ӘОЖ 94

КБЖ 63.3

Д16

ІSBN 978-601-7943-49-3

ІSBN 978-601-7943-51-6

ӘОЖ 94

КБЖ 63.3

ІSBN 978-601-7943-49-3

ІSBN 978-601-7943-51-6

...Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу.

Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады.

Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыттары бо­йынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілден қазақ тіліне аударып, жастарға дүниежүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз.

Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелестікке қабілет сияқ­ты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнық­тыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады...

Қазақстан Республикасының Президенті

Н.Ә.Назарбаевтың

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты еңбегінен

LEARNSMART-пен ТЕРЕҢІРЕК ҮЙРЕН

LearnSmart – тақырыпқа қатысты сұрақтар қоя отырып, студенттер оқу материалын қаншалықты терең меңгергенін анықтайтын оқыту жүйесі. LearnSmart студент түсіне алмаған ұғымдарды анықтап, жеке оқу жоспарында қайтара оқытады. LearnSmart студентті сабаққа алдын ала дайындайды.

CRІTІCALMІSSІONS-пен СЫНИ ОЙЛА

CrіtіcalMіssіons – студенттерді тарихи өзгерістердің бел ортасына жетелейді. Студенттер негізгі тарихи оқиғалардың дереккөздерін оқып, талдау жасайды, карталар мен уақыт аясындағы оқиғаны сараптайды және нұсқаулар жазады. Әр тарихи оқиғаға саяхаттап келген студент бүгінгі заман көзімен талдау жасап, тарихшы сияқты ойланып үйренеді.

АВТОРЛАР

МАЗМҰНЫ

1

2

3

4

5

6

8

ҮШІНШІ БӨЛІМ

9

УАҚЫТ АЯСЫНДАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕР

11

12

13

14

PANORAMA: ДҮНИЕЖҮЗІ ТАРИХЫНА

ЖАҢА КӨЗҚАРАС

Құрлықтардың қозғалысы

Тектоника ғылымы литосфераны «жер қабаттары мен бөлімдерінің тығыз байланысқан аралық бөлігі» деп түсіндіреді. Литосфераның төменгі қабатындағы жұмсақ бөлігінде орналасқан жылу мен толқын жердің астыңғы қабаттарын қозғайды. Олар кейде ажырап, кейде бірігеді. Көп бөлігі мұхит түбінде жататын тектоникалық тақталардың2 қыртысынан жер сілкініп, жанартау түзіледі. Тақталардың қоз­ғалысы жер бетінің қалыптасу орны мен көлеміне әсер етеді. Әрине, бұл қозғалыстар геологиялық өлшеммен жылына бірнеше сантиметр ғана жылжиды.

Шамамен екі жүз миллион жыл бұрын геолог-ғалымдар Пангея деп атаған үлкен бір ғана құрлық болған. Уақыт өте келе сол жалғыз құрлық біртіндеп ажырай бастады. Алғашында екі ірі құрлыққа, кейін бірнеше бөлікке бөлінді. Гондваналандия деген құрлықтың құрамында болған Үндістан одан ажырап, ақырындап солтүстікке қарай жылжыған. Осыдан отыз миллион жыл бұрын Үндістан Еуразия құрлығына еніп, сол екі құрлық соқтығысқан жерден Гималай тауы қалыптасты. Себебі құрлықтың айналым үдерісі жиырма миллион жылға жалғасады. Африка Гибралтар бұғазынан ажырап, Еуропаға қарай жылжыды. Нәтижесінде құрлықаралық Жер­орта теңізін қалыптастырды. Тынық мұхит қатпарының солтүстік бөлігіндегі Калифорния жағалауы солтүстік бағытқа қарай жылжып отыр. Бұл үдеріс жалғаса берсе, нью-йорктіктер бір күні ұйқысынан оянғанда, Солтүстік Америкадан ажырап кеткеніне куә болуы мүмкін.

Жер тақталары жүйесіндегі өзгерістер. Жер бедері үнемі қозғалып тұратын тектоникалық тақталарға орныққан. Жер серігі түсірген суреттер құрлықтар бір жылда жылжитын шамалы қашықтықтың өзін дәл анықтай алады. Жүз миллиондаған жыл масштабында құрлықтар қозғалысы түрлердің эволюциясына әсер етті.

Тектоникалық тақталар – жердің литосфера қабатын құрайтын және үнемі қозғала отырып, пішімін өзгертетін тұрақсыз мығым блоктар жиынтығы.

Жеті құрлық па, бес құрлық па?

Мектеп оқулықтары жер бетінде жеті құрлық немесе жердің негізгі жеті бөлігі бар дейді. Олар: Африка, Азия, Антарктида, Австралия, Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка. Бұл тұжырым қайта қаралуы тиіс. Жер бөлігі толық я жартылай сумен қоршалып жатыр деген құрлықтың кең ауқымды физикалық түсінігі тұрғысынан қарасақ, Еуропа мен Азия бұл өлшемге сай келмейді. Еуропаның шығыс бөлігі мен Азияның батыс бөлігінің арасы ешқандай үлкен су шекарасымен бөлініп жатқан жоқ. Керісінше, екі құрлық миллиондаған жылдардан бері бірігіп, бір құрлыққа айналған. ХХ ғасырдан бері ғалымдар бұл қос құрлықты Еуразия деп атап келеді. Көп адам құрлықтың физикалық атауын солай тани бастады. Еуропа – Еуразияның түпкі Батыс бөлігіндегі ұзын түбек, құрлықтың бір бөлшегі, яғни Оңтүстік Азияға (Бангладеш, Үндістан, Пәкстан) ұқсас субконтинент.

Еуропа құрлығының түп бастауы – Жерорта теңізінің шығыс бөлігіндегі Эгей теңізінде орналасқан ежелгі гректер мекені. Олар жер шары үш бөліктен тұрады деп сенді. Олар Эгей теңізінің солтүстік және батыс аймағын (қазіргі Грекияны қоса) – Еуропа аумағы, ал Эгей теңізінің шығыс және оңтүстік-шығыс аймағын Азия аумағы деді, ал Африка (Ливия) Эгей теңізінің оңтүстік және оңтүстік-батыс бөлігін алып жатыр деп есептеді.

Орта ғасырда Еуропа ғалымдары бұл террито-риялардың бұдан да едәуір ауқымды екенін білсе де, гректердің осы үшөлшемді құрлық түсінігін ұстанды. Еуропалықтар құрлықтарды діни ұғым бойынша бөлді. Христиандар өздері тұратын аймақты «христиандық» жер деп, Азия мен Африканы христиан еместер мекен ететін құрлықтар деген анықтама берді. Осылайша, теңіз бен мұхит бойынша емес, діни сенім бойынша құрлықтарды ажыратты. Бұл көбіне физикалық емес, мәдени танымға басымдық берген құрлықтарды анықтаудың бір жолы болды.

Алайда Еуропа шекарасы нақты қай жерде аяқталып, Азия қай нүктеден басталады? ХVІІІ ғасырда Сібірге саяхаттаған швед офицері Ресейдің Орал тауларын екі құрлық арасындағы негізгі шекара деп қарады1. Дәл шекаралық сызықты анықтау ұзақ уақытқа созылды, бірақ еуропалық ғалымдар аласа Орал тауларының топографиялық, мәдени және тарихи маңызды негіздері болмаса да, екі құрлық арасындағы «табиғи» бөлініс шекарасы деп санайды. Жерорта теңізін Қара теңізбен жалғап жатқан және «Еуропаны» «Азиядан» бөліп тұрған Босфор мен Дарданелл бұғаздарын да осылай айтуға болады. Алайда бұл екі бұғаздың тарихи маңызы шамалы, оған қоса қазір кез келген адам Босфор бұғазындағы екі көпірдің бірінен Еуропадан Азияға оп-оңай өте алады. Шекараны анықтаушы жасанды белгілерге қарамастан, Еуропа құрлығындағы елдер ХІХ ғасыр соңында дүниежүзінің көп бөлігіне әскери және экономикалық тұрғыда үстемдік орната бастады. Олар Еуропаны дүние басталатын табиғи түпкі мекен деп білді.

І.1-КАРТА. Солдан оңға қарай: Меркатор, Галл-Петерс және Робинсонның карта жобалары

Меркатордың XVІ ғасырдағы дүниежүзі картасы жер бедерінің салыстырмалы өлшемін өте қатты бұрмалап көрсетеді, бұл жоба сол ғасырдағы мектептерде қолданылды. 1973 жылы Арно Петерс дүниежүзінің картасын жасады. Ол аймақтардың нақты өлшемін дәл көрсетті, бірақ формаларын бұзып жіберді. Робинсонның 1960 жылдары жасаған жобасы өлшем мен форма арасындағы бұрмалаудың теңдігін сақтауға талпынды. Меркатор жобасындағы еуропоцентристік бағыт деп тапқан тұстарын Петерс әдейі жөндеді. Галл-Петерстің картасы дүниежүзі бейнесін дәлме-дәл көрсете алды деп ойлайсыз ба?

1569 жылы фламанд картографы Герард Меркатор теңіз капитандарына көмек құралы ретінде дүниежүзінің жазық карта жобасын сызып шықты: картадағы кез келген екі нүкте арасында сызылған түзу сызық – компастың дәл азимуты. Соңғы кезге дейін карта жобасы ретінде қолданылған Меркатордың дүниежүзі картасы Еуропаны қазіргі келбетінен әлдеқайда үлкен етіп көрсетеді. Себебі бұл кескін полюс бойындағы жер көлемін айтарлықтай бұрмалайды. Сондықтан қиыр солтүстік пен оңтүстік ендіктердегі3 аумақтар экваторға жақын жерлердің шынайы бедерінен әлдеқайда үлкен. Нәтижесінде Грекияның оңтүстігінен Норвегияның солтүстік шыңдары арасындағы Еуропа осы карта жобасында Оңтүстік Америка мен Африка және Үндістан субконтинентімен салыстырғанда айтарлықтай үлкен болып шыққан.

Меркатор жазық картаның төрт шетінен алып қарағанда да, Еуропаны дәл ортаға түсірді. Еуропа мен Солтүстік жартышарға қатысты Оңтүстік жартышар бөлігін жасанды нығыздады. Осылайша экваторды картаның төменгі бөлігіне қарай жылжытып жіберді. Карта жобасында көрсетілгендей, қолдан көлемді етіп жасалған Еуропа құрлықтар арасында ауқымды болып көрінеді.

Жер беті жазық емес, таулы, қыратты болғандықтан, барлық жазық карталар көлемді, ұзындықты, бағытты, қашықтықты әртүрлі жолмен кішірейту әдістерін қарастырады. Мұны дәл көрсету үшін кітап бетіне сыйғыза алмайтын нысандарды тұтас көрсете алатын глобус пайда болды. ХVІІІ ғасырдан картографтар Меркатордың картасын өңдей отырып, аймақтар тепе-тең бейнеленген түрлі карталар жасап келеді. Жер көлемі мен пішінін келісе отырып жасаған Робинзон картасы сияқты карта жобалары қазір кең қолданыста. Алайда кейбірінде полюске жақын аймақтардың пішіні үлкейіп кеткендері де кездеседі (І.1-картаны қараңыз).

Афроеуразия

Еуропа ұғымын Еуразияның бөлінбейтін геофизикалық бөлігі деп қабылдай отырып, дүниежүзі тарихына маманданушы студенттер Солтүстік Атлантика мен Солтүстік Тынық мұхит арасын сан ғасыр бойы халық көшіп-қонып, жауласып та, сауда-саттық жасап та өмір сүріп келе жатқан, ежелден жалғасқан тұтас аумақ болды деп қабылдау қиынға соқпас. Ал Африка ше? Африка мен Еуразияны тек Жерорта және Қызыл теңіздері ғана бөліп тұрса да, Африка өз алдына жеке құрлық болып есептеледі. Литосфераның Африка тақталары деген атпен белгілі ең үлкен бөлігі осы Африка құрлығында көп кездеседі. Еуразия мен Африканы тұтас бір құрлық деп есептеуге бола ма? (І.2-картаны қараңыз). Сол қолыңыздың бас бармағын Жерорта теңізінің үстіне, ал оң қолыңыздың сұқ саусағын Қызыл теңіз бетіне қойыңыз. Еуразия мен Африканы тұтас бір жер бөлігі екенін оңай байқайсыз және Африка Еуразиядан едәуір үлкен екені де көрініп тұр. Жер­орта және Қызыл теңіздерді Атлант және Тынық мұхиттарымен салыстыра қарағанда, теңіз емес, «көлдер» болып көрінеді. Мыңдаған жылдан бері адамдар осы аймақтарда арлы-берлі көшіп-қонып келеді. Синай түбегі мен Суец каналының көпірі арқылы Африкадан Еуразияға оңай өтуге болады.

Жерорта және Қызыл теңіздері айналасын мекендеген халықтардың өзара тұрақты қарым-қатынасы, Азия, Африка мен Еуропадағы тарихи тұрақты байланыстар бір кездері тұтас құрлық бөлінді деген ойға жетелейді. Яғни дүниежүзі тарихын бірге қарастыру – Еуразияны ғана емес, бүкіл Азия мен Африканы (көрші аралдарды және Жапония, Филиппин, Британия сияқты аралдар тобын) ежелгі уақыттан бері маңызды тарихи даму сатыларынан бірге өткен тұтас жер ретінде қарауымызды қажет етеді.

І.2-КАРТА. Афроеуразияның физикалық және климаттық негізгі ерекшеліктері

Афроеуразияны ортақ географиялық одақ етіп байланыстыруда қандай физикалық ерекшеліктер рөл ойнайды? Бұл жер бедерін үш құрлық ретінде түсінуге қандай ерекшеліктер көмектеседі?

Ежелгі ғалымдар Африка, Азия мен Еуропаны тұтас бір құрлық ретінде қарастырып келгені анық. Римдіктер мұны Орбис Террарум (Orbіs Terrarum) немесе «Жер шеңбері» деп атады. Үш құрлық өлшемі – кейінгі адамдардың ойлап тапқан атауы. Сол кезден бастап мектеп оқулықтарында стандартталып жазылып, дүниені танудың «дұрыс» жолы ретінде қарастырылып, қазіргі географтар Африка мен Еуразияны бір құрлық ретінде елестете алмайтындай болып қалды. ХVІ ғасырда Еуропа халықтарында «Жаңа Әлем» деп аталған Америка мен Шығыс жартышарды ажырату үшін «Ескі Әлем» термині пайда болды. Алайда бұл терминдер сын астында қалды, себебі қос Америка еуропалықтар үшін ғана «жаңа» болып көрінді, ал еуропалықтар келгенге дейін қос Америкада мыңдаған жыл бойы бірнеше халық өмір сүріп жатқан еді. Осы кітапта Африка мен Еуразия ұғымын қатар беру үшін Афроеуразия4 сөзін енгізіп отырмыз. Бұл атау осы қос құрлықта болып жатқан кең ауқымды тарихи дамуларды талқылау үшін ортақ географиялық құрал ретінде қолданылады.

Су алаптарын есептемегенде, Афроеуразия жер бетінің 60 пайызға жуығын алып жатыр. Афроеуразия аумағы – жер шарының ең үлкен бөлігі ғана емес, сонымен қатар ең алғаш адам ізі пайда болған жер (біздің білуімізше) және жер бетіндегі өмір сүрген бар халықтың тарихи мекені. Қазір дүниежүзін­дегі адамның 86 пайызы Афроеуразияда тұрады. Афроеуразия құрлығындағы жаугершілік, айырбас, көші-қон мен тұрақтылық негізін түсіну үшін осы аймақтың физикалық және климаттық ерекшеліктерімен кеңінен хабардар болу керек.

Ендік – жерді айнала қоршаған және мәні 0 градус болатын, экватордың солтүстік пен оңтүстік қашықтықтарын градус арқылы көрсететін, шығыс пен батыстың географиялық координаттары.

Афроеуразия – Африка мен Еуразияның жер бедерін және көрші аралдарды тұтас кеңістік деп қарастыратын атау.

Ұлы Арид зонасы

Африканың Атлант жағалауынан солтүстікке қарай созылып, Қытайдың ішкі солтүстік бөлігіне дейін жетіп жатқан Афроеуразияның үлкен бір бөлігінде шөл және шөлейтті өңірде елді мекендер орналасқан. Ұлы Арид зонасы5 деп аталған бұл алып аймақ таулардың, жалғасып жатқан шөлейттердің және құрғақ далалардың жиынтығынан тұрады. Дала ұғымы жазық немесе жайылым деп те аталуы мүмкін. Америкалықтар даланы – прерия, ал аргентиналықтар пампас деп атайды. Ұлы Арид немесе шөлейтті белдемнің ең негізгі климаттық ерекшелігі – жауын-шашын аз түседі. Жауын-шашын ең шөлейтті жерлерде жылына 5 дюйм6, сулы далаларда жылына 20 дюйм мөлшерінде ғана жауады.

Ұлы Арид зонасының батысындағы Сахара – дүниежүзіндегі ең үлкен, құрғақ, шөлді мекен. Сахара­ның климаттық жалғасы іспетті Араб және Сирия шөлдері шығысында Иранмен жалғасып жатыр. Құрғақ елді мекендер аумағы – Шығыс Ираннан бастап Пәкстанның оңтүстік жағы мен Үлкен Үнді шөліне дейінгі аумақ. Иранның солтүстік және солтүстік-шығыс бөлігі Ішкі Еуразия деп аталатын үлкен аймақтағы даланы алып жатыр. Ішкі Еуразияның7 батыс бөлігінде – Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы аймақтарда жауын-шашын түсімі салыстырмалы түрде жақсырақ, жылына 20 дюйм. Бірақ Ішкі Еуразия Шығысқа қарай сусыз далаларға айнала бастайды. Моңғолия мен Қытай жерінде созылып жатқан Гоби шөлі құрғақ аумақтың ең шығыс шеті болып есептеледі.

Ұлы Арид зонасы ескі Голливуд ленталарында көшпенділер және Франция легионерлері ғана өте алатын құмды тозақ мекен ретінде сипатталады. Расында, белдеудің кейбір бөлігінде адам аяғы жетпеген жерлер бар, алайда кинода көрсетілгендей, тозақ емес. Тығыз қоныстанған шаруалар мыңдаған жылдан бері құрғақ жерлерді мекен етіп келеді. Ең ежелгі егіншілік осы Ұлы Арид зонасында немесе оған жақын маңында басталғаны анық. Құрғақ жерлер – елді мекенсіз аймақтар дегенді білдірмейді, ол жерлерде де егін мен мал шаруашылығына жетерлік жерасты сулары мен өзендер бар. Ежелгі өркениеттің отаны – Тигр, Евфрат, Ніл, Инд және Сары өзен Ұлы Арид зонасы арқылы ағып өтеді. Барлық жерде де су бассейндері бұлақ, құдық пен жерасты сулары арқылы қор жинап, үлкен қалалар мен шаруаларды сумен қамтамасыз етіп отырған. Оның үстіне бұл белдеуде биік қыратты аймақтар мен жерлер де кездеседі. Ерте заманнан бері шаруалар жауын-шашын мен тау жазығындағы ағын суларды қажетіне жарата білді.

Ұлы Арид зонасы. Афроеуразиядағы бұл белдеу шөлді немесе шөлейтті. Мұнда қысқы жаңбыр көктемгі шалғынды суарады. Суретте (сол жақта) нар (дромадер) Араб шөлінің батысын кезіп жүр, ол – Солтүстік-Шығыс Қытайдың шөбі шүйгін далаларында өскен жылқы малынан гөрі, қатал табиғи шарттарға бірнеше мыңжылдық бойы биологиялық тұрғыдан төзе білетін жануар.

Ұлы Арид зонасының жан төзбес қуаң жерлерінде адамдар тіршілік етудің басқа бір амалын тапты. Осыдан 4–5 мың жыл бұрын адамдар үй жануарларын ұстау арқылы шөлдегі климаттық жағдайға да бейімделе бастады. Мал ұстаушылар ет, сүт өнімін беретін қой, жылқы, ешкі, сиыр, түйе шаруашылығына негізделген жеке бір экономиканы дамытты. Ежелгі бақташылар Ішкі Еуразияның шұратты (оазис) аймағын мекендеген, тіршілігі мал шаруашылығына тікелей тәуелді адамдар болды. Мал ұстаушы бақташылар маусымдық жауын-шашын түсетін Сахара, Араб шөлі мен Иран қыраттарына да бейімделе бастады. Бұл аймақтарда жануарларды шөлден аман алып қалу үшін құдықтар қазып отырды. Мал шаруашылығы көлемді жайылымдық жерді қажет етеді. Сондықтан малшылар жаңа жерлерге көшіп отырды. Малшы халық ыстық-суыққа төзімділігімен, ұтқырлығымен және, негізінен, жауынгерлігімен дүниежүзі тарихында ерекшеленді.

Ұлы Арид зонасы – Сахара шөлінен бастап, Шығыста Гоби шөліне дейінгі Афроеуразия аумағын қамтитын шөл және шөлейтті жерлер белдеуі. Бұл аймақ – жеткілікті су қоры бар, көшпелі малшылар қоғамы мен егіншілер қауымдастығының отаны.

Дюйм (ағылшынша: іnch) – өлшемдердің ағылшындық жүйесін пайдаланатын елдердегі ұзындық бірлігі. 1 дюйм – 2,54 см.

Ішкі Еуразия – негізгі ерекшелігі шөбі шүйгін даласы немесе орманы бар, жазықтығы шөлдермен және биік тау жоталарымен шектелетін Еуразияның ішкі құрлықты жер бедері.

Тропиктік белдеу

Ұлы Арид зонасының оңтүстік бөлігін Афроеуразиядан өтіп, экваторға тіреліп жатқан тропиктік немесе жартылай тропиктік жерлер тұтас алып жатыр. «Тропик» деп аталған географиялық терминнің мағынасы, негізінен, екі сызықпен шектеліп жатқан аймақ деген ұғымды білдіреді. Олар: оңтүстігінде – Оңтүстік тропигі, ал солтүстігінде – Солтүстік тропик сызығы. Осы екі тропиктік белдеу арасындағы барлық жерлерде кем дегенде жылына бір рет күн сәулесі дәл төбеден түседі. Афроеуразияның батысында көгалды алқап пен орманды саванналар және Сахараның оңтүстігіндегі Африканың экваторлық ормандары алып жатыр. Шығысында Ганг өзен алқабы, Үндістанның орман-тоғайлы батыс бөлігі мен Оңтүстік Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері бар. Керісінше, Ұлы Арид зонасында ылғалды тропиктерде жауын-шашын түсімі жоғары, жылына 430 дюйм. Алғашқы қауым адамдары Африканың шығысындағы тропиктік мекендерде, көгалды алқаптарда аң аулаумен күнелтті. Тропиктік аурулар таралғанына, топырақты құнарынан айыратын экологиялық қиындықтарға қарамастан, біздің заманымызға дейінгі екінші мыңжылдықта егіншілер мен көшпелі малшылар Африка мен Еуразияның тропиктік аймақтарына қоныстана бастады.

Қалыпты температураның солтүстік ендігі

Атлант және Тынық мұхиттары арасындағы Афро­еуразияның орманды солтүстігінің климаты тұрақты болды. Ұйытқи соғатын Батыс желі Еуразияның солтүстігінде жыл бойы уілдеп тұрды. Қарама-қарсы ауа айналымы мен жылы, тропиктік ауа қатар соққандықтан, суық пен жылы, ылғал мен құрғақ кезеңдер алмасып отырды. Солтүстік Атлантикадағы ауа ағысы салдарынан батысынан жел соға бермейтін Еуропада, негізінен, қыс мезгілінде жауын-шашын өте көп жауады. Бірақ Еуразияның ішкі жағы, әсіресе Орал тауларының шығысы – құрғақ, қысы қатты суық. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында соқа мен балта пайда болмай тұрып-ақ, Еуропаның ну ормандары сирей бастады. Керісінше, Орал таулары мен Сібір тайгаларындағы орманды жерлер қазіргі заманға дейін сақталды.

Афроеуразияның ең үлкен «ішкі» теңізі – Жерорта теңізі солтүстік ормандар мен Ұлы Арид зонасының арасында жатыр. Жерорта теңізінің таулары мен жазық жерлерінің жазы ыстық, қысы жұмсақ әрі жаңбырлы. Ашық орман-тоғайлы алаңқайлар бұл қалыпты аймақтың көп бөлігін қамтыды, ерте кезеңде шаруалар жазықтар мен қыраттарды бидай, бау-бақша мен жүзім алқабына айналдырды.

Афроеуразияның таулы жотасы

Афроеуразияның Батыс-Шығыс климаттық аймақтарының жүйесін тұтас құрлық бойына созылып жатқан таулар екіге бөліп тұр. І.2-картада Батысы Солтүстік Африканың Атлас тауларынан басталып, Шығысы Қытайдың оңтүстік-батыс таулы қыраттарына дейін жететін таулар жүйесі анық көрсетілген. Афроеуразияның екі жағында тұрып жатқан халықтарға бұл биік те өткір тау жоталары кедергі келтіріп, байланысты қиындатты. Мәселен, Қытай мен Үндістан арасындағы жер қатынасы байланысына Гималай мен Кунлун таулары қауіпті, кедергісі көп аймақтар болған. Осыған ұқсас, Альпі таулары Жерорта теңізі мен солтүстіктегі орманды аймақтар арасындағы халықтардың қарым-қатынасына қиындық тудырды. Шынында да, Альпі таулы қабырғасы оңтүстік пен солтүстіктегі Еуропа христиандарының мәдени айырмашылықтарын түсінуге көмектеседі.

Гималай тауындағы биік өткел. Саудагерлер тауарларын тасымалдау үшін Гималайдың жоғары асуынан асты. 1986 жылдың өзінде Солтүстік Пәкстандағы треккерлерге арналған Гондорого Пасс өткелі арқылы өтетін 19 500 футтық8 маршрут анықталды.

Алайда Афроеуразияның таулы қырат беткейлері ерте замандарда аңшылар мен терімшілер тобының мекеніне айналды, кейін егіншілер мен малшылар да таулы мекендерді меңгеріп, игерді. Таулы қыраттарды жаз мезгілінде басып өтіп жүрген ежелгі қоныс аударушылар жол сызбасын жасап шықты. Жаулаушы атты әскерлерді айтпағанда, мыңғырған малымен көшіп-қонған көшпенділер Атлас, Загрос, Гиндукуш тауларын (Hіndu Kush) бірнеше рет емін-еркін асып өтіп жүрді. Тіпті қауіпті, адам аяғы баса бермейтін қыраттарға жол салып, алыс-жақын елдер арасында сауда байланысын орнатты.

Фут (ағылшынша: foot) – ұзындықтың көп тараған байырғы өлшемдерінің бірі. 1 фут – 12 дюйм немесе 30,48 см.

Он бір теңіз

Теңіздер тізбегі Афроеуразияның да бас-аяғын жалғап жатыр. І.3-картада құрлықтың солтүстік-шығыс қиырындағы Жапон теңізінен (Шығыс теңізі) бастап, Еуропаның оңтүстігіндегі Балтық теңізіне дейінгі теңіздер рет-ретімен берілген. Үлкенді-кішілі бұғаздар осы теңіздердің бірнешеуін байланыстырып тұр. Қызыл теңіз бен Парсы шығанағы – Жерорта теңізі мен Араб теңізі арасында қатарласа жатқан су жолдары. Қызыл теңіз Жер­орта теңізіне Синай түбегі бойымен қысаң жағалаулар өткелі арқылы жалғасып жатыр. Әйтсе де Суец каналы қазір қолдан жасалған бұғаз іспетті. Жерорта теңізі мен Парсы шығанағы арасында байланыс орнату үшін Ирак пен Сирия арқылы құрлықпен ұзақ жол жүру керек.

Он бір теңіздегі климат пен ауа райының ендіктегі және жел жағдайына қарай айтарлықтай айырмасы бар. Дегенмен б.з.д. бірінші мыңжылдықта, кей жерлерде одан да ертерек, адамдар ауа райындағы, желдегі, ағыстағы мерзімдік заңдылықтарды бақылап, белгілеп отырды. Афроеуразиядағы ең ірі ауқымды желдер циклі – Үнді мұхиты муссоны. Бұл климаттық құбылысқа жылдың белгілі бір мерзімдерінде желдердің аймақтағы бағытын өзгертуін жатқызамыз. Үнді мұхиты мен Еуразия арасындағы температура айырмашылықтарына орай, қыс айларында Африкаға қарай соққан жел Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістанды басып өтіп, солтүстік-шығыстан соғады. Жаз айларына қарай кері бағытта – оңтүстік-батыстан соғады. Ерте замандарда Оңтүстік Қытай теңізі, Бенгал шығанағы және Араб теңізі маңайын жайлаған халықтар муссон жайлы біле бастады. Алғашқы теңізшілер айлақтан белгілі бір жыл мезгілдерінде жүзіп шығып, муссон ауысқан соң қайтып келуді меңгеріп алды.

І.3-КАРТА. Афроеуразиядағы он бір теңіз

Муссон желінің маусымдық сипаты жайлы жинақтаған білімдерін Оңтүстік Қытай теңізі, Бенгал шығанағы мен Араб теңізін айнала жүзіп жүріп сауда жасайтын теңіз саудагерлері қалай пайдаға асырды?

Барлық он бір теңізде теңізшілер діттеген жеріне жететініне сеніп, жағалаудан жыраққа жүзіп шығу үшін жергілікті жел мен ағыс ауанын пайдаға асыруды үйренді. Уақыт өте келе саудагерлер, мигранттар, пірәдарлар, кейде теңіз қарақшылары мен теңіз басқыншылары он бір теңіздің ашық су бетін үрейге толы бос кеңістік деп емес, діттеген жерге жылдам жеткізетін әрі құрлық жолдарымен салыстырғанда арзан байланыс арнасы деп қарай бастады. Б.з. алғашқы мыңжылдығының аяғына қарай бүтіндей 4000 мильге9 созылған теңіздер дәлізі бірыңғай сауда желісіне айналған еді. Жекелеген көпестер, қазіргі күндегі сияқты, теңіздің ана басынан мына басына жүк тасымалдады. Саудагерлер екі теңіз түйіскен жерлерде пайда болған сауда айлақтарындағы өзге топтарға жүгін саудалаған да болар.

Миль (ағылшынша: mіle) – бірліктердің метрлік жүйесіне енбейтін, кең таралған ұзындық бірлігі. Ұлыбританияда 1 теңіз милі – 1,852 шақырым, құрлықтағы 1 миль – 1,609 шақырым.

Өзендер

Афроеуразияның ұлы өзендерін де мұхиттардың жалғасы, құрлықтың ішкі бөлігіне бойлай енетін байланыстың тар дәлізі ретінде қарастырамыз. Кейбір ірі өзен сағалары, мәселен, Қытайдағы Янцзы өзені не Еуропадағы Рейн мен Дунай ішкі айлақтарындағы сулар мұхит кемелері өз бетімен жүзе алатындай кең әрі айтарлықтай терең. Енді бір өзендердегі қайраңдар, шалшықтар, сарқырамалар немесе таяз атыраулар алып кемелердің теңізге шығар жолын бөгейді. Әйтсе де мұндай кедергілерді есепке алмағанның өзінде, өзендер жүздеген, тіпті мыңдаған миль бойы кеме жолына айнала алмады. Мысалы, Орталық Африканың шоқылары мен Атлант мұхиты арасындағы бір топ сарқырамаға байланысты Конго өзенінің таяздау арнасы кемемен жүзуге қолайсыз. Жиһанкездер бұл сарқырамаларды құрлық арқылы айналып өтті. Дегенмен сарқырамалары бар өзен мен оның сала-сала тармақтары 8 700 мильге жуық экваторлық Африканың үлкен бөлігін алып жатқан кеме жүзетін ағыстар желісін құрды. Афроеуразияның қосалқы өзендерінің көпшілігі тым шағын, таяз не кеме қатынасы үшін жарлауытты болды. Оңтүстік Үндістанның ішкі жағынан келетін ағыстар және Жерорта теңізіне құятын ондаған су ағыстары – Ніл мен Рона ғана ішкі аймақтарға ене алатын су тасымалын қамтамасыз етті. Әрине, өзендер алабы деген де ұғым бар. Кеме жүзуіне жарамды болса да, болмаса да, өзен – әсіресе, ағысы кең алапты кесіп өтетін тұста, жиһанкездерге жағалауға жапсарлас құрлықтық бағдарға жол сілтеуі мүмкін.

Адамдар терең мұхиттарға тәуекел етпес бұрын, мыңдаған жыл бойы өзенді алқаптар бойында құрлық арқылы кішкентай қайықтармен, сал буып және желкенді кемемен қарым-қатынас жасай бастады. Өзендер арагідік қоныс аударушылар, көпестер мен жаңа идея иелерінің бағытын анықтап отырды. Тілдер мен мәдени жүйелердің географиялық тұрғыдан бөлінісін реттеді. Афроеуразияның шөлді жерлерінде өзенді алаптар бекерден-бекер молшылық нышаны болған жоқ. Олар ерте замандағы отбасылар мен қала салушыларды сумен қатар, құнарлы топырақпен де қамтамасыз етті. Афроеуразиядағы ежелгі өркениеттердің бәрі де Ұлы Арид зонасының ең жұтаң бөліктерінде де күн, топырақ және мол су – тығыз қоныстанған халық өсіп-өне алатын экологиялық жағдай тудырған өзен алаптарында пайда болды.

Өкінішке қарай, өзендер де – жер бетіндегі ең бір тұрлаусыз құрылымдардың бірі. Нақты топография, гидрология не климат жағдайларына байланысты, өзендер кенеттен тасып, аяқ астынан ағыс арнасын өзгертуі мүмкін. Бұл егістікті тұзбен толтырып, кесірін тигізеді және арықтарды бітеп, кеме қатынасын тұсап, ми батпағы мол шөгінді қайраң жинайды. Мәселен, Қытайдың солтүстігіндегі Сары өзен бойында тығыз қоныстанған халықтың үлкен қалалар мен ауқымды бидай алқаптары сақталып қалды. Әйтсе де ғасырлар бойғы дүркін-дүркін тасқындар мен ағыс бағытының өзгеріп отыруы миллиондаған өлім-жітім мен әулеттерді құлдыратар күші бар экономикалық қасіретке себеп болды.

Әрине, «өзендер неге тосын мінез көрсетеді?» деп, табиғатқа ғана кінә арта алмаймыз. Адамдар мыңдаған жыл бұрын ағысын үнемі күшейтіп, сол арқылы сел мен эрозия қатерін көбейтіп, жағалау бойындағы ормандарды отай бастады. Қазір кей мемлекеттер өзендерден пайда табу мақсатында даңғой жобаларға ден қойып отыр. Өзен арнасын бұру, бөгеттер мен тоғандар салу және алып дамбалармен тосқауыл қоюдың бәрінің де экологиялық ұзақмерзімді зардабы бар. Алдағы тарауларда тарихқа «шолу» жасағанда, өзендер және өзенді алқаптардың дамылсыз өзгеріп отыратын ландшафтары мен адамзат тарихы арасында байланыстар барын аңғарамыз.

Конго өзеніндегі сарқырамалар. Бұл алып өзен мен оның салалары Африкадағы ең үлкен су жолдары торабын құрайды. Олар мың жыл бойы жергілікті сауда жолы қызметін атқарып келді. Алайда Конгодағы Атлант мұхитының сағасына баратын кемелерге жолда кездесетін отыз екі сарқырама кедергі келтіріп, бұл жол үлкен торапқа ұласа алмады. Өзеннің 220 миль қашықтыққа созылған саласы шамамен 900 футқа дейін төмендейді.

Австралия

Географтардың Австралия туралы пікірталастары әлі күнге толастар емес. Дүниежүзіндегі ең кішкентай құрлық па, әлде ең үлкен арал ма? Ғалымдар Австралияға Тасмания, Жаңа Зеландия, кейде Жаңа Гвинеяны қосақтап, «Австралазияны» әлемнің жеке бір аймағы деп қарастырады. Австралияны орталығына алған жартышарға қарасаңыз, үлкен теңіз арасындағы жалғыз арал секілді. Осы жартышардың солтүстік-батыс тұсын назарға алсақ, бұл жерді архипелагтағы Жаңа Зеландиядан Филиппинге дейін созылып жатқан ең үлкен арал деп қабылдай аламыз. Австралияның солтүстік жағалауын Индонезия аралынан қысқа ғана теңіз өткелі бөліп жатыр. Ал «төмен жақтағы өңірге» қарай жылжыған алғашқы адамдар, сірә, 60 мың жыл бұрын, солтүстікке қысқа сапардан соң ол жаққа шағын қайықтармен-ақ жетіп алса керек.

Австралия, сөзсіз, ең біртекті құрлық (І.4-картаны қараңыз). Оған терең жағалық ойыстар немесе кез келген ішкі көлдер әлде теңіздер жетіспейді. Құрлықтар ішіндегі ең жалпағы да – осы. Оның көп бөлігі көз жеткісіз үстірт пен ойпаттан тұрады. Афроеуразия секілді, мұның да таулы аймақтары бар. Үлкен Суайрық жотасы (Great Dіvіdіng Range) құрлықта Шығыс жағалаумен қатарласа созылып жатыр. Десек те, бұл орманды жоталардың біразы ғана 500 футтан асатындықтан, адамдар қарым-қатынасына кедергі келтірген емес.

Тынық мұхит жаңбырын жаудыратын ішкі жоталардан көтерілер өкпек желдің (пассат) арқасында Үлкен Суайрық жотасы мен Оңтүстік Тынық мұхит арасындағы шығыс жағалау жазықтығында су қоры жеткілікті. Таудың батыс жағында халық сирек қоныстанған ішкі аймақ – Үнді мұхитына қарай 4000 мильге созылған, әрдайым құрғақ елді мекен жатыр. Австралияның Ұлы Арид зонасы секілді аймағы – шөлді сахара мен жал-жал құмнан тұратын ауқымды дала құрлықтың үштен бірін алып жатыр. Тек қана шығыс жағалау, қиыр солтүстік, оңтүстік жағалаудың біраз бөлігінде ғана 20 дюймнен жоғары маусымдық жауын-шашын түседі. Афроеуразия­мен салыстырғанда, Австралияда құрлықішілік байланысқа жарамды өзендер тапшы. Жарамдысы – жалғыз ғана Муррей өзені. Ол Оңтүстік-Шығыстағы Қарлы таулардан (Snowy Mountaіns) басталып, Үнді мұхитына құяды.

І.4-КАРТА. Австралияның физикалық ерекшелігі

Жерсерік түсірген жердің түнгі композициялық суретіне (36-бетте) қараңыз. Австралияның оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жағалауларын бойлай шоғырланған жарықты қандай географиялық фактор түсіндіріп бере алады?

Австралияның өсімдіктер мен жануарлар әлемі (евкалипт ағашы, кенгуру, үйректұмсық) құрлық бір кезде биологиялық байланыста болған Гондваналандия суперконтинентінен физикалық бөлінісінің эволюциялық салдары (І–4-бетті қараңыз) деуге болады. Шамамен 200 миллион жыл бұрын бүгінгі Австралия, Антарктида, Африка және Үндістан жерлері бөлінді. Африка мен Үндістан Еуразияға айналған құрлыққа қарай жылжыды, алайда Австралия едәуір алысқа кетті. Одан әрі, Гондваналандиядан қалған өсімдіктер мен жануарлар қоры өз бетінше дами берді. Кейінгі геологиялық дәуірлерде Австралия қазіргі индонезиялық архипелагпен, жануарлар және өсімдіктер дүниесімен алмасты.

Бұл қарым-қатынастар ішінде адамдардың ертедегі Австралияны игеруін де мысалға ала аламыз. Соңғы 60 мың жыл бойы құрлықтың Афроеуразиядағы халық санымен салыстырғанда аз әрі бытыраңқы қоныстанған байырғы қоғам көрші Оңтүстік-Шығыс Азия халқынан да оқшау өмір сүрді. Жаңа отарлаушылар құрлыққа екі ғасырдан сәл-ақ уақыт бұрын келді. 1788 жылы ағылшын тілді еуропалықтар біршама ылғалды шығыс жағалауға орнығу үшін кемелерімен жүзіп жетті. Сол кезден бері жергілікті халық, өздері қаласын-қаламасын, тығыз қарым-қатынас орнатты.

Солтүстік және Оңтүстік Америка

Кез келген шар сияқты, жер шарын да айналдырып қарауымызға болады. Ғаламшарды екіге бөліп қарастыру үшін бойлықты10 кез келген бағыт бойынша таңдай аламыз. Ең танымал екіге бөлу нүктесі – Англияның Гринвичі арқылы өтеді, оны Бас меридиан деп атаймыз. Бұл сызық, бойлықты өлшеу үшін де, яғни осы нүктеден алғанда шығысқа немесе батысқа қарай градус бойынша ұзақтығын анықтау үшін де және дүниежүзіндегі стандартты уақыт белдеулерін білдіру үшін де қызмет етеді. Бұл сызық Тынық мұхит тарапынан алғанда Халықаралық уақыт сызығы ретінде қолданылып келеді. Бұл сызықта «айрықша» еш нәрсе жоқ: 1884 жылы шақырылған Ұлттар конференциясына қатысқан дипломаттар «Бас меридиан Лондон маңындағы Гринвичтен өтуі тиіс» деген келісімге келді. Дауыс беру нәтижесінде – жиырма екі дауыс осы шешімді қолдап, бір дауыс қарсы шықты, Франция қалыс қалды.

Бас меридиан. Түрлі-түсті кроссовка киген мына балалар Англияның Гринвичіндегі Бас меридиан сызығының екі жағын басып тұр. 0 градус бойлықты білдіретін және Солтүстік полюстен Оңтүстік полюске дейін жалғасатын бұл сызық Гринвич арқылы өтеді. XІX ғасырдың соңында Еуропа дипломаттары мен ғалымдары Бас меридиан сызығы Гринвичтен өтуі тиіс деп шешті. Сол кезеңде ықпалы зор Британия дәл осылай шешім шығаруға әсер етті деп ойлайсыз ба?

Жер шарын екіге бөліп қарау үшін қандай сызықты таңдасақ та, мектептегі география оқулығы мен мәдени дағдымыз Афроеуразияны дүниенің бір жақ қыры ретінде, ал Солтүстік және Оңтүстік Американы әлемнің екінші бөлігі деп ойлауымызға кедергі болмайды. Ақырында, оларды Шығыс және Батыс жартышарлар деп атаймыз. Афроеуразияны көру үшін жер шарын полюстік өзегінен айналдырсақ, Солтүстік және Оңтүстік Америка қарама-қарсы тарапта көрінбей қалады. Ал жер шарын Солтүстік Атлант мұхитын көре алатындай етіп айналдырсақ немесе картадан жазып қарасақ, Еуропа, Гренландия, Канада үшеуі шартты түрде айқындалған екі жартышардың бүтін бір доғасы секілді көрінеді. Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіне зейін қойып, жер шарын тағы да айналдырып қарасақ, жер бедері Шығыс Азиядан Сібірге дейін және Аляскадан Солтүстік Америкаға дейін созылып жатқанын көрер едік. І.5-картада көрсетілгендей, осы солтүстік бұрыштан қарағанда Афроеуразиядан мұхит ағыстарымен Солтүстік Америкаға бару үшін соншалықты ұзақ жүзудің қажеті жоқ екені түсінікті болады. Мың жыл бұрын-ақ Еуропадан Канадаға қалай баруға болатынын викингтер анықтап қойған еді, бірақ ол байланыс жалғаспады. Мың жыл бұрын Азиядан қос Америкаға барған адамдар сал буып немесе ескекті қайықпен Тынық мұхиттың солтүстік аймағымен су жолын салған болуы мүмкін.

І.5-КАРТА. Жердің солтүстіктен қарағандағы екі көрінісі. Бірі –Атлант мұхитын (сол жақ шеттегі), екіншісі Тынық мұхитты көрсетеді

Мың жыл бойы Афроеуразия мен Солтүстік Америка арасында осы сақина жолымен тұрақты түрде мұхит арқылы жүзу үшін адамдарға қандай факторлар кедергі болды деп ойлайсыздар?

Дегенмен Батыс және Шығыс жартышардың бөлінуіне тарихтың қосар үлесі де бар, өйткені мың жылдан бері Афроеуразия мен Австралия халқы қос Америка қоғамынан шын мәнінде оқшау өмір сүрді. Шамамен б.з.д. 12 мың жылдан бері қарай 500 жылдан аса уақыт өткен аралықта ғаламшардың бұл екі бөлігі екі бөлек «әлем» болды. Тек б.з. XV ғасыр соңында ғана Еуропаның теңіз капитандары бұған дейін тоқтап тұрған Афроеуразия мен қос Америка арасындағы трансмұхиттық байланысты жалғады. Осы уақыттан бастап, әуе қатынасы және Солтүстік полюс арқылы баруға қажет көлік технологиялары дамыды. Солтүстік және Оңтүстік жартышар арасындағы физикалық арақашықтықтың тарихи маңызы қарқынды түрде жойыла түсті. Ғалымдар мен инженерлер Беринг бұғазы арқылы Транссібір теміржолын Амтракпен (АҚШ) байланыстыратын 65 мильдік теміржол туннелін қазуға қатысты жоспар жасап та қойды.

Бойлық – Солтүстік полюс пен оңтүстік полюс арасында созылып жататын және ендік сызықтарға көлбеу келетін әрі бейнелі түрде қабылданатын Оңтүстік-Солтүстік бағыттағы сызық. Халықаралық келісім бойынша 0 градус сызығы Бас меридиан деп аталып, Англиядағы Гринвич арқылы өтеді.

Қос Американы байланыстыру

Өткен ғасырда Құрама Штаттардағы және көптеген мемлекеттегі мектеп оқушыларына «Батыс жартышар Оңтүстік Америка және Солтүстік Америка деп аталатын екі құрлықтан тұрады» деп оқытты. Бұл екі жердің бар-жоғы отыз мильге созылатын жіп-жіңішке Панама мойнағы ғана бөліп тұр. Бұл мойнақ күні кешеге дейін Оңтүстік Америка мен Мезоамерика11 арасындағы құрлықүсті сауда-саттық қарым-қатынасына және мәдени қарым-қатынастарға айтарлықтай кедергі келтірген ылғалды тропиктік орман-таулардан тұрады.

Алайда Солтүстік пен Оңтүстік Америка біте қайнаспаса да, тарихи ортақтастығы мүлдем болмады дей алмаймыз. Білуімізше, адамзат 12 мың жыл бұрын, не одан да ертерек алғаш рет Оңтүстіктен Солтүстік Америкаға қоныс аударған. Олар мойнақ арқылы, әлде жағалау сулары бойымен жылжып отырды. Панама мойнағы маңайында климаттық, флоралық және мәдени ерекшеліктерден гөрі, ұқсастықтар көп. Жерорта теңізі мен Қызыл теңізді Афроеуразияның «ішінде» деп санағанымыздай, Мексика шығанағы мен Кариб теңізін америкалық жердің ғана екі ішкі теңізі деп елестетуге не кедергі? Кариб теңізі мен Мексика шығанағының үш бүйірі – құрлықпен, ал батысы топтасқан аралдардың шұбатылған «ішегімен» шектесіп тұр. Cондықтан Флоридадан шығып, осы арал тізбегі бойымен Венесуэланың шалғай шығыс жағалауына дейінгі белдеуді бір ғана құрлықтың шығысындағы ернеу деп топшыласақ та болады. Расында да, мыңдаған жыл бұрын Кариб аралдарына алғаш қоныстанған халықтың құрлықтағы қоғаммен байланыста болғанына археологиялық және лингвистикалық дәлеліміз бар. Бұл біртұтас құрлықты – Солтүстік Америка, Кариб аралдары мен Оңтүстік Американы – жай ғана Америка деп атасақ та болар еді, әйтсе де кітапта шартты түрде қос Америка деп те пайдаланып отырамыз.

Мезоамерика – Оңтүстік Мексиканы және Орталық Американың жеті шағын мемлекетін қамтитын аймақ.

Қос Америкадағы ұзын тау тізбегі

Афроеуразияның ұзын осі шығыстан батысқа қарай шамамен 8 000 мильге созылса, қос Американың ұзын өзегі солтүстіктен оңтүстікке қарай 11 мың мильге жуық қашықтыққа созылады. Солтүстік Американың солтүстік қиыры қарама-қарсы аймақта жатыр. Оңтүстік Американың ең шалғайдағы оңтүстік ұшы саналатын Отты жер (Tіerra del Fuego) Антарктидадан бар-жоғы 600 миль ғана қашықтықта орналасқан. Шығыс және Батыс жартышардың ұзын өзегін бойлай биік тау қыраттары созылып жатыр. Яғни Афроеуразияның шығысы мен батысында да, Солтүстік және Оңтүстік Америкада да тау қыраттары созылған. Қос Американы ұзына бойы созылып жатқан кордильера немесе таулар тізбегі тұтас алып жатыр (І.6-картаны қараңыз). Ол геологиялық тұрғыдан жас және қос Американың батысында орналасқан. Ол Тынық мұхит жақтағы жағалауға жақын тар жазықтарды шығысында Атлант мұхитына барып тірелетін ауқымды жазықтардан бөле отырып, қос Американы да бойлық бойымен екіге айырып тұр. Аппалачи және Гайана таулары және Солтүстік Бразилияның таулы қыраттары Атлант мұхиты тұсында тарыла түссе де, Сеңгір таулар (Rocky mountaіns), Cьерра және Анд тауларымен салыстырғанда ежелден қалыптасқан әрі созыла орналасқан.

Солтүстік Американың көп бөлігі субарктикалық немесе қоңыржай климатты белдеуде орналасқан және онда Еуразиядағыдай тундра, қылқанжапырақты ормандар мен жалпақжапырақты ормандар бар. Оңтүстік Америка аймақтарына (Оңтүстік Мексика, Орталық Америка және Мезоамериканың жартысына жуығы) және Солтүстік Америка құрлығының жартысына жуығына Афроеуразияның экваторлық белдеуіне ұқсас тропиктік және субтропиктік ылғалды климат тән. Оңтүстік Америка – ең ауқымды экваторлық ендікке иелік етуші аймақ. Амазонканың тропиктік ормандары бұл құрлықтың маңызды бөлігін құрайды. Бұл – дүниежүзіндегі өте үлкен тропиктік ормандардың экожүйесі. Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігі қалыпты ендіктің бойында орналасқан. Алайда құрлық «оңтүстік конуста» тарылып, Атлант және Тынық мұхиттан есетін жел температураны төмендетіп, бір жағынан, қыстың төтенше аязынан және жазғы аптаптан құтқарады. Солтүстік Американың көп бөлігіне осындай климат тән.

Бұған қоса, қос Америкадағы климат солтүстік және оңтүстікті алып жатқан биік таулар арқылы күрделенеді, яғни Тынық мұхит тарапынан есетін мұхит желіне тосқауыл болып, Батыс-Шығыс үздіксіз климаттық белдеуінің қалыптасуына мүмкіндік бермейді. Мысалы, Солтүстік және Оңтүстік Американың екеуінде де Афроеуразияның Ұлы Арид зонасына тең келетін құрғақ ендікті аумақ жоқ. Ең құрғақ жерлер Тынық мұхитпен шектесетін немесе оған жақын кордильераның батыс тарапында орналасқан: Солтүстік Америкадағы Құрама Штаттардың оңтүстік-батысы мен Солтүстік Мексика шөлдері және Оңтүстік Америкадағы Эквадор, Перу және Чилидегі жағалау шөлдері. Кордильераның тек шығысына ғана жауын көп жауады да, ұзыннан созылған шөл немесе шөлейтті аймақ белдеуін қалыптастырады. Әсіресе, Солтүстік Америка бойының көп бөлігін Сеңгір таулардан шығысқа қарай және Анд тауларынан шығысқа қарай Аргентинаның Патагон даласын алып жататын Ұлы жазықтар осы аумаққа кіреді.

Өзендер мен теңіздер

Афроеуразиядағы он бір өзен мыңдаған жыл бойы Шығыс пен Батыс халқы арасындағы теңіз байланысын әлсіретіп отырды. Қос Америкада Солтүстік пен Оңтүстік халқын біріктіретін теңіздің жарамды салыстырмалы арнасы жоқ. Әйтсе де үндіс теңізшілері мыңдаған жыл бұрын Тынық мұхит, бәлкім, Атлант мұхитының да жағалауларында қайықпен жүзуі әбден мүмкін, алайда алып мұхит кеңістігі кішкентай қайықтармен барлау жасауға мүмкіндік бермеді. Мексика шығанағы Солтүстік Американың жағалауға жақын жазықтары мен Миссисипи өзенді алқабын тропиктік Мексикамен жалғап жатыр. Солтүстікке қарай Гудзон шығанағы Солтүстік Американың ішкі аймақтарына бойлай енеді. Ал одан бар-жоғы 275 миль солтүстікке қарай бес Ұлы өзен ормандар мен жазықтардың кең алаптарын жалғайтын суы тұщы ішкі «теңіздер» жиынтығын құрайды.

І.6-КАРТА. Қос Американың физикалық ерекшеліктері

Флорида мен Оңтүстік Американың солтүстік-шығысы арасындағы сызықты көзге елестетсек, Мексика шығанағы мен Кариб теңізін жай ғана Америка деп аталатын бір құрлық «ішіндегі» екі су айдыны ретінде көруімізге көмектеседі.

Афроеуразиядағыдай, мұнда да үлкен өзен жүйесі қос Американың ішкі аймақтарына жол ашады. Расында, Афроеуразияда Миссисипи мен Амазонка суайрықтары секілді теңізге тікелей құятын, кеме жүзе алатын кең ағыс желісі жоқ. Өзге де өзендер теңізді Атлант мұхиты жағынан, екі құрлықтың ішкі аймақтарына жалғап жатыр. Үндістандық мигранттар мен көпестер бұл өзендерді ішкі байланыс үшін пайдаланды. XІ ғасыр соңында осы маңға алғаш келген еуропалықтар теңіз жолдарын Атлант мұхитынан Ұлы өзендерге, Солтүстік Америка жазығына, Бразилия мен Аргентинаның қиырдағы ішкі аймақтарына дейін ағып жатқан су алабын отарлаудың негізгі амалы деп санады. Қос Американың Тынық мұхит жағы байланысқа жарамды өзендерге кенде болды, бұл климаттық жағдай Австралияға көбірек ұқсайды. Себебі бұл жердің ұзына бойында таудан жағаға қарай құлдилаған тік еңістер көп. Су жолы байланысына тек мына екі өзен жарамды деуге болады: кеме жүзе алатын Орегон мен Вашингтон арасындағы шекараның бір бөлігі – Колумбия және Алясканың қиыр солтүстігіндегі – Юкон.

Мұхиттар

Бабаларымыз жүздеген мың жыл бұрын жұпыны қайық жасап, оны Афроеуразияның жиегіндегі жерлер мен кейбір аралдарды игеруге пайдаланды. Алайда адамзаттың көз жетер құрлықтан арғы мұхит суларын зерттеуі кеш басталды. Муссон желдерінің12 маусымдық жүйесі мен Үнді мұхитының солтүстігінен мыңдаған, тіпті одан да көп жыл бұрын Араб теңізі, не Бенгал шығанағы арқылы қажырлы теңізшілердің қарабайыр қайықтармен батыл жүзіп жүруіне жағдай жасады. Әйтсе де Атлант пен Тынық мұхиттардың алыптығы сонша, бар-жоғы 500 жылдан сәл-ақ уақыт бұрын адамзаттың ашық мұхитты айнала жүзуге батылы жетпеді. Тынық мұхит Атлант мұхитына қарағанда әлдеқайда ауқымды жерді алып жатыр. Ол Құрама Штаттардан он бес есе үлкен, Атлант мұхиты бұл елден алты жарым еседей үлкен. Дегенмен Тынық мұхит аралдары Атлантикадағыдан біршама көп – 25 мыңға жуық. Шамамен б.з.д. 1600 жылдар мен б.з. 1000 жылдары арасында полинезия тілінде сөйлеген теңізшілер Афроеуразияның шығысы мен солтүстік-шығысынан жылжып отырып, Тынық мұхит пен Мұхит аралдарының13 көбін игерді. Олар мұхиттың оңтүстік-шығысындағы алып шөл даласындағы Рапа Нуиға (Пасха аралы) дейін жетті, ал кейбір полинезиялықтар тіпті Оңтүстік Америкаға аяқ басса керек. Әйтсе де олар Тынық мұхиттың батыс пен шығыс аймақтарын жалғайтын теңіз байланыс желісін жасаған жоқ.

Б.з. XV ғасырына дейін Атлант және Тынық мұхиттары арқылы саяхаттап, барыс-келіс жүйесін жасайтындай шалғай теңіз зерттеушілерінің айтарлықтай техникалық машығы мен географиялық білімі болған жоқ. Атлант және Тынық мұхиттар желдері (жоғарғы ағыс сол желдер ығымен ағады) Үнді мұхитының муссондары секілді белгілі бір циклдік тұрақтылыққа бағынатынын (І.7-картаны қараңыз) ұққан соң ғана теңізшілердің айы оңынан туды десек те болады. Әркелкі атмосфералық қысым мен жердің айналу ықпалының қабысуы әсерінен Атлант және Тынық мұхиттарының желдері экватордың солтүстігіне сағат тілі бойынша айналып келіп, оңтүстік бағытта кері қарай соғады. XV–XVІ ғасырларда ғана еуропалық кеме капитандары Атлант мұхиты бедерін картаға әжептәуір дәл түсірді. Осы карта бағдар көрсетіп мұхит арқылы саяхаттауға мүмкіндік туды. Жел мен ағыстың бұл «төрт тағанды» үлгісінің жергілікті нұсқалары бар және ол кіріспеде қарастырылғаннан әлдеқайда күрделі екені рас. Десе де теңіз жиһанкездері бұл қым-қиғаш бағдарды бірте-бірте меңгерді. Сөйтіп, XVІІІ ғасыр аяғына қарай олар барша құрлық пен аралдарды бір-бірімен байланыстырған тұзды су өткелдерінде кемелерімен жүзіп жүрді. Нақты зерттелмеген Антарктида ғана қалды.

Қорытынды

Биосфераның кең ауқымды және ортақ ерекшеліктерін сипаттайтын «Үлкен географияға» кіріспеміз – жер шары тарихының түп негізі. Жер – біртұтас кеңістік. Ал адамзат үшін маңызды оқиғалар мәдениетаралық немесе аймақаралық мазмұнда өрбіді. Сондықтан оқырман ауқымды тарихты: өткен дәуірдегі жетістіктерді, қайғы-қасіреттерді, Афроеуразия болсын, Атлант су айдыны, не шөлді Сахараның шеткі даласы болсын – кеңістіктің кез келген жарасымды мазмұнында қамтуға дайын болғаны абзал. Глобусқа қарағанда, жер шарын бір мезетте толық көру мүмкін емес. Бірақ дүниежүзін оймен шарлап шыға аламыз. Бұл – адамзаттың біртұтас тарихының бастауы.

Муссон желдері – Үнді мұхиты мен Қытай теңіздері арасындағы ұзақ қашықтыққа жүзуге бағыт берген маусымдық қозғалмалы желдер.

Мұхит аралдары (сонымен бірге Тынық мұхит аралдары) – тропиктік Тынық мұхит пен оның аралдарына шоғырланған алып аймақ. Бұл анықтамаға Австралия кірмейді, бірақ Жаңа Зеландия кіреді.

1

Ежелгі гомининдер эволюциясы

Жер жүзіндегі миллиондаған өсімдік пен жануар түрлері сияқты, адамзат та өзі тектес биологиялық түрмен қосылу арқылы ғана ұрпақ жалғастыра алатын жекелеген тіршілік иелерінен құралған топ деуге болады. Адам, шимпанзе және горилла гендерінің 96–99 пайызы ортақ болғанымен, осы үш биологиялық түр өкілдерінен ортақ ұрпақ тарамайды.

Тумай: гомининнен қалған белгі. Адамзаттың биологиялық түр ретіндегі тарихы шамамен жеті миллион жыл бұрын гомининдердің қазіргі шимпанзелердің арғы тегінен бөлініп шығуынан басталады. Осылай мәлімдеуге негіз болатын ақпарат 2001 жылы жарық көрді. Африканың орталығында орналасқан Чад аумағында қазба жұмыстарын жүргізген француз археологтары гоминин белгілері бар тіршілік иесінің бас сүйегін табады. 7 миллион жыл бұрын өмір сүргені анықталған бұл тіршілік иесіне жергілікті халық тілінде «өмірге үміт» деген мағына беретін Тумай (TOO-meye) деп ат береді. Тумайдың (Sahelanthropus tchadensіs) ми көлемі шимпанзенікімен бірдей болғанымен, бет-бейнесінде байқалатын гомининдік белгілер генетикалық тұрғыдан басқа приматтардан өзгешеленетін жаңа түрдің пайда болу мүмкіндігі жайлы ой толғауға итермеледі. «Тумай тік жүрді ме?» деген мәселеде ғалымдар көзқарасы бір жерден шықпады. Алайда бас сүйектің омыртқамен түйіскен жерінің сипаты оның тік жүргенін дәлелдейтін сияқты. Гомининдерде, басқа приматтармен салыстырғанда, тік қозғалуға икемді дене бітімі, соның ішінде, иілген бел омыртқасы, тізе буындары, екі аяққа нық тұру арқылы тепе-теңдікті сақтау қабілеті дамыды ма деген сұраққа ғалымдар ұзақ жыл бойы жауап таппай келеді. Гомининдер азық табуда басқа жануарлармен бәсекеге түскені анық, бірақ осы бәсекеде тікесінен жүрудің15 артықшылығы кемшілікке айналуы да мүмкін.

Ендігі жерде, тікесінен жүретіндерге қысқа қашықтықта тез-ақ қуып жететін төрт аяқты жыртқыштар қауіп төндірді. Тікесінен жүретіндердің бойы ұзын болғандықтан, олар шөпте жасырынған жыртқыштарды алыстан-ақ байқап, тез арада қашып құтылу әрекетін жасауға уақыты болғанын да айта кеткеніміз жөн. Басқа приматтар сияқты, тікесінен тік жүретіндердің де бас бармақтары қалған саусақтарына қарама-қарсы, яғни заттарды ұстауға ыңғайлы орналасты. Тікесінен жүру барысында босаған қол керек кезде ағашқа өрмелеуге, азықтарын жануарлардан ала қашып, қауіпсіз жерге апарып жеуге де ыңғайлы болды. Ендігі жерде күн сәулесі тікесінен тік жүретіндердің арқасына емес, төбесіне ғана түсті. Нәтижесінде, төрт аяқтап жүретін басқа жануарлармен (денелері жерге көлденең әрі жақын тұратын) салыстырғанда, олардың денесі мен миы қызып кете қоймады. Яғни басқа төртаяқтылар көлеңкені паналауға мәжбүр болатын түскі ыстық мезгілде олар дала кезіп жүре берді.

Люси және басқа австралопитектер. Адамның тікесінен жүре бастағаны жайлы пікірлердің ешқайсысы нақты дәлелге негізделмеген. Алғашқы екі аяқты тіршілік иелерінің келбетін қаңқа қалдықтарына сүйене отырып жасап шыққанын айта кетуіміз керек. Бертінге дейін ең атақты ежелгі гоминин – Люси еді. 1976 жылы Солтүстік Эфиопияда зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдар ежелгі гомининдердің бірқатары жататын австралопитек16 туыстас тобына (ah-strah-loh-PІTH-uh-seens) тиесілі кем дегенде он үш қаңқа қалдығын тапты.

