан кейін бізді Қарсақпайға жіберді. Поселкеге жақындағанда кеш түсе бастады. Мәшін толған халық. Тағы да Қарсақпай оттары көрінгенде шыдамдары азайған жолаушылар қуанғандарын жасыра алмай гуілдесе жөнелді. Әрине, тек қуанбаған біздің топтың бес жаны. Біз кімге, қайда, неге келе жатқанымызға өзіміз де бейтараппыз. Автобекетте біз қош айтысып тарап кеттік. Содан бері мен олардың біреуін де көрген емеспін. Мәңгі! Мен амалым құрып онсыз да бағы жанбай жүрген апамның үйіне беттедім. Түн ортасы болып қалғанына қарамастан Назым ұйықтамаған екен. Білгенім, оның күйеуі оны екі баламен тастап, басқа әйлеге кетіп қалыпты. Мамандықсыз, іңкәр денсаулықпен ол жұмыс істей алмапты. Алиментті күйеуі құлқы соққан кезде ғана төлейтін көрінеді. Жергілікті үкіметке барып балалардың әкесін тәртіпке шақыру оның қолынан келмеген. Сол себепті Ахметқалидың табысымен күн көріп отыр екен. Ол байғұс өзі сауатсыз адам, әлі күнге электр пісірушісінің оқушысы ғана екен. Көп ұзамай Ілияс та оралды. Ол тәжірибелік-көрсетіндік тоғыз жылдықтың 7 класын тәмамдапты. Жалғыз Ахметқалиға бізді асырау ауыр болған соң ол одан әрі оқуды тоқтатамын деген шешімге келді. Біз аттай 3 жыл көріспеп едік. Осы уақытта оның бойы жақсы өсіпті. Маған ол алып болып көрінді. Енді оны кішкене аға деуді қойдым. Ілияс аудандық атқару комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі болып Естеліктер

жұмысқа орналасты. Содан барып тұрмысымыз түзелді. Бір жолы мен Ілиясқа Нина жайлы, апай деген сөзді қоспай, оның бізді қалай тонап кеткені туралы сөз еттім. Бұл жерде ол бүкіл өмір бойы ұмытылмайтындай етіп маған тағы бір сабақ берді. Ілияс айтты: — Егер ол көңілшек болса, жетімдерді аяса және оларға қамқорлық көрсете білсе, онда ондай пенде жетімдерді тонап, не алдап кете алмайды. Оның өзін біреу алдағанға ұқсайды. Ләйім, осылай болар. Апайыңның өзі де 17 жастағы ашық ауыз аңқау жасөспірім емес пе,— деді. Оның өзі де күмәнданбаған ғой, қалай алдағанын,— деп оны ақтап шықты. Бұл тұжырымға мен қуанып кеттім. Нина апайға таққан кінәмды қайтып алдым. Жаз ортасында бірде Ілияс менің жаңа оқу жылына қалай дайындалып жатқаным жайлы сұрады. Бұл сұрақ мені таң қалдырды. Өйткені мен де, басқа балалар да жаңа оқу жылына дайындалу туралы тіптен ойланбағанбыз. Менің шикі жауабыма қабағын түйген Ілияс 5-класс бітіргелі не үйрендің, не оқисың, әсіресе орыс тілінде деп қыспаққа алды. Сөйтсем, мен математикадан, физикадан басқа сабақтардан білімім тайяз екен және орыс тілінде бірде кітап оқымаппын. Қазақ кітаптарын жақсы білетінмін. Қолыма түскендерін толық оқып шығатынмын. Ілияс менің білімімді толықтырумен айналысты. Ең бірінші ретте математикадан. Басында ол маған алгебра оқулығын оқуды ұсынды. Келесі күні мен таңертеңнен бастап алгебраны оқыдым. Бес сағат тапжылмай отырдым. Бәрі де түсінікті, қызық және жеңіл есте қалды. Бір таңда қаншама қызықты түсініктерді, бұрын көңіл бөлмеген, біліп алмағаныма өзім де таң қалдым. Менің жетістіктеріме Ілияс өте қуанды. Біз бірге есеп шығара бастадық. Тез арада теңдіктерге де жеттік. Тексттік есептерді басында тендіктердің көмегінсіз шешуге тырыстым, бірақ одан ештеңе шықпады. Сосын теңдік құруға тура келді. Ілияс менің сабақтарымды бақылап отырды. Ал кейбір есептерді мен шеше алмаған кездерде, ол оларды тез арада шешіп беретін. Ол кезде ол өзі де математиканы, физиканы және орыс тілі грамматикасын күндіз-түні оқып жүрді. Оның институтқа түсемін бе деген ойы бар болатын. Бірде Ілияс жұмысынан Л. Пантелеевтің «Сағат» деген повесін әкеліп оқы деп берді. Мен оны оқыған сайын қызыға түсіп, тез арада бітірдім. Толық түсіндім. Кітап қызық екен. Ілияс оны тағы да бір рет оқып шыққанымды жөн көрді. Meн солай еттім. Кітап одан да қызық болып көрінді. Сосын Ілияс маған А. Гайдардың «Мектебін» әкелді. Ол да түсінікті болды. Сөйтіп мен Ілиястың көмегімен өзімнің орыс тілін әжептәуір білетініме көзім жетті. Орыс кітаптарына деген қызығушылық пайда болды. Енді мен жаңа оқу жылын асығыспен күттім. Математика пәніЕстеліктер

нен білгенім және оқыған әдеби кітаптарым мені тезірек кластастарым алдына шығып білімімді оларға көрсетуге итермеледі. Оқу жылы уақыты да басталды. Класта мен бұрынғыдай қол көтеруге жасқана бердім. Тіпті мұғалім кім жауап береді деп қыста ғанның өзінде де. Соңында математика мұғалімі өзі тақтаға шақырды. Мен есепті тез шығардым, іштей өте жақсы орындадым деп ойладым. «Орташа» бағаны көріп таң қалдым. Көңілім бұзылып үйге келген соң Ілиясқа шағым жасадым. Ол ұсақ-түйекке қиналма деп ақыл айтты. — Жақсы білімің болсын, ал жақсы баға өзі келеді,— деді ол. Солай болып шықты. Бір жыл өтті. Ойламаған жерден менің бойым әжептәуір өсті. Өзіме деген сенімділік сезімі пайда болды. Күзге қарай Қарсақпайда ФЗУ үйінде тау-кен техникумы ашылды. Техникумға 50 адам оқуға түстік. Оқушылардың басым көпшілігі ФЗУ түлектері еді. Оншақты адам сол жылы ФЗЖ бітірген. Бір қыз 5-ші кластан кейін оқуға түсті. Техникум, рабфак, КХБИ-да оқыған әртүрлі оқу орындарында болған адамдар бар еді. 20-шы жылдарда Қазақтың Халық Білімі Институты (ҚХБИ) болған. Онда аздап сауаты бар адамдарды қабылдаған болатын. Осы КХБИ-ды бітіргендер көп нәрсені білгенмен техника жағына шорқақ болатын. Сондықтан жасы 30-дан асса да олар техникалық білім алу үшін осы техникумға түсуге бел байлады. Осы мамандық оларға қажет болған еді. Техникум ниет білдіргендердің бәрін қабылдады. Ешқандай қабылдау емтиханы болған жоқ. Үміткерлердің білімін анықтау үшін математика мен орыс тілінен бақылау жұмысы жасалды. Бақылау жұмы­ сының нәтижесі көңіл толарлық болмады. Оқушылардың 90 %-і жаман баға алды. Қарсақпай ФЗУ-ы 4-кластың негізінде оқушылар қабылдайтын. Бірақ оған ауылдан келген 2-3 кластық білімі барларды да қабылдайтын. Үш жылғы оқудан соң олар тәп-тәуір токарь, фрежашы, форматы, слесарь, үгітуші және басқа маман болып шықты. Бірақ математика, физика, химия және орыс тілдерінен білімдері ақсайтын.Олардың арасында осы қысқа мерзімде осы сабақтарды жоғарғы дәрежеде игеріп кеткен жігіттер де аз болған жоқ. Ілиястың бақылауымен математиканы, физиканы, химияны 7­­-8 класс көлемінде ойдағыдай игере бастадым. Барлық оқушыларға, жетіжылдықты бітіргендерге, ФУЗ түлектеріне және алтыншы класс бітірген маған жүйелі түрде айналысу орыс тілін игеруге тиімді болды. Мен осылай орыс тілінің грамматикасын да жақсы үйрендім. Қарсақпайда жаздың басында көпке дейін есте қалатын ауыр оқиға болды. Қарсақпай ауданының даласында тек мал шаруашылығымен айналысатын адамдар өмір сүретін. Осыдан бұрын конфискеге іліккен Естеліктер

ауқатты адамдар, олардың жақындары және жаңадан құрылып жатқан қоғамды ұнатпайтын немесе оның ерекшелігін өздері түсінбеген адамдар бірігіп халықтың қолындағы малын басқа жаққа айдап кеткен еді. Содан ауданда аштық басталсын. Ашыққан халық жан сақтауға Қарсақпайға келді. Ал қала халқы шеттен әкелінетін нанмен күн көре­ тін. Оның өзін карточкамен бөлетін. Жергілікті өкімет аш-арықты Жусалы теміржол бекетіне жіберуді ұйымдастырды. Бұл жұмыспен аудан­дық атқару комитетінің нұсқауымен Ілияс айналысты. Әбден әлсірегендері Қарсақпайдың көшесінде аштан өліп жатты. Жүк машинасымен Ілиястың жіберген адамдарының біразы темір жол бекетіне жете алмады. Ілиястың аштан қырылып жатқан адамдарға осы жерде азық-түлікпен көмектесемін деген ұмтылысынан еш нәтиже шықпады. Бір аптада Ілияс Жусалыға 600-дей адам жөнелтіп үлгерді. Осы кезеңде Қарсақпайда ауылдан келгендердің 100-ден астамы аштан қайтыс болып кетті. Қарсақпай осы қазалы күндерде тамақ жағынан ешқандай қиыншылық көрген жоқ еді. Жұмысшылар күн сайын 800-1000 грамм нандарын үздіксіз алып тұрды. Қызметкерлер 600-800 грамм, басқа жанұя мүшелері 400 гр нан алды. Онымен қатар басқа да тамақ берілетін. Инженерлер-техникалық қызметкерлер ерекше жағдайда болғандық­ тан, олардың күні басқалардан да жақсы еді. Егер жұмысшылар мен қызметкерлерге туындап отырған қатерлі жағдайды түсіндіріп бір аптаға олардың нормаларынан 100 грамнан қысқартқанда бір де бір бейбақ аштан өлмес еді. Осы аз нанды талғажау етсе босқындар ажал тырнағынан босар еді. Мысалы, М. Алексеев өзінің «Төбелескендер» атты кітабында өз еліндегі аштықтың кінәгері деп селолық кеңестің төрағасын айтады. Бұл екі ұшты сұрақ. Ал менің өз көзіммен көрген Қарсақпайдағы 100-ден астам адамның аштан өлуі — бұл жергілікті басшылардың немкеттілігі. Тіпті тасбауырлығы деп те айтуға сияды. Жанайқайға басып, шырылдап, табалдырық тоздырып жүгірген 16 жастағы Ілиясқа түсінікті істің оң шешімін үлкен қызметтегі аудандық атқару комитетінің төрағасы, поселок кеңесінің төрағасы көрмеді ме, әлде көргілері келмеді ме? Әрине, олар көрмегенсіген болды. Қарсақпайдың кейбір тәкәппар тұрғындары аш-жалаңаш босқындардың жағдайларын түсініп, оларға аяныш сезіммен қараудың орнына, керісінше жиіркенішпен оларға «Чорман» деген айдар таңып үлгерді. Себебі аштан өлмеу үшін олар орман мен басқа да дала хайуанаттарын ұстап жеген екен. Олармен қатар бүкіл иттерді де жеп тауысыпты. Тарих осындай ащы шындықты жұрттың білуі үшін де қажет. Естеліктер

Қарсақпай тарихының қара беттері өз зерттеушілерін күтіп тұрғандай. Мүмкін архивте Ілиястың аудан партия хатшысы Теляевқа жазған ұсыныстама хаты да сақталған шығар. Онда ол қалыптасқан жағдай жәйлі тез арада батыл әрекет жасауды өтінгенді. Ілияс сол жолы біз тұрған үйге 5-6 жастағы баласы бар бір адамды ертіп келді. Ол Ілиясқа осы соңғы баласының өмірін сақтап қалуына қолқа салып еді. — Менің басқа туыстарым мен жақындарым толық қаза болды. Егер осы бала өлсе менің шаңырағым құлап, тұқымым құрып кетеді деп күңіренді сол адам. Біз карточкамен нан, тағы басқа да азық-түлік алып тұратынбыз. Қиын жағдайға душар болған адамға қол ұшын бермеуге біздің дәтіміз шыдамады. Бала не болып жатқанын түсінді. Ол өте арық, әлсіреген. Күн ұзаққа киіз үстінде үнсіз отыратын. Ол текеметті біз оған арнап төседік. Бізбен бірге ас ішетін. Әпкем аз тамақты бәрімізге бірдей етіп бөліп беретін. Қосымша еш нәрсе ол сұраған емес. Бір аптадан соң баланың әкесі келіп, бір лажы жасадым деп өз тұқымының жалғастырушысын алып кетті. Біздің жанұямыздың тарыққандарға қол ұшын беруге даяр тұратындығымыз, меніңше, біз өзіміз де өмірдің тауқіметін, жетімдіктің жетпеушіліктің бәрін басымыздан өткердік. «Алыс пенен жақынды жортқан білер, ащы менен тұщыны татқан білер»,— дегендей. Сондықтан да болар, осы қасіретке ұрынғандардың табанына батқан шөгір, біздің мандайымызға батқандай болды. Ілиястың зыр жүгі­ріп аудан басшыларына өтініш жазып жүргені, ол да адамсүй­ гіштіктің, өзгенің қайғысын өзіңдікіндей көре білудің айғайы ғой деп балаймын. Осылай екеніне еш күмәнім жоқ. Кейін оның жеті ғасырлық аласапыранға толы, қуанышы мен күйініші бір­дей өз халқының тарихын жалғыз қопарғаны да тегін құбылыс емес. Ол өз мамандығымен тау-кен инженері болып, қызметін күндіз атқарып, түнде ел қатарлы демін алып, тып-тыныш жүріп, зейнеткерлік сәтін асыға күтіп, жанын бағып, қиналмай жүрсе оны кім кінәлар еді. Ол өйткен жоқ. Халқының мұңын шақты. Жоғын жоқтады. ...Сол қиын қыстау күндердің бірінің кешінде біздің бұрынғы интернатымыздың бір баласы маған келді. Оның айтуынша біз сияқты жетімдер үйіне қабылданбаған бірнеше бала Қарсақпайға қайтып оралыпты. Қыста олар туысқандарының үйінде әзер дегенде қыстап шыққан көрінеді. Олармен енді алдағы күн не болатыны белгісіз көрінеді. Бізбен кешкі ас ішкесін сол бала кеткен. Одан кейін мен оны да, басқа жетім балаларды да көрмедім. Қарсақпай трагедиясы Ілиясты үйреншікті ісінен бұзып жіберді. Естеліктер

Ол қатты уайымдап, соның салдарынан қолына кітап, қалам ұстай алмай жүрді. Біреудің қайғысына ортақ болу — Ілияс мінезінің ерекшелігі болатын. Бөтеннің жан-жарасына деген ілтипаттылығын ол мосқал тартқан шағында «Ойлар мен үзінділер» атты мақаласында былай деп жазды: «Мен адам ақылына таңғалмаймын. Жоқ, Американы ашқандығына емес, ғарыш немесе дүние жүзілік тартылыс заңының ашылғанына емес. Мен оның кеңпейілділік жасай алатындығына, әділ бола алатындығына, бөтеннің қайғысына ортақ бола алатынына таңданамын. Себебі, біріншісі емес, екіншісі адамды адам, мәңгі қылады. Әйтпесе барлығы құрып кетер еді. Тіпті, егер ең үлкен ғылым жаңалығы болмаса да, бәрібір адамзат баласы өмір сүре алады. Ал, егер кеңпейілділік болмаса ол тез арада құрып кетер еді». Жазда Қарсақпайға Алматыдағы тау-кен институтына дайындық курсына 3 орынға қағаз келді. Ахметқалидың осы кезде жұмысшы деңгейін игерген куәлігі болатын. Сондықтан оның табысы жоғарылап әпкеміздің қамқоры бола алатын жағдайы бар болатын. Ілияс оқуға барсын деген шешімге келдік. Ол осы үш орынның біреуінің үміткері еді. Ағам жолдама алып оқуға аттанып кетті. Оқу жылының алдында оқушылардың бір бөлігі техникумда оқу­ды жалғамайтын болған. Біразы басқа қалаларға кетіп қалыпты. Техникумымыздағы сабақты бір айға шегерді. Сосын белгілі болғаны біздің техникум Шығыс Қазақстандағы Риддер (Лениногорск) қаласына ауысатындығы. Және сондағы толыққанды тау-кен техникумымен бірігеді екен. Кететін күн де жетті. Оның алдында мен Байқоңырға барып келгенмін. Өйткені сол жерге Ахметқали мен әпкем көшіп кеткен. Түс кезінде ашық жүк машиналарын бізге берді. Әр машинада 10-12 адам өз нәрселерімізбен жайғастық. Бұл жерде мен тағы да өмірімнің бір реңсіз сәттерін бастан өткіздім. Қарсақпайға 40-50 жасөспірім мен бойжеткендердің кетуі үлкен бір оқиға еді. Бүкіл поселок машиналардың жанына жиналды. Әр қайсысының жанына туыстары мен жақындары келді. Сыйлықтар берді. Құшақтасып жатыр. Көбі көздеріне жас алды. Сәт сапар тіледі. Қолпаштап жатты. Әр түрлі құлаққа жағымды сәздер айтылды. Тек маған еш жан жақындаған жоқ. Интернатта бірге тұрған достарым енді тірі де емес болар. Ахметқали мен әпкем Байқоңырда қалды. Басқа жекжат менде жоқ. Meн өзімді ең бақытсыз адам ретінде сезін­ дім. Көзден жас шығармауға, өзімді-өзім ұстауға менің күшім де, дәтім де шыдамады. Ойламаған жерден маған қарай жүгіріп келе жатқан бұрынғы жездемді көрдім. Ол тура өз жұмысынан осылай Естеліктер

қарай жүгіріпті. Үстінде жұмыс киімі. Маған бір түйген нәрсені ұстата берді де, қоштасуға бауырына басты. Сол сәттен бастап менің оған деген барлық ызам, өкпем мен жеккөргенім ұмытылып, мүлдем оны кешірдім. Жаным жаз болып кетті. Ол кезде Қарсақпайдан Риддерге баратын жол ауыр болатын. Жусалыға дейін машинамен барып, әрі қарай темір жолмен Алматы арқылы Семейге жету керек. Одан әрі жіңішке темір жолмен Риддерге баруға болатын. Қысқаша айтқанда қияметтің қия белі. Meн Алматыда Ілияспен кездестім. Ол маған оқуың қызық болу үшін сабақты жақсы оқу қажет деп тағы да қатты ескертті. — Студенттерді асханада нашар тамақтандырады. Бірақ ол жеткілікті, дұрыс сабақ оқу үшін. Егер сен тек тамақ туралы ойласаң одан тоқ болмайсың. Ас туралы небары аз ойлауға тырыс, сонда өмірің өзі жеңілдейді. Мен бұны өз тәжірибемнен білемін,— деді Ілияс. Осы бір сырт көзге қарапайым Ілияс берген ақыл менің өміріме жақсы сабақ болды. Риддерде толыққанды техникум жұмыс істеді. Оған жетіжылдық біліммен қабылдайтын. Сол жылы оқуға қаңтарда қабылдады. Ал, біз сонда келгенде бірінші курс студенттері 2-ші семестрді бітіріп жатқан еді. Біздің техникумнан 1 курстың 2-ші семестріне тек 4 оқушыны ғана қабылдады. Ішінде мен де бармын. Басқаларын дайындық курсына бөлді. Ол жағдай маған көп демеу болды. Сондықтан мен сабақты ынтамен оқыдым. Талпындым. Бұрын соңғы кездестірмеген сұрақтарды тез үйренуге тура келді. Бірінші курста тәмамдалынған жалпы білімдік сабақтардан басқа 2-ші курста тау өнері, петрография, метрология, кристаллография, геодезия және басқа пәндер өттік. Оқытушылар негізінен Мәскеу индустриалды-педагогика институтының түлектері және өндіріс инженерлері екен. Шынын айту керек педагогтердің ішінде Есқожадан да өткем бір «қожанасыр» болды.Сұлу, Жюль-Вернның сақалындай сақал мұрты бар. Сабаққа келген соң қайдағы бір жерде көрген, не біреулерден естіген сан-алуан «ғажайып дүниелерді» айта бастайтын. Ал студенттер оны ұйып тұрып тыңдайтын. Әсіресе оларға Мәскеу жайлы әңгімелер қатты ұнайтын. Оның әңгімелерінен мен де Мәскеуліктер туралы, олардың ең үлкем қуаныштары тек трамвай қақтығыстарын қызықтау екен деген пікір қалыптасты. Дегенмен, өзім күмәнданатынмын. Өз пәні төңірегінде бұл «ғұлама педагог» барынша аз сөз ететін. Бірде ол бақылау жұмысын өткізіп еді, ешбір оқушы оны орындамады. Келесі күні мен кітапты қопарыстыра отырып сол есепті шығардым. Бізді таңалдырған жәйт, жаңағы оқытушымыздың осы есептің жауаЕстеліктер

бын білмегені. Мен тақтаға сұрандым да есептің шешуін көрсеттім. Ол құптаған болды. Оқу жылы бітті. Осы оқиғаға арналған техникумның құрметті жиналысы қалалық театрда өтті. Маған бірінші сыйлық — Ялтаға тегін жолдама — берілетіні жарияланды. Мен бұндай сыйлықтан бас тартып, оны екінші сыйлыққа айырбастап, ерлер костюмін беруді өтіндім. Оған жұрт абыржып таң қалды. Техникум директоры Степан Николайұлы Павлов бұндай айырбаспен келісті. Дегенмен ол айтты: — Мен 30 жыл еңбек етіп келемін. Ал Қырымда бір де болған емеспін. Мүмкін сенің де осы бір табиғаттың жұмақ өлкесін көруге мүмкіндігің бола қоймас. Менің берер ақылым: осы жолы барып кел. Өкінішке қарай, таршылықтың тауқыметін белорта кешіп жүрген маған курорттан да костюм ауадай қажет болатын. Сондықтан да осы бір қолға қонған кішкене бақтың құнын біле тұра Қырымға барудан бас тарттым. Тіпті оған өкінген де емеспін. Арасына 50 жылға жақын уақыт салып қазіргі Лениногорскіге, бізше Риддерге, келіп әлі күнге жұмыс істеп жатқан Тау-кен техникумына арнайы келдім. Техникум архивінен сол жылдары шыққан бұйрықты менің өтінішіммен іздеп тауып, оның көшірмесін мөр басып дәлелдеп маған берді. Бұндай сыйлыққа мен өте риза болдым. Бұйрық менің жасөспірім кезімді есіме түсірді. Қызыға оқып шықтым. Бұйрық стилі, бәйгеге тіккен заттар құндылығы — бұл біздің өз тарихымыздың айшық куәсі. Ол кезде костюм, аяқ киім, етіктің қандай, қай елде не қандай фирма жасалғанына ешкім мән бермейтін. Тек қана ол жаңа болса болатын. Сән, мода төңірегінде әңгіме болмайтын. Степан Николаевичтың костюм, туфли, етік сияқты қолға түспейтін және қатаң нормамен берілетін дүниелерді қайдан, қалайша студенттер бәйгесінің сыйлығы ретінде тауып жүргені мені таңдандырды. Бұйрық былай жазылыпты: Тау-кен техникумы бойынша Бұйрық 1935 ж. 30 июнь.

№71 Аяқталған 1934—35 оқу жылдарында өз тобында үздік оқуы, жақсы үлгерімі және қоғамдық жұмысқа белсене қатысқандығы үшін келесі студенттерді сыйлықтаймын: 1. Партком мен дирекция атынан Ж. Есенберлинге Р. бірінші сыйлық беріледі. Ялтаға курортқа 600—700 рубльдік жолдама. 2. Екінші сыйлық жолдас Бубенщиковке құны 107 рубльдік костюм беріледі. Естеліктер

Бізге жолға жиналудан басқа амал қалмады. Жусалыға келдік. Темір жол билетін Семейге дейінм алдық. Келе жатырмыз. Барлық қалған ақшамызды, құжаттарымызды, билеттерімізді бірге жинап, калькаға орап, неге екені белгісіз маған тапсырды. Мен оларды шалбарымның қалтасына салдым. Түркістан бекетіне жақындағанымызда жолға қосымша тамақ алғымыз келді. Қолымды қалтама салып едім, ештеңе таппадым. Сөз жоқ, қандай мүшкіл халге түскенімді айтып жату өте қиын. Менің қымбатты достарым жағдайымды түсініп маған көзтүрткі жасаған жоқ. Енді біз Риддерге жете алмаймыз. Сондықтан күрт шешімге келдік: Түркістаннан шығып ірі полиметал комбинатының құрылысы қызу қолға алынып жатқан Ащысайға жіңішке темір жолмен жертіміз қажет және сонда жұмысқа орналасуымыз керек. Қабағымызға қар қатып және ішегіміз шұрылдап жіңішке темір жол үстінде платформада отырған біздің жанымызға келіп бір ақсақал жөп сұрады: — Әй, бозбалалар нені уайымдап отырсыңдар? Біз тоналып қалғанымызды айтып бердік. Ащысайда осы қарт бізді үйіне алып барды. Бауырсақ жегізіп, шай ішкізген соң айтқаны: — Уақытша менің үйімде тұра беріңдер, кейін мәселелеріңді шешкен соң басқа жерге жайғасасыңдар. Біз амалымыз таусылып, ол кісінің кішкентай бөлмесіне орналастық. Бірнеше күн сонда тұрдық. Тағы бір кеңпейіл адаммен кездесіп, өмірде жомарт жандар көп екендігіне көзіміз жетті. Кезінде ФУЗ бітірген жолдастарым өздеріне жұмысты тез тауып алды. Арнайы мамандығым болмаған соң маған жұмыс табу жеңілге соққан жоқ. Meн арыз жазып құрылыс бастығының өзіне бардым. Қағазымды оқып шыққаннан соң оның маған қойған ең басты сұрағы: арызды өзің жаздың ба?— дегені. Мен өзім де сұраққа таң қалдым. Бірақ іле жауап бердім. Өз қолыммен жазғанымды айттым. — Олай болса, менің іздегенім сен едің,— деді құрылыс басшысы, жердей жеті қоян тауып алғандай жайдарыланып. Бастыққа орыс және қазақ тілдерін қатар жақсы білетін сауатты адам меңгеруші қызметіне қажет екен. Менің қолымда ешқандай құжат жоқтығы оны толғандырған жоқ. — Құжаттарды кейін Риддер жібереді,— дедім мен. Сөйтіп мен көзді ашып жұмғанша «үлкен» бастық болып шыға келдім. Негізгі міндетім іс меңгеруші болғанымен, оған үстеме тұрғын үй қорының болушысы болдым. Құрылыс жұмыстарының Естеліктер

бұйрықтарын жаздым. Жұртты еңбек демалысына жіберетін қағаздарын толтырдым. Жол жүретіндерді заңдастырдым. Жұмысшыларды қабылдадым. Олар негізінен жолдамамен келген Воронеж облысының, мамандары болатын. Соларға және басқаларға жатақханаға айналған мектеп үйінің бөлмелерін тараттым. Одан басқа да тұрғын үй қоры болатын. Бір ай өткен соң мені бірде комбинат ұйымының хатшысы шақырып алып, менің кім екенімді, қайдан келгенімді, өзіміздің жергілікті «Қаратау кеншілері» газетін оқитын-оқымайтындығымды сұрады. Мен оның барлық сұрақтарына жауап бердім және жергілікті газетті оқымайтынымды мойындадым. Оның бар айтқаны: — Оқасы жоқ, бұдан былай оны күн сайын оқитын боласың. Газеттің жауапты хатшысын Қызыл Әскер қатарына шақырды, енді жаңа қызметке кіріс,— деп ол үзілді-кесілді айтты. Құжаттарыңды Риддерден біз өзіміз алдырармыз деді әңгіме соңында. Бұл кезде Ілияс тау факультетінің студенті болған. Ол оқуын ынталанып оқыды. Институттың қоғамдық жұмысына белсене араласты. Спортпен баса айналысты. Тез арада институттың маңдай алды студенті болып шыға келді. Қазақ ССР-інің бірінші конституциясын қабылдаған Қазақстан кеңес үкіметінің 1-ші төтенше съезіне студент Ілиястың делегат болғандығы осыған жеткілікті дәлел. Әрине бұл үлкен құрмет. Бұл оқиғаны біз үлкен мақтаныш көрдік. Сол жылдарда жыл сайын Мәскеуде дене шынықтыру мәдениетінің Жалпы одақтық шеруі болып тұратын. Ілияс осы шерудің бірегей қатысушысы болды. Қазақстаннан. Бұл өзі бір қызықты жиылыс болушы еді. Қазіргі түсінікке баласаң — бір абыройлы сапар. Жыл артынан жыл өтіп, ақыры Ілияс та межедегі 4-ші курсқа барып қалды. Тап осы тұста оның көңілінде өзінің мамандығына деген қобалжу пайда болды. Математикалық пәндер тәмамдалды, енді оқу бұрынғыдай тартымдылығын жоғалтты — деп жазды бізге. Бұл жерде, осы күнге дейін мектеп бітіруші жастар үшін шешілмей келе жатқан, күрделі мәселе — профессия болжамы мен мамандық таңдау салдары екенін айтып өткен орынды. Сары-Арқаның сағым қуған сары даласында өскен Ілияс институтқа түсер алдында тау инженерінің жұмысына қанық емес еді. Оған дейін ол тау инженерлерімен пікір алыспақ түгілі, оны көрген де емес. Әрине, ол тау инженерінің пайдалы қазбалары жер қойнауынан алатын маман екенін, тау инженерінің жұмысы тауларға еш қатысы жоқ екенін білетін. Бірақ ол үшін нендей ғылымды игеру керек екенін білген Естеліктер

жоқ болатын. Ал болашақ мамандығымен жақын таныса келе, осы бір қоғамға аса қажет мамандықтың Ілияс өзінің қолы емес екендігін түсінді. Бұндай жағдайды жасыратыны жоқ, мыңдаған талапкерлер басынан өткізіп жатады. Соның ішінде Ілиястай болашақ, инженерлер де. Бұндай алакөңілділіктен ертең өндірісте ортаңқол немесе әжептәуір жақсы инженер шығады. Кейіннен өмірі мен творчествосы көрсеткен халқына белгілі Ілияс ортаңқолдың адамы емес еді. Жалтақ сұр тұлғаға жатпайтын. Оның сырт көзге енжар, бірақ іштей жан-дүниесі жұлынып тұрған, қажырлы-қайсар тегі бір салиқалы сом шаруаны игеруді аңсап тұрған. Орта жолдан қайтпайтын, бастаған ісін аяғына дейін жеткізетін максималист Ілияс бұндай тың кеңістікті әдебиет пен тарихтан іздеді. Алынбайтын қамал жоқ дегендей. Іздегенін тапты. Студент кезінен бастап Ілияс көптеген өлеңдер, әңгімелер, пьесалар жазды. Өз күшін өзі сынады. Сол тырнақ алды еңбектерін ешбір редакцияға апармады. Елді мазаламады. Оның осы алғаш жұмыстары өкінішке орай сақталмапты. Ол еңбектеріне оның көңілі толмайтын. Тау инженерлерін көрмегенмен, ол белгілі жазушы-ақындармен ерте жолықты. Қарсақпайда шығатын жергілікті «Қызыл кеншілер» атты газеттің редакциясында істеген белгілі қаламгерлер Әбділда Тәжібаев пен Жұмағали Саинды Ілияс сол кезде-ақ кездестірген. Ж. Саинмен Ілияс әңгіме-дүкен де құрған. Бір жолы бір түсініспеушілік те болған екен. Ж. Саин Ілиясқа өлеңмен хат жазыпты. Ілияс ерегістің төркінін танып, оған өлеңмен жауап хат жазған. Адам сөзге тоқтамай ма, осымен дау-дамайсыз сөзбұйдалық тоқтаған екен. Жалпы алсақ, Ә. Тәжібаев пен Ж. Саин бізге қол жетпейтін жұлдыз сияқты көрінетін. Осы азаматтар Ілиястың поэзияға деген құштарлығын оятқан болатын. Алматыда оқығандығының арқасында Ілияс Қазақстан жазушылары мен ақындарының ішіндегі ірілерін түгел көрген-ді. Әрине, олардың ешқайсысымен таныс емес еді. М. Әуезов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров, С. Мұқанов творчестволарымен таныс болатын. Және олардың еңбектерін өте жақсы көретін. С. Мұқановтың «Адасқандар» туындысының жолдары оған қанат бітіретіндей өсер етуші еді. Бұл кітаптағы автордың табиғатты суреттеу тұстарын Ілияс рахаттанып оқитын. Сонан соң айтатын: — Тургеневше жазылған,— деп. Кейін С. Мұқанов «Адасқандар» кітабын қайта өңдеп «Мөлдір махаббат» деген атпен шығарған кезде Ілияс жаңа түрімен кітапты қабылдамады. Әлбетте, романның алғашқы әсері өте күшті болған түрі бар. Естеліктер

Тағдыр ирониясының тәлкегімен «Көшпенділер» трилогиясының халықтың ыстық ықыласына бөленген шағындағы, бірақ оның кейбір пейілі тар қаламдастарының ұйымдастырған «жағадан алу, етектен тарту» қарекеттерінің көш басында сүбелі «Адасқандардың» бірі болып Сәбит ағамыз Ілияс өмірінде оның жолын кес-кестеді. Осыншама ірі тұлға бола тұра Сәбең бойында да халқымызға тән аңқаулық та бар болатын. Осы бір пәк қасиетті қаламы дағдарыстан шыға алмай жүрген пысықай «классиктер» академик С. Мұқановты Орталық Комитеттің мінбесіне итермелеп шығарып В. Месяц жолдасқа, республикалық партия басшыларына тау инженері Ілияс Есенберлин өз мамандығы шеңберінде жазсын,— деп адастырды. Ол аздай, қазақ әдебиетінің ең ауыр салмақтағы патриархы Сәбең Ілиястың ең негізгі әдеби тұлғасы — теңдесі жоқ ханымыз Кенесарыны не Ресей, не Кеңес үкіметі реабелитация жасап, Үкімет пен Партия алдында ақталмаған қанішер, жендет деп ұлы бабамыздың аруағына тіл тигізгені өте өкінішті оқиға. «Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көрерсің» дегендей бұл жиналыс жолы да жоқ, соқпағы да жоқ «Адасқандардың» атасы болды десек, бәлкім, артық айтпағам болармыз. (Әрине, қасық қаны қалғанша егемендік жолына шыбын жанын пида еткен қазақтың соңғы ханы ұлының ұлысы Кенесары данамыз, дарамыз, бабамыз бүгінгі Қоғамнан да тиісті бағасын ала алмай келеді. Әйтпесе күнгей астана Алматыда оған көше һәм даңғыл неге жоқ? Аудармашыдан). Сол заманда Қарсақпайда Қ. И. Саәтбаев тұрған. Қаныш Имантайұлы комбинаттың геологтық-барлау бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. Оның кабинетінің есігінің алдында «ГББ бастығы инженер Қ. И. Сәтбаев» деген әдемі сары әріптермен жазылған тақта болатын. Интернат балалары комбинат басқармасына жүгіріп барып жүретін. Олар атақты адам — нағыз инженерді көруді ғанибет санайтын. Ол жұмысқа келген кезде, не жұмыстан шығып үйге бет алғанда. Қазіргі жастардың атақты әншілерге жүгіргені сияқты болатын. Жалпы геолог мамандығының ерекшеліктерін Ілияс дұрыс түсінді. Тіпті бұл жұмыстың сол кездегі беделділігін де жақсы білетін, бірақ ол оны қызықтырмады. Ал Қаныш Имантайұлы азамат ретінде, тұлға ретінде, әрине, Ілияс үшін теңдесі жоқ бедел иесі еді. Тау-кен институтына түскеннен кейін Ілиясқа математикаға, физикаға, мүмкін химияға қатысы бар мамандықтарға ауысып кетуге кеш болған жоқ еді. Ол осы ек-үш пәнді өте жақсы көретін. Ондай қадамға оңай-ақ баруға болатын еді, себебі оның институтында металлургия факультеті болды. Металлургияның химияға негізделгені белгілі. Ал Естеліктер

физикалық химия қызықтырып алып кететініне енді күмән жоқ. Ілияс математикамен, физикамен не химиямен байланысы бар техникалық ғылымның талантты ғалымы бола алар еді. Егер жас кезінен бастап дұрыс жағдай жасалса одан жақсы суретші де шығар ма еді. Себебі бала кезінен өнердің осы саласында дарындылық көрсете білді. Бірақ ол дегенмен өзінің орнын әдебиеттен тапты. Оған ол да, біз де өкінбейміз. Себебі XX ғасырда қазақ әдебиетінде «Көшпенділер» мен «Алтын Орда» тарихи трилогиялары теңдесі жоқ туындылар! ...Сол уақытта мен газет ісін әжептәуір меңгеріп алған болатынмын. Өзіміздің «Қаратау кеншілері» редакциясының жұмысынан басқа, бір мезгілде облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі болдым. Жалпы алғанда табысым жақсы болды. Екі жылдан аса газет редакциясында қызмет істедім. Менің жас кезімдегі досым Қабыл Қызыл Әскер қатарына алынды. Апам Назымның бұрынғы жолдасымен қарым-қатынастары өз орнына келді. Олар қайтадан қосылды. Біз бұған риза болдық. Жиеніміз Қазыкеннің қуанышында шек жоқ еді. Өкініштісі апамыздың екінші ұлы былтыр қайтыс болып кеткені. Мен жұмыс істеген кезеңде біз Ілияс екеуіміз жапжақсы киініп алдық. Тұрмысымыз жақсарып-ақ қалды. Сол себепті Ілияс маған оқуды жалғастыруың керек деген ұсыныс жасады. Мен пария комитетіне қызметтен босатыңыздар деген ұсыныс жасадым. Олардың мені тіпті тыңдағылары да келмеді. Мен бұл жерде маман тапшылығынан. «Орныма лайықты адам жоқ» болып шықты. Мені жұмыстан бұрынғы хатшы әскерде тиісті мерзімін өтеп қайта оралған соң ғана босатты. Олар маған Алматыда жаңа ашылған журналистика факультетіне жолдама берді. Ілияс менің бұл институтқа баруымды қолдамады. Ол өз ойын менің бетіме тура айтты: — Сен өз жүрек қалауыңмен газет қызметкері болып жүрген жоқсың. Бұнда өмір қыспағымен, тағдыр тәлкегімен келдің. Сондықтан сендер жұпыны өңсіз газетсымақ шығарасыңдар. Ірі газеттерде қызық, тартымды дүние болған жоқ. Егер ауыз толтырып айтатындай дүниелерің болса, онда сендерді «Социалистік Қазақстан» сияқты басылымдар байқар еді. Сендер шығарған газеттегі материалдар орталық басылымдарда сыналған жоқ. Демек ұрсуға, сынауға тұрарлық та еш нәрсе газеттерің баспаған. Бір сөзбен айтқанда, мен тағы да айтайын, өңсіз-түссіз «сұршылдық». Менің байқауымша,— деді Ілияс,— сен күні-бойы газет шығарасың, ал өзің сол кезде математиканы ойлайсың. Сапожниковтың алгебрасындағы, Рыбкиннің геометриясы мен тригонометриясындағы есептерді бастан аяқ түгел шығарып шықтың. Қиын есептерді тез шығарасың. Менің саған тауып әкелген оқулықтарымды қызығып Естеліктер

оқисың. Физика мен химияны жақсы білесің. Әрине сен мектеп қабырғасында жүрмегендіктен бұл пәндерде жасалатын тәжірибелерді көрген емессің. Сондықтан сенің білімің кітап көлемінде. Жалаң теория. Маған математика сенің алдағы мақсатың деп үзілді-кесілді айту қиын. Бір сөзбен айтқанда саған физика-математика факультетіне барғаннан да техникалық жоғары оқу орнында оқығаның дұрыс па деймін. Егер сенің математикаға деген құштарлығың болса, осы пәнді тереңірек білуге, онда оның да оқасы жоқ, өйткен математика курсының көлемі техникалық институтта да жеткілікті деп ол әңгімесін аяқтады. Мен тек ұйып тыңдап отырдым. Оның мен солымды әлі де болса да білмейтінімді сездім. Ілиястың айтқан ойлары маған әрқашан да мүлтіксіз дұрыс болып көрінетін. Осы жолы да оның пікірін жөн көрдім. Сөйтіп мен Ф. Дзержинский атындағы темір жол транспорты инженерлерін дайындайтын Мәскеу электротехника институтының паравоз факультетіне оқуға түсуге бел байладым. Паровоз ол кезде маған ең құдіретті қиял әлемінен туындаған алпауыт тұлпар болып көрінетін. Гудогы ысқырып, дүрс-дүрс етіп келе жатқан паровоз сүйреген поезды көргенде басында тіпті денеміз тітіркеніп, кейін жүрегіміз лүпілдеп қуана қарайтынбыз оның дүлей қуатына. Шетсіз, шексіз қазақ даласында осылай кетіп бара жатқан паравозы ентіккен поезды көріп бір жасап қалатынбыз. Түрксібтің дүрілдеп тұрған кезі. Жұмыстың ең қызығы да осы Түрксіб темір жолын салу болып көрінді бізге. Сол себепті, мен: паравоз тек паравоз менің өмірімнің мағынасы деп түсіндім. Сол паравоз дәуірінің аяқталып келе жатқанын мен өз басым білген емеспін. Оның пайдалы коэфиценті небәрі 5—6 процент екендігінен де бейхабармыз. Сондықтан адамзат баласына 100 жылдан аса уақыт адал қызмет еткен паравоз ғұмырының санаулы жылдары қалғанын да мен білген емеспін де. Оның орнына келетін тепловоз бен электровоз түсіме де кірген емес. Паровоз ғылым мен техниканың ең биік жетістігі болып көрінетін. Институтқа түсу үшін енді бұдан былай 2 жыл бұрын қабылданған үкімет қаулысы бойынша орта мектепті бітірді деген аттестат қолда болу қажет екен. Орта мектеп көлемінде білімім бола тұра, құжатым жоқтықтан жұмысшы факультетін сырттан экстернат болып бітіріп, оның аттестатын алуға тура келді. Сосын құжаттарымды тапсырдым, емтиханды бердім, конкурстан өттім. Арманым іске асып, міне, мен енді Мәскеу студентімін. Қыста Кривой Рогтан келе жатқан Ілияс Мәскеуде маған соқты. Қазақ тау-кен институтының студенттері Украинада практикада болыпты. Мәскеуге баратын жер көп болғанымен Естеліктер

біз қайта көрсететін кинотеатрға барып «Амангелді» филімін көргенді қаладық. Біз Ілияспен кинотеатр залында бұрын көріп, бізге өте қатты ұнаған фильмге қайтадан келіп отырмыз. Көзімізге ыстық, эпизодтap: базар алдындағы алаң, көтерілісшілер үстіне қарапайым қару-жарақтарын тиеген түйелер. Бұл бейнекөріністерді тамаша нақышына келтіріп орындаған оркестрдің сүйемелдеуімен айтылған «Қара торғай» сазы. Залда бір орыс жігіті жанындағы серігіне бұл неткен тамаша айтылған ән деп таңданып отырғанын құлағымыз шалып қалды. Көңіліміз оған бір өсіп қалды. Бала кезімізден таныс өлеңге көңіліміз бір өсіп отырса, бөтен халықтың бейтаныс әнді алғаш естіген азаматы берген баға біздің қуанышымызға үстеме бола кетті. — Әр халықтың сүйікті әндері болады,— дейді Ілияс. Ондай әуендер орыс, украин, грузин, қырғыз, өзбек т. б. халықтарда да бар. Жуырда «Амангелді» фильмі жаңартылғанын білесіздер. Бірақ маған ұнамағаны «Қараторғайды» тыңдай алмадым. Бұл фильм енді маған тартымсыз болып қалды. Мен үшін өкінішті. Халықтың ұлы әуені белгісіз себеппен бір қара дүрсін өңсіз сазбен ауыстырылған екен. Оқырман менсіз де білер бұл қандай азаматшаның істеген ісі екенін... Институтта оқу жылы бітті. Профсоюз комитеті маған Ялтаға баруға студенттік жолдама ұсынды. Риддерде Ялтаға берген жолдамадан бас тартқанымда техникум директоры С. Н. Павловтың маған айтқан сөзі мәңгілік есімде сақталып қалған болатын. Тез арада сұлулығы аңызға айналған Қырым мен атақты Қара теңізді көру мүмкіндігі қолыма тиді. Қуаныштың лебіне қызып, емтихандарымды мерзімінен бұрын тапсыра бастадым. Оларды «өте жақсы» деген бағаға тапсырдым. Соңында бір күн ішінде екі емтихан тамсырамын деп жүріп біреуін «орташа» баға алып қалдым. Оны мен уайымдаған да жоқпын. Себебі бар дейінім ертегінің жұмағындай елестеген Қырымда болатын. Бұл «орташа» бағаның мен үшін алдағы уақытта қандай әуреге түсіретін мәнін білсем, сол жолы бір амалын іздеген болар едім! Қырымға мен жаздың басында келдім. Су әлі де болса салқын екен. Бірақ мен оған назар аудармадым. Санаторийде жылы процедура ала сала Теңізге асығып жүрдім. Бұндай іске үзілді-кесілді тыйым салатын. Осының кесірінен мен курорттан радикулитпен ауырып қайттым. Бұрын айтқанымдай, рас бала кезімде Атбасарда жетімдік қыспағымен күздің аяғына дейін жалаң аяқ жүре беретінбіз. Оның немен тынғанын да жазғанмын. Сол көрген бейнет те ұмытылып кетіп, ескі әдетпен жалаң аяқ жүгіріп кететінмін. Атбасарда тұрғанымызда қыста Естеліктер

қақпа ашу қажет болған кезде, аз уақытқа қарға жалаң аяқ шығып кете беретінмін. Бірде мұзын аршып құдық жасап қойған өзенге құлап, суға кетіп қала жаздағаным да болған. Құдай сақтап, судан шығып аяз қақап тұрғанда үйге дірдектеп зорға жеткен едім. Соның барлығы денсаулығыма ешқандай әсер ете қойған жоқты. Еш зардап көрмеп едім. Тоңсақ жылынатынбыз, су болсақ, кебетінбіз. Ал енді жаз ішінде Қырымның оңтүстік жағасында судан денемде дерт пайда болды. Қара теңіз басында мен радикулитпен ауыртты, соңында ол өзі шипалы қасиетін көрсетті. Сол жерде мен радикулиттен жазылып кеттім. Өйткені бұл аурудан тез айығып кету қиын, негізінен науқас ұзақ жылдарға созылады. Арасына ондаған жылдар салып, қазан айының аяғында кішкене радикулитім басылған кезде Қырымға келдім. Нағыз алтын күздің кезі болатын. Күн жаймашуақтанып тұрған. Мен сияқты радикулиті бар жолдасым екеуіміз күніне үш рет теңізге суға түсіп жүрдік. Біртіндеп ауа райы өзгере бастады. Ақырын-ақырын су да суыды. Қазан айының аяғында тіпті қар да жауды. Біз суға түсуімізді тоқтатқан жоқпыз. Радикулитіміз жойылып кетті. Теңіз буырқанып жатты. Өңменіңнен өтетін суық жел мен қар демалушыларды корпус қа қарай айдады. Ал біз жолдасымыз екеуіміз теңізден шықпадық. — Егер менің суық суға түсіп жатқанымды үйдегілер көрсе, олар шошып кетер еді,— деді менің көршім. Үйге мен радикулиттен айығып келдім. Олар оған қатты қуанды. Үйде сол суық сумен дене шынықтыруымды қыста да жалғастырдым. ...Есімде, радикулит мазамды қатты алып жүрген кез болатын. Бірақ мен оған аса мән бермей жүрдім. Себебі, мені алдымнан туыс-туғандарыммен кездесу күтіп тұрған. Ілияс институтты бітіріп Жезқазғанға жұмысқа келген. Апам күйеуімен және Ахметқали жанұясымен сонда көшіп барған. Біз Жезқазған түбіндегі ашық далаға қыдыру үшін жиі шығатынбыз. Қуанышымыз қойнымызға сыймайды, көңіліміз көкке жетіп жүрдік. Бұл біздің бәріміз үшін ең бақытты күндеріміздің бірі еді. Сосын мен Мәскеуге оралдым. Ілияс күзде Қызыл Әскер қатарына алынды. Ригада әскер қызметін еөтті. 1940 жылдың қыркүйегінде жоғары оқу орындары хақында Үкімет пен Партия қаулысы жарық көрді. Ондағы қабылданылған тәртіп: 1. Жоғары оқу орындарында сабаққа студенттердің бару-бармауы өз еркінде. 2. Әр семестр сайын студенттердің 200 рубль төлеуі шарт. Естеліктер

Аруақ қолдап, мені және тағы басқа алыс жерден келгендерді аяған болулары керек, ерекше үкімге дейін жатақханада қалдыратын болды. Оның үстіне ойламаған жерден менің атыма 250 рубль телеграфпен төтенше түрде ақша аударылды. Ілияс Ригада әскерде жүрсе де, жағдайға қанық екен. Бұл ақшаны Ілиястың сұрауымен оның бір кластас досы жіберіпті. Осыдан кейін өмір өз арнасына қайта келе бастады. Біз Вася Молочко екеуіміз институт жанындағы фотопластина фабрикасына жұмысқа орналастық. Сабақты негізінен жіберген емеспіз. Өйткені стипендия алу мақсатымен емтихандарды кілең «өте жақсы» бағаға тапсыру қажет болды. Әрі еңбек етіп, әрі оқу маған өте ұнады. Себебі, мектеп табалдырығынан төте келіп отырған «сары ауыз балапан» емеспін ғой. Бірер жыл өндірісте қызмет істеп еңбекке ет үйреніп қалған демекші. Осылай оқуға бел байладым. 1941 жылдың көктеміне бір сыдырғы ес жинап, қалтада ақша пайда болған соң мен сүйікті қарындасым Шәкішті Мәскеуге шақыруға асықтым. Бірақ бәрі басқаша күйге түсті. Ұлы Отан соғысы басталып кетті. Басталған соғыстың екінші күні әртүрлі үйірмелерде қорғаныс саласынан қосымша мамандық алып үлгерген студеттердің көбі өз еріктерімен Қызыл Әскер қатарына жазылып соғысқа жүріп кетті. Менімен бір бөлмеде тұратын Белоруссиялық Рома Улевич пен Пензалық Костя Захаров та сол алғашқы толқынның ішінде кете барды. Рома машина ойлап табатын конструкторлық іспен қызыға әуестенетін. Сызу жұмысын ол жеңіл түсініп, тез оқитын. Өзі де жақсы сызатын. Оқытушылар оның сызу жұмыстарын сапалы деп бағалайтын. Бір нәрселерді ыждағатпен ойлап табатын. Осы салада курстық проект жасауға асығып жүрген. Басқаларға да көмегін аямайтын. Әттең сол соғыс осыншама дарынды болашақ конструкторды арамыздан алып кетті. Костя Захаров болса 18 жасында партия мүшесі болған азамат. Әскерде саяси жетекші болды. Соғыстан ордендер мен медальдар алып, майор шенінде оралды. Шілде айының алғаш күндерінен бастап Мәскеу студенттері Вязьма түбіндегі қорғаныс шебінің құрылысына жіберілді. Мыңдаған студент жігіттер мен қыздар жалаң күрекпен танкіге қарсы ор қазды. Темір мен бетоннан ұзақ уақыттық жердегі от нүктелерін (ҰЖОК—ДЗОТ) салды. Ол жұмыстарды, бұрыннан құрылыстан хабары бар, басқалармен жасы тетелес студенттердің өздері басқарды. Осыншама жас азаматтар, қолдарына күректен басқа қарулары жоқ, үш айдан аса уақыт теп-тегіс далаңқы жерде тұрып жұмыс істедік. Сол бір ауыр күндерде кейін шегініп келе жатқандықтан аласапыЕстеліктер

раннан бастары қатқан Қызыл Әскер басшылары бізді ұмытып кеткенге ұқсайды. Бұл әрине соғыс қолбасшыларына аброй қоспайтып ніс. Егер немістер бір шағын дисантты автоматпен осы құрылыс алаңына тал түсте түсірсе студенттер қойдай қырылар еді. Тамыз айында зәремізді кетіріп түн сайын Мәскеуді бомбылауға бара жатқан ұшақтар дәл төбемізден сарнап өтетін. Біздің бақытымызға қарай ондай апаттан аман қалдық. Олай дейтінім, біз сол күндері немістердің Смоленскідегі психатриялық ауруханаға бомба тастағанын естігенбіз. Естіп үрейленгенбіз. Соғыс басталғанда Ілияс Рига қаласында әскери-саяси училище бітіріп жатқан. Жаз бойы Ілиястан еш хабар ала алмай қапаланып жүрдім. Қаңтарда біз институтқа Вязьмадан қайтып оралдық. Ілиястан маған хат келген екен. Ол: — Соғыстың бірінші күндерінен бастап мен артиллерия батареясының саяси жетекшісі болып тағайындалдым. Өте ауыр жағдайда соғысып жатырмыз. Бірақ мен үшін ұялмайсың. Сенің де Отан алдындағы парызыңды өтейтініңе күмәнім жоқ. Бұндай сұрапыл соғыста жол кесу қиын. Мүмкін қаза табармыз. Мүмкін мүгедек болып, бірақ тірі қалармыз. Менің тәңірден бар сұрайтыным: біреуіміз, қандай түрде болмасын, әйтеуір тірі қалып, елге барып ағайынжекжатты қуантсақ деймін. Жеңісті сол өз көзімен көрсе,— депті хатында. «Жеңісті көрсе» дегені Ілиястың осы жеңіс түбінде біздер жақта болатындығына сенгендігі ғой деп осы күні ол үшін дән риза боламын. «Мүгедек болсақта» дегені сол 1941 жылы менің жанымды тітіркенткені де рас. Мен тылдамын, ол соғыстың ішінде, бәрін көзімен көріп жатқан. Сондықтан бізге әр түрлі әсер еткен шығар. «Үш күннен кейін көрге де үйренесің» деп бабаларымыз тегін айтпаған ғой. Институтымыздың басшылары бізге осы соғыс жағдайында темір жолдың ең үлкен майдан үшін стратегиялық мәні бар екенін айта бастады. Сол себепті теміржолшыларға сақтау қағазы — бронь берді. Көп ұзамай біздің институт эвакуацияға ілігіп Томск қаласына көшті. Сабақ енді күнде бола бермейтін болды. Бүкіл институт 4-5 бөлмеден тұратын 2 этаж үйге орналасты. Не оқулықтар, не лабораториялық аспаптар жеткілікті болмады. Көптеген студенттер жергілікті заводтарға жұмысқа орналасты. Осындай жағдайда студенттердің бір үлкен тобы өз еріктерімен Қызыл Әскер қатарына алынды. Мен де осы топта едім. Себебі, институтта үлгеріміммен, тәртібіммен және қоғамдық жұмыстардың белсендісі ретінде алдыңЕстеліктер

ғы қатардағы студент болатынмын. Өз еркіммен әлбетте әскерге жазылып, майданға кеткендер оқу орындары мен мекемелердің бетке ұстар азаматтары болатын. Ол кезде қара бастың қамынан да, қоғам мүддесі, ел тағдыры ең басты мақсат болатын. Достар бір-бірінен қалыспайтын және бір-бірін тастап кетпейтін. Көпшілігі. Негізінен. Әрине, бес саусақ бірдей емес. Сол күндері асыға күтіп жүрген хатты Ілиястан алдым. Ауыр жараланып ол Свердловск госпиталінде жатыр екен. Оны көргім келіп, тынышым қатты кете бастады. 1941 жылдың желтоқсанында бұл жеңіл, оңай арман болмайтын. Соғыстың ең қатерлі кезеңі еді ғой. Күтпеген жерде бұл арман іске асып кетті. Олай болғаны, соғыс академиясына 4-ші және 5-ші курс студенттерін барлық фронттардан жолдау керек деген Жоғарғы Бас қолбасшының бұйрығы шығыпты. Бұл командирлер мен инженерлердің ұзаққа созылатын соғыс кезіндегі және кейінгі бейбіт шақтағы қажетті мамандарын сарқылтпау үшін шыққан бұйрық екен. Кадр резервтерін дайындау деп аталатын. Әскери Академиялар сол жылдары әртүрлі қаларда орналасқан болатын. Таңдауға мүмкіндік үлкен болды. Бронетанк әскерімің академиясы, Электротехникалық академия, Н. Е. Жуковский атындағы соғыс-әуе күштері академиясы. Мен соңғысын таңдап алдым. Бар себебі соғыс-әуе күштері академиясы Свердловск қаласында екен. Онда Ілияс госпитальда жатыр. Көп өтпей мен Ілияспен кездестім. Егер бейбіт заманда біздің кездесуіміз алаңсыз қуаныш әкелсе, ал бұл 1942 жылдың қаңтардағы кездесуіміз қуаныш пен үрей сезімін көңілге қатар ұялатты. Бұл ызғарлы кезеңдегі ұмытылмас ерекше кездесуіміз еді. Ілияс Старая Руссо түбінде оң аяғына жарақат алған екен. Ампутация жасап дәрігерлер аяқты кескілері келгенде Ілияс қарсы болыпты. Келсем ол гипсте жатыр. Ілияспен бірге госпиталде оның батареясының бір солдаты бар көрінеді. Ол да аяғынан ауыр жарақаттанған. Оның айтуынша: — Мен біздің саяси жетекшіміз екеуіміз шабуылға шығып жауға қарсы жүгіргенімізде аяғымызға оқ тиді. Біз үшін өте маңызды нәрсе, ол оқтың қалай, қай жақтан тигендігі. Ал біздің жолымыз болып оқ аяғымыздың өкше жағынан емес, алдыңғы жағынан тигендігі. Жара қаракеті бізді немістерден кейін қарай қашып бара жатқанда емес, керісінше, оларға қарсы жүгіргенімізде оқ тигенін өзі дәлелдеп тұр деп күрсінді. Ол әңгімесін одан әрі жалғастырды: — Бізбен бірге болған бір жауынгер біз жатқан Кострома госпиталіне бізден сәл кейін түсіп, оның аузынан естіген жаңалығым: саяси жетекші І. Есенберлинді «Қызыл Ту» орденіне, мені «Қызыл Естеліктер

жұлдыз» орденіне әскери басшылық сол жолғы шабуыл үшін ұсынды деген хабары. Ол бұл сөздерін мақтаныш сезіммен айтты. Бірақ ол орденді Ілияс соғыс кезінде де, соғыстан кейін де алған жоқ. Награда листогы бір жерде жоғалғанға ұқсайды. Әскери комиссариат салақсырап сұрау жасамаған. Ілияс өзі де орденін іздеуге құлшынып кіріскен емес. Жазушылығына алған белгілермен қанағаттанды. Ол ондай дүниелерге алтын уақытын кетіріп мансап іздеуді ұнатпайтын. Сылдыраған, жылтырағанға құмар азаматтарды жек көретін. Госпиталде Ілияс жарты жыл бойы жатты. Оған мүгедектік берді. Сосын ол Алматыға кетті. Кетерінің алдында ол маған Академияға келді. Енді Ілияс балдақпен жүретін болған. Бір аяғы екіншісінен 2 см қысқа болып қалыпты. Кейін аяғы әбден жазылғасын ол оң аяғына арнайы тігілген аяқ киім киіп жүрді. Аяқтың ақсақтығы кейде ғана байқалып қалатын. Бірақ соғыс жарақаты бүкіл қалған өмірі бойы өзін білдіріп тұрды. Әр себеппен. Негізінен ауа райына байланысты. Жарты жылда аяқ ауруынан көп бейнет көрсе де және әлі де толық айығып кетпесе де туған жермен кездесер алдында сергек, көңілі көтеріңкі жүрді. — Мен Кеңес Одағын қорғадым. Өлімге қарсы жүгірдім. Жарақаттандым. Одақты қорғай мен Қазақстанды да қорғадым. Өзімнің туған елімді де, алғаш тәй-тәй басқан жерімді. Маған ең қымбат дүние — Отан. Оның құрбандығы болуына басымызды байладық. Осы сезімімді «Елге қайтқанда» атты өлеңімде келтірдім,— деді Ілияс. ЕЛГЕ ҚАЙТҚАНДА Түтіні өркештеніп будақ-будақ, Келеді оқтай ағып поезд зулап; Майданнан жараланып елге қайттым, Жүрегім дүрсілдейді аттай тулап... Жұлдыздай зымырайды поезд ағып, Самал жел сыбырлайды сырын шағып; Мен тұрдым көзімді алмай терезеден, Қиялым әлде қайда қанат қағып... Аймалап сүймек болып мауқын басып, Күн күліп, тоғай шулап, өзен тасып, Туған жер анамдай-ақ аңсап күткен Қарсы алды жұпар төгіп қойнын ашып. Қуаныш сол бір кезде мені де ертіп, Шаттықтың балын ішіп көңілім елтіп, Тасыған үнім сыймай көкірекке Естеліктер

Жібердім жүрек қылын шертіп-шертіп. Қуандым, елжіредім, жанып-күйдім, Құрметтеп туған жерге басымды идім; Поездың бір тоқтаған мезгілінде Құшақтап топырағын барып сүйдім. Алматыда Ілияс майданнан қайтқан соң драма театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып жұмысқа орналасты. Одан кейін орталық комитет аппаратына инструктор болып ауысты. Бір жылдан соң Ілиястан ішінде қалыңдығының фотосуреті бар қуанышты хат алдым. Фотосуретте бет келбеті қазаққа аса ұқсай қоймайтын өте сұлу бойжеткен қыз бейнеленген. Meн біздің арамызда үшінші жан — ағама жар, маған жеңге болатын адам — майда болатын сәтті ерекше іждағатпен күтіп жүргенмін. Ол қандай адам болады деген сұрақ мені қатты ойландыратын. Ол біздің арамыздағы бала күннен берік қалыптасып қалған үлкен сыйластықты, аға мен іні арасындағы нәзік бауырластықты, жетімдік шыңдаған сүйіспеншілікті бұзбай ма деп те ойлайтынмын. Мен Ілиястың болашақ жарының тек келбеті ғана сұлу емес, ішкі жан дүниесі оған сай деп ұқтым. Сол себепті Ілиясқа әйелін алақанында аялата білсе екен деген тілегім менің көкейімде жүрді. Көп кешіктірмей олар үйленді. Өзінің жан жолдасына деген ыстық махаббатын Ілияс «Жарға» деген өлеңінде жазған болатын. Сен едің жұрттан таңдап сүйген жарым, Білемін кірсіз таза ұят, арың. Сүйгенім өмірімнің қуанышы — Қандырған жас тілектің ынтызарын. Тартқан жоқ мені жалғыз сыртқы түсің, Жан сәулем ең алдымен соны түсін; Сырыңды сынға салып қатты сендім, Өзімдей ойлайды деп халық ісін. Ақ жүрек, қарақат көз, қалқатайым, Сен болдың таңдағаным, алтын айым, Сондықтан махаббатым саған берген, Жалындап өрши түсер күн-күн сайын. Ілияс өзінің Дилярасын өте жақсы көретін. Оны біз еркелетіп Диля деген ықшам есіммен атайтынбыз. Ол да өз тарапынан Ілиястың үлкен махаббатына тұратындай болып шықты. Диляра оның сәтсіздік пен самғауға толы өмірінің күрделі шақтарында мойымай ыстық Естеліктер

