Алматы
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
журналистика факультеті
1994 жылғы түлектерінің

«Армандастар»
жинағына
егемендіктің
елең-алаңында, яғни, тоқсаныншы жылдардың

басында балауса туындыларымен әдебиетке
келіп, бүгінде қырықтың қырқасына шыққан
бір топ қалам иелерінің шығармалары топтас-
тырылды. Уағында әдебиетке үміттерін үкілеп

келген бұл үркердей шоғырдың біразы бүгінде
өмірдің асау ағынымен, тіршіліктің тегеурінімен
сөз өнерінен жырақтау өзге арналардан бағыт
тапқаны да ақиқат.

Әйтсе де, өткен жүзжылдықтың соңында
ескі жүйе күйреп, өтпелі кезең, өліара шақтың
өңменнен өтер салқынында бұл буын өкілдері
әдебиеттің киелі сүрлеуін үзбей, қара сөзге

деген адалдығынан айнымады, қолдан қала-
мын тастамады. Қал-қадірлерінше Алаш арыс-
тарының
ағартушылық

ағысынан,
көркем
әдебиетке тың серпіліс әкелген жетпісінші
жылдардағы аға буынның үлгісінен, Кеңестер

Одағы дәуірлеп тұрған сексенінші жылдардағы
ақжарма туындыларымен ақтарылған алдыңғы
ұрпақ өкілдерінің сүрлеуінен ғибрат алған
бұл жастар да әдебиетке өзіндік үнімен, дара

стилімен келді.
Ұсынылып отырған жинақ тәуелсіз елдің
жастарын отансүйгіштікке тәрбиелеуге, олардың
бойына ұлттық қасиет, елдік рух сіңіруге үлес

жылы 18 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан
облысының Бәйдібек ауданына қарасты Боралдай
ауылдық округінде дүниеге келген. 1989 жылы
Саттар Ерубаев атындағы орта мектепті

күміс медальмен аяқтап, әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің журналистика
факультетіне оқуға түсті.
1994 жылы университетті тәмамдаған

соң еңбек жолын Оңтүстік Қазақстан об-
лыстық
телерадиокомпаниясында
редак-

тор болып бастады. 1995-1996 жылдары осы жұмыспен қатар
«Хабар» агенттігінің осы өңірдегі штаттан тыс тілшісі міндетін
қоса атқарды. 2001 жылдан бастап «Қазақстан» Ұлттық
телеарнасының ОҚО-дағы меншікті тілшісі, 2006-2007 жылдар

аралығында «Хабар» агенттігінің Қарағанды облысындағы меншікті
тілшісі, 2007-2013 жылдар аралығында осы агенттіктің Өзбекстан
Республикасындағы меншікті тілшісі болып қызмет істеді. Қазір
«Хабар» агенттігі» АҚ-на қарасты «24.kz» ақпараттық теле-

Маржан сөзге малданар
Қара да бар, хан да бар.
Арзан сөзге алданар
Арсыз туған жан да бар.

Ақиқатты айтатын
Қасиетім қанда бар.
Бүгінде бұлбұл орнына
Сайрайтын болды қарғалар...

Әділдікті айтсам, әспеттер:
Құзғынға жем боп жас кептер;
Қыран-ерлерді жылатып,
Құлагерлерді құлатып,

(Мұқағали Мақатаев)
Жүрегіме жүк артып ,
Қалдым неге құмартып?
Азабынан ғашықтың

Жалғыздық еді мың артық...
Еркесі ме едің еліктің,
Жанымнан жадау нені ұқтың?!
Жайнаған жаздың күніндей

Көңілдің мұзын еріттің.
Өмірде қатал аз ба сын?!
Махаббат оты маздасын.
Сезімнің серті жар болып,

Жұбымды сенен жазбасын!
Байланып қалсын тіл, мейлі,
Жүрекке әмір жүрмейді.
Сағынған сана өзіңнен

Басқа жан барын білмейді...
Тауысып тағат, төзімді,
Жанарым әрең көз ілді.
Асыға күтем, асылым,

Бір ауыз жылы сөзіңді.
Ғасырдан ұзақ түн болды,
Аңсаумен өткен өзіңді.
Шаттықтың нұры шарпысын

Мөп-мөлдір нәркес көзіңді.
Күдерімді үзбей күтемін
Сен сыйлар іңкәр сезімді...

* * *
Сезімнің болдың гүліне белес,
Түсімде – бейнең, түнімен елес.
Бақытым, бағым, аңсаған жаным,

Сені ойлап кірпік ілінер емес...
Бақытым, бағым, сағыныш-сағым,
Жанымды жаулап, арбады.
Күлімдеп көзің,

Дірілдеп төзім,
Тағатым таңға қалмады.
Бір тыным білмей, кірпігімді ілмей,
Көзіммен Айды батырдым.

«Сендікпін» десең,
Кіндігін кесем
Періште-махаббатымның...

1971 жылы 14 қаңтарда Қызылорда облысының
Арал ауданындағы Бөген ауылында дүниеге
келген. Еңбек жолын №20 Бөген орта мектебінде
пионервожатый болып бастады.

1989 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық
университетінің
журналистика

факультетіне оқуға түсіп, оны 1994 жылы бітіріп
шықты. Студент кезінде Алматы облыстық
«Жетісу» газетіне жұмысқа қабылданды. Содан
бері табан аудармай бір орында еңбек етіп, қарапайым тілшіліктен

жауапты хатшылық қызметіне дейін көтерілді. Қазір осы «Жетісу»
газетінде әлеуметтік мәселелер бөлімінің меңгерушісі.
Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі. 2006 жылғы республика-
лық «Жыл журналисі» атағының иегері.

Мұрат мектепті бітірген соң басқа да сыныптастары сияқты
үкілі үмітін жетелеп, Алматыға – жоғары оқу орнына барған.
Бірақ жолы болмады. Сынақтан төмен бал алғанда, «Қаржыгер
болсам» деген арманының күлі көкке ұшқандай болды. Бірден

ауылға тартты. Жолға жиналғанда көз жасын сығып қалған
анасына асыққан-ды сонда. Ешқашан үйінен алысқа ұзап
шықпаған ол жаз бойы қалада жүргенде денсаулығы шамалы
сырқат шешесін көре алмай қалатындай болған. Қараторы

жүзін күн қақтаған ауыл баласы өзін тас жолдың үстінде еркін
сезіне алмаған. Үлкен қалада туған-туысы жоқ оны Алматы
көшелері жатырқағандай. Әйтеуір бауыр баса алмады. Досы
Дәурен Астанадан бір-ақ шыққан, Еуразиялық университетке

түсті. Парламент төрінде отырған ағайындары бар, солардың
көмегі тиген болуы керек, әйтеуір жолы болды. Дәуреннің өзі
де білімді бозбала-тын.
«Оқуға келесі жылы тапсырармын» дегенде, осы Зәмзәгүл

не де болса, барып келші, жарқыным. Мүмкін ілініп кетерсің.
Әлдеқандай заман бар, оқу-тоқусыз қалмағаның дұрыс.
Маған алаңдама, айналамызда Құдайға қараған адамдар
баршылық. Мың болғыр Күлғайшаның өзі-ақ «апалап»,

күніге үш-төрт мәрте келіп-кетіп жүр ғой. Елдің ішінде
отырған мен өлмеспін, уайымдама», - деген шешесі көз жасын
көрсеткісі келмей, теріс айналып кеткен-ді. Үнемдеп, қысып
ұстаған, қарны қасқырша ұлыған кездерде де жұмсамаған

ақшасынан қалғанына апасына төрт бұрышында сары
түсті майда моншақтары бар, қымбат аппақ орамал сатып
алды. Өмірі иығына жарқыратып бір қымбат киім ілмеген
анасын қуантқысы келгені еді. Апасының сонда балаша мәз

болғанын көрсеңіз ғой! Қымбат орамалды болғанына емес,
әрине, ұлының алыста жүріп өзін ойлағанына риза болғаны
ғой. «Құлыным, Құдай бере салған жалғызым!» деп күбірлей
жүріп, дастархан үстін қамдаған...

Мұраттың өмірінде айтарлықтай өзгеріс жоқ. Сол баяғы
бір қоңыр тірлік: таң атса, кеш батады. «Мемлекеттік атаулы
әлеуметтік көмек кедейшілік шегінен өз күшімізбен шығамыз
деп талпынғандарға бір реттік жинақталған мөлшерде беріледі»

дегенде, Мұрат апасымен «Мал сатып алсақ қайтеді?» деп
ақылдасқан. Сөйтіп, бір буаз сиыр сатып алған.
Ол енді күн ұясына қона көше кезіп кететін әдетін тастады.
Араққа әуестігі жоқ болғанымен, бұрын топ болып жиналып

алатын жігіттердің жанында отырушы еді. Оны да қойды.
Себебі, ермек табылды. Таңмен таласа тұрып, қорадағы бұзаулы
сиырды өзі сауып, өріске қосады. Қайтып келіп, «Әукім» деп ат
қойып алған сүйкімді бұзауын қасқа маңдайынан, тамағынан

сипап ұза-а-ақ тұрып алады. Сосын сиырдың астын тазалайды.
Тауықтарына жем шашады. Бір-екі сағат кітапқа үңілетіні бар.
Қазір Мағауиннің «Менін» оқып бастаған.
Бүгін Жәкіш кемпір келді үйге.

жүргізіп берші. Үйімізде соқталдай үш еркек бар, біреуінің
қолынан келмейді осыны тігу! Соларды өмірге әкелген әке-
шешесін кінәлаймын ба, жоқ, әлде жұмсамай, еркелетіп өсірген
мына өзімді ме? - деп күңкілдеп отыр.

Жұлдыздың мұңға толы бағанағы әдемі көзін іздегендей болды.
Таппады. Түнде өзен сарыны күндізгіден әлдеқайда қатты естіледі.
Бойына қорқыныш ұялағандай. «Жұлдызға ғашықтығымды
білдіртсем» деген ойынан да қорқып кеткендей селк етті. Ол

өзінен үш жас үлкен ғой. «Баласың» десе, меселі қайтып қалса
ше?.. Оның үстіне киімі де мәз емес, «Үнемі мұнтаздай тап-таза
жүретін мұғалім бәріне зер сала қарайтын шығар» деп ойлады...
...Тау қойнауында жатқан момақан ауылға әртістер келді.

«Ауыл жылына» концерт қоюға келген көрінеді. Едені ырсиып-
ырсиып тұрған шағын клубты көктемде үш жігіт болып тақтайлап,
төріне қоңыр мата іліп, сахна кейпін жасаған. Қоғамдық жұмысқа
тартылған екі әйел бірнеше қайтара әктеп еді, әжептәуір еңселеніп

қалды. Бүгін сахнаға аспан түстес көк матамен жабылған үстел
қойылыпты. Алдымен ауданнан келген өкілдер сөйлейтін сыңайлы.
Клубқа үлкен-кіші бірдей жиналыпты. Енді ше, күнделікті
күйбең тірліктен бір босамайтын ауыл тұрғындары бір серпілгісі

келеді де. Бірақ Мұраттың апасы: «Ауырыңқырап тұрмын», - деп,
бармай, үйде қалды. «Сен де жүрсеңші», - деп қиылып тұрған
ұлының көңілін алдағандығы бұл. Әйтпесе, Зәмзәгүл шуды,
көпшілікті көтере алмайды.

Қайсысының кешігіп жатқаны белгісіз, әйтеуір концерт жуық
арада бастала қоймады. Арт жақта ұйлығып отырған жігіттер үсті-
үстіне ысқырып, одан қалды, тілі күрмеліп отырған масаң Самат
«әкеңнің аузына» басып жатты. Насыбайшыл Тайбек отырған

жеріне бұтының арасынан былш еткізіп түкіре салғанда, қыздар
жағы жиіркене бір қарап қойды. Бірақ қарсы сөз айтқан ешкім жоқ.
Себебі, есерсоқ одан бәрі қаймығады. Шыдамады білем, Жұлдыз:

басыңа жақ! – дегенде, Жұлдыз көзі боталаған қалпы үнсіз отырып
қалды. Мұрат Тайбектің жанына жетіп келді де:

Әсілі, «Момын адамның ашуы қатты болады» деген рас екен, Мұрат
Тайбектен аласа да шағын денелі болғанымен, терісіне сыймай
кеткені соншалық, оның үстіне қырандай қомданып отырып алған.

көзін ашып-жұмып, масаң Самат отыр ықылық атып.
Екеуін Мұраттың көршісі Күлғайша жеңгей әзер ажыратты.
Ол көптің ішінен Жұлдызды таппады. Бірден сыртқа ұмтылды.
Есік алдында мұнда есесі кеткен, тәмам жұрттың алдында

«баладан» жеңіліп қалғаны үшін терісіне сыймай тұрған Тайбек
күтіп тұрған болатын. Қара күш иесі Мұратты желкелеп, аулаққа,
қараңғылыққа қарай сүйрей жөнеліп, аяусыз ұрып-соғып тастады.
Бет-аузы көнектей болып ісіп кеткен Мұрат үйіне бармады,

шешесін ойлады, «Мына түрімді көрсе, тағы жүрегі ауырар» деді.
Анасының көзі ұйқыға кеткенше сыртта жүре тұрайын деп, өзен
жағасына келді. Дуылдатып әкетіп бара жатқан бетін өзен суына
шайып отырған-ды. Біреудің таяғанын сезді. Таң қалды. Өйткені,

мұнда тек Дәурен екеуі ғана келуші еді. Болашақ жайлы, оқыған
кітаптарындағы кейіпкерлердің мінезі, әрқайсысының орны
жайлы ой бөлісетін. Жанына тізерлеп ақ көйлекті бойжеткен
отыра кеткенде ғана барып, Жұлдыз екенін білді. Сосын іштей:

«Төбелескенім қандай жақсы болған! Әйтпесе, Жұлдызбен бұл
жалғанда тілдесуге дәрменім жетпес те еді» деді қуанып...
...Бейнеттен көз ашпаған шешесі төсек тартып жатып қалды.

қарсы болмаса. ертіп келсеңші сол баланы. Қанша өмірім қалды
дейсің, тым болмаса, жалғызымның кіммен бас қосатынын көріп
қалайын, – деді кемсеңдеп.
Мұрат қысылып қалды. Өйткені, Жұлдыз екеуінің арасында

үйлену туралы сөз қозғалмаған-ды. Ол тек әзірге Мұраттың
қиялындағы арман болатын. Тіпті ұсыныс жасауға батылы да
жетпей жүр.
Бір кеште екеуі өздері айнымас серік етіп алған өзен жағасына

ұзақ аймалап, көп сырласқан. Шөп үстінде иық түйістіріп қатар
жатқанда Мұрат бұл көрініске сене алмаған. «Мұндай оқиға тек
киноларда немесе оқыған кітаптарымда ғана болады» деуші еді.
«Жазушылар да басынан өткен соң жазады екен-ау» деп ойлады.

Жұлдызға ұрлана көз қиығын салып еді, кеудесіндегі қос
алмасы шыт көйлегінің сыртына шығып кетердей бір көтеріліп,
бір басылады. Бойын әлдебір құмарлық шырын сезім билей
жөнелген Мұрат көзін тарс жұмып алған бойжеткеннің қалың

ерніне төне берді. Жұлдыз қарсылық көрсеткен жоқ, қайта оның
мойнын аппақ білегімен орап алып, шырын сәтті көптен күткендей
жігіттің ыстық ернінің табынан балқып бара жатты. Тек Мұраттың
қолы төмен жылжып, көйлегінің етегін көтере бергенде, есін жиып

Оның да өзіндік себебі жоқ емес-ті.
Жұлдызды балалар үйінде жүргенде әскерден кеше ғана
оралған екі жігіт зорлап кеткен болатын. Мектептегі еден жуу
кезекшілігінен кеш қайтып келе жатқан оны қою қараңғылықтан

шыға келген масаң екеу ағаш түбіне сүйрей жөнелді. «Қыз
көрмегелі қай заман! Мынау бір қатып кетті-ау өзі!» – деп
гүжілдеген жиіркенішті дауыс әлі күнге құлағының түбінде
тұрады. Тағдырдың мазағын айтсаңшы, арам ниеттілердің

әрекетінен кейін бойына бала бітіп қалды. Өз-өзімен саяқ жүретін,
тым тұйықталып кеткен, дұрыс тамақтануды да қойған қыздың
іші біліне бастағанда, тәрбиешілердің аяғынан тік тұрғаны бар.
Шарана өлі туды.

Басынан өткен, еске алуға соншалықты ауыр осы оқиғаны, ақ
тәніне түскен қара дақ туралы жүрегі жылылыққа толы, тым сенгіш,
аңғал ауыл баласына айтуға батылы жетпейді-ақ. Мұны періштеге
балап жүр ғой ол. Иә, сымбатты арудан талай жігіттің дәмесі бары

анық. Оның әсіресе қазір көп қыз өсіре бермейтін мойылдай қап-
қара ұзын бұрымы – еркек біткеннің көз құрты. Шағын ауылдағы
ең бай саналатын кәсіпкер, бір сөзбен айтқанда, дәурені жүріп
тұрған, әйелі өлген Алмас мұның қыр соңынан қалмай жүр. Бұл

туралы Мұраттың білмеуі мүмкін емес, тек сұрауға жүрексінетін
сияқты.

кішкентай, ал ойы таудай Құрмашқа қосылып егілгені бар. Сонда
өзін «Боркемікпін, әйтпесе, жігіт адам қыз сияқты жылай ма?!» деп
кінәлаған. Содан кейін өмірінде бұл – екінші мәрте шын жылауы.
Жұлдызды анасына таныстырамын деп жүргенде, қыз екі

өкпесіне суық тиіп, ауруханаға түсіп қалды. Ал Зәмзәгүл күннен-
күнге нашарлай берді…
«Жақсы адам еді ғой, бір жанға «Әй, сен қандайсың» деп
көрмеген марқұм жалғызының қызығын көре алмай кетті-ау! Күн

көзінің ашық болғанын қарашы». Бұл – ауылға алғашқы қар түскен
күні Зәмзәгүл қайтыс болғанда жұрт аса бір ілтипатпен айтқан
әңгіме.
Кеше Мұрат аудан орталығына, денсаулығын сұрап Жұлдызға

барып қайтқан. Жүзі төменшіктей берген жігітті дәрменсіз баладай
қабылдаған Жұлдыз шашынан аялай сипады. Мұратқа анасының
жылы алақанының табы сезілгенедй болды.

шақыруды да ұмытпаңдар», - деді. Ол кісі кеткелі үйде отырғым
келмейді. Ошақта от лаулап жатса да, тоңатын секілдімін. Сен
ауруханадан шыққан соң екеуміз үйленейікші...

шешеміздің аруағы бізді ылғи желеп-жебеп жүретін болады, – деді
Жұлдыз Мұраттың бетіне бетін тақап.
Ал жігіт қуанғанынан қызды төсегінен тік көтеріп алып, палата
ішінде билеп кетті.

Мүмкін ол бұл дүниеде жоқ та шығар. Бар болған күнде де, ол
да өзінің арманындағы аруын іздеп жүрген болар. Әркімнің
ойындағысы орындала берсе, бұл дүниедегі адамның бәрі бақытты
болып кетер еді ғой. Мен саған «Аспандағы айды алып беремін»

деп айта алмаспын, бірақ бір сыйлап өтер аруым өзің болар едің,
ойланшы.., – деп кетті.
Екіншісі айтты:

шешті. Табысы жоғары қызмет үшін емес. Ол Дәуренге деген
кеудесіндегі сезімін тұншықтыра алмасын білді. «Көзден кетсе,
көңілден де кетер», – деп жұбатты қан жылаған жүрегін. Өзіне тым
жақын, тым ыстық аяулы бейнеден, өз сезімінен өзі безіп барады.

«Мен сенің өміріңнің бір кезеңінде бір сәтке ғана жүрегіңді
жаулап алған елесің болып қалайын. Мен де сенің есіміңе
жүрегімнің бір түкпірінен мәңгілікке орын берейін. БАЛАУСА».

ма, бағасы жақсы ма?– деді бұл қамқор көңілмен.
Неткен сабырлы да төзімді жан еді! Халін сұрап қашан
барсаң да, сол бір салмақты, бірқалыпты қалпынан еш айныған
емес. Мына біз үйде ет таусыла бастаса, не болмаса, жалақымыз

берілмей, кешеуілдеп жатса, пендешілік-ау, сол баяғы «жоқты»
жырлаудан танбаймыз. Өмірге деген таусылмас өкпемізді,
арыз-шағымымызды бірімізден-біріміз қалыспай, тіпті бір-
бірімізден асып түскісі келгендей, сөзге қонақ берместен баяндай

жөнелеміз-ау. «Шүкіршілік қой» дегенді айту керектігін іштей
мойындай тұра, бәрібір «жоққа» басамыз. Ал мүгедек Әлияның
бойындағы ерекше бір қасиет сол – төзімділік, қайсарлық. «Аяғың
қалай?» дегеннен-ақ: «Құрысын, қайсыбірін айтайын, түнімен

ұйықтатпайды, қақсап шығады. Аяқ бір жағынан, күйеу екінші
жағымнан жанымды жегідей жеп бітетін болды», – деп, әрі қарай
барлық мұң-мұқтажын тізбелей жөнелсе де, ешкім оны сөкпес еді.
Әлде Әлияны қиюы қашқан отбасының тірлігі, екінші жағынан,

жазылмас дерті қайсарландырып жіберген бе, қалай?! «Барлық
қиындыққа мойынсұнып, жеңілгені ғой» дейін десең, аузынан
ешқашан күйінген бір сөз шықпайды. Алла да ауыр сынын көтере
алатын пендесіне беретіні шындық екен ғой.

