БӘРІНЕ МҰРНЫМ КІНӘЛІ

Шыр етіп жерге түскеннен жарқырап қабағы күліп, аузы ашылмаған байғұспын. Жо-жоқ, күлмеңіз! Күлкі емес, ол ойыма түскенде ішкенім ірің, жегенім желім болып, бірнеше күн тамақ ішпеген артында, жортқанда жолы, мизер ойнағанда қолы ашылатын адамдарға менің қызыл иті қырын кеткен өмірім күлкі көрінетін шығар. Менің тіпті де күлкім келмейді, басымдағы бұл бір жағдайым есіме түскенде Қожанәсірдің моласын көрсетсеңіз де, екі бүйірімнен он саусағыңызбен қытықтасаңыз да күлмеймін. Тіпті кейде осымның өзі жақсы ма деп те қаламын. Өйткені бүгін көп күліп қойып, ертең жылап отырмасымды кім біліпті?!

Тіпті де менің басымдағы жағдай күлкілі емес. Өзіңіз ойлаңызшы, жиырма бес жыл «Өркен» заводында шеберлік қызмет атқарамын. «О, жақсы ғой» дейсіз бе? Жоқ. «Жаман істейтін шығарсың» дейсіз бе? Олай демеңіз, жағыңызға жылан жұмыртқаласын. Мен бір станокта жиырма бес жыл тұрып, техникалық бақылау бөлімінен немесе әлгі қазір ең сәнді, ең мәнді қызмет — мемлекеттік қабылдау өкілдерінен жонған бір болтым қайтып көрген емес. Осы жақсы жұмысым үшін де, шекесін шеруен аттыратын шеберлігім үшін де бір жерден қозғалмаймын. Әйтеуір, бастықтарым мақтағанда, зеңгір көк аспанның жеті қаты болмаса да, бір бесеу-алтауына барғанмын-ау деп қаламын. Әсіресе завод директорының орынбасары Көсеубай мені кесіле бір мақтағанда көрсеңіз, тура төстен қашқан түлкіге қосылған тазыдай зымырайды, аузы-аузына тимей сөйлегенде аузыңызды ашып, көзіңізді жұмасыз. Мен де ондайда лепіре түсіп, «Жақсы сөз жарым ырыс» деймін. Кім біледі, қазіргідей кәсіпорын директорлары сайланып қойылып жатқан заманда Көсеубай сияқты дуалы ауыздан шығып, ертең барып директор креслосына қонжия түспесімді кім біледі. «Үмітсіз сайтан-дағы».

Нақ сондай күндердің, мақтауды көп естіген сәттің бірінде үйіме кіре салып, шешінбестен, жуынбастан қойныма сыймаған қуанышымды әйеліме жеткізетінімді қайтерсіз. Сөйтсем, менің әлгі баз ауыз бәйбішем кергіп:

Бір күні есек дәмелі болғанымды қайтерсіз. Әлгі мен істейтін цех бастығының орынбасары Төзімтай аяқ астынан үлкейіп, көрші цехқа бастық болып тағайындалды. Сонан соң оған кіріп жаңа орнымен құттықтайын деп барғанмын. Цехтың кішкентай кеңсесінің төріндегі майлы күйе баттасқан, бір кезде қызыл болған, бұл шақта түрі қандай екені белгісіз, үсті темір бөлшекке толы бұжыр үстелдің арғы жағынан бір бас керінді. Шынын айтсам, анық көргенім — екі қалқан құлақ. Қалқандай, жұп-жұқа құлақтардың ортасында балалар доп ойнап, ортасын тақырлап тастаған аладай, қасқаланған басты артынан зорға байқадым. Сөйтсем, әлгі бейтаныс қасқамыз өзіміздің Төзімтай болып шықты. Оның басының қандай екенін кім байқапты. Цех ішінде үнемі тақия киіп, тайтаңдап жүретін Текеңнің басында қанша қыл бар екенін жұмысбасты мен байғұс санап көріппін бе, кезді жұмып өте беріппін ғой. Сонымен Төкеңді құттықтап, қолын алы, қайтып кеттім. Несін айтасыз, шыны, сол күні тамаққа қолымды жумай отырдым, ешкімге қол беріп амандаспадым да. Өйткені жолы болғыш Төкеңнен қолыма жұққан бірдеме болса, ең болмаса атқа мінген кісінің есегі тие ме дегенім ғой.

Нақ сол күні цехқа келген Кесебай менің істеген ісімнің мінсіздігін мақтамасы бар ма.

Шынын айту керек, «әй, осы жолы іліндім-ау деймін» дедім әйеліме. Баз ауыз бәйбіше:

Бала кезінде менің құдам Қалекең аяқ астынан басына бөрткен түсіп, бір күні ауылға дәрігерлер келіп балаларды қарағанда, оны Қарақыстаққа алды да кетті. Содан он-он бес күннен кейін Қалекең келді. Шашы аттың екі бүйіріндегі қоржынның екі басындай екі самайында қалыпты. Басқа жерінің бәрін жидітіп түсіріпті. Оған кәдімгі токтың пайдасы тисе керек. Мен де солай басымды электр қуатымен жидітін, шашымды түсірсем бе екем деп бір ойға еттім. Бірақ нақ осы жерде араға үш ай салғанда Қалекеңнің шашы киіздей қалыңдап өсіп, қыздар қызығатандай бұп-бұйра болғаны да есіме түсе кетті. Демек, электр тоғынан қайран болмады. Маған келгенде бәрінің де қисыны кетіп тұратын әдеті. Әдетте қазекем «ей осы неменің маңдайы тым тайқы, басына бақ орнамас неме болар ма» деуші еді, ешкім жоқта бас киімімді жұлып тастап, айна алдында ұзақ тұрып маңдайымды да зерттегенім бар. Маңдайым тайқы да емес, қайқы да емес, кәдімгі ырысқа лайық-ақ ақпа маңдай сияқты. Дегенмен сол халық айтса бекер болмайды, пәле шаштан келіп тұр деген қорытындыға ақыры бекіне түстім.

Сонымен шебер деген атым күннен күнге дүрілдеп шыққанымен, ең болмаса екі кісіге бастық болмай кетіп барамын. Жатсам да, тұрсам да сайлайтыным осы болды. Бастық адамдардың басына да, аяғына да қарап қоямын, тіпті көбінің-ақ онша ерекше туған ештемесін көре алмадым. Мүмкін, о баста жаратылысы артық па деп те қоямын. Бірақ айналып соғып, басыма орнап алған «таздың басына» деген мақалға келіп айналып соға беретін болдым. Тым көп ойлағандықтан басым ауырып, миым аузыма түсе жаздағандай да болды, кейде тіпті айран құйып ашытқан нандай басым қазандай болып бара жатқанын да байқадым. Осыдан ба, кім білсін, әлде басыма бақыт ұялап қолы ашық бағыныштыларым болып, олар ептеп есебін келтіріп, байлықты басымнан асырып жібереріне көрінді ме, қайдам, әйтеуір, қалың қара шаш басымнан құйылып түсе бастады. Басыма қолым тисе бітті, бір уыс болып қолыма келеді де тұрады. Қайызғағы төгіліп, құйқам сөгіліп, басымды жара басып кәдімгі таз болмағанмен, бір күндері шаштың азайып, қолым құйқама тарс-тарс тие бастағанын анық сездім. Құдайекең бізде о бастан жоқ, сондықтан оған қой айтпағанмен, әлгі басы тақырайып, алпысқа келгенде алпыс кісіге бастық болған Құрекеңді қуып жететін болдым-ау деп қарап жүріп, ісініп-кебініп мақтана бастадым.

Қуанышта шек жоқ. Профессор болдым, доцент болдым деп мақтанғанды әр жерден-ақ көрген шығарсыз. Ал таз болдым деп мақтанғанды қайдан көрдіңіз? Көрмесеңіз көрдіңіз! Ол қасқаңыз, жо-жоқ, ғапу етіңіз, қасқаңыз емес, төбеліңіз (таз дегенді қосуға аузым бармай тұр) біз боламыз. Қане, енді әлгі қолға қонбай, ақылға аялдамай, шеберлікке шерттірмей кеткен бақ деген бақыр басыңыз басқа келіп өзі қонатын болды емес пе! Жалынсам да жанына торсық байлатпай қойған бақытыңызды енді жүгендемей, ноқталап, есек қылып мініп алмаймын ба! Міне, сөйтіп оны бөрікпен ұрып алатын болдым.

Төбем тақырайып, аз күнде отаудың ортасына от жаққан жердей тап-тақыр болды да шықты. Тіпті осы заманның ұшқыр самолетін. қондыратын аэродром дейсіз бе, әлде ат байлаған ақыр дейсіз бе, бие байлап, желі тартқан тақыр дейсіз бе, енді маған бәрібір, әйтеуір, бақ дегеніңіз біздің басқа келіп орнады білем...

Сонымен бақ дегеніңіз әне келеді, міне келеді, келіп қалды, орнап қалды деп жүргенде біраз уақыт өтіп кетті. Мен баяғы шебермін. Мансап та жоқ, баста шаш та жоқ. Бір жаман жері — әркімнің «таз бас» дегенін естіп ренжіп, тақыр бас дегенін естіп қуанатын жағдайға жеттік.

Өстіп әркімге үңіліп, үміттен түңіліп жүргенде Орекеңе кездесе қалмасым бар ма?! Екі шекесі шодырайып, төбесі жүнін алған мес жасайтын серке терісіндей тақырайып қалыпты.

Қап, пәлі! Қоңқақ мұрын!

1987

ӘЛИ СОҚЫР

Қаралы үйге біреу кіріп, біреу шығып жатыр. Үйдің ішінде жиһаз да, артық дүние де жоқ. Төрде текемет салулы, оның үстінде құрақ көрпе жатыр. Есік жаққа көнетоз қарала алаша төселіпті, оның да әр жерінің ара тігісі кеткендіктен астындағы еден сары жалақтанып і өрсінеді. Қоржын үйдің екінші жағында өлген адамның мәйіті жатса керек-ті. Оған барып жатқан адам көрінбейді. Әдетте қазақ рәсімімен адам өлген үйде әлік шыққанша тамақ пісірілмейді, тамақты көрші әлемі, көңіл жетерлері үйлерінен пісіріп, ыстықтай жеткізеді. Содан соң өлік күткен үй-ішіне ішкізіп жегізеді. Осы ас-суын бере отырып, «өлген артынан алу жоқ», «арсыз ұйқы, арсыз күлкі, арсыз тамақ, тамақ ішпеуге болмайды» деген көңіл жұбатуларды да осы жерде, ездері әкеліп отырған дастарқанда айтушы еді. Бұл үйде ондай жақын-жуық, көңіл жетер де жоқ па, буын бұрқыратып ас әкеліп, іше ғой айналайын деп жатқандар да жоқ. Айдалада мал отарында қалған үй сияқты.

Төрде шоқша сақалды, шашын тақырлатып алдырған, қолында тәспісі, басында қара тақиясы бар адам отыр. Маңдайын жиырып, жазған сайын онысы бір ілгері, бір кейін кетеді. Маңдайын жиырғанда тақия көзіне түседі де, жазған кезде желкесіне қарай жылжиды. Егер қолында тәспісі болмаса, мұны цирк артисі не екен деуге болар еді. Расын әлде өтірігін кім біліпті, әйтеуір аузы дамылсыз жыбырлап, адамдардың жүрген-тұрғанына қарап, бет құбылысы өзгере береді. Оның оң тізесін баса омырайған, ат жақты қара сүр адам шарта жүгініп отыр. Өлік үстінде отырғандықтан мұнын отырысы міне-міне құран оқығалы отырған сияқты. Сол көзінің бәрін ақ басып, оғала болып, шадырайып тұр. Шоң мұрны, теке сақалы, оғалалы кезі, шығыңқы бет сүйегі, отырысы бір кезде қой бастап, осы күнде әбден жеріне жеткен кәрі текені еске салады. Оған «Әлеке, Әлеке» деп, әркім-әркім ақыл салған, болады. Ол бәріне ілгерінді-кейінді нұсқаулар беріп, аузымен жөндеп отыр. Анық білмеген, бұл ауылда болмаған адам, сезіне, берген әміріне қарап, осы үйдің ең жақыны, ең жанашыр,. туысы деп ойлары хақ еді.

Есіктен кірген ұяңдау, жасы отыздардың шамасындағы қара жігіт терге қарап сөйледі.

Әлібек те бір кезде осы ауылда есіп еді, содан отыз жылдай Одақтың әр жерінде әскери қызмет атқарып, елге жаңа оралған шағы еді. Ол көршілердің бірінің қонағы болатын. Көрші Болатайдың шешесі әлді деген соң, кіріп шығуды өзінің парызы санаған. Енді міне, ауыл адамдарын көрген соң, «ағайын бір өліде, бір тіріде» дегендей, кейбірін танып, кейбіреуін шырамытын, кейбірін жобалап отырған жайы бар-ды. Төрдегі одыраңдаған оғалы көздіні де шырамытты. Әлі есіне түсіре алмай отыр. Кім еді, ол. Япырмай, таныс сияқты. Мүмкін атын айтса білер еді.

Есіктен кірген қара жігіт төрдегі екеудің сөзіне де қанағаттанбады, Басқалар не айтар екен дегендей, үй толы адамға қарап еді, олар оғала көзден батпады ма, әлде әндері де бұйықтау ма, әйтеуір үн шығарыспады. Жаңағы жігіт қайта:

Молдеке, — дей беріп еді, оғала көз молдаға иек қақты. Молда тағы да сол сөзін қайталады:

«Кім еді, бұл?» — деп ойланды Әлібек. Отыз жылда елге оралыпты, ауылдан кеткеніне қырық жыл болыпты. Елу жылда ел жаңа, жүз жыл қазан» деген рас-ау. Қырық жылда мұны танитын, білетін, немесе мұның білетіні шан оған қалыпты. Ал жүз жылда қазан ұрғандай бұрынғылардан түк қалмайды екен-ау. Рас-ақ! Халық білмей, өлшемей сөз айтпаған-ау! «Әлеке» деді-ау, анау жігіт. Әлеке, Әлеке. Әп, бәлем, Әли болды ғой. Ә, Әли соқыр. Япыр-ай, ол партия мүшесі, белсенді адам еді ғой. Жоқ, бөтен біреу шығар. Ол ауылдық Советтің төрағасы да болып еді ғой. Ол кезде Кеңес дейтін-ді. Ендеше ол бүйтіп елім үстінде, молдаға неге тәуелді болмақ. Ал мынау, барлығын молдаға айдап әкеліп беріп отыр ғой. Сонда бұл қандай коммунист? Жоқ, ол Әли соқыр емес болар.

Әлібек ойланып кетті. Бірақ жұрт неге оны Эли демей, Әли соқыр деген. «Әли соқыр Кеңес өкіметінің сол кезі» дейтін. Япырмай, жақтырмай, кекетіп айтқан екен-ау. Жақсылап, мақтап айтса, оң көзі демес пе еді. Айтқандай сол Әлидің соқыры қол кезі еді ғой. Әлібек кенет оғала кезге жалт қарады. Дұп-дұрыс. Мұның да соқыр көзі — сол көзі. Нақ өзі болды. Эли соқыр.

...Іңір қараңғысы болатын. Әлібекке мұғалім жаңа жылға арнаған ұран жазуды тапсырып, соны кеш бітіріп, бүрсеңдеп үйіне жүгіре басып келе жатқан. Қаражардың суығы ол кезде де ерекше еді, кейбір күндері түкірген түкірік жеpге жеткенше қатып, домаланып мұз болып түсетін. «Ту деген түкірік жерге түспейді» деген сол екен-ау. Оның үстіне жетімнің қайбір киімі борақтай болып тұр, жыртық-тесік. Ауыл Совет төрағасы Әли соқырдың үйінің жанында жапсыра салған қамыс қора болатын. Өтіп бара жатып ол қамыс қорадан әлдеқалай күңгірлеген үрейлі дыбыс естіді. Балалығы шығар, ел қамыс қораға тығылып тұрып, іштегі сөзді тыңдап қалды:

Балалық қой, оқы ұрлап бара жатыр деген есінде жоқ. Әлібек үйіне келіп ұйықтап қалды.

Таңертең бір топ адам жиналып тұр. Сөздері үрейлі. Не болды екен деп тыңдаса, шұбар айғырды ұрлап кетіпті деседі. Ойында ештеңе жоқ Әлібек:

Осындай ала қашпа сөзден кейін Әлібек колхоз кеңсесіне шақырылды. Адам көп екен, ішінде Әли соқыр да, колхоз бастығы Жұмабай да бар екен. Әлібек бәрін жасырмай айтып салды, Сонда осы Әли соқыр:

Әлібек далаға шығып еді, ауыл адамдары қара сиыр басыңмен қара кемпірден қалғаның жөн бе дегендей, қара сиырды жайратып тастапты. Еттің жартысын қонақасыға қазанға салып, жартысын ертең сүйекшілерге асуға қойып еді, үйден шапанын желбегей жамылып Әли соқыр шығып, жаңағы қара жігітке қысқа бұйырды:

Қонақасы мол болды. Молда мен Әли соқыр қара сиырдың шекесін мұжып қарқ болды. Бекер обалы не, көрші-кадем, ағайын-туған кешке қаптап келіп, қара сиырдың етік қаужаңдасып қайтты. Қасқа бұзау меңіреп жетім қалды.

Үйде он шақты адам отыр. Ішінде Әли соқыр, молда бар. Олар еліктің төртеуін әңгімелесті. Сезді Әли соқыр бастады.

Жұрт жым-жырт.

Молдекеңнің жауабы дайын:

Болатай бірдеме дер ме екен деп жездесі Сәлім де, жаңағы кеудіреген шал да оған қарап еді, үй иесі үндемеді. Ол үндемейін деп пе еді. Болатай әкесі өлгенде жас, ештеме білмеді. Өзі ес білгелі әлім көріп отырғаны осы, шешесі. Тіпті үй ішінің бәрін талап алсаң да ол қозғалатын емес, болып жатқан көрсенің бәріне мән бермейтін сияқты.

Жиылғандар орындарынан енді көтерілмек еді, Әли соқырдың жалғыз көзі шатынап кетті.

Үйде отырғандар бір шошып қалды. Тіпті осы ауылдың қатындарының көйлегіне дейін мұның есебінде екен-ау. Тек қайсысы қай күні еледі деп жүреді екен-ау! Тоба, тоба! Көрсетпей теріс айналып жағасын ұстағандар да болды.

Ертеңіне өлікті шығарғалы жатқанда Әли соқыр екі нәрсеге қатты дауласты. Ол тіпті адам өліп жатқанын: ұмытып кеткендей, той-томалақтағы ат бәйгесіне тамаша болсын деп қасақана дауласатын адамдарша даусы жарқын жарқын шықты:

Мүше бөліскенде де «мен басқа атаның баласымын» деп Әли соқыр қиқылдап-шиқылдап мүшенің бірін — жүз сом ақша мен бір шапанды иемденді. Болатайдың үйінің жағдайын білетін ағайын танауы астынан ғана» мына Әли соқыр Болатайды тірі тонады ғой» дегеннен. басқа ештеме айта алмады, ешқайсысы белсеніп шықпады. Әли соқырдың өлік шыққан жерді тонауы бір осы ғана болса ғой. Ешкім үндемегендіктен де ол еркінсіп барады.

Ауылдың дінге сенетіндері жаназа намазына тұрғанда ене алдындағы қара тақиялы, тақыр бас молданы Әлібек далада анадайда шетте тұрып анық көрді. Ақыры мұны да таныды. Сонау отызыншы жылдардың ішінде Түргендегі мұғалімдер училищесінде оқып жүргенде мұны талай көріп еді, әбден анық таныды. Еңбекші қазақ аудандық колхоз-совхоз театрында артист болатын, Ғабит Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш Баян сұлу» пьесасында Жантықтың ролін ойнаған Шойнақовты жүріс-тұрысынан айна-қатесіз білді. Сол Жантық болғандығы шоқша сақалы, тек шекпенінің бір етегін беліне қыстырып алушы еді, енді шапаны сүйретіліп тұр. Ол жаназа шығаруға кірісіп, «Ассалауати жаназа» дегенін жұрт анық естіп еді, одан арғысы мұрнынан міңгірлеп кетті. Шала-пұла діннен хабары бар, ескі оқуы бар Жанатай шал жаназа сапынан шығып кетті:

Өлік осылай жөнелтілді. Ауылдағы совет, партия орындары бұл істен шет қалды. Неге екені белгісіз, олар өлім жөнелтуді молдалардың, шалдардың ісі деп қарады. Көңіл айтқан болып кейбірі кіріп шыққанмен, бұл жайдан бойын аулақ салды. Сондықтан да елікті кәсіптің бір кезіне айналдырып алған түрлі қаңғыбастар кеу-кеулеп кете берді.

Түстен кейін жұрт таран бара жатты. Торы байтал таңертеңнен-ақ Әли соқырдың есігі алдында байлаулы тұрды. Жаназа «шығарған» Шойнақовтан ақшасын беріп қоңыр тананы да Әли соқыр алып қалыпты деген сыпсың сөздер азғантай ауылды аралап кетті. Қамиланың түлкі ішігін Әли соқырдың кемпірі Самал еліктің басын ұстадым деп қолтығына қысты. Әли соқыр ендей берілген шапанды алып, жүз сомды бармағына басты. Іс осымен біткендей еді.

Бірақ кешкі тұрды Әли соқыр мен молда Болатай үйіне қайта оралды. Болатайдың үйінде Әлібек оның көңілін жұбатып отыр еді. Әли соқыр кіре сөйледі:

Осының бәрін көріп, жаны күйіп отырған Әлібек:

1987.

МАЙ ТИМЕГЕН КҮНІ

Бетер қалғыр, бетер емес-ау, бекер қалғыр. Мені бетер қалдырғаны несі-ей, алғаның ас болмағыр, езіңдікі өзіңе бұйырмай артыңда қалғыр. Оныкі бала да, менікі балпақ па екен?! Құдай бар болса, сол май ішіңнен жылмай аққыр.

Осылай аузынан ақ ит кіріп, қара ит шығып, әлде біреуді қарғап-сілеген қара келіншек аяғындағы біз екше қара туфлиінің өкшесімен жерді тесіп жібере жаздап, тепсініп кетіп бара жатты. Бірақ әлдеқашан қатып-сөніп қалған асфальт жолға ізін де түсіре алмады. Аяғына қатты тиген жол қара келіншектің жынын одан сайын қоздыра түсті.

Нақ осы бір сәтте бұл кеңседегілердің де мұрнына су жетпей, қатарынан облысқа түскен он домалақ арызды тексеріл бола алмай, оның ұшығына .шыға алмай естері кетіп отыр еді: Бірін тексерін бола бергенде, екіншісі, одан үшіншісі түсіп, содан оныншы домалақ облыстан домалап жеткенде мұндағы басшылар қайсысының соңынан ұстарын білмей сансырап жығылғандай жайы бар еді. Ұқыпсыз салынған жарма есіктің сыртқа ашылар сыңары дыр еткенде, өздері де арыздан ығыр болып отырғандар тегіс есікке кез екен. Есіктен көрінген алау-далау, ескі ауылдың байы қатындарынша шашын жалбыратып жайып жіберген шалғайы екі жаққа кеткен Күлбет кеңсеге айғайлай, есті ала кірді:

Бір жағынан алғанда, бұл отырғандарды Күлбеттің байбаламына бойсына салдыңдар деп айыптау да қиып еді. Өйткені аудан іргесіндегі тамақ магазинін олардың тексеруге бармағандары аз еді. Күлбет істейтін магазинге барып келгендердің бәрінің де артынан зықысы шығатын. Өйткені арада он шақты күн еткен соң-ақ жоғарыдан үстіне бірер жапырақ қағаз жапсырылып, талай бастықтың алдын көрген, талайының шым-шытырық шимай қолы қойылған арыз келіп, әлек салар еді. Сондықтан да Шафия істейтін магазинді тексеруге бар дегенде тексерушілердің аза бойы қаза болатын. Мұндайда магазин меңгерушісі Шафия мүләйімсіп келіп, мардымсып қайтатын. Әсіресе бас тексерушінің үстінен түскен арызды жоғарыдан келген адам тексергендегі Шафияның құлқы өзгеше болды. Отыз жыл саудада істеп отыз тиын алып көрмеген Әділбай байқұс үстінен кек қағазға жазылған үш беттік арызды естігенде есі кетті. Әділбайдың көлеңкесінен қорқатынын, ешқашан ешкімге жоламайтынын білетін Беріктай:

Жаңағы атаңнан жаңа-жаңа сабасына түсіп, енді-енді отыра бастағандар Шафия аты аталғанда бірдеме түсінгендей еді. Бірақ бірі де тіс жармады. Бас бухгалтер алдында сыпайылық сақтады. Манап орындыққа қарап шынымен одан Шафияның бетін елестетті.

Шафия аудан орталығы Терісбұтақ селосындағы азық түлік магазинінің меңгерушісі еді. Төртбақ, беті ауырып пятен сиырдың талағындай тарғыл, көк, қысық көздеу, қырықтың о жақ бұ жағындағы әйел еді. Түнеугі түні магазинді тексеріп қайтқан Әділбайдың үстінен арыз түсіп, оны шақырғанда, бекер обалы не, оны ақтап шыққан. Тіпті осы бас бухгалтер:

Бас бухгалтер ештеме түсіне алмай, сәл ойланып отырды. Өзі де қара кісі ашу буып, түтеңкіреп, ашуын ақылға жеңгізіп, бір ұрттам су ішіп Күлбетке қайта тіл қатты:

Бас бухгалтердің жүзі жылыған сайын Күлбет те жадырай түсті. Ал Әділбай керісінше қабағы түнеріп, онсыз да ала көзі шарасынан шығып кете жаздап, тұқырайып қағазын жаза берді. Бір шамадан соң бас бухгалтердің түсі бұзылып кетті. Оны Күлбет өзінше «мынау шамасы Шафияны жақтайтын пәле ғой» деп ұқты.

1987

ОЛЖА

Сәті түсейін десе қиын емес екен, Әнтай екеуміз аяқ астынан алтынды болып шыға келдік. Алтын болғанда кішкентай да емес, Жұрымбайдың жұдырығындай. Алтын дегеніңіз жөні бөлек екен, оны ұстап көргенде бүкіл осы дүниедегі бақыттың бәрі менің қолыма іліне кеткендей көрдім.

Япырмай, байқамаппыз, әлде қолымызға түспеген соң білмейді екенбіз, барлық күш, жігер алтында екен ғой. Екеуміз де күшейіп, ерекше әл бітіп, бірімізді біріміз жеп к.оюға даяр тұрғандаймыз. Тек біреуміз кірпігімізді артық қағып қалсақ, сол қас-қағым сәтте алтынды анау алып, жытырып жіберетіндей.

Айтқандай сол күні қолыма ұстаған алтынның буы әлі де ойымды онға бөліп жіберді ме, сол алтынға қалай тап болғанымды айтпай ұмытып барады екенмін.

...Күн кешкіре бастаған, жаздың кәдімгі жылға бергісіз күні еді. Кеш алдында жаңбыр жауып, шеп су болғандықтан колхозшылардың бәрі енді пішен ертең түс әлетіне дейін жиюға келмейді деп ауылға кетіп қалған. Қоста екі доңғалақты арбамен нан әкелген Әнтай екеуміз отырғанбыз. «Жұт жеті ағайынды» демекші, жаманшылықта пәленің бәрі тұс келе кететін әдеті. Екі күн бойы қара бұлт болып келіп, егінді басып өткен шегірткеден жаңа құтылған едік. Енді жаулықты көшпе қолдылар жасай бастады. Есекті, атты жиырма-отыз арбалы, жаяу-жалпылы олар осы бір жаздың жаңа басталған кезінде күн сайын қаптап тыныштық бермей кеткен-ді.

Міне, тағы да төрт-бес есек арбалы көшпедолы біздің қостың жанына тоқтап, бәрі жүгіре басып келді. Алпылдап-салпылдап, бірнеше көйлекті қабаттап киген, қап-қара бұйра шашты әйелдер, қожалақ-қожалақ қара домалақ балалар анталап, қосқа әкелінген нанға қарап көзін сатып, жұтынып тұр.

Олардың арасындағы жуан қарынды бір дәуқара біреулер жоқ па дегендей жан-жағына қарап алып, өздерінің тілінде құңқылдап-сұңқылдап бірдеме деп еді, аналар біздің қосқа қарай лап қойды. Көріне көзге нанымызды тартып алмақ. Дұрысы біздің нанымыз емес, колхозшылардікі. Балағанға кіре салып, Әнтайдың қосауыз мылтығын алып, бастарынан асыра тарс еткіздім. Бәрі жата қалды. Дәуқара қайта құңқылдап еді, олар тұра келе салып жапа-тармағай арбаларына қарай жөнелді. Қысылғаннан екеуміз де терлеп, малшынып кетіппіз. Маңдайымызды сүртіп, енді есімізді жинап тұрғанда, жаңағылардың бірі қайтып келді. Бұйра шашты, ақ жейденің сыртынан қой терісінен істеген шолақ жең киген жігіт. Тобығың жаба алмаған шалбар, жалаң аяқ.

Колхоздың нанын қалай саудаға салып жатырмыз дегеніммен, алтынды анау бермей кетер ме екен деп менің де ішім қылпылдап барады. Ойпырмай, бес нан! Алты килограмм! Күніне әрқайсымызға 600 грамм. Сонда Әнтай екеуміздің бес күн жейтін тамағымыз.

Нанның үстіне жұдырықтай алтынды қойып, Әнтай екеуміз көзіміз тоймай қарай береміз. Менің артық қимылымды анау, оның тыпыр еткенін мен қалт жібермей байқап отырмыз. Екеуміз бүгін тамақ ішуді қойдық. Қосқа күн жауын болғандықтан колхозшылардан да ешкім келмеді. Тіпті олардың жоқ болғаны, жаңбыр жауғаны қандай жақсы болды. Әйтпесе бүйтіп біз аяқ астынан олжалы болар ма едік?! Бар болса олар бұл алтынға ортақ болар еді немесе нанды бергізбес еді. Бірақ Әнтай жүгірмекті қарашы, менің әрбір қимылымды бағып отырғанын. Ал қазір оның алтынды ала қашып, әлейім-тәлейім соғыс кезінде кімді кім біліп жатыр, бір жаққа зып берсе қайтпекпін деген арам ой да маған сап ете түсті. Сап-сары жалқындай болып алтынның көрінісін қарашы! Көз қиятын нәрсе ме, шіркін!

