Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Құл-Мұхаммед М., төраға
Досжан А., төрағаның орынбасары
Асқаров Ә., жауапты хатшы
Қоғамдық кеңестің мүшелері:

Абдрахманов С.
Аяған Б.
Әбусейітова М.
Әйтімова Б.

Әлімбай Н.
Әуезов М.
Базылхан Н.
Байпақов К.

Биекенов К.
Бурханов К.
Ертісбаев Е.
Кенжеғозин М.

Қасқабасов С.
Нысанбаев Ә.
Өмірбеков Б.
Салғара Қ.

Сариева Р.
Сейдімбек А.
Сұлтанов Қ.
Таймағамбетов Ж.

Тұяқбаева Б.
Хұсайынов К.
«Мәдени мұра»
мемлекеттік бағдарламасын

іске асыру жөніндегі
қоғамдық кеңестің құрамы

жүз томдық
Батырлар жыры
45 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-527-4 (т. 45)
© Әдебиет және өнер институты, 2007

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарлама аясында жарияланып
жатқан «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басы­

лымын әзірлеп, жарыққа шығаруды одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін жарияланған томдарында ұлттық
фольклорымыздың аса көркем де көлемді саласы болып сана­
латын хикаялық дастандардың тоғыз томы, діни дастандардың

жеті томы, ғашықтық дастандардың алты томы, батырлық
жырлардың он екі томы және Қытайдағы қазақ фольклорына
арналған он томы жарық көрді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның

қырық бесінші томы батырлық эпосқа арналды. Бұл томға
«Шора батыр» жырының төрт нұсқасы енді.
«Шора батыр» жыры қазақ халқының аса сүйікті туын­ды­
ларының бірі бола тұра, кеңестік идеология тарапынан қуғын­ға

ұшырады. Өткен ғасырдың 40-жылдарының екінші жарты­сы
мен 50-жылдардың алғашқы жартысында «Қамбар батырдан»
басқа эпос үлгілері «зиянды мұра» деп айыптаған тұстан бастап,
«Шора батыр» жариялану, зерттелу мүмкіндігінен айырылды.

Оның есесіне, шетел зерттеушілері бұл жырға айырықша
қызығушылық танытты. Ағылшын, румын, поляк, түрік
ғалымдары «Шора батырдың» әр түрлі ұлттық нұсқаларына
талдаулар жасады.

Жырдың
ноғай,
қырым
татарлары,

татар,
қазақ,
қарақалпақ, қырғыз ұлттық нұсқалары бар. Бұл ұлттардың
шығармашылығынан «Шора батырдың» қатар орын алуын

тарихи-генетикалық типология белгісі деп қараған жөн. Тек
қырғыздардағы нұсқа ғана тарихи-мәдени типология жемісі
деуге лайық. Өйткені бұл эпос қырғыздарға қазақтар арасынан
ауысып барған.

батырлар  жыры
Халық арасында кең тараған жыр нұсқаларының бірі алғаш
рет 1884 жылы Қазанда «Қисса-и Нәріктің ұғлы Шора батыр»
деген атпен жарық көрді. Ал Ә.Диваев 1922 жылы эпостың

екі нұсқасын жариялады. 1932, 1939 жылдары С.Сейфуллин,
С.Мұқановтар осы мәтіндерді қайта бастырды. Осы нұсқаларды
М.Әуезов, С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, Б.Кен­
жебаев, А.С.Орловтар өз зерттеулерінде жалпы қазақ эпосы

құрамында қарастырған. Өткен ғасырдың 70-жылдарының
соңынан бастап Р.Бердібаев, Ә.Оспанұлы сияқты ғалымдар
жырды ақтап алу мақсатында мақалалар жазды.
Жинаққа енгізілген нұсқалардың екеуі, яғни Мұсабай және

Ә.Сариев нұсқалары алғаш рет жарияланып отыр. Ал 1884
жылы жарық көрген М.Әлиакбарұлы нұсқасы одан кейін қайта
жарияланған емес. Ол да кирилл жазуында бірінші рет оқырманға
ұсынылып отыр. Зерттеуші Ә.Оспанұлы 1995 жылы молда Мұса

вариантын ақынның төл туындысы ретінде жариялаған бола­
тын. Ол мәтін М.Тоққожаевтың М.О.Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтының Қолжазба қорында сақтаулы тұрған
қолжазбасымен салыстырыла отырып, қысқартылған және

қалып қойған 550-дей жыр жолы қалпына келтірілді.
Бұл жинаққа «Шора батыр» жырының сюжеті мен
поэтикалық эволюция деңгейінің өзіндік ерекшеліктері бар
төрт нұсқасы—«Қисса-и Нәріктің ұғлы Шора батыр», «Ертеде­

гі Шора батыр», «Қисса Нәрікбай-Шора» және «Ер Шора» енгі­
зілді. Жинаққа топтастырылған нұсқалар жырдың поэтикалық
даму кезеңдерінің сатыларын танытарлық ретпен орналасты­
рылды. Томға ұсынылып отырған мәтіндер түпнұсқаларынан

еш өзгеріссіз дайындалды. Баспаға дайындау барысында
қолжазбада жазылмай қалған әріп, сөз қателерін (айқын көрініп
тұрған) тік жақшаға алып беріп отырдық.
«Бабалар сөзі» сериясының негізгі принциптеріне сәйкес,

қырық бесінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе­
тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,

эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де­
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.
Көлемі—29 б.т.

Хикаят Нәрік батыр өз жұртынан барып, Ақша ханға
жолдас болып көп замандар жүрген еді. Бұ Нәрік Ақша ханға
бек жағымды болып, көп заман Ақша ханның қолында белді
тұрды. Бір күн Ақша хан өзі сапаршы жүрер уақыты болып,

Нәрікке өз ел-жұртын аманаттап жүрерге ниет етті. Ол Ақша
ханның жүйрік бір тазысы бар еді. Ол тазысы өзіне бек қадірлі
еді. Нәрік батырға Ақша хан айтты: «Мен аман-есен қайтсам,
сенге бек зор мархаматым болар. Бұ тазыны бек жақсы қылып

сақта, ешбір кім алмасын»,—деп сапарға жүрді.
Бір күн ханның үй қасынан қоян қашып бара жатқан-ды.
Ақша ханның қызметкерлері Нәріктен сол тазыны сұрадылар.
Нәрік байғұс бермеді, ханға қиянат еткен болармын деп. Бағда

сол қызметкерлердің ішінде бірісі айтты: «Бұ қаңғырып келген
Нәрік сөзі бізге не керек»,—деп, сол тазыны ұстап алып,
қоянға жіберділер. Қоян һәм тазы ел қарасын үзіп кеттілер.
Бұ қызметкерлер іздеп таба алмадылар. Бұ Нәрік хан не

жалбарып, ханға не жауап берермін деп қайғыда болып, Ақша
ханның бір арғымақ атына мініп, жылай-жылай далаға шығып
қоян илан тазы кеткен тарапқа қарай кетті. Көп жерлерге
барды. Уа бағда бір іннің аузында бір қылыш көрді. Ол қоян

орталыққа келген һәм тазы ортаға келген. Қылышты қолына
алып, атынан түсіп, сол іннің ішіне кірді, көрді. Іннің ішінде
толып тұрған алтын екен. Нәрік байғұс көріп, таңғажайыпқа
қалды. Сол іннің ішінен бір пұттай алтынды алып, қайтып

бір аулақ орынға көмді. Бір заманнан соң Ақша хан сапардан
қайтты. Нәрік байғұс ханның алдынан қарсы шығып, өз
мұңын айтып ханға түсіндірді. Хан айтты: «Сөзлемегіл, ешбір
қорықпа, нәсіп солай болған-дүр»,—деді. Нәрік байғұс бек

қуанып, шүкір айтты.
Қисса-и Нәріктің ұғлы
Шора батыр
(Мұхамбетнәжіп Әлиакбарұлы нұсқасы)

батырлар  жыры
Бұ Нәрік көп заманнан соң сарғайып, жүдеп, ас-су ішпеді.
Бек арықтады. Сонда алтын көргенін ханға айтпады. Хан бұның
сарғайып, жүдеп кеткеніне бек қайғырып, не болды екен деп

әрбір табибтерге қаратып, табибтер айттылар: «Бұның ішінде
алтын қайғысы бар»,—дейділер. Ақша хан бір сыншыға бұны
сынатып, [ол] айтты: «Бұ Нәрік алтын көрген, соның қайғысы
сарғайтып тұр»,—дейділер. Ақша хан Нәрікке айттылар:

Хан барып сол алтындарды алды. Нәрік бұрынғыдан қадірлі
болып, көп замандар тұрды. Ханға жағымды болды. Билер
бірлән хакімге кірісті.
Күндерде бір күн билер әрқайсысы Нәрікті күндеп жүрділер.

Нәрік бұлардың күндеп жүргенін біліп, ханға барып Нәрік
байғұс өз елімді сағындым деп айтқан бір шығыры:

Сағынғанда не қылар.
Тау көбелей желсем деп,
Үйірімді көрсем деп,
Тұяғын тақыл бір тұқыл қағынар.

Ер туғанын сағынар,
Сағынғанда не қылар.
Дін тұрағы Мекке менен Мәдина,
Мәдина, Мекке еске алып,

Қоңыр салқын төске алып,
Күдеріден алты тармақ бауларын мұның

бек сайлап,
Көбе тонды кисем деп,
Ауыр әскер ертсем деп,
Дұшпанымды көрсем деп,

Сағынғанның белгісі—
Құймалы күміс, шын тоға,
Айыл да тұрман тағынар.
Ақ сұңқар үйір сағынар,

Сағынғанда не қылар.
Көк бұлттың ішінде,
Көлденеңнен ұшсам деп,

Көрдемлі ханда ұшсам деп,
Тұғырысына жете алмай,
Тақыл да тұқыл қағынар.
Елім демес ер болмас,

Үйірім демес ат болмас,
Ұяласым демес құс болмас,
Мезгіл болса, падишам,
Әркім де өз жұртын сағынар.

Дек ғазал:
Қауыста қайтқан қараша,
Қиқулап қонар көліне,
Өсіп бір өнген жеріне.

Садағым сала байланып,
Үш қысанды айланып,
Іздеп келдім, падишам,
Сізден бір медет, падишам,

Болар ма деп беліме.
Ордада жатып білмейсің,
Жақсының сөзі жетеді,
Жаманның қолы тиеді,

Бұ қорлыққа не үшін шыдайын.
Рұқсат болса, падишам,
Амандасып отырмын,
Қайтарға тұрмын еліме.

Өз жерімде жүргенде
Еңіреп жүрген ер едім,
Адам да шықпас шеніме.
Хан: «Енді бұ Нәрік байғұс өз жұртына қайтсам деп рұқсат

сұрайды, мұңа қарсы бір жауап айтарға кім болдырар екен»,—
дейді. Сонда Меңдісұлу деген бір қыз сөйлейді.
Шығыр:
Сонда Меңді сөйлейді,

Таудағы өскен тас түлек,
Еңесе дейді жем сайды,
Жемсауы бұның толғанда

батырлар  жыры
Жем берсеңіз көрмес пе,
Өз жерінде жүргенде,
Қазы-қарта, жал жеген,

Шекер менен бал жеген,
Жаман атқа мінбеген,
Жаман киім кимеген,
Жамандармен жолдас болмаған,

Анайы артық туған со еді.
Жеті түрлі тәттіні
Же деп берсең, тұрмас па?
Шаруа малдың жақсысы

Жез бұйдалы нар тайлақ,
Жетелетсең, тұрмас па?
Аты да жүр ме келіспей,
Қара арғымақ қатырып,

Мін деп берсең, тұрмас па?
Киімі жүр ме келіспей,
Жағасы алтын ала тон,
Жарасатұғын киімді

Ки деп берсең, тұрмас па?
Қызыққа жігіт айланар,
Қара лашын қайтарып,
Шүй деп берсең, тұрмас па?

Шашын діліндәнменен тараған,
Басына друфасын ораған.
Бектер мінген бедеудей,
Бауырынан жараған.

Бет ажарын қарасаң,
Жазғы да түскен сағымдай.
Ет ажарын байқасам,
Тірісінен айырған,

Шырын да бидай ақ ұндай.
Қасы жа[й]дай керілген,
Кірпігі оқтай тігілген,
Бұралып белі бүгілген,

Қараған кісі үңілген,
Қастауыш қасты-ай аруды
Сүй деп берсең, тұрмас па?

батырлар  жыры
айтты: «Бұ ту бие құлын уақытында бір бөрі келіп арт санынан
тістеді. Бізге кісі қолы тиген керек емес»,—депті.

тұрмыз, өзіңіз білесіз,—депті.
Меңдісұлу жылап болған соң, Нәрік батыр қылыш бірлән
ханның басын кесіп, Меңдісұлуды алып, Шағым Керей ханға
қарашы болып тұрғанда, үй ішінде қараңғыда нұр пайда болып,

Шора білән Шырын егіз туып, Шора онға келгенде Ақтанкер
дейтұғын аты болып, ол атты әуелгі Ақташы ханның алты
билері келіп, Шора үйде жоқ уақытта тартып алып кетіп, Шора
сонда қайынында жатыр екен. Нәрік барып түнде отауының

Келгенімді айтайын,
Айтайын да қайтайын.
Ақташы ханның алты би
Ақтанкерді әкетті.

Сеңа да келмей қайтейін,
Ақташы ханның алты би
Ақтанкерді алды енді,
Басына ноқта салды енді,

Ноқталасып алды енді.
Ақташы ханның алты би
Ақтанкерді жетелеп,
Халқына қарай төтелеп,

Еліне таман барды енді.
Қайрат етер халы жоқ
Сексенге келген қарт бабаң,
Жылай да жылай қалды енді.

Сонда батыр таң атқан соң ақжелең мініп жөнелгенше,
қасындағы Қарабек сұлу біраз ғана сөйлегені:

Әшкере тойлар қылдырған,
Хақ никахын қидырған,
Алған жарың мен едім.
Кетсең мені ала кет,

Өз атыңа сала кет.
Кетсең маған жоқсың ғой,
Құрбаныңа шала кет.
Ақылы болса айтар ол,

Кәрі анаңа бара кет.
Сонда Шора батыр анасына[н] рұқсат сұрап, сонда Шораның
бір аз ғана сөйлегені:

Бақыраш жамап болар ма?
Түбі балшық лай су,
Жылқы жапсам қанар ма?
Шора менің арыстаным,

Тұғырдағы сұңқарым.
Торлық құсын қор еткен,
Аспандағы ақ бұлт,
Араламай қонар ма?