Олардың ішінде сүйек қалдықтарының 40 пайызы сақталған, жас әйелге тиесілі қаңқа болды. Қазба барысында ашқан жаңалықтарын атап өту кезінде ғалымдар «The Beatles» тобының «Lucy іn the Sky wіth Dіamonds» әнін орындаған еді. Ежелгі қаңқа қалдықтарының иесіне лақап ат осы ән құрметіне қойылды. Australopіthecus afarensіs қатарына жатқызылып, 3,2 миллион жыл бұрын өмір сүргені анықталған Люсидің бойы небәрі үш фут, оның тік жүргені анық, ал бас бармағы мен саусақтары қорек теруге, сонымен қоса кішкентай баласын көтеріп жүруге икемді болған тәрізді.

Люси соңғы жылдары Эфиопиядан табылған басқа да ежелгі гомининдермен даңқын бөлісуге мәжбүр болды. 2000 жылы палеоантропологтар17 Селамды – үш жастағы қыз баланың барынша бүтін сақталған қаңқа қалдықтарын тапты. Бұл бала 3,6 миллион жыл бұрын су тасқынында құм мен тастың астында қалып қойған. Селамның қаңқасы табылған Дикика деген жер Люси өмір сүрген аймаққа жақын орналасқан. Баланың гориллаға ұқсас иығы ағашқа өрмелеуге бейімделген, алайда ми сауыты ересек австралопитектікіне әлі жете қоймаған. Бұл ерекшеліктер – адамзатқа тән биологиялық нышан ретінде қарастырылатын балалық шақтың белгілері. 2009 жылы ғалымдар екі аяқтап жүретін австралопитектер кем дегенде 4,4 миллион жыл бұрын өмір сүрді деген нақты тұжырымға келді. Бұл жаңалық Ardіpіthecus ramіdus немесе Ardі деп аталған ұрғашы австралопитектің жартылай сақталған қаңқа сүйектерінің табылуымен негізделді. Люсиден 1,2 миллион жыл бұрын өмір сүрген бұл тіршілік иесінің қаңқа қалдықтарын талдау барысында оның ебедейсіз болса да, тік жүргені анықталды. Австралопитек түрлерінің Африканың оңтүстік шегіне дейінгі жерлерді мекендегені белгілі. Осыдан екі миллиондай жыл бұрын Оңтүстік Африкадағы терең үңгірге құлап кеткен әлдекімнің бас сүйегі мен қаңқа сүйектерін ғалымдардың зерттеп жатқаны жақында белгілі болды. Австралопитектердің бұл тобына Australopіthecus sedіba деген атау берді.

«Люси». Дене бітімі шағын, жас, шамамен жынысы әйел Australo­pіthecus afarensіs түріне жататын Люсидің келбеті осы реконструкциядағыдай болуы мүмкін. Палеоантропологтар және олармен бірге жұмыс істеген суретшілер аталған түр терісінің түсі, денелерін қаншалықты дәрежеде түк басқаны, мұрын мен ерін пішіндері туралы тек болжам жасай алады. Қазіргі адамның бас сүйегі ми сауыты және шағын бет бөлігінен тұрады. Люси мен оның австралопитек туыстарының бас сүйегінің пішіні мүлдем басқа – ми сауыттары кішкентай, бет бөлігі жалпақ әрі шығыңқы. Мына бір суретте Люси бізге ойлана қарап тұрғандай. Осы сипаттағы реконструкциялар ежелгі гомининдердің шын мәнінде қаншалықты адам болғанына қарамастан, оларды «нағыз адам» ретінде қабылдауға итермелеуі мүмкін бе?

Люси, Селам, Арди және Australopіthecus sedіba сияқты австралопитектер бәсекелес жануарларға қарағанда біршама ақылды болған шығар, азық табу мен жыртқыш аңдардан жасырыну мақсатында ұжымдасу үшін шағын тобырларға да бірігуі ықтимал. Солай дегеннің өзінде, бұл түрдің қазіргі адамдардан әлдеқайда алыс жатқаны анық. Австралопитек миының көлемі адамдікіне қарағанда біршама кішкентай, софтбол (softball) добының көлеміндей ғана болар. Тіпті олардың ең қарапайым еңбек құралдарын пайдаланғаны жайлы да ешқандай дерегіміз жоқ. Антрополог ғалымдардың бірі: «Австралопитектердің дене бітімі ғана адам тәрізді болғанына қарамастан, Люси мен оның достарының миы мен дене көлемінің бір-біріне қатынасына қарағанда, олар қалалық хайуанаттар бағында толыққанды саналы және рухани өмір сүре алатын еді»1, – деген пікір білдірді. Аталған австралопитектердің бір түрі біздің тікелей, бірақ тым алыс арғы тегіміз болуы мүмкін. Алайда олардың дәл қайсысынан тарағанымызды ешқандай дерекке сүйеніп айта алмаймыз.

Homo habіlіs. Осыдан шамамен 2 миллион жыл бұрын еңбек құралдарын жасай алатын гомининдер іздерін қазба деректерде қалдыра бастады. Олардың ішіндегі ең ежелгісі қазіргі Танзанияның Серенгети жазығындағы көл маңында тіршілік еткені белгілі. 1960 жылы ежелгі адам іздеріне бай Олдувай (OHL-duh-way) шатқалынан 1,8 миллион жыл бұрын өмір сүрген ежелгі гоминин табылды, бұл – ғалымдар қазіргі адамның Homo туыстық тобына жатады деп анықтаған алғашқы гоминин. Қазба жұмыстарын жүргізген археологтар оған Хомо хабилис немесе «Епті адам» деген атау берді. Епті адамның ерекше белгілері болды: Люси тәрізді австралопитектерге қарағанда ми көлемі үлкен және бас бармағы кішкентай заттармен жұмыс істеуге икемделген. Ол әртүрлі құралдар: шоқпарлар, қол балталар, ұрғылауға немесе қыруға арналған екі шеті де өткір тас қалақшалар жасады. Қолда бар мәліметтерге қарағанда, Хомо хабилис адамдары өсімдіктермен қатар, өлекселермен де қоректенген. Кейбір ғалымдардың пайымдауынша 2,5 миллион жыл бұрын өмір сүрген, бір-біріне қатысы жоқ бірнеше түр өкілдері де еңбек құралдарын жасай алған, мұндай ептілік Хомо хабилистен бөлек түрлерде де дамуы мүмкін. Қалай десек те, адамдардың еңбек құралдарын жасауды меңгерген уақыттан палеолит18 кезеңі, «ерте тас дәуірі» басталып, б.з.д. 10 мың жылға – еңбек құралдарының түрлері жетілдіріліп, күрделенген кезеңге дейін жалғасады.

Ашель қол балтасы. Ашель қол балтасы деп аталатын тас құралдар француздың Амьен қаласы маңында орналасқан Сен-Ашель жерімен байланысты. XІX ғасырда осы жерден палеолит дәуірінің қол балтасы табылған. Екі жағын да қашаған құралдың бұл түрі алғаш рет осыдан 1,7 миллион жыл бұрын Африканың шығысында пайда болып, Афроеуразияның бірнеше бөлігінде жүз мыңдаған жыл бойы қолданылып келді. Суреттегі қол балтаның ұзындығы 20 см-ге таяу. Осы құралдардың біреуін қолдана отырып, адам қандай пайдалы жұмыс істей алды деп ойлайсыз?

Тікесінен жүру (bіpedal) – гомининдерді басқа маймылдардан ерекшелейтін қабілет.

Австралопитектер – жойылып кеткен, қаңқа қалдықтары Африканың шығысынан табылған ең ежелгі екі аяқты гомининдердің бірнеше түрі.

Палеоантрополог – адамзат эволюциясы және ежелгі адамдар мен олардың биологиялық тегінің сырт-келбеті және мінез-құлық белгілерін зерттеумен айналысатын ғалым.

Палеолит – «Ерте тас дәуірі», бұл кезең осыдан 2,5 миллиондай жыл бұрын – гомининдер алғаш рет тасты өңдеп, еңбек құралын жасаған кезден басталып, б.з.д. 12 мың жылға – адам баласының егіншілікпен айналыса бастаған кезіне дейін созылды.

Жиһанкез гомининдер

Хомо эргастер түріне жататын гомининдер Африкадан солтүстікке бет алып, Еуразияға сапарын шамамен осыдан 1,9 миллион жыл бұрын бастаған шығар. Келесі миллиондаған жыл ішінде ұрпақтары Хомо эректустардан құралған шағын тобырлар бір-бірінен барынша алшақ жатқан Батыс Еуропаға, Қытайға және Индонезияға дейінгі жерлерді басып өтеді (1.1-картаны қараңыз). Сонымен қатар олар Африкадағы мекенін де ұлғайтады. Арғы бабаларына қарағанда ми жұмысы кемелденіп, еңбек құралдары жетіле түскен осы түрлер тропиктік Африкадан мүлде өзгешеленген жаңа қоршаған орта жағдайына бейімделіп кетеді.

Ақылды болғанымен, әлі де «біз» емес. Хомо эргастер мен Хомо эректус австралопитектер сияқты аласа бойлы және арықша емес еді. Бойлары ұзын және тығыншықтай деуге келеді. Бұтақтан-бұтаққа секіруге икемсіз ауыр денелері жыртқыш аңдарға қарсы тұра алатындай күшті еді. Ең бастысы, ежелгі гомининдермен салыстырғанда, олардың ми сауыты үлкенірек, бүгінгі адам миының төрттен үш бөлігіндей болды. Үлкенірек бас сүйегінің ішінде күрделі нейрон талшықтары қалыптасты, бұл бұрынғы гомининдердің икемділігімен салыстырғанда, әлдеқайда күрделі психикалық үдерістерді қамтамасыз ететін биологиялық жетістік еді. Мысалы, тастан еңбек құралын жасап отырған сол уақыттың адамы оны болашақта қалай пайдаланатыны туралы бір «жоспар» ойлауы мүмкін.

Миллиондаған жыл бойы гомининдердің ми көлемі өзгеріссіз келе жатқан тұста салыстырмалы түрде зерек тіршілік иелерінің аяқ астынан пайда болуын түсіндіру оңай емес. Хомо эректус жеуге жарамдының бәрін азық ретінде пайдаланды, қорек талғамады, бабаларына қарағанда етті әлдеқайда көп жеді. Құнарлы, ақуыз бен майға бай етті қорек ретінде тұтыну мидың дене көлеміне сай дамуына септігін тигізді. Хомо эргастер, Хомо эректус және шамамен 600 мың жыл бұрын Африкада пайда болған Хомо хайдельбергенсис деп аталатын түр өкілдері дамыған ми жұмысы арқасында тастарды бір-біріне соққылау, тас сынықтарын бір-біріне қашау арқылы әртүрлі, жетілген еңбек құралдарын, соның ішінде чопперлер, қашаулар, шапқылар, қырғыштар, үшкіртастар, шоқпар және бір басы сүйір қол балталар жасауға қабілетті болды. Бүкіл уақытын қорекке керек өсімдіктерді теруге жұмсаған әйелдер осы құралдардың көпшілігін ойлап табуы немесе оларды жетілдіруі әбден мүмкін.

Шағын қауымдарда күнделікті ұжымдасып тіршілік етуге жағдай жасау арқылы алғашқы адамдардың ақыл-ойы дамыған шығар. Табиғи сұрыпталудың талабына сай ми қабілетінің күрделі әрекеттерді ойластырып, жүзеге асыра алуы топталып өмір сүретін тіршілік иелері үшін таптырмас артықшылық еді. Гомининдердің топ ішінде бірлесе тіршілік етулеріне не себеп? Оның шындыққа жанасатын бір себебі – Хомо эректус аналарының басқа сүтқоректілерге қарағанда, биологиялық жағынан толық жетілмеген баланы дүниеге әкелуінде болар. Қазіргі адамдардікіндей олардың нәрестелері мен кішкентай балаларының миы біртіндеп өсті, яғни олардың басы, соған сәйкес миы да, бастапқыда босану жолдары арқылы өте алатындай кішкентай болып, өсе келе қалыпты өлшемге келді. Нәрестелер ұзақ уақыт бойы өз бетімен тіршілік етуге қабілетсіз болды. Сол үшін аналар екі жыл немесе одан да көп уақытын балаларына барынша қамқор болып, емізуге жұмсады. Нәтижесінде ер адамдар мен әйелдер күнделікті азық жинау, тұрақтарын қорғау және кішкентай балаларын қадағалау үшін ұжымдасып тіршілік етудің жолдарын іздестірді. Ақырында бірлесе аң аулау әрекеттерін жетілдіруі де мүмкін. Адамдар қауымы ірі аңдарды жеу үшін ғана өлтіріп қоймай, ендігі кезекте оларды жоспарлы түрде аулау жолдарын қарастырды. Осыдан 480 мың жыл бұрынғы уақытпен мерзімделген, Кениядан табылған алғашқы адамдар тұрағынан шыққан, тас қол балталар мен шапқылардың, алпыс үш павианға тиесілі сүйектердің пішіндеріне қарағанда Хомо эргастер тобыры немесе соларға ұқсас гомининдер алдымен приматтарды қаумалап, содан кейін оларды жан-жақтан ұрып өлтірген.

Көшуге бет алған Хомо өкілдері. Шығу тегі жағынан жақын бабаларымыздың тарихы бүкіл Афроеуразия шеңберінде қарастырылуы тиіс. Грузияның Дманиси (duh-man-EE-see) елді мекені маңынан еңбек құралдарын пайдаланған гомининдердің тұрағы табылды. Бұл гомининдердің арғы тегі Африкадан келгені анық болса да, олардың Кавказ тауларында 1,8 миллиондай жыл бұрын өмір сүргені анықталды. «Қаңқа иелері Хомо эректус түріне жата ма?» деген сұраққа ғалымдар әртүрлі жауап береді. Бірақ қолымыздағы деректерге сүйенсек, осы түр өкілдері осыдан 1,5 миллион жыл бұрын қазіргі Индонезияның тропиктік Ява аралына, ал шамамен 1 миллион жыл бұрын Қытайдың солтүстігіне қарай көшкен. Шығыс Англияда табылған шақпақтастан жасалған еңбек құралдарынан Хомо эргастерден тарады деп болжамдалатын гомининдер осы жерде 700 мың жыл бұрын тұрғаны анықталды. Аталған аңшылар қиыр солтүстікке қарай, салыстырмалы түрде қысқа мерзім шеңберінде, дәлірек айтсақ, жаһандық ауа температурасы уақытша көтерілген тұста ғана көшкен болар.

Шимпанзелердің, гориллалардың және Африканың басқа приматтарының мекеніне айналған тропиктік ормандардан тысқары жерлерді тануға құлшынбағандарын ескерсек, ежелгі адамдардың осыншама алыс жерлерге көше бастауына не себеп болды екен? Теориялардың біреуіне сүйенсек, ертеректегі гомининдерге қарағанда Хомо өкілдерінің ми көлемі үлкенірек еді, сәйкесінше олар миға көбірек қуат беретін азықпен қоректенуі керек болды. (Қазіргі адамның миы тұрақты түрде қоректі қажет етіп тұрады, денедегі зат алмасу барысында түзілетін энергияның 20 пайызы ми жұмысына жұмсалады). Етпен қоректенетін аңдармен үнемі бір аймақта бәсекелесуге мәжбүр болған терімшілер мен аңшылар (немесе кезбе-аңшылар) қауымы осы өңірде азық көзі сарқылған кезде бір мекеннен екінші мекенге көшіп отырды. Қауым көлемі өсіп, қоныстарындағы жеуге жарамды азық мөлшері оларды асырауға жетпей бара жатқанда, тобырдың кейбір мүшелері бірігіп, жаңа құтты қоныс іздеу үшін келесі жотаның арғы жағына ауып кетті. Бір археолог-ғалымның есептеуінше, ұрпақ ауысқан сайын бір-бірінен қайта-қайта бөлініп отырған қауым әр бөлінген сайын ескі қауымынан небәрі 12 мильдей қашықтықта ғана қоныстанса, 20 мың жыл ішінде Шығыс Африкадан Қытайға дейінгі жерді толығымен жайлап алады екен2. Ал шын мәнінде, бұл көштің одан әлдеқайда ұзақ уақытқа созылғаны белгілі.

Жаһандық ауа температурасының араға мыңдаған жыл салып барып өзгеріп отыруы да көштің қайта жалғасуына септігін тигізген шығар. Шамамен 1,6 миллион жыл бұрын жер бетінде Плейстоцен (PLEYES-tuh-seen), ауа райының суытуы мен жылынуы циклдерінен тұратын кезеңі басталады. Соңғы бір миллион жыл ішінде әрбір цикл 100 мың жылға жуық мерзімге созылып отырды. Суытудың ұзақ кезеңдерінде немесе мұз дәуірінде19 солтүстік полюс аймағынан оңтүстікке қарай созылып, Солтүстік Еуразия мен Солтүстік Американың кең алқаптарын басып қалған алып мұздықтар пайда болды. Мұздықтар әсерінен мұхит ащы суының біраз бөлігі мұзға айналды. Нәтижесінде теңіз деңгейі күрт төмендеп, жағалаулар кеңейіп, бір кездері арасын су шайып жатқан жерлер бір-бірімен құрлық арқылы жалғасты. Ауа райының салыстырмалы түрде қысқа мерзім аралығында жылынуы – мұздықаралық жылыну20 деп аталған кезеңде мұз еріп, теңіз деңгейі қайта көтерілді. Өткен бір миллион жыл ішінде жылыну кезеңі тек 10 мың жылға ғана созылды. Шынына келгенде, біз б.з.д. 9600 жыл шамасында басталған Голоцен мұздықаралық жылыну кезеңінде өмір сүріп келеміз. Плейстоцен кезеңіндегі жылу мен суық алмасулары нәтижесінде табиғат пен өсімдіктер түрлерінде оңтүстікке және солтүстікке тән өзгерістер қалыптасты, сондықтан Хомо эректус пен оған жақын түрлерден құралған тобырлар Плейстоцен тұсында Афроеуразия жеріне кең тарады. Еуразия даласындағы көшу толқындары климаттың осы ырғағына тәуелді болуы мүмкін, мұздықаралық жылыну кезінде терімшілер мен аңшылар қауымының солтүстік аймақтарға қоныстанды, ауа температурасы қайтадан төмендеген кезде суық климатқа бейімделе алды немесе оңтүстікке қайта көшіп отырды.

Олар ұшы-қиыры жоқ аймақтарға қоныстану барысында бір-бірінен айтарлықтай өзгешеленетін қоршаған орта жағдайына бейімделуге септігін тигізетін еңбек құралдарын дамытып, тәжірибе жинақтаған шығар. Отты пайдалануды меңгеру ең басты жетістіктердің бірі болды. Шығыс және Батыс Африкадағы ежелгі тұрақтардан табылған от іздері отты пайдаланған алғашқы гомининдер Хомо эргастерлер болғанын көрсетеді. Олар жылыну, жыртқыш аңдарды үркіту, қараңғы үңгірлерге жарық түсіру, тіпті тамақ пісіру үшін отты пайдаланса керек. 2004 жылы Израильдің солтүстігіндегі қазба ескерткіштен күйген шақпақтас жарықшақтары шығуы гоминин тобырларының осыдан 790 мың жыл бұрын от жаға алғанын көрсетеді. Гоминин тобырлары солтүстік климатта, тіпті мұздықаралық жылыну кезін ескерген жағдайдың өзінде де, отты пайдаланбай тіршілік етулері екіталай еді. Қытайдың солтүстігінде орналасқан үңгірді зерттеу нәтижесінде осыдан 300–400 мың жыл бұрын осы үңгірді мекендеген Хомо эректус өкілдерінің от жаққаны белгілі болды. Алайда бұл деректер жайлы ғалымдар арасындағы пікірталас әлі толастар емес.

Тас құралдарының түр-түрі, қарапайым қоғам­дық құрылыс және отты пайдалана білу Хомо эректус пен оған жақын гомининдердің әлемдік түрге айналуына алып келді. Демек, олар бір-бірінен түбегейлі ерекшеленетін табиғат жағдайларына еш кедергісіз бейімделді. Олардың өмірі жайлы не айтсақ та, алғашқы адамдар тіршілігі соншалықты жат көрінді. Олар азық-түлікті бөлісуді реттейтін, дау-дамайды шешетін ережелер жасай алмағаны, күн көрістерін бірнеше жыл бұрын жоспарлай алмағаны белгілі. Қаңқа қалдықтары мен еңбек құралдары табылған қазба ескерткіштері олардың дін немесе өнер жайлы аздаған түсініктері болғаны немесе қарапайым ошақ салуды білгені жайлы ешқандай мағлұмат бермейді. Олардан қалған жартас суреттері де, тастан қашалған мүсіндер де, мәйіттер де жоқ. Іс жүзінде біздің 200 мың жылдық тарихымызбен салыстырғанда, олардың 2 миллион жылдық өмірінде өзгеріс аз болды.

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Туркана баласы: арғы ата-бабамыз

Шамамен бір жарым миллион жыл бұрын өмір сүрген арғы бабаларымыздың жас кезінде-ақ қайтыс болуына себеп жеткілікті еді. Оның бір мысалы – кішкене күнінде қайтыс болған Туркана баласы. Саз батпаққа етбетімен құлап, уақыт өте оның денесі шіріп, еті ағып түскен. Бала шамамен 7–11 жас аралығында көз жұмған. Ұл бала Туркана көлінің (қазіргі Кенияның солтүстік-батысында орналасқан) батысындағы өзен бойымен жүгіріп не жай серуендеп келе жатқан болар. Қаңқа қалдықтарын мұқият зерттеу барысында балада арқа ауруы немесе жарақаты, астыңғы жақ сүйегінде асқыну белгілері болғаны, ал оған себеп ретінде қаны бұзылғаны жайлы болжам жасауға негіз бар. Бойы 150 см-ге таяу, аман-есен ер жеткенде бойы 180 см-ге жетіп, тіпті одан да бойшаң болуы мүмкін еді. Дене бітімі осы аймақты қазір мекендейтін халықтардікі сияқты ұзын, арықша. Бұл – тропиктік ортаға табиғатынан бейімделген дене бітімінің айқын көрінісі. Бір сөзбен айтқанда, адам ағзасының ыстық ортаға бейімделуінің бір түрі.

Кения Ұлттық музейінің ғылыми қызметкері Самуел Мутети 1,6 миллион жастағы Туркана баласының (Нариокотоме баласы) көшірмесін көрсетіп тұр

Кейбір ғалымдар қаңқа қалдықтары Кения ұлттық музейінде сақталған Туркана баласын Хомо эргастердің ең алғашқы өкілдеріне жатқызады. Бет сүйегі шығыңқы, қабағы түксиген, танауы жалпақ, иегі тым кішкентай басын есепке алмағанда, бұл баланың сырт келбетінің қазіргі адамдардан айырмашылығы болмауы да мүмкін. Кеуде мен мидың байланысына жауап беретін шоғырланған жүйке талшықтары тарайтын жұлын бөлігі орналасқан омыртқа жотасы тұсының кішкентай болғанына қарап, оның тыныс алуын дәл біз сияқты қадағалай алмағанын болжай аламыз. Ол дыбыстай алғанымен, дем шығаруды толық басқаруға көмектесетін физикалық дайындық деңгейінің болмауынан күрделі мағынаға ие, анық сөздердің басын құрай алмады. Оның қаза тапқан жасындағы ми көлемі қазіргі бір жастағы баланың миымен тең еді.

Палеолит гомининдері өкілдерінің қаңқа қалдықтарына қарап, олардың бір кездері өмір сүріп, тіршілік еткен әлдебіреуге тиесілі екеніне сену қиын-ақ. Ал Туркана баласының балшықта ұзыннан-ұзын жатқан бейнесіне қарап, біреудің қайтыс болған сәтінің мәңгілікте сақталып қалғанына куә боламыз. Бұл көрініс баланың қалай ажал құшқаны жайлы түрлі болжам жасауға мүмкіндік береді: жүгіргеннен әбден шаршаған, ауыр жарақаттанған, аңға таланған, өз адамдары қолынан қаза тапқан...

Сыни пайым

Туркана баласы сияқты гомининдер ірі аңдар үшін оңай олжа болды деп ойлайсыз ба? Иә не жоқ десеңіз, себебін түсіндіре аласыз ба?

Мұз дәуірі – жер жүзінің басым бөлігін мұз басқан геологиялық дәуір, мұз дәуірінің бізге ең таяуы – Плейстоцен.

Мұздықаралық жылыну – мұз дәуірлері арасындағы жаһандық жылыну мен мұздың еру кезеңі. Біз өмір сүріп жатқан қазіргі геологиялық дәуір Голоцен мұздықаралық кезеңіне жатады.

Өзге жиһанкез гомининдер

Шамамен 200 мың жыл бұрын, Хомо эректуспен салыстырғанда ақыл-ой қызметі жетілген, еңбек құралдары күрделенген гомининдер тарихта із қалдыра бастады. Бүгінге дейін олардың төрт түрі белгілі. Неандерталь адамы (nee-ANN-duhr-tawls) деп аталатын түр жайлы аз да болса деректер бар, Флорес және Денисов адамына қатысты мәліметтер жоқтың қасы. Ал төртінші түр – Хомо сапиенс. Кітабымыздың негізгі бөлігі осы түр өкілдерінің тарихына арналады. Аталған төрт түрдің тікелей ата тегі Хомо эректус болуы мүмкін, бірақ олардың дәл қандай жолмен эректустан тарағанын нақты ашып көрсете алмаймыз.

Неандертальдық. Homo neanderthalensіs (Неандерталь адамы) деп аталған гоминин түрлері Еуропа мен бүгінгі таңда Таяу Шығыс деп аталатын Азияның оңтүстік-батыс бөлігін қоныстанды. Неандерталь адамының қаңқа қалдықтары ХІХ ғасырда Солтүстік Германияда орналасқан Неандр өзені аңғарынан табылғандықтан, осылай аталады. Ми көлемі үлкендеу неандертальдық осыдан 200 мың жыл бұрын пайда болып, 28 мың жыл бұрын түр ретінде жойылады. Ғылыми дәлелдердің біршама жинақталуы «неандертальдар – тікелей арғы тегіміз» деген теорияны жоққа шығарды. Шамасы, олар ертеректегі гомининдерден тараған жеке түр болуы керек.

Көпшілік арасында неандертальдыққа қатысты жағымсыз пікір қалыптасқан. Олар үңгірлерді мекендеген, ұсқынсыз, санасыз тіршілік иелері ретінде бейнеленеді. Иә, олар үңгірлерді паналады, сондай-ақ орта бойлы, мығым, төртпақ денелі, ат жақты болды. Бірақ оларды мүлде санасыз деп айтуға келмейді. Олардың ми көлемі біздікімен бірдей болған, әртүрлі мақсаттарға арнайы жасалған жеке-жеке тас құралдарды пайдаланған. Тері мен жүннен жылы киімдер дайындады, отты пайдаланды, мұз үстімен аң аулады. Сонымен қатар қайтыс болған адамдарын жерледі, марқұмның о дүниелік өмірінде қажет болар деген сеніммен қабір ішіне ақыреттік заттар қойды. Қаңқа қалдықтарын мұқият зерттеу барысында буыны ауырған немесе сүйегі сынған адамдардың жарақаттарына қарамастан тағы бірнеше жыл өмір сүргені анықталды. Мұның өзі неандерталь адамдарының ауру меңдеген немесе қартайған қауым мүшелерін өлімге қиып тастап кетудің орнына, оларға қамқорлық жасағанын көрсетеді. Неандертальдықтар бір-бірімен дыбыс арқылы да, ыммен де тілдесті. Олардың сөйлеу аппараты күрделі дыбыстарды біріктіріп шығаруға қабілетті деңгейде жетілмеген болуы керек, сондықтан сөйлеу тілі болды деп айтуға ешқандай дәлеліміз жоқ. Олардың өнерден де хабары жоқ, сондай-ақ қарапайым баспана тұрғызуды да білмеді. Алайда олардың тұрмыс-тіршілігіне қарағанда, аталған қабілеттердің бірқатарына қол жеткізу жолында болғанын көреміз.

Неандерталь адамының ақыл-ойы мен икемділігі Оңтүстік-Батыс Азия, Еуропа мен Солтүстік-Батыс Африканың әртүрлі климат жағдайында өмір сүруге жеткілікті болды (1.2-картаны қараңыз). Плейстоцен кезеңі климатының ауысу жағдайларына байланысты олар жылы, мұздықаралық кезең тұсында солтүстік бұғылар мен басқа аңдардың ізіне түсіп, солтүстікке қарай жылжып отырған болар. Ауа температурасы төмендеп, мұздықтар жайыла бастағанда, керісінше, оңтүстіктегі жайлы табиғи ортаға қарай кері шегінді. Бейімделу дағдыларының қаншалықты дамығанына қарамастан, олар Хомо сапиенспен бетпе-бет кездесуден қашып құтыла алмады. Араларындағы қайшылық мәселесіне осы тарауда қайта ораламыз.

Флорес адамы. Индонезияның Флорес аралының (Ява аралының шығысында орналасқан), үңгірінде қазба жұмыстарын жүргізген ғалымдар 2004 жылы осы күнге дейін белгісіз болған гоминин түрін тапқаны жайлы жариялады. Қаңқа қалдықтарын қайта қалпына келтіру жұмыстары барысында оның тік жүрген, қолдары ұзын, бойы небәрі 90 см шамасындағы ересек әйелге тиесілі екені анықталды. Ми сауытының көлемі шағындау, шимпанзенің ми сауытымен шамалас.

Табылған қаңқа мен қазба материалдары шешімін табу қиынға соғатын біраз сұрақтарға жетеледі. Бет сүйегінің, тістерінің көлемі мен пішіні оның гомининдер жүйесіндегі Хомо сапиенс түріне жақын екенін көрсетеді. Бас сүйегінің ішкі жағына қарағанда, оның ми бөліктері мен қыртыстары әбден жетілген Хомо сапиенс миына жақын болғанын байқай аламыз. Тұрақтан табылған тас құралдардың шағын әрі ептілікпен жасалғаны олардың Хомо эректуске қарағанда тас өңдеудің неғұрлым жетілген технологиясын білгенін аңғартады. Ақыр соңында ғалымдар қаңқа қалдықтарының жасын шамамен 18 мың жыл деп мерзімдейді, яғни бұл түр өкілдері Хомо эректуске қарағанда әлдеқайда бертінгі кезеңде, Оңтүстік-Шығыс Азияның тропиктерінде мыңдаған жыл бойы қазіргі адаммен қатар өмір сүрді деген сөз. Ғалымдар бұл тіршілік иесін табылған жеріне орайластырып Хомо флоресиенсис (Homo floresіensіs) немесе жай ғана Флорес адамы (Floresіans) деп атады.

Қаңқа қалдықтарын тапқан археолог ғалымдар Флорес адамының Хомо эректустен тарамағаны жайлы болжам жасады. Олар гомининдер жүйесінің жеке-дара тармағы болуы мүмкін. Оның кейбір өкілдері Африкадан Оңтүстік-Шығыс Азияға Хомо эректуске дейін немесе кейін көшкен. Басқа ғалымдардың пікірінше, үңгір тұрғындары – Хомо сапиенстер, ал бас сүйегінің кішкентай болуы – даму барысында пайда болған ауытқудың белгісі. Қалай болғанда да, осы бір бас сүйек ғалымдарды ақыл-ойдың ми көлеміне тәуелділігі жайлы мәселені қайта қарауға итермеледі. Аралдағы тау ормандарында аңшылықпен айналысқан осы адамдардың шағын ғана бас сүйегінде ерте гомининдерде болмаған, анағұрлым күрделі нейрон байланыстары түзілген болар.

1.2-КАРТА. Неандерталь адамы және адамзаттың басқа да арғы тегі

Мұз жамылғыларының жайылуы мен адамның арғы бабалары кезіп өтуі мүмкін табиғи көпірлердің су бетіне шығуы арасында қандай геологиялық және климаттық байланыстар бар?

Денисов адамдары. Соңғы бірнеше жыл ішінде ғалымдар биохимиялық талдаудың жаңа әдістерін қолдана отырып, осыдан 80 мың жылдай уақыт бұрын Оңтүстік Сібірдің бір үңгірін мекендеген гоминин әйелдің ДНҚ-сының реттілік жүйесін анықтады. Молекулярлық биология саласындағы мамандар адам эволюциясын анықтау барысында 1970 жылдардан бастап ДНҚ қасиеттерін, адам хромосомаларының құрылымын, әсіресе гендерді тасымалдайтын хромосомаларды зерттеді. ДНҚ-ның ұрпақтан-ұрпаққа берілуі барысында аздаған өзгерістер тұрақты түрде жүреді. Демек, арғы тегі ортақ тіршілік иелерінің генетикалық айырмашылықтары уақыт өткен сайын еселеніп отырады. Екі халықтың бір-бірімен байланыс жасамаған мерзімі ұзарған сайын олардың арасындағы генетикалық алшақтық ұлғая береді. Жан-жақты зертханалық талдамаларды қолдана отырып, ғалымдар генетикалық материалдардың өзгергіштігін есептеу арқылы екі гоминин тобының қанша мың жыл, тіпті он мың жыл бұрын бір-бірінен бөлініп кеткенін көрсетіп бере алады. Сібірлік қыз геномының, яғни хромосомалар жиынтығының талдамалары көрсеткендей, оның арғы тегі мен Хомо сапиенстің арасын 170–700 мың жыл бөліп тұр. Қысқасы, ол не біздің түрге, не неандертальға, тіпті Хомо эректуске де жатпайды. Сірә, ол бізге әлі беймәлім биологиялық түр өкілі болу керек.

Шынашақтан алған тарихи мәліметтер. Сібірден табылған шынашақ сүйекте бүлінбей сақталған ДНҚ-ға жүргізілген талдау нәтижелерінен білеріміз – биологиялық түріміздің осы күнге дейін беймәлім болып келген туысы болуы ықтимал. Генетикалық зерттеулер адамзаттың көне тарихы жайлы мағлұматтар бере алады. Осындай зерттеулер өткеніміздің қандай қыры жайлы ақпарат бере алмауы мүмкін деп ойлайсыз?

Денисов үңгірінен екі тіс пен шынашақтан басқа сүйек қалдықтары шықпады. Сүйектерде ДНҚ-ақпарат жақсы сақталғандықтан, ғалымдар қыздың шашы, көзі және терісінің түсі қоңырқай болғанын нық сеніммен айта алды. Сондай-ақ қыз баланың қазіргі адамдардан гөрі генетикалық жағынан неандертальға туыс болып келетіні, осы түр адамдарының Сібірде Хомо сапиенстің осы аймаққа келгеніне дейін ондаған мың жыл бойы қоныстанғаны да белгілі болды. Денисов адамдарының қоныстану аймақтарының шеңбері және пайдаланған еңбек құралдары жайлы әзірге еш нәрсе білмейміз.

Африкада пайда болған қазіргі адамдар: алғашқы 100 мың жыл

ойлан: Хомо сапиенс пен гомининнің физикалық келбеті мен ақыл-ойы дамуында қандай айырмашылықтар болуы мүмкін?

Хомо эректус, Неандерталь, Флорес адамы, Денисов адамы – барлығы Африкадан көшті. Алайда олардың ешқайсысы Австралияға, Америкаға немесе Тынық мұхитта шашырап жатқан аралдарға жетпегені белгілі. Мұндай артықшылық тек Хомо сапиенстің еншісіне тиесілі, ол Шығыс Африкадан бастап жер шарының Антарктикадан басқа барлық құрлығын игерді. Соңғы жылдардағы генетикалық зерттеулер мен қазба материалдарға сүйене отырып, ғалымдардың көпшілігі біз сияқты адамдар шамамен 200 мың жыл бұрын тек Африкада пайда болды деген қорытындыға келді. Хомо сапиенс Африканың бірқатар бөліктеріне қоныстанып, жарты әлемді бағындыруды небәрі 70 мың жыл бұрын ғана бастауы ықтимал.

Хомо сапиенстің тарих сахнасына шығуы

Хомо сапиенстің таралуы жайлы негізгі теорияға сәйкес, біз Шығыс және Батыс Африкада пайда болып, дамығанбыз. «Африкалық тамырымыз» жайлы теорияның дәлелдері жылдар бойы тоқтаусыз жинақталды. Археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде ең ерте Хомо сапиенс сүйегі Африкадан ғана табылды. 2005 жылы ғалымдар мерзімдеудің жаңа технологияларын қолдана отырып, Оңтүстік Эфиопиядан табылған Хомо сапиенске тиесілі екі бас сүйек қалдықтарының жас шамасын 195 мың жыл деп есептеп шығарды. Оңтүстік Африкадан табылған қазіргі адамдікімен толық сәйкес келетін бас сүйек шамамен 36 мың жыл бұрынғы деп мерзімделеді, ол осы уақыт шамасында аз көлемде болса да Еуразияның түкпір-түкпірін мекендеген Хомо сапиенс өкілдерінің бас сүйегіне өте жақын келді. Осы ұқсастық Хомо сапиенс тұрақты мекенін табу мақсатында алыс жолға шықпай тұрып, Африкада дамыды деген болжамға итермелейді.

Генетикалық зерттеулер де «Африкадан шыққанымыз» жайлы теорияны толығымен құптайды. Соңғы он жыл ішінде жүргізген зерттеулер нәтижесі Африкадан тараған индивидтер арғы тегі басқа аймақтарда өмір сүргендерге қарағанда генетикалық тұрғыдан алуан түрлі болып келетінін дәлелдейді. ДНҚ жиынтығын талдасақ, тамыры Африкада жатқан халықтардың ортақ ата-бабаларының гені Африкадан шықпаған бабаларының генінен уақыты жағынан көне екенін байқаймыз. Яғни қазіргі африкалық адамның генетикалық шежіресін қалпына келтірсе, ол қатарда африкалық емес ДНҚ болмауы мүмкін. Ал африкалық емес адамның тамырына үңілгенде, онда міндетті түрде африкалық атасының ДНҚ-сы жүреді.

Жалпы айтқанда, XXІ ғасыр басында өмір сүретін әр адам шығу тегін қуаласа, түбінде Шығыс не Оңтүстік Африкада осыдан 150–200 мың жыл бұрын өмір сүрген бір адамға барып тіреледі. Бәріміздің бойымызда африкалық тегіміздің ДНҚ-сы (әсіресе тек әйел адам арқылы берілетін митохондриялық ДНҚ) сақталған. Адамзат Африка топырағында тамыр жайған, көктеген, бүкіл жер бетіне жапырақ жайған ағаш іспетті. Уақыт өте адам баласы әлемді шарлап, сан түрлі бағыттардағы саяхатында генетикалық алуан түрлілікті кеңейтіп, бір-бірімен байланысын жоғалта бастайды. Қазіргі таңда ғалымдар генетикалық алуан түрліліктің егжей-тегжейіне дейін ескерілген сызбасын құрастыруда, бұл жоба Хомо сапиенстің қашан және қандай жолдармен дүниежүзін бағындырғаны жайлы түсінігімізді одан ары кеңейтуге септігін тигізері анық.

Тіл құдіреті

Толыққанды адам ретінде қалыптасқан арғы бабаларымыз ұзақ уақыт бойы тек Африканы қоныстанды, алайда олар таралу аймақтарын мыңдаған мильге дейін, Оңтүстік Африкадан Жерорта теңізінің Марокко жағалауына дейін кеңейте отырып, осы аумақтағы тарихын жасады. Африканың басым бөлігі тропиктік ендікте жатқанымен, біздің түр өкілдері әркелкі табиғат белдеулеріне – тропиктік ормандарға, таулы алқаптарға, шөлейт далаларға сапар шегеді, сондай-ақ қыс мезгілінде жылы баспананы қажет ететін алыс солтүстік пен оңтүстіктегі қоңыржай климатқа ие жерлерге де жетеді. Шамамен 80 мың жыл бұрын кезбе адамдар қауымы Африка даласының Эфиопия мен Атлант мұхитына дейін созылып жатқан орманды және жазық саванна белдеуі бойымен көбейе бастады. Осылайша Хомо сапиенстің миы табиғи ортаның алуан түріне бейімделу қабілетіне ие болды.

Африканың басым бөлігін жайлаған адамдар анатомиялық құрылысы жағынан біздерге өте ұқсас болуы мүмкін. Осы күні қазіргі үлгідегі киім киген, шаш үлгісін де қазіргіге лайықты сәндеген 100 мың жастағы Хомо сапиенс университетте қыдырып жүрсе, оған ешкімнің айрықша назар аудармауы әбден мүмкін. Кімде-кім онымен тілдесуге тырысса, ол жұмған аузын аша алмауы ықтимал. Өйткені адамзат ол кезде сөйлеу қабілетіне енді-енді ие бола бастаған еді. Сөйлей алған кезден бастап адам баласының топтасып тіршілік етумен қатар, қоршаған ортаның физикалық және табиғи жағдайын меңгеру қабілеті бірден артты.

Тілді меңгере отырып, адамдар ақпаратты саналы түрде бөлісе алатын, жинақтай алатын және ұрпағына бере алатын қауымдастықтар құрды. Хомо сапиенс, басқа жануарлармен салыстырғанда, генетикалық өзгеріссіз, физикалық және табиғи қоршаған ортаға еш кедергісіз бейімделді. Керісінше, олар адам зерделерінің бір-бірімен тығыз байланысы арқылы өзгеріс енгізуге жеткілікті күш жинады. Бір сөзбен айтқанда, олар мәдениет жасайтын қабілетке ие болды. Табиғи сұрыпталу арқылы жүрген биологиялық бейімделудің өте баяу қарқынымен салыстырғанда мәдени өзгерістер қас қағым сәтте-ақ жасалады. Тарихшы Дэвид Кристиан бұл қабілетті «ұжымдаса үйрену»21 (collectіve learnіng) деп атады. Шимпанзе және гориллалардың балалары қорек табу мен жыртқыштардан жасырыну сияқты әрекеттерді ата-аналарының іс-әрекеттерін бақылау немесе оларды қайталау арқылы үйренеді. Іс-әрекеттерді бір-бірінен үйрену жолдары осымен шектеледі, ешбір примат өмірлік тәжірибесін ұсақ-түйегіне дейін баласымен бөлісе алмайды, сондықтан маймылдың баласына «бірнеше жыл бұрын қорқау қасқырларды байқап қалған кезде, былай істегем» деуін көзге елестете де алмаймыз. Адам баласы дүниеге келген алғашқы бірнеше айда жан-жағын, негізінен, отбасы мүшелері шығарған дыбыстар мен қимылдары арқылы таниды, алайда бала өсіп, тілі шыққаннан кейін түпсіз терең білім сандығының есігін отбасының ғана емес, басқа да адамдардың, кітап, радио, теледидар және ғаламтор көмегімен ашады. Осының қайтарымы ретінде олар ақпараттар легін келесі ұрпаққа қалдыра алады. Уақыт өте, ұжымдаса үйрену үдерісі білімнің экспоненциалдық өсуіне, нәтижесінде адамзаттың жинақталған білімді қоршаған ортаны барған сайын күрделі әрі қуатты жолмен өзгерту мен икемдеу үшін пайдалануына алып келеді.

Символдық ойлау. Жануарлардың барлық түрлері бір-бірімен қарым-қатынас жасай алады, алайда тіл – мүлде басқа қатынас. Эволюция барысында адам баласы анатомиялық өзгерістерге ұшырап, оның сөйлеу аппараты дамыды. Сөйлеу аппараты сөздерді, мән-мағына тиесілі дара дыбыстарды айтып қана қоймай, оларды ұғымдардың күрделі қатарына біріктіре отырып және сол ұғымдарды бір адамнан келесі адамға тез арада жеткізді. Күрделі, дәл ұғымдар беретін дыбыстарды басқара алу қабілеті сөйлей бастаған адам баласын қорсылдау, үру, шиқылдау, ақыру арқылы қарым-қатынас жасайтын жануарлардан түбегейлі түрде ерекшеледі.

Сөйлеу белгілер арқылы ойлау қабілетіне негізделеді, ал мұндай талант тек Хомо сапиенске ғана тән екені белгілі. Адам миының басқа жануарлардан айырмашылығы – сыртқы ортадан келіп түскен сенсорлық ақпаратты оны сипаттайтын немесе білдіретін белгілерге айналдыруға қабілеттілігі. Осы белгілер тіл арқылы байқалады, тілдің көмегімен ойлаймыз, тілдің көмегімен өзімізді танимыз. Жануарлардың барлық түрі сыртқы орталарын әйтеуір бір жолдармен бақылап, соған орай әрекет жасайды, биологиялық эволюция барысында қалыптасқан жолмен қарым-қатынас орнатады. Ал сыртқы ортадағы мәселелерге қатысты күрделі бейнелер арқылы ойлану – пайымдаулар жасау, үйлесімдер табу, майда-шүйделеріне дейін есте сақтау, ақпарат бөліктерін бір мағынадан екінші мағынаға көшіру адам баласына ғана тән. Адам баласы затқа сол затты сипаттайтын атау береді. Ол зат туралы әңгімелеп, техникалық әдістерді қолданбай-ақ оларды түсіндіріп бере алады. Олар өткен шақтағы оқиғаларды, абстрактілі заттарды, өмірде бәлкім болмаған да дүниені (эльфтер, айдаһарлар, құдайлар), болашақта болуы мүмкін нәрселерді талқылауға қабілетті. Достарыңа бір аптадан кейін, бейсенбі күні, дәл сол мекенжайда, тек жауын жаумаса, олардың көңіл күйі болса ғана кездесетініңді түсіндіруге тырыс. Бірақ осының бәрін шимпанзелер сияқты, сөзсіз, суретсіз, жазусыз, хабарламасыз, тек дыбыс пен қимыл арқылы түсіндіріп көр.

Жосамен боялған қызыл саздағы ежелгі белгілер. Шамамен 75 мың жыл бұрын белгісіз біреу Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгіріндегі палеолит тұрағынан табылған осы бір қызыл түсті сазға осындай тұрақты таңбалар салған. Таңбалардың бір мағына беретіні анық. Алайда бұл белгіні түсірген адамның не айтайын дегенін білмейміз. Осындай таңбалар тілдің пайда болуын қалай сипаттайды?

40 мың жыл бұрынғы тілді меңгерген аңшылар зебра үйіріне тұзақ құру мен сойып алудың жоспарын жасау үшін біріге бастауы мүмкін. Аналар балаларына кейбір жануарлардың маңына жолаудың қаншалықты қауіпті екенін түсіндірді, балалары оларды түсінді. Терімшілер мен аңшылар ер адамдар мен әйелдер арасындағы қоғамдық қатынастарды реттеу ережелерін жасаған, әлемнің пайда болуы жайлы аңыздар құрастырған, адамның өмір тәжірибесінің негізін құрайтын сезіну, құмарлық, құштарлық пен қорқыныш сезімдерін білдіре алған да болар. Тіл қарқынды жаңаруларға жол ашты, себебі еңбек құралдарын жасау мен оларды қолдану жайлы білім бір топтан екінші топқа ауызекі тіл немесе бейнелер арқылы белгілер кейпінде таралды. Мысалы, қырғыш құралдың әлдеқайда тиімді түріне атау беріп, басқа ұқсас құралдармен бірге топтастырып, оның пайдасын сипаттады.

Денеге салған таңбалар мен түйеқұс жұмыртқасының қабығынан жасаған моншақтар. Хомо сапиенс Африкадан тысқары аймақтарға таралудан бұрын-ақ мәдениет пен тілді игерген тәрізді. Оңтүстік Африка Республикасының оңтүстік жағалауындағы Бломбос үңгірі деп аталатын археологиялық ескерткіштен 70–110 мың жыл бұрынғы уақытпен мерзімделетін заттар табылды. Солардың ішіндегі қаңқа сүйектерінің қалдықтарында қазіргі адамның анатомиялық құрылысының нышандары бар. Сондай-ақ үңгірден шыққан деректер оларда қазіргі адам тіршілігіне сай элементтердің болғанын дәлелдейді. Мұнда тіршілік еткен адамдар ұжымдық ақпарат алмасу мен белсенді ынтымақтастықты қажет ететін құралдар жасағаны байқалады. Табылған заттар ішінде сүйектен жасалған, дүниежүзіндегі ең көне еңбек құралы – найза ұштары мен тескіштер (тері немесе басқа заттарды тесу құралы) бар.

Сонымен қатар Бломбос үңгірі тұрғындары бір шартты белгіні білдіретін заттар да жасаған тәрізді. Олар жосаны, қызыл сазды денені бояу үшін қолданған сияқты, мұның өзі осы денесі боялған адам жайлы бір айрықша ақпарат беруі мүмкін. Тұрғындар жосаға бедерлі белгілер де түсірді. Археологтар сәнді моншақтар тізу үшін әдейі тескен ұсақ теңіз бақалшықтарын тапты. Осыдан 75 мың жыл бұрынғы уақытқа тиесілі деп есептелетін бұл заттар – адам баласының сәндік бұйымдарды жасауының Оңтүстік Африкадан табылған ең көне іздері. Темір тотығы іздері моншақтардың боялғанын аңғартады. Кішкентай тесіктерді тесу уақыт пен ыждағаттылықты талап етеді, демек бұл еңбек бөлінісін еске түсіреді, азық табу мен оны дайындаудан босаған, осындай арнайы жұмыстарды атқаратын бірнеше адам болған тәрізді. Топтаманың иесі моншақтарды алқа немесе білезік ретінде басқаларға көрсету үшін тақса керек. Әлдебір қауым мүшелері «бөтен» қауым мүшелері алдында айқын белгілер арқылы ерекшеленді немесе көршілерімен арадағы достық қарым-қатынасты құнды заттармен алмасу арқылы бекітті.

Көне әшекей бұйым ба? Марокконың солтүстік-шығысындағы тұрақтан табылған, жосамен боялған ұлутастардан жасалған мына тесік моншақтар шамамен 82 мың жыл бұрынғы уақытқа тиесілі. Біреу осы моншақтарды алқа немесе білезік жасау үшін тізіп шыққан деп сенімді түрде қорытынды шығара аламыз ба? Әшекей бұйымдарды тағу арқылы олар бір-біріне қандай ақпарат жеткізгісі келді?

Археологтар Африканың басқа тұрағында жетілген технологиялық әдістер мен белгілер арқылы ойланғанын анықтады. 2007 жылы Марокконың шығысындағы әктас үңгірінде зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдар тесілген теңіз ұлутастарынан 82 мың жыл бұрын жасалған моншақтар тапқаны жайлы мәлімдеме жасады. Бұл әшекейлер қызыл жосамен боялған, кейбір белгілеріне қарағанда жіпке тізілген. Ғалымдар Алжир мен Израильден де осы уақытқа жататын моншақтар тапты. Кениядағы Энкапуне Я Муто (Күңгірт үңгір) үңгірінен түйеқұс жұмыртқасы қабығынан жасалған, осыдан 40 мың жыл бұрынғы уақытқа жататын моншақтар шықты. Әлемнің басқа бөліктеріне көшпестен бұрын Африканың оңтүстігі мен Жерорта теңізіне дейінгі жерді мыңдаған жыл бойы мекендеген адамдар моншақ жасап таққан шығар, тағып қана қоймай, олар туралы әңгімелескен де болар. Ғалымдар экватор бойындағы Конго өзені аңғарында 80 мың жыл бұрын жасалған тас құралдар, соның ішінде сүңгілер тапты.

Таста сақталған дәлелдер адам қауымдары арасындағы материалдық және мәдени қарым-қатынастардың тарихы Африканың шығысы мен оңтүстігінен басталатынын көрсетеді. Бірнеше қазба жұмыстары барысында ерекше тас құралдар табылған, бұл құралдарды жасаған материал қазба жүргізген жерге тән емес еді. Геологиялық мәліметтерге сүйенсек, жанартау әйнегі – обсидианнан жасалған сәнді балталарды, кескіштерді, шанышқы ұштарын тұраққа басқа жерден әкелген. Кейбір кездерде тұрақтардағы бөтен заттар 2000 миль қашықтықтан асатын жерлерден жеткізілген. Адамдар обсидиан тіліктерін аңшылар мен терімшілер қауымының қоныстану шеңберінен тыс жатқан, біршама алыс жерлерге тасымалдаған немесе құнды заттарды бір қауымнан екінші қауымға өткізудің арнайы жолдарын ойластырған. Соңғы болжам шындыққа көбірек жанасатын сияқты. Бұл заттар сауда құралы ғана болып қоймай, сонымен қатар бір-бірімен байланыс орнатқан қауымдардың қарым-қатынасын бекіте түсетін сый ретінде жүруі ықтимал. Археологиялық қазба барысында Африка тұрақтарынан табылған жәдігерлердің азғантай пайызының ғана шығу тегі сол аймақтан тыс жерге қатысты. Бірақ шамамен 50 мың жыл бұрынғы заманнан, яғни адамзаттың жер жүзінің ұшы-қиыры көрінбейтін бөліктеріне көше бастаған кезінен бастап африкалықтар арасындағы материалдық айырбас барған сайын анағұрлым кең ауқымды, күрделі сипатқа ие болады.

Зерттеушілердің Африкадан тапқан соңғы 40 мың жылға дейінгі уақытқа жататын қаңқа қалдықтары мен жәдігерлер туралы кей жағдайда бір-біріне қарама-қайшы келетін болжамдар көп. Дегенмен адам баласы осы құрлықты көптеп қоныстанған кезде бейтаныс қоршаған ортаның қиындықтарына төтеп беруге көмектесетін ақыл-ой, тілдік, техникалық, әлеуметтік қабілеттер жиынтығын әбден меңгергені анық.

Дүниежүзін игеру

ойлан: Адамзаттың шамамен 70–10 мың жыл бұрын дүниежүзінің басым бөлігін (Антарктиканы қоспағанда) кедергісіз игеруіне қандай факторлар әсер етті?

Гомининдерден тек Хомо сапиенс қана барлық құрлыққа қоныс аударып, мұздықтардан басқа, жер бетінің түрлі климатына бейімделе алды. Алайда жер бетін игерудің дәл қалай жүргенінің тарихы бұлыңғыр. Адамзаттың Еуразия, Австралия мен Америкаға қалай және қашан қоныс аударғанын нақты анықтауға көмектесетін дәлел әлі күнге жоқ. Алайда шамамен 70–10 мың жыл бұрын (бұл эволюция тарихы үшін қас қағым сәт) адам баласы бір-бірінен барынша алшақ жатқан Солтүстік-Батыс Еуропаға, Оңтүстік Австралияға, Шығыс Канада мен Оңтүстік Американың алыс түкпіріндегі аймақтарға кең тарағанын білеміз (1.3-картаны қараңыз).

Ұжымдаса үйрену – адамзаттың білім жинақтау, бөлісу және оны ұрпақтан-ұрпаққа қалдыру үдерісі.

Африкадан басталған көш

Қолда бар деректерге сүйенсек, кем дегенде 115 мың жыл бұрын адамдардың шағын тобы Ніл алқабы арқылы Синай түбегінен өтіп, қазіргі Израиль орналасқан аймаққа қоныс тепті. Оңтүстік-Батыс Азияға бет алған бұл көштің алысқа ұзамағаны белгілі, себебі адамдардың сол уақытта Еуразияның ішкері аймақтарына қарай жылжығанын дәлелдейтін ешбір дерек жоқ. Генетикалық мәліметтер көрсеткендей, 90–70 мың жыл бұрын Еуразияны тұрақты түрде игеруді бастаған алғашқы тұрғындар Қызыл теңіздің африкалық жағалауын 55 мың жыл бойы мекен еткен, былқылдақ денелі теңіз жәндіктерімен қоректенген адамдардан тараған. Қызыл теңіз жағалауын мекендеген қауымда сал немесе қайық болғанын дәлелдейтін ешқандай дерек жоқ, дегенмен олардың Қызыл теңіздің оңтүстігі арқылы Араб түбегіне жүзіп жеткені белгілі. Ал Араб түбегінен шығысқа қарай тіршілік көзін іздеп бет алған адам топтары салыстырмалы түрде аз уақыт ішінде (мыңжылдықтар бойы) көркейіп, өсіп-өну мен даму кезеңінен өтті деген болжам айта аламыз. Себебі жағалау бойымен жылжыған көш табиғаттың күрт өзгеруімен күреспес еді. Сонымен қатар негізгі қорек көзі – жеуге жарамды өсімдіктер мен жеміс-жидектер де құнарлы әрі мол болды. Соңғы мұз дәуірінің мұздықтары осыдан 18 мың жыл бұрын ери бастап, теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты осы көш адамдарының тұрақтары мен қайықтары теңіз түбіне кетуі әбден мүмкін.

1.3-КАРТА. Хомо сапиенстің жаһандық көші-қоны

Картадағы мерзімді шамамен белгіледік. Алғашқы адамдар көшінің уақыты жайлы ғалымдар әлі күнге дейін бір пікірге келмесе де, көш лектерінің реті мен ықтимал хронологиясы адамзаттың жер бетін алдыңғы гомининдердің таралу қарқынымен салыстырғанда тез-ақ қоныстанғанын көрсетеді (1.1-картаны қараңыз). Африкадан басталған адамзат көшінің Австралияға Еуропадан 20 мың жыл ерте жетуіне қандай факторлар әсер етуі мүмкін?

Оңтүстікке, Австралияға қарай

Австралияның оңтүстік-шығысындағы Мунго көлінен табылған қаңқа қалдықтарын зерттей келе, адам баласының осы құрлыққа ең алғаш рет Оңтүстік-Шығыс Азиядан 60 мың жыл бұрын келгені анықталды. ДНҚ зерттеулері Оңтүстік-Шығыс Азияны мекендейтін тұрғындар мен жергілікті халықтың (аборигендер) осыдан 55–60 мың жыл бұрын бір-бірінен бөлінгені жайлы болжамды растады. Плейстоцен кезеңінің климаты поляр мұздықтарының ерімей сақталуына оңтайлы жағдай жасап, нәтижесінде, теңіз деңгейі төмендеп, Индонезия архипелагын құрайтын мыңдаған арал арасын жалғаған табиғи көпірлер пайда болды. Көп ұзамай, шағын қауымдар ағаш діңінен, бамбуктан жасаған салдар арқылы бір-біріне жақын орналасқан аралдарға жүзіп баруға немесе құрлықтың батысынан шығысына қарай кедергісіз көшуге мүмкіндік алды. Теңіз деңгейінің төмен кезінде Австралия, Жаңа Гвинея мен Тасмания Сахул атты тұтас бір құрлықты құрады. Теңіз арқылы небәрі 50 миль ғана жүзіп, Жаңа Гвинеяға жетіп алған адамдар оңтүстікті бетке алып, сапарларын жаяу-ақ жалғастыра алды. Бірінші келген ондаған адамның өзі-ақ тұрақты өсіп-өну арқылы Австралияның бастапқы халқын құраған болар, сондай-ақ алғашқылар салған жолмен көш кейін де жалғаса бергені анық.

Плейстоцен кезеңі жер бетін мұз құрсауынан босатқаннан кейін көтерілген су Австралияны Жаңа Гвинеядан қайта ажыратты. Біртұтас Сахул құрлығы жоғалған кезде адамзат Австралияны өз үйіне айналдырып үлгерген еді. Ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, адамзат Австралия жеріне жағалауды бойлай емес, құрлықтың кең-байтақ ішкері аймақтарына бірден жылжу арқылы қоныстана бастады. Қалай болса да, адамдар Австралияның шалғайдағы оңтүстігін осыдан шамамен 35 мың жыл бұрын игергені белгілі. Солтүстік жағалауды мекендеген австралиялықтар мен Индонезия теңізшілері арасында ауық-ауық байланыс орнап тұрғанына қарамастан, құрлықтың терімшілері мен аңшыларының тарихы өз бетімен, әлем дамуынан тысқары өрбіді. Бұл үрдіс б.з. XVІІІ ғасыр аяғына дейін, яғни еуропалықтар Австралия жағалауына келіп түскенге дейін жалғасты.

Еуропаны игерушілер

Жерорта теңізінің шығысындағы жерлер осыдан 100 мың жыл бұрын-ақ адамзаттың мекеніне айналды, бірақ адамдардың Еуропа немесе Еуразияның басқа да батыс аймақтарына қоныс тебуі 60 мың жылға шегерілді. Қолымыздағы деректер беретін мәліметтердің дұрыстығына күмән келтірмесек, Австралияға қоныстану Еуропаға қарағанда шамамен 10–20 мың жыл ерте басталған. Адамзаттың отаны болған Африкаға Еуропаның жақынырақ орналасқаны белгілі. Құрлықты игерудің осынша уақытқа тоқтап қалуының себебі не? Теориялардың біреуі 80–40 мың жыл бұрын Еуропаның көп бөлігін басып жатқан мұздықтар Хомо сапиенс тіршілігі үшін өте қолайсыз болды деп түсіндіреді. Салыстырмалы түрде жіңішке, ұзын дене бітіміміз суық климатқа бейімделмеді, ол кездегі адамдар не жылу сақтайтын баспана тұрғызуды, не денеге шақтап пішкен жылы киім мен аяқ киім тігуді білмеді. Дегенмен неандерталь адамы жылуды сақтауға ыңғайлы, жуан сүйекті, мығым, төртпақ денесінің арқасында мұз басқан Еуропаны мекеніне айналдыра алды.

Осыдан 40–50 мың жыл бұрын мұздықаралық жылыну кезеңі басталды. Бүгінгі күнмен салыстыруға келмейтін, шөбі шүйгін, шалғынды, қоңыржай климаты бар Оңтүстік-Батыс Азияны қоныстану әрі қарай да жалғасты. Осы уақытқа дейін жетілген пышақ-кескіш, қырғыш, тескіш, сүңгі тәрізді еңбек құралдары адамзатқа жаңа экологиялық жағдайға бейімделуге барынша септігін тигізді. Келесі 20 мың жыл көлемінде терімшілер мен аңшылар қауымы бірте-бірте солтүстікке қарай жылжып, Еуропаның Атлант жағалауынан басталып, Сібірге дейін жалғасқан қоңыржай белдеуге тарады. Шамамен 30 мың жыл бұрын ауа температурасы қайта төмендеді, бірақ адамдар жаңа еңбек құралдары, қару-жарақ және әлеуметтік ынтымақтастық жүйесін жасау нәтижесінде тіршілігін жалғастыра берді. Алайда Солтүстік Еуразияның қатаң климаты өмір сүруге тым қолайсыз болған кезде, тіршіліктерін жеңілдетуге септігін тигізетін біршама жетістікке жеткеніне қарамастан, терімшілер мен аңшылар қауымы жан сау­ғалап, мейлінше оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды. Бірақ түбінде Хомо сапиенс қысқа төтеп беруді бірте-бірте үйренді.

Күрделі қарулар. Шамамен 40 мың және 20 мың жылдар бұрынғы археологиялық деректерде кездесетін бұл бес қару таңғажайып технологиялық жетістіктерді көрсетеді. Ерте дәуірдегі Ашель құралдарымен салыстырғанда, Еуропадағы бұл құралдар – екі шоқпар, кескіш және сүңгі шебердің қолынан шыққандай. Ерте палеолит дәуірінің тіл біткен адамы сүңгінің пайдасын өзге біреуге қалай түсіндірер еді?