Нан үстіндегі алтынды қолыма алдым. Менің алтынды алуға ұмтылғанымды байқаған Әнтай да қолын созып қалды. Ойпырым-ау, алтын дегенің ыстық болады-ау деймін, қолымды күйдіріп бара жатқандай. Оны сасып қайта Әнтайдың қолына сала салдым. Оның есесіне менің қолымнан бар дүние кетіп Әнтайға орнағандай көріп тұрмын.

Кеш батып, ымырт жабыла бастады. Алтынды қайда қоямыз деген ой екеумізді де билеп алды. Алдымен мен бет орамалыма орап шалбарымның оң жақ қалтасына салып жатпақ болдым. Бірақ алтын жамбасымды күйдіріп бара жатыр. Оның үстіне күнде менімен ісі болмайтын Әнтай жаныма тақалып жатып, бір аяғын менің үстіме салып, бір қолымен мойнымнан тас қылып құшақтап алды.

Қой, бүйтіп үйықтай алатын емеспін. Неде болса алтынды осыған беріп, осының қалтасына салып қойсақ па екен?!

Әнтай неге мұның бет орамалына орауымыз керек, алтынды оның орамалы бірдеме етіп жоқ қылып қойып жүрмесін дегендей ала көзбен мені ата бір қарады. Дегенмен ішінен оны жек көріп тұрғанмен менің бет орамалыма түйіп, апарып нанның үстіне қойды.

Ал енді жаздың түні қысқа, таң тез атады. Ұйықтауға кірістік Сыртта бірдеңе сылдыр еткендей болды. Мүмкін цыган алтынын өзі ұрлап әкетейін деп жүрген шығар. Дереу жастанып жатқан қосауызды ала бергенімде қолыма Өнтайдың қолы шап ете түсті. Қолым тас болып қатып қалыпты. Жіберер емес.

Әнтай да төсекке бас қойды. Тағы бір шамада екінші жамбасқа аунап түсейін деп қозғала беріп едім, әлгі басын төсектен тағы жұлып алды. Күнде басы кеткен жерге аяғы кетіп, аюдың қонжығынша қатты ұйықтайтын жүгірмек тіпті бүгін түлкінің жаутаңындай сып-сып етіп, көз ілетін емес. Үш-төрт сағат уақытты осылай арпалысып еткіздік. Керер таңды көзіммен атқызып, енді неде болса далаға шығайын деп басымды көтергенім мұң екен, Әнтай сопаң етіп менен бұрын тұрып алды. Екеуміз беті-қолымызды жууға шамамыз келмей, алтынға жармастық. Түйінді шешіп алтынды ала беріп, оның қарайып кеткенін байқадық. Кешегі сарысы да, жылтыры да жоқ, кәдімгі Күрті өзенінің көп тасынан айырмасы жоқ қара шұбар тас.

Аздан соң күн шықты. Олжамыздың әншейін тас екеніне кезіміз әбден жетті. Оның есесіне Әнтай екеуміз айран-сүтке ғана қарап, бес күн бойы бұралып аш жүрдік.

БІР САЛЫМ ТҰЗ

«Құдағи келіпті» деген сөз қырық-елу түтіннен құралған кішкентай Қарасаз ауылына жай оғынан да тез тарады. Байқұс Нұргүл жалғыз қызы күйеуге кетіп жалғыз қалып, не одан хабар ала алмай ішкені ірің, жегені желім болып жүр еді, жақсы болған екен десті естігендер.

Аздан кейін-ақ ауылдың әр бұрышынан кемпір-сампыр, қатын-қалаш жосылып Нұргүл үйіне тартты. Бәрі барын киіп, барынша сәнденіп, құдағидың әкелген қоржынының аузын сөгуге асықты:

«Қоржын сөгу» ол жұртқа үлестіретін шүлен емес. Құдағи әкелген қоржынның аузына қашанда біраз тиын-тебен тігіледі. Ауылдағы ең құрметті әйел, не жасы үлкен, не жолы үлкен, не бір ауылға келген құрметті қонақ — осылардың біріне «қоржын сөгу» құрметі тиеді де, басқалар соның аузына, қолына қарап отырады. Сонан соң құдалар жағынан келген қоржынды шын мәнінде сөгіп, ішін ақтарады. Аузына тігілген азын-аулақ ырымды жолына, жосығына қарай ауыл әйелдері пышақ ұшынан бөлісіп алады. Біріне аз, біріне көбірек тиіп, көбіне-ақ талайдың өкпесін кептіріп, аузын бұртитып, қабағына кірбің орнатып кетеді. Шын мәнінде, ойлай келсек абысын-ажынға, ауыл үйге осының да үлкен жарасымдылығы, тәрбиелік мәні бар. Өйткені бұл ең алдымен ағайын-туған, жекжат-жұраттықтың ұйытқысы. Өкпелесу, өкпе жазысу осының бәрі де жақындықтан, не өзін сол адамға жақын санаудан туады. .Қатысы жоқ, ай даладағы бір қайбана қазаққа өкпелермісің. Оған өкпелегенде не бітеді? Алты аласы жоқ, бес бересі жоқ кісіде не жұмысың бар. Өкпелеу — ол да наз білдірудің бір түрі. Тек ауырлау түрі. Одан жеңілдеу түрі де болады. Мысалы көңілдің шиткіп қалуы. Ол кейін бір-екі ауыз сөз сөйлескеннен соң-ақ жазылып, иі қанған қайыстай жөнге келе береді. Кейде ондай өкпе-наз той-томалақ өткен соң белгілі болады, ауылдың адуын кемпірлері, жайқар жеңгейлер ол өкпені жазуды келесі жиынға қалдырып қояды. Бажайлай келсең соның бәрі есепсіз емес, бұрын әлде бірдемеден тәртіпсіздік көрсеткен, не орынсыз сұғанақтық жасап, бірдемені артық жырымдап кеткендер, не аса момындығымен үлес ала алмай құры алақан қалғандар, бәрі де абысын-ажын ойында, өздері таразылап, өздері пішеді. Онысы атам заманнан келе жатқандықтан ба жалпы сүдінін алып қарағанда әділетпен астасып, дәл шығып жатады.

Өткен жолы Көркембайдың құдасы келіп түскенде қоржын аузын Қартбайдың қара қатыны Қырмызы сөгіп еді, сол күні қой кезегі келіп, әлгі Назтай келін ауылда болмаған екен. Үлесін ала алмай ұмыт қалыпты. Сондағысы екі-үш сом. Оны әлгі аузы жылдам Айрангүл жүз құбылтып айтып, біраз жерге апарып тастаған-ды.

«Алақандай ауылдан қайын аға шығарамын ба», деген екен бір кері келін. Сол айтқандай, азғантай ауылда жасырын сыр да болмайды. Айрангүл сөзі сырланып-боялып, өңделіп-жөнделіп сол заматта-ақ Қырмызыға жеткен. Содан бері ол кешенің басында тұратын Ұлтайға себепті де, себепсіз де бара беретін. Ондағысы ауылға келген ендігі қоржынды сөгу кезегі Ұлтайдікі еді. «Егер құда түсетін үйдің жеті ата болған жекжаттарының бірі арадан киіп кетпесе» дей отырып, Ұлтай Назтай келінді ұмытпаймын деп уәдесін беріп еді. Жаңа «құдағи келіпті» деп естісімен Қырмызы кек шәйі көйлекті бұл жолы өтектеп киіп, Ұлтайға жөнелген. Енді міне, оны қояр да қоймай отырып, жұрттан бұрын ертіп шықты. Бұл екеуі ғана емес, кешеде көлбеңдеген көйлектер нақ осы бір сәтте көбейіп-ақ қалып еді. Бәрі де құдағи қоржынынан дәмелі.

Жаңа құдағи келмес бұрын Нұргүлдің де, оның үлкен абысыны Қантайдың да ойында ештеме жоқ еді. Тек қызына өкпелегенін Нұргүл өзінің ең жақыны Қантайға айтып еді. Өкпелемей қайтсын, ері Құтбек өлгелі бері осы қыздың болашағынан басқа тілеу тілеп пе еді, құдайдан Нұргүл. Жесір әйел жанын жалдап, тісін қайрап дегендей аянбай жұмыс істеп, бар тапқан-таянғанын оқудағы жалғыз қыздың аузына ұстап еді. Ол оқып адам болып шықса, оның қолына барып отырамын деген ой Нұргүлдің үш ұйықтаса ойында болған емес. Отыз бес жыл отасқан Құтбектің қара орманын тастап ол еш жаққа жылыстап кетпек емес еді. Сөйтіп оқу бітіреді деп қуанып жүргенінде, бір күні қызынан хат келді. «Сүйгеніме кеттім, мені іздеме»,— деп екі-ақ ауыз сөз жазыпты. Нұргүл қызының күйеуге кеткеніне ренжіген жоқ: «Түбінде кетеді ғой, жат жұрттыққа жаратылған бала ғой»,— деп қоятын, тек айтпай кеткеніне өкінді. Жұрт қайдан білсін, жесір қатын той жасап бере алмайтын болғандықтан қызын қашырып жіберген ғой дейтін қу ауыз табылмаушы ма еді. Жаңа ғана абысыны екеуі осыларды тағы бір еске алып, електен өткізіп, «бұл қай жаққа кетті екен» десіп қойып еді. Кеткен бағытын білмесе де тірі екендігін көңіліне дәтке қуат қылып еді.

Сол әңгіме аяқталмай-ақ бір жалғыз әйел қақпадан кіріп келе жатты.

Құдағи үйге кірді. Төрге шығып отырды. Өзі сияқты жапырайған көнетоз қоңыр қапшығынан көсеудей, тарамыс қол түйіншек ақ орамал алды. Абысынды екеудің көзі құдағидың қолында. Шешілген ақ орамалдың ішінде төрт-бес пряник, бір сом жиырма тиынның жарты килоға не жетіп, не жетпейтін қарамелі. Түйіншек ішінен кішкентай шүберекке түйілген тағы бірдеме алды. Оны жазып жаңағы орамал үстіне қойды. Онысы бір салым түз екен.

Алыңыздар, дәмдес-тұздас болайық! — деді құдағи абысынды екеуіне қарап. «Қой көрмесек те той көрдік, ешкілі байдың қызы едік» дегендей, о заманда бұ заман жаңа қыз алған жерден жалғыз адамның келгенін, оның дәмдес болуы осы он түйір конфет пен бір салым тұзға қарап қалғанын кім көріпті. Абысынды екеуі осы құдағи бізді келеке етіп отырған жоқ па дегендей ыржиып, ғамкүнденіп, қапыл аттанып тұрды.

Мұндайда адам жаман ойға жүйрік келеді. Баяғыда Нұргүлдің Алматы жанындағы дүнген колхозына барып, бір тойдағы сұмдықты көргені бар-ды. Келін түсірген үйдің маңдайшасында келесі күні таңертең қара шүберек ілулі тұрды. Ауыл кісі өлгендей, үн-түнсіз. Сөйтсе қара шүберек түскен келіннің ары таза емес, енді ол бұл ауылда қалмауы керектігін аңғартады екен. Мына құдағи да сондай бірдеме сездіртіп отырған жоқ па дегендей, Нұргүл секем алып еді. Сонан соң барып екі абысын құдағи «дәм татыңыздар» деп қоймаған соң бір-бір шымшып тұзды аузына салып, сынық конфеттерді қолдарына алды. Осы бір сұрықсыз көрінісінің куәсі болмақтай айналасы тай шаптырым келмейтін ауылдың Ұлтай бастаған кемпір-сампыры бірі жантаңдап, бір шойтаңдап, енді бірі басы қақшаңдап, аяғы қаздаңдап кіріп-кіріп келісті.

Өзі де ағайын туғанға не бетін айтарын білмей тұрған Нұргүл байқұс шыдай алмай көз жасын сығып далаға шығып кетті.

Бірақ далаға шыққан Нұргүлдің көңілі орнына түсе бастады. Жана есік алдына шығып кеткен үлкен абысын Қантай Көркембайды шақыртып, мал сойғызып жатыр екен. Ішек-қарын аршуға әйелдер де кірісіп кетіпті, тіпті мұрыны жерде жатпайтын көрші-көлемнің иттері де ырылдасып-таласып жиналып қалыпты.

Нұргүл жасынан шамдағай, жылдам кісі. Аузы сөйлеп тұрғанда қолы тынымсыз жұмыс істеп жататын, құртты құртқа қосса да, жүнді жүнге қоспайтын өте бір пысық адам еді. Аздан кейін-ақ торсиған қызыл бауырсақ пісіп, ысылдап, екі иығынан демін алып ақ самаурын да келіп қалды. Мұндайда жөн сұрауға шебер Көркембай құдағидың барлық бала-шағасын, туған-туыстарын, жеті ата, жеті пұстысын қыздың ұзай салып, сонау Қызылсу Шардан бірақ шыққанын бәр-бәрін біліп алды. Нұргүлдің күйеу баласы алты ұлдың кішісі екен. Тіреп тұрған алты ұл мың шақырым жерге құдағиды жалғыз салт бас, сабау қамшылы жібергенін әңгіменің ұзын-ұрғасынан отырғандардың бәрі де естіді. Бірақ мұндайда намысшыл келетін абысын-ажын бірі сыр білдірмей, бірде біреуі бетін жасырып шымшыса да, құдағиға көрсеткен жоқ. Тек кіріп-шығып жүрген абысын-ажынның «осындай қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заманда...», «алты ұлы тіреп тұрып...» деген піші-пішісі естілмей қалмады.

Әлден уақытта Нұргүл үйінде сойылған қазақы қоңыр қойдың сорпасына тойып ағайын-туған, абысын-ажын үйлеріне беттеді. Келгендер бір-бір шымшып алғанда құдағидың түйіншегіндегі бір салым түз жұрттың алдына жетіп, артына жетпей қалды. Оны кейбір сайқымазақ қалжыңбас қулар молырақ қамтып, артқыларға әдейі орамалды шымшытты. Тек Айрангүл шыға беріп:

Бекер обалы не, абысын-ажынның бір де бірі, тіпті Айдаргүл де Нұргүл атына қайбар айтқан жоқ. Сонымен қоржын сөгуге келген Ұлтай да, оның қошеметшісі Қырмызы да салы суға кетіп, «шешесін жалғыз жіберіп алты ұл қалай отыр екен», — деп біріне бірі қарап құдағиға аяушылық білдірді. Ұлтай тағы да кейінгі бір құдалардың түсуін күтетін болды. Назтайдың алатын үлесі де кейінге қалды...

1980

ҚҰМЫР БОЛҒАН ТҮЙЕ

Алпыс тоғызыншы жылдың қысы ерекше қатты болды. Ақтүтек боран борайды да тұрады. Ауданның кейбір шаруашылықтарында талай қора босап, қойшылар таяғын ұстап қалды. «Қара қора болып қалдың ба? деген осы екен, қораның қой жатқан жерлері қап-қара болып қатқан қи ғана көрінеді. Қысқа ағаш ауданының партия комитетінің мал шаруашылығының мәселесін қараудан қолы бір босамайды. Бүгін мына совхозды қараса, кезекте анау колхоз тұрды. Қыстың қаттылығы сонша — айдалада бұзылған машиналардың жүргізушілерінің де қатып қалу фактілері болды. Мәлімет жинаған аудан басшылары да су жүрек болып алды. Күнде шаруашылықтардан «бір қора қоймен қойшы ығып кетті, үш күн болды, жоқ», «бір үйір жылқы жоғалғалы бес күн болды, хабарсыз» деген сияқты жан түршіктірер сөз жетіп, оның үстіне «алақашпа», «ұзынқұлақ» қосылып аудан мамандары да, басшылар да ығыр болып бітті.

Қысқа ағаштың барлық шаруашылығының мәселесі қаралды десе де болады. Осынша сақылдаған сары аязға бой бермей, малдан шығын бермеген жалғыз совхоз «Сеңгір» еді. Совхоз ауданнан алыста бір қиырда болатын. Әсіресе оған қыста бару үшін ең кемі екі машина жүретін. Шаруашылық бір бұдырсыз жалтаңда жататын. Егер таулы, адырлы, қырқалы жер болса, бір төбе болмаса, бір қойнауға тығылып, малды бораннан аман сақтар еді. Сондықтан да совхоз еңбекшілері табиғаттың рақымынан мақрұм болғандықтан, тек өз күштеріне ғана сенетін. Пішенін ерте жинап, қорасын жаз басынан жылылап, қысқа қамды күн ілгері қамтитын. Сондықтан болар көктемге бұл шаруашылық шығынсыз шығып, ауданның мақтанышына айналды.

Наурыз айы басталғанда малдың өлім-жітімі тоқтады да, барлық жағдай қалпына келгендей, мал шаруашылығындағы жайсыз хабарлар аз күнге болса да тыншығандай жайы бар еді. Аудан басшылары, мал мамандары «уһ» деп демін бір алған.

Нақ осы бір малдың індеті, өлім-жітімі саябыр тартып, қысқы қиын командировкалар азайған сәт көктем күніндей аяқ астынан бұзылды. «Сеңгір» совхозының бар түйесі қырылып қалыпты. Қашанда жаманат жатқан ба, «отыз тістен шыққан сөз, отыз рулы елге жетіп», сыпсың сөз аудан мекемелері түгіл, бүкіл шаруашылықтарды аралап жөнелді. Кәдімгі ала қыстай аупартком секретари мен ауатком председателі барлық шаруашылық басшыларына үлгі ретінде алдына тартып отыратын «Сеңгір» совхозы. Және бір қора қой емес, бір үйір жылқы емес, бір табын сиыр емес, шаруашылықта бар түйе қырылып қалыпты.

Жасыратын несі бар, «мақтанған қыздың тойда» не бүлдіретінін жұрт біледі, «жұмысты Үсеновтей істеу керек» деп көзге түрткендей етіп көрсетіп еді, «көрінді оның дағы әуселесі» деп табалаушылар да табылды. Табалаушылар малдан мол шығын беріп, күн жаумай су болып, жел соқпай қураған, сөйтіп бір-бір «ақырғыны» арқалағандар болатын. Айтып айтпай не керек, олардың да ауданда достары, жекжат-жұраты бар, олар да бұған қосымша болып, айғайға аттан қоса түсті.

Бәрі әлгі аудандық ауыл шаруашылығы басқармасындағы «Есірқара» атанып кеткен Қалақайдан шықты. «Еламанның таз қызына естір де қаш» дегендей, қолына бірдеңе тисе, бірді екеу қылып көбейтіп жіберетін, ел аман, жұрт тынышта дүниені дүрліктіріп жүретін Қалақай қолына түскен мәліметті байып-байыз демей ала жүгірді.

Жұмыстың көбі проценттеп есептелетін халық шаруашылығы есебі немесе сол кездері жиырма төртінші форма аталатын мәлімет бүгін, қалай екенін кім білсін, ең алдымен ауыл шаруашылығы басқармасының зоотехнигі Қалақайдың қолына түсіп еді.

Күнде қолды-аяққа тұрмай, таңертеңмен ауатком, аупарткомды бір аралап келмей орнына отырмайтын Есірқара кеше басқарма бастығы «орнында отырмайсың» деп ұрысқаннан болуы керек, бүгін ертемен кабинетінен шықпаған. Әйтпесе мұндай сәске болғанша оның кабинеті тарс жабық тұратын да, ол әр кабинетке бір кіріп шықпай кеңілі көншімейтін. Ал бүгін сағат тоғызда келісімен тыпыр етпей орнында отырды. Шашын бірнеше рет тарады, әнеукүні «Сарыкемер» совхозына барғалы бері суық тиіп, тізесі қақсап жүр еді, біраз соны уқалады, бет орамалын алып, аузы-басында ештеме жоқ болса да бірнеше peт сипалап шықты. Қалтасынан шылымын алып, оны уқалап, жұмсартты. Сонан соң оны тұтатуды ойлап, сіріңке алуға қалтасына қолын сала беріп ойланып қалды. Мүмкін сіріңке іздеген болып, бөлмелерге кіріп шықса ма екен. Жоқ тағы ұрсып жүрсе... Бір-екі күн ұмыттыра тұрғаны жөн.

Сонан соң ол сіріңкесін алып, шылымын тұтатып, асықпай ұзақ тартты. Қас қылғандай бүгін бұған ешкім кірмей қалыпты. Е, есебін тапты. Телефон трубкасын көтеpіп, барлық мекемелердегі тамыр-таныстың ешқайсысын қоймай түгендеп, қоңыраулатып шықты. Одан да жалықты. Басқа кеңселерге кірудің бүгін мүмкіндігі мол, өйткені басқармада өзінен басқа бастық жоқ. Бірақ кеше бастық ұрысқандықтан бүгін қозғалуға болмайды. Бәрін ұмыттыру керек. Кешегі ұрыс ескіріп, ұмытылған соң онды-солды кетуге болады. Ол енді не істерін білмей отырғанда, аудан малының есебі көзіне түсті. Ол дереу жиырма төртінші форманы алып, цифрларға көз тоқтата алмай, жыбырлаған санға үстірт қарап отырды.

Мынау не? Рас па? «Сеңгір» совхозының түйесінің өлімі жүз процент. Ойбай-ау, тігерге тұяқ қалмай қырылып қалған ғой. Масқара! Әлгі Үсенов бұлармен жүре сөйлесуші еді, енді міне, құдай қолға берді. Аман болса Қалекең оны енді шок басқан тайлақтай қылады. Ол не істерін білмей састы. Екі-үш күн болды көктемгі «ақпан-тоқпан» амалы басталып, түтеп тұр. Аудан бастықтарынан да ешкім жоқ, бәрі облыстық активке кеткен. Ол ақпарды алып аупарткомге тұра жүгірмек болды. Онда қайтып шыға алмай, мұны ешкімге айта алмай қалуы мүмкін. Одан да алдымен аудан мекемелеріндегі достарына «Сеңгір» жаңалығын жеткізіп, аупарткомге сонан соң барады. Ол телефон трубкасын көтерді.

Енді айтатындардың бәріне, желім ауыз, жез таңдайлардың құлағына тегіс тигізген соң, қолына қағазды ұстап аупарткомге жүгірді. Аупарткомның үш секретарь да жоқ. Бірінші облысқа, екеуі шаруашылықтарға кеткен. Ауаткомда да солай. Аупарткомдегі бүгінгі үлкен бастық ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы Елемес еді. Өзінше Елеместі өзі дәрежелес адам деп күнде жүрдім-бардым сөйлесетін Есірқара салып ұрып соған келсін.

Есірқара келгенде Елемес телефон трубкасы құлағында, даусы қарлығып, алысырақтағы совхоздардың бірімен сөйлесіп жатыр екен. Күшене сөйлегенінен болса да. әлде ертеңгі шайдан кейінгі бусану болса да, Елеместің екі самайынан тері ағып, бар даусымен бақырып, аупартком кеңсесін басына көтеріп жатыр. Екі өкпесін қолына алып жүгіріп келген Есірқара Елеместің ебіл-дебіл түрін көріп состиып тұрып қалып еді, оның сөйлесіп жатқаны «Сеңгір» совхозы болмағандықтан, «трубканы жерге қой» деген ишара білдірді де, ол қойғанша шыдамай:

Есірқараның айғайысыз да совхоздан түк ести алмай тұрған Елеместің құлағы қаңғырлап, басы зыңылдап кетті. Әйтеуір тегін емес екенін құлағына жеткен «масқара-масқара» дегеннен аңғарған ол, шықырлап-шықырлап кеткен трубканы қара тұғырға тастай берді. Елеместің трубканы тастауы мұң екен, Есірқара дарылдап-барылдап, зарлай жөнелді. Даусы тіпті құлақты жарып барады:

Елемес те басын қорғай білетін жігіт еді, сасса да, салбыраса да, бұл жағдайды облыстағы өз басшыларына хабарлауды ұмытпады. Ол оларды таба алмағанымен, обкомның ауыл шаруашылығы бөліміне айтып тынды.

...Облыстық активтегі Түскі үзілісте Қысқа ағаш аупарткомының секретары мен ауатком председателін президиумға шақырды. Бір бөлмеде обкомның бірінші секретарьі мен облатком председателі жеке отыр екен. Обкомның бірінші секретарь! аудан басшыларына олар отырмастан сөйлеп кетті және қысқа бұйырды:

Аудан басшылары біріне бірі қарады. Жаңа ғана активке кірер алдында ғана хабарласып «Бәрі орынша» деген мәлімет алып еді ғой. Япыр-ай, қыс күніне сенім жоқ-ау. «Зымыстанның бір күні қалса қорық» деп халық бекер айтпаған екен-ау деген оймен аудан басшылары машинаға келіп отырды...

Ауданның екі басшысы үйлеріне бармай, бірден аупарткомға түсті. Кеңсе іші әбігер. Не болғанын анық біле алмай күпті болып келген басшылар жағдайды білуге кірісті. Жандарынан өткен қызметкерлердің бәрі де екі бастықтың бетіне тура қарай алмайды. Өйтпегенде қайтсын, бастықтар жоқта бір мал, екі мал емес, бір совхоздың бүкіл түйесі қырылып қалды деген сұмдық емес пе! Және бұл бұрын малы өліп, шаруашылығы шайқалып тұрған совхоз емес, биыл қыстай ауыздан түспей мақталып келген және мал қыстатуды өткізу жөнінде аудан активтерінің әрқайсысы-ақ жақсы лебіз білдірген «Сеңгір» совхозы. Нағып қана екі тәуліктің ішінде бұларға топалаң келіп қалғанын кім білсін, «ақ шелегің түскір» түйелердің әйтеуір ақ шелегі түсіпті де. Е бұларда ақ шелек түседі дейсің бе, ең болмаса еті де жеуге келмейді.

«Сеңгір» совхозының түйесінің өлімі бар, оның үстіне басшылар ашулы кезінде кезіне түспеу керек деген қағида бар аудандық мекемелердің қызметкерлері өздігінен бүгін аупарткомге жоламады. Тек Есірқара мен Елемес екеуі ерекше бір ерен ерлік жасағандай екеуі аупартком секретарының кабинетіне қосамжарлай кірді.

Аупартком секретары Әділбаев түрегеліп әрі-бері жүр екен, шамасы күйініп жүрсе керек, ауатком председателі Байсалбаев секретарь үстелі алдындағы креслода үнсіз отыр, оның да қабағы тұнжыраңқы. Елемес жағдайды баяндауға сөйлейін деп жиналып келе жатыр еді, Есірқара көлденеңінен қойып кетті:

Елемес бұл жерде бір кілтипан бар екенін біліп жым бола қалды. Нақ осы бір сәтте аупартком секретарының көмекшісі кіріп:

Түрлері кетіп, түстері қашқан совхоздың басшылары бір топ болып кабинетке кірді. Күлкісін баса алмай отырған Байсалбаевқа Есірқара жабыса түсті.

Енді асықпай совхоз директоры Үсенов орнынан тұрып маңдайынан терін сүртіп, жауап берді:

Сәлден кейін Қалақай-Есірқара еңсесі түсіп, мойыны салбырап аупарткомнан шығып бара жатты. Шамасы бүгін ол кабинетінен шықпай отыратын болар.

Ертеңіне аупартком мен ауаткомның «бұдан кейін өлген малдың есебі процентпен емес, санымен көрсетілсін» деген қаулысы шықты. Бірақ бір жаман жері Қалақайдың Есірқара деген жанама аты да ұмытылып, «Құмыр болған түйе» атанып кетті.

1987.

МӘДЕНИЕТТІҢ ОҢАЙ ЖОЛЫ

«Ілгері кеткеннің иті оттайды, кері кеткеннің келіні ұрлық қылады» дегенді естіген менің бір қазақ тілінен мақрұм қалған інім айтады: «Немене сонда ит аузына келгенді айта бере ме екен, иттің сөйлегенін кім көріпті, ал жарайды, «келін ұрлық қылады» дегенді түсінелік, кері кеткені несі, о заманнан бұ заман артына қарай жүретін адам бола ма екен». Міне, бұдан артық тілдің тоқсан толғауын қалай біл демексің, оған! Білгіш-ақ емес пе?! Осылай қазақ тілін жасаушыларды — әлде Майқыны, әлде Төлені, Қазбекті, Әйтекені пора-порасын шығарып сойып тастаған інімнің өзі де, үйіндегі келіні де өздерін қазақтың маңдайына біткен жұлдызымыз деп есептейді.

Кім біледі, азды-көпті мен де он бес жыл оқып едім, мәдениетті түсіне алмай жүрмін бе, әйтеуір келініміз Бәтжан екеуміздің мәдениет жөніндегі түсінігіміз екі басты жыландай екі жаққа қарап айыр шыға келетін жайы бар. Бәтжан мысалы Сатанды ғана мәдениетті деп ұғады.

«Көрдіңіз бе,. — дейді ол, — шүмекті жуып, түбекті шайып, ішіне күл салып дайындап, баланы да тосып, темен жағын жуып, құрғатып тұрған еркекті — яғни біздің Сатанды мәдениетті демеген кісінің көзі шықсын». — Шынымен егер дүниедегі мәдениетті адам менің інім.

Сатан болса, жанында отырған маған оның үлгісін үйрену қиынға соға қоя ма!? Өйткені алыстан мәдениетті арбалағанша, жақыннан, жанымнан — Сатаннан дорбалай бермеймін бе!? Сонда Сатаннан. үйренетін мәдениетімнің түрі сіздерді қайдам, маған ауыр болмайтын сияқты. Айтанжанның түбегіндегіні төгіп, жуып-шайып қойсам, сап-сары ала жөргекті жуып, әдемілеп өтектеп қойсам, бес түлейтін балама бесік жасай білсем (бесікке баланын. төсек орнын салуды айтамын), үйге келген кісіні тік тұрған қалпында әңгімелесіп, есіктен бері қарай жібермей, қайта сып беруін, яғни жотасын көруіме жағдай жасасам, ең болмаса өтірік те болса Төлеубай келгенде терге шық демесем, шөлдеп келгенде Мәжікүнге қасықты қара су тамызбасам (өйткені қалада суға да ақша төлейміз ғой), сонан соң құдай қосқан қосағым Бапашты қазан-аяқтан қуып шықсам, тамақты шегене бас Бапаш екеумізге ғана жететін жасап, шикі дәнін түсірмей, жіп-шырағасын шығармай, дастарқанға апарып қойып, оны асқа шақырсам, қысқасы асүйді түп-түгел жаулап алсам мәдениетті болып, адам қатарына қосылып шыға беретін түрім бар. Міне, менің інім Сатан осыны жасағандықтан, көк инені Бәтжанға көктетпегендіктен мәдениеттің төрінен орын алған екен. Сонда біздің Бәтжан келін әйтеуір «сабасымен көтеріп келе жатырсың ба?!» дегізбейтін болса керек. Онда да әйтеуір патша жаяу баратын жер үйде болғандықтан шығар. Басқаның бәрі Сатанжанның мойнында. Келіннің көзқарасынша ғафу етіңіз, Бәтжан келіннің) мәдениет дегеніңіз осы! Ал осыдан кейін саусағын қозғамайтын келініңізді мақтаулы қазақ аты көтере алар ма екен? Сонда Бәтжан келіннен менің ұққаным: әйтеуір әйелге жұмыс болмаса, ішсе, жесе, семірсе болғаны!