...Күйеуі әдеттегісінше тағы да ішіп келді. Ұрынарға қара
таппай отырған ол Әлияны түртпектей бастады:

деп, бүйірін тесіп жіберердей сұқ саусағымен аяусыз нұқып-нұқып
қалды.
Қалақтай ғана келіншек ауырсынғанын білдіргісі келмей,
тістеніп отыра берді. Сүйіп қосылған отағасының күндегі әдеті

осы. Мектеп жасына да жетпеген екі ұлының да әбден мазасын
алып бітті. Әдеттегідей Асқар мен Асхат бүгін де аузынан «ақ
ит кіріп, көк ит шығып жатқан» әкенің қаһарынан тайсақтап,
терезе алдында үнсіз, жаны жадап тұрған шешелерінің бауырына

неге тырысып тұрсың, ә? Әлде кеше мен екі шөлмекке айырбастап
жіберген хрусталіңді жоқтап тұрсың ба? Кезінде мен тапқанмын
осы дүниенің бәрін! Сондықтан не істесем де, өзім білемін, ұқтың
ба? Вот так, вот! – Ол былш еткізіп еденге түкіре салды.

берші. Басқа ешнәрсе сұрамаймын сенен. Балалардың да зәресін
алып біттің, Мұрат, – деген Әлия екі жағында үрпиісіп тұрған
құлындарын жетектеп, шығар есікке беттеді.

жетіп барған күйеуі Әлияны қарулы қолымен желке тұсынан
бүре ұстап алған күйі төр жаққа қарай қаңбақ құрлы көрместен
лақтырып жіберді. Араққа сылқия тойып алған, екі аяғынан
әзер тұрған күйеуінен Әлия мұндай жойқын күшті күтпеген еді.

Бар екпінімен төңкеріліп түскен ескі ауыр темір орындықтың
аяғына соғылды. Аяқ тұсының шым еткенін біледі, әрі қарай басы
айналып, не болғанын ұға алмай қалды. Есін жиса, оң аяғы қан-
жоса. Ботадай боздап отырған екі баласының басынан сипай берді,

сосын өзі де қосылып жылап қоя берді.
Жазым деген оқыстан. Иә, сол оқиғадан кейін өмірлікке мүгедек
болып қаларын Әлия білген жоқ. Әуелгіде аяғынан қан тоқтамаған
соң йод жағып, таңып тастаған. Мән бермеді. Кейін ісініп, таңды

көз ілмей атыратын халге жетті. Сөйтсе, орындықтың темір аяғы
кірш етіп етке кірген кезде аяғының сүйегі қоса зақымданған екен.
Дәрігерлер «Дерт одан әрі меңдеп, тізеге шауып кетпей тұрғанда,

көйлегіңді іліп шықпағаның не, апа-ау?» – деп, бәйек болып жатыр
қызы.
«Несіне әуре боласың, жағдайым жақсы. Бәлністің тамағы
дұрыс екен. Өткен жолғыдай ұндарың таусылып қалған жоқ па?

Сиырларыңның бұзаулағанын естіп, қуанып жатырмын, сарыауыз
балапандарыңның несібесі ғой. Жарасжанды неге ерте келмедің,
маңдайынан бір иіскеп, қуаттанып қалушы едім. Айтпақшы, кіші
ұл мен келін Сәлменнің тойына жиналып жүр дей ме? Сандықтың

түбінде көзі бар жалғыз жүзігім жатыр, келінге айтшы, соны
тағып барсын. «Қолы жылтырап отырсын» дегенім ғой. Қанатжан
мен Қайратжандарға айта бар, әуреленіп, келмей-ақ қойсын.
Маған алаңдамай, шаруаларын тындыра берсін. Мені мұнда жау

алмайды. Биыл жерді алғаш рет игеріп жатыр емес пе, соған
көбірек көңіл бөлсін, ертең өнімін жейді. Ниеттерінен айналдым!
Сәлима кемпірге жапқан наныңнан, сүтіңнен беріп қоюды ұмытпа,
қарғам, Алладан қайтады. Жалғыз қалған кейуанаға көрші отырып

қарайласпасаң, бола ма?!».
Міне, табиғаты мүлдем екі бөлек екі апа, бірақ бір палатада
жатыр. Бұл – кездейсоқтық емес, бұл – ӨМІР!

сөйлеген ұлдың соңынан жетекке көнген бұзаудай ере берген
шүйкедей кемпір жалғызынан бөлек тұрып жатса да, «бір аяғы
көрде, бір аяғы жерде» тұрған шағында қалған күндерін осылай
өткіземін деп ойлады ма?!.

Жәмиға апа кезінде бір ауылдың үлкен-кішісін түгел
ауызбіршілікке, бітімгершілікке шақырып, тентегін тезге салып
отыратын көшелі жан болған. Білім-білігін қастер тұтатындар
ақыл-кеңес сұрап, шаңырағына жиі келетін.

Ажары тая қоймаған көрікті әйелге көз тігіп, сөз салған еркек
те аз болған жоқ. Жастайынан жесір қалса да, «Маңдайыма басқан
жалғызымды жаутаңдатпай өсіремін» деп, ешкімнің етегінен
ұстаған жоқ. Үлкен үміт артқан Айдыны институт бітірді. «Міне,

Оған ренжіген Жәмиға жоқ, «Жалғызымның өмірі жақсы болса,
соған да тәубамды айтамын» деген аналық тілеумен таңын
атырып, күнін батырып, қоңторғай тіршілігін кешіп жүріп жатты.
Бірақ тар бөлменің төрт қабырғасына емес, қартайған шағында

қадірінің қашқанына налып, талай түн кемсеңдеп жылағанын жан
адам көрген жоқ-ау.
Жатақхананың бірінші қабатында тұратын мың болғыр қыз-
келіншектер мереке сайын бірі ыстық бөлкесін, енді бірі «үлкен

кісі ғой дей ме», өрік-мейізін көтеріп келіп, өздері дастарқан
мәзірін жасап жіберіп, бір уақ әңгімелерін айтып, күліп-ойнап
кетеді. Орталарындағы бір кемпірдің көңілін аулау әрекеттері
екенін іші сезеді. Өткен жолы бәрі жиналып, «айтшылап» келіп,

иығына алтын түстес жіппен зерленген қамзол жауып кеткенде,
терезеге телміре қарап, тағы да иығы селкілдеп жылағаны бар.
Тар құрсағын кеңітіп, жатырын жарып шыққан жалғызынан
көрмеген жылылықты өзгелерден тапқанына, әлі де қадірінің бар

бұл кісі де олар жөнінде тіс жарған емес, осы үнсіздік-ақ талай
жайды аңғартатынын екі жақ та іштей сезеді.
Есік алдында үнемі ой үстінде отыратын сол кемпірден
көршілері бір кеште көз жазып қалды. Моншаға кеткен Жәмиға

оралмады. Оны ұлы моншаға емес, қарттар үйіне өткізуге алып
шыққан болатын.

осынша тасырлық көрсететіндей?! Тастамашы мені бұл жерге,
жатақханамда тұра беремін ғой, – деп, кемпір оны білегінен тастай
қып құшақтап алып, жібергісі жоқ.

төлеуге. Тастап кетпеші, құлыным! Мен бұл күнді Алладан да
сұрамап едім ғой, – кемсеңдеген Жәмиға апа ұлының оң қолынан
бері тартса, әйелі Айдынның сол білегінен ары сүйреп, екі жақ
арқан тартысқандай біраз тұрып қалды. Анасының киесінен

қорықпаған жалғыз ұл жанарымен жер сүзген күйі сұлу әйелінің
соңын ала шығып кетті. Ал шешесі әжім аяусыз торлаған бетін

(Алтынай Байтоқанованың құрбысы Айнаш Есалиға
Швейцариядан жазған хаттарынан үзінділер)
...Ойбай, қыз! Сенен хат алып, Алматы көшіп келгендей
қуанып қалдым. «Мені ұмытты, осы қыздың ғана үш баласы,

байы бар» деп жынданып жүргенмін.
Алыста жүргенде сағынады екенсің. Хатыңды оқып, сенің
үйіңде отырғандай болдым.
...Шынымен-ақ, керемет түс көріпсің. Рақмет, жақсылыққа

жорығаныңа! Сенің, негізі, арқаң бар. Қазақтар айтып жатады
ғой, «әруағы қорғап жүреді» деп. Сенің маған деген ниетің
таза, түсің жақсы. Тек Алладан жақсылық сұрайсың. Екеуміз
он жылдай бір-бірімізден алысқа кетпеппіз. Бірінші кезде

сондай жабырқап жүрдім. Сосын «Қой, әлі-ақ уақыт өтеді,
әне-міне дегенше көрісеміз» деп, өзімді жұбатып қойдым.
Шалың сол баяғы «балалығын» қоймады ма? Өмір болған соң
бәрі болады. Сенің төзімділігіңе бір емес, екі ескерткіш қою

керек. Не деген адамсың?!
Сен жазыпсың: «Қар еріп, Алматының мусоры ашылып
жатыр» деп. Мен үшін ол түсініксіз. Біз Швейцарияға келгенде
қар болмады. Сосын қар жауды. Тауға жақын қалаларында қар

болды. Бірақ бұл елдің тазалығы, мәдениеті сондай керемет,
не болса да, әдемі, жарасымды. Кейде тіпті әдейі көрсету
үшін жасап қойғандай. Үйлерінің терезелері айнадан бетер
жарқырап тұрады. «Мусор, ескі-құсқы, шаң» деген сөздерді

лексикаңнан алып тастауға тура келеді.
Құдай-ау, 8 апрельде жазған хатыңды 6 июньде алдым.
Сенің хатыңды самолетпен емес, Швейцарияға түйемен алып
келген бе?!

Гауһардың дәрігер болғаны Құдайдың бізге бергені шығар.
«Осы қатындар дұрыстап емделмейді. Араларына бір дәрігер
берейін» деген шығар. Құдай бұйырып, аман-есен келген
соң, сол қыздың қолына өзім барып жатамын. Шіріген, іріген

Тіл білмеген «сорың» екен. Талай қызықтан құр қалып
жатырмыз. Тіл білмейсің, ұят тіпті. Қазір ағылшынша үйреніп
жатырмын. Бачон маған қарағанда жақсы сөйлейді, түсінеді,
соған қуаныштымын.

Қолымыз ербеңдеп, маймыл болдық. Ымдаймыз да жүреміз.
Өмірден қалғаныңды сонда түсінеді екенсің. «Мамбет» дейді
ғой.
Қыз, сен берген телефондарға звондасам, біреуі алмайды.

Зықым шықты.
«Өзің көргендей қоңырқай тіршілік» деп жазыпсың.
Шынымды айтсам, мына өмірден кейін қоңырқай тіршіліктен
жынданып кететін сияқтымын.

Депрессияның «әкесін» сонда көремін. Швейцарияның
ауылы сияқты кішкентай қалашығына барғанда, біздің
ауылдың өмірін 1-2 ғасырға ысырып қой әрі.
Жалғыздықтан шаршадым. Мен сорлының басым ешкімге

сыймайды ма? Кезінде жолым кесілді ме? Не біреудің
жолын кестім бе? Бағым ашылмады ғой. Жылағым келеді,
бірақ ойлаймын: «Не, жыламап па едім?!» деп. Не шығады?
Денсаулық бер, амандық бер, Құдай!

Әйел ретінде бағым ашылмайды ма деп қорқамын. Қойшы,
бұл менің соңғы өмір кезеңімде үнемі жырлайтын эпос-жырым
болды ғой.
Өздеріңде не жаңалық бар? Ғазиза қалай? Менің тентек

қызымның мұрны өсті ме, әлде бойы өсті ме? Бізді ұмытып
қалған жоқ па? Қазақстанда не жаңалық бар, жазшы. Өйткені,
біз немісше түсінбейміз. Телевизор көрмейміз. Ел тыныш па?
Ирактың соғысы болғанда қорықтым, «біздің елге тиісе ме»

деп.
Қыз, тез хат жаз. Егер құмалақ салатын адамың жақсы
болса, мен туралы сұрашы. «Бағы ашылады ма?» деп... Сұрап
білші.

Хат күтемін. Тез жаз. Менің жандарымды беттерінен сүй!
Сәлеммен, АЛТЫНАЙ.
2003 жыл, 27 тамыз.

жатыр. Джованни айтады: «Қазақстанға барып, қайта келу –
көп шығын, сондықтан Швейцариядан кейін бірден Италияға
барасыңдар» деп. Қазір ол полициямен сөйлесіп жатыр, виза
жайында. Егер полиция келіссе, біз Италияға кетеміз. Егер

Италияда жұмыс істесек, үлкен қор жинайтын едік. Онда мен
швейная машина мен компьютер сатып алмақ ойым бар. Бәрі
белгілі болғанда, өзім хабарласамын. Үстімізге дұрыс киім де
ала алмай жүрміз. Егер елге қайтатын болсақ, ақша үнемдеу

керек. «Үй сатып алсақ» деген ой ғой.
Ал егер Италияға барсақ, онда өзіміз біраз киініп, жағдайымызды
дұрыстасақ деп отырмыз. Осы бір жеті ішінде бәрі белгілі болуы
керек.

Елге барғым келеді. Бірақ...
Бел буып, қорықсам да, осы ісімді бастадым, басы-қасында
өзің болдың, бәрін білесің. Еңбегім жанып, Құдайдың көмегімен
Европаның есігін аштым. Бастаған істі орта жолға тастап кеткенді

жек көремін. Осы жолымда үлкен бір істің басын қайтарғым
келеді. Тәжірибе жинап, көп нәрсеге үйренсем деймін. Бала
емеспін, соңымнан ерген жандар бар. Сондықтан дәл қазір ештеңе
айта алмаймын. Тек сезіп білетінім: қайда жүрсем де, Құдай өзі

жетелеп, жол көрсетіп келеді. Менің жаңылыс аяқ басып, адасқан
кездерім көп болды. Бір Құдай кешірсін! Адаспасақ, ақ-қараны
ажыратып алмас па едік?!
Есіңде ме, бізде талай Алматының қыздары оқып еді ғой.

Оны қойшы, біздің курстың қыздары ше? Мен бұрын соларға
қызығатынмын. Олардың қасында өзімді төмен санайтынмын.
Бәрінің өмірі ойлағандай, дұрыс болып көрінетін. Ішіндегі «ақ
қарғасы» мен едім...

Мүмкін, мен өмірді ерте бастаған шығармын. Тыныш жүре
алмайтын едім. Сол әдетім әлі қалмаған. Баса-көктеп әлі келемін.
Әлі күнге дейін өзімді тәрбиелеп келемін. Тіл-көз деген – атылған
оқпен тең. Тіл-көз іштей адам бойындағы энергияны шоқып жейді.

Қалай солып қалғаныңды білмей қаласың. Қазақта ырым бар «есік
тұтқасын сумен шаю» дегендей, «Жаман ой, сөз есіктің тұтқасында
қалады» дейді ғой, сұрап-білші...
2003 жыл, 2 қараша.

Бүгінге сыр боп бүк түсіп жатқан обалар,
Теңгелер, әне, шын шебер ғана соға алар.
Ұлтым-ау, талай зарын тартыпсың заманның,
Бетінен жердің жойылып, семіп, жоғалар...

Шашырап мүлдем, бөлшектенуге шақ қалып,
Ақтаңдақтарың көп, мұраңды көрсем ақтарып.
Ащы зарың мен ауыр мұңыңды бөлісем,
Дәулеті тасқан дәуірлеріңе де мақтанып.

Ақ қар, көк мұзда кетпеуіміз үшін күреліп,
Күресті баба, еркіндік біз де тіледік.
Тәуелсіздікке тәбәрік болған біздегі,
Мұраларға қарап тәубе етіп іштей жүрелік!

Табиғат-ана торқадан киіп киімін,
Самал ойнады бұлттың түртіп бүйірін.
Қыс-мырза келіп, қырындап еді көктемге,
Қылықты сұлу салмады көздің қиығын.

Қолаң шаш қыздың қос бұрымындай өрілген,
Есіл мен Нұра арқырап тасып, төгілген.
Қабыл ал, халқым, қасиет қонған қонақты,
Әз Наурыз келіп жайғасты, міне, төріңе!

Шуаққа шомып, көңілдің қызып көрігі,
Тасынды бойда бозбала-сезім желігі.
Таразда бүгін табиғат ерек тамылжып,
Самарқан жақта тағы да көк тас еріді.

Қызғалдақ тұнған қыңырлау бойдақ қыр күліп,
Сілкінді дүние, дүрия дала дүрлігіп.
Бүршігін жарған бүлдіршін қайың иілді,
Теректің баяу тербелісінен сырды ұғып.

Бозторғай шырқап бозамық таңда дала әнін,
Құшағын жайды Әз Наурыз, әсем жаңа күн.
Ынтымақ артып, ырысың тассын, туған ел,
Киелі ұлыс, толсыншы құтқа қадамың!

Төгілтті сарын Қорқыттың көне қобызы,
Түнектен тұрды түркеші, қарлұқ, оғызы.
Түркі дүниесінің тамырына қан жүгіртті
Жүз жылдықтардың жүрек соғысы.

Көкбөрі рухы аспандап, асқақ көк тіреп,
Жебеуші айдан пейіш желіндей жетті леп.
Фараби бастап түркінің барша жайсаңы
Кетіп барады Түркістан жаққа бет түзеп.

Пейіштің желі қосылып қобыз сарынға,
Ұлы рух жетті, құйылған қандай тамырға.
Түркінің жұрты Түркістанға кеп бас қоспақ,
Ақсарбас шалып адыраспанды адырда.

Түбірі – түркі, діңгегі-діні – мұсылман...
Жарты әлем сенің қаймығушы еді мысыңнан.
Күлтөбедегі салқар жиынға кеп қосылды
Бейбарыс сұлтан бастаған қыпшақ Мысырдан.

Алыстан естіп ақбоз атының дүбірін,
Түркістан күтпек Әмір сұлтандай ұлы ұлын.
Осы жиында ғибрат қып жайып салардай
Әзірет сұлтанның қыбылеттегі ғұмырын.

Дәуірлеріңде Сейхун боп тасып, төгілдің,
Айша бибінің бұрымы болып өрілдің.
Ару атанды ай, аспанға барып шаншылып,
Ай қияқ қасы Рәбия сұлтан-бегімнің.

Абылайлардың құндақтап жатқан арманын,
Түркістан – түркі жұртымның қара орманы.
Ер түрік, енді маңдайда бағың ашылар,
Аспанға қарап ұли бастады арланың.

Ұшақ қонуда...
Көз ұшы ұсақ арал сан.
Күншығыс елі, бәрі де күннен жаралған.
Біз келген кезде сакура ағаш гүл ашып,

Токио тұрды тотықұстайын таранған.
Жымиып жігіт, қысықтау көзді қыз күліп,
Ілтипаттардан еседі ерек ізгілік.
Дүкенге кірсең, сағынып жеткен бөлеңдей

«Арригато» деп иіле беред үздігіп.
Біздің ұғымша иіле берер тектен-тек,
Сыпайы, сырбаз адамдар мұнда неткен көп!
Жапон досымның жанарына еппен қараймын,

«Самурайлардың қаталдығы қайда кеткен?» деп.
Біз келген кезде басталып тойдың дүрмегі,
Сансыз аралда сакура ағаш гүлдеді.
Ұқсап кететін біздің қыздарға күлгені

Жапонның қызы сезімнің шоғын үрледі.
Тарту-сыйымнан қалғандай, сірә, құр қалып,
Дөңгелек жүзге қарап қоямын ұрланып.
Сакура гүлдеп, самала шашқан сол шақта

Тарылып киген кешегі бала көйлегің,
Қала береді бәрі артта, қала береді.
Кешегі би мен бүгінгі қимыл үйлеспей,
Әр жылың бетке әжімін ала келеді.

Көк дөнен-көңіл бір сәтке жасарады да,
Күмп ете түскің келеді асау ағынға.
Аптыққан көңіл басылад қайтадан содан,
Қырықты көріп тығылған тасада мына.

Қала береді думаның, дулы дүрмегің,
Момақан шаққа айналад шулы күндерің.
Қиялмен ғана шарлайсың сол бір күндерді,
Күбірлеп іштей, «Беу, дәурен, сүйрігім» деген.

Шаттығыменен жататын шаруа шалқып,
Келмейді сол кез, нөсердей соңыра қайтып.
Жастықтың желік әңгімесін әрең тыңдайды
Дауылпаз Дархан бүгінде дағуат айтып.

Қала береді бәрі артта, қала береді,
Тосын естіліп уақыттың жаңа дерегі.
Отырам содан ой қаужап, қарияға ұқсап,
Отыз бестегі інішек «Аға» дегелі...

ЕСАЛИ АЙНАШ ҰЛДАРҚЫЗЫ 1972 жылдың
15 тамызында Оңтүстік Қазақстан облысының
Қазығұрт ауданында дүниеге келген. 1987 жылы
Алматыдағы №2 қазақ тілі мен әдебиетін

тереңдетіп
оқытатын
мектеп-интернатқа
оқуға қабылданды. 1988 жылы тұңғыш рет

ұйымдастырылған республикалық қазақ тілі
мен әдебиеті пәнінің олимпиадасына қатысты.
Мақалалары мен әңгімелері оқушы кезінен-ақ
республикалық басылымдарда жарық көрді.

1989 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің
журналистика факультетіне оқуға қабылданды. Университетті
тәмамдағанннан кейін еңбек жолын «Қазақстанның жоғары
мектебі» журналында бастап, көп ұзамай республикалық «Егемен

Қазақстан» газетіне жұмысқа қабылданды. Қазір осы басылымның
шолушысы.

Ұлыбритания,
Германия,
Голландия,
Гонконг,

Қытай,
Ресей, Түркия, Қырғызстан, Өзбекстан мемлекеттерінен тікелей
репортаждар дайындай жүріп, 2006 жылы Қазақстан Журналистер
Одағының «Жыл репортері» аталымы бойынша марапатталды.

Көптеген журналистік байқаулардың жеңімпазы. 2012 жылы Қазақстан
журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына ие болды.
2014 жылы Алматыдағы «Раритет» баспасынан «Махаббатқа сенуге
көмектесіңізші..» атты жеке кітабы жарық көрді.

