Қой, қонақтан ұят

Авторы: Нұрәділ Бегімбет

Бүгін жұма. Бұл күні қазаннан қоңырсытып май иісін шығару – апасының ежелгі әдеті. Қазір де сөйтті. Буы бұрқыраған жеті шелпекті дастарқанның дәл ортасына әкеп қойды. Жан-жағына томпиған-томпиған сап-сары бауырсақтарды шашты. Иісін-ай! Нұртайдың сілекейі шұбырды. Кеседегі қаймаққа малып-малып алып, ауызға тоғытар ма еді, шіркін! Бірақ олай етуге болмайды. Сәл-пәл тоса тұру керек. Өйткені…

Ұзамай-ақ әкесі тізерлей отырып күңіренте Құран оқыды. Соңында марқұм болған атасы мен әжесінің атын атап, оларға Алладан иман сұрады. Артында қалған үрім-бұтағына амандық тіледі. Содан кейін дастарқан басында отырған барлығы «Әумин!» деп бет сипаған соң шелпектің бірін қабаттай бүктеп үзіп-үзіп алды да жан-жағына таратты. Бірін «Әуп, бісіміллә», – деп өз аузына салды. Дәл осы сәтте сыртқы есік сықырлай ашылды. Бұлар кім болды екен деп бұрылып қарағанша: – Амансыздар ма, көршілер?! – деп дауысын соза амандасып Мәрия апай асүйдің табалдырығын аттады. Қасында бұдан бір саты жоғары, 2 «А» сыныбында оқитын баласы Асхат.

– О, мақтап жүреді екенсіздер. Төрлетіңіздер! – деп апасы жік-жапар болып жатыр. – Е, құдай қосқан көршіміз – сендерді мақтамағанда кімді мақтаймыз?! – деді ол жозының бір шетіне жайғасып отыра беріп. Асхат та әй-шәй жоқ апасының жанына қонжия қалды.

Алғаш көзі шалған кезде-ақ кіржің ете түскен Нұртай оның мына еркінсуіне тіптен ыза бола бастады. Ал ананың бұнымен шаруасы жоқ. Көзіне көзі түйісе қалғанда бір ыржың еткені болмаса, қаннен-қаперсіз қаймаққа малынған бауырсақты соғып отыр. Мұның апасы да қызық. «Іше ғой, жей ғой» деп дастарқандағы дәмдінің барлығын соның алдына қарай ысырады. Әуелі кетерінде бір уыс кәмпитті қалтасына салып берді-ау, мұны тіптен күйдіріп… – Өй балам, сен неғып томсарып қалдың? Әкел кесеңді, ыстық шай құйып берейін, – деп апасы әлден соң ғана бұған назар аударды. Бағанадан бері қитығып отырған Нұртайдың дауысы қыстыға шықты:

– Апа, не… Асхатты жақсы көресіз бе? Сәл аңтарылып қалған апасы қарсы сауал қойды: – Не болды, оны неге сұрадың? – Оған қаймақ қатып шай ішкіздіңіз, бауырсақ бердіңіз. Кәмпитті де… – Е, ол қонақ емес пе. Оның үстіне көрші, сенің бірге ойнайтын досың. – Досым емес… ол! – Бұның дауысы тіпті қатты шығып кетті. – Кеше ғана балалардың көзінше келекетті мені. «Сендер тұратын үйдің шатыры – аласа. Біздікі – биік әрі темір шифермен жабылған», – дейді. Ал сіз: «Бізді мақтап жүресіңдер», – дейсіз… Апасы алғашында «мырс» етіп күле беріп, тез доғарды да байсалды түрде жауап берді:

– Асхат абайсызда аңғармай айтқан болар, балам. Шатырдың аласа немесе биік екенінде тұрған ештеңе жоқ. Алла адамның ниетін аласартпасын. Біздің қазақ халқы ежелден-ақ ас үстіне тап болған кез келген қонақты «Мақтап жүреді екенсің» деп қуана қарсы алған. – Ал тамақты ішіп болғанда келген қонаққа «Жамандап жүреді екенсің» деп базына білдірген, – деп бір шеттен әкесі де жымия сөйлеп, басынан сипады. Дастарқан басында отырса да көз қиығын газет-журналдан алмайтын көкесі де кенет басын көтеріп, бұған бұрылды.

– Білесің бе, – деді содан соң маңғаздана. – Баяғыда біз әскерде жүргенде бір украин жігіті бірге қызмет етті. Соған жерлес достары туған күнімен құттықтағанда: «Саған Сібірдің денсаулығын, Кавказдың ұзақ жастығын, Цыгандардың көңілділігін, Қазақтардың қонақжайлылығын тілейміз!», – деп жазғанын өз көзіммен көргенмін. Демек, біздің халықтың бұл жақсы қасиеті халықаралық деңгейде мойындалған деуге әбден болады! – Ойпыр-ай ә, бұл бір айта жүрер, мақтан етер оқиға екен, – деп әкесі ерекше мән бере сөйледі. – Айтпақшы, ата-бабаларымыз абайсызда үйге кіріп кеткен жыланға да тиіспей, басына ақ құйып шығарған ғой…

– Түсіндің бе, балам. Қонақжайлылық – халқымыздың ежелден келе жатқан ерекше дәстүрі. «Кең болсаң, кем болмайсың» деген. Мұндай жақсы салтты бұлжытпай сақтау – біздің қасиетті борышымыз, – деп апасы келіп маңдайынан сүйді. Анасының ерні тигенде шекесін ду еткізген жылылық бірте-бірте Нұртайдың бүкіл тұла бойына тарап бара жатты. Асхатқа деген өкпесі бұл кезде есінен шығып та кеткен еді.