Америка фронтирлері

Австралия сияқты, Америка құрылығында да Хомо сапиенс пайда болғанға дейін гомининдердің басқа түрлері болмағанын деректер дәлелдейді. Хомо сапиенс қауымы Америкаға Солтүстік-Шығыс Азия арқылы тарағаны жайлы пікірді ғалымдардың басым көпшілігі қолдайды. Материалдық және генетикалық деректердің біршама жинақталғанына қарамастан, алғашқы адамдардың Америкаға қашан және қалай қоныстана бастағаны жайлы мәселе әлі де толық анықталмады. Соңғы жарты ғасыр бойы палеоантропологтар арасында ең алғашқы адамдар легі Сібірден Аляскаға өту арқылы Солтүстік Америкаға тарады деген пікірді ұстануда. Яғни көш Еуразияны Америкадан бөліп жатқан, ені 53 миль болатын теңіз жолы – қазіргі Беринг бұғазы арқылы жүрді. Ал соңғы мұз дәуірі кезінде екі құрлық арасын табиғи көпір ретінде құрғақ жер қосып жатты. Қазіргі заманғы геологтар Беринг деп атаған осы жоғалып кеткен мойнақ 18 мың жыл бұрын жаһандық температура көтеріле бастаған кезде өсімдіктер мен жануарлардың мекеніне айналды. Келесі бірнеше мың жыл терімшілер мен аңшылар қауымына Беринг мойнағын кесіп өтуге ең қолайлы уақыт болды. Шамамен 12 мың жыл бұрын (б.з.д. 10 мыңыншы жыл) Беринг мойнағы көтеріліп келе жатқан теңіз суына төтеп бере алмады, бірақ ол уақытқа дейін алғашқы америкалықтар қалыптасып үлгеріп, оңтүстікке қарай тарай бастайды.

Америкаға алғаш қоныстанушылар саны мен нақты шығу тегі жайлы сұрақтар шешімін таппай келеді. Генетикалық тұрғыдан алсақ, құрамында бала көтеруге қабілетті жастағы небәрі төрт әйел бар шағын қауым мүшелері 1492 жылға дейін Американы мекендеген әр адамның ата тегі болуы мүмкін. Қалай дегенмен, кейінгі қазба материалдары мен ДНҚ талдамасы нәтижелері адамдар бұл жерге бірнеше толқынмен қоныстанғанын көрсетеді. Вашингтон штатынан, Невададан, Миннесотадан, Бразилиядан және тағы бірнеше жерден табылған қаңқа қалдықтарының сүйек құрылысы Американың кейінгі үндістерінікінен мүлде өзгеше; бұдан шығатын қорытынды: шамамен б.з.д. 10 мыңыншы жылынан ертеректе Азияның бірнеше бөлігінен шыққан адамдар тобы Солтүстік Америкаға әртүрлі уақытта барған. Екінші жағынан, соңғы генетикалық зерттеулер Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Американың жергілікті халықтары мен Сібірдің жергілікті тұрғындарының түбі бір екенін көрсетті. Бұл Солтүстік-Шығыс Азиядан Солтүстік Америкаға көшкен бір топ адамның Американың барлық байырғы халқының ата тегі екенін дәлелдейді.

Адам қос Америкаға қалай жетті: құрлықпен бе, әлде мұхитпен бе? Ғалымдардың дәстүрлі пайымдауларына сай, Аляс­каға алғаш келген адамдар жаһандық температура жылынған тұста Канаданың алып екі мұз жабындысы арасындағы тіршілікке жарамды ішкі жасыл белдеу арқылы көштерін әрі қарай жалғастырған. Осы аңшылар мен терімшілер мұздықтардан оңтүстікке қалың ормандар мен жазық далаларға қарай жылжып, кейін тарыдай шашырап, нәтижесінде Солтүстік және Оңтүстік Америка жерінің түгелге жуығына қоныстанады. Соңғы жылдары мамандар оңтүстікке қарай жылжудың жолы жылдамырақ болғанына айрықша назар аударып отыр. Австралияны ашқан адамдар тәрізді, алғашқы америкалықтардың да Тынық мұхит жағалауымен жүзіп отыруға лайық, мықты, терімен қапталған қайықтары болған шығар. Олар Берингті жаяу кесіп өтпей-ақ, Азияның солтүстік-шығыс жағалауы арқылы жүзіп отырып, Аляска мен Канадаға жетулері де мүмкін еді. Жол бойы мұздықтар жете қоймаған аралдар мен тіршілік етуге жарамды жағалауларға тоқтап отырған болар. Жағалау өсімдіктері мен теңіз тағамдарымен қоректенген адамдардың бір ендіктен екінші ендікке өтуі барысында өмір салттары мен технологиялары салыстырмалы түрде аздап өзгерген шығар. Қандай болжам жасағанымызбен, осыдан 6 мың жылға дейін Тынық мұхит жағалауында қайық болды дегенді растайтын материалдық дерегіміз жоқ. Алайда қоныстану жағалау арқылы жүрді деген теория әлі де ғалымдарды елеңдетіп отыр, өйткені осы теориядан Американы қоныстанудың мерзімі жайлы зерттеушілерді толғандырып жүрген сұрақтарға шындыққа анағұрлым жақын жауап табуға болады. Берингтен 10 мың миль қашықтықта орналасқан Чилидің Монте-Верде деген жеріндегі археологиялық қазба ескерткішінен табылған, тас­тан, сүйектен, піл сүйегінен жасалған құралдардың мерзімі осыдан 14 500 жыл бұрынғы уақытқа жататыны анықталды. Осындай өте ұзақ қашықтықты небәрі бірнеше мың жыл ішінде қалай басып өтуге болады? Ақылға қонымды жауаптың біреуі мынадай: көш Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс жағалауын төменге бойлай жүрді, жолдың бір бөлігін қайықпен жүзіп өтті.

Кенневик адамы. Кенневик адамы деп аталып кеткен 9300 жыл бұрынғы солтүстік америкалық ер адамға тиесілі қаңқа қалдықтарының бір бөлігі болған бұл бас сүйекке қарап білетініміз, әртүрлі физикалық белгілерге ие адамдар Азиядан қос Америкаға бірінен кейін бірі жалғасқан көш нәтижесінде жетті. 72-беттегі «Деректерді саралау» айдарында Кенневик адамының табылуы қоғамда тудырған пікірталастарды қарастырып өтеді.

Деректерді САРАЛАУ

Кенневик адамы төңірегіндегі пікірталастар

1996 жылы ғалымдар Вашингтон штатындағы Кенневик қаласы маңындағы Колумбия өзенінің таяз жерінен табылған, жақсы сақталған адам қаңқасының жерленген мерзімі 9300 жыл екенін білгенде, қатты таң қалды. Кенневик адамы деген атпен белгілі адамның сыртқы белгілеріне қарағанда, Тынық мұхиттың солтүстік-батыс жағалауын мекендеген қазіргі Америка үндістері оның ұрпақтары емес деген болжам жасауға негіз бар. «Байырғы америкалықтардың қабірлерін қорғау және репатриация туралы» заңда федералдық жерлерде табылған үндістердің мәйіттерін қайтара жерлеу үшін жергілікті тайпаға қайтарылуы керек деп көрсеткен. Палеоантропологтар мұндай көне қаңқа сүйектері жан-жақты зерттелуі керек деп дауласты. 2004 жылы федералдық сот ғалымдардың пайдасына шешім шығарды. Үндіс­тердің юматилла тайпасының көсемі Арманд Минторн мен антрополог Робсон Бонникшеннің Кенневик адамының тағдыры жайлы пікірлері әртүрлі.

БІРІНШІ құжат

Арманд Минторн, юматилла үндістерінің көсемі

Діни сеніміміз, мәдениетіміз және қабылдаған саясатымыз бен тәртібімізге сай, бұл адамды мүмкіндігінше ертерек қайта жерлеуіміз керек. Бабаларымыздан қалған даналыққа сай, адам денесі жер қойнына берілгеннен ақырзаманға дейін сонда жатуы керек... «Байырғы америкалықтардың қабірлерін қорғау және репатриация туралы» заң бойынша ата-бабаларына тиесілі мәйіттерді қайта жерлеу үшін тайпалар сотқа шағымдана алады. Тайпам осы адамға қатысты сотқа арызданды, шындық біздің жағымызда екені дәлелденген кезде оны қайта жерлейміз, сөйтіп, марқұмның жаны тыныш табады... Бұл адамның жасы 9000 жылдан асатыны рас болса, онда оның байырғы америкалық екеніне деген сеніміміз беки түседі. Ауызша тарихымыздан осы жерде халқымыз бағзы замандардан бері тұрып келе жатқанын білеміз. Ғалымдар айтқандай, халқымыз басқа құрлықтан көшіп келгеніне мүлдем сенбейміз. Кейбір ғалымдар бұл адамды ары қарай зерттемесе, үндістер тарихының бір дерегін білмей қалатынын айтады. Бабаларымыз арқылы, діни ғұрыптарымыз арқылы бүгінге дейін жеткен тарихымызды онсыз да білеміз.

Дереккөз: Armand Mіnthorn, «Human Remaіns Should be Reburіed» Confeder-ated Trіbes of the Umatіlla Іndіan Reservatіon, September 1996, http://www.umatіlla.nsn.us/kman1.html. At the tіme of wrіtіng, the author was a member of the Board of Trustees and a relіgіous leader of the Umatіlla Confederated Trіbes.

ЕКІНШІ құжат

Робсон Бонникшен, антрополог

Ғалымның пайдалы білім беруі, басылымға жарамды мақала жазуы, жаңа ғылыми жобаларды әзірлеуі және жаңа теорияларды құруы мен оларды сын тезінен өткізуі түпкілікті және сенімді мәліметтерге қол жеткізе алуына тікелей байланысты. Өкінішке қарай, мен сияқты америкалық ғалымдардың қолында зерттеуге қажет, дәлелді мәліметтер көп емес. Американың ең көне кезеңіне қатысты археологиялық ескерткіштер мен жәдігерлер аз, ал барынша бүлінбей сақталған қаңқа қалдықтары және адамдардың басқа да биологиялық материалдары одан да сирек. Жаңа табылған әрбір ежелгі ескерткіштер мен адам қаңқалары өте маңызды, адамдардың Америкаға қоныстану құпиясын ашқымыз келсе, олардың әрқайсысы жан-жақты әрі өте ұқыптылықпен зерттелуі керек.

Адамның Американы қоныстануына алып келген үдерістерді екі іргелі сұраққа жауап таппай тұрып, ешқашан түсіне алмаймыз: алғашқы америкалықтар кімдер және олар қайдан келді? Ескерткіштер мен жәдігерлердің беретін мәліметі мол, бірақ олар аталған сұрақтарға өз бетінше жауап бере алмайды. Шығу тегі бөлек адамдар ұқсас ескерткіштер мен жәдігерлер жасауы, ал бір-біріне биологиялық жағынан жақын адамдар мүлде әртүрлі материалдық мәдениет жасауы мүмкін. Қаңқа қалдықтары мен басқа да биологиялық материалдар ғана биологиялық байланыстар жайлы сұрақтарға жауап бере алады.

Кенневик адамы «Жаңа әлемге» алғашқы қоныстанушылар заманына сәйкес келмесе де, ертеректе қоныстанған адамдардың эволюциясы мен дамуы жайлы теориялық пайымдаулар жасап, оларды қолданысқа енгізуге септігін тигізетін маңызды мәліметтерді бере алары анық. Ішкі істер министрлігі үшін 1999 жылы жүргізген қаңқа зерттеулері Кенневик адамының тайпалардың бірде-біреуіне қатысы жоқ екенін анықтады. Қаңқа қалдықтарына қатысты өлшемдер мен бақылаулар оның Солтүстік Америкадан табылған басқа да ежелгі адамдардың қаңқа қалдықтарымен бірқатар аспектілер бойынша сәйкес болса да, біразынан түбегейлі өзгешеленетінін көрсетті. Мұндай қорытынды рас болса, адамның Американың негізгі бөліктеріне қалай қоныстанғанын түсінуге маңызды негіз жасай алады. Сондай-ақ, Американы адамдардың бірнеше топтарының қоныстанғаны және олардың Еуразияның түрлі бөліктерінен шыққанын көрсетуі мүмкін.

Дереккөз: Unіted States Dіstrіct Court, Dіstrіct of Oregon, Bonnіchsen, et al. v. Unіted States of Amerіca, et al., Affіdavіt of Robson Bonnіchsen, Nov, 2002. At the tіme of the affіdavіt, the author was dіrector of the Center for the Study of the Fіrst Amerіcans and professor of anthropology at Texas A&M Unіversіty.

Ғалымдар адам баласының Солтүстік Американың шығыс бөлігіне Канада даласы арқылы оңтүстікке жылжу арқылы емес, Тынық мұхит жағалауынан қазіргі Құрама Штаттардың оңтүстік-батыс бөлігін кесіп өту арқылы Мексика шығанағына дейін, бірнеше ұрпақ ауыстыра отырып жетті деген дерексіз болжамдар да жасайды. Сол жерден олар Миссисипидің шығысындағы орманды алқаптарға және еріп жатқан мұздықтардың оңтүстігіне қарай жылжуы мүмкін. Соңғы бірнеше жыл ішінде археологтар Техастағы Остин қаласының солтүстігіндегі жоталардағы Баттермилк Грик (Buttermіlk Greek) археологиялық қазба ескерткішінен тас кескіш пышақтар, шапқылар мен найза ұштарын тапқан. Жәдігерлерді қоршаған топырақтардағы минералдардың жарық энергиясын өлшеу арқылы мерзімдеу әдісін қолдану нәтижесінде Баттермилк Грик адамдары тас құралдарды осыдан 15 500 жыл бұрын жасағаны анықталған. Ежелгі техастықтардың арғы ата-бабалары Тынық мұхит жағалауынан шығысқа қарай қоныстануы мүмкін. Дәлелдер әлі күнге талас тудыруда, алайда Пенсильванияның оңтүстік-батысындағы Медоукрофт Рокшелтер (Meadowcroft Rockshelter) тұрағындағы қазба нәтижелері адамдардың осы жерде 16 мың жыл бұрын өмір сүріп, тамақ пісіріп, шақпақтастардан пышақ дайындағаны жайлы болжам жасауға итермелейді. Оңтүстік-Шығыс Вирджиниядағы Кактус Хил (Cactus Hіll) тұрағынан табылған еңбек құралдары мен ағаш көмірінің қалдықтарына қарап, осы жерді мекендеген адамдардың арғы тегі бұл жерде батыстан көшіп, Атлант мұхитынан небәрі 70 миль қашықтықта орналасқан жерге осыдан 15 мың жыл бұрын келгенін аңғартады.

Хомо сапиенс неліктен жер бетінің негізгі тұрғынына айналды?

Жануар түрлерінің көпшілігі жер жүзінің белгілі бір бөлігін ғана мекендейді. Адамзат биологиялық тұрғыдан алғанда космополит – олар барлық жерде өмір сүре алады. Неге олай? Адам баласы «жаңа жерлерді тануға» деген туа біткен құлшынысының арқасында ғана барлық құрлықты қоныстанды деген болжам жасасақ, бұл тарихи тұжырым болмас еді. Бір жерге тұрақтаған қауымдар, терімшілер мен аңшылар, мейлі егіншілер болсын, қоныс тепкен мекендері қауіпсіз әрі азық-түлік мол болса, ол жерді тастап, басқа жаққа көшпеді. Екінші жағынан, олар қоршаған ортасы қамтамасыз ете алатын азық көлемі тіршіліктерін жалғастыруға жету-жетпеуін әрдайым есептеп отырды. Палеолит заманында қоректің жетіспеуі, климаттық өзгерістер, жыртқыш аңдар мен адамдар арасындағы азық үшін бәсеке ұйымдасқан қауымдарды жағалаумен төменге немесе жотаның арғы бетіне көшуге дайын жүрулеріне мәжбүр етті. Сол жерден көшпей, қоныстарын тұрақты мекенге айналдыру таңдаулары болғаны да анық.

Халық санының өсуі дүниежүзін қоныстанудың негізгі факторы болғаны сөзсіз. Генетикалық зерттеулер көрсеткеніндей, небәрі 70 мың жыл бұрын Хомо сапиенстер бар-жоғы 10 мыңдай ғана болған. Олардың өзі Африкада ғана өмір сүрген. Ғалымдардың пайымдауынша, суық ауа райы мен құрғақшылық әсерінен адамзаттың жойылу қаупі туындауы мүмкін. Бағымызға қарай, адамдар саны қайтадан өсе бастады. Нақты санын ешкім есептеп бере алмағанымен, болжам бойынша жер-жаһанды қоныстанған адамдар саны осыдан 30 мың жыл бұрын 300 мыңға, ал 10 мың жыл бұрын 6 миллионға жетуі ықтимал.

Халық санының өсуі мен адамдар көші өзара тығыз байланысты. Тіршілігін жалғастыру үшін адамды тапқырлыққа жетелеген климаттық жағдайлар қоршаған ортаның тегеурініне жасампаздық тұрғыда қарсы тұруға себеп болуы мүмкін. Әлеуметтік ынтымақтастықтың тиімді жолдары жаңа құралдар жасауға және тілді дамытуға итермелеуі мүмкін. Бұл жетістіктер қорек көзін іздеген қауымдарға табиғи жағдайы ыстығырақ, суығырақ, құрғағырақ, кей кездері бұрынғы уақытта жайлы деп есептелген жағдайдан өзгешеленетін жерлерге көшуге жағдай жасады. Сондай-ақ кей кезде аймақтық климат ауытқуы қауымдардың табиғи жағдайы қиындаған мекендерін тастап, тіршілікке қолайлы басқа жерге көшуге мәжбүрлейтін экологиялық өзгерістерге алып келді. Жиырма немесе отыз ер адам, әйел мен баладан құралған шағын қауым аңшылықпен, балық аулаумен және терімшілікпен айналысуға мүмкіндік беретін ауқымды аумақты қажет етті. Қауым тым үлкейген жағдайда бірлесе ұжымдасып еңбек ету мен өзара бөлісудің қарапайым тәртібі бұзылуы мүмкін еді. Әлеуметтік шиеленісті болдырмаудың бір жолы – қауымның бірнеше мүшесіне көрші аймаққа кетіп, жаңа қауым құруға мұрсат беру. Қауымдар бір-бірінен бөліне берген сайын адам игерген жердің аумағы кеңейе берді. Осылайша өзара ұйымдасқан қауымдар аймақтарды беталды, мақсатсыз кезген жоқ және тым алысқа сапар да шекпеді. Негізінен, күн көру мен ұрпақ жалғастыру жолында қысқа мерзімді мақсаттарға жету үшін ғана бір-бірінен ажырап, жаңа жерлерді игеріп отырды.

Homo sapіens: тірі қалған соңғы гоминин

Хомо сапиенс дүниежүзін шарлаған ұзақ саяхатын бастаған кезде гомининдердің басқа түрлері әлі де бар ма еді? Неандерталь, Денисов адамының болғаны анық, Флорес адамы да, бәлкім Хомо эректус те болған шығар. Индонезияның Ява аралынан табылған сүйектерді зерттеу барысында Хомо эректустің дүниежүзінің осы бөлігінде осыдан 50 мың жыл бұрын өмір сүргені анықталды. Бұл деректің растығы дәлелденсе, Хомо сапиенс Хомо эректус тобырын көруі, тіпті олармен қатар біраз уақыт өмір сүруі де мүмкін. Хомо эректус белгілі бір уақытта жойылып кетті, олардан кейінгі адамдардың ғажап ақыл-ой мүмкіндіктері оларды алдап соғып, ығыстырып, және саны жағынан асып түскен шығар.

Баттермилк Гриктегі археологтар. Техастағы Баттермилк Грик қазба кешенінде жұмыс жүргізген зерттеушілер соңғы жылдары төменгі қабаттан тапқан жәдігерлерді сараптау барысында, адамзаттың бұл аймақты осы күнге дейін болжам айтып жүрген мерзімнен шамамен екі жарым мың жыл бұрын қоныстана бастағаны туралы ойға жетелейді.

Хомо сапиенс пен неандерталь қауымдары Оңтүстік-Шығыс Азия мен Еуропаны бір уақытта қоныстанғаны жайлы ғалымдар пікірі негізінен бір жерден шықты. Екі түр өкілдері де бірнеше мың жыл бойы бірдей еңбек құралдарын пайдаланды. Неандертальдықтар жетілген еңбек құралдарын жасауға көшкенін археологтардың Еуропадағы қазба жұмыстары нәтижесінде тапқан жәдігерлері дәлелдеуде. Ғалымдар 2010 жылы неандерталь адамы геномының реттілік құрылымын анықтады, содан бері Африка тегіне жатпайтын адамдар мен неандертальдықтардың ДНҚ-сының 4 пайызы бір-біріне сәйкес келетінін дәлелдейтін мәліметтер жинақталып қалды. Яғни осы екі түрден ортақ ұрпақ тарап, Оңтүстік-Батыс Азияда өмір сүрген шығар. Олардың өте сирек жағдайда, оның өзінде келісім не мәжбүрлікпен қосылғаны жайлы нақты ештеңе айта алмаймыз. Кейбір ғалымдардың ұсынған тұжырымына сай Хомо сапиенс Еуропаға келмей тұрып-ақ неандертальдықтар осы аймақтың табиғи ортасына биологиялық тұрғыдан бейімделіп, геномымызға суық климаттан туындайтын ауруларға қарсы элементтер қосуы әбден мүмкін.

Неандертальдық пен Хомо сапиенсті салыстыру. Жалпы, неандертальдықтың денесі біздікіне қарағанда мығым, төртпақ. Осындай дене бітімі мұз дәуірінің солтүстік климаттық жағдайында жылылық сақтауға көмектесті. Қазіргі адам неандертальдыққа қарағанда ұзынырақ және арықша, бірақ жылы киім жасаудағы кәсіби шеберлігі жоғары. Хомо эректус сияқты ежелгі гомининдерге қарағанда, неандерталь адамының қаңқа қалдықтарының бізге көбірек жетуін (бірнеше жүз) қандай факторлар түсіндіріп бере алады?

Қалай болғанда да, Хомо сапиенс қауымдары осыдан 40 мың жылдан бергі мыңжылдықтарда Еуропаға тарыдай шашырап, бірте-бірте осы жерде өмір сүріп жатқан неандертальдықтарды терімшілік пен аңшылыққа жарамды жерлерден ығыстырды. Осыдан 30 мың жыл бұрын мұздықтар қайта бері жылжып, ауа температурасы төмендеген кезде адам баласы неандертальдықтарға қарағанда Еуропаның солтүстік аймақтарында тіршіліктерін әрі қарай жалғастыруға әлдеқайда қабілетті болып шықты. Ғалымдардың тағы бір болжамы бойынша, адамдармен салыстырғанда неандертальдықтар аңшылыққа бірге шыққан, олардың әйелдері терімшілікпен, тұрақтарының маңа­йындағы ұсақ аңдарды аулаумен, бала тәрбиесімен айналыспады. Әлі күнге дейін кейбір ғалымдар неандертальдықтар «әлеуметтенуге бейімсіз» болғанын айтады. Олар бір-бірімен қатысы жоқ шағын аңшы қауымдар құрды. Ал сөйлеу қабілетіне ие адамдар осы кезде бірлесіп жемісті әрекет етіп, уақыт өте келе шеңбері кеңейе түсті, осының салдарынан бүтін адамзаттың «ұжымдаса үйрену» үдерісі жылдам қарқын алды. Гибралтар маңынан табылған еңбек құралдары көрсеткендей, Пиреней түбегі болашақтан үміті жоқ Хомо неандертальдықтың (Homo neanderthalensіs) соңғы мекеніне айналды. Неандерталь адамы биологиялық түр ретінде тарих бетінен шамамен 26 мың жыл бұрын жойылды.

Денисов адамына келсек, сібірлік қыз шынашағынан алған мәліметтерге қарағанда, бұл түр өкілдері мен адам баласынан да ортақ ұрпақ тараған. Папуа-Жаңа Гвинея мен Оңтүстік-Шығыс Азия халықтары гендерінің 3 пайызы, сондай-ақ Қытай тұрғындары ДНҚ-сының азғантай пайызы олардың арғы тегінде Денисов адамдары болғанын дәлелдейді. Неандерталь адамы сияқты, ғалымдар бұл жыныстық байланыстар қайда және қандай жолмен пайда болды деген мәселеде дәлелсіз болжамдар ғана келтіре алады. Неандертальдықтар тәрізді, Денисов адамдары да жойылып кетті. Күндердің күнінде осы түрдің жер бетінде өмір сүргені жайлы саусақ сүйектері мен екі тістен басқа да археологиялық деректер табылып қалар.

Халықтар неге әралуан?

Адам гендерінің 99,9 пайызы бір-бірімен сәйкес; шын мәнінде генетикалық кодымыздың 96–99 пайызы шимпанзелердікімен бірдей. Қалған 0,1 пайыз айырмашылық есебінен дүниежүзіндегі адамдардың барлығы генетикалық тұрғыдан дараланады. Биологиялық түріміз дамып, ата тегі әлемнің әртүрлі бөліктерінде өмір сүрген және алыста тұратын халықтардан гөрі, ортақ ұрпақ жалғастырған халықтар сияқты ұқсас, бірақ айырмашылығы да көзге анық байқалатын сыртқы келбет өзгешеліктері пайда болды. Мұндай айырмашылықтарды арғы тегі бір-бірінен қатаң өзгешеленетін климаттық белдеулердегі популяциялардан жиі байқаймыз. Шаш пен терінің түсі, көз қиығы, танаудың жалпақтығы, дене бітімі сияқты айырмашылықтар нақты физикалық және табиғи ортаға бейімделудің нәтижелері немесе генетикалық түрленудегі қарапайым сәйкестік. Мысалы, Солтүстік Еуропаны қоныстанған халықтар тропиктік аймақтарға қарағанда аққұба болып келеді. Оның бір себебі – солтүстік тұрғындары азықтарындағы Д дәруменінің ежелден келе жатқан табиғи жетіспеушілігі. Тері түсінің аққұба болуы күннің ультракүлгін сәулелерді молынан сіңіруге ықпал етеді, ол өз кезегінде денсаулыққа зақым тигізетін мешел ауруына қарсылықты күшейтетін Д дәруменін ағзаның өз бетімен өндіруіне көмектеседі. Сол сияқты, Солтүстік-Шығыс Еуразияның байырғы халықтарына тән ерекшелік – көздің ішкі бұрышын жауып тұратын, үстіңгі қабағының жалғасы болып есептелетін қатпардың жоқтығы солтүстік ендік климатына эволюция барысында бейімделудің белгісі. Табиғи сұрыпталу нәтижесінде көздің үстіңгі қабағындағы қатпардың болмауы адамдардың көзін жаздың шақырайған күнінен, суықтан, көкке көтерілген шаңнан қорғады.

Айырмашылықтардың осындай сипаты суматралықтардың, норвегиялықтардың, моңғолдар мен конголықтардың бір-бірімен қатар өмір сүруіне, жұмыс істеуіне, сөйлесуіне және ұрпақ жалғастыруына биологиялық тұрғыдан мүлде кедергі келтіре алмайды. Әлеуметтік және мәдени тұрғыдағы айырмашылықтардың алуан түрін айқындау үшін бүгінгі таңда нәсіл сөзі және оның басқа нұсқаларын қолданғанымызбен, беделді ғалымдар мен тарихшылар адамзатты «нәсілдерге» бөлетін ұғымнан бас тартты, нәсілдердің үшеуі немесе үш жүзі болуы маңызды емес. Гендеріміздің жалпы санымен салыстырғанда адамдар арасындағы генетикалық өзгешеліктің ешқандай маңызы жоқ. Сондықтан бұл аздаған өзгешелік миллиондаған жыл бұрын емес, салыстырмалы түрде, бертінгі кезеңде, Шығыс Африка тұрғындарының дүниежүзіне қоныстана бастаған уақытынан бастап дамуы тиіс еді. Бір ғалымның «Бәріміз өте жас түрдің өкіліміз және гендеріміз осы сырымызды ашып отыр»4, – деген өте орынды сөзі бар.

Жоғарғы палеолиттің жаһандық мәдениеті

ойлан: Шамамен 40–12 мың жыл бұрын адамзат қоғамындағы мәдени және әлеуметтік өзгерістердің жылдам қарқынын қалай түсіндіруге болады?

«Адам көркі – шүберек» емес пе? Киіміміз өзіміз жайлы, ортамыз туралы хабар береді. Әлеуметтік байланыс орнатамыз деген оймен басқалармен қарым-қатынаста тартымды көріну үшін бетімізге бояу жағамыз, белгілі бір сән үлгісіне сай шалбар киеміз, алтын әшекейлер тағамыз. Адамзат жеке тұлға немесе қауым мүшесі ретіндегі ерекшелігін символ арқылы осыдан 80 мың жылдан аса уақыт бұрын көрсете бастады. Алқа тақты немесе денесін жосамен бояды. Адамзат сөйлеуді меңгере жүріп, сән мәдениетін дамытқан сияқты. Келесі он мың жыл бойы сөз, ым, қимылмен көрсету қабілетін жетілдірген адамзат Африкада жүрген кезінде-ақ, кейінірек Хомо сапиенстің аяғы тиген жердің бәрінде осы сөйлеу, киіну мәдениетін бірте-бірте дамыта түскен болар.

Плейстоценнің соңғы қатаң суық циклінде, яғни 40–30 мың жыл бұрын, мәдени даму өркендеп, адамзат қоғамы айтарлықтай толыға түсті. Осы күні көптеп табылып жатқан қаңқа қалдықтары мен материалдық деректер жоғарғы палеолит дәуірінде (40–12 мың жыл бұрын) дүниежүзі халқының саны қарқынды өскенін, еңбек құралдары жетілгенін, бірнеше аймақтағы ұжымдасқан қауымдар да кеңейгенін, қоғамдық қатынастар күрделенгенін дәлелдейді. Сондай-ақ адам қиялы ұшқырланып, мүсіндер жасап, үңгірлерде суреттер салып, абстракт белгілер ойлап таба бастады. Өздеріне, тіпті қайтыс болғандарға да моншақ, салпыншақ, түйреуіштер тағып және тастан, сүйектен, ұлутастардан әшекей бұйымдар жасады. Жоғарғы палеолиттен жеткен сәндік бұйымдардың қандай символдық мәнге ие екенін ешқашан толық түсіне алмайтын да шығармыз. Алайда әшекей мен сәнге құштарлық адамзаттың көркем де күрделі қоғамға ие түр ретінде қалыптаса түсуіне серпін берді.

Көпмәдениетті әлемнің өркендеуі

Терімшілікке, аңшылыққа, балық аулауға тәуелді өмір салты бірнеше ортақ құрамдардан тұрғандықтан (мысалы, әлеуметтік топтар санының шектеулі болуы) палеолиттегі қоғам мәдениетіне біртектілік тән. Алайда жаһандық байланыс ұлғая бастап, адамдар қоршаған ортаның кең ауқымына бейімделгеннен кейін мәдениет те түрленді. Бір-бірінен бөлінген құрлықтарды мекендеген қауымдар еңбек құралдарын жасауда, баспана тұрғызуда немесе тастан жануарлар мүсінін қашауда бір-бірінен өзгеше әдістерді өз беттерінше дамытқанын археология­лық деректер дәлелдейді.

Сөйлеу ұжымдаса үйренуді дамытты, ал ол өз кезегінде құралдарды, баспананы, қорек көзін жақсарту туралы тәжірибеге сүйенген идеяларды бір қауымнан екінші қауымға кең таратты. Бір аймақтың ішіндегі популяцияның өсуі дегеніміз – бейтаныс адамдар бір-біріне жақын қоныстану арқылы тығыз қарым-қатынас орнатуы. Әрине, әртүрлі қауымдар арасындағы шиеленістер кейде тас пен найза қолдануға мәжбүрлеген де болар. Мәселен, Ніл өзені жағалауындағы 14 мың жылдық Джебель Сахаба (JAH-bahl sa-HAH-bah) обасынан табылған қаңқа қалдықтарын зерттегенде, бұл адамдардың соққыға жығылып немесе қарумен жараланып өлгені анықталды. Адамдар бір-бірімен бейбіт күнде де жолыққаны анық, олар техникалық ақпараттарды, азық табу көздері туралы жаңалықтарды, аң аулау мен балық аулаудағы білгенін бөлісті.

Тамақ, құрал немесе әшекей бұйымдармен айыр­бас жасаудың аймақтық жолдары Африкада ғана қоныс тепкен ерте уақытпен салыстырғанда, одан әрі күрделене түсті. Қауымдар піл сүйегін, ұлутастар, акула тістерін, жоғары сапалы шақпақтас сияқты керек-жарақты айырбастау үшін айырбас желілерін құрды. Мысалы, Еуропаның оңтүстігіндегі археологиялық қазбалардан солтүстікке қарай жүздеген шақырым жерде жатқан Балтық теңізі жағалауынан өндірген кәріптас табылған. Аңшылар мен терімшілер қауымы бір-біріне деген ілтипаты мен ыстық ықыласын қайта-қайта көрсету үшін өткізілетін жоралардың бір бөлігі ретінде таңсық заттарды айырбастауы мүмкін. Мысалы, бір-бірін өте сирек көретін адамдар арасындағы ұзақ жыл бойғы қарым-қатынасты одан әрі жақсарту үшін өткізілетін салт-жоралғылар. Яғни қауымдар жаңа заттармен бетпе-бет келгенде қажеттіліктері мен талғамдарына қарай біраз жаңашылдықтан бас тартса, біразын сол күйі қабылдап немесе түрлендірді. Осылай, бір жерге тұрақтаған халық көрші қауымдардан мәдени тұрғыдан өзгешелене бастады.

Қоғамдық және экономикалық өмір салты

30 мың жыл бұрын барлық адамзат терімшілікпен, аңшылықпен немесе балық аулап күнелтті. Ұжымдасқан қауым мүшелерінің саны әдетте 20–30 адамнан аспады, бірақ жергілікті экожүйеге байланысты жүзге де жетуі мүмкін еді. Жабайы жылқы, ірі қара немесе бизон сияқты аңдарды жардан құлатып немесе сазға ығыстырып түсіріп, одан кейін оларды бірден өлтіру тәсілімен аң аулаған Еуразияның батысындағы қауым мүшелерінің саны салыстырмалы түрде көбірек болуы да мүмкін. Олжаны қуып әкелу немесе өлтіру үшін ойластырған бұл әдісті ер адамдардың, әйелдердің және балалардың күшімен іске асырды. Шөл аймақтарды, биік таулы жердегі шалғындарды немесе өнімділігі төмен басқа аймақтарды қоныстанған қауымдар сол жердің азық қоры мен сол азықты тұтынатындар арасындағы теңгерімді сақтап тұру үшін көлемі жағынан шағын ғана қауымдар құрды.

Терімшілер мен аңшылар қауымының бірлесе тіршілік етуден басқа амалдары болмады. Себебі жоғарғы палеолит дәуірі қауіп-қатер мен болжап білмейтін оқиғаларға толы болды. Осы кезеңге дейінгі уақытта, ұрпақ жалғастыруға қабілетті әйелдер мен ерлер отбасын құру мақсатында тұрақты қарым-қатынас орната бастағаны анық. Еуропаның кейбір тұрақтарында жануарлар сүйектерінің орналасу ретіне қарап, қауым ішінде отбасылар бір-бірімен тамақ бөліскенін байқауға болады. Кейбірі басқаларға қарағанда топ көсемдері ретінде ерекшеленіп тұрғанында күмән жоқ. 25 мың жыл бұрынғы деректерден қауымдар кейбір адамдарды сәнді бұйымдар және ақыреттік заттармен қатар жерлегенін білеміз. Яғни белгілі бір адамдар ерекше мәртебеге ие болды. Осы кезден бастап адамның көшбасшылық қасиетіне, жолы болғыштығына, ғұрыптық жоралғыларды атқаруына мән беріп, әлеуметтік айырмашылықтар байқала бастайды.

Қауым ішіндегі еңбек бөлінісі, шаруашылық міндеттерді бөлісіп атқаруы әлі де қарапайым сипатқа ие. Ересектер тұраққа жақын жерде аңшылықпен айналысқан болар. Аяғы ауыр немесе кішкентай балалары бар әйелдер үйлеріне жақын маңнан өсімдіктер жинады немесе ұсақ аңдар аулады. Қауымдар тіршіліктерін осы жолмен ұйымдас­тыруының себебі – ер адамдардың әйелдерге қарағанда дене бітімі кесектеу әрі олардың күштірек болуынан емес, ірі аңдарды аулаудың өте қауіпті шаруа болғанымен байланысты сияқты. Ер адамнан гөрі бала туу жасындағы әйелдің қазасы қауымның ары қарай қауым болып сақталып қалуына өте үлкен қауіп төндірді. Аңшылар шапшаң әрі сақ қимылдады, қолында сәбиі бар әйелдің дәл солай қимылдауы екіталай еді. Жидектер, тамырлар мен үй маңындағы басқа да өсімдіктерді теру бала арқалаған әйелдің қолынан келетін шаруа болатын.

Тас ғасыры адамдарын азуы алты қарыс жолбарысты өлтіріп, кешкі асқа сүйреп алып келетін батыр аңшы ретінде бейнелейтін пікір шындыққа мүлде жанаспайды. Орталық Еуропадағы тұрақтардан, мәселен, көкөніс қалдықтары табылды. Яғни адамдар өсімдіктердің мейлінше көп түрін азыққа пайдаланды. Қауым қорегінің басым бөлігін гризли аюы мен мегатерий емес, құстар, кеміргіштер, тіпті жәндіктер сияқты ұсақ жануарлар түрлері құраған болуы мүмкін. Еуропадағы қазба жұмыстары барысында жіптері айқасқан саз сынықтары табылды. Осыдан 25 мың жыл бұрынғы уақытқа жататын бұл жәдігерге қарап, әйелдердің ұсақ аңдарды аулау үшін тор тоқығаны жайлы ой түюге болатындай.

Қауым мүшелерінің жануарлар ақуызына деген қажеттігі экологиялық жағдайларға байланысты. Мәселен, Еуразия мен Солтүстік Американың суық ендіктерінде құнарлы ет жеп, аяздан қорғанғанымен, жаз мезгілі тез аяқталатындықтан, өсімдіктерді жеткілікті мөлшерде тұтына алмады. Солтүстік Еуразия тұрғындары әсіресе солтүстік бұғысын қатты бағалады, ол терімен, мүйізбен және сондай-ақ етпен қамтамасыз етті. Жоғарғы палеолиттің соңына қарай ауа температурасы қайтадан көтеріліп, Батыс Еуропа халықтары балықты ас мәзірінде көптеп қолдана бастады. Шамамен 14 мың жыл бұрын қауымдар өзендер мен теңіз жағалауларына топтаса бастап, арнайы әдіспен тоқыған ау құрып, ақсерке сияқты ірі балықтарды арнайы кептіріп, қақтап, азыққа пайдаланды. Шаруашылықтың осы түрі қауымдардың бір жерде ұзақ уақыт бойы тұрақтап қалуына және салыстырмалы түрде көбірек адамнан құралған ұжымдардың гүлденуіне қолайлы жағдай туғызды. Солтүстік Американың ұлан-ғайыр жазығында аңшылар бизон табындарын қаумалап аулаудың шеберіне айналды. Шамамен 11 мың жыл бұрын өткір, үшкір найза ұштарын жасап, ұзын ағаш сапқа бекітті. Қару-жарақ жасаудың осы техноло­гиясы Кловис (Нью-Мексико маңындағы Кловис археологиялық ескерткішіне орай аталған) деп аталатын тастан құрал жасау әдісіне сәйкес. Бұл технология Канададан Оңтүстік Америкаға қарай таңғаларлық қарқынмен тарады.

Адамзат бизондар мен солтүстік бұғысын аулағанымен, оларды мүлде жойып жібермеді, алайда олар ірі аңдардың ондаған түрінің жер бетінен мүлдем жоғалуына себепкер болуы да мүмкін. Ішкі Еуразиядағы мамонттар, Австралиядағы ірі қалталылар, Оңтүстік және Солтүстік Америкадағы мамонттар, жылқылар, түйелер, мегетерийлер жоғарғы палеолит тұсында жойылып кетті. Бұл жануарлар шамамен 18 мың жыл бұрын байқалған жаһандық температураның жылынуына бейімделе алмаған шығар, алайда осыған дейінгі 2 миллион жыл бойы осындай климаттық ауысымдар ірі аңдарды осыншама көп қырмаған еді. Аңшылық барысындағы ептілік пен іс-әрекеттер үйлесімі адамдардың небәрі бірнеше мың жыл ішінде жануарлардың бүтіндей бір тұқымдарын жойып жіберуі мүмкін бе? Ірі жануарлардың адам баласынан қашатын туа біткен инстинкті болмағанын пайдаланып, тәжірибелі аңшылар қауымы оларды тұрақты түрде өлтіріп отырды деген пікір негізсіз сияқты. Не де болса, адам баласы басқа тіршілік иелерімен салыстырғанда, ұжымдық дағдылар мен стратегиялардың алуан түрін дамытты. Олар қорек тізбегінің ең жоғары сатысына шығып, басқа тіршілік иелеріне, әсіресе жеуге жарамдыларының тіршілігіне елеулі ықпал жасай бастады.

Техникалық ғажайыптар

Соңғы мұз дәуірі ғажайыптарының бірі – осыдан 30 мың жылдай уақыт бұрын жаһандық температура төмендей бастағанда, адамдардың өнертапқыштық қыры ашыла түсті. Солтүстік Еуразияда тіршілікті жалғастырудың бірден-бір жолы – дене жылуын сақтау еді. Көптеген қауым мұздықтары жоқ алқаптарды, үңгірлер мен тау қуыстарын мекендеп, жан сауғалады. Еуропаның шығысы мен Ішкі Еуразияда қатар өмір сүрген топтар бөренелер немесе аң сүйектерін бір-біріне сүйеп тұрғызып, үстін терімен жапты. Ресейдің Дон өзені жағалауынан табылған археологиялық ескерткіш – адамдардың шағын қоныс тұрғындары жерден «шұңқыр» қазып, оны мамонт сүйектерімен қоршап, үстін терімен жапқан. Олар ошақтағы оттың сөнбей, үздіксіз жанып тұруын қадағалады, еттерін суық жерде, «салқын» шұңқырларда сақтады.

Солтүстік ендікті алғашқы қоныстанушылар, оларға туыс болып келетін неандертальдықтар сияқты, тері мен жүн киімдер киді. Соңғы жылдарда археологтар Грузиядан 34 мың жыл бұрынғы зығыр талшықтарын (мата жасалатын өсімдік) тапты. Осы жіптердің кейбірі иірілген, кейбірі боялған, демек, осы тұрақты мекендегендер арқан, себет немесе киім жасаған тәрізді. Осыдан 20 мың жылдай бұрын кейбір алғыр адамдар инені ойлап тапты. Аңның немесе піл сүйегінен жасалған бұл қарапайым құрал тез арада жан-жаққа тарап, шалбар, кеудеше, күрте, күләпара мен аяқ киім тігуде пайдаланды. Ұзын талшықты жіп орнына қолданды, сондай-ақ оны қақпан, ау, арқан, бау жасау үшін де пайдаланды. Жоғарғы палеолит мүсіндерінде иірген талшықтардан тіккен белдемше киген әйелдер бейнеленген. Бір зерттеу­шінің айтуынша, «жіп иіру революциясы» дәуірдің ең маңызды техникалық жетістіктерінің бірі болған5.

Украинадағы жылы баспана. Мамонт сүйектерінен тұрғызып, терілер жапқан баспаналар бізге белгілі құрылыс түрлерінің ең ежелгісі. 1965 жылы Украинадағы бір азамат үйінің жер қоймасын кеңейтіп жатқанда табылған жақ сүйектің арқасында осы бір дөңгелек баспана ашылады. Ол осыдан 15 мың жылдай бұрын тұрғызылған.

Келесі маңызды жаңалық – «өзектас» немесе тас, шақпақтас немесе басқа да ұсақ тастар сынығы, олардың арасындағы ең қарапайымы – кескіштер. Тасты бір-біріне ұрғылап жасаған тас жарықшақтары кейін қандай жұмыс атқаратынына байланысты арнайы өңделген құралға айналды. Қашауға арналған кескіштердің ерекше түрлері сүйектен немесе мүйізден найза, қармақ немесе сүңгі тәрізді арнайы заттарды әзір­леуге қолданылуы мүмкін. Орталық Еуразия мен Солтүстік Қытайды мекендеген аңшылар мен терімшілер қауымы құралдардың жетілген түрі – кішкентай микролиттерді22 жасайды. Ұсақ кескіштер – микролиттерге сап жасап, найза, қырғыш немесе пышаққа айналдырды. Дәл осылай, Солтүстік Америка аңшылары да өзектастан шағылған кескіштерден Кловис найза ұштарын жасаған.

Тропиктік ендіктерде жоғарғы палеолит деректері өте сирек табылды, оның бір себебі жылы, жаң­бырлы климат ағаш пен өсімдік талшықтарының көп мөлшерімен қамтамасыз етті, ал «органикалық» технологияға негізделген тіршілік өнімдері ертеде- ақ шіріп, тарихи деректер қатарынан өшіп кетті. Мәселен, Қытайдың оңтүстігі мен Оңтүстік-Шығыс Азияда адамдар мыңжылдықтар бойы салыстырмалы түрде қарапайым тас шапқы құралдарды пайдаланды. Олардың бамбуктен құрал дайындауы әбден мүмкін. Бамбук – найза, пышақ, қырғыш, себет тіпті баспана мен қайық сияқты мықты, қатты заттарды жасауда таптырмайтын өсімдік. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия халықтарының өсіп-өнуіне бамбуктың қосқан үлесі мұздықтарға жақын аймақтарға тас кескіштер келтірген пайдасымен пара-пар болуы да ықтимал.

Микролит – құрал ретінде қолданылатын шақпақтастан жасалған шағын кескіш.

Символдар әлемі

Адамдар жасаған заттар немесе бейнелер жоғарғы палеолиттің өнерін негізінен символдар арқылы көрсетеді. Стильдердің пайда болуынан және материалдық туындылардан – үңгірлер мен тау қуыстарындағы суреттерден, адамдар мен аңдардың қашалған мүсіндерінен сүйектерден ойған геометриялық таңбалардан өнердің гүлденгенін байқаймыз. Жоғарғы палеолитте тіпті ән де шығарған сияқты. Батыс Еуразиядан ұзынша қуыс сүйектерден жасалған, тесіктері бар, сыбызғыға ұқсас отыздан аса аспап табылып, олардың шамамен 37 мың жыл бұрын жасалуы мүмкін деп болжаймыз. Адамдар қай жерде тұрса да, жергілікті материалдарды бірден игеріп, мүмкіндіктердің бәрін пайдаланды. Мысал келтірсек, үңгір қабырғаларындағы суреттер, негізінен, Испанияның солтүстігі мен Францияның оңтүстік-батысынан табылды. Өйткені осы жердегі терең әктас үңгірлер жаңбыр мен желден пана болған көрме алаңын елестетеді. Ал Шығыс Еуропада, керісінше, үңгірлер сирек кездеседі. Бұл аймақты мекендеген адамдар ермек ретінде алып жүруге ыңғайлы, шағын мүсіндер қашаған.

Леспюг Венерасы. Оңтүстік-Батыс Францияның үңгірінен табылған әйел адамның осы мүсіні осыдан 24–26 мың жыл бұрын пайда болғаны анықталды. Әйел белдемше киген. Киімнің ең қажетті бөлігіне әлі айналып үлгермесе де, жоғары палеолит әйелінің белдемше киюінің себебі не?

Палеолит адамдарының салған суреттеріне, мүсіндеріне, қашаған тастарына немесе музыкасына қандай мән-мағына сыйғызғанын түсіндіру өте қиын. Өйткені көп нәрсе жұмыстың мәдени астарына байланысты, ал ол туралы біліміміз өте таяз және оны түсіндіру барысында өз тарапымыздан әртүрлі болжамдар қосып жібереміз. ХХІ ғасырда өнер туындысының мағынасы қиындық тудыруы мүмкін, алайда 20 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдардың ойып және бояп жасаған суреттері мен мүсіндерін түсіну қиын емесі анық. Тау қуысына бизондарды, адам алақанының боялған іздері немесе сүйектерге ойған шиыршық тәрізді құпия белгілерді салған адамдардың эстетикалық, әлеуметтік немесе ғұрыптық танымы жайлы болжам жасағаннан басқа амалымыз жоқ. Еуразияның барлық жерінде, Батыс Еуропадан Сібірге дейінгі аймақта шашырап жатқан археологиялық ескерткіштерден табылған жүздеген «Венера» мүсіндерін, соның ішінде Германиядан табылған, шамамен 35 мың жыл бұрынғы мүсінді мысалға келтірейік. Осындай мүсіндердің ішіндегі ең танымалының кеуде тұсы мен бөксесі шығыңқы түрде бейнеленген. Бұл әйел мүсіндері ер адамдар үшін құмарлық белгісі болды ма? Осындай сипаттағы түсіндірмелер кең тарағанымен, қазіргі таңда оларды жақтаушылардың саны азайды. Бұл мүсін әйелдің ұрпақ жалғастырудағы маңызды белгісі ме? Ер адамға әлде әйелге немесе екеуіне де қатысты символдық күшке ие ме? Әйелдер ғұрыптық жоралғыларды мүсіндер арқылы бөлісетіндей олар символдық жүйенің бір бөлігі болды ма? Олар әртүрлі аймақта әртүрлі мағынаға ие ме? Бұл пікірталастар әлі ұзақ уақыт бойы жалғаса беретін сияқты.

Жоғары палеолит өнерінің жалпы көрінісіне тән бірқатар ортақ сипаттарды анықтауға болады. Біріншіден, қауымдар алыс қашықтыққа қарамай, бір- бірімен қарым-қатынас орната бастасымен көркемдік пішіндер мен стильдер, сондай-ақ материалдық бұйымдар бір аймақтан екінші аймаққа жетті. Жалпы символдар жүйесі кеңінен тарады. Екіншіден, жас­өспірімдерді жұптау немесе қайтыс болғандарды жерлеу рәсімдерден, қауымды қорғау үшін тылсым табиғат күштеріне табыну сияқты белгілерден тұратын өнер ғұрыптық рәсімдерге негізделген өмір өте маңызды болды. Мысалы, Оңтүстік Еуропада осыдан 15 мың жылдай бұрын өмір сүрген белгісіз бір тайпа үңгір қойнауына тереңдей еніп, қауым мүшелерінің кейбірі мүлдем көрмеген бизондардың саз мүсіндерін жасауы мүмкін. Әрине, мұның жай ғана ермек үшін, былайша айтқанда «өнер жолындағы өнер» үшін емес, нақты күрделі ғұрыптық мақсатпен жасалғаны анық. Үшіншіден, стилін, ол кезде де белгілі бір әлеуметтік топқа жататынын дәлелдеудің бір жолы ретінде адамдар уақыт өткен сайын сән стилін күрделендіре түсті. Ұжымдасқан қауымдар басқа топтарға дос немесе қас екенін көрсету үшін арнайы әдістермен денесіне сурет салған тәрізді. Яғни палеолит дәуіріндегі безендіру адамдардың этносқа сәйкестігін білдірудің алғашқы белгілері болатын.

Шове (Chauvet) үңгіріндегі сурет. 1994 жылы спелеологтар Оңтүстік Франциядағы үңгір қабырғаларынан осындай ғажайып суреттерді тапты. Басқа палеолит үңгірлеріндегі суреттермен салыстырғанда, 31 мың жыл бұрынғы бұл суреттер мүйізтұмсық сияқты ірі жануарларды бейнелеуімен, көлеңкелеу әдісі және сызықтық перспектива заңдарын дұрыс қолдануымен ерекше. Осы жұмыстан қандай нақты көркемдік ерекшеліктерді байқадыңыз?

Алғашқы адамдар қалай дыбыстап, сөйлегені туралы қолымызда бірде-бір материалдық дерек жоқ. Қауымдар бір-бірінен бөлініп, аралары алшақтай бастаған сайын бір кездері бәріне ортақ болған тіл уақыт өте келе лексикалық және грамматикалық құрылымдық деңгейде өзгеріске ұшырады деген болжам жасауға болады. Нәтижесінде, бір-бірінен бөлек тілдер, яғни түсініксіз сөйлеу жү­йелері көбейе берді. Тілдер арасындағы құрылымдық байланыстар мен олардың бүгінгі әлемге таралуын зерттеу арқылы ғалымдар сол тілдердің алғашқы формаларының және сөйлеген халықтардың әлемнің бір бөлігінен екінші бөлігіне қашан және қалай көшкенін түсіндіретін теория қалыптастырды. Мысалы, Америка үндістері сөйлейтін тілдердің көпшілігін америнд деп аталатын тілдік семьяға біріктіруге болады, осы тілдік семьяға жататын тілдердің байланысы мен олардың тілдер арасындағы таралу тізбегі олар сөйлеген халықтар ең алғашында тек Солтүстіктен Оңтүстік Америкаға қарай, керісінше емес, көшкендерін көрсетеді. Алайда б.з.д. 8 мыңыншы жылдарғы адамдардың көші жайлы лингвистикалық мәлімет қорытындылары – тым көмескі.

Гөбеклі тепе. Түркияның оңтүстік-шығысындағы ерте заманға жататын осы бір таңғажайып тас мүсіндерден тұратын ескерткіштің ерекшелігі – ірі Т-пішінді бағаналарында. Бағаналардың кейбіреуінде адамға тән белгілер бар. Археологтардың пайымдауынша, адам пішіні арқылы олар құдайларды немесе абыздарды бейнелеген. Ескерткіш салынғаннан кейін 2 мың жыл өте адамдар оны толығымен көміп тастаған. Мұның себебі не деп ойлайсыз?

Жоғарғы палеолит адамдары күрделі, нақты тіл және визуалдық символдар қолдану арқылы бір-бірімен толыққанды қарым-қатынас орнатты. 1990 жылдардың ортасында Оңтүстік Азиядан табылған материалдар тым болмағанда әлемнің бір бөлігіндегі терімшілер мен аңшылар арасында күрделі мәдениет қалай орныққаны жайлы қалыптасқан теорияға күмән келтіреді. Түркияның оңтүстік-шығысындағы Гөбеклі тепе (томпақ төбе; goh-behk-LEE teh-peh) деп аталатын жазыққа ұласқан дөңестен археологтар 12 мың жыл бұрынғы (б.з.д. 10 мың жыл) күрделі ғибадатхана кешенін тапты. Бұл жерде бізге мүлде белгісіз адамдар ауданы жиырма бес акр болатын алаңда жеті тас шеңбер салған, тағы да бірнеше шеңбер болған да шығар. Бұл құрылыстар биіктігі 18 фунт, сиыр, арыстан, қабылан, түлкі, үйрек, жылан, құмырсқа, өрмекші сияқты жануарлар бейнелері Т-пішінді бағаналарды қоршай орналасқан тас қабырғалар сияқты. Бағаналардың көбінің пішіні – қолы, иығы, шынтағы бар адамға ұқсайды, бірақ бет-бейнесі бедерленбеген.

Осы ескерткіш ғалымдарды қатты таң қалдырды, себебі күрделілігі және көлемі жағынан осындай құрылыстар әлемнің археологиялық деректерінде тек мыңдаған жылдардан кейін ғана пайда бола бастаған. Гөбеклі тепенің ғұрыптық қызмет атқарғанына ғалымдар бір ауыздан келісті. Жануарлар құрбандыққа шалынғанын ескерткіш маңындағы сүйектер дәлелдеуде. Адам пішінді бағаналар еркек және әйел құдайларды білдіріп, қашалған жануарлар мифтік немесе діни маңызға ие болуы мүмкін. Ғибадатханаға келуші адамдардың егіншілікпен айналысқаны жайлы немесе олардың ескерткіш төңірегінде тұрақты түрде қоныстанғаны жайлы ешқандай дәлеліміз жоқ. Біздің пайымдауымызша, терімшілер мен аңшылар қауымы әр жылдың нақты бір күнінде бірнеше шақырым жерден ғибадатханаға барған болар. Осындай қорытындыға келсек, бұл қауымдар осыдан 12 мың жыл бұрын діни нанымдарға сеніп, аймақ шеңберінде діни жоралғыларды атқарды деуге негіз бар. Діни элиталық топ та болған шығар, өйткені 400 метрдей қашықтықта орналасқан кен орнынан алып тас блоктарын бірнеше жүз адамның сүйреп әкелуін біреу ұйымдастыруы керек қой. Шамамен 10 мың жыл бұрын адамдар ескерткішті тастап, бетін әдейілеп топырақпен көміп кетеді. Бұл олардың енді ескі құдайлар мен ғибадатханаларда істері жоқ екенін, жаңа құдайларды қажет ететіндерінің белгісі болар.

Қорытынды

Адамзаттың Антарктикадан басқа барлық құрлыққа қоныстануы – тарихымыздағы жаһандық маңызға ие алғашқы оқиға. Қорек табу мен тіршілікті жалғастыру тәрізді қарапайым, қысқамерзімді мақсаттар қауымдардың бірте-бірте дүниежүзіне жаппай қоныстануына әкелді. Адамзат қайда беттегенін білмеді, дүниежүзіне қоныстану жайлы ешқандай түсінігі болмады. Соған қарамастан, алғаш рет Африканы тастап, Шығысқа қарай сапар шеккен олар небәрі 40 мың жыл ішінде жаңа жерлерге жаяу жүріп немесе жүзіп барды.

Тіл және сөйлеу қабілетінің нәтижесінде туындаған ұжымдаса үйренудің сан қырлы мүмкіндіктерін пайдаланды – білім жинап, бөлісіп және ұрпақтан- ұрпаққа жеткізіп Жер бетін жылдамырақ игеруге тырысты. Орасан зор аймақтардағы еңбек құралдарының, баспана құрылысының, өнер стильдерінің ұқсастығын көрсететін материалдық деректер қауымдар арасында үлкен ауқымда мәдени қарым-қатынас жасады деген болжамға итермелейді.

Үлкен қауымнан шағынырақ қауым бөлініп шығып, айырбас жасау мақсатында жыраққа сапарлағанда немесе табиғи апаттар бейтаныс жерлерге көшуге мәжбүрлегенде жат адамдар арасында байланыс орнады. Осындай байланыстар нәтижесінде пайдалы идеалардан, техникалардан, символдардан және сөздерден құралған «мәдени капитал» жинақталды.

Адамзаттың мәдени өмірі соңғы 100 мың жыл ішінде бірте-бірте қалыптаса бастады. Шамамен 40 мың жыл бұрын символдар мен бейнелер таралып, қоғам күрделене түсті. Соңғы мұз дәуірінің қатаң табиғи жағдайы, жоғары ендіктердегі суық не тропиктік аймақтардағы құрғақшылық қауымдардың, қоғамдық өмірлерін ұйымдастырудың, ойларды бөлісудің одан да бетер жасампаз жолдарын іздестіруге жетелеген болар. Мұздықаралық жылынулар адамзатты қоршаған ортаның қауіп-қатері мен тегеурініне қарсы тұруға мәжбүр етті.

2

Алғашқы шаруашылық және Ұлы жылыну

Он мың жыл бұрын алты миллионды құраған дүниежүзі халқы Афроеуразия, Австралия және Солтүстік және Оңтүстік Америка жерінде тарыдай шашырап жатты. Палеолит дәуірінің қауымдары қауіп-қатермен қатар өмір сүрді, адамдардың басым бөлігі қырыққа жетпей-ақ қайтыс болулары да ғажап емес. Соған қарамастан, аңшылар мен терімшілер мол, алуан түрлі азық-түлік қорын тұтынды. Олардың уақытының басым бөлігі осы жұмыспен өтті, шаруашылығы дамыған қоғамдар пайда болғанға дейін адамдар күнделікті терішілікпен емін-еркін айналысудың не екенін білмеді. Климаттың түрлі жағдайларына бейімделді және әлеуметтік жағынан мәнді, ғұрыптық рәсімдерге бай өмір кешті. Белгілі бір жердегі кейбір топтар өзгеше өмір сүру салтын не үшін таңдады: ыстық күн астында егін екті, күн сайын мал сауды, тығыз орналасқан қоныстарда тұрды, тіпті жергілікті көсемге азық-түліктерінің бір бөлігін берген де шығар? Палеолит дәуірінің әйелі аяқ астынан тапқырлық танытып, құрбысына: «Мына тұқымдарды егіп, жас өскіндерді күтіп, піскен кезде неге жинап алмасқа?» деп айтпағаны анық қой. Бұл үрдіс кішкентай топтардың аңдаусыз, байқаусыз шешімдер қабылдап, көзге көрінбейтін өзгерістер жасау арқылы жүрген сияқты. Аграрлық революция24 жасалды, адамзат оны қолдады.

Жаһандық температу­раның өзгеруі және ежелгі шаруашылық. Плейстоцен – климаттағы салқындау және жылыну циклдерімен сипатталатын ұзақ геологиялық кезең. Голоцен – бертінгі жылыну немесе мұздықаралық кезең. Соңғы Дриас – температураның 1200 жылға созылған уақытша төмендеу кезеңі. Аграрлық шаруашылықтың қалыптаса бастағанда көтерілген жаһандық температура адамның шаруашылықпен айналыса бастауына мүмкіндік туғызғанын дәлелдей ала ма?

Ғалымдар алғашқы шаруашылық б.з.д. 9600 жылдан кейін толығымен пайда болып, бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан жаһандық климаттың жылыну циклі – Голоцен кезеңінің басталуымен тығыз байланыста болғанын бірауыздан мақұлдайды. Плейстоценнен Голоценге өту арасындағы өтпелі кезеңде жаһандық температура ғасырлар бойы аздаған градусқа ғана көтерілді. Алып мұз қатпарының еруі мен жауын-шашынның көбеюі Солтүстік жартышар аумағындағы ұсақ жануарлар, теңіздегі тіршілік пен ормандардың жанданып, көбеюіне жағдай жасады. Кей аймақтарда ерте Голоцен кезеңі жеуге жарамды әрі нәрлі дәндері бар жабайы шөптердің алуан түрінің өсуіне қолайлы экологиялық ортаның жаңадан қалыптасуына ықпал етті.

Адамзаттың жабайы дәндерді жүйелі түрде жинап, оны тұтынғаны жайлы ең алғашқы деректер Солтүстік-Шығыс Африкадағы Ніл өзені мен Қызыл теңіз аралығындағы алқаптан (қазіргі Судан мен Эфиопияның бір бөлігі) табылды. Тас кескіштер мен тегістеуші құралдардың табылуы осы аймақтағы терімшілер мен аңшылар б.з.д. 16–13 мың жылдар аралығында дәндерді қуырып жеп немесе үгіп, дайындап барып тұтынғанын дәлелдейді. Дәндерді жинау идеясы б.з.д. 11 мың жылдар шамасында Ніл аймағынан Құнарлы жарты ай жеріне дейін таралуы мүмкін. Тарихшылар бұл құбылысты адамдардың ертедегі көшімен байланыстырады, олардың шағын тобы Африкадан Оңтүстік-Батыс Азияға бет алған шығар.

