Рахымжан ОТАРБАЕВ
Айна-ғұмыр
Пьесалар

Отарбаев Р.
Айна-ғұмыр. Пьесалар. – Астана: Фолиант, 2013. – 512 б.

Рахымжан Отарбаевтың бұл кітабына пьесалары топтас­
ты­рылған. Тарихтағы табандылық пен тамырдағы тектілік­
ті ұштастыра отырып, адам мен қоғам, тұлға мен тобыр
тартысқан замана шындығын бүкпесіз суреттеген автордың

әр туындыдағы айтар ойын ойлы оқырман өзі саралар.
Талғамы биік көпшіліктің көңілінен шығары талассыз.

ББК 84 Қаз-7
© Отарбаев Р., 2013
© «Фолиант» баспасы, 2013
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат

министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды

Екі актілі, төрт көріністі тарихи драма
Қатысатын кейіпкерлер:

Шапқыншылар, мәмлүктер, елшілер, тұтқындар, ша­
бармандар, періштелер, шаһар әкімі, дауыстар, қарауыл,
жаршы, саудагер, т.б.

Бірінші акт
Бірінші көрініс
Сахнаға жарық күңгірт түсіп тұр. Халық әрлі-берлі са­
пырылысып, алуан түрлі дауыстар естіліп жатады. Бұл –

Кіші Азиядағы Сиуас қаласының құл базары.
Алыстан шығыс сазы естіліп тұрады. Дауыстар: «Құл
алыңдар, құл!», «Өзі қайратты, өзі ақылды». «Ақылын ба­
сына езіп жақсын, күші болса жетеді». «Құл алыңдар, бұл

Африкадан келген қара зәңгі». «Әкел бері, бағасы қандай?»
«500 динар». «Қымбат. Ол бағаға мұндай қара күйенің
бесеуін қатар аламын». «Құл алыңдар, құл, жарандар.
Күші бар, ақылы жоқ. Құлағы бар, тілі жоқ. Көзі бар, бірақ

көрмейді». «Әкел, әкел бермен. Ең қымбат құл осы!»
Осы сәтте сатушылар да, құл алушылар да дүрлігісе
қалады. Дауыстар: «Кеме келді, кеме!» «Жаңа құлдарды
түсіре бастады». «Сауда енді қызады».

Аяқ-қолдарындағы кісендері сылдырлап құлдар келе
бастайды. Дауыстар: «Бұлар итальян саудагерлері».
«Орта Азия мен қыпшақ даласынан тұтқындар әкелді».
«Тездетіп таңдайық». «Бәрібір қара зәңгіден артығы

жоқ». «Жо-жоқ, қыпшақтар асқан жауынгер халық». «Ең
жақсы мәмлүк солар». Ортаға итальян саудагері шығады.
ИТАЛЬЯН САУДАГЕРІ: Дон бойынан, Карпаттан кел­
гендер, оң жаққа шығыңдар. Хиндустаннан, Курдстан­

нан әкелінген тұтқындар, сол қанатқа сап түзе. Арарат­
тан қолға түскендер әрмен тұр. Қазақ даласынан ұсталған
қыпшақтар, басыңдар аяқты, жақындаңдар маған.
(Кісендері сылдырлап, екі бала саудагердің жанына

таяп келеді).
ДАУЫСТАР: Өзге ересек қыпшақтар қайда?

жеңіл. Есейіп кетсе көнбейді.
ИТАЛЬЯН САУДАГЕРІ: Ересек қыпшақтар кемеде кө­
теріліс жасап, қырық пышақ боп қырқысты. Алла жар бо­
лып, бір-бірлеп ұстадық та, кісенімен теңізге әуп деп аттық.

Акулалар ап деп, ап деп (мимикасын көрсетіп) қағып
алып отырды. Сонда қыңқ деп дыбыс шығарған, жалынып-
жалбарынған бірі болса ше. Дайын құлдықтан гөрі өлімді
артық көретін неткен намысшыл халық!.. Кәне, келіңдер,

сауданы осы екі қыпшақ баладан бастаймын. Қол-аяғы
бүтін, тісі түгел, көздерінде от, кеудесінде шоқ бар. (Сау­
дагерлер қаумаласып, қауқылдасып қалады). Мұндай
мәм­лүкті алған да арманда, алмаған да арманда! Алдымен

сен шық ортаға (итальяндық саудагер Қалауынды ортаға
алып шығады). Кәне, таныстыр өзіңді.
ҚАЛАУЫН: Жасым он екіде. Есімім – Қалауын. Жайық
бойын жайлаған қыпшақ ұлтынанмын. Нәсілім – беріш.

ИТАЛЬЯН САУДАГЕРІ: Бұл қыпшақтың құны – мың
динар!
ДАУЫСТАР: Қой, әрі.

ПҰЛЖЕТПЕС: Күтем, Бейбарыс. Ұшқан құстан, ескен
желден, көшкен елден жолдаған сәлеміңді күтемін. Шап­
қан аттың тұяқ дүбірі боп оралар деп тосамын.
БЕЙБАРЫС (даусы дірілдеп): Ерте ме, кеш пе, жаным

ұяда болса жетемін. Пұлжетпес, жетемін саған!
ПҰЛЖЕТПЕС: Кү-те-мін, Бейбарыс. Кү-те-мін, жаным!
(Пұлжетпестің даусы жаңғырығып барып үзіліп
кетеді. Өзі де ғайып болады).

қояйын. Айырылса бір-бірін жоқтап ішқұса боп өлер.
ИТАЛЬЯН САУДАГЕРІ: Сегіз жүз дихрам? Аздау. Мен
мұның өзін моңғол саудагерінен сегіз жүз дихрамға сатып
алғам. Бақтым, қақтым, үш ай аузына адал асымды тос­

тым.
ДАУЫСТАР: Оттама! Барым осы. Ілмиіп өлгелі тұр.

қында маған.
(Бейбарыс Сұлтан Салық Надижи-ад-диннің басына ақ
сәлде ораған қауға сақал уәзіріне таяп келеді).
УӘЗІР (Бейбарысқа): Қолыңдағы не шөп?

БЕЙБАРЫС: Жусан.
УӘЗІР: Әкел бермен. (Иіскейді. Мұрнын шүйіреді). Иісі
жаман екен, зытыр нәлетті. (Лапылдап жанып жатқан
отқа лақтырып кеп жібереді).

БЕЙБАРЫС: Тоқта! (Жан даусы шығып айқайлап жі­
бергенде, сахна қараңғыланады да, саудагерлер мен құл­
дар тобы жоқ болып кетеді. Жарық қайтадан жан­ғанда
майдан даласында тоқым жастанып жатқан Бейбарыс

көрініс береді. Түсінен шошып оянады. Аяқ жағында бір
қара зәңгі қарумен мұны күзетіп, екінші зәңгі бас жағында
желпуіш желпіп тұр. Бейбарыс аласұрып жан-жағына
қарайды. Аты кісінейді). Апыр-ай, Пұлжетпес, аяулым

ғып атастырып, азабым ғып арпалыстырған бір бейне
ғұмыр бойы түсімнен шығар емес. Жат өлкеде көңілімді
жебегені ме, мынау қанды майдан қырғында қос қолтық­
тан демегені ме? Жусан. (Ойланып) Тұшынып бір иіскесең

көкірегіңді шәйдай ашқан қайран Жайық бойының жуса­
ны. Жас сәбидің қарын шашындай бүр жарғанын көрер ме
еді?
(Алыстан айқай-сүрең, қарулар қақтығысы, жылқы

кісінегені естіледі. Бейбарысқа бір шапқыншы келеді).
ШАПҚЫНШЫ (бас иіп тағзым етіп): Уа, қадірлі әс­
кербасы, «Крест жорығына» шыққан француз жасағы бү­
гін шабуылды тағы бастады.

БЕЙБАРЫС (бес қаруын тағынып жатып): Дамиетта
шаһарына азық-түлік жеткізілді ме?
ШАПҚЫНШЫ: Жеткізіп үлгердік, әскербасы. Олар
қазір Мансұр айлағына беттеп келеді.

БЕЙБАРЫС: Жарлығымды жеткіз. Ғазауатқа қатыс­
қан барша әскердің үштен бірі Ніл өзеніне тоспа салып бай­
ласын. Тез.
ШАПҚЫНШЫ: Астағы-пыр-алла, Нілді байлайды!

БЕЙБАРЫС (шалт қимылдап): Байласын. Оған Қа­
лауын иелік етсін. Кімде-кім майдан даласын тастап қаш­
са, кәпір болады. Мұсылман зиратына қойылмайды. Кімде-

кім Нілді байламаса сүйегін судан табады, иман бұйыр­
майды.
ШАПҚЫНШЫ: Құп! (Кетеді. Оның әлгі жарлықты
жария еткен даусы естіліп жатады. «Кімде-кім майдан

даласын тастап қашса, кәпір болады. Нілді байламаса,
иман бұйырмайды»).
(Сахнада соғыс көрінісі бастау алады. Сахнаның бір
тұсында Бейбарыс бас болған мәмлүктер, екінші тұсында

француздар. Қақтығыс өрши түседі).
ДАУЫСТАР: Қауыра шап!

БЕЙБАРЫС (ашына ақырып): Уа, ғазауат! Уа, мұ­
сылман! Шегінуші болмаңдар! Қырыңдар кәпірді. Бауыз­
даңдар лақша! Еріңдер соңымнан!
ДАУЫСТАР: Құдайдың құлымыз!

(Қырғын майдан жалғаса беріп сахна айналғанда екін­
ші бетке өтіп басылады да, сән-салтанатты сұлтан са­
райында тақта отырған Иса Тұран шаһ көрініс береді.
Шығыс музыкасы баяу ойнап, қақ алдында екі жас сұлу

мықын, бөксесін бүлкілдетіп билеп тұр).
ИСА ТҰРАН ШАҺ (қызғын, қолын шапалақтап): Сұм­
дық әдемі билейсіңдер. Тағы, тағы. (Екі қыз екі жағы­нан
таяп келіп, мықынын шаһқа қарай лақтырып-лақты­

рып билетеді. Сықылықтап сұлулар күлген сайын шаһ
та мәз-мейрам бола түседі). Ғаж-жап! Сендердің марқұм
әкем Сұлтан Салық Наджи-ад-дин соқтырған күміс тең­
гедей сыңғырлаған күлкілеріңді естігенде (пауза) қара

тырнағыма дейін жыбырлап кетеді. (Екі сұлудың күлкісі
одан бетер күшейеді). Тұп-тура жыбырлап кетеді. Еке­
уіңді де бүгіннен бастап гареміме аламын. (Қолына күміс
тостағанды алып) Сол үшін зәмзәм суын бір толғап

жұтайын (көтеріп тастайды. Ішке уәзір Хуан кіреді).
ХУАН: Рұқсат па, (тағзым етіп) күндей айбарлы, ай­
дай дидарлы ұлы әміршім?
ИСА ТҰРАН ШАҺ: О, уәзір, қош келдің! (Орнынан екі

ұмтылып тұрады). Хуан пірәдәр, жер-жаһанның хабар­
шысы, жақсылықтың жаршысы. Баста сөзіңді!
ХУАН (өтірік мұңайып, мүләйімсіп): Бұ жолы Сіз
тосқан жаңалықтың жаршысы бола алмай қатты қай­мы­

ғып тұрмын, ұлы әміршім. Айбарыңыздан сескеніп, дида­
рыңыздан именіп, ішімнен қан өтіп келді, Иса Тұран шаһ.
ИСА ТҰРАН ШАҺ (семсерін құлаштай суырып алып):
Күллі Египет билеушісінің бетіне жел болып тиемін деген

пәнде болса айт жасырмай.
ХУАН (мүләйімсіп): Марқұм әкемнің сүйген құлы деп
қыпшақ Бейбарысты дәсерсітіп қойдыңыз. Әскербасы ғып
тағайындадыңыз. Нәсілі бөлек, қаны бұзық емес пе.

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Бейбарыстан артық әскербасы жоқ.
Қалауын ондай көзсіз ер емес. Бұқпасы бар.
ХУАН: Сіз әскербасы ғып «крест жорықшыларына»
қарсы шайқасқа жібердіңіз. (Аярланып) Ал, оның не істеп

жатқанын білесіз бе?
ИСА ТҰРАН ШАҺ (шошып): Жоқ! Не істепті?!
ХУАН: Ніл өзенін байлатып, арнасын бітеп жатыр.
Жаңа ғана бір зәңгіні қолтырауын тұтастай жеп қойды.

Пәр­ше-пәрше ғып. Ол пәлелер өріп кетсе, бәрімізді жалмап
тауысар.
(Иса Тұран шаһ тағына сылқ етіп отыра кетеді. Екі
алақанын көтергенде музыка тоқтап, биші қыздар екі

бүйірдегі есіктен жылыстап жоғалады).
ИСА ТҰРАН ШАҺ: Нілдің суын бөгейді. Не мақсат­пен?
Ау, ұлы дария оған бой бере ме? Жау қайда, дария қайда?

Бі­рі – француз, бірі – су. Түсінсем бұйырмасын. (Тағы да
кү­міс тостағанды бір мәрте көтереді).
ХУАН (еңкейіп сыбырлап): Ұлы әміршім, Бейбарыс
се­німіңізге кіріп, іштей іріткелі жүр. Жұлдызшы солай

дейді. Тездетіп көзін құртпаса, тақтан дәмелі дейді.
ИСА ТҰРАН ШАҺ (қарқылдап кеп күледі): Тақтан?
Қол-аяғын кісен қиған мәмлүк енді бағын тақта сынағысы
келеді де. Мен тіріде ойлағаны іске аспас, Хуан пірәдәр.

(Қатуланып) Бұйрығымды жеткіз Бейбарысқа! Тоқтат­
сын Нілді байлауын. Еркінсімесін. Атасынан қалған да­
рия емес ол. Ертеңге дейін король Людвик тоғызыншы­ны
тұтқынға алып үлгермесе, өз кәлләсін құзғын мүжиді.

Иманын үйірсін. Бар. (Хуан пірәдәр бүкең қағып, шыға
жөнеледі. Иса Тұран шаһ көңілді кейпіне түсіп, алақанын
шапалақтағанда музыка ойнап, екі биші қыз екі бүйірден
шыға келіп әсерлі биін жалғастырады. Сыңғырлаған күл­

кі естіледі. Сахна айналып қаракөлеңкеленеді де, Бейба­
рыс бастаған мәмлүктер көрініс береді. Гүрілдеген Ніл
дариясының сарыны естіледі. Дарияны бөгеп, жантала­
сып жатқан жасақтың іс-әрекеті байыз табар емес).

ҚАРАУЫЛ: Әскебасы жойқын қимылдауда! Талайы
кәлләсін құшып жатыр. Жау отты қаруын іске қосты.
(Гүрс еткен үн естіледі).
(Доп мүлт кетті. Француздар шегінуде. Алды айлаққа

ДАУЫСТАР (дарияны бөгеп жатқандар): Мәмлүк­
тердің даңқы арта берсін!

(Осы кезде дария басына Хуан пірәдәр келеді. Маңғаз да
өркөкірек қалпы).
ХУАН: Уа, өңшең айтпаса білмейтін, ашпаса көр­
мейтін, құлдың құлақкесті тұқымы. Жер жаралып, су

аққалы жасап келе жатқан ұлы дарияны бөгеу – ислам­
ның құтқарушысы, теңдессіз әмірші Иса Тұран шаһқа
жасаған теңдессіз зиянкестіктерің. Дарияның аңы, өлке­
міздің сәні – қолтырауынды қырғандарың тегі бөлек

дұш­пандықтарыңды дәлелдеп тұр. Ашыңдар тоспаны,
қа­шыңдар аулақ, өңшең кісәпір. Бұл – ұлы әміршінің
бұйрығы.
ДАУЫСТАР: Уа, уәзір, бұйрығыңа құлдық, бірақ орын­

ХУАН (ашына айқай сап): Ашыңдар дедім тоспаны!
Сендер француздарға жол ашып беріп жатырсыңдар. Қазір
жау жасағы Каирға сау ете түседі. Бұл не деген сатқындық?!
ҚАРАУЫЛ: Бейбарыс келе жатыр. Ақ тұлпармен құй­

ғытып келеді.
(Ат тұяғының даусы естіледі. Сахнаға Бейбарыс шы­
ғады).
БЕЙБАРЫС (аптығып): Дария байланды ма?! Жарады!

ХУАН: Уа, әскербасы Бейбарысым, бұл не жанталас?
БЕЙБАРЫС: Уәзір, жау жағадан алғанда жұмсақ тө­
секте жата алмайтынымды білсеңіз нетті!
ХУАН (басын шайқап): Жарамады. Ашыңыз тоспаны.

Әмірдің бұйрығы солай. Ертеңге дейін жауды талқандап,
корольді қолға түсірмесеңіз, дар тұзағы Сіздің мойныңыз­
ды да айналып өтпес.
БЕЙБАРЫС (қолын сілкіп тастап): Жоғал әрмен,

кәпірдің жансызы!
ХУАН: Елден ерек жылқы етін жеген, сүтін ішкен сен
де кәпір! (Хуан жылыстап жоғалады. Жәй кетпейді, кек­
тесіп, айбат шегіп кетеді).

БЕЙБАРЫС: Қарауыл! Қалауынға, Айтемір, Тоқтемір,
Ибрагим Уаққа хабар сал. Мансұр айлағынан әскерді суыт
алып шықсын. Жауға шегінер жер қалдырмай, Каир бетте
сап түзесін. Қазір дарияны басқа арнамен босатамыз.

ҚАРАУЫЛ: Құп, әскербасы. Шапқыншы кетті. (Айна­
ла айқай-шуға, жанталасқа, қырғынға, қашты-қудыға
бөленген. Ал Бейбарыс сахнаның қақ ортасында тұрып
өзін дүниенің тірегі сезінгендей, өзгеге сездіргендей ойлы,

мұңды қалпы жан-жағына – көрерменге көз тігіп, сәл пау­за
жасап қалады. Алыстан күй сарыны естіледі). Әс­кербасы,
бұйрығыңыз орындалды. Әскеріміз шайқасты тастап шық­
ты да, француздар айлақта оңаша қалды.

БЕЙБАРЫС (селк етіп): Ағытыңдар Нілді! Ақсын жаңа
арнамен. Бассын айлақты. Жұтсын жауды. (Дарияның
жойқын сарыны естіледі. Айқай-шу, ызы-қиқу естіледі).
ҚАРАУЫЛ: Француздардың тірі шыққандары қашып ке­

леді. Көбі дариямен ақты. Король дариямен ақты. Король
Людвик тоғызыншы бастаған бекзада топ ақ жалау көтеріп
шықты. Жеңдік жауды. Жарылқа, жаратқан ием. (Он
шақты француз солдаты сахна төрінен қашып өтеді).

БЕЙБАРЫС (өз-өзімен): Жарылқа, тәңірім, жалғызды.
(Пауза. Бейбарыс айналасындағыларды көтеріп) Жүрің­
дер, тұтқындаймыз корольді!

(Сахна қараңғыланады да жарық кері жанғанда Иса
Тұран шаһтың сарайы көрініс береді. Музыка әуенімен
төрт сұлу қыз шығыс биін билеп тұр. Шаһ тақта отыр,
бас уәзір Хуан алдында мүттәйім қалпы иіледі).

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Сөйле, Хуан пірәдәрім. Уәзірлік пен
шабармандықты шатыстырып алған жоқсыз ба?
ХУАН: Ұлы мәртебелім, жау жағадан, бөрі етектен жар­
масып жатқанда жаным қыдырып кетпеді ме?

ИСА ТҰРАН ШАҺ (қызғын): Жауың белгілі, ал бөрің
кім?
ХУАН: Тісі ақсиған көкбөрі дегенім – Бейбарыс. Нілді
бөгеп, жауға жол ашып, француздарға қосылып кетті дейді.

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Сөзіңнің жалған еместігіне жан
бересің бе?
ХУАН: Жан беремін, ұлы мәртебелім, жан (жантала­
сып). Қауіп төнді сіз бен бізге. Бейбарысқа қарсы ғазауат

жариялап, майдан ашпасаңыз, күніміз қараң. Аспанда күн
тұтылып, ай адасады.
ИСА ТҰРАН ШАҺ: Ал, Бейбарыс әскербасы боларда
әкем Сұлтан Салықтың алдында адалмын деп тұзға сиіп

ант берген. (Сарай есігі оқыс ашылып, ішке ентіккен Бей­
барыс ентелей басып кіреді. Хуан шошып селк етеді).
БЕЙБАРЫС: Рұқсат па, ұлы мәртебелім? «Крест жоры­
ғына» шыққандар айқын жеңіліс тапты. Көбі Нілге ақты,

батпаққа батты, азы қолға түсті. Людвиг тоғызыншының
айғыр үйір тобын алдыма салып айдап әкелдім. Қабыл
алыңыз.
ИСА ТҰРАН ШАҺ (орнынан атып тұрып): Қайра­

тыңнан айналдым, қайран Бейбарыс! (Тәлтіректеп) Кір­
гіз, басына шуда жамылғандарды! (Сарайға король бас­
таған төрт-бес француз кіреді. Бәрінің де басында ақ па­
рик, үстінде ақсүйектердің киімі. Көздерінде пенснэ. Бірақ

су, балшық шашырап, берекелері қашқаны көрініп тұр.
Жүздерінде үрей бар).

БЕЙБАРЫС (шаһқа тағзым етіп): Ұлы мәртебелім,
қабыл алыңыз, шақырылмаған қонақтарды. Күтусіз кел­
генімізге (мысқылдап) кешірім өтінеміз дейді. (Король
бастаған топ сәл ғана тізе бүгіп, иіледі).

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Қолға түстік деңдер, мырзалар.
ЛЮДВИГ ІХ: Қапы соқтық, әмірші. Бар әскерімді
тасқын жұтты. Әйтпесе... (Тұран шаһ биші қыздарға ым
қағады. Сұлулар тұтқындардың жан-жағына шығып

сүйкене билеп естерін алады. Әлсін-әлсін былқылдаған мы­
қындарымен шошытады. Иса Тұран шаһ күле, Хуан үркіп,
Бейбарыс ойлы қалпы қарап тұрады). Тойдық, әміршім,
(қатайып) арабтардың биіне.

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Билеушісіне ше?
ЛЮДВИГ ІХ: Бәріне де.
(Шаһ иек қағады. Бір сұлу қыз бір күміс тостақан ша­
рапты корольге ұсынады).

ИСА ТҰРАН ШАҺ: Кел, король мырза, жеңіс үшін
ішейік. (Шаһ тостағанды көтереді. Ал Людвиг то­ғы­
зыншы ызаланып, тістеніп тұрып шарапты Хуан­ның
бетіне шашып жібереді).

ЛЮДВИГ ІХ: Кесіміңді айт, әмірші. Басыма азаттық бер.
БЕЙБАРЫС: Жаңа ғана өз кесіміңді өзің шығардың, ко­
роль!
ИСА ТҰРАН ШАҺ: Алла азат еткен басыңды араб еліне

әкеп тозаққа тықтың (басын шайқап). Енді құтылу бол­
мас.
ХУАН (мүләйімсіп): Әлбетте.
ЛЮДВИГ ІХ: «Қасиетті жер», алыстағы арман болдың-

ау (аһ ұрып)...
ИСА ТҰРАН ШАҺ: Арман күйінде қалады. Бейбарыс,
(француздарды көрсетіп) шудаларын сыпырып ал да, қы­
рық есік зынданға сал.

(Өзі биік баспалдақпен теңселе басып жоғары көте­
ріле береді). Мен дүниені биік мұнара басынан қада­ға­
лап тұрамын. (Хуан иіліп тағзым етеді, Бейбарыс тұт­­

қындарды алып шығып бара жатады, сұлулар биін жал­
ғастыра береді. Сахна баяу күңгірттене түседі).
Екінші акт
Екінші көрініс

Сахнаның бір шетінен дауылпаз қаққан жаршы шы­
ғады.
ЖАРШЫ (қуанышты): Уа, қадірлі халайық, сұрағанға
сүйінші бар. Сирия мен Палестинаға көз тіккендер жеңілді.

Француз әскері талқандалды. Король қолға түсті. Сүйінші,
халқым, сүйінші! Әмір сарайында ұлан-асыр той өтпек.
Баспанасызға үй тимек, қатынсыздар қыз сүймек. Уа,
халқым!.. (Жаршы дауылпаз қағып сахнадан өте шығады.

Ізінше қарсы беттен шабарман шығады. Даусы зарлы).
ШАБАРМАН: Уа, халқым, Күн тұтылды, Ай адас­
ты өрісінен. Күллі Египет қара жамылды. Арабтың туы
құлады. Дауыл бәйтеректі жықты. Арабтың туы құлады.

Дауыл бәйтеректі жықты. Тұнығымызды ылайлады. Иса
Тұран шах шаһит кетті. Төрі жаннатта, жаны пейіште
болғай. Уа, халқым, қоса күңірен, жұл шашыңды, жырт
бетіңді.

(Шабарман даусы жырақ кеткен соң, сахнадағы жа­
рық қараңғыланып қайта жанғанда қара жамылған
әмірші сарайы көрініс береді. Тақ бос тұр. Тақтың екі жа­
ғын қаумалап, Египеттің игі жақсылары қанаттас жай­

ғасқан. Жүздері мұңды. Бірақ көбісі тақтан дәмелі).
АҒА ШАХИН (бас уәзір): Ил-алла-ла-ил-аллаһ! Уа, қара
жамылған жамағат, уәзірлер мен қадилар, шейхтар мен
бектер. Тумақ – хақ, өлмек – хақ. Бұл – Алланың бұйрығы.