Ақташы ханның алты би
Ақтанкерді әкетті,
Оған да бармай қояр ма?
Шора анасынан [рұқсат] сұрап, алты билер артынан жетіп

Аман-есен Қалы би,
Ақтанкерді жетелеп,
Қалаңа қарай төтелеп,
Қайсы бір кетіп барасың?

Қоңыралы менен Сары би,
Ақтанкер аттың басына,
Қалай бір түсті ноқтаңыз,
Сөйлеселік тоқтаңыз?!

Қалдар менен Дәрі би,
Ақтанкерді әкел деп
Бұйырды ма ханыңыз?
Бұйрықпенен жиылып,

батырлар  жыры
Бұйрықпенен жиылып,
Шыққан болсаң бәріңіз,
Құр кетпеңіз, алыңыз.

Алпыс жылқы алыңыз,
Алып ханға барыңыз,
Тарқар ма билер қаһарыңыз?
Шора батырдың сөзін тыңдамадылар. Сонда тағы бір аз ғана

Борасын меңа борамас.
Арқадағы ақ киік
Адамнан пана сұрамас.
Тауда сұңқар түлесе,

Жанына қарға жоламас.
Таудағы сұңқар мен едім,
Ақташы ханның алты би,
Ала қарға сен едің,

Атымды қалай ұстадың,
Бұ ақылың ұнамас.
Атымды енді қоя бер,
Қылыш бір тиер мойныңа,

Қан сорғалар қойныңа.
Сен билердің құныңды
Менен де кісі сұрамас.
Шамырқанып, шамранып,

Шар темірдей шарланып,
Бұйырқанып, бұрсанып,
Мұздай темір құрсанып,
Артыңнан қуып келген соң,

Ақтанкерді алмасам,
Жылқышыға жер болып,
Қойшыларға жер болып,
Қорқақ Шора атанып,

Халқыма қайтіп мен сияйын.
Біреуіңнен қан алып,
Ашуымды қайтіп тияйын.
Артыңнан қуып келген соң,

Артық туған енеңді
Жалғыз аттай көрмесең,
Лашын алған қудайын,
Көк желкеннен қияйын.

Алтауыңды өлтіріп,
Қоғалы көлдің басына,
Сүйегіңді бәріңнің,
Арық қойдай жияйын.

Ақташы хан[ның] алты би,
Бір ат үшін өліпті.
Алты бидің жазасын
Батыр Шора беріпті.

Алты биді өлтіріп,
Дегеніне келтіріп,
Қайта Шора желіпті.
Нәріктен хабар жеткен соң,

Шалкезұлы Құлыншақ
Іс өткен соң келіпті.
Алты бидің сүйегін
Әр кімселер көріпті.

Алты биді өлтіріп,
Салды Шора бүлікті.
Ер Шораның қылғанын
Жұрттың бәрі біліпті.

Билер кімге жағымды,
«Өлсе, бәлем, жатсын»,—деп,
Есіткен кісі бәрісі
Ол билерге күліпті.

Әлқисса, Ақташының алты билерін өлтіргенсін, Қазанға ба­
рамын деп бір аз ғана сөйлегені:

Кәпір алды дегенсін,
Анығын оның білгенсін,
Еңіреп жүрген ер Шора
Қарабекке қарамай

Қазанға қарай жүрді енді.
2–253

батырлар  жыры
Әлқисса, Шора Қазанға барамын дегенсін, атасы Нәрікпенен
біраз мұңдасып айтқаны:

Есіне мені ала ма-ау.
Мені есіне алмайды,
Көзімнің жасын төксем [де],
Өзім де жеттім сексенге,

Қуатым жоқ бөксемде.
Жалғыз бір көзге шөп тиіп,
Сөнді ғой көздің шырағы.
Арыстаным менің кетті ғой,

Шорадай ұғыл туар ма,
Жер жыртып, егін ексем де.
Жалғыз көзге шөп тиіп,
Сөнді ғой көздің шырағы.

Арыстаным кетті ғой,
Бұл дүниенің болды ғой,
Бір тарылған аймағы.
Қазыналы Қазанды

Сол кәпірден айырсаң,
Тигей еді сауабы.
Тіл алмасаң енді жүре бер,
Қалсам да жалғыз қайтейін,

Жалғыздыққа үйренген,
Атаңмын Нәрік, шырағым.
Әлқисса, Шора Қазанға барамын деп анасынан рұқсат
сұрағанда біраз ғана жылап, анасы Меңдісұлу сөйлегені:

Бақыраш жамап болар ма?
Түбі батпақ лай су
Малды жапсам қанар ма?
Шора, менің арыстаным,

Тұғырдағы сұңқарым,
Торлық құсын қор еткен
Аспандағы ақ бұлт,
Араламай бір қонар ма!?

Қазыналы Қазанды
Кәуір алды дегенсін,
Анығын оның білгенсін,
Арыстаным, сұңқарым,

Еңіреп жүрген шырағым,
Қолда қуат барында,
Оған бармай тынар ма-ау?
Жетпіске келген қарт анаң,

Сексенге келген қарт бабаң,
Қайта жасап, ұғыл тумаса,
Артыңда ұғыл туса да,
Еңіреп жүрген шырағым,

Сенің орның толар ма?
Тоғыз ай, он күн көтерген,
Дайғы қылдың күшімді,
Жандырдың оттай ішімді.

Жолдастыққа ерте көр,
Керекті сүйген кісіңді.
Тіл алмасаң бара бер,
Мен қайтейін, шырағым,

Қиямет күні болғанда,
Көргізген тағы түсімді.
Ерінсең ермек етерсің,
Көзге күйік қылғанша,

Көзі жайнап тұрғанша,
Алып кет тағы, шырағым,
Мына ақ сұңқар құсыңды.
Әлқисса, сонда зарланып қарындасы Шырын ағасы Шораға

Кімге тастап барасың
Қырым деген шаһарыңды,
Тоғай толған малыңды!?
Жүзі күндей балқыған /аңқыған/,

Иісі жұпар аңқыған,
Бұғағы судай толқыған,
Кімге тастап барасың,

батырлар  жыры
Ақ некелі жарыңды?
Артыңда даулы қылып барасың,
Алты биді өлтіріп,

Ақташы деген ханыңды.
Ай, жан ағам, сенен қалмаймын,
Күндердің күні болғанда,
Басқа тарлық түскенде,

Өзімді-өзім бұғаздап,
Саған құрбан қылармын
Бір шыбындай жанымды.
Әлқисса, сонда қарындасы Шырынға Шора батыр назым

Бір жасаған Құдайым.
Мені жаудан өлер деп,
Ай, күнім, жеме уайым.
Қазыналы Қазанды

Кәпір алды дегенсін,
Анығын оның білгенсін,
Далада Шора болғанша,
Өзімді-өзім сынайын.

Қазанда бар-ды сендей арулар,
Аузы түкті сары орыс
Теңдіксіз жылатып жүрді ғой,
Өзім Шора болғансын

Оған бармай қайтіп тұрайын.
Әлқисса, сонда қарындасы Шырын бір аз ғана Шора батырға
назым айтқаны:

Қол салып па байы менен биіне.
Есен барып, сау қайтсаң,
Тұлпарыңды тоқтай /тоқлы/ шаппағыл,
Түсіріп мін күйіне.

Жан ағам тірі жүргенде,
Аузы түкті сары орыс

Теңдіксіз қолы жетті деген не болар,
Біз пақырлардың етіне.
Сонда Шора сөйлейді:

Аумайтұғын орнынан
Темірқазық сен едің.
Жер үстінде көп адам,
Табаны оның таймайтұғын

Арыстан туған мен едім.
Орнынан темірқазық аумаса,
Аспаннан тас бұршақтай жаумаса,
Тізгін тартып тоқтаман,

Ай, күнім, қош аман бол, жөнелдім.
Әлқисса, Шора менен Құлыншақ батыр Қазанға бара
жатқанда ноғай елі ішінде ару Мақтым деген қыз Шораның
Қазанға бара жатқанын есітіп, Шора батыр оның үйіне тура ке­

ліп, қыз жоғары шарлақтан подзорны тұрба илан Шора илан
Құлыншақ батырды қарап тұрған екен. Шора жақын келген за­
ман ару Мақтым біраз ғана назым айтқаны.

Ақтанкері астында,
Құлыншақ батыр қасында.
Шора арыстан сол уақыт,
Тек он екі жасында.

Оқалы бөркі басында,
Ақ сұңқары қолында,
Орманбет бидің он сегіз мың ноғайы
Арыстан Шора батырдың

Жүре тұрған жолында.
Әлқисса, сонда тұрбаменен қараған Мақтым сұлу деген қыз
Шора батырға қарап сөйлегені:

Қара емессің, төресің.
Қара да болсаң, бола қал,
Қарадан артық туған данасың.

батырлар  жыры
Оң қолыңа, шырағым,
Ақ сұңқардан құс алып,
Оқалы бөркің басыңда,

Арыстаным, жөнің айта кет,
Мен біліп бір қалайын,
Қай сапарға барасың?
Әлқисса, Шора батыр Мақтым сұлуға қарап, біраз ғана на­

Көкістің ұлы тамамын,
Тама ішінде шыбамын,
Нәріктің ұғлы Шорамын,
Мен Қазанға барамын.

Қазыналы Қазанды
Кәуір алды дегенге,
Қайрат ете барамын.
Мақтым сөйлейді:

Сонда Мақтым сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Нәрік ұғлы сен болсаң,
Ноғайлының ішінде
Ару Мақтым мен едім.
Сен артық па, мен артық,

Иә болмаса, теңбісің.
Ай, батырым, арыстан,
Егер берсем қолымнан
Тәтті тағам жеймісің.

Қазыналы Қазанды
Сол кәуірден айырып,
Қайта бағыт қойғанда,
Алдымда сұлу Мақтым бар ма дермісің?

Шығарасың шашыңды,
Үбрешіммен қаптаған
Сала бір құлаш шашыңды.
Жалғаншыға болар от-жалын,

Көзден ағың төндірміш,
Қайғымен, жаным, ішіңді.
Ақ некелі болғаным,
Ойындық бізден басылды.

Мақтым сөйлегені:
Сонда Мақтым сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Ер қаруы ол еді,
Мылтығың жоқ мойныңда,
Уайымың жоқ ойыңда,
Бір күдік жоқ ойыңда,

Мұнан қайтіп өтесің,
Асқар-асқар тауы бар,
Ақ сабылдың алдында
Қырық мың әскер жауы бар.

Оқалы бөркің басыңда,
Құлақшын бөркің сенің жоқ,
Үш тоқсан қаһары бар,
Жауатұғын қары бар.

Берсең дәмім татпайсың,
Қайда барсаң оңарсың,
Мойныңда алты бидің қаны бар.
Сонда Шора сөйлейді:

Мен Қазанға барамын.
Мен Қазанға барғанша,
Қар жаумасын, нұр жаусын.
Мен Қазанға барған соң,

батырлар  жыры
Хақ тілекпен шыққанмын,
Тізгін тартып нең үшін.
Әлқисса, арыстан Шора батыр енді Қазанға барып, пішен

базарында Қабыл мырза дегеннің үйіне келеділер. Қабыл
мырза[ға] айттылар кәпірлер: «Сізден салғырт үшін бір тауық
жұмыртқасы[н]
алмаға

келдік»,—дейділер.
Шора
менен
Құлыншақ бұны естіп тұрыпты. Енді Қабыл мырзадан Шора

менен Құлыншақ: «Бұ кәпірлер бұнда не қылып жүр?»—дейді.
Қабыл мырза жөнін айтыпты.
Шора батыр бұны есіткен соң, ол кәуірлердің бастарын кесіп,
бірісін үйлеріне қайтарыпты. Қабыл мырза бұларды көріп

қорықты. Шора батыр айтты: «Кәпірден қорқып не қыласың.
Қандайлары болса да, иншалла Тағала, жайына салармыз»,—
дейді.
Сол уақыт кәпірден хабар келіп: «Қабыл мырзаның үйінде

Шора батыр бар еміш. Батырды ұстап алыңыз»,—депті.
Арыстан Шора батыр бұны естіп бір назым айтқаны:

Ежелгіден бері белгілі,
Мұсылманның медеу еді беліне.
Бұрынғы адамдар тентек-ау,
Қалай етіп салдырған

Қазыналы Қазанды
Шынты Мәскеу төріне.
Еділдің бірге қосылып,
Екі айрылған жеріне.

Енді біздің бұ шаһарда
Жатуымыз қанды ғой,
Тұруымыз енді не?
Қырым бір Қырым болғаны—

Қырымға қырық мың мешіт салғаны.
Бұ Қырымның ішінде
Қорлықсыз өскен ер едім.
Талшығыма күнінде

Тайлы бие жер едім.
Қазыналы Қазанды
Бұ кәпірден айырсам,

Ай, Құлыншақ батыр-ау,
Іс бітірдім дер едім.
Ақтанкерді әкелші,
Ерімді ерлеп мінейін.

Би киімімді әкелші,
Мұны үстіме киейін.
Мына тұрған кәпірге
Алланы үш мәртебе айтып тиейін.

Қазанның Қабыл мырзасы
Құлыншақ пенен Шораны
Қыстай қонақ етіп сақтаған.
Алты мезгіл арпалап,

Ақтанкерді баптаған.
Шора аттанып келеді,
Қазанда болған батырдан
Алпыс батыр ереді,

Жау қарасын көреді.
Жау қарасын көрген соң,
Бұ жау бізге болмас деп,
Алпыс батыр тоқтаған.

Құлыншақ батыр ашудан
Батырларды боқтаған.
Шора аттанып шапқанда,
Шораның жолын ашқанда,

Батыр Шора әруағы /ардағы/,
Дария суы толып қаптаған.
Атқан мылтық өтпейді,
Шапқан қылыш кеспейді,

Шора түгіл Құлыншақтың етінен,
Неге тайсын сертінен,
Бұ қырылған кәпірдің
Қисабын алайын деп қараса,

Он екі арба толады,
Кескен секер құлақты.
Шора аттанып келеді,
Ақтанкер аты астында,

Ақтанкердің тұяғы
Жерге тимей ойнайды.
Шора арыстан шапқанда

батырлар  жыры
Сор[ы] қазандай қайнайды.
Қайрат етер халі жоқ,
Кәпірдің көзі жайнайды.