Құнарлы жарты ай аймағының біршама жоғары әрі жақсы суарылатын қырларында терімшілер мен аңшылар қауымы бірдәнекті және эммер бидайының, арпа мен қарабидайдың арғы тегі болған жабайы дақылдарды тауып, жинай бастады. Осы дақылдардың дәмді әрі тойымды ас екенін, оларды шақпақ тастан жасалған өткір кескішпен жинауға болатынын білген қауымдар дақылдардың шоғырлана өскен алқабына таяу жерлерге айлар бойы тұрақтап қалды. Ақыры олар арам шөптерін тазалап, суарып, тыным бермейтін құстар мен кеміргіштерді қуып тастап, дәнді дақылдар егуге кірісті. Жабайы дәнді дақылдар басқа азық түрлеріне қарағанда нәрлі болғандықтан кейбір қауымдар осындай өсімдіктер қаулап өсетін аймаққа жақын жерге тұрғылықты түрде қоныс аударды. Осылайша олар отырықшы қауымға айналды. Отырықшылық Оңтүстік-Батыс Азияда б.з.д. 11000 жылдар шамасында пайда болғаны белгілі. Құнарлы жарты ай жеріндегі алғашқы қоныстар – тас пен ағаштан жасалған «дөңгелек жертөлелер» еді. Осындай шағын қоныс тұрғындары қайнатқан, қуырған немесе нан пісіру үшін ұнтақталған бидай, арпа, қарабидайды тамаққа пайдаланды. Сонымен қатар олар жақын маңдағы өсімдік тамырларын, жеміс пен жаңғақ теруді, ұсақ аңдар мен бөкендерді аулауды тоқтатпады. Егіншілік, малшылық, терімшілік пен аңшылық бірнеше мың жыл бойы бір-бірімен қатарласа дамыды, бір-бірін толықтырды.

Аграрлық революция – табиғат берген азықты жинау сатысынан биіктеп, тұтыну үшін өсімдіктерді жерсіндіру мен жануарларды қолға үйрету арқылы өнім алу сатысына өту.

Қолға үйрету қадамдары

Жабайы дақылдарды иемдену бір басқа. Ал өсімдіктер егіп, жануарларды қолға үйретудің жөні мүлде бөлек. Өсімдіктер мен жануарлардың көбею жолдарына ықпал жасай отырып, оларды дәмі, көлемі, то­йымдылығы жағынан тартымдырақ ету, сондай-ақ өсіру, жинау, өңдеу мен пісіруді жеңілдету арқылы генетикалық құрылымын өзгерту жұмыстары басталды. Адам баласы жаңа өсімдік түрін ойлап тапқан жоқ, бірақ олар көзге көрінетін нақты өзгерістері, яғни оларды пайдалы ететін ерекше белгілері бар өсімдіктерді сұрыптай алды.

Өсімдіктер мен адам баласының қатар өрілген тағдыры. Ерте Голоцен кезеңінің терімшілері мен аңшыларының жабайы өсімдіктер жайлы көп нәрсе білгені даусыз. Олар өсімдіктер дүниесі арасынан жеуге тұрарлық өсімдіктерді тым мардымсыз, майлы, ащы, тіпті өте улы өсімдіктерден ажырата білді. Біріншіден, адамдар қалаған өсімдікті қалай қолдан егуге бейімдегенін өздері де түсіне алмай қалған болуы керек. Олар жеуге жарамды деген дәнді дақылдардың кең таралуына кездейсоқ ықпал жасап отырған. Өйткені тұқым қалдықтары көп жағдайда қоныс маңайында, әсіресе айналадағы қоқыс төгетін орындарда қайта өсіп шықты. Адамдар қоныстарына жақын жерде өсіп тұрған өсімдіктерді бақылап, оларды қоршаған ортадағы басқа жабайы өсімдіктерден еш қиындықсыз ажырата алды. Жылдар өте, ұрпақ пен ұрпақ осы әрекетті қайталай отырып, қалаған өсімдіктерін өсіріп, арам шөптерден тазартып отырды. Осы үдерістің ең басында адамдар жерде жатқан дәндер мен кейінірек өсіп шыққан жаңа өсімдік арасындағы байланысты аңғарған шығар. Соның нәтижесінде қажет дәнді егіп, өнімділікті арттыруды игерді. Ақырында олар әрекеттерінің неге апаратынын білместен, таңдаулы гибрид шығарып, тұқым түрін одан ары жақсартты. Адам мен оның шаруашылық өнімі бір-біріне тәуелді болған кезде өсімдіктерді толығымен қолдан екті. Демек, қауымдар азық-түлікпен қамтамасыз етудің маңызды көзіне айналған, генетикалық тұрғыдан өзгеріске ұшыраған өсімдіктерге сенім арта бастады. Өсімдіктердің өзгергені сонша, олардың жабайы табиғатта арнайы күтімсіз өсуі күмәнді болды.

Дүниежүзінің алғашқы шаруалары жайлы ойлағанда негізінен қыздар мен әйелдерді көз алдымызға елестетеміз. Палеолит қауымдары арасындағы еңбек бөлінісі анық көрініс таппағанымен, бала емізу мен кішкентайларға қарау үшін тұрақтарына жақын жүруге мәжбүр болған әйелдер сол жерде өсетін, жеуге жарамды өсімдіктердің сарапшыларына айналды. Ерлер тұрақтан алшақ жерлерде аң аулап жүргенде, әйелдер әдейі немесе өздері де аса мән берместен өсімдіктерді генетикалық деңгейде бейімдеумен айналысты.

Жануарларды қолға үйрету. Адамзат пен жануарлар да алғашында еріктерінен тыс үйреністі. Қасқырдың бір түрінен тараған ит – өндіруші шаруашылық қалыптаспай тұрып-ақ, бірнеше мың жыл бұрын Оңтүстік-Батыс Азияда адам баласының серігіне айналды. Қасқырлар тамақ қалдықтарын іздеп, қауымдар тұрағы маңында қаңғырып жүрген болар. Саяқ жүретін жануарлар табиғатынан адам баласынан қатты сескенбейді, тұраққа жақын жүруге бейім келеді. Адамдар басқаларға қарағанда жуасырақ жануарлардың бірнешеуін қолға түсіреді. Олар бөтен адамдар тұраққа жақындаған кезде иттердің үргенін мақұл көрген шығар. «Тұтқындағы» азулылар бірнеше ұрпақ ауыстырғаннан кейін аңшылықтың айырылмас бөлігіне және қоныс қорғаушыларына айналды, ендігі жерде олар алыс туыстары болған қасқырлармен бірге табиғатта тіршілік ете алмайтын дәрежеге жетті.

Егін ору балеті. Оңтүстік-Шығыс Алжирдегі Тассил-н-Аджер аймағындағы жартас бетіне салған осы суретте әйелдер әдемі иіле, егін жинап жүргені бейнеленген. Суретші осы бейнелерді б.з.д. 5000–6000 жыл аралығында, Орталық Сахара бүгінгіден әлдеқайда дымқыл аймақ болған кезде тасқа түсірген.

Оңтүстік-Шығыс Түркиядағы адам қоныстарына тиесілі болуы мүмкін деген шошқа сүйектері сүтқоректілердің осы түрін адамдар шамамен б.з.д. 10 000 жылдары қолға үйреткенін дәлелдейді. Соңғы жылдары айтыла бастаған пікірлерге сай, шаруашылықтың бастапқы кезінде адамдар шошқа ұстады, көп ұзамай олардың қатарына қой, ешкі, ірі қара қосылды. Оларды ет пен сүт үшін ғана емес, ғұрыптық құрбандық немесе қауымның мейрамдарында пайдалану үшін де қолға үйретті1. Уақыт өте қауым мүшелері осы әрекеттерінің қаншалықты тиімді екенін түсіне бастады. Жануарлар азық-түлікпен қатар, терінің, жүннің, жүк көлігінің таптырмас көзіне айналды. Адамдардың жабайы жануарларға қарағанда қолға үйреткен малға тәуелділігі артты. Қолға үйреткен шошқа, қой, ешкі және ірі қара генетикалық өзгерістерге ұшырады, яғни денелері кішірейді, сезім мүшелері өзгерді – бұрынғы қырағылығы мен аяқ астынан қашуға деген бейімдігінен арыла бастады. Бұл жануарлар ендігәрі жабайы ортада тіршілік ете алмайтын күйге түсті. Адамдар пайдалы жануарларды бірте-бірте сұрыптап, тұқымын көбейте бастады. Мысалы, жүні жұмсақ әрі қалың ешкілер тұқымын көбейтіп, жүндері қатты дегендерін төлдемей тұрып сойып, азыққа пайдаланды.

Мыңдаған жануар түрінің небәрі он шақтысын ғана азық-түлік, жүн мата және жүк көлігінің көзі ретінде қолға үйретті. Жануарларды қолға үйрету дүниежүзінің түкпір-түкпірінде мыңжылдықтар бойы жүрді. Мысалы, жылқы, түйе, буйвол, есек – шошқаға, қойға, ешкіге қарағанда бірнеше мың жылдан соң ғана адамзат тіршілігінің ажырамас бөлігіне айналды. Археологиялық деректер бойынша, ірі қара малды Сахара шөлінің шығысында қолға үйреткен. Б.з.д. 9000–8000 жылдар аралығында бұл аймақта қазіргіге қарағанда жауын-шашын мөлшері көбірек түсті. Ірі қараны алғаш қолға үйретушілердің үйір мен табынды қысқы уақытта Ніл өзені сағасынан суы жеткілікті Сахара шөлінің ішкері аймағына дейін жаюға мүмкіндіктері болды. Шамамен мың жыл өткеннен кейін қолға үйреткен ірі қара Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістанда пайда болды.

Неолит дәуірінің жаңалықтары

Голоцен кезеңінің басында егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы Афроеуразияның бірнеше бөлігінде бір-бірінен тәуелсіз түрде пайда болды. Ғалымдардың көпшілігі бұл құбылысты жылыну үрдісінің жүйесіз жүруімен байланыстырады. Шамамен б.з.д. 10 800 жылдары жаһандық ауа температурасы аяқ астынан көтерілді, соның салдарынан Солтүстік Атлантикадағы мұздықтар еріп, суық су бірден молайды. Зерттеушілер Солтүстік жартышардағы суығырақ, құрғағырақ ауа райының қайталануын арктика гүлінің құрметіне Соңғы Дриас деп атады (температура диаграммасына қараңыз, 87-бет). Ол 1200 жылға созылып, бірнеше аймақты бірдей мекендеген терімшілерді, аңшыларды және алғашқы егіншілер мен бақташыларды табиғат сынағы күтіп тұр еді. Оның әсері күн суыта бастаған кезде, әсіресе халық саны өскен жерлерде көп байқалды. Үйреншікті табиғи жағдайдың ауысуы қауымдарды дәнді дақылдармен тәжірибе жасауды жылдамдатуға итермеледі, ауа райы өзгермегенде адамдар өсімдіктерді сұрыптар-сұрыптамасы белгісіз еді.

Егіншілікке еріксіз көшкен кейбір аймақ тұрғындары, бейсаналы түрде аграрлық өмір артықшылығына көз жеткізді. Олар азық-түлік қорына сенді, оның қанша уақытқа жететінін болжай алды. Уақытша баспанаға қарағанда тұрғылықты орын-жай анағұрлым қолайлы еді. Қауым өмірі алуан түрлі әрі қызғылықты бола бастады. Балалар, науқас және қарт адамдар барынша қауіпсіз ортада ғұмыр кешті. Отырықшы өмір салты әйелдерге балаларын емшектен ертерек шығаруға жағдай жасады, нәтижесінде әйел тағы да бала көтеру мүмкіндігіне ие болды. Әйел неғұрлым көп бала дүниеге әкелсе, соғұрлым көп сәби аман-есен ер жетіп, отбасы азық-түлікке зәру бола түсті.

Жер өңдеу кең тараған сайын қоныстардың көлемі мен тығыздығы артты, мұның өзі тұрғындарды жаңа жетік құралдар мен әдіс-тәсілдерді ойлап табуға итермеледі. Өнертапқыштықтың неолит дәуірінің25 басындағы осы бір толқыны егіншіліктің гүлденуімен байланысты деп ойлаймыз. Неолиттік жаңалықтар қатарына ұсақ тас кескіштер (микролиттер), иілген орақтар, тас құтылар мен үккіштер және күнге кептірген саз кірпіштен тұрғызған үйлер кірді. Ғалымдар неолит дәуірі Оңтүстік-Батыс Азия мен Еуропада б.з.д. 4500 жылдар шамасында, таспен қатар, мыс құралдар қолданысқа ене бастаған тұста аяқталды деген тоқтамға келген.

Неолит дәуірі – б.з.д. 10 000 жылдардан б.з.д. 4000 жылдарға дейін жалғасқан, жетілген тас құралдардың жасалуымен және өндіруші шаруашылықтың дамуымен сипатталатын кезең.

Аграрлық қоғамдардың таралуы

Егіншілікпен айналыса бастаған біз білетін алғашқы қауымдар Құнарлы жарты ай жерінде пайда болды. Алайда шаруашылық бір-бірінен бөлек, бәлкім жеті немесе сегіз жерде бір уақытта пайда болғанын ескерсек, олардың дәл қайсысы бірінші дамыды деген мәселе мәнін жоғалтады. Австралиядан басқа, адам баласы қоныстанған барлық құрлықтарда б.з.д. 10 000 жылдар мен б.з.д. 3000 жылдар аралығында аграрлық қоғамдар қалыптасты (2.1-картаны қараңыз). Палеолиттің аңшылықтан, терімшіліктен, тас құралдардың баяу даму қарқынынан тұрған 2,4 миллион немесе соған таяу жылмен салыстырғанда, аграрлық революция бір түнде басталды деуге болады.

Өндіруші шаруашылықтың Жерорта теңізінен Үндістанға дейін таралуы. Жерсіндірген бірқатар маңызды өсімдіктер мен қолға үйреткен жануарлар және оларға қатысты жинақталған идея мен технологиялар Құнарлы жарты ай шеңберінен шығып, шығысқа қарай Оңтүстік Азия (Үндістан субконтиненті) мен батысқа қарай Жерорта теңізі жағалауындағы аймақтарға тарады. Жер мен теңізден тұратын осы тұтас белдеу шамамен бір ендік бойында жатыр: күндердің, маусымдардың ұзақтығы бірдей, температура, өсімдіктер популяциясы, мекендейтін жануарлары, жауын-шашынның орташа мөлшері (жылына 20 дюймнен төмен) бір-біріне барынша сай келеді. Осы аймақтың бір шетінен екінші шетіне қарым-қатынас орнату мен саяхаттауға тосқауыл болатын биік тау сілемдері немесе табиғи кедергілері жоқ және Жерорта, Қара, Қызыл, Араб теңіздерінен, сондай-ақ Парсы шығанағынан тұратын су қоймалары кең алқаптың бір ұшын екіншісімен байланыстырып тұр.

Технологияның негізгі кезеңдері. 2,5 миллионға жуық уақыт ішінде технологиялық өзгерістердің баяу дамуының себебі не деп ойлайсыз? Ал шамамен 10 мың жыл бұрын технологияның аяқ асты қарқындауының себебі не?

Осы белдеу тұрғындарының күнделікті тұтына­тын тағамдарының негізін құраған өсімдіктер мен жануарлардың барлығы болмаса да, көпшілігі Оңтүстік-Батыс Азия немесе Солтүстік-Шығыс Африкада алғаш жерсініп және қолға үйренген тәрізді. Жаңа аграрлық шаруашылықтың негізгі азық-түлік түрін бидай (эммер немесе бірдәнекті), арпа, бұршақ дақылдары (жасымық, көк бұршақ, ноқат), қой, ешкі, шошқа, сиыр және зығыр (мата жасау үшін) құрады. Аталған «бас дақылдар» мен қолға үйреткен жануарлар аймақтың көп бөлігінің климатына бейім келді. Сол себепті, небәрі бірнеше мың жыл ішінде олар осы аймаққа толығымен тарап кетті. Мақта мен баклажан сияқты бірнеше маңызды өсімдіктер алдымен Үндістанда қолдан өсіріліп, кейін батысқа – Оңтүстік-Батыс Азия мен Жерорта теңізі аймағына қарай тарады.

Аграрлық өмір салты екі түрлі әдіспен таралды. Оның бірі – мәдени таралу, яғни, өндіруші шаруашылық туралы идеялардың таралуы. Адамдардың ауыл шаруашылығы туралы ақпаратты бір-бірімен бөлісуі аймақтық саудамен байланысты болған тәрізді. Синай түбегінен – мыс, Жерорта теңізі жағасынан – ұлутастар, Өлі теңізден – тұз, Анадолы (қазіргі Түркия) кен­дерінен өндірген жанартау шынысы – обсидиан бір жерден келесі жерге толассыз ауысып отырды. Оларды тасымалдаған сатушылар өздерімен бірге тұқымдарды, жануарларды және шаруашылық құралдарын бір қоныстан екінші қонысқа алып жүруі де мүмкін, осылайша, аймаққа тән өндіруші шаруашылық тәжірибесі жаңа өңірге тарады. Екіншіден, өндіруші шаруашылықтың таралуы халықтың өз жерінен басқа мекенге қоныс аударуына да байланысты. Мысалы, бидай, арпа, ірі қара, қой, шошқа, сонымен қатар жинақталған білім мен жетілген еңбек құралдарына негізделген шаруашылық б.з.д. 7000 жылға дейін Оңтүстік-Батыс Азиядан Еуропаға қарай тарала бастаған болар. Оның себебі: егіншілер мен малшылар Жерорта теңізін жағалай батысқа немесе Балқан түбегі мен Дунай өзені алқабына қарай көшті.

Дүниежүзін жайлаған егіншілер мен малшылар. Үндістаннан Жерорта теңізіне дейінгі аралықтан басқа аймақтарда өсімдік өсіру мен мал бағу бірнеше жерде дербес дамыды. Осы жаңашылдықтың дамыған бір аймағы: Сары өзеннің (Хуанхэ) ортаңғы ағысынан оңтүстікке – Янцзы өзеніне дейін созылып жатқан Солтүстік Қытай. Солтүстік Қытайдың осы аумағы б.з.д. төртінші мыңжылдықта, бүгінгі күнмен салыстырғанда, әлдеқайда ылғалды еді. Адамдар күріш пен тарыны (бүгінгі таңда Қытайдың ең маңызды дәнді дақылдары) б.з.д. 7000–6500 жылдар аралығында қолдан еге бастаған тәрізді. Сары өзен бойындағы егіншілер жеңіл, қопсымалы, тығыздалмаған сары топырақты ұшталған қарапайым ағаштармен өңдеді. Олар азық сақтайтын шұңқырлары бар, жертөлелі шағын қыстақтар тұрғызды, тас балталар мен жүзі кетілген пышақтар пайдаланды, шошқа мен тауық өсірді, марқұмдарын соңғы сапарға аттандыру үшін жерледі.

Африкадағы Эфиопияның таулы аймақтары, Сахара шөлінің оңтүстігіндегі саванналар және одан оңтүстікке қарай созылып жатқан тропиктік ормандар шамамен б.з.д. 10000–5500 жылдар аралығында өз бетінше қолға үйрету мен өсімдіктерді мәденилендірудің жеке орталықтары болды. Топырақ пен климат жағдайына қарай ақ жүгері, тары, ямс және басқа дақылдар өсіріп, тұтынды. Азияның тропиктік белдеуінде, қазіргі Тайланд жерін мекендеген адамдар шамамен б.з.д. 7200 жылдары күріш еге бастаған тәрізді. Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан Жаңа Гвинея тұрғындары б.з.д. 7000 жылдар шамасында қант қамысын, ямс және бананның белгілі бір түрлерін өсіре бастады. Солтүстік және Оңтүстік Америка халқы өндіруші шаруашылықты Афроеуразияның ықпалынсыз дамытты. Бұл жайтқа 4-тарауда қайтып ораламыз.

Қоныстардың дамуы

Өте төзімді саяхатшылардан құралған топ б.з.д. 5000 жылдар шамасында Оңтүстік-Шығыс Еуропадан Үндістанның солтүстік-батыс шекарасына дейінгі 2600 миль жерді кезіп өтсе (ондай саяхат, әрине, мүмкін емес), әр түні тастан, кірпіштен немесе ағаштан тұрғызған он шақты дөңгелек не төртбұрышты қоныстарды паналаған шығар. Оларды паналатқан үй иелері шағын ауласында дәнді дақылдар мен бұршақ тұқымдастарын өсіріп, аздаған шошқа, қой немесе сиыр бағып, қоныс маңында аңшылықпен айналысып жүрген болар еді. Олар жүннен, жануар қылшықтарынан, өсімдік талшықтарынан тоқыған киім, сондай-ақ тері мен жүн жамылды. Олардың мүлкі – түрлі тастар жиынтығы, сүйектер мен ағаш құралдар, дәнді дақылдар және басқа да азық-түлік болды.

Тамақ пісіру, сақтау және тасымалдауға арналған құтылардың сан алуан түрі – тұрмыстық заттар қатарын толықтырады. Су өткізбейтін, отқа төзімді және қолда бар саздан жасаған қыш құмыра – неолит дәуірінің ең негізгі жаңалығы. Олай деуімізге тағы бір себеп, оны пайдалану арқылы нәрлі жұмсақ ботқаға айналған тойымды өсімдік тағамы адамның күнделікті тұтынатын азығын түрлендірді, әсіресе балалар мен тісі түскен қарттар үшін оның пайдасы ерекше еді. Тас немесе ағашқа қарағанда саз балшық қалыпқа оңай көніп, ошақта, кейін пештерде өте жоғары температурада күйдірілді. Қышты «күйдіру» кезінде оның құрамындағы су кеуіп кетеді де, ол қатаяды. «Қыш құмыралар революциясын» жасаушылар – егіншілер емес, терімшілер мен аңшылар болған сияқты. Ең ежелгі қыш сынықтары Солтүстік Қытайдан табылып, 18 мың жылдай уақыт бұрын жасалғаны анықталды. Жапонияның алғашқы адамдары бірнеше мың жыл өткеннен кейін қыш құмыралар жасай бастаған. Жартышардың батыс бөлігіндегі ең ежелгі керамика Сахара шөлінен табылды, мұндағы адамдар б.з.д. 9000 жылдар шамасында жабайы өсімдіктің дәндерінен тамақ пісіру үшін қыш ыдыстарды пайдаланды. Оңтүстік-Батыс Азияның шаруалар қауымында керамикадан жасалған құтылар одан екі мың жыл кейін пайда болды.

Қышты қарапайым пеште күйдіру барысында кентастарды жеткілікті деңгейде қыздыру арқылы одан мысты балқытып, айырып алу туралы ой туындауы мүмкін. Мысты суытып, қайта қыздырып, содан кейін одан құрал немесе әшекей бұйым жасауға болады. Анадолының шаруалары мыс өңдеу дәуірін б.з.д. 5000 жыл шамасында бастап кеткен сияқты. Небәрі бірнеше ғасыр ішінде, бәлкім, сол аймақтың өзінде, адамдар білезік, мүсін, кескіш және басқа да қажет заттар жасау үшін мысты балқыту мен оны қыш қалыпқа құюдың одан да күрделі жолдарын ойлап тапқан шығар. Дегенмен таза мыстан жасалған құралдар тастың орнын баса алмады. Тым жұмсақ әрі майысқақ болғандықтан, ұзақ уақыт қолдануға жарамады. Шамамен 2000 жыл ішінде Батыс Еуропадан Қытайға дейінгі қоғамдар мыс металлургиясын ойлап тапты немесе ол туралы жат жерлік адамдардан білді.

Ежелгі қыш құмыра. Б.з.д. 12 мың жылдар шамасында жасалғаны анықталған, Жапонияның Дземон мәдениетіне тиесілі бұл құмыра керамика сынықтарын қайта құрастыру арқылы қалпына келтірілді.

Шаруашылық қалыптасқан аймақтарда қоғамдық қатынастар да күрделенді. Еңбек бөлінісі әлі де қарапайым, ересек әйелдер мен ер адамдар бір-біріне тең қараған болар. Шаруашылық жүргізу жұмыстарында және жүннен, зығырдан, мақтадан, құрақтан киім, тор, себет пен басқа да тіршілікке қажет заттарды тоқуда ерлер мен әйелдер бірдей ептілік танытып, күш жұмсады. Қоныстарда бірнеше үлкен отбасылар бір-біріне өте жақын орналасқандықтан, көпшіліктің шешімін бақылайтын және жеке адамдар арасындағы дау-дамайды шешетін көсемдердің пайда болуы заңдылық еді. Көсемдер күш-қуатының, парасатының және құдайлармен байланыс орната алу қасиетінің арқасында дараланды. Сонымен қатар бір жерде тұрақты қоныстану мен шаруашылық жүргізудегі жетістіктер отбасылардың байлық жинауына жағдай жасады. Кейбір тұрғындар басқаларға қарағанда артық азық-түлік қорын жинағаннан кейін-ақ әлеуметтік теңсіздіктің туындауына қажет жағдай қалыптасты. Егіншілік, малшылықпен алғаш айналыса бастаған Оңтүстік-Батыс Азия мен басқа аймақтардағы жерлеу орындарын қазу барысында тұрғындардың көпшілігі жұпыны жерленгеніне қарамастан, кейбір адамдардың, арасында балалар да бар, әшекейлермен және басқа да құнды бұйымдарымен бірге жерленгені анықталды. Бұл айырмашылықтар кейбір отбасылар басқаларға қарағанда жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болғанын, біреулердің басқалардан жоғары тұруы – әлеуметтік иерархияның қауымдық өмірдің бір бөлігіне айнала бастағанын білдіреді.

Таңғажайып қоныстар

Оңтүстік-Батыс Азиядағы бірнеше аграрлық қоныс қалдықтары көлемі мен күрделілігі жағынан бірден назар аудартады. Солардың бірі – көне Иерихон, Иордан өзенінің жанындағы бұл қоныс жұртында әлі күнге дейін қала бар. Б.з.д. 7000 мың жыл шамасында тұрғындар биіктігі 3,4 метрдей, қалыңдығы 1,5 метр болатын тас қабырғалы үйлерін бір-біріне жапсарлас салған. Сондай-ақ олар ор қазып, мұнара тұрғыз­ған. Азық-түліктерін, су қорын, сауда заттарын қорғау үшін осындай әрекетке барған шығар. Ежелгі тұрғындар әлі де қоршаған табиғи орта берген қоректерді теруді жалғастырған. Қабырғаларды тұрғызу үшін шеберлік пен ұжымдасудың анағұрлым күрделі деңгейі қажет еді, сол себепті қалада әжептәуір күрделі қоғамдық құрылымның болғаны анық. Бұл құрылымға көшбасшылардың таңдаулы табы мен халықтың басым көпшілігі арасындағы бөлініс те кірген.

Осы күнге дейін табылған ең ірі неолиттік орталық – Чатал-Хююк (CHAH-tahl HOO-yook). Анадолының оңтүстік орталығының шұрайлы жазығында орналасқан бұл ескерткіштің жасы б.з.д. 7000 жылдарға жатады. Жер көлемі – 32 акрға жақын, дәуірлеген кезде халқының саны 10 мыңға жуық болған сияқты. Қоныста саз балшықтан соққан мыңдаған үй бір-біріне өте тақау орналасқаны сонша, көшелерге мүлдем орын қалмаған. Тұрғындар бір үйден келесі үйге көпсатылы төбелердің үстімен өтіп, төбеден ағаш сатылар арқылы ішке түскен. Кейбір үйлер бірнеше бөлме мен жоғары қабаттардан тұрған. Тұрғындар от жағатын бөлме, қыш пеш, отыру мен ұйықтауға арналған орындары бар кең бөлмелерде үй тіршілігімен айналысқан. Жергілікті құдайларға (олар туралы біліміміз мардымсыз) сыйынатын ғибадатханалар ретінде пайдаланған кейбір бөлмелер саз мүсіндірмен, бедерлі мүсіндермен, адамның күнделікті өмірінің сәттері бейнеленген қабырға суреттерімен безендірілген.

Чатал-Хююк тұрғындары өзен жағасында дәнді дақылдар, бұршақ өсіріп, қой, ірі қара бақты. Олар жақын аумақтағы төбешіктерден бадам, алма, жабайы алма жинап, бөкен аулады. Материалдық деректерге қарағанда қоғамдық өмір отбасы бірлестігіне негізделді. Әр отбасы таң ата шаруашылықпен айналысуға немесе азық табуға шығып, кеш бата баспаналарына оралған. Сонша адамның құмырсқаның илеуіндей құжынаған үйлерде не үшін бірге тұрғаны беймәлім, бір анығы: қоныс екі ғасырға жуық уақыт бойы гүлденіп, б.з.д. 5400 жылдар шамасында толық құлдыраған.

Чатал-Хююк. «Чатал-Хююк қонысы қала ма немесе саны тым көп халқын асырауға жеткілікті азық өндіруге шамасы жетпегендіктен жойылған, көлемі үлкен шаруашылық мекені ғана ма еді?» деген мәселеде ғалымдардың пікірі бір жерден шықпады. Құрылысшылар үй арасында не себепті көшелер салмады деп ойлайсыз?

Осы уақыт шамасында Қара теңіздің батысы мен Дунай өзені алқабының жоғары жағында тұрақтаған егіншілер мен бақташылар екі мың үйге дейін жететін қоныстар тұрғыза бастады. Шаруашылығы бидай, арпа, ірі қара мен қой өсіруге негізделген бұл қоныстар ағаш діңгектерден жасалған қоршаулармен қоршалды. Ағаш немесе гипстен тұрғызған кейбір үйлердің бірнеше бөлмесі болды және екі қабаттан тұрды. Археологтар «Көне Еуропа» деген атаумен белгілі, б.з.д. 5500 мен 3500 жылдар аралығын қамтыған материалдық мәдениет сабақтастығын осы қоныстардан байқады. Бір-біріне тікелей байланысы бар, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның көп бөлігін қамтыған бұл қоғамдар арнайы өрнектелген қыш құмыралар, алтын және мыс әшекейлер, балқытқан мыстан құйған балта мен пышақ сияқты құралдар жасады. Дамудың бұл деңгейінде әлеуметтік жіктелістің болғаны айдан анық. Археологтар әйелдердің кішкентай мүсіндерін көптеп тапқан, олар белгілі бір құдаймен немесе ошақ қасында сыйынатын рухтармен байланысты болуы мүмкін. Табылған басқа да олжаларға қарағанда алтын мен мыс, сонымен қатар Эгей теңізінен келген сәндік ұлутастар саудасы Оңтүстік-Шығыс Еуропаның шаруашылықпен айналысқан басқа да қалалары, қоныстары арасында жүрген.

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Эци: Неолит дәуіріндегі жиһанкез

5300 жыл бойы қатып жатқан мумияның зерттеулеріне сүйене отырып, Эцидің адам бойымен бірдей кейпін екі дат суретшісі жасап шықты.

Б.з.д. 4000 жыл шамасында Еуропада егін, мал шаруашылығымен қатар, қоныстарда тұру салты толығымен қалыптасты. Алайда мұндай жолмен тіршілік ету Оңтүстік-Шығыс Азиядан құрлық арқылы ауысуы мүмкін. Осы аймақтың неолит дәуіріндегі өмірі жайлы мәлімет бере алатын қызғылықты деректің бірі – мұздық астында 5300 жыл бойы қатып жатқан адамның денесі.

Италия Альпісіне жорыққа аттанған екі турист 1991 жылы Австриямен шекаралас жерден адам мәйітін табады. Содан бері жүргізген қажырлы зерттеулер нәтижесінде бұл адамның б.з.д. 3300 жыл шамасында қайтыс болғаны анықталды. Зерттеушілер мәйіт табылған жердің құрметіне бұл адамға Эци деген ат берді. Қайтыс бола салысымен қатып қалғандықтан, оның денесі бұзылмай сақталған. Ауқымды сынақтар мен ДНҚ талдамалары Эцидің өмірі мен өлімі жайлы ғалымдарға тұтас ақпарат алуға мүмкіндік берді. Ол бақташы немесе аңшы болуы ықтимал. Сондай-ақ жауынгер немесе өз қауымының көшбасшысы да болуы мүмкін, себебі оның қолында құнды заттар, жүзі мыс, сабы шілік ағашынан жасалған балта болды.

Эцидің бойы 5 фут 5 дюймге таяу, салмағы 110 фунт26. Ет, дәнді дақылдар, жемістер және өсімдік тамырларымен қоректенген. Альпі тауларының суық климатынан қорғану үшін иленген тері және мал сіңірлерін пайдалана отырып, бір-біріне жалғап тіккен терінің бірнеше түрінен тұратын киім киген. Қазба барысында оның бас жағынан аю терісінен жасалған бас киім табылды. Аяғын жылы ұстау үшін тері аяқ киіміне шөпті нығыздап салған. 45 жасында көз жұмған Эциден ішек инфекциясы мен буын ауруларының белгісі анықталды. Ол денесіне елуден артық сурет салған, алдымен теріні тіліп, сол жерге ағаш көмірін жағу әдісін пайдаланған. Бір қызығы, сурет бедерленген дене бөліктері акупунктура нүктелерімен тұспа-тұс келеді. Бұл буын ауруын жеңілдету үшін акупунктура нүктелеріне әсер ету арқылы емдеудің ең алғашқы белгілері болуы мүмкін.

Эцидің жанынан табылған заттарға қарағанда, ол қайтыс болатын күні бірнеше қару-жарақ асынып жүрген: балта, шақпақтас жүзді пышақ, садақ пен жебелер және әлі толық анықталмаған құралдар. Сонымен қатар бірі жидекке, екіншісі саңырауқұлаққа арналған екі себет және от тұтату саймандары да болған.

Қайтыс болатын күні Эци жалғыз емес еді. Алғашында ғалымдар оны таудағы алай-дүлей боранның құрбанына айналды деген тоқтамға келді, алайда денені ары қарай зерттеу барысында бұл оқиға шиеленіске толы екені анықталды. Жазылмаған жаралар мен жарақаттар оның қайтыс болардың алдында әлдебіреулермен қақтығысып қалғанын айғақтайды. Оны біреу садақпен атқаннан кейін иығында шақпақтастан жасалған жебе қалып қойған. Басындағы жарақаттан қайтыс болуы да мүмкін, бірақ ол жарақатты құлағаннан әлде ауыр соққыдан алғанын біле алмадық. Нақты дәлелдер болмағанымен, кейбір ғалымдардың пайымдауынша, жауласқан бір топ Эци және оның қауым мүшелеріне шабуыл жасап, нәтижесінде ол өмірмен қоштасқан.

Эци және оның қауымы жайлы білгіміз келген жайттар көп болғанымен, оның денесі мен заттарын зерттеу барысында алған мәліметтерден неолит дәуірінің соңындағы қарапайым батыс еуропалықтың өмірінің кейбір қырын ғана көз алдымызға елестете аламыз.

Сыни пайым

Эци жайлы қолда бар деректерге сүйене отырып, б.з.д. 3300 жылдар төңірегіндегі Батыс Еуропа қоғамының жалпы сипаты жайлы не айта аласыз?

Афроеуразияда егіншілік пен мал шаруашылығының шекарасы кеңейе түскен сайын халық саны да тоқтаусыз өсті. Дегенмен шамамен осыған дейінгі тоғызыншы мыңжылдық пен бесінші мыңжылдық аралығында шаруашылықты жүргізудің технологиясы халық санының жергілікті азық-түлік қорына сай келетін белгілі бір деңгейден асуына кедергі болғаны айтпаса да анық. Инд-Жерорта теңізі аймағының үш бөлігінде б.з.д. 4000 жылдар шамасында ауқымды өзгерістер басталды. Бұл аймақтарда өндіруші шаруашылық қарқындап дамыды, халық саны еселене түсті және жұрт тығыз орналасқан мекендер, яғни қалалар ең алғаш рет пайда болды. Аталған құбылыс осыдан алты мың жыл бұрын басталды, бұл – адамзаттың жер бетін басып жүрген уақытының небәрі 3 пайызына ғана тең мерзім.

Алғашқы күрделі қоғамдар

оЙЛАН: Тигр-Евфрат, Ніл және Инд өзендері алқаптарындағы күрделі қоғамдар қалай қалыптасты және қандай жолдармен қарым-қатынас орнатып, қоршаған орталарын өзгертті?

Дәстүрлі түрде өркениет деп атап жүрген қоғамдық құрылым формасы – күрделі қоғам27 ең алғаш Тигр-Евфрат, Ніл және Инд өзендерінің алқаптарында қалыптасты (2.2-картаны қараңыз). Бұл қоғамдардың «күрделі» болуы халық саны мен тығыздығына, қоғамдық институттардың, кәсіптердің, технологиялардың, басқару жүйесінің күрделі, әралуан және жасампаздық еркіндіктің сан қырлы көрінісіне байланысты (2.1-кестені қараңыз). Өндіруші шаруашылық сияқты, күрделі қоғам да адамзаттың ғасырдан-ғасырға жалғасқан күнделікті шешімдерінің нәтижесінде қалыптасты, алайда ешкім осы тәжірибелердің қандай күшке ие екенін білген жоқ. Күрделі қоғамды керемет идея деп есептеген егіншілер мен малшылар оны қалыптастыруды немесе оған қандай қадам жасау арқылы жететінін әдейі ойластырған жоқ. Керісінше, бірнеше жерде халық санының өсуі мен климат өзгеруінің, адам баласының азық-түлік өндіруіндегі жетістігінің өзара серпінді әрекеті әсерінен палеолит дәуірінің аңшылары мүлде болжап білмеген жаңалықтарға алып келді.

Алғашқы күрделі қоғамдарда әлеуметтік құрылымның анықталған түрі болғанымен де, Тигр-Евфрат (Месопатамия), Ніл және Инд аңғарындағы қоғамдарда басқару және наным-сенім жүйенің, сәулет өнерінің, әдебиеттің және осы іспеттес басқа да құбылыстардың айрықша үлгілерінде көрініс тапқан мәдени стильдер қалыптасты. Осы мәдени өзгешеліктер физикалық және табиғи ортаның, әлеуметтік топтар арасында әрекеттесудің серпінін және қарапайым ғана тарихи оқиғалар ағынының негізгі айырмашылықтарын айқындады. Әрине, бұл айырмашылықтар қоғамның туабітті немесе өзгеріссіз қалған белгілері деген сөз емес. Күрделі қоғамды мәдени тұрғыдан ерекшелейтін мәдени элементтер өзгерістерді қабылдауға бейім келеді. Себебі жергілікті қоршаған ортаның жағдайы тоқтаусыз өзгереді, қоғамды құрайтын топтар арасында әлеуметтік шиеленістер мен қақтығыстар пайда болып, бөтен адамдар мен бөтен ойлар сырттан келіп қосылады. Өркениет – өзгермейтін, жан-жағы тұйықталған мәдени құты емес, дүниежүзі тарихының осы тұсын есімізден шығармауымыз керек.

Фунт (латынша: ponds) – салмақтың көп тараған байырғы өлшемдерінің бірі. Ағылшынның сауда фунты 453,6 грамға тең.

Күрделі қоғам – өркениет деп те аталатын осы қоғам түріне мынадай сипаттардың басым бөлігі тән: халықтың тығыз орналасуы, аграрлық экономика, қалалар, күрделі әлеуметтік иерархия, күрделі кәсіби мамандану, орталықтанған мемлекет, зәулім құрылыстар, жазу, үстем сенімдер жүйесі.

Месопатамиядағы суару жүйесі мен күрделі қоғам

Ең ежелгі үш күрделі қоғам да Афроеуразияның көп бөлігін алып жатқан шөлейтті жер белдеуі – Ұлы Арид зонасында пайда болды (2.2-картаны қараңыз). Климатологтардың пайымдауынша, Ұлы Арид зонасының батысында, яғни Сахарадан Ұлы Арид шөліне (Тар шөліне) дейін ыстық, құрғақ ауа райы б.з.д. 4000 жылдар шамасында қалыптасып, температура мен жауын-шашын циклдері ауысып тұрды. Алыста орналасқан таулардан ағатын таза судың арқасында ғана бұл жерге халық тығыз орналасуға мүмкіндік алды. Тигр мен Евфрат өзендері бастауын Шығыс Анадолы тауларынан алды, Инд өзені Тибеттегі Гималай тауынан ақты, ал Ніл өзенінің қайнар көзі Ефиопияның қыраттары мен Шығыс Африканың тропиктерінде жатыр.

Тигр-Евфрат өзені алқаптары ең алғашқы күрделі қоғам қалыптасқан жер екені белгілі. Негізінен қазіргі Ирак пен Шығыс Сирия жерін алып жатқан аймақ Месопотамия немесе «Қосөзен аралығы» деген грекше атауымен мәлім. Шамамен б.з.д. 7000 жылдардан кейін Тигр өзенінің шығыс жағасымен қатарласа орналасқан Загрос тауларының суармалы бөктерінде шаруашылықпен айналысқан қоныстар гүлдене бастайды. Таулы өлкелердегі адам саны көбейген кезде егіншілер мен бақташылар жаңа жер іздеп, тау етегіне қарай жылжып, су тасқынынан қалған шөгінділер алқаптарында тұрақтайды. Салыстырмалы түрде тегіс, сәл еңістеу келген аумақты екі өзен сан мың жыл бойы шөгінділермен, яғни лай, саз, құм, қиыршық тастардың қоспасымен байытып келді. Сол жерде алғашқы егіншілер ыстық, құрғақ жағдайда өсетін өсімдіктерді бірте-бірте сұрыптады.

2.2-КАРТА. Ең алғашқы күрделі қоғамдар

Ең алғашқы күрделі аграрлық қоғамдар жауын-шашыны мол жерде емес, шөлейт аймақтарда қалыптасуының себебі не деп ойлайсыздар?

Б.з.д. 5000 жылдар шамасында Оңтүстік Месопотамия бұлақтар, көлдер мен шалшықтар шоғырланған алқап болған. Көктемде таудан аққан су тасқыны алқапқа жайылып, құнарлы тұнбаның жаңа қабаты жер бетіне шөгіп қалатын. Жаз айларында жауын сирек жауғанымен, егіншілер егістік алқаптарын қарапайым тәсілдермен суаратын, бұлақтар мен көлдер жағасына саз-балшықтан қоныстар да тұрғызды. Топырақтың өте құнарлы әрі оңай өңделетіні сонша, егістіктер бидайдың, арпаның, бұршақ дақылдарының, көкөністер мен жемістердің мол өнімін беретін. Суармалы егіндік пен аңшылық, құжынаған шалшықтардан балық аулау отырықшы қауымдарды бірнеше жылға жететін азық-түлік қорымен қамтамасыз етті.

Халық шоғырланған өзен алқабы. Шамамен б.з.д. 4000 жылдардан бастап өзен алқабындағы халық саны күрт өсті, бұл құбылыс Оңтүстік-Батыс Азияда жауын-шашын мөлшерінің азаюына байланысты болуы әбден мүмкін. Судың көктемгі тасуы әлдебір себептерге орай азайып, мүйістер мен шалшықтар суы тартылды. Соның нәтижесінде егін алқаптарына, жайылымдар мен қоныстарға ыңғайлы жерлер босады. Бұрынғыға қарағанда құрғақ ауа райы адамдарды жаңалықтар ойлап табуға итермеледі, мысалы, астық қоймалары салынды және азық-түліктің түрлерін көбейту мақсатында сауда қатынастарын кеңейту жолдарын іздестірді. Евфрат бойындағы жағалауларда қоныстар айрықша көбейді, сондай-ақ көрші қоныстардан экономикалық тұрғыдан басым «теңдессіз қоныстар» көтеріле бастады. Белгілі бір уақытта, шаруалар өгіз бен есекті жеңіл ағаш соқаға жегуді үйренді.

Азық-түліктің артық өндірілуі мен халық санының өсуі қоғамды да өзгертті. Аңшылар мен терімшілер қауымы ерте кездерде мекендеген жерлеріне сыймай, азық көзі азайып, қауым мүшелерін асырай алмаған уақытта бір-бірінен бөлініп, кеңірек қоныс табу үшін жан-жаққа шашырап кететін. Месопотамия тұрғындарында ондай мүмкіндік болмады, себебі олардың тіршілігі егіншілік пен мал шаруашылығына тәуелді еді, ал бұл аймақтағы жерлер егін егіп, мал өсіруге қолайсыз, құрғақ болды. Жазықтағы халықтар астық өндіруде жеткен жетістіктерінің нәтижесінде ірі қоныстар мен қоғамдық ұйымның неғұрлым күрделі түрлерін құруға «мәжбүр болғанын» байқаймыз.

Кәсіби мамандану. Адамдар алқапқа көптеп жиналған сайын жұмыс та күрделене түсті. Артық өнімнің өндірілуі кейбір адамдардың басқа шаруалармен айналысуға уақыты босағанын көрсетеді. Халық санының өсуіне сәйкес қыш шебері, себет тоқымашылар, тас қалаушылар, тас оюшылар, мыс шебері, саудагерлер, жұмысты қадағалаушылар, сарбаз, дін қызметкерлеріне сұраныс та артты. Кәсіби мамандану, бүгінгідей, мамандарды жаңа технологиялар мен өнімдерді сынап көруге ынталандырды. Ал мұндай әрекеттер мамандарды қажет ететін одан да көп кәсіптердің пайда болуына жол ашты.

2.1-КЕСТЕ. ҚОҒАМДАРДЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТҮРЛЕРІ

Сипатты белгілері

Тұтынушы қоғамдар

Алғашқы аграрлық қоғамдар

Күрделі аграрлық және қалалық қоғамдар

Шаруашылығы

Азықты қажет деңгейде ғана аулау немесе теру.

Мәдениленген дақылдар мен қолға үйреткен жануарлардан қажет көлемде ғана өнім алу.

Бірінші кезекте дақылдардан, екінші кезекте қолға үйреткен жануарлардан үстеме өнім алу, сонымен қатар қалалық және ауылдық жерлердегі өндіріс.

Қоныстануы

Уақытша немесе жартылай тұрақты қоныстар мен шағын тұрақтар.

Тұрақты қоныстар, қыстақтар немесе ауылдар бірлестіктері.

Қалалар, қалашықтар, ауылдар.

Кәсіптері

Азық табуға топтың барлық мүшелері қатысады.

Қауымның барлық мүшелері егін екті, мал бақты; кейбір мүшелері арнайы кәсіптік немесе көшбасшылық дағдыларын танытты.

Қауымның басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысты; шағын топтар уақытын толығымен бір кәсіпке немесе қала жұмыстарына арнады.

Әлеуметтік құрылымы

Эгалитарлық топ; айқын әлеуметтік тап бөлінісі жоқ; әлеуметтік қатынастар туысқандыққа негізделді.

Әлеуметтік тап бөлінісі толық қалыптаспады және құбылмалы; нақты бір адамдар немесе отбасылар саяси және діни көсемдер ретінде ерекше мәртебеге ие; әлеуметтік қатынастар жартылай туысқандыққа негізделді.

Әлеуметтік таптардың тұрақты иерархиясы:

а) билеушілер мен ақсүйектер;

ә) білікті қолөнершілер, шеберлер, мамандар; б) ауыл шаруалары және қала жұмысшылары;

в) қоғамдардың көпшілігінде құлдар; жергілікті деңгейде туысқандыққа, мемлекеттік деңгейде билеушіге жаппай бағынуға негізделген әлеуметтік қатынастар.

Гендерлік қатынастар

Эгалитарлық қоғам; ерлер мен әйелдер арасындағы қарапайым еңбек бөлінісі.

Эгалитарлық қоғам; ерлер мен әйелдер арасындағы күрделенген еңбек бөлінісі.

Патриархаттық қоғам; әйелдердің көпшілігі үй тіршілігімен шектелді.

Саяси құрылымы

Эгалитарлық қауымдардың көлемі 100 адамнан аспады; бейресми және құбылмалы билік.

Жеке адамдардың, ақсақалдардың немесе ерекше мәртебеге ие отбасылардың қоныс деңгейіндегі бейресми билігі.

Бір орталықтан басқару, авторитарлық билік, лауазымды тұлғалар иерархиясы және тұрақты салық жүйесі.

Заңдары

Қалыптаспаған әдет-ғұрып заңдары және ырым-тыйымдар.

Күрделене түскен әдет-ғұрып заңдары мен ырым-тыйымдар.

Мемлекет жүзеге асыратын және көбінесе жазба кодекстердегі азаматтық және қылмыстық заңдар жинағы.

Технологиялық өзгерістер

Технологиялық жаңалықтың баяу қарқыны.

Технологиялық жаңалықтар қарқынының, әсіресе ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісінде жылдам өсуі.

Адам тіршілігінің түгелге жуық қырларын қамтыған үздіксіз, кейде бірдей деңгейде жүрмеген, технологиялық және ғылыми жаңашылдық.

Қолдан жасалған орта

Қарапайым, кейде көшпелі сипаттағы баспаналар.

Тұрақты тұрғын үйлер, тас қабырғалар.

Ғибадатханалары, қауымдық азық-түлік қоймалары немесе қорғаныс қабырғалары бар қоныстар.

Халық тығыз орналасқан қалалық тұрғын үйлер, алып ғимараттар мен бекіністер, ғибадатханалар, сарайлар, мазарлар мен қоғамдық алаңдар.

Байланыс

Сөйлеу мен символдар арқылы ойды білдірудің формалары.

Сөйлеу мен символдар арқылы ойды білдірудің күрделі сипаты.

Жазу жүйесі мен символдар арқылы ойды білдірудің күрделі сипаты; таңдаулы жоғарғы топтың ғана сауаттылығы.

Дін

Жергілікті табиғат рухтары мен құдайларға байланысты сенімдер мен жоралғылар.

Жергілікті мекендерімен, табиғатпен және ошақ басын қорғайтын құдайлар және рухтармен байланысты сенімдер мен жоралғылар.

Көп жағдайда орталық саяси билікпен байланысқан наным-сенімдер мен жоралғылардың күрделі жүйесі, дін қызметкерлерінің табы, қасиетті нақылдар (кітаптар); Конфуцийліқ, буддизм мен христиандық сияқты негізгі діни жүйелердің қалыптасу орталықтары.

Экологиялық қолайсыздық және алғашқы қалалар. Месопотамия қоғамы қалыптасуының бастапқы кезеңінде бұл аймақ су көзі мен құнарлы тұнбаларға бай болғаны белгілі. Осындағы қоныстар саны егістік алқаптарын молынан суарудың қажеті болмай тұрған кезде көбейді. Уақыт өте келе су көздері мен топырақты игеру қиындай түсті. Біріншіден, аймақ климаты б.з.д. үшінші мыңжылдыққа дейін құрғақ бола түсті. Сулы-батпақты алқаптар мен өзендер тартылып, адамдар алқаптарға су жеткізу үшін каналдар мен арықтар қаза бастады. Екіншіден, көктемгі су тасуын ешкім болжай алмады. Бір жылдары тасқын кезінде су аз жайылса, кейбір жылдары топан су басты. Соған қарамастан, адамдар Евфрат бойында көптеп қоныстанды, себебі ол Тигр өзеніне қарағанда жоғарыдан төменге баяуырақ ақты. Сондай-ақ осындай климат жағдайында көктемгі егін науқанын су тасқынына дейін жүргізуден басқа амал да жоқ еді. Шаруалар көлдер мен тоғандар маңына су жинап, арықтар арқылы керек кезде егін алқаптарына су жеткізудің жолдарын ойластыра бастады. Су қорларын игеру қиындаған сайын бұрынғыдай жайбарақат күн кешу мүмкіндігі азая берді. Алқапты мекендеген халық саны өсе берді, соған орай ауылшаруашылық өнімдерін өндіруді де арттыруға тура келді. Адамдар қажырлы қайрат пен тамшылап төккен тердің арқасында, кеңейіп, өзен жағасынан барған сайын алыстай түскен егін алқаптары мен жайылымдарға су келіп тұруын қамтамасыз ететін бөгеттер, дамбалар, каналдар мен су қоймаларын салды.

Алқаптағы кейбір қоныстар басқаларға қарағанда ұлғая берді. Және үлкейген сайын адамдар алқапқа көптеп ағыла бастады, себебі үлкен қоныс жұмыс орындары мен сауда-саттыққа мүмкіндік берді. Тіршіліктің жан-жақты қырларын біріктірген бұл қоныстарды қала ретінде сипаттауға да болады. Тұрғындар ауыл шаруашылығынан бөлек, басқа да жұмыстармен және кәсіптермен айналысты, тіршілікке қажет заттардың басым көпшілігін сырттан әкелді.

Месопотамиядағы ежелгі қалалар басты екі аймақта пайда болды (2.3-картаны қараңыз). Ең көне орталық шамамен б.з.д. 4000 жылдардан кейін алқаптың оңтүстігіндегі Шумер (SOO-mehr) деп аталатын жері қуаң аймақта қалыптасты. Осы жердегі құнарлы жазық егін егуге қолайлы болды, алайда егін алқаптары суды жеткізуге болатын аумаққа дейін ғана созылды. Б.з.д. үшінші мыңжылдық басында қалалар кластері оңтүстік алқаптан 150 мильге дейін жоғары созылып, қазіргі Бағдатқа таяу орналасқан Аккадты (AKH-ahd) да алып жатты. Қалалардың екінші шоғыры Cолтүстік Месопотамияда орналасты. Бұл жердің қысы егістіктер мен мал басын асырауға жеткілікті болатындай жауын-шашынды келді. Біраз бөлігі таулы өлкелерден тұратын бұл аймақ қазіргі Солтүстік Ирак пен Шығыс Сирия жерін біріктірді. Осы бір шағын, бірақ гүлденген қалалардың Солтүстік Месопотамияда б.з.д. 3000 жылдар шамасында пайда болғанын және бұл феноменнің оңтүстіктегі Шумердің дамуына елеусіз немесе тіпті ешқандай қатысы жоқ екенін археологтар тек соңғы жарты ғасыр ішінде ғана анықтады. Алайда б.з.д. үшінші мыңжылдық ішінде сауда-саттық және мәдени қарым-қатынастардың дамып келе жатқан тораптары қалалар шоғырланған осы екі аймақты ұзақ уақытқа дейін бір-бірімен байланыстырды.

Шумер және Аккадтағы күрделі қоғам. Б.з.д. төртінші мыңжылдықтан кейінгі ғасырларда Оңтүстік Месопотамияда оннан аса маңызды қала пайда болады. Ең ірі орталығы – Урук еді, б.з.д. 3000 жылдар шамасында бұл қала халқының саны елу мыңға таяды. Бір қызығы, дүниежүзінің ең көне қаласы табиғи байлығы тапшы аймақта өркендеді. Құнарлы топырақтан, кірпішке арналған балшықтан, құрылысқа қажет терек ағашы мен себет тоқитын және шағын қайықтар жасайтын қамыстан басқа, оңтүстік алқаптың берері жоқ еді. Бұл қалаларға тек бір-бірімен ғана емес, сонымен қатар Парсы шығанағын және солтүстігі мен шығысындағы таулы өлкелерді мекендеген халықтармен де сауда жасауға тура келді. Шумер қалаларының ұлғаюы құрылысқа арналған ағаш пен тастың, қоладан бұйымдар жасау үшін мыс пен қалайының, қала жұртының талғамынан шығатын қымбат металдар, асыл тастар мен сән-салтанатқа арналған басқа да бұйымдардың сырт елдерден үздіксіз тасымалданып тұруына тікелей қатысты болды.

Күрделі қоғамдық және еңбек қатынастары, толассыз кіріс-шығыс сауда, гидротехникалық құрылыстардағы үздіксіз жұмыстар халықты ұйымдастырып, басқаратын қуатты көшбасшыларды қажет етті. Мұндай жағдай Шумердің әр қаласында байқалды. Бейбіт өмір мен тәртіп орнату үшін қала басшыларының бойында халықты көндіру, мәселелердің шешімін таба білу және жазалау сияқты қасиеттердің болуы шарт еді. Қала байлығы билеуші бұйрығының орындалуын қамтамасыз ететін әскер мен өкілдерге жұмсалды, қала халқы тыныштық пен қауіпсіздіктің белгілі бір дәрежеде сақталуының өтемі ретінде осы шарттармен келісті.

Қала тіршілігін реттеу үшін қажет болған биліктің жаңа түрі дүниежүзіндегі алғашқы мемлекеттердің пайда болуына әкелді. Ертедегі мемлекет терімшілер мен аңшылардың эгалитарлық қауымынан түбегейлі өзгешеленетін саяси ұйым түрі еді. Шешім қабылдау қарулы күштерге арқа сүйеген билеуші топтың және артықшылыққа ие болған лауазымды адамдардың ғана құзыретіне айналды. Бұл басшылар әлеуметтік шиеленістерді шешуді өз мойындарына алды, кек қайтаруға тыйым салды, бәріне ортақ заң қабылдады, жазалау мен күштеу тек олардың ғана қолындағы шаруа екенін көрсетті. Билікті ең мықты балаларына қалдыруға болатындай дәрежеге жеткен кезде, олар биліктің белгілі бір отбасында ғана сақталуы табиғи әрі дұрыс деген ойды қоғамда орнықтыруға тырысты. Яғни басқарудың осындай жолы қоғамдық тәртіпті сақтап, билікке таласудың алдын алды. Әулеттің28 түп-тамыры осында жатыр.

Шумердің ең көне қалалары тұтас қала кешені мен айналасындағы қоныстар мен шаруашылық алқаптарын біріктірген, бір орталықтан басқарған қала-мемлекеттер29 еді. Ғасырлар бойы Шумер қалалары жер мен табиғи қор үшін бір-бірімен бәсекелесіп келді, кей жағдайда оның соңы қантөгіске ұласты. Қалалар арасындағы соғыстармен ілесе жүрген үздіксіз шиеленістер басқарушы топтың барынша орталықтанған билікті сақтап қалуға деген ұмтылысын, қаланы қоршаған қорған мен күзет мұнарасының барған сайын биігірек әрі қалыңырақ болуының себептерін айқындайтын сияқты.

Дін және абыздарды ұлықтау. Мемлекеттің пайда болуы мен ұйымдасқан дін арасында тығыз байланыс болғанын дәлелдейтін деректер жеткілікті. Ғалымдардың пікірінше, палеолит адамы тіл құдіретіне ие болғаннан кейін бір-біріне «түсіндіруге келмейтін нәрселерді түсіндіруге» тырысқан, мысалы, аспан денелері неліктен көкте қозғалады, жауын не себепті жауады немесе жаумайды, адамдар неге қайтыс болады, қайтыс болғаннан кейін қайда барады деген сұрақтарға жауап іздеді. Жоғарғы палеолиттің ғұрыптық жерлеу орындары мен бейнелеу өнеріне қарасақ, алғашқы қауымдар көптеген құбылысты көзге көрінбейтін тылсым күштер мен рухтардың әрекеттері деп ұққан. Ежелгі Месопотамия егіншілері мен малшылары да қауымдарының амандығын құдіретті тылсым күш иелерінің қалауы деп қарастырғандары даусыз. Жануарлар немесе адам кейпіндегі не болмаса белгілі бір пішіні жоқ құдайларға жалбарынып, егіннен мол өнім алуды, әйелінің бала көтеруін, марқұмның о дүниеге аман-сау жетуін тілеген болар. Адамдар құдайлармен байланыс орнату үшін үйдегі зиярат ету орындары мен қоныстағы ғибадатханаларда рәсімдер атқарып, құрбандықтар шалды.

2.3-КАРТА. Месопотамиядағы ежелгі қалалар

Саргон империясының осы бағытта ғана кеңеюінің себебін немен түсіндіруге болады?

Шумер қалалары өскен сайын олардың ғибадатханалары мен құдайларының құдіреті де артты. Әр қаланың өзіне ғана тиесілі тастан немесе ағаштан бейнесін жасаған басты құдайы болды. Мысалы, Ай құдайы – Нанна (Син деп те аталған) – Ур қаласының жебеушісі болды. Махаб­бат құдайы Инанна мен аспан құдайы Ану – Урук қаласын қамқорлыққа алды. Осы күнге дейін сақталып жеткен, адамды таңдандырмай қоймайтын Урук қаласының Ақ ғибадатханасы Ану құдайға арналған. Кірпіштен салған пирамида пішінді платформа үстіне тұрғызған ғибадатхана қалаға төніп тұрғандай әсер беретін. Қабырғасы гипспен сыланған ғибадатхана Месопотамияның ыстық күн сәулесінің астында ерекше жарқыраған. Ғибадатхана қала-мемлекет әкімшілігінің орталығы ретінде де қызмет атқарды. Қала билігі астық пен басқа да заттар түрінде жиналған салықты суару мен құрылыс жұмыстарына, кедей-кепшікке көмектесуге, әскери шараларға және басқа да қоғамдық мақсаттарға жұмсады.

Әр қалалық ғибадатхананың діни қызметкері немесе абызы болды, оның негізгі қызметі толассыз ғұрыптық рәсімдер, мейрамдар мен құрбандық шалу арқылы құдайлардың разылығын сақтап отыру. Адамның бүкіл еңбегі құдайға қызмет етуге арналу керек деп жариялаған абыздар қала халқы мен экономикасын жеке басқару құқығына ие болды. Осындай шағын топ кең алқапта жайылып жатқан шаруашылық билігін өз қолына алды, халықтың қолы жетпеген артықшылық пен күш-қуатқа ие болды. Абыздар халықтың қала егістіктері мен жайылымдарында жұмыс істеуін, ғибадатхана шеберханаларында матадан жасалған бұйымдарды, қыш ыдыстар және басқа да заттарды өндіруін ұйымдастырды. Олар азық-түлік қорын ғибадатхана құдайына арнады, осы қордан алған қаражатпен ғибадатхана қызметкерлерін, қызметшілері мен өздерін де қамтамасыз етіп отыруды ұмытпады. Қорыта айтқанда, діни жоралғылар қаланың ерекше топқа жататын қорғаушыларының байлық жинау мен билікті шоғырландыру құқықтарын сақтай отырып, мемлекет артықшылығын дәріптеуге көшті.

Символдық дыбыстар. Билікті қасиеттендіру құралдарының бірі – жазудың пайда болуы. Палеолит дәуірінің терімшілері мен аңшыларының ойып қалдырған абстракт белгілерін жазудың ең көне түрі ретінде қабылдауға болар, алайда ең алғашқы толыққанды жазу жүйесі б.з.д. 3000 жылдар шамасында Месопотамияда пайда болғаны белгілі. Күнделікті атқаратын жұмыстарымыздың тізбесі мен банк төлемдері үнемі есімізге салып отыратыны сияқты, күрделі қоғамда қадағалауды талап ететін істер жеткілікті болады. Уруктағы ғибадатхана қызметкерлері астық пен малдың мөлшері мен санын, кейін қайда жұмсағанын нақты анықтауға көмектесетін әдісті ойлап табады. Алдымен белгілі бір өнімнің тұрақты санын білдіретін жеке-жеке қыш тақтайшалар жасалады. Кейін арнайы бір заттарды немесе сандарды білдіру үшін қыш тақтайшаларға белгілер салды. Алғашқы хатшылар пиктограмманы немесе айта­йын деген заттың кескінін беретін қарапайым таңбаларды ойлап табады. Мысалы, үйрек, есек немесе үйді сипаттайтын кескіндер.

Алғашқы хатшылар қамыс сабағының ұшын жұмсақ саздан жасалған тақтайшаға батыру арқылы сына тәрізді таңбалар салған, содан кейін тақтайшаны күннің астында кептірді. Уақыт өте оларды пеште күйдіретін болды. Латынның cuneus деген сөзінің негізінде Месопотамияның ең алғашқы жазуы cuneіform деп аталып кеткен (cuneus деген латын сөзін сына деп аударамыз, сондықтан cuneіform атауын «сына жазу» деп атау қалыптасқан. Ғыл. ред.). Шумер тілі – күрделі таңбалар жүйесіне түскен тұңғыш жазу. Шумерге қарағанда өзеннің жоғарғы ағысына қоныстанған Аккад тұрғындары басқа тілде сөйлеген. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта сауатты мамандар сына әліпбиін пайдалана отырып, сол тілдердің кейбірін көзге көрінетін символдарға айналдырады.