Осы үрдісті берік ұстанып, Мұхамбет ғалейсаламның үм­
беті болу – бір бақыт. (Жиналғандар бас шұлғысып, «Әл­

бетте», «Орынды сөз», «Алланың әмірі» десіп қалады).
Ұлы әміршім Иса Тұран шахтың мәңгілік мекенімен та­
бысқанына бір жұма өтті. Мұнара басынан қалай құлап,
шаһит кеткеніне анық куә жоқ. Дау өршіп тұр. Ал, монғол

әскері құрттай өріп, құмырсқадай жыбырлап, Бағдатты
қоршауға алды. Әмірші жоқ, тақ бос тұр.
ХУАН (иіліп): Алла атымен ант етемін. Мұнара басы­
на шығып әлемді шолып тұрған әміршіге қарай Бейбарыс

көтеріліп бара жатты.
БЕК: Мен де көрдім. Белінде қайқыбас қылышы бар.
Жүгіре басып мұнараға шықты.
ФАТИМА: Артынша шах мұнараның ұшар басынан

құлап түскен.
ХУАН: Өзі тақтан дәмелі ғой.
ҚАЛАУЫН: Жалған. Шах өлгенде Бейбарыс қалған жау­
ды талқандап жүрген. Мен бұған Қалауын басыммен ант

етемін.
ҚҰТІЗ: Шахтың бойын әзәзіл шарап билеген. Күнәһар –
сол.
ХУАН (шаптығып): Ұлы аруаққа неге тіл тигізесің?

Оңбаған қыпшақ!
ҚҰТІЗ: Шахтың ұлты курд еді, өзің – жөйтсің. Оны да
ұмытпа, Хуан пірәдар!
ҚАЛАУЫН: Араб елінің мәмлүктен шеккен залалы

жоқ. Айыбы – найзаға тұщы етін, қылышқа талша мой­
нын, дойырға жон арқасын төседі.
АҒА ШАХИН: Мәжіліске Бейбарыс неге келмеген?
ҚҰТІЗ: Ол жауабын кеше берген. Қазір әскер басында.

АҒА ШАХИН: Өмір тұрғанда өлімді айтпа. Бітпес дау-
­ды қудық. Шахтың аруағын күңіренттік. Пейіштегі жа­­
нын қозғадық. Күнәһар жоқ. Бейбарыс тақтан дәмегөй
бол­са, бізбен тізе қосар, қызыл тілді безер еді. Ұлы жеңісті

жұлып әперген сол. Алла разы.
ХУАН: Тақ сұлтанын күтеді.
ҚАЛАУЫН: Тақ жалғыз.

БЕК: Дәмелі мың сан.
ҚҰТІЗ: Жамыраған жұлдыз көп те, жарық Ай біреу.
ФАТИМА: Жұлдыздың жаманы Айды күндер.
АҒА ШАХИН: Тақтың сегіз жастағы мұрагері бар.

ФАТИМА: Жыламай емшек ембейтін жас бала сұлтан­
дыққа жарамайды.
ХУАН: Жанына ақылшы сайлайық.
ҚАЛАУЫН: Жолы мен жоралғысы бас уәзір Аға Ша­

хинге түсіп тұр.
АҒА ШАХИН (жан-жағындағыларға барлай қарап):
Ә, тақ талас басталды ма? Мен сұлтандықтан бас тартамын.
ҚҰТІЗ: Ендеше әскербасы Бейбарысқа жол ашайық.

ФАТИМА (шар етіп, тұлданып): Қаңғып келген қып­
шақтан-ақ көрдік-ау көресіні.
ХУАН (қосамжарланып): Ендеше, арпа ішінде бір би­
дайдай Фатима Шаджарат-ад-дүр ханымға кезек берелік.

Негізінде сұлтандық, нәсілінде тектілік бар әулет.
БЕК: Басшың тырна болса, күнің тырұлаумен өтер.
ҚАЛАУЫН: Түнің қарақшы боп, біріңді бірің қырумен
өтер.

ФАТИМА: Сұлтан сүйегін сыйлаған. Мен Ғали-Арыс­
танның тұқымымын. Еншім бар тақтан.
ҚҰТІЗ: Мәмлүктер – мемлекеттің айбары. Тақтың дида­
рына жарасса кемдік етпес.

ҚАЛАУЫН: Бейбарыс тақымына тар келсе, парасаты
мен пошымы кем соқпас Құтіз қайда қалады?
ҚҰТІЗ: Иә, бәсе.
(Өзеуреген, қол сермескен, кеуде соққан дау-дамай аз-

кем үнсіз жалғасады. Мимикамен беріледі)
АҒА ШАХИН (қатаң): Жетті! Құлан өліп, құрбақа
дәуірлеген екен (қолына әмірдің асасын алып). Жеребе
тас­таймын. Осы асасын ұшар ұстаған пәнде тақ мұрагері

атанады. Қалғаның соған жүріп, құлдық ұрасыңдар.
БӘРІ: Дұрыс шешім!

(Аға Шахин ұзын асаны қақ ортаға қадайды)
АҒА ШАХИН: Кәне, жеребені ұстаңдар. Бір-бірлеп.
(Бәрі ұмтылысады. Біреуі қос қолдап жармасады. Көз­
дерін жұмады, күбірлеп сыйынады. Иықтасады, кеуде­

ден итеріседі). Алланың мейірі Айбекке түсті (өзгелері
түгелдей күрсініп сала береді. Фатима жаңа сұлтанның
мойнына оратыла кетеді).
ФАТИМА (көзін ойнатып, сиқырланып): Біліп ем. Ас­

тыңнан тағың таймағай.
(Сахна қараңғыланып, жарық кері жанғанда Хеопс
пира­мидасының жанында ұсталарға қару соқтырып,
май­дан даласында отырған Бейбарыс көрінеді. Жанында

өзінің тарихшысы қыпшақ Тәңірберді).
БЕЙБАРЫС (қару соғып жатқан ұсталарға): Алмас
қылыш қайтпас болады. Оттан суырып суға салыңдар. Әп,
бәрекелді! (Тарихшысына бұрылып) Не дедік, Тәңірберді?

ТӘҢІРБЕРДІ (жазғанын оқып): «Сарайда тақ таласы
шықты. Бас уәзір Аға Шахин жеребе тастады. Өзі тақтан
бас тартты. Барға қанағатшыл, көпке қамқор, аяулы адам
еді».

БЕЙБАРЫС: Жеребеде Айбек жеңіп, курд нәсілі тағы
да таққа отырды деп жаз. Араға жұма намазын салып, Фа­
тиманы некелеп алды де. Хош. Мекер алдымен төсегін,
сосын көсемін сатты де. Алланың өзі кешіргей, түн жамы­

лып жас тоқалы сұлтанға қанжар сұқты де. Тақ Фатимаға
бұйырды. Жаратқанның бермеген несібесін зорлықпен қан
төгіп алды де. Мың жылда да өшпейтіндей етіп таңбалап
жаз. Зорлық пен зұлымдық егіз туған. Фатиманы тақтан ел

сұлтан сайланды де. Қалғанын өзің өрнекте. (Бейбарыс ор­
нынан тұрып кетеді).
ТӘҢІРБЕРДІ (қолжазбасын қойнына жасырып): Са­
райдың айтылмайтын астыртын ойындарын менен жасыр­

май жәйіп салады. О, атақты әскербасы, маған қыпшақ деп
сенгенің шығар. Ақтармын уыздай көңіліңді.
(Сахнаға киіз үй құралын көтергендер шығады. Жанда­
рында Бейбарыстың жары Тәжі Бақыт пен екі ұлы – Сайд

және Ахмет бар).
БЕЙБАРЫС (қуанып): Оу, Еділ-Жайықты жайлаған
қыпшақ көшіп келгендей болды ғой (киіз үйдің әр құралы­
на бір жармасады). Бәрі де бала күнгі көрген мүлік. (Тәжі

Бақыт пен екі ұлы күле қарап тұрады). Мынау – шаңырақ.
Бұл – үйдің төбесі. Бәдәуилер сынды киізді қаусырып бу­
майды. Киіз еркін жайылады. Кереге, уық, уық па еді,
есімнен шығыпты. Үстіне анам құрт пен ірімшік, сарысу

жаятын (терең күрсініп). О, кешкен дәурен...
ТӘЖІ БАҚЫТ: Бас ием, өзің ұзақ жыл армандаған киіз
үйдің жарағын ұлы жорық алдында дайындатқанмын.
Өзің айтқансың, керегесі он екі қанат деп. Екі ұлың да жа­

нын салды.
САЙД: Тек құрастыруын білмедік, әке.
АХМЕТ: Әкем осындай киіз үйде көз ашқан десем, Сайд
сенбейді.

БЕЙБАРЫС (екі ұлына мейірлене қарап): Иә, Сайд,
Ахмет әкелерің шапқан тұлпардың тұяғы, жүзген кеменің
бауыры тозған алыста осы киіз үйде іңгәлаған. Киіз үйден
шығып, күллі әлемге кеттік.

ТӘЖІ БАҚЫТ: «Киіз үйдің іргесін түріп тастап,
қымызға қанып, қазы жеп сәскеге дейін ұйықтар ма еді»
деуші ең...
САЙД: Жылқының еті. (Өз-өзінен) Жей алмаймын.

АХМЕТ: Қымыз. (Өз-өзінен) Одан Нілдің суы артық.
БЕЙБАРЫС (есітіп, үнсіз бас шайқайды): «Құлынында
кісінемеген ат болар, атасын көрмеген ұл жат болар» деген
сол. Өз ортасы өгей етті-ау бұларды.

ТӘЖІ БАҚЫТ: Құрмаймыз ба, бас ием?
БЕЙБАРЫС: «Қыпшақтан қатын алғанның бір ісі ар­
тық» деседі ақ сәлдесіне оранған арабтар. Құрсақ, құра­
лық. Кәне, жігіттер, қаумалаңдар (қара зәңгісі, қыпша­ғы

аралас киіз үйге көмектеседі. Киіз үй сахнаның төріне
емес, кейінгі көріністерге кесел келмейтіндей етіп шетке
құрылған сипат береді). Алдымен шаңырақты көтере ме,
керегені құра ма, уықты қайсысына байлайтын еді? Тәжі

Бақыт, келші бері, әкем айтып отыратын, шаңырақ деген
өзім, уық деген балаларым, ал кереге деген шешелерің деп.
ТӘЖІ БАҚЫТ: Ендеше, екеуімізден бастайық. Сіз ша­
ңыраққа, мен керегеге, балалар уыққа ие болсын.

БЕЙБАРЫС (шаңырақты көтеріп): Әуп! Ата-бабаның
аруағы жар болғай. Жат өлкеде көтерген шаңырағым
ырыс­ты болғай.
ТӘЖІ БАҚЫТ (күбірлеп): Екі ұлға жұғысты болғай,

әумин. (Абыр-сабыр, қуанышты кейіп киіз үй тігу үстінде
жалғаса береді).
(Келесі көріністе Бейбарыс ортада отыр. Бір қара
зәңгі күзетіп, екіншісі желпуіш желпуде. Айналасының

бәрі қару соғып жанталасып жатыр. Бейбарыстың ал­
дында дар ағашы, онда екі аяғынан төмен қарай салбыра­
тып асып қойған бір француз тұр. Басы әлсін-әлсін бұлғақ
қағады).

БЕЙБАРЫС (әлгіге назарын тіктеп): Допты қарудың
тілін білмеймін дейсің, а?
ТҰТҚЫН: Білсем айтар ем, әскербасы.
БЕЙБАРЫС: Өтірік! Жолбарыстай өңкиген темірдің

құйрығына от тигізіп тұрғаныңды соғыс үстінде көрдік.
ТҰТҚЫН: Менің міндетім – пілтеге от тигізу. Сосын
«пух!» дейді.
БЕЙБАРЫС: Біздің қолға өткен соң неге «пух!»

дегізбедің?
ТҰТҚЫН: Өтім аузыма құйылып барады.

БЕЙБАРЫС (қамшымен француздарды құйрыққа бір
тартады, анау шоршып түседі): Міне, құйрығыңнан от
бердім. Ол қайда барады?
ТҰТҚЫН: Пілтеге, ойбай. Пілте жанады.

БЕЙБАРЫС: Ә, пілте жана ма? Пілте бар бізде
(құйрығынан бір ұрады). Пілте жанып қайда барады?
ТҰТҚЫН: Өтіме. Жоқ, ойбай, дәріге. (Денесі жыбыр­
лап) Дәрі тұтанып, допты атады. Доп...

БЕЙБАРЫС: Доп мәмлүкті (ойланып).
ТҰТҚЫН: Дәрі жоқ бізде, дәрі. Өтім, ойбай.
БЕЙБАРЫС: Дәрі тап, жаса. Әйтпесе орнына өтіңді
құямын. Әкетіңдер мынаны! (Үш-төрт мәмлүк дар

ағашымен қоса көтерісіп алып кетіседі. Бейбарыс қару-
жарақ соғып жатқандардың жанына барып, әрқайсысын
сынап көреді). Қылыш. Исфаһан үлгісімен соғылған қайқы
қылыш. Отқа қақтадың ба, суға пісірдің бе? (Мәмлүкке)

Мә, ұста (бір қылышты лақтырады, анау қағып алады).
Кел. Жекпе-жек. Жекпе-жек.
МӘМЛҮК: Әскербасы, қорқамын.
БЕЙБАРЫС (ақырып): Кімнен?!

МӘМЛҮК: Сізден.
БЕЙБАРЫС: Шабам қазір басыңды (төніп кеп). Қы­
лыштас.
МӘМЛҮК: Сізді онда моңғол жасағы деп ойлайын.

БЕЙБАРЫС: Иә, моңғол жасағы.
МӘМЛҮК (айбаттанып, кіжініп): Ә, онда мә, енде­
ше. (Екеуі құтырына қылыштасады). Айдалада өлген
әкем үшін! Мә! Сенің қолында жан берген ағам үшін! Мә,

ит моңғол! (Екеуі бір-бірін бұрышқа қуып тыға бастайды).
БЕЙБАРЫС (күлімсіреп жүріп): Жарайсың, мәмлүк,
жарайсың, ерім. Қайқайта шап, орап жібер қолыңды. Бұқ!
Секір жаныңа! Қорған. Ұмтыл ілгері! (Жан-жағындағылар

үрейленіп қарап тұрады). Шегін дедім! (Мәмлүк құлайды).
Әп, бәлем! (Бейбарыс оң аяғынан кеудесінен басып тұрып,
қылышты мойнына тақайды) Жансауға ма?

МӘМЛҮК: Жоқ.
БЕЙБАРЫС: Жарайсың, тұр.
(Шабарман жетеді айқалап).
ШАБАРМАН: Уа, әскербасы Бейбарыс ием, Бағдатты

жау алыпты, жау!.. Моңғолдан қырық елші келді. Сұлтан
Құтіз сізді тағатсыз күтіп отыр.
(Бейбарыс сұлтан сарайына келіп кіреді. Құтіз тақта
отыр. Жанында Қалауын, Хуан, т.б қадилар мен шейх­

тер. Құтіздің қабағы қатулы).
ҚҰТІЗ: Ә, Бейбарыс ерім, келдің бе?
БЕЙБАРЫС: Есендік, сұлтан.
ҚҰТІЗ (даусын қатайтып): Ел есен емес, Бейбарыс. Сіз

бен бізге заманында құлдық қамытын кигізген моңғолдар
Бағдатты алды.
ХУАН (өз-өзіне): Біріне сұлтандық сыйлаған, екін­
шісіне әскербасы дәрежесін бергізген сол моңғолдар емес

пе? Күпірім-ау, бұл қыпшақтарға жақпассың. (Даусын
қатайтып) Шаһарға өрт қойыпты, өрт.
БЕЙБАРЫС: Бастап келген қай ноян?
ҚҰТІЗ: Құлағу мен Кетбұқа.

ҚАЛАУЫН: Соқан десеңші!
ХУАН: Шаһар бегін белінен теуіп, екіге бүктеп тастапты.
ШЕЙХ: Сұпының жайнамазын өртепті.
ХУАН: Мешітті атқора еткен. Нәжіс төгіпті.

ҚҰТІЗ (асасын көтеріп): Үрейлерің ұшпасын! Құлағу
мен Кетбұқа аттандырған қырық елші қабылдау тосып
отыр.
БЕЙБАРЫС: Сөйлеселік.

ҚАЛАУЫН: Лебізін бағалық.
ҚҰТІЗ: Аз бөлігі кірсін шұбырмай.
(Ішке еңкеңдеп, тоңқаңдап, кейбірі кердең қағып бес-
алты елші кіреді).

ЕЛШІ: Египет әмірі Құтіз сұлтанға жаһанның иесі,
жердің кіндігі Шыңғыс ханның ұрпағы Құлағу мен Кет­
бұқадан бір мәрте сәлем!

ҚҰТІЗ: Сәлемін қабыл алдық.
БЕЙБАРЫС: Басқыншының сәлеміне зәрулігіміз жоқ.
ҚАЛАУЫН: Одан да сойыл сойысатын жерін айтсын.
ЕЛШІ: Ұлы Қаһанның ұрпағы сәлем-сауқатпен қоса

хат жолдады. Қабыл алыңыз (шиыршықталған қағазды
Құтізге тапсырады).
ҚҰТІЗ (қағаздың орауын жазып оқып): «Өз ерік­
теріңмен беріліңдер. Каир қақпасын өз қолдарыңмен

ашың­дар. Әрбіріңе бас амандығын тарту етеміз. Әйтпесе,
әлемді ат тұяғымен таптаған әскерім сендердің де тіріңді
азапқа, өліңді тозаққа салады. Қайыр, хош. Құлағу, Кет­
бұқа. Мөрімді бастым».

ҚАЛАУЫН: Ох-хо, дәмесінің зорын.
ШЕЙХ: Аяғы боқта, төбесі көкте екен.
БЕЙБАРЫС (моңғолдың бір елшісіне көз тігіп үнсіз
қалады. Өз-өзінен күбірлеп): Ауса ше? Одан бері аттай екі

мүшел өтіпті.
ҚҰТІЗ: Уа, уәзір мен бектер, шейхтар мен қадилер, бе­
рер жауап, кесімді сөз айтыңдар.
ҚАЛАУЫН: Бұл зымиян моңғолдарды білемін. Бағ­

датты шауып, Каирды аман қалдырмайды. Ғазауат жа­
риялайық.
БЕЙБАРЫС: Ғазауат, тек қана ғазауат!
ҚҰТІЗ: Египеттен өліп айырылайық. Тірілей – жоқ!

ЕЛШІ: Сыйыңды қашырмай берілгеннің жөні бөлек,
сұлтан.
ҚҰТІЗ: Жап аузыңды, сайқал неме!
БЕЙБАРЫС: Көмейіне қорғасын құяйын мұның.

ҚҰТІЗ: Сабыр, Бейбарыс!
ХУАН: Шаһарымызды сақтаса, жанымызға мігір берсе,
келісімге келіп-ақ өмір сүрейік.
ШЕЙХ: Ойланайық онда (солқылдақтық танытып).

ЕЛШІ: Ойланған абзал (кергіп). Уақыт берейік. Ертең
сәскеге дейін.

ХУАН: Елші құдайдың сөзін айтып отыр. Соғысып
қырылғанша...
ҚҰТІЗ: Бұл жерде сөз – менікі. Соғыс ашамыз.
БЕЙБАРЫС: Ғазауат, тек қана ғазауат. Мен дайынмын.

Әскерім әзір.
ЕЛШІ (етегін қағып ұшып тұрады): Ақырғы шешім
осы ғой.
ҚҰТІЗ (қатқыл): Ол шешімді жеткізіп беру сендер­

ге бұйырмады, елшім. Түгелдей дарға асылсын! (Сырт­
тан кіріп келген мәмлүктер елшілерді желкесінен басып
тұқырта қояды. Елшілер қатты шошынған. Өзгелері де
үрейлі).

БЕЙБАРЫС: Құтіз, елшіні өлтіру – мұсылмандыққа
жат.
ҚАЛАУЫН: Пайғамбардың қадисіне жазылған.
ХУАН (үрейі ұшып): Алла, Алла, өзің кешіре гөр.

ЕЛШІ: Құран сөзіне көнбеген дүлейді (жұлқынып)
несіне сұлтан еттіңдер?
ҚҰТІЗ: Жап аузыңды, зұлым! Сен елші емессің, жау­
шысың! Жаушының мойны тұзақты сағынады. Әкетіңдер!

ҚАЛАУЫН: Құтіз әміршім...
БЕЙБАРЫС: Қолыңды қандама.
ҚҰТІЗ: Кестім-үздім! Асылсын дарға!
(Бейбарыс күзетші мәмлүкті шақырып алып сыбыр­

лайды. Мәмлүк шығып кетеді).
ҚАЛАУЫН: Болары болды, (бетін сипайды) әумин!
ҚҰТІЗ (тағынан тұрып): Египеттің төрт бұрышына
шабарман кетсін. Ғазауат жарияланды. Ат жалын тартып

мінер, найза ұстар, қылыш шабар еркек кіндіктің бәрі
«Қасиетті соғысқа» шықсын! Аттануға асықсын.
(Мәмлүк кіреді).
МӘМЛҮК: Дар арқаны үзіліп кетіп, бір елші жерге тірі

құлады. Қайтпек керек? (Құтіз Бейбарысқа қарайды).
БЕЙБАРЫС: Зынданға сал.
МӘМЛҮК: Құп.

(Сахна қаракөлеңкеленеді. Қолына найза, қылыш,
қалқан ұстаған үлкен топ ерсілі-қарсылы жүгіріседі.
«Ғазауат, уа, ғазауат», «Қасиетті соғыс», «Ил-алла-ла-
ил-аллаһ», «Ғазауат, уа, ғазауат», «Қайран, Бағдат»,

«Шап моңғолды», т.б. дауыстар кернеп кетеді).
Үшінші көрініс
Әмірші сарайы. Төрдегі тақ үстінде асаға сүйенген
Бейбарыс отыр. Екі жанында екі қара зәңгі желпуіш

желпіп тұр. Бейбарыстың оңы мен солында Қалауын
мен Тәңірберді жылнамашы тізе бүккен. Қалауынның
белінде қылыш, Тәңірбердінің қолында қауырсын қалам
мен ширатылған қағаз. Бейбарыс көзін тарс жұмып, ойға

шомған.
БЕЙБАРЫС (көзін оқыс ашып алып): Сөйле, Тәңірбер­
ді, жалғастыр жылнамаңды.
ТӘҢІРБЕРДІ: «Құлағу мен Кетбұқа ноянның әскеріне

қарсы ғазауат басталды. Кәпір қолы Қаирға таяғанда
бәдәуилер көмекке жетті. Оларға Алланың нұры төгілсін.
Аспан асты қан-тозаңнан, жер беті өліктен көрінбеді. Әс­
кербасы Бейбарыс ақ боз атпен ойқастап, қоршауға түскен

кәпірлерге қарсы қолма-қол шайқас салды. Айқайдан даусы
қарлықты. Отты қарумен доп атты. Жаудың жалғыз әскері
қалғанша осы көрініс қайталанды. Ұрыста Құтіз әмірші қаза
тапты. Иманы салауат болғай. Таққа Бейбарыс сұлтан отыр­

ды. Тәңірім оның жанына жамандық бермегей».
ҚАЛАУЫН: Оның иен даланы гүлзар баққа бөлегенін,
шаһарда тәртіп орнатқанын, кесірді тиғанын, ел-жұрты
етегі мен есін жиғанын неге жазбайсың?

БЕЙБАРЫС (асасын көтеріп): Жә! Жылнамашы, тақ­
қа отырған соң менің есіміме қандай атаулар қосылып
еді?

ТӘҢІРБЕРДІ (шиыршықталған қағазын жазып): Абул­
футух Рукнуддин уа дүние Бейбарыс бин Абдулла ая-
Бундукдари ас-салиха ан-Наджани ал-Аюби ан Ханафи
ат-турки...

БЕЙБАРЫС (асасын көтеріп): Жә! Бір-бірін бұйдамен
жетелеген керуендегі түйе сынды екен. Көтеріп жүру де
оңай болмас (көңілсізденіп). Осының бәрі анам байғұстың
«Барысым» деген жалғыз ауыз сөзіне тати ма? Уай, дүние-

ай!..
(Сахна айналып қараңғыланады да, анасы мен 7-8 жа­
сар кішкене Бейбарыс көрініс береді).
АНАСЫ (балаға ұмтылып): Қайда жүрсің, Барысым-

ау? Іздемеген жерім қалмады. Суға түсіп кетті ме деп, има­
ным ұшты ғой.
БАЛА: Садақ тартып ойнадым. Құс қарадым, аң қақтым.
АНАСЫ: Жайық жағаладым де. Жайық деген ұлы да­

рия, онымен ойнама, балам. Мұнда бекіре деген балық
өседі. Қасиетті. Толқын бетінде қызғыш құс ұшып жүр.
Әне, әне, көрдің бе?
БАЛА: Көрдім.

АНАСЫ: Ол да киелі.
БАЛА: Ту-у, бәрі қасиетті екен.
АНАСЫ: Туған жерде бәрі де қасиетті, ұлым. Жайық­
тың даласында жусан деген сағыныштың шөбі өседі.

БАЛА: Жусан? Оны неге қасиетті дейді?
АНАСЫ: Өйткені, сағынған жан иіскесе ғана жұпар ша­
шады.
БАЛА: Ғажап. Мен де сағынып келіп иіскесем жұпар

шаша ма?
АНАСЫ (ойланып қалып): Ұзақ сағынғаннан сақтасын
тәңірім. Құса боласың, құлыным.
(Сахна айналғанда ана мен бала ғайып болады да,

тақта асасына сүйеніп отырған Бейбарыс көрініс береді).
БЕЙБАРЫС (орнынан ақырып атып тұрады): Сағы­
ныш! Ғұмыр бойы ұмтылсам да жеткізбеген Жайық, жу­

санды дала... Көзімнен бір-бір ұшып, санамды сартап еттің-
ау... Жау тағдырыммен ойнаса да, Аллам пәндесімен осы­
лай да ойнай ма екен? А-а? Мынау тақты, маңдайдағы теп­
се кетпес бақты, үлде мен бүлдені тәрк етсем, саған жетем

бе, жоқ па? (Алыстан ән естіледі. «Бермеді-ау бір хабар,
бермеді-ау бір хабар, Жайықтан қайтқан тырналар». Бей­
барыс теңселіп келіп, тағына кері жайғасады. Осы кезде
екі күзетші мәмлүк баяғы моңғол елшісін алып келеді).