Бәрін бір жерге қырыпты,
Құлыншақ батыр алдына
Қойда[й] топтап айдайды.
Бұ құлақты көрген соң,

Пад[и]шасы бұйырды,
Жез пұтына сиынды.
Екі жұма болғанда
Қазан[ды] алды кең төске,

Жүз мың әскер түйілді.
Шора аттанып келеді,
Күнді мұнар шалады,
Кәпірдің көзін тұтады.

Ер Шораның әруағы
Аздаһа болып жұтады.
Шора аттанып шапқанда,
Шораның жолын ашқанда,

Ер Шораның әруағынан
Бәйтеректер келіп құлайды.
Бұрынғы Хазірет Ғали келді деп,
Кәпірлер шулап жылайды.

Үш уақыт шапқан құлаққа
Алпыс арба толады.
Қазандағы халқының
Мұраты сонда болады.

Шора сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Әндіжан менен Қазанда.
Тон жақсысын көргенмін
Хиуа, Ташкент, Бұхарда.
Бұрынғы адам тентек-ау,

Қалай етіп салдырған
Шынты Мәскеу төріне,
Еділдің бір қосылып,
Екі айрылған жеріне

Күндердің күні болғанда,
Тарттырмай қоймас жазаңды,
Алмай қоймас мазаңды,
Бермей қоймас жазаңды,

Шаң етпей қоймас далаңды,
Қан етпей қоймас қалаңды.
Бізден дәурен өткенсін,
Ақша сұрап күнінде

Бір шулатар кәпір-ді,
Қатын менен балаңды.
Әлқисса, Шора батыр енді қайтып келе жатқанда алдынан
бір адам келіп, ел-жұрты, мал-жандарының амандығын естіп,

алдынан жолдасы Құлыншақ батырды жіберді. Құлыншақ ба­
тыр барып көрсе, Шораның отауынан түн уақытында бір жігіт
келіп шығады. Құлыншақ мұны көріп көңіл соғысын күтіп,
кері барып Шора батырға сөйлейді:

Біз кеткен соң ордаңыз
Құтсыз жерге қоныпты,
Көрінген адам толыпты.
Шырын[ның] ат басындай жүрегі

Мыстай болып солыпты.
Қалыңдығың сұлу Қарабек
Келмеске бізді жорыпты.
Ендігісін өзің білерсің,

Өзің ұйыған жүрекке
Бір құладын қоныпты.
Әлқисса, Шора батыр Құлыншақтан бұ хабарды естіп,
қылышын суырып алып қайраттанып келе жатқанда қарындасы

Шырын сұлу біліп, алдынан қарсы барып айтқан сөздері.
Сонда Шырын сөйлейді:

Тар құрсақта тебіскен,
Таласып емшек еміскен,
Жан аға жалғыз сен едің.

батырлар  жыры
Баланы жаудан айырған,
Қатынды жаудан қайырған,
Бұрынғы хазіреті Ғалименен тең едің.

Хазіреті Ғали демей не дейін,
Тамағыңа күнінде тайлы бие жер едің.
Жеңешемде кінә жоқ,
Құлыншақтан болды ғапылдық.

Ағамнан қайрат кеткен соң,
Түнде жылқы бағамын,
Отауда жатып шыққан қарындасың

Шырын мен едім.
Әлқисса, Шораның қылышы енді ашуы келгеннен ұтыры
қынына симайынша, астындағы Ақтанкер атын шауып өлтірді.
Андан соң ашуы басылып, райынан қайтып, атасы һәм анасы,

барша ел-жұрты есендесіп, барша мұратына уасыл болдылар.
Тамат тамам.

Бұрынғы өткен заманда Аққамыста Шорахан жер екен. Сол
жерлердің ішінде Кеуісұлы тама деген ел екен. Ындыстанлы
ханы екен. Түрікпенмен жау екен. Түрікпен ханы Ақтайша
деген хан екен. Ақтайшаның қасында Әліби деген би екен. Еке­

уі бірге таманы жаулап жүр екен. Ақтайша, Әлібидің жерін
тартып алған соң, тар жер болып қалған соң Қазан қаласына
қашып барады. Сонан орын алады. Сол көшкен тамаға жете
алмай, бір тоғыз үй айрылып қалады. Тоғыз үйді Ақтайша

көшіріп қасына алады. Ай басы сайын тоғыз үйге алпыс теңге
салады. Сондай шығын алады. Ханнан қорлық көреді. Ақшасы
жоқ жарлының жалғыз баласын ақшаға сатып береді. Ақтайша
малын бақтырады. Тоғыз үйлі тамаға қаланың шығынын тарт­

тырады.
Марықбай деген бай еді, әр түлікке, малға сай еді. Сонша
дәулет бітсе де, бір балаға зар еді. Марықбайдың әйелі Гүлқаныс
деген бәйбіше жасы алпысқа келгенше перзент көрмей жүр еді.

Жаңа бір күн болғанда, таң сарғайып атқанда ерте тұрады.
Белін қынай буады,
Бір көзінен қан ағып,
Бір көзінен жас ағып,

Марықбай жылап жатқанда
Қасына келіп жылайды,
Марықбайға толғайды:

Жатқаның ба аңдамай?
Перзент көрмей дүниеден
Неден болдың сор маңдай?
Өткір балта, кескір шот,

Ертедегі Шора батыр
(Мұсабай жыршы нұсқасы)

батырлар  жыры
Кесіп алса талдікі.
Кішкентайдан жиған мал
Бір күні көзден жоғалса,

Марықбай бай кімдікі—
Қаһары келсе хандікі,
Мейірі келсе бидікі.
Малы құрсын не етелік,

Баласыз жерде мал жиып не етелік.
Ханнан қорлық көргенше,
Тоғыз қақпалы қаланың
Отын беріп, шығынын

Жаннан төлеп бергенше,
Әулиеге кетелік.
Алла перзент бермесе,
Көздің жасын көрмесе,

Мұнан да Қағба кетелік.
Мен айтайын ақылды:
Ақпанда сай Сыр еді.
Бибі Бәтима дейтұғын

Әйелдердің пірі еді.
Ықылас-Ата әулие
Еркектердің пірі еді.
Піриялардың белгісі—

Мәдинаның жолында
Балшықтан салған мешіті
Бұзылмай әлі тұрған-ды.
Қасына барған пендесін

Сол жарылқар деп еді,
Басына соның кетелік,
Мұнда тұрып не етелік.
Төрт түлік мал жиғанша,

Перзент көрер күн болса,
Құдай жолы етелік.
Гүлқаныс солай сөйлейді
Бәйбішенің айтқан сөзі.

Сол уақытта Марықбай,
Гүлқаныстың айтқан сөз
Әулиедей көреді,

Жығылып қол береді.
Сол уақытта Марықбай
Алтын жүген қолына алып,
Азанымен оянып,

Тұрып жатқан жылқыға
«Құрайт» келіп салады.
Ұйысып жатқан жылқының,
Бір шетінен көреді.

«Құрайт» деген дауысы
Марықбайдың Тарлан ат[ының]
Құлағына тиеді,
Тарыққанын біледі.

Аузын ашып кісінеп,
Алдынан шауып келеді,
Ерлеп атқа мінеді.
Гүлқаныс жатқан ордаға

Қонаға қайтып келеді.
Бәйбішесі көсіліп
Бұл күні үйде жатады.
Таң сарғайып атқанда,

Күннің көзі шыққанда,
Гүлқаныс атты әйелін
Желмаяға мінгізіп,
Алтын құмған қолға алып,

Марықбай мінді көк атқа.
Енді екеуі қосылып,
Алты айшылық әулиеге
«Алты күнде жеткіз»,—деп,

Аттың басын қаратты,
Қамшыға етін таратты.
Марықбай атты «шу» дейді,
Табаны жерге тимейді.

Табанға тиген қара тас[ты]
Саз балшықтай илейді.
Көзі ештеңе көрмейді,
Соққан желдей гулейді,

Құлақтың түбі терлейді,
Басына әлі келмейді,

батырлар  жыры
Әр төбенің басында,
Зорға басын билейді.
Алпыс аршын бой жазып,

Созылып тұлпар жөнейді.
Бәйбіше мінген желмая
Тұлпарға жол да бермейді,
Табандай жолға таласып,

Ұшқан құспен жарысып.
Қатар ұшқан қаз-тырна
Екі бірдей жүйріктің
Тозаңынан адасып.

Марықбай мінген Тарлан ат
Шабысқа шабыс қосады.
Әр төбенің басында
Топталып қаз бен тырна

Көтеріліп ұшқанша,
Белінен кесе басады.
Арада алты қонады,
Жетінші күн болғанда

Бетегелі, жері жазық,
Жол үстінде қу қазық,
Алты айшылық әулиенің
Басына келіп қонады.

Сол уақытта кемпір-шал
«Алла» деп тілек тіледі.
Бір көзінен жас ағып,
Бір көзінен қан ағып,

Бәйбіше жылап тұрғанда,
Түн ортасы болғанда,
Шар кітабы қойнында,
Асасы бар қолында,

Жер жүзіндегі әулиелер
Бәрі соның соңында,
Жылап тұрған бәйбішенің алдына
Әулие келіп сөйлейді,

Сөз айтайын саған-ай,
Не тілеп тұрған баламсың,

Білдір жөнің маған-ай,
Жол сілтейін саған-ай.
Сонда бәйбіше сөйлейді:

Бір перзент кемінен.
Марықбай көр өзінен
Жуық ара шенінен,
Малдың шетін жимайын.

Кісі айтқаны келмейді,
Жалғыз бала бер,—дейді,
Есіркесең жолдасын
Оны өзің біл,—дейді.

Жолдасымен бердім,—деп,
Ғайып болып жөнейді.
Бәйбіше сонда қуанып,
Шәй құмғанын қолға алып,

Тарлан атты ерлейді.
«Алла бала берді,—деп,
Көздің жасын көрді,—деп,
Ұйықтап жатқан Марыққа,

Атыңа мінсең кел»,—дейді.
Екеуі атқа мінеді,
Кейін қалған ордаға
Қуанып қайта жүреді.

Алты күнде келген жеріне
Екі күнде келеді,
Елінде қалған үйіне
Екеуі келіп енеді.

Үйіне келіп қонады,
Таң сарғайып атқанда,
Жылап жүрген бәйбіше
Іші нұрға толады,

Әйел жерік болады.
Марықбайға сөйлейді,
Әділдің Қара тауында
Алты басты айдары

Жүргенше жер еді.
3–253

батырлар  жыры
Соны алып келіп бермесе,
Алпыс жасар Марықбайдың
Өзі[н] итше жарады.

Сол уақытта Марықбай
Тарлан атқа мінеді,
Алладан тілек тіледі.
Алпыс асау ат алады,

Алпыс тілді қармақты
Жан қалтаға салады.
Әділдің Қара тауына
Марықбай кетіп барады.

Ертеңі талма тал түсте
Әділдің Қара тауына
Марықбай жетіп келеді.
Алты басты айдары

Ұйықтап жатқан-ды.
Аузынан шыққан ақ көбік
Ақ отаудай көрінді.
Айдарының қасына

Қорықпай шауып барады.
Алпыс тілді қармақты
Алпыс бірдей асаудың
Жүніне шапшаң салады.

Сексен аршын бауына
Жібекпен арқан тағады.
Қайта шығып Марықбай
Аулаққа бұны салады.

Айдары сонда оянып,
Алпыс асауды, алпыс тілді қармақты
Бәрін бірдей сапырып,
Аузына қағып салады,

Аузына жұғын болмай барады.
Алпыс тілді қан қармақ
Сол уақытта айдары
Таңдайында қалады.

Сол мезгілде айдары
Өкіріп барып құлады.
Айдарының зәріне
Құланданып күн күйді,

Айқышталып ай күйді,
Әуедегі қара аспан
Майысып жерге бір тиді.
Марықбай сонда көреді,

Қуанып атқа мінеді,
Ақбалдақ қылыш қолға алып,
Қорықпай шауып келеді.
Марықбай мінген Тарлан ат

Тұла бойы тітіреп,
Қан қызыл, қара қан сиді,
Кісінеп қарап тұрады.
Марықбай сынды байыңыз

Аттан түсе жүгіріп,
Ақбалдақ қылыш қолға алып,
Қасына жаяу келеді.
Алты басты айдарды

Алты жерден бөледі.
Алты қап етін Марықбай
Тарлан атқа артады.
Аттың басын жетектеп,

Ауылға қарап қайтады.
Тоғыз үйлі тамаға,
Елдің бәрі жатқанда,
Гүлқаныс жатқан ордаға

Қуанып жетіп келеді.
Отыр екен бәйбіше
«Қай уақытта келер,—деп,
Қашан алып келіп, берер»,—деп.

Шамшырағын жағыпты,
Марықбай сонда жуыпты,
Алты қап етті алады,
Тайқазанға салады.

Алты қап етті тауысып,
Жерігі әзер қанады.
Бесінші айдың жүзінде
Әйелі құлын бермейді.

Тоғыз айға толғанда,
Ішінде жатқан баласы
Ішіне сыймай кернейді,

батырлар  жыры
Он екі айда толғатты,
Бір ұл менен қыз табады.
Құдай берді Марыққа

Таудай қылып бір бақты.
Егіз бала туған соң,
Ақтайша ханнан қорыққаннан,
Сұраусыз атын қоя алмай,

Биліксіз тойын қыла алмай,
Марықбай аздығынан зар қақты.
Тамаменен келісіп,
Бәйбішемен сөйлесіп,

Сәрсенбі күні сәскеде
Мал алып келіп сояды,
Су сақтаған салаға.
«Ақтайша мұнда келсін,—деп,

Әлі бірге келсін,—деп,
От басары отаудай,
Менен бедеу мінсін,—деп,
Қалағанын кисін,—деп,

Не қылса өзі білсін»,—деп,
Қорыққаннан хабар береді
Ханның жатқан қалаға.
Ақтайша мен Әліби

Жабыла атқа мінеді.
Алты жүздей қосынмен
Тоғыз үйлі тамаға
Аттанып заулап келеді.