(әңгіме)
Ол кез – адам-пенденің қиқы-жиқы тірлігіне ажал миығынан
мырс етіп қарап тұрған жылдар еді. Сол ажалдың елесі құтырына
ойнақ салып, сәт сайын алдыңнан қалбаң қағып, зәреңді

ұшыратын. Сары жездей алтын дала тот басқан теңгедей қоңырқай
тартып тұрған-ды. Тіпті төбеде қалбалақтап ұшқан құстан бастап,
тырбаңдаған уақ жәндікке дейін баз кешкен бей-берекет тірлік,
сұрқай тартқан дала, тәрк етілген дүние…

Шынына келгенде, бұл сұрақ Еділдің өзін де жиі мазалайтын
еді. Бұлардың астындағы төсегі, үстіндегі көрпесі – қасапшының
жаз бойы тақыл-тұқылдап малына жинаған шөбі болып тұр.

өлмейтін еді, иә? Апамдарды айтам…
Інісінің даусы дірілдеп, кемсеңдеп келе жатқанын байқап Еділ:

жемейтін біздің өзеннің балығын мыналар тұздап, қуырып, дәмдеп,
қандай тамақ дайындайды, иә?! – деді әңгіменің ауанын өзгертіп.
Апасын, әкесін, бауырларын еске алып, олардың аштық
азаптаған кейіптерін қайта көз алдына әкелу Еділге де оңай емес-

ті. Жаутаңдаған Жайыққа қараған сайын өзінің оған қарағанда
естияр екендігі есіне түседі. Қолына бірдеңе іліксе, іші қаншама
шұрқырап тұрса да, Жайықтың аузына тосады. Жайық та оны
бірден қылғыта салмай, жартысын бөліп, Еділге береді. Еділ үшін

Жайық – әке-шешесі, іні-қарындасы, көзінің ағы мен қарасы.
Бейтаныс қалада да Құдайға қарағандар бар-ау, бірақ, жалғыз
бауырынан асқан жақын, одан ыстық кім бар?! Артынан ақ қозыдай
томпаңдап жүріп, бар тозақты бірге көрісіп, өкшесін басып келе

жатқан бауыры ғой.
Шыжыған шілде де өтіп, ауа райы аздап салқын тарта
бастағанын Еділ де біліп жүр. Жайықтың да сұрап отырғаны
сол ғой. Біреудің қорасына жатса да, тұрақты жалданып жұмыс

істегілері келеді. Әй, бірақ, ешкімнің де шаруасы өзінен артылып
тұрған жоқ. Бай-манаптың өзіне белгілі жалшысы әу бастан бар.
Біреулер қолғабысқа алайын десе де, күдіктеніп, «Арып-ашып
жүрген алаяқтардың бірі болар» деп, көп маңайлата бергісі

келмейді. Күнкөріс – тек қара базардан. Наубайшының күлін
төгеді, отынын жарады, қасапшының қанын жуады.
Осылайша басына құндыз бөрік киген аттылы бір бейтаныс
базарға бас сұққанға дейін бұлар таландарына түскенді талғажау

етіп, күндер өтіп жатты.
Екі беті нарттай қызарған, тығыншықтай, ақсары, шегір
көзді кісі үзеңгіден аяқ алысымен-ақ ат-көлігін жалпаңдаған

жалшылар шәйхананың қасындағы кәрі нәк ағашына байлап
қойды. Қонақ нық-нық басып, шәйхананың ағаш сәкісіне
кебісін шешіп, жаңа мәсісімен сықырлатып отыра кетті.
Шәйханашы зыр қағады. Құмғанмен тездетіп шәйді де, кепкен

тәтті қауынқақты да әкеле қойды. Қоржын-қапсыз салт кісі
шәйді үнсіз сораптап, өткір шегір көздерімен айналасын барлап
қояды. Өрік ағашының көлеңкесіне құрылған жайлы сәкідегі
кісіге өткен-кеткеннің бәрі таңырқай қарайды. Құндыз бөрікті

де арлы-берлі жүргіншіге тесірейе қарап, көзімен шығарып
салып отыр.
Киім киісі, тұрпаты бөлек жанға Еділ мен Жайық та ентелей-
ентелей жақындап келді. Бейтаныс та екі бозбаланы аңғарып,

қайта-қайта қарағыштап қояды. Құмғандағы шәй таусыла
бергенде шәйханашы әлгі кісінің алдына «Тағы шәй керек пе?»
деген ишарамен жетіп барды. Ол сол маңғаз күйінде «Болдым»
дегендей кесенің бетін алақанымен көлегейледі. «Жетер» дегені

болар, сірә.
Сосын орнынан мәсісі сықырлап тұрып бара жатып,
ағайынды екі жігітке «Артымнан еріңдер» дегендей басын
кегжең еткізді. Екеуі тапырақтап, қуана-қуана бейтаныстың

артынан ерді. Ол бір ауыз да ләм деместен базардың қақпасына
қарай атының басын бұрды. Екеуі сүмең қағып соңынан еріп
келеді.
Құндыз бөрікті кісі сол үнсіз күйі қаланың батыс бетінде

орналасқан, сырты биік балшық дуалмен қоршалған, ағаштан
жасалған үлкен дарбазасы бар үйіне қарай жүрді. Тек аттылы
кісінің артынан үмітпен еріп бара жатқан екі бозбалаға қарап,
сол базардың ең кәрі дуанасы:

осы базарға қайтып келгенін ешқашан көрген емеспін, – деді
жұмбақ күңк етіп.
Оның күңкілін ешкім естімеді. Тек қапырық жел ғана «..еріп
кеткендердің, еріп кеткендердің..» деп мағынасыз қайталап,

күңкілді айдалаға қаңғытып алып кетті.
Қытай күңі бар құндыз бөрікті кісінің үйінде Еділ мен
Жайықтың жаңа өмірі басталды. Бірінші күні-ақ олар жуынып-
шайынып, бүтін көйлек-дамбалға ие болды. Жататын орындары да

шапан.
Мойындарына жүктелген міндет те жеңіл-желпі, қабырға
қайыстырардай ауыр емес. Отын жарады, аула сыпырады. Азғана
малды күтіп-баптайды. Екеуі келгеннен кейін-ақ көп ұзамай

қожайындары сапар шегіп кеткен. Қос-қос атқа жегілген арбаға не
артқаны белгісіз, ол қожайынның өзіне ғана мәлім.
Бұлар қытай күңмен сөйлеспейді. Ол тамақ дайын болғанда
алдарына екі табақпен әкеліп, үнсіз шығып кетеді. Бетіне май

салынған, бидай жармасынан жасалынған ботқа екеуін тез
әлдендірді.
Қожайынның екі иығына екі кісі мінгескендей тағы бір
қызметшісі бар болатын. Ол да қожайынмен бірге ере кетті. Аула

ішінде үнсіз, жайлы тіршілік. Тек екеуінің ешқайда шығуына
рұқсат жоқ. Бұл – қожайындарының бұйрығы. Әрі бір жаққа кету
екеуінің де ойында жоқ. Бұлардың мойнына ешкім зіл батпан
артып, қинап жатқан жоқ. Зіркілдеп, тыныштарын алып жатқан

адам тағы көрінбейді. Жұмақ болмаса да, жайлы тіршілік.
Тек анда-санда екеуі көз алдарына аштықтан өлген ата-ана
мен бауырды келтіріп, еске алғанда іштей егіліп, үнсіз жігерлері
құм болады. Екеуі бір-біріне жондарын беріп, жыртық шапанды

бүркеніп алып, бүрісіп жатып, көздерінен жас сорғалайды. Екі
бозбала бір-бірінен ішкі жан азаптарын жасырады.
Қожайын алтын күзге ызғар ілесе бастағанда оралды.
Жолдары болғанын ере кеткен қызметшінің жалт-жұлт еткен

жүзінен аңғаруға болады. Тек қожайын ғана сол баяғы томаға-
тұйық мінезінен айнымаған. Арбаға қаншалықты зат артып
кетсе, соншалықты олжалы оралған секілді. Еділ мен Жайық
та қожайынның алдынан құнжың қағып шығып, қуана қарсы

алды. Өздері де бұл күнде әжептәуір қоңданып, беттеріне қан
жүгірген. Бұрынғыдай екеуінің терісі сүйектеріне ілініп тұрған
жоқ.
Қожайын ұзақ сапардан оралғаннан кейін де бұл екеуімен ісі

бола қойған жоқ. Көбіне таң атпай тұрып, қара базарға кетеді.
Болмаса, бірнеше күн тіпті қарасы көрінбейді. Ағайынды
жігіттерге қожайынның үйде болғанынан болмағаны жақсы.

Күн төбеден ауа бастағанда қожайын Еділдің алдына ескі
қаңылтыр шөмішті сақыр еткізіп лақтырып жіберді.

Еділ сорпадан көсіп алып, алақанына құйғанда, алақаны
сорпамен қосылып ойылып түсті. Бір сәтте алақанында ар жағынан
күн көрінетін ойық пайда болды.

қойдың етіндей жайбарақаттанып.
Еділдің тілі енді ғана шыққандай болды:

Қазан бүлк-бүлк қайнап жатыр. Еділ отқа қарап, үнсіз еселеп
отыр. Қожайын бозбала жігітке мылтығын кезеніп, ара-арасында
есінеп қояды.
Бір мезетте тау арасындағы мүлгіген тыныштықты жақын

маңдағы жартастың басында шоқиып отырған қарғаның қарқылы
бұзды. Қожайын жалт бұрылды. Еділ сол сәтте қолындағы
шөмішпен сорпадан көсіп алып, көзді ашып-жұмғанша құндыз
бөріктінің бетіне шалп еткізіп шаша салды. Оның бақ етуге де

шамасы келмеді. Сорпа тиген жердің бәрі сол сорпамен бірге ағып
кетті. Екі қолымен бетін қармалап, қожайын өзі отырған қойтастың
үстінен құлап түсті. Құндыз бөркі домалап, ошақтың қасына келді.
Еділ орнынан жалма-жан атып тұрып, оттап тұрған аттардың

біреуіне жайдақ мініп, келген ізімен кері қарай мағынасыз шаба
жөнелді. Аттың дүрсілімен бірге дауыс шығарып жылап барады.
Астындағы аты оны адам баласы естіп, көзі көрмеген сұмдық
оқиғаға куә қылған жұмбақ қанды мекеннен алыстатып әкете

берді...
...Арада біраз уақыт өткенде, кішігірім қала халқының арасына
«Тау асып, Қытайға жыланның уынан жасалған қымбат дәрі
апарып сататын құндыз бөрікті саудагер жұмбақ жағдайда бақилық

жылы 7 қарашада Жамбыл облысының Қордай
ауданына қарасты Қарасу ауылында дүниеге
келген. 1994 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық

университетінің
журналистика
факультетін тәмамдаған соң ұзақ жылдар бойы
академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды

Мемлекеттік университетінің журналистика
бөлімінде қызмет істеді. Қазір «Қазақстан»
РТРК АҚ интернет жобалар бөлімінің басшысы.
Әлеуметтік ғылымдар магистрі.

Е-е-ей, мөлдір Аспан, мейірімді Жер!..
Екеуіңнің ажырамайтын мәңгі қос ғашық екендіктеріңді,
сендер барда ғалам бар екенін, тіпті Күнді сүйетін Ай да,
Айға ынтық Күн де екеуіңді көргенде көздерін жұмып-ашып,

алдарыңда құлдық ұрып, қызмет қылатынын аяулы ақ әжемнің
ұзақ түндерге ұласатын аңыз әңгімелерінен білетінмін.
«Бір-біріне деген сезімі пәк, сенімі нық Жер мен Аспанды
ешкімнің жасыта алмайтыны сияқты, айыруға да ешкімнің

өресі жетпейді» деп түсінетінмін сонда.
«..Ерте, ерте, ертеде ең алдымен Сөз дүниеге келіпті. Ол
Ұлы Сөз – Құдай екен. Ұлы Сөздің құдіреттілігінен ұлы тепе-
теңдік сақталып, ұлы алмасу жүріп жатқаны – әмбеге аян ұлы

құбылыс. Ал ұлы құбылысқа қылмыс жүрмейді» деуші едің ғой,
ақ әжем!
Кейде «Қос ғашық – Аспан мен Жердің бір-бірін аймалап,
бір-бірін еркелетіп, сүйетін кезі бола ма екен?! Олар кездесетін

орын, оңашада қауышатын мекен қайда екен?!» деп, санамда
найзаласқан сан-сапат сауалдардан шаршап, қиналғаннан
тығырыққа
тірелетін

шақтар
болушы
еді.
Ұланғайыр

даламның қай түкпіріне барсам да, тылсым түндерді тәбәрік
таңдарға жалғастырып, сол сұрақтардың жауабын іздеуден
жалықпаппын...

Ақыры таптым-ау!
Со-н-а-ау көз ұшындағы көк жасыл белде түйісетін мөлдір
Аспан мен мейірімді Жердің кездесуін ұлы мәртебелі Түн
жетектейді, аса қадірлі Күн ол екеуінің ақ махаббатын әлемге

әйгілейді. Бұл – хақ!
Барша ғалам ол екеуіне тілеулес, тілектес. Аппақ ақ таңдар
мен мақпалдай мамық түндердің аясында жыр тыңдап, сыр
ақтарысқан қос ғашық құшақтасып, болашаққа аттанады.

Олардың бала шағы да, болашағы да көктеп келе жатқандай
қазір... Қараңызшы, көкірек көзі бар адамзат баласы-ау!..
«Аспан – әке болғанда, анамыз – Жер» деп ұлы Абай
жырлағандай, Жер-Ана биыл да жүкті болды. Жүктілігі өзгеше,

ерек. Аз-маз сәттерден соң, тас құрсақ қарс айырылып, жаңа төл
жарық дүниеге келеді.
Жер-Ананың бұл нешінші толғағы екенін біз білмеспіз. Оны
білетін – мөлдір Аспан. Е-е-й мөлдір Аспан, мөлдір Аспан!..

Мөлдір Аспан – жалғыз куә. Иә, иә басқа ешкім де емес!
Аспан-Әке ғана Жер-Ананың ащы толғағын жалғыз өзі
көзімен көреді, жалғыз өзі құлағымен естиді, жүрегімен сезеді.
Қиналғаннан қабағы түйіледі, бұлттарды үйіреді, қиналғаннан

жылап, нөсерін төгеді, бұршақтарын атады, қиналғанынан
қабырғасы шытынайды, от шашады. Оның күңірене күркіреген
даусынан Жердегі мың сан жүректер дүрсілдейді.
Жер-ананың толағайдай толғағы аман-есен өтіп, бойы

жіпсігеннен кейінгі маңғаз Аспанның мырғамға батқанын
көрсеңіз ғой, шіркін!..
Тек ол ғана емес, жас нәресте оянып жатқан кезде «жұмсақ та
ыстық екі бетінен бірінші боп өпсем» деп, жыбырлап, күбірлеп,

сыбырлап, жып-жылы жел соғып үлгереді, өз жолында көзіне
көрінгеннен «сүйінші сұраймын» деп, жылғалардан сулар
жүгіреді.
Жер-Анамыздың сәбиін иіп емізгенін, үлде мен бүлдеге

орағанын, қызыл, сары, көк гүлдермен жасандырғанын
үстімізден төніп тұрған Аспан-Әкеміз ғана қызықтай алады.
Сосын дүииеге әкелген әй-әй Көктемін ешкімнен қызғанбастан,
жаны жомарт Жер-Ана бірден елдің арасына қосады да

Сағат сайын емес, сәт сайын өсіп, бой жеткен Көктемінің
әрбір аттаған қадамының құтты болатынына сенеді, сезеді
Анасы.
Ал әй-әй Көктемнің алғашқы күніне өзінің көкірек

терезесінен үңілген Төлеген ағам:
Шыға бере тоқтаңқырап азғана,
Көктем күні көтерілді наздана.
Тігіп еді жерге өткір от-көзін,

Көгеріп сап жүре берді таз дала, - дейді.
Өршіл жалыны өрши лаулап жанған мейірімді жүректің
ұшқыны да мейірімді болады екен ғой!..
Олай болса, көк көйлегінің етегі желпілдеп, көк желеңі

желбіреп, көзі күлімдеп, кеңістікті кезіп келе жатқан әй-әй
Көктемнің құрметіне, жақұт жырлар, шашылшы, көк телегейдей
тербеліп, күйлер, күмбірлеші, ақ тамақтан ақтарылып, әндер,
асқақтаңдаршы!

(Мен жан-жүрегім езіле жыладым).
Мөп-мөлдір көз жасым,
Моншақтап төгіл!
Жуылсын тазарып,

Тыншысын көңіл.
Жүрекке жиналған
Шемен боп қиянат,
Жасыммен жібі де,

Біртіндеп сөгіл!
Жанымды торлаған,
Бұлт-қайғы, сейіл.
Тістеніп, төзіп ем,

Болмады жеңіл.
Жүрекке жүк артқан
Тоң-шерім ерісін,
Ыстық жас, жаныма

Шуақ боп төгіл!
Жан-жағым – қаталдық,
Қайдасың, Мейір?!
Жабырқау жаныма,

Керек кең пейіл.
Жылылық аңсаған,
Жүрегім, жылама!
Көтеріп едің ғой,

Ауырды небір.
Қайтейін, бұл деген –
Өмір ғой, Өмір!

Білем,
Ағайын-туыс жел сөзге еріп,
Бірі қаралап, бірі табалады.
Өз қағынан өздері жеріп,

Жаныңды аяусыз жаншып, жаралады.
Қателіктеріңді тізбектеп теріп,
Соттан да бетер солар жазалады.
Рас,

Артың – жар да, алдың – құз еді,
Сүйенер дым жоқ маңайда.
Табаныңның асты тайғанақ мұз еді,
Құламай қалдың қалайда.

Жанашырың жоқ, жауың жүз еді,
Құтылдың қалай, ой, Алла?!
Шүкір,
Аққа жақ Құдай құтқарды, бәлкім,

Жаладан қалды жаның аман.
Күлкі жоқ бірақ, жүзіңде жарқын,
Жүруші ең бұрын жайлауда жағаң.
Айналаңа да қарайсың салқын,

Айықпаған-ау жүректе жараң.
Мүмкін,
Көңіліңнің қатты қалғаны да рас,
Кешірімді бол алайда.

Өмірде неге көнбейді бұл бас?!
Ағарар әлі самай да.
Маңдайыңа да тиер талай тас,
Қайыса көрме қалайда.

Таспен ұрғанға ұсынайық ас,
Сабақ болсын бұл талайға.

Қаншама дана болғанымен де,
Адамның басы – Алланың добы.
Бақ келіп басқа қонғанымен де,
Күні ертең, бәлкім, қайнайды соры.

Байлыққа үйі толғанымен де,
Бақытқа ешбір жетпейді қолы.
Сүрінбейтін жан жоқ бұл жалғанда,
Пенделер бірақ сезбейді оны.

Тағдыр бір күні талқыға салғанда,
Тығырыққа барып тірелер жолы.
Қиындық келіп жағадан алғанда,
Нағыз сол болар адамның қоры.

Сол кезде, мүмкін, түсініп бәрін,
Санасы бөлінер сан ойға.
Дүние – кезек екені мәлім,
Ей, пенде!

Бір сәт соны ойла!
Қателеспейтін – тек Құдай ғана,
Ал сен сүрінесің қалайда.
Біреуді босқа еткенше таба,

Алдыңда құз бар,
Абайла!

Өмір осы –
Кейде шаттық, кейде мұң.
«Ақиқат» деп сенгендерің –
Кейде жалған, кейде шын.

«Биіктік» деп талпынғаның –
Бірде құз да, бірде шың.
«Байлық-ау» деп ұмтылғаның –
Сусып кетер қолдан құм.

Қадір тұтып, сыйлағаның –
Болып шығар кейде сұм.
«Қиындық» деп қамыққаның –
Құдай салған ол бір сын.

Өмір деген осы екен ғой –
Бірде күн де, бірде түн.

Періште емеспін,
Талай мәрте сүрінгенмін,
Талай рет құлағанмын.
Өсекке де ілінгенмін,

Жаным күйіп, жылағанмын.
Жоқты іздеп, таппай, жүгіргенмін,
Жабықсам да, шыдағанмын.
Жанарым талып, үңілгенмін,

Көзімді жасқа шылағанмын.
Бүк түсіп, белім бүгілгенмін,
Жақыннан жәрдем сұрағанмын.
Жанашыр таппай, түңілгенмін,

Сықпыртып бәрін сыбағанмын.
Білегімді сосын түрінгенмін,
Жаны ашымасты сынағанмын.
Ашуға да жүгінгенмін,

Ақылдың мойнын бұрағанмын.
Жанымды мұң жеп, үгілгенмін,
Содан кейін
Үгіндімді қайта құрағанмын!!!

Сөздер...
Үнемі жылы болсаң ғой Сен,
Пейілдерден әркез шықсаң ғой кең!
Әттең-ай, бірақ жел сөзге құмар

Көмейлерге де боласың-ау жем.
Сөздер...
Жүрекке оқ боп қадалдың талай,
Содан да мынау ағарды самай.

Бетіңе жел боп тимеуші едім ғой,
Нәзік жанымды қинайсың қалай?
Сөздер...
Кейде мен сенен жиіркеніп қалам,

Тыңдауға да тіпті келмейді шамам.
Жаным түршігіп, «естімейін» деп,
Керең боп қалғыр құлақты жабам.
Сөздер...

Тілдерде жүрсің мейірімге сараң,
Сол үшін менің көңілім алаң.
Жанымның барлық қызуын берсем де,
Жылы сөз,

Тегіс жолдан кейде тайып, жығылып,
Жолсыз жатқан бұралаңға бұрылып,
Адассаң егер, қырсыққа бір ұрынып,
Бұл – Алланың маңдайыңа жазғаны!

Домаласа өрге тасың кейбір шақ,
Қыдыр дарып, қона қалса басқа бақ,
Шалқысаң егер, болып енді дүние жақ,
Бұл да – Алланың маңдайыңа жазғаны!

Кейде тағдыр танытпай оң қабағын,
Кері кетсең, қайырылып талабың,
Алсаң егер өмірдің ащы сабағын,
Бұл да – Алланың маңдайыңа жазғаны!

Сүйенерім – бір Алла!
Адассақ, жолға сала гөр!
Қамқорлығыңа ала гөр!
Пана боп мәңгі қала гөр!