ЕКІ МӘМЛҮК: Сұлтан ием, әміріңізге құлдық деп ен­
гіздік.
Дар ағашынан құлайтын моңғол елшісі.
(Елші жерге құлай кетіп, тағзым етеді).

БЕЙБАРЫС: Тұршы, елшім, елбең қақпа! Қайдан кел­
дің, қайда барасың?
ЕЛШІ (қолбаңдап): Қарақорымнан, сұлтан.
БЕЙБАРЫС: Шатыспа, зынданнан келдің, енді Алла­

ның алдына барасың.
ЕЛШІ: Алланың алдында бәріміз кездесеміз, сұлтан.
БЕЙБАРЫС: Иман таразы – Алла тағала кімді қалай
қарсы алар? Тоқтат былшылды! Одан да айт маған, дар

ағашынан қалай аман қалдың?
ЕЛШІ: Күнәсіздігімнен шығар?..
БЕЙБАРЫС: Қылша мойныңа ілінген дар арқаны сол
күнәсіздігіңнен үзіліп кетіп пе?

ЕЛШІ: Солай шығар, сұлтан.
БЕЙБАРЫС: Күнәһарлығыңды көтере алмай үзілген,
опасыз! (Елші қатты қорқып кетеді. Бейбарыс айбатта­
нып орнынан көтеріледі). Айт кәне, осыдан екі мүшел жас

бұрын Қыпшақ даласына келдің бе?
ЕЛШІ (абдырап): Қыпшақ даласы...
БЕЙБАРЫС: Иә, Қыпшақ даласы. Жарты ауыз жал­
ған сөзің басыңды жұтады (қылышын қынабынан жарқ

еткізіп суырып алады). Сөйле!
ЕЛШІ: Р-рас.

БЕЙБАРЫС: Жайық бойын. Жамақ ханның ордасын
шабыстың ғой.
ЕЛШІ (қалшыл қағып): Р-рас.
БЕЙБАРЫС (мұқатып): Р-рас... Жамақ ханның

қараторғайдай бір баласының да тұтқынға алынғаны
есіңде ме? (Елші басын изейді). Сосын итальян сауда­
герлеріне бұлдап сатылған. А-а, елшім? (Елші қал­
шылдап басын изейді). Құлдыққа өтіп, ел асып, жер

асып кеткен, құлақкесті мәмлүк атанған. Ол баланың
есімін білесің бе?
ЕЛШІ: Жоқ, жоқ. Ұмыттым.
БЕЙБАРЫС: Есімі Бейбарыс болатын! (Елші «аһ!» деп

шошына айқайлап жіберіп, құлайды, қолын ербеңдетеді).
Ал, мен сені танығам. Танығам сен жауызды! Өз қолыңмен
өткізіп, сөлкебайларды санап тұрып, күлмең қаққансың.
Танығам! Маңдайыңдағы бармақтың басындай сүйелден

танығам! Ал, сүйел бақ бітпейтін адамның маңдайына, тақ
бітпейтін адамның шондайына шығады. Ах-ха-ха (ызала­
на күледі).
ЕЛШІ: Неге ғана тірі қалдым екен? Ах! (Маңдайын

тоқпақтайды).
БЕЙБАРЫС: Арқаныңды кестіртіп, тірі қалдырған мен.
ЕЛШІ: Неге? Не үшін?
БЕЙБАРЫС: Өмір біреу болғанмен, кезек екеу. Тірлікте

жасаған жария жаманатың, аяр опасыздығың о дүниеге
кетпейді екен.
ЕЛШІ (орнынан атып тұрып): Бейбарыс, құлдыққа
сатсам да, қолым құтты екен. Ақыры сұлтан болдың ғой.

Қи жанымды!
БЕЙБАРЫС (өзімен-өзі): Өз жерімде ұлтан болғаным
артық еді ғой.
ЕЛШІ: Сұлтандықтың да кемі жоқ.

БЕЙБАРЫС: Алдымен өлтір, артынша жанымды қи де­
дің. Бойыңа мәрттік, жүзіңе ұят, жаныңа иман дарымаған
екен. Ұятты өлім қадірсіз тірліктен артық. Бірақ оны сен

білермісің?.. Ей, менің алағай да бұлағай ғұмырым, бір
кезгі елімді шапқан, ерімді тұтқын еткен жауымды ақыр
аяғында өз қолыммен талқандаттың. Ризамын, жаратқан
ием! Шырылдатып жанымды жаралатқан, жауқазыным­-

ды үзген басқыншыны түптің түбінде аяғыма әкеп жық­-
тың. Мұңды ғұмырыма да мың мәрте шүкірлік. (Бейба­
рыс екі мәмлүкке ым қағады. Олар француз инженерін
жеткізеді). Әй, елші, мынау – королімен қоса қолға түскен

француз­дың тұтқын инженері (инженер Бейбарысқа
тағзым етеді). Бұл бізге отты қаруын сыйлады. Ноянда­
рыңның үлкен тобын сол қару жалмады. (Инженерге
қарап сұлтан сәл басын иеді) Алла разы болсын! (Елші

«аһ!» деп қалып французға айбат шеге ұмтылады. Сах­
на қараңғылана береді. Бейбарыс тақта, Тәңірберді
жылнамашы жанында отыр). Жаз, Тәңірберді жылна­
машы. «Үшбу хат» де (ойланып). «Алтын орданың ай­

барынан Ай бұққан, Күн тұтылған ардақты ханы Берке­
ге Египет сұлтаны Бейбарыстан бауырмалдық сәлем де.
Одақтасыңыз Халифат елі Сізге зор сенім үміт артады һәм
дені-қарныңызға амандық тілейді де. Сіз мұсылмансыз, ал

жерімізге жаулықпен келген кәпір туысқаныңыз Құлағу
мен Кетбұқаның шаһит кеткен тағдыр-талайы үшін бізге
кек сақтамассыз деп білеміз (ойланып). Мен сізге достық
қолымды создым»...

(Бейбарыстың ішкі толғанысы сахна сыртынан даусы
арқылы беріледі).
«Уау, кең дүние. Есігің мен үшін сағыныш боп ашылып
еді. Сол сағыныш болып қайтадан жабылмаса қайтсін?!

Жайық деген ұлы дариям бар еді. Қыпшақ деген іргесі
сетінемеген қалың елім бар еді. Сарайшықтай қалам
бар еді, жұпар иісті жусанды далам бар еді. Қос бұрымы
төгілген ару қызы қандай еді? Шараяқта бұрқыраған қы­

мызы қандай еді?! Тасқа біткен қарағайдай қияқты азама­
тын айтсаңшы. Иен даланы дүбір қақтырған тұяқты қа­
занатын айтсаңшы?!.

Кимешегі қарқарадай әжелерім аман ба? Ақ сақалы
кіндігіне түскен батагөй аталарым аман ба?
Ей, қарлығаш қанат үшбу хат, елге сен айта бар,
Бейбарыстың кеудесін сағыныш меңдеді дерсің. Сол са­

ғынышымды басар бір түп жусан беріп жіберсін дерсің...»
ТӘҢІРБЕРДІ (сұлтанға үркіп қарайды): Әміршім,
бұрын егілмек тұрмақ еміренгеніңізді де байқатпайтын
едіңіз... Сырқаттанғаннан саусыз ба? Жаратқан ием-ай,

жар бола гөр.
БЕЙБАРЫС: Жоқ, ә... Тісіңнен шықпасын. (Хатты
қолына алып аялап ұстайды) Қанша жылғы арманым еді.
Кім арқылы жіберсем... Қос мүшелден кейінгі тұңғыш...

тұңғыш үшбу хат. Керуен жасақтайын ба, елші салайын
ба... Сен аман жетші тек. (Кеудесіне басады. Сахна қа­раң­
ғыланып айналғанда Каир көшесі, абыр-сабыр ел-жұрт
көрініс береді. Бейбарыс, Қалауын, Хуан пірәдар, мәм­

лүктер көшеде келеді. «Әміршім келеді», «О, ғажап, ди­
дарлы жүзін көретін күн болады екен-ау», «Тәу етіп қой»
деген дауыстар шығып жатады. Бейбарыс Қалауынға бұ­
рылып) Арық қазылып бітті ме?

ҚАЛАУЫН: О, әміршім, арық заузаның орта шенінде
тә­мамдалған. Бар арыққа су жүгірді. Диқан жұрты ғұмы­
ры көрмеген молшылыққа кеңелді.
БЕЙБАРЫС: Жақсы. Хуан пірәдар, еркектердің бұза­

қылығы, кей әйелдің сайқалдығы тыным тапты ма?
ХУАН: Сіздің құзырыңыз пәрменді күшінде. Қатаң ба­
қылауға алынды. Құпия үйлер, долықты моншалар жа­
былды.

ҚАЛАУЫН: Хуан пірәдар, құп айтасыз. Ел-жұрт бұ­
рын-соңды болмаған рахат күй кешіп жатыр. (Бейбарыс
Қалауын мен Хуанға сынай қарайды. Осы тұсқа келгенде
«Құл сатамыз, құл», «Әлемнің әр түкпірінен әкелінген»,

«Бойында күші тасып, көзі шоқ боп жанып тұр», «Зәңгісі
бар, түрігі бар, аралас» деген дауыстар естіледі. Сахнаның

айналу екпінімен Бейбарыс бастаған топ кісендеулі
құлдардың жанына келеді. Осы дауыстар естілісімен Бей­
барыс қатуланып алады).
БЕЙБАРЫС (тоқтап): Құлдардың иесі кім, шық бері!

(Топ ішінен жылмаң қағып бір саудагер шығады).
САУДАГЕР (тәжім етіп): Халифатқа әділдік орнатқан
әміршіге тағзым (иіледі). Қызметіңізге құлдық ұрдық.
БЕЙБАРЫС: Сатуға түскен исі түрік баласы қанша сан?

САУДАГЕР: Біршама, жүз қаралы.
БЕЙБАРЫС: Шығар бері.
САУДАГЕР (айқай салып): Әй, түріктер, қотандағы
қойларыңша иіріле қалмай, шығыңдар бері. Шық, тез!

(Кісендері сылдыр қағып, бірінен соң бірі тізіліп бес-
алты жасөспірім шығады. Бейбарыс әрқайсысының тұсы­
на тоқтап, бастарынан сипап, өз-өзінен күбірлейді).
БЕЙБАРЫС: Міскіндерім-ай менің. Сендер де бұғауға

түстіңдер ме? Менің кебімді құштыңдар ма? Аяқ-қол­
дарыңды кісен қиып зарықтыңдар ма? Исі түріктің иелері
бірікпесе, небір замандар бойы көрер күндерің, шегер
азаптарың осы ғой. Ауызбірліктерің болмады-ау. Кемта­

лап емес едіңдер ғой. Аузына қанжар тістеп туған қанатты
қырандарым-ау менің (қатайып). Әй, саудагер, исі түрік
баласын мен сатып алдым. Сұраған бағаңды ал, өйткені
бұлардың әрқайсысы бәсжетпес қой.

САУДАГЕР (қалбақ қағып жағынып): Айтары бар ма,
әміршім? Өз-өзінен жанып тұрған от қой. Айдап әкелген
азабыңа тұрады. Мәрттігіңізге мың тағзым.
(Сахна бірте-бірте қараңғылана береді де, Бейбарыс

бастаған топ ілгері жүреді. Алдарынан әмірші сарайы
көрініс береді. Бейбарыс, Қалауын, Хуан пірәдар ішке енеді.
Қолына дәу қарбыз көтерген ұлы Сайд кіріп келеді де,
қымсынып тұрып қалады).

БЕЙБАРЫС (қуанып): Ә, Сайд, ұлым менің, кел, кел
бері.

САЙД (әкесіне жақын кеп, қарбызды қояды): Сізге.
БЕЙБАРЫС: Әп, бәрекелді. Қарбызыңның сөлі таң­
дайды теуіп тұрған шығар. (Сайд тағзым етіп шығып
кетеді). Кел, Қалауын, жақында, пірәдар (Бейбарыс қар­

быздың бір тілімін қолына алады).
ХУАН (боп-боз боп кетеді де кері шегіншектейді): Ішім
бұрап, зауқым болмай тұр, әміршім.
БЕЙБАРЫС (жайбарақат): Ә, солай де... Еркің білсін.

Қалауын, ал, кәне. (Өзі ауыз тиіп жейді де, ұсқыны
бұзылады. Кері түкіріп жібереді. Қалауын мен Хуан тұра
ұмтылады).
ҚАЛАУЫН: Не болды, әміршім?

ХУАН: Сақтай гөр, жаратқан.
БЕЙБАРЫС: Уланған? (Тұра беріп тағына қайта оты­
рады) Уланған қарбыз.
ҚАЛАУЫН: Астағыпыр-алла, уланған.

ХУАН: Уланған? Сайдтың ісі ме сонда?!
ҚАЛАУЫН (шошып): Не дейді?! Сұмдық!
БЕЙБАРЫС (ес жиып): Әке тағынан дәмеғой де. За­
лым-ай! Азып туған ит болсаң, садақаға сұраусыз шалайын

сені. (Ішке үрейленіп Тәжі Бақыт кіріп, Бейбарысқа ұм­
тылады).
ТӘЖІ БАҚЫТ (Бейбарыстың етегін құша құлайды):
Ол емес, кеш! Кеше гөр.

БЕЙБАРЫС: Жатыры жаман ит! (Итеріп тастайды).
Шұбар жыланды толғатқан екенсің де.
ХУАН (қипаңдап): Аллам сақтады, әміршім. Қап,
әттең, алдымен мен жемеген екем...

ТӘЖІ БАҚЫТ (егіліп): Кеше гөр, көзіңнің ағы мен
қарасындай екі ұлдың бірін.
БЕЙБАРЫС: Жоқ! Кешірім жоқ!
(Сахна қараңғыланып, азалы әуен ойнайды).

Төртінші көрініс
Сұлтанның салтанатты сарайы. Түн пердесін жап­
қан. Төрде Бейбарыс ұйқы үстінде. Сахнаға жарық қара­
көлеңкеленіп түсіп тұр. Бейбарыс түс көріп жатыр.

Сахнаға әр тұстан қара киінген он шақты адам шығады.
Қолдарында жалаңдаған қанжары бар. Бейбарысты
айналып дыбыссыз жүгіріседі. Дауыстары: «Ұйқыда
екен», «Күзетшісі жоқ», «Уәделескендей қимылдайық»,

«Қанжарды сен сал», «Жоқ, бауыздайық». (Бейбарыс
әлсін-әлсін дөңбекшиді). «Алдымен өлім биін билейік».
Қара киінгендер қанжарын жоғары көтерісіп билеседі.
«Бастан шабайық», «Түрік билесе, түбімізге жетеді»,

«Қыпшақ де», «Шап, кәне», «Тағына мен отырам», «Бас
уәзірің мен», «Қарама, сал қанжарды».
Осы сәтте Бейбарыс «Уһ!» деп, қатты шошынып оя­
нып кетеді. Қара көлеңке де, қара киімділер де жоқ болады.

БЕЙБАРЫС (ентігіп): Уа, бұл неткен түс, өңге бергісіз
ғой. Тәңірім-ау, әлгі қара жамылғандар кімдер? Тәж
бен тақтың саудасын қыздырып жүр ғой сыртымнан.
Тегін емес, Бейбарыс, тегін емес. Текті жердің ұлы едің,

тепкіге түсіп өлме, жарқыным. Жақыным ба, жатым ба?
Қыпшағым ба, халқым ба? Қайсысы? Қара түнді жамы­
лып, қастығын арқалап келер? (Тағына отырып) Жә, са­
быр қыл. Үрей қуық, үргелек емес ең. Тепсінген талай жа­

уды тентіреткен сен емес пе ең, Бейбарыс? Сабыр, ендеше,
сабыр. (Қалауын кіріп келеді).
ҚАЛАУЫН (иіліп): Уа, әміршім, жау жаныңда екен.
Құшағы мен пышағы қатар жүр екен. Жаралы бола жаз­

даппын.
БЕЙБАРЫС (салқын, сабырлы): Не дедің, жарқыным?
Аптықпай баян ет.
ҚАЛАУЫН: Қарбызға у сепкен Хуан пірәдар!

БЕЙБАРЫС: Хуан пірәдар? (Бейбарыс тағынан атып
тұрады) Алдыма ғұмыры дәм әкеліп көрмеген Сайд неге
келген?
ҚАЛАУЫН: Сыры бар екен.

БЕЙБАРЫС: Аяр қақбас-ай, өзі ауыз тимеп еді.
Ұлымның түбіне жетті-ау (таққа сылқ етіп отыра
кетеді). Дүние дөңгеленіп кетті ғой.
ҚАЛАУЫН: Жете жаздады.

БЕЙБАРЫС (ол сөзге мән бермей): Жеткіз алдыма!
(Есіктен екі мәмлүктің жетегінде сүйретілген Хуан
пірәдар кіреді).
ҚАЛАУЫН (ақырып): Неге басыңды имейсің, залым, ә?!

ХУАН: Онсызда кесілгелі тұрған бастың несін ием?
БЕЙБАРЫС: Не деді? (Таңырқап).
ҚАЛАУЫН: Не десін! Мен баян етейін. Осында өзіндей
жатжерлік аспаз қатын бар-ды. Соны айнытып, алтынмен

арбап у септірген.
ХУАН: Бәріміз де жатжерлікпіз.
БЕЙБАРЫС: Ақиқат па осы, Хуан пірәдар?!
ХУАН: Ақиқат. Уымды қолтығыма тіккенмін. Ұзақ

жыл сақтадым.
БЕЙБАРЫС: Тартынба, айтып қал, тақтан дәмелісің бе?
ХУАН: Жоқ, әміршім.
БЕЙБАРЫС: Тақ жоқ жерде ересен бақ та бұйырмайды.

Енді не?
ХУАН: Тақ пен сор бірге туған. Сорды бақпен шатыс­
тырма, әміршім.
БЕЙБАРЫС (құмартып): Онда менің өлімімді неге

тіледің?
ХУАН: Айтайын, әміршім. Мен сенің кісенмен құл боп
келіп көсем болған атағыңды қызғандым. Қызғаныш кеу­
демді қыздырып тыншу бермеді.

БЕЙБАРЫС (ойланып): Ым... (Бас изейді).
ХУАН: Менікі – қызылкөз қызғаныш, әміршім. Ал Сіз
айналаңызда қандай дерттілердің жүргенін білесіз бе?

БЕЙБАРЫС: Ол қандай дерт?
ХУАН: Жалпақтаған жағымпаздар, жәреуке жандай­
шаптар, аңдысын күткен аярлар, қысқа күнге қырық
құбылған қитұрқылар, шапан жамылған көркеуделер,

жітікөз ұрылар, мықынын бұлдаған мекелер, бәрін бірдей
санап тауысасың ба, әміршім. Олар сыртыңнан сатып, сені
күнде өлтіріп жүр.
ҚАЛАУЫН: Сайра, білшігім.

ХУАН: Олар әміршінің осы елге еткен еңбегін –
жерін жаудан сақтағанын, бастарын дардан сақтағанын,
жалқаулардың жонын тіліп бай еткенін, халифатты
қылмыс пен сайқалдықтан арашалап, көңілдерді жәй

еткенін біледі. Білгенде қандай! Білген сайын айықпас
дерті қозады.
БЕЙБАРЫС: Олардан қалай құтылу керек? Сөйле, пі­
рәдар.

ХУАН: Ешқашанда! Олар тақтың төрт бұтына үй­
мелейді. Әміршінің балағынан кіріп басында, қойны­
нан кіріп қонышында жүреді. Бұлар – қоғамның жегі
құрттары. Тақ шайқалса иесін алдымен де тапайтын,

қырық сан пәлемен матайтындар да солар. Жер жарылып
су аққалы солай, топан су қаптағанша аясын кеңейтіп
өрістей бермек. Мен де солардың бірімін, кессең бас міне,
шапсаң қылыш әне.

БЕЙБАРЫС (ойлы): Жарайды! Бала күнде көрген бір
хикаямды баяндайын, құлақ қой, Хуан пірәдар. Қыпшақ
даласында баһи кешкен адамның зиратына жарты Ай
белгісі бар құлпытас қояды.

ХУАН: Туған Айдың белгісі ме?
БЕЙБАРЫС: Жоқ. Зират басындағы белгі – кері туған
Айдың белгісі. Көрер жарығы, туар Айы, татар дәмі тау­
сылды деген сөз.

ХУАН (таңырқап): Ғажап екен.
БЕЙБАРЫС: Ең ғажабы мынада! Құлыптастарға өл­
ген адамдардың есімі, ата тегі, руы жазылып, әрқайсысы­

на бәлізші бір күн өмір сүрді, үш күн, бес күн, жүз күн өмір
сүрді деп өрнектейді.
ХУАН: Сонда қыпшақтар одан артық өмір сүрмеген бе?
БЕЙБАРЫС: Жо-жоқ! Жайдақ атқа секіріп мінетін жүз

жастағы қариялары бар қуатты жұрт. Бірақ олар жақсы­
лық жасаса ғана өмір сүрдім деп есептеген... Дос-жараны­
на, руластарына, ел-жұртына, күллі Отанына... (Пауза).
Мә­селен, (саусағын көрсетіп) үш жақсылық – үш күндік

өмір. Құлпытастағы есеп осылай. Жүзге келсең де қалған
ас ішіп, аяқ босатқан күндерін ғұмырыңды құрамайды.
(Хуан таңғалып, бас шайқай береді. Бейбарыс қатайып)
Айналасын қызғаныш боп шарпыған, қолтығына ғұ­

мыр бойы у тыққан, күллі әлемге қара тырнақтай жақ­
сылық сыйлауға әлі келмеген, Хуан пірәдәр, сіздің құлпы­
тасыңызға «Туды да өлді», – деп өшпестей ғып жаздыра­
мын. (Жұдырығын түйіп) Өшпейтін ғып! Кейінгі ұрпаққа

ащы сабақ болсын! (Алақан ұрады) Сөз тәмам!
(Жарық сөніп, кері жанғанда Бейбарыс тақтан
қуанышпен ұшып тұрып жатады).
БЕЙБАРЫС: Алтын Ордадан елші келді!!! Не дедің,

жаным-ау?!
ТӘҢІРБЕРДІ (кіріп келе жатады): Елші келді, әмір­
шім. (Бейбарыс есікке аптығып, жүгіре басады).
БЕЙБАРЫС: Алдынан өзім шығамын. (Елшіні құ­

шақтап кері оралады). Шынымен, Алтын Ордадан, Берке
ханнан ба?
ЕЛШІ: Алтын Ордадан, Берке ханнан, әміршім (ба­
сын иіп, бүгіліп тәу етеді). Қалыптасқан дәстүрге сай

ретімен баяндайын, әміршім. Қыпшақ даласының алтын
қақпасы...
БЕЙБАРЫС (қолын көтеріп): Сабыр қыл, елшім. Қос
мүшел көз талып күткен хабарымды зарықтыра көрме.

Сәлемдеме қайда?
ЕЛШІ (таңырқап): Он екі түйеге артылған асыл кезде­
ме...

БЕЙБАРЫС (тағатсызданып): Дүние емес, күткенім.
ЕЛШІ: Тай тұяқ алтын, жаһұт пен гауһар...
БЕЙБАРЫС: Жо-Жоқ. Асыл мен алтын керек болса ме­
нен сұра.

ЕЛШІ: Бес қару...
БЕЙБАРЫС: Жусан бар ма, Жайығымның жусаны!
ЕЛШІ: Е-е, шөп пе (қалтасынан шығарып ұсынады).
Бар.

БЕЙБАРЫС (ышқынып): Шөп емес ол! Бір түп жусан.
Сағынышым менің. Кәне иіскейін, жұпар иісің шығар ма
екен? (Иіскейді) Аллам-ау, бұрқырап тұр ғой (көзінен жас
парлап қоя береді). Бұрқырап тұр ғой. Мені де сағынған

екен-ау... Жайығымның, халқымның, әке-шешемнің,
Пұлжетпестің бәрі-бәрінің иісі жұпар шашып қоя берді
ғой. (Айқайлап) Тәжі Бақыт, қайдасың? (Тәжі Бақыт пен
екі ұлы кіріп келеді). Тәжі Бақыт, жусан, Жайықтың жуса­

ны іздеп келді мені!
ТӘЖІ БАҚЫТ (қолына алып): Иісі неткен ғажап. Ием-
ау, осы екен ғой сағынышың.
БЕЙБАРЫС: Осы. (Сосын Сайдқа көзі түседі. Құшағын

жая ұмтылады). Бар ма едің?
САЙД: Бармын, әке, тірімін.
ТӘЖІ БАҚЫТ (именіп): Қаһарың сынғанша көз таса
ете тұрғанбыз. (Екі ұлы жусаннан иіскейді. Мәз-мейрам бо­

лып, бастарын шайқайды).
БЕЙБАРЫС: Кәрі залым үшін шейіт ете жаздаппын-ау.
(Құшағын жайып) Неткен ғажап күн еді.
ТӘЖІ БАҚЫТ: Қос ізбасарың қасыңда, бұдан өткен

шаттық бар ма?
БЕЙБАРЫС (ойланып): Қос ізбасар? Ахмет пен Сайд!
АХМЕТ (басын иіп): Әміріңізге құлдық, әке.
САЙД (басын иіп): Бұйырыңыз, әке.

БЕЙБАРЫС: Көп ғұмырым елім деп, қараша жұртым
деп, ат пен тақтың үстінде кетіп барады. Жанымда жүр­
гендеріңді көңіліме медеу тұтып, көз қырын аз салдым

ба, қайдам, жалаң қылыштай жарқылдаған сәттеріңді
көрмей-ақ қойдым-ау, әттең.
Найза ұстап жауға бармадыңдар,
Құран ұстап дауға бармадыңдар.