Ақтайша мен Әліби
Екеуі бүлініп кіреді.
Сол уақытта Марықбай
Тамам малын қарады,

Үй бас сайын тоғыздан саба қояды.
Алты күн ойын қылады,
Жеті күн тойын қылады,
Табақ тартып болғасын,

Марықбай ақыл ойлады.
«Жұрт иесі Ақтайша
Өлтіріп баламды кетер,—деп,

Пара берсем не етер,—деп,
Берсем пара алар,—деп,
Өлгенде көрген жалғызым
Өлмей тірі қалар,—деп,

Жаныма сая болар,—деп,
Алтын құйрық қара ала ат,
Тұлпардан туған бедеу ат,
Сап-сары алтын ер салып,

Хан астына мінсін»,—деп,
Ақтайша ханның үйіне
Әкеліп атын байлады.
«Іші алтыннан қадақты

Алтын ауыз ақ үрме,
Еріксе құлан атсын,—деп,
Қызық құрып жатсын»,—деп,
Мұны әкеліп береді.

«Оза шүршіт жұртында
Мың ділдәмен беткерген,
Шар ат балап өткерген,
Алтын жаға ақ сауыт,

Мұны үстіне кисін»,—деп,
Мұны да әкеліп береді.
«Кенересі алтын ақ белбеу
Құрсай белін бусын,—деп,

Мұны да әкеліп береді.
Балдағы алтын шар болат,
Беліне орай жайсын»,—деп,
Әкеліп тағы береді.

Қанша берген параны
Әлібидің бір нөкері
Арада жүріп көреді,
Көреді де күндеді.

Әлібидің алдына
Жүгіріп жетіп келеді.
Әлібиге сөйлейді:

Би де болсаң, зор едің.
Жұрт ағасы Ақтайша,

батырлар  жыры
Хан да болса қара еді.
Тоғыз үйлі бұл тама
Саған берді қорлықты,

Басыңа салды кемдікті,
Тама неге желікті?
Тоғыз үйлі Марықтың
Жалғыз ұлын өлтіріп,

Алмасаң сөйтіп теңдікті!
Сонда Әліби ақырды,
Үйде отырған нөкерін
«Атыңа мін»,—деп шақырды.

Ханды туған көрді деп,
Аты менен қаруын
Алжыған ханға берді деп,
Жаңа туған баласын

Торғайдай мойнын жұлайын.
Соңынан туған жалғыз қыз,
Өз қолынан өсіріп,
Жалғыз балам Боздаққа

Тоқалдыққа алайын.
Әліби сонда шамданып атқа мінеді,
Темірден киім киеді,
Ақ қарабас ту алып,

Марықбайдың үйіне
Құйындай шауып жөнейді.
Сол уақытта бәйбіше
Жабықты түріп көреді,

Жау екенін біледі,
Көреді де сасады,
Бетінің қаны қашады,
Төрде тұрған ақ сандық

Тепкілеп барып ашады,
Табанынан ділдә шашады.
Бұрын келген хан нөкері,
«Осы қалай олжа»,—деп,

Алғанын алып қашады.
Әлібидің өзіне
Бес жүз бие береді.
Тоғыз нарға ақша артып,

Әлібидің алдына
Марықбай мен бәйбіше
Әкеліп пара төгеді.
Сол уақытта Әліби

Ішегін тартып күледі,
Ізімен қайтып жөнеді,
Ақтайша ханға келеді.
Енді екеуі бас қосып,

Баланың атын қоймаққа
Бір ордаға енеді.
Отыз төре қонақтар
Бәрі бірдей кеңесіп,

Ат қоя алмай шулады.
Тауып еді бір атты,
Тапқан атын қимады.
Жаман атты қоярға

Лайық тағы болмады.
Сол уақытта бәйбіше
Үй айналып жылайды.
Жан-жағына қараса,

Жолдың шетін айналған,
Тоғыздап дорба байланған,
Сырлы асасы қолында,
Аяғын бір басарға ерінген,

Үстіндегі жаман киімнен
Жалтылдап еті көрінген,
Жылап тұрған бәйбіше,
Соны көзі көреді.

Соған барып сөйлейді:
«Өлгенде көрген баламнан
Айрылмақ болдым мен,—дейді,
Атын қойып бер»,—дейді.

Әліби жатқан ордаға
Ертіп алып келеді.
Екі ханның алдына

батырлар  жыры
Арызын айтып сөйлейді:

Алшаңдаған, хан аға!
Есікке келеді бір диуана,
Рұқсат болса, би аға,
Баланы соған бер,—дейді,

Қойсын атын сол,—дейді.
Хан да берді рұқсат,
Би де берді рұқсат.
Бәрі рұқсат берген соң,

Шал ордаға енеді.
Бесікте жатқан баланың
Бетін ашып көреді.
Сонда шал сөйлейді,

Бұл таманың ішінде
Марықтың ұлы Шора бар.
Маңдайының арасы
Қарыс сүйем сере бар,

Көрмегенше көре бар,
Мұнша көр ме кемпір-шал?
Тоғызға жасы жеткенде,
Жау қайраты біткенде,

Ақтайша, Әліби[ден] теңдік алар, Құдай, бұл!
Қарындасы баланың
Тұрғын сұлу болсын деп,
Осы айтқаным келмесе,

Кебе кетіп барамын,
Барғанымен келмейін.
Диуана болған бабасы
Ақ сары бас қу болып,

Аспанға ұшып жөнеді.
Сол уақытта жылап тұрған бәйбіше
Құдай тілек берді деп,
Баласын бауырына басады,

Марыққа алып келеді.
Алма-кезек таласып,
Кезекпенен сүйеді.
Бұлар баласын сүйіп жатқанда,

Әліби сонда ақырды,
Қасындағы нөкерге
«Атқа мін!»—деп шақырды,
Барып атқа мінеді.

Жаңа туған баласын
Өз қолыммен өлтіріп,
Қарындасы Тұрғынды
Қолымнан өзім өсіріп,

Жалғыз балам Боздаққа
Тоқалдыққа алайын.
Бабасы мұның бар екен,
Атын қойып кетті,—деп,

Бұл секілді баланы,
Марықтан туған Шораны
Өлтіргенім енді,—деп,
Темір киім киеді.

Келте қара ту алып,
Қырық жігітін қолға алып,
Марықбайды қаптай шауып жөнеді.
Баласын сүйіп жатқанда,

Сол уақытта бәйбіше,
Үйден шығып көреді,
Көреді де сасады,
Бетінен қаны қашады.

Алты қапты ақ сандық
Тепкілеп келіп ашады,
Табаннан ділдә шашады.
Әлібиден басқасы,

Қасындағы қырық жігіт,
«Осы қандай олжа»,—деп,
Әлібиден басқасы
Қалаға қайта қашады.

Сонда тұрып Әліби
«Марықбай!»—деп шақырды.

батырлар  жыры
Шақырып алып сөйлейді:

Алты жасқа келгенше,
Өсіріп өзің сүй,—дейді,
Алты жасқа келген соң,
Шора менен Тұрғынды

Өз қолыма бер,—дейді.
Әліби қайтып жөнейді,
Әліби қайтып кеткен соң,
Шора екі жастан өткен соң,

Бес жасына жеткен соң,
Нақ бес жасқа келгенде,
Садақ буды беліне,
Нан піседі деміне.

Тау келсе де тәрк етті,
Қарсы келген жөніне.
Екі беті албырап,
Алтын туы жалбырап,

Қабағы тастай түйіліп,
Жеңсіз сауыт киініп,
Қозы жауырын оқ алып,
Құс іздеп жаяу шығады.

Асаудың байтал құлыны,
Шора аңға кеткен соң,
Жеті таудан өткен соң,
Шора аңға барған соң,

Ауылы иесіз қалған соң,
Әлібидің баласы
Әділ он бес жасында.
Сонда Боздақ деген Әлібидің баласы,

Құс телпегі басында,
Қырық баласы қасында,
Боздақ сонда сөйлейді
Қырық баласын ертіп:

Осы түсте барайын.
Алты жасар Шораның
Қарындасы Тұрғынды
Тоқалдыққа алайын.

Қырық баласын ертіп,
Боздақ заулап жөнеді,
Тоғыз таманың желкесіне келеді.
Тоғыз үйлі таманың

Ауылдағы тоғыз баласы
Келе жатқан Боздақтың
Алдынан шығып көреді.
Сонда тоғыз бала сөйлейді:

Хан Боздаққа барайық,
Асық ойнап қалайық.
Асық ойнап тұрғанда,
Хан баласы Боздақтың

Қырық баласын қарайық.
Ер Шораның тұсында
Қырық жыл жеген шығынды
Бүгін барып сұрайық,

Сұрамай не қып тұрайық.
Тоғыз бала бас қосып,
Алтын сақа, жез кеней,
Тоғызы қолға алады.

Келе жатқан Боздақтың
Алдынан шығып барады.
Сол уақытта хан Боздақ
Тоғыз бірдей баланы

Ортаға алып қамады,
Асығын тартып алады,
Тоғыз жанғаш тірілей келіп талады,
Қайта қашып барады.

Ауылға тоғыз бала келмейді,
Аңға кеткен Шораның
Артынан қуып жөнейді.
Келе жатса тоғызы,

Талма-тал түс болғанда,
Тоғыз бала іркілді.
Енді алдына қараса,
Қасқырдай аузы қан болып,

батырлар  жыры
Алпыс құлан арқалап,
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Алдынан шыққан секілді,

Келе жатқан Шораны
Тоғыз бала көреді.
Алдынан шығып жылайды,
Жылағанда не дейді:

Көрсетті Боздақ қорлықты,
Бізге қылды зорлықты.
Жалғыз Шора ер жетіп,
Қашан берсін Боздақ бізге теңдікті.

Сонда Шора желікті,
Желігіп Шора қағынды.
Тоғыз балаға Шора сөйлейді:

Боздақты көрер күн болса,
Сендер елге бара тұр.
Қаладан келген Боздаққа
Жалғыз өзім барайын,

Қырық баласын қарайын.
Мен тіріде, тамалар,
Кісіден жеме уайым.
Іздегенім жау еді,

Жауды маған берер ме,
Жарлыға қатты Құдайым.
Құдай салса, көрейін,
Жаяу барып келейін,

Менменсіген Боздаққа
Қолымнан өлім берейін.
Ақ білегін сыбанып,
Асығып жаяу жөнейді.

Келе жатқан Шораны
Ауылдың бергі қасында
Боздақтың көзі көреді,
Келеке етіп күледі.

Мысықтай шайқым саласың.
Иттен бетер шуылдап,
Мұнша тынышымды аласың.
Жалаң аяқ, жалаң бас,

Қайда кетіп барасың,
Кімнен кеміңді аласың?
Және Шора сөйлейді:

Сен де шықтың серіге,
Мен де шықтым серіге.
Сендер қой да, мен қасқыр,
Қоралы қойға беттер ме

Мендей көкжал бөріге?
Сұраусыз келдің еліме,
Жалғызсынып тұрмысың
Бәлем, Боздақ, ойыңа.

Атаң жеген ауыр мал,
Алмаймын деп жүрмісің,
Расын[да] мойныңа.
Асық ойнай келемін,

Сендер көп те, мен жалғыз,
Ойнаған асық ойнына,
«Ұрысқа таман жүр,—дейді,
Шора әкең мен,—дейді,

Ойнайық асық кел»,—дейді.
Қырық баланы қуалап,
Татырға айдап жөнейді.
Менменсінген Боздақтың

Жағасынан алады,
Сақасын тартып алады.
Асық салар билігін
Тағы да өзі алады.

Маған неге тиесің,
Ажалың жетті өлесің.

батырлар  жыры
Алшы түссе менікі,
Тауа түссе менікі,
Шіге түссе менікі,

Бүге түссе менікі,
Жалғыз омпа сенікі,
Мұны қалай көресің?
Егер асық ұтылса,

Осы тұрған қырық бала,
Бала бас сайын сексен екі тепкіден
Және бас-басыңа
Қырық жұдырықтан

Ұпайымды бересің.
Менменсіген, ер Боздақ,
Қоңсы болған таманың
Ойынын қалай көресің,

Тыңда Шора кеңесін.
Шора солай толғады.
Сол уақытта қырық бала
Боздаққа келіп жылайды,

Қашалық деп шулайды.
Шулағанда не дейді:

Қашпайсың ба, Боздақ сынды жан аға!
Алып келіп тап қылдың
Шора сынды бәлеге.
Аузы жаман демесең,

Бірен-саран бармасақ,
Алтын сарай қалаға.
Асығы құрсын жетелік,
Апарып Шораға

Асықты беріп кетелік.
Қалаға аман жетелік,
Бастың қамын етелік.
Бастың қамын етпесек,

Шорадан қашып кетпесек,
Алшы түссе, алады,
Тауа түссе де, алады,
Бүге түссе де, алады,

Шіге түссе де, алады,
Бәрін де өзі алады,
Жалғыз-ақ омпа бізге қалады.
Егер омпа тұрмаса,

Қырқымызды қырады,
Құдай бізді ұрады.
Бұл сияқты Шорадан
Қалай жаның қалады,

Қашсақ, қалай болады.
Сонда Боздақ қырық балаға
«Қашпайсың»,—деп ақырды,
«Қасыма кел»,—деп шақырды.

Ер Шораның қасына
Ойнаймын деп асықты
Тізелесіп отырды.
Сол уақытта ер Шора,

Асықты жиып алады,
Қатырып асық қағады.
Алшы түссе де, алады,
Тауа түссе де, алады,

Бүге түссе де, алады,
Шіге түссе де, алады,
Сол уақытта қырық үш ойыннан
Бір ойын таба алмай омпа тұрады.

Жазатайым бір омпа,
Тұрайын десе ер Шора
Қолымен қайтып жығады.
Аяқ жағын ер Шора

Зорлық етіп барады.
Үш ойыннан өткізбей,
Төрт ойынға жеткізбей,
Асықты ұтып алады.

Жан-жағына қарады,
Сексен құлаш жүн арқан[ды]
Көтеріп қолына алады.
Басы Боздақ ер келіп,

Қырық баланы қосақтап,
Жалғыз өзі тұрады.
Қыз алатын Боздақты

батырлар  жыры
Қосақ басы қылады.
Ақ білегін сыбанып,
Алмаққа ұпай жинадық.

Қырық баланың қасына
Шора жетіп барады.
Сексен тепкі салады,
Қырық жұдырық алады.

Еріп келген қырық бала
Аяқ-аяқ қан құсып алады,
Алдына құлады.
Қырық баланың сүйегін

Бір төбенің басына
Жинастырып үйеді.
Қырықын қырып болғасын,
Қыз алатұғын Боздақтың

Өзіне кезек келеді.
Боздаққа келіп сөйлейді:

Өзім тумай тұрғанда,
Тоғыз үйлі тамаға
Түрікпен отын жақтырып,
Қалың малын бақтырып,

Не жазығы бар еді,
Тоғыз қақпалы қаланың,
Үштің бірі шығынын,
Тоғыз үйлі тамаға

Жанынан төлетіп тарттырып.
Ай басы сайын тамаға
Алпыс теңге салғандай,
Мұндай шығын алғандай.