суықты бірдей бөлісе білді. Жеңгеміз ағамызды творчестволық ерлікке шабыттандыра алды. Және оны ауыр науқастан арашалап алды. Халық жауының қызы — АЛЖИР түрмесі зардабына анасы түскен, репрессия құрбаны болған, әкеден кеңес үкіметі ерте айырған, бала кезінен қасіреттің уын ішкен осы бір бүлдіршіндей жас, тал-шыбықтай кішкене ғана жеңгеміз Диляраның сағы сынбай, тауы шағылмай үлкен адамгершіліктің иесі болып отырғанына қуанатынмын да таң қалушы едім. Оған сонау бала кезінен соншама трагедия мен драмалық оқиғаға толы тағдырға шыдағаны үлкен өнеге мектебі емес пе. Әсіресе бүгінгі қазақ қыздарына. Тамаша әйелдер туралы жазылған романдар, повестер, әңгімелер аз емес. Ондай туындылар көбінесе автордың әсерлеуімен, көркемдеуімен, күшейтуімен жасалынады! Негізінен жинақты образдар Ілияс ошағының сақтаушысы Диляра жайлы кітап жазылса сол табиғи, деректі оқиға, ащы шындықтың өзі жиналуынан алатын өткір сюжетке онсыз да толы болар еді. ...Әскери әуе академиясындағы біздің оқуымыз созылып кетті. Сондықтан соғысқа біз тек 1944 жылғы жаз басында ғана бардық. Meн І-ші Прибалтика фронтының 6-шы гвардиялық авиация полкында соғыстым. Бұл біздің, триумфтік жеңіске бет алған, жетістігі мол шабуылдар кезеңі еді. Аспанды толығымен біздің авиация билеп алған кез. Жаз айларында біздің көшпелі аэродромымызды немістер ұшақтары бір де бомбылап көрген жоқ. Бомбаламақ түгілі жау авиациясының дауысын да естімедік. Бұл біздің авиациямыздың басымдылығының айғағы еді. Күздің аяғында мені фронттан академияға аэродинамиктер тобын дайындайтын сабаққа шақырып алды. Бір жылдан кейін 1945 жылы біз Ілияспен Алматыда қуаныса кездестік. Кездескенде көріп, сосын есімде қалған ең айшық сурет соғыстың бітіп, жаудың жеңілгеніне риза болғандықтан пайда болған Ілиястың шексіз қуанышы мен бақыты еді. Оның үстіне біз бір жанұяның түгелдей осы сұрапыл соғысқа белсенді қатысып, бәрімізде аман оралдық. Ілиястың осыдан төрт жыл бұрын біреуіміздің тіпті мүгедек болсақ та жеңіс күніне жетіп, елді көруге, ағайынмен қауышуға жазсын деген ақ тілегі артығымен орындалып отырған сәт еді. Жеңістің үшеуіміз де куәгері болдық. Оның ішінде менің аяққолым түгел бүтін. Ахметқали соғысты тек көзімен ғана емес, жантәнімен сезінді. Ол соғыста ауыр контузия алып, жанарынан айырылды. Бірақ бұрынғы өз мамандығымен жұмыс істей алды — электр доғасының өткір жарығы металды пісіруге көздің әлсіз сәулесіне көмек берді. Ахметқали соғыстан кейін Қарағандыда жұмыс істеді. Бір хатында маған өзінің сағы сынбағанын және өзін бақытсыз жұрдай болған Естеліктер

адамға санамайтынын айтып бізге басу айтты. Ахметқалидың соғыстағы алған жарасы қауіпті болып шықты. Бір жыл өткен соң ол өмірден өтті. Оның құрметіне Ілияс «Алтын аттар оянды» романында кейіпкеріне өндіріс маманын, цехтың беделді шеберіне Ахметқали есімін берді. Соғыстың аяқ кезінде Ілияс пен Диля жанұясында алғашқы сәби дүниеге келді. Ол Раушан. Ілияс Алматыға Ақмола жанындағы Отанын сатқандардың әйелдерінің лагерінен (ОСӘАЛ —АЛЖИР) әлі де толық ақталмаған, реабелитациясы бітпеген жесір қалған Диляның шешесін және оның кішкентай екі інісін тәуекелге бел байлап алып келген-ді. Ілияс енді өлеңдер мен поэмалар жаза бастады. Егер өлең жазуын қойып кетпегенде одан үлкен ақын шығар еді. Поэзия саласында оның жалт еткен кездері де болды: Өлең сенің құшағыңа енейін, Қиын болсаң азабыңа көнейін, Жүрегімнен жалыныңды аяма, Ең болмаса бір жарқырап сөнейін... «Әдебиет пен Өнер» журналының 1945 жылғы № 4 санында сын мақалада Ілиястың басып шығарған екі поэмасы: «Айша» мен «Төлеген» жоғарғы баға алды. Ол мақала біздің әдебиетіміздің 25 жылдығына арналған болатын. Осылайша жас ақын Ілияс қазақ поэзиясына бет бұрды. Одан кейін «Әдебиет және Өнер» журналында Ілияс екі әңгіме шығарды: «Адамгершілік туралы әңгіме» және «Қасиет иелері». Ілиястың «Жомарттық туралы ән» опералық либереттосы республикалық конкурста үшінші орын алды. Ілияс Есенберлиннің есімін жазушылар одағының съезінде қазақ әдебиетінің алыптарының бірі Сәбит Мұқанов алғаш атап, оны әдебиетімізге келген жас дарындардың бірі деді. Сәбең сөйтіп Ілияс творчествосынан үміт күтетінін білдірді. Ірі тарлан қателеспегенін кейін өмір өзі дәлелдеді. Дегенмен, көп себептермен Ілияс ұзақ уақыт бойы, тура айтсақ 20 жыл көлеңкеде аз танымал жазушы болып келді. Көптеген поэмалардың, повестердің, пьесалардың, киносценарийлардың, опера либеретто, көп өлеңдердің авторы бола тұрып. Алпысыншы жылдардың орта кезінен бастап Ілияс ірі масштабты эпикалық туындылар жасай бастады. Осы кітаптар оны Одақ халықтарының әдебиетінің алғы шебіне алып шықты. Өздеріңізге белгілі, Ілиястың ең ауқымды туындылары тарих тақырыбына арналды. Қайтыс боларға аз қалғанда «Ойлар мен үзінділер» атты жұмысында ол жазды: «Мен қазір неліктен тарихқа көп ден қойып жүрмін? Қазір өмір маған қызық емес болғандықтан Естеліктер

ба? Жоқ, мүлде олай емес! Мен осы күнімді, қазіргі өмірді сүйемін, өйткені, бүгінгі күн — менің ұрпақтарымның өмірі. Мен қазір артта-ғы ғұмырға үңілемін, солай еткенде менің әуестігім, менің дүние та-нымым тереңірек, мазмұндырақ бола түседі. Meн өмірімді білмеген тарих жайында ойламаған кезде болса бір басқа, ал қазір... Ағаш биіктеп өскен сайын, оның тамыры да жерге бойлап тереңдей түспей ме, адам да солай. Қоғам да солай. Ол болашақ туралы көбірек толғанған са-йын, өткен тарихы жайында көбірек білгісі келеді. Онсыз болашақты құруға болмайды. Жазушы алыста қалған уақытты тарихи зерделеумен ұзақ, айналысқан кезде, өтіп кеткен адамдар мен оқиғалар оның санасында қайта тіріліп, ол еріксізден осының бәрінен тек адамды ғана көреді. Менде де осылай болды. Кенесары ханға қатысты XIX ғасыр оқиғаларын зерттей келе, мен осы өткен тарихи оқиғалардың бәрінен де қасіретті адамның тұлғасын көрдім. Ол маған бүкіл күрделі мінезімен, табыстарымен, сәтсіздіктерімен көрінді де, мен ол жайында роман жазып шықтым. Ақтаған да, қаралаған да жоқпын, өмірде қалай болса, солай етіп жаздым.» Өмірінің соңғы жылдарында Ілияс «Алтын Орда» трилогиясына көп еңбек сіңірді. Бірақ бұл кітап қазақ және орыс тілдерінде тек ол өмірден өткен соң ғана жарық көрді. Кейбір қаламдастары «Көшпенділердің» қарымтасын «Алтын Ордадан» алып, Мәскеуде типографияда теріліп қойған кітапты «саяси шикіліктігі» мен «идеологиялық залалдығын» жалау етіп романның жарық көруін бірнеше жылға шегеруге «ақыл-айлалары» мен «дарындары» жетті. Түбінде осы екі трилогияның қазақ тарихының энциклопедиясы мен көк байрағы болатынын олар сезбеген ғой. Ілияс өзінің тірі кезінде «Алыстағы шайқас», «Махаббат мейрамы», «Ақ аққулардың қуанышы» романдарының шыққанын көре алмай арманда кетті. Әрине, Ілияс туындыларының темасының диапазоны көл-көсір, ауқымы ұлан-ғайыр кең. Бұл қыр қыранының ғана қолынан келетін ұлы іс. Бұндай сан саналы творчестволық көп сайыстың Ілияс дарынының көп қырлары, терең сырлы екенін дәлелдейді. Әсіресе оның тарихи трилогиялары этнос санасын оятатын, мінезін қалыптастыратын, жігеріге жігер қосатын, өзін-өзі сыйлайтын ұлт қалыптастыратын және мемлекет ұйымдастыратын, христоматиялық, әр үйде стол үстінде, кітап сөресінде тұратын жол көрсеткіш десек артық емес. Ілияс кітаптары жоқ жанұя бүгін кемде-кем. Тек өз ұлты емес, басқа халықтарда да. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйініне келсек, менің негізгі адамым, менің тәрбиешім, ақылшым, тірегім, менің бауырым Ілияс осындай адам болған еді. Естеліктер

Бізді басқа жұрт жас кезімізде егіз бала деп ұғыпты. Әрине, ол менен небәрі бір-ақ жас үлкен болатын. Өзінің қабырғасы қатпай, бұғанасы бекімей мені бала күнімде, онан әрі де жас кезімде тәрбиелеп, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай елдің алды қылып Мәскеуден Әскери академия бітіргізіп, адам қылған сол баяғы кішкене ағам. Meн талпыныспен, еңбекпен, техника ғылымдарының докторы, професcop болып Мәскеу университеттерінде сабақ беріп, Одақ ғылыми-зерттеу институттарында авиация мен космонавтика салаларында жемісті, абыройлы зерттеулер жасағаныммен, Одақ әскерінің полковнигі атанғанменен осының бәрінің негізін, іргетасын менің тағдырымды салып берген кіп-кішкетай ағам Ілияс емес пе еді! Кімнің ағасы бауырын осыншама сүйіспеншілікпен ұзақ жыл сүйрейді. Қажымай, талмай. Мәскеуге де, ұлы халыққа да дәп ризамын. Бәрі солардың арқасы. «Егер Раунақ европа нәсілінен болса, ол профессор емес академик, полковник емес генерал болар еді»,— деген қаңқу сөздерде қанша жан болса да, өз басым ондай байбалам салудан мүлдем аулақпын. Мен мансаптың құлы емеспін. Мен «жұлдыз» дәметіп тер төккен емеспін. Мен Отаныма қызмет еттім. Мені Ілияс осылай тәрбиелеген. Мен оның жолын қудым, ізімен жүрдім. Ерте жетім қалып әке-шешеміздің жылы алақаны маңдайымыздан сипамағандықтан мен оның қарымтасын бөтен жандардың ыстық ықыласынан алып жүрдім. Қай жерде еңбек етсем де ұжымға сыйлы болдым. Бұл бір жағынан өзімнің саналы өмірімнің мәні болса, екінші жағынан Ілияс тәрбиесі еді. Қызыл сөз үшін айтпаймын, рас, маған жолдас-жоралар тек жақсы айдар тағады. Әріптестерім мені: «О, наш Раунах — бог ракетной пайки!»,— дейді, әзіл-шыны аралас. Бұндай тұмар маған орден-медальдан да қымбат. Себебі менің атқарған жұмысым сала мамандары арасында аңызға айналғанын ракета-космос мамандары біледі. Сондықтан мен өзімді бақытты адам деп санаймын. Н. Е. Жуковский атындағы әскери-әуе академиясын бітіргеннен кейін 3 жылдан соң менде екінші негізгі адам пайда болды. Ол менің ғылыми жетекшім дарынды академик Сергей Николайұлы Лоцманов. Осы ұстаздың тәрбиесімен техника ғылымының докторы болдым. Профессор В. П. Фролов екеуіміз ол кісі жайлы очерк жазып, оны «Красная звезда» газетіне шығардық. Менің жүрегімде Ілияс ерекше орын алады. Ілияс күрделі, арасында өте ауыр өмірді басынан кешті. Өмір мұхитының жайбарақат тыныш күйін де, қатты, ал кейде өте кауіпті дүлей толқынын да көрді. Бірақ оның қайығы мұхиттың арғы жағына Естеліктер

жүзіп өтті. О баста айтылған сұраққа оралсақ, әрине тар жол тайғақ өмір жолында Ілиястың да өз негізгі адамы болған еді. Ол оған көмегін тура да, жанай да аяған жоқ. Әсіресе екі оқиға Ілияс үшін өте мәнді еді. Бірінші жолы Димаш Ахметұлы Қонаев Ілиясты өте ауыр жалған жаладан аман алып қалды. Олжас жайлы халық біледі, ал Димекең талайды тоталитарлық жүйенің құрбаны қылмағанын тек кіші шеңбер түсінеді. Екінші жолы Димаш Ахметұлы Ілияс дарынына сенім артты. Нәтижесінде қазақ халқының бетке ұстар мақтанышына айналған «Көшпенділер», «Алтын Орда» трилогиялары жарық көрді. Әрине кемеңгер, көреген Димекең бұл кітаптардың саяси салмағын, тарихи ақтаңдақтардың орнын толтыратындығын, идеологиялық тәрбиелік мәнін, көшпенділер мәдениетін паштайтындығын, кешегі, бүгіні, ертеңгі дәуірлеріміздің үш бағыттың тұтастығын философиялық сарапқа салуға мүмкіндік бере алатын тамаша құрал деп түсінді. Қателескен де жоқ. Ілияс бұл жағдайларды ешқашан есінен шығармайтын. «Ер жігіттің мойнында қыл арқан шірімейді»,— деген терең халықтық ұғым оған бесенеден таныс, мінезінің ерекшелігі болып табылатын. Адам деген ардақты атқа сай болу үшін біз бәріміз де өзіміздің негізгі адамымызды әрқашан жадымызда ұстауымыз абзал. 20 мамыр 1986 жыл. Мәскеу Р. S. Отыз жыл Одақтың қорғаныс министрлігі қарамағында құпия ғылыми-зерттеу институттарында еңбек еткендіктен өзімнің соғыстан кейінгі Мәскеудегі өмірім жайлы сөз ете алмауыма оқырмандардан кешірім сұраймын. Бұл тек бір менің ғана өмірбаянымның ерекшелігі ғана емес. Әрине, өз елім, өз жерім Байқоңырдан ғарышқа самғаған «Боранның» ыстыққа шыдамды сыртқы қабы — бұл менің де қолымнан жасалған құпия материал екендігін өзім мақтаныш етемін. Бұл бір ғана мысал. Маман емес адамға менің істеген зерттеулерім қызық бола қоймас. Менің Ілиястан ерекшелігім осы жерде де көрініп тұр. Біз жүйенің, саланың қызметкерлері болдық, қаншама Отанға ерінбей еңбек етсек те. Аударған және өңдеген Ахмет Дүйсенбаев Естеліктер

Павел Косенко ЕСТЕГІ БЕЙНЕ Мені Морис Симашко телефонмен таза ауада аздан қыдырып қайтайық деп шақырған кезде біз бір-бірімізге: «Ілиястың жанында кездесейік»,— деп айтамыз. Бұл Жамбыл көшесіндегі Ілияс Есенберлин тұрған үйдің бұрышындағы оның мемориалдық тақтасы ілінген тұс. Сол жерден өткен жандарға оның бронзадан жасалған бет мүсіні қарап тұр. Осы мүсінде оның бет әлпеті, өзінің тірі кезіндегі айшық келбеті тамаша дәл жасалған. Қамсыз-қапасыз тұлғасы аурулары мен шаршағандықтарын жеңіп шыққан кезіндей көрінеді. Әрине, қиындықтардың ізі неге қалмасын, дегенмен бұл мүсіндегі негізгі көрініс — ой мен қажырлық. Мен I. Есенберлинді бұрыннан танысам да, шын мәнінде оны тек баспа директоры болып жүргенде білдім. Мысалы, сол кезден есімде бір қалғаны: біз скверде сөйлесіп тұрмыз. Ол ызамен қызбаланып «Казахстанская правда» газетінде шыққан мақала жайлы ашынып айтып жатыр. Мен әңгімені әзілге айналдырып оның көңілін орнына түсіруге тырысамын. I. Есенберлин ол кезде «Қазақфильм» киностудиясында жұмыс істейтін. Газет материалы сол студия жайлы екен. Ол кезде I. Есенберлин егде тартып қалса да ортаң қол жазушы болып саналатын. Оның көптеген ауыртпалықтарды басынан кешкенінен сол уақытта мен бейхабармын да. Ол сан-алуан жанрда қалам тартып жүрді. Поэмалар мен өлеңдер, повестер мен пьесалар, сценарийлар мен либеретталар жазды. Бірақ олар жарық көріп, театрларда қойылып, кино болып шығып жатса да авторға атақ-даңқ әкелмеді. Ол әдебиет олимпінен алыс болатын. Әрі жазушы, ірі әдебиет қайраткері, баспа басшысы ретінде Есенберлин бір мезгілде қалыптасты. Бірақ жазушы ретінде ол бұдан сол ертерек танылды. I. Есенберлин «Айқас» атты өте өткір, жанжалды, албырт роман жазды. Бүгінгі кездегідей, сол уақыттарда да осындай айшық ақиқатқа толы қара қылды қақ жаратын кітап сирек кездесетін. Роман бірден танымалды болып шыға келді де, оның есімін туған әдебиет шеберлерінің қатарында айтатын болды. Жуырда мен «Казахстанская правда» газетінен жазушының 70 жылдығына арналған мақала оқып таң қалдым. Мені қамықтырған жағдай I. Есенберлиннің өз замандастарына арналған кітаптары тураЕстеліктер

лы ештеңе айтылмағандығы. Әрине, жазушының ұлттық тарихи роман жазғандағы ерен еңбегі, жалпы алғанда көне қоғамның — қазақ халқының өткен өміріне деген ынтасын көтерудегі игі істері ұланғайыр екені даусыз мәселе. Бірақ ол осы күннің көкейтесті мәселелеріне тарихи кітаптарынан да басым көңіл бөлгені шындық емес пе. Басқа кітаптарын айтпағанның өзінде де «Айқас», «Қатерлі өткел» романдары XX ғасырдың «идеялық драмаларын» терең ашып берген туындылары ғой. I. Есенберлин «Жазушы» баспасының директоры болып келген соң біз тағы да кездестік. Жұмыс бабымен. Ол кезде менің екінші кітабым шыққалы жатқан. Жас жазушыға ең қиыны бірінші кітаптың жарық көруі деген пікір бар бізде. Менің өз тәжірибем бойынша бұл ылғи да солай емес. Бірінші кітабымның қолжазбасына редактор төрт ескерту жасаған болатын. Оны мен тез арада түзетіп бердім. Сосын кітап тез шығып кеткен еді. Осыдан кейін менің барлық кітаптарым қиындықпен шыға бастады. Содан менің екінші кітабым жап-жақсы баспаға кетіп бара жатқан кезде жаңа директор шығаруды тоқтатып тастады. Біреулер сыбырлаған көрінеді. Біраз қиналдым. Соңында кітабым жұқарып, тиражы азайып әрең дегенде жарық көрді. Сол кезде мен Ілияс Есеберлинді қатты ұнатпай жүретінмін. Сондықтан мені таңғалдырғаны екі айдан кейін өзіне орынбасарлыққа үлкен жауапты қызметке шақырғаны. Мен баспаға барғым келмеді. Бірақ I. Есенберлин айтқанынан қайтпады. Аяғында маған келісім беруге тура келді. Мен осы кісімен осы жұмыста ол директорлықтан түскенге шейін бірге істедім. Неге? Кітабымды жүндей түтіп борша еткен I. Есенберлин енді өзіне қауіпті адамды жауапты қызметке шақырғаны, менің білуімше, оның ащы мен тұщыны айыра білуінде еді. Ол ашуын ақылға жеңе білетін әділ азамат болатын. Рас, менің кітабым оған ұнамады. Айтқаны да бартын: «Бұл повесіңді менің ұлыма ұнайды деп ойлайсың ба?»— деп. Бірақ ол мені «Жазушы» баспасының орыс тіліндегі әдебиетін шығаруға қолайлы маман деп, белін бекем байлаған екен. Баспаның қамын ойлаған еді. Ол өзінің субъективтік пікірін, менің кітабымды ұнатпағанына қарамастан, жаратпай тұрып сезімін аттап өтіп іске пайдалы шешімге өзі келді. Қазақстанда негізгі баспа — «Жазушының» (аты талай рет өзгерген) ондаған жылдық тарихында I. Есенберлиннің ең беделді білікті директор болғаны баршамызға аян. Ол осы жерде әдебиетіміздің қарқынды түрде үрдіс қалыптасу процесіне маңызды роль атқарды. Бір жағынан оның өзінің де әдеби есімі осы тұста тоқтаусыз өсті. Естеліктер

Романдары бірінен соң бірі шыға бастады. Бұдан әрі I. Есенберлин тек роман ғана жазатын болды. Қарсыластары да қол қусырып қарап отырмады. Дегенмен, I. Есенберлин романистикасы бүкіл көп ұлтты Одақ әдебиетіндегі шоқтығы биік құбылысқа айналып тынды. I. Есенберлиннің бойында сирек кездесетін ұйымдастырушылық және әкімшілік дарын барын көрдік. Ол өзінің әкімшілік міндетін тек жауапкершілікпен ғана емес, сүйсіне орындайтын. Директор мықты, еңбекқор ұжым жиып алып баспа ісінің тасын тауға өрмелетті. Республикада жазылған барлық жақсы-ау деген кітаптарға ол жол берді. Тіпті батыл кітаптар да шығып жүрді. Жасырмаймын, кейбір осындай «ыңғайсыз» дүниелерді ол шығара алмай әлекке түсіп жүретін. Жоспарлық көрсеткіштер артығымен орындалатын. Сондықтан оның баспасы ең жақсы санатта болатын. Ал Есенберлин жауапты мемлекеттік қызмет пен творчестволық шаруаларын қалай үйлестірді? Ол осы екеуін де жанындай жақсы көретін. Үйлестіруге оның темірдей қатты жігері және менің өзім басымнан кешкен — оның «мөлшерлі сезімі» көмектескені сөзсіз. Таңғы тоғыздан кешкі алтыға дейін баспаның жұмысына берілетін. Сырт көзге марғау. I. Есенберлин асықпай-саспай бір жұмыс күнінде сан алуан шаруа бітіріп үлгеретін. Ал кешкі сағат алтыдан кейін I. Есенберлин директорлықтан «түсетін». Кешкісін, не демалыс күндері қызмет бабымен соғылатын телефонды оның жаны жек көретін. Тіпті дүние аударылып жатса да. Өйткені бұл уақытта ол директор емес, жазушы болатын. Қызық еді. Осы кісі қай жерде жүріп осыншама кітаптар жазды деген ойтүрткімен бірде сұрадым. Ілекеңнің айтқаны: — Үйге келемін, шәй ішемін, сосын ұйықтаймын. Сағат ондарда үйдегілер сабырлана бастайды. Сосын мен столыма отырып түнгі 3, 4-ке дейін жазамын. — Демалыс күндері де ме? — Жоқ, демалыс күндері мен аз жұмыс істеймін. Бізде, қазақтарда қонаққа бару, достармен араласу деген салт бар ғой. — Сонда бір түнде қанша жазып үлгересіз. — 20-30 бет. Кейбір «флоберистерді» мұндай сан үркітуі мүмкін. Дегенмен, бағаны нәтижеге бермей ме. I. Есенберлиннің бойында импровизаторлық, шығарып-салмалық дарын болатын. Ақындар ертеде айтыстарда бір тыныспен жүздеген-мыңдаған рифмаланған жолдарды дүниеге әп-сәтте әкелмеуші ме еді. Бұл әрине оның бабаларының қасиеті. «Көшпенділер» трилогиясының бір романын Ілекең бір айда (қаңтарда) жазды. Оның ішіндегі 4 күні жақын досы — дарынды жаЕстеліктер

зушы Қапан Сатыбалдиннің қайтыс болғандағы шаруаларына кетті. Ай емес, 27 күнде жазды. Әрине, бұл арпалыс қаңтарға 20 жылғы дайындықпен келгені де рас. Оның үстіне роман талай рет қайта қаралып, түзетулер енгізілді. Бірақ сонда да осыншама бұрқ еткен творчестволық «жарылыс» ізетпен қайран қалдырады. Директор Есенберлинмен жұмыс істеу оңай болды ма? Жалпы айтсам — иә. Кейде қиын. Тіпті ол әділ еместей көрінетін. Бірақ ол оқтын болатын дүниелер еді. Басшы ретінде ол ұсақ-түйекпен өкшеңді баспайтын. Аңдымайтын. Қызметкерлерді өзі қол астына таңдап алып, сосын оларға барынша ерік беретін. I. Есенберлин әдебиеттегі дарындылықты өте жақсы сезетін. Және дарынды әдебиетшілерді жанындай жақсы көретін. Ол Юрий Осипович Домбровскиймен ұзақ жылдар бойы берік және тығыз достық қарым-қатынаста болды. Біріне-бірі табиғатымен, сырт пішінімен, әдетімен, өмірлік салтымен еш ұқсастықтары жоқ екі адамның қалай жолдас болып тіл табысқандарына мен таңғаламын. Байсалды және мақсатына ұмтылған ұқыпты Есенберлин — бұл дүниенің тұрмысынан бейхабар Домбровский. Әрине, Есенберлин өз досының жай ғана «қыдырымпаз кемеңгер» емес, тек қана «фейерверк — адам» емес, (Иван Шеголихинше), ол өте жоғары дәрежедегі қызметкер, өте мәдениетті, пысық (сырт көзге алба-жұлба көрінгенмен) азамат екенін жақсы білетін. Ол Юрий Осипұлын «Жазушыдағы» аударма жұмысына қатты араластырып тұрды. Домбровский Алматыға келген кездерінде мен олардың бірге қыдырып жүргендерін жиі көретінмін. Тапал бойлы Ілияс, одан бойы екі бас жоғары Юрий. Оның үстінде Домбровскийдің төбесінде бір көпене сыған қара шашы болатын. Мәскеуге барған сайын Есенберлин өзінің аудармашы-досының Кіші Сухарев көшесіндегі ескі үйдегі коммуналкалық бөлмесінде (пәтерінде) болып тұратын. Есенберлин Морис Симашко мен Юрий Гертті де қатты жақсы көретін. Іскерлік үшін ол көп нәрсені кешіре білетін. Бірде менің өтінішіммен ол поэзия редакторы қызметіне менің досым, әрі жерлесім Александар Скворцовты жұмысқа алды. Ол Скворцовтың дарынды ақын екенін білетін. Бірақ Скворцовтың қыңыр ауыр мінезі дөрекіліктерге әкеліп, үстінен арыздар түсті. Есенберлин оны тәрбиелеп көріп еді, одан еш нәтиже шықпады. Директор оған қатты ренжіді. Сосын оны байқамағансыды, өз жүйкесін тоздырмауға. Скворцовтың талантты екенін және оның барар жері, басар тауы жоқтығын ескеріп оны, қолында тұрса да баспадан қумады. Есенберлиннен кейін келген жаңа директор келе сала Скворцовты баспадан шығарып жіберді. Естеліктер

Мен досым болған соң бүйрегім бұрып айтып отырған жоқпын. Әділіне келсек Скворцовтың мінезі қанша қисық болғанымен, «Жазушы» баспасында ешқашан Александрдан мықты орыс поэзиясының редакторы болған емес. Ідекең осыны түсініп еді. Есенберлин аудармашы санасына басты назар аударатын. Қазақ жазушыларының туындыларын орысшаға аудару жауапты мәселе болатын. Ол директор болған кезде «Жазушыда» аудармамен ірі әдебиетшілер айналысты. Ал қазір мәскеулік Одақтың Жазушылар Одағының мүшелерінің әйелдері, қыздары, келіндері, әпкелері аударып жүр. Ілекең жақсы аудармашыларды өзі тез табатын. Есенберлиннің денсаулығы нашар болатын, бірақ мені таңдандыратыны сөйте тұра оның қайраттылығы. Көптен ауыратын. Науқастан оның беті күлдей сұрғылт болатын. Ілбіп жүретінінің себебі де сол, бойындағы дімкестен еді. Бірақ сөйтіп жүріп ол жұмысын тоқтатпады. Егер қимылдамай жатсам ауру мені жеңіп кетеді деген еді маған бірде. Бір жолы екеуіміз Мәскеуге бірге ұшып бардық. Машинаға отырғасын: алға қарасам басым айналады деп бірден көздерін тас жұмып алды. Аэропортта медпунктке кіріп дәрі ішті. Ұшақта оның түрінен адам шошитын. Ал Мәскеу мейманханасында бір сағаттан кейін ол Шыңғыс Айтматовпен сөйлесіп жатты. Сосын бір жарым сағаттан соң Одақ Жазушылары үйіне кетті. Ол тамаша қатты өзіндік тәртіп адамы болатын. Кейінірек мен өзімнің директорымды оның өмірінің соңғы жылдары жиі кездестіріп тұратынмын. Әрине, ауру оны өкшелеп жүрді, бірақ «темір шал» оған берілем деп ойламады. Романдарын бұрқыратып жазды, көптеген қоғамдық қызметтерде болды, соғысып жүрді. Қарсыластары да көп болатын. Ол оларға сол бұрынғы кездегідей әдебиет пен тарихқа деген көзқарасын дәлелдеп бақты. Шынына келсек, енді Ілекең өз оқырмандарына арқа сүйейтін дәрежеге шықты. Халық ықыласы оған рухани қолдау жасады. Жазушыға бұдан артық не бақыт қажет. Ол жәй сөз жүзінде, мансап тұрғысында емес, іс жүзінде халық жазушысы болды. Оның романдарын қалада студент жастар оқыса, далада ақсақалдар тамашалады. Бірдей сүйіспеншілікпен. «Простор» журналының «Алтын Орда» басылған номерлерін халық киоскіден лезде талап әкетті. Ол көптеген жылдар ауырды, сосын күтпеген жерде өте тез өмірден өтіп кетті. Ауруханада да аз-ақ болды. Бір таңғажайыбы ол табытта жатқанда өлген адамға ұқсамады. Мүсінінде жинақылық, бірегейлік бар еді. Дарыны сарқылмаған адам, көп айтқан, бірақ барлық ойын айтып бітпеген жазушы, жауынгер, тап қазір де айқасты жалғауға дайын секілденді. Аударған Ахмет Дүйсенбаев Естеліктер

Нұрғожа Ораз БАТЫЛ ДА БАТЫР ЖАЗУШЫ Жазушының өмірі — оның творчествосы екені аян. Ал қалам ұстағанға дейінгі жастық шағы бірер сөздің маңында ғана шектелсе керек. Ілияс Есенберлин 1915 жылы Атбасар қаласында дүниеге келген. Ата-анадан ерте айырылған жас ұланды жетім балалар үйі қамқорлыққа алады, сөйтіп ол өзі сияқты балалар тәрбиеленген үйді бауыр басады. Туған інісі Раунақ екеуі (ол техника ғылымдарының докторы, профессор ұзақ жылдар Москва қаласында тұрған) болашаққа апарар білім-ғылым жолын осы балалар үйіндегі мектептен бастаған. Творчестволық өрлеу дәуіріне дейін Ілияс Есенберлин ақын ретінде «Айша» және «Сұлтан» поэмаларын 1945 жылы шығарса, одан төрт жылдан соң «Дәулет туралы жыр» атты өлеңдер жинағын берді. «Біржан-Сара» және «Большевик туралы поэма» атты дастандардың авторы да Ілекең. «Таудағы тартыс» пьесасын республикалық жасөспірімдер театры өз сахнасында қойды. Қалың жұртшылыққа тараған қырықтан астам әндердің сөзін жазды. Оның ішінде «Жастар вальсі», «Домбыра», «Қыз арманы» сияқты жастардың сүйіп шырқар әндері бар. Оның атын асқақтата шығарған үлкен прозасы 1966 жылдан басталады. Яғни, сол жылы жарық көрген «Айқас» романы үшін ол республикалық Абай атындағы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Геологтар өмірінен алып жазылған бұл кең тынысты романда еңбекқор талант иесінің жолы мен дарынсыз, арсыз адамның арасындағы айқас көрсетіледі, сол арқылы адамгершілік атты асқақ қасиет мүсінделеді. Жазушының аса күрделі, қилы кезеңдерді суреттеуге арналған «Қатерлі өткел» романының жүгі де ауыр. Бұл күрделі туынды 1967 жылы жарық көрді. Бұл романда халқымыздың жаңа, өзіне бейтаныс социализм аталған заманға өту дәуіріндегі бел-белестері тұсында тұн-шыға булыққан қазақ интеллигенциясының өмірі мен «құдай салды — мен көндім» дегендей зұлмат қоғамдық қатынысқа қалыптасуы үлкен тартыс үстінде, күрделі әдеби штрихтармен суреттеледі. Алғашқы кезде ол тұста яғни жиырмасыншы жылдарда жексұрын етіп көрсетілген алашордашылардың ықпалында болған жас Бүркіттің жан толғаныстары соның айғағы. Ілекең осы образ арқылы Естеліктер

сталиндік тоталитарлық заманда халқымыздың басына төндірген неше бір зұлматтарды Бүркіттің аузымен талдап тұрып айтқызады. Социализмді танымай, мойындамай жүрген жас адамның ойы ретінде тіпті жазушы осы романды жазған 1960 жылдарда Хрущевтің лаңымен қазақ елінде жасалып жатқан зорлықтар, жұрттың қолындағы жалғыз малына дейін тартып алып, жерін рұқсатсыз дал-дал жыртып, ақыры жел эрозиясына ұшыратып, елді жаппай орыстандыру үшін қазақ мектептерін жауып, ежелден тәп-тәуір өмір сүріп келе жатқан елді қоныстарды елеусіз қалдырып деген сияқты неше түрлі сорақыларды жасап жатқанын сонау жиырмасыншы жылдарда Бүркіттің көз алдында өтіп жатқандай етіп көрсетуі — романды композиция жағынан шебер құра білуі (роман штрихтарын таба білуі). Сөйтіп тоталитарлық заманның өзінде айтайын деген жүрек запыранын айтып беруі Ілекеңнің халқы үшін ұлы тұлға екендігін танытады. «Ғашықтар» романы да қазақ интеллигенциясының өміріне арналған. Бірақ мұнда қазіргі дәуірдегі адамдар характері қақтығысқа түнгі роман сюжетімен сомдалады. Яғни бүгінгі жастардың моральдық адамгершілік қасиеттері бейнелі суреттелген. Адамгершілік атты асқақ қасиеттің ұсақтап, батыс өркениетінің әсері бойынша ұят дейтін қасиетті ұғым бойынан жұлып тасталып, абыройдың жалаңашталған шағы, ішкі дүниедегі дүлей күштердің бас көтере бастағаны шебер көрсетіліп еді. Бүгінде романшы Ілекеңнің сол көрегендігіне таңғалмасқа болмайды. Өйткені ол қауіптенген азаматтың кері қылықтары қазір елді түгел дерлік жаулап алды I. Есенберлин «Алтын құс» романы үшін коммунистердің көсемі В. И. Лениннің туғанына 100 жыл толу мерекесіне арнайы жарияланған көркем туындылар бәйгесінде жүлдегер атанды. Жазушы өзінің институтта алған мамандығына жақын болғандықтан геологтар, кеншілер өміріне жиі соғып, олардың ор қырынан келеді де барған сайын толықтыра түседі. Ілекең шығармашылығы бір мақала көлеміне сия бермес. Сондықтан біз жазушының барша шығармаларын айта алмаған күнде де оның өз туған облысына, Есіл өңіріне арнаған «Көлеңкеңмен қорғай жүр» атты туындысына аялдаңқырап өткенді жөн көрдік. Осы тұста айта кететін бір деталь — бұл роман 50 жылдардың аяғына «Толқиды Есіл» деген атпен повесть болып жарық көрген болатын. Кейінгі сол туындысына саясат үшін қайта оралып, роман дәрежесіне көтерді. Егер біз романның жүгін талдап санайтын болсақ, мұнда ең алдымен жаны ашымастықтан жаудың жеріндей ту-талақайға салған егістік даладағы жел эрозиясы, оған күрес проблемасы алдымыздан атойлап шыға келді. Естеліктер

Жазушының бұл романнан басқа да «Маңғыстау майданы», «Өсиет», «Алтын аттар оянады» тағы басқа романдары баршылық. Оларды сөз етуді жазушының мүшел тойына арналған шолу көтере бермес. Ол жағын әдебиетші ғалымдарға қалдырайық та соның сөзіне ойысалық. Ілекеңді барша оқырман тарихи романдары үшін зор ілтипатпен қадірлейтін еді. Халқымыздың көнеріп кеткен шежірелерін тірілткеніне разы-тын. Шынында тереңіне шын бата бойлап барып, жеті ғасырлық ұлан-асыр оқиғаны алты кітаппен, көз алдымызға әкеліп беруін жазушының ерлігі деп білген лазым. Бүгінде қалың оқырманның аузындағы «Көшпенділер», «Алтын Орда» атты қос трилогия хақындағы тамсаныс басылған жоқ. Шет елдерге де сол күш-қуатымен тарап кетті. Осы еңбектері аталуында екіге бөлгенмен өз басым алты кітаптан тұратын тұтас бір кең полотнолы эпопея төрізді қабылдаймын. Өйткені бүгінгі таңда тарихи тақырыпқа теңдесі жоқ бұл туынды — халқымыздың жеті ғасырлық өмірбаяны. Қазақтың көне жерінде болып өткен қиянкескі ұрыстардың, қанкешті тартыстардың бел ортасында халық жүр. Шыңғысхан ұрпағынан адам хан болса да олар жергілікті жұрттан жасақ жинап, жеңісті жорықтарының бәрі де солармен байланысты ғой. Халық болмаса хан кімді басқарады? Miнe, сондықтан да «Алтын Ордадағы» Бату ханнан бастап Едіге батырға дейін, «Көшпенділердегі» Керей, Жәнібек хандардан бастап Абылайға дейін, оның қайыспас қайсар, қаһарман ұрпағы Кенесарыға дейін қаншама хан, сұлтандар жұлқысып, тартысып, тарих беттерін ашып-жауып жатса да біздің халқымыздың фонында әрекет етулі, алтын тақтың үстіндегі хан ауысқанмен халық орнында, өз жерінде қала береді. Ал толассыз жорықтарда жан алып, жан беріп жүрген толағай күш иесі батырлар жергілікті халықтан шығып жатыр. Олар жасаған ерліктер шежіресі, осынау алып даланы жайлап келген ежелгі жұрттың — қазақ халқының шежіресі. Сондықтан да халқымыз өзінің өткен шежіресін білгісі келеді, оны көркем туындысымен көрсетіп берген Ілекеңе сүйіспеншілікпен алғысын айтады! Өйткені ол тарихшы ғалымдардың өзі ажыратып, діттеп көрсете алмаған көне тарихтың көзін ашты, қайнар бұлақтың бітеліп қалған тұнбасын аршығандай азаматтық аса зор еңбегімен танылды. Әрине, жеті ғасырдағы ғажайып оқиғаларды аз ғана кітапқа сыйғызып, беру де жазушыдан шеберлікті талап етеді. Тарихтан хабары жоқ жандарға бүкіл кітаптарды оқу қиынға соғатыны да сондықтан. Ал қазақ халқының өткен шежіресінен аз да болса саңлауы бар жандарға өте қызық, бас алмай оқитын кітап. Естеліктер

Тағы айтарымыз — Алтын Орданы қазаққа телуі. Орыс тарихшылары Алтын Орда қазақ жерінде дүниеге келсе де, осынау алып дала сол қуатты мемлекеттің отаны болса да, бізге сондай ірілікті қимай, оның маңайына жолатпай келеді ғой. Географиялық жағынан да этикалық жағынан да, төре (чинизид) жағынан да қазақ. Алтын Орданың тікелей мұрагері болып тұр. Ілекең соны дәлелдеп кетті. Сол үшін де ол тарихтың батыр барлаушысы, оны көркем тілімен қағазға түсіруде батыл жазушы екенін мақтанышпен айтуымыз керек. Жазушының біз атаған еңбектері орыс халқының тіліне және сол арқылы бұрынғы КСРО-дағы бауырлас халықтар тіліне аударылды. Бірнеше рет шет тілдерге тәржімаланып таратылды. Оның таланты үкіметті мойынсұндырып I. Есенберлиннің осынау мол еңбегін жоғары бағалап оны «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет Белгісі» ордендерімен және он алты медальмен марапаттады. Туған халқының есінде мәңгі сақталуы да жазушы үшін ең жоғары сый-құрмет болса керек! Соның белгісіндей 1994 жылдың қысында Алматы қаласындағы өз жанұясы тұрған үйдің бірінші қабатынан мұражайы ашылды. Сондай мұражай жазушының кіндік қаны тамған Атбасар қаласында да ашыла ма деген үміт бар, іргетасы қаланып қойған мұражай жазушының 80 жылдық мерейтойына сыйлық болғай деп тілейміз! ЕЛ АРДАҒЫ — ЕР ТҰЛҒА Ілекең жайлы алғашқы хабар бізге бала кезімізде жеңгелер мен апалар аузынан жетті. Ол ақын ағаның «Қыз арманы» (музыкасы Е. Брусиловскийдікі) атты ән тексті еді: Сағынып жүрек, Сүйгенін тілеп, Болмай ләззәт еш емі, Сарғайып гүлдей, Жадырап күлмей Күткен ем, сәулем, мен сені. Келдің аман, От боп жанам Құшағыңда сүйген дос. Күлемін күндей, Жадырап гүлдей Қуанам қалқам көңіл қош!— деп шырқағанда, мұндай нәзік лирикаларға жол берілмейтін заманда таңдана тыңдайтынбыз, тыңдай жүріп өзімізде жаттап алыппыз. Естеліктер

Ал біздің тұсымыз оқуға талпынып, Алматыға барған тұста сол әсерлі өлең лебізі алыстан бой шарпыған ақын аға астанада жоқ еді. Адам тағдырына кердең қарайтын қапас заманда, ағамыз көлденең жабылған жаланың құрбаны болып, коммунистерше «түзетуге» жіберілген екен. Әрине, ондай жерден жүдеп қайтары да белгілі және ондай «қарғыс таңба» басылған адамға жәйлі жұмыс бере қою мейірімі де қоғам бойына дарымаған кез ғой. Бірақ ағамыз алпысыншы жылдардан кейін қайта серпілді, шын мәнінде қайсар қырандай шамырқана серпілді. «Қаһар» романы дүниеге келді. Қазақ жұртын түгел елең еткізіп, таңырқаған халге душар етті. Сол тұсқа дейін де, одан кейін де қандыбалақ қарақшы, феодалдықты қорғаған, (ол тұста социализмді, коммунизмді көксеген адам әлі өмірге келе қоймаса да) хандық дәуірді қайта орнатып, таққа отыруды аңсаған... тағы басқа жала жабылып жүрген Кенесары тақырыбы — шын мәнінде тап сол тұста әдебиет әлемінде күтіле қояр тақырып емес еді. Олай дейтініміз соның алдында ғана Кенесарының «қырсығынан» үш профессор: «Е. Бекмаханов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмаилов жиырма бес жылды арқалап кеткен, өзге де сүт бетіне шығар қаймағынан қазақ халқы тағы да айырылып, әйтеуір құдай жарылқап, Понталимон Кондратьевич Пономаренко (аз да болса қазаққа тигізген пайдасы) оларды босатып алып, ел ішіндегі шиыршық атқан қаталдықты сәл бәсеңдеткен болатын. Бәрібір Кенесары тақырыбы сол қатал қоршаудың ішінде қала берді. Менің осы романға орай таңдана отырып бір айтпағым — жалпы қоғам қас жауымыз деп қабылдап отырған жанды Ілекеңнің қаһарман етіп көрсете білуі. Бұл тұста да ол штрих құрудан алдына жан салмайтын шебер жазушы ретінде көріне білді. Бір ғана мысал келтірелік. Иә, қазақ оқырмандары таңдана таңырқай отырып қабылдады делік. Сол тұста Қазақстан Жазушылар Одағының облысаралық (бұрынғы өлкелік) бөлімшесінде орыс әдебиеті бойынша әдеби кеңесші қызметін атқаратын ақын В. Р. Гундаревке «Есенберлиннің орысшаға аударылған «Хан Кене» романына рецензия жазшы» деп тілек еттім. Жап-жақсы пікір жазып, онысы облыстық «Целиноградская правда» газетінде шығып, оқырмандар арасында тәуір резонанс тудырды. Бір күні менің інімдей болып кеткен сол Володя оңаша отырғанымызда: «Нүреке, Кенесары қанша жерден жағымсыз кейіпкер болса да мені аса қызықтырған, жан-жақты жетілген, өте асқақ қаһарман жан болып көрінді» дегені бар. Таңғалдым. Ол тұста өзара әңгімеде болмаса өзгеге Кенесары жайлы шын пікірімізді айтуға жасқанатын кез. Жасқанбасаң баудай қырқып түседі. Яғни Володяның әлгі әңгімесінен мен тағы да Ілекеңнің ұлылыЕстеліктер

ғын тани түскендей болдым. Романның композициясын құруда ондай шеберлер өте сирек, өзге шеберлер болған күнде де Ілекең бәрінің алдында екені осы бір детальдан танылса керек. Кейіннен әлгі әңгімені өзіне айтқанда үндемеді, бірақ рахаттана күлді. Ілекеңнің әp романы кітап сүйер қауым үшін әдеби құбылыс болатын. Біздің мақсатымыз осынау ардагер жазушымыздың туындыларына әдеби талдау емес, оның өз басына жақындығымыз, яғни жазушының адами өмірдегі кейбір көзіміз көрген жайларды анықтай өту екенін сөзіміздің басында айтқанбыз. Әйтпесе, оның әр романы жайлы рахаттана пікір айтылар еді. Әсіресе, қазақ тарихын жетісегіз ғасырға дейін жеткізе үңгіп алып баруының өзі Ілекеңнің білімі, түйгені ұшан-теңіз екенін дәлелдейді. Ол осынау алты кітаптан тұратын екі трилогияны жазарда ғылыми ізденуі өз алдына, қазақ арасынан, ел ішінен де көп деректер жиналғанын естіп білдік. «Көшпенділер» трилогиясы Лениндік сыйлыққа ұсынғанда ақмолалық азаматтарды жұмылдыра отырып оқырмандар конференциясындағы жалынды сөздер жазылған облыстық газетті Мәскеуге, Лениндік сыйлықтар комитетіне тағы да аттандырдық. Бірақ Алматыдан көре алмаушы, іші тар, бақталастар жіберген кері пікірлер аса көптігінен өз дегенін істеп тынды. Бармақ тістеп қала бердік. Бірақ «Көшпенділер» романының дүние жүзіне таралуы, қазақ оқыр-мандары ғана емес, өзге халықтардың қабылдауы да сол жолы Іле-кеңмен таласқа түскенде сыйлық алып кеткен Думбадзенің романынан әлдеқайда көп те, әлде қайда абройлы туындының алар асқары сыйлық беретін ғана топтың қолында емес, романның ішкі тегеурінінде екені осымен-ақ дәлелденді. Ілекеңнің менімен соңғы сөйлесуі телефон арқылы болған еді. Бір күні Алматыдан телефон соғып: — Нұрғожа, сен осы күндерде ешқайда ұзап кетпе. Анау бес облысыңды аралауды қоя тұр. Анадағы әңгімеміз есіңде ме? Мен облыс басшысымен сөйлестім. Идеологиядағы отырған қызымызға тапсырылған болар. «Целиноград облысына бес адам барып, елді аралаймыз» дедім. Қабыл алды. Бесінші — сол жерден қосылатын сен. Сондықтан орныңнан табылатын бол,— деді. Ағаның туған жерге деген арманды дауысы аңқылдап тұр. Күтетінімді айтып, уәде бердім. Бірақ... Ие, бірақ араға оншақты күн салған тұста Алматыдан қаралы телеграмма келді. Ілекең дүниеден өтіп кетіпті. Оның туған облысы болғандықтан екі адам қаралы жерлеуге делегация баратын болдық. Жолдасым үлкен кісі еді, қабір басында сөйлесер сөз соған тиесілі болғандықтан қысқа болса да тебірене Естеліктер

отырып қимасымызбен қоштасар сөзді жазып бердім де, арманда кеткен Ілекеңнің туған жерінің топырағынан ыдысқа салып, Алматыға ала бардым. Кеңсайдағы қаралы митинг жүріп жатыр. Ағамыз облыс жұртшлығы атынан айтылар сөзді oқып берген соң, қолымдағы топырақты Ілекеңнің мәйітінің үстіне сеуіп: — Туған жеріңе табаныңды тигізуді армандап едің, ол тілегіңді қайырымсыз ажал қырқып кетті. Енді сол туған жеріңнің топырағы денеңе торқа болсын!— деп халықтың алдында қабірге салдым. Сөйтіп біз қимас қыранымызбен мәңгіге қоштастық. Қаралы ас Жазушылар Одағының «Қаламгер» кафесінің кең залында берілді. Miнe, сол жерде Ілекеңнің батыл да батыр жазушы екендігі, тарихта терең барлаушы екендігі, бұл жөнінен ол тарихшы ғалымдардан да асып кететіндігі және басқа ұлы жазушыға ылайық қасиеттері айтылып жатты. Бір ғаламаты — сол сөзді өзінің достарымен қатар қастары да айтып жатқаны. Апыр-ау, осы тайға таңба басқандай шындықты айту үшін Ілекеңнің беті жасырынуы керек пе еді деп ойлаймын ішімнен. Кейіннен, 1985 жылы Ілекеңнің 70 жылдығы болып Алматыдан оның шынайы достары: Әнуар Әлімжанов, ғалым Қазақстан Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті Рахманқұл Бердібаев, Қазақстанның қарымды қаламгерінің бірі Сайын Мұратбековтар келіп, ұлы жазушының кіндік қаны тамған жер — Атбасар қаласында жақсы жиын болып өтті. Ол кезеңде тиынға қарауыл қойған қытымыр заманында одан артық тойға құлаш сермей алмас та едік. Соған қарамастан облыстағы Ілекеңнің жанашырлары Қасым Таукенов, Светлана Жалмағанбетовалар есте қаларлық мерейтой өткізді. 1994 жылғы қыста Ілекеңнің өзі тұрған үйдің бірінші қабатынан мұражайы ашылды. Сол үшін баласы Қозыкөрпешке халық атынан рахмет айтуға болады. Ақмола қаласынан сол мұражайдың ашылу салтанатына өз бетімізбен басып екі адам қатынастық. Бірақ салтанатты жиынды жүргізуші адам «Мынау жазушының кіндік қаны тамған жерден келген адамдар екен-ау» деп біреуімізге сөз ретін бере алмады. Ал бере қалса, сол жерде бірін-бірі қайталап дауры-ға сөйлеп жатқандардай емес, ел сәлемін жеткізе лебіз білдіретін едік. Дегенмен сол қуанышты жайдың ортасында болғанымызға да қуандық. Ендігі арман — сол ардағымыздың сексен жылдығы абройлы өтсе деген тілек. Атбасарда белгілеген мұражайы аяқталса, дәтке қуат болары хақ. 1995 жыл

Естеліктер

Зайролла Дүйсенбеков АСЫЛ АҒА Қазақтың ұлы жазушысы, ата тарихының асқан білгірі, соңына мәңгі өлмес мол мұра қалдырған қанатты қаламгері, асыл ағамыз Ілекеңнің дүниеден озғанына он жыл толыпты. Оның арамыздан кеткеніне осынша уақыт өтсе де біз үшін жайдары жүзі жүрегімізге жылылық шуағын төгіп, ертең-ақ ортамызға келетіндей болып көрінеді. Мүмкін бұл алып жүректі асыл ағаны ажалға қимайтын інілік көңілдің мәңгілік рух иесі алдындағы ізеті болар, мүмкін Ұлы Абай айтқан «Өлмейтұғын артында сөз қалдырған» ағаны өлді деуге болмайтын қағидадан туған қимас көңіл болар, әйтеуір Ілияс ағаны ажалға қию біз үшін қиынның-қиыны. Мен туыстық жағынан алғанда Ілекеңнің бажасы болғанмен, шын мәнінде туған інісіндей араластық. Ағамыздың бір кіндіктен тараған інісі Раунақ Мәскеуде тұрды, сондықтан ағайындар арасында Ілекеңді мен тонның ішкі бауындай араласып, інілік қызмет атқару менің пешенеме жазылды. Мен мұны әрдайым мақтан етемін. Ілекең дүние салардан екі апта бұрын жүрегінің сырқаты меңдеп, денсаулығы нашарлап сала берді. Ағайын-туыстарының да, дәрігерлердің де айтқанын тыңдамай, ауруханаға жатқысы келмеді. Күнде кешкісін далаға шығып, таза ауамен серуендеп қайтып жүрді. Ауруханаға әкетер алдынан екі күн бұрын кешкілік серуенде бірге жүрдік. Ілекең ежелгі әдеті бойынша ақырын жүріп, асықпай сөйлеп біраз әңгіме айтты. Тіпті сол жүрістің өзіне қалжырап, жиі-жиі дем ала берді. Мен шыдамай: — Ілеке, дәрігерлердің айтқан сөзіне құлақ асқан жөн болар. Жүрегіңізге салмақ түсіре беріп қайтесіз. Ауруханаға жатып, асықпай емделгеніңіз дұрыс шығар,— дегенді айттым. Ілекең азғана үнсіздіктен соң: — Жүрек ауруы қимыл, қозғалысты сүйеді. Сондықтан инфаркт алған, прединфарктный жағдайға түскен адамдар шамасы келгенше таза ауада көбірек қозғалыстар жасайды екен. Осы әдісті қолданатын үлкен адамдарды білемін. Мен де өз әлімше солай жасап жүрмін ғой,— деп салмақты жауап қайырды. Мен ағамызды одан әрі мазалауды жөн көрмедім. Серуеніміз аяқтала бере Ілекең: — Зайролла, «адам күні адаммен» екенін әрдайым есіңе сақта. Сондықтан мені бар болайын, жоқ болайын — тірлігімде дәм-тұзым Естеліктер

жарасқан мына жандарды сенің де біліп жүргенің дұрыс. «Жаман айтпай жақсы жоқ»,— алда-жалда әлдеқандай жағдайлар бола қалса, ұялмай менің атымнан хабарлас,— деп өзі жанына жақын тұтқан біраз адамдарының аты-жөнін, телефондарын жаздырды. Ілекең өте сұңғыла жан еді. Ажал шіркіннің таяп қалғанын да іштей бағамдаған сияқты. Осы оқиғаның ертесінде Ілекеңді ауруханаға алып кетті. Мұнда да көп жатқан жоқ, екі түнеп, үшінші күні реанимацияда қайтыс болды. Мен Ілекеңнің тапсырған аманатын түгел орындап, Диляра жеңгеміз, Раунақ ағамызбен бірге оның алыс-жақындарына түгел хабарлап, көзімізді жас, жүрегімізді қан жуып жүріп, асыл ағаны соңғы сапарға шығарып салдық. Міне, соған тура он жыл өтіпті... Біздер, туыстары, үшін ол кісінің ағайын арасындағы орны, балалары мен туыстарына жасаған қамқорлығы, қалдырған жылуы, күнделікті өмірдегі қарым-қатынасы — өте қымбат. Ілекеңнің балалық шағы қалың қазақтың тең жартысын жалмаған голощекиндік геноцидпен тұспа-тұс келді. Өзінен екі жас кіші інісі Раунақ екеуі жастайынан жетім қалып, балалар үйінде тәрбиеленіп, тағдыр тауқыметін көп тартты. Текті тұқымынан шыққан жан емес пе, жастайынан өмір қиындығына шынығып, ширығып өсті. Кейін 1940 жылы Қазақтың тау-кен институтын бітірді. Келесі жылы соғыс басталып, Ілекең Ұлы Отан соғысына аттанды. Жаралы болып елге оралған соң Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде жауапты қызмет атқарып жүрген кезде халық жауының қызына үйлендің деген айып тағылып, қызметінен босатылды. Қазақ зиялыларына, азат ойлы ардагер ұлдарына жағылған ұлтшылдық айыбы да Ілекеңе тағылып, қуғын-сүргінге ұшыратылды, тіпті жалған жаламен абақтыға да жабылды. Бірақ мұның бірде-бірі өршіл рухты қаламгерді мойыта алмады. Ілекеңнің өмірі азат ой арқандалып, бостандық идеясы бодандыққа алмастырылған қиын заманда өтті. Міне, осындай қиын кезеңде, Ілекең сол кезде жазуды қойып атын атауға тыйым салынған қазақ халқының әйгілі хандары, батырлары, билері туралы, туған еліміздің тәуелсіздік жолындағы толассыз күресі жайында тереңнен толғаған толымды туындыларын жазды. Әр кітабының жарыққа шығуына көптеген кедергілер жасалып, «қырағы көздердің» сүзгісінен өтсе де Ілекең қазақ әдебиетінде соңына ең мол мұра қалдырған қаламгер, романист-жазушы ретінде қалды. Осы тұста Ілекең көрген қиындықтың бәрін нар жігіттерге тән азаматтықпен бірге бөліскен Диляра апамыз туралы да айта кеткен жөн. Ол кісі ұзақ жылдар бойы тату-тәтті отбасылық ғұмыр сүрді. Ұл да сүйді, қыз да тәрбиледі. Ілекең көз жұмарда немере сүйіп, сәбидің Естеліктер

атын ол кезде атауға тыйым салған қазақтың ұлы ақыны Мағжан деп қойды. Диляра апай, қазақтың белгілі қайраткер ұлы, отыз сегіздің қанды қырғын кезінде 1938 жылы 26 ақпанда Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлинмен бірге атылған Хамза Жүсіпбеков деген аяулы азаматтың қызы еді. Хамза Жүсіпбеков — қазақ халқының тарихында аты қалған ардагер азамат. Сол 20-30 жылдарға дейінгі уақытта болған қоғам қайраткері. Казкрайкомның хатшысы, бюро мүшесі, Казсовпрофтың төрағасы, заң халкомы қызметін атқарып, өмірінің соңғы кезінде Көркем әдебиет баспасының директоры болды. Осы кезде халық жауы қатарына ілігіп, жазықсыз құрбан болды. Хамза Жүсіпбеков уақытында қоғам қызметімен қатар газет-журналдарда әдеби мақалалар жазып, аударма жұмысымен де айналысты. Онымен қатар әңгімелер және «Қара Ақпай» (1925) деген кітап жазды. Ілекең мен Диляра апайдың Раушан, Дилфруза, Қарлығаш деген қыздары, Қозыкөрпеш деген ұлы бар. Ілекең балалары жақсы тәрбие алып, жоғары оқу орындарын бітірді. Олар ғылым жолына түсіп, кандидаттық диссертацияларын қорғады. Әкелерінің ардақты есімін қастерлеп, ата даңқына даңқ қосып келеді. Осы тұста Ілекеңнің соңынан ерген жалғыз інісі Раунақ аға туралы да бір-екі ауыз сөз айта кеткен жөн сияқты. Ілекеңмен тай-құлындай тебісіп, тете өскен інісі Раунақ та өмірден көп қиындықтар көріп өсті. Ұлы Отан соғысының от жалынына шарпылды. Соғыстан кейін Мәскеуде қалып, ғылыми жұмыстармен айналысты. Техника ғылымының докторы болып, профессор атағын алды. Техника саласында көптеген жаңалықтар ашып, «КСРО-ның еңбек сіңірген өнертапқышы» деген атаққа ие болды. Әскери оқу орындарында дәріс беріп, полковник атағын алды. Раунақ Ілекең қайтыс болғанда Мәскеуден келіп, ағасын елмен бірге соңғы сапарға шығарып салды. Раукең аға Ілекең сияқты өте ұстамды кісі, артық сөйлемейтін, келбетті, бір әңгімелескен адамына даналықтың, қайраттылықтың белгісін қалдыратын жан еді. Осындай ардақты азаматтың да арамыздан кеткеніне бірнеше жылдың жүзі болыпты. Ілекең өзі дүниеден озса да, соңына мәңгі өлмес мұра қалдырды. Оның шығармалары жыл сайын әлемнің әр түкпірінде мыңдаған тиражбен басылып жатыр. Өмірдің өнерде жалғасуының бұдан артық үлгісі бола қояр ма екен. Асыл ағамыздың туғанына 80 жыл толуына арналған мерейтой үстінде: «Қара орман қазақ халқына қалдырған мол әдеби мұраңыз ғасырдан-ғасырға көктей өтіп, мәңгі жасай берсін» деген інілік ізетпен игі тілек айтқым келеді. Естеліктер

Тұрсын Жұртбаев ӨЗ БАҒЫТЫНЫҢ ИЕГЕРІ Творчествосы өмірінде тек қана қатардағы оқушыларының ыстық ықыласына бөленіп қоймай, бастықтардың ашу-ызасын келтірген Ілияс Есенберлин тек кеше ғана өмірден кеткен сияқты. Оған және оның еңбектеріне қаламдастары да әртүрлі көзқараспен қарады. Оның творчествосын жоғары бағалаған достары да, белсенді әрі ықпалды қастары да көп болды. Соңғылары әртүрлі — идеологиялықкүзеткерлік, жеке бастық тұрғыдан, ең соңында дүмшелердің нағыз дарынға деген көре алмаушылығы тұрғысынан қарады. Сырт көзге қарапайым, бірақ ішкі жан дүниесі аса бай Ілекеңнің өмір соқпақтары драмалық оқиғаларға толы болды. Басқалардың жағдайы біркелкі тып-тыныш жоғары қарай беттеген қозғалыста тұрған жағдайда, осынау ірі шебердің тағдыры неге осылай қалыптасты? Себебі неде: мінезінде ме, әлде өмір заңдылықтары ма? Мүмкін себеп I. Есенберлин творчествосының өзінде? Не жайлы, не үшін, кім үшін ол жазды. Бұл мақалада мен осы көкейтесті сұрақтарға жауап іздедім. Бірден мойындаймын, Ілекең мені ешқашан өзіне жақындатқан емес. Өз жағына тартпады. Ол тек терең ақыл айтатын. Егер мен өз киындықтарым жайлы сөз қозғасам: «Бұл сенің ісің, өзің шеш» — дейтін. Бүгін мен оның «Көшпенділер» трилогиясының Лениндік сыйлыққа ұсынылғандағы қилы кезеңдерін еске алып отырмын. Сол уақытта, кітап сыйлыққа ұсынылғалы үш ай өтсе де, бірде-бір басылым пікірталасына араласпады. Барлығы үнсіз отырды. Арнайы үкіммен болған жағдайға ұқсады. Сол күндердің бірінде біз кездейсоқ жолығып қалдық. Басын төмен түсіріп көше бойлап келе жатыр екен. Менімен селсоқ амандасты. Ашып ешнәрсе айтпады. Мен оған көмектескім келді. Сонда оның айтқаны: «Мәскеуден хабар алдым. Менің үстіме шағым түсіпті. Мен соған түсініктеме беруім қажет. Республикадан тұжырымды пікір сұраған екен, бұлардың жауабы: «Бізде басқа көзқарас. Бұл кітап бұнда қатты сыналған. Сондықтан пікірден бас тартамыз». Ілекең сөзін тағы жалғады: «Мені таңғалдырағаны — басылымдардың үндемей отырғаны. Тіпті олай болған күнде, сынға неге алмайды? Пікірталас неге жоқ? Осындай ірі сыйлыққа ұсынылған кітаптар көп болып, бұл қатардағы оқиға сияқты қылғандары не? Жарайды, өздері шешсін. Ең негізгі мәселе ол, қалай Естеліктер