Желеп бізді, жебей гөр!
Сүрінгенде демей гөр!
Адам-пенде елемес,
Өзің бізді елей гөр!

Қайғылы хабар әкелген сол бір қара түн
Есімізде біздің болды-ау мәңгі қалатын.
Ажалға сабыр етпеске бірақ шара жоқ,
Бәріміздің де жеріміз ғой ол баратын.

Ол анық – жалған дүние бір күн өтеді,
Ажалды адам демі біткенше күтеді.
Қия алмай, қанша қиналғаныңмен, амал не,
Өлшеулі ғұмыр бұйрықты күні бітеді.

Қара жер, сенің осынша кең бе еді қойының?!
Қанша алсаң-дағы, жоқ екен тіпті тойымың.
Ажалға қияр жан ба еді менің Жан Әкем,
Тұлғасы – таудай, мейірімі – күндей, бойы – шың.

Жан Әке, біздің жадымызда мәңгі тұрасың,
Ақ көңілімізбен арнадық саған жыр асыл.
«Тиетіні – тек Құран, - деуші еді, - рухтарға»,
Қабыл ал, Әке, ұрпақтарыңның дұғасын!

Атасы бақи дүниеге аттанғанда Бекнұр 8 жаста болатын.
Топырақ салу үшін бейіт басына ол да барды. Атасын қара жер
қойнына қимаған ұлым жанары жасқа толып, мұңлы жүзбен
үлкендерге жалтақтап қарай беріпті. Мейірім тұнған жүрегіңнен

айналдым, құлыным!
Қабір басын қайғының кезді лебі,
Зіл батпан мұң жаныңды езгіледі.
Жанарыңа жас толып, жаутаңдадың,

Жұдырықтай жүрегің сезді нені?
Бір уыс топырақты қолыңа алып,
Тұрып қалдың кірпігіңді жасқа малып.
Қабірге топырақты салғаныңда,

Ажалға ету керек, ұлым, сабыр,
Бақи жанға мәңгі мекен – суық қабір.
Бәріміз де барамыз сол мекенге,
Алладан бұйрықты күн жетсе әмір.

«Өзекті жанға – бір өлім»,
Бұл жайт анық!
Сондықтан да мұңайма, қатты налып.
«Ыстық қайрат, жылы жүрек, нұрлы ақылды»

Әні: Қуантқан Вановтікі.
Артта қалды балдай тәтті
Балалығым бал-шырын.
Жасаураған жанарымнан

Сеземісің жан сырын?
Қайырмасы:
Жадымда ұстап ұстаздардан
Алған үлгі, ақылды;

Алтын ұям, әрқашанда
Асқақ етем атыңды!
Алтын ұям, өзіңе аян
Жақсы-жаман қылығым.

Білім деген дарияның
Қанып іштім тұнығын.
Құт мекенім, сенде өткізген
Әрбір сәтім бағалы.

Қанат қаққан балапаның
Қимай сені барады.

1972 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан
(бұрынғы
Семей)
облысының

Шұбартау
ауданындағы
Қосағаш
ауылында

дүниеге
келген. 1989 жылы «Жорға» орта мектебін
бітіріп, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің журналистика факультетіне

оқуға түсті.
Университетті бітірген соң еңбек жолын
жылы Алматы облыстық «Жетісу»
газетінде тілші қызметінен бастады. Әр

жылдары
республикалық
«Қазақстан
мұғалімі»,

«Жас
қазақ»
газеттерінде еңбек етті. Қазір Шығыс Қазақстан облыстық «Дидар»
газетінде шолушы болып жұмыс істейді.

(әңгіме)
Тү-у, адам қандай көп еді, тура бір құмырсқаның илеуі дерсің.
Жыбыр-жыбыр, қыбыр-қыбыр. Әрі бүгін Алматының ауасы да бір
түрлі қапырық па, қалай? Шіркін, жел соқса ғой! Адамның жанына

жайлы тиетін жаздың кәдімгі жылы желін айтамын.
Ой, шашыңды тарап, еркелете есетін біздің ауылдың желі-ай
десеңші! Бетіңді тосып жүре бергің келеді, жүре бергің келеді.
Алматы көшелерінде ондай жел сирек еседі-ау. Иә, мынау биік

үйлерден қаймығады ма, тым сирек.
Бір сәт өз ойыммен өзім болып кетіп, қасыма Раушанның
келгенін байқамаппын. «Біз кеттік», - дейді жымиып. Сасып
қалдым ба, «Қайда?» деппін. Әйтсе де, сөзімді лезде түзеп: «Сау

бол. Бақытты болыңдар!» - дедім. Ол ештеңе демеді, өзге қыздар
қаумалап, оны әрі қарай алып кетті.
Қыздармен қоштасып үлгермеген қалыңдығын асықтырып
Таңат тұр. Оны да қолын қысып құттықтау керек еді. Бірақ аяғым

олай қарай басар емес.
Таңат. Ол жеңді, мен...

сұрады. Мен әкемнің атын айттым. Өйткені, әкем ылғи жеті атамды
жаттатқанда, өзіне де тоқталатын. Ал енді апамның атын білсемші.
Үйде оны бәріміз «Апа» дейміз, әкем де «Балалардың апасы-ау»
дейді. Білмеймін, тіпті апамның атын естімеппін. Ал өзге балалар

мені мазақ қылады. Сол күні үйге «Апа, сенің атың кім?» деп
жылап бардым. Сөйтсем, менің анамның есімі – Қаншайым екен
ғой, - дейтін.
Сессия кездерінде Раушан екеуміз сұрақтарды бөліп алып,

күнұзақ кітапханада отырар едік. Бөлмеге келгеннен кейін
біріміз оқымаған сұрақтың жауабын бірімізге тәптіштеп
түсіндірер едік.
Рас, мен де Раушанды өте жақсы көрдім. Қысқы, жазғы

демалыстарға шыққанда мен Раушанды керемет сағынатынмын.
Уақыт шіркінді тоқтата аласың ба?! Өз қызығымен студенттік
өмірдің үшінші жылы да өтіп жатқан. Сол туған күнде Раушан
Таңатпен танысқанда мен біртіндеп бәрі өзгеретінін, Раушанды,

менің туған әпкемдей болып кеткен Раушанды менен өзге
адам тартып алатынын қайдан білейін?! Басында мен еш нәрсе
ойламағанмын. Әйтсе де, туған күнде Раушанның қасынан
шықпаған Таңат есімді осы бір тымырайған жігітті аса ұната

қоймадым. «Раушанға сөз салған шұбырған көп жігіттің бірі»
дедім де қойдым. Бірақ олай болмады. Таңат біздің бөлмеге жиі
келетін болды. Ал мен Таңаттан Раушанды қызғана бастадым.
Таңат келетін кезде Раушанды бөлмеден басқа жаққа алып шығу

үшін жанталасатынмын. Ойым – Раушанды Таңатқа кездестірмеу.
Раушан екеуміз бірде киноға барсақ, бірде басқа жатақханада
тұратын қыздарға қонаққа, ал кейде туысқандардың пәтеріне
кететінбіз. Бірақ бөлмеге оралғанымызда, біздің есіктің аузын

күзетіп Таңат тұратын. Ішім удай ашитын. Білмеймін, әйтеуір
Раушанға осы бір топастау жігітті тең көрмедім. Жібектей
мінезі, сұлу сезімі, аппақ тілегі бар Раушанды, Раушан-гүлімді
қалай ғана қияйын оған?! Бір қарағанда, ол да жаман жігіт емес.

Көмірдей қара шашы, әп-әдемі мұрты бар. Ең жаманы – көп
үндемейді. Әжем марқұм үнемі «Үндемейтіндерден қорық» деп
отыратын. Ол маған Раушанның жанын түсінбейтін, сырына
құлақ аспайтын мақау адамдай көрінді. Таңат Раушанды

жуымашы» деп жиі айттым. Бірақ Раушанның жүрегінің төрінде
Таңатқа да орын бар екенін қайдан білейін?!
Сол күні де Раушанға: «Таңатпен сөйлеспеші, жек көремін», -
деп кезекті әңгіменің шетін қылтиттым. «Әй, тентек қыз-ай, - деді

ол жымиып. Жүзі сәл алабұртып, қызыл қан жүгірді. – Ол маған
ұнайды».. Әлдекім мені бетімнен шапалақпен салып жібергендей
болды. Өз құлағыма өзім сенбедім, Раушанға Таңаттың ұнауы
мүмкін емес нәрседей көрінді. Қайталап: «Таңат саған ұнай ма?» -

деп сұрадым. «Иә», - деді ол.
Кешке қарай бөлмеге Таңат келді. Раушан екеуі мені де
киноға шақырды. Басымды шайқадым. Раушанды Таңаттан
қанша қызғансам да, ендігі жерде мен дәрменсіз едім. Өйткені,

Раушан Таңатты жақсы көреді. Олар кетісімен, ал келіп ағыл да-
тегіл жылайын. Өзімді өзім тоқтата алар емеспін. Ішке сыймаған
қызғаныш деген қызыл ит көзден жас болып ағып жатты. Раушан
мен Таңат кинодан келгенде де мен төсекте жылап жатыр едім.

мені!
Раушанның да жанарынан бір тамшы жас үзіліп түсті. Сол
жатқаннан бір апта ауырып жаттым. Бір апта бойы менің жаным
қатты қиналды. «Раушан не ойлады екен?» деймін. «Әсел де

Таңатты жақсы көреді» деп ойлаған шығар. «Әсел менен Таңатты
қызғанып, ауырып қалды» деп ойлаған болар. Бәлкім, екі қызды
бір жігітке ынтық қылған тағдырға өкпеледі, күйінді. Бірақ, олай
емес қой, мүлде олай емес. Құдай куә, менің жүрегімде Таңатқа

деген титтей де сезім жоқ, болмайды да. Раушан, Раушаным менің,
сол сен ұнатқан Таңаттан өзіңді қызғанып ауырып жатқанымды
білмейсің ғой... Апта бойы осы бір ой мені орнымнан тұрғызбады.
Қасымда отырған Раушанға бар шындықты айта алмай, қара терге

түстім. «Бірақ, қалай айтсам да, ол маған сенбейді» деп ойладым.
Сөйтіп, бір аптадан кейін басымды да көтердім. Әйтсе де,
Раушан екеуміздің арамызда бір салқындықтың сызы бар ма,
біртүрлі. Оның алдындағы еркелігімнен, еркіндігімнен айрылып

қалғандаймын ба, қалай? Жаным-ау не болған бізге? Кешегі
кіршіксіз көңіл, ыстық ықылас қайда ауып кеткен? Неге, не
себепті өзгердік? Әйтеуір Раушанның көңілсіз кейпін көрсем,
жанымды қоярға жер таба алмаймын. «Не болды саған, Раушан?

Көтерші көңіліңді, күлші!» дегім келеді. «Неге сонша өзгердің?»
деп сұрағым келеді. Бірақ айта алмаймын. Тек оның жүдеу жүзіне
жәутеңдеп қарай беремін.
Күн өткен сайын Раушан тұйықтала берді. Көп ойланады.

Ол маған Таңатты бір сәт те есінен шығармайтын сияқтанады
да тұрады. Әй, Раушан-ай, сол жігіттің саған қай жері ұнап
қалды екен? Қандай қылығымен ол сені баурап алды? Мүлдем
түсінбеймін.

Өмір не деген қайшылықтарға толы?! Біреуге ұнаған адам
біреуге ұнамайды. Әлде «Қарға баласын аппағым дейді» деген
осы ма? Мүмкін мен сенің жолыңды босқа бөгеп жүрген
болармын? Дәл солай. Ана жолы «Ол маған ұнайды» деп едің-ау.

Бәрі де содан басталған, менің ауырып қалуымның сыры да сол
болатын. Осы жағдайдан кейін екеуміздің арамызда түсінбестік
пайда болды. Сен «Әсел де Таңатты жақсы көреді» деп ойладың.
Солай ойлағаныңа күмәнданбаймын да. Сөйтіп, сен Таңатты қуып

жібердің, бірақ жүрегіңнен қуа алмай, әуресің. Сен Таңатты сүйеді
екенсің, Раушан. Көзім соған жетті. Бұдан әрі менің Раушанмен
бір бөлмеде қалғым келмеді. Пәтерге шыққанды жөн деп таптым.
Жүгімді көтеріп бара жатып, Раушанға арнап хат жазуды ойладым.

«Раушан, Раушан-гүлім!
Мен осылай істеуге мәжбүр болдым. Кетіп барамын, сені
жалғыз тастап кеткеніме ренжіме. Бұдан әрі шыдай алар емеспін.
Өзіңді қанша жақсы көргеніммен, қанша жерден қызғыштай

қорып, қызғанғаныммен, мәңгілікке қасыңда қала алмайтынымды
түсіндім. Екеумізді Құдай мүлде екі адамға арнап жаратыпты. Сені
мүмкін Таңатқа... Раушаным менің, оны сен шынымен ұнататын
болсаң, жоғалтуға тиіс емес екенсің. Өйткені, адамдардың бірін-

бірі табуы қиын, ал жоғалтуы оңай, тіпті қас-қағым. Сен оны
жоғалтып алма. Сүйгеніңді жек көргенім үшін мені кешір! Өзің
«Бүгін де, кеше де, өткенде, Іздесең, қателік көп менде» деген
Мұқағалидың өлеңін оқуды ұнататын едің ғой. Ендеше Әселіңнің,

өзіңнің тентек Әселіңнің бір қателігін кеш!».
Осылайша сабаққа Раушан жатақханадан, мен пәтерден
қатынап оқыдық. Раушанды көргенде қалай қуанамын десеңші!
Көрген-білгенімді, естігенімді басқаға емес, Раушанға жүгіріп

«Информ-А») атты кітаптардың, «Жаздың ең соңғы күні» (1999 жыл,
«Зерде»), «Атажұрт» (2011 жыл, «Информ-А»), «Жырымды менің
оқыңдар!» (2013 жыл, «Қазақпарат») жыр жинақтарының авторы.

Біріне – зар, біріне – ән ұялаған
Өмір деген қос арна – дарияда ағам.
Жасық жырды «Атыма кір келер» деп,
Жазбаймын мен,

Жазсам да, жарияламан.
Жырмен емдеп өмірді мұңы қалың,
Күйігіне күллі елдің булығамын.
«Кір келетін болса егер есіміме,

Кір келгені еліме» деп ұғамын;
«Кірленгені елімнің» деп ұғамын.
Сондықтан да жазбаймын жасық өлең,
Кеуделерге тасқын боп тасып енем.

Жүректерге жалын боп құйыламын,
Омырауымды ағынға ашып өлем.
Қайғы селі қаптаса, байсал қалып,
Қарсы жүзем толқынға қайсарланып.

Елім менің – өйткені, ер мінезді,
Халқым менің – өйткені, қайсар халық.
Елім менің – жаралған, нәр алғаным,
Арқасында елімнің алауладым.

Елмен бірге лапылдап,
Елмен бірге
Жанартаудай атылсам – жоқ арманым!
Елше сүйіп, өртенем, елше жанам,

«Ел қатарлы болсаңшы» дейтін әкем,
«Ел қатарлы болсаңшы» деуші еді анам.
Менде ұшқыны елімнің от-күшінің,
Елім жоқта – менің де жоқ пішінім.

Бар ізгілік мендегі, бар жақсылық
«Халқымда бар қасиет» деп түсінің.
Тамырында атаның абыз-қаны,
Таңдайында жусанның сағыз-дәмі;

Бөлінбейтін Елінен, Даласынан
Ақын деген – халқының ар-ұжданы!
Маған дұшпан – еліме атылған оқ,
Ар-намысын қорғаймын ақын да боп.

Елден озып, енші алу – мақсат емес,
Ел-Анамнан қалуға хақым да жоқ!
Сағат-жүрек соққанда «Елім» деді,
Мен сүйемін елімді,

Елім – мені...
Бөлінетін елімнен болсам егер,
Қара жерге тірілей көмің мені!
1988 жыл, 16, 17 желтоқсан.

«Қара, қара, түндей қара, тастай қара, қап-қара,
Қара деген – тіршілікке түскен қара ноқта ма?!
Солай, бәлкім, сондықтан біз қаралықтан қашамыз,
Қаралардың құпиясын ақ арқылы ашамыз».

(Мұхтар Шаханов «Ақ пен қара»)
Кімге ұнамай, кімге ұнадым?!
Түр-түсімді ел біледі.

Сипаттаса құрбыларым,
«Қара жігіт» дейді мені.
Ат қояды ата-аналар,
Әркім есім еншілейді.

Шақырғанда жақсы ағалар,
«Қара бала, келші» дейді.
Көңіліңді түсінеді,
Солар сені зорайтады –

Таныстырса кішілері,
«Қараторы» деп айтады.
Тілі неткен ызғарлы еді,
Бейнемді дәл жасапты айқын:

Бала күнде қыздар мені
«Негр ғой» деп мазақтайтын.
Ата-анаға бейкүнә екем,
Ата-анаға аламыз ба –

«Ақ Ршан ғой» дейтін әкем,
«Аппақ» дейтін анамыз да.
Айып па екен қаралығым,
Жүрегімде жанғанында от?!

Сол қап-қара бала бүгін
Жүр бір қыздың арманы боп.
Құдай берген пішін қара,
Боянғам жоқ қара майға.

Қара деген – түсім ғана,
Жүрек аппақ,
Жарамай ма?!.
1988 жыл, 24 желтоқсан.

Қаріптермен қатталмайды ол тым әсем,
Дала заңын Дала ұлынан сұра сен.
Дала заңын ұғып алмай әуелі,
Дала жанын ұға алмассың, сірә, сен.

«Күйкілікке күйіп-піспе күбініп,
Ерге керек емендейін ірілік.
Жарлығына балап соны жазмыштың,
Үйрене біл жалғыз сөзге жығылып.

Өс санаңа сара сөзді сіңіріп,
Жалғыз жая жемегейсің жырылып.
Көппен бірге көже ішу де – көп бақыт,
Аспан-жердей – ұсақтық пен ұлылық.

Арды сатпа, ала жіпті аттама,
Ана арманын аяғыңа таптама.
Намысыңды наннан биік қадірле,
Жүрегіңе жүгін әркез тек қана!

Күңіренбе, жиғызбайды күйік ес,
Семсерменен шешілмейді түйін еш.
Жұдырықтай, жұмыр жердей жүрекке
Бабаңның бар қасиетін жиып өс!»...

Ар-ұяттың шеңберінен асырмай,
Дала Заңы сыр шертеді досыңдай.
Жазылмаған Заңның кодекстері
Басталады тармақтардан осындай.

Есті сөзге тудырмайды ел егес,
Киеліні кемітпейді келемеш.
Жазылмаған Дала Заңы қазақтың
«Конституциядан» бір мысқал да кем емес.

Дала ұлынан сұра сен:
Бозала таң қандай сырды шертерін,
Бозторғайдың жырларының көркемін.
Бөз көйлекті бозөкпелер бүгінгі

Елдің қалай танытарын ертеңін.
Дала ұлынан сұра сен:
Боз жусанның айтатұғын сырларын,
Боз төбенің жүректегі жұмбағын.

Бозінгеннің боздап салған үнінен
Бой-бой қағып қырларым тік тұрғанын.
Дала ұлынан сұра сен:
Көктем келсе, бусанады неге қыр?

Көңілдерде күйше ағады неге жыр?
Қыр бусанса – қытымыр қыс кеткені,
Жыр жұмсарса – келгендігі кең өмір.
Дала ұлынан сұра сен:

Көкжиекте көлбеңдеген көк сағым –
Аспан-жерді астастырған топса мың.
Бозала таң сайрағанда бозторғай,
Туды неге жүректерде жоқ сарын?

Дала ұлынан сұра сен:
Жұлдыз нендей сыр айтады жымыңдап,
Ай не дейді жұмбақ күліп, сыр ұрлап?
Түн толғағы таң нұрына буаз боп,

Боз тұманға бөкті неге бұлың бақ?
(Өмір заңы жалғасатын зырылдап).
Дала ұлынан сұра сен:
Қанды қақтар, қараматау суаттар,

Қабырғадан қан кештірген қуаттар;
Қайсар ерге қалай серік болғанын
Қарсақ жортпас қара жонды жырақтар.

Дала ұлынан сұра сен:
Айнакөлдер айналғанын ақ құмға,
Қара орманды қайғы алғанын уақтында.
Қара арғымақ хан саятқа мінетін –

Қазығында байланғанын аттың да.
Дала ұлынан сұра сен:
Шағырмақтанып, шатынап шыққан шадыр күн
Арайға неге бөлейді төсін адырдың?

Аспан мен жердің махаббаты ғой ол шарпысқан –
Жалыны сынды жасындар ұшқан жанымның.
Дала ұлынан сұра сен:
Жанып алғандай жартастың жалаң жақпарын,

Қазып алғандай қақ айырып жер қатпарын;
Қағазға түсіп, қаріппен қатталмайтұғын
Қатал да шақар даланың барлық салттарын
Дала ұлынан сұра сен!..

1989 жыл, 7-9 сәуір.
Сыңғырлау.

Адай деген – адуын, тентек халық,
Ерлігі мен серілігі ертек халық.
Қан жұтқызып қасарған қас-жауларын,
Сергелдеңде жататын серті ақталып.

Көмілгенде ақ шаңға атамекен,
Алдаспаны ашуымен қатар екен.
Ауыл болып бір көзе су үшін де
Ат ойнатып, «аттандап» жатады екен.

Қаны қайнаса, қабағы қантүленіп,
Жары үшін де жатады жанды беріп.
Қайың мінез, қайыспас, қайсар ру,
Майыспайтын мәрт халық мәңгі берік.

Кеудесінде даналық дара шыңы,
Кемеңгер ғой қарттары – қарашығы.
Намысының нарқынан қымбаты жоқ,
Асқар биік арынан жоқ асылы.

Есті сөзің елірген елге өтпеген,
Замана ғой оятқан ойды оқпенен.
Шешен тілмен төкпектеп көсілгенде,
Ауыздыға сөз беріп, сөйлетпеген.