Байқап отырсам, Бәтжан келіннің мәдени етінің нақ осы бір кезеңде Сатанға тиер пайдалы жағы да бар екен. Мысалы тамақ істеген кісі, тамаққа керекті шикізатты магазиннен, базардан өзі әкелуі керек қой. Бәтжан келін ондайда қолының қарын талдырып, екі жағын теңдеп жүре ала ма? Машинамен баруы керек қой. Ал асүйді жауаптылығына алып, қазанның бір құлағы ғана емес екі құлағына ие болған соң базарға, магазинге машинамен Сатан өзі барады дағы. Сонда әйелін машинамен базарға жіберді деген жаман аттан Сатан да, егер шүмек жуып, түбек тазалай алсам, Сатан інімдей болу қолымнан келсе, мен де құтылып, Алматының ашық күніндей шайдай ашылып шыға келеді емеспін бе!?

Бір қалт еткенде Тынышкүлге кездесіп Мура екеуміздің есепқойлық, шылықтан дені сау, кеудесі таза, мәдениеті басым ойымызды айтып көріп едім, Тынышкүл:

Әрине, Тынышкүл сөзінен «адам күні адаммен» дегенді ұғасыз. Ал адамнан аулақ болу деген де мәдениет бар екен. Мысалы тарбақ мұрын Тарғақ әйелі Қарға екеуі қыс кезі қырауда Тарғақтың әке-шешесін үйінен қуып шықты да, олар еңірегенде стегі толып, алыстағы еліне, Сұрша қыз қалған Көкшетауға тартты. Бұл жерде олар «кәрісі бардың кәпірі бар» деген мақалдан шықпаған, керісінше «кәрісі бардың әр ісі бар», келімді-кетімді кісісі бар, шалдың талысы бар, кісесі бар, оның бәрі үйдің сұрқын кетіреді дегеннен шыққан. Ал мәдениеттің атасы тазалық деген. «Тамақ болған жерде тазалық бола ма», — дейді Қарға. Сондықтан бұл екеуі үйлеріне келгендерді етке емес, кепке тойғызып шығарып салады. Шал-кемпір кеткен соң үйіне тамақ істемегендіктен, олардың үйіндегі тарақанның бәрі аштан қырылып қалыпты. Тарақан жоқ болған жер тазалық емей немене? Ал ендеше мәдениетке жетем десеңіздер үйге келгенді құры ауыз аттандыруға үйренгендеріңіз жөн болатын көрінеді. Осының өзі пайдалы-ау деймін. Нақ осы біздің әйелдің қолынан оңай келетініне менің шұбам жоқ.

Ал енді, менің тағы бір көршім Римманың мәдениеті — күшік күту. Не үре білмейтін, не иесін қорғай алмайтын мысықтай қара күшікті Римма қара тұмсығынан шөп-шөп сүйеді. Шамасы, бұл мәдениеттің мен өмірімде жете алмайтын ең жоғарғы сатысы болса керек. Етті өзіне, яғни адамға іздемей тайқар-есектей ала итіне іздейтін тасқұлақ көршім де бар. Не керек, мәдениет дегеннің бәрі біздің ауылда. Бірақ соның қайсысын қабылдарымды білмей қапыда жүрмін. Шынына келсем, бәрі де менің қолымнан келетін сияқты. Әсіресе есікті ішінен тарс бекітіп алу мәдениеті ойыма қона кетеді. Ал итпен құшақтасып жату ше? Егер мәдениеттің мықтысы осы екеніне көзімді жеткізсеңіз, оған көнбеске шара бар ма? Осы төңіректе маған мәдениеті айырып берер адам табылар ма екен. Гүл құшақта деген жөн, құшақтау қандай мәдениет болар екен, ә?!

ҚАРАЛА ҚАРБЫЗ

Председатель бригадирдің соңғы сөзіне маңыз бермеді ме, әлде өзінің бойына біткен кердеңі ме, қайта сұрақ қойды:

Председательдің аузынан естілген бұл лебізге риза болған Грен жұмысына белсене кірісті, қарбыздың күтімін арттыра түсіп, оған екі рет қосымша азықтық зат берді. Қарбыз барынша дарбиып, желісі тарбиып өсе берді. Бұдан кейін председатель Еренді көрген жерде:

Шүкір, өсіп келе жатыр.— Көрген жердегі бәрі осы. «Қарбыз қалай?» Ылғи сұрақ осылай ашыла бергендіктен бір күні тіпті бригадир Ерен ойға кетті. «Тіпті осылай бара-бара менің Ерен атым бір жолы ұмыт болып,«Қарбыз» атанып кетермін. Немене, сондай-ақ менің қарбыздан басқа шаруашылығым жоқ па, бес жүз гектар арпа, төрт жүз гектар сұлы, бес жүз гектар жоңышқа, тіпті қазір оны үшінші шабуға кіріскелі отырмыз. Сүрлемге арналған жүгеріміз анау, ішіне кірген түйе табылмайды. «Қарбыз, қарбыз».. «Немене бәрі қарбызбен бітеле ме, керек десең қарбыз малға уақытша ғана азық. Негізгі азық — арпа, сұлы, беде, жоңышқаны бұл неге сұрамайды». Бригадир бұдан кейін екі-үш рет «қарбыз қалайға» жауап бермей кетті.

Бір күні колхоз басқармасында Ереннің баяндамасы тыңдалды. Ол барлық жай-жапсарды тегіс айтып болған соң, басқармадан көмек сұрады. Терде түксиіп, қатты өсіп, күзгі бүрі түскен қурайдай сойдиып-сойдиып тұрған қасымен жұртты сүзіп жібере жаздап председатель Марат Марқаевич отыр. Түрегеп сөйлеп тұрған Ерен сөзін аяқтап, бір сез деді:

Отырған басқарма мүшелері де, бригадир де бұл сөзді қалжың деп ұқты. Тіпті «шыдамсыз сары» аталып кеткен сушы Серікбай басқаларға қарап:

Председатель тұқшиып темен қарап кетті де, біразға дейін үндей қоймады. Жұрт оны қалғып кетті ме деп, дыбыс шығармады. Председатель қалғыған да, ұйықтаған да жоқ еді, ол терең ойға кетіп барып, аттың басын зорға тартты: «Япырай,— деп ойлады ол,— егер бір қарбызы шілденің ішінде отыз килограмға дейін жетсе, ол күзге дейін елу-алпысқа бір барады-ау. Бір қарбызы елу килограмға жететін жердің бәріне бақша ексе, пайдаға шаш етектен қалмас па. Оның үстіне үш шабу, төрт шабу деген өнбейтін жұмыстан да құтылмас па. Дайын жатқан қарбызды пәлегінен жұлып алып, қаладан бір дүкен ашып сатар болса, колхоз ақшаның астында қалмас па. Сонау бір жылдары поезбен Ақмолаға бара жатып, Шуға тоқтағанда бір қарала қарбыз сатып алғаны есінде, он жеті килограмм шығып еді. Қант татыған сол қарбызды бір купедегілер бір күнде тауыса алмай, ертеңіне зорға бітіріп еді-ау. Сонда соған қатты таңданып, тамсанып еді, бұл. Ал ол Шудың қарала қарбызы мына біздің колхоздың қарбызының жанында ойыншық доптай екен-ау. Қазір әр қайсысы отыз килограмға жетіп отыр. Бұл колхоздың жері де жер-ақ екен. Бұрынғы председатель де председательмін деп жүріпті-ау, жұмыстың көзін тауып істеу деген жоқ. Колхоз өзінің экономикалық өркендеу арнасын таба алмай келген екен, ә. Осындай байлықты көре алмаған председательді «шаруашылықты өркендетті, өсірді, байытты» деп ауданды басқаруға алғанын қайтерсің. Жалпы бір қарбызы жарты центнер шығатын жерге мал өсіретін колхоз ұстаудың өзі барып тұрған жаны ашымастық қой.

Председатель тағы да түпсіз қалта—ойды қуалай берер еді, осы кезде «шыдамсыз сары» тағы баж етті:

Марат Марқаевич кезін ашып алып, түксиген бойы «шыдамсыз сарыға» қарады. Мұндай талай председательді көріп, талайымен таласып, тайталасып үйренген, кетпенін ешкім тартып ала алмайтынын білетін сары жосадай жұқпай қоймайтын пәле еді, ығыса қоймады, қайта тереңдетіп жіберді:

Мынау қалай-қалай сөйлейді, мені баса-көктеп бара жатыр ма қалай, дегендей председатель, тағы да алайып оған қарады. Бірақ сөйлей алмады. Өйткені бұл осы колхозға председательдікке жіберілгенде бұрын осы колхозда бастық болған, қазіргі Көк терек ауаткомының председателі «жұмысты байқап істеу керек, онда шаруашылықты өте жақсы білетін колхозшылар бар, олармен есептеспеуге болмайды» деген еді. Сол Марат Марқаевичтің есіне оралды. «Шыдамсыз сарымен» сөз таластырмағанымен, оның бастықтығы ұстап кетті де, қатты жерге салғандықтан ұңғысынан морт кеткен кетпендей борт ете түсті:

Ерен де сұраған жерінен алмай қоймайтын жігіт болатын. Өйткені артық пішіп, артық кесіп көрмеген, шаруашылықтың бақайындағы түгіл, сыбырлағын шағып жіберетін еді. Сондықтан өзінің орынды пікірін ашып айтып, дәлелдемей қоймайтын. Ол орнынан қайта тұрып келе жатыр еді, бас зоотехник «өзіміз-ақ шешерміз» деп сыбыр ете қалды. Басқарма мүшелері тарап бара жатқанда, Марат Марқаевич:

Аспан айналып жерге түскендей ыстық. Августың аяғы болып қалған. Жоңышқаның төртінші шабыны да біткен. Колхоз бітік жүгерінің сүрлемге қалдырылған учаскесінен бес жүз елу центнерден кек балауса алып жатты. Арпа мен сұлының да түсімі ойлаған жерден шықты. Осындай қызу науқанды жұмыс кезінде Ерен колхоз кеңсесіне шақырылды. Күндіз бір сәт босай алмаған ол күн бата келсе, әдеттегісінше председатель сағат алтыда үйіне кетіп қалыпты. Хатшы қызға «таңертең келсін» депті.

Таң алдында тұрған Ерен күн шыға колхоз кеңсесіне келді. Әдеттегідей мұнда бас зоотехник, бас аграном, бас инженер, бәрі де бар. Тек председатель жоқ. Жұмыс жайын бас зоотехник жүргізіп, жұрттың бәрі тарап, бет-бетіне кетті. Әрі-беріден соң Ерен жалғыз қалды. Күн арқан бойы көтеріліп, үлкен сәске болды. Председатель әлі жоқ. Мамадағы бригадирдің күрең жорғасы да, күнде осы кезде егіс басында, әлдебір арық жағасында жайылып тұратынын аңсады, білем, олай-бұлай жүрген иесін көріп оқыраны-поқыранып қойды. Шаруасының бәрі қалып бара жатқан Ерен қатты тыпыршыды. Бірақ председатель келе қоймады.

Председатель кабинеті алдындағы бөлмедегі сағат тоғызды соққанда дәл кірді. Бәрі қаладағыдай. «Мұнысына да құдайға шүкір»— деді Ерен Марат Марқаевичтің алғашқы сөзі тағы қарбыздан басталды:

...Бригадир қарбыз плантациясына келді. Егістікте қарала қарбыз теңкиіп-теңкиіп жатыр. Қарбыздың биыл түйінді жақсы байлағанына Ереннің өзінің де көңілі көтеріліп тұрды. Бір-екі гектар емес, отыз гектардың бәрі тым шығымды болды. Ертең алдын үзіп, жібере бастайды. Жоқ. Бүгін-ақ жібереді. Қарбызды бүгін үздің не, ертең үздің не, үсік болмай, қазан ұрмай тұрып, енді бәрін жинап алса ғой. Сондықтан алдын бүгін-ақ аттандырады. Әлгі сауын фермасының меңгерушісі Бәкетай «сүт азайып барады» деп жүр еді, бір кенеліп қалсын. Екі жұмыс қылып не керек, председательдің үйіне де осы машинамен бір-ақ жібереді.

Түс ауа бір машинаға сиятындай қарбызды жинатты да, Ерен оны бір жарым тонналық машинаға тиетіп:

Председательдің үйіне қарбызды жібере тұрып, Ерен тағы ойланып қалды. Үйінде малы жоқ адам мұны не қылады? Ә, әлгі ауатком председателі келеді деп еді, соған мақтанып көрсетпек екен ғой. Оған несіне көрсетеді, ол бұл қарала қарбызды жақсы біледі ғой. Мұның онша күй таңдамайтын дақыл екенін де біледі. Мейлі, көрсетсе көрсетсін...

Марат Марқаевичтің үйіне күн ұясына еңкейе түскен ауатком ағасы Ерік Жомартов үстін қағынып, жуынып есік алдындағы лапасқа отырды. «Жаз жазыл» деген осы. Қазір үйге кіріп болмайды, қапас. Күндізгі ыстықтың аптабын кешкі самалмен салқындап баспасаң болар ма? Ия, осы шаруашылықтың биыл жұмысы неге кешеуілдеп жатыр, жылда барлығын алдымен бітіріп, қысқа сақадай сай отырушы еді...

Нақ осы бір сәтте колхоз председателі Марат Марқаевич те ойда еді. Екі-үш сағат аудан ағасымен бірге жүргенде «бұл колхозды бақша шаруашылығы жасау керек» деп құлағын сарсытып еді. Енді қазір қарала қарбыздың бірін алдына қойғанда оны неге айтқанына ауатком төрағасының кезі жететін болады. Сонан соң, бұл Марат Марқаевичтің басының жұмыс істейтінін өзі де сезеді. Сол кездері, яғни колхоз бақшаға бейімделгенде әлгі «шыдамсыз сарылар» да мұны мойындамай тұра алмайды. Бұл председатель болудың қалай екенін көрсетеді әлі, бәріне.

Ауатком ағасы лапаста шынтақтап жатыр еді. Неге мұның үстінен арыз түсе береді. Шаруашылықта жұмыс қарқыны сәл төмендегенімен, бүлініп кеткен ештеме жоқ қой деп ойлады ол. «Шаруашылықты білмейді» деп жазылған ғой, онда. «Кеш жүре түзеледі» емес пе, жасы біразға келсе де, колхоз председателі ретінде әлі жас қой. Оқыған, жоғары білімі бар адам әлі-ақ жетіліп кетпес пе.Иә, айтқандай бұл қалада туып, қалада ескен жігіт деп еді-ау. Жыл қорытындысына дейін шыдай тұрған жөн болар...

Ерікті таңдандырмақ болған Марат Марқаевич қарбызға пышақты екі-үш салып өткізе алмады. Орнынан тұра берген аудан ағасы:

Біраз күннен кейін ауданға шақырылған «отыз мыңыншы» председатель сондағы өнеркәсіп комбинатына инженерлікке, өз мамандығына жіберілді деген сөз гу ете түсті.

Күзге қарай өзі істеген «Еңбек» колхозына келген Марат Марқаевич жаңа бастықтан сиырына бір тонна қарала қарбыз жаздырып алды...

1987.

«ОРТАН ҚОЛЫМДЫ ТАП»

Біздің колхоздың бас зоотехнигі жақсы жігіт, ал директорымыз керемет десем де болады. Олар жұртпен араласқанда наурыз көженің қоюындай қалың кептің ішінен директор қайда, бас зоотехник қайда дейтін емес, қитық сыз араласады да кетеді. Өзіңіз наурыз көженің қоюын бөліп көрдіңіз бе, онда біздің қазекем үйінде қандай дәм, қандай піскен ас болса, бәрін сол көженің ішінен тапқызады ғой. Бидай ма, тары ма, добиа ма, ноқат па, жүгері ме, қара құмық па, құмда есетін құмыршық па, үйде желінбей қалған жұмыршақ па, әйтеуір бәрін қазанға сала береді ғой. Қатқан құртты, кепкен сары ірімшік пен ежегейді айтып та жатқан жоқпын. Оның үстіне қыстан қалған сүргіден не бар, қазы-қарта, жал-жая, тіпті осы кездегі домалантып картопты, қып-қызыл қып помидорды да салып жіберсе керек-ті. Ал Шымкенттіктер қатқан қара мейізін, сартаптанған сары өрігін де тастап жіберсе не дерсің. Ал осының ішіне қай дәнді тауып аламын деріңіз бар ма?

Міне, біздің зоотехнигіміз Әлімтай да, директорымыз Дүрмекбай да көп ішінен осылай табылмай кетеді. Оған біз риза бол май тұра алмаймыз. Өйткені бұрынғы Дүрлібай мен Күдербай сияқты хәлімізді машинаның үстінен ғана біліп немесе иегін изең еткізіп өте берсе, оған біз не істей алар едік. Директорлардың, шынын айтсақ көпшілік көңілін табуға тырысатыны осы сайланып қойылатын болғаннан бері десек аузымыз қисайып қалмас деп ойлаймын.

Несін айтасыз, Дүрмекбайға жететін жігіт бар дегенге сене бермеймін. Өзіңіз ойлаңызшы, қай директор «демалысқа баратын едім, соның алдында хәлдеріңізді білгелі келдім» деп Дүрекендей машинасынан домалай түсіп жатушы еді. Ал бұл жөнінде Дүрекеңнің басқалардан орны бөлектеу. Тіпті отарда жалғыз үй отырған біздің жағдайымызды ондай кім ойлапты. Түнеугі күні шыбын шығып, мал дала жайлауға шыдамай бара жатқанда, біз Алатау үстіндегі Асыға көшкелі жатқанымызда келгенін айтсайшы. Үнді шайы, зәйтүн майы, шылдырлаған шишаларды машинасынан шығарғанда:«Адамға қамқорлықты бірінші орынға қоятын бастықты көргенім осы»,— деп жібергенім де бар. Несін айтасыз, сонда бір жырғап қалдық емес пе?!

«Немене үйіңе төре түсетін бе еді?»— дейді ғой біздің қазақ. Дүрекем жанында төрең де адырам қалсын дағы, сол бір он екінші ғасырдың шапқыншыларын тере деп терге шығарып алғанымыз да езіміздің көп сорлылығымыздың бірі емес пе. Ал мынау төрт тұяқты атпен емес, төрт дөңгелекті машинамен келіп, үлкен басын кішірейтіп, өзі келіп түсіп отырған Дүрмекбай дүрілдеген дүр ғой, шіркін!

Жігіттің жігіті жолдас-жорасымен, жорға-торысымен көрікті демей ме. Сол айтқандай Дүрекең мұндай келісінде қасына зоотехнигі Әлімтай ғана емес, шөнтігінде ақшасы бұрқырап, тиыны сылдырлап жүретін әлгі қасқырдың асығындай мыжырайған, кішкентай, ешкім айт қазақ кассир Қадақбайды ала келеді. Екі айлық жалақымызды бір-ақ әкеліп, қос уысымызды толтырып жібергенде, кезің жамандық көрмегір Қалақбайдың өзіне де бірер қызылқұлақты ұстаға салатын әдетіміз де жоқ емес. Ол да жігітім-ақ бекер обалы не, «алмаймын» деп айтып көрген жоқ. Өйткені жанымызды әлгі екі шөлмек — бірі қызыл, бірі ақ, жібітіп жібергенде ақша түгіл ағаңыздың өзі садаға деуден тайынатын Балбақ емес.

Екеуін сылқытып тастап, әрине олар азырағын, біз көбірегін ішіп алған кезде Әлімтай біздің түлкі құрсақтау қалғанымызды аңғарады да, Дүрекендей екеуін шығармағанмен, бір актың басын қылтитады. Енді бұдан неңді аярсың. Шіркін, адам жанын түсінетін жігіт деп осыларды айт! Жақсының жөні қашанда басқа ғой!

Нақ осындай бір Дүниені төртке бөліп, өзіңнен ақылды, өзіңнен береген, өзіңнен көреген адам жоқ болып, көңілің аспанда, ақылың әлдеқайда отырған шақта біздің зоотехник Әлекеңнің ойынпаздығы ұстап кетеді.

Көп үндей қоймаған Дүрекең теріс айналып кетті де. бір сәтте оң қолын сол қолымен уыстап бері қарады. Көзі күлімдеп езуінде күлкі, жез мұрты едірейіп алыпты. Байқаймын, бес саусақ түгел көрінеді.

Былқыған кебенің еті келгенде әлгі бар болғыр Қадақбай бір шөлмек қызыл арақ шығарып, соны ішкеннен кейін мен тіпті Дүрекеңнің өзімен. түйдей құрдас адамдай қалжыңдасып, шалқып кеттім білем.

Дүрекеңдер кетерде әлгі зоотехник Әлімтай әлденені еске салып:

Дүрекең аттанып кетті. Басқа бастығың біз сияқты қарапайым адаммен осылай қитықсыз араласа ала ма, міне, мәселе қайда жатыр! Әсіресе кетеріндегі мені құшақтап тұрып қоштасқанын айтсаңшы! Майдай еріп, жібектей есілді, «Біздің де үйіміз бар, біздің үйде де боларсыз»,— дегені көр көкірегіме орнап-ақ қалды. Шіркін, біздің Дүрекең!

Ертеңінде ұйқыдан тұрғанда кешегі күнді еске алып, көңілім алабұртып, алысқа алып ұшып отырды. Әлдене есіме түскендей қалтама қолымды салып, ақшаны іздесем, әйелім айтады:

Сонымен қалтама қолымды қайта салып, саусағымды екі танауыма тығып қалғанымды анық білдім. Ойнарсың қызыл арақпен!

1987.

ПӘЛЕҚОР МЕН ПАРАҚОР

Бүтін бидайды бөліп жеп, жарты бидайды жарып жеп жүреді дейтін екі достың арасы бір-ақ күнде суысты да, аяқ-табақ ауысу, қарым-қатынас пышақ кескендей тыйылды. Тіпті айналдырған екі-үш күннің ішінде-ақ бұрын бірінсіз бірі шай ішпейтін екі достың жұбайлары Мазкен мен Кәрлен көшеде кездесе қалса, біріне бірі еріндерін шығарып өтісетін болды Әсіресе Мазкеннің көнтек еріні Кәрленнің өсек айтуға жаралғандай қаймақ ерінін басып кетіп, ананың мысын құртып жүр еді. Тіпті осындайда Кәрленнің оған көрінгісі келмеп еді, әлгі ауыл ортасындағы магазиннен кір сабын алып қайта қояйын деп бармасы бар ма, нақ сол жерде сатушымен есеп айырысып жатқан Мазкен көнтек ерінін бырт дегізгенде, астыңғысы шепті шайнай алмай қажалып тұрған кәрі сиырдың тіліндей болып салбырап, сүйриіп шыға кетсін. Әй, пәле-ай! Нақ сол жерде Кәрленнің ызадан жылап жібергісі де келіп кетті. Бірақ Мазкен сияқты аңдысқан пәле алдында осалдық көрсетуге бола ма, шілпиген жұқа ерін беріп, Мазкенге ақысын жіберткен құдайды қарғап кете барған. Көнтек ернінің артықшылығын осы жерде бір көрген Мазкен өзінің бір а5іғының ептеген сылтымасын да ұмытып, екі аяғы теңеліп кеткендей екі иығы екі жағына кезек ауып, масаттанып бара жатты. Бұрын Кәрленнің қаймақтай еріні оймақтай болып бүріліп, жігіттер сүюге дайын тұрғандай болып көрінгенде талай-талай-ақ назаланып еді, бүгін онысын ұмытып, көнтек еріннің пайдасын көріп, құдайға мың шүкіршілік етті.

Көбіне екі еркектің араздасуы екі әйелден болушы еді, бұл жолы, обалы нешік, әйелдерден кінә жоқ. Мазкен мен Кәрленнің көңіл кірбіңі екеуінің күйеулерінің араздасуынан болды.

Ферма бастығы Лақа үнемі Мазкенімен ақылдаса отырып, бекер обалы не, Кәрленнің қазанын үнемі-ақ майлап отырды. Кәрлен де олардың ерекше қызметін Мауызға уақыттысымен жеткізіп Лақаңның айдарынан жел ескізіп тұрды. Келімді-кетімді кісілеріңіз бар, бала-шаға болса да есіп келеді дегенді айтып, Лақа Мауыз үйіне сойыс жіберіп жатты. Лақаның жібергенін көзіне көрсетейін дегендей, Мауыз да алғаш колхозға келгендегі шелпек сарыдан бұл күндері іркілдек күбіжік торыға айналған. Қашанда кабинетіне Лақа кіргенде, ол оны жұтқынып қарсы алар еді. Шамасы Лақа беретін қойдың майлы құйқасының дәмі оның аузына дәйім келіп тұрса керек-ті.

Соңғы күндердің бірінде Лақа Мауызды аяқ астынан қонаққа шақырды. Осыдан бір апта бұрын ғана оның үйінде асықпай отырып, ішіп мас, жеп тоғайып кеткен Мауыз қайта-қайта бара береміз бе деген жоқ, келісімін бере салды. Кеңседен отырып Лақа үйіне осы жақтан бара салатынын телефонмен хабарлап, жұбайының да дайын болуын ескертті. «Ұрының қатыны өзіне лайықты» болатыны сияқты Кәрлен де дайын тұрған тамақты жеп, кигізетінін киіп келуге ерінсін бе, таңертең төсектен тұрғанда қанша ауыр қимылдаса, керісінше, қонаққа барарда барынша тез жиналды. «Бекерден көбін табылса өлмек керек» деген емес пе!? Мүмкін Лақа көңілденсе былтырғыдай «ат мініп қайтыңыз!» деп қалтасына конверт тығып жібермесін кім біліпті.

Лақа үйіндегі қонақ бұрынғыдай ағыл-тегіл болмады. Неге екенін кім білсін, бұрын мұндайда дастарқандағы тамақтан үстел қайысып, ортан белінен опырылып кете жаздаушы еді. Бұл жолы «саған осы да болады» дегендей. екі жерге қияр турап, көк пиязды ұзын сабағымен қоя салыпты. Майы шығып тұратын қызыл бауырсақ, сағырданып кепкен құрт. сары ірімшік ешқайсысы бүгін дастарқаннан орын ала алмапты. Мойындары қылқиып, мені қашан ашасың деп жұлдыздары жайнап тұратын коньяктар да жоқ. Оның орнында жалғыз шөлмек жамбылдық арақ тұр. Мауыз бен Кәрлен шешініп отырар-отырмастан әңгімені Лақа тіке бастап жіберді.

Бір ішкен тамақ деген не тәйірі. Егер барған жерің тамақ бермей-ақ бір костюмнен кигізіп отырса, сол тоя жеген тамақты кім жоқтай қойсын. Ықылық атып қайтқанша, иығың жарқырап қайтқаның жақсы емес пе!? Сондықтан да болу керек Мауыз бен Кәрлен дастарқандағы тамаққа көңіл аудармай-ақ, костюм қолдарына тиген соң күлмеңдеп-ақ қалған болатын. Сонда да олар алдындағыны ішіп-жеп асықпай отырып аттанды. Бұдан кейін де Мауыз қаладағы Қабанбайға, аудандағы Ағымтайға соғым жібер, сойыс жібер дегенін көбейте берді. Өзінің, әйелінің, балаларының туған күндеріне де Лақаны ерекше шақыртып, құрметті орынға отырғызып жүрді. Бекер обалы не, Лақа мен Мазкен бұл үйге құр қол келген жері жоқ, бастығының тамағының үлкенін білген соң оны тығындаймын деп әбден әлек болды. Үш жыл қатарынан кіші ұлының туған күніне олар бірде буыршын, бірде бүлдіршін, бірде тығыршын жетектеп келіп, Мауыз ауызынан маңызды сезді мол, емін-еркін естіп қайтып жүрді. Ет те уақтысымен жеткізіліп тұрды.

Бірақ Лақаның ет беріп жіберген адамы бұрынғыдай қара сақал Шөңкебай болмай, өзгере берді. Мұны Мауыз өзінше ұқты. «Әкесінің малы деймісің, сойылатын малды әр малшыдан алатын шығар»— деді де қойды. Бірақ Лақа бар болғыр жіберген кісілеріне сенбейді екен. Анада келген бір бадырақ көз қара бала «апай, Лақа аға менің етті бергеніме сенбейді, соған көрсету үшін мына қағазға қол қойып беріңіз»,— деп безірейіп кетпей отырып алды. Неге екені белгісіз, содан кейінгілердің бәрі де Лақа алдында сенімнен айрылған байқұс-мүскіндер болып шықты. Ет әкелген Тобатай да, Қоғажай да жылап-еңіреп отырып, етке қолхат алады. Кәрлен бір қой алып, бір сөз жазуға ерінсін бе, талайына-ақ көстеңдете қол қойып-ақ берді.

Ауатком председателі Төребек облыстағы беделді мекеменің біріне жазылған, өзіне тексеруге жіберілген арызды алып оқып, сенерін де сенбесін де білмей көп аңырып отырды. Сенейін десе, Мауыз бен Лақа арадан қыл өтпейтін тату екенін білуші еді. Сенбейін десе арыздың аяғына №4 ферманың меңгерушісі Лақа Жантықбаев деп тұрып, бақырайтып, жасырмай қолын қойған. Дегенмен арыз соныкі ме, жоқ па дегендей Төребек телефон соғып көріп еді: «Мен сізге арыз жазған жоқпын, жоғарыға жазғанмын»,— деді беті былқ етпестен Лақа. Сонан соң ойланып-ойланып Төребек бір тоқтамға келді: «Екі достың бірдемеден көңілдері шиткіп қалған болар, шақырып алып татуластырып жіберейін».