Ылди қандай, өр қандай,
Қорқақ қандай, ер қандай,
Өзің қандай, мен қандай?
Әкем менің қарт Марық

Қуанып той қылғанда,
Сенің әкең Әліби,
Ақтайшамен екеуін
Шақыртып тойға алғанда,

Атымды қоя барғанда,
Алма мойын қара атты
Қорқытып алып мінген соң,
Әкем киген ақ сауыт[ты]

Әліби алып киген соң,
Балдағы алтын шар болат
«Беліңе алып будың»,—деп,
Асты тақтай мамықтың,

Қандырып ұйқың тұрған соң,
Арызын айтқан шешеме,
Көтеріп қамшы ұрған соң,
Өз айтқанын қылған соң,

Мен секілді әкеңді
Алты жасқа келгенде
Құл қыламын дегенсің.
Қарындасым Тұрғынды,

Қаздың жүні қаттасым,
Үйректің жүні үндесім,
Емшектесім, сүттесім
Алты жасқа келгенде,

Күң қыламын деген соң,
Ажалыңа кіл, Боздақ,
Құдай айдап келгенсің.
«Ала мойын қара аттың

Ала қамшы, ақ тізгін
Ұстап мінген қолың,—деп,
Өзіңнің салған жолың,—деп,
Екі қолын Боздақтың

Қарынан кесті шұнтитып.
«Ая толы шыны бал
Ұрттап ішкен ернің»,—деп,
Төменгі ернін теседі.

«Билік айтқан тілің»,—деп,
Тілінің ұшын кеседі.
Тілден аққан қара қан[ды]
Қолымен алып ішеді.

«Танауы алды таңырайтып,
Қармал жиек алтын телпекті,
Басына алып кигенде
4–253

батырлар  жыры
Күнге күйген сайы деп,
Түлеуінің жайы»,—деп,
Тас төбесін сылиды.

Жұртта қалған тазы иттің
Күшігіндей ұлиды.
Екі қолын Боздақтың
Артына мықтап байлайды.

Түстен қалмай келсін,—деп,
Қырық баласын өлтірдім,
Тоғыз үйлі тамадан
Қырық жыл жеген шығынның,

Жары басын бөледі.
Жары көңілім қалды,—деп,
Меніменен ел болса,
Енді қалған малымды

Ақтайша мен Әліби
Қолынан санап әкеліп,
Өздері әкеліп берсін,—деп,
Бүгін малын бермесе,

Екеуі мұнда келмесе,
Кісіні өзіндей көрмесе,
Таң сарғайып атқанда,
Алтын ауыз қаланың

Есігінде көрсін,—деп,
Сәлем айтып болды да,
Қыз алатын Боздақты
Жап-жалаңаш айдады.

Сол ер Боздақ
Қырық баласын қырдырып,
Құлақ, мұрнын жұлдырып,
Боздақ заулап жөнеді.

Басына қонған шыбыннан
Күннің көзін көрмеді.
Мың сауысқан, жүз қарға
Қызыл қанға таласып,

Ортаға алып жөнеді.
Сол қалаға жеткенше,

Басына қонған қарғаны
Қорғауына қол таппай,
Қаласына жеткенше,
Шыбын жаны зар тапты.

Әліби жатқан қалаға
Қарға қуып келеді
[Қыз] алатын Боздақты
Әлібидің алдына.

Кереңді жесең болмай ма?
Тумай жатып Шораға
Қырық баламды қырдырып,
Құлақ-мұрнымды жұлдырып,

Тоғыз үйлі тамадан,
Алты жасар Шорадан,
Құлақ-мұрнымды жұлдырып,
Қырық баламды қырдырып,

Менің-ақ күйігімді жеп пе едің?!
Сол секілді баланы
Өлтіріп келмей, алжыған,
Алты жасқа келгенше,

Жайында жатар деп пе едің?!
Көрсетті Шора көрімді,
Ойнаған асық жерімді,
Әуелі кесті қолымды,

Сонан соң кесті тілімді.
«Екеуіңді келсін»,—деп,
Мені саған бұйырды.
Апарып малын бермесең,

Басыңа пішеді кебінді.
Бір қалтаға санап сал
Тоғыз үйлі тамадан
Қырық жыл жеген шығынды.

Таманың саудың биесін,
Марықтың арттың түйесін,
Сонша жеген малыңды
Өзіне қайтып бересің.

батырлар  жыры
Апарып малын бермесең,
Құдайдан бұрын өлесің.
Қырық баламды қырғызып,

Қыз аламын деген деп,
Басыма жетті киесі.
Көргенім өтірік болмаса,
Тамадан жеген шығынның

Бүгін келеді Шора иесі.
Сонда ханның кеулі бұзылды,
Айтып болып ер Боздақ,
Тілге келмей үзілді.

Боздақ «батыр» өледі,
Әліби сонда кейіді.
Қырық жігітін шақырды,
«Атыңа мін»,—деп ақырды.

Басын кесіп алайын,
Артынан туғанды
Ат саурынына салайын.
Тоғыз үйлі таманың

Бәрін бірдей шабайын.
Жаяу жүрген Шораның
Жеті енесін ұрайын,
Қыршынын қияйын!

Шашақты қара ту алып,
Қырық жігітін қолға алып,
Шора, Тұрғын балаға
Әліби шауып жөнейді.

Шауып келсе Әліби,
Шора әлі тұр екен,
Баяғы сүйек басында.
Киімі жоқ үстінде,

Қолынан басқа қару жоқ,
Ақ білегін сыбанып,
Ұрыспаққа оңданып,
Сөйтіп жүрген Шораны

Әліби көзі көреді.
Жаяу жүрген Шораны
Әліби көзі көрген соң,
Мазақ қылып күледі.

Әліби атты, ол жаяу,
Қырып шауып келеді.
Сонда Әліби Шораға келіп сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Құйрығымды неге басасың.
Асыранды ит тама,
Өз басыма секіріп,
Мұнша неге тасасың.

Алтын қақпа қаланың
Сықырлауық есігін
Сұраусыз неге ашасың?!
Қарындасың Тұрғынды

Әкеліп өз қолыңнан бер,—дейді.
Сонда Шора кейиді,
Жұдырығын түйініп,
Бір Құдайға сиынып,

Кәріп жаннан түңіліп,
Зеңбіректің шоғына,
Бір дүмбел мылтық оғына
Жалаң аяқ, жалаң бас,

Қырып жаяу жөнеді.
Әліби атты, бұл жаяу,
Қарсыласа қалысты,
Екеуі келіп ұрысты.

Қарсылап найза салғанда,
Әлібидің найзасы,
Суырып алды Әліби
Беліндегі болат қылышты.

Жаяу тұрған Шораны
Тартып келіп салғанда,
Балдағынан сынысты,
Екі қару тауысты.

батырлар  жыры
Әліби алпыс пұт ауыр сойылды,
Салып келіп кеткенде,
Тұз сабаған келідей,

Желкесінен үгілді.
Бар қаруын тауысып,
Аттан түсіп алысты,
Жағаға қолды салысты.

Екеуінің үстіндегі сауыты
Жағасынан айырылысты.
О да «Құдай, бер» деді,
Сауытқа симай кернеді,

Түске шейін алысты.
Алты жасар Шораға
Сонда да әлі келмеді.
Әлі сонда меңдейді,

Шора жағадан тартып сүйрейді,
Балшықтан бетер илейді.
Алты жасар бала-ды,
Құдай артық қарады,

Қарағанның мәнісі—
Көтеріп қолға алады,
Сол уақытта Әліби
Ақырып барып құлады.

Әлібидей батырды
Сақалынан көтеріп,
Қорқыратып шалады,
Тоғыз топар салады.

Ақыл бұлағы сол болып,
Үстінен тұрып жөнеді.
Жан-жағына қарады,
Ат ұстаған қырық жігіт

Қалаға қашып барады.
Әліби мінген қара атты
Астына мініп алады.
Қырық жігіттің соңынан

Шора қуып жөнейді.
Он екі құлаш найзаны
Жеткен жерден сермейді.
Он екі құлаш найзаға

Баршасын шаншып түйрейді.
Найза толған сүйекті
Қашпайтынын біледі,
Сілкіп тастап жөнейді.

Басы Әліби ол қылып,
Кейінгіге жол қылып,
Сексен бір кісі сүйегін
Жинастырып үйеді.

Қырық атты айдап, жайдақтап,
Қанға тоймай жалақтап,
Тоғыз үйлі тамаға
Кешке қайтып келеді.

Олжадан түскен қырық атты
Тоғыз [үйлі] тамаға,
Үлестіріп береді,
Бәрін бірдей көреді.

Тоғыз үйлі таманың
Қырық жыл кеткен шығынын
Қайратымен төледі.
Ер Шораның уақытында

Тама да теңдік көреді,
Азын көпке теңеді.
Сүйте-сүйте сол Шора
Алты жасқа келеді.

Атты жасын атқа алды,
Тартар жасын тайға алды.
Ақтайша жатқан қалаға
Ат қо[юға] ойланды.

Жүрейін деп тұрғанда,
Алаша сары биеден
Шора туған күні
Бір шұбар құлын туыпты.

Марықбай соны көріпті,
«Шораға ат болсын,—деп,
Өсіріп өзі мінсін,—деп,
Жауға барып тисін»,—деп,

Алты жасқа келгенше,
Асырап Марық бағыпты.

батырлар  жыры
Сол уақытта ер Шора
[Шұбар] атты ерлейді.
Атын ерлеп болған соң,

Қайтарып атты байлайды.
Ақтайша мұны есітті,
Енді екеуі өшікті.
Шұбар атқа мінгесін,

Бізді қоймас десіпті.
Көп нөкерімен кеңесіп,
«Ел болалық»,—десіпті.
Сол уақытта Ақтайша,

Тоғыз мыңдай қол жиды,
Тоғыз мың қолдың алдында,
Марықбайдың аулына
Қырық жігітін жіберді.

Жау болғанын қойсын,—деп,
Мұнда көшіп келсін,—деп,
Күймелі арба астында,
Саялап күнін көрсін,—деп.

Меніменен ел болса,
Басы Әліби, сексен бір кісі құны үшін,
Енші қылған Шұбар ат,
Соны алып келіп берсін,—деп,

Не қылса да өзі білсін,—деп.
Шұбар атын бермесе,
Тоғыз мыңдай қолменен
Ауылында мені көрсін,—деп.

Сол уақытта қырық жігіт
Көк арбаға мінеді.
Мәстектің жалын өреді,
Марықбайдың аулына

Атын сұрай жөнелді,
Қонаға жетіп келеді.
Келе жатқасын Марықбай,
Алдынан шығып көреді.

Бір ордаға енгізіп,
Тоғыздан саба қояды,
Бесті асауды сояды.
Тамақ беріп болғасын,

Ханнан келген елшінің
Келген бұйымын сұрады.
Сонда тұрып қырық жігіт
Марықбайға сөйлейді:

Былай кетсең, қалмақ жау,
Не қылып күнің көресің.
Ақтайшамен жау болсаң,
Ажалдан бұрын өлесің.

Біздің жұртпен ел болсаң,
Әлібидің құны үшін
Шұбар атыңды бересің.
Сонда [Марықбай] жылайды,

Әкеліп сізге берелік.
Сіздерменен сүйеніп,
Біз де күнді көрелік.
Шора атын бермесе,

Дегеніме жүрмесе,
Ер Шораға не делік,
Барып атын тілелік.
Тоғыз үйлі таманың

Жиналып бәрі келеді,
Оятып Шораны алады.
Марықбай сонда толғады:

Басыңда күдері, шырағым,
Ханнан келген қырық елші
Кешегі өзің өлтірген
Әлібидің құны үшін

Шұбар атыңды сұрайды,
Есітпей ме құлағың.
Тоғызға жасың жеткен жоқ,

батырлар  жыры
Алтыдан жасың өткен жоқ.
Сорлы балам өлерсің,
Тірідей қорлық көрерсің,

Әкең менен шешеңді
Қолдан ұстап бересің.
Сонда Шора тұрды ақырып,
Жын ұрғандай құтырып,

Тамам малымды алғанда,
Аз ғана малым қалғанда,
Мал сұраған кім?—дейді.
Елші кірген ордаға

Ұмтылып, жаяу найзаны алып жөнейді.
Отыр екен қырық елші,
Арақ ішіп қауласып,
Өзін-өзі жауласып.

Қырық елші көріп сасады,
Жаудың түсі басады,
Көрсете «алдалап».
Арба қалды бір жерде,

Мылтық қалды әр жерде,
Үйден шығып қашады,
Қуалап Шора шаншады.
Қырық елшіні өлтіріп,

Қызыл тілі салақтап,
Қанға тоймай жалақтап,
Ауылға қайтып келеді.
Келсе де, әкесі Марықбай

Балаға тыныштық бермеді.
Сонда тұрып Марықбай
Ер Шораға сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Бір айтқанымды қылмадың,
Тілегімді бермедің,
Бұл қылғаның іс емес.

Ақтайшаның Әліби
Сұраусыз кетер кісі емес.
Не қылсаң да өлерсің,
Ақтайшадан қорлық көрерсің.

Өлмей тұрып кете гөр,
Басыңның қамын ете гөр.
Қазан деген қала бар,
Біздің сонда Кеуістің ұлы тама бар,

Ындысталы патша
Сол Қазанда және бар
Ындысталы патшаның
Оң тізесін басатын,

Марықбаймен туысқан
Он жеті жаста Марықбайдан айырылған
Есімбек деген ағаң бар,
Шырағым, сен сол Қазанға бар,—дейді.

Тоғызға жасың жеткенше,
Алтыдан жасың өткенше,
Сен Қазанда бол,—дейді.
Өлсек біз-ақ өлейік,

Өлсек те сен, шырағым,
Артымда менің қал,—дейді,
Тоғыз айлық жол,—дейді,
Бір тілімді ал,—дейді.

Шешесі сүй деп жылайды,
Шораны барып сүйеді.
Төсінен аққан ақ сүті
Етегін жуып жөнеді,

«Бүгін мұнда қал,—дейді,
Бүгінше мейман бол»,—дейді.
Оң қолынан жетектеп,
Үйге алып келеді.