шағымдарды тоқтатамын. Маған Мәскеудегі сыйлық Комитетіндегі секретарь қыздардан ұят. Олардың айтуынша, Қазақстаннан басқа республикалардан осыншама арыз шағымдар түспейді екен. Жаңағы секретаршадар маған осы пасық, шағымдарды сіз неге тоқтатпайсыз деп қолқа салады. Менің қолымнан не келеді»,— деп ызаға булығып сөзін бітірді Ілекең. Осы кездесуден кейін бір аптадан соң менің ол туралы мақалам «Қазақ әдебиеті» газетінде шықты. Ілекең оған еш мән бермеді. «Көрдім»,— деп қысқа айтты да кетіп қалды. Меніңше, оның осы сыйлықты ала алмайтынына көзі жетіп, өзін ресми түрде мойындау үміті сөнгенін сезгендігі. Әрине, біздің бүгін ашық, тура айтып жүрген ойларымыз Ілекең заманында баспасөз бетінде шықпайтын. Біз барлық шындықты әлі ашқан жоқпыз. Бүгін, Есенберлин өміріне баға бере отырып, оның өмірі мен творчествосына басқаша қарауымыз қажет. Оның творчествосына, оның тарихнама мектебін өз қолымен орнату ісіне, оның жазушылық тағдырына қайта қараудың уақыты келді. Бұл іс түбегейлі және жан-жақты болуы шарт. Әрине, Ілекең бұл сұрақтарға енді оң жауап бере алмайды. Ол осы сұрақтарға жауапты өз кітаптарымен беріп кетті. Ілияс Есенберлин тағдыр тауқыметін қатты тартқан азамат, ол ешқашан қиындықтан қашқан емес. Ол тағдыр әлегінен безген емес. Ілекең өзінің жалғыз бағытын өзі таңдады және оны қанша қысым көрсе де сатпады. Бұл жолда ол ұлы істер жасап кетті. Арманына жетті ме, жетпеді ме — бұл басқа мәселе. Бірақ ол өз ісіне берік болды. 1965 жылы Ілекең жұбайына: «Бәйбіше, мен тағы да тәуекелге бел байлап отырмын. Бүгінен бастап Кенесары туралы роман жаза бастаймын»,— депті. Бұл жаңалық жеңгейді қатты үрейлендірген екен, ол кісі жылаған көрінеді. Осы эпизодты растау үшін мен Дилара апайдан өзім сұрадым. Ол кісінің берген жауабы: «Иә, рас, солай болды. Себебі, біз үйленгенде ол Орталық Комитетте жұмыс істеп жүрген. Сол кезде оны ОК хатшысы шақырып алып: «Сен халық жауының қызына үйлендің. Енді бұл жер сендер сияқтылардың орны емес. Басқа жерден жұмыс ізде»,— деген. Менің әкем — Хамза Жүсіпбеков юстицияның халық комиссары болған. 1937 жылы ол атылды. Соны есіме алып мен жыладым. Кенесары туралы кері түсінік осы күнге дейін сақталып келді ғой,— деді ол кісі. I. Есенберлин тәуекелдің нарын сонау кездерден ерттеген. Біз қазақ зиялыларының жиырмасыншы жылдардағы ауыр тағдыры туралы тек 90-шы жылдарда қойдай жамырай бірімізден-біріміз озып айтқан болып жатырмыз. Дәуіріміздің сол кезеңдегі алдыңғы Естеліктер

қатардағы қазақ азаматтарының бастарынан кешкен қуғын-сүргін, әділетсіздіктер жайында Ілекең бұдан жиырма бес жыл бұрын бірінші болып мәселе көтеріп, өзінің «Қатерлі өткел» атты романында көркем түрде ащы шындықтың бетін ашып бергені хақ. Кітаптан Бернияз Күлеевтің, Мағжан Жұмабаевтың, Қабыш Шәкәрімұлының бейнелері көз алдыңызға еріксіз келеді. Кітаптың бір кейіпкері 1937 жылы азаматтарымызды күнде тұтқынға алып, сосын атып тастап жатыр — халықтың жауы деген желеумен деп репрессиялық қуғын-сүргінді бізге ескертеді. Бұл қасіреттің халқымызға орны толмас күйрету әкелгенін I. Есенберлин өз кейіпкері аузымен айтып отыр. 60-шы жылдары қазақ әдебиетінде бұл әңгімені еш жазушы көтеріп көрген жоқ болатын. Оған жүрек қажет еді. Жасыратыны жоқ, күні кеше ғана көп қаламгерлер Есенберлиннің туындыларының өмірі қысқа деп байбалам салғаны есімізде. Аттарын айтуға да тұрмайды. Өздері біледі. Мынадай мысал келтірейін. Бүгінгі күні ұлттық тіл, дәстүр, әдет-ғұрыптарымыздың дамуына жеткілікті көңіл бөлінбеді деген дауыстар көптеп шығып жатыр. Ал 60-шы жылдары Ілияс Есенберлин өзінің «Қатерлі өткел» романында Бүркіт пен Ақан диалогында кітап кейіпкерлері аузымен осы мәселе жайлы өз көкейтесті ойларын айтқан болатын. Бұл жерде тек ұлттық сананың оянуы туралы ғана емес, жалпы ұлттық саясат жайлы батыл пікірлер тілге тиек болды. Ілияс туындыларында көтерілген осы сұрақтар бүгін де ескірген жоқ. Қала берді олар түбегейлі шешілген емес. I. Есенберлиннің «Қатерлі өткел» романын әдебиетшілер байқамағансыды. Ал «Айқас» шыққаннан соң нағыз айқас бірден басталып кетті. Осындай екі түрлі қабылдаудың неден екенін ашып айту қазір қиын. Ілекең трагедияға толы күрделі өмірді басынан кешті. Есенберлиннің руханияттылық пен адамгершіліктің туын осыншама көтере білуінің себебі ол өз тағдырын осы игі істің құрбандығына шалған теңдесі жоқ миссионер тұлға. Әдебиетте әлі дау-дамайы бітпеген мәселе — дарын иесі тақырыпты аша ма, әлде тақырып дарынның ашылуына көмектесе ме деген қайшылықтар. Біздің бүгінгі білетініміз ол — Есенберлин бойындағыны дарын тарихи тақырыпта барынша ашық көрінгені. Әсіресе, «Көшпенділер» трилогиясында. «Алтын Орда» трилогиясының соңғы кітабын ол көре алмай кетті. Қайтарынан бес күн бұрын ол маған: «Маған қайдағы бір мен түсінбейтін редакторлар кездесетін болды. Олардың бар білетіні, тек маған мораль оқулары». Жалпы сол кезеңде оның жолы түсіп, тәжірибелі жақсы редактор кездесті. Ол: «Егер «Алтын Орда» трилогиясының соңғы кітабы қолыма тисе, тыЕстеліктер

ныш қана барып ауруханаға жатамын. Кітаптың шығуын күтіп отырғандықтан дәрігерлердің ауруханада емдел деген нұсқауларын орындай алмаймын»,— деген еді. Ілекеңнің соңғы арманы осы болатын. Өзі мақтаныш ететін. «Көшпенділер» үшін оған ресми сын қардай борағанын ел білмейді. Ол сонда жақсы ұйымдастырылған аяусыз, қатыгез талаудың құрбаны болды. Жазушы «Хан Кене» романын ерекше бағалайтын. Өйткені өзі таңдап алған тақырыпты толық ашуға мүмкіндігі болды. Ілекең: «Мәскеу баспасы кітабымды нақақтан бес ай ұстады, оның бастапқы «Хан Кене» деген атын өзгерту қажет деген сылтаумен. Соңында кітап өз атымен шықты. Бұл менің алдыма қойған мақсатым болатын» деген. Мүмкін оқушы қауымға кітаптың тартымдылығы осыдан басталатын шығар. Оның тартымдылығы әдеби күші. Осы романда көтерілген мәселелерді біз бүгінгі күні де толық дауыспен айта алмай отырмыз. Ал Есенберлин болса бұл туралы бұдан 25 жыл бұрын тек жазып қана қоймай, қазақ әдебиетінде бұрын соңды болмаған тың тақырыпты игеріп, көркем әдебиттік жанрдың тізбегін кейінгі толқынға ашып, оларға жол көрсетіп, бағыт беріп кетті. Өзінің нар тәуекеліне сүйеніп. Осы туындысы миллиондаған оқушылар аудиториясының ыстық ықыласына, шынайы сүйіспеншілігіне бөлендірді. «Көшпенділер» трилогиясы мен «Қатерлі өткел» романы ар-қылы Ілияс Есенберлин өз халқының ұлттық, сана сезімінің оянуына әдебиет-өнер тарландарының ішінде алғашқы себепкер бола білді. Бұл да бір, өкінішке орай, әлі күнге дейін зиялылар мен саясаткерлер арасында мойындалмай келе жатқан «әттегенайларымыздың» ішіндегі ең бір қомақтылары. Өте қиын тақырыпқа барып, ол өзіне қатерлі соқпақ таңдап алды. Бұл жолда Ілекең қуғынды да, опасыздықты да, әділетсіздікті де қара басынан кешті. Жазушы өзінің негізгі мақсаты — халқын ояту, оны ертеңгі күнін ойлауға мәжбүрлеу, өткенін бұл орайда естен шығармай отыруды, халқының бір кезде құрып кете жаздағанын білсін деген адал да, абзал пиғылы болатын. Ол өзінің осы тұрғыдағы жан айғайын «Алмас қылыш» романында Қасым Хан мен Онай батырдың әңгімесіне арқау етті. Әрине, халықты өз тарихынан аластап мәңгүрт етуге болмайды. Мен бүгін Ілекеңді еске алғанда, оның творчествосының сана алуан қыр-сырлары түбінде бір ашылатынына кәміл сенемін. Бұл жолдарды жазғанда мен Ілекеңе — Ілияс Есенберлинге, соншама қара­пайым, бірақ ұлы тұлғаға құрмет көрсетуім еді. Ол кеше ғана арамызда жүрген болатын. Оның туындылары әлі күнге оқырман қауымды Естеліктер

толғандырады, ойландырады, тіпті пікірталас тудырады. Біздің әдебиетте бұндай біртуар туынды бұрын соңды болып көрген емес. Керісінше, Ілекеңнің тарихи романдарының тартымдылығы жылданжылға жаңа қырларымен көрініп халқымыздың мәңгі өлмес қасиетті көкейашар дүниесіне айналып отырғанына өз басым қатты қуанамын. Оның творчествосы шындық әрқашан да жеңіп шығатынын дәлелдеп отыр. Ілекеңнің ілтипат жолы айғақ шындықтың өлместігінің куәсі. Шындық үшін қалай күресуді Есенберлин басқалардан артық біле білді. Артына өзі өлсе де, әдеби туындылары ешқашан өлмейтін халқымыздың асыл ойшысы бізге осы игі істерімен қымбат. 1995 жыл. Аударған Ахмет Дүйсенбаев Естеліктер

Кәкімбек Салықов БАРЫС МІНГЕН АДАМ БОП БИІКТЕДІҢ (Ілияс Есенберлинге) Ілекем-ай! Сен нағыз періштесің, Ата, баба паш еттің есіл көшін. Тарлан тарих тамаша сырын шерттің, Сол үшін де халқымның есіндесің. Хан Кенені таныттың танымасқа, Сырыңды ұқты жауың да жаны басқа. Ала туын Абылайдың елестетсең, Қуат берді аруақ жаңылмасқа. Қайран қалам байыптап дәлдігіңді, Тасқа бастың айнытпай зарлы күнді. Еркіндіктің ерлерін айғақ етсең, Егемен ел алғысын ал бүгінгі. Түп-тұқиян дананың затын білдің, Жаздың нәрлі отымен ақын тілдің. Хан, төрелер, қаптаған қазақтар мен, Сұлулардың мың, мың сан атын білдің. Содан болар ерекше сыйлығым да, Не айтсаң да Саналы сыйды ұғымға. Дәл түсірдің дананың көз қияғын, Бұраң белдің бүлк еткен қимылын да. Дер шағында өзіңді көрді көзім, Көкірегімді кең ашты зерлі сезім. Өлең болып түскенше есімді алған, Хан Кененің естіп ем соңғы сөзін. Жаным саған әрқашан елігеді, Кенші едік біз дарыған сөздің кені. Естеліктер

Даналар мем даналар қанаттас қой: Қаныш жазған жалғадың Едігені. Ақ ниетке көп еді қолдастығың, Ағыл, тегіл төгілмей толмас сырым. Димекеңмен дос болдың, Сен сыйладың, Олжастың да біртуар Олжастығын. Ұлы еңбек сен жазған «Көшпенділер», Өңін ашты ежелгі өшкен үндер. Кенекемдей қаймықпай өте бердің, Етегіңнен тартқанда өшпенділер. Жеңді сонда ел, жұртты сүйінткенің, Ғұлама едің, сұңғыла білікті едің. Сені көрем Алматы қақ төрінде, Барыс мінген адам боп биіктедің. 15 сәуір 1998 ж. Алматы ТАЛАНТТЫҢ БАҚ-ТАЛАЙЫ I. Есенберлинге Әзелден әз өрнекті, басқа сырлы Аударып-төңкеріп те бес ғасырды, Арғы ата-бабамыздың рухынан Ол бізге тағылымды ашты асылды. Жөніміз тағдырдан жоқ тіленерлік, Ата салт, баба дәстүр — кілең ерлік, Жас толқын әр ұрпақтың өн бойына Таралып, қызыл қандай сіңер өрлік. Кіндіктес қан қарындас бүкіл халық Шыққанын қаламынан күтіп алып, Таласа-тармаса кеп ертең дағы Тамсанып шәрбатындай жұтуы анық. Қолына ұстамай-ақ елдің туын, Сүйсініп сыйлар еді сені буын, Естеліктер

Со құсап көппен бірге көптен ішсең Бөлісіп бақыт балын, шердің уын... Мұзафар Әлімбаев, 1975 жыл ҚОШ, ІЛЕКЕ! Өтті де кетті тіршілік, Өкпе мен жүрек тұсынан Азалы жас боп іркіліп, Құлаған кірпік ұшынан. Халықтың қайран жыршысы, Тарихын талмай қозғаған, Өзіңдей болар бір кісі Қамалдың оты маздаған. Адамның да, ақынның Еңбекқор бірі сен едің, Ауыртпай жанын жақынның Ақырын жылжып жөнелдің. Қадірің жұртқа мол еді, Ізіңді ұрпақ суытпас. Сен қалдырған өнерді Алғысшыл халқың ұмытпас! Ғафу Қайырбеков Естеліктер

Ахмет Дүйсенбаев ТОҚЫРАУДАН ТҰЙЫҚҚА БІР ҚАДАМ Өмірдің мен де өзіңдей бір қонағы, Жеріне жеткен ұшып — құс қомады! Естідім қастарымның сан жаласын, Естідім достарымның сын-таласын. Тілегім сенен жалғыз жас ұрпағым, Болғайда әділетті көзқарасың! Тудырған өз тұлғасын әрбір дәуір, Жазылар бұдан да еңбек әлі тәуір. Есіңнен шығарма тек болашағым — Түйенің көш бастаған жүгі ауыр! Ілияс Есенберлин Осыдан екі жыл бұрын Алматыдағы Қазақстанның ең әйгілі әдебиет, мәдениет, өнер, ғылым, мемелекет қайраткерлері Ілияс Есенберлинге кіші Отаны Астанада бір орталық көше берілсе екен деген өтінішке қол қойып, республика және қала басшысының атыма жолдаған болатын. Өткен жылдың 30 қазанында Астананың «Аты жоқ» тұйығы (переулок «Безымянный») I. Есенберлин тұйығы болып бекітілді. «Белгісіз» Есенберлинге лайық тұйық. Бұл бір-ақ құлаш тұйық бұрынғы «Монин», қазіргі «Ақжайық» көшесінің жалғасы болғандықтан осы екеуін Ілияс ағамызға қоса неге бермейсіздер деген де қолқа салып көрдік. Бірақ одан еш нәтиже шықпады. Қазақ зиялылары мен саясаткерлері I. Есенберлинге құрметі оның 100 жылдығына (2015 жылға) қалдырып отырғанға ұқсайды. Қожанасыр айтқандай: «Оған дейін не есек өледі, не арба сынады»,— деп. Жазушының халқы алдындағы ерен еңбегін ескерсек, бұндай көзқарас әділдікке жатпайды. Себебі, XX ғасырдағы қазақ жазба әдебиетінде оның тарихи трилогиялары өздерінің саяси салмағы тұрғысынан теңдесі жоқ асқан ірі туындылар. Осы жағын ескерсек Ілияс Есенберлин, Мұхтар Әуезовпен қатар, өткен жүзжылдықтағы әдебиетіміздегі қос алыптың бірі емес пе. Осындай данамызға көше емес «тұйық» берілгені не сайқы мазақ? Әрине, әдебиетімізде I. Есенберлиннен де асқан қызыл сөз майЕстеліктер

талмандары болған, бар, әлі де болуы хақ. Бірақ ұлт тарихының энциклопедиясын сонау қиын-қыспақ құрсау кезеңде алғашқы болып Ілияс ағамыз халқына сый етті, жалғыз өзі саяси жүйе дәстүріне қарсы тұра алды. I. Есенберлинге дейін де, одан кейін де ешбір ғұлама бұл тақырыпты — жеті ғасырлық тарихымызды — игере алған емес. Басқа жұрт тарихымыздың 1917 жылдан арғы кезеңдеріне немқұрайды қарап жүрген кеңес заманында I. Есенберлин қазақ халқының өткенін ХІІІ ғасырдан бастап жазды. Өз мемлекетіміз болғанын дәлелдеп берді. Осындай ірі іске тек ұлы тұлға ғана бара алады. Және қарапайым тау-кен инженерінің тарих тақырыбын батыл игере алуының астарында оның өз халқын шын жақсы көргендігі жатыр. Сауатты дегендер ұрпақтарына Европа халықтарының есімдерін беріп жатқан уақытта ол баласын Қозыкөрпеш, немересін Мағжан деп атады. Бұл оның ішкі жан-дүниесінің сыры, әрі басқаларға көрсеткен үлгісі еді. Оны екінің бірі ұға да алмады. Бұл ағамыздың, жақсы мағынада, ұлтшылдығы, ұлтжандылығы. Оның творчествосының демеушісі де осы ұлтсүйгіштігі екенін бүгін еш адам даулай алмас. Намыстан-намыстанба, шынына келсек, біз әлі сана жағынан жетілген толық қанды ұлт емеспіз. Босбелбеу шикіміз. Әйтпесе Алматыда қаланың төрінен көптеген профессорсымақтарға көше беріледі де, халқымыздың мандайына біткен жарық жұлдызы — Әлихан Бөкейхановқа төменнен «Аэродром» көшесі тиеді. Осындай әттегенайлардан аяқ алып жүре алмаймыз. Ал I. Есенберлиндей аты аңызға айналған алпауытқа 100 метрлік тұйықты Астанада бір жарым жылда зорға тапты. Мәңгі қалған мәңгүрттік осы. Болар іс болды, енді осы тұйыққа I. Есенберлин ескерткіші мен мұражайын ашса, бұл да бір олқылықты жұмсартатын шара болар еді. Астана оған көнсе. Ойлаңыздаршы, қай өркениетті ел жаңа астанасына “Қара Ертісі» немесе «Көгілдір Дунайы» деп көше атайды? «Ақжайық» деп қонақ үйін, мейрамхана, казино ашса да жетіп жатқан жоқ па. Осы пікірлерден сол Ақжайық көшесі тұрғындарынан естіп келдім. Халық наразы. Орынсыз үстемділік»,— дейді. Ел қанша қадірлесе де жазушыларымыздың көпшілігі І. Есенберлинді іштарлық жасап, көре алмай бақталастықтан жек көрген. Конкуренттік отада бұл жиі кездесетін құбылыс. Сальеризм кәдімгі. Сондықтан ішкі саясаттың жүгенін творчество көсемдеріне басы бүтін беру ұлт, мемлекет мүддесіне зиян келтіретін жайт. Осы ерекшеліктерді ескерсек. Бұрын олар Мәскеуден қаймығатын, қазір ерік қолдарында. Бұл қауіпті тенденция. Алдағы уақытта да ірі дарын иелерін де I. ЕсенЕстеліктер

берлин тағдыры күтіп тұрмағанына кім кепілдік бере алады, егер біз өзара тұншықтыру науқасынан әлі күнге дейін айықпай отырсақ. Сирек кездесетін дарынның бәрі бірдей Н. Назарбаевтың қабылдауында болып, оның қарауында жүре ала ма? Қайдам. Талайдың қабырғасы қатаймай, бұғанасы бекімей діңкесі құрып жатқанға ұқсайды. Бізде талаптыға нұр жауып жатқан жоқ. Қазіргі қазақ тек туысын, әрі асса жерлесін ғана қолдайды. Сондықтан аты қазаққа жаны ашып, оның ақыл ойына, еңбегінің жемісіне орай ұлттық, одан әрі халықаралық, дәрежені итермелеу дәстүрі бізде қалыптасқан емес. Егемен, егемен деп бөсу бар да, сол егемендіктің рухани намыс туы ретінде сансаладан білікті, бетке ұстар азаматтар дайындау бар. Сөзіміз бен ісіміз қайшы келуін әлі тоқтатқан жоқ. Болашағынан үлкен үміт күткізген талайлар бәлендей тіреушісі болмаса азып-тозып ұлы Сейфуллин, қызы Сайын даңғылдарынан бір-ақ шығып жатқаны қынжылтады. Кім бізде ұлт ар-ожданы»? Ресейде ондайлар бар. Ал бізде жоқ. Heге? Бүгінгі күннің Асан Қайғысы, Бұхар Жырауы қайда? Кешегі 1986 жылдың желтоқсанында мыңдаған қазақ жастарын алаңға итермелеп алып шыққан да сол І. Есенберлин трилогияларының әсері мен қуаты емес пе еді. Әрине, басқа да туындылармен қатар. Бірақ Ілияс аға кітаптарының ықпалы көш басы ілгері тұр. Өйткені қазақ халқының тарихи, ұлттық санасын алғаш рет дүр сілкіндірген I. Есенберлин болатын. Өткен жылы мыңжылдық пен ғасыр ардақтылары белгіленгенде неге I. Есенберлин ұмыт қалды. Оларға тек 10 деп қай «пайғамбар» айтты? Неге 11 немесе 12 емес? Тіпті «Тарлан» деген шарттылыққа да Ілияс аға тұрмағаны қалай. Қай жазушының кеңес дәуіріндегі кітаптары бүгін қайта басылып халық игілігіне қайта айналып жатыр. М. Әуезов І. Есенберлин. Басқалардың кітаптары жартылай, ширектей, шөкімдей ғана құндылығын сақтай алып отыр ғой. Нағыз қаламгер, Абай ізбасарлары: «Өзі өлсе де, өлмейтұғын артында іс қалдырған» XX ғасырда бізде баршылық болғанымен, кесек туынды қалдырғандарын саусақпен санауға болады. Солардың көшбастарларының бірі де, бірегейі де I. Есенберлин екенін республика басшылары ресми мойындайтын кез келді. Онсыз Ілияс аға төңірегіндегі проблемалар ешқашан шешілетін түрі жоқ. Бүгін қазақ радиосынан белгілі математик Асқар Жұмаділдаев өзінің АҚШ, Жапония, Батыс Европа елдерінде көп жылдан бері тұрып жатқанын және онда Орталық Азиядан (Қазақстанды айтпағанда) тек Шыңғыс Айтматовты ғана білетінін өкінішпен айтты. Әрине, қазақтар бірін-бірі «аяқтан шалып, етектен тартып» жатса Дүниежүзілік Естеліктер

аренаға біздің зиялылардың шығуы екіталай. Олай дейтініміз, міне, I. Есенберлин творчествосын кеміту әрекеттері отыз жылдан аса тыным таппай жалғасып келе жатыр. Ұлтымыздың шынайы бет келбеті осындай: ұсақтық, үйкүшіктік, ергежейлік. Жеке мемлекет болғанымызға 10 жыл болып қалса да ғасырлар бойы ру-тайпалық шеңберде қалыптасып қалған ескі сана құрсауынан, өкінішке қарай, әлі шыға алмай отырмыз. Тұтас ұлт болып біріге алмай отырғанымызды сырттағы көрші елдер де, іштегі басқа халық өкілдері де көріп, біліп, күліп отыр. Ұлттық даму саласындағы ең бір үлкен кемшілігіміз осы. Қазақ халқының беделі осы келеңсіз әдеттен біз айырылмайынша берекелі көтеріле қоймайды. Республикада тұратын басқа халықтарға титулды ұлт өз әділдігін көрсетіп қана сыйлы бола алады. Ғасырлар бойы аңсаған егемендігіміздің жемісі тек тұрмыс, мансап, тоғышарлық төңірегінде шектеліп қалу қаупі бар. Мемлекетке ат беріп отырған жергілікті ұлт бұдан былай тек басқаларға қамқор болып қана қоймай, адамгершілік, ізеттілік және руханияттылық тұрғысынан оларға шынайы үлгі бола білу дәрежесіне көтерілуге міндетті. Ол үшін біздегі бетке ұстар азамттардың ауызбірлігі, өзара сыйластығы, жалпы ұлттың басын біріктіре білуі ауадай қажет. I. Есенберлин творчествосы төңірегіндегі әлі күнге дейін сарқылмай жатқан ағаттықтар жұртты қатты қынжылтады. Менің пікірімше, бұндай әділетсіздіктер бізде ірілі-ұсақты түрде мыңдап кездеседі. Сонда аз ғана халқымыз неге осыншама кеңістікке сыймай отыр. Пейіліміз жеріміздей неге кең емес? Егер ертең ел басына күн туса нендей әрекет жасай аламыз? Көп адамдарды осы сұрақтар мазалайды. Турасын айтсақ, I. Есенберлин «дауы» қазақ зиялыларын екі үлкен томға амалсыз бөліп отыр. Оңтүстік-батыс пен солтүстік-шығысқа. Себебі айдан анық. Соны ақылға жеңгізіп, ретке келтірмесе бұл проблема Алматыдан Астанаға көшіп, Елорда жұртшылығын (әсіресе жергілікті) алаңдату қаупі бар. Ханға да, қараға да бұл мәселе еш қажет емес. Бүгінгі біздің қоғамымыздағы ең силы азаматтары — күйі жақсы ауқаттылар ғана. Олар басшылар мен солардың туыс-туғандары, дос-жарандары. Бұл категория тек музыка мен спортқа ғана ерекше көңіл бөліп келеді. Осы салалардың дамуына, халықаралық деңгейде жүлделер алып жатқанына біз де қуанамыз. Дегенмен де үлкен ғылым, білім, әдебиет қалыптаспай отыр. Тіпті Одақ кезіндегі позициядан да айырылып қалдық. Бұлар жалған ғалым, көшірме білім, кертартпа әдебиеттің пайда болуына әкелуде. Осы үш салада сапа санға ойысты. Қазір қалталылар пұл төлеп ғылыми атақты да сатып Естеліктер

алып жатыр. Кімді-кімнің шын ғалым, кімнің суррогат екенін айыра алмайсың. Бұрын ВАК Мәскеуде болды, қазір «қолтықта». Кеше ғана қазақ оқымыстылары, әдебиетшілері Одақтық деңгейге шығамын деп тырысып бағатын. Талайы сөйтіп жүріп Дүниежүзілік деңгейге де барып қалатын. Енді бәрі де провинциялизм құлы болып алды. Осы орайда I. Есенберлин, Қ. Сәтбаев, М. Айтқожин, Е. Бөкетов сияқты дүлділдер амалсыз еске түседі. Олардың өмірінің жастарға үлгі етерлік үлкен тәрбиелік мәні бар. Қарапайым халықтың деградациялық азыптозудан аман алып қалудың ең төте жолы — жетістіктеріміз бен жақсы қасиеттерімізге баса назар аударып, ірі тұлғалар жайлы шындықты дәріптеу. Қазақстанда мемлекеттік идеологияның жоқтығынан біздің саяси партияларымыз не істерін білмей отыр. Қысы-жазы экраннан түспейтін саяси құбыжықтар сірә қайда «аттанып» бара жатқандарын өздері де білмейтін сияқты. Тіпті И. Сталинді ақтайық-ақтамайық деп қызыл шеке болып жатыр. Бұның өзі біздің рухани дағдарысымызды байқатады. Мысалы, Раунақ Есенберлин жетімдер үйінен шығып 1944 жылы Жуковский атындағы Жоғарғы Соғыс-Әуе Академиясын бітірген 41 жасында техника ғылымының докторы, профессор, космонавтика полковнигі болып демалысқа кеткен. Соның алдында Фрунзе атындағы Бас Штаб Академиясын тәмамдаған. Осындай адамдар қазақ жұртшылығына бейтаныс. Бұндай өмір жасөспірімдерге тәрбиелік үлгі неге болмайды. Грузинді емес, өзімізді-өзіміз неге сөз етпейміз? Мысалы: Кенесары тағдыры немесе Ілияс аға істері жайлы. Өз басым, сырттан білгенім болмаса, ру не жүз аралық тәлкекке түскен емес. Сондықтан мені тек біздегі тұлға аралық және жалпы қазақтың ұлт ретінде өз өкілдеріне деген көзқарасы мазалайды. Мен Мәскеу мен Ленинград академиктерінің қолпаштауымен 1988 жылы бір ғылыми еңбек жазған болатынмын. Сол аспиранттық тақырыпты да Мәскеу Одақтық Институт берген. Бұл бұдан 70 жыл бұрынғы академик И. Павловтың теориясы да. Ол кейінгі кезде догмаға айналып орыс психофизиологиясының одан әрі дамыуына кедергі болып отырған ілім еді. Өз қолдары өздеріне көтеріле алмады ма, әйтеуір маған олар сол кезде қолдау жасады. Соңғы рет бұл жұмысымды Кеңес Одағының жалғыз өкілі ретінде зерделілік «Меккесі» — Лондонға барып халықаралық ғылыми конференцияда 1991 жылдың 17 желтоқсанында доклад жасадым. Менің: «Психика конституциясының жаңа классификациясы» атты еңбегімді сол жерде олар (бес континент ғалымдары) қол шапалақтап жақсы қабылдады. Келесі жылы Монеральга (Канада), Мадридке (Испания) да шақырды. Өкініштісі, соңғы он жыл тұрақты жұмысым жоқ. I. Есенберлин атындағы қор жанында Естеліктер

үш жылдан бері жүрген жағдай. «Көшеде жүрген пақырды қол ұшын бер деп шақырдың демеймін», өйткені бұл қоғамдық жұмысқа Сейфуллин даңғылынан өзім келдім. Маған жақсы ермек, өкінбеймін. Психофизиология — психологиясының бірінші тарауы. Бұл бүгін уағыздалатын білім, сол себепті (дінге ұқсас болғандықтан) ол еврейлердің «наны». Бір қазақ азаматы осылармен үзеңгі тірессе Қазақстанның беделі түсіп қалар ма еді? Әрине, бәрі керсінше. Таң ғалдыратыны Қазақстан Ресей мен Батыс «жұлдыздарын» ай сайын, апта сайын алып келіп, соларға «жығылып жастық» болып жатады. Heгe? Бір сөзбен айтқанда, XIX ғасырдағы ұлы Абай арманы сол байырғы қалпындағы мәселе: «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым...» Естеліктер

Қозыкөрпеш Есенберлин ӘКЕ Әке. Қазір бұл мен үшін өте қашық, бірақ сонымен қоса өте жақын да ыстық әлдене. Көп жылдар өтті және оның бейнесі менің зердемнен өшіп бара жатқан сияқты, алайда оның басты ерекшеліктерін мен бұрынғыдан да айқын сезінемін. Оның жұмсақ та бәсең дауысы, жылы да мейірімді қолдары, аласа бойлы, үлкен басты, ақ шашты, те-рең қара көзі... Оның бейнесінен менің есімде қалғанының бары осы. Бірақ мен әрдайым оның қолдарының жылылығын, оның жан жылылығын сезінемін. Оның маған, ақыл тоқтатпаған бозбалаға деген шыдамдылығы мен сүйіспеншілігі есімде. «Жастық шақ — бұл ақылдың желігуі» деп Ларошфуко жақсы айтқан, бұл дәл мен туралы. Әкелер мен балалар — мәңгілік дау. Біз бастапқы кезде әкеммен бір-бірімізді тіпті-дерлік түсінбедік. Менің жаным қызықты оқиға мен ғанибет іздеді, ал оның даналылығы мен салмақтылығы маған түсініксіз болып, кейде тітіркендіретін. Оның маған деген әкелік махаббатын мен іштей сезетінмін, бірақ дүниетанымымыз әртүрлі болатын. Кейінірек, өмірдің нағыз бейнесін көрген соң, тағдырдан біраз таяқ жеген кезде, мен оны бірте-бірте түсіне бастадым. Жастық шақта бұл тек, ол маған өмір берген менің әкем деген табиғи сезім болатын, кейіннен орасан зор ішкі күш иесіне деген түсінушілік пен сүйіспеншілікке айналды. Әкені, оның ақылы мен жан жүрегін танып білу, түсінбеушіліктен күшті, нағыз махаббатқа өту және оның рухани әлемі мен мінез күшіне қайран қалу кезеңдері байқаусызда, алайда, жылдар өте келді. Қазір оны еске алғанда, мен екеуіміздің өмір туралы, тұрмыстың мәні туралы соңғы ұзақ әңгімелесулерімізді елестетемін. Әкемнің өмірінің кезеңдерін еске алғанда, оның тасқындар мен сарқырамаларға толы қиын-қыстау өмірі көз алдымнан өзенше ағып өтеді. Оның өзені өз мұхитына сәтті ағып жетті, ол өз өмірін ұсақ-түйек пен әбігерге жұмсаған жоқ, ол қазіргі кезде біз оның кітаптарынан көретін басты нәрсені істеді. Оның өмірі өте қиын басталған. Әкем тоғыз жасында ата-ана-сынан, өз үйінен айырылып, бір тілім нансыз қалып, басқа же-тімдермен бірге көпірдің астында, жасырынып күн кешкен. Аштық пен суықтан әбден өлуге таяған оны коммунистік жорық кезінде та-уып алып, балалар үйіне орналастырған. Бұл Лениннің өлген күні, 1924 жылдың Естеліктер

21 қаңтары болатын. Ол дәл кеңес үкіметі, коммунист партия оны құтқарып, оған өмір, білім, өз дарынын ашып, жазушы болуына мүмкіндік берді деп есептеп, мұны әрқашан есінде сақтаған. Оқып, балалар үйінде тәрбиеленген соң, әкем жұмысшы факультетіне оқуға түседі, ал оны үздік аяқтағаннан кейін, әлі тіпті жас шағында, аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеуге Қарсақпайға жібереді. Бұл аштық пен өлім кәдімгі құбылыс болған ауыр жылдар болатын. Әкем өмірінің бұл кезеңін еске алып, әңгіме етуді жаратпайтын, бұл оған өмір бойы тыным бермеген, оның терең де жазылмайтын жан жарасы болса керек. Соғыстың алдында әкем оқуға түседі, ал 1940 жылы «тау инже­ нері» мамандығы бойынша Алматы Тау-металлургиялық институтын (кейіннен политехникалық болған) аяқтайды. Әкем мамандығы бойынша әлі толық жұмыс істеп үлгерместен, соғыс басталып, алғаш­қы күннен-ақ әкемді майданға шақыртады, ол сол жақта партияға өтеді. 1943 жылдың аяғына таман, капитан лауазымының иегері болып әкем ауыр жарақат алып, бір жыл госпитальда жатып емделген соң, Алматыға орала салысымен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті секторының меңгерушісі болып жұмысқа қабылданады. Көп кешікпей, 1944 жылы ол өзінің болашақ әйелі, менің анам, 1937 жылы атылып кеткен «халық жауының» қызы — Диляра Жүсіпбековамен танысады. Анамның әкесі — Хамза Жүсіпбеков әйгілі партия қайраткері, жазушы, С. Сейфуллиннің пікірлесі болған. Ол Н. Островскийдің «Құрыш қалай шынықты» романын қазақ, тіліне бірінші болып аударған. Әкем өміріндегі алғашқы да жалғыз-ақ махаббатымен кездесуді былайша еске алатын. 1943 жылғы ауыр жарақаттан кейін оны Алматыға партиялық жұмысқа жібереді. Бір күні опера театрында ол, кездейсоқ, ерекше сұлу бойжеткенді жолықтырады. Қыздың оны сүйсіндіргені соншалық, ол бірден жақындап, танысады. Оның есімі — Диляра — қуғындалған партия қызметкерінің, сол кездегіше айтсақ, «халық жауының қызы екен. Дилярамен көп жігіттер танысатын, бірақ ол кімнің қызы екенін білісімен, тездетіп кете баратын. Ұзақ созбау үшін, ол Ілиясқа кімнің қызы екенін бірден айтты. Бірақ Ілияс «мен сізге бір көргеннен ғашық болып қалдым, ал сіздің кімнің қызы екеніңіздің ешқандай маңызы жоқ» деп айтып, қайтпады. Диляра қатты таңырқады. Көп кешікпей олар үйленді. Менің ойымша, әкемнің бұл талғамынан оның бүкіл өміріне есеп берудің жаңа нүктесі басталды. Ол махаббатты қалады. Бұл оның өміріндегі басты ұғымы болды. Естеліктер

Дәл партиялық тәртіп пен мансапты елемей, махаббатты таңдағаннан бастап, әкемді қорлау мен оның соңыма түсу басталды. Алдымен, оны Орталық Комитеттегі жұмыстан босатып, радиохабарлаудың Мемлекеттік Комитетіне, кейіннен Қазақ Мемлекеттік филармониясына ауыстырады, сонан соң ол екі жыл жұмыссыз жүрген. Түбінде, 1950 жылы Мәскеуде өткен әдебиет және өнер декадасында ақша қаражаттарын орынсыз жұмсағаны үшін деп, оған қарсы қылмыстық іс қозғайды. Тергеудің әділ емес жүргізілу себептері баршаға белгілі болғанымен де, оған хат жазысу құқығымен он жыл беріп, анық өлім — Қарақұм каналының құрылысына жібереді. Қапырық, аштық, төзу мүмкін емес еңбек адамдарды орылған шөпше қырды. Әкемді, оның тау инженері болуы мен жауапты шеп — шұғыл жұмыстарды жүргізуге жетекшілік еткені сақтап қалған. Біздің үйде әлі күнге дейін, оның дағдылану нормасы мен жоспарды ылғи артығымен орындағандығы туралы көшірмелер сақталған. 1953 жылы Сталиннің өлімінен соң әкемді ақтап, босатып шығарды да, олар анам екеуі Семей облысына кеніштерде жұмыс істеуге аттанады. Сол жердің өзінде-ақ ол әдеби шығармашылықсыз өмір сүре алмайтындығын түсінді, ол қандай жұмысты болса да істеуге дайын болды, тек ойлап шығару мен жазу жазса болғаны. Соғыс кезінде ол бірнеше көркем шығарма жазғаны қоса бар, олардың кейбіреуі — поэмалар мен өлеңдер — 1945 жылы алғаш рет жарық көрді. Ол жанұясымен Алматыға келіп, қатардағы редактор лауазымына, көркем әдебиет баспасына жұмысқа орналасады. Сол жерде ол проза түрінде алғашқы кітаптар жаза бастайды, оның ішінде, өзінің алғашқы, өмір орнықтырушы — «Адам туралы ән» романы. Сонымен қоса, әкемнің тарихи роман жазу ойы болды, тарихи ақпар жинау және өңдеу процесі үзіліссіз жүргізілді. Ол түрлі қалалардың көптеген архивтеріне барып, ықыласпен ізденіп, түпдеректермен танысты. 1965 жылы, шығармашылық шабытпен үш ай ішінде әкем, кейіннен қиыншылықпен, 1967 жылы жарыққа шыққан, өзінің әйгілі трилогиясы «Көшпенділердің» бірінші кітабы «Қаһарды» жазады. Тарих, коммунистік идеологияның құрамдас бөлігі болғандықтан, сол кездері, партия ұйымдарының бақылауында болғандығын айта кеткен жөн. Сондықтан кітапты, авторды қинаған сияқты, түрлі партия отырыстарында «қинай» бастады, сол кездері алғашқы көре алмаушылар мен қарсылық білдіргендер де болды. Бірақ осыған қарамастан әкем трилогияның қалған бөлімдерін жазып бітіріп, басында журналдық нұсқада, ал кейіннен, «Көшпенділер» деген атпен толық кітапты шығарған. Жастардың тарихи салада жетілу керектігін түсінген әкем оның Естеліктер

«Көшпенділер» романы мектептердің оқу бағдарламасына қосымша оқу ретінде енгізілуіне қол жеткізуге тырысты. Ленин сыйлығын ол тарихи шындықты әйгілеуге себепкер болатын, кітаптың жылжу құралы деп қарастырды. Ол қазақтар өздері және өз тарихы жайлы көбірек білсе екен деді. Ол өз мақсатына жетті десек те болады, 70-80 жылдарда көптеген адамдар «Көшпенділер» романын оқыды, әсіресе, қазақтар ту­ралы, олардың өмірі туралы өз білімдерін толықтырғысы келетін, жүректерінде тарихи себептерге байланысты туған, ана тілдерін білмеудің ерекше жарасы мен азабы бар, орыс тілінде сөйлейтін қазақтар. Әкем, өткен шақ пен осы шақ арасындағы тығыз байланысты сезініп, заман ағымына сай шығармалар да жазғанын айта кету керек. Біз Мағжан Жұмабаев жайлы, оның қоғам қайраткері жоқ әдебиетші ретіндегі маңызы жайлы жиі-жиі сөз қозғайтынбыз. Сондай-ақ біздің басқа да ол танитын, жанұяларын білетін, олардың өміріне, тағдырына, қандай да бір салаға қосқан үлесіне қайрап қаларлық танымал отан-дастарымызды тілге тиек ететінбіз. Әкем жұмысты көп істейтін, тәулігіне 12 сағаттан. Ол еңбекке қабілеттілігінің арқасында көптеген көлемді кітаптар, 30-40 фильмге сценарий, осыншама пьесалар жазды, көптеген кітаптарды редакциялады. Бұдан басқа әкем қазақ фольклорын ұнататын және меңгерген, әлемдік әдеби классиканы сүйіп оқитын. Ол суретті, әсіресе өзі жер жүзіндегі ең әсем жануар деп есептеген жылқылардың суретін сүйсіне салатын. Өз қабілеттерін сыпайы бағалағанымен де, менің ойымша, жалпы ол дарынды адам болған. Ол, бауыры Раунақ Есенберлин (профессор, техника ғылымдарының докторы) сияқты кез келген техника саласында үлкен ғалым бола алар еді. Оның бауырына деген таңданарлық махаббаты бүкіл өміріне созылды. Олар бір-біріне қиыншылықтарға қарсы тұруда демеу болды. Осылайша, әкем қамауда болып, кейіннен жұмыссыз (10 жыл бойы) қалған кезде, ай сайын ақша салып тұрған жалғыз адам, бауыры Раунақ болған еді. Бірақ ең бастысы материалдық көмек емес, әрине, ең бастысы — рухани демеу, көзқарастағы бірлік, әрқашан көмекке келуге дайын болу. Екі адамның — Ілияс пен Раунақтың сүйіспеншілігі елу жылдан астам уақытқа созылған хат жазысудан айқын байқалады. Осы хаттар нағыз бауырлық махаббаттың, міндеттің, қамқорлықтың айқын куәсі. Менің өмірімде әкемнің үлесі зор болды. Дәлірек айтсақ, оның бейнесі әлі күнге дейін менің жадымда. Естеліктер

Ол маған тек жай әке ғана емес, сонымен қатар ұстаз және дос болды. Әкем менімен әңгімелесуге, сөйлесуге әрқашан уақыт табатын. Біз жай ғана үндемей бірге отырсақ та, мен оны бар жан жүрегіммен қабылдайтынмын, бұл түсініксіз, тығыз рухани байланыс болатын. Оның әділдік сезімі өте ұшқыр болатын және ол маған ылғи, сенің өміріңде қандай жағдай болса да, сен әрқашан әділетті болуың керек деп үйрететін. Біз жиі-жиі түрлі тақырыптарда: саясат, әлемдік және орыс әдебиеті, жалпы өмір туралы әңгімелесетінбіз. Осындайда ол ылғи менің осы заттарға көзқарасымды әдептілік пен жоғары мораль призмасы арқылы бағыттауға тырысатын. Мұнысымен ол маған дүниетанымымды орнықтыруға көмектесті деуге болады. Мінезі жағынан ол өмірге өте құштар және өмірге сеніммен қарайтын адам болған. Оны мейірімділік пен жұмсақтық ерекшелендіретін, бірақ жұмсақтықтың артында құрыштай қатты мінез тұратын, ал осыдан барып, үлкен төзімділік пен еңбек қабілеттілігі шығатын. Ол адамдармен араласқанда дауыс көтермейтін, биязы сөйлейтін, сирек жағдайларда әлдекіммен қатты сөйлесетін. Мен әрқашан әкемнің өз халқы үшін әрдайым жүрегі ауыратынын сезетінмін, ол халқын мүсәпірлеп аямайтын, ол оны расында да сүйетін. Мен мұны көріп, сезінетінмін. Оның өмірінің соңғы күні мен оған ауруханаға шығармаларының жаңа басылып шыққан бес томдығын апарып бердім, ол қатты қуанды, біз ойладық. Бірақ 1983 жылы бесінші қазанда, ол жүрегі жарылғаннан қайтыс болды... Сол кезде мен, менің анам мен әпкелерім қандай күйде болғанымызды сөзбен айтып жеткізу қиын, бірақ қазір, уақыт өткен соң, мен оның сүйіспеншілігі мен қолының жылылығын сол кездегідей сезінемін. Кейбір нәрселер менің есімнен шығып кетсе де, мен бірте-бірте көп жағдайларда оны түсінетін болдым. Әкемнің басты ерекшелігі оның үлкен махаббаты болатын. Шынымды айтсам, мен бұл өмірде халқын соншалықты сүйетін адамды әлі көрген емеспін. Ол біздің арамыздан кеткеніне ұзақ жылдар өтсе де, оның бейнесі менің есімнен кетпейді және біздің Жаңа өмірде қуанышты кездесетінімізге күнненкүнге жүрегімнің сенімі молаюда. Естеліктер

ПЕРВАЯ ЧАСТЬ Мысли. Изречения. Письма

МЫСЛИ И ИЗРЕЧЕНИЯ Ильяса Есенберлина написанные в последние годы его жизни (1976—1983) ЛЮБОВЬ И СПРАВЕДЛИВОСТЬ Я восхищаюсь человеком. Но не в связи с открытием Америки, и не открытием закона всемирного тяготения или полетом в космос, а чисто по умению любить и делать добро, умению быть справедливым, умению страдать за чужое горе. Ибо не первое делает человека человеком и Вечным, а второе иначе погибло бы все... Даже, если бы не было самых великих открытий — все равно человечество выжило бы, а если не было любви — оно погибло бы немедленно. ЖИЗНЬ И СЧАСТЬЕ Один из основных принципов счастливого будущего — это всеобщая доброжелательность. А недоброжелательность, к сожалению, существует и в наши дни. Это проявляется по-разному. Одни начальники затыкают рот тем, кто хочет говорить правду, другие не дают расти способному молодому человеку. Для творческого работника самое большое несчастье — отказать ему в творчестве. ПИСАТЕЛЬ И ОБЩЕСТВО Тут, конечно, вся суть в личности писателя. От того, что он видел в жизни, что знает о ней, о людях, что сохранил в памяти, какой тревогой томим, какова его гражданская, нравственная позиция, таково будет его и творчество. ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ Почему сейчас я больше всего увлекаюсь историей? От того ли, что современная жизнь мне не интересна? Нет, вовсе нет! Я люблю сегодняшний день, сегодняшнюю жизнь. Все эго жизнь моих потомков. Я сейчас оглядываюсь назад потому, что мои знания от этого становятся содержательней, мой кругозор — шире. Когда я не знал

жизнь, не думал об истории, а сейчас... Дерево чем выше поднимается, тем глубже его корни уходят в землю. Так и человек. Чем больше он думает о будущем, тем больше хочет знать о прошлом. Иначе не построить будущее. ПИСАТЕЛЬ И ОБЩЕСТВО Когда писатель долго занимается историческим исследованием далеких времен, то люди и события прошлого сами собой материализуются в его сознании. И он видит за всем этим только человека. Так произошло и со мной. Изучая события XIX века, связанные с ханом Кенесары, я увидел за всеми этими событиями исторического прошлого трагедию человека. Со всем его сложным характером, успехами и неудачами и написал роман о нем, не оправдывая его, написал как он есть. ЛЮБОВЬ И МИР По-моему, нет большего сокровища на свете, чем любовь. О ПОЗНАНИИ МИРА Герберт Уэллс в романе «Война миров» рассказывает о пришествии марсиан на землю. Прибыли они для завоевания нашей планеты с вооружением, далеко ушедшим от нас в развитии науки и техники. Но вот, что интересно: марсиане не ведали колеса! Законы развития личности и познания мира далеко не всегда соответствуют друг другу. ГОСУДАРСТВО И ПРАВИТЕЛИ Зараженные самой страшной и неумолимой болезнью «власти», правители перестают видеть мир в истинном свете. Слепы становятся они и верят только в свое великое предназначение. Им кажется, что они повелевают историей. А между тем, это самые обыкновенные и, чаще всего, заурядные люди. Безграничная власть съедает их ум, мешает трезво оценить обстановку, вникнуть в суть происходящих событий. И легче всего в этой обстановке думать о том, что не находились рядом умные люди. В один прекрасный день лишь позолоченная шелуха остается от всего этого, и пропасть разверзается под ногами у целого народа. Мысли, изречения, письма

О ХАРАКТЕРАХ ЛЮДЕЙ Бездарность всегда ищет и находит только чужие недостатки. ЧЕЛОВЕК И ЖИЗНЬ Жизнь человека схожа с морем. И в ней много таинственного и непонятного, а жизнь каждого человека подобна волне, стремящейся к берегу, где ее ждет конец, а может бессмертие. На смену одной волне придет другая. И так будет до бесконечности. ЧЕЛОВЕК И ЧУВСТВА Неуправляемость чувств — самое дурное качество. ПИСАТЕЛЬ И ТАЛАНТ Только у истинного писателя превосходство таланта другого писателя может вызвать восхищение, но этот же факт у бездарного вызывает зависть. Карлики всегда невысокого мнения о великанах. ПРАВИТЕЛЬ И ВЛАСТЬ Львиное сердце должно быть у того, кто правит людьми и берет на себя ответственность за них перед Богом. ЖИЗНЬ И ЧЕЛОВЕК До чего мудр мой бедный народ! Кроме тебя, кроме казаха, никто эту жизнь не назвал «жалган», то есть обманом и миражом. Действительно, та жизнь оказалась обманчивой, быстротечной... Прошла, как один миг... ЧЕЛОВЕК И ВИНО В судьбах людей, даже целых народов заметное место всегда отводилось вину. История знает примеры, когда государство из-за того, что его подданные слишком любили вино превращалось и прах и навсегда исчезало с лица земли. Могущественные страны, завоёвывая земли более слабых соседей, вместе с насилием, творимым оружием, И. Есенберлин

кроме обычной жестокости, несли вино. Захватчики, не добившись желаемого оружием, подчиняли людей религией, обычаями и опять же вином. Страшным бедствием для народов, у которых еще не сложилась государственность, было и есть вино. ЧЕЛОВЕК И ЛЮБОВЬ Нет на свете чувства сильнее, чем любовь. Ради нее трус может стать героем, а человек, не знающий грамоты, сложить прекрасные стихи. ЧЕЛОВЕК И ВЛАСТЬ Будут ли деяния человека добрыми или злыми, порой не зависит от него самого. Трудно бывает человеку, держащему в своих руках повод власти. Все стремятся приблизиться к подножию его трона и, поскольку, нелегко отличиться в ратных делах, стараются стать заметными, говоря громкие и льстивые слова. Горе правителю, если в душе его поселилась горькая змея тщеславия, и он не может отличить, где правда, а где грубая лесть и ложь. Постоянно думая о своем величии, правитель жадно ловит сплетни и слухи, и сердце его начинает изнывать от подозрений, а решения становятся случайными и несправедливыми. ПРАВИТЕЛЬ И НАРОД Нет на свете большего горя для народа, чем то, когда счастье вдруг улыбается недостойному человеку и возвышает его над ним. Нет того числа несчастьям и невзгодам и никто не может помочь людям, потому что их правитель думает только о своей славе и личном благополучии. СЧАСТЬЕ И ЛЮБОВЬ Человек понимает, что счастье призрачно. Ни золото, ни дорогие одежды не дадут настоящего счастья, если нет в жизни любви. А то, что бывает в жизни часто вовсе не любовь, а страсть к славе, власти и богатству. Она затуманивает, закрывает от человека главное — любовь, ради чего стоило и надо жить. Мысли, изречения, письма

ЧЕЛОВЕК И ВЛАСТЬ Но чем выше поднимается по лестнице славы человек, тем больше становится у него врагов. ГОСУДАРСТВО И ВЛАСТЬ Как пирамида строится государство. Если вытащить из нее один камень — повалятся остальные. ОТНОШЕНИЯ ЛЮДЕЙ Известно, что нет на свете труднее задачи, чем разрешить межродовые распри казахов. ЧЕЛОВЕК И ПАМЯТЬ Каких только мы не встречали в жизни людей: и хороших, и плохих! Многих мы потом забываем. И лишь немногие остаются в нашей памяти навсегда. Облик таких людей точно отлит из золота. И не потому, что золото — драгоценный металл, а потому, что оно не тускнеет. Оно теплое, точно живое ... ЧЕЛОВЕК И СТРАДАНИЯ Страдание это словно серая змея, которая прячется внутри тебя и грызет, грызет. Избавиться от нее можно только вместе с причиной, приносящей горе. А если сделать этого нельзя? Тогда человек привыкает к своему страданию. Оно точит и точит, но ты притворяешься, ты не хочешь замечать его. И порой так оно и кажется на самом деле, будто у тебя все хорошо. Пока змея вдруг снова не напомнит о себе... ЭГОИЗМ И ЛЮБОВЬ Маленький червь, пробравшийся в сердцевину дуба еще в годы его молодости, в конце концов подточил гиганта. Так червь эгоизма год от года точит душу некоторых людей, они хотели получить спокойную, безмятежную жизнь... Жизнь часто сравнивают с океаном, где ясные дни и полный штиль внезапно сменяется ураганами. Этот океан побеждает лишь тот, кто смело управляет парусом любви. Горе И. Есенберлин

малодушному, который, вверяя свою судьбу в руки эгоизма, прячется на дно судна, чтобы не видеть грозных волн! Но без любви твое маленькое суденышко никогда не выкарабкается в житейских волнах безбрежного океана жизни. ЖИЗНЬ И ЛЮБОВЬ Начинать новую жизнь — значит полюбить заново, потому что нет жизни без любви. ЧЕЛОВЕК И ЛЮБОВЬ На свете не много найдется людей, которые способны пронести любовь через всю жизнь. Они стареют, дряхлеют, но сердце их, отмеченное следами инфарктов по-прежнему полно любви. Эти люди напоминают мне хранителей бесценных сокровищ. Потому что, помоему, нет большего сокровища на свете, чем любовь. Таких людей можно назвать хранителями вечной любви. МЫСЛИ О ПЕСНЯХ Я думаю, что нет человека, который не любит песни своего народа. Они говорят о печали или радости, о любви или ненависти, о встречи и разлуке... Все чувства человека отражены в народных песнях. Но песни говорят о большем. Это интеллектуальная жизнь народа, его недовольство настоящим, его мечты о будущем, его надежды. Все большие исторические события обязательно отражаются в песнях, ибо в них народ как бы осознавал самого себя. Вот именно поэтому, я люблю слушать наши народные песни. И совсем не потому, что я казах, т.е., вернее, не только потому, что я казах. И первое, о чем я думаю, когда слушаю такую песню, это чью же радость или печаль передает мне она? Кто смеялся или плакал, сочиняя ее? Потому что создатель такой песни не только весь народ целиком, но и еще какойто конкретный человек в отдельности. Ликующий или страдающий. Он долго ходил, думал, страдал или радовался, и вот, наконец, его чувства отделились от него и превратились в песню, и народ подхватил эту песню и понес ее дальше, и все страдающие и радующиеся, тоже присоединились к этому шествию. В этом слиянии народа и человека заключается, по-моему, та великая тайна, которую я и стараюсь угадать. Мысли, изречения, письма

РАДОСТЬ И ЛЮБОВЬ Кто сказал, что мучительная любовь тоже не радость? Радость, радость конечно! Горькая, скорбная, но такая же светлая и сильная, как и все, что есть в любви. ЖИЗНЬ И СЧАСТЬЕ Счастье — цель жизни, но оно иногда простирается и дальше самой жизни. Бывает так, что счастье и жизнь несовместимы. Тогда приходится отказываться от жизни. Если счастье идет дальше смерти, то, вероятно, это одно из средств человека победить смерть. Счастье — понятие динамическое, а не статическое, оно не останавливается на достигнутом, а требует и дальнейших побед, дальнейшего движения вперед. Чтобы сохранить счастье — нужно все время завоевывать новые вершины. ЖИЗНЬ И СЧАСТЬЕ Несомненно источник печали и радости всех людей — наша жизнь. Она может быть сложна и трудна, но все равно всегда прекрасна, как и все, что создал Бог. ЧЕЛОВЕК И ПРИРОДА Законы природы просты и вместе с тем сложны. Человек всего лишь часть природы. Мыслящий тростник. Задача человека, вернее, его разума — добиться согласия со всем, что его окружает. С горами и равнинами, зверями и птицами. Ведь, если разобраться, будущее, к которому стремишься, ради которого работает человек, должно быть таким же гармоничным, как вот эта дымящаяся прохладой, живая земля. ЖИЗНЬ И ВЕЧНОСТЬ Море и степь рядом. Они вливались друг в друга, отрешенные, равнодушные к людским жизням. Наступал Каспий — уходила под воду степь. Отступая, вода обнажала морское дно, и первая красноватая, но вся одна земная трава поселилась там, где недавно еще плаИ. Есенберлин

вали рыбы. И так век за веком — тысячелетия, которые всего лишь миг для создателя моря и степи. Что же можно сказать о человеческой жизни, если забывались целые народы, угасавшие в этой пустынной стране? ЧЕЛОВЕК И БОГ О создателе надо судить по миру, который он сотворил. Стареешь ты и все равно смотришь на этот мир, как в первый день, когда открыл глаза. Все связано с твоей жизнью: ковыль у обочины, струящийся под ветром; мышка, спешащая в нору, камень, изъеденный ветром и пыль, которая когда-то была камнем,— все в тебе и с тобой. Но как же тогда смерть? В чем тайна? Мир во мне и со мной, пока я жив. День за днем, год за годом катится жизнь, проносится, словно степь под копытами крылатого скакуна, и ты летишь, небрежно покачиваясь в седле, весь захваченный неотвратимым движением. Вечной кажется жизнь. Как земля, на которой ты родился, солнце, что с первой секунды тебя согревало. Небо, под которым ты любил. Но нет-нет и напомнит о себе смерть, что бьет неожиданно и покрепче любого батыра. ЧЕЛОВЕК И ВРЕМЯ Отдельные человеческие жизни, прошедшие через века, были всего песчинками, но свет тот, что сиял над миром или пылал в светильнике, незыблемо и вечно освещал путь поколениям наших предков. Творческая воля и гений степняков вовсе не были раздавлены суровыми испытаниями. Более того, искусство было для них одной из форм борьбы. Казахский народ сумел сохранить и развить дальше древнюю цивилизацию, созданную кочевниками азиатских степей. Наши предки никогда не забывали прошлое, но и не отворачивались от настоящего, четко сознавая свое место в мире... Огонь в светильнике горел всегда. ЧЕЛОВЕК И ЗНАНИЯ Живет человек долгую жизнь, а все узнать все равно не успевает. Но вечное стремление к знанию в этом главная загадка человека. Подумать только: вот умирает человек. Вокруг, где он лежит собрались близкие люди. Человек через мгновение испустит последний вздох, но взор его попрежнему горит: в нем жажда жизни, а значит, познаМысли, изречения, письма

ния. Что из того, что годы его прошли в трудах, муках или нескончаемой суете? Человек и умирая все равно любит жизнь. УМ И СЕРДЦЕ ЧЕЛОВЕКА Тот, кто умом и сердцем может понять другого, кто умеет многое увидеть и осознать, по-настоящему счастлив. Щедрость души и разума делает человека богаче, возвышеннее и прекрасней. И конечно, жалок тот, кто создал в душе мирок, маленький всего с собственный кулачок, и живет в нем, любуется им. Собственная слава, корысть и карьера вот идолы, которым молится этот несчастный. Он не может смириться с тем, что талантом и призванием Бог награждает не каждого, что эти качества нельзя купить ни за какие сокровища. Изводится черной завистью к таланту человека, организовать мелкую травлю и ранить его душу сплетнями и наговорами удел таких людей. ПИСАТЕЛЬ И ЧИТАТЕЛЬ Романы, повести, поэмы все творения настоящего художника порождены его творческим порывом. Но прежде, чем этот священный огонь вспыхнет в сердце писателя, он многие годы вынашивает свое детище в душе до полной зрелости. Время порождает своего читателя, современника, автора. И, возможно, твой читатель, современник давно уже ждет от тебя книгу полегать своим помыслам и делам. Надо помнить, что читатель и писатель — два самых близких сопереживателя тех событий, о которых повествуется в произведении. Читатель никогда не простит «своему» писателю ни единой фальшиво звучащей поты. Поэтому, если уж ты решился вынести свою книгу на суд народный, то хорошенько обдумай все. На то ты и писатель. ЧЕЛОВЕК И СОВЕСТЬ В каждом возрасте у человека есть свои радости. Перед натиском и дерзостью молодости, жизнь щедро открывает свои тайны. Молодого человека зовет к подвигу мечта сказать миру, еще никем не сказанное. В зрелые годы человек счастлив от сознания того, что позади жизнь, посвященная честному труду ради людей, ради своих детей. Радость детей, становится твоей радостью, горе детей твоим горем, и нет в старости счастливей человека, который дал своему сыну крепкие крылья, светлый разум и горячее сердце! И это — основная цена И. Есенберлин

прожитого. Но есть и еще одна мера счастья — чистые, незапятнанные ни предательством, ни обманом честь и совесть человека. ЧЕЛОВЕК И НАУКА Не каждый человек, пришедший в науку, становится настоящим ученым. Не все новое живет. Часто поспешные открытия становятся старыми уже сегодня. Науке, в первую очередь, нужен талант. Настоящий. Не просто знания. Их-то можно приобрести, а вот талантливым, надо родиться. Любая наука — что воды быстрой реки. Борясь с волнами ее, противоположного берега достигает не каждый. Иные, войдя в реку, начинают плыть по течению. Наука не терпит приспособленцев. ЧЕЛОВЕК И ИСТИНА Кто идет против истины, тот, прежде всего, идет против самого себя. О ПРОФЕССИИ Я думаю, самая трудная профессия в мире это писатель. Тут уж нет никакого прикрытия. У полководца— армия, у ученого лаборатория, сотрудники, у артиста — режиссер и зритель, а тут ничего, кроме чистого листа и ручки. Вот поле сражения писателя, вот его армия. Если есть силы, иди в наступление. А если сила творчества настоящая, то есть наступления и победы. Весь мир можно завоевать ручкой. И как завоевать. Навсегда! Так что ни время, ни пространство, уже не подвластно этим завоеваниям. История и человечество Казахстан не только никак не выкинешь из истории человечества, но даже и саму историю человечества нельзя понять без учета того, что происходило в казахской степи. ИСКУССТВО И ПИСАТЕЛЬ Настоящий писатель просто не может не писать. И не писать именно то, что он задумал. Он может только одну книгу, пусть не Мысли, изречения, письма