Сонымен екі дос — бірі колхоз басқармасының төрағасы, екіншісі оның қарауындағы ферманың меңгерушісі, екеуі де ауаткомге шақырылды. Сағат таңертеңгі онда ауатком төрағасы кабинетінің алдында. екеуі тоқайласып қалғанда Лақа тым-ақ қатулы көрінді. Мауыз тілдесуге мұрша таппай қалды. Төребек екеуін тез қабылдады.

Кең кабинетке шығыстан жарқырап күн түсіп тұр. Қоңыр күздің әлдеқалай ашыла қалған әдемі күндерінің бірі еді. Кабинеттегі барлық мүлік жайнап, айқын көрінді. Әсіресе Мауыз үстіндегі әнеугі күнгі Лақа өзі кигізген кек сүр костюм ерекше көз тартып, арагідік жүргізілген жылтылдақ жіптері айғайлап мен мұндалап тұр. Осындай талай асыл бұйымдарым кетті-ау саған деп Лақаның іші күйіп кетті.

Осы жолы да арызды жазайын деп пе еді, Мазкен Ташкент базарынан екі бағасына қолдан сатып алған дұқаба пальтоға жармасқаны өтіп кетті ғой. Бірақ астына ат мінгізіп, үстіне шапан жауып, жылтырағанын осыларға ұсынып мұны жаман үйретіп алған өздеріне де обал жоқ. Бірақ одан мына «дұқаба пальто біздің Кәрленге лайықты екен» дегені етіп кетті ғой. Сонда ол Мазкенді адам деп санамағаны ғой. Сонан соң барып костюм кигізуді ойлаған жоқ па, бұлар.

Лақаның бұл ойын ауатком председателінің жайдары қабақпен «отырыңыздар!» деген сөзі бөліп жіберді. Мауыз жалп етіп, Төребек алдындағы былғарымен тысталған күмпілдек креслоға сүңгіп кетті. Ал Лақа ауатком председателей қолқалағанына қарамай, Мауызға қарама-қарсы креслоға отырмай, сонадай барып тізілген орындықтың біріне бір қырын тізе бүкті. Екеуін татуластырып жіберермін деген Төребек мынаның отырысынан әлденені аңғарып, тіксініп қалды. Мынау қырын отырыс, келісімге келмеймін деп тұрау деген ой оған сап ете түсті.

Енді ауатком председателі мұның ойнауға болмайтын, арты қауға тиген оттай лаулайын деп тұрған пәле екенін айқын аңғарды. Хатшы қызға тапсырмай жаңағы аталған үшеуді дереу әзі телефонмен шақырды. Екі-үш минуттың ішінде-ақ жаңағы үшеуі сау ете түсті. Жұмсарар ма екен деп Төребек Лақаның бетіне қарап еді, жоқ, ол бұрынғыдан да қатуланып, қабағына қар жауып, кірпігіне мұз тоңып, дүрдиіп алыпты. Олар кірісімен орнынан тұрып, қалтасынан дудыраған бір талай қағаз шығарып, жанындағы орындыққа қойып, оны біртіндеп алып, бетіне үңіліп қойып, Мауыз бен Төребекке кезек қарап сөйлеп кетті: Мынау қағаздың бәрі Мауыздың жеген к.ойларының қолхаты. Мына кек байталды Шеңкебай апарып сойып берген. Мына қойды Тобатай, мына кек қойды Қоғалай апарып берген. Қалада тұратын Қабанбай деген ағасына соғым бергізген, аудандағы... Жазда демалысқа бара жатқанында екі жүз сом бергем. Сен төрт ферманың бастығының бәрін сол күні шақырғансың...

Осы кезде Мауыз шылай алмай «ей, ей»... деп келе жатыр еді, ауатком председателі оны сөйлетпей тыйып тастады. Сонда да болмай ол бір сез айтып қалды:

Бұдан әрі Лақа тағы да бергенін біраз санап барып тоқтап еді. Нақ осы жерде Мауыз дүрсе қоя берді. Тіпті бүгін сақалын алуға да мұршасы болмаса керек, жақ жүні үрпиіп, иегіндегі сақалдың әр талы Лақаны ататындай, таудағы тағыланның садағындай болып түрегеп кетіпті. Кезінің де і арасынан аласы көбейіп, езуінен көбігі бұрқырап тұр:

Кабинеттегі қызметкерлердің бәрі де дүрлігіп кетті. Өйткені Мауыз қояншық болған кісідей қалшылдап-дірілдеп аузы көпіршіп, енді айтуға сөз таппай қалғандай, сылқ отырды. Лақа да есесін жіберген жоқ, ол тіпті анадан асып түсті.

Шешкіз,— деді прокурор милиция бастығына. Лақа Мауыз жанына барса төбелесіп қалады деді ме милиция бастығы кек сүр қамзолды шешіп қолына ала беріп еді, тұлақ тартқандай Лақа оның қолынан жұлып алып орындық басына кигізе салды. Жалма-жан қалтасынан кәдімгі қауіпсіз ұстараның жүзін шығарып, қамзол жағасының жемке тігісін пытырлатып сөге бастады. Басқалар аң-таң жаға ойын тасынан бөлініп, түп жағы көтеріліп, ыдырады. Жағаның арасына қолын тығып жіберіп Лақа әлденені бір, ұзыны жиырма сантиметрдей-ақ пластмасса пластинканы жұлып алды.

Бес минуттан кейін мойны салбырап Мауыз машинаңа жейдешең отырды. Жеңіске ие болғандай масаттанып Лақа да меншікті машинасына шекесінен қарап жетті. Екеуі де аулына аттанды. Бірақ ертеңіне таңертең екеуі бір камерада тоқайласты.

Бірнеше күннен кейін Төребекке аудандық прокурор: «Мұндай сұмдықтарды ширек ғасырлық заң қызметінде түңғыш рет кездестірдім»— депті.

1985.

УАҚЫТША ТУЫСҚАН

Бір енеден ұлдан жалғыз болғанымен, жүре жалғыз емес жайым бар. Қазір де үйімізден біреу шығып бара жатқанда, біреу кіріп келе жатады. Әсіресе менің туысқанымның көп екенін білгенім колхоз председателінің орынбасары болғаннан кейін. Анда-санда амандасып кетіп тұратындармен бірге мансабым жоғарылап, алдиярым артқаннан кейін төңірегіме талай марқасқа пайда болған еді. Алдарына келген асқа ата салтын бұзып қалтасынан қос қаз мойын шөлмек шығарғандар да болған. «Ағайын бір өліде, бір тіріде» дегенді жастайынан жаттап ескен мен бейбақ қайсысының ішіне кіріп шығыппын, бәрі қуанышыма ортақтасып, өкпесін қолына ала жүгіріп, жүретін жара қуаныш келген шығар деп шашылып-төгіліп жатырмын.

Ойбай-ау, алғашқы күні бара алмай қалдық, Балбақ. «Игіліктің ерте-кеші жоқ» деген ғой дегендер қаншама. Кәдімгі қызметім жоғарылаған күні мен шүлен тарқатып, бұлар содан құр қалғандай қиналысады, қапаланып-қапылаттасады.

Әсіресе күнді күн, түнді түн демей үйге салып жетіп келіп тұратын Терікті айтсаңшы, біздің үйге келгенде май болып еріп, жібек болып есіліп бір кетеді дерсіз. Күлдірлеп кеудесінен шығатын қоңыр даусы қандай. Көрші үйге кіріп шыққан Көкеңді, үлкен бастықтың жақыны Төкенді айтып аузының суы құриды. Ал маған сыртымнан қақпан құрып, ін аузынан шыға келген саршұнақтай шақылдатып ұстап алмақ болып жүрген Бүргенді, Үргенді айтқанда ызадан булығып, тіпті жеті аяз көрген көрі серкедей қалшылдап кетеді. Маған жаны ашитын адамның бірі осындай-ақ болсын деп бауырдай былқылдап, жүректей солқылдап жібіп-ақ кетемін.

Терік — былай қарағанда басқа адамдардан ешқандай айырмасы жоқ, сып-сыпа жігіт. Қоңырқай өңіне қыр мұрыны құп жарасып, әсіресе мүйіз көзілдірігі көркемдіктің көрмесіне қоярдай елес туғызады. Жасынан елді қара құрттай аралап жүріп, туған-туысқанының қамын көп жегендіктен түсіп қалған ба, түсі қара екені, әлде қолаң екені белгісіз шашы сиректеу. Ағайынның қамын жеу, оларға қамқор болу оңай дейсіз бе, олар туралы дұшпандардың не айтып жатқанын қандай жолмен болсын естіп білу, олардың ішіне кіру, олардың Балбақтың төбесінен құй қазбақ болған бәле-жаласын түп-түгел, жіп-шырғысын шығармай ұғып алу, оны тереңнен алып жіпке тізген маржандай етіп, әбден иін қандырып, тігісін жатқызып сенетіндей етіп жеткізу кез-келген кісінің қолынан келеді деп ойламаңыз. Сондықтан да болар, «ақылды басқа шаш шыдамайды» дегендей, әйтеуір қоңыр құйқасы шашы арасынан сығалап тұрады. Құйқасы көрініп тұр деп айтқызғысы келмей ме, шашын бір жағына қара тарап, жабыстырып тастайды. Сонда Теріктің шашы бұзау арқасына түскен сиыр тілінің ізіндей тарақтанып, күрделеніп тұрады. Мұндай кезде Терікті «менің туысқаным» деп әлемге жар салғым келіп кетеді.

Бір күні енді жатуға әзірленіп отырғанымызда есіктің қоңырауы басқа бір енеге телінген, бүгін қарыны тоймай түлкі құрсақ болып қалған жетім лақша безілдеп жүріп берсін. Беймезгіл жарым түнде жүрген кім болды екен деп бәріміз де үрпиісіп қалдық. Көбіне мұндай жағдай, бәріңіз білесіз, елімнен хабар айтып жүргендер ғана болар еді.

Есік ашылып, үйге Терік кірді. Өңінде абыржу, жамандықтың нышаны бар ма деп анықтай қарап едім, ондай ештеме байқай алмадым. Қоңырқай өңі жылтырап, аузы сәл дорбаланып тұр, сирек шашы оң жағына жыға таралған күйі. Дегенмен де бейуақта жүргенінен әлі де іш жиып отырмын.

Көңіл жайланған соң әйелім де жайылып жастық болып, самауырды далаға ала жүгірді. Терік ойды орып, қырды қырып талай әңгіменің басын шалып, жоғары шығып, темен түсіп маған тор құрып, аяғымнан шалып қалып, ыңғайы келсе тоңқалаң асырғысы келіп жүргендер туралы, тіпті маған дегенде қырын келетіндерді тізіп, оларды сөз арасында сыбап та алады.

Одан әрі Терік көк шоқылықтардың құрып жатқан қақпаның алдымен Жайсаңбайды, сонан соң Жеңісті, Дөңесті құртпақ дегенді бір шолып өтіп, сөзім қалай әсер етті дегендей бәрімізді қайта түгендеп шықты. Әйтеуір осылай әңгімені сапырып балалардың бәрі әр жерде ұйықтап қалғанша отырмасы бар ма?

Сөйтіп күнді күн, түнді түн демей есігімізге тыным бермейтін Терік бір күні келуін пышақ кескендей тыйды. Әркімнің от басының, ошақ қасының тіршілігі бар, Терікті де естен шығарып алыппыз.

Бригадирдің жұмысы көп, оның өзі киізі құрымға айналған үй сияқты, бір жерін жамасаң, екінші жері тесілетініндей жұмыстың бір жерін жөндеп келсең, екінші бір жері ақсап жатады. Сондай бір аяғына қан түскен жылқының жүрімі құрығанындай қостағы жұмысым бір мандымай қалғанда колхоз председателінің қырын қараған кезі болған:

Тіпті бетпе-бет келіп қалғанда ғана қарақұрт шаққан адамды оқығандай болар-болмас ернін жыбырлататын болды. Бұған мен пәлендей мән бермегенмен, әйелім бұрын құрт берген, енді сырт берген туысқандарымның жаңағы мінезін көріп мұқырап қалып жүрді.

Енді бүгін колхоз председателінің орынбасары болып сайланған соң туған да, туысқан да көп. Олардың біразы уақытша туысқан екенін де білемін: Әне, тағы біреу есік қақты. Күн ашықта қойнына кіретін, күн жабықта мойныңа мінетіннің бірі болмағай. Тіпті есіктің арғы жағындағы жарқын-жарқын естілген дауысқа қарағанда, ағынан жарылатын біреу тұрған сияқты. Шамасы Терік білем. Жағдайға қарай өзгеріп, шіркін туысқанның түрі де көбейіп барады. Әне, қоңырау қайта сылдырады. Шынымен-ақ уақытша туысқанның бірі екен. Қалай көресіздер, ашсам ба екен есікті, әлде ашпасам ба екен?!

1983.

ӘЗІРБАЙДЫҢ ЕКІ СИЫРЫ

Таң қылаң бере бағып жүрген бар сиырын жинап келген Әзірбай көшетін болғандықтан ба, әлде сар-сайғақ тартқан жайлаудың көңілі қалғандықтан ба, әйтеуір ойы бір нәрседен дүдамалданып, қуыс кеудеге бір күдік ұялап алды. Бұл кезде оқыра жоқ, шыбын-шіркей азайған тау жайлауының таңертеңгі салқыны сиыр екеш сиырды да манауратып тастаған. Күн ыстықта құйрығымен сапалақтап, тыныш таппайтын тана-торпақ, үш-төрт бұзаулап денесі ауырлаған, мүйізіне жеті-сегіз сақина салған сақа сиырлар иірген жерде тыпыр етпей қатып қалған. Тіпті қарап тұрған аша мүйіз сиырларды түрткілеп тыныштық бермейтін, пәлекетті бастайтын қара тана да бір орнында көл ортасына жалғыз біткен жартастай қаңқайып қатып қалыпты.

Тұрысын қарашы, тұрысын. «Сыпыр келгір», «қарасан келгір», «топалаң тигір» деп оқыра келгенде құйрығын шаншып алып, кезі аларып, тырағайлап, сай-сайда өрлеп тұра қашқанда, осы Әзірбайдың өзі талай қарғаған қара.

тана. Енді қара жібектей «Қара тана емес, қара пәле деп талай сүдігей сөз айтқан едің, енді қарашы, сап-салауатты сиыр болған жоқпын ба» дегендей бір орнынан тапжылмайды. Бірақ... Бірақ"осы көңілі құрғыр нағып дұнған болып тұр? Неге мұны дәлелдік баса береді? Мүмкін таудағы ойқиған-шойқиған қара тастардың түбінде бірер сиыры қалып қойып, жүрек сорлы соны сезіп тұр ма екен.

Әзірбай демнің арасында іркіттей іріп, бір-ақ сәтте кәдімгі боқтампаз, бейауыз сиыршы қалпына түсе кетті. Сиыршы байғұс жібектей болып жүрейін деп ойламайды дейсің бе, бола ма оған мына еңкей сиыр деген сасық немелер, сандары сап-сары ала, сатал-сатал болып алып, жерден отты бір үзбей мәңіреп-мәңіреп жүріп кететінін қайтерсің. Қазақ байқұс білмей айтты дейсің бе? «Жылқы бақтым,— жылмаң қақтым, түйе бақтым,— түйме тақтым, қой бақтым — қоңырау тақтым, ешкі бақтым,— еңіреп бақтым, сиыр бақтым,— сидаң қақтым» деп. О, сиыр болғаныңды...

Нақ осы жерде Әзірбай сиырдың жеті ата, жеті пұстысы — Зеңгі бабадан бастап түк қалдырмай қайта сыбап өтті.

Тұрсын қайта өрістей бастаған сиырдың алдына шықпақ болып, уықтан ғана тіккен жаппашақтың есігі көзінде жатқан көп кек шыбықтың бірін ала ұмтылды. Оның келе жатқанын көріп, шеттеп бара жатқан қызыл сиыр кезі алара әрі қарай жөңки жөнелді. Әзірбай әйеліне бой бермей бара жатқан қызыл сиырға қоса түк жазығы жоқ Тұрсынды бейауыздылықпен қоса бастырмалатып жіберіп, қора шетінде қаңтарулы тұрған көкшолақ атқа қарай жүрді. Қысқа, сары сақалы ашудан булыққандықтан тұштаң-тұштаң етіп кетті. Ал Тұрсын болса, қызыл сиыр қайтару бермеген соң, бері қайтты. Мені сыпыртып Әзірбай боқтады-ау деген ойы тұрмақ таназарына да кірген жоқ, Әзірбай әлдебіреуді тілдеп, бұл соның куәсі ғана болғандай. Әзірбайдың аузынан шыққан бейауыз сөз «айналайыннан» айырмасы жоқ сияқты. Ол байпаң басып келіп жаппаның үстіндегі үзігін сыпырып өз шаруасымен айналыса берді.

Сақалы тұштаңдап жанына жүгіре басып барған Әзірбайды көкшолақ күндегі әдетімен ернін қымқырып, құлағын жымырып қарсы алды. Бұл да кәдімгі сиыр бағуға мініп ерқашты болған көп аттың мінезі. Ат мені тістейді-ау, әлде тебеді-ау, маған айбат көрсетіп тұр-ау деген Әзірбайдың ойына келген жоқ. Сыры өзіне мәлім көкию лақтың үзеңгісіне сол аяғы тиісімен үстіне дік ете түсті. Бірақ бұл тез мініп, асығыс жұмысы бар-ау деген көкшолақ жоқ, шабына бұзаутіс, сегіз өрме қамшы тигенше, тебінгенге қарамай тұрып алды. Тебініп, бір-екі итең-итең етіп, болмай бара жатқан соң, борбайлап қамшымен осып-осып жібергенде, көкшолақ артқы екі аяғын көтеріп шоқаң етті. Құйрығын сипақтатып, шыжбың қақты да, еріне желіп кетті. Көкшолақтың ат екенін анық сезінетін қызыл сиыр Тұрсынды менсінбегендей бұра тартқан жоқ, қайта бұрылып еңкілдеп табынға тығылды.

Енді Әзірбай көкшолақпен сиырды жолға бейімдеп шұбатты да, санауға кірісті.

Ол ат үстінде тұрып айғай салды.

Жайлауға жеңілдеп жаппамен ғана шыққан Тұрсын негізгі жүкті шомдап, қомдап қойған бір түйеге артып болып, енді екі қызыл өгізді ұстап әкеліп, үстіне ыңыршақ салды. Екі қызыл өгізге үйдегі су таситын темір ыдыстар, үйдің сынбайтын мүлкі — жаппаға жабатын екі үзік, текемет, төсеніш дегендер артылды. Екі өгіздің де бас жібі жоқ басы бос. Бұл олар көп сиырмен бірге еркінше айдалады деген сөз. Балалар ауылға кеткелі қашан! Оқу жақындағанда-ақ жіберілген. Тұрсын екеуі қалғалы бері Әзірбайдың аузы тым бейпілдеу болып кетті, бірақ оны Тұрсын сезбейтіндей.

Жүк артылып болған соң, құлынды көк биеге мінген Тұрсын мұрындықтаған түйенің бас жібін алып тартып кетті.

Тау бауырлаған шұбырынды жол ізбіндеріне ең алдымен түйе жетектеген Тұрсын түскен соң-ақ, кәдімгі біреу үйретіп қойғандай жүк артқан екі қызыл егіз түйе артынан шұбап маңа берді. Жан-жағын қайырмалап, тұрған көп сиырды Әзірбай көштің артынан салды. Әншейінде бірін-бірі сүзгілеп тыныш таппайтын сиырлар жайыла түсіп, аяндай басты. Бірақ Әзірбайдың жүрегі құрғыры орнында тұрмай-ақ қойды. Біресе лүпілдеп, біресе бұлқынып тыншымады. Бір пәле болмаса жарар еді деп ойлады ол.

Нақ осы бір сәтте оң жақ шетте кетіп бара жатқан бүйірлі тарғыл сиыр жерді бір-екі иіскеп алды да, өкіріп-өкіріп жіберіп еді, бар сиыр өкіріп-бақырып дүниені күңірентіп тарғыл сиырға қарай жөңкіді. Тана-торпақ, бұзау-баспағына дейін қалмай тарғыл сиыр кіскеген жерді олар да бір-екі иіскеп, жерді тарпып, мүйіздеп өкіре берді. Жүз тоқсан сызар өкіргенде, Алатау күңіренгендей болды. Сиырлар айдауға бой бермей, бір жағын қайырса, екінші жағы тағы жаңағы жерге жүгіріп, жөңкіліп жүр. Көкшолағымен шоқаңдатқан Әзірбай құнажын-қусағының әрқайсысын бір қуып әбден шаршап қажыды. Сонан соң барып есіне түсіріп, әлдекімді тағы сыбады. «Өгіз өлген жеріне» дегенді білмей ме екен, өлген баспақтың қан-жынын кеміп тастау керек екенін қалай ұмытқан оңбаған Ортақбай»,— деп біреудің ішін әбден кептірді. Ақыры, өлгенде әрең сиырды қуып әлгі жерден былай таман шығарып еді, сиыры тағы азайып қалғандай көрінді. Баспақ өлген жерден тай шаптырым жерге айдап шыққан соң, сиырдың алдын қайырып, Әзірбай қайта санады.

Әзірбай, сыртқы бешпентін шешіп, артына бөктеріп қойды да, түйе жетектеп бара жатқан Тұрсынды айғай салып тоқтатты:

Әзірбай шоқша сақалы тұштаңдап, қолындағы сиыр айдайтын сырығымен әрбір сиырды, құнажынды, қусақты, бұқаны, тананы, торпақты, баспақты басқа ұрып тұрып санады.

Түйе шөгеріліп, екі егіздегі жүк түсіріліп, ол екеуі табынға қайта қосылды, Екі егіз аштан өліп бара жатқандай жерге қайта жабысты. Жайылып бара жатқан сиырды көкшолақпен қайырып, қайта санады. «Әлгі көк бұқа бар ма? Бар. Көк бұқа болған соң бәрі болуы керек қой».

Әзірбай көңілденіп, аузы үйренген «әдемі» сездерді бір — сыпыра жерге апарып тастап, сиырды қайта санады.

Енді екі қызыл өгізді әкеліп жүкті өзі артты. Тұп-тура алғашқы көрініспен бақташы көші ілгері тартты.

Бағана баспақ өлген жерден ете беріп Әзірбай көкшолақтың тізгінін тарта қалды.

Әзірбай алдындағы сиырды тағы санап кетті.. Енді өзінің санағанына өзі сенбеді. Тағы да... Қайта санады.

Әзірбай көшті ескі жұртқа әкеліп, түйедегі, егіздегі жүкті өзі түсірді. Енді бүгін көшпеуге бекінді. Ертең сейсенбі күні көшкен деген не сұмдық деп ойлады ол. Ертең көшетін күн емес. Дүйсенбі күні-ақ кешіп едім ғой, қалай болды, бұл?! Не де болса деп, ол құлынды кек биені, көкшолақты ер-тоқымдарын алып, тұсап жіберді де, сиырды жаяу жүгіріп жүріп қайта санауға көшті.

Ертеңіне Әзірбай күн сейсенбі болғандықтан көшкісі келмеді. Оған енді Тұрсын болмады. Балаларын сағынды. Жүк артылмай тұрып, сиыр санау басталды. Дін аман. Тана-торпағына дейін. Түстеп-түгендеп көріп еді, бәрі де бар сияқты. Жүз тоқсан екі!

Кэш кешегі қалыппен тартты. Нақ кешегі кеш қайтқан жерге барғанда Әзірбайдың жүрегі тулап, сиырды санағысы келді. Тұра қалып, иіріп жіберіп санады. Міне, пәле керек болса! Тағы екі сиыр кем. Тағы санады, өзіне өзі сенбеді. Жүз тоқсан.

Кеш ошарылып қалды. Сиырды да, көкшолақты да, Тұрсынды да жеті пұстыдан әлденеше жіберіп алды. Тұрсын:

Япыр-ай, бұл не сұмдық! Жолға шықса екі сиыр жоқ. Ескі жұртқа қайта барса мал түгел. Не ғаламат?!

Төменнен екі атты көрінді. Ферма меңгерушісі Айтбай екен.

Айтбай санақшы жігіт еді. Мың қойды айдағанда сол қолының саусақтарын бүгіп, қамшы ұстаған оң қолымен сегізден-оннан бір-ақ жіберіп, бір сілтеп қалатын да, бір қойға қателеспейтін. Қой санауға да машықтану керек. Санады. Рас-ақ жүз тоқсан. Айтбай цифрды жатқа айта бастады.

Нақ осы бір сәтте Әзірбайдың жан даусы шықты. Айғай салып:

Әлі де ұзақ сыпыртып жатты...

1981

ЖАБУЛЫ МАШИНА

Ыңғайы жаңа келіп, Керімнің машинаға қолы зорға жетті. Машина сатып алу дегеніңіз бір адамның ісі түспей-ақ қоятын қиындау қарекет екен. Керім машина кезегіне тұрғалы көп жыл болған. Содан бері кезегі үш рет өтті. Үшеуінде де әлгі қысқа жібі құрғыр байлауға келгенімен күрмеуге келмей, үш жолы да ақшасы жетпей қалып, машинаны артында тұрғандар алып кеткен еді. Өйтпегенде қайтеді, шамасы келген алып та жығады, шалып та жығады емес пе, ал бұл болса он бес жыл жинағанда тағы да бір дөңгелек жетпей жатқаннан соң, үш рет кезекті өткізіп жіберіп, төртіншісінде тағы қалғаным елден-жұрттан ұят-ау деп, қарызданып-қауғаланып өз кезегіне өзі қағаз алды.

Керім бәрі бітті, жетпей тұрған бір дөңгелек ақшаны таптым, енді барып, базадан машинаны қуып келе. қоямын да, түнімен жуып, ертең жарқылдатып жұмысқа мініп барамын деп ойлаған. Жоқ, құдай екен басқа салмасын, бес жыл кезекке тұрғанынан, мына соңғы бес ай сандалғаны етіп-ақ кетті.

Завод кәсіподақ комитеті мен әкімшілігінің берген қағазы қалалық Советте бір ай жатты. Сонан соң барып, ол документ тексеріліп, толтырылып қалалық сауда бөліміне түсті. Енді бәрі де біткен шығар деп еді, олай болмады. Фонд бітіп қалды деген бір сөз тағы естілді. Сонда қалай болғаны?

«Сіздерге бес машина бөлінеді...»— деген заводқа келген қатынас қағазды Керім өз көзімен оқып еді. Сонда жоқ машина заводқа қалай бөлінген? Бұған Керімнің ақылы жетпей-ақ қойды. Ал барлығына документ бір жіберілген, Теңгебай мен Теміртек машинаны алып үлгеріпті. «Сендер қалай алып қойдыңдар»— деген Керім сөзіне олар күлді де қойды.

Ал Керім алатын машина әлі заводтан шықпаған ба, әлде бір жерде темір жол бойында тұрып қалған ба, әйтеуір сауда бөліміндегілер «машина жоқ» деген жауап береді. Ақыры қалалық Совет атқару комитетіне бірнеше барып жүріп, сауда бөлімінен қағазды магазинге де түсірді-ау! Магазинге ақша өткізуге де бірталай сандалып, ақыры үш ай дегенде ақшаны кассаға өткізіп, енді базадан машинаны алуға беттеді. Мұнда да бір талай жүріп, енді бүгін ыңғайы келген сияқты.

Машиналар тұрады десетін база қоймасы шамасы бір шақырымдай бар екен. Әлгі келмей жатқан машинаның неғып бір-ақ күнде келгенін кім біледі, мұнда тізіліп тұр. Тіпті оны алуға келіп жатқан адамдар да көп емес, некен саяқ.

Машинаны босатуға тиісті база басқарушысы беті жабайы ара шағып алғандай көлкілдеп кеткен, екі бетінің ортасында мұрын орнында бір кесек ет, ауыз осы дейтін жерде үстінде бір кесек, астында бір кесек ет бар, құлағы тебінгідей, мес қарын, бірақ соған лайықты бойы да бар ірі қазақ — Басыр аяққа қаққан тақадай тақылдап тұрған қолтоқпақтай біреу. Құдай шамасы бір жерде қызмет істеуге екі кісіні жаратқанда алдымен Басырды жаратып, «қап, анаған құрылыс материалым көп кетіп қалды-ау» деп, Басекеңе артық кеткен затының есесін мына оның көмекшісінен үнемдегендей екен. Солай демей не дерсің. Бірақ шыны керек бастығы да, көмекшісі де жарасып-ақ тұр. Әуелден мол жаралған Басекеңнің жұмсауына лайық болсын дегендей, қолды-аяқтай балаға ұқсатып, Мақаңды жүгіріп, безіп тұруға әдейілеп соққандай. Егер керісінше Мақан бастық. Басыр көмекші болса не болар еді, онда ол күлкі емес пе!?

Үстінде күпісі, оның сыртынан бастыра киген кенептеу сулығы бар, осы тұрысында тым қолапайсыздау көрінетін Басыр икемсіз, әрқайсысы жас баланың білегіндей жуан саусақтарымен машинаға жазылған нарядты көңілсіздеу алып тұрып, қағазға қарамастан бұрын Керімнің бас-аяғына көз салып, ұрыларша қарады. Сіздің адам психологиясын қаншалықты білетін, білмейтініңізді біз саралай алмаймыз, ал біз білетін ұрылар, мысалы, бір үйге сұрлау мақсатымен емес, қонаққа келсе де) кіргенде үйдің ішін көзімен тегіс шолып шықпай отырмайды да, сөйлемейді де. Егер сөйлей қалса да, үй иесіне сөйлей тұрып, көзі үйдің үбін-мүлкін аралап жүреді. Сол сияқты ғасырдың қодар бойымен Керімнің басынан аяғына дейін қарағанда қараптан-қарап тұрып, ол қатты қысылды. Киімінің бәрі көнетоз екен, осыған машина не керек деп тұр ма деп ойлады ол.