Бура-бұлтын төбеден жайған аспан,
Алма-кезек тағдыр ғой тайталасқан.
Аламандап шапқанда ақкөз Адай,
Әруағы дұшпанның айға қашқан.

Босағасы – бақыт та, төрі – құтты,
Қасиетін қайбіреу кейін ұқты.
Басын кесер болсаң да, бағынбайтын
Өн бойында өр мінез өріліпті.

Қор етуге кім құштар көктегісін?!
Сезем, баба, соңыңа өкпелісің.
Ұяламын бүгінде мақтануға,
Ұрпақтары ұсақтап кеткені үшін...

1988 жыл.
Сыңғырлау.

Армысың, Әке!
Басыңа келіп тұрмын мен,
Төбел төбеге айналарыңды кім білген?!
Дүрбелең тірлік, дүниеден мынау қол үзіп,

Ардағым менің!
Сағынып келдім өзіңді,
Шерленіп жүрек, шешіле егіліп-езілді.
Сағынып келдім мейірге сараң өмірден

Саған ғана тән Мейірім атты сезімді.
Ақ Папам менің!
Айтылмай қалған дастаным,
Ақиық шыңдар аласа сенен, асқарым.

Аңсап келдім ғой, алдымнан неге, жан Әке-ау,
Айқара құшақ ашпадың?!
Алдымнан неге айқара құшақ ашпадың,
Аңқылдап жеткен көңілді ортайтып неге тастадың?!

Жеті қат жерге жетпей жатыр ма, жан Әке-ау,
Ботаңның мынау боздатып салған ащы әні?!
Өкпелімісің өмірге әлде әндеткен,
Беймаза мынау тірлікте тыным бар деп пе ең?!

Көміп кеткен соң, көз қырын бірі салмаған
Тірілерге әлде бар ма өкпең?!
Аждаһа-ажал суырған сәтте қылышын,
Аяулы Әкем, ерте үзілді-ау тым тынысың.

Мезгілсіз кеттің.
Мезгілің жетті оянар –
Ояншы, Әке!
Өлген жоқсың сен – тірісің!..

Жаратпай қалма «Жасықсың» деп сен – күрсінсем,
Арманым аз-ды – аймалап қазір бір сүйсең.
Өлеңімде де өмір сүріп сен жатырсың,
Тірісің, Әке!

...Асығыс келдім, аттанып барам асыға,
Жанымдағылардан жасымды сүртіп жасыра.
«Келер, - деп, - бүгін», жаутаңдап күтіп жатқанда
Кешірім ет сен – келе алмай қалсам басыңа!

Астана жаққа аттанып барам, Ақ Папам,
Әруағыңа тағзым етіп, қоштасам.
Кешірім ет сен – алыста жүріп, жол түспей,
Беймаза өмірде бір келуге уақыт таппасам.

Аттанып барам, асығыс болдым, әттеген,
Көкіректе қалды айтарым әлі көптеген...
Ақ Папам менің!
«Адам бол» деуші ең әрдайым,

Аман болсам тек, адам болуға серт берем!
1989 жыл, 11 маусым.
«Ескі Бейнеу» қорымы.

Әке!
Мені әлі күтіп жатсың ба,
Қабаты қалың қара жердің астында?!
Бағынатын баршамыз да пендеміз

Табынатын Тәңірі деген тақсырға.
Дүние – шолақ,
Өмір деген өтпелі,
Қанға тоймас қара жердің бөктері.

«Кісі болды» деп кінәлама, жан Әке,
«Басыма да көп келмейсің» деп мені.
Аспанымнан ақ сәулелі Күн шығып,
Таң атады, күн батады – тіршілік.

Жарық дүние жамалын тез көруге
Жанталасқан бір пендеміз құлшынып.

Қу тіршілік, қол да тие бермейді,
Ауыр жұмыс арқаңа жүк теңдейді.
Зиратыңа жиі келіп, басыңа
Құран оқып қайту қолдан келмейді.

Сондықтан да «Соқпай маған өтед» деп,
Сөге көрме «Ұмытып та кетед» деп.
Сәті түсіп, келдім, міне, басыңа,
Сен көрмеген немереңді жетектеп.

Немерең бұл – Еңлік деген борпаяқ,
Еріп келген қасымыздан қалмай-ақ.
Немерең бұл өзім қойған есімін,
Сен бар болсаң, қояр едің қандай ат?!

Қандай есім еншілер ең сен бұған?!
(Керегеңді қайтсем, Әке, кең қылам?!).
Үнсіз ғана жауап қатпай жатырсың,
Әкем менің – үнсіз қалған домбырам.

Азамат боп, атқа міндік ендігі,
Жігіт болдық, сезесің бе сен мұны?!
Қара балаң қайтты оқуын бітіріп,
«Қаламгер боп қалам, - дейді, - енді ұлы».

Қабағымды қайғы торлар сәл күлсем,
Қайран Әке, неғып үнсіз қалдың сен?!
Үнсіздікте өмір сүрер өлілер,
Үнсіз ғана қуандың сен, мен білсем.

Бейіттер көп белгісіз боп жоғалар,
Ал сен барсың – артыңда әзір бала бар...
...Андағайлап анадайдан қарсы алды
Әруақтар мекен еткен молалар.

Күн кешқұрым,
Күллі дүние тып-тымық,

Құлақтарын тіге қалған тік тұрып.
Өлі қала өстіп үнсіз тұрады,
Өмір жалған екендігін ұқтырып.
«Өлгеннен соң көмбеңдер, - деп, - тереңге»,

Өсиет сөз айтсам ба екен өлерде?!
Тірлігіме мың мәртебе тәубе айтып,
Тіс сақылдап, тітіркенді денем де.
Шіркін, дүние!

Тәттісің-ау, тәттісің,
Кім болжаған өлетін өз уақтысын?!
Арманда боп кете барар адамзат,
Алақанға қондырса да бақ құсын.

Сол өтпелі дүниені өкінбей,
Өткіздік пе қадір-сыйын кетірмей?!
Қайдам, Әке...
Жүріп өткен жолымның

Бұдыры жоқ – бетпақ қыздың бетіндей.
Тірлігінде пенде нені ойлайды,
Көкірек түбін көп Армандар жайлайды.
Өлген күні өшеді олар өзіңмен,

Тірі адамға сол қайғы!
Еһ, Әкешім!
Біз бір соны білдік пе,
Сұм дүниеде сұлу өмір сүрдік пе?!

Адам деген – келген қонақ екен ғой
Ажал деген жендеті бар тірлікке.
Қонақ екен келген төрт-бес күндікке,
Құрысыншы, бүйткен тірлік – тірлік пе?!.

...Өлер күні өмірімнің соңына
Өлеңіммен қойып кетем жыр-нүкте...
1994 жыл, 29 шілде.
«Ескі Бейнеу» қорымы.

Жырымды менің оқыңдар –
Ала бұлттардың арасында бір күн аунап,
Түстікке қайтса тырналар тобы тыраулап.
Аққулар аңсап айналып ұшса төбеден,

Алқара аспаннан ақ сезім толы жыр аулап.
Жырымды менің оқыңдар –
Көкала түйдек кеудемнен керуен көшкенде,
Тұнып бір қалған ауадай тымық кештерде.

Алғаусыз жанды тербеген алау-сағыныш
Арқадан соққан ақ самал болып ескенде.
Жырымды менің оқыңдар –
Бал-қайыңдардың бала-жел сипап шашынан,

Тар кеуделерде тал-қуаныштар тасыған;
Әр кеуделерде ән-қуаныштар тасыған,
Бар кеуделерде оянған сәтте ғашық-ән.
Жырымды менің оқыңдар –

Дала пейілімен иіген сәтте түз-анам,
Құшағын ашып, құрсауын жазса құз-аран.
Жидеден шапқан қақсауық қара домбыраның
Қайың тиегі қақ бөлінгенде ызадан.

Жырымды менің оқыңдар –
Көкірек толы қыстығып мұңмен көркеуде,
Жыларман болып, жынданар сәтің келгенде.
Шерлі көңілің сеніп ешкімге шешіле алмай,

Сенделген кезде шерменде болып, шерменде.
Ақиық болып жаралады ғой ақындар,
Көре алмайтұғын көкірегі түнек соқырлар
Орақ-тілімен ормандарды өртер отым бар,

Шыға алмай кеткен шоқтығы биік шоқым бар –
(Айтуға мұны хақым бар),
Жырымды менің оқыңдар!..
1990 жыл, 26 наурыз.

Біздің ұрпақ – бүгінді көрген ұрпақ,
Дүниеге дүбір боп келген ұрпақ,
Санатына ерлердің енген ұрпақ.
Сапырылысқан сан қилы кезде туып,

Садақаға жастығын берген ұрпақ.
Біздің ұрпақ – тағыдай тарпаң ұрпақ,
Жамалына қарайтын жан таңырқап.
Дала мінез, дария, дархан ұрпақ,

Екі ғасыр есігін еркін ашқан,
Еңкеймеген еліне қалқан ұрпақ.
Біздің ұрпақ – атылған асау ұрпақ,
(Қарт тарихтың қайла-тіл, қашауын тап!)

«Келер ұрпақ, не болар келешегің?»
Деп біз үшін кім енді бас ауыртад?!
Біздің ұрпақ – сәбидей аңқау ұрпақ,
Сәбиіңе сәл бұрыл, қартаң ұрпақ!

Мына сіздер секілді мықты ұрпақ бұл,
Және сіздер секілді жалтаң ұрпақ.
Тарпаң болып көргенбіз біз де қарғып,
Бір ғасырда бітпейтін сөзге қалдық.

Жалтаңдықты сіздерден үйренгенбіз,
Тарпаңдықты тағы да сізден алдық.
Біздің ұрпақ!
Несіне жалтаңдайсың?!

Заман жүгін зорықпай тартар қайсың?!
Жаманатын ағаның арқаламай,
Аманатын ананың айта алмайсың.
Сондықтан да жалтарма, біздің ұрпақ,

«..Арғымаққа оқ тиді
Қыл майқанның түбінен.
Аймадетке оқ тиді
Отыз екі омыртқаның буынынан.

Зырлап аққан қара қан
Тыйылмайды жонның уақ тамырдан.
...Сақ етер тиді саныма,
Сақсырым толды қаныма,

Жара бір қатты, жан тәтті,
Жара аузына қан қатты.
Жарықшылар жоқ па екен,
Жармай білте саларға?!

Жағдайсыз жаман қалып барамын,
Жанымда бір туғанның жоғынан..»

(Доспамбет жырау)
Бұл неткен күн, неткен күн?!
Бұзылып, шырқым кеткен күн.
Бұлағайдың күні бұрқырап,

Бұлт құрсаған көктен күн.
Бұғалық салып, бұлқынтып,
Бұздай әскер жеткен күн.
Бозторғайы даланың

Бұл-бұл ұшып кеткен күн.
Басымыздан бақ тепкен күн,
Бассыз билік өктем күн.
Бас имейтін ерлерді

Басыбайлы еткен күн.
Азаматтарды отқа айдап,
Ажал оғын сепкен күн.
Атаңа нәлет азғындар

Қынадай қырып кінәсіз,
Қырандар қыршын кеткен күн.
Сұрапыл сәтке тап келіп,
Сұраусыз ерлер шөккен күн.

Еркіндіктің басынан
Етікпенен тепкен күн.
Жағымпаз кілең шалдарым
Жамағатты сөккен күн.

Жапалақша жалбаңдап,
Жау жағына өткен күн.
«Қарақшы» деп қаралап,
Халыққа қаһар төккен күн.

Қайран, мынау Маңғыстау
Қайғыдан белі бүгіліп,
Қарадан, ханнан түңіліп,
Қап-қара боп кеткен күн.

Солай да-солай соры қайнап,
Сұмдықтың басы жеткен күн.
Барлығын бір күнде ұқтырды
Басымыздан өткен күн.

Қандастарыма қарата
Атылған арсыз оқ көрдім.
Айдаһар сынды араны
Аузынан шашқан шоқ көрдім.

Жер бауырлатқан жұртымды
Жендетті иттен жек көрдім.
Қанішерлердің ісіне
Қарайып қаным, кектендім.

Талайды бастан өткердім,
Талайға жақтас боп келдім.
«Өз халқына өкімет
Оқ атпайды» деп келдім.

Қырық жылға жетпес ғұмырда
Қиналып, талай от көрдім.
Бірақ та мұндай сұмдықты
Білсеңдер, бірінші рет көрдім.

Бұл не деген масқара!
Бұл не деген аспара!
Қайда қарап отыр бұл
Қалғымайтын Астана?!

Кімге құлақ салады
Кіл нән дөкей, бас қала?!
Ақиқатты жалаңаш
Асып тастап аспаға;

Арсыз билік ақырар
Аң секілді, жасқа да.
Кімге зарын айтады
Қызыл қарын жас бала?!

Ойнамайды озалдан
Тоқ баламен аш бала.
Қырылды ғой бейбіт ел,
Қыран-қала, жас қала.

Қан сасыған қаладан
Қашты кие, қашты ана.
Жаны күйген жұрт көрдім
Жан қиған жер жастана.

Ару көрдім ашынған,
Атқан оқ қып тасты ала.
Қару көрдім кезенген
Қарияға, жасқа да.

Жауқазындай жастарым
Жаны кірлеп, ластана;
Жасқа малшып жанарын,
Жаутаңдаған жасқана.

Қып-қызыл боп ұяттан
Қына біткен тасқа да;
Өрімталым өртенді
Өркен жайып бастала.

Өз балаңа жем болды,
Өзгеге емес, басқаға.
Қарғыс атқан күн болды
Қасіреті көп басқа да.

Бұрынғысы аз болды
Қазақ деген қасқаға!

Ай, мынау бір арсыз күн,
Аруақ атқан жалсыз күн.
Аспанды ала бұлт торлап,
Арайлап атқан таңсыз күн.

Қайғыны басқа шұлғанған,
Қара боран, қарсыз күн.
Қарсы тұра алмай, қансырап,
Қайратым қайтқан әлсіз күн.

Қасыңдағыға сенім жоқ,
Қарғыс атқан халсіз күн.
Қазақты қапы соқтырған
Қасиетсіз, қансыз күн.

Жалыны жоқ, жалты жоқ,
Жарығы жоқ, жансыз күн.
Жауырынымнан оқ тиіп,
Жабыны құшып, жал сүздім.

Қара қойы өлсе қайғырар
Қазағым бүгін қамсыз күн.
Қара қой құрлы құн жоқ па,
Қаһармандарда, қансыз күн?!

Қан төгілген алаңның
Қасіретін әлсіздің;
Қайтарар ма есесін
Қайталап келер сансыз күн?!

Қаранардай ерлерім
Қаршығасын ілген күн.
Қара үлектей шабынып,
Қайраты тасып, бүлген күн.

Қайтейін, бағы теріс кеп,
Қасірет бұлты төнген күн.
Қара жерге жаныштап,
Қатыгез жау күлген күн.

Қандықолдар құтырып,
Қаншық етек түрген күн.
Қара ниет жауыздар
Қанден болып үрген күн.

Қаздаң басып жүрген күн.
Қарай алмай халқына,
Қара жерге кірген күн.
Кімдердің кім екенін

Бір-ақ күнде білген күн.
Сын болды бұл батылға,
Мін болды бұл батырға.
Ақиқатты айту да

Оңай емес ақынға.
Жаңаөзенім жаншылды
Жатқа емес, жақынға.
Аманат қып Алланың

Берген жанын ақырда
Адам қию – айуандық,
Жоқ оған еш хақың да!
Өз қазағың өзіңді

Таптап, басып тақымға;
Шалып жатыр аяқтан
Шақырған боп ақылға:
«Қанқор жендет қанжарын

Қайрап алып, мақұл ма,
Тамағыңа тақасын –
Тырп етпе, - деп, - бақырма»...
Бұдан өткен сатқындық

Бола ма екен жақында?!
Ой, дүние-ай, өзегім,
Өрт болып сен лапылда!
Қолдан келер қайран жоқ,

Қор болдың-ау пақырға...
...Боздауым да бекер-ау,
Қозғауым да бекер-ау.
Жә-жә, жарар, жасыма,

Бұл күндер де өтер-ау.
Армандаған азат күн
Алтын таң боп жетер-ау.

Сонда мына сорлы елдің
Болар зары жеке дау.
Басын баққан талайлар
Батыр болып кетер-ау.

Көрерсің де тұрарсың,
Күн де өзгерер, көкем-ау!
Бақ пен сордың арасы
Қас пен көздей екі елі-ау.

Әлмисақтан дүниенің
Заңы осы екен-ау...
Күлкі болып қасыңа,
Күн туып тұр басыңа.

Жақсы күндер туады,
Жаңаөзенім, жасыма!
Мұңың әлі сейілер,
Мұнар бұлтың ашыла.

Тағзым етер талайлар,
Тарих жазып асыға.
«Қасиетті» деп бас иер
Қасіретті тасыңа.

Дала біткен жырлайды
Даңқыңды әлі асыра.
Бала біткен жаттайды
Есіміңді бас ұра.

Қаһарманым, берік бол,
Қайрала бер, ашыла!
Күнің әлі туады,
Күн сөнгенше жасыма!

Ар алдында – тазасың,
Дар алдында – дарасың.
Тарихыңды сен әлі
Тамған қанмен жазасың.

Талтаңдаған талайдың
Тәңір табар қазасын.
Алшаңдаған арсыздың

Алла берер жазасын!
Жалмаңдаған жендеттер
Жан-жағына қарасын.
Азат ұрпақ, алғы күн,

Тудырады данасын.
Орны-орнына қояды
Осы күннің таласын.
Қазағымның жадында

Қаһарман боп қаласың.
Бұла ұрпақ береді
Бұл күндердің бағасын.
Жасты бекер төккізбей,

Жатқа басты тепкізбей;
Бұл күндерді Құдайым
Тезірек тек өткізгей!
Тегін сыйын бермейді

Тектілерге тек біздей.
Күн жаманы кетеді,
Діл жаманын кеткізгей!
Жүректерге Жасаған

Жүйелі ой еккізгей!
Мейірім мен шапағат
Мелдектетіп төккізгей!
Иман гүлін, иншалла,

Ислам нұрын сепкізгей!
Құдіреті күшті кең Алла
Сол күндерге жеткізгей!
2011 жыл, 24 желтоқсан.

«Қаңтардың шілдесі» күйіп тұр,
Кеудеде запыран күйік тұр.
Қан жұтқан қараша қамығып,
Ызасын ішіне жиып тұр.

Биліктің ойында – бүлік тұр,
Мысқылдап, мұртынан күліп тұр.
Амалы таусылған, шарасыз
Азамат ерлерім сұлық тұр.

Қылт етсе, қанатын қиып тұр,
Үстіне жаласын үйіп тұр.
Мойнында – қарғысы халықтың,
Қойнына қорғасын тығып тұр.

Арсыздар аяғын сүйіп тұр,
Бұқара ұйқыда, бұйық тұр.
Еркіндік аңсаған ерлерге
Абақты ауылы тиіп тұр.

Суайттың сөзіне ел ұйып тұр,
Бура-бұлт бұршағын құйып тұр.
Құдыққа құлаған құлан-жұрт
Құлдықтың қамытын киіп тұр.

Ұлтымның рухы сынып тұр,
Жұртымның шашын жел жұлып тұр.
Қандықол жендетке жем болып,
Қазақтың діңкесі құрып тұр.

Биліктің иығы биік тұр,
Халыққа қабағын түйіп тұр.

Арнадан асатын дария
Әзірше уысқа сыйып тұр.
Іштегі ой іркіт боп тынып тұр,
Ал сыртта ақ боран ұлып тұр.

Қаңтардың қақаған аязы,
Қазақтың жігерін шынықтыр!
Сарайдың іргесі іріп тұр,
Сары тақ шайқалып, шіріп тұр.

Көзіне жас толған халықтың
Көңілінде көп сұрақ тұнып тұр.
Тым жақын қалды кез, тым жақын,
Әзірше жоқ бізге бір жақын.

Дүлейін төндірген дүниенің
Үрейін алатын үн жақын.
Кімді-кім білетін күн жақын,
Түндігін түретін жыл жақын.

Арасын ашатын келді кез –
Бағасын кім дұшпан, кім жақын.
Қайнаған ызаның қазаны
Қақпағын лақтырар күн жақын.

Қашаннан қастерлі ғұрып бұл –
Бір сойқан боларын біліп тұр:
Дауылдың алдында – тыныштық,
Дала да демін ап, тынып тұр.

Ауызда – ақ кісен, құлып тұр,
Кеудеде – кек кернеп, лық тұр...
Қазақтың көктемі туады!
Қазірше қаңтарым ұлып тұр...

2012 жыл, 31 қаңтар - 1 ақпан.
Ақтау қаласы.

(Табылды Досымовтың қазасына)
«Табыл өлді» дегенше, «дарын өлді» десеңші,
«Асқар тауың құлады, алып өлді» десеңші.
«Сабалы көл сарқылып, сарқырама тартылып,

Сағым басты сарыуайым сары белді» десеңші.
«Қазанатын сақтамай, қан құсатын қазаққа
Тажал өлім құрығы тағы келді» десеңші.
«Бұ дүниеде ешкімге бастырмаған кеудесін

Әзірейілдің ұлыңа әлі келді» десеңші.
Көзін жоқтап арланның, сөзін жоқтап тарланның,
Кезін жоқтап жалғанның, өзін жоқтап арманның;
Өлтіріп ап, артынан жылайтұғын өкініп,

Қазағыңның тағы да қапияда қалған күн.
Өлім ғана – өкініш.
Несі кетсін тірінің?!
Арманыңды жалғайды Абылдайын бір ұлың.

Айта да алмай ашылып, іште кетті қанша арман,
Арпалыспен өтті ғой сенің бүкіл ғұмырың.
Алшаң басып кірмейсің «КазГУград»-қақпаға,
Аралап сен жүрмейсің алма тұнған бақта да;

Арқырап бір келмейсің арда туған мінезбен,
Жарқырап бір күлмейсің жан сырыңды ақтара;
Журфак үшін жұлқынып шықпайсың ғой сен енді,
Жалаң қылыш секілді жалғыз шауып топқа да.