Месопотамиялық лауазымды тұлға. Шамамен б.з.д. 2400 жылдарға жататын осы алебастр мүсіннің артындағы жазбадан оның соғыс құдайы «Жаужүрек Иштарға адал басқарушы» Эбих-Иль деген адам екенін білеміз. Мүсін Евфрат бойындағы Мари қаласында орналасқан Иштар ғибадатханасынан табылды. Бұл адам жоғары әлеуметтік топқа жатқаны көрініп тұр және отырысына қарағанда құдайға сыйыну сәті бейнеленген тәрізді. 94-беттегі неолиттік Еуропа адамы Эцимен салыстырғанда оның өмір сүру салты қандай болды екен?

Мыңдаған жылдар бойы ғибадатхана жылнамашылары таңбалардың күрделі жүйесін жасап шығарады. Кейбір таңбалар буындардың дыбысталуын білдірсе («ba», «bo», «ka», т.б.), логограмма деп аталатын басқалары ұғымдар бірлігін, яғни толық сөзді немесе сөз тіркестерін белгіледі. Логограммалар нақты бір затты, әрекетті, ойды немесе көңіл-күйді білдірді. Қазіргі ағылшын тілі логографиялық емес алфавиттік жүйеге негізделген, дегенмен құрамында логографиялық таңбалар бар. Мысалы «$» таңбасының доллар ұғымын білдіретінін білгенімізбен, бұл сөзді әріп арқылы дыбыстаудың баламасы жоқ. Санды білдіретін таңбалар (1, 2, 3 және сол сияқты) да логограммаларға жатады. Бұлар дыбысты емес, ұғымды білдіреді. Қазіргі таңда қолданып жүрген кең таралған логографиялық жүйе – қытай тілі. Қытай иероглифтері де дыбысталуын бағыттап отыратын буындарды білдіретін таңбалардан тұрады.

Месопотамияның қатардағы қарапайым тұрғыны сауатсыз болып қала берді, өйткені оның жүздеген логографиялық таңбаларды меңгеретін уақыты да, жағдайы да болмады. Ғибадатхана қызметкерлеріне көпшіліктің сауатсыз қала бергені қолайлы еді. Себебі олар басқа ешбір адам біле алмайтын ақпаратқа ие болды. Бұл өз кезегінде олардың билігін одан әрі күшейтті. Бірте-бірте жазу мен оқуды білетін абыз­дар қатары көбейе бастады, өйткені қоғамның хатқа түсірген мәліметтері үсті-үстіне еселене берді. Олардың қатарында патша жарлықтары, үкімет хаттары, патшалар тізімі, астрономиялық бақылаулар, саудагер келісімдері және сондай-ақ мифтер, мадақтаулар және мақал-мәтелдер бар еді.

Месопотамиядағы ежелгі жазу. Кестеден б.з.д. төртінші мыңжылдықта Шумерде пайда болған жазу жүйесі ғасырлар ішінде едәуір өзгерістерге ұшырағанын байқауға болады. Заттың кескінін салған пиктограммалар, таңбалар абстракт логографиялық символдарға айналды. Түзу және ирек сызықтар қысқа сызықтарға ауысты. Месопотамия хатшыларының пиктограммаларды абстракт таңбаларға айналдыруына не себеп болды?

Месопотамиядағы монархия. Жазу мен биліктің басқа да құралдарына қарамастан, б.з.д. үшінші мыңжылдық ортасына таман Шумер абыздарының қолындағы билік әлсіреді. Шумер мен Аккадтың бірнеше қаласын қазу барысында үлкен құрылыс кешендері ашылды. Олардың ғибадатхана емес, патша сарайлары екені де анықталды. Суару жүйесін қамтамасыз ету үшін материалдар мен жұмысшылардың қажеттігі, әлеуметтік топтар және кәсіп иелері арасындағы уақыт өте күрделене түскен қарым-қатынастар, қала-мемлекеттер арасындағы соғыстардың бәрі қосыла келіп, биліктің діни қызметкерлердің шағын тобынан әскери басшыларға қарай ауысуына ықпал етті.

Сына жазу сақталған тақтайша. Осы қыш тақтайшада ғибадатхана үлестірген астықтың есебі жазылған болар.

Б.з.д. 2100 жылдарға жататын сына тақтайшасында Шумер патшаларының ұзын-сонар тізімі көрсетілген. Б.з.д. 2600 жылдар шамасында өмір сүрген Киш қаласының патшасы Мебарагеси осы тізімде отызыншы болып тұр, ол – шынымен тарихта болған адам екенін археологиялық деректер дәлелдейтін бірінші патша. Одан бұрын өзге патшалардың билік құрған жылдары тек аңыздарда айтылады. Тақтайшаға сенсек, тізімдегі алғашқы сегіз патша 18 600 бен 36 000 жылдар арасын қамтитын уақыт бойы билік құрған. Урук қаласының бірінші билеу­ші әулетінен шыққан Гильгамеш қаһармандық, адам сенгісіз күш-қуат және өркөкіректік туралы ғасырдан-ғасырға беріліп отырған аңыз-әңгімелердің кейіпкеріне айналады. Б.з.д. екінші мыңжылдықта бұл әфсаналардан ежелгі Месопотамия әдебиетінің ең атақты туындысы – «Гильгамеш туралы жыр» жинақталады. Жырда патшаның құбыжықтармен (зұлымдармен) шайқасы, құдайлардың сөзіне құлақ аспауы, мәңгі жасаудың құпиясын табу жолындағы нәтижесіз сапары баяндалады.

Аккад мемлекетінің негізін қалаған ержүрек патша Саргонның билігі (б.з.д. 2340–2284 жылдар) жайлы маңызды мәліметтер жазбалар мен мүсіндерде сақталған. Саргонның басқаруымен найза және қылышпен қаруланған Аккад әскері Шумердің қала-мемлекеттерімен қоса Тигр және Евфрат алқабының жоғарғы жағындағы жерлерді де жаулап алады. Көптеген қала мен алуан түрлі тілде сөйлейтін халықтарды билеген Саргон және оның төрт мұрагері дүниежүзінің ежелгі империясының30 негізін қалаушылар деп саналады. Осы билеушілер билік оларға тікелей құдайлардан берілді деген тұжырымдаманы жариялаған сияқты. Мысалы, Саргонның немересі Нарам-Син бір мүсінде осыған дейін құдайлар бейнесіне ғана тән болған мүйізді дулыға киген кейіпте бейнеленген. Месопотамия патшалары өздерін аспаннан жаралғандар деп есептемегені белгілі, алайда құдай-патшалар мен құдай-патшайымдар келесі мыңжылдықтар бойы Афроеуразия кеңістігіндегі мемлекеттердің қалыпты бөлігіне айналды.

Б.з.д. 2190 жылдар шамасында Аккад мемлекеті құлдырады, оған үздіксіз жалғасқан құрғақшылық та, жақын орналасқан Загрос тауларын мекендеген таулықтардың шабуылдары да себеп болуы мүмкін. Ал Шумер қайтадан күш жинайды. Ур қаласының Үшінші әулет деп аталған билеушілері Оңтүстік Месопотамияны келесі екі ғасыр көлемінде бір орталықтан басқарады, олардың тұсында жаңа алып ғимараттар тұрғызылып, бейнелеу өнері өркендейді. Ур билеушілері Загрос маңайы мен Месопотамияның шығысы мен оңтүстік-шығысындағы Иран үстіртіндегі ұсақ патшалықтармен және қала-мемлекеттермен толассыз соғыс жүргізді. Элам деген атаумен белгілі Батыс Иранның кірпіш қабырғалармен қорғалған қалалары стратегиялық маңызға ие орталықтар болды. Өйткені олардың саудагерлері шығыстан келген мыс, қалайы, көктас, көгілдір ақық және басқа бағалы металдар мен асыл тастарды теңіз арқылы тасымалдады. Б.з.д. 2000 жылдар шамасында эламдықтар мен Батыс Иранның басқа мемлекеттерінің одағы Үшінші әулеттің соңғы билеушісін тұтқындап, келесі бірнеше ғасыр бойы Месопотамияда билігін жүргізеді.

Үшінші мыңжылдықтың салтанатты күнде­рінде Шумер мен Аккад билеушілері қуатты басқару жүйесін құруға қадам жасады. Орталықтанған басқару, бақылау және салық жинау жұмыстарын атқаратын мекемелер мен әдістер жүйесі қалыптасты. Мысалы, Саргон мен оның мұрагерлері бүкіл империя көле­міндегі қалалар мен қоныстарда патша билігін жүргізу үшін әскери басшылар тағайындаған. Өкілет­тілікті табыстаудың осы әдісі бюрократияны31 қалыптастырды. Нақтырақ айтсақ, бюрократтардың жұмысы жай ғана «билікке қызмет ететін адамдардан» әлдеқайда асып түсті. Месопотамия бюрократтары қоныстарды, қалалар мен провинцияларды өз аттарынан емес, мемлекеттің ресми өкілдері ретінде басқарды. Лауазымды тұлға сөзі мен іс-әрекетін көпшілік қауымға өз шешімі деп емес, билеушінің қалауы деп жеткізді және мемлекеттің бүкіл қарулы күштеріне арқа сүйеді. Белгілі бір лауазымды тұлға әйтеуір бір себептерге байланысты міндетінен шеттетілуі мүмкін, бірақ ол атқарған ерекше шендер мен рәсімдерге ие лауазым мемлекеттік құралдың ажырамас бөлігі ретінде қала берді. Жазу – бюрократтық басқару жүйесінің меншіктеп алған құралы еді. Бұл жердің қашықтығына қарамастан, нақты хабарламалар алмасуға, патша жарлықтарының, кіріс салықтың, әскери жабдықтардың жазбасын сақтауға мүмкіндік берді.

Нарам-Синнің жеңіс тақтасы. Бұл тік тастақтаны Аккад императоры Намар-Синнің Загрос тауы халқын ойсырата жеңу құрметіне орнатқан. Құдайдың таңдаулысы екенін білдіретін мүйізді дулыға киген Нарам-Син қарсылас әскер сарбаздарын аяғымен жаншып, мерейі артып жоғары өрлеп келеді. Қарсы алдындағы бір сарбаз мойнына қадалған найзаға жармасса, екінші біреуі бағындырушы патшадан рақым тілеуде. Тас қашаушы жарқыраған жұлдыздарды Нарам-Синнің төбесіне не себепті бейнеледі деп ойлайсыз?

Таптарға бөліну. Б.з.д. үшінші мыңжылдық ақсүйектердің немесе жер иеленушілер мәртебесінің жоғарылауына куә болды. Бұлар зайырлы элита еді, олардың күш-қуаты мен мәртебелері діни беделіне емес, тек байлығына негізделді. Суармалы алқаптардың басым бөлігі жеке отбасылардың қарамағына өткен сайын жер иеленушілердің кішігірім, бірақ бай топтары пайда болды. Кейбір қалаларда осындай таңдаулы топтар мәжіліс құрып, қала билігіне араласа бастады. Осы уақытта, қарапайым егіншілердің экономикалық және әлеуметтік жағдайы неғұрлым нашарлаған сайын, олардың көбі ауқатты отбасылардың жерін жалға алатын немесе бір күндік жалдамалы жұмыс істейтін шаруаларға32 айналды. Шынына келгенде, құлдық33 – Месопотамияның маңызды институты еді. Месопотамиядағы құлдардың негізгі бөлігін соғыс тұтқындары немесе қаратабан жатжұрттықтар құрады және де олардың басым бөлігі қала ғибадатханасына немесе билеушіге тиесілі болды. Құлды бір есектің құнындай ғана қаражатқа сатуға немесе алуға болатын еді, бірақ қоғамда қалыптасқан кейбір ұстанымдарға сай жәбір-жапа көрген құлдар көпшілік алдында қарсылықтарын білдіре алды.

Гендерлік теңсіздік. Күрделі қоғам тек құлдықты ғана емес, сонымен қатар әйелдер қауымына деген жаңа шектеулерді де көбейтті. Месопотамияда ерлер палеолит дәуірімен салыстырғанда азық-түлік өндіруге көбірек уақыт жұмсады. Олар қой бақты, шошқа қарады, өгіз жеккен соқамен егін алқаптарын жыртты. Сондай-ақ ер адамдарға қоғамдық жұмыстар мен соғыс жауапкершілігі артылды. Әйелдер кей кездері абыз ретінде жоғары әрі беделді лауазымдарды иеленді, жекеменшік мүлікке ие бола алды, сот алдында сөйлеуге құқы болды. Қарапайым әйелдер егіншілік пен бақташылыққа өте аз уақыт жұмсады, уақыттарының көбін тамақ әзірлеуге, киім-кешек тігуге арнады. Осындай тұрмыс-тіршілік оларды барған сайын ошақ қасына байлай берді. Бірте-бірте әйел адам атқаратын жұмыстың әлеуметтік құндылығы ер адамдікіне қарағанда азайды. Ер адамдар патриархатын34 орнатып, бірте-бірте ежелгі өркениеттерді «өз қолдарына ала бастады».

Ур қаласынан табылған байрақ. Көктас және басқа да материалдармен безендірген бұл екі жақты ағаш тақтай б.з.д. 2700 жылдар шамасында Ур қаласындағы обадан табылған. Қандай мақсатпен жасалғаны белгісіз бұл панельдің бір бетіндегі суретте Месопотамия қоғамының таптық бөлінісі бейнеленген. Суреттің үстіңгі бөлігінде билеуші мен оның жоғары лауазымды адамдары сауық-сайран құрып отыр. Ортаңғы бөлікте қарапайым халық думанға ірі қара мен басқа да мал басын әкелуде. Ал ең төменгі жағында соғыс тұтқындары немесе басқа жатжұрттықтар ауыр жүк арқалап барады. Билеушінің мейрамы бейнеленген суретте әйел адамды байқай алдыңыз ба?

Месопотамия ғылымы. Халқы тығыз орналасқан Месопотамиядағы сан мың түрлі адам ешбір ерте қоғамға керек болмаған есептеудің жаңа жетілген әдістерін қажет етті. Шамамен б.з.д. 3000 жылдардан бұрын шумерлік хатшылар сына жазуы арқылы сандарды белгілеу жүйесін ойлап табады. Олар ондық жүйемен қатар, алпыстық жүйені бірдей құрастырады. Алпыстық жүйе уақыт өлшемінде (60 секунд – минутты, 60 минут – сағатты құрайды) және дөңгелек шеңберін (360°) есептеуде қолданылады. Месопотамиялықтар ондық және алпыстық жүйеге негізделген есептеуді геометриялық ұғымдармен қатар, күнделікті басқаруда, сауда келісімдерінде, сондай-ақ жерді өлшеу, жұлдыздарды бақылау, ғимараттар құрылысын жобалау, ирригациялық құрылыстарды салу сияқты жұмыстарда қолданды. Шумер мен Аккад дәуірінің басқа да жаңалықтары: сепкіш, күмбезді арка, қола металлургиясындағы жетістіктер дер едік. Жетістіктер қатарындағы ең ғаламат дүние – дөңгелек. Бұл құрылғы ең алдымен қыш өндірісінде, кейіннен тасымал мен жер жыртуда қолданылған болар.

Таптық бөлініс пен қалалар арасындағы жиі қайталанатын соғыстарға қарамастан, Месопотамия өнердің, әдебиеттің, сәулет өнері мен ғылымның айрықша стильдерінде көрініс тапқан ғажайып мәдени тұтастыққа қол жеткізді. Оңтүстік алқап, төрт құбыласын шөл, тау немесе көл қоршаған шұрайлы өлке шағын бір мәдени әлем үшін жаралғандай. Ақпараттар мен ойлар есек, арба немесе қайық арқылы бір қаладан бір қалаға оңай көшіп жүрді. Жазу мәдени қарым-қатынастың мүмкіндігін еселеді, ғасырлар бойы алқап халықтарының арасында бірінен біріне беріліп келе жатқан мифтердің, дастандардың, дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының ауызекі нұсқасын толығымен жүйеге келтірілген әдебиетке айналдырды. Демек, жазу ұжымдасқан ізденістің, яғни бір-бірімен бөлісуге, сақтауға, есте қалуға және ұрпақтан ұрпаққа қалдыруға келетін білім шеңберін әжептәуір кеңейтті.

Әулет – бір отбасынан шыққан билеушілер жалғастығы.

Қала-мемлекет — қосымша жалғасқан шаруашылық жері бар, саяси тәуелсіз қала.

Империя – әртүрлі этнос және тіл топтарына жататын халықтарды көбіне туысқандықпен, ортақ тілмен немесе этностық топқа қатысты біртұтас саяси орган арқылы басқаратын мемлекет түрі.

Бюрократия – мемлекеттің заңдарын, жарлықтарын және міндеттерін іске асыратын лауазымды тұлғалар иерархиясы.

Шаруалар – өнім өндіретін шағын ғана меншік жері бар, сондай-ақ жерді жалға алатын немесе шаруа қожалығында басыбайлы ретінде ерекше жағдайда еңбек ететін егіншілер мен бақташылардың, малшылардың әлеуметтік және экономикалық табы.

Құлдық – әлдебір адамның құқығы заңдық негізде, дәстүрге сай шектелетін әлеуметтік институт. Құлдарды қарапайым ғана адамның, топтың немесе мемлекеттің күштеп өзіне бағындыруы.

Патриархат – қоғамдық, саяси және мәдени өмірде ер адамдар үстем болатын қоғам.

Ніл бойындағы күрделі қоғам

Тигр және Евфрат өзендері алқабындағы күрделі қоғам екі мың жыл бойы біртіндеп қалыптасты. Күрделі қоғам Мысырда аяқ астынан пайда болды десек, қаталеспейміз. Б.з.д. бесінші мыңжылдықтан Солтүстік Африканың климаты бірте-бірте құрғай берді, бір кездері Сахара және өзеннің шығысы мен батысындағы таулы аймақтарда өмір сүрген халық суы мол алқапқа лап қойды. Олар Сахарадан қолға үйреткен мал мен Құнарлы жарты ай алқабында мәдениленген дәнді дақылдарды, бұршақ дақылдарын алып келді. Шаруалар Ніл алқабының дымқыл топырағына бидай мен арпа тұқымын сеуіп, жылына екі рет мол астық жинай бастасымен-ақ, әсіресе, б.з.д. 4000 жылдар шамасынан аграрлық экономика қарқынды дамыды.

Ніл өзені өте тиімді гидрологиялық құрылғы тәрізді еді. Мысыр Нілінің үш басты саласы – Ақ Ніл, Көк Ніл және Атбара өзені оңтүстікке қарай бірнеше мың шақырым қашықтықта жатқан Шығыс Африка мен Эфиопияның тропиктік қыраттарынан бастау алады. Шумер жеріндегі жауын-шашынның әсерінен баяу аққан, бірақ мол су Мысырға тамыздың ортасына таман жетеді. Осы суда құнарлы шөгінділердің миллиондаған тоннасы жиналады. Ерте күзде өзен арнасынан тасып, аллювийлік алқапқа жайылады. Біраздан кейін су қайтады, ал алқапта құнарлы топырақ пен қара тұнбаның қалың қабаты қалады. Мысыр шаруалары Ніл суын қарапайым бөгеттер мен арықтардың көмегімен-ақ бағыттап отырған. Қара бидай, арпа, жалпақ қияқты пияз, кәдімгі пияз, қияр, салат жапырағы, сарымсақ, құрма мен жүзімнің көл-көсір өнімін берді. Әрине, су тасуы азайып, халық аш қалған немесе су тым қатты көтеріліп, қоныстарды шайып кеткен кездер де болды. Ежелгі жазбаларға қарағанда мысырлықтарды бұл мәселе қатты алаңдатты. Бірақ жалпы алғанда, Ніл өзенінің ырғағын жорамалдау Тигр мен Евфратқа қарағанда әлдеқайда оңай еді.

2.4-КАРТА. Б.з.д. 3000–1000 жылдардағы Мысыр

Жасыл аймақ Мысыр патшалығының Ежелгі және Орта патшалықтар тұсында алып жатқан ең үлкен аумағын көрсетеді. Аумақтың оңтүстігіне қарағанда солтүстігі неліктен әлдеқайда ауқымды?

ЕЖЕЛГІ МЫСЫР ТАРИХЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ

Б.з.д. 3100–2686 жылдар

Алғашқы әулеттер кезеңі

1–2 әулеттер

Б.з.д. 2686–2160 жылдар

Ежелгі патшалық

3–8 әулеттер

Б.з.д. 2160–2040 жылдар

Бірінші өтпелі кезең

9–11 (алғашқы) әулеттер

Б.з.д. 2040–1652 жылдар

Орта патшалық

11 (кейінгі)– 13 әулеттер

Б.з.д. 1652–1540 жылдар

Екінші өтпелі кезең

14–17 әулеттер

Б.з.д. 1540–1070 жылдар

Жаңа патшалық

18–20 әулеттер

Алғашқы бірнеше ағындардан кейін қазіргі Асуан қаласы маңынан Ніл өзені бойымен ирелеңдеген жасыл жолақ басталып, 600 мильге жуық жерге созылады. Қазіргі Каир қаласы тұсынан бөлінген өзен сағалары, жағалау маңындағы жазықта жан-жаққа таралып, батпақты және өте құнарлы Ніл атырауын түзеді. Ежелгі мысырлықтар жерлерін екі бөліктен тұрады деп елестеткен: атыраудан құралған Төменгі Мысыр және атыраудың ең шеткі тұсынан бастап 500 мильге дейін ағыспен жоғарылап, бірінші ағынға дейін созылып жатқан Жоғарғы Мысыр. Б.з.д. төртінші және үшінші мыңжылдықтардағы құрғақшылық Мысырдың көбейіп келе жатқан халқын өзен алқабына ғана «теліп» қойды, мұндай жағдай Тигр және Евфрат өзендері бойындағы тұрғындарға да тән еді. Суару каналдары арқылы егін алқаптарын өзен мен оның атырауынан алысырақ жерде ұстауға мүмкіндік туды. Алайда бұдан сәл ары жатқан жерде тек малшылар мен шашылып жатқан шұраттағы қауымдар ғана тіршілік ете алатын еді. Осының салдарынан, бұдан бірнеше ғасыр бұрынғы месопотамиялықтардай, мысырлықтардың да түбегейлі жаңа әдіс-тәсілдермен қоғам құрудан басқа амалдары қалмады (2.4-картаны қараңыз).

Перғауындар дәуірінің басталуы. Шумер­лермен салыстырғанда, мысырлықтар халық санының өсу мәселесін өте шектеулі кеңістікте, тәуелсіз қала-мемлекеттер кластерлерінің жолымен шешпеді. Керісінше, перғауындар ретінде тарихта қалған қуатты билеушілер б.з.д. 3100 жылдар шамасында Жоғарғы және Төменгі Мысырды біріктірді. Бұл оқиға Мысыр аңыздарында Мысырдың Бірінші әулетінің негізін қалаған атақты Нармердің (Менес деген атпен де белгілі) есімімен байланысты. Келесі екі мың жыл ішінде осы алқапты жиырма әулеттің мұрагерлері биледі. Ғалымдар бұл әулеттердің билігін Ежелгі, Орта және Жаңа патшалық деп үшке бөледі, олардың арасында бытыраңқылық пен дүрбелеңге толы салыстырмалы түрде қысқа өтпелі кезеңдер болған.

Месопотамияда билеушілерді құдайлар өкілі деп жарияласа, перғауындар олардан асып түсті. Ежелгі патшалық (б.з.д. 2686–2160 жылдар) деген атпен белгілі кезеңнің басында мысырлықтар перғауындарын сұңқарбасты аспан құдайы – Гордың жердегі бейнесі деп қабылдады. Бұл құдай адамзат тағдыры мен табиғат күштерін басқаратын көптеген құдайдың бірі ғана, ал олардың ішіндегі ең құдіреттісі – Күн құдайы Амон-Ра. Мысырлықтардың діни түсініктеріне сай, перғауын билігінің негізінде ғарыштық қуат жатыр, сол себепті халық жайлаған алқаптың гүлденуі билеушінің бұл дүниемен қатар, о дүниедегі амандығына да тәуелді болды. Ал билеу­ші өз кезегінде ma’at, яғни әлемнің өміршеңдігі мен тепе-теңдігі, күннің шығуына және Нілдің жаз мерзіміндегі ағысына әсер ететін күшті сақтау мен көркейту жауапкершілігін өз мойнына алады. Перғауындар елді демократиялық жолмен басқарды деуге келмес, алайда, ma’at, яғни «ақиқат» идеясына берік болу перғауындарды көп жағдайда зорлық-зомбылықтан гөрі әділ әрі парасатты ел билеуге итермеледі.

Нармер тақтасы. Мысырдың Бірінші әулетінің кезеңін сипаттаған тақтатастан жасалған бұл ғұрыптық затта жоғарғы және төменгі Ніл алқабының бірігуі баяндалады. Жоғарғы Мысырдың ақ тәжін киген Нармер перғауын, ал оның қарсы алдында Төменгі Мысырды меңзеп, аспан құдайы, сұңқарбасты Гор папирус сабақтарының үстіңгі жағына бейнеленген. Нармер тақтасы мен 102-беттегі Нарам-Син патшаның жеңісін суреттеуінде қандай ұқсастықтар мен айырмашылықтар байқадыңыз?

Ежелгі патшалық дәуіріне жататын бес әулет перғауындары негізгі басқару орталықтары ретінде өзен атырауының бастауында, қазіргі Каир маңында орналасқан Мемфис қаласын таңдады. Билікке бағынышты орталықтар, ғибадатханалар алқаптың басқа бөліктерінде де пайда болды. Мұндай орталықтар халқы тығыз орналасқан, қабырғамен қоршалған қалаларда орналаспады. Керісінше, халықтың басым бөлігі Бірінші ағыннан Жерорта теңізіне дейін тізбектеліп созылып жатқан жүздеген қоныстарда тұрды. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларында бір-біріне жақын орналасқан қоныстардан тұратын осы бір дәліз билік өкілдері мен салық жинаушыларға арналған бағдар жолына айналды.

Перғауын сөзі «үлкен қожалық» дегенді білдіреді және билеуші сарайынан шыққан лауазым иелері патша әмірін қоныстарға жеткізу үшін сапарға шығады. Құдай-патшаны шонжарлар, хатшылар мен қызметшілер сарайда қорғап-қоршаса, ең басты лауазымды тұлғаларға жақын адамдар күнделікті шаруаларды басқарды. Перғауынның салықты астық және басқа да өнімдермен жинау талабына келіскен қоныс тұрғындары күрделі қоғамның пайда болуына жағдай жасады. Расында да бүгінгі күнге дейін сақталған деректердің бай қорын құрайтын мүсіндер мен суреттерде күнделікті шаруашылықпен айналысып жүрген мысырлық тұрғындар бейнеленген. Жеке адамдар жерге ие болып, өнімдерін өз беттерінше сатуларына да болатын, бірақ Мысырдың иесі – перғауын еді. Қарапайым халық оның рақаты үшін еңбектенді. Егін шықпай қалып, аштыққа ұшыраған жағдайда көмек немесе қоғамдық жобаларды атқару кезінде өтемақы аламыз деп үміттенді.

Деректерді САРАЛАУ

Перғауынның тасқа жазған жолдауы

Ежелгі патшалық перғауындары Нілдің Бірінші ағынынан жоғары Нубияға дейін барлау жорықтарын ара-тұра ұйымдастыратын. Бұл аралық қазіргі таңда Оңтүстік Мысыр мен Солтүстік Суданға қарасты тарихи аймақ. Сахараның оңтүстік шегіндегі жерлердің алтын, мыс, піл сүйектеріне, темір, эбен ағаштарына, мал басы мен құлдарға бай аймақ екенін перғауын жақсы білетін. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Он екінші әулеттің перғауыны І Сесострис (Сенусрет деген атпен де белгілі) оңтүстік жақтағы сауданы өз бақылауында ұстау үшін Нубияға өктемдік жүргізді. Патшаның шөбересі ІІІ Сесострис (б.з.д. 1878–1839 жылдары билік құрды) Мысыр шекарасын қорғау және Нубияға жорық ұйымдастыру мақсатымен Екінші ағын тұсынан бекіністер қатарын тұрғызуды аяқтайды. Перғауын әскері Үшінші ағыннан ары Кермада шоғырланған Африка патшалықтарының айтарлықтай қарсылығына ұшырайды. Б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын Керма патшалығы бір жағынан Ніл бойындағы сауда, екінші жағынан егіншілік пен өзеннің шығысы мен батысындағы жайылымдарда мал шаруашылығын дамытты. Екінші ағынның оңтүстік жағындағы Семна бекінісінде Мысырдың өлкедегі күш-құдіретін асқақтата дәріптеп, қаскөйлерді сақтануға шақырған тасқа таңбалаған ІІІ Сесостристің жазбасы табылды.

Жердегі Гор (Хор) құдайы: пішіні құдай; тумысынан құдай; Жоғарғы және Төменгі Мысыр патшасы: өмір сыйлаушы Какауре; тірі Гор құдай; мәңгі жасаушы; Раның тәнінен жаралған ұл, оның сүйіктісі, екі жердің (әлемнің) патшасы; ғұмыр бойы амандық сыйлаушы Сесострис. Он алтыншы жыл, қыстың үшінші айы: патша оңтүстік шекараны (Семна) белгіледі:

Оңтүстік шекараны әкелерімізден (жаулаған аймақтан да) де ары жылжыттым,

Маған қалған мұрамды кеңейттім.

Сөзіме ісім сай патшамын:

Жүрегім қалағанды жасаймын,

Тек жеңу үшін шабуылдаймын.

Жеңімпаз, жүрек сөзі ескерусіз қалмайтын

Сұрағанға қайырымды, дұшпанына қатыгез

Шабуылға – шабуылмен,

Тоқтамға – тоқтаммен жауап беретін

Сұраққа дұрыс жауап тапқан дәл мен сияқты кім бар?

Шабуылды тоқтату – жауыңды рухтандыру

Шабуыл – ерлік, шегіну – қорқақтық

Қорқақ өз жерінен қуылған адам.

Ауыздан шыққан сөз нубиялықтарға жететіндіктен

Оларға жауап берсем, тым-тырақай қашады...

Бас салсаң – арқасын көрсетеді,

Артқа шегінсең – шабуылдайды

Олар құрметке лайық халық емес,

Олар бейшаралар, су жүректер,

Ұлы көзім осыны көрді, бұл сөзім рас.

Олардың әйелдерін күң қылдым,

Бағыныштыларын айдап әкеттім,

Құдықтарын құрғаттым, малдарын қырдым,

Егін алқаптарын таптадым, астықтарын өртедім.

Әкем барда ақиқатты ғана айтамын!

Сөзім құр мақтан емес35.

Ұлылығымның арқасында қол жеткізген осы жерлерді сақтап қалатын ұл, ұлылығымнан жаратылған менің нағыз ұлым. Адал ұл әкесінің ізбасары, өзіне өмір сыйлаған адам қорғаған шекараларды нығайтушы. Алайда бұдан бас тартқан, ол үшін күресте жеңілген – ұлым емес, ол менен жаралмаған.

Ұлылығымның арқасында қол жеткізген осы шекарада ұлылығым ұлылығымды мойындатты, сендер сол ұлылықты сақтауларың, күресулерің керек.

Дереккөз: Mіrіam Lіchtheіm, Ancіent Egyptіan Lіterature, Volume І: The Old and Mіddle Kіngdoms (Berkeley: Unіversіty of Calіfornіa Press, 2006), 118–120.

Сыни пайым

ІІІ Сесострис осы жазбаны кімдерге арнады? Ол нубиялықтарды қалай сипаттады және осы сипаттамадан мысырлықтардың оларға деген қарым-қатынасы жайлы не білуге болады? ІІІ Сесострис билеушінің қандай қасиеттеріне баса назар аударады? Жазба негізінде Мысырдың Нубияға жасаған жорықтары жайлы қандай қорытынды жасай аламыз?

Хатқа түскен сөз және пирамида. Оңтүстік Мысырда жүргізген соңғы археологиялық қазбалар нәтижесінде абстракт символдар мен адам, жануар кескіндерін қатар бейнелеген әктас табылды. Жазудың болғанын дәлелдейтін бұл дерек шамамен б.з.д. 3250 жылдарға жатады. Иероглифтер немесе «киелі бедерлі жазба» деп аталған Мысырдың таңбалар жүйесі алғашында пиктограммалардан тұрды, бірақ Месопотамиядағы сияқты, таңбалар сөзді де, логограммалар немесе нақты дыбысты да білдірді. Перғауын сарайының сауатты талапкер хатшысы жеті жүзден аса дара таңбаларды меңгеруі тиіс еді.

Ежелгі патшалық перғауындары байлықтың басым бөлігін ғибадатханаларға, алып мүсіндерге және суреттерге жұмсады, ал бюрократия халықты үлкен қоғамдық жобаларға жұмылдыру тәсілдерін жақсы меңгерді. Ең бір ғажайып іс-шаралардың бірі – қазіргі Ніл бойымен Каир аумағындағы зәулім патша мазарлары құрылысы. Гизадағы алып үш пирамиданың салқын қойнауында Төртінші әулеттің (б.з.д. 2613–2494 жылдар) үш патшасының қалдықтары сақталған. Өзен ағысымен қайық арқылы тасыған, миллиондаған әктастан тұрғызған пирамидалар – Ежелгі патшалық дәуіріне жататын таңғажайып жерлеу орны. Мысырлық діни ұғым бойынша, өлімнен ешкім қашып құтыла алмайды. Бірақ өлімнен кейін де тіршілікті жалғастыру амалдары бар. Жағымсыз әрекеттерден бойын аулақ ұстаған, о дүниеге өтуге дайындалған, соның ішінде денені қайта тірілуге лайықтап мумияға айналдырудың күрделі түрін жүргізген адамдарды о дүниелік рақат өмір күтеді деп есептеді. Мысырлық ажал мәдениеті жайлы біліміміздің барлығы қарапайым шаруалардың емес, ауқатты және қуатты отбасылар өміріне негізделген. Марқұм перғауынның мәйіті міндетті түрде сақталып, қорғалуы керек, себебі дене мен мәңгі жасайтын рух бір-бірінен ажырамайды.

Гиза пирамидалары және қорғаушы сфинкс. Адам басты, арыстан денелі бұл жаратылыс Төртінші әулет перғауыны Хафраға (Хефрен) арналған зәулім пирамиданы қорғап тұр. Беті күншығысқа қараған мүсін перғауынның өз бейнесі болуы да мүмкін. Гизадағы Ежелгі патшалық пирамидалары Каирға қарама-қарсы, Нілдің батыс жағалауына таман жерден көзге бірден түседі. Сфинкстің перғауын тәжі мүсіннің айбынды бейнесін үстей түсе ме?

Перғауынды о дүниеге аттандыру ұлттық науқанның бір бөлігіне айналды. Инженерлік және геометриялық өлшемдер саласындағы шеберлікке, шебер ұйымдастыруға және қара күшке арқа сүйеген билік мыңдаған қолөнерші мен шаруаны пирамида құрылысына жұмылдырды. Құдай-билеушіні лайықты жерлеу Мысыр игілігінің аса маңызды бөлігіне айналғаннан бастап халық осы науқанға, әсіресе егін алқаптарындағы жұмыс толастаған жыл маусымдарында өз еріктерімен араласты. Ежелгі патшалық әулеттері билігінің соңына таман патшалық жерлеу орындарының көлемін салыстырмалы түрде кішірейтті. Әр билеушіге төбесі көк тірейтін алып құрылыстарды қайта-қайта тұрғызуға, тіпті Нілдің де байлығы жетпейтінін ұқса керек.

Оқулықтағы өлеңдердің тәржімасын жолма-жол аударма арқылы беріп отырғанымызды ескертеміз. Бұдан кейінгі өлеңдер де сол тәртіппен беріледі. Оқушы үшін көркем мазмұны маңызды болар деп есептегендіктен, алдағы тарауларда кездесетін «Жыр кітабы» және Несауалькойотльдің шағын жыр үзіндісін ғана көркем аудармамен бергенді жөн деп таптық.

Инд алқабындағы Хараппа қоғамы

Инд өзені бойындағы күрделі қоғам Месопотамия мен Мысырға қарағанда небәрі бірнеше ғасыр ғана кейін қалыптасты. 1920 жылдары Британ археологтары қазба жұмыстарын бастағанға дейін дүниежүзі Хараппа деп аталған өркениеттің тарихта болғаны жайлы тіпті білмеген де еді. Ғалымдар бүгінге дейін кең ауқымды қалалар мен шағын тұрақтардан құралған 1052 ежелгі Инд қонысын ашты. Бұл өркениет тараған аймақ – қазіргі Пәкстан мен Үндістанның солтүстік-батыс бөлігі.

Экологиялық жағдай. Тигр-Евфрат және Ніл өзендері сияқты, Инд те Афроеуразияның Ұлы Арид зонасын көлденеңінен кесіп жатыр. Тигр өзені мен төменгі Инд арасындағы қашықтық шамамен 1300 мильден асады. Неолит заманында егіншілер мен бақташылар қауымы осы жер белдеуінде бірте-бірте көбейіп, қазіргі Иран, Ауғанстан, Пәкстанның таулы аймақтарында бірлестіктер құра бастайды. Б.з.д. 6000 жылдар төңірегінде Индтің батысында орналасқан Сүлеймен тауларының егіншілері бидай, арпа, қой, ешкі өсіріп, қыш ыдыстар мен мыс құралдар жасаған. Ирандағы Загрос тауларынан Оңтүстік Месопотамияға тараған ерте замандағы егіншілер тәрізді, таулы өлке халқы да қатары көбейген сайын Сүлеймен тауларының бөктерімен Инд өзені жазығына қарай жылжи бастайды. Мол су көзі, құнарлы тұнба, жарқыраған күн егіншілердің көрші таулы өлкеге қарағанда жоғары өнім алуына жағдай жасады. Жазыққа келген соң халық саны одан ары өсті. Месопотамия мен Мысырдағыдай, ежелгі Инд тұрғындары ақырын-ақырын осы алқапта «тұзаққа түсіп», одан әрі күрделі қоғам құрудан басқа амалдары болмады (2.5-картаны қараңыз).

2.5-КАРТА. Инд алқабындағы күрделі қоғам

Гималай таулары болмағанда Солтүстік Азияда ежелгі күрделі қоғам қалыптасар ма еді?

Инд пен оның басты төрт сағасы Гималай тауларының қарлы беткейлерінен буырқанып ағады. Бұл арналар жазықтың Пенджаб деп аталатын солтүстік аймағында бір арнаға тоғысады. Өзендер қосылып барып, Араб теңізіне құймас бұрын Синд деп аталатын аймақта қайтадан салаларға бөлініп, атырау құрайды. Алқаптың аллювийлі топырағы құнарлы, ауданы 250 мың шаршы мильге жуық далада созылып жатыр, бұл Месопотамия немесе Мысырдың егістікке жарамды жерлерінен екі есе үлкен. Маусым айындағы су тасу мерзімінде жазықтықта табиғи көлдер мен тоғандар пайда болады. Егіншілер су қайтқаннан кейін, ерте күзде егін сала бастайды. Оңтүстік Месопотамияның гидрологиялық ахуалымен салыстырғанда, уақытша су қоймалары Инд егіншілерін ауқымды суару құрылыстарын тұрғызу жұмыстарына жекпеді. Африка жерінен Батыс Үнді мұхиты үстімен өтетін жаңбыр маусымы желі Оңтүстік Ніл жеріне көктем мен ерте күзде әртүрлі мөлшерде жауын-шашын алып келеді. Археологиялық, геологиялық деректермен қатар, Жер серіктері түсірген суреттеріне негізделген таяудағы зерттеу жұмыстары шамамен б.з.д. 3000 жылдай уақыт бұрын жаңбыр маусымдары әлдеқайда көбірек болғанын анықтады. Инд аймағына жауынның төгілгені сонша, жыл сайынғы тасқындар адам қоныстарының көбеюіне мүмкіндік бермеді. Алайда б.з.д. төртінші мыңжылдықта бұлттарды айдап әкелетін жел бірте-бірте бәсеңдеп, алапат су тасқыны толастаған соң, жыл он екі ай егіншілікпен айналысуға мүмкіндік беретін алқаптар қалыптасты. Инд жүйесі және Гаггар-Хакра (Ghaggap-Hakra) өзені мен оның Индтің шығысындағы сағалары бойында халықтың өсіп-өнуіне қолайлы жағдай туды.

Инд алқабындағы қалалар. Б.з.д. 2800 және 2600 жылдар аралығында Инд алқабын мекендеушілер қала сала бастады. Месопотамиядағыдай, Инд қалалары да бір-бірінен алшақ, тұрғындары тығыз орналасқан жеке қоныстар ретінде қалыптасты. Индтің Рави сағасын бойлай жайылған Пенджаб жазығында көтерілген Хараппа қаласы – олардың ең үлкен орталығы. Ұзындығы шамамен үш мильге жететін қала қоршауы болды. Қалада өзгеріп отыратын халық саны сауда маусымдарында алыс-жақын жерлерден жиналған саудагерлер есебінен сексен мыңға жетуі мүмкін. Осы күнге дейін ашылған ең үлкен қалалық кешен – Мохенджо-Даро Хараппадан оңтүстікке қарай 400 миль жерде орналасқан. Месопотамия қалаларына тән шым-шытырық көшелер мен тар жолдарға қарағанда, Хараппа мен Мохенджо-Даро қалаларының көшелері торкөзделе салынып, алдын ала ойластырылған қала дизайнын меңзейді. Күйдірген кірпіштен салған үйлер, дүкендер қала көшелері бойымен орналасты. Жерасты каналдары таза су әкеліп, кәріз суларын ағызып әкетіп тұрды. Тұрғындар үйлерін қала орталығын айналдыра тұрғызды және олардың көбінде кәріз жүйесіне қосылған дәретханалар мен жуынатын орындар болды.

Инд алқабындағы қалалар. Б.з.д. үшінші мыңжылдыққа оралсақ, Мохенджо-Дароның осы түзу көшесінен жергілікті тұрғындарды, дүкеншілер мен саудагерлерді көрер едік. Хараппа өркениетінің қалалары XX ғасырға дейін дүниежүзі халқына не себепті белгісіз болып келді деп ойлайсыз?

Инд қалаларының халқы алуан түрлі кәсіппен шұғылданды. Кейбірі тас қалау, мыс балқыту, піл сүйегін ою, қыш ыдыстар жасау, тоқымашылық секілді кәсіптердің шеберлері еді. Ал тоқыма өндірісі әр отбасы үйде айналысатын жұмыс түрі болған шығар. Қала тұрғындарының көпшілігі таң атқаннан кеш батқанға дейін егіншілікпен, бақташылықпен айналысса керек. Қала төңірегіндегі алқаптарда бидай, арпа, көк бұршақ, құрма, күнжіт пен мақта егіп, қой, буйвол, зебу сиырларын бақты.

Инд қоныстарынан тапқан материалдық деректер Хараппа қоғамы жайлы білімімізді жеткілікті дәрежеде толықтыра алмады. Археологтар тапқан жәдігерлер арасында әсем зергерлік бұйымдар, маскалар, мөрлер, қыш ыдыстар, шағын мүсіндер де бар. Материалдық деректерге қарап мұндағы адамдардың басым бөлігі ауқатты тұрғындар болғаны жайлы ой түйе аламыз. Алайда тұрғын үйлердің көлемі салыстырмалы түрде бірдей болғанына қарап, жер иеленуші ақсүйектер мен өзге тұрғындар арасындағы қатаң бөліністен гөрі, қоғамда барынша әлеуметтік теңдік болды ма деген сұрақ туындайды. Археологиялық ескерткіштерде шашын айрықша үлгіде сәндеген, күйдірген қыштан жасалған әйел мүсіндері ер адамдардікіне қарағанда басымдау. Қыш мөрлерде де әйел құдайлардың бейнелері көптеу. Бұл заттар Хараппа қоғамында әйел адамдар рәсімдік немесе әлеуметтік маңызды тұғырларға көтеріле алды деген ойға жетелейді, алайда мұндай тұжырым жасау үшін айғақтарымыз жеткіліксіз.

Хараппада мемлекеттік билік болды ма? Инд қоғамына тиесілі құрылыс қирандылары арасында патшалардың, патшайымдардың немесе зәулім сарайлардың ізі қалмаған. Сондай-ақ осы жазықта дара мемлекеттің немесе қала-мемлекеттер бірлестігінің басым болуы жайлы да ешқандай дерек жоқ. Месопотамия мен Мысырға тіптен қарама-қайшы жайт, сақталған бейнелеу өнер туындыларында не адамдарды тұтқындаған жауынгерлер, не бір-бірін өлтіріп немесе соққыға жығып жатқандарды да байқамайсыз. Хараппа мен Мохенджо-Даро сияқты зәулім қалалардың өркендеуі бір орталықтан басқарылғанын меңзейді. Қала жоспары мен құрылыстардың дәлдігі мен біртектілігі қырағы қоғамдық бақылаудың болғанын білдіреді. Құрылыс жұмыстарына арналған кірпіштер бір қалыпта жасалған, басты көшелер үй арасындағы көшелерге қарағанда екі есе кең, ал құдықтардың ішкі қабырғасын сан ғасырлық жер сілкіністеріне шыдас беретін (және олар шыдады да) сына әдісін пайдалану арқылы кірпішпен өрген. Мохенджо-Дарода биік ғимараттар мен мұнаралар жүйесі басқа құрылыстарға қарағанда асқақтап тұрған. Ауданы 600 000 шаршы ярд36 жерді алып жатқан кірпіш тұғырдың үстіндегі бұл ғимараттар бекініс немесе астық сақтайтын қала қамбасы болған шығар. Хараппалықтар құдайларды бейнелейтін шағын мүсіндер мен мөрлер жасағанымен, ғибадатхана абыздары болғаны жайлы бір де бір дерек табылмады. Мохенджо-Даро орталық кешенінде ұзындығы 40 фут шамасында су қоймасы болған. Адамдар екі тас баспалдақ арқылы қоймаға түскен. «Үлкен қауыз» деп аталып кеткен бұл қойма, ғалымдар пікірінше, кейінірек қалыптасқан Үндістан діни жүйесінің негізгі элементтері болған ғұрыптық тазару мен жаңару рәсімдеріне арналған жер. Бірақ ақиқатын ешкім білмейді.

Ең ежелгі йог па? Ежелгі Мохенджо-Даро қаласынан шыққан мына тас мөрде спорт білезіктерін таққан үшжүзді құдай бейнеленген. Ол йогамен айналысатын қазіргі адамдарға таныс бадха-конасана қалпында тақта отыр. Ерекше бас киім киген. Екі жағында да Инд жазу жүйесінің таңбалары белгіленген. Инд жазуын оқу неліктен күрделі деп ойлайсыз?

Хараппа мәдени стилі. Археологиялық қазба жұмыстары барысында Инд алқабындағы қалалар көптеген белгі бойынша ұқсас болғаны анықталды. Мысалы: қала құрылысы жоспары, сәулет өнері, қыш ыдыстар, мүсіндер, мөрлер және зергерлік бұйымдар. Стильдердің бірегейлігі жазықтықта мәдени байланыстардың қарқынды болғанын және 500 жылдан аса өркендеген біртұтас мәдени дәстүрлердің толысуын білдіреді. Аккад патшасы Саргон тәрізді империя негізін қалаған патшалар туралы ешқандай мәліметіміз болмағандықтан, мәдени қарым-қатынастар аймақтық сауда немесе туыстыққа не кәсіпке негізделген қалааралық қоғамдық байланыстармен қатар жүрді деген тұжырым жасай аламыз.

Инд қоғамында жазба тіл болған. Жеке дара белгілер – мөрлер, тақтайшалар, қыш бұйымдар және басқа да заттар Инд алқабының әр бөлігінен табылды. Өкінішке қарай, б.з.д. 3300 жылдарға жататын таңбалар жүйесінің көп бөлігін тіл мамандары әлі күнге дейін оқи алмай отыр. Хараппалық сызбалар пиктографияны және дыбыс таңбаларды қатар білдірген сияқты, бірақ жазба ешқашан екі жолдан аспады. Алқап тұрғындарының аздаған бөлігі ғана оқи немесе жаза алған тәрізді, себебі Инд өркениеті б.з.д. 1900 жылдардан бастап құлдырағаннан кейін бұл жазу жүйесі бірте-бірте жойылып кетті.

ярд (ағылшынша: yard) – ұзындықтың британиялық бірлігі. Бір ярд – 0,9144 метр.

Аймақаралық байланыс және сауда

Алғашқы күрделі қоғамдардағы халық саны б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы дүниежүзі халқының аз ғана пайызы екенін естен шығармауымыз керек. Жер жүзіндегі халықтың басым бөлігі шашырап жатқан шағын қоныстарды мекендеген терімшілер, аңшылар немесе егінші-бақташылар ретінде күн көрді. Ауыл аймақтар мен қала тұрғындарының тартылыс күші олардың бір-бірі туралы қаншалықты жақсы білгендеріне байланысты дамыды. Ауыл тұрғындарын қала халқы ұсына алатын қолдан жасаған заттар, бағалы бұйымдар, құралдар, технологиялық білімдер қызықтырды. Өзен алқаптарындағы қоғамдар азық-түлік, минерал, асыл тас, ағаш айырбастау үшін және құл ретінде пайдалану үшін тұтқындарды қолға түсіру мақсатында айналасын қоршаған аймақтарға шығып тұрды. Үш алқап халқы өсіп-өнген сайын осы орталықтар айналасындағы айырбастың «шоғырлану шеңберлері» де кеңейе түсуге тиіс болды. Уақыт өте олардың бір-бірімен түйісуі алқаптар арасындағы тұрақты байланыстардың орнауына жол ашты. Ал осы байланыстар орнаған сәтте орталықтардың біріне тиесілі өнімдер, қабілет пен білім екінші орталықтың тіршілігіне ықпал ете бастады. Нәтижесінде, Үндістаннан Жерорта теңізіне дейінгі тұтас аймақ қарым-қатынас пен айырбастың біртұтас белдеуі ретінде қалыптасты (2.6-картаны қараңыз).

2.6-КАРТА. Оңтүстік Азиядан Жерорта теңізіне дейінгі аймақтағы сауда. Б.з.д. үшінші мыңжылдық

Мысыр мен Месопотамияға қарағанда Инд алқабы мен Месопотамия арасындағы сауданың белсендірек болуын қандай факторлармен түсіндіруге болады?

Месопотамия торабы. Ең ежелгі қалааралық сауда торабы Месопотамияда болды. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта өзендер бойымен каноэлар, салдар, шағын желкенді кемелер жүзіп, арпа, тері және арзан қыш бұйымдар сияқты ең негізгі керек-жарақ тасыды. Жүк артқан есектер мен өгіз жеккен арбалар қалалардан жазықтағы қыстақтарға, одан алыс жатқан қырларға сүйретіле жылжыды. Егістікке жарамды жерден басқа табиғи байлықтары аз Шумерде ғибадатхана абыздары Месопотамия шаруашылық өнімдерін, тоқыма заттарын, қыш бұйымдарды және ғибадатхана шеберханаларында жасалған басқа да дайын заттарды сатып, ағаш, мыс және басқа қажет заттар әкелу үшін саудагерлер ретінде өкілдерін алыс аймақтарға жіберу арқылы қарым-қатынасты бақылауында ұстады. Парсы шығанағы жағалауынан оңтүстік-шығысқа қарай саяхаттаған Месопотамия саудагер-өкілдері Шумер мен Аккад қалаларының тапсырысымен мыс, құрма, балық, маржан және диорит (безендіруге арналған қатты тас) жинады. Алқаптағы сауданың дамығаны сонша, жүздеген түрлі заттың құнын басқа заттармен салыстыра отырып, анықтау өте қиынға соқты. Көп ұзамай, месопотамиялықтар күміс, мыс, арпа немесе басқа тұрмыстық заттар бірлігін заттардың салыс­тырмалы құнын анықтау үшін және айырбастың ортақ бірлігі ретінде пайдалана бастады. Мысалы, үштен бір унция болатын немесе 3 АҚШ пенниінен сәл ғана асатын күміс шекель белгілі бір заттардың құнын сипаттайтын өлшем бірлікке айналды. Бұл құл немесе бір себет інжірдің құны болуы мүмкін еді.

Б.з.д. 3000 жылдар шамасында Солтүстік және Оңтүстік Месопотамия қалаларын байланыстырып жатқан сауда жолдары, Тигр мен Евфраттан Парсы шығанағына дейін созылып жатқан біртұтас торапты қалыптастырады. Осыдан кейін ғибадатханалар мен сарайларға қызмет атқаратын сауда-саттық өкілдері қатарына саудагерлердің жаңа тобы қосылады. Өз бетінше және жеке пайдалары үшін жер шарлаған бұл адамдар – дүниежүзінің ең алғашқы кәсіби көпестер тобы болатын. Евфрат өзенінің жоғарғы жағындағы Мари мен Эбла қала-мемлекеттері Анадолы мен Солтүстік Ираннан табылған минералдар мен асыл тастарды іске жаратты. Солтүстік Тигр алқабында орналасқан Ассирия аймағының көпестері Ашур қала-мемлекетін ма­ңызды сауда орталығына айналдырды. Б.з.д. 1900 жылдардан бастап ассириялықтар Анадолыға дендей еніп, алтын, күміс және мыспен айналысатын, жиырмадан аса қосымша қоныс тұрғызады. Олар өнімдерді кемелер арқылы Оңтүстік-Батыс Азияға жөнелтті. Оңтүстік-Батыс Ирандағы Тепе-Яхья деп аталатын жерде жергілікті қолөнершілер б.з.д. 2800 жылдар шамасында аппақ, ерекше нақыштағы тас ыдыстарды жасай бастап, оларды 500 мильден аса қашықтықта жатқан Месопотамияға тасымалдады.

Мысырдың сауда байланыстары. Б.з.д. төртінші мыңжылдықтың аяғына таман Месопотамия мен Мысыр арасында едәуір сауда-саттық және мәдени байланыстардың болғанын археологиялық деректерден білеміз. Мысалы, Мысыр ескерткіштерінде қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан археологтар көктас үлгілерін табады. Болжам бойынша, Месопотамия саудагерлері Ауғанстан мен Белуджистаннан (қазіргі Иран мен Пәкстанға ортақ аймақ) алған осы көктасты Нілге дейін тасымалдаған. Мысыр күрделі қоғамы сайын Месопотамия­мен жүргізген тікелей саудасының өрісі тарыла түскен тәрізді. Оған бір себеп – Солтүстік Арабиядағы құрғақшылықтың артуы салдарынан Месопотамия мен Мысыр арасында құрлық арқылы тікелей сауда-саттық жүргізудің қаупі мен шығыны артты. Ежелгі патшалық әулеттері Ніл бойындағы сауда-саттықты бақылауларында ұстауға тырысты, сол дәуірге жататын мысырлық жазбаларда өз бетінше сауда жүргізген немесе сауда керуендерін ұйымдастырған көпестер жайлы ешқандай мәлімет берілмеген.

Ніл бойындағы көлік. Ағаш мүсін. Қайық ескектердің күшімен жүзіп келеді. Мүсін б.з.д. 1900 жылдарға жататын Мысыр сарай басқарушысының қабірінен табылды. Кеменің артқы жағындағы тұтқаға назар аударыңыз. Осындай кеме қандай қызмет атқаруы мүмкін?

Перғауынның сауда өкілдері мемлекеттік мүддеге қызмет етті. Ніл – Оңтүстік-Батыс Азия мен Шумердің шөл даласы арқылы емес, Жерорта теңізінің шығыс жағалауын қамтитын аймақ – Левант айлақтарына апаратын кеме жолдары арқылы байланыс орнатты. Левант – қазіргі Израиль, Палестина, Ливан және Сирияның жартысын алып жатқан аймақ. Леванттың Мысырға экспорттаған ең маңызды заттары – Ливанның таулы ормандарында өсетін ағаш, әсіресе балқарағай, қарағай және самырсын. Синай түбегі үстімен жүретін жүк артқан жануарларға қарағанда Жерорта теңізінің оңтүстік-шығыс иіні бойымен кемелер әлдеқайда көбірек ағаш тасымалдай алды.

Тигр-Евфрат тәрізді, Ніл өзені де солтүстік және оңтүстік бағытта жүретін сауданың табиғи желісіне айналды. Алайда бұл желі Тигр-Евфратқа қарағанда әлдеқайда ұзынырақ еді. Мысыр сауда өкілдері алтын, құл және шалғай оңтүстіктегі Африка тропиктік белдеулерінен жеткізілетін алуан түрлі заттарды сатып алу үшін өзеннің жоғарғы ағысындағы Нубия жеріне дейін барды. Қабір жазбаларда Оңтүстік Мысырды б.з.д. 2290–2270 жылдар аралығында басқарған, Нубияға төрт рет сауда экспедициясын ұйымдастырған мысырлық билік өкілі Хархуфтың (Harkhuf) сауда әрекеттері жайлы мәлімделеді. Жазбада жетістіктерімен мақтана отырып былай дейді: «Бұл елден сансыз сый алып төмен түстім (Ніл бойымен), мұндай аса мол сый бұл елге келіп көрмеген... Содан соң ұлы мәртебелім мені үшінші рет жіберді... Ладан, эбен ағашы,.. қара қабылан терісі, пілдің ұзын тістерін артқан үш жүз есекпен келдім»2. Басқа да сауда өкілдері олар Пунт деп атаған аймақта жұмыс істеді. Бұл аймақ Қызыл теңіздің батысында орналасқан қазіргі Эритрея мен Ефиопия мемлекеттері болуы мүмкін.

Хараппа қоғамындағы кең ауқымды сауда. Инд алқабындағы қалааралық сауда б.з.д. 2400 жылдар шамасында қалыптасты. Керуендер, екі дөңгелекті арбалар, түбі жалпақ қайықтар арқылы азық-түлік өнімдері мен сән-салтанат бұйымдары алқаптың түкпір-түкпірі мен көрші таулы өлкелерге тасымалданды. Мемлекет өкілдерінен гөрі жеке кәсіпкерлер болуы ықтимал көпестер металл мен асыл тастар іздеп Батысқа – Белуджистанға және Оңтүстік-Шығысқа – тропиктік Үндістанға қарай сапарға шығулары мүмкін. Хараппа қоныстанушылары қазіргі Солтүстік-Шығыс Ауғанстанда сауда бекетін тұрғызу үшін алқаптан мыңдаған шақырымға алшақ жатқан аймақтарға аттанған. Олардың мақсаты алтын, күміс, мыс пен көктасты ары қарай тасымалдау болуы мүмкін.

Хараппалықтар қарабайыр қайықтармен Инд өзені сағасынан бастап Араб теңізінің солтүстік жағалауын бойлай жүзіп келіп, Парсы шығанағына шыққан ең алғашқы саудагерлер қатарында болған. Өлшеуіш пен мөр сияқты хараппалық жәдігерлердің табылуы Инд көпестерінің шығанақтағы месопотамиялық әріптестерімен, әсіресе Бахрейн аралындағы Дильмун көпестерімен байланыс орнатқанын көрсетеді. Саргон императорының жазбаларында Мелуха кемелері туралы айтылады. Б.з.д. XXІV ғасырда Аккад жағалауына Мелухадан келіп тоқтаған бұл кемелер, ғалымдардың анықтауынша, Инд өлкесінен жеткен.

Аймақаралық мәдени байланыстар. Үш күрделі қоғамды жалғастырған жолдар тауарлармен қатар, идея мен ақпаратты да толассыз тасымалдап тұрды. Осы қоғамдар мәдениетінің қырлары бір-бірінен айтарлықтай айрықша нақышта қалыптасты, алайда б.з.д. үшінші мыңжылдықта мәдени ықпалдастық соншалықты мардымсыз болды деуге болмайды. Біздің білуімізше, Месопотамия біршама маңызды жаңалықтар мен өнертабыстар отанына айналды. Дөңгелек, соқа, кірпіш қалау әдіс­тері, қола металлургиясы, мәдениленген маңызды бірнеше өсімдік пен қолға үйреткен жануарлар осы аймақ өнертабыстарына жатады. Аграрлық мәдениеттің осындай бірнеше элементі Месопотамиядан Мысырға, Үндістанға және шеткері аймақтарға тарағаны айдан анық. Азық-түлік өндірісіне қатысты заттар мен идеялардың шығыс пен батысқа өте жылдам қарқынмен тарауы әбден мүмкін, осы үш алқаптың климаты мен маусымдық жағдайлары бір-біріне өте ұқсас келді.

Месопотамия, сондай-ақ жаңашыл кәсіби тәсілдерді де қабылдады. Археологиялық деректер көрсеткендей, қыш ыдыстар жасау технологиясы ең алғаш рет Солтүстік-Шығыс Африкадан Құнарлы жарты ай аймағына тарады. Б.з.д. 2000 жылдар шамасында Хараппа егіншілері ақ жүгері мен тары өсіре бастады, екі дақылды да алғаш Африкада өсіріп, Инд алқабына құрлықпен немесе Араб теңізі бо­йындағы ежелгі сауда жолдары арқылы жеткізген болар. Ал мақта мен басқа бірнеше шағын өсімдіктер Үндістаннан батысқа тарауы мүмкін. Биліктің қасиеттілігі жайлы идея, яғни көсем мен патшаның тылсым күш иегері немесе тумысынан құдайлық қасиеттерге ие болуы жайлы сенім жоғарғы Ніл айналасындағы саванналардан Мысырға дейін жеткені ешқандай дау тудырмайды. Бұл идея Месопотамияға осы жерден де тарауы мүмкін еді. Шумерлік хатшылардың ең алғашқы толыққанды жазу жүйесін ойлап тапқанына да еш күмән жоқ, алайда Мысыр мен Хараппа таңбаларының ерте мерзімделуі жазу туралы идея міндетті түрде Месопотамиядан басталды деген теорияны қайта қарауға себеп бола алады.

Күрделі қоғам және қоршаған орта

Азық-түлік өндірісінің пайда болуы, халықтың қоныстарда тығыз орналасуы және дүниежүзіндегі халық санының үздіксіз өсуі – үнемі өзгеріп отыратын жаһандық биосферадағы жаңа айнымалы шаманың көрінісі. Қала тұрғындары не шаруалар іс-әрекеттерінің қысқамерзімді әсерінен палеолит терімшілері мен аңшылары жер ландшафтын әлдеқайда үлкен ауқымда өзгерте бастайды. Бүгінгі дүниежүзі қоғамы тәрізді, олар да отырықшы және қалалық өмірдің болжанбаған, кей жағдайда үрей тудыратын экологиялық зардаптарын бастан кешті.