Керімге көз салып, біткен соң оның қасына ере барған Ұстабайға қарады. Оның да шекесі шеруен атып тұрған жоқ, киімі қоңыр төбел болатын. Өзі істейтін заводтағы автомашинаны ең жақсы білетін Ұстабайды машинаны көріп беруге Керім әдейі ертіп алған еді. Басыр қолындағы қағазға бір үңілді де:

«Уһ,— деді іштей Керім,— әйтеуір, сәті түсті-ау!»

Керім машиналар самсап тұрған үлкен сарайға көз тастады. Мына бірінші бұлындағы өңкей «Волга» екен, болса болмаса да онда жұмысы жоқ. Екінші бұлың толып тұрған «Жигули», одан арғы бұлында «Москвич», әрі қарай «Запорожец», солай ұсақтай береді. Бірақ осы бұлыңдардың бәрінде де екі-үш машина жабулы тұр. Олар шамасы ерекше бояулы шығар деп шамалады Керім.

Екі жігіт екінші бұлыңға келді. Алдымен олар машиналардың түстерін таңдады. Қазір жұрттың көбі-ақ ақ машина мінеді. Сондықтан алдымен соларды қарады. Базардағы түйенің тісін ашып көргендей-ақ Ұстабай әр автомабильдің тамырын басты. Алты-жеті ақ машинаның азды-көпті бәрінің де ақауы болып шықты. Осы жолмен кегін, сарысын, қызылын, қысқасы, бәрін қарап біреуінің анауы, біреуінің мынауы жетпейтінін білді.

Осы «Жигули» тұрған бұлыңды екі жабулы машина тұр. Бірі — қызыл, екіншісі.— ақ.

Нақ осы жерде жуан кісі жуандығын көрсетті.

Бұл бір арбасқан сәтте Басыр да ойда еді. Қайда ғана кетті, әлгі жүгермек, Мақан. Ыңғайы келе бастады емес пе! Жабуға кезі түскені, қолға түскені ғой. Әлгі Мақан осындайда келістіріп жіберуші еді. Жоқтауың асқыр, қайда ғана жоғалып кетті екен.

Басырдың көмекшісі қайда кетті екен деп ойлады Керім. Соны айналдырып көрсе, жылы адам сияқты еді, ал мынау бір ұстаған жерден сынатын томырық екен, саудадағылар көбіне-ақ майға малған қасықтай жылпылдап, тілалғыш баладай лыпылдап тұрушы еді. Не сөз етпейтін, не бүгілмейтін пәле ғой, мына Басырың.

Осы бір жуан ағаш иілмей, ауыздағы сездер пәтуа таппай, итырқылжыңмен тұрғанда, атқа жеңіл баладай тыпылдап, жыпылдап Мақан да келе қалды. Керім мен Ұстабай жабулы ақ машинаға таяу тұрған екінші ақ машинаны айналдыра бастады. Мұның алдынғы екі дөңгелегі ішіне қарай қисық жасалған деді Ұстабай. Оны арнаулы шеберханаға апарып қайта тартпаса болмайды.

Сондай-ақ артқы отырғыштың серіппесі қазірдің өзінде шиқылдап тұр. Бұл екі жігітке Мақан тым ыждағаттық көрсетті. Ол Басыр бір теріс қарап бұрыла берген қаға берісте:

Машина алмақ жігіттер оған құлақ тіге қалды. Мақан дереу Басыр жанына барып бір сөз деді:

Басыр Керімдерге бұрылып тұрып қарады. Бұл жөнге келіп қалды ма деп олар бері бұрыла беріп еді, Басекең қайта гүр етті:

Басырдың жібіп келе жатқанын екі жігіт сезді. Енді не істеуіміз керек екен дегендей олар бір сәт тосылып қалды.

Керім мен Ұстабай сұраған кек құлақты суырып беріп, машинаның жабуын сыпырды. Ұстабай машинаға отырып, от алдыра алмады. Жаңағы мұздаған теректей иілмейтін Басыр бәйек болып кетті. Ол тез бұйырып Мақанды жұмсады:

Машина дыр етіп оталды. Екі жігіт жабуы сыпырылған ақ машинаға отырып, базадан шыға берді:

1987.

БІР ЖАМАН ЖЕРІ

Пенсияға әркім әр қалай шығады. «Алуан-алуан жүйрік бар, әліне қарай шабады» демей ме қазақ. Сондықтан сіздер бұл жерде маған, мына алдыңыздағы шұбар Балбаққа жетемін деп ойламай-ақ қойыңыздар. Өйткені мен істейтін «Өрнек» кәсіпорны бақырайтып тапайдың тал түсінде маған «Волга» машинасын мінгізіп шығарып салады. Және қандайын десеңізші. Әрине оның түсін де өзім айтатын боламын. «Ақ таң» дегені болады. Менің ойымның көздеп тұрғаны да сол. Бажырайтып қызыл, әлде кегін қайтемін. Алған соң біржола аппағын алмаймын ба?! Япыр-ау, ол ақ машинаны әркім-ақ мініп жүр ғой. Жоқ, әншейін жұрттың қолына түсе бермейтін, мойылдай қарасын аламын. Қарасы күн тартқыш болады дейсіз бе? Ештеме етпейді, оның есесіне ол әлгі менімен күндес қатындай күдисе беретін Күдебайдың қолына түспейтін болады. «Өрнегің» оған ақшаны қайдан. табады деп отырсыз ғой, түк те емес, бес мың жұмысшысы бар заводқа сол да сез болып па! Балбаққа десеңіз, әр жұмысшы-ақ үш сомын лақтырып ұрады. Ойнамаңыз, ойыныңыз келмесін, Балбақтан. Сонан соң қара машинаға қайқы бас қара қатынды салып алып, бір ауылға барып, тоқтай қалайын. Жетісуға белгілі Балбақтың өзі келіп қалған екен деп естері шығып кетсін. Қош деңіз!

Гаражсыз машина машина бола ма сондай бір үңгір машиналы ағаңа да керек болмайды дей аласың ба. Оның да есебі табылды. «Машина аядым, мінеки!»— деп ауылыма барсам бір гараждың құны қалтама сарт ете түспей ме. Бұл жағы да түгел. Ауылға барып, көрімдік жинап, көлгірси сөйлеп, ешкіні апа деп, текені жезде деп жүргенімде, ол машинаның төрт дөңгелегі де ескіріп, таздың басындай жалтырап қалары белгілі. Ал оның, естуімше әрқайсысы бір жүз сом тұрса керек-ті. Міне, пәле болды деңіз. Қайта-қайта маған жылуын кім бере берсін, ашаршылықтан әлде жұттан шығып па ең демес болар ма. Және бұл машина арбиып кез-келген жерге сыя қоя ма. Қой, бір жаман жері бұл «Волгаң» маған қол емес екен.

Ал әйтпесе, осы заманның жүйрік құнаны — «Жигули» мінгізеді дағы. Қыста іші жылы, шап-шағын, есік алдына да, кежір енемнің үйіне де, керауыз жеңгемнің қорасына да сыйып кетеді. Бір жері бұзыла қалса завод ездері жөндеп береді. Жо-жоқ. Тұра-тұр. Әлгі жөндеп беремін деп ішіндегі бар жарамды бөлшегін алып қалып жүндеп беретін осы «Жигулидің» шеберханалары емес пе? Құдай сақтай көрсін, мен аулақпын ондайдан. Бұл жағына келгенде, бір жаман жері, бұл да ағаңның көңілінен шықпады. Ал осындайда сырласқаным ғой, «сұлуынан жылуы» деп, зәу шайтан бұзыла қалса өзіміз-ақ жөндеп алатын «Москвич» береді дағы. Күн сайын болмағанмен, апта құрғатпай бір бұзылып туратын мұныңды да қой. Бір жаман жері, мұның ашық-тесігі көп. Оны да қоя қой!

Бөлшегі бұзылмайтын, батпаққа батпайтын, мемлекеттің бензиніне қарап аузын ашпайтын ат-ақ мініп кетпеймін бе? Міне, есебі жаңа табылды. Ат болғанда қандай десеңізші! Екі түген сұрша ат. Жалы құлағынан асқан, шәге-жегі майысқан, сауырлы бұлт, серке сан. Қобыландының Тайбурылы болмағанымен, Ақанның Құлагеріндей бар. Қамыс құлақ, қыз сағақ, қу шеке, қолтауырдай танаулы — шырағым-ау! Па, шіркін, жаратылғаныңа болайын деп шоқтығынан бір, кекілінен екі сипап қойсам. Шашаса майысып, доп-домалақ есек тұяқ яғни құйма тұяқ жануардың жалының жары күміс, жары алтын-ау деймін. Жігіт аты деп осыны айтар болар. Тек жігіттік мәулетім жүріп тұрғанда тұс болмай, мәулетім өтіп бара жатқан шақта, алпысты алқымдап тұрғанда кез болғанын көрдіңіз бе! Шіркін, ат құлағында ойнайтын, сайтанды ноқталап мінетін дәуренімде кездессе ғой, сайранды-сәукімді салмас па едім.

Арынды атың болған соң оны салт мінбеген соң, сен де бір кемпір. Атқорада тықыршып тұлпар тұр. Қашан маған ер саласың деп тұрғандай. Теке ме, жаумыт па, қарғып мініп бір шікірейіп шыға келейінші, сонда мені «алпысқа келіп ата болсаң да жының басылмайды» дейтін қасқа маңдай Орекеңнің іші бір түз жалағандай болсын. Сонда әлгі мектепте, университетте бірге оқыған, баяғыда қыз болғандар әлі де Балбаққа көз қиығын бір тастап етпес пе?

Тұра тұрыңыз, ол аттың ер-түрманы, жүген-ноқтасы, тартпа-таралғысы, айылы, өмілдірік-құйысқаны қайда? Мына тұрған Жамбыл бес-ақ жүз километр, ондағы былғары фабрикасынан қайыс-әбзел, былқылдақ былғары, бәрін әкеліп, қоқан түйіске салып тұрып, ат тұрманын түйіндеп, түймелеп тастаймын. Ал ішкілік, тоқым дегенің саз емес, оны міне тұрған «Түскиіз» фабрикасына ортасын ойып отырып жасатып аламын дағы. Ал соққа ерің қайда, ерің? Ат табылғанмен, ер табылмай сорлап жүрмейін. Жо-жоқ. Әлгі Қазақстанның қырық миллион қойын бағатын қойшының бәрі қаражаяу жүрген жоқ қой. Солар да бірдеме мініп жүрген болар. Жоқ, болмайды! Атай көрмеңіз! Олардың темірден жасалған желқомын салып, атымның шоқтығын қаптырып, атты жауыр қылып, жауыр жайлап жүретін жаманың мен емес. Ендеше құранды ер саламын дағы! Сонан соң құранды ерді... Тұра тұрыңыз. Құранды ер! Жеті бөлек ағаштан қиюын тауып оны маған кім құрастырып береді? Құранды ер тұрмақ, қу тақымы тоқым иіскемеген сорлы біз емес не! Оның үстіне жас дегенің... Бір жаман жері, салт атқа міне алмайды екенмін. Сорлылықтың басталғаны деңіз, мұны!

Рас-ақ, бұл қыдыра жалды, қыл құйрықты маған алпысқа келдің деп мінгізіп отырған жоқ па. Ендеше ентелеп кетпей.

жасымды да ойлай отырғаным жөн. Бұл жағына келгенде маған лайықтысы жазда жеңіл арба-фаэтон, қыста бітеу шана. Оған тәртені анау Қонар ағамның қорып, қол тигізбей баққан бағынан сырықтай екеуін кесіп алып-ақ келермін. Ал басқасы... Қиыны — доңғалағы. Оны қайдан табармын. Алматыда не көп, ағаш көп деп отырсыз ғой. Оныңыз да дұрыс. Ағаштан істелетінін бірдеме етермін. Ал шенін қайда тартамын. Бір жаман жері, машина мінеміз деп арбаны атымен ұмытыппыз ғой. Ал ауыл тұрмақ Алматыда, Ал маты тұрмақ адамның жанынан басқаның бәрі сатылатын Ташкенттің Алай базарынан қамыт, доға дегенің табыла қоя ма? Әлде соны іздеп Россияға барам ба? Бір жаман жері осы болып тұр-ау.

Бір жаман жері, ат дегенің тәуліктің жиырма төрт сағатын түгел түрегеп тұрып, алдына салған жем-шөбіңді гүрсілдетіп ұрғанда оған шақ келетін не бар! Сондықтан бауырым, құранды ерінді де, құр атынды да қоя тұр. Бір жаман жері, атыңның бабын табатын Балбақ емес.

Ат болмаса қоңыр егіз қолайлы болмас па жасы келген кісіге дейді сонда жігіттер. Рас-ақ. «Дүние екі келмейді, егіз аттай желмейді». Ат дегенің — ала қашпа мал. Мамыр айының ішінде одыраңдап-оқыралағаны болмаса одан шаруаға тыныш қоңыр егізімнің өзі артық. Ат деген — ұзап жайылатын ұзын аяқты мал. Оның үстіне «тау беріссіз болмас, ел ұрысыз болмас», деген де бар. Тәйт дегізіп әлдебіреу Алатау асырып жіберер болса, ол Бекежан астында ойнаған Төлегеннің көк жорғасынша кете бермес пе! Қоңыр егізім тыныш, қоңыр егізім! Жаяу қайырып, сауырына жайғасып, жай басып отырғаным-ақ жақсы. Жылқы сияқты тәулік бойы аузы тынбайтын қоңыр егіз емес, бір уақыт күйіс қайтарып жатады, түн болса түнек азбарға байлаймын да тастаймын. Құдай қоңыр егізден жарылқасын! Жылқы сияқты кек жоңышқа, болат таға сұрамайды, ол. Тауың да, жазығың да бәрібір оған, тағасыз-ақ таймайды. Мақтаулы көкбестің күз болса, таудан тастай құлап, жас сорпа болып жатқанда, «сиыр құлапты» дегенді естігендерің бар ма? Міне, қоңыр егіздің қасиеті! Жүріске келгенде егіз аяңмен-ақ тұлпарындай болмағанмен тобыршағыңнан, топай торыңнан ол қала қоймайды. Өгізге мініп, бір меске су құйып, қырқа-қырқаны аралап, күзен аулап, қырық жыл жұмыс істеп кигізе алмаған күзен ішікті үйдегі жеңгең Жәмкеңе солаң еткізіп кигізе салғанда көрерсің, әлі!

Ойбай-ау, егізге қалай жайдақ мінерсің. Әлгі ыңыршақ (ашамай емес) деген пәлесі керек екен ғой. Оны жасау киын емес қой дейсіз бе? Дұрыс-ақ. Алты ағашты қиюластыра салу керек. Бірақ алпысқа келгенде ағаш шабамын деп балта-шотты, шапқыны, қадауды, жоңғыны, ыңғыруды, ұңғыны қайдан іздеп жүрейін. Бір жаман жері, оны түгендеймін деп жүргенде жасым да түгесіп қалмасын.

Өгіз мінгені де мойнымды мінейін. Одан да оны арбаға жегіп алып, пішенімді шауып, шебімді тасып алайын. Бір жаман жері, оған әлі мойынтұрық керек екен ғой. Ауыл өзендерінде самсып өскен қара талдың бірін кесіп әкелсем, бір егіз түгіл он егізге мойынтұрық болмас па. Е, оған көп қиқалмасам керек. Оны жасап алармын-ақ. Ал оған кигізетін самиянды қайдан табармын. Жуандығы саусақтай, бір құлаш темір болса, екі самиян шықпас па. Темір табылғанымен, темір ұстаны қайдан іздеймін. Ауылдағы ұста дүкендерінің жоқ болғаны қашан! Ендеше... Ойбай-ау, сол самиян жасату үшін бір жаман жері қара металлургияның қайнаған жері — сонау Арқадағы Теміртауға баруым керек екен-ау. Оның үстіне өгізді егіздің күшіндей денсаулығы бар адам пайдаланғаны дұрыс-ау. «Құланды да жыландай кісі атады». Күн болса қурап, жел болса ұшып тұрған мен өгізді қалай күтем. Малды күтпесең малдан боласың. Өгізді көтерем қылып өлтіріп, малдан атанғанша малсақ Балбақ болып жүргенім жақсы дағы. Бір жаман жері, егізің енді өзімен-ақ болсын!

Сонымен шаруаға да, алпысқа келген атаңа да құдайекеңнің лайықтап соққаны есек екен. Айыл да, өмілдірік те, мойынтұрық та, ыңыршақ та керек емес, қырық жылғы құрымды құйымшағына қоя сал да, бұтыңды арта сал. Сонан соң митыңдап болса да тарта бересің. Есек табу да оңай емес, оны алу үшін әлде Ташкенттің, әлде Самарқанның базарына бару керек. Дегенмен көптің таппайтыны жоқ, маған кек есекті көлденең тарта берсін. Енді есегімді жетектеп кете берейін дегенімде:

1988.

ҚҰЛПЫ КӨЙЛЕКТІҢ ҚҰНЫ

Қарқаралы қыз салтанатын бірге құрған Гауһар мен Майра екеуі қасабалы әйел болғанда да бірінсіз бірі тамақ ішіп көрмеген, шығарда жаны ғана басқа құрбылар еді. Оқу бітіріскеннен кейін Гауһар өз мамандығы бойынша агроном болып ауылға кетті де, Майра қасында қалды. Шынын айту керек, бұл жасынан бірге ескен екі әйел әрқайсысы да өз мамандығын тәуір игерді. Әсіресе Гауһар үлкен шаруашылықтың белді маманы болып әркімге-ақ қол ұшық бере алатын әжетке келді. Бірі сатулы қала өмірінің қыр-сырын білетін ол астана түбіндегі ауылдан қалаға келген сайын Майра үйіне құр қол келіп көрмеген-ді. Ел болғанда, консервіден босаған жарты литрлік шыны ыдысқа қазанға пісіріп қойған сүтінің туырылып тұрған қаймағын сыпырып салып алып келетін. Шешесі де «кәрісі бардың көпірі бар» дегізбейді, жасынан Гауһарымен бірге өскен Майраны өз баласындай кереді. Тіпті көршісі Қара кемпір «осы бір әйел жиі келеді, ең болмаса үйлеріңе сынық кәмпит ұстап келмейді ғой»,— дегенде де Майраға шаң жуытпаған. «Қысқа жіп байлауға келсе де, күрмеуге келмейді деген емес пе, қалада, бәрі сатулы жерде отыр ғой»,— деп Майраны ақтап шыққан. Қара кемпір де бір желімдей жабысқан пәле:

Бүгін Гауһар ертемен тұрып қалаға келді. Екі айдай шетелде болып Майра келмек еді, соны аэропорттан қарсы алды. Дүрмекпен оның үйіне келіп, ауылдан бір дастарқанға керектінің бәрін пісіріп әкелген Гауһар әнші құрбысының үстелін тамаққа қайыстырып жіберді. Майра ақ бүркеншек жамылып келіншек болып, босаға аттаған күні де бар дастарқан мәзірін Гауһар көтерген болатын. Даңқы алысқа кетіп жатқан атақты артист дастарқанының берекелі-молдығына үнемі біреуден бірдеме алудың ғана жолын ойлап тұратын, сыртта көрсең үзеңгі бауы алты қабат,үйінен ит жаланып шықпайтын екен жағалағандар тегіс риза-хош аттанысып еді. Барлық істің парқын білетін Гауһар өзі істеген қызметінің нарқын ешқашан бұлдап көрмеген, бәрін туысқандық, құрбылық борышына сайған. Енді міне, сайрақтан — алы жолдан Майра аман-есен келіп отырғанда ақ түйенің қарнын жарып тастамасқа не, қазір ит басына іркіт төгіліп жатқан заман емес пе! Сондықтан да Гауһар абдастасын алдына шалып алып, іреусіз, тартқан күмістей саусақтары сүйріктеніп, қолы қолына жұқпай, жүзі де рауланған алтындай жарқылдап бар қызметті атқарды. Үстіме наздар киер келеме, аяғыма өкшесі дірілдеген, шегірен былғарыдан тігілген біз өкше киіп келдім деп шалқайып тұрмады, Майра үйінің ошағының ал ендігін жағып, ыдыс-аяғына қитықсыз араласып-ақ кетті. Бұл бір бүгінгісі емес, әрқашанда-ақ іске бола кететін әдеті. Шынын айтсақ басқа ел басқарып жүрген әйелдердей ол дүрбелжің тартып, ойқы-шойқысы шығып кеткен де емес, сондай-ақ әркімге сырт көрінісімен ұнағысы келіп қылаңдайтын, қырымпоздық мінез де атымен жоқ. Декесі қашанда тік сандалдың терегіндей, жоны пат құндыздай оңысып жүргенде оны көп адам ірі бірі ме дер еді. Сонда да іске келгенде ол өзі тұстас, қатар-құрбыласынан өндірісте де, үй шаруасында да мойыны озық тұрар еді. Оның үстіне бүгін сонау сайрақтан Майра аман оралған қуанышынан мұның кеңілі де, көрінісі де көркем болатын,.

Атақты артист әйелдердің көбінің-ақ күйеуі бұзау болатыны сияқты Майраның де ері «күйеуі бар» атағына ие, не сөзі жоқ, не ісі жоқ кісі еді. Егер нақ бүгін күн жексенбі болмай, жұмыс күні болып, Гауһар келе алмаса, онда бұл дастарқанның да, үйдің де сәні болмас еді. Ең болмаса бұл үйде магазин тола тұрған Сарыағаштың минералды суы да жоқ екен. Су екеш суға дейін Гауһар жеткізді.

Самолеттен үлде мен бүлдеге оранып түскен Майра үйінен қарсы алуға келген кісілер кеткенше, сол қалпында отырды. Бір қызығы, екі айдын, ішінде Майраға сыздаусыған бір мінез пайда болғанға ұқсайды. Мұны Гауһар жолдан шаршап-шалдығып келгені шығар деп еді. Өйткені анау бір жылы ол Кубаға барып бір жарым айдай жүріп қайтқаны бар. Онда ол кәдімгідей өз совхозындағы істеген жұмысын атқарды, яғни оларға өзінің тәжірибесін таратты, олардан да үйренер өнеге көп екен, оның қыры-сырына қанып қайтты, Бірақ қанша социалистік ел дегенмен шетелдің аты шетел екен, қатты шаршап келді, самолет Отан шекарасынан өткенше асықты. Сонда Гауһар да шалдығып-қабынып жетіп еді.

Келгендердің бәрі кеткен соң Майра көргендерінен хабар бере отырып, көбіне айтқаны киім-кешек болды. Ол жолға киіп келген жұқа жібек көйлегін шешіп, қаттау-батсайы желең алды. Енді оны киіп еді, несін айтасыз, Гауһарға Майра періштенің қызындай болып көрініп кетті. Майра иығына оны бір сұғып, одан бір шытырма көйлек алып:

Гауһар не дерін білмеді. Жанындағы өз күйеуінен де, Созбақтан да қысылып, шалулы сөзін кешіре салса да, мына асып бара жатқан пиғылға жауап таба алмады. Кейде шаршы ішінде де Майраның осындай түйеден түскендей сезін естіп, бұл үшін талай ұялғаны бар-ды. «Ту, Майра қалжыңыңды жұрт қате түсінер»,— деп жуып-шайып жіберуші еді. Бұл жолы әйтеуір отырған екеуінің күйеуі ғана ғой. Жошыған, тасқын кеңілі басылып қалды.

Майра еріне басып, кермаралдай керіліп (нақ осы кейпін көргенде Гауһар бір түрлі етене жолдастан жиреніп кетті), төрдегі кішкентай ағаш қобдиды қолына алды. Қобдидың аузы ашылғанда, әлдеқандай бір шығыс музыкасы ойнап жүріп берді. Ол қобдиды қолына ұстаған күйі Гауһардың жанына келді.

Майраның сөзі өкпеден атқан оқтай тиді. Өзі туралы Майраның ойын енді ғана ұққандай. «Ауылға сол да жарайды». Гауһар қара бақайына дейін терлеп кетті. Бірақ шыдамдылық көрсетті. Ернін тістеп сәл тұрды да:

Мынау шынында да қарқаралы қыз, қасабалы қатын түгіл, дүниені тізеден кешкен сері жігіт қарап тұрғандай екен. «Бір қарамас, бір қараса қыз да кезін ала алмас»,— деп Ғабиттың Ақан аузына салған сөзі осы жерге дәл келгендей екен. Бұл жаңағы он шақты көйлектің бәріне тұратындай.

Сәуірдің күні шуағын төгіп тұр. Есік алдына келіп машина тоқтады. Бұл келген опера театрының артисі Гүлбаршын болатын. Гүлбаршын консерватория бітірген, Майрамен бақастау артист еді. Өйткені екеуінің де даусы лирикалық сопрано еді. Майраның даусы әлсіздеу еді, операдан кетуге мәжбүр болған-ды. Өйткені Гүлбаршын тұрғанда оған жол жоқ екені белгілі еді. Сондықтан Майра филармонияға кетті де, бақытын содан тапты. Бақ десек те, бақыт десек те, әйтеуір, Майраның алдына сүре жол ашылып, Одақтың барлық бұрышын аралауға, одан тіпті шетелге шығуға мүмкіндік алды. Бұл күнде оның әруағы асып, бақыты тасып тұрған-ды. Бірақ қалай да опера артисі алдында аузына микрофон тоспасаң естімейтін эстрадалықтардың айдарынан жел есе алмай қалатын әдетінше,.

Гүлбаршын бар жерде Майраның да сесі басылып, жүнжімегенімен жүдеп қалатын әдеті еді. Бірақ қалайда, қашанда енер адамына біткен өр көкірек, мақтаншақтықтан Майра да мақрұм болмағандықтан «Мен Майрамын, сен кімсің»,— дегендей Гүлбаршынға көкірегін бермейтін. Әрқайсысы-ақ өзінше Байсейітова, өзінше Бағланова болып көрінгісі келетін. Өнерден ине жасуындай хабары бар адамның бәрі де мұны жақсы білетін еді.

Гүлбаршын күлкісі көп, жайдарылау да, дарқандау да адам еді. Үстіне жай қаншадан көйлек, қара дұқаба жаздық кие салыпты. Бұрынғысынша езуі жиналмай күліп, машинадан түсті. Кармен үлгісімен онша қысқа да, онша ұзын да емес етіп қою қара шашпа қырққызған да, маңдай жағынан қара насармен шашын бастырып қойыпты. Самайында бір шөкім шаш оралып, орай жасап бетіне қарай иіріліп тұр. Ол тіпті жабысып тұр десе де болады. Көмірдей бұйра қара шаш ақша маңдайлы, ақ сүр еңлікке ерекше көрік беріп тұр. Бұл мектепте Сырбазбен бірге оқығандықтан құшақтасып, сүйісіп амандасты. Жарасты қалжыңын да айтты:

Неге екенін кім біледі, Майра есік алдында сыртта шешінді. Шешінгенде сырттағы жамшысын, басындағы күләсін Сырбазға берді. Мәулім көйлек, жезді-зерлі, көксалданған сандал енді тіпті ашық аспан астында айқын көрінді. Қаладан келген қонақтардың кіргенін күтіп тұрған ауыл келіншектері құлпы көйлектің барлық сымбатын сұрын көріп ішін тартысты. Жалт-жұлт еткен Майра үйге кіріп келе жатты. Нақ осы бір сәтте ауыз үйге бұрын кірген Гүлбаршынның сықылықтап қатты күлген дыбысы естілді. Ол қолына қарайды да күледі, ішін сол қолымен басып алып күледі. Оның жөні былай еді:

Гауһарға болысу үшін келген келіні Бақыт Гүлбаршын қолына бір шүберекті бере тұрып:

Қызық үлкен бөлмеге, қонақтар отырар бөлмеге кіргенде болды. Енді отыруға келгенде әйелдердің бәрі біріне бірі қарап жымың-жымың етісті. Майраның үстіндегі құлпы көйлекті Гауһардың диваны киіп алыпты. Үш-төрт кісілік күмпілдек диван «қай жеріме отырсаң да мүнәйім, жұп-жұмсақпын» деп тұрғандай. Үсті жайнап, жібек. үстіне қондырылған әсем жапырақ-жапырақ раушан гүлдер көбелек келіп қонатын көркем гүлзардай мың құбылып жайнап кетіпті. Шамасы диван киген-көйлектен қалғанын етік сүртуге қойған болса керек-ті.

Диванға жақындай берген Майра өз көзіне өзі сенбей, оны бір сипап өтті де, түсі қуқылданып, сұрланып, қаны ішіне тартылып кетті. Өзінің парқын енді аңғарып, көйлегінің қарқын енді білгендей. Бұрыштағы бұлғыр айнакүзгі алдына келгенде, ол көзін уқалап алып барып қайта қарады. Кешегі Гаухардың көз алдына тосып, тарс жапқан, музыкалы қобди бұл үйде ардақсыз-құлықсыз, қалай болса солай тұр. Оны біреу ішіндегісін алып қояды деген Гауһар жоқ осы үйдегі көп боқ жаманың бірі сияқты жатыр. Өнер адамының көзі қалайда әдемілікті тез таниды ғой, бұған Гүлбаршын кезі басқалардан бұрын түсті:

жүріп берді. Әлі отырмай бәрі түрегеліп тұр. Бәрі де ол нәзік музыканы тамашалап қалып еді, тыныштықты Гауһардың, назды даусы бұзды:

...Басқалар ішіп-жеп, ұзақ отырып, ойнап-күліп аттанды. Тек кетерде бәрімен қоштасып тұрған Гүлбаршын тым ойнақы да, тым көңілді де көрінді:

1988.

ҮЛКЕН БОЛҒЫҢЫЗ КЕЛЕ ME?

Үлкен болғыңыз келе ме? Егер ондай ойыңыз болса, онда мына біз пақырдың кеңесін тыңдап, аяқ-қолыңызға жақса, егер шынымен үлкен адам болып көрінгіңіз келсе, үйреніп алып, алдағы езіңіздің түйте-тірлік өміріңізге оны пайдаланып көріңіз.

Жұртпен жақсы, жалпылдап амандасып, жайын сұрап, даусын жарқын-жарқын шығарған адамның үлкен болғанын немесе үлкен болып көрінгенін көрген емен. Қашанда амандыққа иегін зорға изеп, дүрдиіңкіреп жүрген адамдарды ғана мен өзім: «әй, осы бір үлкен, дей шығар»,— деп шамалаймын.