особенно яркую, пусть даже посредственную, но такую, какую кроме него, написать не смог бы никто. Настоящий писатель — всегда неповторим и единственен. На него никто не может быть похож. Вот это и есть самое главное быть неповторимым. Литература — искусство. А искусство не терпит поточного метода, оно требует индивидуальности, т.е. неповторимости. Это, как почерк, его не подделаешь и не спутаешь. О КАЗАХСКОМ НАРОДЕ Казахи действительно героический народ. Тяжела и горька была судьба этой степной страны, расположенной на стыке между Востоком и Западом. Многочисленны ее беды. Но она с честью вынесла все эти испытания, никому не отдав своей земли. Семьсот лет непрерывных войн с захватчиками. И многие из них погибли, растворились, а некоторые даже ушли в историческое небытие, а мы остались. Кризис наступил только в последние десятилетия XIX в. Вот тогда действительно мог наступить национальный крах, народ колебался, умы волновались, их тянули то в одну, то в другую сторону, до катастрофы было совсем недалеко. Но все обошлось. ДИАЛЕКТИКА И ИСТОРИЯ История, это не только сумма слагаемых, а нечто совершенно цельное, единое, несмотря на то, что огромную силу в ней, зачастую, приобретает случай. Но в том-то и сущность ее, что все эти факты текут, сливаются друг с другом как капли дождя или ручейки от таяния льдов, чтобы слиться в огромную реку времени, которая орошает землю. А потом появляются сады, луга, города, и люди удивляются откуда это чудо. Вот этот процесс незаметного накопления мелких величин, катастрофический взрыв их, когда они достигают критической массы, затем пора равновесия и расцвета, все это, и есть великолепная диалектика истории. ПИСАТЕЛЬ И ЛЕТОПИСЬ Древняя летопись — это отнюдь не всегда спокойное, размеренное повествование, часто, это больше поэма. А устная летопись еще более поэтична. Обращаясь к ней, писатель как бы устанавливает для себя и читателя иную правду — не хроникальную, а песенную, леИ. Есенберлин

гендарную, порой даже сказочную. У этой летописи — народной памяти — иная система отсчета, другие законы. Согласно этим законам конь батыра ап ко перемахивает через строй вражеской коппппы, а сам батыр запросто вырывает с корнями столетний дуб. При этом, реальная историческая действительность сохраняется, она лишь расширяет свои рамки, становится не только вещественной, но и духовной. В этот мир верили паши предки, и в этом мире они жили. Его границы были шире, его возможности понимания, безграничны. Дело писателя представить этот мир читателю так, чтобы он в него поверил и, так же, как верили в него паши предки. ВДОХНОВЕНИЕ И РАБОТА Главное в любой работе — вдохновение. Без него-то ведь ничего не создашь. Нет вдохновения — и лопата падает из рук строителя, и кузнец бросает свой молот, тушит горн и уходит куда глаза глядят — лишь бы не работать. Потому что без вдохновения работа становится непосильной обузой, непереносимой тяжестью! Несправедливо, что люди наделили вдохновением только творческие профессии: художника, артиста, поэта, начисто отказали в нем агроному и инженеру! Любая работа человека требует вдохновения, творческого порыва. ИСТОРИЯ И ПАМЯТЬ Коротка у людей память и немощна их благодарность, и то, и другое мало тянет на весах истории. Сиюминутно их перевешивают более тяжелые грузы — успех, деньги, карьера, слава. Но существует, конечно, другие весы — правильные, точные, только вот беда — по ним нас будут взвешивать и судить не современники, а потомки, которых сейчас мы даже представить как следует не можем! ПИСАТЕЛЬ И ПАМЯТЬ У настоящего писателя нет ничего кроме мысли и слова, но ими он покоряет все: и время, и пространство, и смерть, и жизнь. Были бы только силы и уменье. А великие ученья разве тоже не покоряют пространство и время? Эвклид, Ньютон, разве не остались навеки в памяти человечества? Остались, но только в памяти. Был Эвклид, была эвклидова геометрия, пришел Лобачевский и открыл неэвклидову геометрию. А Гомера-то, и сегодня читают и чтут, как современника. Был Мысли, изречения, письма

Ньютон, создал теорию всемирного тяготения, пришел Эйнштейн со своей теорией относительности, и открытие Ньютона оказалось уже частным случаем этой теории, честь им и хвала, но они история, история человечества. А вот современник Ньютона — Джонатан Свифт, это уже мой современник, его не только чтут, но и читают, переиздают, экранизируют, любят. И так везде. От ученых остаются имена и открытия, т.е. история и память, а от писателей — книги жизни, т.е. эго часть меня самого, моего бытия. И чтобы достигнуть этого писателю нужно только одно, но труднейшее — быть хорошими современниками. Потому что хороший современник своего века — это современник и всех грядущих веков. КАЗАХСКАЯ ЖЕНЩИНА Характер народа определяет женщина — мать. Женщины каждого народа в действительности определяют национальный характер. Пожалуй, на всем Востоке не отыскать более вольнолюбивой и свободной женщины, чем у казахского народа. Она никогда не прятала лица за тугой сеткой чадры, умела любить и бороться за свою любовь, не боялась вместе со старейшинами держать совет, а в случае надобности брала колчан со стрелами, короткий и кривой, садилась в седло. Казахские легенды и предания сохранили много имен отважных и мудрых женщин. НАРОД И ПИСАТЕЛЬ Настоящий писатель острее других чувствует чужую боль, в особенности, если это боль целого народа. Надо понять главное — чувствовать острее не значит чувствовать глубже. Просто есть люди, которые не любят громких слов, которым кажется, что и само слово бессильно там, где нужны конкретные дела. Эти люди готовы отдать все, что у них есть — благополучие, место в жизни и, наконец, когда это понадобится и саму жизнь. Кто не любит другой народ, тот и свой народ никогда по-настоящему не любил. А кто любит свой народ, тот не может не любить и другой. Потому что понятие любви к своему народу — это, все-таки, понятие частное, от любви к человечеству в целом, и человеку, в отдельности. Поэтому это чувство недоступно националистам, как бы они о нем не кричали. Их любовь показная, они прикрывают ненависть и равнодушие ко всему, что не похоже на них самих. И. Есенберлин

Главное в жизни писателя его народ. Если писатель не нужен своему народу, то он никому не нужен. Даже себе. О КАЗАХСКОМ КИНО Чрезмерно быстро и легко казахский кинематограф примирился со своей второстепенностью, с тем, что мы не Москва и не Ленинград, а самая обычная средняя киностудия. Я никогда не приемлю то, как говорят некоторые, что казахи не только никогда не дорастут до своего Эзенштейна и Пудовкина, но и то, что имеют, потеряют быстро. В искусстве стоять нельзя, если встанешь, значит обязательно очутишься позади — таков закон. И в наших картинах действительно было все — высокий профессионализм, счастливые находки, прекрасная игра актеров, но не было подлинного озарения, нет ничего такого, после чего зритель уходит взбудораженный и потрясенный, и даже не может понять, что с ним случилось. Пока такого нет, но, несомненно, будет! ЛЮБОВЬ И ХРАБРОСТЬ Чтобы стать героем, необязательно быть храбрым. Разве были храбрыми Джульетта и Баян-сулу? Наоборот, это были всего-навсего слабые, нежные, пугливые девушки. Они, наверное, могли горько расплакаться от любого пустяка: порезанного пальчика, потерянного колечка, обидного слова. Но за свою любовь, они, не задумываясь, пожертвовали жизнью. И поэтому в памяти людей на многие века, вернее, до скончания веков, стали примерами великого мужества и самоотверженности. Это верно и есть самое главное — быть верным себе, соглашаться жить только так, а никак иначе, стоять на своей правде до конца, не раздумывая жертвовать за нее головой, вот кто может быть таким, тот обязательно станет героем, даже когда он не хочет этого. О СВОИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Хотя лет мне уже сейчас не мало, а за свою главную книгу я так еще и не принимался. Я думал о ней давно. Да и думать было о чем, ведь я хотел создать не роман, а эпопею. И охватывать эта эпопея должна была не какую-нибудь отдельную жизнь, и даже не одну историческую эпоху, а все основные, так сказать, творческие этапы нашей Мысли, изречения, письма

истории от средневековья до современности. И вот еще какая мысль у меня возникла: казахи никогда не вели летописей, не было у них историков. Были только устные предания и песни, могучий казахский эпос. Но как всякий фольклор, он требовал анализа, проверки, сличения с другими письменными свидетельствованиями и документами. И проверять их надо кропотливо, исходя из письменных памятников соседей, друзей и врагов — вот именно это я и собираюсь сделать: создать первую художественную историю моего народа. Задача была трудности необычайной, но именно это и окрыляло меня. Я отлично понимал, что факты которые взятые отдельно, не что иное, как просто игрушечки, а факты которые, взятые своей цельности и в своей совокупности, безусловно, вещь доказательная. НАРОД И ИСТОРИЯ Историю нельзя ни упрощать, ни улучшать, иначе получится путаница и неразбериха. Каждый донжен получить свое. Вот, например, жестокий и беспощадный хан Абулхаир — типичный Чингизид. Он обрушивается со всей своей конницей на ослабленные феодальными распрями оазисы Средней Азии. Он сжигает, рубит, режже г. Кончается это страшным разгромом и поражением созданной им империи, и образованием отдельного казахского ханства Джаныбека и Керея. Конечно, но были только ханы, и народ они звали попросту «импрам» — идиома эта непереводима, по по смыслу она очень напоминает презрительное римское «плебе» — патрицианское словечко, происходящее от глагола «плео» — наполняю, набиваю горшок или мешок доверху, и обозначает собой, массу, слепое, одноликое множество, безличную плазму, кашу из человечины. Однако, без плазмы этой, все-таки, ничего не сделаешь, и поэтому считаться с ней приходилось. Это было верно для Рима, как и для Казахской степи. Воевала, побеждала и умирала все-таки черная кость, а никак не голубая кровь. ЧЕЛОВЕК И ВРЕМЯ Время всегда в человеке и он всегда с ним. Время — прошлое, настоящее — вовсе не было неподвижным, застывшим, как цифры на часах. На самом деле оно двигалось, дышало, билось с ним вместе, рядом и в нем. Время кончается для человека, и страх смерти, это как одиночество, непреодолимое человеком. Но ведь с одиночеством человек не родился, а, постепенно старея, наживает его, как болезнь. И. Есенберлин

И поэтому одиночество, как и страх перед смертью, излечивается одним — любовью. ЧЕЛОВЕК И ИСТИНА Как можно понять истину. Жизнь одна, истина одна. Если хочешь познать ее — подходи к ней с чистыми намерениями. Другого пути нет. А чистые намерения — это, прежде всего, чистая совесть. ПУСТЫНЯ И МОРЕ Пустыня и море очень похожи: песчаные барханы напоминают застывшие волны. Но связь между пустыней и морем еще глубже. Как со дна Каспия не может вырваться ни одна галька, ни одна крупинка, если, конечно, человек не вычерпает их оттуда, так и из громадной пустынной гальки, лишенной стока, не уходит зернышко, ни один камешек, пока ветер не подхватит и не унесет отдельные пылинки. И море и пустыня как бы замкнуты в своих границах. КАЗАХСКАЯ СТЕПЬ Дорога! Дорога бесконечная, беспредельная, как надежда! А вокруг стелется бескрайняя степь. Казахская степь. Степь моих дедов и отцов. Моя родная степь! Ошибаются те, кто считает степь скучной, однообразной. Мне она кажется живой и мудрой ыпп оп, рождающей удивительные образы. ЗЕМЛЯ И СОЗДАТЕЛЬ Бог создал землю разумно, дав всему свои размеры. Глубокое озеро имеет дно, и у высоких гор вершина служит пределом. Даже человеческое горе — как бы ни было тяжело, все же ему даны границы. ХАРАКТЕР И ЖЕНЩИНА Недаром говорят, что женщины создания полные загадок. Характер одних доступен для зубов, словно яблоко. Другие тверды, как орех. И чаще кажется, что женщина — яблоко, а на самом деле — она крепкий орешек. Обычно каждая женщина смотрит по-своему на любовь, она ищет в любимом то, что нужно именно ей. Мысли, изречения, письма

ЧЕЛОВЕК И НАУКА В науке посредственность ведь и ищет себе подобных. Ей талант — это самая настоящая смерть. Ей обязательно нужны калеки от науки. Кто честен, трудолюбив, смел, умен, с тем ей не по дороге. Нет, нет — посредственность ищет, как бы его догнать и оклеветать. ХАРАКТЕР ЧЕЛОВЕКА Кто-нибудь видел когда-нибудь храброго эгоиста? Конечно, нет. Он потому и трус, что эгоист. ЧЕЛОВЕК И ПАМЯТЬ Человеческая память — удивительна. Только подумаешь о прошлом, все как в кино всплывает. Твоя радость, боль, друзья, подруги. Пока жив — ничто бесследно не исчезает. Все в тебе, в твоем сердце. Как только ты родился, прекрасный мир — мир света и любви — открывается пред тобой, едва ты приоткрыл веки. Но жизнь прошла, осталось только воспоминание о счастье.... РАДОСТЬ ТВОРЧЕСТВА Одним из любимых моих занятий остается все то же — работать над своими дневниками. Я сам с собой, как с самым близким другом, делюсь на этих страницах мыслями, предположениями и сомнениями. Эти светлые часы приносят мне большое внутреннее удовлетворение, и нет в этот момент счастливее меня человека. Все дела и заботы, сомнения и тревоги, отодвигались на задний план, забывались. МОЛОДЕЖЬ И ВОСПИТАНИЕ Казахи говорят: «Что увидит птенец в гнезде, то он и будет делать, когда вылетит». Не случайно родилась народная мудрость. Пример старших в семье заразителен. Хороший пример дети растут здоровыми душой и телом, дурной пример знай, что пойдут по жизни, как говорится, с вывихом души. Характер, привычки старших, их взгляды на жизнь — все с жадностью впитывают наши дети. И будучи взрослыми, делают свои выводы, дают свою оценку поступкам отцов. И. Есенберлин

КАЗАХСКАЯ СТЕПЬ Для меня казахская степь как собственное тело. Здесь все мое — каждая травинка, каждый камешек — все это я. Для меня степь поет, как кобыз, и никакие райские уголки я не приемлю, ни на что не поменяю ее выжженные холмы, ковыль и даже желтые кости на дороге. ИСТОРИЯ И НАРОД Со второго по восемнадцатый век трижды подвергался казахский народ, казалось бы полному уничтожению. Три гибельных нашествия (гунны, монголы, джунгары), кажется, начисто сметали его с лица земли. А он все жил. А затем наступил восемнадцатый век с колониальными экспедициями русского царизма, с властью кокандских, хивинских, бухарских ханов. Все прошлое героического и несчастного казахского народа сводилось к страданиям, кровавым схваткам, победам и поражениям. Не потому ли и душа казахского народа сохранилась не только в песнях, в радостных сказаниях и героических легендах, но больше, и в них суть — в гениальных образах Коркыта и Асана Кайгы. Столетия скитался вечный странник Коркыт на своем быстроногом верблюде, надеясь отыскать землю, где нет смерти. Но куда бы он ни шел, всюду перед ним раскрывалась разверстая могила — та пустая и тесная яма, которая всегда в легендах и преданиях казахского народа являлась истинным символом смерти. И тогда он понял, что бессмертно только творчество. Человек умирает, песня остается. И он научил казахов играть на кобызе. Другой герой легенды Асан Кайгы тоже ищет обетованную землю, где птицы свивали бы свои гнезда на спинах овец! Более тихого и мирного образа поэт, видимо, не мог придумать, чтобы выразить свою тоску о покое и тишине для своего народа. Так и скитались веками великие печальники казахского народа, искали успокоение и не могли найти его. НАРОД И ПЕСНЯ Казахский народ поет всегда. Рождается ребенок — и старики поют перед его колыбелью, умирает старик — и дети с песней его опускают в могилу. И называется эта песня жоктау, то есть песнь небытия. Поют, когда гуляют, поют, когда работают. Поют утром, поют Мысли, изречения, письма

ночью, поют в горе, поют в радости. Показывают невесту гостям и поют беташар. Отдают ее замуж и поют жар-жар, влюбляются — поют, разлюбят — тоже поют. А песню о смерти знаменитого Кулагера, сложенную его хозяином Ахан-Сере — это подлинный гимн скорби, гнева и страдания — знает каждый казах. И гордятся казахи этой песней не меньше, чем индусы мраморным чудом Тадж Махал. Каждый народ по-своему запечатлевает свою жизнь. У греков она окаменела в камнях Акрополя, у итальянцев воплотилась в полотнах Рафаэля, казахи же, оставляют песню. Ибо она самая лучшая, что сумел создать народ. ЧЕЛОВЕК И РОДИНА Нет для человека более святого чувства, чем любовь к отчизне. Это чувство невидимыми нитями, крепче волосяного аркана связывает каждого с тем местом, где он родился. И как невозможно разорвать волосяной аркан, так невозможно уничтожить в сердце человека его любовь к Родине. Ну, а если случится, что кто-то ненароком порвет с родной землей, сердце его в тоске ни на минуту не даст забыться. ПОНИМАНИЕ ВРЕМЕНИ Человек бывает счастлив по-разному. Возьмите нас, жителей города. Мы привыкли измерять жизнь большими категориями, но чего стоят наши большие категории в сравнении вот с этим солнечным лугом, с этой травинкой. Мир необъятен, беспределен, но поистине прекрасна в нем только новая жизнь. Вы замечали, как преображается комната, едва в нее внесут букетик обыкновенных полевых цветов? Почему? Да лишь потому, что они живые и напоминают нам о жизни, которая вокруг нас. И вот взгляните, земля, на которой мы стоим, так прекрасна... Землю нужно не только любить, ее надо еще и понимать... И не только всю в целом, а каждое мгновенье, из которых она состоит... Каждое мгновение... мы не умеем ценить эти быстрые летучие мгновения... Для нас обычно существует лишь то, что было вчера, и то, что будет завтра. Мы живем, чтобы связать прошлое с будущим... А на самом деле существует только сегодня, только сейчас... Только тогда вам откроется вся красота того бесконечного в пространстве, но, увы, конечного во времени мира — конечного для каждого из нас... И. Есенберлин

ЧЕЛОВЕК И ЗАНЯТИЕ Конечно, человек должен развиваться гармонично. Но на практике каждое дело требует человека целиком. Землю попашет, попишет стихи. Такое возможно, но до определенного предела, балуешься стихами одно. Но если поэзия — жизнь? Возьми Пушкина, Есенина или Абая... Тут уж надо выбирать: или паши или пиши. Любое занятие не терпит «любовницы». Если ты, конечно, к нему по-настоящему относишься. Другого пути нет. ЧЕЛОВЕК И ХОББИ Все эти увлечения или хобби, если они не являются частью твоей души и, ты не представляешь без этого своей жизни, по сути есть лишь форма заполнения духовной пустоты человека, Своего рода бегство от жизни, от ее проблем. Элементарная боязнь жизни. ЖИЗНЬ и поэзия Что за тайна в поэзии? По отдельности слова как слова. Ничего особенного. Но поставь их рядом настоящий поэт и... Вот и жизнь так же... Дни один за другим несутся — не углядишь. Жизнь проходит как миг, как один день. Кажется, все прожитые дни одинаковые... Но задумываешься, оглянешься — бог ты мой, ведь ни одного дня похожего на другой не было... ЧЕЛОВЕК И АЛКОГОЛЬ Водка — ядовитая змея. Если уж наступил ей на хвост, она обязательно смертельно ужалит! ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВО Чтобы хоть на время отойти от горьких мыслей я опять обращаюсь к своему главному делу — творчеству. Но горькие мысли опять возвращаются. Как и чем поддержать сына, как стать для него другом и опорой. Я опять возвращаюсь к рукописи. В этой книге много слов, обращенных к молодежи. Много лет главное в моей книге — творчество. В минуты усталости и печали я неизменно обращаюсь к своему любимому детищу, как к верному другу. Стоило углубиться в текст и Мысли, изречения, письма

на душе становится светлее. Порой вера в завтрашний день и вдохновение нисходили к моему творчеству. ЖИЗНЬ И ЛЮБОВЬ Птенцы, вырастая, покидают гнездо. Братья, выросшие в одном доме, умирают в разных местах. Неразлучны они только в детстве, а вырастут, каждый идет своим путем. Каждый живет так, как подсказывает ему разум и сердце. Расти можно вместе, а дороги в жизни опять разные. И все человек обычно делает, полагаясь на разум свой, но только если он встретит любовь, то жизнь его становится как свое­ н­равный тулпар, с ней не совладаешь. Тогда часто не хватает сил обуздать его. Потому что у любви другие законы. ЧЕЛОВЕК И СЧАСТЬЕ Как недосягаемы звезды на небе, так трудно дается счастье человеку на земле. Оно не идет само в руки. Оно как соболь в своей драгоценной шубке, но попробуй поймай его! Разве же человек рожден не для счастья? Почему иные люди не задумываясь позволяют себе вторгаться в жизнь другого? Почему многие рождены разрушителями радостей жизни, а не созидателями? Жизнь не возвращается, чтобы ее можно было прожить заново, чище и честнее! ЧЕЛОВЕК И ПИСАТЕЛЬ Чтобы стать настоящим писателем ты должен уметь подняться над своим личным. Я верю в тебя. Но знай, что своей мечты достигнет только мужественный человек. Это не так легко, как вскочить на коня. Для писательского труда мало быть талантливым и работоспособным. Ты должен открыть для себя какую-то заветную тему, разобраться с ней досконально и сделать ее своею. Мнимый писатель может много писать и даже выпускать книги. Но если он не нащупал, не откопал собственную тему, принадлежащую только ему, он никогда не станет настоящим писателем. ХАРАКТЕР ЧЕЛОВЕКА На своем веку я повидал всяких людей. Встречались и честные, искренние, благородные люди. Счастье они видели в служении своеИ. Есенберлин

му народу. За что боролись, ради этого жили. У других словно заморожена в жилах кровь. Они злы и завистливы. Но с этими злопыхателями не так уж трудно было бороться, потому что на всякий яд есть противоядие. А вот если тебе встречается человек, которого не сразу понимаешь, не сразу распознаешь,— это куда опаснее, потому что такие безучастно созерцают, зло творится на их глазах или добро. Это равнодушные люди, серые люди — они самые опасные. ОБ АБАЕ Абай мой самый любимый поэт. Читая сегодня его стихи, я снова как ребенок радуюсь и плачу над его строками. Как-то пошел я к памятнику Абая. Мне хотелось у ног своего любимого акына привести в порядок расшатанные в канцелярских боях нервы. Я вглядывался в лицо Абая, стараясь прочесть в выражении его глаз, в складках губ те строки, которые уже не раз радовали меня, когда я был счастлив и с легким сердцем, и когда оно болело. Скульптура была очень похожа на Абая, он держал в руках книгу, как и положено акыну. По в остальном изваяние так и осталось бесстрастным камнем. И хотя автор на свое творение извел массу материала, я с таким же успехом мог греться около очага, в котором не разводили огонь. Не испытывают ли горькое разочарование и те, кто приходит погреться к моему очагу? О КАЗАХСКОМ НАРОДЕ Кочевой казах, хотя ничего не смыслил в геологии, но тем не менее, он дал точные имена тем местам, где пас овец. У каждой земли своя окраска, свои приметы, а у казаха опыт его далеких предков — вот и всего-то. Не мудрствуя лукаво, он раздавал имена: Золотая жила (Алтынемел), Чугунное озеро (Шойынды кол), Свинец камень (Кортасын тас), Джезказган, где копали медь, а потом здесь выросли промышленные комбинаты, заводы, перерабатывающие ценную руду. Хотя может каждый считает мудрым именно свой народ. Мал он или велик числом. Так уж устроен человек. Я за то, что степной казах сохранил опыт далеких предков, его глубочайшую мудрость, говорю: мы — казахи самый мудрый народ на земле. Я также люблю искусство своего народа. Только фантазия казаха, устремившего свой задумчивый взгляд на голубоватую линию горизонта могла породить на свет такие глубоко философские персонажи как Асан-кайгы, Коркыт, Аяз-би. Мысли, изречения, письма

ЖИЗНЬ И СМЕРТЬ Радость, которую приносит нам жизнь, должна быть выше страха смерти. Не позволяйте, чтобы смерть торжествовала над жизнью. ПРАВИТЕЛЬ И ВЛАСТЬ Что для правителя человеческая жизнь, когда маячит впереди призрак власти над миром? Ему кажется, что народ для того только и создан, чтобы выполнять его предначертания. Даже сильные умом правители не могли избегнуть этого ослепления власти. Рано или поздно настигало оно их. А за это ослепление правителей всегда страдал и расплачивался народ. О КИПЧАКАХ Кипчаки, пожалуй, больше других казахских родов пострадали от монгольского нашествия и еще больше — от непрерывной борьбы за власть в Золотой орде. В конце концов, единое племя распалось. Часть их откочевало на запад. От низовья Едиля (Волги) другая часть отошла на восток. Великий плач стоял при расставании, и Кузтуганжырау навсегда оставил это событие в памяти народной песней расставания кипчаков с Едилем. О КАЗАХАХ Для казаха-кочевника нет ничего важнее конских скачек и состязаний. Вся степная политика рождалась порой на них, и маленькое отклонение от правил имело всегда глубокий смысл. Годами порой обсуждаются те или иные перипетии скачек, высказываются прогнозы на будущее. ИСТОРИЯ И НАРОД Пятнадцатый век был очень тяжелым для казахского народа, и именно в этом веке разрозненные, противостоящие друг другу в жестокой и междоусобной борьбе казахские роды и племена, наконец, поняли, что им надо объединиться, чтобы выжить. Властолюбивы и самолюбивы были родовые вожди. По самой природе своей они явились противниками единого государства. Но на этот раз мощный наИ. Есенберлин

циональный порыв был так велик, что невольно увлек их за собой. Когда они спохватились, было уже поздно сопротивляться народной воле. ЧЕЛОВЕК И ВЛАСТЬ Одним лишь страхом трудно сплотить людей и единое государство. Недолговечный это клей — человеческий страх. Суровость правителя лишь тогда приносит плоды, когда идет в ногу со справедливостью. Малейшее лукавство или отступление от правды — жестокое самовластие выступает наружу, чтобы похоронить в скором времени все под собой. ПРАВИТЕЛИ И НАРОД Всегда переменчивы и непостоянны в политике были родовые бии и султаны. Баи всегда использовали народ в своих интересах, чем больше и больше нищали люди, тем больше вольных джигитов превращалось в батраков и рабов. Для массы казахов-кочевников всегда было лучше, если правила степью одна рука! А мудрость правителя заключалась в разумном использовании народных порывов в своих интересах. И было в казахской степи немало ханов, кто воспользовался народной поддержкой в укреплении своей власти. СУЩНОСТЬ ЧЕЛОВЕКА Такова, видимо, сущность человека. Обманутый десять раз, когда ему становится трудно, он опять продолжает верить. ИСТОРИЯ И НАРОД Монгольские завоеватели всегда презирали покоренный народ, они не хотели знать, о чем думает этот народ. Они не могли понять великую тайну человека, который в поте лица добывает хлеб свой. Откуда они могли знать, что склоняясь над плугом и разминая в руках теплый пшеничный колос, люди думают не только о хлебе, но и о том, как они будут жить дальше. Строя города, крепко прирастая к земле, человек создает свой завтрашний день, думает о будущем своих детей, а значит и о своем народе. И наступит такое время, когда конь кочевника остановится перед удивительной преградой, имя коМысли, изречения, письма

торой созидание и которую его хозяин ни понять, ни осмыслить уже не сможет, а оглянувшись в недоумении назад, увидит за своей спиной пустую, как и тысячу лет назад, бурую от ветров и солнца степь, с редкими ветхими юртами, которые все, вместе взятые предки так и не смогли наполнить, как бездонную пропасть, богатством, потому что все, что они приносили сюда, было чужим и пахло кровью. ПРАВИТЕЛЬ И РАДОСТЬ ЖИЗНИ Правители часто несчастные люди, им порой недоступны земные радости жизни. Уже не волнуется их сердце от простых человеческих радостей. Не струится как прежде по жилам остывшая кровь. Навсегда умерла последняя надежда — любить. Смысл жизни их теперь заключается в одном — как можно дольше пробыть правителем, властвовать над людьми и упиваться властью. Кто хоть однажды испил напитка неограниченной власти, никогда не забудет ее сладкий вкус и всю жизнь будет испытывать жажду. Лишь иногда, помимо их воли, живая, прежняя жизнь вторгается в придуманный ими мир, покой покидает правителей, а души начинают метаться и гореть огнем. ПРАВИТЕЛИ И ПРИВЫЧКА Как многое у людей в их жизни значит привычка. Даже у могущественных правителей, у которых есть все: и слава, и золото, и власть над людьми, и хотя иногда они понимают, что все что обманчиво и преходяще, они делают по привычке то, что уже не хотят делать. Часто то, чем гордился правитель, в чем видел смысл своего существования на земле, вдруг куда-то уходило и меркло. А душа его, уставшая от прошедших бессмысленных дел становилась глуха к радостям и горестям мира. Но он все равно неизменно продолжает жить по привычке, поступать по привычке и делать привычное. ПРАВИТЕЛЬ И ВЛАСТЬ Несправедливо, кажется, устроена жизнь. Одним она дала много, у других еще больше отняла. Стареющему правителю тоже так кажется. Уже нет прежнего здоровья, прежней веры в удачу, а будущее покрыто зловещим черным туманом. Было время — и он был сильным. Никакая неудача не могла выбить из седла. А веру его не мог поколебать даже самый свирепый ураган. Он и сейчас не собирался И. Есенберлин

склонять головы, но с каждым днем жизнь становилась все труднее, и чаще тело и ум охватывали усталость и тревога. Зачем прожита жизнь? Устал он сам, и устал народ, который он вел за собой. Войны без побед — страшная ноша для каждого, кто в них участвует. Хочется бросить все. Забыть о прошлом, отказаться от борьбы за власть. Но нет, никогда он не сможет этого сделать, потому что обратной и иной дороги для него нет. Он привык к власти, привык повелевать и сделаться кем-то другим уже просто нельзя. Упавшего с коня добивают, потому любой ценой, до последних мгновений жизни надо крепко держаться за луку седла и не выпускать повод, с помощью которого он управляет народом. КРИТИКА И КУЛЬТУРА Наши критики, литературоведы-исследователи не пишут о личных восприятиях, о высказанных мыслях, остроумных словах своих современников. Между тем это одно из самых интересных явлений в нашей культуре. О ХАРАКТЕРАХ ЛЮДЕЙ Многие любят, когда окружают их люди, а не проблемы. Хотя он внешне выдержан, спокоен, культурен и т. д., но на самом деле выглядит иезуитом. ЧЕЛОВЕК И ЗАВИСТЬ Если бы лилипуты не тревожили Гулливера, он бы не сердился. ПИСАТЕЛЬ И КНИГИ Ведь есть же общая истина: книга, которая дважды не прочитывается, не достойна и одного чтения. О ХАРАКТЕРАХ ЛЮДЕЙ Сегодня в больнице Совета Министров писатель Г. хвастался какой он меткий охотник. Однажды летом, рассказывал он, в один день он застрелил две косули, трех зайцев и одну лисицу. Однако! Мне было невыносимо. Я спросил его, как можно убивать животных, как у Мысли, изречения, письма

него поднялась рука на красавицу косулю? Он удивленно улыбнулся, очевидно, в этом суть этого человека. ИСТОРИЯ И ПАМЯТЬ Несправедливым было бы оценивать людей с позиции удачливости в карьере, правильней судить по меркам их истинного вклада в историю. Человека можно лишить работы, но нельзя их исключить из истории. Потому что история — это людская память, а память — это частная собственность, она не подчиняется никакой власти. ПОХВАЛА И КРИТИКА Кто критику не терпит, тому и хвальба не в пользу. И наоборот, где не бывает критики, не бывает и не должно быть хвальбы. ЖИЗНЬ И ГОРДОСТЬ Некоторым похвала — жизненная потребность. Хоть он и не заслуживает ее, но поиском ее занят всю жизнь. О РАБОТЕ СОЮЗА ПИСАТЕЛЕЙ Мне всегда не везло на секретарей ЦК по идеологии. Да, что греха таить, и не всегда везло и самому Союзу писателей Казахстана. Мы насмотрелись на секретарей, которые хотели руководить нашим разумом, талантом не убеждением, не добрыми советами, а идеологической дубинкой и голым администрированием. Иногда эти люди кое-кому приписывали пресловутое слово «националист», которое наповал убивало человека. ПИСАТЕЛЬ И КРИТИКА В группу критиков и литературоведов влились новые люди — молодые профессор Рымгали Нургалиев, Мурат Ауэзов, Сагат Ашимбаев. Все они трудятся на славу. К примеру, молодой исследователь Мухтар Магауин отодвинул границу изучения казахской поэзии на 200 лет вглубь. Кандидат наук Раимбеков закончил первую серьезную работу о рабочем классе в казахской литературе. И. Есенберлин

Активизируется и профессор С.К., занятый в последние годы выдвижением своей кандидатуры в академики. Начал выдвижение странно — с разноса моей одной книги. Но выступаю о нем не по этой причине, что за беда от того, что где пчелы, там и мед. Главное — он стал проявлять себя. Все хорошо, только бы при этом товарищ С.К. не забыл одну истину, что даже профессору необходима объективность при этом. Критика не становится сильнее от того, что хватается за большой камень. Сила критика в его доброжелательности. А у нашего профессора все это напоминает желание вогнать слона в горшок. О РОЛИ ПИСАТЕЛЯ В ОБЩЕСТВЕ Как подобает демагогу-бездельнику, его выступления (И. Ж.) всегда изобилуют предвзятостью, точнее сказать, выражены в солдафонском духе. Он радуется, потирает руки в удовольствии, если ему удается кого-нибудь оплевать. Еще не поздно, еще есть время обуздать таких людей или изгнать из состава писателей, чтобы он не позорил святое призвание. ПИСАТЕЛЬ И КРИТИКА А.Н.? Ей богу, я о его существовании не догадывался, если бы на глаза не попали его уродливые статьи. Ведь даже красоту не замечали бы, если рядом не стояли уроды. Точно также я не знал бы статьи А. Н., если бы не убогость его высказываний. Но вопрос в другом. Почему дают таким место в печати? Ученый? Но бог с ним, кто не работает в этих научных учреждениях... А вот газеты зря печатают его. САМООБЛАДАНИЕ И ГНЕВ Можно дать щелчок ближнему, а можно не рассчитать и ушибить самого себя. ПИСАТЕЛЬ И ТАЛАНТ Наш народ нам дал все, кроме таланта. А талант, как говорят, от Бога, у одного он есть, а у другого его нет. Но самое невыносимо трудное и главное — использовать талант, который у тебя есть, честно и на пользу дела. Но чаще бывает гак, чтобы возвыситься, некоторые люди собирают вокруг себя группировки, по принципу землячества Мысли, изречения, письма

и возраста, создают ажиотаж вокруг своих бездарных произведений. Давая оценки произведениям по такому принципу, мы оказываем медвежью услугу самому автору, которому еще расти. А бывает еще хуже, этот посредственный автор возомнит себя литературной шишкой, начинает травить других писателей, у которых нет группы, нет ничего, кроме его таланта. Вот этого бы не надо делать. Всем нам хватит места на литературном кладбище. IІИСАТЕЛЬ И ТВОРЧЕСТВО Иногда плохие произведения могут писать только гениальные люди, его имени достаточно, публика все равно будет хвалить. А всем нам надо писать только хорошие произведения, иначе публика скажет «чепуху написал». ЧЕЛОВЕК И ПРИРОДА Для нас потомков кочевников, жизнь которых прежде была в постоянном движении по степи, где мы пасли скот, занимались охотой не ради забавы, а ради выживания природа играла огромную роль. Тандем: человек и природа в своем двуединстве олицетворяли два берега реки бытия. Именно поэтому, и в древнее время и значительно позднее для неурбанизированного казахского общества, которое вело кочевой образ жизни, роль природы имела первостепенное значение. Состояние окружающей природы, среды обитания трансформировалось в состояние души народа. Взаимосвязь тогда была не опосредованной, как у городских жителей, а прямой. ЖИЗНЬ И ПРОФЕССИЯ Я себя ещё стариком не считаю, хотя 65 лет — достаточно зрелый возраст. Но при этом я себя внутренне ощущаю тысячелетним старцем. Я был свидетелем разных событий. Испытал, как говорится, «огонь и воду». Моё детство и молодость совпали с печально известными событиями 20-30 годов, когда весь народ пережил социальные потрясения, нищету, голод. Для меня этот удар судьбы был вдвойне ощутим, так как я рано остался круглым сиротой, воспитывался в детском доме. Несмотря на все невзгоды, я стал писателем. Все эти трудности жизни сильно повлияли на формирование моих взглядов, И. Есенберлин

убеждений, моего внутреннего мира. Только после всех испытаний в жизни я осознанно прихожу в литературу. С любовью и искренне. Мой выбор определила сама жизнь. СМЫСЛ ЖИЗНИ И ТВОРЧЕСТВО Смыслом моей творческой жизни стала задача описания трудной и героической истории моего парода. Суть проблемы в том, что казахские земли слишком часто подвергались нападениям извне. Наш народ чаще и больше других испытывал притеснения, унижения и страдания. Какие только кровопролитные войны он не пережил. Один арабский историк XV века записал следующие слова одного хана: «впредь можете считать, что казахского народа больше нет». Таких случаев, когда нация оказывалась на грани физического истребления в нашей истории было много раз. И этот, казалось бы, уничтоженный народ, сохранив за собой огромную территорию между Западом и Востоком все же уцелел. И рассказать о прошлом моего парода стало главной целью жизни. Показать реальную историю о борьбе за выживание и сохранение государственной и этнической общности. И в «Кочевниках», и в трилогии «Золотая орда» я хотел рассказать об этом. Я стремился, чтобы мы из уроков истории сделали верные выводы. ПРОЦЕСС ТВОРЧЕСТВА Особенность моего творчества заключается в том, что я сначала собираю документальную основу. Это материалы архивов, конкретные факты, сведения о событиях. Чаще упор делаю на народный фольклор. Затем собираю и изучаю опубликованные ранее материалы. Читаю, сравниваю, анализирую. Все это подготовительный период. Затем эту информацию запоминаю, проверяю, переделываю, записываю в своей голове. Выделяю наиболее интересные моменты и их откладываю в своей памяти, а все что второстепенное, маловажное вытесняю из памяти. Сначала я свои книги пишу мысленно. Только после этого я переношу почти уже готовую книгу из моей памяти на чистый лист. Я никогда не сидел за столом с бумагой и ручкой в растерянности, не зная, что писать. Это моя практика. Причем, когда я пишу, никогда со временем не считаюсь. Могу писать днем, ночью, неделями, но пока не закончу книгу, в моей душе покоя не будет. МаМысли, изречения, письма

лодушие и лень несовместимы с творчеством. Твое произведение — это всегда частица твоей души и разума. О СВОИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Мое внутреннее убеждение: путь, пройденный ханом Кенесары верный и оправданный, ибо что выбор народа, его чаяния, думы и мечты. Ведь народ то пошел за ним не из страха, а по доброй воле. Поэтому я считаю, что написал нужную книгу. Трилогию «Кочевники» люблю прежде всего потому, что это итог моего двадцатилетнего поиска. Если я скажу, что на роман о последнем казахском хане Кенесары потратил половину жизни, то это не преувеличение. Так и вышло. Эта книга мною была выстрадана. Она из меня выжала все соки. Речь шла не только о главном герое и о его брате Наурызбае, о родных, близких, единомышленниках и т. д. Самое главное, и это мы должны понимать, что речь шла о кровопролитной десятилетней неравной национально-освободительной борьбе народа в условиях тотального предательства своими же соплеменниками ради какихто сиюминутных выгод и благ. Такую книгу невозможно писать, не пропуская боль и страдания своих литературных героев через свое сердце, свою душу, так как содержание книги не абстрактное, не выдуманные грезы писателя, а реальные люди и события. ЧЕЛОВЕК И РАЗУМ Бисмарк говорил: «политика — это искусство возможного». Но людям свойственно тешиться иллюзиями. Они могут обещать Вам все и небо в придачу... Но у разумных людей амбиции должны соответствовать амуниции. ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ Если тридцать веков назад казахов было всего три тысячи, то сегодня — шесть миллионов. Сегодня у нас нет нищеты, как явления во времена великих жутов, так как хорошо отлажены механизмы социальных гарантий, все старики получают достойные пенсии. Я убежден, что все это еще не предел, и наш народ должен жить в обозримом будущем ещё лучше. Наше завтра должно быть лучше, чем вчера. Байконур, Караганда, Экибастуз, Мангистау, Гурьев, Целина, Алма-Ата. Это неполный перечень нашего успеха. Для писателя суИ. Есенберлин

ществуют святые понятия, которые дороже собственной жизни. Как у моего главного героя — хана Кенесары. Это судьба нашей нации, разумеется, и собственная честь. Вот мое жизненное кредо. И смысл бытия. О РОЛИ ПИСАТЕЛЯ В ОБЩЕСТВЕ По глазам некоторых моих друзей вижу веселые искорки, означающие «Ох, Есенберлин, каким ты стал подхалимом!» Наверно, слова эти ты забыл сказать, если тебя, едва дождавшись твоего шестидесятилетия, ветерана Отечественной войны в День Победы, в день твоего торжества, в награду отправили на пенсию? Что ж, бывает и такое! Если человеку не везет, то не повезет ему даже в День Победы! Между прочим, своему уходу на пенсию обрадовались не только некоторые из Вас, но и я сам. Обрадовался, что благополучно приплыл к этому берегу, не утонув где-нибудь в стакане воды, что не раз похоже на это было со мной и раньше. Главное не это. Главное у писателя — творчество. Не фамилия на его дверях кабинета, а фамилия на обложках книг. А шестьдесят лет, на самом деле не тридцать, надо беречь каждый день! Писатель — слово гордое и великое. Когда одни из древних философов спросил Александра Македонского: «Кто из Вас велик, ты император мой, или твой учитель Аристотель?» Александр Македонский ответил: «Я завоевал полмира своей полумиллионной фалангой, а Аристотель другую половину простым гусиным пером и телячьим пергаментом. Решайте сами, кто из нас велик?» Это свидетельствует о благородной миссии писателей в этом преходящем мире. Есть у Вас главное орудие Вашего производства — ручка и чистые листы бумаги, пишите, помогите людям построить прекрасную жизнь. Конечно, если можете и хотите. О ДИНМУХАМЕДЕ КУНАЕВЕ Есть старая пословица, что выдающиеся люди рождаются для счастья своего народа или для его беды. Димаш Ахметович родился для счастья своего народа, он бесконечно дорог каждому из нас. Особенно дорог тем, кто часто оказывался на краю пропасти, и чья жизнь висела на волоске. Его главными качествами являются человеколюбие, справедливость, глубокое понимание сути дела. Глубокая мудрость всегда отличает его. Он своими делами заслужил искренМысли, изречения, письма

нюю любовь народа, его чистое имя навсегда останется в памяти благодарных потомков. О Г. М... Я вижу, что от «Хан Кене» он потерял душевный покой. В том причина не кровавая фигура Кенесары, а художественная сила романа, которая показывает Кенесары таким, каким нет его ни в одной книге Г. М. Его литературное истощение особенно проявилось в последние годы, когда он более двадцати лет ничем не может показать свое творческое лицо. ЗАВИСТЬ И ЛИЧНОСТЬ Иногда полагают, что крупной личности, известному человеку зависть и завистники нипочем! Это неправда! Люди талантливые обычно ранимее других, но в своей гордыне стараются не показывать виду, что их задевает несправедливая оценка, говорят, что в помещении где находится слон, заводятся мыши, то гигант в конце концов, не выдержав возни у его ног, может рухнуть на колени. Обратная сторона любого успеха — зависть. Как жаль, что люди не могут преодолеть этого чувства! О ГРУППОВЩИНЕ И ЕЕ ВРЕДЕ Конечно скверно, что у нас появляются много слабых произведений. Очень скверно. Но это еще не так скверно как то, что если мы будем выдавать слабые произведения за средние, средние за хорошие, а хорошие за гениальные. Вот тогда-то грянет настоящая беда. Возникает реальная угроза снижения уровня художественной литературы на долгие годы. Но это еще не все. Из-за актуальности темы или изза своевременности постановки того или иного вопроса могут произойти ошибки в оценке отдельных произведений. Но настоящая катастрофа наступит тогда, когда в это дело вмешиваются приятельские и групповые отношения. Лет двадцать тому назад Т. А. написал один роман. Роман по уровню требований того времени считался неплохим произведением. В нем были отдельные проблески способностей автора. Я не говорю проблески таланта. Талант, как говорил Шолом Алейхем, это деньги, у одного они есть, у другого их нет. Дело однако в данном случае не о И. Есенберлин

таланте. Дело в другом. Эта посредственная книга Т.А. определенным кругом лиц была признана шедевром. Дорогой наш 3.К. всюду утверждал, что солнце теперь всходит не с Востока, а с Запада, а именно с Актюбинских широт. А всеми нами любимый Абекен, счастливый от книги Т. А., не оставил живого места на его лице от своих горячих стариковских поцелуев. А литературно-малолетние Кекильбаевы и Домбаевы, хотя не дочитали этот роман до конца, с университетского порога стали кричать: «Да здравствует Т. А.!» Вот до чего доводят иногда нас приятельские отношения и писательская групповщина. Мне с товарищем Т. А. нечего делить. Мы служим одному и тому же идеалу, делу. Я сегодня выступаю не потому, что он неоднократно безнаказанно и бездоказательно выступал по моему адресу, притом с ненавистью, с желчью. Нет, не поэтому выступаю я. Дело в другом. Товарищи, ценность человека определяется той пользой, которую он может принести людям. Это не только строить Карагандинскую Магнитку или поднимать целину. Это — отдавать другим тепло своего сердца, делиться плодами собственных раздумий. Я хотел бы, чтобы Т. А. отдавал людям, в том числе и мне, не собственные злобу и ненависть, а частицу своей души. Если, конечно, таковая у него найдется для человека, не состоящего в его группе. Он должен понимать, что нельзя ненавидеть людей только за то, что они пишут о прошлом своего народа и, может быть, пишут чуть лучше, может быть, и чуть хуже чем Т. А. КРИТИКА И ИСТИНА Раз вышла ошибка, надо ее исправлять. Непоправимых ошибок не бывает. Истина дороже престижа. Помню даже газета «Правда» напечатав фельетон о М. Львове, потом дала поправку. Но ведь это «Правда». Она может это сделать. А «Социалистик Казахстан» не может это сделать. В этом и разница. ИСТОРИЯ И БУДУЩЕЕ Мы живем и трудимся в век научно-технической революции. Людей семидесятых годов отличает широта мышления и воззрений, масштабность творческого поиска в каждой сфере производства, науки, культуры. Однако, нет настоящего без прошлого, будущего без настоящего. И бывает такая историческая литература, которая своими мыслями, художественной ценностью, не меньше обогащает человеМысли, изречения, письма

ка, чем литература на современную тематику. Общеизвестно, что ни один ученый мира не знал историю своего народа лучше, чем писатель. Но беда в другом. Часто писатели воспринимают историю своего парода эмоционально, а ученые холодным рассудком, как нечто вроде законченного факта. О КАЗАХСКОМ КИНО Долго работая в кинематографе, я пришел к мнению: на данном этапе развития казахского кино очень важным звеном является работа редактора. В сухости и однообразии многих наших картин считаю виноватыми редакторов. Думаю, на сегодняшний день национального казахского кино нет, в наших фильмах подлинной жизни казахов нет, язык казахов в кино — не казахский, а русский. Вот в чем проблема. О СВОИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Когда писал книгу «Лодка переплывающая океан», я прежде всего хотел достоверно описать историю своего времени, жизнь людей. Я хотел, чтобы о мировоззрении такого государственного деятеля как Динмухамед Кунаев, о его конкретных делах знал народ. А если эти дела хорошие, то в чем дело? Ссылаясь на то, что прототипы моих литературных героев — руководители государства и поэтому задерживать книгу просто глупо. Суть моей книги заключается в описании жизни моих героев, не приукрашенных, а таких, какие они есть на деле. Но что из этого? Разве по таким признакам можно делать упреки? Другое дело, если бы я искажал факты из коньюктурных соображений. Этого нет в книге. ПРАВИТЕЛЬ И ВЛАСТЬ В казахском обществе стало неписанным законом приближать к правителю и возвышать только тех, кто не перечит ему ни словом, ни делом. Нащупав слабость правителя кто-то может начать, как говорится, гладко стелить ему, сам, образно говоря, становясь подушкой в изголовье и кошмой под боком.Такая покорность всегда по праву правителю. И теперь стоит кому-нибудь дать дельный, смелый совет, как его тут же «зажимали», обьявляя врагом власти. Порой этого только и хочет правитель, таким угодничанием эти люди завладевают его И. Есенберлин

сердцем. Однако, они лишь до поры до времени таятся, безошибочно угадывая малейшую прихоть правителя. Эти люди никогда не забывают о себе и всегда лелеют надежду о своем звездном часе. НАРОД И СЧАСТЬЕ Кто-то говорит, что хочет счастья для своего парода, но он не понимает чего его народ желает. У него своё понятие о плохом и хорошем и он хочет чтобы народ делал именно так, а не иначе. Такой человек никак не может понять, что народ желает делать иное. Хотя он любит народ по-своему, я бы сказал, что любовь его эгоистическая и неразумная. А есть люди, которые по-настоящему любят свой народ, всем сердцем пытаясь понять его чаяния и нужды. Поняв волю народа — принять её. Глас народа — глас Божий. ЧЕЛОВЕК И СУДЬБА Судьба играет человеком... Наверное, часто мы думаем об этом. Правильно это или неправильно? Хотя я видел, как порой человек чуть ли не с самого детства мечтает стать великим и знаменитым. Кажется, есть у него для этого и способности, и упорство. Только, поди же ты,— не получается как задумал. Другой же, далекий от всяких дерзких притязаний, знай себе трудится, что есть сил. И глядишь — Бог вознаграждает его за трудолюбие и скромность. Присмотришься — да у него и способности не хуже, и упрямства не меньше, чем у того, первого. Но, оказывается, есть ещё одно, не всем заметное качество — честность. И жизнь распорядилась тут очень справедливо. ЛЕГЕНДА О ЗОЛОТОЙ ПТИЦЕ Бог создал золотую птицу, дал ей красоту и свободу. Вот только золотой она была лишь сверху. Бог создал птицу из простой меди, а сверху покрыл её тонким слоем золота. Но, когда-нибудь ты превратишься в настоящую золотую птицу,— сказал Создатель.— Правда, для этого ты должна выполнить одно из двух условий. Первое условие,— сказал Бог,— хотя все будут считать тебя золотой, ты сама никогда не должна забывать, что на самом деле создана из меди. Второе условие — люди будут считать тебя золотой, но ты не скрывай, что сделана из меди. Человек от рождения добр и будет любить тебя. УзМысли, изречения, письма

нав правду, он будет от чистого сердца желать тебе, чтобы ты скорее превратилась в настоящую золотую птицу. А я это учту, обещаю тебе. Но птица, созданная из меди и покрытая позолотой, не выполнила ни одного условия, которые поставил перед ней Создатель. Она рассуждала так: если человеку так уж хочется считать меня золотой, зачем его разочаровывать? Кто знает, вдруг он потеряет ко мне интерес? Кроме того, не вижу ничего плохого в том, что я медная. А человеку тем более незачем знать, что я представляю из себя на самом деле. А кончилось это тем, что Бог решил показать правду о птице человеку. Он стер с неё обманчивую позолоту. И медь тотчас покрылась зеленой окисью. Бедная птица, вчера ешё блиставшая, превратилась в кусок тусклого металла. Мораль сей истории такова. Будь всегда правдив, не скрывай от людей своих недостатков, не будь высокомерным и завистливым. И Бог поможет тебе стать хорошим человеком. Медь и золото всегда присутствуют в человеке. Медь-есть недостатки человека — гордость, жадность, зависть и другие. А золото — настоящая любовь, которая всегда есть в человеке, но часто он её не видит. Есть разные люди, в одних больше меди, но меньше золота и наоборот, как есть золотые изделия разной пробы. Всегда эти два металла присутствуют в человеке, но сколько бы не было меди, если истинная любовь к Богу и людям по-настоящему сильна, то он непременно станет из чистого золота. Благодаря любви, любой человек может стать золотой птицей.

ЗАМЕТКИ ПО ИСТОРИИ С XIII века ведет свое начало история крестовых походов католической Европы против православных русских и греков. После взятия Константинополя в 1204 году, она покорила латышей, обратив их в свою веру. Такая участь ожидала и Русь, но в 1241 году при Лигнице, золотоордынский хан Бату разбил немецких и польских рыцарей-крестоносцев, а 1240 и 1242 годах на Чудском озере Александр Невский также разбил крестоносцев. Таким образом, первый натиск был приостановлен. Но сила была неравная, католическая Европа не думала примиряться. И как Бату-хану для своих восточных врагов, так и Александру Невскому, необходим был сильный союзник против западных врагов. И такой союз был найден между Золотой Ордой и Русью. И когда случилось, что крестоносцы задумали снова организовать новый поход, то узнав, что в Новгород по просьбе Александра Невского прибыли войска хана Сартака, испугавшись, запросили И. Есенберлин

мира. Это было концом крестовых походов на Россию. Золотая Орда помогав России не только противостоять католической Европе, но в течении почти двухсот лет стала заслоном ее от восточных завоевателей. Эта традиция была нарушена только в 1362 году в связи с походом хана Мамая. Котан жырау говорил о былой дружбе казахов с Русью и говорил он о том, какую силу представляет эта дружба, если она обоюдна. Эти слова жырау не понравились Абулхаиру и, когда слово было предоставлено Казтугану, он взял другую ноту. ЗАМЕТКИ ПО ИСТОРИИ После смерти великого хана Угедея, великим ханом стал Гуюк. Разногласия между золотоордынским ханом Бату и Гуюком обострились. Дело запахло схваткой в открытом бою. У Бату было всего четыре тысячи войск верных монгол, остальные были из покоренных стран, главным образом кипчаки. А у Гуюка стотысячная армия. При таких обстоятельствах у Бату не было сил не только держать в покорности Восточную Европу, но и не хватало сил противостоять Гуюку. Он лихорадочно искал опору, которая бы в крайнем случае обеспечивала тыл. Такой опорой стал Александр Невский. Дело произошло так. Великий князь Ярослав приехал в ставку хана Гуюка для переговоров, но по ложному доносу был отравлен. Тогда его сыновья Александр и Андрей разорвали отношения с Гуюком и стали поддерживать Бату. С этого момента между ханом Золотой Орды и Новгородским великим князем устанавливается крепкий союз, который продолжался и после, при сыне Бату Сартаке и при хане Берке. Выгода такого союза была продиктована и Александру Невскому политическими соображениями. ЗАМЕТКИ ПО ИСТОРИИ Кипчаки — смешанный народ, образовавшийся из трех древних племен: чумгуль, потомков среднеазиатских хуннов, собственно кипчаков — остатков древних саков, образовавшихся из западной ветви динилинов, европеидного народа жившего еще до н.э. в Минусинской котловине и западная часть канглов, остатков древнего Кангюя. Тюркоязычный народ в древности жили в лесостепной полосе между Тоболом и Иртышом. Впоследствии они оттеснили гузов (туркмен), печенегов на запад, карлуков (предков нынешних каракалпаков) на юго-восток, угров в глубокую тайгу и стали хозяевами территоМысли, изречения, письма

рии древнего Кангюя, с этого времени превращающейся в Дешт-иКипчак, Кипчакскую степь. ЗАМЕТКИ ПО ИСТОРИИ Племя Аргын, также как Уйсунь, является одним из древних тюркских племен, образовавшихся из потомков Тянь-Шанских саков и аргитпеев. Аргын-Арту после из Джунгарских гор перекочевал в Семиречье и стал основой Басмалы — сорок родов, которые в соседстве с гуннами в течении нескольких веков вели изнурительную войну с китайцами. Поэтому в летописях китайцев а-лунь (V в.) иногда аргынцев путают с гуннами. ЧЕЛОВЕК И СМЕРТЬ Приходит время умирать человеку и уже ничего нельзя ни поправить, ни вернуть. Смерть бездушна и приходит всегда не вовремя, хоть живи сто лет. Если бы у смерти была душа, она устыдилась бы тех проклятий, которые шлет ей человечество. Но сколько бы ни прожил человек, после него всегда останутся несбывшиеся его мечты... Поэтому в памяти Бога и людей жизнь каждого человека оценивается не прожитыми годами, а делами, совершенными им. О СВОИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Основная идея написания трилогии «Кочевники» заключается в следующем: исторически достоверно отразить героическое прошлое казахского народа, образование его государственности. Самое главное-этот роман направлен против шовинистической философии, будто кочевые народы лишены истории. «Кочевники» — прямой ответ различным фальсификаторам. Казахи имели собственную государственность, и их история очень древняя и является частью мировой истории. О ПОЛОЖЕНИИ В КАЗАХСКОЙ СТЕПИ В XV В Через степи Азии и Европы прошло бесчисленное количество кочевников: гунны, за ними азары, хазары, болгары, печенеги, половцы-кипчаки, затем чингизхановские тумены и войска Золотой Орды. И. Есенберлин

Почему эти дикие племена оказались такими сильными, почему их боялась культурная Европа? Я здесь не хочу останавливаться на основных причинах успеха диких кочевников таких, как например создание первоклассной регулярной армии, ведение опустошительных войн, вследствие чего снижалась жизнеспособность покоренных народов и их производительные силы. Также, я не хочу говорить и о том, что основной причиной их побед являлось то, что они имели дело с раздробленными междоусобицами феодальными государствами. Я хочу сказать несколько слов об экономической структуре кочевых народов, являющейся основой основ их успехов или поражений, характерной для казахов XV века, хотя до сих пор среди экономистов идет спор за счет чего достигли высоких производительных сил кочевники. В этой специфической обстановке мы находим своеобразное экономическое созревание казахов. Если в русской деревне, занимающейся хлебопашеством, наделы земель рождали классовое противоречие, то при правлении Хубилая (1200— 1294) были учреждены «Главное управление сельским хозяйством» в столице и его органы в провинциях, где монгольская знать, осевшая в Китае, захватила земли с работавшими на них крестьянами и старалась как только можно больше выжать доходов — то общность земли-пастбища для казахского кочевника, независимо от имущественного состояния, сыграла на многие века и свою социальную роль. Им, кочевникам, независимо от того, кто он батыр или простой скотовод, приходилось вместе защищать свою общую землю, или завоевывать у другого народа или племени территории, что тоже делалось сообща. Это создавало предпосылки для сохранения родов, племен в казахской степи на многие столетия. Чтобы быть государством, в первую очередь необходимо наличие трех признаков: наличие армии, системы налогов и территориальной совокупности. Казахское ханство, несмотря на разделение на три жуза, как целое имело все эти три признака. Отсюда бесспорно, что оно представляло собой уже одно из видов феодального государства. Это бесспорно, если сравнить с таким примером: «Рост могущества различных татаро-монгольских племен — кэрэитов, меркитов, опратов, найманов, татар и других, происходивший на протяжении XII века, привел к появлению у наиболее крупных из них найманов и кэрэитов — раннефеодальных государственных образований». («Татаро-монголы в Азии и Европе», 1970 г., изд-во «Наука», Институт Мысли, изречения, письма

Востоковедения, стр. 3). Тоже самое произошло и у казахов на три века позже. Особую объективно-прогрессивную роль в истории играют ханыобъединители, создавшие из раздробленных племен единое государство. Несмотря на явную жестокость тех или иных ханов или царей, прогрессивная роль этих людей очевидна. Почему же должны существовать другие оценки для казахских ханов-объединителей, которые все же большую часть своей жизни возглавляли защиту казахов от многочисленных нашествий. Закономерным является и то, что поскольку вся грамота шла через деяния этих ханов-объединителей, мы должны как бы через призму видеть и деяния самого народа. Это же истина. Ибо какой бы «великий хан» или «великий царь» не был, без поддержки народа ничего не могли совершить. Существование любых древних Орд нельзя механически отождествлять с понятием жуза. Казахское слово «жуз», если оно может быть переложено на «Орду», то «Орду» таким же манером нельзя перевести как «жуз». Слово «Орда» — тюркское, является ханской ставкой (см. «Древнетюркский словарь», Ленинград, 1969, стр. 370). А «жуз» носит по-своему смыслу объединение — союз. «Таким образом, из разноплеменных состоялась политически отдельная община (каум — арабское слово — община, люди, союз, общество), независимо от их происхождения. Так установились и утвердились Орды. Ногайская (Орда) — в Сарайчике, Могул-улусе — в Ташкенте, Казак — в степях засейхунских. Народ Казак разделяется на три сотни — жузы, которые русские называют ордами и которые по старшинству у них называются Большая, Средняя и Меньшая сотни». Сам факт составления этих родов казахских жузов (Орд) доказывает, что деление на три жуза происходило именно после образования Казахской народности, так как многие из этих родов ранее состояли в других каумах, ордах, союзах, а некоторые из них даже находились за пределами нынешнего Казахстана, в частности, алчины. «Посему название алчин, собственное имя всей Младшей Орды, происходит от имени первого законника казахов — бия Майки» (Ч.Валиханов, т. I, стр. 208). Как вам известно, Майкы-бий был современником Чингисхана и действительно племя алчин или алча существовало в татарском сообществе монголов. (См. Рашид-Ад-дин, т. I, стр. 103, где говорится, что из племени алчи — татар называли: мужчин — алчинай и женИ. Есенберлин

щин — алчин или см. «Татаро-монголы в Азии и Европе», стр. 30, где говорится о татарских племенах алухай, дутаут, алчи и чаган). В доказательство того, что термин «уш жуз» появился после того, как организовалось Казахское ханство, подтверждается тем, что в казахском народе существует масса легенд о месте сбора казахов для разделения на жузы и роды — тамгы. В частности мною использованы легенды, существующие в Среднем жузе. Мысли, изречения, письма

ПИСЬМО В ЦК КОМПАРТИИ КАЗАХСТАНА ЧЛЕНУ ПОЛИТБЮРО ЦК КПСС ПЕРВОМУ СЕКРЕТАРЮ ЦК КП КАЗАХСТАНА ТОВАРИЩУ КУНАЕВУ Д. А. Глубокоуважаемый Динмухамед Ахмедович! Уже долгое время определенные товарищи из отдела пропаганды и агитации и отдела культуры ЦК КПК преследуют меня, как писателя. Ежегодно я вынужден обращаться к руководству ЦК КПК для обычного включения меня в план издательства. В качестве последнего примера может служить неслыханное в практике партийного руководства литературы и искусства история с публикацией моего романа «Отчаяние» в журнале «Простор». Этот роман повествует о героической борьбе казахского народа с китайской великоханьской экспансией, о помощи великого русского народа в этой неравной борьбе и о добровольном присоединении Казахстана к России. Роман предварительно был обсужден и одобрен в Государственном Комитете Совета Министров Казахской ССР по делам издательств, полиграфии и книжной торговли, в издательстве «Жазушы», на редколлегии журнала «Простор» и на Секретариате Союза писателей Казахстана, причем кругом отмечалось, что это первый в советской литературе роман на столь важную и актуальную политическую тему. В № 7 и 8 журнала уже опубликована большая часть романа. Тем не менее, 19 июля сего года по указанию тт. Плотникова А.П., Исиналиева М.И. и Байжанова С., даже не читавших этот роман, неожиданно снимается с номера 9 журнала «Простор» его окончание. Отмечу, что именно в третьей части романа происходит прямая битва казахского ополчения с вторгшимися китайскими захватчиками, а также присоединение Казахстана к России и братание казахской бедноты с пугачевскими повстанцами. Это специально делается перед предстоящим в октябре Пленумом по критике СП СССР в Москве по вопросам исторической прозы, чтобы создать там определенное мнение вокруг этого романа — в связи с тем, что он снят с публикации Центральным Комитетом КП Казахстана. Дорогой Динмухамед Ахмедович! Мне самому неудобно так часто беспокоить Вас — большого государственного деятеля — по своим творческим вопросам. Но у меня нет другого выхода, и, надеюсь — Вы извините меня. Прошу Вас способствовать тому, чтобы был положен конец этой непрерывной травле, мешающей мне жить и работать. Ильяс Есенберлин. 7 августа 1973 г. Мысли, изречения, письма

ПИСЬМО В ЦК КОМПАРТИИ КАЗАХСТАНА ПЕРВОМУ СЕКРЕТАРЮ ЦК КП КАЗАХСТАНА Товарищу КУНАЕВУ Д.А. От писателя Есенберлина Ильяса ЗАЯВЛЕНИЕ Глубокоуважаемый Динмухамед Ахмедович! В последние десять лет стало традицией мое вынужденное обращение в ЦК КП Казахстана по поводу издания каждой своей книги. Однако после их выхода в свет ни одна из них не принесла дурную славу Республике и автору. Наоборот, все они были доброжелательно встречены всесоюзным читателем и почти все были изданы в Москве — более полумиллионным тиражом (кстати, несмотря на большую потребность ни одна из них не переиздана на русском языке в республике). В 1975 году я написал роман «Лодка, переплывающая океан»— о большом партийном руководителе и государственном деятеле, об участии его в росте родной республики, в развитии ее культуры, литературы и искусства (предпоследний вариант был представлен в ЦК КП Казахстана 11 ноября 1977г.). Книга прошла широкое обсуждение в Союзе писателей Казахстана (выступило 18 человек) и была рекомендована для работы с редактором. С моей стороны все замечания были учтены и в рукописи в соответствии с ними переработаны. Однако, Госкомиздат Казахской ССР и руководство издательства «Жазушы» заявили, что без указания ЦК КП Казахстана не могут включать в темплан. Дорогой Динмухаммед Ахмедович, моя книга затрагивает ряд серьезных проблем, как указали участники обсуждения, она актуальная и нужная книга, поэтому прошу Вашего содействия о включении ее на казахском языке в темплан издательства «Жазушы» на 1979 год. К сему 5 мая 1978 г.