Аграрлық тіршілік және жұқпалы аурулар. Күрделі қоғамдардың пайда болуымен қатар дамыған және күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан бір өзгеріс – адамның өте қауіпті микроорганизмдерді қабылдауға бейімдігі. Палеолит дәуірінің адамдары қырық жасқа жетпей-ақ қайтыс болуына оқыс жағдайлардың немесе апаттардың сан мыңы себеп болуы мүмкін, алайда жұқпалы аурулардан соншама адам көз жұмған емес. Адамзаттың қыстақтарда, кейін қалаларда топтасуы олардың қауіпті микробтардың көбейетін ортасына, яғни өздері өндіретін қоқыс қалдықтары мен дәреттеріне барынша жақын өмір сүру жағдайына алып келді. Егін немесе мал шаруашылығымен айналысатын адамдар қой, шошқа, сиыр, тауық және ит сияқты жануарлармен қатар тұрып жатты. Соңғы бес мың жыл ішінде адамзатты қинап келген шешек, қызылша, желшешек, туберкулез, тұмау сияқты бірқатар аурулар патоген ретінде үй жануарларынан тарады. Жұқпалы аурулар отарлар мен табындар арасында оңай тарады, ал кейбір микробтар адам ағзасына генетикалық тұрғыдан бейімделіп, өсіп-өнді. Адамдар патогендерді жөтелу, түшкіру, бір-біріне жанасу, дәрет сындыру немесе бір төсекте жату арқылы таратып, індеттің қала көлемінде өршуіне себеп болды. «Тобыр ауруының» алғашқы күрделі қоғамдарға тигізген үлкен көлемдегі әлеуметтік зияны жайлы нақты дәлелдер қолымыз­да жоқ. Дегенмен терімшілер мен аңшылардың тұрақтарына қарағанда, алғашқы қалаларда өмір сүрудің денсаулыққа әсері жағымсыз болғанына күмән жоқ, ал егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы адам, жануар және ауру тудырушы бактериялар арасындағы экологиялық қарым-қатынасты түбірімен өзгертті.

Жер бетіндегі өзгерістер. Негізінен, азық-түлік өндірісі адамның физикалық және табиғи ландшафтты өзгертуге саналы түрде құлшына кірісуін талап етеді. Егістікке лайық алқап дайындау үшін неолит шаруалары ағаштарды шауып немесе ормандарды өртеп отырған. Кейбір аймақ тұрғындары танаптық егіншілікпен айналысты, яғни алқапты тазалады, осы алқапта бірнеше мау­сым бойы дәнді дақылдар өсірді, топырақ құнарын жоғалтқан кезде балталары мен кетпендерін алып, жаңа жерге көшті. Диқан алқапты бірнеше рет немесе тұрақты түрде өртеп, мал жайылымына айналдырып отырғанда орманды алқаптардың қайта қалпына келуі екіталай еді. Мысалы, б.з.д. 5000 жылдар шамасында Британиядағы неолит егіншілері орманды алқаптарды балшық пен шалшыққа айналдыра бастады.

Күрделі қоғамды қалыптастыру барысында адамдар әлдеқайда қатал қадамдарға барды. Тигр-Евфрат, Ніл және Инд алқаптарында урбандану мен қарқынды егіншілік ормандардың қысқаруына, жойқын су тасқындарына, топырақтың құнарсыздануына және басқа да экологиялық дағдарыстарға әкелді. Мұндай дағдарыстар әртүрлі қоғамдар ұстанған бағытқа елеулі кесірін тигізді. Үш өркениеттің де тұрмыстық отын, құрылыс жүргізу және кірпіш жасау үшін ағашқа деген қажеттілігі шексіз еді. Жергілікті қорларды жұқартқаннан кейін олар көрші аймақтарға бет бұрып, зауал одан ары тарады. Шығыс Анадолы мен Батыс Ирандағы Загрос тауларының ағаш шабушылары месопотамиялықтардың ағашқа деген тойымсыз аранын қанағаттандыру үшін жұмыс істеді, алайда мұның кесірінен ормандар қысқарды, жойқын су тасқындар қаупі күшейді, суармалы жазықтағы өзеннің төменгі ағысында тұнбалар жиналып қалды. Мысырдағы ормандар мен тоғандардың б.з.д. үшінші мыңжылдықта, яғни б.з.д. 2200 жылдарға қарай азайғаны сонша, ол жерлерде мекендеген піл, бөкен, жираф және мүйізтұмсық популяциясы жойылуға шақ қалды. Өндірістің бұл саласы Инд алқабындағы орманды жерлерді жұтатып, батыс пен солтүстіктегі таулы ормандарды қиратуға көшті. Месопотамия қоғамы бетпе-бет келген эрозия мен су тасқыны мәселесі Инд алқабына да келіп жетті.

Шумердің басты экологиялық бейнеті – топырақтың сорлануы еді. Аллювийлі жазық тым тегіс болғандықтан, су өзенінде еріген тұз топыраққа толығымен сіңіп кетпей, үстіңгі қабатында жиналады, ал ол өз кезегінде егіннің тамырына зиянын тигізеді. Шумер егіншілері егін алқаптарында түзілген тұзды шайып тастау үшін тынымсыз еңбек етті. Бірақ қосымша суару нәтижесінде топырақ балшыққа айналып, тұз қайта түзіле бастайды. Сорланған жерлердегі егін өнімі төмендей берді, бір кездері егістікке пайдаланылған кең алқаптарды тастауға немесе жайылымға айналдыруға тура келді. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басына таман шумерлік қала-мемлекеттердің басым бөлігінің халқы азайып, экономикасы құлдырай бастады. Қазіргі таңда Ирак шөлді даласындағы желі азынаған төмпешіктер ғана осы қалалардың ежелгі орындарын меңзеп тұрады.

Ұзаққа созылған құрғақшылық циклі. Ұлы үш өзен алқаптарында, олардың қатарына Солтүстік жартышардың басым бөлігі де кіруі мүмкін, б.з.д. 2200 жылдар шамасынан бастап қатаң құрғақшылық пен климаттың тұрақсыз ауытқуы үш ғасырға созылғанын таяуда жүргізген климат зерттеулері нәтижелері дәлелдейді. Әлеуметтік немесе экономикалық дағдарыстың нақты бір жағдайы мен климат өзгеруі арасындағы себеп-салдар қатынасын ажырату оңай емес. Алайда б.з.д. үшінші мыңжылдықтың аяғына таман басталып, ұзаққа созылған «шөлейттену үдерісі» хронологиялық жағынан үш алқаптағы маңызды күйзелістермен тұспа-тұс келеді.

Месопотамиядағы Саргон негізін қалаған империя б.з.д. 2190 жылдары күйреді. Өзен алқабындағы ұзаққа созылған құрғақшылық пен сордан бөлек, алқаптың шығыс және батыс шөл далаларындағы жауын-шашынның төмен мөлшері мал шаруашылығымен айналысатын халықтарды қалаларға жақын орналасқан егін шаруашылығы алқаптарына шабуыл жасауға итермелеген шығар. Ал Месопотамияның солтүстігінде б.з.д. екінші мыңжылдықта өндіріс пен сауданың жаңа орталықтары бүршік жара бастайды. Бұл жайлы кейінірек айтамыз.

Мысырда б.з.д. 2134 жылдар шамасында Ежелгі патшалықтың орталықтанған билігі ыдырай бастайды. Саяси бытыраңқылық пен азаматтық толқулар ондаған жылдарға созылады, бұл уақытты тарихшылар Бірінші өтпелі кезең деп атады. Эфиопиядағы Көк Нілдің ежелгі шөгінділер қабатын зерттеген ғалымдар ұзаққа созылған құрғақшылық салдарынан өзеннің төменгі ағысындағы жазғы су тасқындарының күрт азаюы Ежелгі патшалықтың құлдыраған кезімен сай келеді деген болжам жасады. Бұл экологиялық дағдарыс аштық пен қоғамдық дүмпулерге алып келуі мүмкін еді. Осы дәуірге жататын жазбалар аталған болжамды растайтындай: «[Астық] барлық жерде құрыды... Адамдар киімдерінен, әтірлерінен, майларынан айырылды... Мәйіттерді өзенге лақтыруда... Күлкі естілмейді... Жер бетін қасірет жайлады»3. Осыған қарамастан, жаңа қуатты билеуші б.з.д. 2040 жылдар шамасында алқапты біріктіріп, Орта патшалық деп аталған жаңа кезеңге (б.з.д. 2040–1652 жылдар) аяқ басты.

Хараппа қоғамы б.з.д. 1900 жылдар шамасында дамуының шырқау шегіне жетіп, кейін тоқтаусыз құлдырай бастайды. Ғалымдар бірқатар экологиялық дағдарыс мәселелерін көрсетеді: тұнбалардың түзілуі, таулы өлкелерде ормандардың азаюы, өзеннің шектен тыс тасуы, жайылымның тақырлануы, үздіксіз құрғақшылық, Инд пен оның сағалары бағытының қайта-қайта өзгеруі. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы жаңбыр маусымының әлсіреуі күрделі қоғам қалыптасуын тездеткендей көрінді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, климаттың осы үрдісі жалғасқан сайын оңтүстік алқапта су тапшылығы байқалып, егіншілер солтүстік пен шығысқа көшуге мәжбүр болады. Гималай мұздықтарынан гөрі жаңбыр маусымдарынан суы көбейген Гаггар-Хакра өзен жүйесі жылдың бір мезгілінде құрғап отырған сияқты, нәтижесінде халықтың қалаларды тастап кетуден басқа амалдары қалмады. Инд алқабындағы б.з.д. 1500 жылдарға таман ірі ауқымдағы күрделі қоғам тіршілігін тоқтатты, дегенмен көп ұзамай тарих сахнасына қайта оралды.

3

Өнертабыстар легі

Алдыңғы тарауда қарастырған үш өзен алқабындағы өркениет­тердің интенсивті өсуінде толассыз техникалық өнертабыстардың орны өте маңызды болды. Ол қоғамдар дүниежүзі халқы ішіндегі үлесіне сай келмейтін идеялар мен құралдар: мысалы, дөңгелек, кірпіш жасау, қыш күйдіретін пеш, гидравликалық суармалы құрылғылар, жұлдыздар картасы, жазу мен есептеудің дамыған жүйесін енгізді. Б.з.д. екінші мыңжылдықта бұл технологиялардың біразы Афроеуразияның басқа бөліктеріне дендей еніп, кең тараған сайын жетіле түсті. Жаңа құралдар мен әдістер шаруашылық өндірісіне, қала өнеркәсібіне, алыс аймақтар арасындағы қарым-қатынасқа теңдессіз үлес қосты. Шыны жасау, жетілдірілген кеме жасау ісі, жеңілірек дөңгелекті арба жасау сияқты жаңа әдіс-тәсілдер жер бетіне кеңінен тарап кетті. Қоғамдық маңызы жоғары өнертабыстар ішінде б.з.д. үшінші мыңжылдықта пайда болған қола өндірісі мен соқа болды.

Жауынгердің қола дулығасы. Б.з.д. ХІV ғасырда Иранның оңтүстік-шығысында жасалған бұл дулығадан алтыннан жасалған үш бейнені, яғни ортасында ер құдай және екі шетіндегі қос әйел құдай бейнесін көреміз. Құдайлардың төбесінде қанатын жайған құс бейнеленген. Жауынгерге, әрине, жоғары санаттағы жауынгерге құдай бейнелерімен безендірілген дулығаның не қажеті бар еді?

Қола өндіру. Б.з.д. үшінші мыңжылдық пен екінші мыңжылдық аралығында Еуразия мен Солтүстік Африканың археологиялық ескерткіштерінен мыңдаған қола құралдар, құтылар, ат арба әбзелдері, әшекей бұйымдар табылғандықтан, ғалымдар ақыр соңында бұл дәуірге қола дәуірі37 деген ат берді. Б.з.д. 3000 жылдар төңірегінде ұсталар мысты азғана күшәла немесе қалайы қосып балқытса, сапасы жай мыстан әлдеқайда жақсырақ болатын жаңа қоспа шығатынын анықтаған сияқты. Бұл қоспаны өндіру оңай болды, қолдану мерзімі де ұзарып, жүздері де өткірлене түсті. Қалайы қосқан мыс өндіру ісі бірте-бірте жолға қойылды, өйткені металлургтер күшәламен жұмыс істегендердің ұдайы уланып қалатынын аңғарды.

Месопотамиядағы Шумер қалаларының қол­- өнер­шілері қоладан әшекей бұйымдар және ғұрыптық заттармен қатар, балталар, орақтар, қашаулар және найзалар жасады. Бұл технологияның ұшқыны Ніл мен Инд алқабына да жетуі мүмкін. Дегенмен қола тарату орталығы Месопотамия ғана емес еді. Бұйымдарды күйдіру үшін қышты пешке қойған сайын әртүрлі металл қоспаларын жоғары температурада қоса балқыту жайлы ой қоныс тұрғындарына түрлі идея беруі әбден мүмкін. Б.з.д. үшінші мыңжылдық ішінде Солтүстік Қытай өнертапқыштары қола өндірісін дербес ашқан да болар. Оңтүстік-Шығыс Еуропа пен Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлық бөлігі де дербес өнертапқыштар қатарынан үміткер. Түп-тамыры қайда жатқанына қарамастан, қола металлургиясы Еуразия мен Солтүстік Африкада шаруашылық өнімділігінің өсуіне және әлеуметтік саяси құрылымның күрделене түсуіне септесті.

Қола өндірісінің, тасымалының, оны қорытудың шығыны көп болғандықтан, қола бұйымдар көпшіліктің қолына түсе бермейтін. Мыс кені табиғатта көп кездескенімен, қалайы жайлы олай айта алмаймыз. Месопотамия мен Инд алқабының қола ұсталары үшін қалайының бірден-бір көзі – Ішкі Еуразиядағы кен орындары еді. Көпестер қалайыны жүздеген шақырым жерден тасымалдағандықтан, оның құнын анағұрлым асыра саудалады. Қоладан жасалған құралдар, қару-жарақ және қолөнер бұйымдары жоғарғы таптың немесе саяси биліктің нышаны ретінде, әсіресе ер адамдар үшін зор әлеуметтік құндылыққа ие болды. Қоладан жасалған қылыштың, сабы қысқа найзаның, жебенің, дулыға мен сауыттың көптеп өндіріле бастауымен бірге, соғыстардың саны да еселеніп, билеушілердің күш-қуаты осыған дейін болмаған дәрежеге өсті. Өндірістің қанат жаюы кен өндірісінде жүрген, пеш қалау, ұсталық, кеме жасау және қолөнермен айналысатын жұмысшылар үшін жаңа кәсіптерге жол ашты.

Жер жырту. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтың екінші маңызды жаңалығы – соқа. Соқа – өгіз, ат немесе есек жегіп, жер жыртатын құрал. Егін егу алдында шаруа топырақты майдалап, қопсытып, арам шөптерден тазалауы керек. Әрине, адамдар бұл жұмысты тесе және кетпенмен де істей алды, бірақ жануар жеккен соқа егіндікке жарамды әлдеқайда ауқымды жерді жылдамырақ әрі адам күшін сарп етпей-ақ жыртты. Б.з.д. 3000 жылдардан кейін шумерліктер Тигр-Евфрат алқабының жұмсақ, икемге оңай келетін топырағын қопсыту үшін өгіз жеккен қарапайым соқаларды пайдаланды. Келесі 1500 жыл ішінде егіншілер топырағы кей жағдайда тығыз және қалың болғандықтан, қарапайым құралдардың шамасы келмейтін, жаңбырға тәуелді аймақтарда бірте-бірте жаңа технологияны қолданды.

Бір немесе екі жануарды ағаш соқаға жеккен адамдар астықты әжептәуір көбейте алатынын байқады. Нәтижесінде егіншілер кең алқапты игеріп, қыстақтар тұрғызу үшін батпақты құрғатып, ормандарды шауып отырды. Аталған жаңалықтың арқасында Үндістан мен Жерорта теңізі аралығындағы белдеуді мекендеген халық саны күрт өсті. Дегенмен кейбір аймақтарға соқаның керегі де жоқ болды. Мәселен, Солтүстік Қытайдың Сары өзен алқабы тұрғындары лесс деп аталатын, оңай қопситын топырағын тесе мен кетпендері арқылы еш қиындықсыз жыртты. Қысқасы, соқа тек кейбір табиғи-экологиялық жағдайларда ғана тиімді шаруашылық құралы болды.

Қола дәуірі – дүниежүзіндегі ең озық кен өндірісі технологиясы пайда болған б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтар дәуірі.

Жерорта теңізі алқабындағы күрделі қоғам және сауда

География пәні Африка, Азия және Еуропа құрлықтарын Жерорта теңізі бөліп жатыр деп оқытады. Жерорта теңізін Афроеуразия алып құрлығының ортасында орналасқан теңіз, жағалауындағы халықтарды бір- бірімен байланыс­тыратын көпір деп те қабылдауға болады. Жерорта теңізіндегі аралдар мен түбектер оны бірнеше шағын теңіздерге бөліп, адаспай жол табуға ыңғайлы етті. Шығыс Жерорта теңізінде орналасқан Эгей теңізі ежелгі теңізшілерді ерекше қызықтырды. Эгей теңізіндегі Крит аралынан табылған тас құралдарға қарағанда, алғашқы қауым адамдары теңізді жүзіп өтіп, аралға шамамен 130 мың жыл бұрын, бәлкім, одан да ертерек келуі мүмкін.

Б.з.д. 3000 жылдардан кейін Шығыс Жерорта теңізі жағалауында, дәлірек айтсақ, Ніл сағасы мен Левант деген атаумен белгілі жағалауда егінші қауымдар мен теңіз сауда орталықтары көбейеді. Левантқа немесе Левант жағалауына қазіргі Израиль мен Палестина жері, Ливан мен Батыс Сирия кірді. Дәл осындай өзгерістер Эгей теңізінің жағалауы мен аралдарында жүрді. Негізінен, таулы аймақты бұл жердің шаруалары тау бөктері мен шағын жазықтарда егін егуге мәжбүр болды. Жануар жеккен соқаны қолдана бастағаннан кейін бұл өлке адамдары егін бітік шыққан жылдары бидайдың мол өнімін алды. Сондай-ақ олар жоталарда жақсы гүлдейтін, ыстық та шуақты жазды ұнататын зәйтүн ағашы мен жүзім өсірді. Нәрлі, хош иісті зәйтүн майын тамақ пісіру, денені жылыту, жарық беру, хош иісті майларды әзірлеу үшін қолданды. Шарап ішу – су арқылы тарайтын микроорганизмдерден жұғатын ауру санын азайтты және қоғам өмірінің реңкін кіргізгені де даусыз. Үлкен қыш құмыраларда сақталып, кеме арқылы оңай тасымалданған екі өнім Жерорта теңізі саудасының негізгі көзіне айналды. Эгей егіншілері бидайды, майды және шарапты (сонымен қатар қой мен ешкіні де) артығымен жинай бастаған уақыттан байлық пен әлеуметтік жағдайдағы теңсіздік тоқтаусыз ұлғая береді. Кей адамдар қоғамдық немесе саяси ерекше мәртебесін білдіретін, қоладан жасаған қару-жарақ және басқа да құнды ақыреттік заттармен қоса жерленді. Көсемдер немесе ірі жер иеленушілер жергілікті шаруалардан бекіністер, сарайлар, шеберханалар үшін салық жинай бастаған аймақтарда қалалар пайда болды. Осындай орталықтардың бірі – Троя. Бекіністер мен тұрғын үйлерден тұрған бұл кешеннің б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы билеушілері қола, күміс, алтын және асыл тастары мол, көз жауын алатын байлықтың иегері еді.

Криттегі Миной қоғамы. Эгей теңізінің оңтүстік шегінде орналасқан, ұзындығы 150 миль болатын таулы Крит аралында шағын қалалардың тамаша кластері пайда болады. Аты аңызға айналған Минос патшаның құрметіне аталған арал тұрғындары бұл орталықтарды б.з.д. 2000 жылдар шамасында тұрғыза бастайды. Орталықтардың кейбіріндегі басты құрылыстар қоғамдық және жеке бөлмелерден, кең аулалардан және қоймалардан тұрған кешендер болды. Ақсүйектердің ауқатты тобы осы шағын сарайларда зәйтүн, жүзім, бидай өсіріп, қой баққан қыстақ тұрғындарын бақылап отырды. Кносс деп аталатын ең үлкен орталықтың б.з.д. екінші мыңжылдықтағы тұрғындар саны жиырма мыңға жетуі мүмкін.

Минойдың қауіпті спорт түрі. Суреттегі үш кейіпкер Миной сеніміндегі киелі жануар саналатын ызалы бұқаға қарсы шыққанын өздері де толық түсінбеген тәрізді. Кносс сарайының қайта қалпына келтірген бұл фрескасына қарап, Мысырдың Миной мәдениетіне ықпалын – адамның бет-бейнесін бейнелеу тәсілі мен сол және оң жақтағы екі әйелдің түсі сальто жасап тұрған ер адамға қарағанда ашық боялғаны сияқты белгілерден байқауға болады.

Аралдың мәдениеті терең әрі ауқымдырақ Ніл мен Оңтүстік-Батыс Азия қоғамдарына жақын орналасуы өркендеген Крит қоғамының пайда болуына ықпалын тигізуі ықтимал. Миной сәулет өнері, қабырға безендіруі мен діні Мысырдан бастау алған болар. Крит сенім жүйесіндегі орталық нышан бұқа-құдай бейнесі де мысырлықтардан келген сияқты. Шығысқа қарай 900 миль жерде жатқан Евфрат өзені бойындағы Мари қаласынан табылған сына жазу тақтайшасында осы қаланың Критпен байланыс орнатқаны жайлы ақпарат сақталған. Минойлықтар жазу жүйесін де дамытқан. Ал олардың жазуды жеке дара қалыптастырғаны немесе құрлықтағы көршілерінен алғаны жайлы нақты ештеңе айта алмаймыз. Бұл жазу «А сызықты» деп аталды, оны билеуші зиялы топ сарайға келген-кеткен заттардың есебін білу үшін қолданды. Бұл жазудың кілті әлі күнге дейін табылмады, Миной тілі туралы да еш нәрсе білмейміз. Дегенмен ғимарат қабырғаларындағы суреттер мен безендірулерге қарағанда, халықтың не болмаса ақсүйектер тобының қоғамдық өмір мен табиғатты ерекше құрметтегенін байқаймыз. Сарай үйінділері астында қалааралық соғыстар жайлы ешқандай мәлімет те қалмады, жанарынан от шашқан құдайлардың алып мүсіндері де табылмады. Миной өнер туындылары ойындар мен басқа да қоғамдық сайрандарда сауық құрып жүрген адамдар бейнелеріне толы, бұдан байқайтынымыз, алқаптағы ерте өркениеттерге қарағанда бұл қоғам әйелдері теңдік пен ықпалға ие болған. Мұндай тұжырыммен келісе бермейтін ғалымдар да бар, қалай дегенмен, дәлме-дәл қорытынды жасауға Миной мәдениетінен қалған материалдық деректер тым аз.

Сауда-саттықтың өркендеуі. Б.з.д. екінші мыңжылдықтан бастап Шығыс Жерорта теңізінің бірнеше аймақтарында қалалар гүлденеді. Мұның бір себебі теңіз саудасы болатын. Өйткені есек және өгіз жеккен арбаларды құрлықта жетектеп өткеннен, теңіз арқылы жүк тасымалдау арзанырақ әрі жылдамырақ еді. Шынтуайтына келгенде, мұндай сауда-саттық Инд алқабы, Оңтүстік-Батыс Азия және Мысырды байланыстыратын ежелгі желілердің кеңейгенінің белгісі еді. Эгей теңізінің қақпасы іспетті Криттің сарай орталықтарының осы оңтайлы орналасуы әжептәуір ыңғайлы болды. Миной саудагерлері суға кемелер флотын жіберіп, көрші аралдарда сауда колонияларын тұрғызды, алыс аймақтарға Криттің жоғары сапалы зәйтүн майы мен жүннен тоқыған киімдерін шығарды. Библос (Библ) пен Угарит Левант жағалауындағы сауда орталықтары ретінде гүлденді. Қала көпестері Оңтүстік-Батыс Азияның басым бөлігі мен Жерорта теңізі алқабы арасындағы саудада делдалдар ретінде пайдаға кенелді. Олар Ливан тауларынан әкелген ағаштарды ағашқа зәру Месопотамия мен Мысырға сатты, сонымен қатар қола бұйымдарын, опа-далап, мақта-мата, әсіресе ашық күлгін түсті киімдер жасап шығарды.

Жерорта теңізінің саудасы өркендеу үшін алыс сапарларға аттанып, ерлік көрсетудің қажеті жоқ еді. Улубурун маңайында суға кетіп, қалдықтары теңіз түбінде жатқан кемелер аралдан-аралға, шығанақтан-шығанаққа күнбе-күн қатынады, жерге табан тіреген кеме командасы айырбас саудамен айна­лысты. Улубурун кемесі теңізге шыққан соң сапарын Шығыс Жерорта теңізі айлақтары арқылы сағат тіліне қарсы бағытта жалғастырған болар. Кейбір жүрек жұтқан көпестер батыс көкжиекке дейін барған, Италия мен Сицилияға жол тапқан олар жергілікті қарапайым егіншілер мен малшыларға қалалық заттарды таныстырды. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың аяғына таман шалғайдағы батыстың аграрлық қоғамдары, дәлірек айтсақ, Алжир, Марокко, Испания мен Португалия трансжерорта теңізі сауда жүйесіне қосылды.

Билеуші топтардың материалдық қажеттіліктері сауданың одан ары құлаш жаюына себеп болды. Мәселен, Эгей теңізінің көбейіп келе жатқан ақ­сүйектері күміс зергер бұйымдарды, жұмсақ маталар мен әшекейленген қола қанжарларды жақсы тұрмыс немесе ермек үшін ғана пайдаланбады. Бұл заттар, сондай-ақ мәртебе мен дәулеттің нышандары еді. Олар бай символдық тілі арқылы қарапайым егіншілерге дегдар топтың үстемдік жасауына көмектесті. Ақсүйек жер иеленушілер қарапайым халықтан алым-салық38 жинай алғанда ғана сән-салтанат бұйымдарына қол жеткізді. Ол үшін шетелге шығару мақсатында көбірек азық-түлік, мата, қолөнер бұйымдарын өндіруге халықты мәжбүрлеу керек. Дәл осылай, көп жағдайда халықтың азғантай тобының мүддесі жетегінде кеткен Шығыс Жерорта теңізі аймағының экономикасы өркендей түсті.

Алым-салық (trіbute) – бір топтың екінші топқа, көп жағдайда басқыншыларға бағыныштылық немесе адалдық міндеткерлігі ретінде бағынышты топтың қаржылай немесе заттай төлейтін құны.

Батыс Еуропадағы даму

Б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтар шамасында Еуропаның климаты қазіргіге қарағанда жылырақ әрі жауын-шашынды болған сияқты. Аймақтың түгелге жуығын алғашқы егіншілер мен малшылар қауымына біраз кедергілер келтірген қалың ормандар мен сұрықсыз батпақтар алып жатты. Соған қарамастан, егіншілер соқаны игеріп, жайылым мен егістікке арналған ормандарды шаба бастағаннан кейін-ақ қоныстар саны еселене түсті. Қоныстың тарлық ете бастағанын сезген отбасылар отар қойы мен ірі қара малын алып, жаңа қоныс іздеп Еуропаның алыста жатқан солтүстігі мен батысына қарай жылжыды. Эгей теңізі аймағына ұқсас әлеуметтік және экономикалық өзгерістер Еуропаның осы бөлігінде де байқалды. Көсемдер мен жеке меншік иелерінің жоғарғы табы пайда болды, қоладан жасалған қару-жарақ мен қолөнер бұйымдары саудаға түсті, тығыз қоныстанған орталықтар кеңейді. Енді-енді дами түскен қалаларда бекіністер мен орлардың пайда болуы – сауда-саттық заттар қоймасын немесе қолөнершілер шеберханасын қорғау қажеттігі туындағанын аңғартады. Еуропаның орманды алқаптарының тұрғындары да құлашын кеңге жайып келе жатқан Жерорта теңізі саудасының желісіне қосыла бастады. Мысалы, көпестер Орталық Еуропада өндірген мысты солтүстіктегі Скандинавиямен қатар, оңтүстіктегі Эгей аймағына да саудалаған. Ішкі Еуропадан бастау алып, Қара теңізге құятын Дунай өзенінің алқабы алыс аймақтармен жасайтын сауданың ең жанданған орталығы болған сияқты.

Франциядағы мегалиттер. Атлант мұхитының Бретань жағалауындағы Карнак қаласы маңында орналасқан мына мегалит ескерткіші бір-біріне параллель бірнеше қатар бойымен тігінен тұрғызған 3000 тастан құралған. Б.з.д. 4500–2000 жылдар аралығына жататын Карнак ескерткіші ғұрыптық қызмет атқарғаны айдан анық, алайда бұл жерде қандай рәсімдер орындалғаны бізге беймәлім. Осы тастардың тұрғызылуына қарап оны жасаған қоғамның құрылымы жайлы қандай қорытынды жасауға болады?

Орманды Еуропаның б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтағы тұрмыс-тіршілігі жайлы көбіне шашырап жатқан керамика қалдықтарынан, металл бұйымдардан, жер кепелер (топырақтан тұрғызған қорғандар) және басқа да жәдігерлерден білеміз. Материалдық деректердің ішіндегі бәрінен де таңдай қақтыратыны – ірі тас тақталардан тұрғызған мегалиттер39. Бірнеше қабірден тұратын қабірхана немесе кесек тастардан құралған шеңбер пішініндегі бұл құрылыстар Еуропаның Атлант мұхиты жағалауын бойлай орналасқан. Мегалиттер нақты бір ғұрыптық мақсатпен тұрғызылғаны анық. Еуропада мегалиттерді тұрғызу б.з.д. төртінші мыңжылдықта басталып, б.з.д. екінші мыңжылдық ішінде аяқталады. Мегалит тас шеңберлерінің ең атақтысы – Оңтүстік Британиядағы Стоунхендж. Бұл құрылыс астрономиялық сағат ретінде б.з.д. 2400–2200 жылдар аралығында тұрғызылған, оның ірі тастары Күн, Ай және жұлдыздар қозғалысын белгілейтін көрсеткіштер қызметін атқарды сияқты. Осы орталықтардың иелері кім болғаны жайлы нақты бірдеме айта алмаймыз. Стоунхендж сияқты кешенді тұрғызу қара күшті, ептілік мен ұйымдастыруды қажет етті, соған қарағанда, жоғарғы тапқа тиесілі адамдар жұмысты бақылап отырған сияқты. Олар дін өкілдері болуы да мүмкін. Стоунхендж маңайынан жақында ғана табылған, б.з.д. үшінші мыңжылдыққа тиесілі, жаралы адамдардың қаңқа қалдықтарына қарағанда, адамдар осы ескерткіш басына дерттеріне бір тылсым дауа іздеп келген болар.

Испаниядан Британияның солтүстігіндегі Оркни аралдарына дейін орналасқан мегалит ескерткіштерінің әзірлеу техникасы мен дизайнындағы ұқсастықтар Еуропаның Атлант мұхитымен шектесетін тұтас жағалау бойымен Ла-Манш арқылы заттар мен білім алмасып отырды деген тұжырым жасауға жеткілікті. Алайда осы тұрғыдағы қарым-қатынас қоғамды жылдам күрделендіре қоймады. Ну ормандар, батпақтар және ауыр саз топырақ Солтүстік Еуропада өнімділік пен халық санының артуына кедергі келтірді, бірақ б.з.д. бірінші мыңжылдықта жағдай өзгерді.

Мегалит – бір кездері ірі-ірі кесіліп, көп жағдайда діни маңызға ие құрылыстарды тұрғызу мақсатында пайдаланған үлкен тастар.

Орталық Азиядағы Әмудария өркениеті

Ұлы Арид зонасының Батыста – Каспий теңізінен, Шығыста – Гималайдың қарлы жоталарына дейінгі аралықты қамтыған аймағы ежелгі замандардан ХІХ ғасырға дейін сауда-саттық пен мәде­ниеттің дүниежүзіндегі ең басты орталықтарының бірі болды. Орталық Азия – географтардың шөл және жартылай шөлейт таулы қыраттарды шалғынды өзен алқаптары алмастырып жатқан аймаққа берген атауы. Бұл аймақ кезінде Кеңес Одағының бір бөлігі болған төрт мемлекет аумағын (Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан)40 және Иран мен Ауғанстанның солтүстігін қамтиды. Топографиялық жағынан алғанда Орталық Азия Ішкі Еуропаның Үндістаннан Жерорта теңізіне дейін созылған халқы тығыз аграрлық жерлермен салыс­тырмалы түрде кедергісіз байланыс орнатуына жол ашқан табиғи дәліз іспетті.

Әмудария өркениетін іздеу. Археологиялық зерттеу тобының мүшелері Орталық Азиядағы Түрікменстанның көне қалаларының бірі – Анау ескерткішін қазуда. Соңғы жылдар ішінде археологтар Парсы елін Ішкі Еуропамен, қала берді, Қытаймен байланыстыратын сауда жолындағы урбанизация үдерісі жайлы аса бай мәліметтер жинады. Анаудың шығысында орналасқан Гонур қаласында алдын ала ойластырылған көшелер, кәріз жүйесі, тұрғын үйлер және бекіністер болған. Алайда ол небәрі 300 жыл ғана тіршілік етті.

Б.з.д. 2100 жылдар шамасында адамдар Орталық Азияның өзен алқаптарында, дәлірек айтсақ, Әмудария (грек географтары Окс деп атаған) бойында қалалар тұрғыза бастайды. 1990 жылдарға дейін осы қоғамдар жайлы, еңбектерін орыс тілінде жариялаған кеңес археологтарынан басқа, ешкім білмеді десе болады. Содан бері, осы бір «ғайып болған өркениеттің» физикалық картасы және материалдық мәдениетімен жақынырақ таныстық, бірнеше елдің ғалымдар тобы білімімізді тереңдету жолында әлі де зерттеулер жүргізуде. Екі көне аймақтың атымен байланысты ресми түрде Бактрия–Маргиана археологиялық кешені деген атаумен белгілі күрделі қоғамның материалдық деректеріне қарағанда, алыс оңтүстіктің қуаң таулы аймағына орналасқан қалаларынан осы жерге көшіп келген адамдар өте аз уақыт ішінде бірнеше қаланың іргесін қалаған.

Әмудария бойындағы қалалардың, соның ішінде қазіргі Түрікменстанның толық қазылған Гонур ескерткіші тұрғындары кірпіштен қалың қамалдар соғып, әр бұрышқа биік мұнара тұрғызған. Ірірек қалалардың билеуші тобы, олар туралы белгілі ақпарат өте аз, патша бекіністері мен ғибадатханасы бар сарайлар құрылысын басқарған. Гонурда өзен суын каналдар арқылы қалаға жеткізіп отырған. Алқапта шаруалар бидай мен арпа егіп, қой, ешкі, зебу сиыры мен түйе баққан. Сәулет үлгілері, қыш ыдыстар мен мөрлер, піл сүйегінен жасалған тарақтар мен күміс бұйымдардан тұратын археологиялық деректерден қалаларда ортақ мәдени нақыштың болғанын, яғни қарқынды сауда жасап, әлеуметтік қарым-қатынас орнатқанын байқаймыз, жоғарғы тапқа жататын отбасылар арасында неке одақтарын құру әдеті қалыптаса бастаған болар. Қыш мөрлердегі геомет­риялық белгілер белгілі бір ұғымды білдіретін таңбаға ұқсағанымен, жергілікті жазу жүйесінің болғанын дәлелдейтін басқа дерек жоқ.

Орталық Азия оңтүстік пен батыстағы аграрлық қоғамдарды Ішкі Еуразиямен жалғаған көпір ретіндегі тарихи маңызға Әмудария қолөнершілері мен көпестерінің арқасында ие болғаны ешқандай дау тудырмайды. Иран жерінде, Парсы шығанағы бойындағы айлақтарда, Инд алқабында Әмудария жағалауынан шыққан құмыра сынықтары, стеатит тостағандар және тағы басқа заттар табылды. Әмудария қолөнершілері Үнді мұхиты мен Жерорта теңізінен келген ұлутастардан моншақ жасады, сыртқы саудаға асыл тастар, күміс және алтын шығарды.

Әмудария алқабындағы қала тұрғызу дәстүрі небәрі бірнеше ғасырға ғана созылды. Б.з.д. 1800 жылдардан кейін аймақтағы басты қалалардың көлемі кішірейіп, екі жүз жыл ішінде тұрғындары қаланы тастап, көшіп кетті. Қалалардың құлдырауы мен жойылуының себебі белгісіз. Табиғи-экология­лық жағдайдың нашарлауы немесе қалалардың өзара соғыстары Әмудария өркениетін құлдыратқан шығар. Қалалардың құлдырауы солтүстіктегі далалардан арбакеш және салт атты халықтың келу уақытымен тұспа-тұс келеді. Алайда «Олар қала талқандайтын басқыншылар немесе бейбіт қоныс аударушылар ретінде келді ме?» деген сұраққа нақты жауап бере алмаймыз.

Орталық Азияға қатысты атауда авторлар ТМД-дағы нақты осы төрт мемлекетті мысалға алғандықтан, өзгеріссіз қалдырдық. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясында Орталық Азия аймағына ТМД елдері (Қазақстан, Қырғыстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан) және Моңғолия, Қытайдың солтүстік-батыс бөлігі, Ауғанстан, Пәкстан, Үндістанның шекаралық аудандары енетінін айтады.

Шығыс Азиядағы күрделі қоғам

Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде б.з.д. екінші мыңжылдықта өндіруші шаруашылық толығымен қалыптасып, халық, негізінен, ауылды жерлерде қоныс тепкеніне қарамастан, азық-түлік қоры мол аймақтарда терімшілік, аңшылықпен күн көретін қауымдар сақталды. Жапонияда тұқым, жаңғақ пен теңіз өнімі мол болғандықтан, егіншілік жайлы бұрыннан бері білсе де, б.з.д. 1000 жылдарға дейін онымен айналыспады. Солтүстік Қытайда жағдай мүлде керісінше, б.з.д. 7000 жылдар шамасында, 2-тараудан көргеніміздей, күріш пен тары еге бастаған Сары өзен алқабынан оңтүстікке қарай Янцзы өзені алқабына дейін созылып жатқан аймақта күрделі қоғамның қалыптасуы қарқынды дамиды.

Қытайдағы ертедегі қала орталықтары. Б.з.д. 2600 жылдар шамасында кей халықтар ағаш қалыптар ішіне топырақты нығыздап үйген қабырғалар қоршаған қоныстар тұрғыза бастайды. Қабырға қалдықтарына, сондай-ақ бағалы заттармен бірге жерленген ерекше мәртебеге ие адамдардың қабірлеріне қарағанда Солтүстік Қытайда басқаларды жұмылдырып, жұмыстарын бағыттап отыратын жоғарғы топ пайда бола бастаған болуы керек. Дәл осындай өзгерістер бірнеше ғасыр ертерек Тигр-Евфрат, Инд және Ніл алқаптарында қалыптасқан еді. Жауынгерлер мен ғұрыптар орындайтын маңызды адамдардан құралған артықшылыққа ие отбасылар ең жақсы алқаптар мен ең үлкен астық қоймаларын иемденіп, басқалардан салық жинап, қызметін пайдалана бастайды. Шығыс Азияда алғаш рет б.з.д. 2000 жылдарда пайда болған әсем қола тостағандар, қазандар, жануар мүсіндері, қанжарлар және найза ұштары діни рәсімдер өткізетін және көршілеріне әскери жорықтар ұйымдастыратын көсемдерге керек болған тәрізді.

Күрделі қоғамның негізгі белгілері б.з.д. үшінші мыңжылдықтың аяғына таман Сары өзен – Янцзы аймағының бірнеше жерінде бірдей байқала бастағанын археологиялық деректер растайды. Батыстағы ұлы үш өзен алқабында бұл құбылыс әлдеқайда ерте басталды. Ең маңызды ескерткіштердің бірі – Сары өзеннің қазіргі арнасының оңтүстігіндегі жазықта орналасқан Эрлитоу қалашығы. Б.з.д. 1900–1500 жылдар аралығында өркендеген Эрлитоу ескерткішінен археологтар күрделенген құрылыстар шоғырын ашып, оны сарайға ұқсатты. Бұл болжамның астарында осы қалашық ежелгі Қытай мемлекетінің астанасы болды ма деген ой жатыр. Эрлитоудың тіршілігі қайнаған қала немесе жалпы ғұрыптық және саяси орталық болғаны белгісіз. Қаланы қазу барысында топырағы тапталған кең алаңдар, қола қорытатын орындар, тас төселген жолдар аршылып, құнды жабдықтары бар қабірханалар табылды.

Археологтардың 1986 жылдан бері жалғасқан қазба жұмыстарының нәтижесінде Эрлитоудан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 400 миль жерде, Қытайдың Сычуань провинциясында қабырғамен қоршалған Саньсиндуй қаласы аршылды. Бұл қала да б.з.д. екінші мыңжылдықта гүлденгенімен, мәдениет нақышы Эрлитоудан мүлде өзгеше. Қазылған екі шұңқырдан құрбандыққа шалған жануарлардың сүйектерінен басқа қола, алтын, тас, нефрит бұйымдар мен қоладан құйған елу жеті адам басы (кейбі­рі маскалармен) табылған. Аймақтағы ірі орталықтардың шағынырақ қоныстарға мәдени және саяси ықпал еткенін қыш бұйымдар мен басқа да заттардың нақышынан анық байқауға болады. Сауда-саттық, билеушілер арасындағы тарту-таралғылар, миграция, әдіс-тәсілдер мен стильдер бір орталықтан екіншісіне таралып, қалалар арасында байланыс орнады. Мысалы, көпестер кей кездері шеберханаларға жүздеген шақырым жерде өндірген мыс, қалайы, алтын және нефрит тасымалдаған. Демек, Шығыс Азияда алғашқы ірі мемлекет бой көтермей тұрып, Сары және Янцзы өзендері алқабы адамдардың бір-бірімен өзара байланыс орнататын белдеуіне айналды.

Шаң мемлекеті. Тарихшылардың анықтауынша, Шаң патшалар әулеті билік жүргізген алғашқы ірі мемлекет б.з.д. 1750–1045 жылдар аралығында өмір сүрді. Жоғары әскери топтардың қолдауына ие болған Шаң билеушілері Солтүстік Қытайдың басқа патшалықтары арасынан жергілікті әскери мемлекет ретінде дамыған болуы керек. Араға ғасырлар салып, бұл патшалар көршілеріне биліктерін мойындатты. Ғұрыптық сипатқа ие ең ірі патшалар қорымы – Аньян Сары өзенінің төменгі ағысының Хуанхэ сағасы бойымен бірнеше шақырымға созыла шашырап жатыр. Шаң мемлекеті қазіргі Қытайдың кішкентай ғана бөлігін алып жатқанына қарамастан, материалдық қалдықтары, ежелгі жазбалары және кейінгі ғасырларда жазылған жылнамалар оны Шығыс Азиядағы ең алғашқы империя деп тануға жеткілікті негіз береді. Мемлекет қуатының шырқау шегі болған б.з.д. ХІІІ–ХІ ғасырларда Аньянда қоныс­танған Шаң патшалары нығыз топырақтан соққан, үлкен алаңда орналасқан жеке жайларда тұрған. Патша мен оның әскерилері ресми түрде негізгі аймақтарды басқарып, одақтас патшалар мен көсемдерден үстем болған сияқты. Билеуші топ тіпті шалғай аймақтарға тұрақты түрде жорықтар да ұйымдастырған. Мемлекеттің негізін әскери шептер құраған, патша тұрғындар мен соғыс тұтқындарынан мазарлар, сарайлар салуды талап еткен. Патшалықтың бірнеше астанасы да патшаның мәжбүрлеуімен салынуы мүмкін. Қытайдың ХХ ғасырына дейінгі тарихының негізгі белгісі болған орталықтанған басқару жүйесінің негізін Шаң мемлекеті салып берген.

Саньсиндуйдан (Sanxіngduі) табылған қола мүсін. Қоладан құйылған бастар мен маскалар арасынан б.з.д. 1300–1100 жылдар шамасына жататын, салмағы алты футтық қола мүсін шықты. Өзіне еріксіз назар аудартатын бұл мүсіннің тым үлкен қолдары бір затты қысып тұрған еді. Бір кездері пілдің азу тісі осы мүсінді толықтырып тұрған болар. Мүсіннің киімі мен әшекейлерінен қандай ерекшелік байқауға болады? Олар мүсіннің қоғамдағы орны жайлы мәлімет бере ала ма?

Патшалар қолаға негізделген көркем мәдениетке қолдау танытып, оның ықпалы Солтүстік Қытайдың басым бөлігіне жайылды. Месопотамия мен Мысырға қарағанда, Шаң мемлекетінде алып монументтер тұрғызылмағаны белгілі. Бірақ басты қалаларда ғажап қолөнер, әсіресе қоладан бұйымдар жасау шеберлігі дамыды. Археологтар Аньян қаласынан өте бай жабдықталған патша мазарларын қазып алды, соның ішінде әскери қолбасшы әрі император У Диннің (б.з.д. 1250–1192 жылдары билік құрған) сүйікті әйелі болған Хао ханымның да жерлеу орны бар. Хао ханым қабірханасы – Аньяндағы тоналмаған жалғыз Шаң мазары. Қабірханадан жүздеген қола құмыра, қоңырау, қару-жарақ, нефриттен, піл сүйегінен, басқа да жануар сүйегінен, тастан жасалған неше түрлі бұйымдар шықты. Қабірханадан қосымша он алты адам қаңқасының табылуы – мемлекетте адамдарды кең көлемде құрбандыққа шалу дәстүрі болғанын дәлелдейтін мәліметтер қатарын көбейтеді. Шаң заманының діни сеніміне сай, марқұм болған патша өмірін қабірханада жалғас­тырады, сондықтан ақсүйектерден, құлдарынан, күтушілері мен нақсүйерлерінен, сондай-ақ тұлпары мен басқа да жануарлардан құралған таңдаулы топты өзімен бірге о дүниеге әкетуі керек еді. Көп жағдайда құрбандыққа есепсіз тұтқындарды шалған. Олардың саны жүзден асып жығылған кездер де болған шығар.

Ең ерте У Дин заманынан бері Шаң мемлекетінде «бал ашатын сүйектер» деген атпен белгілі, жануарлардың мыңдаған сүйек сынықтарында жазбалар пайда бола бастайды. Шығыс Азия халықтарының ата-бабаға сыйыну дәстүрінің түп-тамыры неолит дәуірінде жатыр, адамдар марқұмдардың рухына арнап құрбандық шалып, сый жасау арқылы ертеңгі күні олардың рақымы мен демеуіне бөленеміз деп үміттенді. Саяси және абыздық қызметті қатар алып жүрген Шаң патшалары ғұрыптық рәсімдер арқылы әулеттерінің ата-бабаларымен тілдесті. Рухтар патшаның жаңбыр, мол астық, соғыста жеңіс, дені сау ұл бер деген тілектерін тылсым күш иелерінің ең жоғарғысы – Диге жеткізе алатын құдіретке ие деген түсінік қалыптасты. Ди көп жағдайда әулеттің негізін қалаған арғы атамен байланыстырылды. Құдайдың ниетін анықтау мақсатында және болашақты болжау үшін арнайы ұйымдастырған рәсімнен кейін ғана көпшілік алдында патша шешім қабылдады. Бал ашудың бір түрінде, шаманның41 көмегімен тасбақа сауыты немесе сиырдың жауырын сүйегін олар сынып кеткенге дейін арнайы жолмен қыздыру арқылы ата-баба рухына немесе табиғи күштерге патша сұрақ қояды. Шаман осы сынықтарды «оқу» арқылы жауап табады.

Қытайдағы алғашқы жазу. Шаң кезеңіне жататын бал ашатын сүйектердегі сызбалардан Шығыс Азияның алғашқы жазу жүйесін көреміз. Кестеде бейнеленген екі сөздің жазылуы пиктографиялық таңбалардан бастап қалай өзгерді?

Бал ашатын сүйектер – Қытай тарихындағы ең алғашқы жазба «құжаттар». Тасбақаның қыздырған сауытын немесе жауырын сүйекті әбден талдаған шамандар мағына мен дыбысты біріктірген таңбаларды пайдалана отырып, олардың бетіне сұрақтарын, түсіндірмелерін жазған. ХХ ғасыр ғалымдарының анықтауынша, бұл белгілер қазіргі Қытай жазбасының негізі болды. Бал ашатын сүйектердегі жазбаларды оқу арқылы тіл мамандары Шаң билеушілерінің есімдері мен қала атаулары жайлы біліп қана қоймай, діни әдет-ғұрыптар, соғыстар, ауыл шаруашылығы және климатқа қатысты қосымша мәліметтерді анықтай алды.

Солтүстік Қытайдағы жазу жүйесі Батыстағы өркениеттердің ықпалынсыз пайда болғанға ұқсайды. Мұндай қорытынды одан да күрделі сұрақтарға жетелейді: б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтарда пайда болған Солтүстік Қытай мен Батыста орналасқан елдер арасындағы байланыс Шығыс Азияда күрделі қоғамның орнауына қалай әсер етті? Шығыс–Батыс бағытындағы қарым-қатынас Ішкі Еуразия арқылы жүрген тәрізді. Сауда заттары, әдіс-тәсілдердегі жаңашылдық, бидай немесе тағам өсімдіктері дақылдары бір қауымнан екінші қауымға еш қиындықсыз тасымалдануы ықтимал. Ал Шығыс Азия шаруалары шошқаны, тауықты өз бетінше қолға үйретіп, тарының екі түрін қолдан еге бастаған сияқты. Қола өндіру де осы аймақта басқалардан тыс дамыған көрінеді. Ал тұт ағашының жапырағымен қоректенетін жібек құртын пайдалана отырып, жібек мата Қытайдың жетістігі екеніне ешкімнің күмәні жоқ. Жібек жіптің Мысыр мумиясынан табылуы – көпестердің қытай жібегін б.з.д. 1000 жылдардың өзінде Ніл сияқты Батыстағы шалғай өлкеге жеткізгенінің дәлелі.

Шығыс Азиядағы экономикалық және мәдени қарым-қатынас б.з.д. екінші мыңжылдықта күрт қарқынды дами бастайды. Янцзы алқабындағы Шаң билігі тұрақсыз болғанымен, аймақтың шаруашылықпен айналысатын халқы күріш өсірудің арқасында тоқтаусыз көбейді. Күрішті алғаш рет Оңтүстік Азияның бір бөлігінде қолдан өсірген шығар. Бидай мен тары – солтүстіктің салқын, құрғақ ауа райында, ал күріш – оңтүстіктің жылы, жауынды ауа райында өте жақсы өсті. Шаң заманы тұсында-ақ саудагерлер осы дақылдарға толы қаптарды екі аймақ арасында саудалау арқылы солтүстік пен оңтүстіктің болашақ экономикалық интеграциясының негізін қалай бастады. Шаң мәде­ниетінің айрықша үлгісінде жасалған бай-бағландар бұйымдары мен қола заттар Солтүстік Қытай мен Янцзы алқабынан көп табылды. Осылайша, Шаң мемлекеті өзара әрекеттің кеңейе түскен белдеу орталығы болды, кейін осы әрекет нәтижесінде мәдениеттің қытайлық айрықша нақышы жасалды.

Тарихқа енген малшы халықтар

оЙЛАН: Көшпелі мал шаруашылығына негізделген өмір сүру салты б.з.д. төртінші және екінші мыңжылдықтар арасындағы Ішкі Еуразия халқы санының қарқынды өсуіне қалай әсер етті?

Күрделі қоғамдар Месопотамия мен Мысырда пайда болмай тұрған кезде-ақ, Ұлы Арид зонасының кейбір бөліктерінде айрықша өмір салты қалыптаса бастады. Жауын-шашын көлемі суармалы егіншілікпен айналысуға мүмкіндік бермегенімен, отар-отар қой, ешкі, ірі қара мен түйе келелерін, жылқы үйірлерін бағуға жеткілікті болды. Көшпелі мал шаруа­шылығы42 – қауымдар, негізінен, мал шаруашылығы өнімдерін пайдаланған, кәсіби маманданған қоғам түрі. Бұл қоғам шөлейт аймақты мекендеген халықтың аңшы-терімші қауымдарға қарағанда жылдам өсуіне ықпал етті. (3.1-кестені қараңыз). Б.з.д. екінші мыңжылдықтан басталған Ішкі Еуразия бақташы халықтарының көші мен әскери жорықтар легі далалық аймақ пен әсіресе оңтүстіктегі, батыстағы және шығыстағы аграрлы өлкелердің мәдени және саяси картасын түбегейлі өзгертеді.

Шаман – қауымның пікірінше, табиғи тылсым күштерге немесе жаратылыстарға қатысы бар, болашақты болжау, бақ-береке тілеу немесе адамды емдеп жазу үшін рухтар әлемімен байланысқа түсе алатын адам.

Көшпелі мал шаруашылығы (pastoral nomadіzm) – тіршіліктің негізгі көзі мал өсірумен тығыз байланысты экономикалық және қоғамдық құрылым түрі. Көшпелі малшылар қауымы жайылым мен су көздерін іздеу мақсатында маусым сайын қоныстарын ауыстыра көшіп тұрады.

Жылқылар, салт аттылар және арбалар

Малшы халықтардың халық жиі қоныстанған Ішкі Еуразиядағы аграрлық аймақтарға қарай тарихи маңызы бар көші б.з.д. төртінші мыңжылдық аяғы мен үшінші мыңжылдық ішінде Қара және Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі шалғынды далалардан басталды деген тұжырыммен ғалымдардың көпшілігі келіседі. Тарихта Понтий-Каспий даласы (Қара теңіздің грекше атауы – Понтий) деген атаумен белгілі, климаты қоңыржайдан жартылай шөлейтке дейін ауысатын бұл аймақ қазіргі Ресей, Украина және Қазақстанның басым бөлігін алып жатыр. Б.з.д. 5200 жылдардан Оңтүстік-Шығыс Еуропадан шыққан қой және сиыр баққан халық Қара теңіздің солтүстік-батыс жағалауын айнала Понтий-Каспий маңындағы шалғынды далаға қарай жылжи бастаған тәрізді. Ұзақ уақытқа созылған бұл оқиға климаттың жылыну циклі шарықтау шегіне жеткенде басталды. Күннің жылынуы көк шалғын жайылымдардың кеңеюі мен көркеюіне, ал ол мал шаруашылығына негізделген тіршіліктің жалғасуына қолайлы жағдай туғызды. Азғантай дәнді дақылдар өсірген малшылар бірте-бірте терімшілер мен аңшылар қауымдарын жерлерінен ығыстырды. Мекендерінен айырылған олар не жаңа шаруашылық тәсіліне көшті немесе солтүстіктегі суық ормандарға шегінді. Б.з.д. төртінші мыңжылдықтан бастап малшылар қауымы ақырындап Понтий-Каспий аймағын қоныстанып, алыс шығысқа қарай, Қытайға дейін созылып жатқан жазық далаға тарай бастайды.

Беймаза салт атты. Месопотамиядан табылған осы қыш бұйым салт атты өмір салтының Ішкі Еуропадан Оңтүстік-Батыс Азияға Парсы елі арқылы б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында таралғанының дәлелі деуге болады. Ат үстінде отырған адам – жауынгер емес. Аттың артқы жағына қарай мінуі оның мал баққанға ыңғайланып отырғанын көрсетеді. Осы суреттегі қандай техникалық жетістік кейінгі атты әскер соғысының дамуына үлес қосуы мүмкін?

Адамдардың далаға жақсы бейімделуінде үш маңызды өзгерістің орны ерекше. Біріншісі, жабайы жылқыны қолға үйрету. Жылқы алғаш рет б.з.д. 4800 жылдар шамасында Понтий-Каспий даласында қолға үйреткен сияқты. Қолға алғаш үйреткен жануар аласа, тарпаңға (Пржевальск жылқысына) ұқсайды. Бүгінгі күнге жеткен жабайы жылқының бұл тұқымы Ішкі Еуразияны мекендейді. Жылқы адам баласымен өзара тәуелді тіршілік етуге өте бейім жан­уар болып шықты. Байтал немесе бие, яғни ұрғашы жылқы үйірге топтасып, иерархияға бағынды десек те болады. Мәселен, мысықта мұндай топтасу инстинкті жоқ. Асау, тарпаң айғыр үйірді иіріп әкетіп отырған. Адамдар жуас биелерді қолға үйрете алатынын байқаған. Адамдар, сондай-ақ айғырлар арасынан жуасын қалай анықтауға болатынын да түсінген сияқты, нәтижесінде жуас айғыр мен жуас байталды шағылыстырып, тұқым алған. Қолға үйреткен жылқы жыртқыш аңдардың көбін басып озды, уақыт өте даланың аязды қысына төтеп беретін жылы жүн жабындысына ие болды. Басқа үй жануарларына қарағанда, жылқылардың қысқы жайылымдарды іздеп табуға септесетін түйсіктер де бар еді. Ірі қара мен қой қар жұқа түскенде ғана шөпті арши алды. Жылқы малы болса, шөп жеу үшін қасат қарды немесе су ішу үшін мұзды тұяғымен тебіндеді.3

Жылқыны азық ретінде алғаш қолға үйреткендер – дала малшылары болуы мүмкін. Уақыт өте адамдар неолит дәуірімен айналысатын бір ғалымның «қосалқы өнім» деп атаған азық түрінің құндылығын ашады4. Атап айтсақ, бие сүті, қаны, жүні, терісі, сүйегі іске жарап, жылқының өзін көлік және соқа жеккен еңбек құралы ретінде пайдаланды. «Қосалқы өнім революциясы» барысында қауымдар табиғи-экологиялық жағдайға сай, егін өнімдерінен гөрі жылқы мен басқа да қолға үйреткен жануарларға тәуелділігі артты5. Б.з.д. бесінші және екінші мыңжылдық аралығында Понтий-Каспий даласындағы қолға үйренген жылқы басы көбейіп, миллионға жетті, осындай орта жағдайында адамдардың ұтқыр тұрмыс-тіршілігі өз жануарлары төңірегінде өрбіді.

Көшпелі мал шаруашылығына негізделген тұрмыс-тіршіліктің екінші негізгі кілті – атқа міну шеберлігі. Бәлкім, б.з.д. 4200 жылдар шамасында, Понтий-Каспий шалғын даласының бір шетінде қайсар бір малшы атқа қарғып мініп, одан сырғып түспеудің амалын жасаған болар. Атқа қонған алғашқы адамдарда не ер-тоқым, не үзеңгі болмады, дегенмен аттан құламау үшін аяғын, ауыздық немесе тізгінді пайдаланды. Ат үстінде отырған адам қолға үйреткен малдың бірталайын қайыра алды. Адал ит ерткен жаяу малшы екі жүздей қой бақты. Салт атты малшы итімен бірге бес жүз басқа жететін малды қайырды6. Ат үстіндегі малшылар отар мен табынды үлкейтті, малды су көздері мен тұрақтарынан шалғайға айдап әкетіп, қайтарында жаяу малшыға қарағанда, уақыт ұтты. Нәтижесінде, салт атты жүріс далалық аймақ шеңберінен шығып, шарта­рапқа тарай бастайды. Мысалы, бұл жаңалықтың Иран арқылы Месопотамияға жеткенін б.з.д. үшінші мыңжылдық аяғына жататын, ат үстінде отырған адамдардың алғашқы бейнелерінен көруге болады.

Далалық шаруашылықтың үшінші маңызды құралы – сиыр, өгіз, жылқы, есек немесе ақыр соңында түйе жеккен екі немесе төрт дөңгелекті арба. Арба жасау технологиясы Понтий-Каспий даласына Оңтүстік-Батыс Азиядан Оңтүстік-Шығыс Еуропа немесе Кавказ таулары арқылы б.з.д. 3500–3300 жылдар аралығында жеткен тәрізді. Ағаштан жасаған берік дөңгелекті арбалар малшылардың өрісін ат үстінде жүргенге қарағанда кеңейте түсті. Ендігі жерде, малшы қауымдардың көші толастамады, олар азық-түлік, құрал-саймандарымен қоса, емізулі сәбилері, кішкентай балалары және қарт адамдарынан тұратын отбасыларын ала жүрді. Арбаларға күймелер жасап, олардың үстін тері немесе киізбен қымтаған кезде өте ыңғайлы ат үсті баспанасы пайда болды. Көшпелі малшылар қауымының кейбір мүшелері аздаған егін өсіру үшін анда-санда қоныстарында қалып отырды. Сондай-ақ олар жабайы дәнектер, шөп-шалам және балдан әзірленген сусындарды да азық ретінде тұтынды. Алайда қоректерінің негізгі бөлігін ет пен сүт өнімдері құрады.

Көшпелі малшылар қоғамы

Көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын ежелгі қауымдар туыстық43 негізде ұйымдасты. Адамдардың бір-біріне жақындығы – белгілі бір жерді қоныстануы немесе бір билеушіге бағынуы арқылы емес, ата-бабаларының ортақ болуымен анықталды. Жатжұрттық адамдар туыстастыққа арнайы жосын-жоралғыларды орындаудан кейін сіңісіп кете алды: уақыт өте туысқандар жаңа қосылған адамның бір кездері кірме болғанын әдейі «ұмытып кетті». Малшылар қауымы әулеттерге де бөлінген сияқты, яғни бір атадан тараған бірнеше ұрпақ қан жағынан туысты.

Қабірлерден тапқан деректерге қарағанда, кейбір адамдар мен әулеттер басқаларға қарағанда ауқаттырақ болған, ал бұл – олардың қоғамдық мәртебе мен саяси беделге ие болғанының айқын көрінісі. Осындай ескерткіштерден құрбандыққа жылқы шалып, мәйітті үлкен құрметпен жерлегенін байқайсыз. Демек, ондай қабірлердегі марқұм тіршілігінде қоғамдық және саяси мәртебесі айрықша болған. Ірі қара мен қойды құрбандыққа жиі шалған. Атқа міну мен арбаның тұрмыс-тіршілікке кірігуі алғыр, еңбекқор немесе жолы болғыш отбасыларға мал табындарын үсті-үстіне көбейтуге мүмкіндік берді. Малы көп отбасылар қарапайым халыққа қарағанда, едәуір билікке ие болды. Себебі басқа бай-бағландармен сый-сияпат алмасу үшін малдары жеткілікті еді, кедей малшыларға жалға пұл берді, малының арқасында одақтастар мен бағынышты жақтастарды көбейту мақсатында көпшілік қауымға арналған сауық-сайран өткізіп, жерлеу кезінде құрбандық шалды. Байлар арасында қыз алысу дәстүрі орныға бастады, қыз болашақ күйеуінің үйіне көшкендіктен, қалыңдықтың әке-шешесі жұмыс күшінен айырылды деген түсінікпен өтем ретінде қалың мал төледі.

3.1-КЕСТЕ. ҚОҒАМ ТҮРЛЕРІНІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ КЕСТЕСІ

Категория

Көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын қоғамдар

Күрделі аграрлық және отырықшы қалалық қоғамдар

Шаруашылығы

Негізінен, қолға үйреткен жануарлардан өнім алды, кей жағдайда өнім артығымен жиналды; егіншілік екінші орында тұрды.

Егіншілік бірінші орында, қолға үйреткен малдан өнім алу екінші кезекте тұрды, екі шаруашылықтан және қала мен қыстақтардағы өндірістен артық өнім жинақталды.

Қоныстары

Көшпелі тұрақтар немесе жылдың бір мезгілінде ғана пайдаланатын тұрақты қоныстар.

Қалалар, қалашықтар, қыстақтар.

Кәсіптері

Халықтың басым бөлігі малшылықпен айналысты; шағын топтар ұста немесе тоқыма өндірісі сияқты кәсіптермен шұғылданды.

Халықтың басым бөлігі егіншілікпен айналысты; шағын топтар өздерін толығымен бір кәсіпке арнады немесе қаланың еңбекшілері қатарына қосылды.