Шынымды айтсам, кішкентай қызметтен көрген қорлығымды айтпаңыз. Анау да, мынау да «ей, Балбақ» деп жеңімен қағып-сілкіп кеткенін кездестіріп, іштей: «Қап, бәлем, сені ме»,— деп талай кіжінгенім бар-ды, Сөйтсем оның оп-оңай жолы бар екен, оны әлгі өзіміздің Сыбырдан үйренген жайым бар. Өйткені ол біздің мекемеде екі адамға бастық болғаннан бастап, өзгеріп сала берді. Күнде бірге жүретін менің өзіме екі-үш рет ескертпе жасап: «Әй, сойған түлкіге ұқсап ыржыңдай бермесеңші»,— дегені бар-ды. Өзіме де сол керек, Сыбыр екі кісіге бастық болған күні, (шынын айтқанда өзін қосқанда барлығы екі кісі) жанындағы жолдасынан бір үстел болса да жоғарылап отырғанына қуанып, құттықтайын деп арсалаңдап жетіп барайын. Сөйтсем Сыбырым «жырқылдай берме» дегені. Ер болсаң жолап көр, бұдан кейін. Сыбыр жанына аяғымды санап басып, көлдеуде жүзген көк үйректей бәйпендеп баратын болдым.

Сізге керегі қалай үлкен болу ғой. Мен одан да соны айтып берейін. Әрине, сіз мұны басқаларға таратады екен деп ойламаймын, әйтпесе мұны біліп алып жұрттың бәрі үлкен болып шығып бәле болар.

Сыбырға да, Сыбыр сияқты екі кісіге бастық болғандарға зығырданым қайнап, кіжініп жүргенімде мені де құдай екен қоқаң еткізіп, аяқ астынан көтеріп, үш кісіге бастық болдым. Тілегенімнің өзі осы еді, ең болмаса Сыбырдан бір кісілік бастықтығымның артық болуы мені жеті қат көкке көтеріп тастады.

Үлкен болу үшін министр болудың, не облыс, аудан басқарудың керегі жоқ. Ол менің қолыма тие бермейтіндіктен осы үш кісілік бастықтығымды пайдаланып қалдым.

Үш кісіге бастық болған күні кеңседен үйге кешігіңкіреп келдім. Өйткені бастық адамның жұмысы көп болуы керек қой. Үлкендікті алдымен үй ішіңнен бастаған жөн. Сондықтан есіктің қоңырауын зың еткізе салмай, бүгін ұзағырақ шылдыраттым. Бұл менің бастық болғаннан кейінгі алғашқы белгім. Қатты қоңырауға үй-іші әжептәуір абыржып қалғаны сөзсіз еді, есік ашыла бергенде-ақ қабағымды тас түйіп алдым. Есікке алдымен әйелім жеткен екен, үнсіз «тарт» деген белгімен жұқа жеңін ұсындым. Ол менің (қабағымды байқады ғой) шешіп ілді. Күндегіден ваннада ұзағырақ болып, дастарқан басына үнсіз келіп отырдым. Міне, үлкендіктің алғашқы белгісі осыдан басталатынын ұмытпаңыз! Бұдан былай үй іші қас-қабағымды аңдитын болғанын біліп отырған боларсыз.

Костюмнің жаңа болуы міндетті емес, сіздің кіп-кішкентай жалақыңызға күнде костюм сатып ала аласыз ба, сондықтан құдайдың тарыдай күніңде шалбарыңның қырын қылыштай етіп қою жағын қарастыру керек. Егер күнде өтектеп күйдірер жайым жоқ десеңіз, суды бүркіп-бүркіп, студенттік күндерді есіңізге алып, жамбасыңызға басып жатыңыз. Ертесіне шалбардың қыры қылыштай болмағанмен, қынаптай болып тұрмаса маған келіңіз. Ал шалбардың қырына кезі түскен кісі сізді тегін адам дей қояр ма екен!

Сонан соңғы бір есіңізде болатын нәрсе қапшық. Астапыралла, қапшық деп сізді шатастыра жаздадым, қапшық емес, былғары папкаңыз болсын. Өйткені қампайған қара қапшықты ұстап жүретіндер көбі-ақ жаяу бастықтар болады. Тіпті оның ішіне бір-екі шөлмек айран салып жүретінін қайтерсіз. Сондықтан қапшықтың сырын әркім-ақ жақсы білетін болғандықтан, сізге лайықтысы папка. Ол әрі жеңіл, әрі үлкен үйлерге барып баяндама жасайтын, не олардан нұсқау алып жайбағыстарға жеткізетін адамдарда ғана болады. Міне, сонымен ол әзір. Енді оның, папканың ішіне салатын қағаз таппасаңыз, еткен жылғы газет тігіндісінің бірін төрт бүктеп, бұралақтап ұрып жіберсеңіз бітті. «Жыртық ерінге кетік тостаған» болады да тұрады. Енді байқап отырған боларсыз, шалбардың қыры қатып тұр, папка да қолда, оның ішінде не бар екенін сіз бен бізден басқа кім біледі, қолтыққа қыспай, қолыңызға ұстасаңыз болды, енді сізді басшы емес деп кім айтады. Бәрі де «мынау бір дөкей екен» деп ішін тартып, қалады. Енді сыртқы пішініңіздің бәрі келіп тұр, бұдан кейінгінің бәрі өзіңізді қалай ұстауыңызға байланысты.

Қазір жұрттың бәрі оқыған, жұрттың сыпыра сауатты болған жағдайында Абай айтқандай: «Әсемсіп, сәнсіп, білгенсіп, бәлсіп», мұрныңызды қисайта тартқанмен оған ешкім қыпың ете қоймайды. Сондықтан бұл шақта күлмеңдеген көзіңізге, ыржыңдаған езуіңізге ие болыңыз. Үйреніп қалған ауыз да сөйлегісі келіп жыбырлап тұрады. Бұларды пышақ кескендей тыймасаңыз үлкен адам болады екенмін деп иегіңіз қышымай-ақ қойсын. Көргенде пәлені осы қу ауыздан көресіз. Мен өзім де осы пәледен зорға тыйылғандай жайым бар-ды. Әлгі кептен үйреніскен көптеген шолпандар мен сәулелерге, көз қысысып үйренген сәулемдерге, көп сызысып үйренген әріптестерге келгенде шыдамай кетіп, бірер.сөз айтып қалып та кішірейіп қалған кездерім болмай тұрмайды. Дегенмен ондай жеңіл мінездерінен желімдей ажырамай қойса да қоштасуға тура келді.

Қазір жұрттың бәрі оқыған, жұрттың сыпыра сауатты болған жағдайыңда Абай айтқандай: «Әсемсіп, сәнсіп, білгенсіп, бәлсіп», мұрныңызды қисайта тартқанмен оған ешкім қыпың ете қоймайды. Сондықтан бұл шақта күлмеңдеген кезіңізге, ыржыңдаған езуіңізге ие болыңыз. Үйреніп қалған ауыз да сөйлегісі келіп жыбырлап тұрады. Бұларды пышақ кескендей тыймасаңыз үлкен адам болады екенмін деп иегіңіз қышымай-ақ қойсын. Көргенде пәлені осы қу ауыздан көресіз. Мен әзім де осы пәледен зорға тыйылғандай жайым бар-ды. Әлгі көптен үйреніскен көптеген шолпандар мен сәулелерге, көз қысысып үйренген сәулемдерге, көп сызысып үйренген әріптестерге келгенде шыдамай кетіп, бірер сөз айтып қалып та кішірейіп қалған кездерім болмай тұрмайды. Дегенмен ондай жеңіл мінездерімнен желімдей ажырамай қойса да қоштасуға тура келді.

Үшеуге (бірі өзім) бастық болғанның ертесінде-ақ: «Сәламатсыз ба» дегенді қойып, «сәләма...» деп жартысын айтып,жартысын жұтып қойып, Сыбырдан сөйтіп кегімді алдым. Әлгі «мен де сендей инженермін» дей ме, қайдам, Шорақ деген керауыз: «Амансың ба, Балбақ»,— деп керіліп келе жатыр еді, «сәламатсыз» деп сызылып өткенімде кердең ете қалды да, қатып семіп қалғыр, «сен дегенді» айтса, аузы күйіп қалатындай біржола ұмытты. Шыны ол ұмытқан жоқ, мен ұмыттырдым, білем. Екі-үш күннен кейін мені «сойған түлкі» атандырған Сыбырдың да сыйын бердім. Оған тіпті сәлемнің жартысын да айтпай иегімді изеп өте шықтым. Кейінгі күндері тіпті иек изеуді де азайтып жібердім бе, қайдам, үндемей қабатын итше Сыбыр кезінің астымен қиралаңдай қарап өтетін болды.

Айтқан соң сіз үлкен болудың сырын ақтарыла бір-ақ айтайын. Оның тағы бірі — мұрыннан сөйлеу. «Сәламатсызбаны» «сәлм-м» деп ете шықсаңыз да болады. Ал байқамаған болып, амандыққа жауап бермей қойсаңыз, ол күні мәртебеңіз екі есе биіктеп, екі есе үлкейе түсесіз. Бұрынғы үйреніскен жолдастарды қалай тыйып тастау керек екендігін Сыбырдың маған айтқанынан білесіз. Иә, айтқандай, ұмытып барады екенмін, туған ауыл, туған-туысқанды танымай қалу үлкен болудың алғы шартының бірі. Ауылдан іздеп келгендер болса, атын айтқанда білмей қалып барып, әкесін айтқанда ғана жібігендей болғаныңыз жөн. Егер «е» дей қалсаңыз, онда құныңыз түсіп қалатынын ұмытпаңыз. Ауылдасыңмен сөйлескенде де жарылатын шиқандай, сыздаусыңқырап отырыңыз, тым жалпылдап, білетін адамның бәрін сұрай беру де сіздің бағаңызды тиындап емес, сомдап кетіретінін есте ұстаңыз. Кіммен сөйлессеңіз де маңғазданып, тамақ кенеуді, өтірік қана жөткірінуді ол да салмағыңызға салмақ қосып, ебелектей елпілдетпей, сізді қорғасындай ауырлатып тастайды.

Әсіресе, ауылға барғанда басқаның көңілін аудару үшін бір аяғыңызды сылти басуды, дастарқан басында дәрі ішуді әдетке айналдырыңыз. Тіпті дәрі іш ңіз келмесе, ішіне конфет орап қойсаңыз да болады. Бірақ әйтеуір қағазы бұл өңірде жоқ, жалтылдақ жарқылдақ болсын. Міне, осыларды бір қолданып көріңізші, үлкен болып шыға келетініңізге мен кепіл. Сіз министр болмағаныңызбен, құдай болмағаныңызбен құдайдан бір былай болмайсыз. Міне, үлкен болудың сыры осы, бауырым. Енді бар ғой, енді шекеңнен қарап ілгері тарта бер, тарта бер!..

ЖОЛБАРЫСТЫ ЖАРАЛАҒАН БАҚАЙ

Атақты саятшы Әукеңнің әңгімесін естігеніңіз бар ма? Егер оны естімесеңіз, бұл кең дүниеден тас құлақ кеттім деңіз. Сонау бір Ұлы Отан соғысы жылдарында бүкіл Алматы артистері болып, екі өгіз арбамен Кегенге сапар шеккен ғой. «Құдай берерінде аспаннан күлше түседі» деген, шамасы, рас болу керек, осы жолы Әукең ерекше олжалы болып, бір оқпен үш қоян атып алған ғой. «Жаны шықсын» дейсіз бе, айта көрмеңіз, жаны шықпай-ақ, өз ағамыз алдымызда жүре берсін. Одан да сіз мынаны естіңіз. Әукең менің Алдаберген нағашым екеуі саятқа бір шыққанда бүкіл Қаскелең өзенінің екі жағалауындағы жартас пен қорым тастарды мекендеген кекілікті жылқының тезегінше теріп, қаптап алған ғой.

Қашанда мергендерді, саятшылардың көбі-ақ малаяқ емес, желаяқ болады. «Құланды да жыландай кісі ататынын» білетін боларсыз. Ендеше Әукең анау-мынау адам емес, тұра.

бір өтпен аспандағы үйректің бір көз, бір аяғын жаралайтын Алдабергенді серікке бекер қаламайды. Демек, Алдекең де Әукендей ақберен болғаны да.

Саятқа шығардан үш күн бұрын Әукең мен Алдаберген мына Алматының кек базарына барып бір пұт бидай сатып алады.'Бидайды үйге әкелген соң, соғыстан кейінгі дүниенің бәрі қат кез, жалынып-жалпайып кондитер фабрикасының сол кездегі директоры Тайбериевтен бір литр спиртті де аттай қалып, атандай сұрап алып, бидайды соған екі тәулік бөктіріп қояды.

Үшінші тәулік болғанда бір пұт бидайды, енді онда спирттің судың салмағы қосылғандықтан жиырма килограммнан көп болмаса аз емес, бөртпеңді арқалап мылтықсыз-садақсыз екі саятшы саятқа шығады. Жолшыбай кез келген жүк машинасына отырып, Қаскелеңге келген соң онда дайын тұрған ат-шанаға мініп, өзен бойлап жоғары тартады.

Қар қалың, құс түгіл аяқты аңның азық тауып жеуі оңай емес, тау іші қанша жылы дегенмен он бес-жиырма градус суық бар болса керек-ті. Қарагер ат жегілген жалғыз аттық шананың артына теріс қарап отырған Алдаберген мен Әубәкір екеуі тауға кірісімен жолшыбай жолдың екі жағына бөрткен бидайды аздан-аздан шашып отырады. Сөйтіп олар сайды ерлеп Қиқым утас өртеп, әк алатын жерге дейін барып, тоқтайды. Жолдағы жалғыз үй қорықшының үйіне де түспей кетеді, Сол жерде ат аялдатып, сондағы жүмысшы Иманәлінің үйінен бір шай ішіп болғанша күн екіндіге де таянып, «тоқты тоймас, шөміш кеппес» қыстың қысқа күні де өтіп бара жатады.

Саятшылар қайтуға асығады. Мұны білген Тоқай:

Тоқай шал бұлар берекесіз, әншейін бір шалды-құйлы адамдар болды дейді де қояды.

Сонымен Тоқай атты бұрып қайтар жолға салады. Екі саятшы қолдарында екі қап, ат шананың алдына түседі де, жаяулап жүреді. Тоқай бұлардың бұл қылығына таңданғанмен үндей қоймайды. Таңданбай қайтсын, жоғары бара жатаққа жаяуласа бір сәрі, ат тарта алмады, ауыр болмасын десін, ал ылди төмен шанаға отырмағанына жол болсын! Сәлден ^ кейін-ақ Тоқайдың қызыққа батқанын көрсеңіз!

Утас өртеген жерден бір шақырым ұзап шыққаннан сен-ақ жолда жатқан кекіліктерді екі саятшы тезекше тере бастайды. Әне жерде де құлап жатқан кекілік, мына жерде де кекілік, екі қап тола бастаған соң, оларды шанаға салып, жолда етегіне жылқының тезегін терген ескі ауылдың әйелдерінше екі саятшы тондарының етегіне салып ала береді. Осылардікі рас па, өтірік пе деген Тоқай шананы тоқтата салып барып көрсе, шынымен-ақ кәдімгі өзі білетін, жаздыгүні жиырма-отыз балапанды бір-ақ ертіп жүретін ала қанат кекілік. Кекілікті Тоқай да білетін. Кекілік жұмыртқасын жиып баспайтын құс. Ол туады да, бұрынғысымен қосып, жұмыртқасын күнде шайқап, күні жеткенін шетінен шығара береді. Сондықтан да оның алдыңғы балапаны ұшуға жарағанда, артқысы қабығынан жаңа шығып жатады.

Тоқай кекілікті ұстап көрді. Былқ-сылқ етеді. Кекіліктің жаны бар сияқты, дүрсілдеп жүрегі соғып тұрғанын байқайды. «Ойпырмай, мыналардың құсты дуалайтын бір пәлесі бар шығар, мұндай жәдігөйлермен бекер-ақ жолдас болдым-ау»,— деп өзіне-өзі ренжиді. Бұларды тастап кетіп қалайын десе, жасынан білетін Алдабергеннен ұялады. Оның үстіне аспандағы құсты дуалап, жерге түсіріп, тезекше теріп алып жүрген адамдарға, жерде, екі аяғымен жер басып жүрген, шаруа шал Тоқай қиын болып па, кетіп бара жатқан жерінен көткеншектетіп жүргізіп мұны қайтарып келер болса, онда бұл рас масқара болмас па! Осыны ойлаған Тоқай шанаға қайтып келеді де, қаргерді еркімен ғана аяңдатып жүріп отырады.

Қаскелең сайының аузына бұлар жақындағанда екі қап толып, ендігі терілген кекілікті Тоқайдың тұлыбына орады. Сай аузына жеткенде екі саятшының тондарын да шананың үстіне төсеп, кекілікті оларға да салды. Бір кездері қарагер ылдиға болса да шананы зорға тартып, ат қара суға түсіп терледі. Сөйтсе, осыдан бұрын үш күн бойы қар жауып тамақ тауып жей алмаған кекіліктер соңғы күндері ылғи тас жеген екен, сондықтан қарагер тас жеген кекіліктерді тарта алмай қара суға түсіп терлеген екен.

Сай аузына жеткенде күн батып, ымырт жабылып кетті де, бағана өздері өкпелетіп түспей кеткен қорықшының үйіне қонуға мәжбүр болды. Қашанда қонақ тілеп отыратын қазақтың, әсіресе жалғыз үй отырғандардың әдеті. Үй иесі оларды құшақ жайып қарсы алды.

Кекіліктің етінің қуырғанын қуырып, асатынын асып, кешке дейін суық сорғандар лықия тойып, сол үйге жатып, қатып ұйықтап қалады.

Түннің бір шамасында үйдің іші пырылдап-дырылдап, үй иесінің есі шыққан әйелі ойбайлап жүр:

Ал шынын айтсам, Әукең мен Алдекеңнің саятшылығы Бақай саятшылығына қарағанда түк емес, оның жанында бұлардікі торғаймен ойнаған балалардың қылығындай.

Сонау бір жылы іле бойлап, Балқаш құлап бара жатып шаршап-шалдыққан, әбден азып-тозған, кезі шүңірейіп ішіне кіріп кеткен жалғыз жаяу келе жатқан адамға жолыға кеттім. «Адам баласы сөйлескенше, жылқы баласы кісінескенше» деген ғой, жөн сұрасып, жол жағасына екеуміз қисая жатып әңгіме шерттік.

Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Әмудария өлкесінде, Әмудария емес, шырағым, шатастырып жүрме, әскер қатарында болып азаматтық борышымды атқарып жүрдім. Қайталап айтамын, шырағым, Амур дария.

Қайталап жатқаным, сендер, журналистер, біз, саятшылар сияқты шындықпен шектелмексіздер, көбіне өтірікті зықпыртып жіберетіндеріңді білем. Бір күні ойда жоқта қырғауыл етін жегім келгені. Әскери тағамханада саған қырғауыл етін кім береді, көбіне тамағымыз тары ботқа, құмық ботқа, тағысын тағылар ғой. Үйге қайтуыма да бір-ақ, ай уақытым қалған, сондықтан командирлеріме еркіндеу едім. Бір күнге рұқсат сұрадым, ол қайда баратынымды сұрады да, маған мұрсат берді. Мен не де болса деп тура Тайгаға тарттым. Тайганы білетін шығарсың,— деді ол маған,— осы заманның мектеп табалдырығын аттамаған жүгермектері де оны жақсы біледі ғой. Қалқа қорыс орман. Ағаштан аспан көрінбейді. Ит мұрыны өтпес деген тоғайың тура осында болады екен. Баяғыда ойлаушы едім, тайға тайға дейді, сол біздің Бақанас өңірінің сексеуіл шабырынан қалың болады дейсің бе деп. Кім біліпті, әр бұтаның түбінде екі-үш килограмм ет жататын біздің Балқаш ауданынан артық жер бар деп ойлаппын ба онда.

Бар арманым да, аңсағаным да қырғауыл еті. Әсіресе ауылға кетемін деген кезде сары майға қуырғанда түйін-түйін болып, табақта сап-сары болып жататын дәмді тағам есіме түсе беретін болған. Бір кездері құстың басы қылтия қалған соң «қанды басың бері тарт!» деп мылтығымды көтере берсем, әлгі құс қырғауыл емес, күрік болған тауықтай екі қанаты жерге сүйретіліп кеткен, қырқылдақ дауыс шығаратын құс. Кейін білдім, саңырау құр деген осы екен. Атпадым. Өйткені төңіректе қырғауыл жүрсе жасырынып қалар деп қорықтым.

Тайгада сандалып келе жатып, қайта-қайта бұрылып артыма қараймын. Өйткені пәле артымнан болмаса, алдыма кезенген мылтығым бар. Дәтке қуат. Дегенмен тайга іші біздің Бақанас өңірінің тоғайындай жарық емес, ағаштан аспан көрінбегендіктен бе, қараңғы да, қорқынышты да. Сөйтіп жанымды шүберекке түйіп, бекер-ақ келген екем, кетейін деп шегіне бергенім сол еді, алдымнан піскен бас сияқты бірдеме ыржияды. Құлағы шұнтиған, мен көрмеген бір хайуан. Не істерімді білмей сасқанымды айтпаңыз. Байқаймын, алакөлеңке жерде екі құлағын жымырып, әлгі маған мысықша атылмақ болғанын байқадым, бұл, шамасы, шабынғалы жатыр.

Енді кешігуге болмайтынын аңғардым. Ол атылғаннан бұрын, өзім де пәлемін, мылтықтың шүріппесін басып қалдым. Мылтық дүниені күңірентіп, гүрс етті. Хайуан ар егіп, атылып құлап түсті. Екі көзім анда, өзім көткеншектеп кейін шегіне бердім. Жайраттым білем. Жоқ, жайрата алмаппын. Хайуан орнынан қарғып тұрды. Енді құритынымды білдім. Әй ажалының жеткен жері осы болды ғой деп ойладым. Бір сәтте-ақ жоқ болдым. Құлдырап түпсізге түсіп кеттім. Не болғанымды да білмедім. Суға күмп ете түскенімді сездім. Жалма-жан су бетіне қалқып шыға келгенде қолымдағы мылтықты жоғары көтеріп, жалғыз қолмен өзен ортасына қарай жүзе жөнелдім. Шамасы, бұл сасқанымнан болса керек. Сөйтсем, сандалып жүріп, Амурдың жарқабақты жағасында тұрғанымды сезбеген екем.

Хайуан жүгіріп келіп, жарқабақтан суға секірмей төніп тұра қалды. Анық көрдім, жолбарыс екен Оқ оң құлағын жұлып кеткен екен, одан қан саулап тұрды. Амалы құрығандай кезімен мені атып, ішіп-жеп барады. Сонан соң артқы екі аяғымен жерді тарпып-тарпып жіберіп, шанды бұрқыратты. Көтерілген шаң жолбарысты жауып кетті. Екі артқы аяғымен жерді тарпа тырнап жібергенде, «қап бәлем, құтылып кеттің-ау!» деп тұрғандай көрінді. Егер Амур өзені болмаса, егер мен Балқаш жағасында өспесем, суда балықтай жүзбесем, не болар едім?! Міне, бұл менің ажал аузынан қалғаным ба, жоқ па? Шамасы, мұндай жағдай тайгадағы талайдың басында болады деп отырсың ғой. Мүмкін. Бірақ мәселе артында жатыр. Содан бір шықырымдай ағысқа қарай жүзіп, «өлмегенге өлі балық жолыққандай», бір қайықшыларға кездесіп, олар мені судан шығарып алды. Сөйтіп сүмірейіп ымырт жабыла, судан шыққан тышқандай сүйретіліп, қырғауыл тұрмақ, қалың тайгадан кесіп алған сырғауыл да жоқ, екі қолымды мұрныма тығып бөлімшеге жеттім-ау, әйтеуір.

Сол-ақ деп отырсың ба? Сол-ақ емес. Пәлесі артында жатыр. Содан бір айдан кейін мен елге кеттім. Ойда ештеме жоқ, «ел іші алтын бесік», бәрі ұмыт болды.

Нақ осыдан жеті күн бұрын,— деді Бақаң қабағын шытынып,— үйде ет таусылып қалған екен, бірер қырғауыл, әлде қоян атып әкеле қояйын деп үйден шығайын. Әншейінде жыртылып айрылатын көк сүр қояны құрғыр да кездеспей, сексеуілдің қалың шабырын аралап, біраз жерге кетіп қалсам керек. Бір уақытта әлгі сұмырай сауысқанның бірі шықылықтап жанымнан шыға келмесі бар ма. Сауысқанның шыға келгенін жаманшылыққа жорыдым. Өйткені елсізде қашанда жалғыз адамға сауысқан кездессе, оның артынан даланың бір көкжалы қоса жүреді. Оны мына сен, қаладан шықпайтын қағаз кемірген журналист, қайдан білерсің, қазақтың қойшы-қолаңының тегіс білетін шындығы бұл.

Сауысқанды көрген соң-ақ зәре-құтым қалмай, опырмалы мылтығымды кезене ұстап келе жатыр едім, анадайда жермен-жексен болып, екі жауырыны құнжыңдап, оң жақ құлағы жоқ жолбарыс жер бауырлап келіп қапты. Тани кеттім. Ескі дос, сонау Амур жағасында өзім құлағынан атып жығатын бір құлағы жоқ, шұнақ болып жазылған жолбарыс, дұрысы жолбарысы емес, елекшіні екен. (Оны артынан білдім). Сарғыш терісінің үстінде қап-қара жолақтары бар, жалғыз құлағын шабынуға ыңғайланып, жымырып алыпты. Енді болмаса тарпа бас салады, әлде лақтырып жібереді. Сонан соң қара саннан, әлде май құйрықтан ауызды бір салып, қарпиды да кете береді. Япырмай, анды мұнша кекшіл болады деп кім ойлаған, сонау Амур жағасынан мені Алатауға іздеп келуін көрдіңіз бе?! Мұндай сұмдықты кім көріпті! Сонан соң тәуекелге бел байлап тағы тартып қалайын. Өлекшін тоңқалаң асты. Жан ұшырып тұра келіп қашайын. Ол тағы да өлмепті, артыма қарасам — екшелеп келіп қалыпты.

Менің бір бала кезден шамдағайлық әдетім бар, жүгіргенде де шығымды едім, әсіресе жарты шақырым жерге мені ешкім қуып жетіп көрген емес., тіпті а дегенде ат та жете алмаушы еді. Жан-дәрменде құстай ұшып кетсем керек, жолбарыс шаңыма ермей қалыпты. Бар күшімді салып жеткен жерім бір үлкен сексеуіл шабырының арасы еді, мені қорғауға әдейі жаралғандай сол жерде жалғыз қара тал есіп тұр екен,Мені қорғауға демей не дейін, өйткені іле бойында көбіне ешкі тал, сәмбі тал ғана өседі ғой. Бұл жерде де менің оқ қағарым бар екені анық болды. Жолбарыс тал жанына жеткенде, мен үш құлаштай биікте едім. Жолбарысты енді анық көрдім, ол ағашқа асылып, алдыңғы аяғымен оны екі-үш рет тырнады, ағаш дір-дір етті, мен одан да қатты дірілдеп зәр-иманым қалмады. Бірақ едәуір биіктемін.

Жолбарыс аузы-басын жаланып, сонан соң ағаштың түбіне жатты. Алдыңғы екі аяғын созып, оған басын салып, телміріп жатыр. Сол жатқаннан ол бес тәулік жатсын, күндіз де, түнде де мені бағады да жатады. Мен құламас үшін белдігіммен өзімді талдың дініне таңып тастадым.

Алтыншы күні жолбарыс орнынан тұрды да, керіліп, созылып, дүниені күңірентіп, күн күркірегендей екі-үш рет ақырды. Сонан соң артына бұрылды да, қалың шабыр арасына кетті. Құдай жарылқады деп түсіп, енді зытқалы тұрсам, артында сарымағы бар әлгі шұнағым қайтып келе жатыр. Жалма-жан ағашқа қайта жармастым. Олар келгенше мен.

қайта өрмелеп, жоғары кеттім. Осы жерде шүкіршілік еттім, егер бұл жолбарыс болмай, ағашқа өрмелейтін қабылан болса қайтер едім. Онда «өлді» деген осы дағы деп Қожанәсірше домалай беруден басқа не қалар еді.

Сөйтсем, бұл өлекшін әбден әккі қу екен. Өзі жем іздеу үшін ағаштың түбіне едәуір есейіп қалған, азу тісі балғадай сарымағын қарауылға қойып кетті. Міне дүниенің пәлесі!

Сонымен мені енді сарымақ күзетіп, жетінші күннің таңы да атты. Сарымақ кірпік қақпайды...

Түс әдетінше бір дырыл естілді де, бір тікұшақ мен төбесінде отырған тал ескен қолатқа жер бауырлап ұшып келе жатты. Нақ осы бір сәтте сарымақ қарғып тұрып қаша жөнелді. Ол алды-артына қарамай зытты. Оның кетуін қас қақпай аңдып отырған Бақай пақырың да түсе салып өз бетіне жоғалсын де. Сонымен, інім, ажал аузынан екі қалған Бақай ағаң алдыңда отыр.

Мен тіпті не дерімді білмедім. Мынаның саятшылығының басында Әукең мен Алдабергендікі әндиша болды ғой. Бұл сонда күні жолбарыс аулаумен өткен' жалайыр Келдібайдың, әлде бүкіл қазақ даласындағы жолбарысты баласы мен қатынының қаны үшін қыратын, кәдімгі Мұхтар Мағауин жазатын шапырашты Шерхан шерінің өзі болмаған өзі болмаса да шөбере-шөпшегі ме деп аңырып қалдым. Не деп болмайды.

1987.