И. Есенберлин

ВЫСТУПЛЕНИЕ НА ПЛЕНУМЕ СОЮЗА ПИСАТЕЛЕЙ КАЗАХСТАНА Дорогие товарищи! Я прямо Вам скажу, что сегодняшний доклад Первого Секретаря просто меня огорчил. Дело в том, что литературный уровень нашего журнала «Жұлдыз» и пишущих наших братьев не так плох, как ему кажется. Произведения, опубликованные в журнале такие, как «Сахара Салтанаты» Т. Алимкулова, Досжанова «Тімгімді бере кор», Нургалиева «Ат шабыс ерте», Сарсенбаева «Уәде», Сматаева «Бұлақ», Букеева «Сайтан — көпір», Толыспаева «Шок, пен күд», Мусрепова «Жат қолында», Турсынкулова «Анды қара қыз», М. Магауина «Аласапран» и другие. Также опубликованные в «Просторе» романы и повести Черноголовина, Герта, Щеголихина, Владимирова, особенно «Слишком доброе сердце» Щеголихина — нисколько не хуже всесоюзного стандарта. Многие из этих произведений созданы после постановления ЦК КПСС. Надо было Первому Секретарю, поскольку мы обсуждаем это Постановление почти через год, обратить внимание на его действенность. Этого не произошло. Не произошло потому, что во-первых, сам Молдагалиев, который не читал этих произведений, а товарищи, которые подсунули ему тезисы просто подвели. Впрочем насколько мне известно, что Джубан не читает новинки было известно еще когда он работал вторым секретарем. Сейчас он Первый Секретарь. Можно быть великим поэтом, но надо знать и произведения своих товарищей, ибо ты Первый Секретарь. Знать, что происходит, каков литературный процесс на данном этапе — это существо твоих служебных обязанностей. Если бы ты читал эти произведения, хоть одно из них, поневоле пришлось бы тебе упоминать, тем более они опубликованы после известного постановления ЦК. Этого не произошло. Поэтому обсуждение постановления ты свел к повестушке Нурпеисова «Сен». Что произошло? Великий Белинский говорил, что страх Городничего родил ревизора. Так и с тобой, дорогой Джубан: страх перед Нурпеисовым родил перед тобой мнимое величие произведения «Сен». Ибо такого произведения, какое Вы хвалили, в журнале нет. Ее, эту повесть, хвалят Ахтанов, Муртазаев, Бердикулов. Хотя достаточно было бы ограничиться опять таки словами того же Белинского, который говорил «Если хор никчемных писателей хвалит произведение, значит это самое произведение никчемно». Но здесь разговор ведется более глубже. Тут, дорогие товарищи, вся суть в личности Мысли, изречения, письма

писателя. От того, что он видел в жизни, что знает о ней, о людях, что сохранил в памяти, какой тревогой томим, какова его гражданская, нравственная позиция, таково его творчество. Давайте рассмотрим это произведение с этих позиций. Многие говорят, что Нурпеисов затронул проблему Аральского моря. Нужна ли эта проблема? Конечно нужна. Не прав здесь Такен. Любая проблема подвластна художественным решениям, если решение этой проблемы под силу писателю». А если эта проблема не по силам тогда — провал. Проблема Аральского моря — великая проблема. Сейчас идут споры о переброске воды сибирских рек в Арал, или поворота части стока волжской воды, даже прорабатывается идея соединения каналом Каспийского и Аральского морей. Но эти споры происходят между учеными союзного масштаба. А Нурпеисов хочет решать это на уровне директора совхоза и на своем уровне. Но от того, что мечется главный герой — проблема не решается. Можно сказать, что автор сам создал предпосылки провала, профанации проблемы. Второе. Нурпеисов пытается бороться с родофильством и родовыми междоусобицами. Это тоже важная проблема. Но здесь и нужно то, о чем я и говорил, т.е. Гражданская и нравственная позиция писателя. Писатель, который до сегодняшнего дня стоял на позициях именно родофильства, способен ли решать такую проблему? Конечно, нет. Его слова звучат примитивным обманом. Я не верю. Не верю в искренность Нурпеисова. У Вас там нет аргынов. Какой может быть спор на Арале о родах, племенах? Нет их, по крайней мере в Приаралье. Автор ввел сие для обозначения темы, проблемы, ну а поскольку нет предмета, то и не получилась повесть. Третье. Между прочим можно написать хорошую книгу о людях Аральского моря и без этих проблем. Но для этого надо, чтобы героев книги читатели любили или ненавидели. Во всяком случае не оставались равнодушными. Равнодушие великий грех. Роберт Эберхард говорил: «Не бойся врагов — в худшем случае они могут убить тебя. Не бойся друзей — в худшем случае они могут предать тебя. Бойся равнодушных — они не убивают, не предают, но с их молчаливого согласия существует на земле предательство и убийство». Вот какая прескверная вещь равнодушие. Однако, вернемся к «Сен». Самое главное, читатель остается равнодушным к этой книге. В чем дело? Чтобы не утруждать Ваше внимание, я остановлюсь только на главном герое книги. По словам некоторых доброжелателей, это психологический герой. Таково мнение и Мухаметжана Каратаева. Сначала что такое психология. Это наука о восприятии. Что делает главный И. Есенберлин

герой? Автор через воспоминание сталкивает его с прошлым, начиная еще с Алма-Аты. Что же дальше? Дальше главный герой с ненавистью вспоминает встреченных ему в прошлом людей. В свою очередь, все кто окружают главного героя, тоже ненавидят его. А жена его, это вторая Акбола флиртует с другими. Главный герой получается какойто инфантильный, неоправданно много мечущийся. Разве можно любить такого героя? Скорее всего его можно ненавидеть. Но он главный герой его надо любить. А любить его нельзя, он слишком инфантильный. В результате читатель остается равнодушным. Значит, дорогой Джубан, Вы хвалите книгу, которой не существует. Есть еще одна ошибка у автора. Писатель, который мучается не созданием лучшего произведения, а возвеличиванием своего имени похож на торгаша. То, что Вы, дорогой Абдижамиль, выдвигая на республиканскую премию, заставили бедного Бердыкулова напечатать в молодежной газете множество лестных отзывов о своем несовершенном произведении, если не торгашество, то в любом случае безнравственность. Раз коснулся этого вопроса, разрешите несколько слов о нравственности. Еще Нурпеисовым не был написан «Сен», еще тогда, на последнем съезде т. Мулдагалиев загодя выставил эталонами казахской литературы книги Нурпеисова. В то время это меня настораживало. Но я отнес это к ошибкам молодости Санбаева (как мне говорили он написал тот доклад). Но это было несправедливо и началом создания безнравственной атмосферы в нашем творческом союзе. Эта атмосфера в дальнейшем усугубилась выступлениями газеты «Казак адибиети», возглавляемой тем же Ахтановым, Нурпеисовым и Муртазаевым. Между прочим, об этом и знали товарищи из ЦК партии. Однако, вместо того, чтобы пресечь скатывание они проявили странную односторонность. Как результат — сегодня такой доклад. Чтобы очернить журнал, Вы не останавливаетесь перед очернительством всей казахской литературы. Так нельзя. Дорогие товарищи, Мулдагалиев и Нурпеисов, не мне у Вас заимствовать славу, тем более денег и должностей. Я Вам говорю как старший товарищ: никто не собирается занимать Ваши места! Оглянитесь и делайте правильные выводы. 1981 г. Мысли, изречения, письма

ТЕЗИСЫ ВЫСТУПЛЕНИЯ НА СЪЕЗДЕ СОЮЗА ПИСАТЕЛЕЙ КАЗАХСТАНА Достижения: Бесспорно, что Союз писателей Казахстана за последние годы стал более значительным. Хорошо проведена Конференция писателей стран Азии и Африки, Всесоюзные мероприятия: Дни Советской литературы в Казахстане, встречи, юбилеи Абая, Джамбула, Кенена Азербаева и др. Рост числа писателей, главным образом, вырос за счет периферийных авторов, чего раньше и не было. Что касается творчества писателей, то сами цифры говорят за себя: если десять лет тому назад объем выпускаемых книг был где-то в пределах 1,5 тысячи листов, тиражи — 5-6 миллионов, то сейчас объем больше чем 2 тыс. экз., а тиражи почти в два раза, естественно вырос и доход государства в два раза (около миллиона рублей ежегодная прибыль). Характерно, что многие произведения писателей издаются (в смысле всесоюзным) большими тиражами. Так, например, в прошлом году только одного писателя Есенберлина Ильяса издано на пяти языках около полмиллиона экземпляров тиражом, Нурпеисова — на двух языках более 300 тысяч экземпляров. Одним из показателей роста казахской литературы является то, что сейчас довольно высокий рост печатания книг писателей Казахстана в Московских изданиях. Если десять лет тому назад печатались в Москве — 3-4 книги, то только в прошлом году издано в Москве более пятнадцати названий (Алимжанов, Сулейменов, Есенберлин, Нурпеисов, Санбаев, Мулдагалиев и др.). Это показатель Всесоюзного признания нашей литературы. Не менее важным показателем является и то, что сейчас хорошо переводится наша литература на языки народов СССР и языки зарубежных стран (Алимжанов, Сулейменов, Кекильбаев, Ахтанов и др.). Надо сказать, что наши писатели не плохо поработали на тему современности. Появилось немало интересных книг. Недостатки: Самым главным недостатком является то, что казахская литература не создала настоящих, проблемных больших книг на современную тематику (речь не идет об исторических и историко-революционных произведениях, где у нас есть немало достижений), также мы не создали в последнее время больших полотен на тему Отечественной войны. Попытки наших писателей создать проблемную книгу за И. Есенберлин

последние годы на эти темы (книги Ахтанова «Буран», Есенберлина «Золотая птица», «Прикрой своим щитом», Кабдулова «Пламя» и ряд молодых авторов, также на тему войны Жумаканова, Бакбергенова, Кривощекина и др.) не пошли дальше «Миллионера», «Караганды» Г. Мустафин, «Темиртау» 3. Шашкин, а что касается военных тем, то наши книги даже оказались ниже по своему уровню, чем «За нами Москва» Момыш-улы, «Грозные дни» Ахтанова, «Солдат из Казахстана» Г. Мусрепова, написанных двадцать пять-тридцать лет назад. Самая главная задача нашей сегодняшней литературы — это создавать значительные проблемные книги на тему современности. Все наши силы должны быть мобилизованы на это. Хотя я говорил, что немало печатают во всесоюзных издательствах, но все же это крутится вокруг определенных авторов (Алимжанов, О. Сулейменов, Есенберлин, Нурпеисов, Дж. Мулдагалиев, Досжанов, Санбаев). Надо добиться более широкого распространения! Признания всесоюзного читателя (правда, ежегодно СПК делает обильные рекомендации, но не всегда все удается). Также обстоит и с переводом на другие языки. Мы переводимся, но наша литература не сделала такого взлета, как было в переводах Мухтара Ауэзова и Джамбула. Надо издательство «Жазушы», в смысле тематического планирования подчинить СПК. О молодежи. Плохо работает «Простор», надо улучшить его работу. СТЕНОГРАММА ПЕРЕДАЧИ РЕСПУБЛИКАНСКОГО ТЕЛЕВИДЕНИЯ (1980 Г.) «СУХБАТ» О ТВОРЧЕСТВЕ ПИСАТЕЛЯ ИЛЬЯСА ЕСЕНБЕРЛИНА. (ведет передачу Султан Оразалинов) Писатель Ильяс Есенберлин в течение последних двух десятков лет непрерывно изучает и на высоком художественном уровне рассказывает нам многовековую историю казахского народа. И так изо дня в день, из года в год ему в этой небольшой комнате приходится работать не только с утра до вечера, но и с полуночи до зари. Именно в этих мгновениях рождаются художественные портреты как отдельных исторических личностей, так и целого народа. Писатель на этом не успокаивается. Он пытается связать нить времен с судьбаМысли, изречения, письма

ми своих современников. Если мы направим свой взор на казахскую литературу последних 15 лет, то без труда обнаружим произведения И. Есенберлина в качестве самого крупного явления современности. Он через свои исторические романы открыл в нашей литературе свежее направление — литературную целину. Не забывал и актуальные проблемы своего времени. В нашей художественной литературе до него никто не посмел ворошить малоизвестную, полузабытую, запутанную историю народа. И эти «холодные льды» были покорены, освоены, растаяли от жара его сердца и любви к истокам, к прошлому своего народа. По-другому быть не могло. Такие книги мог написать лишь тот, кто питал теплые чувства к своим легендарным предкам. И их славным делам и светлым помыслам. Нас заинтересовала творческая лаборатория И. Есенберлина, и мы сидим в рабочем кабинете писателя, слушаем его: С. Оразалинов: — Ильяс ага, Вы в своих книгах часто описывали взаимосвязь между природой и человеком. Что вы могли бы сказать по этому поводу еще? И. Есенберлин: — Задавая этот вопрос на тему взаимоотношения человека и природы, ты затрагиваешь очень актуальную для меня проблему. Это моя любимая тема. Я описывал реки, величавые ели Алтая на востоке казахских степей; осенний пейзаж, превращенного поистине в «птичий базар», заросших камышом Курголджинских озер; выжженное солнцем пепельно-серое побережье Сырдарьи не только ради самой природы. Для нас — потомков кочевников, жизнь которых прежде была в постоянном движении по степи на лоне природы, где мы пасли скот, занимались охотой не ради забавы, а ради выживания. Тандем: человек и природа в своем двуединстве олицетворяли два берега реки бытия. Именно поэтому, и в древнее время и значительно позднее для неурбанизированого казахского общества, которое вело кочевой образ жизни, роль природы имела первостепенное значение. Состояние окружающей природы, среды обитания казахов трансформировалось в состояние души народа. Взаимосвязь тогда была не опосредованной, как у городских жителей, а прямой. Если вспомним слова Махамбета: «Гнездо сокола на ветках ивы, Ветерок подул, а в печали сокол и мы. У жаворонка свито гнездо в кустах, От наводнения у матери печаль в устах» — то видим, как этот мужественный батыр столь нежно разделяет И. Есенберлин

тревогу даже за диких птиц. При всей аллегоричности строк, тем не менее, судьбы людей переплетаются с природой и в реальности, и в образах. Это вовсе не случайно. Или вспомните стихи Мади: «Моя божественная гора Каркаралы, Ты окутана не тучами, а печалью!» И здесь тоже знаменитый поэт свое внутреннее состояние сравнивает с природным явлением, находя взаимосвязь между ними. Я сам родился и вырос на плодородной ниве, на берегу реки Есил, что находится между Кокшетау и Улытау. С раннего детства я полюбил природу. Зная, что в наших условиях — сурового резко континентального климата и открытой местности с суровым и продолжительным зимним периодом, где человек настолько зависим от капризов природы. Я всегда старался учитывать данную объективную закономерность в своих книгах. Кроме того, я по воле судьбы и по роду своей деятельности, объездил наши казахские просторы. Поэтому хорошо знаком с реками, озерами, горами, лесами, степными краями Казахстана. То, что не знал сам, находил в справочной литературе, расспрашивал людей конкретных регионов, узнавал, где что растет и т.д. Хотел быть максимально объективным и поэтому старался, как можно больше узнать истинное положение вещей относительно природы и мест исторических событий. С. Оразалинов: — В чем особенность вашей личной жизни в творческом пути? И. Есенберлин: — Для меня это самый болезненный вопрос. Я себя еще стариком не считаю, хотя 65 лет — достаточно зрелый возраст. Но, при этом я себя внутренне ощущаю тысячелетним старцем. Был свидетелем разных событий. Встречался с разными людьми. Как у Мухтара Ауэзова, испытал «и огонь и воду». Мое детство и молодость совпала с печально известными событиями 20-х, 30-х годов, когда весь народ пережил социальные потрясения, нищету, голод. Но для меня этот удар судьбы был вдвойне ощутим, так как я рано остался круглым сиротой, воспитывался в детдоме. Несмотря на все невзгоды, я закончил горно-металлургический институт. Но тут началась война, и в 1941 году я попал на Ленинградский фронт. Затем тяжелое ранение, инвалидность. Все это создало из меня нового человека, повлияло на всю мою жизнь, на формирование моих взглядов, убеждений, моего внутреннего мира. Работал и в степи, и в городе. Все это сильно изменило мою дальнейшую жизнь. Я стал литератором, не имея специального образования, так как у меня интерес к хуМысли, изречения, письма

дожественному слову появился с детских лет. Еще в детдоме я писал стихи для стенгазеты. А после войны я пришел в литературу осознанно и окончательно. С любовью и искренне. Мой выбор определила сама жизнь. Почти 10 лет работал редактором киностудии. Когда был редактором студии, приходилось создавать сюжеты кинофильмов, художественное оформление различных произведений искусств. И я, тем самым, прошел великолепную школу оформителя. Еще 8 лет работал на аналогичной работе, то есть был редактором литературного издательства. Данное обстоятельство способствовало дальнейшей моей активной деятельности в сфере литературы, моему становлению в качестве писателя. Поскольку я закончил горно-металлургический институт и был хорошо знаком со многими людьми, занятыми в производстве, от которых я постоянно узнавал их жизнь. Это помогало мне найти свою тему в литературе. С. Оразалинов: — Каково соотношение выдуманного Вами в трилогии «Кочевники» с реальными историческими фактами? И. Есенберлин: — Страна казахов расположена издревле на стыке Запада и Востока. Наш народ со времен кипчаков, с эпохи саков живет на этой древней земле и не является переселенцем. Мы занимаем седьмую часть Советского Союза. По численности коренное населения Казахстана мало изменилось с тех давних пор. Поэтому у народа, который обладает столь огромной территорией, история тоже достаточно насыщена событиями. Она чрезвычайно интересна. У казахов недоброжелатели были и на севере, и на юге. Чего стоит один китайский дракон на Востоке. Все они направляли свои взоры, а затем когги на нашу землю. Они были не прочь поселиться у нас. Наши предки смогли дать отпор всем иноземным захватчикам. Казахские джигиты с юных лет седлали своих коней, крепко держа в руках щит и меч, становились батырами и сражались насмерть с агрессорами. Все эти исторические факты подогревали мое здоровое любопытство с самого моего детства, перерастая в настоящее увлечение историей. В «Кочевниках» придуманных героев мало. В романе «Хан Кене» есть Есиркеген. Он является человеком, стремившимся к русской культуре. Есиркеген мой придуманный герой. Но таких казахов в XIX веке, получивших образование в Оренбурге, Омске из числа молодежи было немало. Около десяти таких людей я знаю из истории. Есиркеген — их собирательный образ. В целом, я всегда стараюсь не уходить от конкретных достоверных фактов. В качестве своих героев в основном брал реальные исторические личности. Поскольку это художественное произведение, ради остроты событий и сгущения сюжета изредка И. Есенберлин

приходилось и подчиняться закону этого жанра. Но ими я не злоупотреблял, что бы из были не сотворить сладкую сказку. В романе «Хан Кене» пять придуманных героев, а в романе «Заговоренный меч» — не более шести. Хотя этих людей в жизни не было, но сюжетная линия без них обеднела бы. События казались бы менее интересными. С. Оразалинов: — В трилогии «Кочевники» роман «Заговоренный меч» от романа «Хан Кене» отличается и по стилю, и по художественному оформлению. Почему? И. Есенберлин: — В целом на мои отдельные книги написано и опубликовано очень много критики. Богатство или бедность языка. Качество стиля повествования — все это обсуждается давно. Что касается разницы между книгами, то, бесспорно, она имеет место. Все мои пятнадцать романов в сравнительном аспекте никем еще не изучены, и поэтому такого рода рассмотрения, конечно, не было. У каждого моего романа свой язык, свой стиль. При всей схожести все мои книги по языку и стилю совершенно разные вещи. Потому что я брал различные темы. В книге «Прикрой своим щитом» меня интересовала тема освоения целины, и здесь прибегал не только к соответствующей терминологии, а учитывал особенности мышления именно этих людей — целинников, их цели и задачи, как новое явление, и оно описано по-новому. Отсюда и язык, и стиль. Поскольку «Золотая птица» посвящена жизни шахтеров, которые почти полжизни проводят под землей в экстремальных условиях, то здесь уже своя специфика художественного обрамления жизни героев. Поэтому разница по стилю в моих книгах довольно значительна. «Заговоренный меч» и «Хан Кене» тоже по стилю не похожи друг на друга. Видите ли, в самом начале все три книги трилогии «Кочевники» я планировал лишь мысленно. В течение многих лет содержание трилогии создавал, переделывал, шлифовал не на бумаге, а в голове. В своей душе. С этими мыслями я жил. Собирал одновременно материалы, факты, документы событий тех веков. Затем их систематизировал, конструировал. Тут мне здорово помогло то малоприметное в литературной среде обстоятельство — роль точных наук, моделирование, изобретательство. Я с детства любил точную науку, прежде всего математику. Моя профессия инженера мне здорово помогла на стадии сбора и анализа огромного объема архивного и другого документального материала. В трилогии «Кочевники» я опасался, прежде всего, за третью книгу, т.е. за роман «Хан Кене», и не случайно. Не секрет, что к личности последнего казахского хана Кенесары и его национально-освободительному движению, десятилетнему вооруженному восМысли, изречения, письма

станию отношение не однозначное. В народе он любим, легендарная личность, а в официальных кругах считается чуть ли не разбойником. Это рискованная тема, от которой до меня пострадали многие историки за объективное отражение сего факта. В сущности данная тема все еще остается запрещенной в нашей историографии и литературе. Поэтому я хотел, чтобы вышла в первую очередь именно третья книга «Хан Кене». Была нарушена хронологическая последовательность в «Кочевниках», но это уже не моя вина. Я так хотел, об этом мечтал. Я думал, что и к первой книге, и ко второй книге особой претензии не будет. Учитывая то, что роман «Хан Кене» для меня стал первым произведением на историческую тему, я соответственно художественной стороне книги придавал больше значения, нежели к фактам, свидетельствам и документам тех времен. Более основательно описывал природу, растительный мир, особенности характеров, поведения людей. И в романе «Заговоренный меч» тоже старался для большей привлекательности. Художественный аспект был для меня не менее важен, чем конкретные факты истории, и по языку, и по глубине мысли. В этих книгах, начиная от сухих фактов и художественного пышнословия сочетал в разумных пределах, чтобы было как у нас казахов принято угощать гостей — «асату», когда на ломтик вареной печени кладут кусочек вареного курдюка (жира), что напоминает бутерброд или бекон. Чтобы читателей не утомлять одними скучными фактами я прибегал к художественным приемам. Это нормально. Некоторые сложные вопросы раскрывал с помощью фольклора. Роман «Хан Кене» потребовал от меня больше времени и усилий, поэтому несколько отличается по стилю от других книг трилогии. С. Оразалинов: — Как Л. Толстой («Война и мир»), как М. Шолохов («Тихий Дон») Вы тоже выбрали в своем творчестве самые тяжелые, трагические периоды своего народа. С какой целью Вы это делаете? И. Есенберлии: — В этом заключается смысл моей жизни, творческой в частности. Суть проблемы в том, что казахские земли слишком часто подвергались нападениям извне. Этот народ чаще и больше других испытывал притеснения, унижения и страдания. Какие только кровопролитные войны он не пережил. В XV веке об этом писал Рашид-ад-дин. После одной такой войны у Рашид-ад-дин записаны слова одного хана: «Впредь можете считать, что казахского народа больше нет!» Таких случаев, когда нация оказывалась на грани физического истребления в нашей истории было много. И этот, казалось бы, уничтоженный народ, сохранив за собой огромную территорию И. Есенберлин

между Западом и Востоком, все же уцелел. Моя главная цель — рассказать своим современникам и нашим потомкам о героическом многострадальном прошлом народа. Я хотел рассказать о пережитом моим героическим народом в той эпохе лихолетья. О его борьбе, мечтах, о мирном будущем, о том, как они сохранили государственность, этническую общность. Как он самосохранился в условиях внешней угрозы и внутренних противоречий. И многие вопросы, вытекающие отсюда, для меня представляли живой непреходящий интерес. Было желание все это показать языком художественного слова. Вопреки трудностям того времени, вопреки силе и могуществу неприятелей мой народ достойно вышел из этих беспощадных войн, сохранив себя. И в «Кочевниках», и в трилогии «Золотая Орда» я хотел рассказать об этом. Я стремился, чтобы мы из уроков истории делали верные выводы. С. Оразалинов: — Сколько времени ушло на написание трилогии «Кочевники»? Этот вопрос я задаю потому, что Вы за 15 лет выпустили 15 книг, т.е. по одной книге в год. Подобное явлений в нашей литературе в диковинку, так как ни у одного нашего писателя нет такого показателя. При всем желании такая интенсивность никому не по плечу. Поистине редкое явление. Такое скорописание, наверняка, требует большого трудолюбия. Это же замечательное качество. Объясните, пожалуйста, в чем секреты столь ураганной продуктивности? И. Есеиберлин: —Если возьмем последний 15-летний период моего творчества, то в 1965 году я выпустил роман «Схватка». И с тех пор в течение 15 лет мне удавалось выпускать в среднем по одному роману в год. Действительно, многие удивляются: «Как он пишет, где пишет, почему так пишет?» Тем более, темы моих книг разнообразные. Шесть моих романов написаны на тему промышленности, две книги — на сельскохозяйственную тему. Особенность моего творчества заключается в том, что я сначала собираю документальную основу. Это материалы архивов, конкретные факты, сведения о событиях. Чаще упор делаю на народный фольклор. Затем собираю и изучаю опубликованные ранее материалы. Читаю, сравниваю, анализирую. Все это подготовительный период. Это год-два, а иногда еще дольше; всю эту информацию запоминаю, проверяю, переделываю, записываю в своей голове. В своих мозгах. Выделяю наиболее интересные моменты и их откладываю в своей памяти, а все что второстепенное, маловажное вытесняю из памяти. Сначала я свои книги пишу мысленно. Только после всего этого остается перенести почти уже готовую книгу из моей памяти на чистый лист. Я никогда не сидел за стоМысли, изречения, письма

лом с бумагой и ручкой в растерянности, не зная, что писать. Иначе зрелое произведение не получится. Это моя практика. Причем, когда я пишу, никогда со временем не считаюсь. Могу писать днем, ночью, неделями, но пока я не закончу книгу в моей душе покоя не будет. Перерыв я делаю только закончив ту или иную работу. Мне так удобнее. Я так привык. Например, роман «Хан Кене» я писал три месяца. Как правило пишу книгу достаточно быстро, так как пишу не жалея себя, но с величайшим удовольствием. Времени для написания книг не жалею. Все другие дела мне никогда не мешали думать о будущей книге. Написать трилогию «Кочевники» окончательно решился в начале 60-х годов, но и к этой работе я шел 20 лет! Шаг за шагом, не спеша, методично. В этом я видел смысл жизни. А фольклорная часть трилогии «Кочевники» жила во мне еще с раннего детства. Без всякого преувеличения скажу, что начиная с 1942 года начал собирать фактологию данной трилогии. Вернувшись с фронта инвалидом и работая в ЦК КПК, мне посчастливилось посетить архивы городов Омска и Оренбурга, и с тех пор я занимался накоплением в своем личном архиве материалов, имеющих отношение к истории моего народа. Я просматривал не только старые материалы, но и все доступные мне: печатную продукцию с 40-х годов до середины 60-х. Так что времени для спокойного сбора данных было, в принципе, предостаточно. Затем оставалось лишь все это «переварить» и выдать книгу «на гора». Само написание с последующей доработкой книг потребовало от 3-х до 6-ти месяцев времени. Как говорит наш северный великий сосед: «Мы долго запрягаем лошадей, но затем быстро-быстро едем». Такой, получается, мой стиль письма. С. Оразалинов: — Из вашего рассказа я убеждаюсь в том, что разные писатели работают по-разному. Одни предварительно долго думают, длительно вынашивают свое будущее произведение, а потом быстро пишут, а другие садятся за письменный стол. Согласитесь, в любом случае спринтерская манера, рекордно короткие сроки в художественной литературе не являются главным показателем. Основным показателем все же является качество. В этой связи, мне хотелось бы узнать от вас о том, что нет ли в Ваших планах доработки, переделки. Пересмотра уже изданных книг с целью улучшения их качества? И. Есенберлин: — Художественное произведение рождается сначала в тебе. Когда пишешь, не жалеешь себя. Напрягаешь все свои возможности, весь свой ум и способности. Малодушие и лень несовместимы с творческим азартом. Твое произведение — частица твоей души и разума. Как гласит казахская поговорка: «птица приземляетИ. Есенберлин

ся на пределе силы крыльев», т.е. в конце своего полета. Писатели тоже обладают определенным творческим запалом. У одного потенциал больше, у другого — меньше. Мы тоже склонны оценивать свои книги позитивно, а иногда несколько предвзято. Так полагают авторы. Мнение читателей, оценки других зачастую отличаются от твоих взглядов. Они говорят: «Это место пусть будет не так, а эта фраза иначе» и так далее. Они высказывают свои замечания. Часто дают советы. Поэтому не бывает идеального художественного произведения. Конечно. У любого писателя бывают книги, которыми они не вполне довольны. Например, если бы у меня было больше времени и возможностей, я бы с удовольствием доработал бы романы «Прикрой своим шитом» и «Золотые кони просыпаются». Годы идут и силы не те, поэтому не знаю, смогу ли я вернуться к этим двум книгам. На 1984 год запланирован выход моего полного собрания сочинений. Если смогу, то те скомканные в спешке некоторые места трилогии «Кочевники» я не прочь расширить. С. Оразалинов: — Ильяс-ага, какое Ваше произведение самое любимое? Если таковые имеют место, тогда почему они для Вас особенно любимы? И. Есенберлин: — Все мои книги появились на свет, если так можно выразиться, в творческих муках. Приходилось и не спать по ночам, и иногда до рассвета сидеть за рабочим столом. Днем на работе думаешь только об этом. Я ни к одной своей книге не относился поверхностно. Образно говоря, какой бы палец ты не порезал — больно одинаково. Когда предвзято критикуют твои книги это очень больно для души. Нет, я не против конструктивной критики. Мне обидно за злонамеренную гнусную критику. Я высоко ценю свои первые романы. Это «Схватка», «Опасная переправа», «Влюбленные», «Хан Кене». Поздние книги писались тогда, когда я уже набрался опыта и жизненного и литературного. То есть их я создавал уже в зрелом возрасте. «Лодку, переплывающую океан» и трилогию «Золотая Орда» отношу к более позднему периоду своего творчества. Я люблю свой роман «Схватка». За то, что главные герои книги мне очень близки, знакомы и понятны, так как я сам тоже инженер. Тем более, это моя первая крупная книга. Затем с большой душевной теплотой я отношусь к роману «Опасная переправа» за то, что книга посвящена судьбе казахской интеллигенции начала XX века, и она построена на основе реальных фактов и событий этого труднейшего периода нашей ближайшей истории. «Хан Кене» люблю, прежде всего, потому, что это итог моего двадцатилетнего поиска. Если я скажу, что на роман о Мысли, изречения, письма

последнем казахском хане Кенесары я потратил пол жизни, то это не преувеличение, не пафос. Так оно и получилось. Эта книга мною была выстрадана. Она из меня выжала все соки. Речь там шла не только о главном герое и о его брате Наурызбае, о его сестре, о родных, близких, его единомышленниках, друзьях и т.д. Мы же с тобой понимаем, что речь идет о кровопролитной десятилетней неравной национально-освободительной борьбе народа в условиях тотального предательства своими же соплеменниками ради каких-то сиюминутных выгод и благ. Такую книгу невозможно писать, не пропуская боль и страдания своих литературных героев через свое сердце, свою душу, так как содержание книги не абстрактное, не выдуманные грезы писателя, а конкретные реальные люди и события. В этом исключительная особенность романа «Хан Кене» и трилогии «Кочевники» в целом. Мое внутреннее убеждение — путь, пройденный ханом Кенесары верный и оправданный, ибо это выбор народа, его чаяние, думы и мечты. Ведь народ-то пошел за ним не от страха, а по доброй воле. Поэтому я считаю, что я написал нужную книгу. В трилогии «Золотая Орда» для меня дороги имена наших эпических героев батыра Шора, Ер Таргына, Едиге и других. Все они исторические легендарные личности. И тот период полон противоречий, трудностей, путаниц. Поскольку я при написании «Кочевников» уже прошел хорошую практическую школу, то трилогия «Золотая Орда» создавалась мною гораздо легче. И к этой книге тоже отношусь с большой симпатией. С. Оразалинов: — Как зрелый литератор, какое хотели бы дать напутствие молодым писателям? И. Есенберлин: — Что касается советов, то необходимо любить труд. Нужно быть полезным своему народу. Как сказал К. Маркс: «нужно писать то, чего не можешь не писать». Нужно исходить из позиции высокого идеала. Сюжетную канву прежде не мешало бы выстрадать, только после этого решить: писать или не писать, как у Шекспира, писанина ради писанины ни к чему. Говорил же Абай: «Что искренно не исходит от сердца, то не доходит до чужих сердец!» Читатель не примет фальшь, гарантом успеха может стать только искренность. Разумеется при наличии таланта. Объект писательского творчества должен обжигать его сердце, теребить душу, стать смыслом его жизни. Иного выхода я не вижу. Подбор темы — половина успеха. У нас ныне много хороших книг. Хороши книги С. Бакбергенова. Зачастую у наших авторов не хватает мастерства. Мастерство в моем понимании не только удачный сюжет, а, скорее всего, убедительность текста. Читатель должен поверить автору. А если люди соИ. Есенберлин

мневаются, то какое это мастерство? Поэтому одни писатели покоряют аудиторию, а другие нет. В этом вся разница. Например, возьмем пьесу «Козы-Корпеш и Баян-Сулу». Превосходная пьеса. В казахской литературе нет лучше этой пьесы, написанной на фольклорной основе. И язык великолепный, и сюжет завораживающий, но если посмотреть на пьесу реалистично, тем более глазами молодежи, то тут, в конце пьесы не хватает мастерства. Мне кажется, что в наше время смотрится малоубедительным умереть в юном возрасте ради любви. Ясно, что Ромео и Джульетта тоже взяты из фольклора, но там присутствует посредник — злодей. С. Оразалинов: — Мы с вами разговор начали с природы. Вы человек, который прекрасно знает прошлое народа. Что Вы думаете о современном состоянии нашего народа? И. Есенбсрлин: — Что касается природы, действительно наш народ и в прошлые века и сейчас живет в условиях далеко не райских в разных природно-климатических зонах нашей необъятной республики. Зима у нас суровая, лето знойное. Бывают засушливые годы. Вот вам и природа нашей Родины. Но наш народ издревле адаптирован к этим нелегким условиям. Даже в засушливые годы мы собираем неплохой урожай колосовых. Поголовье скота и птиц тоже растут из года в год. А это у нас древнее ремесло. И в суровые зимы животноводство не страдает от недостатка корма. Строятся города, фабрики, заводы, села, дороги, очаги образования и культуры. В последние десятилетия успехи Казахстана налицо. Я помню, в моем детстве казахи из Улытау к нам в Атбасар с большим трудом добирались специально из-за пары мешков пшеницы. А сегодня наша республика выращивает ежегодно по миллиарду пудов зерна. Разве это не достижение. Если в начале века редко кто из казахов был грамотный, то сегодня у нас тысячи тысяч профессоров, академиков, писателей, юристов и т.д. Если тридцать веков назад нас было всего три тысячи, то сегодня — шесть миллионов. Сегодня у нас нет нищеты, как явления во времена великих жутов, так как хорошо отлажены механизмы социальных гарантий, все старики получают пенсии. Я убежден, что все это еще не предел, и наш народ должен жить в обозримом будущем еще лучше. Наше завтра должно быть лучше, чем вчера. Байконур, Караганда, Экибастуз, Мангистау, Гурьев, Целина, Алма-Ата. Это неполный перечень нашего успеха. Для писателя существуют святые понятия, которые дороже собственной жизни. Как у моего главного героя — хана Кенесары. Это судьба нашей нации, разумеется, и собственная честь! Вот мое жизненное кредо. И смысл бытия. Для истинных писателей их книги Мысли, изречения, письма

дороже их жизни. У них жизнь не одна, а две. Первая — собственное существование, вторая — судьба героев книг. Для писателя, конечно, дорого и то, и другое. Трудно написать книгу более содержательную, чем описание собственной судьбы. И не каждый автор сможет перерасти самого себя. В целом стать настоящим писателем — трудное искусство. Не каждому по плечу быть совестью, трибуном для современников. Писательство в хорошем смысле вызов обществу. Он, написав книгу на проблемную тему, вызывает огонь на себя в прямом смысле этого слова. И почетно, и опасно, так как писатель один выходит на арену перед народом. Трудно быть настоящим писателем, потому что не каждому дано опережать свое время, пусть даже интуитивно угадывать грядущие события и оказаться властелином дум. У военачальника есть армия, у ученого, лаборатория, у артиста режиссер, зрители, зал на момент действия. А у писателя лишь белый лист бумаги и ручка. Твой фронт — твой письменный стол, твой солдат — твоя ручка. Есть дух, вдохновение — ты победитель. Покоряешь своих читателей не только у себя дома, на родине, но и на чужбине. С этой покоренной вершины тебя тогда не сможет свалить ни богач, ни грозный генерал, ни царь, ни время, даже целая эпоха. Жизнь твоих героев, перекликаясь с жизнью собственной, перерастает в духовное богатство нации. И после смерти крупного писателя, начинается бессмертие второй жизни. Ради такой перспективы можно не жалеть собственной жизни. Но это занятие не для слабаков. Я убежден в том, что хорошие книги переживут своего творца и останутся бессмертными литературными шедеврами. И если народ принял твои книги, появляется уверенность в этом, так как высшая судьба и самый объективный критик — это народ. Он ошибается редко. Один известный русский писатель о Сулеймене Стальском говорил: «Есть великие народы, которые своих незначительных сынов могут показать значительными. Но есть и великие сыны, которые свои незначительные народы смогут показать значительными!» Этот постулат вполне приемлем для настоящих мастеров художественного слова в контексте: народ — летописец. Это вдвойне приемлемо, когда речь идет о малочисленных народах. Писатели, которые пишут о прошлом, о настоящем и о будущем своего народа — счастливые люди. Я тоже себя считаю счастливчиком. Ведь не случайно же сокрушался великий Абай: «Коль мое имя человек, отчуждаюсь от невежд, коль невежда мой народ и мне тоже спасенья нет». Так было сто лет назад. Сегодня другое время. Потому что сегодня наш народ образованный, культурный. Поэтому профессиональный долг каждого писателя написать книгу идейно И. Есенберлин

высокую, как наши горы Алатау, глубокие как наше море Каспийское. Хотя большая часть моей сознательной жизни уже позади, а впереди небольшой отрезок времени, тем не менее, я считаю своим гражданским долгом написать новые книги для потомков. С. Оразалинов: — Я думаю, что у такого крупного мыслителя нашего времени, каковым является наш уважаемый Ильяс-ага, есть, что сказать нам. Но в одной мимолетной беседе невозможно охватить все грани его творчества. Тем более, замкнутый от природы И. Есенберлин скуп на слова при беседе. Такие люди все наилучшие мысли берегут для бумаги, для будущих книг и их трудно разговорить. Они уходят в себя, и самые сокровенные думы держат в себе. Неслучайно его книги насыщены неординарными личностями, характерами, героями. Художественный уровень книг Ильяса-ага, несомненно, высок. По существу, его творчество глубокий философский труд. Книги написаны со вкусом. Это его жизненное кредо. Другое дело, что при всей общенародной любви, творческое наследие И. Есенберлина пока еще не подвергнуто анализу и осмыслению. По этой простой причине оно в кругах как в творческих, так и политических не получило официальной оценки. Надеюсь, что это дело ближайших лет. Произведения И. Есенберлина чрезвычайно масштабны, панорамны, как наши бескрайние степи. С другой стороны, они по значимости, ценности, полезности для своего народа высоки и весомы. А может быть и для мирового, общечеловеческого уровня, говоря без всякого преувеличения. Наш скромный, малоприметный на первый взгляд Ильяс-ага другим народам доказал простую истину о том, что и у нас есть солидные нерядовые произведения художественной литературы и по объему, и по содержанию. И Есенберлин относится к категории тех людей, для которых понятие Родина. народ превыше всего! Даже собственного блага, здоровья и самой жизни. Немногие знают, что этот внешне не столь респектабельный, простой, обычный и, на первый взгляд, растерянный, усталый человек за письменным столом меняется до неузнаваемости. Преображается так, словно его подменили и лично мне напоминает знаменитого скакуна Ахан-Сэре «Кулагера», которому не было равных на соревнованиях. Нас всегда интригует только один вопрос: откуда столько силы духа у нашего Ильяс-ага? Для нас остается загадкой то, что он, будучи большим мастером пера, при устном разговоре несколько меркнет изза своего малословия. И. Есенберлин избегает длинных утомительных бесед. Избегает излишнего откровения и, явно, замыкается. Темп Мысли, изречения, письма

устной речи и его письма диаметрально противоположны. В этом мы видим особенность его характера. И с этим мы вынуждены считаться. Причем, он сам не скрывает и признается в том, что его Бог не наделил ораторским искусством. Но, если ты заденешь за что-то живое, Ильяс-ага свои мысли выдаст ударно, молниеносно, сокрушительно и по-крупному. С одной стороны он казался человеком мягким, податливым, но ты ему возражаешь, и он яростно защищает свою позицию. Горячо, убежденно и основательно, показывая прямолинейность и силу характера. Я все эти признаки нахожу в его литературных героях, которые полюбились читателям своим принципиальным и справедливым нравом. Перевод с казахского Ахмета Дюсенбаева СТЕНОГРАММА ПЕРЕДАЧИ КАЗАХСКОГО РАДИО ТВОРЧЕСКИЙ ПОРТРЕТ И. ЕСЕНБЕРЛИНА (Материалы агентства «Тайказан Казахское Радио») Ильяс Есенберлин благодаря своим чрезвычайно ценным крупным произведениям стал известным писателем для широкого круга читателей. Он, начиная со своих первых стихов и поэм до знаменитых романов, прошел длинный и ответственный путь литератора! И. Есенберлин переступил порог литературного ремесла первоначально в качестве поэта. Из под его пера вышли в 1947 году сборник стихов «Поэма о человечности», в 1957 году — поэма «Песня о большевике», в 1959 году — поэма «Трагедия Биржана». Нет литературного жанра, где И. Есенберлин не пробовал свои силы. Он написал более сорока текстов для песен казахских композиторов. Среди них наиболее известные песни: «Девичья мечта» на музыку Е. Брусиловского, «Домбра» на музыку Байкадамова, «Молодежный вальс» на музыку М.Толебаева. А также он написал тексты песен, исполненных в кинофильмах «Шквал», «На берегу буйного Иртыша», «На крыльях песни», «Тревожное утро» и др. И. Есенберлин работал и в жанре драматургии. Его пьесу «Борьба в горах» в 1956—1957 годах ставил Республиканский театр юных зрителей. Через 19 лет после написания «Поэма о человечности» он, возвращаясь к этому жанру написал либретто о комиссаре Токаше Бокине. Это произведение доказало высший уровень мастерства И. Есенберлин

И. Есенберлина по написанию либретто. Он активно трудился и на ниве переводческой деятельности. Благодаря его переводу казахские читатели ознакомились с рассказами и сказками Д. Ушинского. Перевел роман Жулявского «Красная река». Увлекался и написанием сценариев. Совместно с Ерзикяном поставил художественный фильм «Сплав». И. Есенберлин, работавший долгие годы в жанре поэзии, в начале 60-х годов переходит в прозу. Такая смена ориентиров у писателя произошла в достаточно зрелом возрасте, т. е. как у нас принято считать: «Коней, обычно, на переправе не меняют». Решительный и волевой человек И. Есенберлин поступил вопреки общепринятым меркам, нормам творческой среды. Несмотря на скептические прогнозы коллег, он быстро доказал свою состоятельность в прозе. Вначале, в качестве пробы пера он написал несколько повестей и романов на актуальные темы современников. Это повести «На берегу реки», «Волны Есиля», «Песнь о человеке». Таким образом, прежде чем переходить на романы, он освоил еще одну литературную ступеньку. Испытав свои возможности на разных жанрах литературы, писатель с годами определился окончательно и бесповоротно. Теперь он все силы отдавал своим романам. В нашей беседе И. Есенберлин сказал следующее: — Я рано открыл страницы литературы. Вернувшись с войны, написал поэмы «Айша», «Султан», «Поэма о человечности». Они вышли в виде книг. Писал и другие стихи и поэмы. После них написал крупные романы «Схватка», «Опасная переправа», «Влюбленные». Только после них перешел к историческим романам. Об этом я мечтал многие годы. Таким образом, приступил к написанию своей исторической трилогии «Белая Орда». Это первоначальное название трилогии «Кочевники», которая оказалась не по душе нашим идеологам и цензорам. На эту трилогию ушло двадцать лет моей жизни. Сложность заключалась в том, что у нас не было раньше книг по данной теме в качестве подражания, образца что ли. Вторая причина — очень мало научно-исследовательских работ наших историков. Пришлось все эти пробелы восполнять самому. Учитывая наличие партийной политики и потребность в самом обществе подобной информации я был, так сказать, между молотом и наковальней, приходилось идти на определенный компромисс при изложении горькой исторической истины. Книге И. Есенберлина «Схватка» академик Маменов в своей статье «Книга побуждает мысли» в газете «Социалистік Казахстан» от Мысли, изречения, письма

05 марта 1967 года дал высокую оценку. В 1968 году роман был удостоен государственной премии Казахстана имени Абая. О творчестве Ильяса Есенберлина тепло отзывается академик Рахманкул Бердибаев: — И. Есенберлин — один из тех, кто уже внес огромный вклад в дело развития нашей родной литературы. Творчество писателя на виду. Почти все его книги получили высокую оценку, как критиков, так и самого народа. Творческая активность Ильяса на редкость высока. Он трудится по двум крупным направлениям: наше прошлое и настоящее. Историческая тема и тема современности. Совмещать их дано не каждому литератору. Дело в том, что наши, казалось бы, самые маститые писатели не смогли уйти в глубину веков дальше XIX века. Здесь И. Есенберлин совершил не столько дерзость первопроходца, сколько подвиг мыслителя с пытливым умом и широчайшим кругозором. Мы также беседовали с писателем Кабдешем Жумадиловым, с человеком, близким к писателю, редактировавшим многие его книги: — И. Есенберлин является наиболее продуктивным писателем последних двух десятков лет в нашей литературе. Он за десять лет выпустил восемь романов. С первого взгляда это кажется многовато. Естественно. Творческая работа обычно оценивается не по объему, а по качеству. Но у Ильяс-ага качеством ни одна его книга не страдает. Совмещать эти две несовместимые вещи сможет только большой талант, чем не обделен И. Есенберлин. Многие считают, что И. Есенберлин стал широко известным в народе только благодаря своим историческим романам. Это неверно, так как он является автором многих романов и повестей на тему современников. Здесь мы вспоминаем слова Генри Джеймса о том, что для большего успеха в литературном поприще писатель должен иметь на руках большие события. Эти слова совершенно уместны в адрес уважаемого всеми нами прославленного летописца своего народа Ильяса Есенберлина. Это так и об этом знает сам читатель. Перевод с казахского Ахмета Дюсенбаева И. Есенберлин

ОТВЕТ НА РЕЦЕНЗИЮ ПО КНИГЕ «ЗОЛОТАЯ ОРДА» Ильяс Есенберлин Я прочитал рецензию Дербисалина. Её написал человек, совершенно незнакомый с историей Золотой Орды. У него отсутствует представление о самом государстве, о той опорной силе, благодаря которой она просуществовала три столетия и о причинах распада могущественной империи. Опираясь на марксистскую теорию рецензент утверждает о том, что, якобы, сам народ развалил Золотую Орду. Автор пишет: «Самое главное — народ созрел, он стал сильным, объединившись собрал силу, перестал идти на поводу правителей Орды, искал пути самостоятельного существования, объединился с русскими княжествами, дал сокрушительный бой и, тем самым, народ взял да и развалил Золотую Орду. По Дербисалину — пробудилось самосознание у простого народа и Дешт-и-Кипчак разрушил Золотую Орду. Я прочитал о Золотой Орде сотни книг, но такую новость встречаю впервые. Суть рецензии построена по упрощенной схеме: поскольку правителей-эксплуататоров должен уничтожить народ, тогда и Золотую Орду тоже должны свалить низы. Это его предположение основанное на идеологии переворота 1917 года в России, когда пролетариат распустил самодержавие. Разве немецкий народ смог бы сам разрушить правительство Гитлера? Считая, что золотую Орду разрушил народ, Дербисалин далее ищет антирежимных вожаков из простой среды. Не находя в моей книге лидеров освободительного движения, рецензент ставит под сомнение правдивость моего изложения событий той эпохи. Он ищет колоритные образы народных героев, восставших против правителей Золотой Орды, и, не находя их в книге, сокрушается. Он вспоминает предводителей рабов римского восстания, В. Ленина, Э. Тельмана и многих других. При Золотой Орде не было такого явления, и, изучив всю доступную мне литературу об Орде, я не встречал ни одного имени подобного революционера. Тогда пусть рецензент сам назовет имя повстанца в Золотой Орде. Действительно, против монгольских нашествий были организаторы сопротивления. Это в Дешт-и-Кипчак Бошман, в Бухаре — Тараби, на Руси — Коловорот, в Венгрии — девушка Ланка. Их дела, действия, подвиги мною были описаны в первой книге трилогии в полном объеме. Учитывая, что при правителях-угнетателях всегда найдутся неМысли, изречения, письма

согласные с положением дел, я включил в книгу в качестве прообразов таких героев как Ардак, Акберган, Коломон, Салимгерей, Тандам, Кундуз и других, хотя в реальности таких людей не было. Описал их восстания несмотря на то, что их тоже в таком масштабе в Золотой Орде не было. Я удивляюсь, что рецензент всего этого не замечает. А больше злоупотреблять вымышленными героями и собирательными образами я не мог. Это было бы равносильно насилию над историей. В целом народы Дешт-и-Кипчак сопротивлялись Золотой Орде? Пусть будет по Дербисалину, т.е. против. Смог бы культурный, просвещенный немецкий народ опрокинуть режим нацисткой Германии? Золотая Орда тоже опиралась на военную силу, как и Германия 30 - 40х годов. И то, и другое государство было разрушено за счет другого, более влиятельного внешнего фактора. У Золотой Орды при ее распаде были и внутренние мотивы, но не в виде народного гнева, а чисто экономического плана, потому что кочевая империя отстала от соседей в сфере производства. Немаловажные причины распада Золотой Орды — это внутренние неурядицы, когда за двадцать лет здесь сменилось 14 правителей. Данные обстоятельства равносильны самоубийству империи. В заключении хочу сказать, что Золотая Орда — это кочевое государство со своей спецификой. В ее поражении и распаде имеет место множество особенностей, не характерных современным государствам и другим империям. Рецензент к вопросу распада Золотой Орды подходит шаблонно, не учитывая отличительную черту этого государства. В основном критик учит меня как писать книгу. Тут поучительный тон не уместен. Мне были бы интересны замечания по существу. Меня оппоненты часто обвиняют в поверхностном подходе при описании истории Золотой Орды. Уверяю вас, если я увлекся бы детализацией фактов, тогда потребовалось бы не три, а триста книг! Это же очень обширная тема, ведь речь идет о рождении, становлении и распаде огромной по размерам, сложной по структуре, пестрой по составу сверхдержавы средневековья. Поэтому, чтобы не утомлять читателя, я был вынужден быть предельно кратким при описании отдельных событий, что ставится мне в упрек. Скорее всего это придирка, нежели объективная оценка. Они хотят лишь меня обидеть. Ну и пусть! Я знаю, что от этого значение моей книги нисколько не уменьшится. Перевод с казахского Ахмета Дюсенбаева И. Есенберлин

ПЕРЕПИСКА Ильяса Есенберлина со своим братом Равнаком Есенберлиным. Переписка продолжалась 50 лет, здесь Вы можете прочитать некоторые отрывки из писем последних лет. Перевод с казахского Ахмета Дюсенбаева Ильяс! В госпитале прочитал твой роман «Прикрой своим щитом», опубликованный в четвертом номере журнала «Простор». Это же очень солидная тема, насыщенная событиями и достаточно красивым художественным языком. Чтобы написать подобные вещи нужно хорошо знать сельское хозяйство, природу. Когда я прочитал твои книги «Схватка», «Золотая птица», «На берегу реки», то понимал, что их автором является горный инженер. Прочитав твои исторические книги, я удивлялся и думал о том, где ты брал все эти данные. Как не радоваться, если я знаю, что ты родился и вырос в городе, окончил технический институт и был далек от жизни села. Мне трудно быть справедливым критиком, тем не менее я убежден в том, что эта книга является одной из самых лучших книг в Союзе на сельскую тему. Её нужно переиздать в Москве. Если бы я был режиссером, то лучшего сценария для фильма не искал бы. Что скажут критики? Недавно в «Литературной газете» я прочитал странное, на мой взгляд, утверждение 3. Кедриной про книгу А. Нурпеисова «Кровь и пот» о том, что она «могла быть названа энциклопедией революционного преобразования степи XX века». Судя по такой оценке, казахи на своих обширных степных просторах должны были разводить рыб, а не пасти скот. И книга, посвященная жизни рыбаков, а претендует стать энциклопедией по всей степи Сары-Арки. Что это, попытка поднять эту книгу до уровня «Абай» М. Ауэзова? 01.06.74 г., Равнак, г. Москва Ильяс, Диля! Воздух курорта «Боровое» помог вам? Как проводит каникулы Козыкорпеш? Сам первого июля вышел на работу. Месяц назад в московские книжные магазины поступил «Заговоренный меч». Книгу я отыскал и купил. Теперь наблюдаю, как книги Мысли, изречения, письма

расходятся. Сомневался и думал о том, что неужели в Москве найдутся люди, которым интересна наша казахская история. Много оказалось. В самом крупном магазине «Московский дом книги» на Арбате «Заговоренный меч» разобрали буквально за одну неделю. В магазине «Книжный мир» на улице Кирова тоже распродали книгу быстро. Уже нет ее в «Книжной лавке» на Кузнецком мосту и других магазинах. «Отчаяние» в этот магазин не поступало. Её, видимо, не будут продавать. Когда будешь у нас? Ждем писем. 12.07.74 г., Равнак, Вера, г. Москва Равнак! Твое последнее письмо получили. Как вам нравится ваша новая квартира? Дети работают. Мы с Дилей собираемся в санаторий «Алма-Ата». В конце следующего года, видимо, уйду на пенсию. Как бы не было тяжело, но работаю. Недавно я отправил по твоему старому адресу три номера журнала «Простор». Не получил? 09.06.73 г., Ильяс, г. Алма-Ата Равнак, Вера! Мы рады, что получили ваше письмо. Мое 60-летие здесь встретили публикациями во всех газетах. В драматическом театре планировали вечер по этому поводу, но я был против помпезности и организаторы отменили данное мероприятие. Мои труды народ знает и ценит. К чему очередная шумиха. Специально людей не собирал, а тех, которые сами приходили встречал радушно. Мои книги выходят. Роман «Прикрой своим щитом» вышел на казахском языке. Тебе пришлю. На русском языке книга принята темпланом издательства «Советский писатель» на 1976 год. На производство ушел мой двухтомник. На следующий год на эстонском языке будет издан роман «Опасная переправа». «Хан Кене» уже опубликован на языке горных алтайцев. В этом году выходят «Опасная переправа» на латышском языке, «Влюбленные» на узбекском языке, «Хан Кене» на башкирском языке. Недавно на казахском языке вышел роман «Отчаяние». В марте, если суждено поехать к вам, то сам привезу книгу. На следующий год хочу включить в план трехтомные избранные сочинения. Поживем, увидим. В целом, такова ситуация. И. Есенберлин

Как ты сам? Здоровье, творческие дела, служба? Дети? Напиши обовсем. До встречи Ильяс. 09.02.74 г., г. Алма-Ата Равнак, Вера! Мы искренне рады, что твоя операция прошла удачно. Желаем скорого выздоровления. Наши дети обустроены. Мой долг теперь помочь дочери. Не знаю, смогу ли воплотить свою мечту в жизнь, так как стал часто болеть. Равнак, ты не переживай за кооперативную квартиру Раи — своей дочери. Первоначальный взнос мы оплатим. Только скажи когда и сколько. Привет детям. Выздоравливайте. До свидания. 23.03.74г., Ильяс, Диля, г. Алма-Ата Равнак, Вера! Работаю. Болею. Пишу роман. Недавно в Москве издательство «Известия» выпустили мой роман «Отчаяние» на русском языке. Тираж, кажется, три тысячи экземпляров. Ещё не получил книгу. В мае, видимо, поеду в Москву на пленум Союза Писателей, тогда привезу книгу и на русском, и на казахском языках. «Заговоренный меч» на русском языке выйдет в мае этого года. 21.04.74г., Ильяс, Диля, г. Алма-Ата Равнак, Вера! Мы отдыхаем в «Боровом». В Алма-Ате я неожиданно заболел. Спазмы головного мозга. Опасная болезнь. Сейчас лучше. Курорт «Боровое» как никак родина же. Кажется, что чистый воздух нам здорово помогает. Я-то должен жить пока Козыкорпеш не встанет на ноги. Мне передали, что в Москве в книжный магазин на Кузнецком мосту поступили «Заговоренный меч» и «Отчаяние». Таковы дела. 02.07.74 г., Ильяс, Диля, курорт «Боровое» P.S. Куда поедут на лето ваши дети? Может, отправите их в Алма-Ату. Мысли, изречения, письма

Равнак! Недавно на казахском языке вышла моя книга «Прикрой своим щитом» о Целине. На русском языке она должна выйти в издательстве «Советский писатель». Я давно закончил свой роман «Лодка, переплывающая океан» о нашем первом руководителе. Некоторые люди убедили Д. Кунаева о том, что это вредная книга. Книгу перевел на русский язык и отправил в ЦК КПСС и редакцию журнала «Новый мир». Журнал отзывается очень хорошо. Что скажет ЦК — неизвестно. Я за эту книгу не волнуюсь, все равно потом выйдет. Говорил же М. Булгаков: «Хорошо написанная вещь не может быть неизданной». Собираюсь на пенсию. Устал. 28.12.74 г., Ильяс, г. Алма-Ата Равнак! Я на прежней работе. В конце года ухожу на пенсию. Очень устал. В этом году в издательстве «Молодая гвардия» роман «Заговоренный меч», в издательстве «Известия» роман «Отчаяние». Оказывается, что «Влюбленные» переводятся на немецкий язык, «Хан Кене» на чешский язык, «Опасная переправа» на болгарский язык. Что касается ордена «Знак Почета», то если даже дадут, то с большим трудом. Три года назад они меня награждали орденом «Красного Знамени». На это и ссылаются. Не верю. Хотя, спасибо им за то, что хоть отметили. Получил письмо из Верховного Совета по поводу моих боевых наград («Медаль «За боевые заслуги» и еще две медали), которые я потерял, когда сидел в тюрьме. Нашлась еще одна медаль «За боевые заслуги». Пока у меня два ордена и семь медалей. Достаточно. Лишь бы дети были здоровы. На сегодня моя задача опубликовать роман «Лодка, переплывающая океан». Д. Кунаев сам не читал, а попросил своих подчиненных, а они яростно против. Было бы здорово, если бы как обычно победил этих. Вообще, надежда есть. Такие дела. Сам, наверное, поеду в Москву. 25.01.75 г., Ильяс, Диля, г. Алма-Ата Равнак! Я теперь на пенсии, но дел стало еще больше. Последние три месяца был занят подготовкой трилогии «Лютые кочевники» из трех моих романов: «Заговоренный меч», «Отчаяние», «Хан Кене». ПоИ. Есенберлин

скольку это моя основная работа, то её внимательно просмотрел с начала до конца. В конце этой недели выходит мой двухтомник из четырех книг: «Влюбленные», «Схватка», «Опасная переправа» и «Золотая птица». Козыкорпеш в Джезказгане на практике. В Москве включена в план издания на 1977 год моя историческая трилогия под названием «Кочевники». Сказали, что хорошие рецензии. В Москве мои книги выходят легко в том случае, когда сначала книга издается в Алма-Ате на казахском. 10.07.75 г., Ильяс, г. Алма-Ата Равнак! Посылаю эти книги. Прочти новую книгу Олжаса. Это очень ценная и прекрасная книга. Ты спрашиваешь о моей повести «Песнь человечности». Книга, кажется, вышла еще осенью 1974 года. Мне один писатель позвонил из Москвы и говорил о том, что моя одна книга вышла на немецком языке. Он сказал, что название книги «Меч и свечи». 22.07.75 г., Ильяс, Диля г. Алма-Ата Равнак! Мои дела по-прежнему. Рассмотрели «Лодку, переплывающую океан». Рукопись сдал в издательство. Оно выполняет требования ЦК КПК. Не теряю надежды. Но пока ничего не известно. В настоящее время я собираюсь написать обширную историческую трилогию «Золотая Орда». Сбор материалов завершил. Это действительно глобальная тема, имеющая международное значение, поскольку в орбиту интересов правителей той империи входили Россия, Европа и Восток, где столкнулись политика, экономика, противоречия, религии, войны. Причем, образно говоря, «Золотой Колушкой» прославленной на весь мир Империи Золотая Орда — это кипчаки, то есть казахи. Это исторический факт, однако, игнорируемый по известной причине. Если смог бы написать и издать эту книгу как «Кочевники», тогда я достиг бы больших успехов. Скоро должен приступить к написанию «Золотой Орды». Мои «Кочевники» получают высокую оценку. Просят из других республик для перевода. Пока, будьте здоровы, Ильяс. 08.08.78 г., г. Алма-Ата Мысли, изречения, письма