Әлеуметтік құрылым

Әлеуметтік таптарға бөліну тұрақсыз немесе өзгермелі; аздаған адам мен отбасылар саяси және діни көсемдер ретінде мәртебеге ие; қоғамдық қатынастар туыстық қатынасқа негізделді.

Әлеуметтік таптардың тұрақты иерархиясы: а) билеушілер мен ақсүйектер; ә) білікті мамандар, шеберлер; мамандар; б) шаруалар және қала еңбеккерлері; в) көптеген қоғамдарда құлдық жүйе; жергілікті жерлерде туыстыққа және мемлекеттік деңгейде билеушіге бағынуға негізделген әлеуметтік қатынастар.

Гендерлік қатынастар

Негізінен, патриархаттық қоғам, алайда ер адамдар мен әйелдер шаруашылықта қатар еңбектенді, әсіресе мал бағуға қатысты шаруалар ортақ болды.

Патриархаттық қоғам; әйелдердің негізгі бөлігі үй шаруашылығымен ғана шектелді.

Саяси ұйымдасуы

Туыстыққа негізделген топтардың жергілікті деңгейден жоғары деңгейге дейінгі иерархиясы, әдет не отбасылық топтардың уақытша конфедерациясы, басшылықты бейресми түрде жеке тұлғалар, ақсақалдар немесе элиталық бар отбасылар атқарды.

Орталықтанған басқару жүйесімен, авторитарлық билікпен, лауазымды адамдардың иерархиясымен және тұрақты салық жүйесімен сипатталатын мемлекеттер.

Заңдары

Қауымдардың немесе әскери көсемдердің мақұлдауымен іске асырылатын, негізінен, жазылмаған әдет-ғұрып заңдары.

Мемлекет тарапынан жүзеге асатын, көп жағдайда жазбаша жинақталған күрделі азаматтық және қылмыстық заңдар.

Технологиялық өзгерістер

Технологиялық жаңалықтардың баяу қарқыны; ауық-ауық, әсіресе әскери салада жетістіктерге жетті.

Адам баласы тіршілігінің барлық саласында үздіксіз, көп жағдайда әркелкі технологиялық және ғылыми жаңалықтар жасалып отырды.

Ортасы

Уақытша, ұтқыр құрылымдар; кей жағдайда көшпелі малшылардың қарамағына қамалдар немесе қалашықтар қарады.

Қала тұрғын үйлерінің тығыз салынуы; бекіністердің, ғибадатханалардың, сарайлар мен мазарлардың, халық жиналатын орталық алаңдардың зәулім құрылысы.

Қарым-қатынас орнату

Қоғамның басым көпшілігі сауатсыз, жазу жүйесін элита қолданды.

Жазу жүйесі мен символдар арқылы ойды білдірудің күрделі сипаты; жеке таңдаулы топтардың ғана хат тануы.

Дін

Жергілікті құдайлар мен басқа да тылсым рухтармен байланысты наным-сенімдер мен жосын-жоралғылар; тылсым дүние патшалығымен байланыс орната алатын діни адамдар; б.з.д. бірінші мыңжылдықтан бастап кейбір көшпелі малшы қоғамдарының негізгі сенімдер жүйесін ұстануы.

Көбіне орталық саяси билікпен байланысты күрделі наным-сенім жүйелері мен жосын жоралғылар, діни адамдар тобы, хатқа түскен діни мәтіндер; Конфуцийлік, буддизм немесе христиандық сияқты негізгі діни жүйелердің қалыптасу орталықтары.

Мал шаруашылығына негізделген еңбек бөлінісі. Артықшылықтарға ие отбасылардың пайда болуы жоғары және төменгі топтар арасындағы айырмашылық халқы тығыз орналасқан аграрлық қоғамдардағыдай алшақтап, нығая түсті деген сөз емес. Керісінше, мал шаруашылығы малшы қауымның еркегі, әйелі, баласы сияқты әр өкілінің белсенді әрі ерікті түрде ұжымдасуын қажет етті. Кейінгі кезеңдердегі малшы қоғамдардан білгеніміздей, үлкендер арасындағы таза эгалитарлық қарым-қатынас сақталған. Қауым әйелдерінің тек үй шаруасы мен бала жеткізудегі икемін ғана емес, сондай-ақ мал жайғаудағы еңбегін де бағалауына тура келді.

Қытай әскери арбасы. Аньяндағы Шаң әулетінің қорымдарынан жылқылар мен әскери арбалардың қалдықтары табылды. Әскери арба технологиясы жайлы білім Ішкі Еуропадан Солтүстік Қытайға б.з.д. 1200 жылдар шамасында жеткен. Шаң билеушілерінің қабірлеріне осы заттарды не үшін қоса жерледі деп ойлайсыз?

Көшпелі мал шаруашылығының өрісі кеңейіп, малшы қауымдар жайылымдар мен су көздерін иемденуде табанды талас-тартысқа түскен тұста ер-азаматтар әскери өнер мен батырлықты жоғары бағалайтын «жылқы мәдениетінің» қыр-сырына қаныға бастады. Алғашқы шабандоздар мен барымташылар Понтий-Каспий даласынан шыққан көрінеді. Жерлеу ескерткіштеріндегі жоғары дәрежеге ие жауынгерлердің көпшілігі ер адамдар болғаны анықталғанымен, археологтар кей жерлерден сауыт-сайман киген әйел адамдардың қаңқаларын да тапты. Яғни әйелдер де ара-тұра жорықтарға қатысып, қан майдандарда ерліктерімен көзге түсті.

Жылдам жүріске арналған бір немесе бірнеше ат жеккен қос дөңгелекті шағын көліктің – әскери арбаның да шығу тегі далалық жылқы мәдениетімен байланысты сияқты. Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы жазықта орналасқан Сынтас (Sіntashta) деген атаумен белгілі ежелгі ескерткіш қабірлерінен әскери арба мен оларға жегілген жылқылардың қалдықтары табылған. Б.з.д. 2100 жылдарға жататын бұл жәдігерлер мың жылға жуық кезеңге созылған жаңа кезеңнің басталуына жол ашты, бұл уақыт аралығында әскери арба Афроеуразияның түкпір-түкпіріндегі қауымдардың соғыс өнері мен саяси рәсімдерінде аса зор маңызға ие болды.

Әскери арба, негізінен, ауыр дөңгелектерден гөрі, шабақты қос дөңгелектен, арбакеш және бір-екі жауынгер тұратын арба қорабынан және ат әбзелдерінен тұрды. Әскери арбаның мақсаты – шайқасу, жаудың зәресін алу және күш-қуатты таныту. Ұрыс алаңында бір жауынгер ат айдаса, екіншісі ұшы қоладан жасаған қару лақтырды немесе садақ атты. Кей жағдайда үшінші жауынгер қалған екеуін қорғау үшін қалқан ұстады. Сынтас пен көрші қоныстардың берік бекінісіне қарағанда, аймақта соғыс өрті жиі-жиі тұтанып тұрған. Оған жайылымдық жерлерге талас-тартыстың көбеюі бірден-бір себеп болса керек. Жауынгер жасақтары арасында мыс пен қалайының Инд пен Месопотамияға тасымалын бақылауда ұстау үшін қарулы тартыстардың да бұрқ ете қалуы ықтимал. Әскери арбалар шығыны көп көлік түріне жатты, арбаның қорабына керек ағаштарды иіп, бір-біріне жалғау асқан шеберлікті талап етті. Ат әбзелдеріне қола мен теріден жасалған бұйымдар керек болды. Жылқылар мен арбакештің арнайы дайындығы да маңызды еді. Жауынгерлерге найза мен садақты аса дәлдікпен көздеуді үйрету оңай жұмыс болмады. Нәтижесінде, қолында қаражаты мол, одақ құруға қауқары жететін, жақтаушылар қатарын тарту-таралғылар арқылы көбейте алатын адамдар ғана әскери арбалар ұстай алды. Қысқасы, әскери арбалар қарапайым сарбаздың қолы жете қоймайтын, ақсүйек жауынгерлердің ғана еншісіне тиетін қару түріне айналды. Қалай дегенмен де, әскери арбалардан құралған жасақтар салыстырмалы түрде алыс қашықтықтарда әрекет ету арқылы кең көлемді әскери жорықтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді, яғни далалық аймақта осыған дейін болмаған ауқымда мемлекет құруға септесті.

Аграрлық қоғамдар мен қоныс аударған халықтар тоғысы

ОЙЛАН: Үндіеуропалық тілде сөйлейтін халықтардың қоныс аударуы Афроеуразияның бірнеше аймағында б.з.д. екінші мыңжылдықтағы саяси, қоғамдық, мәдени өзгерістерге қандай үлес қосты?

Б.з.д. 3300 жылдар төңірегінде мал шаруа­шылығымен айналысатын қауымдар Понтий-Каспий даласынан көрші аймақтарға қарай қоныс аудара бастады. Бұл көші-қон себептерінің бірі – аймақ климатындағы құрғақшылық циклінің басталуы, халық санының өсуі мен алыс сапарға аттануға көмектесетін жағдайларды жетілдіре алуы. Саны көбейген халықты қоршаған орта асырауға шамасы жетпеген кезде, басқа жерге қоныс аудару азық тапшылығы мен толастамайтын соғыстарға қолайлы балама болды. Халықты мекендерінен басқа жаққа көшуге не мәжбүрлесе де, көш қарқыны б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтарда Қара теңізді жағалай отырып Оңтүстік-Батыс Азияға қарай – оңтүстік бағытта, Еуропаға қарай – батыс бағытта, Иран мен Үндістанға қарай – оңтүстік-шығыс бағытта, қазіргі Қытаймен шекаралас жатқан далалық аймаққа қарай – шығыс бағытта үдей түсті. Осы көш барысында қаншама адам қоныс аударғаны жайлы нақты бірдеме айту қиын, өйткені жүйесіз әрі үзік- үзік сипаттағы бұл үдеріс ғасырларға созылды. Көшті халықтардың кенеттен ағыла қоныс аударуы немесе бір тайпаның басқыншылық жорықтар жасауы деп анықтауға да болмайды.

3.2-КАРТА. Үндіеуропа тілдерінің таралуы

Үндіеуропа тілдері немесе тіл семьялары белгілі бір бағытта тарады десек, осы тілдерде сөйлетін халықтар да дәл сол бағытта көшті деп қорытынды жасауға бола ма?

Үндіеуропа тілдерінің тармағы. Бұл дарақта басқа қандай үлкен тілдер жоқ?

Тарихшы-лингвистердің анықтауынша, қоныс аударған халықтар негізгі грамматикалық элементтері мен сөз тұлғасы ортақ тілдерде сөйлеген. Туыс­тас тілдердің бұл семьясын үндіеуропа тілі деп атаймыз. Осы семьядағы тілдер ортақ ата тілден тараған. Осы тілдердің түп атасын ғалымдар прото-үндіеуропа тілі деп анықтады. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, Понтий-Каспий аймағын б.з.д. 4500–2500 жылдар аралығында қоныстанған халықтар осы тілде сөйлеген. Келесі мыңжылдықтар ішінде үндіеуропа тілі жан-жаққа тарады. Қазір дүниежүзіндегі үш миллиардтан аса халық сөйлейтін бұл тілдер қатарына ағылшын, испан, неміс, грек, орыс, парсы, күрд, хинди, т.б. тілдер кіреді.

Барлық тілдер уақыт өте өзгеріске ұшырайды, бір тілде сөйлеген халық бір-бірімен байланысын үзген бірнеше бөлікке бөлінген кезде олардың тілдері де барған сайын алшақтай береді. Үндіеуропа тілінде сөйлейтін халықтар әртүрлі бағытта тарауына қарай ата тіл бірнеше лингвистикалық тармақтарға, топтарға, жеке тілдерге бөлінді. Үндіеуропа тілінде сөйлеген халықтардың мәде­ниетінің негізгі тұстары, өмір сүру салты мен діні, ділі де міндетті түрде ортақ болды деген сөз емес. Қазіргі үндіеуропа тілдерін салыстырған ғалымдар ежелгі протоеуропалық тілдің негізгі сөздік қорын қайта қалпына келтірді. Ежелгі тілдің құрамында кәмшат, аю, қайың ағашы сияқты сөздердің болуына қарап, осы тілде сөйлеген халықтың қоңыржай климатта өмір сүргенін байқаймыз. Сондай-ақ жылқы, қой, дөңгелекті арба, соқа ұғымдарын беретін сөздерден прото-үндіеуропалықтар малшылық және егіншілікпен қатар жүргізді деген де қорытынды жасауға болады.

Әскери арбамен соғысу өнерін таратқан үндіеуропалық малшылар көші Батыс Еуропа мен Жерорта теңізі алқабынан Оңтүстік Азияға, тіпті Қытайға дейін созылып жатқан бірнеше аграрлық елдердің тарихында жаңа серпінді элементтердің де пайда болуына әсер етті. Халқы тығыз орналасқан аграрлық қоғамдар мен малшы қоғамдар арасындағы қарым-қатынас түрлі бағыттарда өрбіді: отырықшы және малшы қауымдар тиімді сауда және мәдени қарым-қатынас орнатуы мүмкін; аграрлық аймаққа дендеп ене бастаған малшы қауымдар кейде өмір сүру салттарын сақтаса, кейде егін шаруашылығына ауысып тынады; кей кездері ат жалында ойнаған көшпелілер отырықшы және қалалары гүлденген жерлерге басып кірді, аграрлық мемлекеттердің билеушілері оларды қайтадан далалары мен шөлдеріне ығыстырып тастаған кездер де болды; атты әскерлер бір орталыққа бағынған патшалықтарды ауық-ауық басып алып, билеуші топ ретінде үстемдік те етті.

Туыстық – некелесу арқылы туысқан немесе шығу тегі бір адамдардың бір-біріне жақын екенін білдіретін ұғым. Қан жағынан бір-біріне еш қатысы жоқ адамдар әлеуметтік немесе мәдени себептер негізінде де біріге алды.

Оңтүстік-Батыс Азиядағы үндіеуропа тілдерінде сөйлейтін халықтар: Хетт империясы

Ішкі Еуразия даласынан көшкендер б.з.д. үшінші мыңжылдықта Анадолыға (қазіргі Түркия) жетті. Анадолыға жылқы жайлы білімі терең, басшы және артынан ерген жақтастар арасында одақ құру мен туыстық байланыстарға баса назар аударатын саяси мәдениетке ие халық келді. Олар Шығыс Анадолының шөбі шүйгін қырларында жылқыларын және басқа малын бағып, жергілікті егінші қауыммен мидай араласып кетті. Б.з.д. ХVІ ғасырда хеттер деген атаумен белгілі Анадолы қауымы Орталық Анадолыға толық үстемдік орнатты. Хетт сөзі олар сөйлеген үндіеуропа тіліне де, олар дәріптеген жауынгерлік мәдениетке де қатысты атау болды. Осы өлкеде олар Хетти (Хетт) патшалығының негізін қалады. Алты ғасырға жуық уақыт ішінде Хетт ақсүйектері бірыңғай тәртіпке бағынған империя құрды, патшалары заң үстемдігін орнатып, қол астындағы алуан түрлі халықтардың жергілікті салт-дәстүрлерін сақтады.

Хаттуса қаласының арыстандар күзеткен қақпасы. Қамалдың кіре берісінде тұрған, биіктігі жеті фут болатын қаһарлы екі арыстан Хетт астанасын қорғап тұрған сақшылар іспетті. Патша билігін арыстандардың қорғауы – ежелгі Оңтүстік-Батыс Азияға тән сарын. Сол жақта тұрған арыстанның бет-бейнесін таяуда ғана қайта қалпына келтірген.

Археологтар Анадолының солтүстік орталығында орналасқан Хеттидің сәулетті астанасы Хаттусаның үйінділерін қазды. Қалада зәулім сарай кешені, хеттердің құдайлар пантеонына арналған ғибадатханалары, даңғарадай бекіністері мен екі алып арыстан күзеткен негізгі қақпасы болған. Хетт хатшылары Месопотамияда пайда болған бабыл сына жазуын қолдана отырып, қыш тақтайшаларға түсірген мыңдаған ресми құжат жасаған. Осы күнге дейін сақталған, ғалымдар шамамен б.з.д. 1900 жылдарға жатқызған тақтайша сынықтары – үндіеуропа тілінде жазылған жазба үлгілердің ең көнесі.

Оңтүстік-Батыс Азияда ертеректе билік құрған патшалар жолымен Хетт билеушілері де өздерін құдай өкілі ретінде, солардың еркімен жерде тәртіп орнатып, елді қорғап отырмыз деп есептеді. Абыздар тобы құдайларға сыйыну мен діни құрбандықтардың басында тұрды, алайда патша құдайлар арасындағы жоғарғы әмірші Найзағай құдайының бас абызы қызметін атқарды. Бір сына жазбасында былай дейді: «Аспан, Жер және адамдардың иесі тек Найзағай құдайы. Ол ... патшаны басқарушы етіп жаратты және оған Хеттидің түгел жерін ұсынды... найзағай құдайы ... адамына, патшаға және шекарасына (Хетти) кім жақындаса, соның көзін құртсын!»7. Әдеттегідей, патшаның бірнеше әйелі болды, бірақ ұлы патшайым немесе дәрежесі жоғары әйелі мемлекеттің ішкі жұмыстарына үлкен ықпал жасады.

Хеттер экономикасы егіншілер мен малшыларға негізделді, олардың басым бөлігі үндіеуропалықтан басқа, көне тілдерде сөйлеген халықтардың ұрпағы болатын. Халық өнімдерінің бір бөлігін әкімшілік жүйені, әскерді және патша сарайын қамтамасыз ету мақсатында мемлекетке өткізді. Бара-бара ұлғайған патшалық қарамағына Анадолының аса маңызға ие мыс, күміс және қалайы кен орындары өтті. Бұл заттарды саудалайтын базарлар Месопотамия, Сирия және Мысыр қалаларында өте көп еді, қайтарымы ретінде бұл аймақтар зығыр мен жүн маталар, күміс, қорғасын және қола бұйымдарды ұсынды.

Сауда жолдары мен қалалардың одан да үлкен аумағын бақылауда ұстау мақсатында болар, б.з.д. 1400 жылдардан кейін хетт әскері Анадолының түгелге жуық бөлігін жаулап алып, оңтүс­тікке қарай жылжып, Сирия мен Жерорта теңізінің Левант жағалауына басып кірген тәрізді. Әскердің өзегі жаяу әскер болғанымен, әскери арба қосындары жау жасақтары арасында үрей тудыру мен сап қатарын ыдырату қызметін өте жақсы атқарды. Арбаға жегілетін жылқыларды үйрету мен баптау ұзақ уақыт пен біраз шығынды қажет етті. Б.з.д. ХІV ғасырдағы Киккули есімді бір атбегі жылқылардың бабы жайлы білгенін тәптіштеп жазып қалдырды. Қыш тақтайшада хетт және аккад тілдерінде мынандай нұсқаулар жазылған:

«Жылқыларды жайылымға жібергенде, оларды тұсаулап қояды. Оларға 3 мильдей қашықтықта жортуға, 7 алқаптай жерде шабуға еркіндік береді. Қайтар жолда 10 алқаптан артық жерде шабуына мүмкіндік береді. Сосын оларды босатады, жем-шөбін береді, суарады. Кейін оларға 1 уыс бидай, 2 уыс арпа мен бір уыс шөпті араластырып береді. Жылқылар оны жеп алады»8.

3.3-КАРТА. Шығыс Жерорта теңізі алқабында б.з.д. екінші мыңжылдықта өмір сүрген негізгі мемлекеттер

Мысырдың Жаңа патшалығының кеңеюін тек солтүстік–оңтүстік бағытта жүргенін қандай факторлардың көмегімен түсіндіруге болады?

Месопотамия мен Сириядағы мемлекеттер

Оңтүстік-Батыс Азия жерінде Тигр-Евфрат алқабының қала тұрғындары мен көрші таулы аймақта орналасқан елдер мен дала малшылары арасындағы қарым-қатынас бейбіт сауда-саттықтан қарулы қақтығысқа дейін алмасып отырған екіұшты сипатта болды. Дүниежүзінің бізге белгілі ең алғашқы аграрлық империясы Аккадтың б.з.д. 2191 жылы күйреуінің (2-тарауды қараңыз) бір себебі – шығыстағы Загрос тауларын мекендеген халықтардың шапқыншылығы болатын. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында малшылар Месопотамия­ның батыс өлкелерінен, Сирия–Араб шөлінен көптеп қоныс аудара бастады (3.3-картаны қараңыз) деген болжамдар бар. Көне сына тақтайшаларынан аморейлер деген атаумен белгілі болған бұл дала малшылары үндіеуропалыққа жатпайтын, бірақ афроазиаттық тілдер семья­сына кіретін, қазіргі араб және иврит тілдерінің түп атасы болған семит тілінде сөйледі. Негізінен қой, ешкі және ірі қара өсірген бұл халық арасында жер өңдеумен де шұғылданды. Б.з.д. 2200 жылдар шамасында Оңтүстік-Батыс Азия аймағында басталған ұзаққа созылған құрғақшылық кезеңінің әсері болар, аморейлер тайпасы бірте-бірте суармалы алқаптарға ене бастайды. Осы алқап тұрғындарымен жерге таласты, қала-мемлекеттердің әскерлеріне жалданды, күш-қуат­тарына сенімділік пайда болған кезде қалаларға шабуыл жасады. Келесі екі ғасыр ішінде кейбір аморей билеушілері малшылықтан бас тартып, ауқатты жер иеленушілер мен қала мәдениетін қолдаушыларға айналды.

Б.з.д. XVІІІ ғасырда, Месопотамиядағы Вавилон (Бабыл) қала-мемлекетінің билеушісі және аморей малшыларының ұрпағы Хаммурапи (б.з.д. 1792–1750 жылдары билік құрды) осыдан бес жүз жыл бұрын Аккад патшасы Саргонның бірігу жайлы көтерген идеясын жандандырды. Қырық екі жылға созылған әскери жорық барысында Хаммурапи Вавилон билігін Парсы шығанағынан Евфраттың жоғарғы ағысына дейін кеңейтеді. Саргонның жолымен Хаммурапи да өлкедегі егін шаруашылығы мен қолөнер өндірісіне салық салуға және көрші жерлерден Месопотамияға ағаш, мыс, қалайы және күміс сияқты аса маңызды шикізаттардың кедергісіз ағылып тұруын қадағалауға тырысты. Нәтижесінде бір орталыққа мүлтіксіз бағынған басқару жүйесін құрды, барлық жағдайды жеке бақылауында ұстады, әмірін қалтқысыз орындайтын шенділерді алқап бойының әр тарапына орналас­тырды. Әлеуметтік тап жіктелісі одан әрі айқындала түсті, себебі Саргон ұсынған басқару құрылымы жеке меншік пен сауда кәсіпкерлігін дамытуға жағдай жасады, ал ол өз кезегінде шағын топтың аздаған байлық жинауына шексіз мүмкіндіктер берді.

Хаммурапи заңдары жазылған тас сынтас. «Аяғы ауыр еркін әйелге қол көтеріп, баласы түсіп қалса, он шекель құн төлеуі керек». Бұл бап Хаммурапи патшаның бұйрығымен қара диорит тасқа ойған 282 баптан тұратын месопотамиялық заң жинағының біреуі ғана. Бағананың жоғарғы жағына Хаммурапиге бата беріп, заңдар жинағын ұсынған, тақта отырған Күн құдайы – Шамаш бейнеленген. Хаммурапи заң үлгілерінің қарапайым қыш тақтайлардан гөрі тасқа бәдізделуін не үшін қалады?

Сына жазуының мемлекеттің басқару құралы ретіндегі маңызы арта түсті. Хаммурапидың аккадтық семит тілінде қыш тақтайшаларға жазған жүз елуге жуық ресми хаттары бүгінге дейін жеткен. Ең атақты құжат – биіктігі сегіз футтық тас бағанаға немесе тақтаға қашалған жазба ретінде сақталған, 282 баптан тұратын Хаммурапи заңдар жинағы. Ұрлық-қарлық, жекеменшікке қатысты дауларды, суару жүйесін басқару, некелесу, сауда қатынастарын және жеке бас жарақаттары сияқты мәселелерді қамтитын бұл баптар билеушінің тәртіп орнаған мемлекет құру мен сот төрелігінің әділетті болуына деген ұмтылысының жарқын көрінісі. Вавилон қазылары сот істерінде әділ болуы керек, қазының негізгі міндеті – куәгерлер жауаптарын тыңдау, дәлелдерді мұқият саралау, келісімшарттарды жан-жақты талдау және үкім шығару еді.

Қайсар мінезді Хаммурапи б.з.д. 1750 жылы дүние салады, көп ұзамай Аморейлер империясы ыдырап кетті. Месопотамияның әртүрлі қала-мемлекеттерінің әрқайсысы бір жарым ғасырға жуық уақыт бойы өз бетінше өмір сүргенімен, Вавилон қала-мемлекеті шумерлік және семиттік мәдени дәстүрлерді берік сақтап қалды.

Б.з.д. екінші мыңжылдығы ортасында Оңтүстік-Батыс Азияда тағы екі маңызды мемлекет бой көтерді. Біріншісі, болжам бойынша Тигр-Евфрат алқабының шығысындағы таулардан қоныс аударған жауынгер халық – касситтердің басқаруымен қайта жанданған Вавилон. Семит тілінде сөйлеуі мүмкін деген касситтер сағыста әскери арбаларды қолдануға құмар болатын. Б.з.д. 1500 жылдар шамасында толығымен біріккен Оңтүстік Месопотамияны олар Евфрат бойында орналасқан Вавилоннан басқарады.

Екінші мемлекет – қазіргі Сирияның негізгі аумағын алып жатқан Евфраттың жоғарғы ағысындағы құнарлы алқапта дәл осы уақыт тұсында негізі қаланған Митанния болатын. Митаннияның әскери элитасы мемлекетті әскери арбалы басқыншылар ретінде құрғанға ұқсайды, туған тілдері де үндіеуропа тілі қатарына жатқан болуы керек, алайда кейін олар жергілікті тілді қабылдайды. Екі ғасырдан аса уақыт бойы осы патшалық Евфраттың солтүстік аймағында үстемдік етті, сауда қарым-қатынасының басты жолдарын бақылауда ұстады.

Ахэнатен (Эхнатон) мен оның отбасы. Жаңа патшалық перғауыны Ахэнатен (Эхнатон) Мысырдың дәстүрлі дінінен үзілді-кесілді бас тартып, басқа құдайлар арасынан Атен (Атон) құдайды ұлықтауымен тарихта қалды. Өзін, яғни Ахэнатенді Атен құдайдың жердегі көлеңкесі деді. Дін қызметкерлері және мысырлықтардың басым көпшілігі оны осы әрекеті үшін жақтырмаған тәрізді, сол себепті перғауынның жаңа ілімінің ғұмыры қысқа болды. Мына бедерлі әктастан жайдары Ахэнатеннің, оның жұбайы Нефертити мен үш баласының үйде отырған кейпін көруге болады. Атен оларға сәуле шашып тұрған Күн дискі ретінде бейнеленген. Осы көрініске адамшылық және отбасылық жылылық реңкін білдіретін қандай белгілерді байқадыңыз?

Ніл алқабындағы Орта патшалықтан Жаңа патшалыққа дейін

Оңтүстік-батысқа қарай ойыссақ, Мысырдағы тоғыз жүз жылдан аса уақытқа созылған Ежелгі патшалықтың дәурені бытыраңқылық салдарынан б.з.д. 2160 жылдар төңірегінде аяқталады (2-тарауды қараңыз). Ғалымдар арасында Бірінші өтпелі кезең деген атаумен белгілі болған азаматтық қақтығыс­тар бір ғасырдан аса уақыт бойы жалғасты. Б.з.д. 2040 жылдар шамасында Жоғарғы Мысырды құнарлы атыраумен (Төменгі Мысыр) қайта біріктіруге қау­қары жететін әскери күш-қуат жинаған саяси топ Орта патшалықтың Он бірінші және Он екінші әулеттер перғауындарының билігіне (б.з.д. 2040–1786 жылдар) жол ашады. Бұл патшалар Мысырдың көп сатылы бюрократиясын қайта жандандырып, одан ары кеңейтеді, ирригация инженерлері өңдеуге келетін мыңдаған акр алқаптарды патшалық жеріне қосады. Перғауын әскерлері өзеннің жоғарғы ағысымен шалғайдағы Нубияға (қазіргі Оңтүстік Мысыр және Солтүстік Судан) дейін барып, перғауын билігін Африканың ішкері аймақтарына орнатады. Африканың бұл аудандары бұған дейін Мысыр билігіне бағынбады. Шығыс Жерорта теңізінің сауда-саттық жүйесі жетілген сайын патшалар Эгей алқабы, Миной Криті және Левантпен теңіз жолдары арқылы тығыз байланыстар орнатуға талпынды.

Мысырдың қайта қалпына келген біртұтас­тығы мен өркендеуіне қарамастан, қарулы басқыншылардан төнген қауіп күшейе түсті. Мысырлықтар «жат ел билеушілері» – гиксостар деп атаған шапқыншылар б.з.д. ХVІІ ғасыр ортасында атырауға басып кіріп, атырау мен Жоғарғы Мысырдың жартысын бағындырады. Гиксостар Сирия мен Анадолыдан қоныс аударған малшылар мен әскери арба жауынгерлерінен құралған болуы керек, олардың біразы семит тілдес болса, қалғандары үндіеуропа тілінде сөйледі. Олардың құрамында осы дәуірде Оңтүстік-Батыс Азия аумағында кеңінен тараған еркін жауынгерлердің бір түріне жататын жалдамалы әскерилер мен қарақшылардан құралған топтар да болған сияқты. Гиксостардың Мысырды демде жаулап алуының екі себебі болды: біріншіден, Орта патшалық ол кезде саяси бытыраңқы еді; екіншіден, гиксостар мысырлықтарға қарағанда әскери арба мен қола қару-жарақпен соғысудың хас шебері болатын. Б.з.д. 1648 жылдардан екі ғасыр бойы гиксос патшалары Төменгі Нілде билігін жүргізді, заңды перғауын дәрежесіне көтеру талпыныстары мен Мысыр мәдениетінің қорғаушылары ретінде көрсету әрекеттері қанағаттанарлық нәтиже бермеді.

Өзеннің жоғарғы ағысында, Нубия жерінде, Нілдің Үшінші және Төртінші ағындары арасында орналасқан Керма патшалығы гиксостардың басқыншылығын Мысырдың құрсауынан құтылып, Африкада аймақтық күшке айналу үшін пайдалануға тырысты. Нубиядағы ең ежелгі мемлекет б.з.д. 2400 жылдар төңірегінде пайда болып, ғасырлар бойғы тарихы Мысырдың саяси және мәдени ықпалының кеңейген немесе әлсіреген циклдеріне тәуелді болды. Гиксос кезеңінде Керма егіншілік пен мал шаруашылығы, солтүстіктегі Жерорта теңізі алқабына қарай ағылған алтын, піл сүйегі, эбен ағашы, ірі қара мал, ағаш және құлдар саудасы арқасында өркендейді.

Кейін б.з.д. ХVІ ғасырдың басында әскер жинаған Мысыр шонжарлары гиксостарды алқаптан қуып шығады. Бұл оқиға Жаңа патшалық (б.з.д. 1540–1070 жылдар) тарихын бастады, осы дәуірде Мысырдың күш-қуаты осыған дейінгі патшалықтар қол жеткізе алмаған шекараларды қамтыды. Жаңа патшалықтың Он сегізінші әулетіне жататын перғауындар Нілдің жоғарғы ағысында билігін қайта орнатып, Нубия билеушілеріне Мысырға біржолата тәуелді екенін мойындатты. Солтүстік-шығыс жақта олар гиксостарды Оңтүстік-Батыс Азияға қарай шегіндіріп қана қоймай, Анадолының шекарасына дейінгі Левантты жаулап алды. Гиксостардан сабақ алған мысырлық қолбасшылар әскери арба технологиясы мен онымен соғысу тәсілдерін сан мәрте жетілдірді.

Мәйіттің аузын ашу рәсімі (Openіng of the Mouth Ceremony). Марқұмның о дүниеге аман-есен жетуіне көмектесетін дұғалардан тұратын «Өлілер кітабына» (Book of the Dead) тиесілі папирустағы мына суретте дүние салған Хонофер есімді хатшыға арнап діни жоралғылар өткізу сәті бейнеленген. Марқұмның сезімдері мен дене күшін тірілту үшін өзгелер мумияның аузын ашу рәсімін жасап тұр. Оң жақта тұрған ақ бағанада иероглифтер таңбаланып, үстіңгі жағында тақта отырған құдайдың алдында тік тұрған Хоноферді бейнелеген. Дәл осы суретті 137-беттегі Хаммурапи сынтасындағы суретпен салыстырыңыз. Екі суреттен де байқайтынымыз, құдай түрегеп тұрса, онда алдындағы адамнан биігірек болар еді.

І Тутмос, ІІІ Тутмос, Хатшепсут (Тутмоспен қатар билік құрған Жаңа патшалықтағы жалғыз әйел перғауын) және Эхнатон (Ахэнатон) (б.з.д. 1493–1335 жылдар) билігі тұсында империядағы тұрақтылық сақталып, одан ары өркендегенін атап өту керек. Бұл билеушілер алдыңғы патшалар қалыптастырған Мысыр бюрократиялық билік жүйесін бұрын-соңды болмаған деңгейге шығарады. Тебесте (Фивы) орналасқан сарайлар мен ғибадатханалардың зәулім кешендерінен ел басқарған құдай сипатты билеушілер мемлекетті толығымен уысында ұстап, мыңдаған шонжар мен тұрақты әскердің көмегімен Мысыр шаруаларының экономикалық тіршілігін толық реттеп отырды. Сыртқы сауда да солардың тікелей қарамағында болды. Империя кеңейген сайын Жерорта теңізі аймағы мен Нубиядан келген саудагерлер Мысырда тоғысып, шапқыншылық перғауынның сауда өкілдері арқылы іс жүргізуге мәжбүр болды. Соның өзінде, мемлекеттік сауда, басып алған жерлерден түскен алым-салық, әскери олжалар ретінде алқапқа байлық ағылып келіп жатты. Нубияға және Оңтүстік-Батыс Азияға жорықтарында тұтқынға түскен құлдар да олжаның бір түрі болып есептелді. Оларды төбесі көк тіреген ғибадатханаларды тұрғызу жұмыстарына жекті.

Соғысқұмар патшалықтар арасындағы бәсекелестік пен дипломатия

Империялық мүдделерін нығайтуды көздеген іс- әрекеттеріне қарамастан, Мысырдың Жаңа патшалығы аймақтағы жалғыз қуатты мемлекет емес еді. Саяси сахнада Хетт, Вавилондағы Кассит патшалығы, Митанния және б.з.д. XІV ғасырдан бастап бой көтере бастаған Тигр өзенінің солтүстік алқабындағы Ассирия патшалықтарының да өз орны болды. Территория, сауда-саттық және саяси басымдық жолындағы осы бес ірі, әскери патшалықтардың талас-тартыстары тарих сахнасында ендігәрі қайталанбайтын қойылымдар еді. Оңтүстік-Батыс Азия мен Мысырдың үсті-үстіне арта түскен байлығы, соғыс жүргізудің жаңа технологиялары, қалааралық сауда-саттықтың шексіз тиімділігі осындай бақталастыққа мүмкіндік берді әрі оған араласу әр тарап үшін қызық болды.

Бір жағынан, ақсүйектер тобы жер және сауда төңірегінде туындауы мүмкін қақтығыстарды шиеленістірмеу мақсатында дипломатиялық әдістерді ойлап тауып, қатаң ережелерге қарамастан әр мемлекет бәсекелестікке барынша төтеп берді, тіпті дәуренінің соңына дейін шыдады десе болады. Патшалар елшілер, бағалы тарту-таралғылар, қыш тақтайшаларға жазған хаттар алмасты; сондай-ақ олар келісімдер жасасып, бір-бірімен қыз алысты. Мәселен, б.з.д. 1350 жылы Митанния патшасы Тушраттаның қызы Таду-Хеба ІІІ Аменхотеп перғауынмен некелесіп, арадағы достық қарым-қатынасты нығайту үшін Евфраттан Нілге дейін 600 миль қашықтықтағы патшалықтың билеушісіне ұзатылды. Б.з.д. 1284 жылы Мысыр Хетт патшалығымен ресми бейбіт келісімге қол қойып, көп ұзамай ІІ Рамзес (б.з.д. 1279–1213 жылдары билік құрды) хет ханшайымымен некелесті. Негізінен Вавилонда ғана қолданылып, сына жазуы арқылы таңбаланатын семит тілдерінің бірі – аккад тілі елшілер мен шенеуніктер өзара ақпарат алмасып, бір-бірімен қатынас орнататын дипломатиялық лингва-франка44 (LІNG-gwuh FRANG-kuh) тіліне айналады. Халықаралық қатынастарды реттейтін конвенциялар мен хаттамалар, мәселен, елшілердің қауіпсіздігі немесе патшалардың бір-біріне жолдайтын хаттарда тілдің дұрыс қолданылуы сияқты ережелер, уақыт өте әжептәуір күрделене түседі. Қысқаша айтсақ, Жерорта теңізінен Месопотамияға дейінгі аймақтың билеуші топтары бірте-бірте сауда-саттықты ынталандыратын тұрақты саяси диалог орнатты, кей жағдайда соғыс­ты тежеп отыруға да септесетін халықаралық жүйе ойлап тапты.

Оңтүстік-Батыс Азия мен Шығыс Жерорта теңізі аймағының басты мемлекеттері тек қана елшілер мен тарту-таралғылар алмасып қана қоймады. Олардың арасында соғыс оты да жиі-жиі тұтанып тұрды. Көбіне Сирия мен Левант шайқас алаңына айналды, себебі Хетт патшалығының, Митанния мен Мысырдың шекаралары дәл осы жерде түйісті. ІІ Рамзес билеген Мысыр мен ІІ Мутавалли (б.з.д. 1295–1272 жылдары билік құрды) басқарған Хетт патшалығы б.з.д. 1275 жылы Сирияның солтүстігіндегі Кадеш маңында бетпе-бет келеді. Шекаралас жерлерге байланысты әбден мезі қылған дау осы жерде әскери арбалардан жебе жаудырған мыңдаған мергендердің бір-бірімен шайқасына ұласты. Екі жақтың да адам шығыны елеулі болды, әскердің ешқайсысы жеңіс тұғырына көтеріле алмады. Шекара өзгеріссіз қалды, он бес жылдан кейін ғана Мысыр мен Хетт патшалығы бейбіт келісімге қол қойды.

Б.з.д. ХІІІ ғасыр аяғына таман аймақтың саяси географиясы түбегейлі өзгерді. Митанния мен касситтерді ақыр аяғында қарсыластары күйретті. Мысыр ІІ Рамзестің билігінен кейін Сириядағы басты жерлерінен айырылды. Хетт империясы халық көтерілістері, тақ үміткерлері арасындағы күрес, қуаңшылық пен аштықтан жаппай күйзеліс жағдайында құлдырады. Келесі жүз жыл ішінде Ассирия Оңтүстік-Батыс Азияның жарқырай бастаған жұлдызына айналды, оны біз 5-тарауда тарқатып айтамыз.

Деректерді САРАЛАУ

«Міне, мынадай жағдай!»

Алашия патшасы Мысыр перғауынына хат жолдайды

Оңтүстік-Батыс Азия мен Шығыс Жерорта теңізі аймағы билеушілерінің б.з.д. XІV ғасырда жазысқан хаттары үш жүз сексенге жуық қыш тақтайшаларда сақталған. Ғалымдар бұл хаттарды алғаш рет ХІХ ғасыр аяғында Жаңа патшалық перғауыны Эхнатонның (б.з.д. 1353–1335 жылдары билік құрды) ғұмыры ұзаққа созылмаған астанасы – Жоғарғы Мысырдағы әл-Амарна археологиялық ескерткішінен тапты. Дүниежүзіндегі бірнеше басты музейлер қорына шашырап кеткен хаттар ежелгі дипломатиялық, саяси және сауда қатынастарының жарқын көрінісі.

Деректердің басым бөлігін отыз жылға жуық уақыт ішінде Мысыр патшаларына жіберген хаттар құрайды. Олар халықаралық қатынастар тілі болған аккад сына жазуымен жазылған. Мәтін авторлары қатарында Оңтүстік-Батыс Азия патшалары, сондай-ақ Сирия мен Леванттағы шағын қала-мемлекеттер билеушілері де бар. Хаттарда некелесу мәселесінен бастап, сауда-саттық қатынастары мен саяси одақтарға дейінгі мәселелер көтеріледі. Билеушілердің мәртебесі бірдей екенін көрсету үшін халықаралық хат алмасу әдетте «бауырластық» тілінде жүргізіледі, ол бір жағынан билеуші әулеттер арасында міндеткерліктерін бекіте түсудің бір жолы ретінде өзара некелесудің қалыпты жағдай болғанын білдіреді. Патшалар мен ханзадалар бір-бірінен тарту-таралғылар алысып тұрды, алайда ел басына күн туған кезде бір-бірінен қолдау да талап етті.

Мына құжат Шығыс Жерорта теңізіндегі Кипр аралында орналасқан Алашия патшасы жазған хаттан үзінді ғана. Бұл патша Мысырмен кең ауқымда сауда-саттық жасасқан, әсіресе сыртқы саудада мыстың алатын үлесі ерекше болды. Кесел, зобалаң, өлім әкелетін месопотамиялық Нергал құдайдың патшалығында тұрақтап қалуына байланысты Мысыр перғауынына Алашиядағы жағдайды баяндай келе, екі ел арасындағы дипломатиялық және экономикалық мәселелердің шешілуіне барынша ынталы екенін баяндайды.

Мысыр патшасы – бауырым: бауырың Алашия патшасының хаты. Аман-есенмін. Үй-ішім, жұбайларым, ұлдарым, шонжарларым, жылқыларым, ат-арбалы әскерім және елім де бәрі аман-сау. Бауырымда да бәрі есен болсын. Үй-ішің, жұбайларың, ұлдарың, шонжарларың, жылқыларың, ат-арбалы әскерің және еліңде де есендік болсын. Бауырым, сен жіберген елшімен өз елшімді бірге қайтардым.

Саған 500 (талант) мысты қоса жөнелттім. Бауырымның маған бергені сияқты, оған да сәлем-сауқат жібердім. Бауырым, мыстың көлемі аз деп қомсынба. Нергал еліме қол сұқты; елімдегі барлық еркек кіндіктіні құртты, мыс өндіретін жан баласы қалмады. Сондықтан, бауырым, ренжіме.

Елшіме қосып өз елшіңді аттандыр, сол кезде, бауырым, қалағаныңша мыс жіберемін.

Бауырым менің! Маған өте көп күміс жібергейсің. Бауырым, ең сапалы күміс бер, мен де бауырымның сұрағанын беремін.

Сонымен қатар, бауырым, Мысыр патшасының менен алған ағаштары жайлы да елім сөз қылуда. Бауырым, соның өтемін бергейсің.

Сондай-ақ мынадай жағдай: Алашия елінің бір адамы Мысырда дүние салды және оның дүние-мүлкі сенің еліңде қалды, ал оның жұбайы мен ұлы – менде. Сол себепті, бауырым, Алашия адамдарының дүние-мүлкін іздестіріп, оларды елшімнің жүгіне қосып жіберуіңді сұраймын.

Бауырым, елшің елімде 3 жыл бойы тұрып қалғанына ренжіме, Нергал елім мен үйіме қол сұқты. Бұл үйде жас жұбайым бар еді, қазір ол қайтыс болды...

Көп күміс бергейсің, бауырым. Сұраған заттарымды жібер. Бауырым, қалауымның барлығын бергенің дұрыс болар, сонда сенің де қалауыңды орындаймын.

Хетти (Хетт патшалығы) патшасымен немесе Санхар патшамен (бәлкім, Бабыл) бір қатарда емес екеніңді білгейсің. Ол (бауырым) қандай сәлем-сауқат жіберсе де, еселеп қайтарамын.

Елшің бұрынғыдай маған келіп тұрғай, менің елшім де саған бұрынғысынша барып тұрғай!

Дереккөз: Letters from Mesopotamіa, trans. A. Leo Oppenheіm, pp. 122ff. Copyrіght © 1967 by The Unіversіty of Chіcago. Reprіnted by permіssіon of The Unіversіty of Chіcago Press. Dіacrіtіcal marks have been removed from words іn thіs selectіon.

Сыни пайым

Алашия патшасы Мысыр билеушісімен қандай нақты дипломатиялық және экономикалық мәселелерді шешпек болды? Еліне «Нергалдың қол сұққанын» атап өткен патшаның сөзіне қарағанда, Алашияда қандай дағдарыс болуы мүмкін? Екі ел арасындағы айырбас қатынасында нақты қандай өнімдер бар? Билеушілер арасындағы тарту-таралғылар алмасуының дипломатиялық және сауда-саттық қатынастар орнатуда маңызы болды деп ойлайсыз ба? Алашия патшасы Хетти және Санхар патшаларын не себепті атап өтті деп ойлайсыз? Мысыр перғауынына сол патшалармен «бір қатарда» тұрмағанын жеткізу арқылы ол не айтайын деді?

Лингва-франка – мәдени шекараларға қарамастан сауда және дипломатиялық қарым-қатынасты жеңілдететін ауызша немесе жазбаша тіл.

Ежелгі гректер

Күш-қуат пен байлықтың тамсанарлық орталықтары б.з.д. 1700 жылдар төңірегінде Грекияның құрлық бөлігінде пайда болады. Материалдық деректердің жарқын үлгілері жақсы жасақталған жерлеу камералары немесе шахталық қабірлер Грекияның оңтүстік бөлігін құрайтын Пелопоннес жерінде орналасқан Микенде жүргізген археологиялық қазба барысында ашылды (3.4-картаны қараңыз). Тау ішіне терең қазған бұл қабірстандарда ақсүйектер тобы ғана жинай алатын алтын, күміс және қоланың баға жетпес қазына сақталған. Қалың қабырғамен қоршалған бекіністер де Пелопон­нестің бірнеше орталықтарында бой көтере бастаған. Ертеректе Крит аралында орналасқан Миной сарайлары тәрізді бұл қамалдар аграрлық өндіріс пен қолөнердің орталықтарына айналды.

Микендіктердің, (meye-set-NEE-uhns) эгейлік ақсүйектердің дәл осы атаумен көпке белгілі дамуын тарихшылар үндіеуропа тіліне жататын грек тілінің көне нұсқасында сөйлеген жауынгерлер тобының пайда болуымен байланыстырады. Хеттер және гиксостар тәрізді, ежелгі гректер бастапқы кезде аздап жер өңдеп, негізінен ірі қара, қой мен ешкі баққан, нашар ұйымдасқан қоныс аударушы топтардан құралған көрінеді. Троя қаласының тізе бүгуі жайлы баяндайтын аңызға айналған Илиада эпостық поэмасында микендіктер құдай тәрізді қаһармандар ретінде де, жылқы, әскери арба және қоладан жасалған қару-жарақ құнын білетін өркөкірек қарақшылар ретінде де суреттеледі. Бірқатар тарихшылар грек тілдес ежелгі халықтар Балкан түбегіне солтүстіктен еніп, б.з.д. 2000 жылдар шамасында Эгей теңізі аймағына жеткен деген пікірді қолдайды. Б.з.д. 1450 жылдардан кешікпей грек тілі «В сызықты» деп аталған жазба түрінде Крит пен Пелопоннесте қатар пайда болды.

Б.з.д. 1500 жылдар төңірегінде микендік гректер Критті басып алып, Миной өркениеті күйрейді. Миной өркениетінің күйреуін табиғи жағдайлар жылдамдатуы да мүмкін. Б.з.д. ХVІІ ғасырдың аяғына таман Криттен солтүстікке қарай алпыс сегіз мильдей жерде жатқан шағын ғана Тера аралында (Санторини) жанартау атылады. Жанартау Тераға қарай атқылап, тозаң, көшкін мен күл қалың бұлт жинаған сияқты. Кейбір жанартаутанушы мамандар мен бұрынғы, жанартау атқылауын зерттеп жүрген ғалымдар осының салдарынан минойлықтар зұлмат апаттармен қатар егін шаруашылығы мен теңіз саудасының ұзаққа созылған құлдырауын бастан кешті деген болжам жасады.

Б.з.д. 1500–1200 жылдар аралығында билікті иеленген Микен ақсүйектері Шығыс Жерорта теңізі аймағындағы мәдениет пен экономикаға араласты. Эгей аймағында тараған сарай орталықтарына тән мәдени бірегейлік қыш бұйымдардың ортақ пішіні және жерлеу ғұрыптарынан байқалды. Тұрпайы сарбаздарды сенімді қала элитасына айналдыру үшін микендіктер Мысыр, Левант және Крит мәдени бұйымдары мен ақпаратына көз салды. Шынына келгенде, олардың шахталық қабірлері ұзақмерзімді сауда байланыстарының микроәлемі іспетті. Осы жерлеу камераларын қазған археологтар Сириядан әкелген піл сүйегін, Нубия жеріндегі түйеқұс жұмыртқасын, Месопотамия шығысында өндірілетін көктас, Балтық теңізінің кәріптасын тапты. Сән-салтанаттың белгісі болған осы бұйымдарға микендіктер зәйтүн майын, шарап пен қыш бұйымдарын айырбастады. Микендік қыш бұйымдар сынықтары Сицилия мен Италия жерлерінен табылуы Эгей саудагерлерінің қоныс табу мақсатында батыстағы алыс аймақтарға сапар шеккенін білдіреді. Микен билігінің өрістеуі Солтүстік Жерорта теңізі жағалауындағы кешенді қала тіршілігі жанданғанын көрсетеді.

Иран мен Оңтүстік Азиядағы үндіеуропалықтар

Үндіеуропа тілдерінде сөйлейтін қауымдардың бір тобы Оңтүстік-Батыс Азия мен Эгей аймағы арқылы батысқа көшкен тұста, басқа қауымдар Каспий теңізінің шығысында жатқан қазіргі Түрікменс­тан, Өзбекстан және Батыс Иран жерлерін қамтитын жартылай шөлейт далалар мен таулы аймақтарға ойысады. Бұл қауымдар кеңістік және уақыт шеңберінде бірте-бірте бір-бірінен алшақтай береді. Дәл осындай жағдай тіл дамуында да қайталанады. Кейбір қоныс аударушылар қазіргі Иранның басым бөлігін, Ауғанстан мен Пәкстан жерінің жартысын алып жатқан қыраттар мен таулар өлкесіне – Иран үстіртіне қарай бет алды. Келімсектер парсы тілінің және күрд пен пуштун сияқты бірнеше тілдердің ата тілі нұсқасында сөйлейтін қауым ретінде б.з.д. бірінші мыңжылдық ішінде тарих сахнасына шыға бастайды. Басқа қауымдар Ауғанстан арқылы Оңтүстік Азияға (Үнді субконтиненті) сапарын жалғастырады. Бұл малшылардың тілдерін ғалымдар үндіеуропа тілі тобының қазіргі хинди, урду, бенгали және тағы бірнеше тілдерді біріктірген үнді (үнді-арий) тармағына жатқызады.

3.4-КАРТА. Микен орталықтары. Б.з.д. екінші мыңжылдық

Картада көрсетілген басты сарай орталықтарынан бөлек, Микен қоғамында қосымша шағын қоныстар да болған. Картадағы гректердің Эгей аймағына қарай жылжу көшін үндіеуропа тілінің таралуын кеңінен қамтыған 3.2-картадағы көрініспен байланыстырыңыз

Үндіеуропа тілдерінде сөйлеген қауымдардың б.з.д. 1700 жылдар төңірегінде Инд алқабына жетіп, Хараппа өркениетінің бір кездері дәурені жүрген қалаларының әбден құлдырау шағына куә болғаны күмән тудырмайды (2-тарауды қараңыз). Бір-біріне ілескен үнді қауымдары бірнеше ғасыр ішінде әбден күйреген Инд алқабы қалаларын жанай өткен сияқты. Олар субконтинетке қалың қауым болып келді ме деген сұраққа жауап беруге деректеріміз жеткіліксіз. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың аяғына таман үнді тілдес қауымдар Гималай тауларының оңтүстік етегіне таман созылып жатқан шөбі шүйгін жазық белдеу арқылы шығысқа қарай жылжығанын айта аламыз. Сол кезде олардың алдарында Бенгал шығанағына дейін мыңдаған миль жерді басып ағатын Ганг өзені ағып жатты. Осы аймақтағы алқаптың байырғы тұрғындары аңшы-терімшілер немесе бидай, тары, кейін күріш өсірген егіншілер және малшылар болған еді. Олар Хараппа қаласының тұрғындары тәрізді көне дравид семьясына кірген тілдерде сөйлеуі мүмкін.

Үнді тілдес қауымдар мен осы аймақты оларға дейін мекендеген халықтар арасындағы қарым-қатынас жайлы ведалардың (VAY-duhs) дереккөзіне үңілеміз. Ведалар – үнді абыздары жырлау арқылы ұрпақтан-ұрпаққа ауызша таратқан дұғалар мен мадақ жырлар жинағы. Осы жазбалардан, нақтырақ айтсақ, Үндістан әдебиетінің классикалық еңбегі саналатын «Ригведадан» «зұлым» жындардан құралған жергілікті халықты қатыгездікпен бағындырған, қақтығыстары толастамаған, тәкаппар, соғысқұмар жауынгерлердің бейнесін байқаймыз. «Ригведадағы» кейіпкерлер жа­уынгер-қаһармандар бастаған кланға45, ал олардың қоғамы төрт негізгі әлеуметтік топқа бөлінеді: жауынгер ақсүйектер, абыз­дар, қарапайым халық және ең төменгі Дасалар (Dasas), яғни қызметшілер немесе соғыс кезінде қолға түскен бишаралар. Тарихшылардың ойынша, кейінгі ғасырларда пайда болған әлеуметтік топтар немесе касталарға бөлінген ресми иерархияның түп-тамыры осы жүйеде жатыр. Келімсектер өздерімен бірге жылқы, ірі қара, қой, садақ, темір қару-жарақ пен әскери арба алып келгендерін де атап өту керек. Олар Көк, Жер, Күн және От құдайларына, әсіресе аспанда қалқыған арба тізгіндеп, жауларын найзағайлармен жайрататын қаһарлы соғыс құдайы Индраға сыйынды.

Микен қанжары. Микендегі шахта қабірлерін қазу барысында арыстан аулау сәтін алтынмен бедерлеген ғұрыптық қола қанжар табылды. Миной Крит өркениетінің Микен қоғамына тигізген көркемдік ықпалын безендірудегі бірнеше элементтерден байқауға болады. Қанжарға қарай атылған арыстанды 123-беттегі Миной фрескасындағы бұқа бейнесімен салыстырыңыз.

«Ригведа», кейіннен Үндістанның мәдени және діни дәстүрлеріне сіңісіп кеткен жаратылыс жайлы мифтер – б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңындағы Үндістанның сан қырлы көрінісі. Б.з.д. 400 жылдарға дейін ведалар хатқа түспегендіктен ондағы мәліметтерді тарихи деректердің басқа түрлерінің көмегімен нақтылауға тура келеді. Мысалы, үнді тіліне көнелеу дравид тілінің біршама сөздері енген, яғни бұл тілде сөйлейтін адамдар мен жергілікті халық арасында басыбайлы үстемдіктен бөлек, аралас неке мен әлеуметтік қарым-қатынастар да байқалды деген сөз. Келімсектердің әскери арба, жылқы мен қола қару-жараққа негізделген әскери мәдениеті де болған шығар, алайда оларға қатысты мардымды деректер субконтиненттен әлі күнге дейін табылмады. Үнді тілдері солтүстік және орталық субконтинентке ақырындап тарай бастайды, ал осы жердегі дравид тілінде сөйлейтін халық жоғалып кетеді. Бүгінгі таңда үндіеуропа тілі семьясына кіретін үнді тілдерінде 800 миллионнан аса халық сөйлейді46.

Клан – бір топ адамның, көп жағдайда алыс бабасының ұрпақтары екенін бірдей мойындайтын қоғамдық құрылым түрі. Кланға негізделген құрылым көшпелі малшылар қоғамында жиі кездеседі.

Кітапта авторлардың деректерін өзгертпей беріп отырмыз. Біздің білуімізде, бүгінгі таңда үндіеуропа тілі семьясына кіретін үнді тілдерінде сөйлейтіндердің саны бұл көрсеткіштен әлдеқайда көп.

Үндіеуропалықтар мен арбакеш-жауынгерлердің шалғай батыстан шалғай шығысқа қарай жылжуы

Понтий-Каспий даласынан немесе Оңтүстік-Шығыс Еуропадан қоныс аударған топтармен ілесіп, үндіеуропа тілі б.з.д. екінші және бірінші мыңжылдықтарда Еуропаға да тарай бастайды. Олардың келуімен малшылық47 пен егіншілік аралас шаруашылық түрі қалыптасып, жылқы, дөңгелекті арба және әскери арба (соғыс құралынан гөрі саяси беделдің нышаны) пайда болады. Еуропаның Атлант мұхиты жағалауы бойымен мегалит мазарлар мен ғұрыптық орталықтар құрылысы б.з.д. 1500 жылдарға таман тоқтайды. Қоныс аударушылардың өсіп келе жатқан мәдени үстемдігін осы жағдайдан байқауға болады, дегенмен үндіеуропалықтар көші Еуропа тарихында аяқасты тоқырау тудырды деуге ешқандай негіз жоқ. Керісінше, барлық қоғамдарға ортақ болған үдерістер жалғаса берді: халық саны көбейді, қамалдар қоршаған кең қоныстар пайда болды, басты отбасылар қола мен алтыннан байлық жиды, Балтық теңізінен Жер­орта теңізіне дейін, Дунай өзені бойымен сауда-саттық гүлденді. Бірте-бірте латын, кельт, славян, неміс, сондай-ақ ағылшын тілдерінің ата тілі – үндіеуропа тілі тармақтары мен бұтақтары қалыптасты.

Ішкі Еуропаның шығыс жағында, қазіргі Моңғолия мен Солтүстік-Батыс Қытайды мекендеушілер көшпелі малшылық пен толыққанды «жылқы мәдениетіне» ауысады. Тохар тілдер тармағына кіретін үндіеуропа тілінде сөйлеген қауымдар шамамен б.з.д. 3500 жылдардан кейін шығысқа қарай жылжып, Алтай мен Тянь-Шань тауларының сілемдерін, ары қарай ұлан-ғайыр Такламакан шөлі жатқан Тарым алқабын қоныстанады.

Ішкі Еуропа халықтарының Солтүстік Қытайдағы Шаң әулетімен байланыс орнатқаны анық. Батысындағы ежелгі қоғамдар тәрізді Шаң әскері де б.з.д. 1200 жылдар төңірегінде қос дөңгелекті әскери арбалардан жасақ құрды. Әскери арба Ішкі Еуразия кеңістігінде кең тарағанға ұқсайды. Шарбақты дөңгелектердің Оңтүстік-Батыс Азияда қолданған дөңгелектермен пішіні бірдей. Қытай жерінде де әскери арба асқақ ақсүйектік мәртебе нышанына айналды. Шаң дәуірінің бірнеше жерлеу орындарынан ғұрыптық құрбандыққа шалған жылқылармен бірге көмілген арба қалдықтары табылған.

Әскери арба, шын мәнінде, небәрі бірнеше ғасыр ішінде Еуразия мен Солтүстік Африка жеріндегі халықтарға бірдей ықпал еткен дамудың ерте үлгісі. Кеңінен қарасақ, б.з.д. екінші мыңжылдықтың басына таман немесе одан да ертерек уақытта, салт жүріс, арбалы көш, әскери арба қолданысы, сауда-саттық қатынасын жеңілдететін салт-дәстүрлер жиынтығы сауда мен мәдени қарым-қатынастардың Қытайдан Еуропа мен Жерорта теңізі аймағына дейінгі кеңістікте жайылып жатқан біртұтас желінің қалыптасуына жағдай жасады.

Жеке ТҰЛҒАЛАР

Сяохэ сұлуы: дала аруы

«Сяохэ сұлуы» мумиясына мұқият қарасаңыз, сол күйі сақталған кірпіктерін байқайсыз

Осы әйел қайтыс болған уақытта Такламаканның шығыс шетінің ауа райы суық болған сыңайлы. Жерлеген адамдар оны жылы киімге ораған. Сарғыш шашын көмкерген басындағы тері малақайы аяғындағы тері етігіне үйлесіп тұр. Үстіне белдемше киген, денесін үлкен жылы көрпемен ораған. 2003 жылы осы әйел мен басқа бірнеше адам қаңқасын қазып алған оба атауына байланысты ғалымдар бұл әйелді Сяохэ сұлуы деп атады. Сяохэ сұлуы төңкерілген ағаш қайық пен сиырдың бас сүйегінің астында төрт мың жылға жуық уақыт бойы жатқан.

ХХ ғасырдың ішінде археологтар қазіргі Қытайдың Шыңжаң аймағындағы Тарым алқабынан қайтыс болған кездегі киімдерімен бірге жерленген екі жүзден асатын осындай қаңқа тапқан. Ғалымдар бұл мәйіттерді «мумиялар» дегенімен, Мысыр мумияларымен салыстырғанда олардың қауымдастары денені сақтау үшін арнайы әдіс-тәсілдерді қолданбаған. Қатаң қуаңшылық пен аязды қыс мәйіттерді табиғи жолмен сол қалпында сақтаған. Кейбірі б.з.д. 2000 жылдар шамасына жататын адам қаңқаларына таяуда ғана жүргізген ДНҚ талдамалары көрсеткендей, бұл адамдар – аймаққа батыстан көшіп келіп, жергілікті тұрғындармен араласып кеткен халықтың ұрпағы. Олардың арғы тегі Понтий-Каспий даласын мекендеген үндіеуропа тілдес халық та болуы мүмкін. Бұл болжам шындыққа жанасқан жағдайда, Сяохэ сұлуы өлі тілдерге жататын тохар тілінде сөйлеген болар. Мумиялардың көбі қыр мұрын, шүңірек көз, шаштарының түсі сарғыштау келгендіктен, бет-бейнелері Шығыс Азия халықтарына ұқсамайды. Киімдерінің ашық түсті болуы да батыс халықтарымен тағы бір байланыс іздеуге себеп береді. Кейінгі уақытқа жататын кейбір мумиялар бір кездері Орталық Еуропаны мекендеген, үндіеуропа тілінің кельт тармағында сөйлеген халықтардың жүннен тоқыған маталарына ұқсас, торкөзделе тоқылған киім киген.

Шамамен б.з.д. төрт мың жыл бұрын Такламакан шөлінің айналасы шығу тегі бөлек халықтардың бір-бірімен тоғысқан аймағына айналып үлгерген. Сяохэ сұлуы көзі тірісінде ұлы шөл даланың солтүстік және оңтүстік шекаралары арқылы Қытай мен Иранды, одан ары Жерорта теңізін байланыстыратын болашақ «Жібек жолының» ізін сала бастаған, бір шұраттан екіншісіне көшкен, керуен саудагерлерін көрген де шығар.

Сыни пайым

Тарым алқабынан табылған Сяохэ сұлуының және басқа да мумиялардың шығу тегі жайлы кейінгі жылдары Қытайда көтерілген саяси пікірталастардың себебі не деп ойлайсыздар?