Атағы көп Адайдың «атаманы» секілді,
Ауылдастың ары үшін түстің талай отқа да.
Беу, Табылды, нар ағам, бізге сізді көру жоқ,
Алатауға ілініп әнің қалды тек қана.

Алматыдай шаһарды қимай кеткен әз басың
Атырау мен Жайықта сыймай кетті ноқтаға.

Айырбастамас алтын ең алмас қылыш сапыға,
Ақсұңқар құстың сойы едің, атына сай заты да.
Арыстан еді-ау Табылды, «Алашқа болман» дейтұғын,
Айрылып қалдық, қайтейін, қабыланымнан қапыда!

Қазасына ағаның қайран көңіл сенген жоқ.
Өзі өлгенмен, ақынның аманаты өлген жоқ.
Табылдының гитарын талай бала арқалар,
Тәнін оның көмгенмен, әнін ешкім көмген жоқ.

Баба-дала бас иер баға жетпес бард-ұлға,
Барлық ақын жыр арнар балап оны алтынға.
Әттең, біздің халықтың әлмисақтан салты осы –
Кем түсініп, кеш ұғар парасаттың парқын да.

Дара туған ұланға қажет емес даңқың да,
Махамбеттің жырындай маздап өткен нар тұлға.
Айналайын Ақжайық, ат салдырмай өтетін,
Адыра қалып барасың аршыланның артында.

Тар заманның шындығын тарих сыны сүзген-ау,
Келер ұрпақ кейінгі айтар түбі бізге дау:
Тайсойған мен Дендерден, нар жоғалған Нарыннан
Табылдының соқпағын талай ұрпақ іздер-ау!

Дүние деген – диірмен, дөңгеленіп, зулайды,
Адам деген – қу бұта, ажал жетсе, қурайды.
Тоқсан әйел тоқтаусыз толғатса да күні-түн,
Табылдыдай талантты енді қайтып тумайды!

Артындағы ініге бола білген ар-айбын,
Аласұрар ұрпақтар Табылды іздеп талай күн.
Алла сені алдыңнан жарылқасын, жан ағам,
Аршыланы Алаштың, Ақберені Адайдың!

2011 жыл, 1 қараша.
Ақтау.

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Раңы ырғалатын көктемінде.
Баялыш, жыңғыл тұнған байтағым-ай,
Боз жусан бой түзеген тептерінде.

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Асау күн, аялдамай, өткенің бе?!
Бұйратты, бұйырғынды белдер қайда,
Кетті ме кесір шалдың кетпенінде?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Керіліп күн күймесін жеккенінде –
Ерініп ерке бала мал өргізіп,
Басатын қара кемпір «жетпегірге».

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Қарттарым қазынасын төккенінде –
Қауқылдап баласына бата беріп,
«Қадамың құтты болсын!» деп келінге.

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Қол созған қоңыр күмбез көкте күнге.
Қой жайған құба жоным қымбат маған,
Мен үшін керегі жоқ Меккенің де.

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Жаныма Жасаған жыр еккенінде –
Түндігін қараша үйдің желпілдетіп,
Нөсерін нөпір жырдың сеппедім бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Белеске бесті мініп, беттедім де;
Қымсына қыздың қолын ұстатқызып,
Ең алғаш ынтық еткен отты ерінге.

Мекенім Сыңғырлаудың бөктерінде,
Қыз аулы – қырдың анау беткейінде.
Қылаңды қыр астынан тосып алып,
Алқынып, ақ бетінен өппедім бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Жайнаған жауқазыны көктемінде.
Талай күн таңға дейін сыр шертіскен
Қалқаның халін біліп кетпедім бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Мұң қалды көңілімнің кептерінде.
Сабылып жететұғын шақтар қайда,
Сағынып, шаршап, азап шеккенімде?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Аймалап самал бетті өпкенінде –
Алаңсыз асыр салып, ойнап-күлген
Алыстап, арзу күндер, кеткенің бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Ащыағар, ала көпір өткелінде.
Айдын көл, асу-асу белден өтіп,
Қырықтың қырқасына жеткенім бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Ақша бұлт ақбас шыңға шөккенінде –
Арудың желбіреген желегіндей
Арманым, азғана аял етпедің бе?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Арта алман өткен күнге өкпе мүлде.
Дүркіреп көшкенің бе, дүние жалған,
Алтынды айырбастап теп-тегінге?!

Ауылым Сыңғырлаудың бөктерінде,
Күй қалды домбыраның шектерінде.
Қайыптың тамағында қалған әндей
Ғайып-күн, бір қайрылмай кеткенің бе?!

Ой, дүние-ай!..
2012 жыл, 17, 19 ақпан.
Ақтау.

Мекке – бүкіл мұсылманның кие тұтар мекені,
Сол Меккеге ары таза жандар ғана жетеді.
Түркістанда нәпақасын жиыстырып көп жылдар,
Бір етікші қажылықты мақсат қыпты деседі.

Жиған қаржы жетті бір күн жол шығынын өтейтін,
Қажылыққа сапар тұрды дәл түбінде көкейдің.
«Иә, Жаратқан! Қолдай көрші, аз күннен соң мен-дағы
Мұсылмандық, - деп ойлады, - үлкен парыз өтеймін».

Тәңірімнің сыйы көп-ау, біз білмейтін сыры көп,
Барлық адам құрметтеуші ед «сыйлағанның құлы» боп.
Көршісі де Құдай деген пенделердің бірі еді,
Етікшіге мұңын шақты жол жүретін күні кеп.

Бар еді оның жалғыз ұлы – ғұмырының жалғасы,
Бір перзенті – бар қызығы, көңілінің арнасы.
Ауырыпты сол жалғызы, енді соны емдеуге
Қаржы сұрап келген екен құдайы көрші болғасын.

Етікші де көрді мұның мұңға батқан жанарын,
Көзді жұмып қарамады, білгеннен соң хабарын.
Қолдағысын берді досқа: «Перзент аман қалсын, - деп, -
Есен жүрсек, қажылыққа келер жылы барармын».

Дос көмегі көңілді емдеп, көрші егіліп жылады,
Мәрттігіне көршісінің тамсана бас ұрады.
Шын жүрекпен тілек айтып, медет тілеп Алладан,
Етікшінің құрбандығын ескеруін сұрады.

Айлар өтті, жалғыз ұлы аман қалып ажалдан,
Қуанып жүр ата-анасы, бар қайғыдан тазарған.
Бәлкім, бұл бір сыны болар Тәңірінің жіберген,
Бұл Алланың сынына тек шыдамдылар төзе алған.

болып алған қарт: «Не де болса, бұл алаудың соңында бір
жылауы болады-ау, қара дауыл мен қалың нөсерді шақырғандай
ғой мына жарықтық күннің райы!» деген болжамын күбірлеп
қойды.

Бос отырған адамның ойы шартарапты кезбей ме?! Алғаш
ауылдан Алматыға келгенде ат-нөпір мәшинелердің ырыл-
дырылынан құлағы тұнып, мазасы кететін. Әрі мына зәулім
үйлер де еңсесін басып, берекесін алатын. Құдай қосқан қосағы

өмірден өтіп, жалғыз ұлы қалаға алып келген сол кездері екі қолы
алдына сыймай, қаланың шуылынан күйі қашқан соң, қайтадан
елге тартып кетпекші болып бірнеше рет оқталған да еді. Баласы
көнбей қойды. «Онда сағынып отырған кіміңіз бар? Қартайған

шағыңызда жападан-жалғыз қалай өмір сүресіз?!» - деген...
«Расында, бұрынғыдай «Ел бар ғой» деп жүріп кететін кез емес.
Өзімен замандас, құрбы-құрдас шал-кемпірлердің қатары сиреп
кеткелі қашан! Жастар жағы болса, мына қиюы қашқан заманда

тұрмыспен жағаласып, күндерін зорға көріп жүр. Тіпті, асылында,
мұны онда кім сағына күтіп отыр дейсің?!»...
Осы бір соңғы мыстан-ой жүрегіне шаншудай қадалғалы көп
болды. Қайталап есіне түскен сайын дегбірі кетіп, жұрт арасында

отырып жетім қалғандай сезінеді өзін. «Артымда қалған жалғыз
тұяқ өзіңсің..» дейтін еді марқұм әкесі, «Жалғызым-ау, аман
болшы!.» деп кемсеңдейтін кейуана анасы. Енді, міне, өз ұлы
да: «Жалғыз қайтпексіз?!» - дейді! Неге жалғыз? Әкеден жалғыз

болғанымен, атадан жалғыз емес еді ғой?! Немере ағайын-туған,
нағашы-жиендер бар емес пе? Ал ұлы мен қызы, немерелері,
жиендері ше? Ендеше неге жалғыз болады?!.
Кеселді дерттей жабысып, жанын жегідей жеген осы жалмауыз

сауалдан құтыла алмай-ақ қойды-ау! Әлде адам қартайған сайын
уайымшыл, секемшіл бола бере ме, қалай?!
Әйтпесе «не ішем, не жеймін» дейтін емес. Құдайға шүкір,
ұлы жоғары қызметте. Жолдастарына сыйлы, елге абыройлы

көрінеді. Келіні Ирина да бетіне қарап көрген жоқ. Салқындау
болса да, бірқалыпты қарым-қатынасынан жаңылған емес. Енді не
жетпейді?!
Әйтеуір жүрегі құрғырды бір мазасыздық билеп алған.

шықпайды. Оған қоса туған жерін, елдегі қалған-құтқан жора-
жолдасты сағынады... Жалғызсырайды, жабығады... Бар ермегі,
бар айналдыратыны – демалыс күндері балабақшаға бармайтын
анау бейқам жүрген жаман немересі мен шеті-шегі, түбі жоқ ой

ғана!
Кейде осының бәрі ұлының мына тұрмысынан ба дейді.
Барлығы дайын, барлығы тап-тұйнақтай. Қолыңның ұшын
тигізетін бірдеңе болсашы!

Ұлымен де, келінімен де ашылып сөйлесетін күн некен-
саяқ. Таңның атысы, күннің батысы жұмыстан қолдары бір
босамайды. Қызметтерінен қолдары қалт етсе, «Анаумен кездесу
керек», «Мынаумен өткендегі шаруаны шешіп алу керек» деп,

мұрындарынан шаншылады да жүреді. Бір мылқау тірлік! Сонда
бұларға не жетпей барады, кімді асырай алмай әлек болуда?..
Үлкен немересі Сережа болса, оқуын Мәскеуде бітіріп, сонда
қызметте. Үй-жай, керек-жарақтың барлығымен әкесі қамтамасыз

етіп қойған. Онсыз да сирек келетін ол соңғы бір қатынағанда
лақтай ойнақтаған, сәндеп қойған қуыршақ сияқты мәскеулік
Наташа деген қызды әкеліп, таныстырып, «болашақ келіндерің»
дегендей қылып кеткен-ді. Жалпы көйлегі көк, уайымы жоқ.

Мыналардың жанталасып асырай алмай жүргендері анау жаман
боқташақ пен қаусаған шал ма сонда?!
Баяғыда ғой, өздері жас болғанда дүние де тапшы еді,
тұрмыс та ауыр еді. Бірақ «Анау жетпейді, мынау керек еді»

деп, болмашыға бастарын ауыртпайтын. Ішіп-жемі жеткілікті
болса, киім-кешегі бүтін болса, қандай да бір ауыр жұмысты
опыра істейтін, берген еңбекақыға күнін көріп қана қоймай,
ойын-сауықтан да қалмайтын. Ал бұлар өздері тойса да, көздері

тоймайтын болып алған ба дерсің... «Апырмай, тіпті ашкөзденіп,
боқ дүниеге құнығып бара жатқандай ма, қайтеді-ей?!» деп
күрсініп қойды қарт.
Осы ұлы сағынта, сарғайта дүниеге келгенде бұлар атойлап

тың игеріп жатқан-ды. Жаңадан құрылған совхоздың жерін
таспадай тіліп жүрген озат тракторшы еді Бектұр. «Көптен күткен
перзентің дүниеге келді!» дегенде алғашында абдырап қалған.
Әйелінің босанғанына таң қалғаннан емес, әрине. Той-томалақты

* * *
Бектұр колхоздағы жеті жылдықты тәмамдаған соң, аудан
орталығындағы орта мектеп-интернатта оқып жатқан. Екі
аралықтың шалғайлығынан ауылға тек каникулдарда ғана

келетін. Онда да колхозға азық-түлік, хат-хабар таситын дүкенші
не пошташының арбасына мінгесе кететін немесе ел жақтан
қатынаған кісілердің қыста ат-шанасына, жер қарайғанда ат-
арбасына жармасатын. Әкесімен сыйлас, көңілі жақын ағайынның

атқа мінгестіре кеткен кездері де болды.
Сол әупіріммен жеткен демалыс күндерінің дені кемпір-шалға
үй шаруасына жәрдемдесумен өтеді. Кешке қарай өз құрбыларымен
ауыл клубында ойын-сауық құратын, алтыбақан тебу, ақсүйек

ойнаудың қызығына бататын.
Сондай кештердің бірінде көңілді жастардың шетіне имене
келіп қосылған бойжеткенге көзі түсті. Мұндай жиындарда бұрын
көрінбеген қызға бозбалалық әуестікпен бірден көңіл аударған.

Ай сәулесінің жарығымен бет-әлпетін анық көре алмады. Бірақ
шырамытатын секілді.

тұра қойыңдар! - деген бозбала-бойжеткеннің жарқын дауыстары
естіліп те қалды.
«Аққағаз» деген атты қайталай түсті де, көз алдына ауылдың
шетін жанай ағатын Ащысудың жарқабағының етегін баса

жапырайып жататын ескі кепе, сол кепенің жазда көлеңкесінде,
көктем мен күзде күнгейінде тапжылмай отыратын дімкәс Бағила
кемпір, сол кепенің маңайында тұлымшағы желбіреп ойнап
жүретін қыз бала қылаң беріп өтті. Жаздыгүні таңертеңнен қара

кешке дейін Ащысуды шалпылдатып жататын ойын баласы
кезінде, өрістен қайтқан сиырлардың алды болып жаман кепеге
қарай өңмеңдей жүгіретін шаңырақ мүйіз қызыл қасқа сиырдың
тайыншадай бұзауын қораға қайырып, кіргізе алмай әлегі шыққан

сол қызға бірнеше мәрте көмектесекені де бар. Бір жолы арам
қатқыр қасқа бұзау аяғын басып кетіп, бір аптадай ақсаңдап
жүргені де есінде. Аяғын баса алмай, отырып қалғанда енесімен
шұрқырай табысып, аштан өліп бара жатқандай ашқарақтана еміп

алтыбақан тербелісінен күш алғандай бірте-бірте көтерілді де,
түнгі тынық ауада қалықтап тұрып қалды. Қыз-бозбаланың жарқын
даусы мен сыңғыр күлкісі де сап тиылып, барлығы әнге құлақ түре
ентелей түскен. Күнде айтылып, жиын-тойдың көркіне айналған

әннен гөрі оның айтушысына деген әуестік басым сияқты. Таза
кеудеден шыққан ашық дауыс әуелей көтеріліп, тыңдаушыларды
баурап барады.
Әдемі әннің құдіреті мен әсем дауыстың сиқыры билеп әкетіп,

алтыбақанның жайлы тербелісі Бектұрдың да шабытын оятып,
делебесін қоздырды. Бойына шымырлай тараған ән алпыс екі
тамырында асау қан болып ойнақ салды. Ән шарықтай барып,
құлдырай құйылғанда қошеметші жастардың елірген даусы түнгі

ауаны дүр сілкіндірген еді...
Бұдан кейін де Аққағаз бірнеше ән айтты. Екеуі қосылып та, бұл
өзінің жағымды қоңыр даусымен жеке де ән салды. Тыңдаушының
да, айтушының да айызы қанған тамаша түн болып еді-ау!..

Аққағазды Ерсайын екеуі үйіне шығарып салып келе жатып,
мардымды әңгімеге тарта алмады. Әртүрлі сауалдарға табиғи ұяң
мінезімен биязы ғана жауап қатып, қыз аса ашыла қоймады. Құрбы-
құрдастарының алдында әркез өзін еркін ұстайтын, үлкен-кішімен

бірдей әзіл жарастыра беретін Ерсайын қанша қаузағанымен, осы
бір қалпынан айныған жоқ. Бағанағы ән айтқандағы еркіндігі
сол алтыбақан басында қалып қойғандай. «Дегенмен, осы бір
ұяң бойжеткеннің бойында көзге көрінбес, өзі ішінде бұғаулап

ұстайтын, керек жерінде атойлап шығатын өжеттілік бар-ау... Ә,
дегенде бұл тосылып қалғанда, мына қыз өзіне деген сенімділікпен
қолайсыздықтың қамалын бұзып жіберді емес пе?! Ішкі дәті берік-
ау өзінің!» деп ой түйді Бектұр.

* * *
Екеуінің жарасуы сәл кейінірек, бір-біріне бойлары үйренісе
келе басталған... Күннің батуын тағатсыздана күтіп жүрген
қос іңкәр жүректің сағынышты қалауы болған жаздың сол бір

тамылжыған кештері-ай! Мал өрістен қайтып, күн батардағы елді
әбігерге түсіретін шақ өтіп, жұрт аяғы басылып, орынға отыратын
кез келер еді. Анда-санда қораға кірмей қалған малын қайырып, не
ойнап кеткен баласын іздеп шақырған дауыстар мен ара-тұра шәу

ете қалған иттердің үндері ғана осы мүлген тыныштықты бұзып
қояды. Үй ішіне алакеуім жарық беретін керәсін шаммен кешкі ас-
суын ішіп, үлкендер жағы аяқ-қолын созып, бір жадырай түседі.
«Ішіне ел қонған» желікті қыз-бозбала далаға шыға келгенде

мың-сан жұлдызы жымыңдаған қара-көк түсті аспан қол созымдай
жерде төбеңе төніп, күміс табақтай толған ай маңайды самаладай
қылып тұрар еді. Сонау қоңыр күзге дейін жасыл түктеніп, өңін
бермейтін көгалға құрылған алтыбақан басына жиналып жатқан

жастардың жарқын үндері мен сыңғыр күлкілері үйде жатқыза
ма?! Ынтыққан жас жүрек солай қарай асығады...
Сол асықтық, сол іңкәрлік екі жастың тағатын алып, қанат
бітіріп, араға уақыт сала қылаусыз таза сезімге айналған-ды...

* * *
Бектұр әкесі Жомарттың кіндігінен тараған бес ұлдан
жалғыз қалған тұяқ еді. Үш ағасы ел басына төнген нәубет –
ашаршылықтың құрбандығына жастай шалынып кете барды.

Өзінен екі жас үлкен ағасы Жалғас соғыстың алғашқы күндерінде-
ақ өз еркімен майданға аттанып, содан хабарсыз кетті.
Соғыс!.. Соғыс!..
Ә дегенде осы жалғыз ғана сұрқия сөз бойды тітіркендіріп,

жүректі суындырғаны болмаса... байыбына толық барып па?!
Оның артындағы қайғы-қасіреті, сұмдық-сұрқиялығы, зұлмат-
зұлымдығы туралы ойлап па?! Кейін уақыт өткен сайын осы
жексұрын жалғыз сөздің тұла бойдан ызғардай өтіп, жүректі

аяздай қаритынын біліп пе?!
Соғыстың басталғанына да үш айдан асып кетті. Майдан
жақтан ел құлағына жетіп жатқан хабарлардың ішінде көңілге
медеу тұтары жоқ. Елдің ұнжырғасы түсулі. Күн сайын дерлік

майданға аттанып жатқан азаматтар. Алғашқылардың бірі болып
аттанған Жалғастың кеткеніне де үш ай болды. «Н. деген қалада
әскер оқуын оқып жатырмыз, жақында соғысқа кіреміз» деген хаты
келген. Хал-жағдайының жақсы екенін, ауылды, ағайын-туысты

сағынғанын, Отан үшін қасық қандары қалғанша айқасатындарын
жазыпты. Туған-туыстың амандығын, елдің ахуалын тәптіштей
сұрап, әсіресе бұған кәрі ата-анасын қайта-қайта тапсырыпты...

* * *
Осылай өткенді оймен сүзген Бектұр қарт біраз тынығып алған
соң, ұйқыдан оянған Сашкаға сусын ішкізіп, киіндіріп, далаға
алып шықты. Бесін ауып кеткелі біраз уақыт болған. Аспанды

қою бұлт торлай бастапты. Алаулаған күн бұлттың артына
жасырынғанымен, жалынды демі басылмаған екен. Түсқайта
үйлерінен шыққан ұсақ-түйек балаларға Сашка да қосылған соң,
қарт бағанағы орнына жайғасты.

...Қоңыр күз өтіп, қараша басталғанда Бектұр да метірке
бойынша он сегізге толған. Майдан Мәскеу түбіне жетіп, қиян-
кескі ұрыстардың жүріп жатқанынан ел хабардар болып, жандарын
шүберекке түйіп отыр. Жалғастан сол күйі хат-хабар келмеді.

Жаратқаннан жәрдем сұрап, күбірлескен қарттар бұған үрейлі
көздерімен қарап қояды. Қай күні әскерге шақырту қағазының сап
ете түсерін кім білсін?!
Алдын-ала шақырған болуы керек, сол күні үйге Айтқабыл

молда, немере ағайыны Түгел аға, нағашысы Еркінбек әйелдерімен
келіпті. Соғыс жайын, күнделікті тұрмыс-тіршілікті сөз етісіп,
бұйырған кешкі астарын ішті, Құран оқып, бет сипасты. Әйелдер
жағы дастарханды шәйға жаңалап жатқанда, үй ішінде бір сәт

үнсіздік орнап, әркім өз ойымен болып кетті. Қидың шоғына
бұрқырай қайнаған шайды алдарына алған соң ауыр үнсіздікті
бұзан әкесі Бектұрға қарата:

сыпырып әкетіп жатыр. Әр үйдің ат тізгінін ұстарлары тегіс
кетуде. «Жалғыз-жарым» деп қарайтын түрлері жоқ. Сені де
қалдыруы неғайбыл, - деп еді, анасы байғұс кемсеңдей бастады.
Соғыста кеткендерін, ержеткен балаларын ойлап, басқа әйелдер де

әркім маңдайына жазылғанды көреді. Отан үшін жан берсе –
шейіт, әйтпесе, ажал жетсе – құс жастық, мамық төсекте жатып та
адам бұл дүниеден баз кешеді.