Алпыс жасар кемпір-шал
Таң атқанша ұйықтамай,
Кезекпенен сүйеді.
Ерте тұрып Марықбай

Шұбар атты ерледі,
Оятып алып балаға,

батырлар  жыры
«Атыңа мінсең, кел»,—дейді.
Сол уақытта әкесі мен шешесі
Қолтығынан көтеріп,

Атына әкеліп мінгізді.
Тоғыз айлық Қазанға
Жолдассыз жалғыз өзі жөнеді.
Сонда тұрып ер Шора,

Шұбар атқа «шу» дейді,
Табаны жерге тимейді,
Тұяққа тиген қара тасты
Саз балшықтай илейді.

Таң сарғайып атқанда,
Шора мінген Шұбар ат,
Ақтайша жатқан қаланы
Тұмсығымен тірейді.

Ат үстінде тұрып ер Шора,
Ақтайшадай батырды
«Мұнда кел»,—деп шақырды,
Шақырып алып сөйлейді,

Марықтың ұлы Шорамын.
Мұндағы тама азынан,
Толарсақтың сазынан,
Алдымда аға жоғынан,

Мұндағы жаудың көбінен,
Тоғыз айлық Қазанға
Жолдассыз кетіп барамын.
Аман барып, сау келсем,

Тоғыз үйлі таманың
Тауығына тисең де,
Қолыңнан санап аламын.
Мен Қазанға барғанша

Қар жаумасын, нұр жаусын.
Мен Қазанға барған соң,
Маған десе қан жаусын.
Мен Қазаннан келгенше,

Өздігіңнен тиме,—деп,
Әкем Марықбай жатқан ордаға
Сұраусыз барып кірме,—деп,
Егер тисең тамаға,

Менен басқа кісіден
Еш жамандық көрме,—деп,
Мен сияқты батырды
Айтпай кетті деме,—деп,

Киді сауыт беренді.
Айтып болып Қазанға қарай жөнейді.
Тоғыз айлық Қазанға
Төрт мезгілде жеткіз,—деп,

Шұбардың басын қаратты,
Қамшыға бұтын таратты,
Байлады белге болатты,
Шұбар атын тебініп,

Қазанға қарап жол тартты.
Шұбар ат сонда шүйілді,
Сексен аршын бой жазып,
Жазылумен жөнейді.

Әр төбенің басында
Азар басын билейді.
Әр төбенің бір басып,
Ұшқан құспен жарысып,

Құстан да басып озады,
Арада төрт күн қонады.
Төртінші күн болғанда,
Көгеріп жатқан Жайықтың

Белінен соғып құлады,
Бұл күні сонда қонады.
Ертең таң атқан соң
Шұбарға тағы мінеді,

Жайықтан қарғып жөнеді.
Қазан деген қалаға
Талма түсте келеді.
Жетіп келсе Қазанға,

батырлар  жыры
Түйдектеген шаң шықты.
Шаң астына қараса,
Келте қара ту шықты.

Ту астына қараса,
Тоғыз мыңдай қол шықты,
Қазылған арба жол шықты.
Қалмақтың жатыр қырық мың қол,

Қазылып жатыр арба жол.
Балдыр-балдыр сөйлеген,
Тілін адам білмеген,
Мәстектерін матаған,

Әкесінің тойына
Шошқа сойып атаған.
Сол Қазанның үстінде,
Қамап жатқан қалмақтың

Қаптаған жауды көреді.
Сандатты көзі көрген соң,
Сонда Шора келеді,
Көзі ештеңе көрмеді,

Не боларын білмеді,
Қалмақтың қалың көбіне,
Үрмелі мылтық оғына,
Зеңбіректің шоғына,

«Аллалап» жалғыз тиеді.
Ақ қара бас ту алып,
Өлімге басын байланып,
Қалмақ көп те, бұ жалғыз,

Атыспаққа ойланып.
Қалмаққа келсе ер Шора,
Келе жатса алдынан,
Алпысқа келген кәрі шал,

Қудай көзі қызарып,
Ақ сақалы желпілдеп,
Көзінің жасы мөлтілдеп,
Алдынан шығып келеді,

Шораның көзі көреді,
Қайырылып шауып келеді,
Шалға сәлем береді.

Садағың аузы шапшақтай,
Қылышың аузы қыпшақтай.
Алтыдан жасың өтпеген,
Жетіге жасың жетпеген,

Алты жасар баласың.
Қалмақ көп те, сен жалғыз,
Қайда кетіп барасың?
Қай таманың ұлысың,

Қай патшаның құлысың,
Танымаймын өзіңді,
Алыс көрдім еліңді.
Балам, саған жол болсын,

Білдір маған жөніңді?
Сонда Шора сөйлейді:

Мен Кеуістің ұлы тамамын.
Мен Шұбардың жалын өремін,
Қазанға кеткен таманың
Артынан іздеп келемін.

Ата, жолдан қалдырма,
Мен осы көп қалмаққа тиемін.
Сонда шал бетіне Шораның қарады,
Қарайды да таниды.

Сонда шалдың жайын сұрасаңыз,
Шораға танып жылайды.
Марықбайдың ағасы,
Ындысталы патшаның

Бізден соңғы бегі екен.
«Інімнен туған Шораны,
Қай уақытта келер»,—деп,
Алдын тосып тұр екен.

Мұның атын сұраса,
Есімбек деген бек екен,
Мұнан да перзент жоқ екен.

батырлар  жыры
Сол уақытта Қазанға барған таманы көп қалмақ өзіне
бағындырып алыпты. Қалмақтың бір Көзі қатты Құлманбет
деген батыры таманың ханы Ындысталы патшаның Қарашаш

деген сұлуын тартып аламын деп жүр екен, тоғыз мыңдай қол­
ме­нен бір адамын далаға шығармай Қазанға қамап қойыпты.
Қамалып жатқан қалмаққа
Шора жалғыз жолықты.

Қарағай найза қолында,
Ақбалдақ қылыш белінде,
Көп кәуірдің соңында,
Айғайлап жауға тиеді.

Қолындағы найзаға
Сыйғанынша түйреді.
Найза толған қалмақты
Сілкіп тастап жөнеді.

Ту түбінен ат салады,
Туды бұзды қиратып,
Ту ұстаған қалмақты
Балықтай шаншып, тулатты.

Күн жетіге толады,
Жеті күн жалғыз қырғаны
Жеті мың кісі болады.
Тоғыз сан бұл кеуіштің,

Табан жерде ұлыды,
Жары нөкерін қырдырып,
Бір танауын жырдырып,
Күн жетіге толды деп,

Алты жасар Шораның
Жеті күнде қырғаны,
Жеті мың кісі өлді деп,
Құлманбеттей батырға

Біреуі қашып барады,
Барады да жылайды:

Қашпайсың ба, жан аға?
Айдап келіп тап қылдың,
Шора деген тамаға.
Аман-есен бармаспыз

Өзіміз шыққан қалаға.
Сол уақытта
Көзі қатты Құлманбеттей батыры
Далаға шығып қарады.

Көп қалмақты қырып тауысып,
Келе жатқан Шораны
Сонда көзі көреді.
Алдынан шығып қарғайды,

Танаулатсаң болмай ма?
Төрт аяғы бүгілгір,
Үстіндегі жас бала,
Біздер атты, ол жаяу,

Еңбектеп, жаяу жүгіргір!
Көзі ештеме көрмегір,
Тілегіңді Құдай бермегір,
Алтыдан жасы өтпегір,

Жетіге жасы жетпегір!
Құлманбет атыменен сөй деп қарғады.
Сол уақыттар болғанда,
Атын қарғап тұрғанда,

Көп қалмақтың ішінде
Шораның мінген Шұбар ат,
Қолтығында қос қанат,
Өкпеліктен көз тиіп,

Аузын ашып кісінеп,
Бір көзінен қан ағып,
Жалп етіп барып құлады.
Шора жауды жаяу тосып қалады,

Бірін-бірін сандатты
Қылышпен қырып барады.
Жаяу тұрған Шораны
Сандаттар қайта қамады.

Қамап тұрған көп сандат
Жабыла мылтық атады,
Түтін қаптап жатады.
Атқан оғы мылтықтың

батырлар  жыры
Шора киген жидеге
Жабыса келіп қатады.
Түтеп тұрған мылтықты

Қылышпен сермеп ашады.
Алды қашса сандатың,
Артындағы көп қалмақ
Қайта келіп басады.

Сол уақытта ер Шора
Жүре алмай, жаяу меңдеді.
Өліп қалған Шұбарға
Еңбектеп жетіп келеді.

Шұбардың басын құшақтап,
Құдайдан тілек тіледі:

Жан серігім, жалғыз ат!
Қолтығыңда қос қанат,
Кеулім келді шар болат,
Жан Құдайға аманат,

Иесін жауға тастар ма
Тұлпардан туған қазанат!
Шораның көзінің жасы тізілді,
Жүрек-бауыры езілді,

Көзден аққан қанды жас
Етегіне төгілді.
Құдайға сөйтіп жалынды,
Мұхамбетке шағынды,

Әулие қоймай зар қылды.
Жалғыздың пірі Әзірет,
Түркістанда Қожа Ахмет,
Құлағына шалынды.

Қабыл болды тобасы,
Қара құс болып аспандап ұшып келеді,
Өзінің кәміл бабасы.
Төбесінен төнеді,

Атыменен көтеріп,
Аспанға алып ұшып жөнеді.
Жерде жатып Құлманбет,
«Алты жасар Шораны

Құдай мазақ етті,—деп,
Еткені емей немене,
Атыменен көтеріп,
Қара құс алып кетті»,— деп,

Мазақ қылып күледі.
Олар күліп жатқанда,
Бір бұлақтың басына
Атыменен көтеріп,

Бабасы алып келеді.
Қара құс болған бабасы,
Қасына келіп Шораның,
Қожа болып сөйлейді.

Өліп қалған Шұбар ат
Кісінеп тұра қалады.
Атына жан береді,
Сонда тұрып бабасы

Ақтайша хан барғанда,
Әліби де барғанда,
Сен сонда жаңа туғанда,
Сенің әкең Марықбай

Қуанып той қылғанда,
Ақтайша мен Әліби
Атыңды қоя келгенде,
Ат қоя алмай тұрғанда,

Сонда мен диуана болып жүргенде,
Сенің шешең Гүлқаныс
Алдымнан жылап келгенде,
Атыңды қой дегенде,

Атыңды қойған мен едім,
Білмеген балам сен едің,
Атыңа Шора мін,—дейді,
Анау жатқан қалмаққа

Және қайта ти,—дейді.
Атқан оғың тимесе,
Өзіме қайтып кел,—дейді.
Ажал оғы тап болса,

батырлар  жыры
Бенде оғы тап болса,
Жүрегіңнің аузына
Темірден қақпақ жабайын.

Балам сенде болмасын
Менен басқа ағайын.
Сыртыңда тілектес болып тұрайын,
Тілегіңді қабыл қылғай Құдайым.

Менің айтқан бұл сөзім,
Балам, саған жақпай ма?
Қалмақ қой да,сен қасқыр,
Жайылып жатқан көп қойға

Жалғыз қасқыр шаппай ма?
Жеті пірің жар болса,
Қамалып жатқан қасқырдың
Жын-шайтанын қақпай ма?

Айтып болып бабасы
Ғайып болып жөнеді.
Сонда Шора «Аллалап» атқа мінеді,
Ақ қара бас ту алып,

Қарағай найза қолға алып,
Шынымен Шора шамданып,
Кейін қалған қалмаққа
Тағы жалғыз тиеді.

Зеңбіректің шоғына,
Самқалдың қалың жеріне
Қорықпай жалғыз келеді.
Алдындағы сандатты

Тиген жерден шулатты.
Мылтық атқан қалмақты
Балықтай шаншып, тулатты.
Және алдына қылыштап,

Ер Шораның жыны ұстап,
Қалмақтар қашты сандалап,
Әр бұтаны далдалап.
Жаудан аққан қара қан

Ойға қарап ағады.
Еңісте қалды мың қалмақ,
Еңселей шапқан үлгісі,

Қабақта қалды мың кісі.
Қабақтан шапқан белгісі,
Барып қырған бір кісі.
Сілтеген жерде бас кесті

Ер Шораның қылышы.
Күн тоғызға толады,
Тоғыз күнде қырғаны,
Тоғыз мың кісі болады.

Тоғыз мың қолды тауысып,
Шора жан-жағына қарады.
Қалмақтың ханы Құлмамбет,
Қара ала атын жайдақтап,

Екі көзі алақтап,
Тоғыз мың қолын тауысып,
Жалғыз қашып барады.
Шораның көзі көреді,

Соңынан қуып келеді.
Құлмамбет сонда Шораға қарап сөйлейді:

Балам, бермен кел,—дейді,
Әліге шейін өлтірмей,
Осы тама нем,—дейді.
Сонда [да]ғы Құлмамбет,

Өзінің әлін білмейді.
Сонда Шора не дейді:

Шынымен Шора кейіді.
Екеуі қарсыласып қалысты,
Қарсылап найза салысты,
Ат үстінде алысты.

Құлмамбеттің жүрегінің аузына найза ендірді,
Қара ала атын саурысынан
Қайқайтып жерге төндірді.
Қылышыменен шабады,

Тоғыз бөлек қылады.
Құлмамбетті өлтіріп,
Қазандағы тамаға қайтып келеді.

батырлар  жыры
Жетіп келсе Қазанға,
«Шора қашан келер»,—деп,
Баяғы алдынан шыққан ағасы,

Бес жүз кісі қасында,
Алдынан шығып тұр екен
Есімбектей ағасы.
Шораны аман көреді,

Ат үстінен көтеріп,
Алдына алып сүйеді.
Ындысталы патшаға
Ертіп алып келеді.

Қол қусырып еңкейіп,
Шораға сәлем береді.
Ділдә тамам алтын тақ,
Сонда да Шора таққа мінбейді.

Қарға өлтірер болар ма?
Патша мінген алтын тақ
Қарашы мінер болар ма?
Сонда Ындысталы патша

Миығынан тартып күледі.
Жалғыз қызы Қарашаш деген сұлуды
Шораға өз қолынан
Неке қиып береді.

Ханның қызын алып,
Ордасында тұрады.
Жаңа таң бір атқанда,
Ата-анасын сағынып,

«Тоғыз үйлі таманы
Мұнда көшіріп алып келейін»,—деп,
Еліне қайтып жалғыз жөнеді.
Алған жары Қарашаш

Шұбар атты ерледі.
Тоғыз үйлі тамаға
Шора қайтып жөнеді.
Арадан жеті күн өткенде,

Тоғыз үйлі тамаға қайтып келеді.
Әкесі мен шешесі
Шораны көзі көреді.
Ат үстінен көтеріп,

Алдына алып сүйеді,
Бұл күні үйге түнеді.
Ақтайша жатқан қалаға
Шора батыр және қайта тиеді.