Билік тізгіні шайқастарда шыңдалып, әскери арба жеккен элитаның қолында болды. Тарихшылар кейінгі палеолит және неолит дәуірлерінде басымдыққа ие болған құдай аналар мен әйел бейнелі құдайлардың орнына ер адам сипатындағы соғыс және найзағай құдайларына табынғанын байқаған. Б.з.д. екінші мыңжылдықта патриархаттық институттардың негізі одан әрі нығайып, әйелдердің құқықтық және қоғамдық мәртебесінің төмендегені жайлы болжамды аңыздардың, жерлеу орындарынан және ресми құжаттардан алған деректер дәлелдейді. Мұндай сәйкестік садақпен және қола қылышпен қаруланған арбекеш-жауынгерлердің қоныс аударуы мен мемлекет құру тәжірибесі Афроеуразияның әжептәуір бөлігіне түбірлі әлеуметтік және мәдени ықпал жасады деген ой түюге көмектеседі.

Тропиктік белдеулердегі даму

ОЙЛАН: Оңтүстік-Шығыс Азия мен Орталық және Оңтүстік Африкада б.з.д. төртінші және екінші мыңжылдықтар аралығында аграрлық қоғамдардың таралуына қандай жағдайлар әсер етті?

Шыққан тегі бөлек халықтардың жаппай қоныс аударуы б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтағы Афроеуразияның тропиктік белдеудегі халықтардың орналасу сипатын өзгертті. Алғаш рет Сахара шөлінің оңтүстігіндегі аймақтар (тропиктік Африка) мен Оңтүстік-Шығыс Азия аралы егін егіп, мал бағатын халықтардың мекеніне айналды (3.5-картаны қараңыз). Осы оқиғалардың негізгі нәтижелері – экватор маңындағы ендіктерде халық санының азды-көпті өсуі мен қоғамның күрделенуі.

Малшылық – қолға үйреткен жануарларды өсіруге негізделген экономикалық және әлеуметтік құрылым түрі.

Сахара шөлінің оңтүстігіндегі малшылар мен егіншілер

Тропиктік Африка климатының ауытқуы көші-қонға түрткі болды. Осыдан алты-жеті мың жыл бұрын қазіргі Сахара шөлі ұзаққа созылған жауын-шашынды циклге ұрынды. Көлдердің, өзендер мен лай сулардың жағасында аңшы, балықшы және ірі қара баққан қауымдар өсіп-өркендеді. Алайда б.з.д. 2500 жылдар шамасында жауын-шашынды кезең аяқталды. Қызыл теңіздің шығысындағы көрші Араб шөлі мен Сахарада қазір осы аймаққа тән қатаң қуаңшылық кезеңі басталды. Осындай өзгерістерге тап болған адамдар Орталық Сахарадан бірте-бірте шегіне бастады. Кейбір қауым Жерорта теңізіне қарай солтүстікке көшсе, кейбірі тарихта Судан деген атаумен белгілі жартылай шөлейт және шалғынды аймаққа қарай, оңтүстікке ауды. Басқалары шығысты бетке ала, Ніл алқабына қарай жылжып, осы маңда енді-енді құлаш жайып келе жатқан жаңа өркениеттің бір бөлігіне айналды.

Сахара шөлінің оңтүстігінде Атлант мұхиты жағалауынан Эфиопия тауларына дейін аумақта жайылып жатқан Суданның орманды немесе ашық саванналары орналасқан. Сахараның ірі қара бағатын қауымдары осы белдеуге қарай көшті, олардың біразы ніл-сахара тілдер семьясына жататын тілдерде сөйлеуі мүмкін еді. Аталған малшы халықтар аймақта өндірістік шаруашылық қалыптастырып үлгерген қауымдармен қатар қоныстанды. Климат қысымына бейімделу ретінде Судан ша­руалары әсіресе ақ жүгері, африкалық тары, африкалық күріш, ал Эфиопияда теф деп аталатын тарыдай кішкентай құнарлы дәнді дақылдарды жерсіндірді.

3.5-КАРТА. Дәнді дақыл өсіру мәдениетінің Афроеуразияның тропиктік белдеуіне таралуы

Дәнді дақылдарды тропиктік жерлерде және өзендер алқабындағы қоңыржай немесе шөлейтті климатта өсіруге қажет еңбек құралдары мен дағдылар арасында қандай айырмашылықтар бар?

Тропиктік Африкадағы ірі қара шаруашылығы. Ұзын мүйізді Анколе сиыры мен осы тұқымдас ірі қара мал Шығыс және Оңтүстік Африканың халықтарын бірнеше мыңжылдық бойы асырап келді.

Шығыс Африкаға қоныс аудару. Саваннаны мекендеген малшылар оңтүстіктегі тропиктік ормандар шегіне дейін ғана жылжи алды, себебі ол жерде ірі қара мал, сондай-ақ жылқы ірі қараның басым түрлеріне қауіпті ауруды – трипаносомозды жұқтыруға бейім болды. Ұйқы ауруының малдарда кездесетін түріне жататын бұл кесел бұталардың кейбір түрлері ғана өсетін жерлерде көбейетін цеце шыбындары арқылы жұғады. Алайда Африканың шығыс жағын мекендеген, малшылық пен егіншілікті қатар алып жүрген халықтар цеце шыбындарының көбеюіне өте қолайсыз таулы аймақтар белдеуімен оңтүстікке қарай жылжи алды. Б.з.д. үшінші мыңжылдыққа таман тас құралдарды пайдаланатын, қыш бұйымдар жасайтын, ірі қара өсіретін малшылар климаты қоңыржай қыратты жазықтар аймағы – Шығыс Африканың ірі көлдеріне қарай енеді. Олар бірте-бірте осы және одан оңтүстікке қарай созылып жатқан өлкені мекендеген терімшілер мен аңшылар қауымдарын не ассимиляциялады, не жерлерінен ығыстырды, немесе одан ары жатқан тропиктік ормандарға шегінуге мәжбүрледі. Бұл жердің бұрынғы тұрғындары Хомо сапиенстің ертеректегі тарихынан тарайтын көне қойсан семьясына жататын тілдерде сөйледі. Ніл-сахара немесе афро­азия семьясына жататын тілдерде сөйлейтін малшы және егінші қауымдары қойсан тіліндегі сөздердің бірталайын өз тілдеріне сіңіреді. Алайда аграрлық қауымдар жан-жаққа кеңінен тарап, өсіп-өнген сайын Шығыс Африка жеріндегі қойсан тілдері түгелге жуық жойылып кетті.

Банту тілдес егіншілер. Көші-қон үдерісінің басқа бағытына көз жүгіртсек, Сахараның оңтүстігіндегі Батыс және Орталық Африканы қоныстанған егіншілер оңтүстікке қарай жауын-шашынды ормандарға беттегенін көреміз. Климаттың құрғауы бұл көшке әсер еткен негізгі фактор болғанында еш күмән жоқ. Екінші фактор, тропиктегі егіншілер егіншіліктің отап- өртеу жүйесінің48 бір немесе бірнеше түрін қолданды. Тропиктік аймақ­тардың топырағындағы құнарлы қабат немесе гумус өте жұқа келеді, сондықтан жаңбыр жауған кезде оп-оңай шайылып кетеді. Жер өңдеумен, негізінен, әйелдер мен жасөспірім қыздар айналысып, жануарға соқа жегіп, кетпен және тесемен жер жыртты. Аса ұқыпты жұмыс істегеннің өзінде, гумус екі немесе үш жыл ішінде жойылып кетіп отырды, сондықтан алқаптардың құнары қалпына келу үшін оларды бірнеше маусымға бос қалдырды. Егінші отбасы жаңа жерге көшуге тиіс болды. Барған жерін отап, егінін қайта екті. Нәтижесінде, егіншіліктің отап-өртеу жүйесі жергілікті халықтардың баяу қоныс аударуына алып келді.

Негізінен, алғаш рет Батыс Африкада б.з.д. 8000 жылдар төңірегінде қолдан өсірілуі мүмкін өте құнарлы түйнекті өсімдік – ямс өсіретін егіншілер қазіргі Камерун жерінде орналасқан орманды алқаптардан оңтүстікке және шығысқа қарай ақырындап жылжи бастайды. Осы күнге дейін жеткен археологиялық деректерге қарағанда, олар берік қыш бұйымдар жасап, күн сәулесі мол түсетін алқаптарда ямс егу үшін от пен тас балталарды қолдана отырып ормандарды отады. Олар аңшылықпен қатар балық та аулап, пальма ағашынан май алды.

Ғалымдар егіншілердің Африканың экваторлық аймағы және оңтүстігіне қарай алыс қашықтықтағы көштері туралы терең білу мақсатында археология мен Африка жеріндегі қазіргі заманғы тілдерді салыстыра талдау әдісін біріктірді. Олардың нигер-конго семьясына кіретін, нақтырақ айтсақ, банту (BANH-too) деп аталған туыстас тіл тармағындағы тілдерде сөйлегені анықталды. Ғалымдардың қазіргі үндіеуропа тілінің негізгі сөздік қорын салыстыру арқылы прото-үндіеуропа тілін қалпына келтіргені сияқты, тіл мамандары прото-банту тілін анықтау мақсатында банту тілдерінің біразына талдау жүргізді. Болжам бойынша, ортақ тіл шамамен б.з.д. 4000 жылдардан кейін Камерун жерінде қалыптасты. Банту сөзі «адам» деген мағынаны беретін -нту деген түбірге көптік мағына беретін ба – префиксін жалғау арқылы шыққан. Олардың сөйлеген тілдерін зерттеу мынадай мәселелерді анықтауға көмектесті: ежелгі банту тілдес халықтар шатыры пальма бұтақтарынан жасалған тікбұрышты үйлер салды; өзендерде қайықпен жүзді; ағаштан мүсін жасады, адам баласының тіршілігіне жиі араласпайтын басты жаратушы құдаймен қатар, адамдарға жақын жүретін құдайлар мен ата-баба рухтарын құрмет тұтты.

Банту тілінде сөйлейтін егіншілер б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтарда негізгі екі бағытпен жылжыды. Бірінші жол – экваторлық ормандар, одан шығып Конго өзені (ұзындығы бойынша дүниежүзіндегі жетінші орындағы өзен) мен оның сағалары бойымен жоғары қарай апарды. Кейбір топтар осы жол бойына тұрақтаса, кейбірі орман белдеуі ішімен көшін жалғастырып, ақыр аяғында Оңтүстік жартышардың саванналарынан бір-ақ шықты. Ғасырлар өткен сайын көштің жолы ұзарып, ең алғашқы егіншілер адам аяғы баспаған жерлерді игерді. Бірте-бірте банту тілдер қатары көбейіп, жергілікті діни және қоғамдық тәжірибелер одан ары түрленді. Банту тілдес халықтарға дейін Конго өзені алқабындағы ормандарды мекендеген аңшылар мен терімшілер қауымы келімсектермен сауда-саттық жасауы, бір-бірімен некелесуі, дағдылар алмасуы әбден мүмкін. Көбі егін шаруашылығымен шұғылдана бастаған болса керек, ал кейбірі, соның ішінде батва (пигмейлер деген атаумен көбірек белгілі халық) халқының арғы бабалары терімшілік және аңшылық өмірін жалғастырып, ормандарда қалды.

Сонымен қатар банту тілдес халықтар бастапқыда саванна белдеуінің солтүстігін басып өтіп, кейін оңтүстікке қарай, Африканың ірі көлдерінің шығыс жағына қарай көшті. Сол жақта олар дәнді дақыл, әсіресе сорго мен тары екті. Осы жерді мекендеген, ірі қара бағатын халықтардан үйреніп, экожүйесі қолайлы аймақтарда малшылықпен де шұғылданды. Б.з.д. 1200 жылдардан кейін ірі көлдер аймағы дүниежүзіндегі тропиктік ендіктердің ішіндегі халық ең тығыз қоныстанған мекенге айналды. Келесі мыңжылдық ішінде Оңтүстік Африканың үштен бір бөлігінің толыққа жуығын банту тілдес егіншілер мен малшылар қоныстанды. Тарихи маңызы бар бұл оқиғаларға келесі тарауларда ораламыз.

Егіншіліктің отап-өртеу жүйесі (shіftіng agrіculture) – егінші жерді отап, оның құнарын игілігіне толық жаратып алған соң, осы жерді қайта қалпына келу үшін тастап, жаңа жерге көшіп, оны да отап барып, егістікке айналдыруға негізделген егін егу әдісі.

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы австронезиялық егіншілер

Африкадағы осы өзгерістермен бір уақытта Оңтүстік-Шығыс Азияның теңіз жағалауы жағындағы тропиктік аймақтары бойымен егінші қауымдардың көші де басталды. Географиялық тұрғыдан, Үнді мұхитының батысындағы Мадагаскардан Мұхит аралдарына дейінгі аралықты қамтыған бұл миграция – дүниежүзі тарихындағы ең үлкен көштің бірі. Лингвистикалық және археологиялық деректерге сүйенсек, б.з.д. бесінші мыңжылдыққа таман күріш, тары егіп, шошқа мен тауық өсірген аграрлық қауымдар Оңтүстік Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлық бөлігін яғни қазіргі Вьетнам, Тайланд және Малайзияның суармалы алқаптары мен жағалаудағы жазықтарда өсіп-өркендеген. Б.з.д. 4000 жылдар шамасында кейбір батыл егіншілер Қытай мен Тайваньды бөліп жатқан Формоза шығанағын жүзіп өтеді. Бұл мигранттар австронезия семьясының көне тілдерінде сөйлеген.

Нәтижесінде, күріш егетін егіншілердің оңтүстік бағыттағы Филиппин мен Индонезияның ылғалды тропиктік аралдарына, сондай-ақ Тынық мұхиттың батыс бөлігінде орналасқан аралдарға бағыт түзеген болашақ көші Тайвань арқылы жүрді. (Мұхит аралдарын игеру туралы 4-тарауда айтамыз). Тайваньнан оңтүстікке қарай көшкен австронезиялықтар бір заматта аутригер каноэні ойлап табады. Қайықтың судағы тұрақтылығын арттыру мақсатында кей жағдайда мұндай қайықтардың бүйіріне қалтқы қояды. Қос аутригері бар қайықтар жүзіп өту оңайға соқпайтын теңіздердің өзінде тура бағытта жүзе алды. Оңтүстік-Шығыс Азияның бір аралынан екінші аралына жүзіп жетіп отырған қоныстанушылар күріш, шошқа, тауық, мықты қыш бұйымдар мен ұсақталған тас құралдардан тұратын «тіршілік себетін» ала жүрді. Халық санының нәтижелі өсуінің бір себебі Оңтүстік-Шығыс Азия жағалауының «отты шеңбері», яғни Тынық мұхиты жағалаулары бойымен доғалана орналасқан, Азияның шығысы мен қос Американың батыс шегін қоса алған, белсенді жанартаулар белдеуінің бір бөлігін құрауымен байланысты. Оңтүстік-Шығыс Азияда атқылаған жанартаулар адам өліміне жаппай себеп болғаны рас, әлі де солай, бірақ сілкіністер нәтижесінде жанартау топырағының құнарлы қабаты түзілді, бұл өзгешелік австронезиялық қауымдарды жаңа жерлерді тану мен игеруді ары қарай жалғастыруға итермелегені айтпаса да түсінікті. Жанартау топырағымен құнарланған Индонезияның Ява аралында күріш айтарлықтай жақсы өсті, жоғары өнім берді.

Оңтүстік-Шығыс Азия жағалауы бойындағы австронезиялық егіншілер және малшылар қауымы аңшылық пен терімшілікке негізделген шаруашылық пен ескі тілдердің орнын басты. Дегенмен мұндай өзгерістер бүкіл аймақты қамтымады. Сыңсыған ну орманды Жаңа Гвинея аралындағы папуа тілдес халық австронезиялық басқыншыларға аралдың ішкері аймақтарында төтеп беруге тырысты. Оның басты себебі, папуалықтар ямс, таро, банан, қант қамысының бірқатар түрін бірнеше мың жыл бұрын өз беттерінше қолдан еккен шығар. Сондықтан Жаңа Гвинеяның жағалауына тоқтаған австронезиялық саяхатшылар шашырап жатқан терімшілермен емес, жерінен ығысуға көне қоймайтын салыстырмалы түрде халқы тығыз аграрлық қоғаммен бетпе-бет келді.

Қорытынды

Сегіз мың жылға созылған неолит дәуірімен салыстырғанда б.з.д. екінші мыңжылдық Афроеуразияның солтүстіктегі ендіктерінде халық санының өсуі, аграрлық өмір салтының кең құлаш жаюы, қалалардың өсіп-өркендеуімен ерекшеленген түбегейлі өзгерістер кезеңі болды. Осы мыңжылдықтар ішінде бір-біріне қарама-қайшы екі үрдіс қатар дамыды. Бір жағынан, неғұрлым көп халық егіншілік немесе малшылықты (немесе екеуін бірдей) қабылдап, мұндай өмір салты беймәлім аудандарға кең тарап, тілдер мен мәдениеттің басқа элементтері де дамыды. Сондай-ақ жауын-шашын мөлшері көп тропиктік ормандардан шөлейт шалғындарға дейін созылып жатқан жаңа табиғи-экологиялық жағдайларға адам баласының бейімделуі үздіксіз мәдени жасампаздықты және тәртіпті қажет етті. Яғни Афроеуразияның тілдер және діни сенімдер мен жоралғылар картасы барған сайын күрделене түсті. Кей жағдайда басқыншылықпен қатар жүрген миграция ұзақ уақыт бойы тұтастықты сақтаған қауымдардың бөлінуіне, соның салдарынан жаңа лингвистикалық және мәдени тармақтардың қалыптасуына себеп болды. Еуропадан Үндістанға дейін жайылып жатқан аумақта үндіеуропа тілі таралды. Үнді және Тынық мұхиттарының батысындағы Оңтүстік-Шығыс Азияда австронезиялық тілдер басым еді. Африкада жүздеген тілге жеткен үш негізгі тіл семьясы тропиктік ормандар белдеуі мен тысқары аймақтарға тарады.

Екіншіден, Афроеуразия мәдени тұрғыдан алуан түрлі бола бастаған мыңжылдық ішінде қауымдар арасындағы өзара қарым-қатынас миграция, сауда, басқыншылық және мемлекет құру сияқты өзгерістермен қатар дамып, қиырдағы аймақтарға дейін тарады. Бұл қатарға Шаң әулеті тұсындағы Қытайды ғана жатқызбаймыз, себебі онда Месопотамия, Мысыр және Инд алқабындағыдай мәдени мазмұны терең әрі толық қоғамдарға ұқсас күрделі қоғамның жаңа орталығы қалыптаспады. Хеттер, микендіктер және Әмудария қалаларының негізін салушылар тәрізді, жаңа патшалықтар мен билеуші топтар аймақтың өнімділігі мен аймақаралық сауда-саттықты арттыру жолында ғасырлар бойы біраз іс атқарды. Аграрлық қалалар мен шұраттар неғұрлым көбірек бой көтерген сайын, ақпарат та бір жерден екінші жерге соғұрлым тез жетті. Палеолит заманындағы қарым-қатынас қарқынымен салыстырғанда, адамды тәнті қылатын идеялар мен жаңалықтар жан-жағын шарпыған жалын тәрізді жылдам тарады. Мысалы, Еуразия мен Африканың солтүстігіндегі ендіктер бойындағы қоғамдар небәрі мың жылға жетер-жетпес уақыт ішінде қола металлургиясының күрделі технологиясын игеріп алады. Ал әскери арбалар жайлы білім қоғамнан-қоғамға одан да жылдам қарқынмен жетті. Б.з.д. ХІІІ ғасырға таман ортақ қалыптағы әскери арбаларды Батыс Еуропа, нубиялық Африка және Қытай сияқты бір-бірінен барынша алшақ жатқан жерлерде қолдана бастады.

Адамзат қоғамының мәдени түрленуі мен өзара қарым-қатынастың одан әрі берік болуы сияқты қосарлана жүрген үдеріс тек Афроеуразия аймағына ғана тән бірегей өзгеріс емес еді. Дәл осындай үдерістер, әрине оған атсалысқан халық саны тұрғысынан алсақ, анағұрлым шағын деңгейде, қос Америкада, Австралия мен Тынық мұхит бассейнінде де жүрді. Жарты ғаламшарды алып жатқан осы аймақтарға 4-тарауда сапар шегеміз.

4

Америка егіншілерінің күш-қуаты

Қос Америкадағы агромәдени революция Афроеуразияның кейбір аймақтарынан бірнеше мың жыл кейін болды. Екі жартышар бір-бірімен «үздік егінші» атағы үшін таласпағанын да қаперге саламыз. Оңтүстік-Шығыс Азия мен Ніл өзені алқабындағы терімшілер мен аңшылар қауымы «егінші және малшы болу күнкөрісті жеңілдетеді» (егіншінің қандай болғанын білді деп есептесек) деген оймен егін өсіріп, жануарларды қолға үйретпегенін, қоғамдық және демографиялық күйзелістер, климаттық өзгерістер баяу, негізінен еріксіз осы жолға түсуіне итермелегенін 2-тараудан білгенбіз. Дәл осындай табиғи-экологиялық күйзелістер жағдайында ежелгі америкалықтар (жергілікті америкалықтар немесе Америка үндістерінің орнына осы атауды синоним ретінде қолданамыз) басқаларына қарағанда сапасы жақсырақ, жеуге жарамды және талшықты өсімдіктерді сұрыптап, еккенге ұқсайды. Қос Америкада да шаруашылықтың кеш пайда болуы оны Соңғы мұз дәуіріне (Плейстоцен) тән климаттың өзгеруімен және күннің жылынуын алып келген Голоцен кезеңінің басталуымен байланыстыруға мүмкіндік бермейді (2-тарауды қараңыз). Алайда кейінгі мыңжылдықтардағы аймақтық климаттың құбылуы терімшілер мен аңшылар қауымын егін еге бастауға итермелеген ылғал және құрғақ кезеңдерінің қалыптасуына әкелуі мүмкін еді.

Жер бетіне, нақтырақ айтсақ, қос Американың жағалауға жақын аймақтардың климатының құбылуына Эль-Ниньо оңтүстік тербелісі49 әсер етуі мүмкін. Жеуге жарамды өсімдіктерді мәденилендіру жолындағы кішкене ұмтылыс, әсіресе халық саны ұдайы артып отырған жерлерде, жауын-шашын толассыз жауған немесе құрғақшылық әкелген апатқа қарсы тұруға мүмкіндік берді. Келесі теория егіншіліктің қалыптасуын ірі сүтқоректілердің, соның ішінде мамонттардың, алып бизондардың, жылқы мен түйенің арғы атасы болған жануарлардың кейбір түрінің климаттың өзгеруі немесе адамдардың есепсіз аулауы салдарынан жойылуымен байланыстырады (1-тарауды қараңыз). Жануарлардың жойылуы, әсіресе Солтүстік Америкада, азық қорын мүлде азайтып жіберуі мүмкін еді. Осындай өзгерістер адамдарды жеуге жарамды өсімдік қорын көбейту және сақтауды ойластыруға мәжбүрледі. Егіншілік адам тіршілігінің ажырамас бөлігіне айналған және халқы ұдайы өсіп отырған қоғамдардың терімшілік пен аңшылық өмір салтына қайтадан оралуы екіталай, тіпті мүмкін емесін Афроеуразиядағы агромәдени табыстар мысалында көруге болады.

Америкалық дақылдар және жүгері салтанаты. Оңтүстік-Шығыс Азияда шаруашылық енді-енді қалыптаса бастаған б.з.д. 8000 жылдар шамасында Мексиканың оңтүстігінде тропиктік таулы алқаптарын мекендеген Оахака (wah-HAH-kah) халқы асқабақ тұқымдастарының ерекше бір түрін сұрыптап, еге бастағанын археологиялық деректер дәлелдеді. Бір қызық болжам бар, терімшілер мен аңшылар сопақша асқабақты егіп, суарып, күтіп-баптап, кейін оларды құрғатып, құты ретінде пайдаланған. Кейбір адамдар, олардың әйел болғанында күмән жоқ, ошақта күйген өсімдік дәндері дәмді болатынын кездейсоқ байқаған. Осындай жаңалық нәтижесінде өсімдік, әсіресе жабайы асқабақ дәндерінің тағам ретінде құндылығы анықталған тәрізді. Осы уақыттан бастап, адамдар дәндердің ірілері мен дәмділерін алу үшін асқабақтарды сұрыптай бастағанға ұқсайды.

4.1-КЕСТЕ. ӨСІМДІКТЕРДІ ДЕРБЕС МӘДЕНИЛЕНДІРУ КЕСТЕСІ

Қос Америкада мәдениленген, бірақ Афроеуразияға белгілі он екі өсімдік

Афроеуразияда мәдениленген, бірақ қос Америкаға белгісіз он екі өсімдік

Маис (жүгері)

Бидай

Асқабақ

Арпа

Картоп

Күріш

Маниок (кассава)

Жасымық

Батат

Қант қамысы

Бұршақ

Кофе

Қызанақ

Банан

Жер жаңғақ

Пияз

Авокадо

Апельсин

Какао

Жүзім

Ананас

Кокос

Темекі

Зығыр

Америкалық өсімдіктерді қолдан өсіру келесі алты мың жыл ішінде, Солтүстік және Оңтүстік Америкада бірдей, баяу қарқынмен жүрді. Шаруашылыққа өтудің шұғыл қажеті болмағандықтан терімшілер мен аңшылар қауымы жабайы азық-түлік жинаудың салыстырмалы түрде қысқа «жұмыс аптасынан» құралған үйреншікті өмір салтын жалғастыруды жөн көрді. Табиғат күші ғана қалыпты тіршілікті өзгертуге итермелеуі мүмкін еді. Кейбір жерлердегі адамдар қолдан өсірген өсімдіктерді жабайы азық-түлікке қосымша «тіске басар» ретінде ғана тұтынған болар. Афроеуразия адамдарының «асыраушы серігіне айналған» бидай, арпа, күріш және осы тұқымдас басқа да ірі дәнді дақылдардың жабайы түрлерінің қос Америкада өспеуі – толыққанды шаруашылықтың баяу қалыптасуына әсер еткен де шығар.

Бүгінгі таңда, дүниежүзі бойынша бидай мен күріштен кейін үлкен ауқымда саудаланатын негізгі дақылдардың бірі – жүгері сол заманның ең ма­ңызды олжасының бірі болды. Жүгері – жағдай талғамайтын, бейімделу қасиеті жоғары өсімдік. Канаданың оңтүстігінен Чилидің оңтүстік шегіне дейінгі аумақта өседі. Генетикалық өзгерту арқылы жүгерінің сансыз түрін жасауға болады. Бүгінгі таңда Мексиканың өзінде ғана жүгерінің алпысқа жуық түрі бар. Жаңа заманға дейін жүгерінің шамамен 30 мың түрі өскен шығар.

Ғалымдар қолдан өсірген жүгерінің отанын дәл анықтай алмады, дегенмен бұл үдеріс б.з.д. 7000 жылдар төңірегінде Мексиканың солтүстігіндегі бір алқапта басталғаны белгілі. Жинақталған деректерге қарағанда, жүгерінің генетикалық түп атасы жабайы тау шөбі – теосинте (teosіnte; TEE-eh-SІN-tee) болған. Қатты, тарыдай ғана дәндері бар кішкентай собықты теосинтеден жүгері пайда болуы – таңданарлық жағдай. Адамдар теосинтеден ұзындығы 2 футқа дейін жететін, ірі дәнекті жүгері собығын – өздері қалаған өсімдік түрін сан жылдық, қажыр­лы, саналы сұрыптау үдерісінсіз өсіруі мүмкін емес еді. Еңбек бөлінісі жайлы кейінгі деректерді жалпылай саралау барысында, ертедегі бір тропиктік алқапта жабайы теосинте сабақтарының арасынан сапасы жақсырағын таңдап, кейін оның дәндерін отырғызып жатқан әйелдер бейнесін елестете аламыз. Олар тұтас бір қыстақты маңызды азықпен қамтамасыз етуге жеткілікті болатын, дәндері ірі әрі саны көбірек «ген инженерлік» өсімдік алу үшін бұл үдерісті ұрпақтан-ұрпақ сан мың рет қайталауға тиіс еді. Оңтүстік Мексикада орналасқан Техуакан алқабындағы үңгірден шыққан ежелгі жүгері дәндері теосинтенің дәндерінен ірілеу болғанымен, біздің бүгінгі таңда жеп жүрген жүгеріден алты есе кіші.

Жүгерінің генетикалық эволюциясы. Мезоамерика егіншілері жүгері өнімін және дәндерінің саны мен көлемін үлкейту мақсатында бірнеше ұрпақ бойы көңілдерінен шыққан жүгері түрлерін өсіру үшін қайта-қайта сұрыптап, отырғызып келді. Сол жақтағы жүгерінің түп атасы – теосинте жүгерісі. Мезоамерикалықтар жүгерінің бірнеше түрімен шектеліп қоймай, алпысқа жуық түрін не үшін шығарды деп ойлайсыз?

Жүгері – тез пісетін, жеңіл сақталатын, климаттың түрлі жағдайларында және топырақ талғамай өсе беретін өсімдік болғандықтан, егіншілер жүгеріге үздіксіз тәжірибе жасады. Адамдар жүгеріге бұршақ, асқабақ және басқа да азық түрлерін қоса тұтынып, оның құнарын қосымша арттырып отырды. Мезоамерика егіншілері дақылдарды милпа50 (mіlpa) алқаптарында дақыл өсіруге көшті, осы алқап оларды толыққанды құнарлы тағаммен қамтамасыз етіп отырды. Милпа егіншілігі Мексика жері арқылы солтүстікке тарап, б.з.д. 2000 жылдар шамасында бүгінгі Аризона мен Нью-Мехикоға жетті.

Оңтүстік Америкадағы жүгері мен картоп. Анд таулары мен іргесіндегі Тынық мұхиты жағалауында орналасқан халықтар (Эквадор, Перу, Боливия және Чили) ақ картоп пен жеуге жарамды басқа өсімдіктерді жүгеріден бірнеше ғасыр бұрын, бір-бірінен дербес түрде, қолдан өсіргенін ғалымдар бірауыздан мойындаған тәрізді. С және B6 дәрумендері, калий, жасұнық сияқты адамға өте пайдалы құнарлы заттарға толы картопты тұтыну Анд халқы санының өсуіне әсер еткені айтпаса да белгілі. Анд тұрғындары жүгеріні де қолдан өздері өсірді ме, әлде ол идея сырттан келді ме? Солтүстіктен Оңтүстік Америкаға құрлық арқылы тікелей жету – бүгінгі күннің өзінде оңай емес, себебі Панама мен Колумбия шекарасы бойында қалың батпақтар мен таулы тропиктік ормандар жатыр. Панаманың оңтүстік-шығысы Дарьен айырылымы деген атаумен белгілі, себебі бұл жердегі құрлықаралық панамерика күре жолының құрылысы ешқашан аяқталмасы анық. Осыған қарамастан, жүгері өсіру ісі Мезоамерикадан тарады деген пікірді ғалымдардың көпшілігі қолдайды. Саяхатшылар Дарьен айырылымын қайықпен айналып өтіп те, жүгері дәндерін немесе жас өскіндерді оңай тасымалдай алды. Қалай дегенмен де, Анд аймағындағы жүгері шаруашылығы б.з.д. 2200 жылдар төңірегінде басталды. Анд тұрғындарының күнделікті тағамдары – құнарлы әрі денсаулыққа пайдалы картоп, жүгері, бұршақ және кейінгі жылдары Құрама Штаттарда қолданысқа ие бола бастаған ақуызға бай куиноа (quіnoa) дәндері болды.

Бертінге дейін ғалымдар «Амазонка алқабы ХІХ ғасырға дейін шашырап жүрген терімшілер мен аңшылар ғана мекендеген ормандар мен шалғындардың шексіз аймағы болды» деген қате пікірді ұстанып келді. Шын мәнінде қазіргі Бразилияның батысындағы тұрғындар б.з.д. 2000 жылдар шамасында тамыржеміс тобына жататын маниок (manіoc) өсіре бастады. Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның экваторлық белдеуіндегі жағдай сияқты, Амазонка алқабында да топырақтағы құнарлы гумустың мөлшері көп емес. Алайда орман тұрғындары маниок, жеміс ағаштарын және жылы климатта жақсы өсетін басқа да астық түрлерін егу мақсатында жүйелі түрде терра прета51 (terra preta) кең алқаптарын игере бастады. Биомассаларды (ағаш немесе басқа өсімдік материалдары) жартылай өртеп, ағаш көмірін жасағаннан кейін оны құнарын арттыру үшін топырақпен араластыру нәтижесінде осындай алқаптар түзілді. Дәл осы жолмен, бұл әрекеттерінің теориясын білмей-ақ, химиялық құрамын саналы түрде жетілдіру арқылы топырақтың құнарлылығын арттырып отырды. Бұл тәжірибе біздің заманымыздың басына таман, әжептәуір аумақты алып жатқан тұрақты қоныстар салуға мүмкіндік беретін деңгейге дейін дамыды. Археологтар осындай бірнеше қоныс қалдықтарын Амазонка алқабының орталығынан тапты.

Ірі жануарлардың қолға үйретілмеуі. Афроеуразияға қарағанда, қос Америка жерінде қолға үйретуге келетін тек бірнеше ірі жануар ғана болды. Мұз дәуірі мен Голоцен аралығындағы өтпелі кезеңде тұяқты сүтқоректілер түрінің 80 пайызына жуығы жойылды, олардың қатарында қолға үйрету мен сұрыптауға икемді жылқы мен түйенің жақын тұқымдастары да болды. Батыс жартышарды қой, сиыр және шошқа мекендемеді. Дегенмен байырғы америкалықтар кем дегенде бес жануар түрін қолға үйретті, олар: Мезоамерикадағы күркетауық; Анд тауларындағы лама, альпака және гинея шошқасы; тропиктік белдеулердегі ысылдақ үйрек; барлық аймақта итті қолға үйретті.

Андтағы альпакалар, Перу. Қолға үйреткен тұяқты жануарлардың ішінде әуел бастан қос Американы мекендегендері – альпакалар мен ламалар. Олар соңғы мұз дәуірінен кейін Батыс жартышарда жойылып кеткен түйелердің биологиялық туысы.

Байырғы америкалықтарда қолға үйреткен ірі сүтқоректілер болмағандықтан олардың қоршаған ортаға бейімделіп, басқара алу қабілеті Афроеуразия халықтарымен салыстырғанда біраз өзгешеленді. Кейбір аймақтарда жабайы жануарлар протеин мен майдың қосымша көзі болды, алайда адамдар жартылай шөлейт шалғын алқаптарды Ішкі Еуразиядағыдай пайдалана алмады. Себебі оларда жайылымда табынға қосып бағатын, мініске жарамды, сондай-ақ шөп пен бұталарды адамдардың керегіне жарайтын етке, сүтке, қан мен теріге айналдырып беретін жануарлар болмады. Соның салдарынан Солтүстік Америка прериялары мен Оңтүстік Америка пампалары терімшілер мен аңшылардан тұрған шағын халықты ғана асырай алды. Байырғы америкалықтар ойыншықтардан тыс, не ауыр соқаны, не дөңгелекті ойлап таппады, ойлап тапқан күннің өзінде оған жегетін жылқы, қашыр, ірі қара, өгіз немесе түйесіз дөңгелектің керегі де шамалы еді. Андтық Оңтүстік Американың шектеулі аймақтарына бейімделген ламалар мен альпакалар ет, жүн және терімен қамтамасыз еткенімен, ауыр соқа немесе әскери арба сүйреуге шамасы келмеді. Қос Америкадағы қалалар мен алып құрылыстарды салу сияқты ерекшеліктері бар аграрлық қоғам, негізінен, адамның қара күші мен тастан, сүйектен және ағаштан жасалған құралдар арқылы дамыды.

Ірі жануарлардың болмауы айтарлықтай кемшілік те емес еді. Бүкіл адам баласы сияқ­ты, ежелгі америкалықтар да түрлі кеселдерге шалдықты. Олар Афроеуразия қалаларында өршіген жұқпалы індеттерден аман болғанға ұқсайды. Шығыс жартышарда қала халқы мен малшы қауымдар малдың үлкен шоғырымен қатар өмір сүргені белгілі. Бастапқыда тек мал шалдығатын кеселдерді тудыратын патогендер мута­цияға ұшырап, халқы тығыз орналасқан қоныстарда желшешек, қызылша сияқты өлімге апаруы мүмкін басқа да жұқпалы аурулардың жиі-жиі өршуіне себепкер болғанын да білеміз (2-тарауды қараңыз). Қолға үйреткен америкалық жануарлардың азғантай түрінің ешқайсысы адаммен қатар тіршілік еткен шектеулі ортада үлкен отар не табындарға бірікпеді, сондай-ақ саны көбейіп, адам санынан асып та кетпеді. Тіпті ауру тудыратын микроорганизмдердің ламадан адамға жұққаны жайлы ешқандай дерек те жоқ. Сиыр, қой және шошқаның болмауы америкалықтарды бірқатар артықшылықтардан құр қалдырғанымен, мұхиттың арғы жағындағы бауырластарына қарағанда, жұқпалы патогендер мұнда кең таралмады.

Эль-Ниньо оңтүстік тербелісі – Тынық мұхиттың экваторлық белдеуінде бес жыл сайын қайталанып тұратын, мұхиттың беткі қабатының жылынуы. Эль-Ниньо маусымы кезінде дүниежүзінің әртүрлі бөліктерінде кей жағдайда ауа райы күрт өзгереді. Тынық мұхитындағы суыну циклі Ла-Нинья деп аталады.

Милпа (mіlpa) – Мезоамерикада орман ағаштарын шауып немесе өртеп, сол жерде жүгері, асқабақ, бұршақ және басқа да дақылдар отырғызуға арналған егін алқабы.

Терра прета (terra preta) — Амазония егіншілері ағаш көмірін, органикалық заттар мен қыш ыдыс сынықтарын араластыру арқылы алатын өте құнарлы топырақ түрі. Португал тілінде «қара жер» деген ұғымды білдіреді.

Норте-Чико пирамида тұрғызушылары

Археологтар Инд алқабы өркениетінің қалдықтарын алғаш рет 1920 жылдары ашқанын 1-тарауда айтып өткенбіз. Нәтижесінде осы аймақтың ежелгі тарихы түбегейлі қайта қаралды. Дәл осылай, Перудің Тынық мұхиты жағында орналасқан отыз шақты шағын қаладан құралған кластер – ең ежелгі америкалық күрделі қоғам жайлы жиырма жыл уақыт бұрын ешкім білмеді. Кейінірек археологиялық қазба барысында б.з.д. 3200 жылдар шамасында тұрғызыла бастаған қалалар ашылды. Осы орталықтардың 30 мильге созылған жағалауында орналасқан ең көнесі – Норте-Чико уақыты жағынан дүниежүзі бойынша Шумер мен Месопотамияда пайда болған қалалардан ғана кейін тұр (4.2-картаны қараңыз). Олар Инд алқабындағы қалалардан кем дегенде 400 жыл, ал Мысыр ұлы пирамидаларынан 600 жылдан аса уақыт бұрын тұрғызылған. Өндіруші шаруашылықтың пайда болуы мен ерте күрделі қоғамдардың қалыптасуындағы уақыт аралығы қос Америкада Афроеуразияға қарағанда үш мың жылға қысқарақ болғанға ұқсайды.

4.2-КАРТА. Перудің Норте-Чико аймағындағы қалалық орталықтар

Норте-Чико мен Месопотамиядағы ежелгі қала қоғамдарында географиялық және табиғи-экологиялық ұқсастықтар болды ма?

Жаңбыр жаумайтын қалалар. Тигр-Евфрат, Ніл және Инд өркениеттері Афроеуразияның Ұлы Арид зонасында өркендеді. Олардың аграрлық экономикасы жауын-шашынға емес, өзен суларымен суару жүйесіне негізделді. Норте-Чико орталықтары да Оңтүстік Американың Үлкен шөлейт белдеуі деп атауға келетін аймақта қалыптасты. Тынық мұхит жағалауы бойымен Перудің солтүстігінен Чилидің орталығына дейін, шамамен 1500 мильге созылып жатқан шөлдердің жіңішке белдемі – жер жүзіндегі ең құрғақ аймақтардың бірі. Жазбаша тарих пайда болғалы бері Чилидегі Атакама шөлінің кейбір бөліктерінде жауын-шашын мүлде түспеген. Жыл он екі ай сейілмейтін тұман әсерінен ғана ылғал жинайды. Жауын-шашын түспейтіндіктен, бұл – негізінен, сусыз аймақ. Тынық мұхит жағынан суық теңіз ағысы мен атмосфералық температураның түйісуі әсерінен пассат желдер жауынды құрлыққа емес, теңізге төгіп кетеді. Тропиктік Амазонка алқабынан соққан жел Гималайдан кейін биік болып есептелетін Анд тауларынан аса алмай, таудың қысымы әсерінен сол күйі жағалауға жетпестен жауын-шашынды тау бөктеріне құйып өтеді.

Перу жағалауының табиғи-экологиялық жағдайы Афроеуразия өзендерінің шөлейтті алқаптарынан айтарлықтай өзгешеленді. Норте-Чиконың төрт өзені құнарлы алқап арқылы емес, қарлы Анд тауларынан ағып, 50 мильге созылған, кенезесі кепкен шөлді кесіп өтіп, мұхитқа құяды. Суару арықтарына аққан су буланғандықтан пайда болған сор әсерінен топырақ ластанды. Месопотамия мен Инд алқабының егіншілері бұл жағдаймен ұдайы күресті. Ал Норте-Чикода керісінше, көктемде өзен суы көкөністерді, жеміс ағаштарын және мақтаны суару үшін салған арықтар мен жыраларды шайып кетіп отырды.

Жағалауда қоныстар болғанына қарамастан, Норте-Чико халқының басым бөлігі өзен алқабынан бірнеше миль жоғары, егін алқабын суаруға ыңғайлы жерде топтаса қоныс тепті. Олардың сөйлеген тілі немесе қоғамдық құрылысы жайлы нақты ештеңе білмейміз, бір анығы, олар анчоус, сардина, ұлу және басқа теңіз өнімдерін, соның ішінде құстарды, теңіз сүтқоректілерін азыққа молынан пайдаланды. Аталған жануар түрлері суық Гумбольдт ағысында емін-еркін көбейді, әлі күнге дейін бұл ағыс жер бетіндегі балығы тайдай тулаған су атаулының көшін бастап тұр. Жағалаудағы және өзеннің жоғарғы ағысындағы қауымдар арасында экономикалық ынтымақтастық жүйесі қалыптасқан тәрізді. Балықшы қауымдар алқап орталықтарын теңіз өнімдерімен, ал диқандар жағалаудағы адамдарды астықпен және балық ауын тоқуға қажет мақта жібімен қамтамасыз етіп отырған сыңайлы. Материалдық деректерге қарағанда, халық киім-кешек пен дорбалар үшін мақтадан мата жасауды да білген. Бұл шаруашылық қатарда екі нәрсе жетіспегені бірден байқалады. Біріншісі – жүгері, бұл аймақта тек б.з.д. 2000 жылдар шамасында ғана жүгері өсіре бастаған. Екіншісі – қыш өндірісі. Терімшілер мен аңшылар қауымы Амазонка алқабының шығысында б.з.д. 6000 жылдар төңірегінде, ал мың жылдан кейін Колумбия-Панама аймағында қыш бұйымдар жасағаны жайлы деректер бар. Норте-Чико адамдары асқабақ, дорба және себетті құты ретінде пайдаланғаны даусыз, алайда оларда қыш құмыралар болмағаны белгілі.

Норте-Чико қоғамының өше бастаған ізі. Бұл қауымда ауқымды рулық жүйе немесе қоғамдық басқарудың басқа бір түрі болуға тиіс еді, себебі төрт өзен алқабында да бар топырақтан зәулім пирамидаларды, дөңгелек алаңдарды және тас құрылыстарды тұрғызу үшін күрделі қоғамдық жобаны іске асыру қажет болды. Өзеннің жоғарғы ағысындағы Карал қала ескерткішінде топырақтан тұрғызған алты пирамида бар, оның біреуінің биіктігі 60 футқа дейін жетеді. Пирамидаға арналған топырақты үйіп, оған пішін беру, ірі тастарды жылжыту, суару арықтарын қазу үшін еңбек күші қажет еді. Бұл жұмыстардың барлығын бір басшы басқаруы керек болды, алайда еріктілерді, туысқандардан құралған топты дінбасы да ұйымдас­тыруы мүмкін. Халықтың жұмыс тобына қосылу арқылы және бір кездері пирамиданың үстіне орналасуы мүмкін ғибадатханаларда көпшілік ғұрыптарды атап өтуге қатысу арқылы жергілікті қоғамға мүше екенін дәлелдей алған сияқты.

Норте-Чико қаласы. Анд тауларының шыңдарынан ағатын Супе өзені көне Карал қаласының тіршілігін қамтамасыз етіп отырды. Қала пирамидасының қирандылары өзеннің сол жақ сағасына таяу жатыр. Қазіргі заманғы осы суретке қарап отырып егістік алқабының қала қалдықтарына жетпей жатып үзіліп қалуының себебі не деп ойлайсыз?

Оңтүстік Американың кейінгі күрделі қоғамдарына қарағанда, Норте-Чикода адамдарға не істеу керегін айтатын немесе олардан салық жинайтын билеушілер, абыздар, ақсүйектер тобының, әлеумет­тік иерархияның болғаны жайлы осы күнге дейін ешқандай дерек табылмады. Мысалы, айрықша мәртебеге ие элитаның болғанын көрсететін ерекше бір оба немесе ақыреттік заттар қазба ескерткіштерден шықпады. Қайтыс болғандар бірдей жоралғымен жерленді. Бір-бірімен шайқасқан топтар немесе қалалардың қақтығысы жайлы да ешқандай дерек жоқ. Не бекіністер, не жауынгерлер мен абыздардың көркем бейнесі, не жарақат алған адам денелері жоқ. Шын мәнінде, сәндік тоқымадан басқа Норте-Чикодан көркемөнер туындылары, тастан қашалған бұйымдар, мүсіндер немесе қабырға суреттерінің біреуі де шықпады. Бұл қоғамда жазу жүйесі қалыстаспаған тәрізді, бірақ археологтар кипу (KEE-poo) жіп түйіні қалдықтарын тапты. Мұндай түйіншектелген және түрлі түсті жіптерді кейінгі Анд қоғамдары ұжымдық білімді жинақтау мен сақтау үшін пайдаланған. Олардың Норте-Чикодан табылуы қауымның бірнеше мүшесі бірдей түсіне алатын белгілер жүйесін қалыптастыруға ұмтылғанын білдіретін тәрізді.

Материалдық қалдықтарға қарағанда Норте-Чико адамдары Тынық мұхит жағалауы бойындағы басқа қоныстармен және шығыстағы Анд тауы тұрғындарымен айырбас сауда жүргізді. Б.з.д. үшінші мыңжылдыққа таман әртүрлі биіктік белдеулерінде орналасты, әртүрлі айырбас заттары бар қауымдарды біріктірген сауда мен мәдени айыр­бастың Анд белдеуі қалыптасты. Мәселен, жазық тұрғындары тұз, мақта және ұлутастарды тау халқының бояу мен обсидиан сияқты заттарына айырбастады. Сұранысқа ие тағы бір нәрсе – Амазонка алқабынан келген еліткіш зат – темекі еді. Норте-Чиконың көрші жатқан қоғамдармен суару және сәулет технологиялары, сондай-ақ мәдени жоралғылары ортақ болған сияқты. Мысалы, археологтар Каралдан басына жаулық тартқан, азу тісі ақсиған, қолына таяқ ұстаған құдайды бейнелеген асқабақты тапты. Бұл құдай бейнесі кейінгі Анд діни символизмінде де бар.

Норте-Чиконың ең ежелгі америкалық қала қоғамы деген мәртебені иеленуі ұзаққа созылмауы мүмкін. Жақында ғана археологтар Перу жағалауынан 200 миль қашықтықта жатқан Сечин-Бахо археологиялық ескерткішінен үлкен тас алаңды қазып алды. Алдын-ала болжам бойынша ол Норте-Чико құрылысынан бірнеше ғасыр бұрын пайда болған. Қалай дегенмен, Норте-Чико қалалары б.з.д. 1800 жылдардан кейін құлдырап, Анд сілемдерін бойлай жаңа қалалар бой көтере бастады.

Б.з.д. екінші мыңжылдықтағы Анд қоғамдары

Б.з.д. 2200 жылдардан бастап қыш өндірісі мен жүгері өсіру Оңтүстік Америкада кеңінен тарады. Келесі мыңжылдық ішінде таулы аймақ тұрғындарының саны тұрақты өсіп отырды. Алқаптың төменгі жағын өңдеумен шұғылданған диқандар шеткері және жоғарғы аймақтарға қарай, эрозияға төзімді жасыл сатылар жасай отырып, тауды бойлай жоғары жылжыды. Андтық Эквадор мен Перу халқы негізінен тас, саз кірпіш немесе топырақ платформаларға немесе пирамидаларға баса назар аударған ондаған рәсімдік және әкімшілік орталықтар тұрғызды. Норте-Чико пирамидаларының қарапайым қабырғаларымен салыстырғанда, Анд пирамидалары мен ғибадатханаларының ішкі бөлмелерінде қызыл, көк, сары, сарғыш, қызғылт және қара түстермен сол қоғамға тән құдайлардың, жауынгерлердің және жануарлардың күрделі бейнелерін салды. Мүсіншілер тастан да дәл осындай сарындағы бейнелерді қашады. Осындай орталықтар көбейген сайын олар бір-бірінен өзгешеленетін жергілікті мәдени нақыш жасай бастады. Олар бір-бірінен саяси тәуелсіз болған сияқты. Орталықтанған ірі Анд мемлекетінің қалыптасу кезеңі әлі де алда еді.

Серро Сечиндегі жауыздық. Перу рәсімдік орталығындағы осы тастарда ғұрыптық құрбандық шалу хикаясы баяндалады. Қауырсынмен әшекейленген бас киім киіп, шоқпармен қаруланған жауынгер тістерін ақситып тұр. Шабылған бір бас оның алдында жатыр, ал он екісі әлдеқашан шабылып, тізіліп тұр. Серро Сечин билеуші тобы тасқа осындай көріністерді не үшін ойды деп ойлайсыз?

Норте-Чикодағыдай, Андта да басқарушылар халықты қоғамдық құрылысқа, тау етегін сатылауға, суару жүйесін жасау мақсатында жұмылдырған сияқты, алайда ол замандағы іс-әрекеттен қатаң әлеуметтік жіктеліс іздерін байқамаймыз. Ал бір жағынан алғанда, Норте-Чикоға қарағанда осы қауым ішіндегі жауыздық жайлы дерек жеткілікті. Кейбір қауымдарда тастан үйінділер тұрғызды, ал көркем өнерде жантүршігерлік бейнелер пайда болды. Мысалы, Перудің солтүстігінде б.з.д. 1300 жылдар шамасында тұрғызылған Серро Сечин (SER-oh se CHEEN) ескерткішінен табылған U-пішінді үлкен құрылыстың қасбетіндегі барельефте кескіленген бастар, денелер мен аяқ-қолдар; ал бұл сұмдық көріністі әшекейлі шоқпар ұстаған тас жауынгер бастап тұрғанын білдіретін бейне қашалған.

Анд алқаптарының көбі шығыс пен батыстан гөрі солтүстік пен оңтүстікке созыла жайғасқан, осындай географиялық орналасу жүгерінің, қыш өндірісі мен басқа да жасампаз технологиялардың Перу, Боливия мен Чилидің оңтүстігіне қарай, оңтүстік бағытта тарауын жеңілдеткен тәрізді. Перу мен Боливияның шекарасындағы теңіз деңгейінен 12 500 фут жоғары орналасқан Титикака (tee-tee-kah-kah) көлінің маңын қоныстанушылар лама мен альпака бағып, картоп, куиноа және жүгері өсірді. Олар, сонымен қатар жан төзгісіз ауруды жеңілдетуге көмектесетін қасиеті бар кока (coca) жапырақтарын жинап, шайнады. Бұл аймақ қауымдары б.з.д. 1000 жылдар төңірегінде сатылы тұғырлар мен алаңдар тұрғыза бастады. Анд тауларының солтүстігіндегідей, негізінен, діни лауазымды басшылар отбасылар мен туысқан топтарды кең ауқымдағы құрылыстарды салуға жұмылдырған болуы керек.

Мезоамерикалық белдеудегі өзара байланыс

Б.з.д. 1500 жылдарға таман (шамамен осы уақытта Қытайда – Шаң мемлекеті қалыптасты, Мысырда – Жаңа патшалық бой көтерді) қыш өндірісін меңгеріп, жүгері өсіретін егіншілер Мезоамериканың әр бұрышының түгелге жуығында қоныстанды. Егіншіліктің экстенсивті таралуына орай қоныс тұрғындарының саны артты, адамдар көбейген сайын шағын топтар бөлініп, алқаптың етегінен немесе жотаның ар жағындағы тың жерлерден жаңа қоныс табуға аттанды. Мезоамерикада б.з.д. 1800 жылдардан кейін пайда болған «қыш революциясы» тамақ дайындау, сақтау және тасымалдау­дың техникалық мүмкіндіктерін кеңейтіп, отырықшы өмірдің мәнін тереңдетті.

Мезоамерикалық доп ойыншысы. Орталық Мексиканың батысында орналасқан Халиско штатынан табылған мына атлет бас киім және спортқа арналған басқа да керек-жарақтармен бейнеленген. Мүсін б.з.д. 200 – б.з. 500 жылдары шамасында жасалған.

Аграрлық қоғам. Орталық Американың тропиктік ормандарынан қазіргі Құрама Штаттар болып есептелетін оңтүстік-батыстың шөлейттеріне дейінгі аймақтағы халық тұрғын үйлерін бірдей нақышта тұрғызуы осы аймақтың ежелгі замандардан бері өзара мәдени ықпалдастығының тұтас белдеуі болғанын білдіреді. Б.з.д. 1500 жылдардан б.з. 150 жылдарына дейін шағын қыстақтар 10–12 үйден ғана тұрды. Уақыт өте осы қоныстардың көбі ұлғайды. Тұрғын үйлерді саз қосқан «сабан мен қыштан» соққан қабырғалардан тұрғызды. Яғни тік тұрғызылған бағаналар арасын шыбық және сабан тоқу арқылы байланыстырып, сыртынан балшық сылақ жақты. Егіншілер жүгеріні қоңырау пішінді жер асты шұңқырларында сақтап, үстін тас тақталармен жапты. Тұрғындар арасындағы еңбек бөлінісі қарапайым болған сияқты: ер адамдар мен әйелдер үйдің бөлек бұрыштарында жұмыс істеді. Ертедегі үйлерді қазу барысында болжам бойынша әйелдер отырған жақтағы бұрышта топтасқан ине, ұршық және сүйектен немесе қыштан жасалған, жүгері дәндерін собығынан бөліп алуға арналған құрал тапты. Ерлер үйдің басқа бұрышынан табылған тас кескіштер және бұрғылармен жұмыс істеген тәрізді.

Мезоамерикалықтардың ең басты ірі дәнекті дақылы – жүгерінің бір кемшілігі болды. Оның құрамында бидай, арпа немесе күріште кездесетін, В3 дәрумені деген атаумен белгілі, адам тіршілігі үшін өте қажет ниацин болмады. Ұзаққа созылған ниацин жетіспеушілігінен іш өту, тері жаралары және психиканың бұзылуы сияқты белгілерге ие пеллагра ауруы пайда болады. Дегенмен аграрлық кезеңнің басында мезоамерикалық әйелдер кепкен жүгері дәндерін ақ әктәс ұнтағымен бірге суға шылап, одан кейін осы қоспаны ұнтақтау арқылы ұн жасау әдісін ойлап табады. Суды әкпен араластыру барысында кальций гидроксиді түзіледі, бұл қоспадан әзірленген таба нанның құрамында ниацин пайда болады. Ол кездегі бірде-бір адамның биохимиядан хабары болмағаны белгілі, алайда әк қосқан жүгеріден таба нан пісірген адамдардың пеллаграға төзімділігі жоғары болды. (Жергілікті дүкеніңізде сатылатын жүгері наны – жүгеріден, судан және әктен жасалған).

Б.з.д. 1500 жылдарынан бастап мезоамерикалықтар әдемі әрі суреті бар қыш ыдыстардан бөлек, жануарлар мен адамдардың көркем бейнелі шағын мүсіндерін де жасай бастайды. Оларды көне обалардан тапты. Мехико алқабындағы, яғни жан-жағын тау мен жанартау қоршаған қазіргі Мехико қаласы орналасқан таулы үстірттегі археологиялық ескерткішін мысалға алсақ болады. Осы ескерткіште 1940 жылдардан бері қазба жұмыстарын жүргізіп келе жатқан зерттеушілер бұғы, су құстары, бақа, жабайы күркетауық сияқты, адамдар аулайтын жануарлардың таңғажайып мүсіндерін тапқан. Ол заман суретшілері қыш бұйым­дарға бала көтерген әйел, белдік таққан ер адам мен аяқтарына сылдырмақ байлаған биші сияқты, күнделікті өмір көріністерін салды. Қазба барысында әйел адамның да мүсіндері табылды. Олар көбіне жалаңаш, дене пішіндері сымбатты, шөптен жасаған белдемше киген, шаштарын сәндеген, денелеріне бояу жағып, зергерлік бұйымдар таққан кейіпте бейнеленген. Ал ер адамдардың мүсіндері аз және олардың өзі салыстырмалы түрде қарапайым. Әйел қолөнершілер өздерін бейнелегілері келді ме? Бұл мүсіндерді қуыршақ орнына пайдаланды ма? Олар құнарлылықтың тылсым күшіне табынудың ғұрыптық нышандары болды ма? Олар әйелдердің бір-бірімен қарым-қатынас орнатуында символдық маңызға ие ме еді? Палеолит дәуіріне жататын еуразиялық «Венера» мүсіндері сияқты, бұлардың мәдени мәні жайлы тек болжамдар жасаудан басқа амалымыз жоқ.

Археологтар Тлатилко және одан да басқа ескерткіштерден доп ойыншысы мен доп ойыны алаңының шағын бейнелерін тапты, бұл сәулет формалары мезоамерикалық қала қоғамының болмысын анықтайтын ерекшеліктердің бірі болатын. Ер және әйел ойыншылардың мүсіндерін жабдықтарынан ажыратамыз: дене мүшелерін қорғау үшін бір тізесі мен білегіне жастықша, белдеріне ауыр тері белдік таққан. Ойынның ережесінде әр аймаққа тән өзгешеліктер болғанымен, ең негізгісі, ойыншылар резеңке допты шеңбердің ортасына лақтыруға тырысты. Ойын шарты бойынша, аяқ пен қол орнына бөксе, тізе және шынтақпен ойнауға ғана болады. Жарысқа топ та, жеке адам да түсе алды. Кейінгі америкалық үндістердің деректерінен доп ойыны діни ғұрыппен қатар, бәс те тігілетін, жоғары жылдамдықты талап ететін спорт түрі болғанын да білеміз. Алайда бұл ойынның ережелерін кім жазғаны, бір аймақтан екінші аймақтың ережелері қалай өзгешеленгені жайлы біліміміз мардымсыз. Доп ойыны ортақ мүддеге айналып, қатар орналасқан халықтардың ортақ мақсаты мен бірегейлігін қалыптастыруға үлесін қосқан да шығар.

Ольмек. Ауыл шаруашылығы және халық санының өсуі б.з.д. екінші мыңжылдықтың аяғына таман Мезоамерика қоғамының одан ары күрделенуіне итермеледі. Анд Оңтүстік Америкасында дәл осындай өзгерістер екі мың жыл бұрынырақ басталған еді. Адамдар Мексика алқабында Тлатилько тәрізді үлкен қоныстар салды, Оахака алқабында ғұрыптық құрылыстар мен қорғандар тұрғызды, Мексиканың оңтүстігіндегі Чьяпас (chee-AH-puhs) аймағында тастан доп ойыны алаңдарын жасады. Мексика шығанағындағы тропиктік жағалауда, қазіргі Веракрус қаласының оңтүстігінде бой көтерген Ольмек қоғамы – б.з.д. 1000 жылдарға дейінгі қоғамдардың ішіндегі ең ғаламаты (4.3-картаны қараңыз). Ыстық, лайлы жағалау мен ну орманды қыраттар аймағындағы Сан-Лоренсо деген қала тұрғындары 2,8 миллион текше ярд тастан рәсімдік пирамида тұрғызды. Сондай-ақ аздаған ақсүйек билеушілерден, бәлкім мезоамерикалық ең алғашқы патшалардан тұратын әлеуметтік тап жүйесін де қалыптастырды. Бұл халық өзін қалай атағаны жайлы болжам да жасай алмаймыз. Бірақ олар каучук доптар жасағаны белгілі, соған байланысты кейінгі астектердің науатль тілінде «каучук жерінің адамдары» деген мағынаны беретін «Ольмек» атауы шығуы мүмкін. Б.з. ХVІ ғасырдағы ацтектің көнекөз қариялары зерделерінде сақтап қалған аңызға айналған жер туралы былай толғанды:

Ешкім уақытын білмейтін,

Ешкімнің есінде қалмаған,

Бағзы бір заманда...

... ол маңда көп жасаған бір ел бар еді1.

4.3-КАРТА. Мезоамерикадағы Ольмек өркениеті

Географиясы мен климатындағы ұқсастықтар мен өзгешеліктер Норте-Чикомен салыстырғанда Ольмек қала қоғамының қандай ерекшеліктерін қалыптастырды?

Деректерді САРАЛАУ

Ольмектен табылған бастар

Ольмек өнерінің ең әсерлі мүсіндері – тас бастар, шығанақ жағалауы бойындағы бірнеше жерден табылды. Бүгінге дейін салмағы алты тоннадан елу тоннаға жететін он жеті бас белгілі. Ең биігі 11 фут болатын осы бастардың бәрінде адамдардың бет-бейнесі бедерленген, өнер тарихының білікті мамандарының ойынша, бұл тас мүсіндер Ольмек билеушілерінің қашалған суреті. Бірі түнеріп қараса, енді бірінің бет-әлпетінен мейірімді байқаймыз. Мүсіндердің бәрі ертеректегі америкалық футболшының бас киіміне ұқсайтын дулыға киген, олардың әрқайсысының айрықша белгілері болған, бұл белгілер бейнеленген адамның аты-жөні мен оның өмірде кім болғанын білдірген сияқты.

Тас құралдар көмегімен қашалған бұл алып бастар жасауға пайдаланған жанартау базальтін батысқа қарай 40 миль қашықтықта орналасқан Тукстла тауларынан әкелді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, жұмысшылар алып тастарды бөренелердің үстімен жылжытып отырып, алдымен өзен сағасына, содан кейін сал арқылы су үстімен төменге әкеліп, жағадан керек жерге тағы да бөренелер арқылы жеткізген. Жұмысшылар тастарды тек жер үстімен сүйретіп әкелді деген болжамды ұсынушылар да бар. Бастардың мың жыл бойы сақталуын қамтамасыз еткен жанартау базальтының беріктігіне қарап, Ольмектегі техникалық дамудың деңгейін көруге болады, себебі темір құралсыз тасты қашау үшін айтарлықтай шеберлік қажет.