ИЕК ИЗЕС

«Қанжығада көрісерміз» дейтін қоян емеспіз. Әжептәуір адамбыз, шынын айтсақ, адамбыз деп жүрміз. Басқалардың біз туралы не ойлайтынын кім білсін, езімізге салса, қатарымызға тұра алатын, таразыны тең басатын, бізбен иық теңестіре алатын ешкім жоқ. Туысқан дегенде тұлан тұтып шыға келетін жатбауырың біз емес. Туысқанның аты естігенде екі өкпемізді қолымызға ала жүгіретін аңқылдақ сорлының біріміз. «Ұрының қатыны өзіне лайықты» дегендей, әйелім Айрангүл де өзім сияқты ақтарыла салатын байқұс. Қарасаздан келетін туысқандар түгіл, иісі Алмалықтікі болса болғаны, ол жатып жастық, иіліп көсек болып, шелді жердегі кеуректей қаудырап қағады. Бір жаман жері — менің туысқанымның қия басқанын қалт жібермейді. Дегенмен біз көбіне өзімізді «Ағайынның азары болса да, безері болмайды» дейтінді қатты ұстанатын қазақпыз деп есептейміз. Ісі түссе қамырдай илесең де қайыстай созылып көне беретін, әншейінде алыстан құлағын тігіп, құйрығын сыртқа салатын саяқ сәуріктей сырт беретін Көмірбайдың мінезі бізде әзір болып көрген емес. Не деп болмайды, қартайғанда кәрі боз жорға шығарған болса, адам баласына тән ондай кемшілік бізде болмайды дей алармысыз?

Сонымен айтпағым, әлгі иектің изелуі еді ғой. Кектің изелуі деген шын мәніне келсеңіз, онша жаман нәрсе емес. Иек изең етті деген — бір нәрсеге келісім болды, иілді деген сөз. Бас шайқау — ол жоқ-жоқ деп тұратын пәле емес пе? Оған қарағанда иек изеу бейілге де, ықыласқа да толы ишара. Осы сүйір, кем, әлде сақалды иек-ақ кейде көп нәрсені аңғартады. Оны мен езімнің інім Бүргенбайдан білемін.

Бүргенбай туа біткен емес, кейін жүре-келе кінә болған інілердің бірі. Есігіме ергенек болатындай әйтеуір, біздің үйден екі елі ұзап шықпайтын әдеті болатын. Іздесең болды, Бүргенбай дайын. Ит басына іркіт төгіліп, ішкен мас, жеген тоқ болып жататын мейрам күндері түгіл, қызыл дегенің өңің түгіл түсінде көрінбей кететін көктемнің жазға ұласар шақтарында да жаныңнан жарты елі шықпайтын. Өз ақшамызға бір асым ет тауып келіп тұратын. Болмаған күнде күніне осы кездің жезтаңдай жеңгесі — телефон арқылы хабарын беріп, тірлігін айтады. Сонда менің әйелім Айрангүл:

Бұл Айрангүлдің Бүргенбайды мақтағаны ма, жамандағаны ма? Түсіне алмадым. Бүргенбайдың басындағы кемшілігін көріп тұрғанмен мен. де Айрангүлге ештеме сездірмей қоя саламын. Басында торғайдың миындай миы, есі бар еркек әйелге өз туысқаны туралы жаман сөз айта қоя ма? Тек оларға ағайының туралы нашар сөздің шетін шығарып бер, тырнақтай кемшілігін тырнадай, түймедейін түйедей етіп жіберсін. Сондықтан екі елі аузыма төрт елі қақпақ қойып, ондай сезді тісімнен шығармаймын, естімес кереңмін, тіл-аузы жоқ мылқаумын. Әйтеуір бүгін жақсы болып тұрғанда жалбақтап жанында жүрген соң, оның кейбір оғаш. қылығын көрмеген бола салу да бар. Ия, жасыратын не бар, басыңда бақыт, астында тақыт тұрғанда бір жақсы жері, туған да, туысқан да көп. Ал басыңа бұлт айналсын ше? Ойбай, ол өзімен кетсін! «Жақсы сөз жарым ырыс». Сондықтан бүкіреңдеп Бүргенбайлардың жанында жүргеніне не жетсін!

Байқаймын, Бүргенбайдың талағының биті бар. Олай дейтінім, бір тапсырма берсем тап-тұйнақтай етіп орындап, оның нәтижесін қолмен қойғандай етіп езіме уақтысымен жеткізіп тұрады. Шыны керек, туысқандарымның көбі олақ қатын ескек арқандай, босаңдау. Сондықтан осындай (Бүргенбайдай) бірлі-жарымды ақынның термесін ұғып, құдайдың бермесін алатындарын демеп жіберуді де кейде ойластырып қоямын. Несі бар, құдай екен сонша бізді барлық жұртқа қызмет етуге жаратып па. Бізден де бастық шықса, басымыз бас бол май, шара болып кетеді дейсің бе?!

Бүргенбайды отпен кіргізіп, күлмен шығаратын, кісі жұмсап үйренген біз емес. Ондайдың ұмыт болғанына алпыс жыл болып кеткені де есімізден шықпайды. Ал біздің Бүргенбай ағалағанда, ет жүрегің езіліп, көң етіңді кесіп бергендейсің. Өзімсінген адамының не істеп, не қойғанын аңди берермісің, әйтеуір, Бүргенбайдың біздің төңірегімізден табылғанына мәз боламыз. Бір орайы келгенде Құрыш деген аупартком секретарына Бүргенбай жайын құлаққағыс жасадым. Құлаққағыс емес-ау деймін, шамасы, туралап-ақ айттым-ау деймін.

Құрыш та басқа басшы қызметтегілер сияқты «көрермізден» артыққа бармады. «Сынап көрелік, жасалық» дегенді мен басшы ауыздан естімегелі қашан. Сондықтан Құрыштан «көрермізден» артықты күткен де жоқ едім. Өйткені осы «көрермізбен» талай бастық ішегіңді үзеді, осы «көрермізден» талай мәселенің аяғы сиыр құйымшақтап ұзап барып, құрдымға кірген судай жоқ болады. Сондықтан да осы «көрерімізді» естігенде оның сырына қанық болғандықтан, иығыма алты батпан шойын артқандай шойырылып шығушы едім. Дегенмен Құрыштың «көрермізі» мен білетіндердің «көрермізінен» мықтырақ болып, арада ай еткенде бұрыннан колхоздың басқарма мүшесі бригадир Бүргенбай колхоз председателінің орынбасары болып шыға келді. Кәдімгі бастығыңыздың басы қисайса орнына қоқаң етіп қадыя қалатын қарабатыр.

Бұрынғыдай емес, енді жұмыс басты ма, әйтеуір Бүргенбай алдымен апталап болмай, енді араға ай салып соғатын болды. Бір күні аяқ астынан сол Бүргенбайдың керек болмасы бар ма.

Бүргенбайыңыз үш күннің бірінде-ақ осы қалада жүреді,— деп мысқылдай күледі үлкен ұлым.

«Қос үйді қоса қондырмайды, қызы бардың бізі бар» деп бұрынғылар айтқан екен, осы кезде жар құлақтар салпаң құлаққа айналып, ұлы не, қызы не, бәрі де туысқанның, туғанның кемшілігін көргіш, айтқанын естігіш болып алған. Оларды тыңдай берсең, қос үйді қоса қондыруың.не, бүкіл елді кешіріп қондырады, адам баласына сөйлеуден қаласың. Содан да балаларды «так-такпен» жұмсап жұдырықтай ұстамасаң, ағайынмен араз түгілі тас-талқан боласың. Соның бәрі де Айрангүлдің балаларды аптап-күптеп отыратын суқиттаған пәлесінен болып тұр ма деп қаламын.

Арада біраз уақыт өткенде Бүргенбай келді. Бұрынғыдай емес, азырақ бойкүйездік, кердендік пайда болған. Ол отырар отырмастан-ақ әңгімеге тура кешті:

Сөйтіп үш-төрт күннен кейін Бүргенбайым кәдімгі күдірейген колхоз председателі болғандығын айтып, телефон соқты.

Бүргенбаймен сөйлескеннен соң мен мәдениетті інімнің жұмысымыздың көп екенін біліп, бізді әуре болады деп жаны ашып «келмей-ақ қойыңдар» дегеніне көңіл аудармай тұра алмадым. Егер мәдениеті шамалы біреу болса, біздің жұмысымызда жұмысы болар ма еді! Мәдениетті, бәрін біліп тұратын адамдардың жөні де, жоралғасы да басқа ғой, шіркін!

Қазақ қатын айыр деген. Әдейі туысқанымыз екеуміздің арамыздан Айрангүлі бар болғыр жік шығармақ. Пәлесін көрдің бе. Әйелдер-ақ сөзіңнен шиқан шығарып, қанын ағызып тұрады. Өзінің тілінің шиқанын бырт дегізіп сығып, соқтасын алып тастар ма еді!

Сөз осымен тынды. Бүргенбайды алты айдан кейін бір үлкен мекеменің алдында кердім.

одан кейін «Баке аға» атандым. Одан соң Баке, енді Балбақ» болдым да, кейін «Ботабаев жолдас» делініп, інім мені ірілетіп, ресми қара қазандай бөрік кигізіп жіберді. Енді иегін изең еткізіп, қайбана қазаққа ұсап бара жатқаны мынау. Не істеуім керек? Осылай інілерді ірілендіріп алып, иегін изең еткізіп қойуым керек пе, әлде аға болып алдымда зыр жүгіртіп қойғаным жөн бе? Қайсысы дұрыс? Айрангүлге салсаң, «Олардың бәрі апы кіріп, күпі шығады, аулақ олардан, аулақ» дейді. Тіпті еметайдың езіліп бара жатса ағалатып қой демек. Шынында да інілердің ірілегендегі көрсеткені иегі болса, онда Айрангүлдің айтқанымен жүріп, аңдауына көнгенім дұрыс-ау деймін. Қалай, ағайындар?! Бірақ ол маған иегін изеді ғой. Ал иземей кетсе не істер едім?!

1980

ЖОҒАЛҒАН БӘТЕҢКЕ

Өкіл тамақты ұзақ отырып, асықпай-саспай ішті. Мұны көрген Тақаң бір жағынан риза болып та отыр еді. Өйткені көбіне облыстан, ауданнан келген өкілдер от ала келген, «ертеңгі ас қой» деп ауыз тиген әйелдерше тамақты шала-шарпы іше салып қашады. Ондайда тіпті әзірленгенімізге тұрмады-ау деп үй-іші, отбасы ренжіп те қалар еді. «Досыңның тамағын дұшпанындай іш» деген қазақ байғұс қонақты тойғызбай жібермеуге қашанда бар ынтығын салар еді. Міне, мына Мықсан салауаттылық көрсетіп, бергеніңнің бәрін-ақ сыпырып-сыйырып соғып отыр. Өзі де қатты шөліркеп қалған екен, әсіресе сыртына шыға біткен бақа көзін шөлмек жағына көбірек тастап, түйе бақырса сынатын жұқа тостақтарды қайта-қайта-ақ босатып тастап жатты. Қашанда қонағының тамағын ішкеніне сүйсінетін көп қазақтың бірі — Тақаң:

Үйдің иесі Ердос отызды алқымдаған жұқалау жігіт «Қарғалы» совхозының бір белді қызметкері болатын. Келген төрт адамды ол да, басқа үй-ішіндегілер де жік-жапар болып қарсы алып еді. Құрметті қонақ Мықаңның шашбауын көтеріп келген үшеудің екеуі үлкен ас желінген соң-ақ қипақтап біраз отырды да, «шаруамыз бар еді» деп сытылып шығып кеткен. Ал аудан ағасы Арман қолпаштай келген қонақты бірден жалғыз тастап кете алмады. Сағат он екіні соққанда, қанша шыдасын, ол да қипақтап-сипақтап біраз көріп еді, құрметті қонақ асығар болмады.

Арман тағы қипақтай бастады. Түн жарымынан ауып барады. Жазға салымғы Алатау өңірінің ақ жаңбыры сылбырап бір тынар емес. Сыбырлап жауып тұр. Даланың оны шығып кеткендей. Түн ішінде батпақтап үйге жеткенше де біршама уақыт етер деп отыр.

Мықсан үлкен, сыртқа шыға біткен бақа көзін оған бір тастады да, Арманға бұрылды. Арман кеңірдектеп тойып отырып, тағы тамақ сұраған Мықсанға беттей алмады. Нақ осы кезде Ердос «Ақтамардың» төртінші шөлмегін дастарқанға қойып жатыр еді. Мықаң бір-екі ықылық атып алдыда, қазанға қол салды. Бағанадан алдында әдемілеп ұстап отырған күміс шанышқыны көзге ілмеді, көршеңгел салды. Темірді тастай салып қолмен жегені де Тақаңа ұнағандай еді. Несі бар, атам қазақ етті қолымен жеп-ақ жеті миллионға жетпеп пе еді, деп отыр ішінен. Арман шыдай алмай, кететінін білдірді. Құрметті қонақтың бұл кезде қазы-қартадан аузы бос емес еді.

Арманның кетуі Мықаң мінезінің сыпайылығын бірге ала кеткендей. Ол шығыңқы екі бетінің ұшын жалпақ алақанымен бір-екі ысып-ысып жіберіп, бадырайған ала көзімен ата Ердосқа қарады. Бұл кісі жақтырмағандай не болып қалды, әлде қуырдақты жылтып әкелді деп отыр ма деп ол бәйек болды.

Халық арасына тараған бір әңгіме бар-ды. Бір маскүнем балық аулап жүріп алтын балық ұстапты. Сөйтсе алтын балық адамша сөйлеп:

Таңертең Ердос тұрғанда, Мықың қылжиып жатыр. Бір шөлмектің түбінде екі елідей арақ қалыпты. Шөлмектің бәрі саудырап бос тұр. Қонақ оянды. Бірақ нақ осы жерде пәле басталды. Мықаңның бір бәтеңкесі түннен түгел шықпапты. Сол аяқтың бәтеңкесі мұрын маңқасын бетіне жаққан баладай сатпақ-сатпақ болып түпкі үйдің терінің алдында шалқасынан жатыр. Оң аяқтың бәтеңкесі ұшты-күйді жоқ. Үй ішінде тінтпеген жер қалмады. Кеше қонақ келгенде жыл-жинақы, кірсең шыққысыз болып тұрған бөлмелер шошқа түрткендей астан-кестеңі шықты. Ердос қысылып, тер шүмектеп акты. Нақ осы бір әбігер шақта қонақты алып кетуге Арман да жетіп еді.

Өкіл батпағы қатып, кеуіп топыраққа айналып, қозғасаң бұрқылдап тұрған соқиған оң аяқты бәтеңкеге суғып көрді. Не де болса, мазасыз қонақтан тез құтылсақ екен дегендей үй ішіндегілердің бәрі оның бүгін келкілдеп кеткен бетіне емес, қойқиып тұрған аяғына қарады. Аяқ желкесіне дейін суғылды да, суға келіп тоқтап, тоқырап қалған есептей әрі қарай жүрмей-ақ қойды. Кептеп, зорлап көрді. Болмады. Тіпті тезірек осы үйдеп алып кеткісі келді ме, Арман еденге отыра қалып, өкілдің аяғын жиіркенбестен өкшесінен ұстап бәтеңкеге өзі тықты. Аяқ кептеліп қалды.

Ердос қайта кіргенде, үйдің ішінің бәрі-ақ орындарынан ере түрегелді. Бәрі де енді осы бәтеңке шақ келсе екен дегендей өкіл аяғына тесіліп қалды. «Қырық бесіншінің» табылғанына шүкіршілік етіп Арман тұрды. Ол пішім табылмай қалса машинаны Алматыға айдар ма еді, қайтер еді. Бәтеңке дұрыс келді. Бірақ «қайран керемет бәтеңке майды» өкіл қайталай берді. Сондықтан Ердос қонақ үйден шығарда төрт шөлмек арақты тіске басарымен машинаға салып жатып:

Жаздың жадыраңқы күндері өтіп жатты. Мазасыз қонақ та, жоғалған бәтеңке де ұмыт болғандай еді. Бір күні шал өңкеңдеп даладан қатты жүріп үйге кірді.

Сол жерде шал іргедегі айдалған жерден екі шелек топырақты әкеліп, су құйып илей бастады. Аздан кейін балшықты куәлақтап, кірпіш үлкендігіндей қалыпқа келтірді. Сонан соң балшық кірпіштің ішін бәтеңке сиятындай етіп ойды. Дәретханаға барып іліп алып, бәтеңкені нәжістен ажырамаған күйінде, іші толған қалпымен балшық ішіндегі шұқырға салды. Бет жағын балшықпен сылаған соң, одан шыққан мүңкіген иіс сап болды. Сөйтіп шал кірпіш түріне кірген балшықты күнге кептіруге қойды. Он шақты күннен соң кірпіш сағызданып, қағып қалды. Есік алдындағы почтадан барып бәтеңке бойына лайықты сәлемдеме жіберер жәшік те сатып әкелді. Оған ұлына адрес жазуды бұйырды.

Баласы күлім кетіп қалған соң, келініне қолқа салды. Атасынан ұялған келін амал жоқ мас адамның ойқы-шойқы көңіл жазулы адресін қағаздан тақтайға түсіріп берді.

Мынау тұрған Алматыға алты сом төлеп сәлемдемені почтамен жібергенше, біреуден беріп жібермейсіз бе?— деп почташы қыз алғысы келмеп еді, «он сом болса да» деп Тақаң Мықсанға сәлемдемені аттандырып тынды.

Почта шақыруын алған күні кешке Мықсан оның кімнен келгенін, не екенін білгісі келіп елегізіп-ақ шықты, Ертесіне сәлемдемені алып та қайтты. Сәлемдемесі құрғыр.нақ жексенбі күні машина пайдаланбайтында келгенін көрдіңіз бе?! Мықаң сәлемдемені мықшыңдап әжептәуір жердегі үйіне жаяу көтеріп келді. Тастай ауыр екен. Көптен ештеңе көтермегендіктен екі қолдың қары талып, салдырап қалды. Үйге шөлдеп жетті. Не болуы мүмкін деп ойлады Мықаң. Шамасы ауылдағы байғұстар бәтеңке жоғалтқанын ұмыта алмай, сол айыптарын жуу үшін мына жәшікпен бірдіні жент жіберген болар. Әрине жент! Қазір осы жентпен шай ішіп, шөлін қандырып ұйықтаса, шіркін!

Мықаң жәшікті тер үйдегі тамақ ішетін үстелдің үстіне қойды. «Жақсыны кермек үшін» дегендей, үйдегілер тегіс анталап тұрды. Үйдегі бар құрал қысқашты, балғаны әкеліп Мықаң жәшікті бұза бастады. Бет тақтай алынды. Арғы жағынан бозарыңқы бірдеме керінді. «Шамасы алуа шығар, қатырған»— деді Мықаң даусын естірте айтып. Үйдегілер де, Мықаң да бір-бір тамсанып, жұтқынып-жұтқынып қойды. Бәрі де алуаның дәмін ұмытпаса керек. Бірақ ол қалай жазды күні еріп кетпей, жеткен.

Жан-жағындағы тақтай тегіс алынғанда ортада кәдімгі топан әлде сабан қосып илеген ауылдың балшықтан істелген, күймеген қам кірпіші тұрды. Не істерін, не дерін білмей сәл аңырап тұрған Мықаң қолындағы балғамен кірпішті қойып қалды. Оның ортасы ойылып кетті де, арғы жағынан бәтеңкенің өкше сірісі керінді. Кірпіштің бір жағы үстел үстіне омырылып түсті де, жоғалған бәтеңке шыға келді. Бәтеңке табылды. Аздан кейін Мықаң мұнда жалғыз өзі ғана қалды. Есік-терезені қанша ашып тастағанмен бұл үйден бірнеше күнге дейін иіс кетпей тұрды да қойды.

1980

ҰЛТАБАР

Білте келіннің сүдіні онша сынасыз адам емес еді. Өйткені әкесі Шойқара Ақадырдағы жалғыз үйлі балқардың қызына үйленгенше әуелі айтқан сөзі:

Бойы биік Білте келін дүрбелжіндеу әйел болды. Тіліңе шоқ түскір әлгі шапшаң сары Жыпбике қайнысын кеміткен кезде «сенің томар теберің» дейді. Жасынан кім көрінгеннен сезді көп естіп, жетім өскен Даркен ондайды көңіліне ала бермейді. Ал Білте де жұрттың артық-кемді сөзін елең қылмайды. Кейде оны көрген ене атаулылар «әй мынау Білте бір мың болғыр, құдай өзіне бергелі тұрған адам», деседі. Бір қызық жері Білтеге ол жақсы сезің де әсер ете бермейді. Ыржиып қана бояу күліп қоя салады.

Алғаш келген жылы-ақ Білте екі қабат болып, тұңғышын туды. Қыз болды. «Ырыс алды қыз деген» десті, бәрін жайғастырып жүретін абысын-ажын. Алғашқы перзенттің аты Алтын қойылып, шілдехана өткеннен кейінгі жерде Білте етейіп, бұрынғы аз жаратылмаған денесі болпиып, жауырыны күржиіп, бөксесі жайылып бара жатты.

Арада екі-үш жыл өтіп, Білте келін тағы да екі рет босанып, екі қыз туды.

Ол арықтап қалпына келеді дегенің қане? Ал Жыпбикеге шыр бітпейді деп пәле салушы едің басыма, мына келінің өлсе бір тебені майлайды, бәріміздің кемтамамызды осы толтырады, әлі,— деп жып-жып етті. Бәтіш бәйбіше «қап, мына Жыпбикенің табасына қалдым-ау», деп іштей ренжісе де, оқысын сыртына шығармады:

Бір күні көршідегі Күміс деген қызды алып қашып кеткен күйеу Жергембай келіп қайнына түсті. Көрші-қолаң, келін-кепшік мұндайда қала ма, сойылған екі-үш қойдың ішек-қарны аршылып, ет шетінен жер ошақтағы қазақта түсіп жатты. Кейбір қашанда қазан-ошақтың басын бермейтін әйелдер көкбауырға пышақ жүгіртіп, ішіне қойдың іш майын тығып, отқа көміп те тастады. Өткен жолғы бір тойда отқа пісірілген осы бір құйқалақ тағамның бір тістемі Білте аузына зорға тиіп еді. Тіпті бал татиды десе болады. Мұндай дәмді тамақты ол тумысында жеп көрмеген сияқты. «Сен-ақ Айда. Ол, ас ішкенде пайда бол» деп турады екенсің деп қатындар бутан бармақтың басын дайын зорға үзіп беріп еді. Сонда «Қолың жетпегір»— деп үйіне ошақ басындағыларды қарғай-қарғай кетіп еді. Енді міне, отқа піскен талақ түгіл, тоқ ішекті жеудің де сәті түсіп тұр. Білте келін кең салған үлкен жез легенді ішінде қалғанын отқа төгіп босатып алып, төңкеріп қойды. Сонан соң бұл кезде әжептәуір молайып қалған денесін зорға игеріп, соның үстіне дүмін төсел отырды. Кірленнің түбі Білтені ауырсынғадай түйебас ойнағанда көптің ең астында қалған баланың «ойбай, қабырғам» дегеніндей қыңыр етті. Кірлен Білтені ауырсынғандай қайта дыбыс шығара алмай тұншығып қалды. Шамасы төңкергенде үстіне қарай шығып тұрғаны түбі астына қарай майысып тынса керек. Білтенің өзі де отырғанда ауырсынып, сиқыршылап бір күрсініп қойды.

Әйелдер өздерінің қамын ерте ойлаған екен. Әлі еттің бәрі қазанға түсіп бітпепті. Шетінен жуып салып жатыр. Нақ осы бір сәтте қашанда ауылдың қазанын басқарып жүретін Қаншай келіп:

Ұлтабар! Бұл не болды екен? Бұрын нағып ол Білтенің құлағына тимеген? Аты қандай жақсы еді. Ұлтабар деп тегін қойыла салмаған шығар. Қазақ жер-су аттарын, осы сияқты нәрселерді қашанда дәл атаушы еді ғой. Жезқазған десе, сол жерден жез кені шығып жатыр. Алтынқазған деген жерге де шахта орнағаны анау. Алмалы, Өрікті, Төріңді деген жерлердің бәрі де атына сай. Мәуесінің бірі пісіп, бірі түсіп жатқаны. Сұраса ма екен? Мүмкін соны кесе абысын-ажынның «өңкей қыз туды» деген піші-пішісінен де құтылып қалар ма еді, қайтер еді. Ашық айтпаса да «ұлдың жөні басқа ғой» деп апамның баласының қыңқылдап қоятыны тағы бар. Ал өзімнің апам (енесін айтады) тіпті «мұның шешесі қыздан басқа түк таппаған неме болса керек», деп өліп қалған шешемнің әруағын қозғайтыны анау. Білте нақ осы бір жерден өзіне бір жақсылық жұға кетейін деп тұрғандай сезінді.

Күн кешкіріп бара жатты. Ошақ басы қоңырсыған, мал сойылған жерге ауыл итінің бәрінің жиналатын әдеті. Ырылдасып, таласып жатыр. Оған балалардың ызың-шуы қосылады. Мұның бәрі ауыл кешіне берілген бір музыкалық ырғақтай естілер еді. Білте осының бәріне де бой түрмей, құлақ салмай отыра берді. Ойындағы бары ұлтабар ғана.

Ауылдың қазаны түнді орталап барып оттан түсетіні белгілі. Күнде күннің батысымен төсекке басы тиетін Білте ұйқы қатты қысқанымен ошақтың басынан кетпеді. Ең болмаса ол басқа әйелдер сияқты бел шешіп, білек сыбанып кірісіп кетпегенімен оттың басын сыра отырмады. Төбеге орнатқан обадай болып қимылсыз қатып қалған-ды. Әлден уақытта қазандағы ет түсірілгенде оған жан бітті. «Қайнағалар жейтін сүйегім ауырып барады» демегенімен Білте де қайын аға, қайын ата деп именуді білмейтін, олармен қысқа көйлегінен тізесін сорайтып шығарып, санын жалтыратып қатарласып отыра беретін. Бір қараған кісіге оның бұл қылығы мені қайтсең ұялтасың деп әдейі отырғандай көрінетін. Келін қымтанбағанға қайынағалар қысылғанымен, үйден шығып кетсін бе, келін жаққа кез салмауға тырысып шыдап отыратын. Ет түсірілгенде үйге беттеген Білте тура төрдегі екі құданың ортасына барып отырын алды. Бұл кім демеген құдалар оны осы ауылдағы әкім әйелдердің бірі шығар деп өздеріне өздері іштей жауап беріп, тыныш отыра берді.

Білте білгендей отырыпты. Ұлтабар тура осы отырған табаққа түсіпті. Ұлтабар — қойдың қазысы іспетті. Оны қонаққа ет үстіне жапырақтап турап беретін қазақтың ежелгі әдеттері.

Қонақтар ортадан келіп орын алған Білте келіннің тамақ жесіне таң қалса да, сыртына шығармады. Әсіресе ұлтабардың майын шайнағанда құдалар оған қарай алмады. «Еркектің мешкейі құт, әйелдің мешкейі жұт» дегенді жасынан жаттап ескен тым қазақы қонақтардың табаққа қол салысы сиреген кезде де, Білтенің саусақтары көрсеннің түбін шарлап жүр еді...

Ертеңіне Білте ауырып қанды. Бірақ онымен ол ұлтабар жеуді доғарған жоқ. Ол енді мал сойған жерді аңдып жүріп ұлтабар салынған табақтың түбін шегелемей қайтпайтын болды. Ошақ басындағы сөзді басқа абысын-ажын қайдан білсін, алғаш Білте ұлтабар сұрағанда біріне-бірі:

Арада бірер жыл өткенде Білтенің екі жауырынының арасынан кәдімгідей өркеш пайда болды. Барлық денесі толысып, әр жерден бөлтек-бөлтек ет бітіп, бұрынғы бұрынғы ма, батпандай ауыр тартты. Қарасанынан да екінші құйрық кінә болды. Баяғы шоң мұрын да осы кезде аласарып, тәмпиіп қалды. Енді ол ұл емес, қыз да, қыз емес, қызыл жүн де таппайтын болып май басып кетті.

1980

ЖАҒАЛ ЕШКІ

«Көк қала» совхозынан түскен арызды оқып болғаннан кейін Әділбек ұзақ ойланып отырды. Япырай, осыған сенуге бола ма? Совхоздың отыз мыңға тарта қойынан мың тоғыз жүзі, екі жүз жетпіс жылқының жиырма үші жоқ дейді арыз. Сонда мұның өзі қойдың жеті проценті жоқ болғаны ғой. Бірақ Әділбек бұған сенгісі келмеді. Дегенмен арыз артында адам бар, еріккеннен жазбаған болар. Оның үстіне бұл ерегіскен адамның жазған арызына ұқсамайды, ешкімді атын атап, түсін түстеп айтпайды. «Мемлекет малы кім көрінгеннің жемі болып кетіп жатыр. Егер мемлекетке кішкентай да болса жаныңыз ашитын болса, онша малды түгендеп керіңіз»,— деген. Не істеу керек? Мұның атына әдейі жазып отырған жоқ па, мұны. Олай болса мұны тексермеуге бола ма? Бұл арыз екінші рет түсіп отыр. Алғашқы арызды ауаткоммен ақылдасып еді, совхоз директоры Майып жылап-еңіреп, «ойбай, малымыз қыстауға айдаудан қалатын болды, күздеу желініп болды, мал жүдеп кететін болды» деп, әйтеуір «болды-болдыны» көбейтіп, жеделдентіп, ауатком ағасын көндіріп, малды алыстатып отарға айдатып жіберіп еді. Енді міне, жырақтағы мал қыстайтын Қараадырға бару керек. Жазда да аузы-мұрны жоқ, бір домалақ арыз түскен соң аудандағы, жақсы санақшы Ырысбайды шақырып алып, басқарманың бас зоотехнигі бас етіп жеті адам жіберіп, «Көкдаланың» көк лағына дейін санатып еді, мал дін аман, бәрі түгел болды. Содан бері бас зоотехник ол совхозға барып мал сақауға бетінен басады.

Ойлана келе Әділбек малды санау керек деп шешті. Сонымен нақ сол күні-ақ озат совхоздардан төрт-бес адам шақыртып алып, «Көкдаланың» қысқы мал отарына келді. Совхоз директоры Майып мұны ести сала өз денесін өзі ауырсынса да отарға төтендеп тартты да, Әділбектер келгенде алдынан шықты. Әділбек ештеме сұрамай-ақ Майып малдың түп-түгел өрісте жайылып жүргенінен хабар берді де, арқарлардың мал отарларына араласып жайылып жүргенің ұзақ мылжыңдай әңгімелеп айтып кетті.