Кетпен ұстап егін екпедіңдер,
Ғылым қуып азап шекпедіңдер, – қамыстың үкілі ба­
сындай елпілдейсіңдер де тұрасыңдар. Мен сендердің
жастарыңда... (Жүзін жұмсартып, күлімсіреп) Жусан...

(Иіскейді). Бір түп жусан.
ТӘЖІ БАҚЫТ: Бала болып кетіпсің ғой, бас ием-ау.
БЕЙБАРЫС: Бала? Балалығым оралды ғой менің!
(Сахна қараңғыланғанда арғымақ арқырай кісінейді,

тасырлаған тұяқ дүбірі естіледі. Жаршылар дабыл қағып,
ерсілі-қарсылы жүгіреді. Дауыстар: «Әміршім Дамаскіге
бет алды», «Аман барып, сау қайтқай», «Алла жар бол­-
ғай». Жарық кері жанғанда сахнада Бейбарыс көрініс бере­

ді. Жігерлі. Алдынан шаһар әкімі қол қусырып шығады).
БЕЙБАРЫС: Ә, шаһар әкімі.
ШАҺАР ӘКІМІ: Дүниеге ізгілік нұрын сепкен ұлы
әміршім, Сіздің нұр сипатыңызды көру – біз пақыр үшін

сарқылмас бақыт. Өзіңізді қол астыңыздағы Дамаск хал­
қы тағатсыздана тосуда. Алла сапарыңызды оң еткей.
БЕЙБАРЫС: Әумин!
ШАҺАР ӘКІМІ (шараяқ ұсынып): Қымыз. Қалауын

айтқан, ат үстінде жолсоқты боп шаршағанда әміршім тек
қана қымызбен сусындайды деп.
БЕЙБАРЫС (қолына алып): Қымыз? Жан раха­
ты ғой. Сімірейін. Жұтайын сары даламның самалын.

(Шараяқты орталай бере тәлтіректейді. Шаһар әкімі
жылыстап жоғалады, шараяқ жерге құлап ақтарылып
түседі). Бойымды өртеп барады ғой. Тағы да у қосылған
ба? (Тәлтіректейді). Сұм ажал, қанды шеңгеліңді қапияда

салдың ба?! Уа, жарық дүние, арманмен басталып, азап­
пен аяқталатын ба ең? (Арпалысып) Ғұмыр, құйрықты
жұлдыздай тым-тым қысқа екенсің ғой. Әттең!.. Мынау

кімдер? Тым таныс бейне ғой. (Осы сәтте үш дөңгелек
жарықта анасы мен Пұлжетпес және бала күнгі өзі пай­
да болады. Бұған қарай қол жая ұмтылады да, жоқ болып
кетеді). Анам ғой, Пұлжетпес қой. Анау бүлдіршін Жайық

жағалаған өзім ғой. Мені іздеп шыққан-дағы. (Бейбарыс
та ұмсынады. Иесін іздеп тұлпары кісінейді). Өртеніп ба­
рам, күйіп-жанып! Қанды шеңгел жауларымды шошытқан
атақ-даңқым, ажал, сені үркіте алмады-ау... (Сахнаға ақ

қанатты періштелер шығады. Тәлтіректеп жүрген Бей­-
барысты демеп билейді). Ақ қанатты періштелер! Ақ
қанатты періштелерім менің! Мынау жусан деген – са­
ғыныштың шөбі. Жусан. (Иіскейді) Ақырғы рет иіскейін.

Айналдым жұпарыңнан! Мә, аманат сендерге (береді).
Иманды бір ұл туар, мен шыққан топырақтан! Қайқы
қылыштай жаланып, «Қайран баба, қайдасың?» деп жоқ­
тар мені. Іздер шырқырап. Сонда қолына табыс етер­

сіңдер. Сендерге аманат! Аманат, періштелерім!
Шымылдық

Екі актілі, төрт көріністі трагедиялық драма
Қатысатын кейіпкерлер:

Бірінші акт
Бірінші көрініс
Шымылдық ашылғанда Қарауылдағы Абай зираты
көрініс береді. Зираттың алдында Абайдың еңселі ес­

керткіші тұр. «Абай Құнанбайұлы. 1845-1904 жж.» деп
жазылған. Сән-салтанатты. Үйлену тойына лайық музы­
ка ойналып тұрады. Сахнаның екінші шетінен жандарын­
да дуылдасқан көңілді бір топ жас бар үйленіп жатқан

қыз бен жігіт шығады. Бәрі Абайдың ескерткішінің алды­
на келеді. Қыз бен жігіт тағзым етеді. Гүл шоғын қояды.
БІР ТОП ЖАС: Абай атамыз бен Әйгерімдей болыңдар!

(Шампан ашылып, құйылады).
ЖІГІТ: Ұлымыз болса, атын Абай қоямыз.
ҚЫЗ: Қыз болса – Әйгерім...
(Бәрі дуылдасып, қошеметтесіп шампанды ішеді).

(Ескерткіштің алдында тұрған қыз бен жігіт сүйіседі.
Ұзақтау тұрып қалады).
БІР ТОП ЖАС: Тұщы! Тұщы!

(Бәрі қосылып ән бастайды. Кейбіреулері ерсілеу билеп
те жібереді).

Ойнақтаған ботадай бала берсін!
Бала берсін!

(Қол шапалақтасады. Сөйтіп бәрі сахнадан шығып
кетеді. Осы сәтте ескерткіш тірі Абайға айналып, тұ­
ғырынан баяу қозғалып жерге түседі).
АБАЙ (көрермендерге): Әлгі жастар рас айтты ма,

халайық? Мен 150-ге келіппін. Ұлықпан пайғамбар мың
жасаған. Жақсылықты көп көргеннің арқасында... За­
маны мен адамы келісті кез болғаны ғой, шамасы... (Гүл­
ді қолына алып иіскейді) Өңі жақсы-ақ, бірақ иісі қа­

шып кетіпті. Әлде әлгі жас мұрындарға сіңіп кетті ме?
«Абай атамыздың арманы жоқ» (бас шайқап), һім, һ-ім...
Мыңмен жалғыз алысқан адамда арман болмаушы ма еді?
Мың. Мың наданға, пасық пен сұмға, ит пен шошқаға қор

боп кеткен мың арман! Атар таңын, батар күнін көрмей...
мың жасқа қартайтып, шөктіріп кетпеді ме мені! Ұлықпан
хакім, Абай ақын... (Ойланып) «Ойнақтаған бала бер­сін»
деседі әлгілер. Иллайымда қос-қостан бергей. Бірақ ар­

тыңнан ерер, шаңырағыңды ұстар ұрпақты айдалаға, зи­
рат басына келіп тілемеуші еді. Ақ отауда құрылған жібек
шымылдықтың ішінде, тар төсектің үстінде сұрамаушы ма
еді тәңірден? Тәтті махаббаттан татымды бала келер өмір­

ге. Ұлымыз болса атын Абай қоямыз дейді мына заман­
ның жастары. Абай емес, есімін Абайла деп қой, А-бай-
ла! Абайла, бауырым, Абайла! «Кер кеткеннің сақалы
кеңірдегі­не бітеді» деген. Ынтық болған ғашығын аузы­

нан сүйеді екен... кенедей жабысып. Біздің кезімізде, ой-
хой, дәурен (ойланып, мұнданып), Тоғ-жан, Сал-та-нат...
(Басын шай­қайды) Ақ бетінен аялап өбіп, ақ тамақтан
иіскеп... Қал­қам деп, қарағым деп...

Қызымыз болса Әйгерім деп қоямыз дейді атын. Әй-
герім! Ол кезде қандай шырайлы еді... Жаның балқып,
жүрегің толқып... Әйгерім деп... Құмартып салған әні
қандай еді сол шақтың... (Ән салады).

...Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса да...
(Сахна қараңғыланады да, айналған кезде ақбоз киіз үй
көрініс береді. Текшеленіп төсек жиналған. Керегеге кілем

ілінген. Ортада кішкене стол. Алдында қағаз бен қалам,
сиясауыт, кітап жайылған Абай отыр. Басында тақия.
Қолында кішкене домбырасы. Баяулатып ән салған
қалпы).

...Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса да...
(Иығына қарай сырғып кеткен шапанын көтере жа­
мылады).

АБАЙ (есік жаққа қарап): Қияс, әй, Қиясбай, қай­
дасың?
(Алдындағы зерен аяқтағы қымыздан бірер толғап
жұтады).

(Есіктен Қияс көрінеді. Асығыс. Басында дөңгелек,
шошақ бөркін ішке асығыс кіремін деп маңдайшаға қақ­
тырып, жерге түсіріп алады. Бөркін аламын деп еңкейген­
де Абай тіл қатады). Тоқта, Қияс!

(Қияс еңкейген қалпы Абайға аңтарылып қалады).
ҚИЯС: А, а, Абай аға!
АБАЙ: Қозғалма орныңнан. Жұрт сені суырып салма
ақын деседі. «Шайырлығым Абай ағамнан да басым» деп

мақтанатын көрінесің (көңілденіп, қағытып).
ҚИЯС (қуақыланып): Ол рас, Абай аға.

АБАЙ: Олай болса, табан астында шығарып бір шумақ
өлең айт. Айтсаң – бөркіңе ділдә саламын. Ұтылсаң –
жаныңнан таспа аламын.
ҚИЯС (күліп): Ділдәсі көп адамсыз ғой, Абай аға.

Бір шумақ жел сөз Қияс ақынға не тұрыпты? Насыбай
атқаннан да жеңіл. Ал, тыңдаңыз.
Аспанда ұшып жүрген боталы інген,
Сары майға былғап жеген пішен қандай!

Өлеңді айт дегенде жалт қарасам,
Шошайып отыр екен қызыл түлкі.
АБАЙ (рахаттана күліп): Пәлі, жарадың, Қияс! Өлме,
өлсең, қайтып келме! (Қалтасын қарманады). Ұйқасы

қандай, ойы, ырғағы... Әкел бөркіңді, мә, ауыз ақың...
ҚИЯС: Абай аға, менің дөңгелек бөркіме ділдә ғана
емес, қозылы қой да сыйып кетеді.
АБАЙ: Таптың, таптың. Өйтпесең, Қияс боласың ба?

Кешке көген басынан жетелеп кет. (Қағаз, қаламын
қолына алады. Күбірлеп)
Мен жаралы жолбарыс ем...
Қатты батты тырнағым... (Ойланады).

(Ішке Әйгерім кіреді. Бір қолында зерен аяқ қымыз,
екінші қолында ыстық бауырсақ. Бауырсақты ортаға, зе­
рен аяқты Қиястың алдына қояды).
ӘЙГЕРІМ: Дәм алыңыздар, ыстық бауырсақ...

АБАЙ (қағаз, қаламы қолында): Мен жаралы жолба­
рыс ем (ойланып)...
ӘЙГЕРІМ (күлімсіреп): Қатты батты тырнағың.
АБАЙ: Тырнағың емес, Әйгерім, қатты батты тырна­

ғым. Мұны қайдан есіттің, жарқыным?
ӘЙГЕРІМ: Таңға жуық ұйқысырап, дембіл-дембіл қай­
таладыңыз ғой. Татыйана, Пөшкін деп. (Есіктен шығып
кетеді. Қияс Абайдың алдындағы кітапқа үңіледі).

ҚИЯС: Абай аға, Жанатайдың мұрнын қисайта-қисай­
та тартатын Көкбай секілді мынау кім? Самайының шашы
екі жағын көмкеріп кетіпті ғой.
АБАЙ: Орыстың Пушкин деген иықты ақыны. Жауына

намысын бермей жүріп оққа ұшып өлген.
ҚИЯС (кітапқа үңіліп): Иманды болсын. Өлсе де ер
екен.
АБАЙ (домбырасын шертіп, баяу әндетіп, Абайға ақ­

боз үйдің сыртынан Әйгерім де қосылады):
Мен жаралы жолбарыс ем,
Сен киіктің лағы ең.
Өлмей тірі қалдың әрең,

Қатты батты тырнағым.
ҚИЯС: Паһ, паһ, шіркін, сөз-ақ екен. Орыстың әуезе
сөзін қазақша тірілткен, Абай аға, өзіңіз де әулиесіз-ау...
(Осы кезде үй сыртынан ежеңдеген дауыстар естіледі.

Біреу «Абайға кіремін. Кіргізбесең осы босағаны күзетіп
жатамын» деп, екінші біреу «Кірме, күт. Абай ағам қағаз,
қаламмен отыр» деп итіс-тартыс болып жатыр. Абай
елең ете түседі. Қиясқа иек қағады).

АБАЙ: Өжеңдеген бұл кім? Шерлі біреу ғой. Білші жа­
йын. (Әлгі дауыс тағы естіледі. «Онда жатамын осы жер­
де. Арам Дүтбай Абайдың кесіміне көнбесе көрейін. Мініп
келген өгізімді соқаға байлаймын да тырп етпеймін».

Сыртқа шығып кеткен Қияс жедел қайтып келеді).
АБАЙ: Тыныштық па, Қияс?
ҚИЯС: Ой, құдай-ай, шекпенін сүйреткен Қоңқа шал-
дағы. Аспандағы Айға таяқ лақтырғандай боп Дүтбайдың

үстінен арыз айта келіпті.
АБАЙ (Қиясқа қабағын шытып): Астам сөйлеп, та­
ңертеңгі алған қозылы қойың өрісіне сыймай бара жатыр
ма? Келтір алдыма! (Қоңқа ішке кірісімен табалдырыққа

сүрінгені не тағзым еткені белгісіз, Абайға жете бере
жалп етіп жығылады. Үсті-басы жұлым-жұлым).

ҚОҢҚА: Ас-салау-мағалей-көм (қалбалақтап). Өзің
болмасаң, Абайжан, өзің болмасаң ассалау... деп ауыз тол­
тырып сәлем беретін де адам қалмады ғой, сорлы Қоңқаға.
(Қияс зерен аяққа қымыз құйып ұсынады. Қоңқа қымыз­

ға сұқ саусағын батырып, шыркөбелек айналдырып, қағып
салады. Көріп отырған Қияс бірдеңе деп қағытқысы кел­
ген, Абай жымиып, ыммен Қиясқа үндеме деп белгі берді).
АБАЙ: Арызыңды айта отыр, ақсақал.

ҚОҢҚА: Кемпір өліп... (басын қалтақтатып) Абай­
жан, келіннің қабағына қарап қалдым, Абайжан. Қолы­
мызда бетіне қарап, кішт-кішт деп отырған жиырма-отыз
уақ жандық, бес-алты іріқара бар. Жалғыз бала ертеңді-

кеш солардың көтінде. Соңында дегенім, шырағым. Кеше
қысқа деп Қамыстыкөлден шөп шапқан, Дүтбай болыстың
жігіттері сабап, басын жарыпты.
АБАЙ: Қара жердің түгіне іштарлық етіп жүр ме?

(Қабағын шытып).
ҚОҢҚА: Иә, шырағым. Жер біздікі, аяғыңды аттап бас­
па дейтін көрінеді. Келін бажылдап жылағасын, қатын
ғой, қайтсін, шыдай алмай өзім барғам. Болыс ауылының

құтырынған жігіттері сынық мүйіз өгізімнің құйрығын
бұрап тулатып... Әлгі арам иттің тулаған соң арқасындағы
оқырасы қозып, айнала шауып, бас бермей... Шекпенімнің
екі шалғайынан үркіп, шәт-шәлекейімді шығарып (бөр­

кінің ішінен кір орамал шығарып сіңбіріп, қайтадан
бөркіне салып, киіп алады). Жарықтық Имекеңнің басына
жыртқан жыртыс еді, әлі жүр. Айтпақшы, өгізім оңдырмай
жығып кетті, Абайжан.

АБАЙ (ойланып): Ер жетіп қалған ұлың бар деуші еді.
Не халде?
ҚОҢҚА: Не халде болушы еді, Абайжан. Жарық ба­
сын белбеумен таңып алып, тоқым жастанып жатыр.

Қаны сұйықтау неме еді, қарайды білем, осыдан жер ба­
сып жүрсем, біреуінің түбіне жетем деп қақпа алашаны

тоқпақтайды кеп. Тірі жанда әділдік сенде, Абайжан.
Кесімін өзің айт.
ҚИЯС: «Бас жарылса бөрік ішінде» деген сол.
АБАЙ (дауыс көтеріп, ренжіп): Ей, Қияс, бөрік ішін­

де деп басыңды күнде жарғыз да жүре бер, ендеше. Бі­
тімшілікті емес, бүліншілікті сылап, сипайтын қазақтың
найсап мақалы таусылушы ма еді, түге. Бұл да соның бірі.
Дүтбай болыс болдым деп, мойнына ояз таққан қарала

төбеттің қарғы бауындай бірер сөлкебайын көтере алмай,
астамсып, нәнсіп қалған екен. Бүгін бір Қоңқаға көз аларт­
са, ертең жүз Қоңқа оның өңешінен өтіп кетпей ме?
ҚОҢҚА: Өз жеңгең Қаражан да түбі қалмақтан келген,

«кірмесің» деп кемсітіп, немересін сүндетке отырғызған
тойында алдыма қойдың мойны мен көтенін қоймады ма?
Аузымды қышытпа дедім Қаражанға. Түбім қалмақ болса
қалмақ шығар, бірақ осы елге келген жауды Тобықтыдан

кем шабысқаным жоқ. Оңтүстіктен ауып келген Әуез қожа
қандай болса, бұл елге мен де сондаймын, бір елі кемдігім
жоқ деп табақта жатқан тоқпан жілікке жармастым,
Абайжан-ау.

АБАЙ (сылқ-сылқ күліп): Айтуыңыздың да, қол са­
луыңыздың да кемдігі жоқ, Қонеке. Әй, Қаражан, оңбас,
оңбас...
ҚОҢҚА (арқаланып): Құдай қиған бес-алты ауыз жел

сөздің несін аяйын. Қоңқа әлгіндей деп көсілген кезде
Қаражанның өзі шыдай алмай албастының апасы құсап
шыға жөнелді.
АБАЙ (күліп, дауыстап): Әйгерім, қайдасың? (Әйгерім

кіреді). Әйгерім, Қоңқа ақсақалдың иіні тозып кеткен
екен. Менің киілмеген көйлек-дамбалымның бірін шыға­
рып бер.
ӘЙГЕРІМ (жаратпай): Жер дауы ма, жесір дауы ма

діңкелетіп, аққұйқаңды шығарып бітті ғой, осы. Әлде
Дүтбайға қызымызды бергенде, елге қиянат сенен, ат-
шапан айып менен деп беріп пе ек?

АБАЙ: Жә, Әйгерім, берген жомарт емес, алған жомарт.
Жоққа тарынба. Қай қатын төркінінен байының көйлек-
дамбалын арқалап келіп еді? Бәрі Кеңгірбайдың дәулеті...
ӘЙГЕРІМ (бетін шымшып): Ойбай, садаға, Дүтбайға

ашуланамын деп тыныш жатқан бабамды бір аунатып
түсірдім-ау... (Қалбалақтап, сандықты ашып көйлек-
дам­бал алып, Қоңқаның алдына тастайды). Игілігіңізге
киі­ңіз.

ҚОҢҚА (сасып, қалбалақтап): Абайжан-ау, жілігі та­
тымайтын жаман Қоңқаны аяқ астынан састырып, мыр­
ғамға батырдың ғой. (Әйгерімге бұрылып) Ұл тап, шы­
рағым, қошқардай етіп, қошқардай... Дүтбайға бола маза­

лап...
АБАЙ: Бұл Дүтбайдың айыбы емес. Мойны жуан бо­
лыс қой, күнәсін өзіне арқалатармын. Бұл – Қаражан
жеңгемнің айыбы. Игілігіңе ки (күлімсіреп). Әлгінде құны

бір жылқыға пара-пар сөз айттың ғой. Соны маған сат,
Қоңқа?
ҚОҢҚА: Сөз сатқан қазақты қайдан көрдің, Абайжан-
ау? Қызыл иегімнен шыққан лебіздің бәрі өзіңдікі, басы

бүтін ал, кәдеңе асса, Абайжан.
ӘЙГЕРІМ (күліп): Сізді ынтық қылған ол не сөз?
ҚИЯС: Біз айтсақ, қозылы қойдан артық бермейді Абай
ағам.

АБАЙ: Қаражанға теңеу таба алмай қиналып жүргем.
«Албастының апасы құсап» деп, әй, Қонқа, қара тілдің
жорғасысың-ау... Ал, алдым сөзіңді. Атыңа мініп, өгізіңді
жетелеп қайт.

ҚОҢҚА: Рұқсат Алладан, қарағым. Мен қайтайын (ор­
нынан көтеріліп). Он салсаң бір баспайтын қисық өгізбен
келіп, құйрық-жалы көлде өскен құрақтай судыраған
сәйгүлік мініп қайтқалы тұрмын астыма. Не дейін, екі

дүниеде көңіліңді кір шалып, қабағыңа татау түспегей.
Әумин! (Бата қылады. Бәрі де бет сипайды. Абай мен Қияс
оңаша қалады).

АБАЙ (қолына қаламын ала беріп, ойланып): Әй, Қияс,
ой қуып, қиял кезіп, қажыдым білем (қаламсабын қояды).
Алдыма Оразбайға жылқысын алдыртқан Шүкір келді,
артынша екі өкпесін жел кернеп жесірінен айрылып, жер

соғып қалған Сәлімғазы жетті. Қарашекпен ерлі-байлы
Шодыр мен Дарияның Итбайдың жылқысының тұяғы­
на тапталған егіннің дауы қанша созылды (бас шайқап,
терең тыныс алады). Базаралының шоқпардан сүйегі сы­

нып, мертігіп жатысы анау. Қоңқа шалдың арзуы мынау,
қажыдым әбден, торықтым мүлдем (орнынан тұрады).
Өзің кіндігін кескен дүние мұқым зорлық-зомбылықтан
тұрса, жасаған ием-ау, (қолын жайып) арашашы ғып мені

несіне шырылдаттың? Бір менің мұңыма бақ та, байлық та,
қойны ыстық сүйген жар да, қылығы тәтті бала да ортақта­
са алмады. Көңіліме медеу ғып, өлең, сені ермек еттім.
Ашынғанда шыққан ащы зарды өзіңе құйдым. Ертелі-

кеш күңірендім. Мойнымдағы тұмардай, құшағымдағы
құмардай екі елі ажырамадым. Физули, Жәми, Сайхали,
(ойланып) Пушкин, Лермонтов, Гете, данышпан Толстой,
сендерде не арман бар? Жазған құлда шаршау жоқ деп,

қазақтың Шыңғыстауын жамбастап жатқан Құнанбайоғлы
Абай деген бір мүскіннің барын білесіздер ме?
Өнерімді үйреттім өңшең балапан жасқа. Көлеңкесін
көріп, ерсініп жүрген немелер сөздің сұйығына әуес, әуен­

нің даңғазасына құмар. Арқасы кем, жігері жұқана, уайы­
мы жоқ пәндеге өнер үйірсектейтін бе еді, тәйірі.
ҚИЯС (шошып, Абайдың алдын кес-кестейді): Абай
аға, Абай аға, өткен жолғыдай тағы да шікірттеніп қа­

ларсыз. Сабыр етіңізші, сабыр.
АБАЙ (тоқтап, Қиясқа): Әй, Қияс, құдайлығыңды айт­
шы, алты арыс ел таңғы ұйқыда жатқанда орталары­нан
біреу оянып кетсе қайтер еді? Қандай дәрмен қылар еді?

ҚИЯС: Ұйқышыл маубас халқын оятамын деп таң тор­
ғайы боп шырылдап, әрқайсысын бір түрткілер еді. Алуан
әуенге басар еді.

АБАЙ: Оған да оянбаса ше?
ҚИЯС: Амал не... Абай аға.
АБАЙ: Оянған жалғыз-жарымы тәтті ұйқымды бұздың
деп тас атып қуаласа ше сорлы торғайды?

ҚИЯС: Шыбын жаннан түңілер еді... Абай аға. Сабыр
етші, сабыр. Ат ерттейік, Шыңғыстаудың бөктерінен аң
қағып, тазы жүгіртіп қайтсақ қайтеді? Бойыңыз сергіп,
ойыңыз тазарсын.

АБАЙ: Жарайды, Қиясым. Ниетің қабыл (жиналады).
(Қияс Абайдың шапанын кигізіп, кебісін салады. Есік
алдына шығады. Сахнада көрінбегенмен, екі әйелдің ошақ
басындағы әңгімесі естіледі. Абай мен Қияс елеңдесе

қалады).
І ӘЙЕЛ: Ойбай, шешей, не естігенің бар?
ІІ ӘЙЕЛ: Ертелі-кеш тезек теріп, күл тасып жүріп нені
естуші едім? Бәрінен мақұрыммын.

І ӘЙЕЛ: Ойбай, шешей, онда құлағыңды бері әкел.
ІІ ӘЙЕЛ: Мә, мә, кимешегімнен шығардым.
І ӘЙЕЛ: Оспанның жесірін Абай қайның алғалы жатыр
дейді ғой.

ІІ ӘЙЕЛ: Көтек, не дейді? Үш қатынның үстіне ме?
І ӘЙЕЛ: Шешей, айтпа, тұп-тура масқара.
ІІ ӘЙЕЛ: Әлі топырағы суымаған інісінің төсегіне жа­
тып, келініне қайтып жүзі жанып қол салмақ?

(Сырттан аттың пысқырғаны естіледі).
І ӘЙЕЛ: Оны айтасыз, Оспанға деп өлең шығарыпты,
«Жақсы өліпсің, апырмай» деп. Інісінің өлгеніне қуанғаны
ғой. Адамның беті шыдар емес. Құрсын! Құрсын!