ішіндегілердің төрт көзі бұған түгел қадалғанда, басын қалай изеп
қойғанын да білмей қалды.

дайындалыңдар! – деп, Түгел ағасы көздері жасаурап, бір-бірінің
беттерінен сүйіп, құттықтасып жатқан әйелдерге қарады. Осы бір
абыр-сабырды пайдаланып, Бектұр далаға ата жөнелген...
* * *

Көп кешікпей Бектұрдың Түгел ағасы, Еркінбек нағашысы
бастаған топ көрші Жұмабектің үйіне құдалыққа барды. Осы
жамағайыны жетім кемпірді жеке қалдырмай, құдаларды өз
үйлерінде күтіп алған. Бағила кейуана Айтқабыл молдамен бірге

төрде бас құда-құдағи болып отырды. Бұрыннан бар салт-дәстүрге
сай жоралғылары жасалып, мүмкіндігіне қарай қалыңмалы мен
өлі-тірісі берілді. Әйелдер жағы қоржын ашысып, мәре-сәре
болысты. Әр үйден азаматы майданға аттанып, қамкөңіл болып

жүрген ағайынның қабағы бір сәтке ашылып, жадырағандай
болды. Көптен бері айтылмаған ән де айтылып, күй де шертілді.
Бектұрдың аяғын басып кететін баяғы қызыл қасқа бұзаудың бір
тұқымы арнайы сойылған екен. Соғыс басталғалы төрт түлікті

себепсіз союға тыйым салынып, қызылсырап отырған құда-
жекжаттар етке қарық болып қалды...
Құдалықтың келесі күнінде Аққағаздың ұзатуын жасаған соң-
ақ, аздаған жасауымен, сандық-көрпесімен көрші үйге – Жомарт

ақсақалдың шаңырағына келінді кіргізіп алды. Мұнда да бір ірі
қара сойылып, әжептәуір той болды. Айтқабыл молда шариғат
талаптарына сай екі жастың некесін қиып, неке суын ішкізді.
Күннің салқындығына қарамастан, алтыбақан құрылып, маздай

жанған оттың айналасында бозбала мен бойжеткендер түн ауғанша
ән шырқады, ақсүйек ойнады. Үлкендер батасын беріп, екі жастың
бақытты болуына дұға жасасты. Майданға кеткендерден жаманат
хабар әлі келмесе де, алакөңіл боп, сұм соғыстың зіл батпан

ауыртпалығы иығына түскен қабағы қатыңқы үлкен-кіші бір
серпіліп қалған...
Той тарқап, жұрт аяғы басылған соң осы құдалықтың
бастамашы тобы тағы бір бас қосып, онсыз да бала-шағасы көп

Ол кезде айналасында адам көп сияқты еді. Тың жерді игеруге
Кеңестер елінің түкпір-түкпірінен келген сан алуан жұрттың
ортасында болды. Тіпті түр-түсін көрмек түгілі, бұрын атын да
естімеген қаншама ұлт пен ұлыстың адамдары жүрді. Кейбір елге,

жерге сыймай жүрген елбұзарлар мен алаяқтар, әртүрлі себепппен
сотталып, жазасын өтеп келгендер, жатыпішерлер, маскүнемдер
мен жолбикелер сияқты қашқан-пысқандар болмаса, негізгі жұрт
Компартияның басшылығымен осында жиналып, тыңға түрен

салып жатқандар еді. Қым-қуат қайнаған еңбек ішінде жүрген
жас адамда, жастықтың буына мас адамда ол кезде туысқа деген
бауырмалдық сезім аздау болды ма, әлде ағайынның ала көзі мен
қаңқу сөзінен құтылғанына қуанды ма, әйтеуір елден алысырақ

кеткеніне аса қынжыла қоймаған. Себебі, жүрген ортасы да
думанды, жарының құшағы да ыстық, балалары да сүйкімді еді...
Бұл сол кезде еді... Енді қайда соның бәрі... көрген түстей болды
ма? Жанын жеген жалғыздыққа қалай душар болды?

Бектұр ақсақалдың ел жақта туған үлкен қызы Ғалия мектепті
бітірген соң, Новосібір қаласындағы техникалық институтқа
оқуға түскен. Сонда жүріп, оқу бітірер жылы зауытта істейтін
Максим деген жас инженермен отау құрды. Үш баласы бар. Алды

аяқтанып кеткен. Ғалия бұрын шешесі барда ауылға балаларын
ертіп, жылына бір рет жазғы демалысқа келіп кететін. Ол жиендері
өсіп кетті, әрі заман мынандай болып, олармен қарым-қатынас
та сиреп қалды. Анда-санда телефонмен қал-жағдай сұрасып

қояды. Алматыға келгелі өзі екі рет оларға барып қайтқан. Алайда
жиендерінің кішкентай кездеріндегідей емес, бұған аса жұғыса
қоймағаны, іш тартып бауырына кірмегені, тіпті «ит көрген ешкі
көзденіп» қалғаны көңіліне кірбің ұялатты. Қанына тартып, жат

болып кеткенін жүрегімен сезінді...
Жиенді қойшы, бөтен елдің баласы ғой, өз белінен шыққан,
Ғалия деп өзі атын қойған ерке қызының төлқұжатына Галина
Викторовна болып жазылып алғаны қарттың жанына батты.

Фамилиясын да күйеуінің тегіне өзгертіп алыпты... Сөйтіп, онсыз
да түрі шешесіне ұқсаған жирен шаш сары қызы аты-жөні де, тегі
де орыс болып шыға келген!
Негізі Ғалия өз атын Галя қылып өзгерткенімен, «Викторовна»

аралықта дүниеге келгендер мен өлген марқұмдарды тіркеп
әкететін орыс уәкіл әкесінен үш айлық мұның атын сұрағанда
«Бектұр» десе, әлгі антұрған қолындағы жорналына «Виктор»
деп жазып алған көрінеді. Қас қылғандай, сол жолы тазы ерткен

аңшыдай қасынан тастамайтын қазақ тілмәші да болмай қалған.
Сол уәкіл келесі келгенде ауыл молдасынан арабша тіл сындырған,
алайда латынша хат танымайтын әкесіне «Джумартов Виктор»
деген метіркені ұстатып кеткен екен...

Бектұр ол кезде қазаққа жат, құлаққа түрпідей тиетін осы
есімді елден жасырып, «Кәмелетке толғанда төлқұжатына азан
шақырып қойған атын жаздырамын» деп ойлайтын. Алайда бұл
кәмелетке толған шақта соғыс жүріп жатты да, мұның төлқұжатын

метірке бойынша жазып, оны қолына бір сәтке де ұстатқызбай,
өзін майданға алып жөнелді. Содан бері құжат бойынша Виктор,
соғыста да, кейін де жора-жолдастарының арасында Витя болып
кетті. Тек өз ауылында, ағайын арасында ғана Бектұр болатын...

* * *
Жау шапқыншылығына ұшыраған беларус хуторындағы үйіне
бомба түсіп, бүкіл жақыны мерт болған Надежда жалғыз қалған
екен. Аман қалған хутор тұрғындары босып, ішкі Ресейге бас

сауғалады. Қыздың медициналық училищеде алған білімі осы
арада іске асты. Шегінген әскерге қосылған бойжеткен санитарлық
бөлімнің жауынгері болып алған.
Жараланған талай сарбазды майдан даласынан алып шығып,

жауған оқтың астында қаймықпай жүретін осы қызға жауынгерлер
үлкен ілтипатпен қарайтын. Ынтық сезімге берілгендері де, бір
сәттік құштарлыққа бой алдырғысы келгендері де болды. Бірақ
осы бір ор қояндай ойнақтаған мінезді қыз олардың ешқайсысына

бой алдырмады. Сөйтіп жүріп, осы қыздың Бектұрға – қазақтың
қара баласына ықыласы ауды...
Оны майдан даласынан ауыр халде шинельмен сүйреп алып
шығып, медсанбатқа табыстаған Надя ұрыс біткен соң қайта

келіп, жағдайын білген. Алғашқы дәрігерлік көмек көрсетіліп,
қол-аяғындағы бомба жарықшалары алынып, дәкемен оралып
жатқан Бектұрдың басын көтеріп, аузына су тамызды... Қайратты
қара шашын тарамдап отырып, қылшылдаған жас жігіттің қаріп

болып жатқаны жүрегінде аяушылық сезімін оятып, көңіліне мұң
ұялатты... Басқа жаралы жауынгерлердің бірінің сұраған суын,
бірінің сұраған темекісін дегендей... беріп жүріп, бұған қайта-
қайта орала берген.

Ертесіне ауыр жараланғандармен бірге жауырын астынан кіріп,
тұрып қалған жарықшақты алу үшін Бектұрды тылдағы госпиталға
апаратындардың арасына медсанбат командирі Надежданы да
қосқан еді...

Жаратқанның тағдырға жазғаны деген осы емес пе?! Ауыр
жаралыларды апарғандардың ішінен Надежда Петровнаны
госпиталь басшылығы өздеріне алып қалды. Медициналық орташа
білімі бар адам майдан даласынан сарбаздарды алып шығу үшін

емес, ауыр жарақаттанғандарды емдейтін тылдағы мекеме үшін
аса қажет әрі қат көрінеді. Өз әрекеттерін нақты дәлелдермен
баянхатқа жазып, бекіткен басшылық Надежда келген әскери
бөлімге осындағы бір санитарды жіберді. Әскерде бұйрық

талқыланбайды, тек қана орындалады.
Екі жастың арасындағы алапат сезім жалыны осы кезде
тұтанды. Госпитальдың білдей медбикесі болып тағайындалған
Надежда Петровна майданнан өзі әкелген жауынгерлерге жиі

келетін, ерекше қамқорлық жасайтын.
Бектұр ротасын бастап шабуылға шыққан кезде жақын маңға
түсіп жарылған бомбадан кейін есін жинағанда, аузына су тамызып
отырған – осы бір сары қыз еді... Енді, міне, ота жасап, жауырын

астына қадалған бірнеше жарықшақты алған соң есіне келгенде –
қасында тағы да осы қыз отыр. Наркоздан кейін тілі аузына сыймай,
қаталап жатқанда су берген Надя бұған құтқарушы періштедей
көрінген... Талшыбықтай бұралған денесіне ақ халат киген,

иығынан төгілген қолаң шашы сап-сары алтындай толқынданып,
сол шаштан жұпар аңқып тұрған бойжеткен шынымен де хор
қызындай еді!
Жас адамға тән бойынан жігер есіп тұратын, сұңғақ бойлы,

сымдай тартылған, өжет те батыл қазақ капитанын бұл қыз алғы
шепте бірнеше рет кезіктірген. Әлі ешкімге жалынан ұстатпаған
тарпаң қыздың асау жүрегі сол кезде бүлк етті ме, кім білсін,
әйтеуір ауыр жарақаттанып жатқан жігітке деген аяушылық сезімі

Жарықшақтарды алған отадан кейін бір айдай уақыт өте
Бектұр өзі жүріп-тұратындай болды. Әрине, шапқылап кеткен
жоқ. Дегенмен, қылшылдаған жас ағза жылдам сауығып, оңала
бастады. Оның үстіне Надяның ыстық ықыласы мен қамқорлығы

да тез сауығуына ықпал еткендей...
Майданның дала поштасына жазған Аққағаздың хатын
осында жеткізіп берді. Ауыл-елдің, әке-шешесінің амандығын
жазыпты. «Жағдайымыз жақсы» депті... Ер-азаматы соғысқа

кетіп, тек қарттар мен әйелдер, шиеттей балалар қалған, бар
жиған-тергенін майданға жіберіп, өздері ашқұрсақ жүрген елде
қандай оңды жағдай болсын?! Оның шет-жағасын соғыстың
алғашқы айларында өзі де көріп қалды емес пе?! Келіншегінің ері

алаңдамасын дегені, намысқа шапқаны ғой. Қазақтың сол қандай
жағдай болмасын, «Құдайға шүкір, жақсы!» дейтін тәубешілдігі.
Енесі Бағила апа төсек тартып жатып қалған екен. «Осы қыстан
аман шығып, көктемге ілініп кетсе» деген. Жалғастан әлі хабар

жоқ көрінеді...
Аққағаздың хатты үлкен тебіреніспен жазғаны сөздерінен-
ақ білініп тұр, бірақ әдеттегі ибалығынан аспаған, «жаным-
күнім, сүйдім-күйдім» деген сөз жоқ. Өне бойы «Беке, сіз» деп

отырады. Бар болғаны: «..Бір Аллаға тапсырамын, жауды жеңіп,
елге аман-есен оралыңыздар! Бәріміз сіздерді сағындық, асыға
күтудеміз!» деп аяқтапты. Кеңестік пионер, кейін комсомол болса
да, Алланы аузынан тастамайтын болған келіншегінің бұрынғы

хаттарындағы сөздеріне күліп қоятын. Адамның қиналған кезде,
қысылған сәтте тек бір Жаратушысына жүгінетінін, Одан басқа
ешкімнің жәрдемінен үміттенбейтінін Бектұр жараланып, хал
үстінде жатқан кезінде бастан кешкен-ді. Сондықтан да бұл жолы

жымиған да жоқ...
Қолына қалам ұстайтын халге жеткен соң өзі де жауап хат жазды.
Қасындағы басқа біреуге жаздырып, үйдегілерді шошытқысы
келмеген. Жараланғаны, госпитальда жатқаны туралы айтқан

жоқ. Жауды өз ордасына қарай тықсырып бара жатқандарын,
көп кешікпей толық талқандайтындарын зор сеніммен білдірді.
Ел-жұртқа, баршасына амандық, төзімділік тіледі. Неге екенін,
Аққағазға бұрынғыдай тәтті сөздерін арнай алмады... ынта-

еді. Сондай тәтті, масаң ұйқы құшағында жатса да, Аққағаздың
жүзінде әлдебір мұң табы тұратын...
Госпитальда «мың бір түндегідей» бірінен бірі өткен
ғажайыпқа толы түндер, сол түндерді аңсай күткен күндер

сырғып өтіп жатты. Алты айға жуық жатып, емделіп шыққан
Бектұрды әскери медициналық комиссия қайтадан майданға
жібермеді. Жүрек тұсында бұршақтай темір қалып қойған. Оны
алу өте қауіпті екен. Кейінірек ірі қалалардағы маман дәрігерлер

алса болады. Әзірше оқыс оқиғаға ұшырамай, күтініп жүрсе,
өздігінен зияны тие қоймайды. Сондықтан саптан шығарып,
елге қайтармақшы болды. Тек жас офицердің бірнеше рет берген
өтініші бойынша, госпиталь тұрған поляк қаласындағы әскери

комендатураға қалдырылды. Осы жерде Надежда Петровнамен
некеге отырып, ресми түрде екеуі ерлі-зайыпты атанды...
* * *
Айнала демнің арасында алай-дүлей болды да кетті! Құтырған

жынды дауыл ағаштарды жұлмалап, ту-талақай қылды. Шегесінен
босаған үйлердің төбесіндегі қаңылтыр шатырларды сілкілеп,
даңғырлатып, қиямет-қайым басталып кеткендей болды. Ауладағы
балалар да, әр жердегі орындықта отырған адамдар да үйлеріне

қарай безіп барады. Аспанды қақ айырғандай шатыр-шұтыр етіп
найзағай ойнады.
Бектұр қарт селк етіп, орнынан тұрамын дегенше құлдыраңдап
Сашка да келіп қалды. Түрі әлем-тапырақ! Табиғаттың мына дүлей

мінезінен шошынып қалды ма деген... Көзінен аққан жасты онсыз
да шаң болған бетіне кір қолымен айғыздап тастапты. Бір нәрсеге
қатты абыржулы ма, әлде ашулы ма, көкшіл көздері шегірейіп
кетіпті.

(новелла)
Вокзал басы жан-жақтан келіп-кетіп, сапырылысқан ығы-жығы
адамға толы. Кеңес заманы келмеске кетіп, жаңа қоғамға бет алған
арадағы өтпелі кезеңде бүкіл ел «жабайы» нарыққа икемделіп,

жүріс-тұрысы көбейген. Күнкөріс қамымен «ала сөмке» арқалап,
Алматы мен ауыл арасын «шаң» қылып жүрген ағайын көп-ақ.
Халық ары-бері сығанша көшіп жүргендей...
Қазір Көкшетаудан Алматыға қатынайтын жолаушылар пойызы

келіп жетпекші. Перронға шыққан күтіп алушылар тұрмыстың
тапшылығына қарамастан, бейне бір тойға жиналғандай үстеріне
бар жақсысын киіп алыпты. Әркімнің өз күтіп жүргені бар-ау: әке-
шешесін, бала-шағасын, жора-жолдасын, сүйіктісін, бастығын...

тағысын-тағы... дегендей, тағатсыздана күтіп, отарбаның келер
жағына қайта-қайта қарағыштайды. Осыларға қарап отырып, Ерік
те біресе сағатына, біресе қолындағы тілдей жеделхатқа әлсін-
әлсін қарай береді. Келетін уақыты болса да, «Әлі де күте түссін»

дегендей пойыз да қарасын көрсететін түрі жоқ. Жүрегі алып-
ұшып, бір сағаттай ерте келіп, осынша уақытты зорға өткізген
жігіттің тағаты таусылды. Әлде көңіл шіркін жүйрік пе?!. Әйтеуір
сағат тілі тас байлап қойғандай әрең жылжиды. Әрбір минут

Әлия жүгіріп келді. Көз алдына әрі-бері желпіген хаттың кімнен
екенін оқымай-ақ, сыртындағы жазу таңбасынан біле қойды.
Маржандай тізіліп тұр. Әрине, содан! Ана қу қыз да бұл хаттың
жігіт үшін қаншалықты қымбат екенін білгендей, ойқастап жүр.

Хат қолына тиген соң дереу бөлмесіне келіп, апыл-ғұпыл,
бір деммен оқып шыққан. Оқып шықты да, істің мәнісіне толық
түсінбей қалып, тіпті өзіне-өзі сенбегендей қайта оқыды.
«Ерік, асылым! – депті Ләйлә әдеттегідей аман-саулықты сұрап

жазған соң, - мен саған өткенде жазған хатымда сыныптасым
Талғатқа ота жасалғанын, оған донор қаны керек болып, мен қан

бергенімді айтып едім ғой. Сол енді өзіме кесел болып жабысты!
Қанды дұрыс алмаған ба, әлде тағы басқа бір кемшіліктер болды ма,
әйтеуір «Жүрек тұсыңа қан ұйып қалыпты» деп шешті дәрігерлер.
Ертең маған ота жасамақшы. Операция ауыр болатын түрі бар...

«Денсаулығың шыдап, жүрегің көтере алса – ертең-ақ шапқылап
кетесің» дейді мамандар.
Жаным, сен қорықпай-ақ қой! Мен жеңіп шығымын! Бірақ
қайдан білейін, Алланың маңдайдағы тағдырға не жазғанын?

Саған айтпай-ақ қояйын деп едім, дәтім шыдамады. «Жаман
айтпай – жақсы жоқ» демекші, хат жазып білдірейін, ертеңгі күні
өзегі өкініштен өртенбесін» дедім. Арысым, маған сенші, екеуміз
қол ұстасып, қатар жүреміз әлі! Өмірдегі көп сынақтың бірі ғой,

жаным! «Бұл жүректі ине түгіл, найза-дағы түйреген» деп Мұқағали
ақын айпақшы, басқа салғанды көреміз де! Заманның ұсқыны
мынау, студент адамға жол жүру де оңай емес, оның үстіне қысқы
сессия басталып кетті ғой. Сондықтан «Көкшетауға келемін» деп

әуре болма, маған алаңдап, емтихандардан қалып қойма, жаным!
Тек сырттай көп дұға қылып, Жаратқаннан жәрдем сұрай гөр! Енді
қалғаны – бір Алланың жазуы мен себепші дәрігерлердің қолында
ғана. Әзірше, қош бол! Ләйләң».

Жүрегі шапқан аттай дүрсілдеп, кеудесін жарып жіберердей
болып, миы шыңылдап, көзі қарауытып кетті... жүрегі лоблыды
ма... Басы мең-зең болып, қолындағы хатқа тесіле түсіп, «...қош
бол! Ләйләң» деген сөздерді тоқтаусыз қайталай берген... Тосын

соққыдан мең-зең болып, неше күн дұрыс нәр татпағандықтан,
онсыз да бірде аш, бірде тоқ «жартықұрсақ» студент жігітің көзі
шүңірейіп, жағы суалып, қатты жүдеп кетті. Тапсырып жатқан
қысқы сессияның емтихандары да адыра қалған. Дайындық

тұрмақ, маңайындағылардың не айтып, не қойып жатқанын
байыптап түсінбестен бажырайып қарайды да қояды. Ары кетсе,
басын шұлғи салып, тезірек төсегіне қарай кетеді. Үш күн ішінде
Көкбазар жанындағы шағын мешітке бірнеше мәрте барып қайтты.

Құран оқу, сүннет бойынша құлшылық қылу, дұға жасау жайынан
хабары аз болса да, Жаратқанға өз білгенінше жалбарынумен
болды... Осы жолы жаратылған пенденің сондай әлсіз, Алланың
рахымына соншалықты мұқтаж екенін жүрегімен сезінген...