Әділбек бүгін қойды ұзатып жаймауды ескертіп, қысқа-қысқа тапсырма берді. Комиссия мал санауға шұғыл кірісті. Екінші ферма басқарушысы отыздар шамасындағы Еркен жиырма үш отар қойын түгел Көркембай қойшының қыстауына айдаттырып келіп, комиссия мүшелерін машинамен аралатып шықты. Малдың комиссия жалпы қонын байқасын дегені болар. Ерен қайта Көрісембай қыстауына келгенде ғана тіл қатты:

Күн таңертеңгідей емес, қабағын түйіп. қар қылаулай бастады. Әділбек қарашаның аяғында күннің бұзылатынын біледі, тіпті оны ауа-райы бюросы айтпаса да жұрттың бәріне мәлім жағдай. Қар қылаулауы әлдеқалай көңілін көтере түскендей. Майып қайта сөз қозғады:

Бірінші ферма басқарушысы дүрдиген көнтек ерінді, шүйдесінің бәрін май басып кеткен, бүйрек бет, қара жігіт екен. Бұл жағына келгенде өзінің бастығы Майыптан айнымай қалған. Тіпті бұғағы да салбырап кеткен. Ол ауыр денесін зорға қозғап Әділбек жанына келді. Япырай,— деп ойлады Әділбек мынау Шоқат екі жылдың ішінде қалай өзгеріп кеткен. Сырықтай, арық жігіт еді, енді түйенің жарты етіндей болып тұрысы мынау. Майыптан айнымай қалыпты-ау. Шоқаттың сөзі тұрпайылау болды:

Шынында да малды қалай санайтынын Әділбек өзі айтты:

Алғашқы отар айдалып келді. Неге екені белгісіз шопан қой бастап келген жағал ешкіні «кебенек те кебенек» деп аудан адамдары тұр-ау демей, балағаттай бастады. Әділбек жағал ешкіні тілдейтіндей себеп таба алмады. «Оңбаған жағал кебенек, қалған бір құлағыңды тағы кесіп алып, шұп-шұнақ қылайын ба!..» Әділбек енді ғана байқады, жағал ешкінің жағалдық белгісі аз болатындай, бір құлағын түбінен кесіп шұнтитып тастапты. Қой саналды, бұл отардың малы түгел болды. Бейпіл ауыз қойшы да нақ жаңағы жағал ешкіге сыңар болайын дегендей басындағы қара елтіріден тігілген құлақшынның оң жақ құлағын ішіне жымырып киіпті. Бас киімнің бір құлағы іште тұрғандықтан, ол қойшы басына сыймай шошиып төбесінде қалған да, түсірулі сол құлағы салпаң-салпаң етіп бос жүр. Қойшының өзінде ерекше бір көңілділік бар, тек ара-тұра анайы сөз айтып қойғаны болмаса, езуі жиналмайтын сайқымазақтау жігіт екен. Қап-қара мұрты қияқтай болып өзіне жарасып та тұр. Өңі де көрікті, қыр мұрыны бетіне ерекше тұр береді. Қарашаның аяғындағы қара суық бетінің ұшын сорып, қызартып жіберіпті. Тіпті ол да әдейілеп еңлік жаққандай, өлеңдігіне көркемдік құйғандай. Қоралы қой саналып біте бергенде қойшы тағы айғай салды:

Күн еңкейіп екіндіге таянды. Күннің кезі көрініп тұрғанымен суық ауа ішті алып, селкілдетіп жауратып барады. Жиырма отар саналып бітті. Әзірге мал түгел. Жиырма бірінші отар айдалып келді. Қақ алғашқы саналған отардағыдай жағал ешкі бастап келді. Нақ сол сияқты оның да бір құлағы жоқ. Жағал ешкінің артынан құйрығын зорға көтеріп қазақы қара қой кетіп барады. Шопан шоқша сақалды егде кісі, үстіндегі әкімі тым сыпайы. Бұл отардың да қойы түп-түгел болды. Қойшы отарын айдап бел асып бара жатты. Арада екі-үш отар өткенде өңкей қара қой айдалып келді. Осымен үш отар қара қой өтті. Үшеуінде де кетпен құйрық қара төбел қой ақсап барады, 671 қой, есептегісі де сол. Дұп-дұрыс.

Күн кешкірді. Кешке қарай күн суыта бастады. Сондықтан да малды санау тездетілді. Қар ұшқындап, одан Итжоннан қызыл тұрып, ызғырық өңмеңнен етіп барады. Комиссия мүшелерінің кейбірінің киімі күздік екен, олар тіпті тісі-тісіне тимей сақылдап кетті. Мұздай түссе екен дегендей Майып оларға қарап күліп қояды. Малдың жеткізілуі кешеуілдеді. Бірақ оның есесіне санауы тездетілді. Отыз үшінші отарда да бағанағыдай бір ақсақ ақ қой бар екен, үшеуі де қазақы. Неге қазақы?

Санақ бітті. Совхоздың жиырма тоғыз мың жеті жүз жиырма төрт қойы түп-түгел. Тек алғашқы саналған екінші ферманың он жеті қойы болмаса, бірінші ферманың тіпті бір шұнақ лағы да кем болмады. Бәрі түгел. Шоқат былай етейіп өзгеріп кеткені болмаса, өз ісіне мықты екен-ау деп ойлады Әділбек. Неге екені белгісіз бағана алғаш көргенде мал нақ осы фермадан кем болар деген еді. Ділінде сол күдік тұрған да қойған. Бірақ іс жүзінде олай болмай шықты. Тіпті соңғы есеп берген уақыттан бері бір қозының шығын болмауы мұндағылардың игілікті ісін көрсетпей ме!? Шіркін, ферманың бәрі осылай, айына бір тұяқ шығын бермей тұрса ше! Санақ біткен соң Майып та, Шоқат та жұртқа жауырынын көрсетіп, ірілеу сөйлеп, паңданып, иегі аспанды кездеп шыға келді. Майып тіпті басқарма бастығының көзінше бір шопанды тілдеп те жіберді.

Санақ кеш біткендіктен комиссия ферма басына қонып қалды. Киіз үйдің салқындығы ма, жоқ кешке дейін аяғынан тік тұрып мал санап шаршағандықтан ба, комиссияның басқа мүшелеріндей емес, Әділбек кепке дейін ұйықтай алмады. Қашанда ұйқыны ой, дақ қашырады. Алдымен совхоздың бірінші фермасынан бір тоқтының кем болмауына қуанып та, таңданып та жатып еді, содан ол аудан малшыларының жайын ойлап біраз жерге кетіп қалды. Бағанағы бейауыз қойшы да есіне түсе кетті. Оның «шек, шек кебенек, жағал шұнақ...» дегенін ойлағанда шошып кетті. Өйткені... Өйткені, япырай, ә, сол ешкінің бәрі неге жағал, ал жағал ешкінің бәрі неге шұнақ? Қойшы неге сол «жағал-шұнақты» қарғап тұрып, бұған бір түрлі сырлы көзқараспен қарады? Жо-жоқ, бұған солай болып көрінген шығар. Бірақ ешкінің неге үшеуі де шұнақ? Япырай, бұл ой бағана көріп тұрғанда неге ғана келмеген. Бірақ мал түгел. Ендеше аппақ адамдарға күйе жағып жүрген жалақорларды қалай жазалау керек. Тұра тұр. Арызқойды жазалау! Апыр-ау, үш қора қара қойдың бәрінде бір-бірден неге кетпен құйрық қара төбел қой ақсақ болады. Шынында солай ма? Тұра-тұр. Міне, міне, пәленің басы нақ осы жерден шығып жүрмесін.

Нақ осы жерге келгенде Әділбек өз ойынан өзі шошып кетіп, жастықтан басын көтеріп алды. Жұрт шырт ұйқыда. Бәрі қаннен-қаперсіз. Ал сонда деп ойлады ол қараңғыда басын көтеріп отырып, менің ойлағаным арам ой болып, мал түгел болса менің бұл елде не беделім қалады, бұдан кейін бұл ауданда мені адам деп санайтын бір адам да таба алармысың! Мұңдай мұндар ой адамға қайдан келеді. Ой, мүскін басым-ай! Бірақ... бірақ. Қалай? Не істеу керек? Жо-жоқ, жағал ешкінің бәрі бірдей шұнақ болуы мүмкін емес. Әр отар сайын-ақ жағал ешкі болуы мүмкін. Текені жағалдан салған болар. Ал шұнақтығы ше? Қара қой қанша қора болды екен, ә? Әлде мен шын күдікшіл болып кеттім бе? Мен шынымен шатасып жатқан жоқпын ба? Адамға сенбеу адамшылықтың ісі емес қой. Мен де адам болмай шығып жүрмейін. Ауданның барлық қойшысы алдында пәлеқор атанып, масқара болып қалмайын.

Әділбек қайта жатты. Көзі ілінбек түгіл тіреуіш қойғандай бақырайып, түндіктегі жалғыз тесіктен көрінген жұлдызға қадалып қалды. Бір тоқтамға келмес бұрын ол ойын електен тағы бір өткізіп алды. Жағал-шұнақ, кетпен құйрық, қара төбел қой, өзі ақсақ. Ақсақ ақ қой үшеу. Үшеуі де қазақы. Соңғысы отыз үшінші отарда. Бірақ ақ қойдың ақсағы он бес, жиырма болуы да мүмкін ғой. Неге үш ақсақ қой — қазақы?

Әділбек түнделетіп тұрып, қонған үйден екі-үш шақырым жердегі почтаға барды. Ол ауданмен рациямен сөйлесіп қайтты да, ұйықтап кетті...

Таңертең гүр етіп тоқтаған машинадан дабырлап сөйлеп түскен көп адамның даусынан малды ауыл оянып кетті. Ноябрьдің қара суықты соңғы күні сағат сегізден кеткенде ғана күн шығып келе жатты. Үлкен отыз адамдық автобустан түскендердің ішінде малды ауыл танитын ауданның бас зоотехнигінен басқа ешкім де жоқ еді. Ояна келіп апыл-құпыл киінген Әділбек келгендердің ішінен басқарманың бас зоотехниктің аудандық милиция бастығын шақырып алды да, бұйрықты келте берді:

Түске таман бір де белгілі болды. Жағал ешкі де, кетпен құйрық қара төбел қой да, ақсақ қазақы ақ қой да бір-біреу ғана екен. Қара қой да бір-ақ отар болды. Жағалшұнақ кешегі бейпіл ауыз шопан қорасынан ғана табылды. Оның малы түгел екен. Шайлаған, қабырғасы көрінбейтін күзгі отар өріске беттеп барады. Қияқ мұрт, қыр мұрын шопан Турабай жирен жорғасын салдыртқан күйі ат басын Әділбекке тіреді:

1985.

ЕСЕК ҚАЛАЙ МИЛИЦИОНЕР БОЛДЫ?

«Есек пен ыстық нанның пайдасын қазаққа айтпа»,— деген екен Ташкенбай деген кісі. Сол айтқандай-ақ, Әмет екен, көргенде пайданы қара есектен көрсін. Есекке көп күтім керек емес, есекке маған десең есекше қара, оған бәрібір. Ол өз күнін атқорадан шығарған кәшекпен, тіпті екі үйдің арасына шығатын бүрге жусанмен-ақ көре береді. Ол ат емес, оған ат сияқты арнаулы қора, алдына атақыр жасап, бүрі түспеген көк тотияйындай жоңышқаны салып, сылап-сипап бағудың қажеті жоқ. Ертелі кеш ақ сұлы салынған атдорба ілуді тілейтін де ол емес. Арнап барып есек суарып жүрмін деген адамды да ешкім естіген жоқ, оған көктемде жауған жаңбырдан тұрған қақ күзде жарай береді, суды балдыр басып кеткен бе, борсыған ба оның шөлі соған да қанады. Қысқасын айтқанда жанға жайлы, шаруаға қырлы есектей жануарды Әмет көрген емес.

Қазақ та қызық дейді Әмет, есек сияқты отты да, суды да тілемейтін жануар тұрғанда ерекше күтім, ерекше бап тілейтін жылқыға қызығады. Ең жай ғана мысал: атқа мінгенде де күшеніп жатып, секіріп зорға мінесің. Одан да тұрған жерімде бұтымды арта салатын есегіме не жетсін. Ол қора сұрамайды, ит жатағынан аз-ақ биік күрке болса жетеді. Керек десең қамшыныңда керегі жоқ, қолыңда бір қарыс ағаш болса болды, сауырына шоқиып отырып ал да, жаңағы үш тұтам ағашпен «қықылап» шоқтығына шұқы да отыр, атша арындап баспағанымен бақайшағы майысып, митыңдап жорғалайды да отырады. Сөйтіп от-су тілемей-ақ аттың, әлде тіпті атанның күшін береді.

Қашан да қара есекпен Әметтің қарекеті бір. Екеуінің ойлағаны да құлқыны. Бірақ есек есек болса да есектікпен болса да Әметке көмек көрсетеді. Ал Әмет болса, делбе ұстаған қолымен есекті езулеп отырғаны болмаса, оған есектей қамқорлық көрсете алмайды. Қара есек — есек, ал Әмет — адам. Сонда қалай болғаны? Егер қара есек адамша ойлар болса не дер еді? Сіздер соны да бір ойладыңыздар ма?

...Адамдар ездеріне де бір сын көзімен қараса қайтер еді. Олар бірімен-бірі ұрысыса қалса, «ой есек, көк есек» деп тілдеседі. Ал шынында да есек соншалықты жаман ба? Егер соншалықты жаман болса, адам баласы кедейленіп, ыңыршағы айнала бастағанда неге есекті іздеп табады? Егер адамдар еңсесі түсіп, ері мойнына кетіп, қызыл иті қыңырт басқанда есекке үйір болса, онда олар ең қайырымды жануар болғаны да. Есектер адамның жанына жалау, көңіліне медеу болып, адал қызмет етеді. Ерекше күтім де тілемейді, жоқтан өзгені тамақ етіп жүре береді. Адамдар өздерінің ең жақсы қасиетін «адамгершілік» дейді. Мысалы Әметті қара, демес пе, қара есек, мұны бағанаға байлай салып өзі тамағын тойдырады. Сонда бұл «адамгершілік» болса, ол есектің адамда қызмет еткен есеккершілігінен көп темен тұрған жоқ па? Олар есектің күшін еркін пайдалана тұрып, «күші адал, сүті арам» есек деп кемітетінін қайтерсің.

Оның үстіне есектің де есегі бар. Әметтің қара есегі қара нардың күшін беретінін қо я тұрғанда, таңертең алғашқы рет ақырғанда тура сағат алтыны соғады, сөйтіп Әметті жылы төсегінен сопаң еткізіп тұрғызады. Ол шайын ішіп болғанда, есек тағы ақырады. Демек сағат ертеңгі жеті болды деген сез. Сонда сағатыңыз керек бола ма? Содан кейін-ақ қара есекке де, Әметке де тыныштық жоқ, күн батқанша қарекет үстінде болады. Әмет қара есекке лайықтап соққандай бір жетекті, жатаған есек арбаны жегіп алып есік алдына шығады, Беті қашанда Көк базар. Ол жол-жөнекей солай қарай бет түзегендердің жүгі болса ала кетеді, содан базар төңіректей жүріп жұрттың жеңіл-желпі жаны барар жеріне жеткізіп береді. Сөйтіп пенсиясының үстіне осылай сорпа суын айырып тұрады. «Түйеге әйт-шу деген де сеп» дегендей, бұл бала-шағасының жібіне қосымша нәпақа болады.

Сонымен айтпағымыз есек, есектің, оның ішіңде Әметтің қара есегінің қалай милиционер болғаны туралы еді ғой. Адамның қолынан келмеген нәрсені есек істесе оның несі айыл. Қайта ол есекті адам дәрежесіне көтеріп тастамас па?

...Есек дегенің, есек арба дегенің көктемгі сиыр жапасына түскен қара қоңыздай көп, елуінші жылдың басы болатын. Соның бірі — қара есек бір құя Көк базардан арбасымен жоғалып кетсін. Түсте жоғалған есегін Әмет кешке дейін іздеп, кеш алдында Ұйғыр көшесіндегі базардағы милиция бөлімшесінен тауып алған-ды.

Әмет келсе, ойында құдай да, Әмет те жоқ қара есек милиция бөлімшесінің шағындау албарында қауын-қарбыздың қабығын күрт-күрт шайнап тұр. Отқа айдасаң жоққа қашатын қара есектің әлімсақтан ашылмай келе жатқан қабағы жарқын. «Сендегіден гөрі мұнда күтімім күштірек болды»,— дегендей иесіне сәлдеу қабақпен бір қарап қойып, алдына салынған, аузына күнде тие бермейтін мол жемді өліп-өшіп соғып жатыр. Таңдайына татып бара жатқан болса керек-ті. Сөйтсе Көк базарға бір колхоздан келген помидорды бір саудагер түп көтере арзанға сатып алып, оны Әмет арбасына тиеп, енді оны екінші базарға екі бағасына сатып, шаш етектен пайда көрмек екен. Осында ұсталыпты...

Ертеңіне-ақ Әметтің де, қара есектің де қалыпты өмірі қайта басталып кеткен-ді. Арада үш күн еткенде қара есек қайта жоғалды.

Биыл ерекше ыстық болды. Тіпті қыркүйек орталанып қалғанда да күннің аптабы басынан қойды. Бүгінде таң атпай күйген күн шекеден өтіп, Әметті қатты сусатып жіберген еді. Жұрт сияқты шөлін қауын-қарбызбен қандыратын бұл емес. Өйткені олар қан қысымын көтереді. Ал мұның қан айналысында аздаған нұқыс бар болатын. Сондықтан аңсағанда ғана бірер тілімін аузына салмаса, тоя жеуді қойғалы қашан. Сөйтіп ол шай ішуге асханаға кірді.

Әмет асханаға кірген заматта қара есек жегілген жатаған арба жанына біреу келді. Сақал-мұрты өскен, алпамсадай жігіт. Үстіндегі киімі көнетоз болғанымен тап-таза. Ол арба жанына келді де, шұңғыл кек көздерін алақтатып, жан-жақтың бәріне бір-бір тастап шықты. Арба үстін тастай салған Әметтің ескі қара былпық қалпағын қолына алды. Басындағы кепкасын жұлып алып, анадай жерге лақтырып тастай салды. Басы тап-тақыр, ұстарамен қырғызып қойыпты. Ол қалпақтың тер сіңген, кірі баттасқан жағына мұрнын тыжыра қарады да, жерге бір түкірді. Бұған қарағанда ол бұл шайырлы, қалалы жердің майлы-күйелі шаңын мол жұтқан қалпақты да жерге бір соғардай еді. Бірақ олай етпеді. Тыжырына тұрып, басына баса киіп алды. Сонан соң қара есектің телеграф бағанасына байланған делбесін асықпай-аптықпай шешіп алды.

Бұл кезде қара есек сауырынан қайтар күннің қызуы өтіп, басын бағанаға сағалап, мүлгіп тұр еді. Делбені қолына алған алпамса сары жүгі де, түгі де жоқ болса да, жадағай арбаға отырып, делбені қағып есекті жолға салды. Сонан соң қара есектің сауырына шыбыртқы үсті-үстіне тиді. «Әттең, бақайшағым жіңішке болмаса, мойныма тауды тесіп ілсе де сүйрер едім», деген өсек-қашыр тұқымы — қара есек екі салпан құлағын жымырып, барынша-ақ жерді тесірлей басты. Бір шамадан кейін алғаш есектің біресе оң, біресе сол езуін созған ауыздық бос қалды. Қара есектің сауырына жауған қамшы да саябырсып барып, бірте-бірте ұруы әлсіреп, мүлдем тыйылды. Есек басқан ауыздық тартылып, бағыт бағдар бермеген соң ол есекше ойлап, кешенің біресе сол жағына, біресе оң жағына шығып, өзі сүйреп келе жатқан артындағы жадағай ғана жақтау-жабақысы бар, тәпелтек арбаны отызыншы жылдарғы соқалардан алып салған темір доңғалақтарын шиқылдатып, шықырлатып-сықырлатып, еркімен ілбіп бара жатты. Тіпті бір-екі жерде тоқтап та көріп еді. делбені қаққан, ауыздықты тарқан, қамшы салған ешкім болмады. Жон терісін тілгілеп өтетін Әметтің қолы жоқ екенін қара есек жақсы сөзіңді. Арбадан әлдеқандай қорыл естілді. Делбе сүйретіліп бос келе жатты да, арбаның алдыңғы жабағысындағы бір шегеге ілініп қалды. Есек мимырттап кетіп бара жатты. Есекше басып барады.

Көшеде есек арбаны ешкім тоқтатпады. Машиналар жол беріп, орағытып етті. Трамвайлар тоқтап, есек өткен соң барып қозғалды. Арба үстіндегі алпамса сарының екі аяғы салбырап, арбаның оң жағында жатты. Жаяу адамдар ол кезде жиі бола беретін мастың бірі шығар деп күлісіп кете барды. Қысқасы қара есекпен ешкімнің жұмысы болмады.

Зығыр көшесінен ете бергенде қара есек қалт тұра қалды. Ұзын екі құлақты кезек қағып, әлденеден иіс тартты. Алпыс көше, таныс бұрылыс. Сонау көк қақпа десеңізші! Оның арғы жағында милиция қызметкерлерінің жазды күні шөлдеп жеген қауын-қарбызының қабығы, помидордың шала піскен жағы, қиярдың екі сүйір басы... тағы тағылар. Шіркін, осындай ыстықта қауын-қарбыздың қалдығының өзі де есекке азық та, сусын да... Қара есек шұғыл бұрылып, милиция қақпасына қарай тартты.

...Екі құлағының ұшын кескен қара есекті милиция қызметкерлері жазбай тани кетті.

Қара есек бұдан кейін Әметті де мас күйінде милицияның осы бөлімшесіне екі рет әкелді. Қара есек осылай милиционер қызметін атқарды. Бір жақсы жері Әмет кейін арақ ішпейтін де, арбада ұйықтамайтын да болды...

1987.

АРАМҚАРА

Арамқара оның әкесінің азан айтып қойған ныспысы еместі. Бері келе өзінің пейіл-пиғылына бола ағайын-туғанның қойып алған аты. Ондай жаманат күндік жердегі есекті жарғақ құлағы жарты сағатта еститін саққұлақ Арамқараның өзіне де жеткен жайы бар-ды. Алғашқы кезде бұл сөз құлағына тигенде иі түспеген қағаздай шытырлап, қабағы шытылғанымен, кейін естімеген болып қоя салып жүрді. Дегенмен жаманат құрғыр жата ма, отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарап кеткен-ді. Оның сыртында еңкей тентек, шатақты сатып ала алмай іздеп жүретін он ұлдың бірі әлдекіммен төбелесіп қалса, «Сенің әкеңді арамқара аттандырған мен емес»,— деп керауыздар да, кесепаттылар да айтып жібермес пе? Бұдан соң Арамқараның ептеп жүрмеген кісі етегін басып кететін салпы етек әйелі Сәлімкүл де абысын-ажынмен ауыз шайыспай тұра ма? Аяқ-табақ араласпай, тымырайысып, қыңырайысып, тың-тыңдасып, бірінің аузын бірі бағып, жүз жыртысып қалған күндері қатын-қалаштың ішін түрткілеп тұрған ашуы тағы бар. Сөйлеуге дайын тұрған қаймақ еріндер майысып, сүйрең-сүйрең етіп бір кеткенде Арамқараң түгіл оның әкесі шоң қара, дөң қара, тау қара болса да қалай тыйылып қалмақ. Тіпті былтыр осы Арамқара қызын ұзатып той жасап, соның алдында ғана Сәлімкүлмен шәлкем-шалыс келіп қалған Рәсияны шақырмай қойғанда ол тіпті ашық кетті емес пе. Рәсия байқұс ашық кетпей қайтсын. Той болады дегенде-ақ татуласу үшін бірде магазинге бара жатқан болып, бірде олардың арғы жағындағы көршісі Көмескіден көсеу сұраған болып Арамқараның есігінің алдынан жұмысы жоқ болса да, бірнеше рет өтті ғой. Ақыры той ертең болады деген күні тіпті шыдамай кетті білем, кешке жақын соларың, қақпасына жақын кетіп бара жатқан сиырын сауырынан салып жіберіп:

«Терек» совхозының бас маманының бірі — яғни бас зоотехник болып белгіленгеннен кейін оның «Өнері» көбірек байқалды. Көп енерінің бірі қонаққа бару болатын. Жалпы кеш жақындады дегенше Арамқараның мазасы кететін. Өйткені ол өмірі кеш баласы үйінде отырып көрмеген. Түс ауған соң-ақ «бізге кел» деп айтатын ешкім бар ма деп, тіпті ондайда жұрттың біразы аузына құм құйылғандай үндей қоймаса, өзі-ақ құлаққағыс жасайды.

Кешкі құрым біраз адам совхоз кеңсесінің алдына жиналып қалған екен, жұрттың ішінен біреуді іздегендей Арамқара екі кезі жылтыңдап, біреуге күлген болып, біреуге қалжыңдаған болып, одақ шетірек тұрған Қолдасбай деген жуан сіңір жігітке кез тастады. Арамқараның біреуге ісі түсерде, әлде біреуге қолқа саларда кәдімгі бой жетіп отырған қыздай көзінің артымен қиыла, қылымси қарайтын, не бір езулеп ауызын қисайта, жылымшы жымиятын әдеті бар-ды. Оң езуі сәл көтеріліп, оң көзін сәл жұма Қолдасбайға сөз тастады.

Сандақтың үйіне Арамқара жеткенде шақырылғандардың бәрі-ақ келіп қалған екен. Есікке таман отырған Терік дейтін қоңырқай өнді табақтай көзілдірікті дүкенші жігіт екінші бөлімшенің зоотехнигі Рызбаев туралы әлдебір сез айтқанын Арамқараның құлағы шалып қалды. Арамқараның бірдеңені тыңдағысы келгенде құлағын салуымен қабат, аузы да ашылатын. Ондайда екі көзі аспанды сүзіп кететін. Оның әңгіме айтқан кісінің сөзін құлағы емес, аузы қабылдайтындай еді. Ауыздан кірген сөз ғана миына даритындай көрінетін. Ол бұл жолы да ауызын қисайта ашып тұрды. «Қалың да болса жұмсақ, бір жағына сәл ғана жығыла таралған, сәл толқынданып тұратын қара шашын сипап тұрған болды. Шашы да беті сияқты жылтырап кеткен. Сонан кейін тісі ауырған адамдай сол жағын, езуін баса сол қолымен сүйеді. Жылтыр қара көз үйдің ішін әлденеше сүзіп өтті. Бір қызық жері оның көзі ашуланғанда да, күлгенде де ойнақшып орнында тұрмайды. Оның ойнақшыған көзін көргенде бір көпті көрген кәрияның айтқаны есіме түсе кетті.

Өтірік айтып керегіне, қарттың сезін түсіне алмадым, қайта сұрауға батпадым. Шалдың сөзі есіме түсіп Арамқараға қайта көз салып едім, ол үйдің ішін тегіс шолып болып қалған екен, Енді Терікке қарап шүйіле түсті. Оның өзіне түйіліп келе жатқанын көрген Терік неге екені белгісіз аспаннан бүркіт көрген қояндай қипақтап, қайда тығыларын білмеді.

Мен өз ойыммен болып пәңгіп отырсам, Арамқара жүгіре басып есікке бара жатыр. Жаңағы салмақ та, жаңағы қабақ та жоқ. Жаңбыр тигенде жел желп дегізе алмайтын мақтаның күн шыққан соң елпілдеп кеткені сияқты, Арамқара үрген қарындай дегелең қағып есікке барды. Арамқара сияқты таразыны батпандай басып тұрған адам есікке жүгіргенде, менікі не отырыс. «Түйені жерде жел шайқаса, ешкіні аспанда көрерсің» дегендей есікке қарай мен де допша домалай жөнелдім. Бірақ қызметі үлкен адамның адымы да үлкен болады-ау деймін. Әлде ерекше адамдарды «Ғайып иран қырық шілтен» көтереді деуші еді, сол қырық шілтеніңді шамасы осы Арамқара ерттеп мініп алған болуы керек, солар көтеріп әкетті-ау деймін, ол есікке үй иесінен де бұрын жетіп, ашып үлгерді.

Кірген совхоз директоры Мәлім екен. Ол мәлім боларлықтай айшықты мінез көрсетпейтін, артық сөйлемейтін, қарқылдап қатты күлмейтін, езуінен ғана жымиятын жігіт болатын. Маған неге екенін қайдам, осы Мәлімді жоғарыға сүйреген осы көп сөйлемейтін үндеместігі сияқты көрінетін. «Басқа пәле тілден» деген ғой, жақпай жүргенім осы сұрап алатын қу тілім болар. Мен де бір директор болайын деп, екі-үш күн сыздаусып көріп едім, төртінші күні күні жетіп піскен шиқанша жарылдым. Шамасы үндемей жүру де өзінше бір өнер болса керек. Ондай өнермен өрге жүзу мен сияқты пақырдың маңдайына жазылмаған-ау деп үмітті сол жерде-ақ шорт кескенмін. Содан кейін тек Мәлімнің шыдамдылығына қарап сүйсінумен жүретінмін. Тиіп жатқан табақ, беріп жатқан жылы қабақ болмаған соң, солай етпегенде қайтпекпін. Бұқаның қимылына сүйсінген өгіздің кері дағы, баяғы.

Сонымен біреу жалпылдап сөйлеп, жан-жағындағыларға қарқылдап күліп (шын, өтірігін айыра алмадым), тіпті сықылықтап та барады.

Ойбай-ау, далбалақтап келе жатқан езіміздің қорғасыннан салмақты Арамқара болып шықты. Ананы қараңыз, езуі жиылмайды, күлкісі тыйылмайды. Күлкісінің түрі де көп. Сылқылдап бір кетеді де, арасында бірер сез айтып шиқылға көшеді, одан езуін жинап, көзін қолымен бір сүртіп тастап, қарқылға басады. Күлкісі келіп тұр,. әйтеуір. Екі тізесіне алақанымен шапаттап, ұрып-ұрып қояды. Мәліммен бірге төрге тартып барады.

Не деп барады мына қойшы. Нені бұлдыратып, тұмандандырып жіберді.

Бұдан кейін Мәлімде жұмысы бар адамның алдымен Арамқараға баратынын білдік. Қандай жолмен қалай жасайтынын кім білсін, әйтеуір оның кабинетінен шыққанның бәріне ертеңіне қызметі жоғарылаған бұйрық шығады. Ал әлгі совхоздың кассирі Рәсия той еткеннен он күн кейін орнынан босап қалыпты.

1983.