ІІ ӘЙЕЛ: Әй, бәсе, бір пәлені сезіп ем-ау. Қара жамылып
отырған келініне әукесі салбырап себептен-себепсіз үш ба­
рып қайтты ғой. Тегін жүр дейсің бе? Жұрт өсек тасиды
деп мені жазғырады. Көңілің сайрап тұрған соң қайтып

айтпассың?
І ӘЙЕЛ: Әкесі қажылықтан келмей тұрғанда келінін
алып аламын деп жанталасып жатыр дейді. Ал, шешей,
тойға қамдана бер.

ІІ ӘЙЕЛ: Жас кезінде қандай жігіт еді. Жігіттің сұлта­
ны болатын. Болыс та болды дүркіреп. Бәрін өлең мен әнге
айырбастап жіберді, ақыры. Өлең деген жын-шайтанның
ісі. Азғырып бітті ғой, азғырып.

(Абай бас шайқайды. Қияс жерге қарайды).
І ӘЙЕЛ: Ойбай, шешей, осыны байыма айтсам, «Алса
өз жесірі. Сенің не қимаң қышып отыр?» – дейді. Кұндіз
тапқанын түнде асағаннан басқаны білмейтін, өй, сорлы.

Бұл еркек дегенді қойсайшы. Дәмелері Дәмекүлдің дамба­
лындай.
ӘЙГЕРІМ: Әй! (Шошынған үндер естіледі). Ошақтың
басында өсекті сапырып отырсыңдар ғой, қымсынбай. Абай

аламын десе, ей, қатын, сен тұрмақ, шешей, сен де жү­гіріп
тиерсің. О несі-ай!
ІІ ӘЙЕЛ (сасып): Ә-ә, кәртейіп қалдым ғой, кәртейіп...
(Мырс-мырс күлкі, қазан түбін қырған қырғыштың

үні қайта естіледі. Аттың пысқырғаны, тұяқ дыбысы,
иттің үргені естіледі. Абай қатты ашулы. Сахнаның бір
шетінде қазандық басында отырған екі қатынға жетіп
барады да, қамшымен екеуін екі тартады).

АБАЙ: Мә! Мә! Ендеше. Өңшең, найсап! Ал, керегі
осы болса... Сабағаным үшін мен-ақ күнәһар болайын.
Көтердім айыбымды! Әйгерім, қайдасың? (Әйгерім келеді).
Мына екеуіне екі бұзаулы сиыр бер де қолма-қол көшіріп

жібер. Ертеңнен қалмасын. Маған жаудан ағайын, саған
өсекшіден абысын шықпас.
(Абайдың бұл қарекетін сахнаның екінші шетінде
келіп тұрған семейлік тілмәш көреді. Тілмәш бұтына

сидитып шалбар киген. Басында тақия. Кішкене теңге
мұрты бар. Көзінде көзілдірік. Сүйкімсіз).
ТІЛМӘШ: Абай Құнанбайоғлы, зрясти... (Басын иеді).
АБАЙ (еріксіз күліп): Здравствуй, тілмәш, қош кел­

діңіз. Кәне, үйге кірелік.
ТІЛМӘШ: Рахмет, асығыспын. Әлі күнге әйел сабайды
екенсіз. Не хорошо (бас шайқайды).

ІІ ӘЙЕЛ (жағынып келіп): Өз әйеліңе ие бол, шырағым.
Бізден аулақ! Абайжанның шыбығының ұшы тисе бізге
сауап. (Қияс әйелді оңашалап алып кетеді. Әйел бара жа­
тып) Өз обалымыз өзімізге.

ТІЛМӘШ (Абайға қарап): Әлгі әйел молданың ішірт­
кісіндей қағаз жазса, все, под сот кетесіз, Абай. Так что...
(Өз-өзінен қоразданып).
АБАЙ: Асығыс ол не шаруа? Айта бер, тілмәш.

ТІЛМӘШ: Знәшит, (сөмкесінен қағаз алып) Абай Құ­
нанбайоғлы, Петремборға, Сенатқа арзу жазыпсыз. Рас па?
АБАЙ (елеңдеп): Кім жоққа шығарып отыр? Мөрімді
басқанмын.

ТІЛМӘШ: Бұл бір. Знәшит, Абай Құнанбайоғлы,
Тобықты елі болыс сайлауы алдында тұр. Партия көп, ел
жік-жік. Үстіңізден арзу-шағым бар.
АБАЙ (паңдана, даусын жуандатып): Тағы не бар,

тілмәш?
ТІЛМӘШ (саусағының басын жалап, дәптерін па­
рақтап): Знәшит... (Дәптерін қайта-қайта парақ­тайды,
Қиясқа қарап) Жаңа мен не дедім?

ҚИЯС: Знәшит дедіңіз (келекелеп).
ТІЛМӘШ: О, дұрыс. Знәшит, ояз он күннен қалмай Се­
мипалат қаласына келсін деп бұйырды. Оразбай, Дүтбай
акалар да барады. Олар өте бикматур, жақсы адамдар

(ықылық атады).
АБАЙ: Өкшесі көтеріліп отыр екен. Келеді де. Үйге кір,
дәм ауыз тиіп кет.
ТІЛМӘШ: Жо-жоқ. Асығыспын. Ояз (сұқ саусағын

көтеріп) басың барсын да, аяғың қайтып келсін деген. Біз
деген службадағы үкімет адамдарымыз.
АБАЙ (көзін сығырайтып, тілмәшқа қарап қалады):
Осы сен марқұм Зайдулла ноғайдың ұлы емессің бе?

ТІЛМӘШ: Ұлымын... Шешем әлі тірі (тақ-тақ етіп).
АБАЙ: Шешең сары шаш, көзі көк, беті қызыл еді.
Қартайған шығар.

КӨКБАЙ (тоғызқұмалақты жинап): Уағалей­көм­ас­
салам.
АБАЙ: Төрге оз, Дәулеткелді. Ал шаруаңды айт.
(Дәулеткелді төрге шығып отырады).

ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Үстімдегі киімім ғана өзімдікі, Абай.
Аузымдағы сөз Оразбайдікі. (Қамшысын алдына тастай­
ды. Абай еңсесін тіктеп отырады).
АБАЙ: Мен білетін Дәулеткелді болсаң, бұрын аман-

саулыққа Кенгірбай мен Өскенбайды бір аунатып келіп же­
тетін едің, бел шешпей жатып аптыққаныңа жол болсын.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Сайлау өтеді, сиаз болады дегелі ел
дүрбелеңінің үстінде. Шар үлестірмесем де, әркімге атқа

мінерлердің сөзін үлестіріп, әрі қисайып, бері жығылған
Тобықты мен Жігітектің қамын соғып, терлігім құрғар
болмады, Абай.
КӨКБАЙ (кекеткенсіп): Исі Найманға да күніне қы­

рық құдықтың арасын қосатын бір шапқыншы керек-ақ,
Дәулеткелді. Біз болсақ ондай кәделі іске татымай тұрмыз.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (Көкбайға ала көзімен қарап): Оқуың –
орыстікі, Көкбай, өлеңің – шайтандікі. Осыны көрген ел

айналаңа үйіріліп, сөзіңе ұйыйтын ба еді?
КӨКБАЙ: Орыс жаман болса билігіне неге мойынсұн­
дың, Дәулеткелді? Сонау жылы Оразбай кіші қызы Тұрсы­
найды тұрмысқа бергенде қымызға қызып, бозаға бөртіп,

үрген итпен жарысып, «Құдашажан, қалқам-ай, енді есен
бол-ай» деп аңыратып ән салған кім? Өлең шайтандікі
болса, ән – перінікі. Періштелік саған қашан түнеп еді,
Дәулеткелді?

АБАЙ (қабағын шытып): Жә-ә! Пері кім, періште кім,
бұл араның иман-таразысы екеуің емес. Шаруаңа көш,
Дәулеткелді.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (Абайға жалтақтап): Ағайын бір-бі­

рін өкпеге қиса да, өлімге қимайды дейді, Абайжан. Ораз­
бай екеуіңнің араңнан ала мысықты кім жүгірткені маған
қараң. Бір елдің бетке шығар екі арысы ұстасса, тілеуін

тілеп отырған ел сорлайды. «Абайға айт, Ақмұрт оязға
бар­ғанда тайдай тебісіп, сынымызды қашырмайық» деді
Оразбай. «Жатқа белімізді бермейік, үзілген жалғанар,
жоғалған табылар» деді Оразбай.

АБАЙ: Болыс сайларда ант беріп, мөрді қолына ұстаған
соң жалт беріп, жалпақ елге құйрығын ұстатпайтын Ораз­
бай әлгі сөзін маған емес, кем-кетік, көңілі шерлі еліне
айтса қайтеді? Бірақ жан алқымға тығылғанда қара бастың

қамы үшін айтқан өлдім дегеніне сенер ел қалды ма?!
Қалған көңіл – шыққан жан.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Суалып қалған көлді қорғап шыр-
пыры шығатын қызғыш құс болушы еді, Абай. Бәтуасы

жоқ елді қорғап шыр-пыр болған сені көрдім. Екіталай
күн туса, жарғақ тон, жамау көтен, құлағынан басқа құны
жоқ кедей-кепшік басыма мінәжат болады деп отырсың ба!
(Қамшысына қол созады). Көмейіңді түсіндім. Қабырғаңа

батып отырған Шүкірдің жылқысы екен ғой!..
АБАЙ: Тамағынан ат жалымен, түйе қомымен өтетін
Оразбай Шүкірдің он бес жылқысына қарап, іргесі жала­
ңаштанып қалып па?

ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Ім-ім, жылқысы құрғыр...
АБАЙ: Әлде «ет тәттілігін қойса, мен ұрлығымды
қояйын» дейтін түн жортып, түсі қашатын баукеспе Сү­
реңбаймен атақтас, кеуделес болғысы келгені ме Ораз­

байдың?
КӨКБАЙ: Ақмұрт оязға Абайдың үстінен арыз айдап,
әлі жетсе ұстап беріп, ұшпаққа ұшайын деп жүр ме?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Мен болсам айтқан сәлемін жеткіз­

дім. «Битке өкпелеп күпіні отқа тастамайық» дедім. Ырқы
өздерінде. (Қамшысымен жер таянып, орнынан тұрмақ
болады) Рұқсат Алладан...
АБАЙ: Жақсы жасадық па, жаман жасадық па, біраз

жасқа келдік. Иманы бұзылмаған елдің айналасы аз жыл­
да сиқы қашқанын көрдік. Бастан бүлінген ел енді түзеле­
ді дей алмаймын, Дәулеткелді. Еуропа жұртында «Балық

басынан шіриді, бірақ құйрығынан бастап тазалайды»
деген мақал бар. Ол барымта мен қарымтаға, зорлық пен
қорлыққа әуес болса не шара! (Ойланып) Кім болғысы
келеді Оразбайдың? Құнанбай болғысы келе ме? Ақ сөйлеп

адалына көш, Дәулеткелді, осы елдің көш бастар көсемі кім?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (мүдіріп): Құнекең.
АБАЙ: Иә, Құнанбай. Сөз бастар шешені кім?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Құнекең.

АБАЙ: Елін жау мен дауға бермеген батыры кім?
ДӘУЛЕТБАЙ: Құнекең.
АБАЙ: Кем соққан кемшілігі бар ма Құнанбайдың?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Қайдам...

КӨКБАЙ: Бар. Құнекеңнің кешірімі, қайтейіні жоқ
қой.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Турап түсер ақ алмас қой.
АБАЙ: Ендеше, Оразбайға сәлем айт, жердегі жем ас­

пандағы құсты ұятқа қалдырады деген, қомағайланамын
деп ел алдында жүзі күйді. Ендігі жерде Құнанбай болам
демесін. Таң алдында оянып тағдырымен жағаласып,
жаны жай таппай жүрген Абай болам деп шалдықпасын.

Оязға ойбеттеніп, соңындағы елге жылқыкөттеніп, қысқа
күнде қырық құбылмасын. Менің кеудеме өз өкпем сияр,
жалпақ жұрттың өкпесі сыймайды, Дәулеткелді. Өлсем
әділдіктің босағасында өлейін. Айтып бар осыны. Суыт

жүрген көрінесің, рұқсат Алладан...
(Сахна қараңғыланып, жарық қайта жанғанда Семей
қаласындағы ояздың қызмет үйінің қабылдау бөлмесі
көрініс береді. Төрде ІІІ Александр ағзамның портреті

ілулі тұр. Арқалығы бар ағаш орындықтарға Оразбай,
Дүтбай, Дәулеткелді үшеуі құйрық басқан. Ауылдың үш
қазағы оязды күткен сыңайы бар).
ОРАЗБАЙ: Сонымен, Абай алдына келсем тістеді, қы­

рау-қыраулап артына айналсам тепті де (Дәулеткелдіге).
ДҮТБАЙ (сықылықтап): Жас жесірін алып, арам же­
ген төбеттей аузын майлап жатқан шығар.

ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Бәрінен әлгі мұрнын қисайта тар­
тып, кісімси қалатын найманның ызасы өтті. Көксоққан
Көкбайды айтамын-дағы. Желді күнгі балағы мен жеңін
жел кеулеп, қалбаң қаққан қарақшы құсап Абайдың жа­

нына отырып алып, сойылын соғып, құйрығын жалап бітті
емес пе!
ОРАЗБАЙ (ұнатпай, шапанының етегін сілкіп): Ерте
күнін дырдумен кеш қылған, көрер таңын қатын бағып,

көзбен атырған Абайдың жанында ақыл-есі бүтін жолдас
еретін бе еді?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (Оразбайға жағымпазданып): Соны
айтам-ау, Ореке.

ОРАЗБАЙ: «Қасқа айғырдан қасқа тумаса да, төбел туа­
ды» деген, үрім-бұтағы түгел ән мен жырға, жын-шайтан­
ға әуес. Бәрін желіктіріп отырған Абайдың өзі. Ант атқан,
кие ұрған десеңші одан да.

ДҮТБАЙ: Мынау жан алқымға тірелген сын шақта ел
қамын көздеп, белі мықты бестідей төтеп беруге жарамай,
шырық бұзып, кермал сөйлеп, кердең қаққаны несі?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (сыбырлап): Қайтадан болыс болғысы

кеп, иегі қышып отырған сыңайын таныдым. Мен кісінің
ішіне тура кіріп шығамын ғой.
ОРАЗБАЙ (осқырынып орнынан тұрып кетеді): Бетіне
қарап отырған болысың тырна болса, күнің тырумен өтер.

Келсін қазір сол Абай. Ақмұрт ояздың алдына жүгіне­
йік. (Көтеріліп-басылып) Көрейік, қайсымыздың маңда­
йымыздан шертіп, қайсымыздың арқамыздан қағар екен.
Өткенде елге шыққан тілмәш түскірі қайда жүр?

ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Дұғай, дұғай сәлеміңізді Ақмұрт оязға
ыстылай жеткізді ме екен? (Сосын Оразбайдың құлағына
сыбырлап, көзін қысып, бармақ басты жасайды).
(Осы кезде есіктен бір мұртты поручик кіріп келеді.

Дәулеткелді отырған орнынан қалбаң қағып тұрып, әлгіге
жарамсақтанып, қос қолын ала жүгіреді).

ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Здрәсти, ассалау-мағалей-көм, Ақ­
мұрт ояз. Көкте – құдай, жерде – ақ патша. Екеуінің
Семейдегі аса қадірлі өкілі (артына бұрылып, Оразбай
мен Дүтбайға қарайды, олар орындарынан қозғалмаған,

сосын абдырап сөзін жалғастырады) өзі-ңіз-сіз. (По­
ручник таңғалып, не дерін білмей «здравствуйте» дейді
де, мырс етіп өте шығады. Бөлек бір есікке кіріп кетеді.
Артына бұрылып, Оразбай мен Дүтбайға көзі түскен

Дәулеткелдінің өңі бұзылып сала береді).
ДҮТБАЙ: Әй, Дәулеткелді, ішіміздегі топ бастар кө­
семіміз, сөз бастар шешеніміз өзің бе едің?
ОРАЗБАЙ: Мұрты аузына түскеннің бәрі ояз көрініп,

көзіңді шел қаптады ма? Алдымызды орағытып, қурайдай
пәленің қойнына кіріп, аузына түсіп кете жаздадың ғой.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (мұрнымен сөйлеп): Үсті-басы сарыала
жез... Ояз ғой деп... Жел көтерді ме, аруақ көтерді ме...

ДҮТБАЙ: Жігітектің сүйегіне таңба салар желөкпе,
үрейқуық неме ме едің? (Осы кезде есіктен Ақмұрт ояз
кіреді. Үшеуі де қалбаң қағып қалады).
ОРАЗБАЙ (алдымен ұмтылып): Ақ патшаның үмбеті

Яков Николаевич, аман-есенсіз бе? Дені-қарныңыз сау ма?
ДҮТБАЙ (иіліп тағзым етіп): Семей жұртының тең
жарылқаушысы Жақып мырза, қуаттысыз ба?
АҚМҰРТ ОЯЗ (қол алысып): Здравствуйте, дорогие

мои, аман, аман. Бәрі жақсы.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Здрәсти, Ақмұрт ояз.
ДҮТБАЙ (алара қарап): Не оттап тұрсың өзің? Ол
өзіміздің қойған жанама ат емес пе?

ДӘУЛЕТКЕЛДІ (иіліп, бүгіліп): Здрәсти, Жақып мыр­
за. Әйтеуір, маржа аман ба?
АҚМҰРТ ОЯЗ (жүзіне күлкі үйіріліп): Да-да, дала
қазақтары ат қоюға шеберсіңдер. (Мұртын сылап) Несі

бар, қыз-келіншектерге көбірек ұнармыз. (Үшеуі мәз бо­
лып күледі. Жарамсақтанып).

ОРАЗБАЙ (залға қарап): Алла, ит-ай, масқарамызды
шығарды-ау.
ДҮТБАЙ: Көңіліңізге алып қалмаңыз, мырза, қазақ­
тар жақсы көрген адамын еркелетіп, жанама ат қоятыны

бар. Тіпті ондай ат осы тұрған бәрімізде де бар (қипақтап
күледі).
АҚМҰРТ ОЯЗ: Мұндай әдет біздің халықта да бар.
Санкт-Петербургте сыртқы істер департаментінде істеп

жүргенімде бір жәмшік болды. Әлгіні «Ванька дурачек»
деп қағытатынмын. Абай Құнанбаевич неге кешікті? Үс­
тінен арыз жазылған адам әманда алдымен жететін еді
ғой.

ОРАЗБАЙ (жаратпай): Өлген Оспанның қатынын
алып, ағайынымен дүние-мүлікке таласып жатыр деген.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Рас, рас. (Кеудесін тоқпақтап) Мен –
куә.

ДҮТБАЙ: Байы өлген жесірлердің бәрін соған ама­
наттадық. Жақып мырза. Жақында бір жылқышы асау
үйретемін деп жүріп, мойны үзіліп өлген. Аламын десе,
қолынан қақпаймыз. (Келекелеп) Алсын жесірін қатын

ғып. Төртеуі не, бесеуі не? Алдынан жарылқасын.
(Осы кезде ішке Абай келіп кіреді).
АБАЙ: Здраво желаю, Ваше Величество. (Басын сәл
төмен иіп) Яков Николаевич (қолын ұсынады).

АҚМҰРТ ОЯЗ: О, Абай Құнанбаевич, (қолын ұсынып)
амансыз ба, дала философы, қазақтың Иммануль Канты.
АБАЙ: Ат-көлік аман, Яков Николаевич. Кант болу
қайда? Оуэн болсақ та аздық етпес.

ОРАЗБАЙ (залға қарап): Абайға келгенде осы Ақ­
мұрттың аузы қисая қалады екен. Әттеген-ай, уәделі сө­
зімізді айтып үлгере алмадық-ау.
АҚМҰРТ ОЯЗ: Түсінемін бәрін, Абай Құнанбаевич,

шығарма жазған адамның қайғы-шері көп болады.
АБАЙ: Рахмет, мәртебелім. (Дүтбай мен Оразбайға
қарап) Дүтбай, саған сөзім жоқ. Ореке, ояздың алдына

келдік деп қазақы аман-саулықтан да қалдық па? (Ораз­
бай тымырайып үндемейді). Әлде менің үстімнен айдаған
арзуыңыз бетіңізге шіркеу болып тұр ма?
ОРАЗБАЙ: Жә, Құнанбайдың тұқымынан жазу қашып

құтылып па? Сен де құр қалдым дейсің бе? Жаз. Өшпейтін
етіп иттің терісіне жаз.
АҚМҰРТ ОЯЗ (қатайып): Отырыңыздар. Даладағы
даудың аяғы Семейге келіп бітпес. Кәне, отырыңыздар.

(Бәрі орындыққа тізе бүгеді. Осы кезде сырттан шір­
кеудің қоңырау қаққаны естіледі. Абайға қарап) Абай
Құнанбаевич, әңгімені алдымен сізден бастайық. Сіз
сенатқа арыз жазып, өтініш етіпсіз.

ДҮТБАЙ (залға қарап): Әп, бәлем! Ақ патшаның құ­
рығына бір ілінсең, екі дүниеде мойныңда кетер.
АБАЙ: Жазғаным рас, Яков Николаевич. Не өтінгенім­
ді қайталап айтып берейін бе?

АҚМҰРТ ОЯЗ: Жо-жоқ, әуре болмаңыз, Абай Құнан­
баевич. Арызыңыз Сенатта жатып маған келген. (Шка­
фынан төрт-бес парақ қағаз алады) Міне. (Үңіліп)
Қазақ халқы жерден айырылды. Заңсыз алынды. Хұқы

төмендетілді депсіз.
АБАЙ: Рас, Яков Николаевич (бас изеп).
ОРАЗБАЙ (залға қарап): Өлетін бала молаға қарай
қашады деген (мырс-мырс күліп).

АҚМҰРТ ОЯЗ: Абай Құнанбаевич, тыңдап алыңыз.
1868 жылы император Екінші Александр ағзамның (шо­
қынып қояды) Жарлығымен қазақ жері тұтастай Ресей
мемлекетінің қарауына өтіп, жекеменшігі болып жария­

ланды. Бұл үш жүздің игі жақсылары мойындап, риза
болысқаны шындық. Солай ма?
ОРАЗБАЙ (елпілдеп): Солай, солай, ризамыз, Жақып
мырза.

ДҮТБАЙ: Ақ патшаның құзырына кім қарсы келуші
еді. Әбден разымыз.
АҚМҰРТ ОЯЗ: Демек...

АБАЙ (қатуланып): Яков Николаевич, ол жарлықпен
мен де таныспын. Бірақ, сол кезде жерлерің Ресей мем­
лекетінің қарауына өздеріңмен қосақталып өтіп жатыр,
келісесіңдер ме, жоқ па деп жалпақ жұрттан сұраған біреу

болып па?
АҚМҰРТ ОЯЗ: Император ағзамның жарлығы – заң.
Оны халықтың талас-тартысына салуға жол жоқ.
АБАЙ: Дәуір-дәуірден келе жатқан басыбайлы жерін

қазақтың өзі иеленіп қалса сөз басқа. Әңгіме өрістің де,
тыныстың да тарылғанынан шығып тұр ғой.
АҚМҰРТ ОЯЗ (көзі ақшиып): Демек, Сіз, қазақ жеріне
орыстардың қоныстанғанына қарсы екенсіз...

ОРАЗБАЙ: Айттым ғой, бұл бір ел бұзған тентек адам
деп.
ДҮТБАЙ: «Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді» де­
ген осы!

АБАЙ (жайбарақат): Мен қарсы емеспін. Бірақ
әділімен шешілсе деп ем...
АҚМҰРТ ОЯЗ: Қандай әділетсіздік көрдіңіз? Айты­
ңыз, Абай Құнанбаевич.

АБАЙ: Шұрайлы жердің бәрі, Қара Ертістің қос қапта­
лы түгелімен қара шекпендердің қол астында. Қара қазақ
құнарсыз, тау-тасты өңірге зорлықпен ығыстырылды. Мен
осыған қарсымын.

ОРАЗБАЙ (оязға жалпақтап): Астафыралла, (кеудесін
ұстап) не дейді? Сүттей ұйып отырған елге ылаң салғалы
тұр ғой мынау, ылаң!
(Еденді тебеді).

АҚМҰРТ ОЯЗ (жымиып, қуланып): Абай Құнанбаевич,
қазақ деген қонақжай халық, алыстан аршып-ашып кел­
ген қонаққа төрін ұсынбаушы ма еді? Тағамның тәттісін
аузына тоспаушы ма еді?

ДҮТБАЙ: Әлбетте, солай.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Ата-дәстүріміз бар емес пе? Ояз мырза
дұрыс айтады.

АБАЙ (залға қарап): Келген қонақ аунап-қунаған соң
кетер еді. Бұл мейманның әбден ығыр қылмай аттанбайтын
түрі бар ғой. (Ақмұрт оязға қарап) Дұрыс айтасыз, ояз
мырза. Сізге бір сауалым бар.

АҚМҰРТ ОЯЗ: Қойғын.
АБАЙ: Қойсам... (Сәл-пәл ойланып) Сіздің жасаулы,
жиһазды үйіңізге беймезгіл мейман келсе...
АҚМҰРТ ОЯЗ: Келсін? Не шаруамен...

АБАЙ: Шаруасы... Көп жоқ. Бар көздегені – қаңғып
жүріп тамақ асырау.
АҚМҰРТ ОЯЗ (түсі бұзылып): Берейін тамағымды.
АБАЙ: Ол мейман есіктен кіріп төрді менікі десе, жата-

жастана келсе, маржа мен бала-шағаңызды жасқаса, күн
бермесе қайтер едіңіз?
АҚМҰРТ ОЯЗ (әңгіменің төркінін енді түсініп): Абай
Құнанбаевич, бұл не, жұмбақ па, әлде қиялшыл қайсақтың

әңгімесі ме?
АБАЙ (жайбарақат): Оның үстіне есік көзіндегі өз
төбетіңіз өзіңізге үріп, желке жүнін күжірейтіп, әлгі
қадірсіз мейманға жарамсақтанып, етегіне оралса ше?