Равнак! Как поживаете? Дети как? Фруза прошла предзащиту своей диссертации. Козыкорпеш в аспирантуре. Я очень рад, что «Лодка, переплывающая океан» тебе понравилась. В позапрошлом году я сдал рукопись этой книги в журнал «Новый мир». Если на казахском языке книга выйдет у нас, тогда откроется дорога и русскому варианту у вас. Здесь боятся, что герои книги будут узнаваемыми в лице руководителей. Но сегодня меня больше волнует не «Лодка...», а «Золотая Орда». Если здоровье позволит, то хочу закончить книгу в этом году на казахском языке. Все же годы не те. Стал быстро уставать. Возможно, после этих книг ничего крупного писать не стану. Поэтому тороплюсь. Поздравляю с наступающим Новым годом. До скорой встречи, Ильяс. 05.01.79 г. Алма-Ата И. Есенберлин

АБУ НАСЫР МУХАМЕД АЛЬ-ФАРАБИ (завещание потомкам) ВСТУПЛЕНИЕ Древний кюй изначальный — аль-Фараби; Сколько песен печальных — аль-Фараби, Он вдохнул слово жизни — в струну домбры, Наш кипчак гениальный — аль-Фараби, Но не радость души, не любви поцелуй Извергает из душ исторический кюй — В нем слезами печали струится родник Так о прошлом далеком тоскует старик, О других невозвратных годах молодых — Этот кюй, этот плач, этот горестный крик Сколько звуков степных извергает домбра, Словно соткана песня из серебра; О великом мыслителе слово мое, О великом брении зла и добра, Древний кюй изначальный — аль-Фараби, Сколько звуков печальных — аль-Фараби. Каждый новый напев — столкновение сил, Состязанье умов и восторги любви. ПЕСНЯ ПЕРВАЯ Этот кюй до восхода я слушать готов, И опять до заката я слушать готов, Нет раскаянья в нем, сожаления нет, Мне понятна мелодия песни без слов. Песню слушает вольный мой край молодой — И ребенок довольный, и старец седой; Все мы нынче потомки аль-Фараби, Наши души ликуют вместе с домброй. Нескончаемый день — сколько радости в нем! Серебрится он соболем и ковылем. Соревнуясь в борьбе, золотую звезду Достигают таланты упорным трудом. Фараби не имел этих ярких наград, Его жизнь — борьба и крушенье преград. Мысли, изречения, письма

Народ не покинул любимую землю В нелегкие дни, кто б его не теснил О чем по преданиям помнит наш век — Великие стены воздвиг человек: Александрию и чудо Герона, Сокровище древних библиотек. Не все мракобесью подвластно, мой друг; И в древности славились храмы наук. В Медине, в Мысыре, в Шаме и в Мекке Ценились и ум, и талантливость рук. Детей в медресе обучали тогда Ремеслам, наукам. Такая среда Порой выдвигала великих ученых И зодчих, украсивших города. Тогда изучили персидский, латынь, Зубрили хадисы по книгам святым, Вот так и попал с караваном тот мальчик К воротам наук, для него золотым. Не скоро он свыкся с чужою средой, Все помнилась юрта и край свой родной, И майские степи, но жажда к наукам Его породнила с высокой звездой. И вера — всегда в обстановке любой, Не мог он расстаться с кипчакской домброй. И там, на чужбине, подруга степная Пленяла его задушевной игрой. ПЕСНЯ ТРЕТЬЯ Кто на свете от радостей жизни уйдет Бороздить океан неизведанных вод, Колесить по земле, по родным тосковать — Может в нем неразгаданный гений живет? У кого на душе беспросветная грусть — Описать это чувство я сейчас не берусь; Но когда нет ни капли внимания к тебе — Не сломайся душой, не согнись и не струсь. Уважаю, когда побеждают судьбу, Пусть к позорному их выставляют столбу, Пусть на казнь ведут, словно кремень они, И. Есенберлин

И достойно идут, ставят крепко стопу. Я всегда удивляюсь аль-Фараби — Сколько бед ожидало его впереди?! Он пронес незапятнанным имя свое И в неравной борьбе многих он победил. Были мудрыми жизнь его и дела. Его цель благородная в жизни вела. Не кривил он душой, слов пустых не бросал И за это ему от народа хвала. Как бывает порою опасен шаблон, Льет медовые речи на нас пустозвон; Не хотелось об этом сейчас говорить — Да бывает немало никчемных имен. Ведь одни, только видом своим хороши, А посмотришь — ни сердца у них, ни души. Славен тот, кто творит на планете добро — У таких самородков учиться спеши. Жаль, что молодость занята часто собой, И не тех мы считаем друзьями порой; Но и старец иной не найдет уже сил, Чтоб исправить ошибки поры молодой. От такого стыда жизнь свою сохрани, О хорошем, домбра моя, всюду звени. Только счастье одно я теперь признаю — Старость, юности честной не измени. Наше утро и радость — аль-Фараби. Наша мудрая старость — аль-Фараби. Я склоняюсь пред ним — от завистников всех Свое доброе имя он оградил. Их немало бывало во все времена, Ветер сорный сеял их имена; Ради славы своей, ради легких удач Загоняли Пегаса они, скакуна. Но да что там удача! Я знал одного Он готов был себя обогнать самого. Все хотел быть великим, удачливым быть — Все забыли теперь громкий титул его. Не доставит поэту почета хула. Только славные нас возвышают дела. Мысли, изречения, письма

Только тот уважаем и всеми любим, Кто всегда был противником грязи и зла. Друг, не сетуй на бремя своих неудач, И в подол своей женщины дома не плачь; Светлый ум не тирань бесполезной враждой — Есть на свете не мало достойных задач. Пусть же будет примером — аль-Фараби. Был в науках он первым — аль-Фараби. И поэтом он был, и мыслителем был — Гениальный ученый аль-Фараби. Философия, алгебра, музыка — вот Краткий свод увлечений его и работ. Он дает объясненья забытым трудам; И трактат о политике он создает. Как ни странно, но лозунги нынешних дней — Отголоски его позабытых идей. Он неравенство, рабство и свой век порицал, Выдвигал он идеи согласья людей. Против войн истребительных он выступал. «Идеальный» он город провозглашал. В красоте, в справедливости, в дружбе людей Государственный видел он идеал. Как сумел он подняться до этих вершин — Сын кипчака и времени дикого сын; Как сумел устоять и окрепнуть сумел В этой битве умов, на чужбине один? Как сумел эти трудности он одолеть — Не ослабнуть, не сдаться, не умереть, Побеждать неудачи, врагов побеждать — Как сумел он в столетьях долгих гореть. Что решающим было — молодость, труд? Ведь не сдержан лишь тот, кто характером крут. Он, наверное, знал: нетерпение — враг; Только выдержка — наша зашита и друг. А когда наступала глухая пора, Может быть вдохновляла подруга — домбра, На родном говорила с ним языке, Помогала в недобрые вечера. Песня лебедем к чистым озерам плыла, И. Есенберлин

От взглядов крылатых и стройных плечей, От тех изумительных быстрых, степных, Звенящих серебряным звоном, речей. От них у поэтов немеет язык, И если ты их красотой удивлен — Ты будешь умен и силен, и велик. Когда бы любовь постоянно жила. То вечным бы счастьем земля зацвела; И мы бы не знали тех горьких невзгод, Когда бы любовь нас по жизни вела. Любовь — это полная солнцем земля Высокое небо, большая луна Красивые души, свободная речь И даже движение вечных планет. Любовь покрывает миры и сердца, Порою она тяжелее свинца. И слышал всю жизнь аль-Фараби Серебряный звон ее бубенца. ПЕСНЯ ЧЕТВЕРТАЯ Не много достойных в истории есть, Их можно свободно всех перечесть. И тот, кто пытается их очернить Свою потеряет и совесть, и честь. Величие — разве его позабыть? А пламенный ум разве можно убить? Поэтому ярко, всему вопреки, Сияет учение аль-Фараби. Уж коли любовь, как родник глубока, Не мало я пил из того родника, И, может быть, в жизни чего-то достиг, Но так ли заслуга моя велика? По свежим следам и обломкам подков Я хронику создал недавних веков. И в этом предел мой — и жизни, и сил: Размах моих крыльев всего лишь таков. У каждой эпохи свои есть сыны, Талантливей будут труды рождены, И. Есенберлин

Прилетел наш земляк, знаменитый казах, Нашей Родины, нашей культуры полпред. И в Мысыре во имя любви и добра Деревянная вновь зазвенела домбра. И звучал над землей казахский оркестр, И народы пленяла эта игра. Пусть над миром мелодия дружбы звенит. Пусть мелодия эта сердца веселит. А герой моих песен аль-Фараби Будет вечно на этой земле знаменит. Долгой тысячи лет путь суров и далек. Оседлать я такого тулпара не смог. Одного я хочу, чтоб героев своих Помнил в будущем Запад, и помнил Восток. Перевод с казахского Геннадия Круглякова И. Есенберлин ВТОРАЯ ЧАСТЬ Воспоминания современников об Ильясе Есенберлине

Нурсултан Назарбаев, Президент Республики Казахстан Ильяс Есенберлин не только крупнейший представитель казахской литературы, но и яркая личность, занимающая достойное место в истории казахского народа. Среди казахских писателей он, пожалуй, первым посвятил свое перо сложной и острой теме борьбы казахского народа за национальную независимость и обретение государственности. И сам Ильяс Есенберлин, и его замечательные произведения не вписывались в идеологические стандарты тоталитарной системы. Это не могло не сказаться как на его личной судьбе, так и на судьбе его творений. С болью и горечью вспоминаешь сегодня как тернист и долог был путь к читателю каждой из его книг. Цензурные мытарства, заговор молчания или яростная травля со стороны официальной критики — это лишь часть того, что пришлось испытать писателю, чей многогранный талант можно еще назвать и мужественным. Неустанный труд был той крепостью, перед которой оказались бессильными те, кто надеялись приручить писателя-борца и направить его по «верному пути». Несмотря на все трудности, Ильяс Есенберлин оставил после себя собрание прекрасных произведений. Центральное место в его творчестве занимает знаменитая трилогия «Кочевники», которую отличают эпический размах, динамизм действия, живые и неповторимые образы выдающихся деятелей казахской истории, точный и выразительный язык. Ныне переведенная на многие языки мира, эта трилогия по охвату многообразных сторон национального бытия может быть названа энциклопедией жизни казахского народа. Нашли признание у читателей и его романы «Опасная переправа», «Влюбленные», «Золотая птица», «Схватка», «Прикрой своим щитом», «Золотые кони просыпаются», тепло встреченные широкими кругами читателей. Последние годы его жизни ознаменовались еще одним выдающимся творческим свершением — созданием еще одной блистательной исторической трилогии «Золотая Орда», достойно увенчавшей его многолетний писательский труд. Наверное, в наши дни не встретишь человека, мало-мальски знакомого с казахской литературой, который бы не читал произведений И. Есенберлина. Сегодня к нам возвратились славные имена выдающихся деятелей Воспоминания современников

казахского народа, посвятивших свою жизнь борьбе за национальную независимость, само упоминание которых в не столь давние времена было немыслимо. Многие из них — герои книг Есенберлина. Это такие крупные политики, как Аз-Жанибек, Праведный Касым, Могущественный Есим, Акназар-хан, Аз-Тауке, грозный Аблай, последний казахский хан Кенесары и такие знаменитые батыры, как Каракерей Кабанбай, Канжигали Богенбай, Шапырашты Наурызбай. Давайте не забывать, что во многом именно И. Есенберлину мы обязаны возвращением этих имен. Сегодня проводятся памятные торжества, связанные с их жизнью и деяниями, научные конференции, выходят статьи и книги. Их имена увековечиваются в названиях городов и улиц, природных и культурных памятников. Писатель же был первым, и потому на его долю выпали все тяготы и опасности, подстерегающие первопроходца. Все, что он сделал, можно смело назвать гражданским подвигом. Еще одна неоценимая заслуга Ильяса Есенберлина заключается в том, что благодаря многочисленным переводам его книг на многие языки мира о казахском народе, о нашей прекрасной земле, героической истории и самобытной культуре узнали люди на всех континентах. Сейчас, когда наше молодое независимое государство переживает непростой период становления, мы неслучайно обращаемся к таким святым понятиям, как духовное согласие, дружба, верность традициям. Литература всегда утверждала эти высокие идеалы. Они были духовными ориентирами и Ильяса Есенберлина. Многогранное творческое наследие этого талантливого писателя всегда служило и впредь будет служить гуманным целям. 1992 г. Воспоминания современников

Динмухамед Кунаев БЕССМЕРТИЕ Есть такие назидания, сказанные поэтом Жанаком: «Хан — это крепость, народ — кладезь мудрости, защитник его — батыр, мулла, как пиявка, сосет свой народ, если оратор словом блистает, бий судьей себя мнит, песнь как красота, кюй — это суть твоя, акын — скакун быстроногий...» Казахи велики тем, что высоко ценят глубокую мысль. Взять хотя бы такое изречение: «Один хан стоит сорока умов». И вправду, имя достойного не меркнет как и стих поэта, если он жил чаяниями своего народа, вслушиваясь в его скорбь и печаль, оберегал свои земли и народ, сохраняя его единство во имя будущего. Никоим образом не умаляя заслуги дальновидного правителя, мне хочется вспомнить об истинных властителях, которые рождаются лишь раз, о ювелирном мастерстве поэтов сказителей, чей обжигающий язык, острый ум и крылатые слова стоили сорока ханов. Вот, к примеру, такая притча, одна из многих, живущая в народе от сказителя жиренше. Когда-то в одно из времен, известное лишь самому Аллаху, один хан, наслышанный о Жиренше, загорелся страстью увидеть его хоть раз и лично оценить глубину его сказаний. Получив приглашение, Жиренше пришел в назначенный час ко дворцу хана и прямо с порога воскликнул: — «Я желаю бессмертия Вам!» Хан готов был выслушать, чтоб постичь смысл его слов, но не допуская превосходства над собой кого-либо, поспешил найти изъян в словах Жиренше и ответил ему с ехидным тоном: — «Ты решил, что нашел слова, достойные моего высокого сана?» Жиренше нисколько не растерялся. Он прямо взглянул на откинувшегося на троне хана, словно спрашивая, ну что, дорогой, получил пощечину?, а вслух произнес следующее: — «Я покорный вашим словам, мой господин,— при этих словах Жиренше хан сосредоточенно подался вперед. Человек сам не бессмертен, бессмертным может быть лишь его доброе имя и достойное дело. Во-вторых, я понял, что в этом жестоком суетном мире одно неповторимое мгновение стоит целого дня, а один неповторимый день может стоить тысячи лет,— значит прожита прекрасная Воспоминания современников

и вечная жизнь». Довольный хан преподнес в дар Жиренше резвого коня и дорогой чапан. Да, действительно, если достойное имя и его слово бессмертно, так и писатель Ильяс Есенберлин, занимающий особое место в казахской литературе, останется навсегда в памяти казахского народа. Я издавна знал Илекен, как человека несуетливого, неспешного, основательного во всем и немногословного. Он вернулся с войны с ранениями и начал активно участвовать в работе Центрального Комитета партии. По специальности он был горный инженер, в ЦК был на должности инструктора. В то время я был назначен первым заместителем Председателя Совмина. Меня привлекала его врожденная скромность, доставало которой с лихвой на двух человек. Я видел немало поэтов, многословных, исходящих пеной как бурная река, переполнявшаяся через край и вздымающаяся от своей мнимой значимости. Мы старались на это закрывать глаза, понимая особенность природы и свойства натуры творческих людей. Илекен же был простой, мягкий в общении. Помню, как я в первые прочитал его лирическую поэму «Айша». Если не изменяет память, это был, наверное, 1945 год, когда мы встретились, и я выразил свое впечатление: — Илекен, с тех пор как мы стали близко общаться с Мухан (Мухтар Ауэзов) у меня появилась привычка читать все новинки литературы. Мне очень понравилась Ваша поэма. Илекен смутился, заметно покраснел, и не мог скрыть волнения. Я, пользуясь тем, что старше его на 2-3 года, высказал просьбу: — Не могу поднять головы от работы. Вы гораздо ближе сталкиваетесь с писателями, знаете всему истинную цену. По возможности не забывайте и о нас. На это он сказал всего лишь: — Ваша просьба меня окрыляет, это лучше, чем слушать о моей писанине. Благодарен за признательность. С жизнью нельзя заигрывать. К судьбам людей искусства и литературы надо быть особенно внимательными. Их надо поддерживать, учитывая их чувствительность, тонкую восприимчивость и ранимость. Пчела летает среди тысячи цветов, но выберет самый сладкий нектар, так и писатели и поэты из вчерашнего прошлого, из настоящего дня для завтрашних наших потомков выжимают все соки истинной жизни. Во имя будущего. Они всегда на стороне народа, потому что знают все его горести и чаяния. Проницательная душа и проницательный ум тонко слышит дыхание времени. Поэтому, во все времена в первую очередь на долю этих творцов приходится больше печали чем Воспоминания современников

радостей, больше нужды чем достатка. Пережил немалые удары судьбы и Илекен. Об этом я подробно описал в своей книге «Вот так и прошла жизнь» (Изд-во «Дәуір», 92г.). Но, как говорится, «недостойный кричит о своих дарах», между мужчинами не принято подчеркивать те или иные наши добродетели. Могу добавить лишь следующее. Илекен хоть и был невелик ростом, но был гигантом духа. Я знаком с его книгами «Отчаяние», «Заговоренный меч», «Золотая орда», «Схватка». Многие вещи мне довелось читать в рукописи. С каждым разом я отмечал зрелость его письма, его взлет к новым вершинам творчества и радовался, если мог способствовать тому, чтобы все это увидело свет и дошло до самого главного и справедливого критика — до своего народа. Я ощущаю внутреннее удовлетворение от некоторой сопричастности к судьбе его книг. В настоящее время мы отступаем от традиций. Появились поверхностные суждения о манкуртизме в нашем народе. Я не могу полностью отрицать, назвав сплошным беспочвенным обманом факты, свидетельствующие о бездуховности. Без ветра листья не шевелятся! Кто мешал ученым — историкам писать научно обоснованные учебники казахской истории? Кто бил им по рукам? Не следует много кричать «за благо» и перечеркивать все на «нет». Ведь романы Илекен получили самую высокую оценку в народе и в правительстве и в 68ом году. Несмотря на то, что из центра шли репрессивные директивы, он получает Государственную премию Казахской ССР, а его книги переводятся на русский язык. Почему мы все это забываем? Кто посмеет сказать, что его книги не отражают историю казахского народа? Возьмите, к примеру, трилогию «Золотая Орда», целиком вышедшую в свет в 1982 — 1983 годы. В ней охвачены исторические события более ста лет, с начала 14 века по двадцатые годы 15 века — этим уже бесценна книга и никогда не потеряет своего исторического значения. То, как она написана,—это отдельный разговор, но за достоверное отражение истории нашего народа, основанное на тщательно собранных фактах, мы должны относиться к Илекен только с благодарностью. Получили также должную оценку за исторические произведения последователи Илекен, его младшие братья по перу, которые средствами художественной литературы подняли огромные пласты невспаханного поля истории нашего государства, подняли ее флаг. За это им полусонные историки должны быть только признательны. Ильяс Есенберлин — писатель глубоко чувствовавший течение жизни, предвосхищая развитие общества, и в том нет ничего удивительного, что он стремился осмыслить и воссоздать все это в худоВоспоминания современников

жественных полотнах. Подтверждает данный тезис появление романа «Прикрой меня своим щитом». Книга посвящена 20-летию целины. Роман пронизан веяниями новых времен в казахской степи, начавших свой ход с началом освоения целины. Теплота, взаимоуважение между людьми, братство, боль за будущее земли — все это написано прекрасным художественным стилем. Конечно, про Илекен можно говорить бесконечно. Он опережал свое время и по сути стоял над толпой! Что только за глаза о нем не говорили. Но он, сколько бы мы не общались, ни разу ни о ком не обмолвился недостойным словом. Я не спрашивал что там говорит такой-то, и он не скрипел зубами, указывая на кого-то! Я всегда восхищался внутренней культурой Илекен, чистотой его души. Великий художник берет свои истоки из чистого ключа. Илекен в казахской литературе — это чистый глубокий источник для народа. Его имя бессмертно. Он оставил немеркнущим словом творца после себя неизгладимый след. Воспоминания современников

Ануар Алимжанов ПОСЛЕДНЯЯ ВСТРЕЧА, ИЛИ УРОКИ И. ЕСЕНБЕРЛИНА Любое воспоминание о человеке, с которым дружил, а тем более о человеке, интересы и жизненные принципы которого не разнились с твоими взглядами на действительность, на историю твоего народа, неминуемо будет носить сугубо личностный, субъективный характер. Очевидно поэтому, пытаясь начать эти строки о выдающемся казахском прозаике Ильясе Есенберлине, я никак не могу избавиться от навязчивой мысли: рассказать о последней встрече с Ильяс-ага. Но все же не решаюсь. Во-первых, потому, что это будет тяжелое воспоминание, во-вторых, оно повлечет за собой рассказ о подробностях событий тех дней, осени 1983 года, когда я жил в Москве и по поручению бюро секретариата Союза писателей СССР готовил Ташкентскую конференцию афро-азиатских литераторов... И начав повествование, я не смогу не назвать имена тех моих коллег писателей из разных республик, из разных стран, кто в те трагические для меня часы и дни оказался рядом, содействуя привлечению лучших врачей-специалистов, чтобы поставить меня на ноги. Одним словом, это было бы долгое повествование. И, чтобы предотвратить его, скажу кратко: последняя встреча с Ильяс-ага была в Москве, в травматологическом центре, она произошла тогда, когда еще сами врачи не были уверены в том, что я выживу. Была тяжелая автомобильная катастрофа. Переломы ребер левой стороны груди, левой ноги, трещины в тазобедренной кости. Вся кровь лилась во внутрь. Я не мог говорить. Дыхание поддерживалось точными ударами тонкого шприца в шейную дыхательную артерию и позволяло мне с трудом дышать в течение часа-полтора. Затем все повторялось... Днем и ночью у постели находились не только родные, но и те из друзей, кто находился в Москве. ...Раскрыв глаза, я словно в туманном сне увидел склонившегося над моей койкой Ильяса-ага. Из-за его плеча вглядывался Сагат Ашимбаев. За ним стояли Какимбек Салыков и Ролан Сейсенбаев. Я понял, что Ильяс-ага и Сагат — эти два самых дорогих для меня человека, которые всегда были рядом и оказывали моральную поддержку в самые тяжкие времена после снятия с руководства Союза писателей Воспоминания современников

за «неприемлемую демократичность» (так было сказано на секретариате ЦК), когда из отдела ЦК мне было предложено убираться из Алма-Аты,— прилетели из Алма-Аты, а Какимбек и Ролан привели их сюда в больницу. Какимбека Салыкова до тех пор я знал лишь как поэта, а в те дни познал его огромную человечность. ...Ильяс-ага тихо спрашивал о моем состоянии. Я не мог ответить. Его глаза заволоклись туманом. Сагат смотрел на меня встревоженным взглядом и что-то говорил о врачах. Когда я вновь взглянул в лицо Ильяс-ага, он отвернулся и кулаком вытер свои слезы... Я не знал тогда, что это будет нашей последней встречей. Вот почему воспоминание о том дне влечет меня к повествованию о его человечности и доброте и никак не дает начать рассказ о его творчестве, о его удивительном трудолюбии, об энциклопедичности его знаний истории родного народа (а в то время было не легко заниматься поисками материалов в архивах о казахской истории, о жизни ханов и султанов и, сопоставляя факты, анализируя события, вырабатывать свое отношение, свои концепции и взгляды, свою точку зрения на прошлое, вопреки устоявшимся догмам, усиленно насаждаемым властями). Помню, как он предложил на обсуждение рукопись своего романа «Хан Кене». Я получил согласие Габита Махмудовича Мусрепова, нашего старейшины, что он будет вести обсуждение. Фойе здания и кабинет первого секретаря Союза писателей были до отказа заполнены читателями и писателями. Но когда настал момент обсуждения, Габит Махмудович, сказав несколько резких слов по поводу рукописи, покинул здание. И я впервые, не имея опыта ведения дискуссии, вынужден был начать обсуждение. Сразу группа литераторов бездоказательно (было заметно, что они не читали рукописи), но яростно выступали против публикации романа. Другие тут же опровергли их. Дискуссия чуть было не закончилась свалкой... А когда роман увидел свет, печать организованно, залпом ударила по нему. Так что у Ильяса-ага была нелегкая судьба в литературе. И те, кто сегодня выдает себя за страдальцев и мучеников, говорят о запрете своих книг, не испытали и сотой доли того морального удара, который пал на долю Ильяса-ага... О противоречивости времени, о достоинстве человека мы говорили с Ильяс-ага в наших беседах во время долгих вечерних прогулок, которые стали постоянными в начале 80-х годов, прерываясь лишь во времена, когда меня вызывали в Москву или посылали в командировку по делам Ассоциации афро-азиатских писателей. Мы были знакомы давно, еще с начала шестидесятых годов, по совместной работе в студии «Казахфильм». Тогда впервые была ввеВоспоминания современников

дена должность главного редактора и, назначенный на эту должность, я был отозван из «Литературной газеты». Мы часто встречались и советовались во время моей бытности главным редактором «Қазақ әдебиеті», но по-настоящему сблизились, несмотря на разницу в возрасте, во время совместной работы в Союзе писателей Казахстана, где он, как второй секретарь курировал не только деятельность творческих секций, но и отдавал львиную долю своего времени организации и контролю за строительством жилых домов и Дома творчества для литераторов республики, занимался обустройством молодых поэтов и прозаиков. Вместе с ним мы готовили и провели с успехом 125-летие Абая и Джамбула, конференцию писателей стран Азии и Африки, а заодно, впервые в истории, отметили 1100-летие Абунасра Мухаммеда аль-Фараби. Он по-отцовски любил и переживал за своих детей, за их будущее, особенно за сына. Помню, как однажды он с болью рассказывал о том, что куда-то увезли внука, не сказав ему об этом. Он был нежен к своей семье, к своим детям, но беспощаден к себе. Неустанная работа, работа без отдыха была стимулом его существования. Как гражданин, как сын своей нации, он не уклонялся с жизненного пути — восстанавливать историческую память своего народа. В семидесятые годы романы Ильяса Есенберлина, как исторические повести и романы Абиша Кекильбаева, в восьмидесятые годы пьесы и книги Шерхана Муртазаева разрушили запретные зоны для нашей национальной литературы... И, как бывает всегда в таких случаях, первопроходцам достаются первые и основные удары тех, кто защищает привычные устои. Так случилось и с Ильясом Есенберлиным, первым вызывавшим гнев не только идеологических верхов, но и амбициозно настроенных коллег, уверовавших в незыблемость своих заскорузло консервативных понятий о назначении литературы. Но к этому времени он прошел огромную жизненную закалку, знал, как фальсифицируют дела на непокорных, прошел он и тюремные уроки, и потому его нельзя было согнуть, заставить отступить от избранного пути. Он был увлечен созданием летописи своего народа. Его книги охватывают почти пятивековую жизнь казахских ханств. И он первым в национальной литературе проторил столь объемную стезю, осмыслив и художественно воплотив в своих книгах решающие этапы истории. По еғо тропе ныне, когда народ вернул свою независимость и пытается утвердить ее, идет другое, более молодое поколение писателей. Они ищут свои пути, свои краски для художественного воплощения истории, и, быть может, кто-то из них создает полотна поярче, но И. Есенберлин останется в истории национальной Воспоминания современников

культуры и литературы как первопроходец, вышедший на еще не исследованную тропу в сложное и опасное время. Ныне уже невозможно представить казахскую литературу без Ильяса Есенберлина, а анализ и осмысление многовековой истории нации невозможны и неполноценны без внимательного взгляда в страницы его романов, в которых нельзя не заметить целенаправленности его исследований, его творческого поиска как писателя, плодотворного не только в самой основе замысла, но и в его конечных результатах, в жизненности его концепций. На примере жизни прямых потомков чингизидов — хана Абулхаира Первого, образовавшего казахскую государственность в пятнадцатом веке, и последующих казахских ханов, Ильяс Есенберлин делает свои философские наброски к понятиям «власть и народ», «правитель и толпа», «тирания и искусство». Анализируя события многовековой истории Великой степи Дешт-иКыпчак вплоть до времени Аблай-хана и Кенесары Касымова, писатель вырабатывает свою философскую концепцию и обосновывает во многом спорную мораль власти. Он ищет ответы на те вопросы, которые мы ставим перед собой сегодня, вновь став независимым государством: кто и какими своими деяниями и действиями должен иметь моральное право быть выразителем идеи национального единства... Как и куда вести свое государство? Уроки жизни и подвигов Абулхаира Первого, Касымхана и ХакНазара, славного Тауке, Аблай-хана и Кенесары — что дали эти уроки, чему научили казахов бесконечные битвы против джунгар, а затем и против русских колонизаторов (с 1798 по 1930-е годы было более ста крупных вооруженных восстаний и бунтов, начиная с восстания легендарного Срыма Датова, Исатая и Махамбета до Амангельды Иманова и голодных бунтов и восстаний против жестокого, запланированного геноцида тридцатых годов и кончая декабрьскими событиями 1986 года, когда казахская молодежь открыто вышла против диктата Москвы и ее последнего наместника в Казахстане). Национально-освободительное движение в степи не прекращалось никогда. Бывшие кочевники показали себя бесстрашными воинами. Это подтверждают историки прошлого Геродот и Страбон. Великолепными бойцами показали себя казахи и в минувшую мировую войну. Не имея собственного оружия в девятнадцатом и двадцатом веках, они не сумели устоять против карательных экспедиций типа генерала Черняева... Да, мы научились воевать, а чтобы быть независимыми еще надо уметь строить — строить заводы и фабрики, машины и компьютеры, уметь строить как корейцы и малазийцы, японцы или тайцы... Воспоминания современников

Это правда, что царская Россия и тоталитарный режим нас, как нацию, как народ, очень умело и изощренно держали подальше от станков и техники. Нас отлучали от технических, космических, строительных профессий, держали подальше от дипломатии, не готовили ни политиков, ни государственников, ни военных специалистов, хотя русификация шла полным ходом. Закрывались даже школы на казахском языке и не было ни одного среднего и высшего учебного заведения, где бы преподавали на казахском. И земля наша и народ наш должны были выполнять одну роль: оставаться сырьевым придатком России — колониальной России, а затем тоталитарного режима. Об этом на основе убедительных фактов писали в своих трудах Турар Рыскулов и Мустафа Шокай. По свидетельству Турара Рыскулова, один «из заслуженных руководителей Октябрьского переворота» Иван Тоболин на заседании Туркестанского ЦИК в 1920 году прямо заявил, что казахи «как экономически слабые с точки зрения марксистов, все равно должны будут вымереть...» И умерщвляли нас до 1938 года. Погибли миллионы. От искусственно созданного голода, от насильственного изъятия всего, что имел казах — юрту и коня,— которому было отказано даже в элементарной медицинской помощи. Но убить весь народ невозможно. К тому же нужны были пастухи, чабаны, дешевая рабочая сила... К началу 1990 года Союз начал распадаться, бывшие, объединенные силой республики, начали провозглашать свою независимость. И тут неожиданно со страниц «Казахстанской правды», 28 ноября 1990 года, устами тоже «заслуженного» лидера рабочего движения было сказано: «... мы не ставим вопрос так: вот вам резервация, и все дела. Нет, мы говорим казаху — друг!» Вот и привалило счастье казахам. Наконец-то сменили гнев на милость. Это уже по-другому звучит, чем у Тоболина. А то ведь я, по глупости поверив в американскую гуманность и демократию, дважды — в середине семидесятых и в середине восьмидесятых годов — по неделе жил в индейских резервациях. Последний раз в каменистопустынной, холмистой местности в штате Нью-Мексика, недалеко от города Санта-фе. Это трудная жизнь, жизнь в загоне — скажу я вам. И хорошо, что нас пока не загоняют в такие резервации... Испытание нервов нации продолжается не только со страниц газет устами «заслуженных... » Вернув независимость, мы оказались ни с чем: богатства наших недр, как и прежде, вывозятся, теперь уже по воле наших новоявленВоспоминания современников

ных политиков, наживающихся на трагедии народа. У нас нет перерабатывающей промышленности. Имея свою нефть, свой газ, мы берем, покупаем бензин и газ у других. Мы имеем все, не имея ничего. Мы нищие, утопающие в нефти, в железе и угле, благородных металлах, в зерне... Мы всего лишь скотоводы... Постоянным и требующим безоговорочного исполнения девизом тоталитарного режима было: «Казахская молодежь — чабанами!» Так, где уж нам быть «экономически сильными»? Мы нация больных, потому что и в воздухе, и под землей, а значит и на нас самих испытывали все сатанинское оружие — и ядерное, и химическое, и бактериологическое. Все то оружие, которое нынче принадлежит России. И земля наша, и люди наши отравлены, одурманены... Как и прежде мы завозим в Казахию и гвозди, и иглу, и нитки... Так что вопросы — «быть или не быть» казахской государственности, «Смогут ли казахи стать в один ряд с народами, которые, расправив плечи, обретя достоинство, выйдя из опеки других, вносят свой вклад в развитие мировой цивилизации?», «Каковы должны быть геополитические аспекты внешней и внутренней политики Казахии и всех народов Туркестанского края?»; «навсегда ли мы похороним идею КТГ (конфедерация Туркестанских государств) или СНТ (союз народов Туркестана)?» — актуальны. Конечно, все носители таких идей предполагают не только экономический, но и военный союз для самозащиты (хотя бы от вновь откармливаемого и пестуемого ныне в России казачества), нисколько не посягая на национальную, политическую и культурную независимость друг друга. Но такой союз, естественно, вызовет великодержавный гнев не только у России. Ведь великим державам легче, когда малые разделены: «разделяй и властвуй»... — все эти вопросы много раз прямо или косвенно возникают при чтении или подспудно затрагиваются в знаменитой трилогии Ильяса Есенберлина «Кочевники», переведенной на языки многих стран, стали для нас сейчас, как никогда ранее, актуальны и жизненно важны. Уроки истории, о которых поведал замечательный писатель-гражданин, весьма поучительны. 12.07.1993 г. Воспоминания современников

Мухтар Магауин

РЕАЛИЗОВАННЫЙ ТАЛАНТ В 1969 году, после выхода романа «Хан Кене», вдохновленный своим успехом Ильяс Есенберлин увлекся уже более глубинными пластами нашей истории. В то время нашлись злопыхатели, которые утверждали о том, что роман «Хан Кене» написал не сам автор, а его подчиненный по работе Мухтар Магауин. Они и последующие книги Ильяса Есенберлина приписывали неким иным авторам. Неповторимое в нашей литературе исключительное явление — процесс написания, подготовка и само издание романа Ильяса Есенберлина «Хан Кене» до сих пор у меня перед глазами. Я действительно делился с ним своими соображениями, помогал в сборе архивных данных и, наконец, редактировал рукопись этой книги, которая в то, зажатое в тисках имперского мышления время, заново оживила дух древнего народа. Когда рукопись книги обсуждали предвзято, проверяли рьяно, придирались к каждой мелочи, я одним из первых встал на защиту книги. Не ради уважаемого мной Ильяса-ага, а ради памяти великого Кенеке-хана Кенесары Касымова. Мое соучастие в этой бессмертной книге — во имя настоящей литературы, борьбы за историю нации, исполнения и моего гражданского долга. Еще раньше, то есть в 1967 году, отвечая на вопросы литературоведа Хасена Адибаева, я Габита Мусрепова назвал писателем, который не смог реализовать свое большое природное дарование. Хасеке испугался, потому что, продолжая нашу беседу о творческих личностях, в качестве сравнительной характеристики, я включил Ильяса Есенберлина, тогда еще не признанного в разряд крупных писателей. Напуганный нелепым, на его взгляд, разговором, он сказал мне: «Ты это брось, не смешивай людей. Иначе потом стыдно будет». Поэтому мой ответ он не включил ни в свою диссертацию, ни в книгу. В то время я и не предполагал, что спустя 30 лет аналогичная хлесткая оценка о нереализованных возможностях вполне приемлема и к моему творчеству. Кто мог знать. В отличие от живых классиков, я от подобного вердикта не отрекаюсь, а отношусь к этому спокойно. Да, я писатель, который, в отличие от Ильяс-ага, не написал своей главной книги, свою «Золотую жилу». И не только я один. Ибо миссионерство суждено не каждому. Есть и моя вина, но все же в осВоспоминания современников

новном — это издержки того времени. Мы оказались заложниками Правила: быть исключением вопреки суровых нравов, как показала действительность, удел избранных свыше, без всякого преувеличения. Начну с начала. В то время, никому не известный И. Есенберлин по настоянию самого Д. А. Кунаева вдруг становится директором единственного в республике издательства художественной литературы «Жазушы». Его друг и соратник Капан Сатыбалдин на должность заместителя рекомендует мою кандидатуру, а также об этом его просит главный редактор газеты «Қазақ әдебиеті» Ныгмет Габдуллин. Эти люди сказали мне, что университет и академия подождут, если И. Есенберлин даст свое согласие — это, мол, твоя судьба. И мне оставалось лишь согласиться. Ильяс-ага стал директором за два дня до первомайских праздников. После праздника я начал работать на новом месте, как я уже сказал, заместителем главного редактора. В то время очень большая должность. Поскольку я оказался единомышленником Есенберлина, мы друг друга понимали с полу слова. Сам тоже проявил усердие и оказался влиятельным лицом в издательстве. У меня были большие полномочия. Новый директор из ЦК вернул старый тематический план и отдал его мне. Вдвоем пересмотрели этот ответственный документ. У меня в том плане фигурировала будущая книга объемом в семь печатных листов. Директор разрешил на все десять печатных листов. Таким образом, «Мелодия Кобыза» попала в план издательства. И в этом и последующие годы славный сын алаша Ильяс Есенберлин провел огромную созидательную работу в сфере духовного обогащения своего народа. Однажды, тематический план нашего издательства, пересмотренный ЦК КПК не первый раз, он утвердил по-другому. И на мой удивленный вопрос он ответил лаконично: «Поскольку директор новый, и план тоже должен быть иным». Самое главное здесь в том, что он этот важнейший документ тех лет готовил без всяких личных симпатий или антипатий, тем более без элементов групповщины и иных предрассудков. Он был ярым противником этого косного отжившего явления. Предыстория нашего знакомства с Ильяс-ага тоже интересна. Дело в том, что никому ранее неизвестный, малоприметный среди литературных асов один скромный седой человек — прославленный значительно позже И. Есенберлин по настоянию Д.А. Кунаева вдруг становится директором самого главного в Казахстане книжного издаВоспоминания современников

тельства «Жазушы». Я узнал о том, что у него не только свои личные творческие планы, но и серьезные наметки по подъему деятельности всего издательства на качественно более высокую ступень и в связи с этим ему нужны будут уверенные в себе, напористые соратники более молодого поколения. Его близкий друг Капан Сатыбалдин, оказывается, просил Ильяс-ага включить в свою будущую команду и меня, предварительно дав мне лестную характеристику. После этого Есенберлин уточняет информацию обо мне у главного редактора газеты «Қазақ әдебиеті» Ныгмета Габдуллина. На что Габдуллин отвечает: «Лучшего сотрудника не найдете, Илеке». Я в своей жизни видел двоих людей, не боящихся никого. Первый — Ильяс Есенберлин. Был и второй... Когда И. Есенберлин получил десять сигнальных экземпляров романа «Хан Кене», один из них подарил мне со следующим автографом: «Глубокочтимый мой брат, Мухтар! Твой вклад при подготовке этой книги огромен. Поэтому я, чтобы ты тоже радовался вместе со мной наравне, даю ее тебе специально. И. Есенберлин 15 июня 1969 года». Не каждый автор подобного нерядового издания, согласитесь, станет самолично делиться лаврами после выхода своей книги с другими людьми. Тем более, со своим подчиненным, да и с человеком намного моложе по возрасту (я имею в виду наш национальный менталитет, вытекающий из аксакализма). В этом заключается проявление есенберлиновского великодушия, прямоты и честности. 1998 г.

Воспоминания современников

Равнак Есенберлин МОЙ ГЛАВНЫЙ ЧЕЛОВЕК Мой Главный человек — это мой старший брат, известный казахский писатель, автор исторических трилогий «Кочевники», «Золотая Орда», еще 10 романов, а также многих поэм, повестей, рассказов, стихотворений и пьес, переведенных на многие языки народов бывшего СССР и ряда зарубежных стран, Ильяс Есенберлин. Он был моим воспитателем, советчиком и опорой с тех пор, как я себя помню. Мой старший брат был старше меня только на один год. Мы рано осиротели. После смерти матери в 1924г., на попечении отчима нас осталось четверо: старшая сестра Назым, Ильяс, я и двоюродный брат Ахметкали, осиротевший сын старшего брата отца, наш сверстник. Мы росли с ним, как родные. На окраине города Атбасара (Акмолинская область), где мы родились, до сих пор сохранился дом, построенный нашим отцом Есенберли вместе со своим братом Жуппаем. В детстве нам не раз приходилось слышать, что братья-близнецы Есенберли и Жуппай были плотниками и построили в Атбасаре не один дом. Запомнилось последнее лето нашей жизни в нашем доме. Жили мы бедно, впроголодь. Утром после скудного завтрака, обычно устраивались на западной стороне дома в тени, и Ильяс нам рассказывал сказки. Сказки были очень интересные и бесконечные. Я всегда удивлялся, что он знает так много сказок. Потом я понял, что он их сам придумывает. Солнце поднималось все выше и выше, а воздух накалялся и бескрайняя степь, начинающаяся от нашего дома, на наших глазах превращалась в настоящее море с плескающимися волнами. Это марево, мираж в степи в знойное лето. Теперь, прожив немало лет, повидав почти все моря нашей страны, я могу сказать, что тогда мы видели «не самое синее в мире Черное море», а серое Балтийское при слабом ветре. Картину, которую мы наблюдали в детстве на окраине Атбасара, больше я нигде не встретил. Летом недалеко от Атбасара открывалась ярмарка, красочно описанная Сабитом Мукановым. Эта ярмарка в то лето запомнилась мне тем, что однажды на детском куресе (борьбе) Ильяс победил всех мальчишек и получил денежную премию. По такому случаю Назым Воспоминания современников

устроила пиршество и потратила на это все заработанные деньги, в которых мы в то время очень нуждались. Сестра пригласила своих подруг и детей, с которыми дружили. Набралось человек 15. Ели бешбармак, пили чай с бауырсаком и с сахаром, играли, шутили, много пели. Всем было весело, особенно мне. Я беспредельно гордился своим кишкена-ага (маленьким старшим братом), который одержал такую крупную победу. ...В раннем детстве во время какой-то игры я назвал Ильяса Кишкена-ага. Мы вообще были небольшого роста, и по росту друг от друга мало отличались. В жизни у нас было много огорчений, среди которых наш слишком малый рост занимал не последнее место. Не только в 7—8 лет, но и в подростках мы были намного ниже ростом своих сверстников. Обычно в конце лета, после школьных каникул мы с огорчением видели, как все наши товарищи значительно подросли, а мы оставались все такими же, как перед расставанием. ...Так вот мой кишкена-ага, которого другие называли малышом, вдруг вышел победителем. Малыш малышом, но он знал все особенности казахского куреса. На склоне лет я как-то напомнил Ильясу о том радостном дне из далекого детства. Ильяс сказал: — В жизни было немало торжеств всякого ранга, но подарок, сделанный нашей незабвенной старшей сестрой, остается одним из самых дорогих и светлых. В конце лета сестра вышла замуж, отчим женился на знакомой вдове со взрослой дочерью и пасынком от первого брака. Осенью я перешел жить в дом дяди Жумабека, находившийся недалеко от нашего дома. Дядя Жумабек имел свою мясную лавку. Жил не богато, но семья его не голодала. В доме дяди останавливались казахи, приезжавшие из аула по делам кооператива, в наробраз, за покупками и по другим делам. К вечеру у дяди почти всегда собирались 10-15 человек приезжих и жатаков (так называли постоянных жителей-казахов в Атбасаре) и тогда начиналось настоящее веселье: пели, рассказывали интересные истории, сказки, играли в шашки, иногда в карты, но не на интерес. Проигравший наказывался щелчком в лоб. Не было случая, чтобы пили арак или курили. Но многие употребляли насыбай. В сорока километрах от Атбасара у озера Балуанколь жили киргизы, невесть как попавшие туда и давно превратившиеся в казахов, но называвшие себя киргизами. Среди них был акын Какбай, котоВоспоминания современников

рый прекрасно пел, играл на домбре, знал много жырау и поэм. Ильяс особенно любил слушать Какбая. Когда тот приезжал, а он бывал в Атбасаре часто, я сообщал Ильясу. Ильяс всегда приходил к нам и, устроившись где-нибудь в углу, внимательно слушал Какбая. От него и других акынов и рассказчиков Ильяс впервые услышал об Асан-кайгы, Бухар-жырау, Едиге, Кобланды, Аблае, Кенесары и многих других персонажах «Кочевников» и «Золотой орды». Здесь же впервые Ильяс узнал об «Актабан шубыринды, Алкаколь сулама» («Время, когда весь народ со стершими от бегства подошвами лежит обессиленный вокруг озера скорби») и великую и неутешную в своей человеческой горести песню «Елімай» («О, мой многострадальный народ»). Эти безвестные акыны возбудили неукротимый интерес Ильяса к фольклору, к истории своего народа. На вечерах пели и песни, которые были популярны в те годы в Атбасаре. Некоторые из них мне больше никогда не удалось услышать. Среди них, например, грустная песня «Жамиля», правда, не детская, но очень мелодичная: Жамиля неге жүдеусің? Бетіңде тамшы қан жоқ қой. Жарады ма еді жүрегің? Түбінде терең зар көп қой. Шапаныңды жамылып Айға бір неге қарайсың? Күрсініп, аурып, күңіреніп, Жұлдызды неге санайсың?... Эту песню я не нашел и в книге Александра Затаевича «1000 песен киргизского (казахского) народа», изданной в 1925 г. в Оренбурге. Так пролетел год. Летом Ильяс был принят в только что открывшийся в Атбасаре детский дом, или как тогда называли приют, а Ахметкали продолжал жить с новыми родственниками. Детский дом находился в другом конце города, и мы с Ильясом встречались редко. Очень скучали друг без друга. Иногда Ильяса отпускали с ночевкой. Какое это было счастье провести ночь вместе, крепко прижавшись друг к другу! Осенью меня отдали в школу. Школа тех лет не была похожа на современную. В 1-ом классе, куда я поступил, наряду с моими сверстниками учились и взрослые люди, иногда муж с женой вместе. Многие из них, проучившись год — другой, сносно научившись грамоте, Воспоминания современников

бросали учебу и устраивались на работу. В последствии из них вышло немало крупных работников просвещения. Помню одного молодого человека, который, окончив 1-ый класс, стал учителем первого класса, потом, когда его класс перешел во 2-ой, он стал учителем второго класса. Затем преподавал в 3-ем и 4-ом классах и считался опытным учителем. ...Итак, осенью дядя отвел меня в школу. Больше он никогда не интересовался, как я учился, и что я в школе делал. Но за то, что он впервые мне показал дорогу в школу я благодарен ему всю жизнь. А вот ни отчим, ни его вторая жена не позаботились отдать в школу Ахметкали, и он так и остался неграмотным. У меня был один критический момент, когда и я мог бросить учебу и возможно остался бы неграмотным, как Ахметкали. Случилось вот что. Однажды по какой-то причине я не был в школе. На другой день мне было страшно идти в школу и я опять пропустил занятие. На третий день стало еще страшнее показаться в школе, коли я прогулял два дня. На следующий день стало еще страшнее, дальше у меня не хватило силы одолеть страх и решил больше не ходить в школу. День проводил на берегу речки Джабайки: рыбачил, что-то мастерил, сам с собой играл в асыки (альчики, как у нас говорили), потом возвращался домой. Так прошла неделя. Как-то утром, когда я с тоской сидел и думал о случившемся, вдруг появился Ильяс. Появился таким сердитым, каким я никогда его не видел. Ни слова не говоря, он дал мне пощечину и повел в школу. Сначала я пытался сопротивляться, потом сдался. В классе шел урок. Ильяс открыл дверь, и голосом, не терпящим возражения, приказал войти в класс и сесть на свое место за партой, которое почему-то пустовало. Я так и сделал и был удивлен тем, что никто даже не обратил внимания на меня. Никто, ни учитель, ни ученики не спросили меня, почему я не был в школе целую неделю. Случай на берегу Джабайки был первый и последний проявлением Ильясом права старшинства. Больше никогда в жизни он ни одного грубого слова мне не говорил. Когда я был не прав, Ильяс доказывал или разъяснял, как надо делать то или иное дело. Мы никогда в жизни не пререкались. Поэтому мне всегда неприятно видеть ссорящихся или даже дерущихся братьев и сестер. Поэтому одной из любимых моих книг является «Семья Ульяновых» Марриэтты Шагинян. Незаметно пролетело два года. Что-то случилось в детском доме, Воспоминания современников

и Ильяс ушел оттуда. Ни отчим, ни мачеха не были от этого в восторге, но и не прогнали его. Жизнь Ильяса в собственном доме не была раем. Правда, в то время у нас никакой мысли не было о принадлежности этого дома нам. Просто больше Ильясу некуда было деваться и он вернулся туда, откуда уходил в приют. Летом в Атбасар приехали студенты Петропавловского педагогического техникума. Вместе с ними вернулась наша названная сестра Базараим, учившаяся в Петропавловске. Красивая, добрая, энергичная она была нашей гордостью. Потом она работала в Алма-Ате на ответственных должностях, но наши отношения с ней не сложились, о чем мы с Ильясом не раз сожалели. Приезд студентов был крупным культурным событием. Студенты ставили спектакли в народном доме Атбасара. В репертуаре у студентов были пьесы «Красные соколы» С. Сейфуллина, «Еңлик — Кебек» М. Ауэзова, «Аркалык Батыр» в десяти действиях. Показывали также состязания Биржана и Сары. Роль Сары исполняла Базараим. Пели на мотив народной песни «Гакку» (конечно не в обработке Е. Брусиловского). Спектакли петропавловских студентов имели большой успех. Однажды, после трехдневной разлуки мы с Ильясом встретились на улице. Он с каким-то поручением шел в здание суда. Мне Ильяс сказал, что со вчерашнего дня ничего не ел. Я был в отчаянии оттого, что ничем не мог помочь дорогому мне человеку. Когда мы подошли к зданию суда, увидели каких-то женщин, штукатуривших дома, а подальше от них, почти в середине улицы, лежал довольно большой зеленый арбуз. Я побежал к нему и понял, что это не арбуз, а резиновый мяч. Мы оба обрадовались такой находке, забыли о голоде и стали тут же играть в мяч, которого ни раньше, ни потом у нас не было. Вдруг из ворот здания суда вышел огромный черный мужчина и с криком побежал в нашу сторону. От страха я бросил куда-то мяч, и мы с Ильясом дали стрекоча. К ужасу потом увидели, что черный верзила бежит за нами. Наш преследователь не отступал. Город остался далеко позади, а мы все бежали. Наконец, выбившись из сил, мы остановились. Верзила подошел к нам, дал подзатыльников и еле живых от усталости и страха повел в город. Больше он нас не бил, но пригрозил, что посадит в тюрьму за кражу мяча. То, что я не украл мяч, а нашел и бросил его тут же, когда понял, что он кому-то принадлежит, он в расчет не принимал. Поскольку мы видели, как он выходит из ворот здания суда, то верили, что нас посадят. Наконец, он привел нас к дому Воспоминания современников

суда. Женщины, видевшие, куда я бросил мяч, оказывается подобрали его. Тут верзила еще раз дал нам по подзатыльнику и отпустил. Было больно, обидно и горько, но ничего мы не могли сделать. Еще горше стало, когда по городу пошел слух о том, что мы, будто бы, залезли кому-то в карман, и за нами гнался хозяин кошелька. Потом мы узнали, что нашего врага зовут Микагоз. Он не то немец, не то грек, каким-то образом оказавшийся в Атбасаре после империалистической войны и работавший завхозом суда. Микагоз оставил у нас долго не заживавшую рану, хотя с ним мы потом расквитались. Наступил конец лета. В городе появилось много арбузов и дынь. Большинство жителей Атбасара имело пригородные огороды. Во время овощной страды мы, атбасарские мальчишки, выходили за город к большой дороге, играли в лапту, бабки, и когда воз с арбузами и дынями приближался, гурьбой прибегали к возчику, и он нас щедро одаривал арбузами и дынями. Обычно, на нашей окраине собиралось 15-20 мальчиков и иногда и девочек. Как-то в погожий осенний день мы заметили приближающийся воз. Все мальчишки побежали. Когда прибежали мы с Ильясом, внезапно остановились. На бричке сидел Микагоз. Он в руках держал по арбузу. Нам ничего не хотелось брать из его рук. Мальчик, прибежавший первым, хотел взять предложенный Микагозом арбуз, но тут же свалился наземь от удара Микагоза. Ошеломленные происшедшим мальчишки не знали, что делать. Микагоз сидел на арбузах и ухмылялся. Когда, заплаканный, весь размазанный разбившимся на его голове арбузом мальчик встал, состоялся «митинг». Было решено отомстить Микагозу. «Постановили»: проследить, когда Микагоз еще поедет за арбузами, тогда также ктото из мальчиков обратится к нему за арбузом. Если он повторит свой мерзкий поступок, тут забросать его камнями, причем камни бросать с силой, так чтобы он знал, что и дети умеют наказать. Все было ясно и просто, кроме одного: кто первым подойдет к Микагозу получать удар арбузом? Вызвался Ильяс. Когда Ильяс решился на такой шаг, у меня ноги подкосились, но возразить уже не смел: твердое слово Ильяса было сказано. Решимости Ильяса я и боялся, и гордился. В годы Великой отечественной войны из таких Ильясов вышли воины, вызывавшие огонь на себя в критических обстоятельствах. Было установлено своего рода дежурство для наблюдения за Микагозом. На третий день Микагоз отправился за арбузами. Ребята Воспоминания современников

пошли на «поле боя», каждый имел в руках по два камня. Ждать весь день было утомительно. Не очень радовала даже довольно большая куча арбузов и дынь, собранных за день. Наконец, показался воз Микагоза. Ребята делали вид, что не обращают на него внимания, и занимаются своими играми. Когда Микагоз подъехал близко, все побежали к нему. Микагоз, как и в прошлый раз, держал в руках два арбуза. Ильяс протянул руки к Микагозу, который, отдавая арбуз левой рукой, правой размахнулся, собираясь нанести удар, но не успел. Камни со всех сторон полетели в его голову. Все было для него так неожиданно, что он даже не пытался сопротивляться. Поверженный враг свалился на арбузы, и запряженные в бричку волы повезли его домой. Наш самосуд был жестоким, но мы тогда не знали, что Микагоза за его преступление можно было привлечь к уголовной ответственности. То, что он «большой начальник» в суде, говорило о его ненаказуемости. Через две недели мы с Ильясом, проходя мимо здания суда, увидели Микагоза. Весь забинтованный он сидел на лавочке. У нас хватило смелости подойти к нему. — Что, больно? — спросил Илья. Микагоз узнал его. Ничего не сказав, он отвернулся. Видимо чтото понял. Ильяс сказал мне: — Побежденный враг — уже не враг. Теперь надо быть к нему милосердным. Через неделю со мной произошло событие, запомнившееся на всю жизнь. У нас была одна буренка, которая днем паслась вместе с городским табуном, а вечером сама возвращалась домой. Когда-то она не вернулась, и меня послали за ней. В поисках коровы я не заметил, как ушел довольно далеко от города. Когда повернул назад было уже темно. Иду домой, самому мерещатся всякие черти, жезтырнаки (мифические женщины-людоедки с медными ногтями). Я тогда, как и многие, верил, что они существуют, хотя никогда их не видел. Вдруг передо мною в двух шагах появилось чудовище. Я успел заметить, что оно высокое, довольно тонкое, с головой, расположенной на животе. Оно шло прямо ко мне и кивало головой. От страха я отпрянул в сторону и увидел, что это был всадник, проехавший мимо, даже не заметивший меня. Когда еле живой от пережитого добрался домой, буренка уже была дома. Воспоминания современников

На следующий день я рассказал Ильясу о том, что случилось. Ильяс прочитал мне целую «лекцию» о чертовщине и всяких жезтырнаках, о том, что все это выдумки или рассказы людей, видевших «чудовище» при таких обстоятельствах, как это случилось со мною. — От такой встречи с «чудовищем»,— говорил Ильяс,— ты мог на миг потерять сознание, если не хуже. Потом никто тебя не убедил бы, что на свете нет чудовищ. Много лет спустя, когда я рассказывал об этом коллегам, один из них шутливо заявил: — Ты стал материалистом задолго до изучения марксисткой философии благодаря «лекции» своего брата. Шутка шуткой, а так было, ибо с этого момента я не верил ни в какие мифические чудовища. Еще запомнившийся эпизод. Как-то я уехал на один день в ближайший аул. На другой день вернулся в Атбасар, отправился к Ильясу. Ильяс, оказывается, приготовил мне сюрприз — кусок яблока. В Атбасаре яблоки не растут. О сказочном плоде мы слышали, но не думали, что когда-нибудь удастся его отведать. Тут каким-то образом в семью отчима попали яблоки, и четверть яблока досталась Ильясу. Ильяс половину этого куска съел, а вторую половину, завернув в тряпку, оставил мне. Этот небольшой коричневый кусок яблока был так вкусен, что вряд ли с ним может сравняться алма-атинский апорт или венгерский джонатан. Я был счастлив тем, что узнал вкус яблока, и что удалось это сделать благодаря моему кишкене-ага. Начался учебный год. Мы с Ильясом оказались в одном классе. До поздней осени мы ходили босиком. В какой-то сентябрьский (а может быть и октябрьский) день я утром в школу, как обычно, пришел босиком. Вскоре пошел сильный снег. Я с тревогой смотрел в окно. Когда уроки кончились, все разошлись, и мы в классе остались с Ильясом вдвоем (Ильяс был обут). Класс, где мы учились, занимал центральное положение в школе, вроде холла. С двух сторон от класса были комнаты, в которых жили учителя, у которых были дети нашего возраста. Мы с Ильясом стояли у окна, не зная, что делать, а учителя мимо нас прошли в свои комнаты, безразличные к моей беде. Мы все-таки были детьми и не додумались, что надо было Ильясу сбегать домой, где нашли бы какую-нибудь обувь для меня, мы не додумались, а взрослые, тем более учителя... О них даже не хочется говорить. Ильяс посадил меня на спину и пошел. Прошли мы треть пути, до дома еще далеко, еще с километр. Я вижу, что мой братик уже из сил выбивается, но идет. Кроме того, холодный воздух обжигает мои Воспоминания современников

босые ноги. Тогда я попросил Ильяса отпустить меня, и я по снегу быстро добегу. Ходить по снегу нам не впервые. Ильяс согласился, и я побежал. Побежал... больше ничего не помню. Очнулся на третий день. Рядом сидели Ильяс и Ахметкали. Все три дня они никуда не отходили от меня. Когда я пришел в себя, они еще долго радовались и плакали, и никто их за это не ругал. За время моего беспамятства дядя сшил мне новые сапоги. У меня, видимо, было сильное воспаление легких, но ноги мои не были обморожены. Сказалась закалка. Сейчас после такого воспаления легких полагается, чуть ли не месяц лежать и лечиться. Я, как только пришел в себя, встал, с радостью обул новые сапоги и на другой день пошел в школу. Никаких лекарств, конечно, мы не знали. Зимой в классе появился новый учитель Танабаев. До него почти ни один учитель нас не замечал, ни разу даже не интересовался, как мы занимаемся, как мы готовим уроки. Танабаев сразу обратил внимание на нас. Может оттого, что вместе с нами учился его младший брат, с которым, как принято было говорить, мы водились. Часто свой урок Танабаев начинал разговором о нас. — О, Аллах, если ты есть,— говорил он,— то должен помочь Ильясу и Раунаху. Незаметно пролетели зима и лето, и мы начали учиться в 4-ом, последнем классе нашей школы 1-ой ступени № 4. В четвертом классе преподавали несколько учителей. Математику, русский язык преподавала Пелагея Григорьевна Черепанова. Она в совершенстве знала казахский язык. Математику мы проходили на казахском и русском языках. Она многому нас научила. Часто после уроков Пелагея Григорьевна рассказывала интересные истории, проводила беседы на темы просвещения. В памяти осталась ее беседа о борьбе со вшами. Сейчас многие дети даже не знают, что это такое, а тогда это было распространенное явление не только в аулах, но и в городах. Однажды Пелагея Григорьевна пригласила к себе Ильяса. Дома она накормила его и подарила свой довольно новый свитер и еще какую-то одежду. Учителя в те годы получали небольшую зарплату, и щедрость Пелагеи Григорьевны в этих условиях свидетельствует о ее благородном и добром характере. Ильяс всегда с благодарностью вспоминал Пелагею Григорьевну. Кроме математики, русского и казахского языков в 4-ом классе преподавали природоведение, гигиену (был такой предмет), историю Воспоминания современников

и географию. По истории учебника на казахском языке не было. Поэтому в течение учебного года пользовались несколькими книгами. Среди них была и небольшая книга на казахском языке, посвященная Коммунистической партии (большевиков) и ее организационным принципам. Часто на уроках истории возникали различные споры. В них смело участвовал Ильяс, несмотря на то, что в классе сидели в основном взрослые люди. Среди них были такие, которые вскоре стали работниками республиканского масштаба. По какому-то поводу на уроке истории возник спор, говоря по современному, о дефицитных вещах. И вот перед дяденьками и тетеньками, среди которых сидят несколько пацанов, у доски стоит мой кишкене-ага и говорит: — Цена вещей определяется не только полезностью, но и тем, в каком количестве их имеется. Возьмите, например, воздух. Все знают, что без воздуха жить невозможно. Однако никто за него не платит, потому что в природе он имеется в неограниченном количестве. Учитель поддержал Ильяса, а все остальные с ним согласились. Откуда было знать 12-13 летнему мальчику и его учителю из захолустья, что и в те годы люди ездили на курорты, где чистый воздух имел не последнее значение. В Сары-Арке чистого воздуха было столько, что мало кто думал о нем, выезжая даже на джайляу. Вряд ли в те годы кто-нибудь предвидел, что в жизни одного поколения появится страшное слово «смог», и чтобы вдохнуть чистого воздуха придется платить деньги, как это делается, например, в Японии. А пока у меня в жизни наступил очень тяжелый момент: Ильяс с сестрой уезжал в Карсакпай. Земля тогда казалась мне бескрайней, и Карсакпай, находящийся на расстоянии 500 км от Атбасара, тоже казался очень далеким. Путь в Карсакпай лежал через бескрайние степи Сары-Арки. Сообщение только караванное. Караван, доставлявший туда продовольствие, затрачивал на дорогу 15-20 дней. Мне казалось, что навсегда расстанусь с родными братом и сестрой. Тогда я еще не совсем понимал, что сестра была несчастна. Жила она плохо и не могла взять с собой всех нас троих. Было так горько, так тоскливо, что я часто уходил в поле и один во весь голос рыдал, сочинял какие-то грустные песни и пел. Через некоторое время дядя переселился в Балуанколь. Поздней осенью меня привезли в Атбасар и отдали в пятый класс. К сожалению, мне не удалось окончить его. Моим родственникам было не под силу содержать меня в городе и они решили вернуть меня в Балуанколь из Атбасара. Нашелся балуанькольский кооператор, возвращавшийся домой и Воспоминания современников