Аттың басын қаратты,
Қамшыға бұтын таратты,
Қаланы бұзып, мал алды.
Шарбақтың аузын шаң қылып,

Қаланың ішін қан қылып,
Ақтайшадай хандардың
Қолынан басын қағады.
Ақтайша ханның

Алаукеш атты сұлу қызын тағы алады.
Ақтайша жатқан қаланы
Тоғыз үйлі тамаға
Барып шауып береді.

Тоғыз үйлі таманы
Тоғыз ру ел қылып,
Қазан қаласына көшіріп алып жөнеді.
Арада он бес қонады,

Он алты күн болғанда,
Тоғыз үйлі тамадан
Шора батыр жалғыз озып жөнеді.
Түн ортасы болғанда,

Қарашаш жатқан Ақ орда
Шора мінген Шұбар ат
Тұмсығымен тіреді.
Аман жары Қарашаш

Ат байлауға шығады,
Бұл күні мұнда қонады.
Қазанға жеткен көп тама
Ерте тұрып көреді.

Таң атқан соң Ындысталы патшаға
Шора келіп сәлем береді.
Сонда тоғыз үйлі тамамен

батырлар  жыры
Марықбай бұл да көшіп келеді.
Марықбайдың ағасы Есімбек
Алдынан шығып келеді.

Ағайынға бәрі бірдей табысып,
Құшақтасып жылайды.
Жеті күндей той қылып,
Марықбайды хан қылып,

Кеуілі сөйтіп тынады.
Шора сынды батырды
Жауға қарсы қояды,
Сөйтіп тұрып баршасы

Мұратына жетеді.
Сондай батыр ерлікпен
Шора тамам болады.

Әуелі сөзді бастайын,
Жақсылар білер дос жайын,
Диқаншы білер қос жайын.
Өзі жүрген адамдар

Айы біткен айында,
Күні біткен күнінде
Кетеді ұшып құстайын.
Және сөзім және бар,

Қазан деген қала бар,
Ол Қазанның ішінде
Ноғайлы мен тама бар.
Ол Қазанды билеген

Нәрікбай атты баба бар.
Неше қилы ел өткен,
Неше қилы бек өткен.
Он сан ноғай болғанда,

Ормамбет хан өлгенде,
Ол Қазанды билеген,
Кемшілікті білмеген,
Бір перзентке зар болған,

Көзі тола қан болған,
Нәрікбай деген баба бар.
Еңсегей бойлы ер Есім
Ырысына біткен қазақтың,

Арыстан туған аға бар.
Нәріктен туған бала бар,
Ол баланы көрсеңіз,
Маңдайының арасы

Кере қарыс, сере бар.
Қисса Нәрікбай-Шора
(Майкөт – Ә. Сариев нұсқасы)

батырлар  жыры
Қазан деген қаланы ноғайлы тама деген ел отан қылады.
Нәрікбай хан болып билеп тұрған екен, Нәрікбайдың бірге туған
інісі Есім деген бар екен. Қалмақтан Қозбамбет, Садыр деген ба­

тыр шығып жылқысын шауып кетті, сонда ағасы Нәрікбайдың
сиырдан туған шұбар, күміс құйрық Күлзар деген аты бар екен,
соны Есім Нәрікбайдан сұрап келді.

Бұзды қалмақ ұйқымды.
Баялышты-ай бөз дөңнен
Салды қалмақ қиқуды.
Сізге келдім, хан Нәрік,

Қозбамбет пен Садырға
Алдырып бүгін жылқымды.
Қауыстың ұлы тама деп,
Халық айтар затымды.

Оны сөзге санамай,
Қорқытты қалмақ халқыңды.
Атаңа лағнет ит қалмақ
Тапқан екен артынан

Бір қумастай қатынды.
Кеңшілік қылғын, Нәреке,
Мінейін деп мен келдім
Күміс құйрық шұбарды,

Күлзар деген атыңды.
Тауға біткен тұмар-ды,
Ер тарқатар құмарды,
Айрылар жері қос патша,

Себеп болды Күлзары.
Шұбарды маған бересің,
Қара ағаштай көп қазақ
Қайрат қып бәрің ересің.

Ат мінгелі мен келдім,
Басқа жоқ менің кеңесім,
Шұбарды маған бересің.
Алып едім жылқысын,

Бұзып едім ұйқысын,
Қозбамбет, Садыр мақтанып,
Қатын екен көп қазақ,
Бір келмеді демесін.

Сонда Нәрікбай: «Менде Шұбардан басқа да ат көп, тұлпарлар
бар, содан қалаған атыңды ал, Шұбар ат әрі ұлым, әрі қызым,
әрі малым еді. Содан басқаны сұрай бер»,—деп жауап береді.

Сөйлеген қызыл тіл едім,
Қазаққа біткен патша,
Қасиетті кісі едім.
Қасиетім құрысын,

Бір перзенттің жөнінен
Бейшара болып жүр едім.
«Баласы жоқ Шұбарды
Кім мінед»,—деп ойлайды,

Халықтың көңілін білемін.
Тоғайда он мың жылқым бар,
Ажағайдай боз Шұбар,
Таңдап мін, Есім, біреуін.

Қартайсам да Шұбарды
Өзімнен туып бір бала,
Міне ме деп жүр едім.
Ырым қып жүрген бір атты

Неге мұнша тіледің?
Атасы болған сыбайдан,
Анасы болған құмайдан,
Екі асылдың белінен

Сиырдан туған ылайдан.
Қызыл шақа күнінде
Бауырына басты Күлқаныс,
Бала қылып бір жайдан.

Қартайса[м] да Шұбарды
Үміт қылып жүр едім,
Үстіне мінер бір перзент
Бере ме деп Құдайдан.

Алтыннан соққан тұяғым,
Күмістен соққан қияғым,
Тарылғанға ұқсайды
Есімжан, менің сияғым,

батырлар  жыры
Неше тұлпар көлде көп,
Керек болса дүниенің
Бәрін айдап жүре бер,

Қапа болма, шырағым.
Жиған малым сиыр-ды,
Сиыр мұрнын жиырды.
Есіткен соң бұл сөзді,

Мұнша неге құбылдың?
Маған бермей Шұбарды,
Міндірейін деп пе едің
Алтын айдар, шоқ белбеу,

Әлпештеп баққан ұлыңды.
Шұбар атты мінгенде,
Болады саған күнде жас.
Жылқысын қалмақ алған соң,

Қапа болып қалған соң,
Қайғыланды Есім мас.

Намыс қылды күллі алаш.
Мінетұғын ат болса,
Ат десек, бөтен аямас.
Маған бермей Шұбарды,

Мінгізейін деп еді
Әлпештеп баққан ұлына.
Беліңе бермей перзентті,
Берекесіз сен қу бас.

Нәрікбайдың мінгені
Шұбар шолақ бесті еді,
Бір перзенттің жоғынан,
Көкейін қайғы кесті енді.

Қасиетті жан едім,
Қай-қайдағы қу сөзді
Қартайғанда есіттім,
Естімейін деп еді.

Періштелер бас қосып,
Көкте қылар жиынды.
Әр пендеге салмасын,
Перзенттің ісі қиын-ды.

Інісі «қу бас» деген соң,
Осындай сөзге күйген соң,
Нәрекемді жын ұрды.
Айрылып қалды есінен,

Мәз болып тұрсын несінен.
Әр нәрсе түсті ойына,
Алтынды белдік, ақ кісе
Алып бір салды мойнына.

Көзінің жасы көл болып,
Алды тола сел болып,
Келе берді қойнына.
Ерлер мінген қара-ды,

Бір перзент ішін жарады,
Інісі «қу бас» деген соң
Нәріктің есі қалмады.
Көзінің жасы көл болып,

Етегі тола сел болып,
Бір перзенттің зарынан
Ботасыз нардай ыңыранып,
Адасқан қаздай зарланып,

Жарылған мұздай күңіреніп,
Екі көзі қанданып,
Бір перзенттің жөнінен,
Жөнелді Нәрік арланып.

Аузынан жалын шығады,
Бір перзент деп лап ұрса.
Бір шаһардың патшасы еді,
Мүсәпір болды пақырша.

Айуандар жата алмас,
Тоғайда барыс ақырса.
Көлдегі қаздар қайғылы,
Көктен сұңқар шақырса.

Жапалақтан сескенген
Жалғыз қазда үн бар ма?
Шегірткеге талатқан

батырлар  жыры
Қырғауылда жүн бар ма?
Нәрекеңнің сөзі бұл
Зар илеп сөйлеп, жылап тұр:

Менен де бір ұл туып,
Ақ жарылқап, күн туып,
Дос-дұшпанның ішінде
Жүзімді ашар күн бар ма?

Байладың, Құдай, бағымды,
Сындырдың, Құдай, сағымды,
Бір перзенттің дертінен.
Қайыптан ұшқан сұңқардың,

Қай жерде болар дайыны.
Кетер болды Қазаннан
Нәрікбай хан зайыры.
Нәріктің даусын естісе,

Үйде отырып құлағы,
Күлқаныс деген бәйбіше
Қасиетті айымыз.
Шамның жаққан шырағы,

Жақынның болмас жырағы.
Нәрікбай мен Есімді
Себеп болып айырған
Шұбар ат деген пырағы.

Нәрікбайдың дауысын
Үйінде отырып есітті
Бәйбішенің құлағы.
Кер маралдай керіліп,

Басарына ерініп,
Ішкен шайы сұлудың
Алқымынан көрініп.
Бай малындай ыңыранып,

Жібектен шұлғау шұлғанып,
Алдынан шықты бәйбіше
Нәрікбайдың сыланып.
Бәйбішенің сөзі бұл,

Шылауына оралып,
Нәрікбайға сөйлеп тұр:

Қағынбаса не қылды?
Бейшара болып зарладың,
Ұл мен қызға ата боп,
Кемеңгер болар шағыңда,

Дос-дұшпанның ішінде
Қапа болып зарлансаң,
Ішіме салып жалынды,
Мұнша неге зарлайсың,

Қияметтік жолдасым,
Нәрікбай хан, не қылды,
Келдік, Нәрік, қасыңа?!
Үйрек ұшып, қаз қонды,

Көзден аққан жасына.
Қапа болған Нәрікбай
Қайқайтып тұрып бір салды
Күлқаныстың басына.

Қол ұстасып зар қылып,
Бұлар келді үйіне.
Қасиетті Күлқаныс
Тіл тигізбейді сонда да

Қияметтік піріне.
Ақ ордаға келеді,
Артықша туған ер еді.
Патшалықты талақ қып,

Үргеніш жолы қайда деп,
Қазаннан ауып жөнеді.
Нәрікбайдың кеткенін
Күллі тама көреді.

Ауыл баласы, ақсақал
Қарияның бәрі келеді.
Нәрікбайға қоштасып,
Елінің айтқан сөзі еді:

Туып-өскен жеріңіз.
Сіз кеткен соң суалар,
Аза тұтып көліңіз.
Осы жанның баршасын

батырлар  жыры
Есім құрлы көріңіз.
Көрсетпелік көзіңе,
Қиямет қайым болғанда,

Есім ханды көрмесін,
Енді, тақсыр, көзіңіз.
«Қой» деген сөзге қоймады,
Қоятұғын болмады.

Бір жұртқа алып келуді
Нәрікбай өзі ойлады:
«Жалғыз ағаң кетті,—деп,
Өлгенде көрген ағаңды

Тентіретіп неттің» ,—деп,
Қазанның жұртын қинады.
Сол уақыттар болғанда,
Есімнің есі қалмады.

Баласы менен қатыны
Ағытқан қойдай зарлады.
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Көзінен қаны аралас,

Дүниенің жоқ опасы.
Қайда кетіп барасың
Жұртымның жақсы сақасы?
Ашу—кәпір, ақыл—дос,

Ақылыңа ақыл қос.
Айтып едім бір сөзді,
Туысқандықпен түбі бос,
Болады енді демейін,

Бетіңе, сірә, келмейін.
Бір сөзімді кешпесең,
Жалғыз аға, не дейін,
Ісімнен қайтса көңіліңіз.

Бұ Қазанда тұрмайын,
Көз көрмеске жетейін.
Назаланба, Нәреке,
Бір көрінбей өлейін.

Мұсылман деп сыйласаң,
Қиямет жолдың аузында,
Бір көрініп көзіне,
Жолығайын өзіңе.

Жаманды-жақсы болса да,
Туысқан едім өзіңе.
Сонда Нәрік сөйлейді:

Шырағым, Есім інім-ау,
Айтарыңды айтқан соң,
Тілейсің мұның несін-ау?
Бір ауыз сөзге келместен,

Кетті шығып мінім-ау?
Сыртымнан «қубас» атанып,
Көз алдымда не болар,
Нәрік боп көрген күнім-ау?

«Нәрікбай қубас» атанып,
Бұл Қазанда не болар,
Хан болып көрген күнім-ау?
Сен емес пе тірлікте

Арым менің, інім-ау?
Бастапқы ноқат бидікі,
Соңғы ноқат тидікі.
Ора төбе кімдікі,

Оралы болса бидікі.
Қара төбе кімдікі,
Қарары болса хандікі.
Нәрікбай өлсе, осы мал

Есімдікі емей кімдікі.
Дос-дұшпанның ішінен
«Қубас» демек оңай ма?
Азғана күн қубасты

Сыйлай тұрсаң болмай ма?
Жөнсіз оқты ап келіп,
Қос өкпеме қадайсың.
Атқан оқты-ай таста деп,

Тағы да мені қинайсың
Өзің қылған кінәңді
Өзің неге сұрайсың.
6–253

батырлар  жыры
Қатының менен балаң көп,
Құшақтап неге жылайсың?
Алды-артымнан еретін,

Ұлым да, інім сен едің,
Құлым перзент бола ма,
Жастай ердің соңыма.
Көп көргенің, Есімжан,

Қазан болса ағаңа,
Тапсырайын қолыңа.
Мен Қазаннан кетемін,
Пияз еккін орныма.

Мен өлейін, өлейін,
Жерге басым көмейін.
Сенен қорлық көргенше,
Бөтеннен қорлық көрейін.