Яков Николаевич, (сынай қарап) бәлкім, мазасыз мейман­
ды дүрелеп қуып шығарсыз. (Осы кезде ашық тұрған те­
резе көзінен мас еркектердің «Налей самогон», «Ишь ты»,
«Давай, дружок, пей до дна!» деген дауыстары әріректен

естіліп жатады).
ОРАЗБАЙ (түңіліп): Көп оқудан миы су боп, ауып кет­
кен ғой.
ДҮТБАЙ: Далаға лағуын көрдің бе, ерте күнді кеш қып.

АҚМҰРТ ОЯЗ (түрі бұзылып): Қысқарт, Абай Құ­нан­
баевич, келекеңді. Тәлкек қылатын адамың мен емес!
Мейман «есіктен кіріп, төр менікі» деп... өз төбетіңіз өзі­
ңізді қауып... дүрелеп қуып шығу... (Ояз ақырғанда Ораз­

бай мен Дүтбайдың үрейі ұшып, шошып кетеді) Сенатқа
арыз жазғанына қиылып кешірім өтінер десем, жо-жоқ

аспандап барады. Мұны дала философы деп, Михайлэс бас-
көз бол деп қайта-қайта өтініш тапсырған соң, жел тигіз-
­бей Пушкин мен Гетеге, Байронға теңеп жүрсем... (Тұты­
ғып шәт-шәлекейі шығады. Оразбай, Дүтбай, Дәулеткел-

­ді үшеуі қаһарлы ояздың арқасын қалқалап жан бағады).
ДҮТБАЙ: Сорың қайнады, Абай! Шоқ! Шоқ!
ДӘУЛЕТКЕЛДІ (жылтың-жылтың етіп): Екі көзің
зынданның түбінде жылтырар.

ОРАЗБАЙ (Ақмұрт оязға қарап): Жақып мырза,
көңіліңізге қаяу салмаңыз. Бұл өзі – сөзінің алды бар да,
арты жоқ, тез тасып, тез басылатын шолақ өзендей бұ­
зық адам. Басқа-басқа, ормандай орысқа қыр көрсеткісі

келеді. Айналасына өңшең ақылсыз бозбастарды топтап,
жағымсыз сөз таратып, елді бұзып болады. (Дүтбай мен
Дәулеткелді бас изеседі). Арыз жазып, ақ патшаға да ауыз
салып жатқанын көрмейсің бе енді. Болыс сайлауы алдын­

да елге қисапсыз дүрбелең алып келді. Ым... Ым...
АҚМҰРТ ОЯЗ: Оны арызыңызда жазыпсыз. Айта
түсіңіз...
ОРАЗБАЙ: Абайдың аузынан шыққан әлгі сөз жалпақ

елдің пікірі емес. Орыс келсе, қуанамыз. Құшағымызды
жаямыз. Тіпті түсіме енсе, періште ғой, жақсылыққа бас­
тағалы жүр деп жоримын. Иеленсін елімізді, жайласын
жерімізді. Кім қолын қағып, бетінен келіпті.

ДҮТБАЙ (іліп әкетеді): Баламды осындағы орыс
школіне бергем. Кәдімгідей тілі сынып қалыпты. Жарат­
паған құлыным, орысшаңнан айналдым сол. Адам бо­
лудың басы да, әлсін-әлсін «Сам дурак» деп қояды. Оны­

сы «әке, бағытың дұрыс, алған бетіңнен тайма» дегені
ғой шамасы. Алған бетінен тайып, Дүтбайға не көрініпті?
Бұйыртса, немеремен отырмын (оязға мөлтең қағып
қарайды).

АҚМҰРТ ОЯЗ (арқасынан қағып): Міне, міне, көзі
ашық азамат! Молодец!

ДӘУЛЕТКЕЛДІ (оязға жаутаңдап): Мен де оқытамын,
мен де... Ұлдарым ержетіп – мұжық, қыздарым – құдай
қосса, бойжетіп шетінен маржа боп шығады (Абай ызалы
күліп, бас шайқайды).

АҚМҰРТ ОЯЗ (ашуы қайтып): Абай Құнанбаевич, (сау­
сағын шошайтып) Қасиетті Россия империясы – жер
шарындағы ең ұлы держава. Ең әділетті мемлекет. Құл­
дарының өзіне бас бостандығын берді. Саны аз, азын-аулақ

халықтың қам­қоршысы, мейірімді әкетайы. Қазақ­тан өзге
де қаншама ел өзі сұранып бодан болды. Қолтығын пана­
лады. Қытай сынды қанды қақпаннан бас бақты, аман
қалды. Солай, көкешім. Жақсылықты ұмытпаған абзал.

Әсіресе, сіз секілді ақылман адамға. Әлгі келісімінсіз
әңгімені сіз айт­қан жоқсыз, мен естіген жоқпын. Келістік
пе, Абай мырза? Сенатқа жазған арызыңызға жауап алды,
қанағаттанды деп есептеймін. Солай ма?

ОРАЗБАЙ (жанындағы екеуіне қарап масайрап): Ә, бә­
лем, нығыздап-нығыздап төбесінен ұрғандай ғып айт­
пай ма қасқаң? Кіммен бой теңестіргісі келгенін сезді-ау
деймін.

АБАЙ (толғанып): Ресей ұлы ел, оқуы, ғылымы...
Жан сүйсінтер жақсысы... қадалған жерінен... ия, қары
ұзын қанды шеңгелі. Ақ алмастай туралығы, кейде доңыз
қылық бейдауасыздығы... Бәрі-бәрі аралас, тысы қайсы,

астары қайсы, жалғаны қайсы, шыны қайсы, айырғысыз
тұтас бір әлем!
АҚМҰРТ ОЯЗ (ойланып, өз-өзімен бас изеп): Рас, рас
алғашқыда арғы тегі комрад, неміс мен де таңғалып,

таңдай қағушы ем орыс психологиясына. Бірде сүйсініп,
енді бірде... Мына шапанымен жер сызған дала ақылма­
ны да сол маған таныс сезімді, бәлкім төзімді шығар, ба­
стан кешуде екен. Түсінікті... Демек, бұған басқаша әдіс

АБАЙ: Яков Николаевич, жаңа бір уәжіңізді Байрон
деп қалдыңыз-ау. Жақында оның «Еврей саздарын» оқы­
ғанмын.
АҚМҰРТ ОЯЗ (таңданып): Мүмкін емес. Оны қайдан

ал­дырттыңыз?
АБАЙ: Бір қымбат адам Петербордан беріп жіберіпті.
АҚМҰРТ ОЯЗ: О, ол деген қайран серінің ақыл-ойы­
ның інжу-маржаны, қайталанбас шедеврі емес пе? (Абай­

ға қызыға қарайды). «Еврей саздары»... (Ойланып) Есіме
түспей тұрғанын қарашы.
АБАЙ: «Өмір – арқан, жармасасың ұшына,
Соңғы түйін қолдан шықпаса екен деп».

АҚМҰРТ ОЯЗ (шаттанып): Дәл, дәл солай! Разымын!
(Қолын қысады). Абай Құнанбаевич. Мынау меңіреу дала­
дан өзі­нің оқушысын тапқан Байрон қандай бақытты!
ОРАЗБАЙ (залға қарап): Ояз, ояз дегенге бұл да

түсініксіз шатып-бұтатын ұшып-қонба сорлы ма еді? Әлгі
бет қаратпас айбаты, жаңағы тіккен қаһары зым-зия боп
қайда ұшып кетті.
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Билік – арқан, жармасасың ұшына

(басын шайқап). Болыстығым қолдан шықпаса екен деп.
ДҮТБАЙ (күйгелектеніп): Тәйт! (Ақырып қалады) Ой,
жын иектеген нәлет! Құрттаған шыбыштың құйрығындай
шыпшың қағуын.

ОРАЗБАЙ (зіркілдеп): Ояз мырза, елді алатайдай
бүлдірген алдыңызда тұрған күнәһарға бір тоқтам бола
ма өзі? Әлде өзіңіздің оң көзіңіз, оң қолыңыз – елдегі игі-
жақсыларды табанына сап таптай бере ме? Біздің алыс­

тан ат сабылтып естиік деп келгеніміз осы! Болмаса өз
тентегімізді өз қолымызға бересіз бе?
ДҮТБАЙ: Балта шапқандай ғып бір кесіміңізді айты­
ңыз, мырза.

ДӘУЛЕТКЕЛДІ (аяғымен көрсетіп): Тұп-тура айғыр
тепкендей ғып...

АҚМҰРТ ОЯЗ (столдан екі-үш парақ қағазды алып
оқиды): Абай Құнанбайоғлы елді жік-жікке, партияға
бөліп, дау-дамайды өршіте түсуде. Бұлік шығару ниеті бар.
Болыс сайлауына өзі түсу үшін...

АБАЙ: Яков Николаевич, жауабын қолма-қол берейін.
Бөжей – бір жік, Оразбай – бір жік, Дүтбай – бір жік.
Абай жікке, партияға бөлінген емес. Абай – тұтас! Шы­
тынамас, бөлінбес ешқашан! Иманды болғыр Оспанның

орнына болыстыққа жүрген жерінен жөргем ілмейтін
тау­фихты бір адам сайланса дегенім рас. Ал, қара басыма
болыстықтың қажеті жоқ. Ей, Оразбай, жаутаңдап алған
билігің еркіндігімнен садаға!

(Ояздың құлағына Дүтбай бірдеңе сыбырлайды. Ояз бас
изейді).
АҚМҰРТ ОЯЗ: Елде есі бүтін бір адам бар. Ол – мына сіз.
Қалғаны пышаққа сап болуға жарамайтын озбыр, дөкір,

барымташы, ұры-қары, жалақор, алаяқ па? Сіздің сөзіңізді
бақсақ, Абай Құнанбаевич, солай боп шықты емес пе?
ОРАЗБАЙ: «Өзі ит жұрттың бәрін шошқа дейді» деген
сол.

АБАЙ: Яков Николаевич, Еуропаның тәлім-тәрбиесін
көрген зиялы адамсыз. Біздің ауылда қатындар немесе сол
тұрпатты еркектер ғана сыбырласушы еді. (Ақмұрт ояз
қызарып, қыбыжықтап қалады). Қайран аңқау қазақ он­

дай күнаһарлықтан ада. Адал, ақкөңіл, сенгіш, сезімтал.
Тек төбеде ойнап пері боп кеткендері болмаса.
ОРАЗБАЙ (қатуланып): Кім пері, қайсымыз періште,
айт! (Қамшысын білемдеп) Әр сөзіңді астарлап, баптап,

сыламай!
АБАЙ: Яков Николаевич, сізден сұрасам деген сауа­
лым бар.
АҚМҰРТ ОЯЗ: Манағыдай мысалдың қажеті жоқ. Нақ­

па-нақ, қолға ұстатқандай ғып айтыңыз.
(Абай сәл ойланып қалады. Осы кезде ашық терезеден
орыстың ескі әні естіледі. Мастар даусы: «Маруся, гав,

гав, гав. Варвара, гав, гав, гав. Анфиса, гав, гав, гав...» Ояз
тыжырынып, форточканы сарт еткізіп жабады).
АБАЙ: Яков Николаевич, құдайшылығыңызды ай­
тыңызшы, Ресейде озбыр біреу екінші адамның 15 шош­

қасын тартып алып, бермей қойса қандай шара қолданар
еді?
АҚМҰРТ ОЯЗ: Дүре соғып, өңдіртіп береді. Болмаса, де­
реу соттайды.

(Оразбай мен Дүтбай жынданып кете жаздайды).
АБАЙ: Ал, жазықсыз жанды соққыға жығып, басын
жарса ше?
АҚМҰРТ ОЯЗ: Бұзақыны қатаң тәртіпке шақырады.

Қол-аяғы­на шынжыр салып бұғаулайды.
ДҮТБАЙ (шыжбаңдап, алақ-жұлақ етіп): Әлгі тілмә­
ші түскір қайда жүр?
ДӘУЛЕТКЕЛДІ: Зым-зия (екі алақанын жаяды).

АБАЙ (Оразбай мен Дүтбайды нұсқап): Қараңыз,
тап сондай айыпкерлер алдыңызда тұр. Ал, жазалаңыз!
Ресей заңы бұлтартпас тура дейміз. Көрсетсін әділдігін!
Әлде ол заңның қазақ даласына қауқары жүрмей ме? Ен­

деше, ешкімнің бет-жүзіне қарамай, айыпқа жығыңыз,
істі қылыңыз, бір ұрты май, бір ұрты қан, даланың екі
көкжалын.
Сонда өзге қазақ адалдықтың шекарасынан аттағалы

тұрған аяғын кері тартып ала ма? Құлама құлқынына
қарауыл қоймай ма?
ОРАЗБАЙ (қамшысын ала Абайға өршелене ұм­ты­
лады): Уа, сідігі азған Құнанбайдың тұқымы, екі дүниеде

де қос қолым жағаңда ойнар! (Дүтбай мен Дәулеткел­
ді арашаға түседі). Аузың тобадан кеппес! Жаныма жан
жоламас, соңынан қара ермес зәнталақ! (Ояз абдырап
столының үстінде тұрған жез қоңырауды қаға бастай­

ды). Жібер деймін, жібер! Етімнен өтті, сүйегіме жетті,
мұның қорлығы! Жетті! Жібер!

Екінші акт
Үшінші көрініс
Абайдың Семейдегі пәтері. Жұпыны ғана мүлкі бар.
Сахнадағы жарық күңгірт. Абай ұйқыда. Түс көріп жатыр.

Желдің ызылдаған жағымсыз үні естіледі. Жарық әр түрлі
түске еніп құбылады. Бес-алты адам алақотан отыр.
Орталарында жанған от. Жарық күңгірт түскендіктен
жүздері анық көрінбейді. Қолына Құран ұстаған, ақ сәл­

делі молда тұр. Орталарында таңулы жалғыз әйел бар.
МОЛДА (асасын көтеріп): Кәне, куәлар, сөйлеңдер. Ат
басынай алтынды бұл әйел қалай ұрлады? Қайда апарып
жасырды?

БІРІНШІ КУӘ (молдаға жүгініп, Құранды ұстап):
Оллаһи, биллаһи, айтқаным шын. Молдеке-ау, таң алдын­
да қуығымды зәр қысып, (жағымпазданып) қолыма тор­
ғайбас, имекмойын құманымды ұстап далаға шыққам,

үлкен үй жақтан бір сыбдыр естілді. (Көрсетеді) Ұры-қа­ры
ма деп құлағымды түре қалдым. Бақсам осы әйел қойнына
қысқан әжептәуір жылтыраған заты бар, аяғын санап-са­
нап басып шығып келеді екен. Ертеңіне үлкен үйден шу

шықты: «Ойбай, ат басындай алтын жоғалды» деген.
МОЛДА: Алтынды үйіне әкетті ме, қайда беттеді, көр­
дің бе?
БІРІНШІ КУӘ: Ойбай-ау, алтын арқалап бара жатқанын

білсем, артынан қаламын ба, білмей сорладым ғой. Әйтеуір
безіп жоғалды. Қолындағысы жалт-жұлт, жалт-жұлт...
МОЛДА (асасымен жерді ұрып): Екінші куә, сен сөйле...
ЕКІНШІ КУӘ: Сөйлейін, тақсыр. (Құранды кеудесіне

қысып) Оллаһи, биллаһи, айтқаным шын. Таң алдында
бәйбішемнің қасынан шығып, кіші қатынымның отауы­
на кетіп бара жатқанымда осы әйелді көрдім. Басында ақ
орамал. Екі көзі шоқтай жанып безіп бара жатыр екен.

Қолында ат басындай зат бар. Әлекең айтқандай, жалт-
жұлт, жалт-жұлт...
МОЛДА: Неге тоқтатпадың?
ЕКІНШІ КУӘ (қыбыжықтап): Бәйбішенің қасында

ұйықтап қалып... Қара басып... кіші әйел рай бермей...
қай­дан қайырылайын... даладағы қатынға, молдеке-ау...
МОЛДА (асасымен жерді ұрып): Үшінші куә, сен
сөйле...

ҮШІНШІ КУӘ (Құранды кеудесіне қысып): Оллаһи, бил­
лаһи, айтқаным шын. Бұл әйел ұрлаған алтынды өзінің
ошағына жасырды. Күлді көсеумен қазып, қайтадан көміп
тастады. Үлкен үйдің ұрысы осы! Жазасын тартқызы­

ңыз, молдеке.
ӘЙЕЛ (жан даусы шығады): Өтірік! Жалған, молдеке!
БІРІНШІ КУӘ: Ұры – осы!
ЕКІНШІ КУӘ: Дәл өзі!

ҮШІНШІ КУӘ: Жазасын тартсын, азғын!
ӘЙЕЛ (жалынышты): Жазығым жоқ, әкетайлар, се­
ніңдер. Сеніңдер маған. (Еңбектеп әрқайсысының ал­
дына жығылады) Ұрлағаным жоқ! Ешкімнің ала жібін

аттағаным жоқ. Сене гөріңдер сөзіме.
МОЛДА: Ақ сайтан азғырып алған шығарсың. Күнәңді
мойныңа ал, пақырым. О дүниеде жазаң жеңілдейді.
ӘЙЕЛ: Ат басындай алтынды көтере алам ба, молдеке?

Үшеуі де суайт, алаяқ, сенбе, молдеке!
МОЛДА (ашуланып асасымен жерді ұрады): Уа, кү­
нәһар, алтынды ұрламасаң, таң алдында үлкен үйден нені
қолтықтап бара жаттың? Айт, кәне?

ӘЙЕЛ: Есімде жоқ, молдеке! Ах, ах (қолын ербеңдетіп,
тілі байланып құлайды).
БІРІНШІ КУӘ (әйелді нұсқап): Әне, әне, Алланың
қаһары соқты!

ЕКІНШІ КУӘ (сықылықтап): Тілі байланды.
ҮШІНШІ КУӘ (қутыңдап): Біз азаматтық парызымыз­
дан құтылдық. Ұрыны өлім жазасына кесіңіз, молдеке.

БІРІНШІ КУӘ: Үлкен үйге барып тездетіп қолүздігі­
мізді алайық. (Қолын уқалап) Уәделі... уәделі... қал­
тамызға томпайтып салайық. (Әйел қол-аяғын ербеңдетіп
талып жатады).

МОЛДА (үшеуіне қарап): Ендеше, осы куәліктеріңнен
екі дүниеде танбаймыз десіп, Құран ұстап жан беріңдер.
(Алғашқыда үшеуі шошып, бір-біріне үрпиісе қарайды,
сосын алма-кезек Құран ұстап, «Оллаһи, биллаһи, айт­

қаным шын. Екі дүниеде танбаймын» деп қайталайды).
МОЛДА (асасын көтеріп): Ат басындай алтын ұрлап
күнәһар болған пақыр ана өлім жазасына...
(Дәл осы тұста сахнаға Абай шыға келеді. Ашулы).

АБАЙ (қолын көтеріп): Тоқта, молдеке! Сабыр ет! Әлде
жан алу ма?
МОЛДА: Жан беру, Абай. Жан беру. Жанды алатын Алла.
АБАЙ (баяу басып келеді): Мына жатқан (әйелді

нұсқайды) пақырдың пәнилігі мен бақилығына төбе би
төреші өзің бе, молдеке?
МОЛДА: Өзім (асасын тарс еткізіп).
АБАЙ (үш куәні нұсқайды): Мына үш мүскін әйелді

ұры деп жан берді ме?
МОЛДА: Берді, Абай. (Үшеуі де «бердік» десіп, шулап
қоя береді).
АБАЙ: Құран Кәрімде өтірік куә боп, жан берген адам

өледі дейді, рас па, молдеке?
МОЛДА: Рас. (Үш куә қорқа-қорқа бас изейді).
АБАЙ: Ендеше, мына әйел ұры емес. Мен осы үшін жан
бердім. Оның ұрлағаны ат басындай алтын емес. (Үш куә

«Енді не? Алтын ұрлады», «Баукеспе қатын болатын»
деп шыр-шыр ете түседі). Таң алдында алып бара жатқаны
от болатын. Қоламта, қидың шоғы.
ӘЙЕЛ (басын көтеріп, Абайдың тізесін құшақтай

құлайды): Рас! Рас, ағатай, от алып ем, от. Тамыздық.
Есіме енді түсті.
МОЛДА: Сонда үлкен үйдің ұрысы кім, ұрысы?

АБАЙ (үш куәні нұсқап): Міне, үшеуі. Үшеуі де ұры.
Жалғаншы! Ант атқан. (Көкке қолын жайып) Е, Алла, бар
болсаң жазықсыз, мүсәпірді шырылдатып ұры атандыр­-
ған, өтірік жан берген ал үшеуін. Жұбын жазбай, қоса­

ғымен ал. (Абайдың «ал, ал» деген даусы күшейтіліп бе­
ріледі. Осы сәтте Абай шошып оянады). Апырай, бұл не­
ткен түс? (Толғанып, ерсілі-қарсылы жүреді). Ұрланған
алтын, байлаулы әйел, ақ сәлделі молда, жан беру... Түрі

өзге түстен бөтен екен, тамыры тереңде жатпаса неғылсын.
Жорытатын әлгі Көкбай шайыр қайда жүр? Әй, бірақ
мына өмірдің өзі көрген түстей, қайсыбірінің ыңғайын
бағып отырарсың. Ішкі күйікті арпалыса-арпалыса жеңе

алмай, ақырысы дертті болсам керек. «Мен өзім тірі бол­
сам да, анық тірі емеспін. Әншейін осылардың ызасынан
ба, өзіме-өзім ыза болғанымнан ба, яки бөтен себептен бе,
білмеймін. Сыртым сау болса да, ішім өліп қалыпты. Ашу­

лансам да ызалана алмаймын. Күлсем де қуана алмаймын.
Сөйлегенім өз сөзім емес, күлгенім өз күлкім емес, бәрі де
әлдекімдікі»...
Неге соншама қаңырап қалды бұл Семей? Аңыраған

көңіліңді жұбатар, қолтығыңнан демер бар ма бұл жал­
ғанда?! Кісісі көп даланың (ақтарылып) адамы аз! Шың-
құзы кем жапанның төбесі көп. Қу, сұмы мол қала­ның
төресі жоқ!

(Теңселіп) Есімнен ауыстым білем. Ауысайын, ауыса­
йын. Сау жүріп, елге қорған бола алғаным шамалы.
«Жал­ғыз ағаш орман емес, жалғыз Абай қорған емес!»
Кім айтса да, бәлкім, біліп, біліп айтқан шығар?.. Не деп

еді әлгі Ақмұрт ояз? Қайсысымызды жөн деді? Түсінсем
бұйырмасын. Мен жаза бассам, қара заңның тіліне салып
жазықты етпей ме? Оразбай, Бөжей, Дүтбайлар кінәлі бол­
са, мойнына қиып қоймай ма? Бұл неткен босмойын сая­

сат? (Ойланып) Ей, ей, (есірік қал меңдеген) Ақмұрт ояз,
қайдасың, айтар сөзім бар, қайда жүрсің, түге? (Осы кезде
сахнаға Ақмұрт ояз шығады).

АҚМҰРТ ОЯЗ: Абай Құнанбаевич, көшеде (таңырқап)
адасып жүрсіз бе? Ауырып қалдыңыз ба?
АБАЙ: Адастым, Ақмұрт ояз, бірақ көшеден емес...
өмірден! Ауырдым, Ақмұрт ояз, ауырған тәнім емес, жа­

ным. Орысша «душа» дейді.
АҚМҰРТ ОЯЗ: Түсінем, (басын төмен салып) тү­
сінемін...
АБАЙ: Мен бір жұмбақ адаммын... шешімін білмессің,

ояз.
АҚМҰРТ ОЯЗ (басын шайқап): Өмір сүру қиын. Қиын
сізге, білем. Әттеген-ай! Әсіресе, қазақ боп туып өмір сүру
қандай ауыр сізге.

АБАЙ: Ақмұрт ояз, тек ақ сөйле, (ойланып) Афиняне
сказали семидесилетнему Сократу: «Ты нам мешаешь –
выпей чащу с ядом». Солай деген жоқ па еді?
АҚМҰРТ ОЯЗ (таңданып): Да, да, вы правы, Абай

Кунанбаевич, Сократ смущал своих современников муд­
ростью, логикой, страстью к парадоксам!
АБАЙ: И ему сказали: «Уйди – мешаешь!» Мен, мен
де сендердің өмір сүрулеріңе кеселдік жасап, бүйірден

беймезгіл қадалған шаншудай болып жүрсем керек. Мен
де ішкем уды. Кесемен емес, шыңыраудан қауғамен тар­
тып. Мен ішпеген у бар ма?
Афиналықтар Сократқа адалын, ашығын айтып еді,

сендер, сендер, былық, бықсық, жорға өсек, қаңқуды қару
еттіңдер. Тірліктің басы – сайран, түбі – ойран, мен де
кетейін. Мәңгілік қонысыма...
АҚМҰРТ ОЯЗ: Өмірде ақылды адам бақытты болса,

Сократ бақытты болар еді.
АБАЙ: Ақыл – азап екен білгенге. Құдай-ау, қойын
құрттап, қойыртпағын ішіп, уайым жоқ, қайғы жоқ, томар­
дай ғып тышып жүрген можантопайдың тірлігіне кей-кей­

де қызығатынымды айтсаңшы. Осыдан кейін мен үшін мы­
на бетбақ тірліктің не мәні қалды дейсің. (Осы кезде сахна
күңгірттеніп, алыстан шапқан аттың дүбірі естіледі.

Ол бірте-бірте жақындай береді. Шұрқырап кісінейді.
Абай жанталасып ұмтылады).
Өмір! Шапқан аттай, ескен желдей, көшкен сеңдей боп
өмір өтіп бара жатыр! Өмір, ғазиз өмір өтіп бара жатыр.