согласившийся захватить меня с собой. Я устроился с ним на санях, и наша лошадка тронулась в путь. Еще тогда я знал известное стихотворение: Зима. Крестьянин, торжествуя, На дровнях обновляет путь. Его лошадка, снег почуя, Плетется рысью как-нибудь. Наша лошадка тоже плелась как-нибудь. Кругом снег, белая мгла, а ровная, прямая дорога, по которой мы едем, кажется бесконечной, уходящей в небо, и где-то теряется. Я не торжествовал. Мне было жалко расставаться с Атбасаром, где я родился, хотя он был к нам немилосерден. Немилосерден он был не только к нам, но и ко многим жителям города, особенно зимой. Зима в Атбасаре всегда была суровой. Буран, бушевавший иногда неделями, часто не позволял людям выходить на улицу, и их спасением был крытый на зиму двор, где содержался скот. В такую зиму снег заносил многие дома на окраинах города. После прекращения бурана кто-нибудь пробивал себе выход на «белый свет» — выходил из своего двора на улицу, как из норы, и откапывал соседа. Затем общими усилиями прокладывали дорогу к центру города, базару, школе и другим нужным местам. Дорога эта похожа была на небольшой каньон. ... Я сижу рядом с кооператором, укутанный в шубу, которую дала мне на дорогу тетя Мариам, жена Абдурахмана, старшего сына дяди. Шубу эту, как называли бы ее теперь дубленку, Мариам не любила носить. У нее была другая шуба — «шестовар», так называли ее в Атбасаре. Такую шубу шил довольно опытный мастер из шести овечьих шкур. Внешне она была похожа на шинель военного и выглядела очень нарядно, особенно, если имела еще не широкий каракулевый воротник. В те годы в большом дефиците были ситец, бязь, миткаль, сукно и, конечно, шелк. А привычная овечья шкура кустарной выделки относилась к довольно доступным материалам. Вспоминая шубу, подаренную мне Мариам, теперь я думаю, что она могла бы быть гордостью многих современных модниц. На второй день вечером мы добрались до места назначения. Пролетела зима. С приходом весны заблестели на солнце приозерные луга, новые пахучие травы, цвели подснежники, фиалки, тюльпаны. К озеру спешили утки, гуси и другие птицы, словно со Воспоминания современников

всего земного шара, и устраивали птичьи концерты от зари до вечерних сумерек. Я целыми днями любовался не виденной мною раннее природой, и по мере возможности помогал старшим, пас скот. Осенью, когда местные жители организовали караван для доставки из Атбасара в Карсакпай зерно, я попросился отправить меня в Карсакпай. Я не имел никаких сведений от моих родных. Хотелось их повидать и надеялся, что мне удастся устроиться учиться в пятом классе. Дядя быстро согласился. Мне сшили теплое пальто, стеганые шаровары, меховую шапку — малахай, обеспечили провизией на дорогу, и, пожелав счастливого пути, отправили на край света. Так я навсегда расстался с дядей и другими близкими мне людьми, которых всегда ценил. При расставании горьких слез не было. Впрочем, не совсем так: плакала четырехлетняя сестренка Шаимжамал, дочь Абдурахмана и Мариам. Как и все, я ее очень любил, нянчил ее, хотя в няньках у нее не было недостатка, и она привязалась ко мне. Я успокоил себя тем, что она подрастет и забудет обо мне. Не забыла. Напомнила о себе более 10 лет спустя, в один из тяжелых дней моих. Караван наш состоял из 30 верблюдов, навьюченных мешками с пшеницей. Время было тревожное, в степи иногда прятались бандитские группы, организованные баями, состояние которых было конфисковано накануне. Поэтому ведущий каравана и еще несколько человек были официально вооружены винтовками. Выехали рано утром в начале октября. Меня посадили в середине каравана на двугорбом верблюде над тюком мешков и, когда надоедало сидеть, я даже мог полежать. Тем не менее, я, как все взрослые, часто шел пешком. Дорога из Атбасара в Карсакпай проходит по широкой степи. Седые кустарники, остатки серебристого ковыля, засохшие полынь и колючки, встречающиеся повсеместно, характеризовали довольно скудный пейзаж осенней степи. Засохшая почва местами имела растрескавшуюся корку, в какой-то степени похожую на вафлю. Никаких рек, озер; нет и населенных пунктов. Караван поднимался на рассвете, в полдень делали привал, потом шли до наступления темноты. Не на всех привалах имелись колодцы, поэтому всегда с собой возили необходимый запас воды. В конце третьей недели из Атбасара добрались до Карсакпая. Не Воспоминания современников

без труда нашел сестру. Летом Ильяс уехал в Кызылорду и там учился в опытно-показательной девятилетке на полном государственном обеспечении. Это очень обрадовало меня, хотя было и досадно, что мы не встретились. Незадолго до меня к сестре приехал Ахметкали. У отчима в Атбасаре дела шли неважно, и он отправил его в Карсакпай. В Карсакпае в это время работало ФЗУ на базе четырехлетки. Это было то, о чем я мечтал. К сожалению, меня в ФЗУ не приняли из-за моего маленького роста, хотя я был по образованию даже слишком «ученым». Положение наше оказалось очень трудным. Сестра с зятем и двумя детьми еле сводили концы с концами. Но вскоре все наладилось. В Карсакпае открылся детский дом. Точнее это был не детский дом, а отделение в существующей при карсакпайской фабрично-заводской семилетке (Ф.З.С.) интернате для детей рабочих и служащих Байконура и Джезказгана, где не было школ. Мы с Ахметкали подали заявление в интернат. Для поступления в интернат потребовался документ, подтверждающий, что мы действительно являемся беспризорными. Документов таких у нас, конечно, не было. Пришлось найти трех свидетелей, которые видели, когда мы лишились родителей, и мы никогда не были детьми бая. Один из свидетелей предложил написать общую справку на двоих, назвав обоих Есенберлиными, хотя Ахметкали был Токбергеновым. Такое предложение, нам казалось, не имело значения, однако это сыграло потом роковую роль для Ахметкали: приняли только одного меня, а Ахметкали пришлось остаться жить у сестры. Ему так хотелось учиться, но сделать это у сестры не было возможности, поэтому пришлось устроиться учеником электросварщика. В интернате нас было всего человек двадцать. Жили все в одной комнате, спали на полу, каждый на отведенном для него месте. В Атбасаре один охотник-любитель летом набирал волчьи выводки, помещал их в довольно просторный сарай без крыши и кормил до тех пор, пока они не вырастут, и тогда он использовал их по назначению. Мы, дети, устраивались на высокой стене и сверху наблюдали, как волчата живут. Каждый волчонок у стены имел свою неглубокую яму, и когда хозяин бросал тушу сверху, все бросались за мясом, грызлись между собой, затем, захватив свой кусок, уходил на свое место. Грызня между волчатами шла и после кормления, но все-таки каждый имел свою лежку и зорко ее охранял. В интернате я часто вспоминал этих волчат с той разницей, что мы никогда не ругались, не дрались. Каждый понимал, что в этот дом Воспоминания современников

нас привело общее несчастье, поэтому друг к другу относились сочувственно, по-дружески. Пролетел учебный год, а интернат на лето закрывался, так как основные его обитатели — Байконуровские и Джезказганские дети уезжали домой. Меня отправили на один месяц в пионерский лагерь в Улытау. Остальные беспризорные разъехались по близким родственникам. В конце июля пионеры возвращались в Карсакпай. Автомобиль подъезжал в поселок поздно, все песни спеты, все запасы продуктов съедены, все шутки — прибаутки иссякли, и усталые дети вдруг от радости зашумели, загалдели. Это показались огни Карсакпая. Все рады этим огням, кроме меня. Я не знал, куда я пойду. Интернат еще закрыт и поговаривали, что может больше не будет функционировать, а у бедной сестры опять неполадки с мужем, и мой приезд создаст ей трудности. Все обошлось. Осенью интернат начал работать. Ильяс на каникулы не приехал: уехал на заработки в Пахта-Арал убирать хлопок. Я пошел в пятый класс. Жизнь в интернате стала как-то лучше с приходом очень молодой, красивой и веселой новой воспитательницы. К нам она была добра и внимательна. Мы звали ее Нина-апай. В интернате было всего четыре комнаты. Одну занимал директор с семьей, в другой жили байконурские и джезказганские мальчики, в третьей — девочки из Байконура и Джезказгана и в четвертой — мы, беспризорные. По предложению Нины-апай произвели расселение мальчиков: поселили так, чтобы байконурские и джезказганские дети жили вместе с беспризорными. Женщины Карсакпая, знавшие наше бедственное положение, организовали сбор вещей у населения в пользу беспризорных, и у нас появились постельное белье, матрацы и подушки, набитые соломой, каждый был одет так, чтобы мог посещать школу, расположенную рядом. Регулярно стали ходить в баню. Производили довольно часто дезинфекцию комнат, и клопы, и вши отступили. По вечерам Нина-апай в просторном коридоре организовывала игры, хороводы; плясали, играли, все веселились. Под благотворным влиянием Нины-апай дети быстро подружились и это способствовало лучшему усвоению русского языка. Кончился учебный год, кончилось наше нехитрое счастье: интернат закрыли. Детей группами по 5—6 человек отправили в различные детские дома. Меня назначили старшим группы, которая направляВоспоминания современников

лась в Кызылорду. Эта поездка меня обрадовала: в Кызылорде учился мой кишкене-ага. В нашу группу входили Кадыр, Абу и девочка Джамал 12-ти лет с восьмилетним братом Сериком. Они в интернате не жили, а приехали из аула и присоединились к нам. Чтобы попасть в Кызылорду, нужно было сначала в кузове грузовой машины проехать 375 км до станции Джусалы, а затем по железной дороге доехать к месту назначения. Провожала нас Нина-апай. Она вручила мне деньги на дорогу и билет на автомобиль. Сказала, что 80 рублей заплатила за билет. Нас посадили в пустой кузов автомобиля, и мы поехали. Трудная дорога Джусалы-Карсакпай описана в «Школе жизни» Сабита Муканова, но нам она казалась очень привлекательной, так как мы ехали не куданибудь, а в Кызылорду, к тому же я еще — к Ильясу. Ехали до обеда, потом в каком-то населенном пункте покушали, заправили машину и поехали дальше. Сижу я на полу кузова верчу билет, вернее клочок бумаги или квитанцию, которую называли билетом, и вздумал прочитать, что там написано. Прочитал, и будто кто-то ударил меня по голове: там было написано: билеты детские по 4 рубля на 5 человек, итого 20 рублей. А Нина-апай говорила, что заплатила 80 рублей. Я раньше знал, что билет до Джусалы стоит 16 рублей. В недоумении я показал билет шоферу и спросил: — Разве билет до Джусалы стоит не 16 рублей, а 4? Шофер разъяснил, что 16 рублей стоит для взрослого, а за детский нужно платить 4 рубля. Когда я сказал, что Нина-апай заплатила 80 рублей, он сочно выругался и закончил: — Стерва! Кого обокрала! Было очень обидно не за деньги, а за воспитательницу, которую мы любовно называли Нина-апай! В Кызылорде мы потерпели фиаско: в детский дом нас не приняли. К тому же Ильяса в Кызылорде я не застал: он уехал опять в Пахта-Арал. Пришлось ехать обратно. Приехал в Джусалы. На автостанции я предъявил наши документы секретарю парткома и просил помочь нам уехать в Карсакпай. Секретарь с кем-то поговорил, кого-то вызвал и сказал: | — Вот, что ребятки! Машин сейчас нет, будут через неделю. А сейчас заботу о вас возьмет на себя товарищ Хохлов. Воспоминания современников

Товарищ Хохлов привел нас в пустую комнату и сказал: — Здесь будете жить до прибытия машин. Потом повел в столовую, позвал заведующую и от имени секретаря парткома поручил поставить нас на довольство. Опять наступили беззаботные дни. Ходили смотреть Джусалы, гуляли, играли. Абу любил подтрунивать над Джамал. Спокойная, добродушная Джамал не придавала этому никакого значения. Но Серик каждое слово, сказанное Абу по адресу Джамал, встречал в штыки, иногда кидался на Абу с кулаками. Мы с Кадыром всегда поддерживали Серика. — Вот какой настоящий защитник растет у Джамал. Не зря назвали Серик, опора. Джамал нежно любила своего братика и уговаривала его вести себя поспокойнее. Через неделю нас отправили в Карсакпай. К поселку подъезжали, когда стало темно. Полная машина людей. И опять, когда показались огни Карсакпая, радостные крики и восторги у всех, кроме нас пятерых. Мы едем в никуда, потому что некуда. На автостанции мы распрощались, и больше я никогда никого из них не видел. Я поплелся к бедной сестре. Несмотря на позднее время, она не спала. Тут я узнал, что от нее к другой женщине ушел муж, оставив ее с двумя детьми. Без специальности, со слабым здоровьем она не могла работать, а алименты муж платил, когда вздумается. Обратиться к местным властям, призвать к порядку отца детей она не умела, и мы оказались на попечении Ахметкали, который все еще был учеником сварщика, поскольку неграмотному человеку эта специальность давалась нелегко. Вскоре приехал Ильяс. Он кончил семь классов опытно-показательной девятилетки, но дальше решил прервать учебу, поскольку одному Ахметкали не под силу было нас содержать. Мы не виделись три года. За это время он вытянулся, мне казалось, стал великаном. Я перестал называть его кишкене-ага. Ильяс устроился на работу заведующим общим отделом райисполкома и мы зажили. Однажды я рассказал Ильясу о Нине, не называя ее апай, о том, как она обокрала нас. И здесь Ильяс подал мне еще один урок, запомнившийся на всю жизнь. Он сказал: — Если она была доброй, всегда жалела беспризорных и заботилась о них, то не могла обокрасть или обмануть сирот. Скорее обмануВоспоминания современников

ли ее. Она же по сути дела еще сама наивная девочка, она могла сама не подозревать, что ее обсчитали. Мне стало радостнее от этих слов, и я снял обвинения с Ниныапай. Однажды в разгар лета Ильяс спросил, как я готовлюсь к новому учебному году. Такой вопрос меня удивил, так как ни я, ни кто другой из ребят никогда не думал о подготовке к новому учебному году. Нахмурившись моим ответом, Ильяс поинтересовался, чему я научился вообще после окончания пятого класса и что я читаю, особенно на русском языке. Оказалось я мало чего знаю по математике, по физике, по другим предметам и ни одной книги на русском языке не читал. Казахские книги я знал хорошо, читал все, что попадало в руки. Ильяс решил заняться моим образованием, в первую очередь по математике. Для начала он предложил мне почитать по учебнику Киселева начало алгебры. На другой день рано утром я сел читать алгебру и просидел часов пять. Все было понятно, интересно и легко запоминалось. Я сам удивился, когда за одно утро узнал столько захватывающих дух понятий, на которые раньше не обращал внимания. Мой успех очень обрадовал Ильяса. Мы вместе стали решать задачи. Вскоре добрались до уравнений. Текстовые задачи я пытался сначала решать без помощи уравнений, но это не всегда удавалось. Тогда прибегал к составлению уравнения. Ильяс постоянно контролировал мои занятия, а когда мне не удавалось решить некоторые задачи, он легко справлялся с ними сам. В то же время он постоянно изучал математику, физику, химию и русскую грамматику — он подумывал поступать в институт. Как-то после работы Ильяс принес повесть Л. Пантелеева «Часы» и предложил мне прочитать. Я начал читать, все больше увлекался и довольно быстро прочитал. Почти все понимал. Книга оказалась интересной. Ильяс порекомендовал мне прочитать ее еще раз, так я и сделал. Книга была еще интересней. Потом Ильяс принес «Школу» А. Гайдара. Тоже все было понятно. Так я с помощью Ильяса открыл, что русским языком владею неплохо. Появился интерес к книгам на русском языке. Я с нетерпением ожидал начало учебного года. Знания по математике и прочитанные книги так распирали меня, что я спешил блеснуть перед одноклассниками. Учебный год начался в положенное время. В классе я как-то опять Воспоминания современников

стушевался и не осмелился даже поднять руку, когда учительница спрашивала, кто хочет отвечать. Наконец, меня вызвала математичка к доске. Я быстро решил задачу, как думал, блестяще. И каково было мое удивление, когда учительница вывела отметку «Уд». В расстроенных чувствах я вернулся домой и пожаловался Ильясу. Он посоветовал мне по пустякам не огорчаться. — Были бы хорошие знания, а хорошие отметки сами придут. Так и получилось. Пролетел учебный год. Неожиданно я подрос. Появилось чувство уверенности в себе. К осени в Карсакпае, в помещении ФЗУ открылся горно-металлургический техникум. В техникум поступило человек пятьдесят. Большинство учащихся были выпускники ФЗУ. В техникум принимали всех желающих. Никаких вступительных экзаменов не было. Для определения фактических знаний учащихся устроили несколько контрольных работ по математике и русскому языку. Результаты контрольных были весьма плачевны: 90% учащихся получили неудовлетворительные оценки. Карсакпайское ФЗУ было учебным заведением на базе четырехлетки, но принимали туда и молодежь, приехавшую из аулов с образованием 2-3 класса. За три года обучения они становились достаточно квалифицированными токарями, фрезеровщиками, шлифовщиками, слесарями, дробильщиками и другими специалистами. Но знания по математике, физике, химии и русскому языку у них хромали. Было немало способных ребят, которые за такой короткий срок смогли успешно овладеть всеми основами преподаваемых наук. В начале лета в Карсакпае произошло трагическое событие, запомнившиеся надолго. В степи Карасакпайского района жили люди, занимающиеся только животноводством. Коллективизация, проводившаяся под лозунгом «Малого Октября», резко подорвала скотоводческое хозяйствование, вызвала непривычные социальные и экономические катаклизмы, начался голод. Люди хлынули в Карсакпай, население которого жило на привозном хлебе, выдававшемся по карточкам. Местная власть организовала отправление голодающих к железнодорожной станции Джусалы. Этим делом по поручению райисполкома занимался Ильяс. Не все, кого Ильяс отправлял в кузове грузового автомобиля, доезжали до Джусалы. Попытка Ильяса добиться какой-либо продовольВоспоминания современников

ственной помощи умирающим с голода, никакого результата не дала. В течение недели Ильясу удалось отправить 500— 600 человек. За это время в поселке умерло порядка ста человек. Карсакпай в те дни не испытывал затруднения в продовольствии. Однажды Ильяс привел к нам домой одного человека с 5-6-ти летним сыном. Он обратился к Ильясу с просьбой сохранить жизнь его последнего ребенка. — Все мои родные и близкие умерли, теперь, если умрет мой мальчик, то исчезнет мой род,— говорил он печально. Мы все получали хлеб и другие продукты по карточкам, но отказать человеку, попавшему в беду, не могли. Мальчик понимал, что происходит. Был очень худым и слабым, целый день молча сидел на войлоке, специально постеленном для него, кушал вместе со всеми (сестра наш нехитрый паек делила всем поровну), никогда ничего дополнительно не просил. Через неделю пришел отец мальчика, сказал, что нашел какой-то выход и увел своего продолжателя рода. В один из недобрых вечеров ко мне пришел один мальчик из нашего бывшего интерната. Он сказал, что несколько детей, не принятых в детские дома в других местностях, вернулись, как и мы, в Карсакпай. Зиму они провели кое-как у своих родственников. А теперь, что будет с ними — неизвестно. Поужинав с нами вечером он ушел и больше его и других беспризорных из интерната я не видел. Трагедия в Карсакпае выбила из колеи Ильяса, и он месяца два не занимался. Страдания за горе других — особенность характера Ильяса. Свое отношение к чужой беде Ильяс выразил в своих заметках «Мысли и выдержки» на склоне лет: «Я удивляюсь человеческому уму, нет, не открытию Америки и не открытию закона всемирного тяготения или космоса, а умению его делать добро, умению быть справедливым, умению его страдать за чужое горе, ибо не первое делает человека человеком и вечным, а второе. Иначе погибло бы все. Даже, если бы не было самого великого открытия — все равно человечество жило бы, а если не было бы добра — то погибло бы немедленно». Летом в Карсакпай пришла разнарядка на курсы по подготовке в Горно-металлургический институт в Алма-Ате. Ахметкали в это время получил рабочий разряд и мог взять на себя заботу о сестре. РешиВоспоминания современников

ли, чтобы Ильяс поехал учиться. Он был одним из двух претендентов на три места и, получив путевку, уехал. Занятия в техникуме отложили на месяц, а потом стало известно, что наш техникум переводится в город Риддер (теперь Лениногорск) и сливается с существующим там нормальным горно-металлургическим техникумом. Настал день отъезда. Накануне я съездил в Байконур, куда переехали Ахметкали с сестрой. В полдень подали открытые грузовые машины. В каждой машине устроились по 10—12 человек со своими вещами. Здесь я испытал один из самых тяжелых моментов в своей жизни. Для Карсакпая отъезд 40—50 молодых ребят и девушек было событием немаловажным. Весь поселок собрался около машин. К каждому подходили родные и близкие, отдавали подарки, целовались, многие плакали, желали счастливого пути, благословляли, говорили всякие приятные слова и т.д. Только ко мне никто не подходил. Друзей из интерната может уже не было в живых, Ахметкали с сестрой остались в Байконуре, других близких у меня не было. Я почувствовал себя самым несчастным человеком. У меня не хватило сил, чтобы удержать слезы. И вдруг увидел бежавшего ко мне бывшего зятя. Он прибежал прямо с работы, в рабочей спецовке, сунул мне какой-то сверток и на прощание обнял. С этого момента все неприятности и огорчения, связанные с зятем, навсегда были прощены. Путь из Карсакпая в Риддер тогда был нелегким. Добравшись до Джусалы на машине, по железной дороге нужно был ехать через Алма-Ату до Семипалатинска, затем по Иртышу на пароходе до УстьКаменогорска, а далее опять по железной дороге, правда, узкоколейной, ныне несуществующей, до Риддера. Короче — «край света». В Алма-Ате меня встретил Ильяс. Он еще раз подчеркнул, что нужно заниматься хорошо, иначе учиться будет не интересно. — В студенческих столовых кормят,— говорил Ильяс,— плохо, но достаточно, чтобы можно было нормально учиться. Если все время будешь думать о еде, то от этого сыт не будешь. Поменьше думай о еде и станет жить легче. Я это знаю по собственному опыту. Мудрый совет Ильяса пригодился мне в жизни не раз. В Риддере функционировал нормальный техникум, куда принимали людей с семилетним образованием. В том году прием был в январе, и когда мы приехали, первокурсники заканчивали 2-ой семестр. Из нашего техникума зачислили на 2-й семестр 1-го курса только четВоспоминания современников

верых, в том числе и меня. Все остальные были определены на подготовительные курсы. Это меня вдохновило, и я занимался старательно. Быстро изучил все вопросы, о которых раньше понятия не имел. Кроме общеобразовательных предметов, большинство которых заканчивалось на 1-ом курсе, на 2-ом курсе проходили такие предметы, как горное искусство, петрология, геодезия, кристаллография, петрография и др. Преподавали в основном выпускники Московского индустриальнопедагогического института, а также инженеры производства. Правда, среди педагогов был один, похлеще пожалуй, Бесхожи. Красивый, с жюль-верновской бородой, он приходил на занятия и начинал рассказывать всякие небылицы, виденные или слышанные им где-то. Студенты слушали его охотно. Особенно им нравились рассказы о Москве. Правда, у меня из его рассказов сложилось о москвичах такое мнение, что для них самая большая радость любоваться трамвайными происшествиями. О своем предмете этот «педагог» почти ничего не говорил. Однажды он устроил контрольную, и никто ее не выполнил. На другой день я, перерыв учебники, решил эту задачу. Каково было наше удивление, когда преподаватель сам не знал ее решения. Нисколько не смущаясь, он сообщил, что решение задачи приведено в каком-то справочнике для инженеров, о котором мы никогда не слышали. Я попросился к доске и показал решение задачи. Кончился учебный год. На торжественном собрании техникума, посвященном этому событию, состоявшемуся в городском театре, объявили, что я получаю первую премию — бесплатную путевку в Ялту с бесплатным проездом. Я отказался от такой премии и попросил поменять ее на вторую премию — костюм мужской. Директор техникума Степан Никонович Павлов согласился с таким обменом, в то же время говорил: — Я 30 лет работаю и ни разу не был в этих краях. Может и тебе больше не представится возможность увидеть Крым. Лучше съезди сейчас. Но я сейчас больше нуждался в костюме, поэтому в Крым не поехал. Почти 50 лет спустя, я был в Лениногорске, как теперь называется Риддер, посетил и ныне существующий горно-металлургический техникум. В архиве техникума нашли приказ тех лет и выдали мне Воспоминания современников

его заверенную копию. Я был весьма рад такому подарку, напоминавшему наши юные годы и с интересом читал приказ. Стиль приказа, материальные ценности, которыми премировались в те годы — это крупица нашей истории. Тогда важно было иметь костюм, туфли, сапоги, не важно какие, лишь бы были новые. О моде никаких разговоров не было. Даже удивительно, как Степану Никоновичу удалось раздобыть костюм, туфли и сапоги для премирования студентов, когда такие вещи были в большом дефиците и строго нормированы. Вот он, этот приказ: Приказ: По горно-металлургическому техникуму От 30 июня

за № 171 В связи с окончанием 34—35 уч. года за отличную учебу, за хорошую успеваемость и за активное участие в общественной жизни премирую следующих студентов: 1. От имени профкома и дирекции т. Есенберлину дается первая премия, путевка на курорт в Ялту стоимостью в 600—700 руб. 2. Вторая премия — костюм стоимостью в 107 рублей дается т. Бубенщикову. 3. Третья премия — рабочие сапоги стоимостью 48 рублей выдаются Чиркову. 4. Четвертая премия — по одной паре дамских туфлей даются т.т. Нестенко и Батниковой. За хорошую учебу, за вполне удовлетворительную дисциплину деньгами премируются следующие товарищи: т.т. Семенову, Грехову — 51 руб., т.т. Фитакову, Мухтарову и Сенгилееву по 39 руб., т.т. Конопьеву и Кущанову — 30 руб. Премирование выше наименованных товарищей произвести на вечере 30.06.35 г., посвященном окончанию учебного года. Директор техникума Павлов. Начались летние каникулы. Мы опять собрались в Карсакпае. Ильяс поступил в горно-металлургический институт, Ахметкали женился и имел уже ребенка. На семейном совете решили, что Ахметкали нужно освободить от других забот, кроме своей молодой семьи, Ильяс вышел на широкую дорогу и его надо поддержать. Поэтому было решено, что прерву учебу я и буду работать, продолжая самостоятельно заниматься полюбившимися предметами. Воспоминания современников

Я не поехал в Риддер. Неожиданно для меня, решил остаться мой друг по техникуму Кабул Усембаев. В техникум Кабул поступил после окончания ФЗУ. Непонятно, как могли его принять в ФЗУ, когда даже после окончания ФЗУ он еще не мог работать на токарном станке изза малого роста и ему сделали специальную подставку. Но токарем он стал квалифицированным. Теперь он, как и я, подрос. Но уговоры его о необходимости продолжать учебу, никакого результата не дали. — Не оставлю тебя одного, нам вдвоем будет легче жить,— твердо заявил Кабул. Кроме нас, в Риддер не поехали еще двое. Я написал Степану Никоновичу письмо, объясняя свой поступок материальными затруднениями. Скоро из техникума на мое имя поступил перевод 400 руб. Поскольку мое решение бросить техникум было твердое, я деньги отослал обратно. Тогда в Карсакпайский райком партии поступила телеграмма о содействии в отправлении в Риддер студентов горно-металлургического техникума. Нам сообщили, что райком решил всех нас уволить с работы, и не представлять работы в районе. Нам ничего не оставалось, как собраться в путь. Приехали в Джусалы, купили железнодорожные билеты до Семипалатинска и едем. Все остатки денег, документы, билеты собрали вместе, обернули в кальку и вручили почему-то мне, я положил их в карман брюк. Подъезжая к станции Туркестан, решил подкупить продукты на дорогу. Когда сунул руку в карман ничего не обнаружил. Слов нет описать, какое чувство я тогда испытывал. Мои дорогие друзья поняли это и меня ни в чем не упрекнули. До Риддера нам уже не доехать. Принимаем экстренное решение: сойти в Туркестане, доехать по узкоколейке до Ачи-Сая, где развертывалось строительство крупного полиметаллического комбината, и устроиться там на работу. Когда мы сидели в платформе узкоколейки, понурые и проголодавшиеся, к нам подошел старик и спросил: — Что приуныли, молодые люди? Мы ему все рассказали. В Ачи-Сае он привел нас к себе домой, накормил бауырсаком, напоил чаем и сказал: — Живите у меня, потом устроитесь на работу. В маленькой комнате добрых старика и старухи прожили мы несколько дней. Мир полон добрых людей! Мои товарищи быстро определились на работу: они окончили в свое время Ф.З.У. Мне устроиться на работу было нелегко из-за отсутствия специальности. Я написал заявление и пришел к самому начальнику строительВоспоминания современников

ства. Он спросил, сам ли я написал заявление. Я даже удивился такому вопросу, но ответил, что заявление написал я сам, собственноручно. — Тогда я тебя и ищу,— сказал начальник строительства. Мне нужен управляющий делами, знающий русский и казахский языки. То, что у меня нет никаких документов, его не волновало. — Документы пришлют потом из Риддера,— сказал я. Так я оказался «большим» начальником: управделом, одновременно заведующим столом личного состава и распорядителем жилфонда строительства. Я писал приказы по строительству, оформлял людей в отпуск, в командировки, принимал рабочих, прибывших главным образом по вербовке из Воронежской области на работу, представлял им и другим нуждающимся жилье в здании школы, отведенном под общежитие. Был и какой-то другой жилфонд. Через месяц меня вызвал секретарь парткома комбината, поинтересовался, кто я, откуда приехал, читаю ли нашу местную газету «Каратау кеншилери». Я ответил на все вопросы и признался, что местную газету не читаю. — Ничего, отныне будешь читать ее каждый день. Ответственного секретаря редакции газеты призвали в Красную Армию, так что приступай к делу. А документы твои мы из Риддера затребуем. Тем временем Ильяс стал студентом горного факультета. Учился с увлечением, активно участвовал в общественной работе института, усиленно занимался спортом. Очень быстро стал заметным человеком в институте. Достаточно сказать, что когда в 1937 г. состоялся Первый Чрезвычайный съезд Советов Казахстана, принимавший первую конституцию Казахской ССР, студент Ильяс был избран делегатом этого съезда. Честь, конечно, немалая. И мы этим очень гордились. В те годы в Москве летом ежегодно проходил Всесоюзный парад физкультурников. Ильяс был постоянным участником этого парада. Это было очень интересно и, как теперь говорили бы, престижно. Так Ильяс дошел до 4-го курса. Тогда у него началось разочарование в своей будущей специальности. — Математические дисциплины кончились, учиться как-то стало не интересно,— писал он. Здесь, видимо, сказалось нерешенная до сих пор проблема выбора специальности. Выросший в Сары-Арке Ильяс, при поступлении в институт еще плохо представлял работу горного инженера. До этого он не видел ни одного живого горного инженера. Он, конечно, знал, что работа горного инженера не связана с горами, что горный инжеВоспоминания современников

нер добывает полезные ископаемые, но что для этого должен знать, не совсем представлял. Когда поближе ознакомился со своей будущей специальностью, Ильяс понял, что это, как говорят артисты, не его амплуа. В таком положении оказываются сотни тысяч будущих инженеров. Из них выходят инженеры посредственные, а иногда и хорошие. Но Ильяс не был посредственностью и его деятельная натура ждала выхода. Такой выход он искал в творческом труде писателя. В этот период он много писал: рассказы, пьесы и стихотворения, для пробы силы. Ничего никуда он не посылал. Эти его ранние работы, к сожалению, не сохранились. В отличие от горных инженеров, живых писателей, точнее уже известных, печатающихся поэтов, он видел еще в Карсакпае, где работали А. Тажибаев и Ж. Сайын в редакции местной газеты «Кзыл Кеншилер». С Ж. Сайын однажды у него было даже нечто вроде письменного айтыса. Как-то близкий к нам и Сайыну человек поссорился с Сайыном, и последний прислал ему письмо в стихах. Ильяс, хорошо знавший обстоятельства ссоры, ответил ему тоже письмом в стихах. На этом все кончилось. В целом А. Тажибаев и Ж. Сайын были для нас недосягаемыми людьми, которые возбудили у Ильяса настоящий интерес к поэзии. Учась в Алма-Ате, он видел всех ведущих писателей и поэтов Казахстана, хотя ни с кем не был знаком. Имена С. Сейфуллина, Б. Майлина, И. Джансугурова, М. Ауэзова, С. Муканова и многих других Ильяс знал хорошо и очень любил их произведения. Магическое действие на него оказывали строки Муканова об акыне (поэте) в «Адаскандар» («Заблудившиеся»). Описание природы в этой книги Ильяс читал с восторгом и говорил: — Написано по-тургеневски. Позже, когда автор переработал «Адаскандар» и выпустил под названием «Светлая любовь», Ильяс не был удовлетворен новым вариантом книги. Видимо, здесь сказалось сильное впечатление, оказанное первым вариантом романа. Жил в Карсакпае еще один недосягаемый для нас человек — К. И. Сатпаев. Каныш Имантаевич работал начальником геологоразведочного отдела комбината. На двери его кабинета крупными буквами золотом было написано: «Начальник ГРО инженер К.И. Сатпаев». Мальчики из интерната бегали в Упраление комбината взглянуть на знаменитого человека — инженера, когда он проходил на работу или Воспоминания современников

уходил домой. Почти так, как сейчас некоторые девицы бегают за своими кумирами — артистами. Ильяс имел достаточное представление о профессии геолога и она его не привлекала. Каныш Имантаевич восхищал Ильяса как человек. В горно-металлургическом институте Ильяс мог, пока еще не поздно, переключиться на другую специальность, связанную с математикой, физикой или даже химией, которую любил и знал не хуже математики или физики. Это легко было сделать, потому что в своем же институте был факультет металлургический, а металлургия базируется, прежде всего, на химии. А физическая химия могла увлечь его еще больше. Ильяс мог быть талантливым инженером и ученым по техническим наукам, связанным с математикой, физикой или химией. При наличи4 благоприятных условий мог бы стать и хорошим художником, ибо с детства не раз показывал склонность к этому виду искусства. Но он все-таки свое призвание нашел в литературе. К этому моменту я неплохо усвоил газетное дело в редакции «Қаратау Кеншілер» одновременно состоял собственным корреспондентом областной газеты «Оңтүстік Қазақстан». В целом прилично зарабатывал. Прошло более двух лет. Мой друг юности Кабул уехал в Красную Армию. Семейные дела у нас пошли лучше. Сестра наладила отношения с бывшим мужем. Они снова сошлись. Мы были довольны, а наш племянник Казыкен (второй сын сестры скончался год тому назад) был счастлив. За время моей работы мы с Ильясом немного приоделись, и Ильяс мне предложил продолжать учиться. Я обратился в партком с просьбой об освобождении меня с работы. Там и слушать не хотели, так как оказался «незаменимым». И, лишь когда отслужив положенный срок в армии вернулся бывший сотрудник редакции, мне дали рекомендацию в институт журналистики, только что открывшийся в Алма-Ате. Ильяс не рекомендовал мне поступать в этот институт. Он без обиняков сказал: — Ты газетчик по принуждению, а не по призванию, поэтому выпускаешь серую газетенку. За два с лишним года ни одна республиканская газета не обратила внимания на вашу многотиражную газету. Если было бы что-то выдающееся, то в «Социалистик Казахстане» заметили бы это. Не было ничего, за что можно было бы вас ругать. Одним словом, как я уже говорил, серость. Ты выпускаешь газету, а Воспоминания современников

сам думаешь о математике, перерешал все, что есть в задачниках Шапошникова и Вальцева по алгебре и Рыбкина — по геометрии и тригонометрии, легко решаешь интересные задачи, которые мне удалось раздобыть, любишь физику и химию и знаешь их хорошо, правда, только по учебникам, без элементарных опытов, проводимых на занятиях в школах. Сейчас трудно сказать является ли математика твоим призванием. Тебе целесообразно поступать не на физмат, а в технический вуз. Объем курса математики там достаточный, чтобы учиться дальше, если подтвердится твоя склонность к математике. Соображения Ильяса, как мне всегда казалось, были разумными, и я решил поступать на паровозный факультет Московского электромеханического института инженеров железнодорожного транспорта им. Ф.Э. Дзержинского (МЭМИИТ). Паровоз мне казался чудо машиной. Дух захватывал, когда с сильным гудком и неслыханным грохотом поезд во главе с паровозом проносился по родной бескрайней степи. А Турксиб? Что может быть интереснее работы на Турксибе? Паровоз, только паровоз! Могли я тогда знать, что паровоз доживал свои последние годы, что у паровоза коэффициент полезного действия составлял всего 5—6%, поэтому, честно отслужив человечеству более 100 лет, уходил совсем с железнодорожного транспорта, уступив рельсы тепловозу и электровозу. Чтобы поступить в институт теперь по Постановлению ЦК ВКП(б) СНК СССР, принятому 2 года тому назад, надо было иметь аттестат об окончании среднего учебного заведения, чего у меня не было. Но я был уверен, что конкурсные экзамены в Москве я выдержу. Поэтому пришлось сначала получить аттестат об окончании рабфака в порядке экстерна. И вот я московский студент, о чем мечтал. Зимой, проездом из Кривого Рога в Москву, где проходили практику студенты горно-металлургического института, был Ильяс. Из всех прелестей Москвы в эти дни нас больше всех заинтересовал кинотеатр повторного фильма, где демонстрировался фильм «Амангельды». Мы с Ильясом сидим в зале и с интересом еще раз смотрим полюбившийся нам фильм. Вот площадь у рынка... Вот верблюды, на которых погружают повстанцы свое нехитрое вооружение... Все это сопровождается мелодией «Кара-торгай» («Жаворонок») в великолепном исполнении оркестра. Русский парень, сидящий сзади нас, говорит своей девушке: — За душу захватывающая музыка! Мы в восторге не только от этой действительно за душу захватыВоспоминания современников

вающей, знакомой нам с детства мелодии, но и от оценки человеком, первый раз услышавшим ее... — У каждого народа,— говорит Ильяс,— есть песни, захватывающие за душу. Об этом свидетельствуют многие русские песни, украинская «Ревет и стонет Днепр широкий», грузинская «Сулико» и много других песен... ... Недавно фильм «Амангельды» был восстановлен. Каково было мое разочарование, когда не услышал «Караторгай». Великая народная мелодия была почему-то заменена какой-то бесцветной музыкой. И это сделала она... Я думаю, читателям и без меня известно кто она. Закончился учебный год. В профкоме мне предложили студенческую путевку в Ялту. Я никогда не забывал слова директора риддерского техникума Степана Никоновича Павлова, когда я отказался от путевки в Ялту. Довольно быстро мне представилась возможность увидеть сказочное Черное море. Чтобы в срок прибыть в Крым, я досрочно сдавал экзамены, сдавал легко на «отлично». В последний день решил сдать два экзамена и как говорится, схватил «тройку». Это меня не огорчило, ибо впереди был благословленный Крым. Если бы тогда знал, какое роковое значение имела для меня эта «тройка»! В Крым я приехал в начале июня. Вода еще была холодновата, но я купался вовсю, даже сразу после тепловых процедур, когда это категорически запрещалось. В итоге с курорта я уехал с радикулитом. Я уже писал, что в детстве до поздней осени ходил босиком и чем это однажды кончилось. Это меня не остановило, и я иногда на короткое время выбегал во двор босиком, открывать ворота. Был случай, когда в лютый мороз я упал в прорубь и чуть не утонул. Выйдя из воды, весь обледеневший, я добрался до дому. Все это проходило без последствий. А теперь, в разгар лета на южном берегу Крыма случился такой казус. ...Черное море породило у меня радикулит, оно же потом меня вылечило, если можно говорить о радикулите так, когда он годами не дает о себе шать. Десятилетия спустя, как-то в конце сентября я приехал с утихшим радикулитом в Крым. Погода была прекрасная и мы с товарищем, с таким же радикулитчиком, как я, стали купаться по три раза в день. Постепенно погода менялась, вода медленно охлаждалась, а в конце октября выпал снег. Мы все продолжали купаться, радикулит куда-то исчез. Море бушевало, холодный ветер со снегом загонял отдыхающих в корпуса, а мы с товарищем барахтались в море. Воспоминания современников

— Если бы мои домашние увидели, что я творю сейчас в море, пришли бы в ужас,— говорил мой сосед. Домой я вернулся на удивление своих, совершенно забыв о радикулите. Дома я решил поддерживать достигнутый уровень закаливания и стал принимать прохладную и постепенно совсем холодную ванну, возможную в зимних условиях в квартире. Так я, неожиданно самому себе, стал «домашним» моржом... ... Радикулит хоть давал знать о себе довольно часто, но я не очень огорчался, ибо у меня впереди была встреча со своими родными. Ильяс, окончив институт, приехал на работу в Джезказган. Туда же переехали с мужем сестра и Ахметкали с семьей. Мы часто уходили гулять в степь под Джезказганом, веселились и радовались. Это были одни из счастливейших дней для нас всех. Потом я вернулся в Москву, а Ильяс осенью ушел в Красную Армию, служил он в Риге. В сентябре было опубликовано Постановление Партии и Правительства о высшей школе, которое предусматривало: — Введение системы свободного посещения занятий в вузах. — Введение платы за обучение в вузе (200 руб. в семестр). — Стипендию назначать только студентам, кто учится на «Отлично» или имеет не более 25% «Хорошо», остальные «Отлично». — Освобождение некоторых студентов из числа стипендиатов от оплаты за обучение. Постановление вводилось в действие через два месяца. Студенты, не внесшие к этому сроку плату, должны быть из вуза отчислены. Вот тут-то я пожалел о своем легкомысленном отношении к сдаче экзамена. Просил начальника института (тогда железнодорожные институты возглавляли начальники) разрешения пересдать тройку. Получил отказ. Обратился в Комитет по делам высшей школы с этой просьбой. Опять отказ. А время неумолимо продвигалось вперед. Все студенты бегали, искали работу, позволяющую и деньги зарабатывать и учиться, но мало кому это удавалось. Многие уже внесли деньги за обучение, хотя родители, как они говорили, перебивались с хлеба на соль. Я решил своих не беспокоить ничем, зная их скромные материальные возможности. Наступил роковой день, и был объявлен приказ об отчислении из института. Не успели подписать приказ об отчислении из института меня, прибежал начальник общежития и требовал освободить комнату. Судьбе угодно было нанести мне еще один удар именно в эти дни: Воспоминания современников

моя любимая двоюродная сестричка Шакимжамал, теперь уже подросшая, прислала письмо с просьбой разрешить ей приехать ко мне, чтобы полюбоваться родной столицей и заодно встретиться со своим старшим братом, ставшим таким «большим» человеком, что живет в самой Москве. У меня не хватило сил, чтобы разрушить иллюзию бедной сестренки и рассказать в каком бедственном положении находится ее «большой» человек. Из общежития нас не выселили до особого распоряжения. Тем временем я неожиданно получил телеграфный перевод на 250 руб. Прислал один из однокашников Ильяса по его просьбе. А потом все пошло хорошо: мы с Васей Молочко устроились на одну должность на фабрике фотопластинок рядом с институтом. Занятия мы почти не пропускали, ибо нужно было сдать экзамены на «отлично», чтобы получить стипендию. Работать и учиться мне очень понравилось. Я решил так продолжать и дальше и, накопив деньги, пригласить Шакиш в Москву. Однако все сложилось по-иному: началась Великая Отечественная война. На второй день после начала войны многие студенты, имеющие оборонные специальности, полученные на различных кружках, добровольно вступили в Красную Армию и уехали на фронт. Среди них были Рома Улевич из Белоруссии и Костя Захаров из Пензы, с которыми я жил в одной комнате. Рома очень увлекался конструированием машин. Чертежи он читал легко, сам их выполнял очень быстро и, как говорили преподаватели, весьма квалифицированно. Конструировал он с наслаждением. Прошлым летом, когда мы вернулись с каникул, он говорил, что очень жаждет приступить к выполнению курсового проекта. Когда получил задание по курсовому проекту, он быстро и блестяще выполнил его, получив у профессора Каменова самую высокую оценку. К нему без конца обращались студенты помочь по курсовому проекту, и он охотно помогал. Во время курсового проектирования наша комната превращалась в небольшое конструкторское бюро. Война прервала жизнь талантливого молодого человека, из которого мог бы выйти крупный конструктор. Костя Захаров в 18 лет стал членом ВКП (б). В Красной Армии он был политработником. С фронта Костя вернулся в звании майора со многими боевыми наградами. В первых числах июля московское студенчество было направлено на строительство оборонительной линии под Вязьмой. Тысячи студентов и студенток лопатами копали противотанковые рвы, строВоспоминания современников

или долговременные земляные огневые точки (Дзоты). Руководили работами студенты, которые по возрасту мало отличались от других, но имели какой-то опыт строительства. Тысячи молодых людей более трех месяцев жили и работали на совершенно открытой местности, вооруженные одними лопатами. Видимо, в тяжелые дни отступления нашему командованию было не до нас, что никому не делает чести. Стоило фашистам сбросить небольшой десант с автоматами (они в августе каждую ночь пролетали над нами бомбить Москву) и ничего не стоило уничтожить тысячи молодых людей, которые были резервом Красной Армии. Но фашисты этого не сделали. Не сделали не потому, что они жалели этих молодых беззащитных людей,— жалости они не знали и беспощадно уничтожали в наших мирных городах и селах детей, стариков и женщин. В Смоленске в это время они разбомбили даже психиатрическую больницу. Не бросили десанта фашисты потому, что не додумались до этого. Такие и многие другие просчеты, в конечном счете, привели фашистов к краху. Когда война началась, Ильяс находился в Риге, где заканчивал обучение в военно-политическом училище. В тяжелые дни июля и августа никакого известия от Ильяса я не имел и это меня очень тревожило. В октябре, когда мы вернулись в институт, меня ожидало письмо от Ильяса. Он писал: — С первых дней войны я стал политруком артиллерийской батареи. Воевать приходилось в тяжелых условиях, но за меня стыдиться не придется. Не сомневаюсь, и ты выполнишь свой долг в этой Великой Отечественной войне. В такой войне с человеком все может случиться: можно и погибнуть с честью, можно выжить, оставшись инвалидом или даже калекой. Как хочется, чтобы кто-то из нас остался в живых в любом виде и своими глазами увидел нашу победу! «Увидеть нашу победу, будучи даже калекой!» — вот о чем мечтали советские люди в то грозное время. Как мы иногда забываем эту мечту! «Железная дорога является родной сестрой Красной Армии»,— говорилось в те дни и студентам — железнодорожникам была предоставлена бронь. Наш институт был эвакуирован в Томск. Занятия в эвакуации были нерегулярно. Весь институт размещался в двухэтажном домике, состоящем из 4—5 комнат. Ни учебников, ни лабораторного оборудования не хватало. Многие студенты устроились работать Воспоминания современников

на местных заводах. В этих условиях большая группа студентов добровольно вступила в Красную Армию. Я был в этой группе. В это время я получил письмо от Ильяса. Тяжело раненный он находился в госпитале в Свердловске. Как хотелось повидать его! В дни тяжелых боев конца 1941 года об этом можно было только мечтать. И неожиданно эта мечта осуществилась благодаря приказу Верховного Главнокомандующего о направлении со всех фронтов студентов 4-х и 5-х курсов для обучения в военные академии. Бои шли тяжелые, а Верховный думал не только об обеспечении предстоящих наступательных операций, но и о резервах кадров командного и инженерного состава. Военные академии в это время находились в различных тыловых городах. Выбор был очень большой: академия бронетанковых войск, электротехническая академия, военно-транспортная академия, военно-воздушная академия им. Н. Е. Жуковского, которую я и выбрал. Она находилась в Свердловске. Вскоре состоялась моя встреча с Ильясом. Если в мирное время наши встречи всегда были радостью для нас, то встреча в январские дни 1942 года, конечно, была особой, незабываемой. Ильяс был ранен под Старой Руссой в правую ногу. Предлагали ее ампутировать, но Ильяс не согласился. Сейчас он лежал в гипсе. Вместе с Ильясом в госпитале находился красноармеец из его батареи, тоже тяжело раненный в ногу. Он рассказывает: — Мы с нашим политруком ранены во время атаки. Характер наших ран свидетельствует, что пули поразили нас, когда мы бежали вперед, а не назад. Красноармеец, поступивший после нас в госпиталь в Костроме, где мы находились раньше, сообщил, что мы с нашим политруком за ту атаку представлены к орденам: политрук — к «Ордену Красного Знамени», а я к «Красной Звезде»,— горделиво заявил он. Ордена, однако, Ильяс так и не получил. Вероятно, наградной лист где-то застрял. Не получил ордена и потом, когда в ознаменование 25-летия Победы над фашизмом все инвалиды Великой Отечественной войны были отмечены государственной наградой — местный военкомат не позаботился выполнить предписание вышестоящих органов, а сам Ильяс не проявил инициативу, удовлетворившись наградами за писательский труд. В госпитале Ильяс находился полгода. Потом ему установили инвалидность и он уехал в Алма-Ату. Перед отъездом Ильяс приехал ко Воспоминания современников

мне в Академию. Теперь Ильяс ходил на костылях, одна нога стала короче другой на 2 см. Потом, когда нога совсем зажила, на правой ноге он носил специальную обувь и хромота не всегда замечалась. Но ранение о себе давало знать всю жизнь. Несмотря на то, что за полгода он много страдал от боли в ноге, что боль и сейчас дает знать о себе, он был бодр, радовался от предстоящей встрече с родной землей. — Родина у нас одна — Великий Советский Союз. За него я пролил кровь, готов отдать и жизнь. Но земля, на которой я родился, где я совершил первые шаги и вырос, мне очень дорога. Защищая Великую нашу страну, я защищал свой Казахстан. Это чувство он выразил потом в стихотворении «Елге Қайтқанда», когда ступил на родную землю. Түтіні өркештеніп будақ-будақ, Келеді оқтай ағып поезд зулап; Майданнан жараланып елге қайттым, Жүрегім дүрсілдейді аттай тулап... Жұлдыздай зымырайды поезд ағып, Самал жел сыбырлайды сырын шағып; Мен тұрдым көзімді алмай терезеден, Қиялым елде қайда қанат қағып... В Алма-Ате Ильяс устроился заведующим литературной частью драматического театра, а потом перешел в аппарат ЦК КП (б) Казахстана инструктором. Через год от Ильяса пришло радостное письмо с фотографией его невесты. На фотографии была изображена очень красивая девушка с не совсем казахскими чертами лица. Я с трепетом ждал момента, когда в нашей жизни появится третий человек. Каков будет этот человек? Не нарушит ли нашу нежную братскую любовь, сложившуюся с детства? Очень хотелось, чтобы будущую жену Ильяс полюбил не только за красивую внешность, но и за характер. Скоро они поженились. Свои думы о молодой супруге Ильяс выразил в стихотворении «Жарға». Ильяс очень любил свою Диляру, или как мы ее звали Дилю. Она оказалась достойной этой большой любви, с ним поделила его сложную, полную неудач и взлетов жизнь, вдохновляла на творческий подвиг и спасала его от тяжелого недуга. На ее долю с юных лет досталось столько трагических и драматических событий, что можно только удивляться, как она все это выдержала. Воспоминания современников

О прекрасных женщинах написано много прекрасных романов, рассказов, повестей, поэм и стихов, порою украшенных авторским воображением. Книгу о хранительнице очага Ильяса можно было бы написать с натуры, не придумывая захватывающие сюжеты. ...Учеба в академии у нас затянулась, и на фронт мы попали только в середине 1944 года. Я воевал в 6-ом гвардейском авиационном полку (I-вый Прибалтийский фронт). Это было время наших триумфальных наступлений. В воздухе полностью господствовала наша авиация. Достаточно сказать, что за летний период мы на наших, быстро менявшихся прифронтовых аэродромах, не видели ни одного налета вражеских самолетов. Осенью меня отозвали с фронта в Академию для занятий в группе по подготовке аэродинамиков. Через год состоялась моя радостная встреча с Ильясом в АлмаАте. На встрече Ильяс был бесконечно счастлив победным окончанием Великой Отечественной войны, в которой активно участвовали мы все трое и вернулись живыми. Мечта Ильяса о том, чтобы кто-нибудь из нас увидел победу в любом состоянии, осуществилась с лихвой. Увидели все трое, я даже ни одной царапины не получил. Ахметкали «видел» точнее ощущал нашу победу душой, а не глазами. На фронте он получил тяжелую контузию, фактически потерял зрение. Но он мог работать по своей специальности — свет электрической дуги позволял ему осуществлять сварку металлов. Работал Ахметкали в это время в Караганде и в одном из писем сообщал, что держится достойно, не считает себя обездоленным и несчастным. Раны, полученные Ахметкали на фронте, оказались очень опасными. Через год он скончался. В его честь Ильяс одного из персонажей романа «Золотые кони просыпаются» — кадрового производственника, умного мастера цеха назвал Ахметкали. В конце войны у Ильяса и Дили родился первый ребенок — Раушаночка. Ильяс перевез в Алма-Ату из Акмолинской области овдовевшую мать Дили и двух ее братьев — подростков. В это время Ильяс начал писать стихи и поэмы. Приведенные выше стихи «Елге кайытканда» и «Жарга» свидетельствуют о незаурядном поэте, который мог стать гордостью казахской поэзии. Именно в это время Ильясу хотелось хоть один раз сверкнуть в поэзии. Тогда же он опубликовал две поэмы: «Айша» и «Толеген», положительно оцененные журналом «Литература и искусство» № 4 в 1945 г. в статье, посвященной 25-летию нашей литературы. Воспоминания современников

Так стартовал молодой поэт Ильяс в Казахской поэзии. Потом в журнале «Литература и искусство» Ильяс выступил с двумя рассказами: «Адамгершілік туралы әңгіме» и «Қасиет иелері». Либретто оперы «Песня о благородстве» Ильяса получило третью премию на конкурсе, объявленном в Казахстане. Имя Ильяса Есенберлина было названо Сабитом Мукановым на съезде писателей в числе молодых талантов, влившихся в литературу. По многим причинам Ильяс, однако, оставался еще в течение двадцати лет малоизвестным писателем, хотя он был автором нескольких поэм, повестей, пьес, киносценариев, либретто оперы и многих стихотворений. И лишь за последние 20 лет своей жизни Ильяс создал крупномасштабные эпические произведения, выведшие его на передний край советской литературы. Наиболее крупные произведения Ильяса посвящены исторической теме. Незадолго до смерти в «Мыслях и выдержках» он писал: «Почему, я сейчас больше увлекаюсь историей. От того, что современная жизнь мне не интересна? Нет, вовсе нет! Я люблю сегодняшний день, сегодняшнюю жизнь, ибо это жизнь моих потомков. Я сейчас оглядываюсь назад, потому что мои знания, мой кругозор от этого становится шире, содержательней. Ведь дерево, чем выше поднимается, тем корень его глубже уходит в землю. Так и человек. Чем больше он думает о будущем, тем больше хочет знать о прошлом. Иначе нельзя строить будущее». В последние годы жизни Ильяс работал над романом «Золотая орда», изданном полностью на казахском и русском языках после смерти автора. Не удалось увидеть автору и романы «Битва в дали», «Праздник любви», «Радость белых лебедей», написанные в последние годы жизни. Широк диапазон тематики произведений Ильяса, но все они показывают, что талант Ильяса разносторонний. Таков был мой Главный человек, мой воспитатель, советчик и моя опора, мой незабвенный брат Ильяс, который старше меня всего на один год (в детстве нас принимали за братьев-близнецов). Эту разницу я подчеркиваю еще потому, что он воспитывал меня в детстве и юношеские годы, когда сам еще не окреп. В более зрелом возрасте, через три года после окончания Военно-воздушной Орденов Ленина и Октябрьской революции Краснознаменной академии имени Н.Е. Жуковского у меня появился второй главный человек — преподаватель академии, полковник — инженер, Воспоминания современников

Лауреат Ленинской премии и Государственной премии СССР, обладатель более 250 авторских свидетельств на изобретения, подавляющее число которых внедрено в оборонную промышленность, талантливый ученый Сергей Николаевич Лоцманов, подготовивший более 40 кандидатов технических наук, некоторые из которых, в том числе автор этих строк, стали докторами наук. О нем мы с профессором В. П. Фроловым написали очерк, который был опубликован в центральной газете «Красная звезда». Я очень ценил Сергея Николаевича. В моем сердце Ильяс занимает особое место. Ильяс прожил сложную, порою очень тяжелую жизнь. В океане жизни он видел штили и сильные, очень опасные штормы. Но его лодка переплыла океан. Конечно, в тернистом жизненном пути у Ильяса был свой Главный человек, неоднократно помогавший ему прямо или косвенно. Особенно важны были для Ильяса два момента. Первый раз косвенная помощь Главного спасла Ильяса от тяжкого ложного обвинения. Второй раз главный поверил в талант Ильяса, в результате появились главные его произведения. Ильяс никогда этого не забывал. Это тоже особенность его характера. Все мы должны помнить своего Главного человека. 20.05.1986 г.