Көпсінгенің мен болсам,
Ноғайлы мен таманы
Қолыңа сенің берейін.
Абұйыр маған бермесе,

Өзі бендем демесе,
Жақсы ит құрлы жоқсың ба?
Тентіреп жүріп өлейін.
Бұл Қазаннан кетейін,

Көз көрмеске жетейін.
Жаратқан мені Құдайым,
Көз жасымды көрмесе,
Қаңғып жүріп өтейін.

Жақсы нұқсан сыр болса,
Дос сүйініп бағалар.
Табаның тайса бір істен,
Дұшпаның тұрып табалар.

Қайықшы мен балықшы
Өзен-суды жағалар.
Кетер болдым Қазаннан,
Қубас болған жазамнан,

Кемшілік көріп баладан.
Көргенімше аман бол,
Қауыстың ұлы тамалар.
Базарда ақша, теңгелер,

Жорға мінген дөңгелер.
Тәңірі бұйрық қылмаса,
Нәрікбайды кім көрер?
Көріскенше айналып,

Келін менен балалар,
Құрбы-құрдас, замандас,
Аман боп тұр, жеңгелер.
Амандасып еліне,

Ата қоныс жеріне,
Нәрікбай еңіреп жөнеді
Перзент түсіп көңіліне.
Әсте рахым қылмайды,

Құрбы-құрдас теңіне.
Етек-жеңін түрініп,
Қос-қолаңын буынып,
Інісі «қубас» дегенге,

Қаны қашып, буылып,
Нәрікбай ауып жөнелді
Баратұғын жеріне.
Ер өлімі бір күн деп,

Есек жолы қырық жыл деп,
Бір тәуекел қылдым деп,
Ата-жұртым қалды деп,
Басыма қайғы салды деп,

Босанғысы келмейді
Қайраты ердің көңілінен.
Нәрікбай көшіп жөнелді
Қырық қақпалы елінен.

Жұрт жақсысын қимастан,
Алты күн ұдай ереді.
Қақпалының адыры,
Нәрікбайдың өзінің,

Ит жүгіртіп, құс салып,
Аң аулайтын жері еді.
Сол адырға жеткенше,
Ел-жұрты қимай соңынан

Шулап еріп келеді.
Қайтпасын әбден білген соң,

батырлар  жыры
Қырық қақпалы шәріден
Қырық құлды бұған береді.
Нәрікке қызмет қылсын деп,

Өлгенше бағып жүрсін деп.
Қырық үйлі тама қосылып,
Ауған аңдай жосылып,
Түрікпен елі қайда деп,

Нәрікбай ауып жөнеді.
Әлқисса, Нәрікбай Қазандағы елінен наразы болып, көшіп,
Ақ Жайық деген өзенді жағалап, алты ай дегенде Қууа деген
барып, қырық мың ауыл айрақты деген түрікпен қосылды.

Аққала деген қаласы бар екен. Айдархан деген ханы бар
екен. Айдархан хан өліп, жеті жасар Қарахан деген баласын
атасының орнына хан қойған. Нәрікбай бұл жұртқа білдірме­
сем де, өздері біліп қалар деп, біреуден білдіргенше өзімді-өзім

білдірейін дейді де, тоғыз жорға тарту алып, ханға барып, хан
алдында сөйлеген сөзі.
Ертерек басып ентелеп,
Хан алдына келеді.

Ұзын жолды төтелеп,
Қысқа жолды келтелеп,
Тарту алып жетелеп,
Ханға келіп енеді.

Бір шаһардың бегі еді,
Тартуына патшаның
Тоғыз жорға жетелеп,
Мүсәпір болып кеп еді.

Алдияр тақсыр, Қарахан,
Атадан қалған бала хан.
Балалықты қылмағын,
Қажетіме жара, хан.

Алыстан сізді іздеген,
Бұқар деген—біз деген.
Мана көнек, биеміз,
Есебін тауып саусаңыз,

Не қылсаң да, өзің біл,
Сіз болдың біздің иеміз.
Осы жатқан көк шөптің
Басын жесең мың күндік,

Түбін жесең бір күндік.
Алты ай жүріп арада,
Зорға жеттік біз мұңлық.
Арманда қатты көңіліміз,

Ағайын-жұрттан айрылып,
Үзілген асыл беліміз.
Айтулы дұшпан бізде жоқ,
Оншама суып көңіліміз.

Құдіретімен Құдайдың
Тұзың айдап келеміз.
Қолға түскен тұйғынбыз,
Бұйырған істі көрерміз.

Көрген жоқ атаң зорлықты,
Бір перзенттің жоғынан
Мүсәпір болып келеміз.
Жанға жаққан даурықсың,

Көлеңкеңе енеміз.
Жас та болсаң патшасың,
Не қылған адам демеңіз.
Келеріміз келген соң,

Бұйырған дәмді көрген соң,
Не айтамыз сізге біз?
Баршаның болдық атасы,
Бір көзбен қарап көріңіз.

Жатқан жерің Ақ Жайық,
Жағалай жатқан жел қайық.
Қазанда хан боп жүргенде,
Біз де болдық бидайық.

Пенделік басқа түскен соң,
Мойынсұнбай қалай тұрайық,
Әміріңді анық айт,
Жан-ділменен тыңдайық.

Әдейі іздеп келген соң,
Осылай болар туғандық.
Атаның ұғлы деген соң,

батырлар  жыры
Сыртыңнан естіп қуандық.
Өзіңіз бөтен көрмесең,
Көңілді баста қылмайық.

Басыңа қонған бұлбұлмыз,
Шағыңда шыққан бір гүлміз.
Жазсақ сізге лайық,
Жел аударып келтірді,

Жерінде жатқан жек едік.
Тұз аударып келтірді,
Қазанда жатқан бек едік.
Жаманды-жақсы патша боп,

Біз де жұртты жеп едік.
Қырық қақпалы Қазанда,
Ноғайлы-тама ел едік.
Өзім деп келген ғаріпке

Сен қалай жүрсің демедік.
Біз де әділдік қылған боп,
Жүйесіз істі демедік.
Қайтарға көңіл бізде жоқ,

Мойын ұсынып кеп едік,
Алыстан танып атыңа.
Атаңның ұлы деген соң,
Патшасы өліп кетсе де,

Баласы оның бар екен.
Атаның бақытын күзетіп,
Жақсы туған жан екен.
Келемін деген ойда жоқ,

Айдаған бізді нан екен.
Қорғалауға келдік біз,
Жетсе, тақсыр, көлеңкең.
Қарахан сонда сөйлейді:

Пендеге тілек бермейді,
Мүсәпір болып тарықпай.
Жігіттің аты шықпайды,
Қызыр баба жолықпай.

Жеріңде патша болғанмен,
Тұзың ауып қалыпты.

Ажалдың оғы жеткенде,
Қорғаны болма[с] көбенің.
Түсі суық келеді,
Төрт қырлап соққан жебенің.

Әуелі сізге сән емес,
Жұртыңды тастап келгенің.
Келгеннен соң дұрыс емес,
Неге келдің дегенім.

Халықтан дәулет кетерде,
Қадірі болмас, жақсылар,
Ортадағы төбенің.
Жетімдігім болмаса,

Бізге де дәулет келгенің.
Қазынасы үлкен Құданың,
Не береді маған демегін.
Кәдіріңді білмеген

Ол жұртты да көрерміз.
Басында дарақ болмаса,
Көркі болмас өзеннің.
Таудың тасы болмаса,

Асуы болмас кезеңнің.
Шұқырынан су шықса,
Кәдірі болмас изеннің.
Өзіңнен шыққан жаманның,

Сөзі ашты болар көбеңнің.
Қайраты қатты болғанмен,
Ақылы жоқ кісі екен
Есім деген береннің,

Аман болсаң есітерсің,
Артыңыздан Қазанды
Жау шауып алды дегенін.
Пәндеге пәнде не берер,

Тәңірінің өзі тарқатар
Көңілдегі шеменің.
Тілеулес болып тұрармыз,
Неге келдім демегін.

Біз әзір жетім баламыз,
Құдай біздің панамыз.
Қалымыз келсе әр жерде,

батырлар  жыры
Қанатпен қорғап қағамыз.
Сіз де, біз де мүсәпір,
Ниеттес болып тұрармыз.

Өзімізден зор шықса,
Келер ме біздің шамамыз?
«Жалаң» бізге есім бе,
Жақын боп қалды арамыз.

Атамыз сіздей хан еді,
Қасиетті жан еді.
«Қалың келсе ғаріпке,
Қайырыл» деген сөз бар еді,

Тапсақ ақыл салармыз.
Ата орнына ата бол,
Біз болдық сіздің балаңыз.
Кермісін деген жерім бар,

Қоғалы деген көлім бар,
Қайрақты түрікпен елім бар.
Ақ Жайықтың бойында
Бейлік деген белім бар.

Кермісіннің кең шалғын,
Керілей жылқы салыңыз,
Ақ Жайық пен Бейлікті
Мекен қылып алыңыз.

Биылша «ауғын», «босқын» деп,
Келген жұртқа намыңыз.
Арып-ашып жол тартып,
Арық сіздің малыңыз,

Биылша демді алыңыз.
Алық-салық закуннен,
Азат болып қалыңыз.
Биылдан соң келерсіз,

Зекетің болса берерсіз.
Әзірінше салықтан
Босанып елге барыңыз,
Өкпелеме, Нәреке.

Әлқисса, Нәрікбай патшадан жақсы әмір естіп, көңілі қош
болып барып Керміс деген жерге қонып, белеңнің белін жайлау,
қыстау қылып жата берді. Енді ол елде Әліби, Ақшаби деген екі

би бар еді, ел-жұртты билейтұғын сол екі би еді. Әр жұмада ол
екі би Керміске аң аулар еді.
Зорлықшыл, әдепсіз жаман адамдар еді, Қараханды атқа
отырғызып патша қылса да, әкім жүргізіп, жұртты билейтін осы

екеуі еді. Әр жұмада Керміске құс салып, аң аулап жүруші еді.
Аң аулап жүріп Кермістегі көп малды көріп: «Бұл қалай?»—деп
сұрайды. Сонда: «Бұл Арқадан ауып келген ел»,—деп біреу жа­
уап берді. Сонда Әліби сұңқарды тастап, жамандықты бастап,

Ауылға қарай ат қойып,
Әліби сонда жөнеді.
Малда жүрген малшылар
Әлібиді көреді.

Малшының бәрін сабады,
Малды жиып алады.
Қайысқан болат сынады,
Желіккен жүйрік тынады.

Ауылға келіп, ат қойып,
Бажырайып тұрады.

Қаңғырып шыққан елінен.
Басы симай көбінен,
Безер болып елінен,
Нәрікбай қубас қайда?—деп,

Келе бір айғай салады.
Бөрі ішігін сүйретіп,
Нәрікбай үйден шығады.

Әлібимісің сен,—деді,
Көп сөге берме, Әліби,
Мен де өзіңдей ер едім.
Құдіретіне Құдайдың

Кім көнбейді көр,—деді,
Жақсы адам мұндай болмайды,
Не қыл дейсің, не?—деді.

Кермісінді сұраусыз
Қонып жатқан елмісің.

батырлар  жыры
Шалқып жатқан көлімді,
Бағулы тұрған жерімді
Сұраусыз менен жүрмісің.

Безе қашып еліңнен.
Қартайсаң да адасып,
Қадірден болған жеріңнен.
Бейіліңе бермей бір перзент,

Нәрікбай қубас сенбісің?
Бергін зекет малыңды,
Қинамай тұрып жаныңды.
Айтқаныма көнбесең,

Төгемін дереу арыңды.
Әліби тағы сөйледі:

Хан бедерін көресің.
Бұқара болсаң патшаға,
Айтқаныма көнесің.
Зекетімді аламын,

Ашулансаң ауып кет,
Артыңнан қуып шабамын.
Зекетімді бермеске,
Бар ма, Нәрік, қаліңіз?

Қалай да болса аламын.
Сонда Нәрік сөйлейді:

Хандікі емей, кімдікі
Жинаған біздің малымыз.
Саған зекет беруге,
Арық біздің бәріміз.

Түйеден тоғыз алыңыз,
Жорға менен жүйрік көп,
Қаласаң қолқа салыңыз.
Саған зекет беруге,

Осылайша қалымыз,
Келмейді біздің жайымыз.
Әліби сонда сөйлейді:

Зекет алмай кеткенді
Көремін бе мен?—деді.
Астында бар күлсары ат,
Омырауменен қағады.

Нәрікбайды Әліби
Омыраулап барады.
Қаз ұялы қамшымен
Келтіріп басқа салады.

Бастан аққан қара қан
Омырауын жабады.
Қырық үйлі тама бес ауыл,
Бес ауылдың несі ауыл.

Көрген соң есі қалмады,
Малына қарай шабады,
Алып кеп малды қамады.
Алсаңыз міне зекет деп,

Алдына әкеп салады.
Оннан бірді алып қалады,
Жылқы, түйе, сиырдан.
Азат қылар мал болмады,

Жылатты Әліби баланы.
Ең жаманы қойын да
Мыңнан айдап барады.
Тамалар шулап жылайды:

Тұз қылған екен кәпірді.
Шыныңменен, Құдай-ай,
Аударған екен қонысты.
Таңдап салды тамаға,

Құнан қой тоғыз сойысты,
Сойысын бірден сояды.
Артылғанын Әліби
Жақынына қояды.

Тамадан келген адамға
Бір бақай да бермеді,
Қорлықпен көзін ояды.
Нәрікбайды Әліби

батырлар  жыры
Шақыртып енді алады.
Бір көкшолақ шапанды
Әлібиге жабады.

Жапқаны оның құрысын,
Қырық үй қоңсы тамаға,
Қырық орман ішіктен
Салық қылып салады.

Халі келген байлары
Жүгіріп үйге барады.
Алып келіп ішікті,
Қошамет қылып үстіне

Әлібидің жабады.
Халі келмес кедейлер,
Үйді-үйіне келісті,
Отының басын тебеді.

Қазан деген қаладан
Ертіп келген сенсің деп,
Бір-бірімен керісті.
Ылажы бар ма кедейдің,

Көтеріп алып берісті,
Енді Әліби жөнеді.
Түрікпен қалың ел еді,
Кермісінді сағалап,

Көп жылқыны аралап,
Жорғасы мен жүйрігін
Ұстап алып саралап,
Үкімменен келеді.

Көп жылқының ішінде
Шортан балық секілді
Шұбар атты көреді.
Шұбар атты көрген соң,