(Жүгіріп) Ұстайын жалынан, іліктірейін тақымымды.
Жоғалайын көз көрмес, қол жетпеске... Тоқта! Тоқта дей­
мін! Даусыңнан айналайын жез қоңыраудай шұр­қыраған.
Тұяғыңнан айналайын Кіші жүздің күйіндей күмбір

қаққан. Алып кет мені, өзіңмен алып кет.
(Абай алқынып тоқтайды. Бұл кезде Ақмұрт ояз кет­
кен. Орнында Әйгерім тұр. Абыржулы, жалпы Ақмұрт ояз
да, Әйгерім де елес бейнесінде келіп, елес сынды кетеді).

ӘЙГЕРІМ (жүгіріп келіп құшақтап): Ием-ау, неге сон­
ша әбігерге түстің?
АБАЙ: Естімедің бе, әлгі қанымды қыздырған дүбірді?
Қанатым жоқ, ұшқан құсқа ере алмадым. Шапқан тұлпар­

ға қосылып кете алмадым. Аяғыма күміс кісен, болат шідер
салған кім?
ӘЙГЕРІМ (Абайдың көңілін аулап): Ием-ау, ән са­
лайын, тыңдашы. Өзіңнің ынтығып, сүйіп айтатын әнің.

«Айттым сәлем»... Бір сәт құлақ қойшы.
Айттым сәлем, қаламқас,
Саған құрбан мал мен бас,
Бір өзіңнен басқа жанға,

Сағынышым айтылмас.
Бір өзіңдей жан тумас,
Туса туар, артылмас.
Бір өзіңнен басқаға...

Селт етпейді, құдай-ау. Құз жартастай іштей бекіп,
қатайып алыпсың ғой, ием-ау. Не көрінді саған, не жаздық
кешірместей? Өз... өз әнің емес пе, тау мен тасты күңірен­
тіп туған.

АБАЙ: Көңілімнің терезесін шаң басқанда әнмен жуғам.
Көзімнің жасын өлеңмен кептіргем. Сері көңілдің жетегіне
ерген мырза дәурен еді онда. Өткел бермес қара Ертістей
жан-жағың тепсініп тасып жататын... Бәрін түгел су алды,

Әйгерім. Айналам шөлдеп қуарды, Әйгерім. Ақ айдын
көлінің құрғап қалғанын білмей, ертеңді-кеш шыр-пыр
шығып жүретін қызғыш құс болушы еді. Мен сол екем...
Көзім енді жетті. Ұзақ ғұмырды есек дәменің арқасына сап

текке сүйрелеппін. Босқа әурелеппін.
ӘЙГЕРІМ: Махаббатың ше? Құлай сүйген ғашықтарың
ше? Одан да безіндің бе?
АБАЙ (толғанып):

Махаббатсыз дүние бос,
Хайуанға оны қосыңдар.
Қара тырнағыңа дейін шымырлатып, сүйегіңді бал­
қытқан ақ махаббаттан садаға кетейін. Мені осы күнге дейін

құлатпай демеп келген, тағдырыма үлес салған, қуансам –
қанат байлап ұшқан, қайғырсам – жер бауырлап құшқан –
сендер. Тек қана сендер. Борыштармын ал­дарыңда.
ӘЙГЕРІМ: Сен емес, (қолын тербеп) сен емес, біз саған

қарыздармыз. Қатынды құл базарынан сатып алғандай
билеп-төстеп, көсеуі ғып ұстаған мына даланың өңшең
көкжал қасқырларының ішінде сенің жөнің бөлек еді, ием.
Сылап, сипап, жаным деп күйдіріп, еркелетіп, емініп, тар

төсекте сүйдіріп, есімізді алдың. Әніңмен арбап, күйіңмен
қармап, лебізіңмен байлап, күш-қуатыңмен жайғап,
алысқа ұзатпадың. Тесік моншақ біткеннің саған ықыласы
ауғаны содан.

АБАЙ: Білем, білем, Әйгерім. Бұл өмір мені жар сүйді­
ріп алдады, бала беріп, жөргек исін жұттырып арбады.
Жаныма құбылмалы күндей жолдас-жора ертті. Бәрі де
көңіліме медеу болмады. Алдай алмады мені. Қашып құ­

тыла алмадым өз-өзімнен.
ӘЙГЕРІМ: Өмір қымбат емес пе, ием...
АБАЙ: Өмір! Өмірдің шын аты кім? Білесің бе?

ӘЙГЕРІМ: Ө-мір!
АБАЙ: Жо-жоқ, оның аты – жалған. (Дауыстап) Дү­
ние жалған! Алданғандардың бәрі де өмір сүреді, ал мен
сияқты алданбағандар мына жалғанмен жағаласып өтеді.

Хош, Әйгерім, борышкеріңді кеш!
(Осы кезде сахнаның сыртынан бес-алты әйелдің
сыңсып салған әні естіледі. Абай әні. Әйгерім сахнадан
кетеді. Абай сахнаның бір шетінде тұр. Ентігіп Оразбай

келеді. Алақ-жұлақ етеді. Жанында үш жігіт бар).
ОРАЗБАЙ (жанындағыларға): Ойдан-қырдан іздеп тап­
пай жүрген Абайларың әне тұр, ой, өңшең көрсоқыр нәлет.
БІРІНШІ ЖІГІТ: Кәне, қайда? (Алақ-жұлақ етіп).

ЕКІНШІ ЖІГІТ (қолына былш еткізіп түкіріп): Қайда
тұр, қайда?
ҮШІНШІ ЖІГІТ: Ой, қызталақ, әне, әне, отыр (залдағы
біреуді көрсетеді). Ұстаңдар.

(Абай бұларға беттейді. Әлгі өрекпіген үшеуі Оразбай­
ды қалқалап, бұға түседі).
ОРАЗБАЙ: Семейдің көшесінде (көзін қолымен көле­
гейлеп) көлбеңдеп жүрген бұл кім, ұры-қары ма десем,

тәңір алғыр, өзің екенсің ғой.
АБАЙ: Енді құдайдың қара жерін қызғанайын дедің бе,
Оразбай? Күн ортақ, жер ортақ, жақсы ортақ емес пе еді
қазақта?

ОРАЗБАЙ: Күнді бұлт басар (қамшысымен қонышын
сарт еткізіп ұрып). Абай, жерің бөліске түсер. Жақсы
ортақ (мырс етіп). Ортақ жақсы сен бе? Исі қазақтың
зар-мұңының, кем-кетігінің, жоқ-жітігінің дауқоры өзің

бе? Қамқоры сен бе? Аспандағы Айға таяқ лақтырғанша,
қойныңдағы қатындарыңды, ой-қырдағы бала-шағаңды
жинап алмайсың ба, сорлы?
АБАЙ (таяп келіп): Ей, Оразбай, тарт тіліңді, Кең­

гірбайдың тұқымы сенің алдыңда сорлы көрініп отыр ма?
ОРАЗБАЙ: Мұсылманша оқып, кәпір боп кеткен, орыс­
ша оқып, есалаң боп қалған сені көрдім, Абай.

Ат басындай алтын ба екен? Бұтқа толуын бұның! Мә, енде­
ше! (Қамшымен ұрады). Ал, көр сабағанды! (Жігіттерге
қарап ақырып) Қақшиып қатып қалғандарың не? Ұрың­
дар итті! (Үш жігіт Абайға жабылып кетеді). Мә, ендеше!

Аяма, соқ. Теп бүйірден. Ұр шықшыттан.
(Сахнада топалаң төбелес).
ОРАЗБАЙ (оңашалау шығып, жігіттеріне дем беріп
тұрады): Жар басын! Кес тілін! Үз мойнын! Байла қолын!

Бұғаула аяғын!
(Абай жерге құлайды. Жігіттер алқынған. Осы кезде
сахна сыртынан Көкбайдың «Абай аға!» деп айқайлаған
даусы естіледі. Тұрғандар елеңдесе қалады).

ОРАЗБАЙ (жаратпай): Мынау әлгі найманнан шық­
қан жезбуаздың даусы ғой. Сауыны асып кеткен сиырдай
мөңіреуін (жігіттерге қарап). Тез, тез, қараларыңды
батырыңдар. Пәлесінен аулақ!

(Өзі де жылыстап жоғалады. Сахнаға жүгіре басып ал­
дымен Көкбай, артынан ентігіп шоңқаңдап шауып Қоңқа
шығады. Жерде құлап жатқан Абайды көріп шошиды).
КӨКБАЙ (жүгіре жетіп, басын сүйейді): Абай аға, бұл

не сұмдық? Абай аға, көтерші басыңды!
ҚОҢҚА: Абайжан, сүрініп кеттің бе, қатты құладың
ба? (Жерден топырақ алады) Ұшық, ұшық, ұшық, ұшық.
(Абайдың аузына тосып) Мә, түкірші, Абайжан, өзімен

кетсін.
КӨКБАЙ: Әтеңе нәлеттер-ай, Абай қайда деп алқынған
түрлері жаман еді. Жүрегім шошынған... Жетіп тынған
екен ғой мұраттарына!

ҚОҢҚА (түсінбей): Ал, ұшықтадым. Абайжан-ай,
тасқа сүріндің бе, боққа сүріндің бе?
АБАЙ (басын сәл көтеріп): Уһ, жалған дүние...
КӨКБАЙ (Қоңқаға ренжіп): Сізде бір... Қайдағыны ай­

тып... Қапияда сабап кеткен, Оразбайлар, сабап...
ҚОҢҚА: Сабап? (Шошып) Не дейді? Уа, қанды қол, тас
бауыр иттердің ісі ме еді бұл?!

АБАЙ (қиналып, тұруға ұмтылады. Бетіне қан жұқ­
қан): Қайран қазағым, істейін дегенің осы ма еді? (Сахна
сыртынан әйелдердің сыңсып салған әні естіледі. Абай
елеңдейді).

ҚОҢҚА (көкке қолын жайып, отыра қалып): Уа,
шұнақ құдай, адамзаттан асып туған Абайды өңшең мо­
жантопайдың арасына алып келіп қамағаның аздай, ай­
далада тұщы етіне ащы таяқ тигіздіргенің не? Бұл нет­

кен масқарашылық! (Еңкілдеп жылайды) Бар жазығы
өзгеден мойны озықтығы ма? Тәңірім, жақсылығы үшін де
жазықты екен-ау... Бар екенің шын болса...
АБАЙ: Уа, Қоңқа! (Орнынан тұрып, Көкбайға сүйене­

ді). Алланың әмірінен адамның аярлығы басым. Жердегі
Оразбай үшін көктегі Алланы тергеп мазалама...
КӨКБАЙ (Абайдың үстін қағып): Жаныңызға жарақат
салды-ау... Өңшең мұндар.

ҚОҢҚА: Басың аман әйтеуір, Абайжан. Ақсарбас, ақ­
сарбас.
АБАЙ (теңселіп): Бүгін көрген түсім ұстап бергендей
екен. Үлкен үйдің алтыны жоғалып еді. Енді таптырмас...

ҚОҢҚА: Таңдайыңды басшы, Абайжан, жүрегің ор­ны­
ғар. Ақсарбас дедім... Қайдағыны айтпашы...
АБАЙ: Дүние бір қауызға сыя келді, Қоңқа. База­
рым тарқаған екен. (Алдына сүзіле қарайды) Мынау не,

Көкбай, елес пе, әлде...
КӨКБАЙ (ол да көз тігіп): Жіп қой, Абай аға. (Осы кез­
де сахнада үлкен дар тұзағы секілді арқан пайда болады).
Арқан, қыл шылбыр, Абай аға!

АБАЙ (теңселіп): Дар тұзағы десеңші. (Дар тұзағы
бірте-бірте кішірейіп Абайлар тұрған жерге жылжи тү­
седі).
ҚОҢҚА (үрейленіп): Апырау, барша қазақтың мойны

бірден сыйып кетердей алапат қой мынау. Не жаздық?
КӨКБАЙ: Күнәһар пәнделерге арнап құдайдың өзі жі­
берген шығар.

АБАЙ: Жақындап келеді. Кел, кел.
КӨКБАЙ (тартқыштап): Түсі суық екен, құрысын
қашайық, Абай аға. (Осы кезде аңқау Қоңқа қашып біраз
жерге барып қайтып оралады).

АБАЙ: Тағдырыңнан қос ат мініп қашсаң да құтыл­
массың, Көкбай. (Тұзақ кішірейіп, бұларға тақап қалады).
Бұл – маған арналған тұзақ. Өзім қалап алған қыл бұрау.
(Мойнын ыңғайлап ілгері аттайды). Бақұл бол, бауыр­

лар. Аз ғұмырда орталарыңда жүріп тұрдым...
КӨКБАЙ (етегіне жармасып, шырқырап): Абай аға,
өле көрме! Маңдайының соры бес елі халқыңды ая!
ҚОҢҚА (қорсылдап жылап): Сенің орныңа мен өле­

йін. Шыбын жаным садаға сенен. (Мойнын ілгісі кеп,
қалтақтатқанмен аяғы жүрмейді) Ал, ал, аса ғой...
КӨКБАЙ (Абайға): Сен өлсең, бұл даланың үміті мен
сенімі, арманы мен сағынышы, ары мен иманы бірге өледі,

Абай аға. Қоңқа жанымды қиямын деп тұр ғой орныңызға.
ҚОҢҚА (көзін тарс жұмып): Абай үшін, қидым, қи­
дым. (Көзін жайлап ашады) Енді қашан?..
АБАЙ: Ей, Көкбай, бірде дана, бірде бала болдың-ау,

тәйірі. Бұл Абайдың ғана басы сыятын, мойыны көтеретін
тұзақ емес пе? (Тұзақты қолына ұстап).
КӨКБАЙ (жанталасып): Абай аға, шекпеніңізді ше­
шіңізші. Кәне, қарсылық көрсете көрме. Міне, былай. Ал,

ал, құдай (Абайдың шапанын шешіп алады да, тұзаққа
желкелігінен іледі. Құдды, асылған адам сияқты етіп).
Ал, ал, қыл тұзақ, тарт жоғары, ас дарыңа (шапанды ілген
дар арқаны жоғары қарай көтеріле жөнеледі. Қоңқа мой­

нын сипайды. Көкбай қуанып) Абай аға... (Қолымен көкті
көрсетеді).
АБАЙ (толғанып, теңселіп): Мен өмірмен ойнағаным
жоқ, ойлағам. Ризамын саған, Қоңқа шал. (Алға көз тіге­

ді) Әне, әне, екінші тұзақ келе жатыр. (Қолымен көрсетіп)
Екінші мәрте... Тағдырды екі қинау жарамайды, Көкбай.
(Бәрі ілгері көз тіккен қалпы тұр. Осы кезде сахна сырты­

нан әйелдердің сыңсып салған әні естіледі. Абайдың әні.
Зарлы).
Төртінші көрініс
Көшенің бойы бейнеленген. Биік-биік үйлер. Сол көшенің

бойында екі есік. Бірінде «Әкімшілік», екіншісінде «Кази­
но» деген жазулар бар. Сахна сыртынан автобустың келіп
тоқтағаны естіледі. «Абай атындағы аялдама! Әй, шал,
сен осы жерден түсесің. Здаш жоқ. Все. Кеттік. Келесі аял­

дама – «Біржан сал» деген жүргізушінің даусы. Сахна сыр­
тынан естілген дауыстар (милицияның ысқырғаны)...

(Ысқырық).
(Сахнаның бір шетінен Абай шығады. Бірінші көрі­
ністегі ескерткіштен түскендегі киімімен жүр. Қолында
қоржыны бар. Шаршаған, налыған).

АБАЙ (қоржынын жерге қойып): Үһ! (Маңдайының
терін сүртеді). Қазағымның кең даласын түгел адақтап
шықтым десем, кім сенер. Арқа мен Атырау, Алтай,
Бетпақдала мен Жетісу... Қалмақтан арашалап қалған

жер халқымның игілігінде екен. Бәрі сатылған мына за­
манда саудаға салып, бұлдап жібермепті, оған да шүкір.
Патшаның жасауылы құсаған әлгіндей қызыл жағалы,

қызыл көз имансыздардың қолына түссе... (Басын шай­
қайды) Құдайым сақтасын! Ысқырығы құлақты тесіп,
қоржынға жармасады. Мұның ішінде не жатқанын ақ­
тарып көрсе ғой... Ой-хой, дүние! Аш қазақтың көз жасы­

на, саясатқа алданған халықтың наласына тұншығып, ба­
тып өлер еді.
Қажыдық, қайғы ойладық ұлғайды арман,
Шошимын кейінгі жас балалардан.

Ісін сатпай, мөлиіп көзін сатып,
Жұрттың бәрі бұл күнде болды аларман.
Араға бір жарым ғасыр салып оянып кетіп, халқыма
қайта оралып ем, (бас шайқайды) қайғыма зар жамадым.

Қайтайын кейін, оралайын мекеніме. Тек бұл қоржынды
өтірік өксіп – жұртым демейтін, жалған күйініп – жерім
демейтін жүрегі таза, жаны пәк сенімді қолға тапсырсам
болғаны да. (Осы кезде сахнаға Қоңқи шал шығады). Кел,

кел, теңдес.
ҚОҢҚИ (аларып): Здәрсти. (Қолын ұсынады) Атым –
Қоңқи.
АБАЙ: Бұл не, өлген балықтың құйрығы құсатып

ұсынып тұрғаның.
ҚОҢҚИ: Здрәсти дегенім.
АБАЙ: Төс түйістіріп, баяғыдай арқадан қағысатын бір
жан таппадым-ау.

ҚОҢҚИ (қолын сілтеп): Ой, ол деген – ескілік қалды­
ғы. Жаңаша «здрәсти». Все. Іс бітті.
АБАЙ: Тобықтыда Қоңқа деген ақ жүрек байғұс шал
өтіп еді. Содан аумай қалыпсың, теңдес.

ҚОҢҚИ: Өзің кімсің? Не іздеп жүрсің?
АБАЙ: Жол болсын деген қайда? Әлде қазақы сы­
пайылық қаза болған ба? (Дауыстап) Жоқ іздеп жүрмін,
жоқ! Ал, тапқыш болсаң тауып бер!

ҚОҢҚИ: Кейде атысып та алады. (Қолын уқалап) Бакс,
бакс, доллар үшін.
АБАЙ: Ал, Қоңқи, қалаңның болысы кім? Соған мені
алып бар.

ҚОҢҚИ: Болыс жоқ, әкім бар.
АБАЙ: Иә, әкім-төреңе апаршы жетелеп. Аманатым
бар тапсыратын.
ҚОҢҚИ («Әкімшілік» деген есікке жетелеп әкеледі):

Міне, осы – әкім. Аты – Күтбай. Тез кіріп шық. Мен тоса
тұрайын, шал. (Абай «әкімшілікке» кіргенде, Қоңқи «Ка­
зино» деген жазуы бар есікке кіріп кетеді. Абай ішке енеді.
Төрде – Күтбай әкім. Жанында бір жігіт. Әкім ашулы.

Жігітті сыбап жатыр).
КҮТБАЙ (Абайды көріп): Күт. Күте тұрыңыз. Маңызды
шаруа болып жатыр.
ЖІГІТ (ызылдап): Күтеке-ау, енді өл дейсіз бе, қайт

дейсіз? Сіңірім созылып шапқылап жүріп, барлық жерге
өзіңізді жапсырдым. (Күтбай алайып қарайды) Ойбай,
суретіңізді (шоршып түседі).
КҮТБАЙ: Жапсырмай кет, жапсырмай кеткір! Ауыз­

дарыңның дуасы жоқ.
ЖІГІТ: Халықты жинап алып күнде қақсаймын. Қар­
сыластарының бәрі де өңшең ит-шошқа. (Қолын сермеп) Сы­
зып, өшіріп тастаңдар дейім. Елге жаны ашитын жал­ғыз

Күтекең. Қазақтың бір арысы. Осыған дауыс берсеңдер...
КҮТБАЙ (жібіп): Дұрыс, дұрыс, тәк...
ЖІГІТ: Уақытынан бұрын зейнетақыларыңды ала­
сыңдар. Ақшаны көбейтеді. Ауысқанын (көтеріліп, мақ­

танып) кассаға саласыңдар...
КҮТБАЙ: О, міне, міне, доверенное лицо деген осындай
болуы керек.
ЖІГІТ: Тамақ арзандайды. Не ішем, не кием демейсің­

дер.
КҮТБАЙ: Мәледес. Тек осыдан депутат болайын (ала­
қанын уқалап).

ЖІГІТ: Пәтерпұл кемиді. Күтекеңді сайласаңдар қаң­
тарда жауған қар көп жатпай ериді.
КҮТБАЙ: Оу, азаматым, сілте!
ЖІГІТ: Күтекең шетелден гумпомышты әкеліп, тау

қылып үйеді. Үйлеріңнен шықпай жатып алып, шетінен
кертіп жей бересіңдер дейім! (Мақтанып).
КҮТБАЙ: Ойпыр-ай! Сенді ме ел, сенді ме? (Елеуреп).
ЖІГІТ: Сенгенде де қарық болып, қырылып қалды. Тү­

гел риза. Тек қана Күтекеңе, Күтекеңе дауыс береміз десіп,
таласып жатыр.
КҮТБАЙ: Мәләдес! Салғаннан солай демейсің бе? Арқа-
басым кеңіп қалды ғой. Уһ! Уһ!

ЖІГІТ: Ел алдына шығып «осылай да осылай» деп көз­
ді тарс жұмып алып сілтеп тұрсам, бір имансыз «Өтірік,
Күтбай алдамшы, оған сенбеңдер» деп қақсайды. Жағыңа
жылан жұмыртқалағыр.

КҮТБАЙ (шошып): Сосын?
ЖІГІТ: Берікболдың сенімді өкілі екен. Былай алып
шығып, ит тепкісін көрсетіп сабатып (сабағанын көрсе­
теді) жібердім. Қашып құтылды.

АБАЙ (орнынан көтеріліп): Уа, шырағым, Күтбай,
әкім деген соң келіп отырмын.
КҮТБАЙ (қасындағы жігітке): Ал, ісіңді жалғастыра
бер. Кейін келерсің. (Қолма-қол жайдарланып) Оу,

ассалаумағалейкөм, ақсақал. Келіңіз, төрлетіңіз. Кәне,
кәне. Қоржыныңызды былай қойыңыз. (Қоржынды қозғай
алмайды) Ой-буй, ішінде не бар, ақсақал?
АБАЙ: Оны көтеру екінің бірінің пешенесіне жазыл­

маған, Күтбай.
КҮТБАЙ (таңданып): Апыр-ай, ә. (Орнына отырады).
АБАЙ: Біздің елде, бая-ғы-да Дүтбай деген болыс болу­
шы еді. Түрің, түсің айнымай қалыпты. Ал, ісіңді қайдам!

КҮТБАЙ: Ол Дүтбай болса, мен Күтбаймын. Бұрын­
ғының болысы, қазіргінің әкімі. Солай, ақсақал. Менің
территориямда тұрасыз ба?

АБАЙ: Жо-жоқ, мен ешкімге бағынышты емеспін.
Емін-еркінмін.
КҮТБАЙ: Қалайша? Паспорт, пропыска бойынша...
АБАЙ: Аспан деген елдің тұрғынымын, Күтбай (көкті

нұсқайды). Уақытша келгем.
КҮТБАЙ (жұмсарып): Ә, көк қабатты үйдің бе? Құры­
лыс қарқынды жүріп жатыр ғой, Құдайға шүкір.
АБАЙ: Үйлерің биіктегенмен, өздерің тым аласарып

кеткен екенсіңдер.
КҮТБАЙ: О, дұрыс айтасыз, ақсақал, құрылыс деген
қанат жайып, қаланың денесін (екі иығын қомдап) күн са­
нап көтеріп барады.

АБАЙ: Даланы аштық, қаланы рэкет жайлапты, Күтбай
шырақ. Бұған не айтасың?
КҮТБАЙ (терезеге қарап): Дала. Даланың еркіндігін өз
қолына бердік. Бірақ еңбек етпейді. Шетінен жалқау, жа­

тып ішер. Алма піс, аузыма түс дейді. Рэкет деген өзіміздің
қазақ балалар ғой, өздері бір өңшең айналайындар. Сіз
түсінбейсіз, ақсақал, ол деген жаңа кәсіп. Ым, солай.
АБАЙ: Құлға бостандық берсең, құдыққа құлап өледі

деген. Бір-бірін алдаған, арбаған, тонаған халық. Сонда
мұның аты қазақ болғаны ма?
КҮТБАЙ: Ал, ақсақал, келген шаруаңа көш. Уақыт
тығыз (сағатына қарайды). Алдын-ала кесіп айтайын,

ауылдан қаланы сығалап келіп жүрген біреу шығарсыз,
прописка жасай алмаймын, пәтер бере алмаймын. Кезек­
те кісі көп. Материалдық көмек және таусылды. Кассада
тиын-тебен қалды. Зейнетақыңды көтере алмаймын. Бюд­

жетте ақша жоқ. Бала жетелеп келсең оқуға түсіре алмай­
мын. Оған тамыр-таныстық, ең бастысы (бас бармағы мен
балаң үйрегін уқалап), ақша керек. Сосын не?
АБАЙ (теңселіп, құлағын басты): Жетті, Күтбай,

жет­ті. Алла риза болсын. Тек қояр бір сауалым бар. Әлгін-
­де депутат болам деп бар уәдеңді үйіп-төгіп қазақ бала-

сын бұрын-соңды көрмеген мырғамға батырып ең ғой.
Қайда кетті соның бәрі? Желге ұшты ма, жерге сіңді ме?
КҮТБАЙ (қызарақтап): Ой, ақсақал-ай, сізде бір..
Уәдеде не тұр. Айтылды, сенді, бітті. Кейін кім тексеріпті.