Воспоминания современников

Павел Косенко СИЛУЭТ ПО ПАМЯТИ Когда Морис Симашко по телефону зовет меня гулять, мы часто говорим друг другу: «Встретимся у Ильяса». Это значит — под мемориальной доской на доме по улице Джамбула, где жил Ильяс Есенберлин и где теперь смотрит на прохожих на редкость выразительная бронзовая его маска. В ней точно передано выражение, которое было очень свойственно живому лицу писателя. Я бы назвал его выражением преодоления — преодоления болезни, усталости. Их следы остаются, но главным в этих чертах стало другое — мысль и воля. Я узнал Есенберлина после того, как он стал директором литературного издательства, хотя знакомы мы были раньше. Помню, например, из тех времен: мы стоим с ним в летнем сквере, и он очень сердито и темпераментно выговаривает мне за какую-то публикацию в «Казахстанской правде», а я стараюсь все смикшировать и перевести разговор в шутку. Есенберлин тогда работал на «Казахфильме» и газетный материал, следует полагать, касался киностудии. Надо сказать, что Есенберлин человек уже немолодой и немало испытавший (о некоторых трудных эпизодах его биографии я тогда не знал), считался в тот период литератором-середняком. Он выступал в самых разных жанрах — писал и поэмы, и повести, и пьесы, и сценарии, — и не без успеха: поэмы и повести издавались, пьеса шла в театре, по сценариям снимались фильмы, но особого шума его произведения не вызывали, и их автор был далек от литературного Олимпа. Крупным писателем и крупным литературным деятелем, руководителем издательства, которое — единственное тогда в республике — выпускало художественную литературу, Есенберлин стал почти одновременно. Но писательское признание пришло все же несколько раньше. Есенберлин написал роман «Схватка» — очень острый, конфликтный, страстный. О романе заговорили: яркое и правдивое произведение о современности, построенное на резко выраженном, драматичном конфликте, и тогда было такой же редкостью, как и сейчас. Роман приобрел большую популярность, а имя его автора стали произносить в числе мастеров родной литературы. Не так давно я прочитал в «Казахстанской правде» статью к Воспоминания современников

70-летию писателя. Меня просто поразило, что в статье не были даже упомянуты произведения Ильяса Есенберлина на современные темы. Конечно, заслуги писателя в создании национального исторического романа, да и вообще в создании нового подъема общественного интереса к прошлому казахского народа, велики. Но о наших днях он писал больше, чем о прошлом. Есть среди его романов о современности и проходные для него вещи, но «Схватка» и, вскоре последовавшая за ней «Опасная переправа»,— это завоевание всей казахской советской литературы. Это книги, глубоко раскрывающие «драмы идей» двадцатого века. Вскоре после того, как Ильяс Есенберлин стал директором издательства, у меня произошли столкновение с ним — именно в этом его качестве. У меня тогда выходила вторая книга. Говорят, что особых мучений молодому писателю стоит рождение его первой книги. Мой личный опыт свидетельствовал, что это не всегда так. По рукописи первой моей книги издательский редактор сделал четыре замечания. Я с ними согласился; за полчаса, сидя в библиотеке СПК, мы все исправили. И дальше все пошло без всяких приключений — без особенной поспешности, но и, не отставая от графика, моя тоненькая книжка вышла в свет, и в молодежной газете, которая славилась тогда весьма резкими критическими наскоками на произведения русских казахстанских литераторов, появилась на нее обстоятельная и доброжелательная рецензия. Я понимаю, что хвастаться не хорошо. Но клянусь, так было единственный раз в моей жизни. Потом почти каждая моя книга выходила со скрипом — более или менее громким и нудным, но обязательным. Так что — это, собственно, даже и не хвастовство, а ретроспективное изумление перед тем, что физики называют флуктуацией, т.е. невероятным стечением случайностей, в которую я попал. Вторая книга все поставила на свои места. Началось с того, что редактор (та же) мне на этот раз выдала массу замечаний, и даже когда наша работа над рукописью была закончена, сказала, что эта моя будущая книга «совсем не то» и что она ждала от меня другого (впоследствии, когда уже набранная рукопись попала в полосу испытаний, она привязалась к ней, как привязываются к больному ребенку, и мужественно ее защищала). Но новому директору кто-то подсказал, что в выходящей в его издательстве рукописи есть некая крамола. Он затребовал ее, посмотрел и задержал в очень поздней стадии производства, когда ей достаточно Воспоминания современников

было уже двух-трех дней, чтобы превратиться из куколки в бабочку. Начались довольно долгие мытарства, в итоге которых рукопись все же стала книгой, однако несколько похудела и лишилась массового тиража. Никаких симпатий я в этот период к Есенберлину не испытывал, думаю, что и он ко мне. Поэтому меня сильно удивило последовавшее месяца через два его предложение пойти работать в издательство заместителем главного редактора, т. е. стать его непосредственным помощником по изданию художественной литературы на русский язык — оригинальной и переводной. Идти мне в издательство не хотелось, но Есенберлин был настойчив, в конце концов я согласился и проработал с ним все время до конца его директорства. В этом приглашении, я думаю, проявилось характерное свойство Есенберлина: умение четко проводить границу, не путать кислое с пресным, не позволять личным пристрастиям затмевать ясность взгляда. Книга моя ему не нравилась, чем-то задевала его лично (помню, по поводу одного эпизода повести он резко сказал: «Думаете, моему сыну будет приятно читать это?» Я пожал плечами, наверно, неприятно, но что я могу поделать — так, к сожалению, было и вряд ли следует забывать, как было). Но во время разговоров по поводу рукописи, одинаково тягостных и для меня и для него, он, очевидно, достаточно узнал меня и решил, что я могу оказаться полезен для дела, и совершенно свободно переступил через антипатию, которая возникла у него ко мне как автору раздражавшей его книги. Нет сомнения, что за все десятилетие существования в Казахстане издательства художественной литературы (название оно меняло не раз) Ильяс Есенберлин был наиболее авторитетным директором, игравшим важную роль в формировании литературного процесса. Во многом это, конечно, объяснялось тем, что в годы его директорства непрерывно росло его литературное имя. Романы появлялись один за другим — теперь он писал только романы,— и хотя были у них и ожесточенные противники, и хотя, действительно, художественный уровень новых произведений писателя весьма колебался (случай обычный при многописании), все же было ясно, что романист И. Есенберлин — заметное явление во всей многонациональной литературе Союза. Но к этому у Есенберлина еще, несомненно, был четко выраженный организаторский и административный талант. Можно сказать, что свои административные обязанности он исполняя не только с полным чувством ответственности, но и с несомненной любовью. ДирекВоспоминания современников

тор сумел собрать сильный, работящий коллектив, и дело очень даже шло на лад. Выходило в свет все лучшее, что создавалось писателями республики, в том числе и книги, казавшиеся кое-кому чересчур смелыми (не буду скрывать,— бывали случаи, когда такие книги все-таки не выходили, несмотря на все усилия директора). И при этом все плановые показатели выполнялись и перевыполнялись, и издательство как предприятие было на самом лучшем счету. Как удавалось Есеңберлину сочетать административную и напряженную творческую деятельность? Он любил и ту, и ту, и совмещать их ему позволяли его железная воля и то «чувство границы», о котором я уже упоминал. С девяти утра до шести вечера он был поглощен издательскими делами. Никогда не торопясь — жесты его были скорее медлительными,— он успевал переделать за рабочий день уйму дел. Но после шести часов Есенберлин переставал быть директором издательства. Он терпеть не мог вечерних и воскресных звонков по служебным делам, хотя бы самым чрезвычайным. В это отрезок суток он хотел оставаться только писателем. Как-то я спросил его, когда он работает. Илеке ответил: — Прихожу домой, пью чай и ложусь спать. К десяти мои домашние успокаиваются, и я сажусь за стол и сижу часов до трех-четырех. — И по выходным дням? — Нет, в выходные дни я работаю мало. У нас, казахов, это время общения с друзьями. — И сколько вы успеваете написать за ночь? — Страниц пятнадцать — двадцать. Ильясу Есенберлину, как и некоторым другим современным казахским писателям, несомненно, был присущ дух импровизаторства, позволявший их предкам — акынам создавать на айтысах «единым духом» тысячи вдохновенных рифмованных строк. Один из исторических романов — не помню точно, «Отчаяние» или «Заговоренный меч» — в каждом из которых по двадцать печатных листов,— Есенберлин написал за месяц (январь). Причем из этого месяца выпало еще четыре дня в связи со смертью близкого друга Ильяса — талантливого писателя Капана Сатыбалдина. И «Отчаяние», и «Заговоренный меч» входят в трилогию «Кочевники» — признанную вершину творчества казахского романиста. Разумеется, этому яростному январю предшествовала долгая работа историка, да и потом роман не месяц доделывался и редактировался. Но все равно такой взрыв творческой энергии вызывает у меня почтительное изумление. Воспоминания современников

Легко ли работать с Есенберлиным-директором? В общем — да, хотя иногда он бывал и несправедлив, причем непонятно, капризно несправедлив. Но это налетало на него порывами. Как руководитель он избегал мелочной опеки, сам, подобрав себе подчиненных, он предоставлял им широкую самостоятельность. Есенберлин очень хорошо чувствовал в литературе все талантливое и любил талантливых литераторов. Прочная и тесная многолетняя дружба связывала его с Юрием Осиповичем Домбровским, хотя трудно было найти двух людей, более непохожих друг на друга по облику, натуре, привычкам, образу жизни. Размереннейший (во всяком случае в те годы, когда я его знал) и целеустремленный быт Есенберлина — и совершенно внебытовое существование Домбровского. Но Есенберлин отлично знал, что его давний друг (кажется, они и «странствовали вместе в горах востока». Впрочем, не ручаюсь) — не только «гуляка мудрый», не только «человек-фейерверк» (определение И. Щеголихина), но и работник высшего разряда, культурнейший и собраннейший, несмотря на внешнюю безалаберность. Он усиленно привлекал Юрия Осиповича к переводческой работе в «Жазушы». Во время приездов Домбровского в Алма-Ату я часто видел их прогуливающихся рядом—невысокого Ильяса и возвышавшегося над ним на две головы Юрия, которого делала еще выше торчащая копна его цыганских черных до синего отлива волос. А в каждую свою поездку в Москву Есенберлин непременно бывал у своего друга-переводчика в его комнате в коммуналке старого дома в Малом Сухаревском. Любил и ценил Есенберлин Мориса Симашко, Юрия Герта. За деловитость он мог простить многое. По моей просьбе директор принял на работу редактором поэзии моего друга и земляка Александра Скворцова. Он знал, что Скворцов — настоящий поэт. Знал и то, что живет он плохо, скудно. Наконец, знал, разумеется (кому в тогдашней литературной Алма-Ате это было неизвестно), что Саня не лишен богемных замашек и обладает очень упрямым характером. Но эти последние обстоятельства Есенберлин, видимо, недооценил. Скоро он очень разочаровался в Скворцове как в издательском работнике. И дело было даже не в том, что тот мог опоздать на работу или не прийти на планерку. Нет, тут Саня как раз не слишком злоупотреблял, а Есенберлин понимал, что большего требовать от него немыслимо. Но Скворцов с его беспредельной преданностью поэзии, абсолютной верой в непогрешимость своего вкуса и, увы, полным отсутствием житейского такта часто путал издательВоспоминания современников

скую дипломатию, что вело к жалобам и другим неприятностям разного калибра. Директор сначала пытался наставлять редактора русской поэзии, потом злился на него, а, в конце концов, просто перестал замечать, чтобы не портить безтолку нервы. Но помня, что Скворцов очень талантлив и что деваться ему некуда, не увольнял его, хотя сделать это мог бы запросто. Директор, сменивший Есенберлина, уволил Скворцова в два счета. Может быть во мне говорит дружеская предвзятость, но мне кажется, что лучшего редактора поэзии, чем Скворцов — при всей его бестактности, которая даже меня, любившего его человека, часто бесила,— издательство не знало за все десятилетия своего существования. Есенберлин придавал большое значение качеству перевода произведений казахских писателей на русский язык. При нем эти произведения для «Жазушы» переводили действительно серьезные русские литераторы, в том числе и большие художники русского слова, а не жены, дочери, невестки и тетки московских членов СП, как это порой имеет место сейчас. Директор был очень активен в установлении контактов с возможными переводчиками из числа талантливых русских поэтов и прозаиков и тонко понимал, чьи творческие индивидуальности могут дать лучшую амальгаму. Неиссякаемая энергия Илеке была тем более удивительна, что здоровьем он никак не мог похвастаться. Болел он давно, и часто лицо становилось пепельно-серым от затаенной боли. Наверно и движения его были такими замедленными потому, что более резкие превратили бы эту боль в острую. Но и в таком состоянии он не прекращал работы. Мне он объяснял, что ему необходимо двигаться, действовать — если он ляжет, ему станет совсем плохо. Однажды — когда он работал уже секретарем Союза писателей Казахстана — мы вместе летели в Москву. Едва сели в машину, он закрыл глаза — сказал, что если будет смотреть вперед по движению, то у него сильно закружится голова. В аэропорту пошел в медпункт и принял какое-то лекарство. В самолете на него было страшно глядеть. Но в московской гостинице уже через час Есенберлин разговаривал по деловым вопросам со случайно встретившимся Чингизом Айтматовым, а через полтора часа пошел в правление Союза писателей. А ведь он ежегодно проделывал дальний путь по несколько раз. Он был человеком очень жесткой самодисциплины. Часто я встречал моего бывшего директора и в последние годы его жизни. Болезни, понятно, не оставляли его, но железный старик и Воспоминания современников

не думал отступать, хоть немного поддаваться им. Писал в год по роману, работал на многих общественных местах, воевал. Противников у него по-прежнему было немало, и писателю приходилось с прежним упорством отстаивать то понимание литературы и истории, которое он считал верным и выражал своим творчеством. Правда, теперь ему помогало самое широкое признание читателей. Он стал действительно народным писателем — не по званию, а по сущности. Его романы с одинаковой жадностью читали и студенты столицы республики и аксакалы в самой дальней аульной глубинке. Номера «Простора» с частями его последнего произведения — исторической эпопеи «Золотая орда» — мгновенно исчезали с прилавков киосков. Болел он много лет, а умер внезапно, попав в больницу лишь накануне конца. Странно, но он и в гробу не казался умершим: лежал собранный, сосредоточенный, с упрямо выпяченной нижней губой. Человек, не исчерпавший себя, писатель, сказавший много, но не все, что хотел и мог сказать, боец, словно и сейчас готовый продолжать бой. Воспоминания современников

Геннадий Кругляков СЛОВО ОБ ИЛЬЯСЕ ЕСЕНБЕРЛИНЕ Недавно общественность Казахстана отметила торжественное открытие дома-музея писателя Ильяса Есенберлина. Два года не дожил он до своего семидесятилетия. Ныне его имя стало уже легендой. Для литераторов моего поколения он был не просто известным романистом, а, прежде всего, старшим наставником, доброжелательным и мудрым человеком. Его имя по праву вошло в историю казахской литературы. Нет ни одного аула, ни одного дома, в котором есть пусть маленькая книжная полка, где бы не знали Ильяса. В народе он был не менее популярен, чем, скажем, Бибигуль Тулегенова. Ильяс Есенберлин — один из немногих писателей, ученых, деятелей культуры — тех, кто уже в наше время продолжил славные просветительские традиции Мухтара Ауэзова и Кыныша Сатпаева. А сколько молодых авторов обязаны ему изданием своих первых книг, скольким даровитым писателям дал он путевки в большую литературу! Воздействие его романов на молодое поколение писателей, несомненно, было огромным. Не менее важна в поддержке молодых дарований его работа и в должности директора издательства «Жазушы», а позднее в секретариате Союза писателей Казахстана. Знаю это по собственному опыту. В 1970 году в издательстве «Жазушы» вышел мой поэтический сборник «Зеленый архив». Задорный, непричесанный, естественно, в чем-то уязвимый по литературной неопытности автора. «Доброжелатели» из «Литературной газеты» оперативно дали разгромную рецензию. По тем временам такой удар из центра сулил автору долгое забвение, издателям — самые строгие нарекания. Директором издательства был в то время Ильяс-ага, писатель многоопытный, много уже претерпевший на трудной этой стезе, знающий цену критики и чем оборачивается она для начинающих авторов. Примеров тому предостаточно. На этот счет у него было свое мнение, и он умел принимать волевые решения. И надо же, в это самое время готовился к печати мой новый стихотворный сборник. Казалось, участь его решена. И чудо — он вышел в срок, правда, более тщательно отредактированный. Понятно, Воспоминания современников

это было возможно только благодаря независимой позиции директора и той творческой атмосфере, которая царила тогда в издательстве. Мне дороги те тоненькие книжки, выпущенные в начале семидесятых годов. В 1973 году принимали меня в Союз писателей. Необходимые документы больше года лежали в приемной комиссии. Моими рекомендателями были люди, далекие от официозной литературной элиты, в частности, ныне покойные поэты — Мукагали Макатаев и Александр Скворцов. Может быть, в этом была загвоздка? Но, оказалось, другая здесь крылась причина. Надо сказать, что для некоторых писателей процедура приема в творческий союз затягивалась на годы: не проходили приемную комиссию или же не утверждались секретариатом Союза писателей. Последнее — было уже исключением. И вот долгожданный секретариат. Атмосфера нервозная. Подходит ко мне Ильяс-ага, в то время секретарь по творческим вопросам и председатель приемной комиссии. Берет за руку. Отводит в сторону и спрашивает в лоб: — Что натворил? Я в недоумении. Отвечаю, может быть какие-нибудь житейские дрязги. — Да нет,— отмахивается он.— Кому и какое ты читал стихотворение в последнее время? И меня осеняет. Называю стихотворение, человека, которому недавно его читал. Ильяс-ага усмехается: — Прочитай. Я прочитал. — Нормальное стихотворение. Похлопав по плечу, пошел на секретариат. В тот же день я был принят в Союз писателей. А человек, которому я читал стихотворение «Аборигены» — о далеком севере, о моей родине, был, по всей видимости, штатным осведомителем. И здесь уже действовала другая организация. Ильясага это хорошо понимал... С тех пор прошло двадцать лет. У меня сохранился старый писательский билет, на котором значится подпись Есенберлина. Если вспоминать о тех временах, то Дом Союза писателей был для нас самым родным домом, а для всех приезжающих литератоВоспоминания современников

ров — еще и гостеприимным. Тепло здесь встречали опального и не признаваемого в Москве Юрия Домбровского и многих других писателей. Реальная помощь во многом исходила от Ильяса Есенберлина. Но это уже другой разговор... Ильяс Есенберлин начал как поэт. Первый его поэтический сборник, бывшего фронтовика вышел в 1954 году. В 1977 году издательство «Жалын» выпустило книгу его поэм «Звезды». Готовил он издание своих поэтических работ и на русском языке. Видимо, поэтому и обратился ко мне с предложением перевести одну из своих последних работ, историческую поэму об аль-Фараби, что я и сделал. Однако замыслы автора не успели осуществиться, поэма так и осталась неопубликованной. Сегодня, просматривая перевод этого произведения, вижу злободневность многих размышлений автора. Собственно, поэма — это думы Ильяса о Востоке, о его историческом пути, о его будущем. Что касается будущего, независимо от юбилейных дат, никому не заказано сказать доброе слово о жизни и творчестве замечательного казахского писателя Ильяса Есенберлина. 1985 г. Воспоминания современников

Козыкорпеш Есенберлин ПОЧЕМУ «КОЧЕВНИКИ» НЕ ПОЛУЧИЛИ ЛЕНИНСКУЮ ПРЕМИЮ Прошло более 30 лет, как Ильяс Есенберлин написал историческую трилогию «Кочевники». За эти годы роман выходил более 50 раз общим тиражом 3 миллиона экземпляров. Высшая награда для писателя — признание соотечественников. Настоящее народное признание Ильяс Есенберлин получил сполна. Однако в 1980 году, когда книга была выдвинута на высшую награду государства — Ленинскую премию, трилогия «Кочевники» ее не получила. История давно минувших лет имеет для нас большой нравственный урок. Вот некоторые факты из этой истории: Послу Республики Кыргызстан в Бельгии г-ну Айтматову Ч.Т. Уважаемый Чингиз Торекулович! Извините, что отрываю от Ваших дел и Вашего великого творчества. Просьба моя касается литературного наследия моего отца — известного казахского писателя Ильяса Есенберлина, которого Вы, наверное, помните. В 1980 году основная его книга — трилогия «Кочевники» была выдвинута на соискание Ленинской премии, прошла 2 тура, однако на 3 туре кандидатура отца была исключена, хотя все 10 кандидатов получили Ленинскую премию. Уважаемый Чингиз Торекулович, я помню мой разговор с отцом, когда он мне сказал: «Единственный человек, который искренне и честно до конца помогал мне по книге «Кочевники», был Чингиз Айтматов. Он до конца боролся за мою кандидатуру в Ленинском комитете и в протоколе записал свое особое мнение. Только Чингиз Айтматов остался до конца мужествен и правдив и заранее предупредил и рассказал, почему я не получил Ленинскую премию». Я и все родные Ильяса Есенберлина искренне благодарны Вам за эту огромную помощь нашему отцу. В настоящее время фонд имени Ильяса Есенберлина готовит цикл статей о книге «Кочевники» (в этом году исполняется 30 лет со Воспоминания современников

дня ее написания). Одна из статей посвящена теме: «Почему трилогия «Кочевники» не получила в 1980 году Ленинскую премию». Почему трилогия «Кочевники», которая только на русском языке была издана 12 раз общим тиражом 1,5 миллионов экземпляров (тираж больше любой книги казахских писателей), стала настоящим бестселлером в Казахстане, читаема и любима среди казахстанцев, не получила Ленинскую премию, для нас остается загадкой. Уважаемый Чингиз Торекулович! Мы все Вас очень просим и заранее благодарим, пожалуйста, напишите Ваше мнение об этом вопросе, как непосредственный участник и член комитета по Ленинским премиям, и в целом, если возможно, Вашу оценку книги «Кочевники» и творчества Ильяса Есенберлина. Я понимаю всю Вашу занятость, но если можно, хотя бы на одном листочке, выскажите Ваше мнение. С огромной благодарностью и признательностью, Почитатель Вашего великого таланта Козыкорпеш Есенберлин, 15.02.96 г. Ардақты Қозыкөрпеш інім! Уважаемый Козыкорпеш Ильясович! Еще раз убеждаюсь, что поиск справедливости зачастую переходит по наследству от предков к потомкам. Вот и в данном случае. И в письме, и в нашем телефонном разговоре Вы интересовались делом давно минувших дней. Для Вас очень важно знать, как и при каких обстоятельствах была отклонена кандидатура Вашего отца — писателя Ильяса Есенберлина, автора трилогии «Кочевники», от присуждения Ленинской премии, хотя и утратившей ныне какое-либо значение. С тех пор прошли годы и годы, сменился облик эпохи, и, к сожалению, многое из того уже позабыто. Сейчас я пытаюсь представить себе тогдашнюю обстановку, тогдашний ход борьбы мнений. Нас было человек сорок от литературы и искусства, мы собирались в Москве дважды в год, достаточно хорошо знали друг друга и, тем не менее, жить и действовать в этой среде было не так то просто. Мало кому известно, что работа комиссии проходила при непрерывном присутствии ответработника аппарата ЦК КПСС — представителя отдела культуры. Он являлся как бы наблюдателем, хотя открыто не вмешивался в ход дискуссий, но его негласное мнение, как правило, Воспоминания современников

имело решающее значение. И почти всегда приходилось сталкиваться в ходе обмена мнениями с этой партийной точкой зрения, всегда горячо поддерживаемой официальной верхушкой творческих союзов — первыми секретарями союза Писателей, Кино, Художников, Композиторов, Театрального мира. И те, кто бросал вызов такому положению вещей, отстаивали обычно заслуги подлинных талантов, авторов выдающихся произведений. В этом контексте оценок и решался вопрос Вашего отца, вернее, его книги «Кочевники». Помниться на первых отборочных обсуждениях нам, высоко оценивавшим это крупное произведение казахской литературы с ее исконной, национально-глубинной темой, удалось убедить подавляющее большинство членов Комитета в необходимости поддержать эту книгу, как яркое литературное явление той поры. Пройдя первый тур, «Кочевники» вошли в предварительный список на заключительное тайное голосование. Но именно на этом этапе перед включением в окончательный список вдруг возникли в Комитете настроения уклончивого характера. И опять же из уст литературноофициозного истеблишмента и, прежде всего деятелей Москвы прозвучали мнения, судя по всему соответственно согласованные, о том, что «Кочевники» книга экзотическая, удаленная от генерального курса советской литературы, от насущных проблем современной культуры, что главным приоритетом литературы соцреализма должны быть темы жизнеутверждения социалистической действительности. Спекулируя на этой конъюнктуре, руководство Комитета добилось таки отвода «Кочевников», можно сказать, перед самым финалом. Вот такова вкратце эта история. В заключение хочу сказать, что для Вас и близких Вам людей, возможно, что-то будет значить этот случай в Комитете по Ленинским премиям, канувшим в Лету. Но главное, однако, в том: «Кочевники» обладают своей ценностью и литературной судьбой независимо ни от прошлых, ни от теперешних конъюнктур. С приветом Ч.Айтматов Брюссель, 2 марта 1996 года Выписка из стенограммы заседания секции литературы Комитета по Ленинским и Государственным премиям СССР (12 февраля 1980г., на заседании нет Айтматова) В. М. Кожевников Литературная секция тщательно и многосторонне рассмотрела предложенные нам кандидатуры. В результате рассмотрения мы Воспоминания современников

пришли к выводу, что все три произведения, представленные на соискание Ленинской премии, достойны того, чтобы оставить их в списке для дальнейшего обсуждения не только у нас, а чтобы и общественность, и критика приняли участие в этом обсуждении. Что касается трилогии «Кочевники» Есенберлина, то это произведение очень сложное, оно охватывает около 400 лет исторического периода, опирается на исторические изыскания и документы. Для того, чтобы полностью представить себе совпадение исторической концепции с художественным способом запечатления, нам нужно поразмыслить, подумать. Поскольку ознакомление шло постепенно, по отдельным частям, как печаталось произведение, а в целом еще мало оно изучено, мы, оставляя его на дальнейшее обсуждение, получим высказывания критиков, историков, разберемся в суждениях о его целостности и выскажем свое мнение на окончательном этапе. Поэтому мы просим оставить до окончательного обсуждения эти три кандидатуры. Заседание секции литературы 7 апреля 1980 г. В. М. Кожевников: — Мы довольно единодушно прошлись по кандидатурам на Ленинскую премию, и мы единодушно поддержали Егора Исаева за его поэтическую дилогию. Что касается двух других достойных прозаиков и их произведений, которые представляют определенный интерес — это Думбадзе и Есенберлин, мы их оставили в списке для дальнейшего обсуждения в расчете на то, что печать и общественность выскажут свое мнение. Если снова обращаться к Есенберлину, тогда наше предложение обсудить отдельно Думбадзе отпадает. Поэтому я предлагаю голосовать — кто за то, чтобы воздержаться от того, чтобы поддержать Есенберлина? Ч. Т. Айтматов: — Если Думбадзе не пройдет, тогда можно голосовать за Есенберлина. В. М. Кожевников: — Вы предлагаете на равных? Ч. Т. Айтматов: — Да. В. М. Кожевников: — Тогда к этим кандидатурам придется вернуться. Заседание 9 апреля 1980г. В. М. Кожевников: — Вчера Чингиз Айтматов внес предложеВоспоминания современников

ние поддержать Есенберлина. Но, когда мы обсуждали его трилогию, был ряд замечаний, связанных с исторической и художественной ценностью этого произведения. Айтматов сказал, что следует выдвинуть кандидатуру Есенберлина. (Ч. Т. Айтматов: — Я не настаиваю) Е. И. Танк: — Я присоединяюсь к предыдущим ораторам. Мне кажется, что «Суд памяти» и «Даль памяти» Егора Исаева стали уже народными в нашей большой многонациональной советской поэзии. Я, правда, не читал трилогии Есенберлина, читал только первую часть. Вероятно, мы обратимся к ней на следующем заседании секции. Для меня бесспорной является кандидатура Исаева, я ее поддерживаю на выдвижение, на дальнейшее обсуждение. Р. Г. Гамзатов: — 15 лет назад, когда обсуждали в Ленинском комитете «Суд памяти», я голосовал против Егора Исаева — не потому, что поэма не понравилась,— поэма понравилась. Что касается «Кочевников» — я не читал, я ничего не могу сказать. В. М. Кожевников: — Если говорить об Есенберлине, то не все его трилогию читали, и это не случайно, потому что в этом случае мы не можем опираться на мнение литературной общественности — было очень мало рецензий и исследований его произведения. И вместе с тем нужно с большим уважением отнестись к этой большой, капитальной работе, к этой трилогии, в которой охватывается большой период, относящийся к жизни народа. Однако общественность не высказала, не поставила эту трилогию в соотношение с другими крупными историческими произведениями, не установила, какое место это произведение занимает. Давайте тогда только подтвердим наше мнение об Исаеве, что мы единодушно поддерживаем его кандидатуру. Прошу голосовать — кто за то, чтобы поддержать кандидатуру Исаева? (единогласно) Теперь о предложении Чингиза Айтматова по поводу Думбадзе. Тут есть два момента: если мы будем ставить на голосование, то мы можем не получить единодушия. Поэтому, может быть, раньше посмотреть как сложится картина по другим секциям? Мы остановились на Исаеве и вернемся к Думбадзе в зависимости от того, как будет складываться конъюнктура на других секциях. Если мы увидим, что шансов нет, не будем настаивать. Теперь по поводу кандидатуры Есенберлина,— есть ли желающие его поддержать? (Нет) Тогда давайте проголосуем. Воспоминания современников

Ленинские премии 1980 года Справка о рассмотрении кандидатур в области литературы Кандидатура, кем выдвинута. Ход рассмотрения кандидатуры Комитетом по Ленинским и Государственным премиям СССР Есенберлин И. Трилогия «Кочевники» («Советский писатель», 1978) I книга — «Заговоренный меч», 1974, II книга — «Отчаяние», 1974, III книга — «Хан Кене», 1971. Представлена Союзом писателей Казахстана. Роман «Хан Кене» выдвигался на соискание Государственной премии СССР 1972 года, обсуждался Комитетом и не был включен в список для дальнейшего обсуждения. В завершенном виде трилогия издана на русском языке впервые. Президиум Комитета принял к рассмотрению трилогию в целом. Кандидатура И. Есенберлина получила положительную оценку литературной секции Комитета и была включена в список для дальнейшего обсуждения. На заседании литературной секции 7.04.1980 года кандидатура И. Есенберлина вызвала дискуссию. В. Кожевников отмечал ряд исторических неточностей трилогии и предлагал не включать кандидатуру И. Есенберлина в список для тайного голосования. Ч. Айтматов, отмечая большой труд писателя, предлагал включить его в список для тайного голосования. Сопоставляя все кандидатуры, выдвинутые на соискание Ленинской премии, секция литературы не сочла возможным включить И. Есенберлина в список для тайного голосования. ОТКЛОНИТЬ. Послесловие Республика сама выдвинула трилогию «Кочевники» на Ленинскую премию; а затем с молчаливого согласия одних, сделала все возможное, чтобы ее не дали книге, которую казахский народ признал и полюбил. Члены комитета по Ленинским премиям разводили руками, читая очерняющие книгу послания. Другие республики не знали, чем бы еще привлечь внимание к достоинствам соискателя и его творению, а казахи из зависти и равнодушия сделали все, чтобы не дать «Кочевникам» награду. И больно осознавать, что только Чингиз Айтматов защищает книгу, а представителя Казахстана нет, и нет его письменного мнения. Председатель комитета Георгий Марков договорился до того, что изрек, будто роман малоизвестен читателю, не пользуется признанием народа. Другой член комитета, Расул Гамзатов, сказал, что Воспоминания современников

роман вообще не читал. Остальные члены комитета молчали, представитель Казахстана на всех трех заседаниях отсутствует. Интриги вокруг Ленинской премии еще раз показали, что моральные черты казахов со времен Абая не сильно изменились. Как хочется верить, что такое не повторится. Жизнь продолжается, книга живет... Воспоминания современников

Равнак Есенберлин КАК ОСУДИЛИ МОЕГО БРАТА ИЛЬЯСА ЕСЕНБЕРЛИНА Ильяс тогда, в 1949 г., работал директором Казахской филармонии. Однажды по просьбе профсоюзного собрания была уволена из филармонии за антиобщественный поступок (решение выйти из партии) одна сотрудница. Вскоре явился к директору родственник этой сотрудницы, некий следователь по особо важным делам прокуратуры республики Гершанов и потребовал ее восстановить. Но директор не согласился. Так началась вражда между ними. Сотрудница была все-таки восстановлена по указанию сверху, а Гершанов потребовал от Ильяса откупиться крупной суммой за нанесенное «оскорбление». Получив отказ, следователь возбудил уголовное дело «О хищениях в филармонии». Авторитетная комиссия под председательством первого заместителя председателя СМКазССР Заговельева отклонила обвинения, предъявленные Есенберлину. Вскоре в республике сменился прокурор, а Заговельев уехал работать в Москву. Воспользовавшись создавшимся положением, следователь возобновил «уголовное дело». Когда об этом доложили тогдашнему первому секретарю ЦК компартии Казахстана Шаяхметову, тот стереотипно заявил: «Советский суд самый справедливый на свете, и если Есенберлин не виновен, пусть суд его оправдает». Зная, чем может кончиться «справедливый суд», Ильяс приехал в Москву в ЦК КПСС, но не был даже принят. Когда Шаяхметов узнал об этом, то сказал: «Судить!» в смысле осудить. И осудил на 10 лет с конфискацией имущества, которого у Есенберлина, отца трех малолетних детей, не работавшего уже целый год, поскольку противники не давали ему устроиться на работу, фактически не было. Другой заместитель председателя Совмина республики Кунаев, знавший обстоятельства дела, посоветовал Есенберлину поехать в Москву за защитой к Заговельеву и даже дал денег на самолет. Тов. Заговельев, как депутат Верховного Совета СССР обратился в Верховный суд СССР с просьбой затребовать дело Есенберлина в Москву. Зная обстановку, сложившуюся вокруг дела в Алма-Ате, я тогда обратился к г. Г. М. Маленкову с просьбой поручить решение судьбы Воспоминания современников

моего брата объективному русскому человеку. Но Маленков мне не ответил. В то время я с семьей жил в Люберцах под Москвой. Ильяс прилетел в Москву на несколько дней нелегально, поэтому, встретившись с ним на станции в Люберцах, мы, даже не заходя домой, поехали в Москву на квартиру к родственнику моей жены. В прокуратуре нам сказали, что представитель Казахстана, которому должно быть передано дело для пересмотра, уехал из Москвы и когда будет неизвестно. У нас было сомнение, что представитель Казахстана пересмотрит дело в пользу Ильяса, и его отсутствие вселило в нас некоторую надежду. Для Ильяса было бы лучше, если дело попадет к кому-то другому, поэтому нам важно было знать фамилию представителя Казахстана, которая держалась в тайне. Вскоре Ильяс уехал в Алма-Ату, а я целый месяц каждый день ходил в прокуратуру в надежде узнать, кому будет передано дело и каждый раз получал отрицательный ответ. В один прекрасный, именно прекрасный день, когда я пришел в прокуратуру, меня подзывает девушка-секретарь и говорит по секрету, кому передано дело Ильяса. Мне только того и было надо. Я посылаю открытым текстом телеграмму в Алма-Ату, что дело Ильяса для пересмотра передано такому-то. После разглашения тайны дело обязаны передать другому лицу, что и было сделано. Его передали киргизскому представителю, который решил дело в пользу брата. До сих пор я не знаю, почему секретарь в прокуратуре выдала мне должностную тайну. В чем же обвинялся И. Есенберлин? В его «уголовном деле» говорилось: 1. Есенберлин организовал бригады артистов, которые выезжали на гастроли, а деньги присваивал себе, причем львиная доля доставалась директору. Такие бригады действительно были и были хищения, но все это происходило при прежнем директоре, на смену которому пришел Есенберлин. Отклонить это обвинение ничего не стоило, но никто и не думал его отклонять. 2. Во время декады Казахского искусства и литературы в Москве, директором-распорядителем которой был Есенберлин, начальник Управления искусства дал устное распоряжение о премировании двух администраторов, а приказ пообещал подписать после возвращения в Алма-Ату. В Алма-Ате он отказался от своих слов, и Есенберлин, поВоспоминания современников

лучивший в это время авторский гонорар за свою книгу, погасил эти деньги из своих, сразу же по возвращении в Алма-Ату. 3. Во время декады, когда концерты шли одновременно на нескольких сценах, для своевременной доставки артистов на концерты иногда использовали и такси, оплата которых производилась по односторонним актам, предоставленным артистами. Эти акты бухгалтерией не были приняты и Есенберлин погасил затраты на такси опять же из своего авторского гонорара (2000 руб.). Верховный суд СССР затребовал дело Есенберлина в Москву. Все кончилось полной реабилитацией Есенберлина и восстановлением в партии, а его гонители получили по заслугам, правда, за другие дела. Так заместитель председателя Совмина Казахстана — русский и казах — косвенно спасли Есенберлина, который не был им, как говорится, ни братом, ни сватом, ни даже близким другом. Они выполнили свой человеческий долг и даже больше. Москва, 1992 г. Воспоминания современников

Ахмет Дюсенбаев ПЕВЕЦ ВЕЛИКОЙ СТЕПИ Переоценка ценностей в условиях переходного периода в новое тысячелетие у нас, как и в других странах, уже произошла. Многие выдающиеся личности прошлого века были отмечены по заслугам, что очень даже отрадно. Однако, при этом почему-то остались незамеченными некоторые крупные личности, внесшие огромный вклад в национальную культуру. Таковым, прежде всего, является писатель Ильяс Есенберлин, чье имя еще при жизни стало легендой и в степи, и в мегаполисах. Вот уже треть столетия, точнее начиная, с 1969 года, с момента выхода его исторического романа «Хан Кене» И. Есенберлин не уронил пальму первенства в качестве самого наиболее читаемого автора и уважаемого прозаика в народе. В казахской литературе XX века И. Есенберлин не имеет себе равных по объему тиража более — 8 млн. своих книг, что никак не является формальным показателем. Образно говоря, он в каждом доме. В любом городе и ауле, так как снискал настоящую читательскою признательность и раньше, и ныне. А его исторические трилогии «Кочевники» и «Золотая Орда» по политическому весу и позновательной ценности являются самым крупным монументальным произведением национальной прозы прошлого столетия. Это и есть главный критерий для любого классика. Чего запамятовали, к сожалению, «переоценщики» духовных ценностей. В чем заключается отличительная особенность творчества И. Есенберлина? Это основной вопрос. Он универсален и приемлем ко всем литераторам. Применительно к личности И. Есенберлина ответ на этот принципиальный вопрос общеизвестен не только в пишущих кругах. Загвоздка в другом: никто не хотел оглашать! Банальную истину о нем. И до каких пор? Похоже его коллеги эту приятную миссию решили отодвинуть к 100-летию писателя, то есть в надежде на то, что до 2015 года, как в подобных случаях изрекал Ходжа Нассреддин: «или ишак сдохнет, или арба рассыпется». Они надеются, что к тому времени вдруг народ подзабудет своего литературного кумира, и он тоже как иные классики соцреализма, постепенно окажется во власти забвения и на свалке бренного бытия. Я полагаю, что этого не случится по многим причинам. Ведь далеко не случайно И. Есенберлин стал не померкнувшим символом XX Воспоминания современников

века в нашей республике не столько потому, что он родился в начале века (в 1915 году), ушел от нас почти в конце столетия (в 1983 году) и был живым свидетелем своего времени, сколько из-за своего многопланового литературного творчества, волновавшего умы современников, которые тогда в глубине души все же не теряли надежду на грядущие перемены и мечтали о лучшей участи для своего народа. Он не является непревзойденно искусным мастером слова, как Мухтар Ауэзов. И. Есенберлину было некогда шлифовать каждое слово, каждую фразу. У него были иные задачи: философская трактовка уроков истории, издержек современности, планов на перспективу с помощью художественных образов. В целом его творчество — это глобальный подход к вопросам развития нации в отдаленном будущем. И в этом ключе он строил свои творческие замыслы. Он смог триедино соединить искусственно прерванную способность нации самостоятельно думать и решать судьбоносные вопросы общества без оглядки на «опекунов» свыше и со стороны. Поэтому он прибег к классической формуле: вчера, сегодня и завтра. Для того, чтобы нации строить свои прогнозы на год-другой нужно ясно себе представлять о том, что было в течение прошлых ста лет. Он раньше других понял, что нельзя прогнозировать на 10 лет не зная свою пятивековую историю и т. д. Вот почему миссионер И. Есенберлин уходил в глубину веков, откапывая там наиболее значимые события, реальные фигуры и т.п. В статье невозможно анализировать ту или иную книгу автора. Даже беглый взгляд только по названиям его повестей и романов говорят о многом. Прежде всего о прозорливости автора. И. Есенберлин всегда тяготел к анализу и осмыслению эпохальных событий как своего времени, так и прошлых веков. При этом для него первостепенное значение имела судьба человека, конкретной личности. Не случайно одна из ранних его повестей так и называется «Песня о человеке». И вся его творческая биография и есть, иными словами, «Поэма о людях». О великих и простых, о героях положительных и отрицательных. Такое отношение к своим произведениям помогло ему раскрыть характеры литературных образов, прототипами которых были в основном исторические личности. Другая его повесть именуется: «Бурливо течет Есиль». Река Есиль, на берегу которой строится и хорошеет новая столица суверенного Казахстана, течет по равнине Сары-Арки далеко от гор. Поэтому она, в прямом смысле, никогда не бурлила. Но, сегодня она, в переносном смысле, действительно приковывает к себе внимание жиВоспоминания современников

телей не только Астаны. Все архитектурные планы города привязываются к особенностям Есиля. Ландшафт правого и левого берега этой реки плавно переходит в ландшафт города. Проектировщики столицы в своей работе отталкиваются именно от Есиля. И она стала не только главной водной артерией города. Такое впечатление, как будто И. Есенберлин 40 лет назад предвидел бурную жизнь на берегах спокойной реки Есиля. В Казахстане есть более крупные и быстрые реки, а он выбрал именно Есиль. В этом я еще раз убеждаюсь в странном совпадении его образов и грядущих событий. Даже условное название его книг не теряют с годами свою смысловую нагрузку. Название его романов олицетворяют величие, красоту и грацию. Например, «Золотые кони просыпаются» и «Золотая птица». И спустя 30 лет эти же его образы в качестве символов оказывались востребованными для геральдики юного государства. В советском гербе голова коня не изображена (там колосья). А историческая память, то есть олицетворение кочевой цивилизации и «крылья» степняка — конь оказался на гербе Республики Казахстан. Поистине, проснулись «Золотые кони» в конце 1991 года и XX века для нас. И здесь И. Есенберлин опережает события на десятки лет. «Золотая птица» Ильяса-ага теперь парит на флаге РК уже в виде орла, расправив свои могущественные крылья под солнцем и над Великой Степью. Его вчерашние образы сегодня воплощаются в реальности дня сегодняшнего. У человеколюбивого И. Есенберлина романы о взаимоотношениях людей названы предельно метко и одновременно чрезвычайно романтично: «Влюбленные», «Праздник любви», «Радость белых лебедей». Извечно актуальная тема в этих романах расписана как документальная хроника в точном соответствии своему названию. Одним словом, он оставил нам помимо исторических и «Трилогию о Любви». Поскольку жизнь писателя была многотрудной, а его творчество — полного риска, то многие произведения уже в своем названии наделены бойцовскими характерами. Кстати, такой характер был присущ в полном объеме и самому автору этих книг, ибо он не смог бы выполнить и отстоять свои творческие планы. Об этом свидетельствуют его романы: «Схватка», «Опасная переправа», «Мангистауский фронт», «Битва в дали». Не только в исторических трилогиях, но и во всех других книгах баталист И. Есенберлин устами своих героев поднимал животрепещущие проблемы современности и будущих поколений, на что моментально обратили внимание вахтеры той идеологии прежде всего не в ЦК КПК, а в самой литературной среде. На него Воспоминания современников

ополчились все тяжеловесы словесного ремесла. Одних подогрели (С. Муканов и др.), другие были уверены в аполитичности творчества Ильяс-ага (Г. Мусрепов и др.). В подобной обстановке мудрый, но зависимый от Москвы Д.А. Кунаев не смог защитить писателя-новатора открыто, хотя очень высоко ценил искренние намерения И. Есенберлина и помог ему как смог ради святого дела. Еще в 60-е годы он впервые среди творческих работников в своих книгах поднимал вопросы реабилитации таких славных сынов нашего народа, как Магжана Жумабаева, Ахмета Байтурсунова, Алихана Букейханова, Шакарима и многих других. Ильяс-ага своему первому внуку дал имя все еще не признанного идеологами той поры М. Жумабаева, как бы в знак протеста, показывая личный пример и другим. Еще ранее в начале 50-х годов он, своему сыну дал «не ходовое» в то время, практически в русскоязычной среде, имя героя из казахского фольклора, зная, что сыну будет сложновато с этим грузом в жизни. И. Есенберлин и здесь нам демонстрирует свое искреннее отношение к национальной святыне, чем для казахов является устное многовековое словесное творчество — фольклор. В действительности он и оказался чистым родником народной мудрости, вобравший в себе самое святое — историческую память нации, ратные деяния незабытых за много веков легендарных имен. Все это происходило тогда, когда иные излишне политизированные флюгерствующие писатели отреклись от собственной истории, от величайших личностей прошлого. Он всем неустанно доказывал, свою правду и в итоге перешел в контрнаступление от безысходности. Вот вам и мотивы его «Схваток», «Фронтов». Начиная уже с названия книги, И. Есенберлин будоражит твое воображение. Совершенно неважно, оно у тебя богатое или небогатое. И «Актабан Шубурынды» времен жунгарского нашествия и строительный бум на берегу Есиля новой столицы равнозначно напоминает «Битву в дали», с той разницей, что первая — во времени, а вторая — в пространстве. Творчество Ильяс-ага вынуждает читателя думать самостоятельно. Его произведения — это главным образом, пища для размышления, бесконечная череда ассоциаций событий, переходящих из эпохи в эпоху, из одного состояния души в другое. Они написаны не поверхностно (о чем твердили завистники), а сжато, кратко. В них суть крупных и значительных событий спрессованы до предела возможности. Это источник ценных реалий познания себя и других. В этом неповторимость и уникальность литературного наследия Ильяс-ага. Вся 40-летняя творческая жизнь И. Есенберлина в двух словах и есть «Опасная переправа», ибо он предпочел неизВоспоминания современников

веданное, когда большинство собратьев по перу шли по обкатанному пути. И за ним в начале 70-х все же пошла горстка фанатиков, и он, впервые в казахской прозе XX века, создал литературную школу историков. И, Есенберлин выбрал себе бездорожье, не заблудился в потемках, гениально справился в одиночку с архиважной задачей и первым благополучно пришел к победному финишу. Таким образом, ему удалось одолеть свою «переправу». Полная неожиданности. Мы сегодня обязаны сказать ему: «Хвала созидателю!» И. Есенберлин будучи директором издательства и вторым секретарем Союза Писателей Казахстана всячески помогал многим неординарным личностям. Оказывал влияние на взгляды Ануара Алимжанова, сам выпустил скандально известную книгу Олжаса Сулейменова «Азъ и Я» в издательстве «Жазушы» на свой риск. Он по-отечески заботился и любил Олжаса, делился своим богатым исследовательским опытом и бесспорно оказал огромное влияние на юное дарование в подборе масштабной темы о взаимовлияний тюрко-славянских культур в области лингвистики — билингвизма. И не ошибся. Другое дело, что Олжас Омарович об этом сегодня умалчивает по непонятной причине. Тут невольно вспоминаешь роман Ильяс-ага «Прикрой своим щитом», название которого говорит само за себя. Если И. Есенберлин натаскивал, а когда надо, яростно защищал своих младших единомышленников по перу (Кабдеша Жумадилова, Мухтара Магауина и др.) и он сам, в свою очередь, нуждался в аналогичной поддержке со стороны руководства Казахстана и отдельных авторитетных ученых-историков и писателей за пределами республики. Помимо административной, ему оказали моральную поддержку такие известные люди как академик А. П. Окладников из Сибирского Отделения АН СССР из Новосибирска. Кристина Дамм из Варшавы, Чингиз Айтматов из Фрунзе (Бишкека) и т. д. Речь здесь идет не о спасении головы, благополучия и должности, а о защите литературного произведения типа романа «Хан Кене» или трилогии «Кочевники» от неуместно агрессивной критики, запретов. Причем данное понятие актуально не только в условиях тоталитаризма, но и в наши дни, хотя демократия у нас декларирована конституционно, так как талант — явление непривычное, редкое, новое, потому шокирующее консервативное большинство своим вызовом. Власть или совесть нации должно брать под свои «щиты» каждого, кто наделен от Бога столь не частым дарованием. Тут от власти требуется мудрость, от «совести нации» решительность и не конъюнктурность убеждений. В противном случае даже самый редкий талант превратится в пепел и прах под натиском злобы невежд. Воспоминания современников

Название главной книги И. Есенберлина «Кочевники» — однозначно удачное, так как соответствует традиционному образу жизни казахов. Оно при всей своей лаконичности достаточно емко характеризует уклад степняков. Действительно, оригинальное название. Само его определение расширяет границы повествования, так как кочевниками были тогда и другие соседние народы, с которыми наших предков связывали не только одни набеги и десятилетние кровопролитные противостояния, но и добрососедские отношения. Так лихо перенося за сжатые дни свою столицу с юга на север казахское руководство еще раз доказало миру свою генетическую мобильность и наличие в народе духа кочевой цивилизации. Тут тоже И. Есенберлин, внушивший своим соплеменникам их происхождение, на подсознательном уровне способствовал быстрому принятию столь трудного решения. Все что делается на подсознательном фоне людьми не осознается. Поэтому политики вам ответят: причем тут И. Есенберлин, что-де «мы сами с усами» и т. п. Суть произведений Шамши Калдаякова («Мой Казахстан»), трудов академиков Алкея Маргулана, Манаша Козыбаева и др., стихов Кадыра Мырзалиева («Ой Орманы»), книг И. Есенберлина и многих других, на языке науки, фиксируются в подкорковых слоях мозга, переходя в долгосрочную память и могут быть востребованы в том числе и в экстремальных ситуациях. Все это происходит отчасти неосознанно и индивид в таких случаях действительно не лукавит, но он сам не замечает мотивы своего поступка. Именно в этом ценность книг И. Есенберлина. Казахи в таких случаях говорят: «жанымда сақтадым», что означает — хранил в себе. Имеется ввиду, отодвигать закодированную информацию на второй план, но держать при себе эти сокровенные мысли. Ради справедливости скажем о том, что первоначальное название трилогии не «Кочевники», а «Белая Орда», но красные фаталисты, для которых белый цвет означал оттенок былого идейного врага и слушать не хотели И. Есенберлина, и он был вынужден идти на компромисс. Причем, далеко не на плохой. Тем самым само обстоятельство подтолкнуло автора идти «шире» и «глубже» в неведомый мир старины. И «отмотавший» свое на полную катушку Ильяс-ага уже в возрасте старца, то есть пенсионера, начинает раскручивать свою «Золотую Орду». Это мое субъективное мнение. Для меня всегда была загадкой написание трилогии «Золотая Орда», которая за четверть века так и не понята казахстанким обществом. У всех в умах сидит вульгарный стереотип о том, что эта империя была злом для народов Евразии, с чем просвещенный люд с давних пор не согласен (Л. Н. Гумелев и мн. др.). И. ЕсенВоспоминания современников

берлин и 25 лет назад лучше историков понимал истинное положение вещей. Об этой, проклятой в официальной идеологии центра, о, так называемой, Дикой Орде. Она просуществовала три столетия только потому, что была веротерпимой к своим поданным и жестокой для непокорных и дерзких. Разве не по этому признаку сегодня строится любая государственность при наличие высоколобых парламентариев? «Белая Орда», рожденная в казахских степях, независимо чьими потомками, а главное нашими ханами Жанибеком и Кереем, в связи с распадом Красной Империи, именуемой СССР, которую лично я не считаю, рассадником зла, сегодня претерпевает свое второе рождение. Казахстанское руководство неплохо справляется с вопросами реанимации «Белой Орды» И. Есенберлина. На сегодня это главное и с этим фактом остается нам соглашаться. Когда возникла нешуточная дискуссия о переименовании будущей столицы из Акмолы, казахская интеллигенция вдруг вспомнила есенберлиновскую «Белую Орду» и предлагала дать столице имя «Акорда». Данная инициатива не нашла полного понимания во властных структурах РК и главному городу дали имя «Столица» — Астана. В любом случае, думы и чаяния И. Есенберлина живут в умах. У простого народа и его правителей. Такие личности как И. Есенберлин, к сожалению, будут востребованы обычно в годы лихолетья, как его главный герой — последний казахский хан Кенесары, о ком была выпущена брошюра по настоянию Москвы, именно в 1942 году для поднятия воинского духа солдат и офицеров казахской национальности во время войны советской России с фашистской Германией. Судя потому, что и прославленный 32-й хан Кенесары, и И. Есенберлин не востребованы для публичной пропаганды в Казахстане только потому, что у нас царит тишина перед бурей, а час «икс», возможно, все еще впереди. На то имеются веские предпосылки в той или иной мере он рано или поздно неизбежен. Таковы законы природы и мы перед ними бессильны. Пока что, как смог И. Есенберлин ради сплочения своего народа, пробуждения его национального самосознания и формирования характера сделал все, что в его силах. Трилогия «Кочевники» и «Золотая Орда», не считая другие девять книг, оказали благотворное влияние для осознания нами своего национального «Я». Среди писателей Казахстана XX века творческий запал И. Есенберлина простимулировал процесс созревания нации к строительству самостоятельного государства. Книги И. Есенберлина имеют огромное нациоформирующее и государствообразующее значение для нашего древнего этноса. Именно Ильяс-ага впервые указал на то, что Казахстан практически являВоспоминания современников

ется самым большим осколком в центре той огромной империи, той Золотой Орды, у которой «голова» была в начале монгольского происхождения, но становой хребет — бескрайние кипчакские степи, подпитавшие военно-политическую мощь Державы потомков Чингисхана, отюреченных затем в течение каких-то нескольких поколений. На современном языке Казахстан стал как бы правопреемником Золотой Орды, на которую гнули спины наши предки на своей исторической родине. Любознательный И. Есенберлин интересовался Золотой Ордой ради разоблачение стандартной лжи и познания исторической истины, так как Золотая Орда возникла у подножья гор Улытау (недалеко от Астаны) и исчезла тоже там, имея свою столицу — Сарай тоже на казахских землях на Западе Казахстана. Наша страна теперь от этого факта уже имеет историческо-политические дивиденды, так как Золотая Орда известна во всем мире и обозначена на карте по истории. Ведь современники И. Есенберлина Золотую Орду клеймили позором, обвиняя при этом автора самого прогрессивного произведения в ущербности его самосознания, в убогости взглядов. Эти же критиканы сегодня лихорадочно идут по его стопам и дошли до Томирис, Султана Бейбарса, Атиллы и идут еще дальше, так как нынче нет былого запрета. Напротив, историческая тема вдруг стала выгодной для имиджа вчерашних соцреалистов. Самым драматичным явлением десяти последних суверенных лет стало практическое отсутствие сколь-нибудь ценных литературных произведений, способствующих становление и формирование казахстанского патриотизма и государственной идеологии. Воспоминания современников

Козыкорпеш Есенберлин ОТЕЦ Отец. Сейчас для меня это что-то очень далекое, но вместе с тем очень близкое и родное. Прошло уже очень много лет и образ его, кажется, стирается в моей памяти, но в тоже время главное в нем я чувствую еще более отчетливо. Его мягкий и тихий голос, теплые и нежные руки, человек небольшого роста с большой головой и белыми, белыми волосами, черными глубокими глазами. Вот может все, что зрительно осталось от его образа во мне. Но я постоянно чувствую тепло его рук, тепло его души. Помню его бесконечное терпение и любовь ко мне, неразумному молодому человеку. Ларошфуко хорошо сказал, что «молодость — это горячка ума», это точно про меня. Отцы и дети, извечный конфликт. И мы с отцом вначале почти не понимали друг друга. Моя душа искала приключений и удовольствий, а его мудрость и степенность фактически была мне не понятна, и где-то раздражала. Я внутренне чувствовал его любовь ко мне, но мировоззрение было разным. Потом лишь позже, когда я набил себе шишек, и жизнь стала показывать свое настоящее лицо, я все больше и больше стал его понимать. В молодости это было естественное чувство, что он мой отец, который дал мне жизнь, а затем все больше и больше любовь и понимание человека огромной внутренней силы. Этапы познания отца, его ума и сердца, от непонимания к сильной настоящей любви и восхищения его духовным миром, силой характера пришло как-то незаметно, хотя прошли годы. Вспоминая его сейчас, я вижу наши длинные последние разговоры о жизни, его и моей, о смысле бытия. Вспоминая вехи жизни отца, передо мной, словно река, проплывает его трудная и сложная жизнь со своими разливами и водопадами. Его река благополучно приплыла к своему океану, он не променял свою жизнь на мелочи и суету, он сделал главное и это мы видим сейчас в его книгах. Жизнь его начиналась очень трудно. Отец в возрасте девяти лет остался без родителей, без крыши над головой и без куска хлеба, прячась и живя под мостом вместе с другими сиротами. Его, фактически умирающего от холода и голода, подобрали во время коммунистического рейда и определили в детский дом. Это случилось как раз в день смерти Ленина, 21 января 1924 года. Об этом он помнил всегда, считая, что именно советская власть, коммунистическая партия спасла Воспоминания современников

его, дала жизнь, образование, возможность раскрыть свой талант и стать писателем. После учебы и воспитания в детском доме отец поступил учиться на рабфак, а посте успешного окончания, еще совсем в молодом возрасте, его направляют работать заместителем председателя райисполкома в Карсакпай. Это были тяжелые годы, когда голод и смерть были обычным явлением. Отец не любил вспоминать и рассказывать об этом периоде жизни, видимо, это была глубокая и незаживающая рана в его сердце, которая не давала ему покоя всю жизнь. Перед войной отец поступает, а в 1940 году заканчивает АлмаАтинский горно-металлургический институт (впоследствии ставший политехническим) по специальности «горный инженер». Не успел он толком поработать по специальности, как началась война, и в первые же дни отца мобилизуют на фронт, там же он вступает в партию. К концу 1943 года, уже будучи в звании капитана, отец был тяжело ранен и после годичного пребывания в госпитале возвращается в Алма-Ату, где сразу же был принят на работу заведующим сектором ЦК Компартии Казахстана. Вскоре, в 1944 году, он знакомится со своей будущей женой, моей мамой — Дилярой Джусупбековой — дочерью «врага народа», расстрелянного в 1937 году. Отец матери — Хамза Джусупбеков — был известным партийным деятелем, писателем, соратником С. Сейфуллина. Он первый перевел на казахский язык роман Н. Островского «Как закалялась сталь». Так отец вспоминал о встречи со своей первой и единственной любовью в жизни. После тяжелого ранения в 1943 году его направляют на партийную работу в Алма-Ату. Однажды в оперном театре он случайно встречает девушку необычайной красоты. Девушка так его очаровала, что он сразу подошел и познакомился. Ее звали Диляра — она была дочь репрессированного партийного работника, как тогда назывались «враги народа». Многие с Дилярой знакомились, но, узнав чья она дочь, быстро уходили. И чтобы долго не тянуть, она сразу Ильясу сказала, чья она дочь. Но Ильяс не отступил, сказав, что «я Вас полюбил с первого взгляда, а чья вы дочь не имеет значения». Диляра очень удивилась. Вскоре они поженились. В этом выборе отца, мне кажется, началась новая точка отсчета всей его жизни. Он выбрал любовь. Это стало главным в его жизни. Именно с тех пор, когда отец выбрал любовь, когда он пренебрег Воспоминания современников

партийной дисциплиной и карьерой, его начинают преследовать и унижать. Сначала его отстраняют от работы в ЦК и переводят в Госкомитет по радиовещанию, позже в Казгосфилармонию, затем два года он был без работы. В 1950 году, в конце концов, против него возбуждают уголовное дело, связанное, якобы, с растратой денежных средств на декаде литературы и искусства, проходившей в Москве. Хотя всем окружающим были вполне понятны подлинные мотивы следствия, ему дают десять лет с правом переписки и отправляют на верную смерть — строительство Каракумского канала. Зной, голод, болезни и невыносимый труд косили людей как траву. Отца спасло то, что он был горным инженером и вел ответственный участок — взрывные работы. До сих пор у нас дома сохранились выписки о постоянном перевыполнении им планов и норм выработки. После смерти Сталина в 1953 году отца освобождают, реабилитируют, и они с матерью едут работать в Семипалатинскую область на рудники. И уже там он понял, что совершенно не может жить без литературного творчества, он был готов работать хоть кем, лишь бы писать и творить. Тем более, что еще во время войны он написал несколько поэтических произведений, и некоторые из них — поэмы и стихи — были впервые опубликованы в 1945 году. Он с семьей приезжает в Алма-Ату и устраивается на должность рядового редактора в издательство художественной литературы. Там же он начинает писать первые книги в прозе, в том числе свой первый жизнеутверждающийся роман — «Песня о человеке». В то же время в отце постоянно зрела идея написания исторического романа, шел непрерывный процесс накопления и обработки исторического материала. Он посещал многочисленные архивы в разных городах страны, внимательно и кропотливо изучал первоисточники. И уже в 1965 году в творческом порыве буквально за три месяца, отец пишет первую книгу, «Кахар», из своей знаменитой трилогии — «Кочевники», которая затем была с большими трудностями издана в 1967 году. Надо сказать, что в те времена историческая тема всегда находилась под контролем партийных органов, так как история была составной частью коммунистической идеологии. Поэтому книгу, как и автора, стали «пытать» на различных партийных заседаниях, в те времена появились и первые завистники, и противники книги. Но, несмотря на это, отец все же дописывает остальные части трилогии и издает вначале журнальный вариант, а затем уже и целиком — всю книгу под общим названием «Кочевники». Воспоминания современников

Осознавая необходимость исторического просвещения молодежи, отец добивался, чтобы его роман «Кочевники» был включен в учебную программу школ как произведение для дополнительного чтения. В общем-то, он Ленинскую премию рассматривал как средство для продвижения книги, для популяризации исторической правды. Он хотел, чтобы казахи побольше узнали о себе и о своей истории. Надо сказать, что в целом он добился своего, многие люди из поколений 70—80-х годов читали роман «Кочевники» и особенно — русскоязычные казахи, отличающиеся своим стремлением восполнить свои знания о казахах и их жизни, и, может быть, носящие в своих сердцах какую-то особенную боль и страдания от исторических причин, приведших их к незнанию родного языка. Надо сказать, что отец много писал и на современные темы, ощущая тесную связь между прошлым и настоящим. У нас часто были разговоры о Магжане Жумабаеве, о его значении как литератора и общественного деятеля. Это также касается и многих других наших известных сограждан, которых он знал лично, знал их семьи, восхищался их жизнями, их судьбой, их вкладом. Работал отец очень много, по 12 часов в сутки. Его удивительная работоспособность позволила ему написать большое количество объемных книг, 30—40 сценариев к фильмам, столько же пьес, он отредактировал огромное количество книг. Помимо этого отец очень любил и знал казахский фольклор, с удовольствием читал мировую литературную классику. Он с огромной любовью рисовал, особенно лошадей, считая их самыми грациозными существами на земле. Вообще, на мой взгляд, он был одаренным человеком, хотя довольно скромно оценивал свои способности. Он мог бы стать и большими ученым в какой-нибудь технической сфере, как, например, его родной брат Равнак Есенберлин (профессор, доктор технических наук). Удивительная любовь к своему брату связывала на протяжении всей его жизни. Они помогали выстоять друг другу. Так, в период, когда отец был в заключение, а затем без работы (фактически 10 лет) единственный человек, который ежемесячно присылал деньги, был брат Равнак. Но главное, конечно, не материальная помощь, а духовная поддержка, единство во взглядах, стремление всегда придти на помощь. Огромная любовь двух людей — Ильяса и Равнака, ярко проявилась в переписке, которая длилась более пятидесяти лет. Эти письма ярко свидетельствуют о настоящей братской любви, долге, заботе друг о друге. Воспоминания современников

Для меня отец сыграл огромную роль в моей жизни. И если говорить более точнее, по сей день его образ во мне. Он был мне не просто отцом, и одновременно учителем и другом. Отец всегда находил время поговорить — побеседовать со мной. Это была необъяснимая тесная духовная связь, я воспринимал его как бы всем своим сердцем, даже если мы просто молча сидели рядом. У него было обостренное чувство справедливости, и он всегда меня учил: что бы ни происходило в твоей жизни, ты всегда должен поступать справедливо. Мы часто беседовали с ним на самые разнообразные темы: о политике, о мировой и русской литературе, в целом о жизни. И при этом он всегда старался направить мой взгляд на все эти вещи через призму высокой морали и порядочности. Тем самым он как бы помогал мне выстраивать мое мировоззрение. По характеру он был очень жизнелюбивым и оптимистичным человеком. Его отличала доброта и мягкость, но за мягкостью стоял характер с твердостью стали, и отсюда — огромное терпение и работоспособность. В общении с людьми он не повышал голоса, говорил мягко, редко говорил с кем-то на повышенных тонах. Я всегда чувствовал, что у отца постоянно болело сердце за свой народ, он его не жалел, он его по-настоящему любил. Это я видел и ощущал. В последний день его жизни я принес к нему в больницу только что изданный пятитомник его произведений, он этому очень радовался, мы надеялись... но пятого октября 1983 года он умирает от разрыва сердца... Трудно передать словами, что я, моя мать и мои сестры пережили тогда, но сейчас, по прошествии времени, я по-прежнему ощущаю тепло его рук, его любовь. Хотя кое-что уже стирается из памяти, но во многом я понимаю его все больше и больше. Главной чертой отца была его огромная любовь. Честно говоря, мне в жизни не доводилось видеть человека, до такой степени любившего людей. Прошло уже почти 20 лет как его нет с нами, но образ его не меркнет в моей памяти, и сердце с каждым днем заполняется все большей уверенностью о нашей радостной встрече в Новом мире.

МАЗМҰНЫ Алғы сөз...........................................................................................................3 БІРІНШІ БӨЛІМ Ойлар. Нақыл сөздер. Хаттар...........................................................................6 Қазақ радиосының «Тайқазан» агенттігі. «I. Есенберлиннің шығармашылық портреті»...........................................58 Жазушы Ілияс Есенберлинмен кездесу. (Хабарды жүргізген Сұлтан Оразалинов).....................................................................................................69 Хаттар....................................................................................................81 Көңіл-дастан..........................................................................................93 Тарихи дастан. Әбу Насыр Мұхамед әл-Фараби...................................103 EKIHШI БӨЛІМ Замандастарының ІЛИЯС ЕСЕНБЕРЛИН ЖАЙЛЫ ЕСТЕЛІКТЕРІ Нұрсұлтан Назарбаев..................................................................................118 Дінмұхамед Қонаев.....................................................................................120 Әнуар Әлімжанов. Соңғы кездесу немесе Iлияс Есенберлин тағылымдары...............................................................124 Әзілхан Нұршайықов. Ұлттық ұлы қазына..............................................131 Мұхтар Мағауин. Ағам әрі ұстазым.........................................................153 Қабдеш Жұмаділов. Тарихи сананың тамыршысы.................................159 Бекежан Тілегенов. Біз Ілияс Есенберлинді неге жек көрдік..................173 Бекежан Тілегенов. Алмас қылыштың жарқылы.....................................185 Манаш Қозыбаев. Жазушылар әулетінің әулие Хан Кенесі..................186 Бекежан Тілегенов. «Тұйық өмірдің құпиясы» кітабынан үзінді...........188 Раунақ Есенберлин. Менің негізгі адамым..............................................197 Павел Косенко. Естегі бейне......................................................................245 Нұрғожа Ораз. Батыр да батыл жазушы..................................................250 Нұрғожа Ораз. Ел Ардағы — Ер тұлға....................................................253 Зайролла Дүйсенбеков. Асыл аға.........................................................257 Тұрсын Жұртбаев. Өз бағытының иегері...................................................260 Кәкімбек Салықов. Барыс мінген адам боп биіктедің........................265 Мұзафар Әлімбаев. Таланттың бақ-талайы.............................................266 Ғафу Қайырбеков. Қош, Ілеке!...................................................................267 Ахмет Дүйсенбаев. Тоқыраудың тұйыққа бір қадам................................268 Қозыкөрпеш Есенберлин. Әке...................................................................274

СОДЕРЖАНИЕ Предисловие..............................................................................................4 ПЕРВАЯ ЧАСТЬ МЫСЛИ. ИЗРЕЧЕНИЯ. ПИСЬМА Мысли и изречения Ильяса Есенберлина написанные в последние годы его жизни.......................................................................280 «Правила жизни» Ильяса Есенберлина....................................................322 Письмо Кунаеву Д.А. .................................................................................349 Выступление на Пленуме Союза Писателей Казахстана.........................351 Стенограмма передачи республиканского телевидения «Сухбат» о творчестве писателя Ильяса Есенберлина............................................355 Стенограмма передачи Казахского радио «Творческий портрет Ильяса Есенберлина»...........................................368 Переписка с Равнаком Есенберлиным......................................................373 Абу Насыр Мухамед аль-Фараби. Завещание потомкам........................379 ВТОРАЯ ЧАСТЬ ВОСПОМИНАНИЯ СОВРЕМЕННИКОВ об Ильясе Есенберлине Нурсултан Назарбаев..................................................................................394 Динмухамед Кунаев. Бессмертие..............................................................396 Ануар Алимжанов. Последняя встреча или уроки Ильяса Есенберлина...............................400 Мухтар Магауин. Реализованный талант.................................................406 Равнак Есенберлин. Мой Главный человек..............................................409 Павел Косенко. Силуэт по памяти............................................................445 Геннадий Кругляков. Слово об Ильясе Есенберлине...............................452 Козыкорпеш Есенберлин. Почему «Кочевники» не получили Ленинскую премию.......................455 Равнак Есенберлин. Как осудили моего брата Ильяса Есенберлина........................................462 Ахмет Дюсенбаев. Певец Великой степи..................................................465 Козыкорпеш Есенберлин. Отец.................................................................473