еді, жігерлендіретіндей, намысын қайрайтындай етіп жазшы,
айналайын! Қол жетпес жарығымды сөйтіп оятшы..».
Хатты қайта-қайта оқып шығып, көкейін торлап алған күдік
пен ауыр ойдың қара бұлты сейіліп, көкжиектен үміт пен бақыт

нұры жарқ етті! Еңсесін езген зіл біраз жеңілдегендей болып,
балконға шықты. Ақ қарлы қаңтардың шыңылтыр аязды саф таза
ауасымен көкірегін толтыра дем алды. Ұзағырақ тұрды. Бойы да
сергіп, санасы да ашылып қалған. Ішке кіріп, жаңағы хатты тағы

бір оқып алды да, үстелге отырды. Көз алдында ес-түссіз жатқан
Ләйләсі... Соған сөйлеп отыр... Жүрегін жарып шыққан сөздер ақ
қағаз бетіне төгіліп жатыр...
«Ләйлә, бақытым, бұл – мен ғой, Ерігің! Сен мені естіп

жатырмысың? Ендеше неге көзіңді ашпайсың? Ашшы, жаным,
көзіңді, қарашы маған! Қарашы мына кең, жарық дүниеге! Мына
өмір қандай тамаша десеңші!
Ләйләм-ау, мұның қалай, неге оянбайсың? Әлде қиындыққа

төзбей, күйреп қалғаның ба? Сен мұндай емес едің ғой! Мен
сүйетін Ләйлә мұндай емес еді!
Мүмкін тағдырыңа өкпелеген түрің шығар? Мүмкін... Жоқ! Сен
мықтысың, жаным! Сен бұл сынаққа төтеп беріп, осы қиындықты

жеңіп шықтың, әлі талай жеңімпаз боласың! Өйткені, сен Өмірді
сүйесің ғой! Өмірді сүйген адам ғана ол үшін күресе алады. Есіңде
ме, екеуміз осы тақырыпта ой бөлісіп, талай кешті өткізуші едік.
Сен сонда бақытты болғың келетінін, арман-мақсатыңа жету

үшін қандай қиындық болса да жеңетініңді айтушы едің. Бұл
сынақ – өмірде болатын көп кедергінің бірі емес пе?! «Қандай асу
болса да, бірге асамыз, қандай жеңіске болса да бірге жетеміз»
деуші едік қой! Ал сен мені жалғыз тастап, орта жолдан кері

қайтпақшысың ба? Сол кештерде айтылған сөздердің бәрі жалаң,
жалған сөз болғаны ма? Жоқ, сен ондай адам емессің! Гүлдей нәзік
болғаныңмен, болаттай беріксің ғой, жаным! Мен саған сенемін,
бір Аллаға тапсырамын! Екеуміз бір жеңісті есебімізге жазып,

өмір жолымен ары қарай кетеміз.
«..Өкінбе, өкпелеме, бүгініңе,
Өмір, өмір, болмайды түңілуге!
Жалғыз сені жазған жоқ сүрінуге,

Тағдыр – тұман, уатылып тас шыдам,
Келген кезде қаның басқа шапшыған
«Бауырым» деп сенетінің сүйемей,
Қолдайды екен бір бейтаныс жақсы жан.

Солай, жаным!
Күрделі бұл әлемде
Күнің де бар зар болатын сәлемге.
Күншілдердің қабырғасын қаусатып,

Күшті болсаң, өзіңді-өзің дәлелде!
...Ақиқаттың жеңетінін дәлелде!

(цикл)
«Арша ап жүрмін, ендеше, арша ап жүрмін,
Көтере алмай аршамды, шаршап жүрмін..».
Көкейімнен кетпейді осы бір ән,

Анашым-ау, мен сені аңсап жүрмін.
Арманымды айтамын жыр-дастанға,
Көзім талды қараумен нұрлы аспанға.
Сені ойлаймын үйде де, түзде де әркез,

Сені ойлаймын біреумен сырласқанда.
Сені ойлаумен ой-санам азбады ма?!
Өтіп кетті-ау сүреңсіз жаз да мына.
Аңсағанмен, жоқсың сен, шаршағанмен,

Амал бар ма жазмыштың жазғанына?!.
Сендегі арман ұлы еді, биік еді,
Жалғыз ұлды ерекше сүйіп едің.
Аласұрып мен қалдым жағалауда,

Ғұмырыңды бір маған қиып едің.
Оянамын ойлаумен күнде өзіңді,
Қиял қуған жанымнан түн безінді.

Тірлікте тәрк етердей аспан, айды,
Жүрекке – мұң, түскенде басқа – қайғы
Ағайының лақтырып тастаса да,
Алла сені лақтырып тастамайды.

Туысқандар, сондықтан ұғыныңдар,
Өткенің бар, ертеңің, бүгінің бар.
Шапанына шайтанның оранғанша,
Қолтығына Алланың тығылыңдар!

Әділдік пен адалдықты жақтаған,
Мәңгі ұйқыда жатырмысың, ақ бабам?!
Ерлігіңді, өрлігіңді ұран қып,
Келер күнге, болашаққа ап барам!

Ар-намысқа қорған болған, сақтаған,
Сенің жолың, қасиетің – бақ маған.
Өзге дүние ашылғандай болды шын –
Бейітіңе енген сәтте қақпадан.

Ғұмыр кешкен еркіндіктің қамы үшін,
Сол дәуірден естілгендей таныс үн.
Арыстандай арпалысып, алысып,
Тыным тауып жатырмысың, арысым?!

Табаныңа шөңге кіріп, сыз өтіп,
Ел үмітін Хақ жолына түзетіп;
Ұрпағыңның тыныштығын, бірлігін
Әруағыңмен жатырмысың күзетіп?!

Іздеп келген ұрпағыңды ұғарсың,
Сенен асқақ емес маған құзар шың.
Басыңа кеп, басымды иіп тұрғанда,
Қабіріңде аунап түскен шығарсың,

Аян беріп, ғайыптан тіл қата гөр,
Ақ жолыма, бақ жолыма бата бер!
Дүниенің дауылынан ыққанда,
Қорғаным боп, орманым боп жата бер!..

Тауда сұлу атушы еді құба таң,
Жастығымды енді кімнен сұратам?!.
Тау секілді ештеңеден ықпайтын,
Тау мінезді адамдарды ұнатам.

Қыздары да өжет еді, өр еді,
Таудай алып арманына сенеді.
Пенделерден жалыққанда, тау қызы,
Асқақ тұрған сені көргім келеді.

Қыз Жібектей хас асылдың сынығы-ай,
Тау суындай жанарыңның тұнығы-ай!
Еркелігің қайда кеткен баяғы,
Ырық бермей кетті ме өмір құрығы-ай?!

Сұлулығың талай жанды таң қылып,
Пенделерге миығыңнан паң күліп;
Сен құлпырып жүре берші, тау қызы,
Таудың жасыл аршасындай мәңгілік!

Ішке бүккен сырымды айтып өлеңім,
Ұлы өмірдің көшіне еріп жөнедім.
Ел ішінен, көп ішінен елеңдеп,
Таудың қызы, сені іздеумен келемін...

...Әнің қандай, сендегі дауыс қандай,
Бұлбұл үннің дауысы ауысқандай.
Саған ынтық мендегі періште-күй,
Төзімімді сарқылтып, тауысқандай.

Армандарды арманға жалғаған үн,
Сұлулыққа сендегі таң қаламын.
Шуақ төгер, бойыма қуат берер
Ән көгінде асқақтап самғағаның!

От-жанардың сендегі жарқылын-ай,
Төзім бітті мендегі сарқылып-ай...
Ұмтыламын өзіңе, ынтығамын,
Қол жетпейтін көктегі жарқыным-ай!

Жүрегіңе жете ме жүректегі үн,
Алғаш сені көргенде дір еткемін.
Жүрегіммен, жаныммен қалаймын мен
Қысқа ғұмыр өзіңмен бір өткенін...

Сарыағашым-ай – сағынышымның ордасы!
Сапарға шықсам, өзіңсің маған жол басы.
«Жалт етіп бір сәт көрінбей кетті» деме сен,
Ұлыңа деген үміттің гүлі солмасын!

Алыста жүрсем, ойымнан бір сәт шығарман,
Өзіңе деген сағынышымды ел ұғар ма?!
Ақ желкен-арман – болашағыма жетелер,
Аруың болып қалып барады бір арман.

Сол арман менің жүрегімдегі әнді әлдилер,
Елітіп әнге, арайлап атқан таң билер.
Көңілімнің қақ төрінен алған орныңды
Толтыра алмайды астанадағы сәнді үйлер!

Сарыағашым-ай!..
Сағынышым-ай!...
1991 жыл.

Кеудемдегі аспан, таулар, қырқа үнін
Құлағыңа жеткізгенде бір таңың;
Білгің келсе өмірім мен өзімді,
Өлеңіме үңілерсің, ұрпағым!

Аспан қандай әдемі, шұғылалы!
Әдемірек әні де бүгін әрі.
Он жетінің көктемі-ай!
Дүниені

Аққулардың тілінде ұғынады.
Аққу жұбы жарасып ән салады,
Еркелігін айтады, жар салады.
Он жетінің жырларын оқиды кеп,

Дәптерімді ақтарып таң самалы.
Жанарында жап-жасыл көл тіреген,
Қандай қайың, қарашы, мөлдіреген!
Егер өзің сұрасаң,

Оны да мен
Саған ғашық екен деп сендірер ем.
Келбетіңе көз тастап, бір күлімдеп,
Сыр сақтайды ару Күн кірпігінде.

Жәудірейді тұп-тұнық, шын сезімдер
Барша гүлдің балауса бүртігінде.
Арман мұнша алауын жағып па екен –
Он жетінің арайы анық бөтен.

Жаутаңдаған құралай жанарынан
Мөлт-мөлт еткен тамшы боп тамып кетем...

Қос бұрымын арқаға қыр сұлатып,
Шолпы болар гүлдері бүршік атып.
Шабарманы шабыттың желігеді,
Ауылынан жүректің жыр сұратып.

Өн бойында бір сезім тасығандай,
Дүние тұр
Жылауға жасы қалмай –
Елжірейді әйтеуір көкірегінде

Басталғанын жаңа әннің жасыра алмай.
Құстар анау – бейкүнә сағыныштан
Жарылардай жүрегі алып-ұшқан.
Тыңдашы өзің, әдемі әуенінде

Тазалық бар көктемге табынысқан.
Кете алмайтын елтімей нұрына ешкім,
Түрі қандай сүйкімді жылы кештің!
Осы бақта қалсам ба таң атқанша,

Алматы ма, Ақтөбе ме, Ақтау ма –
Болғанымен бәрі лайық мақтауға,
Жылтыраққа жүгінбейтін жүрегім
Сағынышын саған ғана сақтауда.

Менің жалғыз махаббатым сен едің,
Көңіліме көшіп байтақ көлемің:
Қиянда да сенің ауаң – тынысым,
Қиялда да сенің әнің – демеуім.

Ұмыттырған ауыр жүгін мың күннің,
Әр кез сенің құшағыңа ұмтылдым.

* * *
Ауылға кетем,
Алматы мүлде шаршатты.
Шаршатты мүлде, жаныма жарық аңсатты.

Сәулесін Күннің жасырып барлық тірлігі,
Күндерім түн боп қанша ақты!
Астана үсті – түнерген тұман, көк тұман,
Тұман кешкен жұрт жатады етіп жоқты ұран.

Жанымның алып толқыны алыс аса алмай,
Жағаға барып соқтығам.
Жағадан әрі, шалғайға жету – бір арман,
Шалғыным қайда, шаттықтан шөгіп тұрар маң?

Топыраққа да табаным тимей, тас жолда
Күн кешіп жүрмін жыларман.
Тартпайды тау да, тұлдыр даланы сағындым,
Сағындым биін сағымның.

Бойымнан биік аспанды ғана көрсем ғой,
Аспанды ғана –
Тұңғиығындай жанымның.
Далаға қайтам, даланың таңын сағындым,

Көзіменен-ақ аймалай алар бәрін Күн.
Жолында ешкім тұрмайтын ерке самалы –
Алақаны еді таңымның.
Қайтамын елге,

Даланың нәзік гүлдері
Жүрегімде өсіп жүр менің –
Алматыдағы тұман оранған тірлігім
Түнек боп содан жүргені...

«Айтайын ба, айтпайын ба» дегендей аз-кем ойланды да: - Мен..,
Мен – Сенмін, – деді.

түстен, «Менмін» деп өзеуреген Өзімнен тезірек қашып құтылу
үшін оянып-ақ кеткім келді. Бірақ онымнан түк шықпады.

қара, аяғым, қолым, басым – бәрі адамдікі. Ал адам ешқандай
фигураға жатпайды.

және Қарынсың! Басқа ештеңе де! Осыны айтты да, Әлдене
бұрынғысынан да биікке көтеріле берді. Меңірейіп орнымда
отырып қалдым. Бағанағыдай емес, сасық иісті де сезбейтін
секілдімін. Ояна келсем, қара терге түсіп жатыр екенмін.

«Е, е, түс – түлкінің боғы ғой» деп, өзімді өзім жұбатқан
болдым да, сергімек оймен есіктің алдына шықтым. Хош иісті
саумал ауаны көкірек кере сіміріп, көк жүзіне үңілдім.
Кенет!.. О, тоба! Ақша бұлттардың арасында жаңа ғана түсімде

көрген Әлдене ұшып бара жатыр екен...
1994 жыл, желтоқсан.
Алматы.

онша елең етпеп еді, ерте көктемде арық бойында арқандаулы
тұрған ала сиыры қолды болғалы белгісіз баукеспелерге
сырттай кіжініп, іштей тістеніп, күйіп-пісіп-ақ жүр. Құр кіжініп,
тістенгенмен, іс өнуші ме еді, күймек түгілі, клуб құсап өртеніп

қарап жүріп, айдаладағы комиссия іздей ме сенің малыңды?
Милиция болса, бір жөн... Адам деген де ойланбай сөйлей береді
екен-ау, – деп кейіді балпиған қарнын құшақтап отырған бұжыр бет
шой қара әлдебір замандарда аппақ болған, қазіргі түсін жан айыра

алмас жаялықтай шаршымен шықшыт-шүйдесінің терін түгел
сүртіп шығып. Боз қылшығы аралас қалың қасы жиі ысылғаннан
жиди бастаған тіс щеткасынша түйтеленіп кетіпті. Біреу арқасына
бір шелек су шашып жібергендей әбден дымданған көйлегі

денесіне жабысып қалған. Бұл – Мақаштың қоралас қоңсысы, одан
он шақты жас үлкен Құлжабай деген кісі.

Көкесінің сөзін түзетіп, көп білетіндігін көрсетіп отырған
үшінші адам – қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Әріпбек.
Ішіндегі ең жасы да осы. Той-томалақтарда «Отыздан асып
барамын» деген әнге ынты-шынтысымен беріле билейтіннің бірі.

Осындағы орталау мектептің бар оқуын тауысып, сосын көрші
ауылда екі жыл білімін жетілдіріп, одан әрі облыс орталығындағы
белгілі институтқа төрт жылын беріп, етектей дипломымен елге
оралған білікті маман. Талтүсте топырағына кәртөшке көмсең,

пісіп қалатын оңтүстіктің қайнаған ыстығында да қараймай
жүрген қайран азамат. Қауындай басынан қазандай қалпағын еш
тастамаса, қылқиған мойнын жібек бөкебаймен қылғындыра орап
алса, қара жұмыстан қашқақтап, мектеп пен үй арасын ғана жол

қырғын боп еді ғой, «Комиссия сол дауды біржола шешіп беруге
келе жатқан шығар» десеңдер, көкейге қонар еді, – деді Құлжабай
шамалы самал соғар ма екен деген үмітпен еңсесін тіктей отырып.
Бірақ аптаптың аңызағынан басқа леп білінген жоқ.

газет жазды, облыстық теледидар «Судан шыққан шу» деген
жиырма минуттық хабар жасады. Не өзгерді? Түк те. Ешкім ештеңе
шешкен жоқ. Сол таласқанымыз – әлі таласқан. Содан бері былқ
етпеген басшылар енді елді естеріне алып, есіркеп, адам жібере

ауылдың адамдары-ақ түн жамыла тышқанша тасып, тып-типыл
етті. Ендігі тұрысы мынау – сона-а-ау сойқан соғыстан қалған
ежелгі ескерткішке ұқсап. Жанынан қараңғы түгілі, күн жарықта
өтуге қорқасың. Бұ жарықтық көктен жай түсіп, жайраған жоқ қой,

неге өртке кінәлілер анықталып, айып тартпады? Әлде комиссия
осыны тексеруге келе жатыр ма?
Мақаштың бұл сөзіне серіктері жауап беріп те үлгерген жоқ:

іле өтіп бара жатқан Келесбай екен. Сабан қалпағын көзіне
түсіре киіп, басын қисайта күлімсіреп тұр. – Мемлекеттік мәселе
шешетіндей шұқшиып қапсыңдар ғой өздерің! Абайлаңдар-әй,
өмірі пайдаланып көрмеген миларыңа артық салмақ түсіріп,

ақтарып алып жүрмеңдер. – Құлжабайдың әйелі өз руынан
болғасын, оған қалжыңдай беретін әдетіне басып: – Ойбай, Қабан
жездемнің қабағы тіптен түсіп кетіпті ғой, тегі, – деді қутыңдап.

отырсың ба? Онда жүр шабыққа! Менің мақтамның арамшөбі
әлі жатыр оталмай! Тынбай бір апта тыпырласаң, ана қарның
пышақпен қырғандай сылынып түспесе, атымды басқа қой! Әй,
бірақ сен енді сол қарныңды да қимайтын шығарсың.

сен едің! – деді Құлжабай тыжырынып. Ырсылдап-күрсілдеп,
орнынан тұру үшін басқа таяныш құрып қалғандай таяқтай
Әріпбекке сүйеніп еді, тәлтіректеп, екеуі бірдей құлай жаздап,
әупіріммен әрең тіктелді. – Не ісінде, не сөзінде бір пәтуа жоқ

осы кеңкелестің, – деді сосын жолдың арғы бетіндегі біреулермен
әзілдесе ұзай берген Келесбайдың соңынан қарап тұрып. – Ақыры
«Атымды басқа қой» деді ме, ендеше Келесбай емес, Кеңкелесбай
деп қояр едім мұның атын!

Түстіктің текеметтей теп-тегіс даласында шашылған малташа
шашау жайғасқан жүз шақты үйлі шағын ауылды әжептәуір

Басқалар таласпай-тармаспай, ағайынға тән ауызбіршілікпен
тып-тыныш қана ауыл басына бір-бір атадан бөліп алса,
«Прогресс» халқы тарихи таңдау жасай алмай, тағы мүдірді.
Байқаса, бұл ауылда ел мен жерге аянбай еңбек сіңірген аяулы

ақсақал екеу екен. Біріншісі – осы совхоз алғаш құрылған сонау
алапат жылдары ат үстінен түспей жүріп ел басқарған, соғыстан
кейінгі уақытта да қаншама жыл аудандық, облыстық, тіпті
республикалық жиылыстардың делегаты боп сайланған Жақып

ата. Екіншісі – Отан соғысының ардагері, қияпат қырғыннан
қырық бесінші жылы жеңіспен оралған соң, еңбек майданында да
ерекше көзге түсіп, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған
Сәду ата. Қай-қайсысы да қадір-құрметке әбден лайық. Рас, қазір

екеуі де бұ дүниеде жоқ. Алайда осы ауылдағы қазақтардың басым
бөлігі – осы екі шалдың жақын-жуықтары, ағайын-руластары. Енді
бұлардың әрқайсысы ауылға өз аталарының есімін әперу үшін
жанталасты. «Әй, «Жаман теке сүзіскек» деген, қоқаңдаса бермей,

қойсаңдаршы, түге! Әлдеқашан сүйегі қурап қалған шалдардың
аруағын күңірентпей... Ардан безгендер-ау, Жәкең мен Сәкең –
бір бәйтеректің қос бұтағы емес пе, неменеге таласасыңдар?!»
деген бірлі-жарым білікті ақсақалдардың сөзін елең қылған ешкім

болмады.
У-шу, даңғаза-дабырадан еш нәтиже шықпаған соң, даулы
мәселе дауысқа салынды. Бұл – «Прогресстегі» алғашқы һәм
ақырғы демократиялық сайлау еді. Ауылда шынымен Жақып

шалдың туыстары көбірек пе, әлде бейтарап сайлаушылардың
дені солардың сойылын соғуды құп көрді ме, әлде олармен алдын-
ала жасырын келіссөздер жүргізілді ме, кім білсін, әйтеуір сәл
ғана басымдықпен Жәкеңнің жақтастары жеңіп шықты. Сөйтіп,

ауыл «Жақып ата» аталды. Бірақ аталарының кандидатурасы
өтпей қалғанына қатты намыстанған, сайлау қорытындысын
«әділ емес» деп таныған Сәкеңнің ағайындары аналарға ерегесіп,
ауылдың атын әдейі бұрынғыша (қазақша «Піргіресс» деп) атауды

жалғастыра берді.
Рас, мойындау керек, «Жақып ата» – ұлттық құрамы жөнінен әлі
де ұятқа қалып келе жатқан ауылдардың бірі. Мұнда қазақтан басқа
ұлт өкілдері емге әрең табылады. Үш-төрт өзбек, екі-үш орыс, бір-

қайта жер бергеніміздің өзіне рахмет айтсын! – деді Келесбай
айғайлап. – Түні бойы есекпен жүгері, жоңышқа ұрлап, күндіз
шалқасынан түсіп, ұйқыны соғатын оңбағанды ауылдан баяғыда
қуып шығу керек еді!

орынбасары Бақтыбай Қожабеков мазасыз оқушылардың
шуылынан шаршаған орта мектептің мұғаліміндей қабағын
шытып, қаламымен үстелді тықылдатты. – Қалай болғанда да,
Қазақстанның әрбір азаматының, ұлты мен діни нанымына

қарамастан,
құқығы
бірдей
екені

Атазаңымызда
атап
көрсетілген. Сіз не, Конституцияға қарсысыз ба? Дағаев
мырзаның сіздердікімен бірдей жерге ие болуға хақысы бар

шығар?!
Келесбай тағы бірдеме демекші еді, жанында отырғандар
жеңінен жұлқып, етегінен тартып, екпінін басты.

не деген батпан құйрық, а? – Берденнің даусы қатқыл шықты. –
Дабай, сол Сапаровтың 5 сотығын аламыз да, Дағаевтің меншігіне
қосамыз. Сонда екеуі теңеледі. Жерлері де қатар жатыр екен, тіпті
тамаша!