АБАЙ: Іс бітті, қу кетті екен ғой. (Қоржынын қозғап)
Соншама неге ауырлап кетті десем... Сенің де үлесің
жеткілікті екен мұның ішінде, Күтбай әкім.
КҮТБАЙ (түсінбей мақтанып): Әрине, ақсақал, кө­

зімді тырнап ашқаннан ел, ел деп қақсаумен келемін.
Қосқан үлесіміз шаш-етектен.
АБАЙ: Ей, Күтбай шырақ, сенің ел алдап әкім бол­
ғаныңды, алаяқтықпен депутат атанғалы жүргеніңді

(көкті мезгеп қолымен) ана жерде, биікте отырған үлкен
кісіге айта барсам қайтеді? Менімен оның ағайындығы бар
еді.
КҮТБАЙ (шошып): Не дейді? Үлкен кісі? (Қалбақтап,

бейшара бола қалады) Келген бетте-ақ айтпайсыз ба,
ақсақал-ау? Үлкен кісі... Сіз сонда ағасысыз ба?
АБАЙ: Иә, ағалы-інілі...
КҮТБАЙ: Тұрекеңнің бе, кәдімгі?

АБАЙ: Одан да биіктеу.
КҮТБАЙ: Сырекеңнің бе? Опыр-ай!
АБАЙ: Жо-жоқ, Күтбай әкім, одан да жоғарылау.
КҮТБАЙ: Апыр-ай, Нұрекең бе?

АБАЙ: Таппадың, Күтбай әкім.
КҮТБАЙ: Одан биік пәнде баласы жоқ қой. (Дағдарып)
Енді қайттім?
АБАЙ: Бар болғанда қандай! Құрекең. (Көкті меңзейді)

Ұмыттың ба, немене? (Күтбай көкке қарап алақ-жұлақ
етеді. Мәңгіріп). Құдайды (ақырып) ұмыттың ба, ан­
тұрған?! (Күтбай мықшиып қалады). Ең үлкен иман-та­
разы сол! Тұрекеңнен де, Сырекеңнен де, Нұрекеңнен де

әмірі күшті жасаған ием ол! Адамды алдарсың, суларсың,
өтірік күліп, жалған жылап сендірерсің, сенерсің. Бірақ
бір құдіретті әзәзіліңе бағып ақ жолдан тайдыра алмассың!

Айырмаң қайсы болыс Дүтбайдан?! Қырыққан серке
бұттанып киген киімің бе, мойныңа таққан алабажалақ
ноқтаң ба? Жабайылардың қатынындай жалбыраған
шашың ба? (Абай айтқан сайын Күтбай бүкшие береді).

Баяғы құлқын бір құлқын! Баяғы, баяғы, баяғы бәрі! За­
ман қанша құбылса да пәндесінің ниетін тазалай алмаған
екен... Әттеген-ай! (Қоржынын көтеріп алады) Ама­
нат қоржынды табыстар адам таппадым-ау. (Шығуға

беттейді) Ал, хош тұр, (артына бұрылып) Күтбай әкім.
КҮТБАЙ (тығылған жерінен бас көтеріп): Гуд-вай!
Гуд-вай!
(Абай қоржынын арқалап, «әкімшіліктен» шығады.

Осы кезде Қоңқи да аузы-басын сипалап, «Казинодан»
шығады. Көңілі көтеріңкі. Осы кезде сахна сыртынан
ысқырған дауыс, тасырлап қашқан аяқ үні, айқай-ойбай
қатар естіледі).

ҚОҢҚИ (мәз болып қопаңдап): Ұр! Ұр, давай! Мәләдес!
Асқариктер қуып бара жатыр. Шуриктің жігіттері жаппай
қашты. Қу, жер, ұр... давай!
АБАЙ: Қошемет қылып қарқылдап неғып тұрсың? Уһ!

(Қоржынын жерге қояды) Күтбайыңа да кіріп шықтық.
ҚОҢҚИ: Аузын қу шөппен сүртті ме? Солай! Осы сен
шал дәу де болса кемпір іздеп жүрген жоқсың ба? Әкелші
құлағыңды (сыбырлайды). Жап-жас, (бармағын шошай­

тып) мынауский. Тек қалтаң қалың болсын.
АБАЙ: Тәйт, әрі, (ақырып) Құдайдан қорықпаған неме!
Мықыны бұлтиған, шашы сымпиған деуін. Аулақ, аулақ
пәлекетіңнен!

ҚОҢҚИ: Онда жүр, бүгінгі жастарды көр. («Казиноға»
жетелейді) Өнерін тамашала. Көңілің сүйсінсін. Жүр,
жүр (алдына түсіп емпеңдеп).
АБАЙ: Осы заман жастары ма? Жә, жүр онда. (Кіріп

кетеді. Артынша-ақ музыка, у-шу естіледі. Абай іштен
атып шығады. Есеңгіреген қалпы) Аллам сақтасын. Жын-
перінің ойнағы ғой мынау. Қайтпасам болмас мәңгілік

мекеніме. Әттең, қоржын, қоржын, кімге аманаттасам
екен? (Казинодан аузын сүртіп Қоңқи шығады, қызғын).
ҚОҢҚИ: Тұра сала неге қаштың? Жастар аташкі жақсы
екен деп жатыр. Абайға ұқсаған дейді (мәз болып). Мен ор­

таларына түсіп билеп те жібердім. (Билейді) Гак-калина,
гак-калина гамая. Еду я... Көрдің бе?
АБАЙ: Қазақтың қайғысы тойған жерінде қалады. Со­
лай, солай (қайғырып бас изейді).

(Осы кезде сахнаға екі әйел шығады. Көшедегі зат са­
татындар. Екі бөлек көтеріп алған зат, тамақ қоятын
кішкене столдары бар. Абайдың қатарына келіп тұра
қалады).

І ӘЙЕЛ (сумаңдап): Айна менен тарақ бар. Алмасаң да
қарап қал. Кел, келіңдер саудаға.
ІІ ӘЙЕЛ (қақылдап): Тамақ бар, тамақ бар. Өзі арзан,
өзі тәтті. Алыңдар, алыңдар.

АБАЙ (жақындап): Есенсің бе, келінжан?
І ӘЙЕЛ: Сәламатсыз ба, ата?
ІІ ӘЙЕЛ: Саудаға келіңіз.
АБАЙ: Менің қалағаным табыла қоя ма екен?

ӘЙЕЛДЕР: Табамыз. Айтыңыз, ата, не керек?
АБАЙ (саусағын бүгіп санап): Бір қадақ ар бер, екі
қадақ ұят бер, таудай талап бер, таусылмас намыс пен
жігер бер, тарыдай бақ бер.

кеткен. Қазір шығармайды.
ҚОҢҚИ (кимелеп): Ендеше маған көсіп-көсіп арсыз­
дықтан, ұятсыздықтан сал. Намыссыз нәйістіктен, өті­
ріктен, жаладан, ойнақтан өлшеп-өлшеп, кесіп-кесіп бере

қойыңдар.
ӘЙЕЛДЕР: Бұл сұрағаныңыз табылып қалар.

(Қоңқи сауда жасаған болады).
ӘЙЕЛДЕР: Мә, жиырма теңге.

(Абай жиырма теңгелікке қарап, жарыққа ұзақ тұ­
рады).
АБАЙ (көрсетіп): Мына күпілі шал кім?
ӘЙЕЛДЕР: Ол – Абай. Ақын.

сырда өмір сүрген.
АБАЙ: Абайдың басы здашқа айналғаны ма? Здаш де­
ген тиын-тебен, уақ-түйек деген сөз емес пе? Бұйтіп құны
кетер теңгеге Абайдың басын салып әурелегені несі, түге.

(Ашуланып) Одан да құны жоқ Дүтбай болыстың, болмаса
бір әкімнің басын сала салмай ма?!
Бастарың байлы ма, шырақтарым? Менің Әйгеріміме
ұқсаған жан екенсің. Уа, дариға-ай!

АБАЙ: Иманды болсын (бетін сипайды. Қоңқи бір
қолымен аузын сипайды). Қызылшақа кішкенелерің өсіп
жатыр ма?
ӘЙЕЛДЕР: Садикте.

АБАЙ: Кішкенесінен ананың жылуына, әкенің мейі­
ріміне шөлдеп, жарымай, ортақ қазанда өскен бала жатба­
уыр болмай қайтсін.
ӘЙЕЛДЕР (жанындағы келіншекті көрсетіп): Мұның

АБАЙ (мұңайып): Иә, Ділдә да бізге жат емес. Ой-хой,
дәурен!
ӘЙЕЛДЕР: Сауда жоқ, біз кеттік, ата.

ҚОҢҚИ: Сменім бітті. Өткізуім керек. Кеттім. (Абайға
қарап) Сау тұр!
АБАЙ: Бір Аллаға аманатсыңдар. (Қоржынын арқа­
лайды. Аңтарылып тұрады. Осы кезде сахнаға бірінші

көріністегі үйленіп жатқан жігіт пен қыз шығады. Қол­
дарында жас сәби. Ораулы).
ЖІГІТ (жүгіре басып): Ата, Абай ата. (Абай тоқтайды).
ҚЫЗ: Ата.

ЖІГІТ: Абай ата, сізді іздеп шарламаған жеріміз
қалмады.
ҚЫЗ: Табанымыздан таусылдық.
АБАЙ: Жайшылық па, қарақтарым?

ЖІГІТ: Былтыр үйленерде сіздің ескерткішіңізге гүл
қойып, ұлымыз болса, атын Абай қоямыз дегенбіз.
ҚЫЗ (ұялып): Қыз болса Әйгерім...
ЖІГІТ: Ұлымыз бар, ата. Атын өзіңіз қойып беріңіз

(сәбиді орауымен Абайдың қолына ұстатады).
АБАЙ (сәбиге қарап): Кішкене екен өзі (мейірленіп).
Маңдайы жазық, қыран қабақ жігіт болғалы тұр екен. Тфә,
тфә, тіл-көзден аулақ. Атыңды (сәл кідіріп) Абай емес,

Абайла деп қойдым. А-бай-ла! Еліңнің үзілмеген үмітін
сенің қолыңа бердім. Саған аманат, Абайла. Жез бұйдалы
халқыңды болашаққа өзің жетелеп апар.
Мынау қоржынды (жігіт пен қыздың қолына табыс­

тайды) ержетіп, оңы мен солын, батысы мен шығысын,
досы мен қасын анық таныған соң табыстарсыңдар! Ама­
наттың жүгі ауыр. Абайла, бауырым, абайла!
ЖІГІТ: Рахмет, ата!

ҚЫЗ: Аманатыңызды орындаймыз. (Екеуі шығып ке­
теді).

АБАЙ: Хош, мен де қайттым, мәңгілік мекеніме. Ри­
замын тағдырға. Жасаған ием қазақ дейтін халықтың
ұлы ғып жаратып, басыма сана, тіліме бояу, қолыма қа­
лам берді. Жарқыратып маңдай, жабылдырып дұшпан

берді. Алдымды сағым, артымды сағыныш қып өмір
берді. Бәріне де шүкір, ана. Бір жарым ғасырдан соң оя­
нып кетіп, еліме қайтып оралып ем, орталарыңа бір Абай
сыймады. Ел жаңарған, жасарған. Әттең, тереңіне бармай

бетінен қалқиды, ойсыз сәби секілді. Баяғы Оразбайлар,
Дүтбайлар, Күнтуарлар, Қаражандар қаптап кетіпті елді.
Сөзім тағы да өтпеді, зарым керең құлаққа жетпеді. (Абай
осыны айтып бірінші көріністегі ескерткіш тұрған тас

тұғырға, өзінің орнына көтерілді де, тас мүсінге айна­
ла бастайды. Жарық төмендетілгенде «Абай Құнанбаев.
1845-1904 жж.» деген жазу оқылады. Абай ескерткішке ай­
налады. Ендігі сөз сахнаның сыртында жалғасады).

АБАЙ: Кейінгі жүрегі тас, көзі шөмен ұрпаққа тірі
әулиеден, ескерткіш Абай, сен жақын екенсің. Мен
мәңгі оянбауға бекіндім. Сен қал орталарында. (Сәл ты­
ныс беріп) Қай ғасырдың белесінде жүрсең де, «Қайран

елім, қазағым» деп шырқыраған Абайдың даусын естіп
жатарсың.
Шымылдық

Екі бөлімді, төрт көріністі тарихи драма
Қатысатын кейіпкерлер:

Пьесаға мұнан өзге билер, шәкірттер, татар молда, при­
казчик, казактар, шал, кемпір, тілмаш қазақ, күйші, т.б.
қатысады.

Бірінші бөлім
Бірінші көрініс
Хан ордасы. Кең де салтанаты асқан, Еуропаша жа­
сақталған бөлме. Қымбат жиhаздар, түбі алтындалған

қалыңдығы кереқарыс кітаптар, шахмат құрулы, би­
льярд столы тұр, төбеде ондық шам, оның сары бояқ
сәулесі император Бірінші Николайдың қабырғада ілулі
тұрған портретіне түседі. Үстіне патсайы сусыма ша­

пан, басына тақия киген Жәңгір хан алдымен кітаптарға
үңіледі, бірін қолына алып парақтап, күбірлеп оқиды да
бас шайқайды. Кері орнына қояды. Шахмат тақтасына
келіп ойланып тұрып бір жүріс жасайды.

ЖӘҢГІР ХАН: Мына екі пешкі алға озыңқырап кетіпті.
Ым... Корольдің жаны жалаңаштанып қалған екен. Қауіп-
қатердің алыстан ескен ызғырығы сезіледі. (Тағы жүріс
жасайды). Ым... Кішкене қамсау болсын. (Жайлап басып

бильярдтың жанына келіп кийді қолына алып айналды­
рып тұрады да, шалт қимылдап бір үйір боп тұрған ақ тас­
тарды періп кеп жібереді. Тас тақта бетінде пышырап
шашылады). Жаман айғырдың үйірі осылай бет-бетімен

кісінеп қашатын. (Кийге сүйеніп тұрып залға ойлы көз тас­
тайды). Билеуші келіспесе қарашасы да даладан, далаға
безіп... (Күрсінеді) Жә, жетер үш жұмадан бері өзімді-өзім
іштей мүжігенім, Жәңгір шерленді деп пұшайман болған

орыс орманым, қараша – қорғаным жоқ. Лай судың ор­
тасында жүріп көрінбей кеп қабатын ашқарақ шортан
сынды бәрі де... «Тамағыма қылқаның кетер демес ем...»
Ма-хам-бет. Айтады шіркінің! Төс қағыстырып, достыққа

жарамадық, қылыш қағыстырып, дұшпан бола алмадық.
Өңшең өліара. Менің айналама жауығады, олардың артын­
да – мен, менің артымда кім тұрғанын білсе нетті. Екі басты

самұрық құс өзге түгел Жәңгір ханның да еңсесін езіп, қол-
аяғын бір жіппен матап тастағанын сезсе қайтеді, жазған!?
(Сырттан дауыс естіледі: «Қаракең келе жатыр»,
«Ханның қайын атасы келед». «Оу, Қараке, ассалау­ма­

ғалейкүм, дені-қарыңыз...» Мұны естіп іштегі хан ты­
жырынады. Қолына қауырсын қаламы мен қағазын алып
столға жайғасады. Ішке Қарауылқожа енеді, үстінде
етегі шұбатылған шапан, басында сәлде. Жүзінен мейма­

насы тасыған қуаныш лебі еседі).
ҚАРАУЫЛҚОЖА (екпіндеп): Ас-салау-мағалейкүм,
(басын сәл иіп) бұл – шаңыраққа берген сәлемім.
ЖӘҢГІР ХАН (орнынан көтеріліп): Ассалаумаға­

лейкүм (қос қолын ұсынады).
ҚАРАУЫЛҚОЖА: Уағалейкүм-ассалам (қолын ала­
ды). Жәңгіржан, аман-есенсің бе? Кітап ақтарып, қағаз
күйелеп отырсың ба? Алыстан ат арытып келген неміс дей

ме, қонақ бар деп еді.
ЖӘҢГІР: Аманбыз, Қареке (қауырсын қаламын ауда­
рып-төңкеріп). Бала күннен ұстап қалған қалам ғой. Көп
оқысаң – көзге зиян, аз оқысаң – басқа зиян. Меймандар

бүгін өкше көтермек.
ҚАРАУЫЛҚОЖА (лекіте күліп): Жөн айттың, Жәң­
гіржан. Төре мен қожадан оқу-тоқу қашып құтылған ба?
(Құйрық басады). Би үстінде бір нұқат, ти астында екі

нұқаттан аса алмай жүретін қара қазақтың боғын қурайға
шаншып өскен қарасирағы дейсің бе?
ЖӘҢГІР (сұлық): Көңілді көріндіңіз...
ҚАРАУЫЛҚОЖА: Жүрегімді жарғандай қуанышым

бар. Жас болса, желөкпе болса «сүйіншілеп» ат қояр еді.
Жасамыспыз, Жәңгіржан.
ЖӘҢГІР: Жұмбағыңыз таусылмады-ау, Қараке. (Қаба­
ғын шытады) Ол не сүйінші? Қазан университетінен бір

жақсы хабар күтулі ем...
ҚАРАУЫЛҚОЖА (жаратпай): Татаршылсың-ау, Жәң­
гіржан. (Залға күбірлеп) Қазан дейд... Ауыздарында Алла,

ЖӘҢГІР: Орысты айтақтап салып өлтірткен мен дей­
ді. Аузымен алысып, құлағымен күн көрген қай қазаққа
бәтуа айтарсың? (Қарауыл жаратпай екі иығын кезек
қиқаңдатады. Сусыған сәлдесін түзейді, жөткерінеді).

Исеке, пейіште болғай дидарың, дүниеге мынау сыймаған
(бетін сипайды).
ҚАРАУЫЛҚОЖА (бетін сипар, сипамасын білмей
сақалын саумалайды): Ым... (Залға қарап) Айналасын

айғыр тепкендей ғып отыратын баяғы Жәңгір жоқ екен.
Тұ­лыпқа мөңіреппіз... (Жәңгірге) Ал, хан ием, рұқсат Ал­
ладан, мен қайтайын. Ел алыс, жер шалғай.
ЖӘҢГІР (салқын): Хош тұрыңыз. (Қарауылқожа

кетеді). Жағындағы сары жүнін үрпиткен орысқа бір-
бірімізді өңгеріп беруге қалдық. Көкпардың серкесіндей
етіп. (Ойланып) Осыдан он жыл бұрын өзім тұқымын
тұз­дай құртқым келген Исатай мен Махамбет еді. Олар

қайтпады алған бетінен, өр суындай тасып... Мен іркілдім.
Іріккен күліп келіп құшақтап тұрып пышаққа салатын
әріде жатқан саясат-тын. Қуықтай екі өзеннің арасын
ереуілдеткенде қайда барып пана табам деп жүр бұлар?

Қайыс ноқта құтқармас қай басты да. (Орындығына оты­
рады. Ішке Фатима тоташ енеді. Қолында зерен аяқ).
Ә, тоташ...
ФАТИМА. Шұбат ішіңіз, хан ием. (Жәңгір ауыз тиеді).

Бір сергімей-ақ қойдыңыз ғой... Қожекең ала таңмен шаң
көтеріп шауып келіп еді, кеткенде де атының сауырына
қамшыны көміп, тасырлай жөнелді...
ЖӘҢГІР: Бұл елдің қуанса да, ренжісе де айызын ат пен

әйелден қандыратын ежелгі әдеті емес пе?
ФАТИМА. Әкесі әлдеқалай аттанған соң әлгі әдірем
қалғыр Зылихасы өз-өзінен жұлынып...
ЖӘҢГІР (көңілсіз): Жә... (Өз-өзінен) Нар жайылар

көңілдің жайлауында өңшең тоқал ешкі ойнақтады-ау.
Жә, Фатима тоташ, қатын-қалаштың бұралқы сөзі сенің
аузыңның, менің құлағымның теңі ме?

ФАТИМА (басын иіп): Ғафу, хан ием.
ЖӘҢГІР: Ақ патшаға әзірлеткен тарту-таралғының да­
йындығы қалай?
ФАТИМА. Шүкір. Он екі қанат киіз үйдің сүйегі әзір.

Туырлығы мен бас құрын кеше дайын етті. Түндігінің
жиегіне алтын зер жүгіртіп жатыр.
ЖӘҢГІР: Ертең сәске уағында өзім барып тағы бір кө­
ріп өтермін.

ФАТИМА. Хан ием, Ольдекон мырза шәкірттерімен
келіп сізді тосып отыр.
ЖӘҢГІР: А-а? Салғаннан неге айтпадың? Бүгін шә­
кірттердің мектепті аяқтаған ақжолтай күні ғой. Кірсін де.

(Фатима шығады, ішке Ольдекон бастаған бес-алты
шәкірт бала кіреді. Ольдекон – «Жәңгір мектебінің» мұға­
лімі, үстіне ескі стильдегі костюм, көзілдірік киген. Шә­
кірттер ақ көйлек-дамбалды, бастарында тақиясы бар).

ОЛЬДЕКОН: Сәлематсыз ба, хан ием? (Ұстазы басын
игенде, шәкірттер тізерлей кетеді).
ШӘКІРТТЕР (жамырап): Есенсіз бе, хан ием?

ЖӘҢГІР (күліп орнынан көтеріледі): Сергей Констан­
тинович, қош келдіңіз, қымбаттым. Бүгінгі соңғы сынаққа
өзім барсам деп ниеттенгенмін.
ОЛЬДЕКОН: Естігем, Жәңгір Бөкеевич.

ЖӘҢГІР: Он шәкірт те сынақты ойдағыдай ұстады ма?
ОЛЬДЕКОН: Білімдерінде кемдік жоқ.
ЖӘҢГІР: Бәрекелде! (Риза болып) Мұның бәрі сіздің
еңбегіңіз, Ольдекон мырза. (Шәкірттерге бұрылып) Ал,

ұлдарым, қандай пәнді тамамдадыңдар?
ШӘКІРТТЕР (жамырап): Жағрафия.

ЖӘҢГІР (қуанып): Жарайсыңдар. Міне, дүниенің аш­
қышы қолдарыңа түсті. Енді айырыла көрмеңдер. Жаңа
физика пәні дедіңдер. Бір сұрақ қояйын, кім мүдірмей тіл
қатар екен?

ОЛЬДЕКОН: Ал, балалар, айттым ғой, дайын болыңдар.
ШӘКІРТТЕР: Дайынбыз, хан ием.

ЖӘҢГІР (аз-кем ойланып): Ым... Мәселен, күн не себеп­
тен күркірейді?
ШӘКІРТТЕР (жамырап): Аттас зарядтар бір-бірін кері
тебеді.

ЖӘҢГІР (шаттанып): Болашақтарым менің, жарай­
сыңдар! (Шәкірттердің басынан бір-бірлеп сипайды). Оль­
декон мырза, сізге мың алғыс!
ОЛЬДЕКОН (қуанып): Рахмет, рахмет, Жәңгір Бө­

кеевич.
ЖӘҢГІР: Тыншу бермеген көп арманның бірінің
ұшығына жеттім-ау. Тәубе, тәубе. (Шәкірттерге қарап
қуланып) Ал бұрын күн күркірегенін қариялар қалай

түсін­діретін?
ШӘКІРТТЕР (жымыңдап): Әжем шайтан ашуланып
әйелін сабап жатыр дейтін.

(Бәрі мәз боп күліседі).
ОЛЬДЕКОН: Енді ше. Шайтан да, періште де жоқ
(алақанын жайып).
ЖӘҢГІР (жымиып): Электр қуаты ғана бар екен.

ШӘКІРТТЕР: Рас, рас.
ЖӘҢГІР: Ал, енді, алғашқы түлектер, Омбыдағы Неплюев
кадет корпусының есігі сіздер үшін ашық тұр. Бұрынғы уағ­
да­мыз бойынша алған білімді жалғауға бек разымыз ба?

ЖӘҢГІР: Өзім күншілік жерге шығарып салам. (Бір
дорба күміс теңге алып шәкірттерге үлестіреді) Бұл мек­
теп бітіргендеріңе берген көрімдігім. Келіңдер, ай-на-ла-
йын-дар! Мә, Мұхамбет Салық, Мақаш, кәне, жақында,

Өтешқали, аш қалтаңды, Жүсіп, кел, кел, әп бәрекелді.
ФАТИМА (ішке еппен басып кіреді): Хан ием, Батыстан
келген ғалымдар аттанар алдындағы дәмге жиналды. Сізді
тосуда.

ЖӘҢГІР: Қазір барамын.
ОЛЬДЕКОН: Ықылас-пейіліңізге мың мәрте рахмет,
Жәңгір Бөкеевич.
ЖӘҢГІР: Ендеше алыс сапарға қам етіңдер, жас тү­

лектерім менің. Хош. (Шәкірттер тағзым етіп шыға­
ды. Хан Ольдеконға бұрылып) Сіз сәл бөгелсеңіз, алыстан
туғандарыңыз келген, таныс етейін.
ОЛЬДЕКОН (қуанып, қалбалақтап): Жәңгір Бөкеевич,

рахмет. Кімдер еді келген?
ЖӘҢГІР: Ғалым hәм жиhанкездер.
ОЛЬДЕКОН: О-о-о! Қандай қуаныш!
ЖӘҢГІР: Жүріңіз, Сергей Константинович, жүріңіз,

қымбаттым. (Сахнадағы жарық сөніп, кері жанғанда ке­
лесі бөлмеге өтеді. Сән-салтанатты бөлменің ортасында
жаюлы дастарқан, жасаулы стол тұр. Меймандар Гегель,
Бергман, Иванов сұхбат құрып, Бөкей ордасы картасы­

ның жанында тұр. Жүздері жадыраңқы).
ГЕГЕЛЬ: О, Жәңгір Бөкеевич! (Көтеріңкі көңілді үнге
бәрі жалт қарасады).

ЖӘҢГІР: Қымбатты меймандар, ғафу өтінем, мектеп
бітірген шәкірттермен сұхбат құрып... Әрі түнде ұйқыға
кеш жаттыңыздар, асықпай тынықсын деп.
БЕРГМАН: Шәкірт тәрбиелеу ұлы іс, Жәңгір Бөкее­вич.