Айтайын бір әңгіме көрген үшін,
Мәнісін жұрт ұғынса, білмегі үшін.
Кешегі сапар шеккен кәрі залыңның,
Айтайын гоминданға қылған күшін.

Бір күні залың елін шақырады,
Оңаша ақылдасып отырады.
Зорекер гоминданның зорлығынан,
Көзіміз қайтсек біздің ашылады.

Шәріпхан, Бұқат, Бейсі, Мәмилердің,
Гоминданнан алғым кеп тұр кегін, – дейді.
Гоминданға қарсы тұрмай жан қалмайды,
Қазақтан кетіп қалды сенім, – дейді.

Тәуекел, не болса да бір көрелік,
Сөзімді сағынсаңыз менің, – дейді.
Сөзімді менің айтқан тыңда, халық,
Советпен қол алысып, дос болалық.

Тәуекел, не болса да бір болайық,
Артыңнан біз ереміз сенім беріп.

Азырақ жәрдем берсін бізге дейін.
Егерде осы сөзімді мақұл көрсе,
Жеменейді алармыз күзге дейін.
Залыңның Советке жазған хаты

Біз көрдік қиыншылық осы тұста.
Ардагер, ел басқарған жақсыларды,
Апарып абақтыға салды босқа.
Болмады малда – билік, баста – ерік,

Басшысын еліміздің алды теріп.
Қатын-бала жалаңаш, киер бұл жоқ,
Жатырмыз неше түрлі зорлық көріп.
Советтің хат жазайын бастығына,

Гоминданның біз жолықтық қастығына.
Азырық езілгенге жәрдем берсін,
Нашанлік сөйлесуге өзі келсін.
Егерде осы сөзді мақұл көрсе,

Жағдайды бет айтайын көзбен көрсін.
Сағидолла жүрмек болды қағазды алып.
Советтен келмек болды хабар алып.
Болғанда кешке жақын жүріп кетті,

Жанына Имақанды ертіп алып.
Сағидолла, Имақандар түнде барып, түнде келді:

Қыстағы қашып кеткен молда Сылам,
Жанынан нашанліктің көрдім, – деді.
Шаңзұң айтты: Сәлем де кәрі залыңға,
Менің дағы бар еді ойларым да.

Тәуекел, ұйғыр-қазақ бір көрелік,
Гоминданнан қашып жүріп жан қала ма?»
Қырық төртінші жыл, төртінші ай, жетісінде,
Сөйлесіп Сағдоллалар келген түнде.

Хабарды кімнен түнде алып келді?
Екеуінің мақсаты, барған жайын,
Көргендер бізге айтып хабар берді.
Сағдолла, Имақанды кетті айдап,

Барған соң аяқтарын қойды байлап.
Аямай екеуіне дүре соғып,
Етінен өтіп, сүйекке жетті таяқ.
Екеуі қорыққаннан айтты шынын,

Екеуі абақтыда зар еңірейді,
Не болар түрмедегі жатқан күнім?
Бұл істі істеген кәрі залың екен,
Советке бұның бәрі мәлім екен.

Бір күні ұстап алып жоқ қылмасақ,
Бізге де қастық қылар залым екен.
Қырық төртінші жыл, төртінші ай, он сегізінде,
Гоминданнан елу кісі келді түнде.

Төсектен түсе қалды сонда барып,
Калошын аяғына сұға салып.
Сыртқа шықса қоршауға алған екен,
Шошыды үйге кірмей тез қамданып.

Қараңғы жүре алмады асып-сасып,
Қаңғырып жапан түзге кетті қашып.
Көрмеген бала бастан бұндай істі,
Кәрі залың жолдарды жаяу басып.

Бар еді түйе баққан ұйғыр қосы,
Табады іздеп келіп түн ішінде.

Тым мандып түнде жаяу жүре алмадым.
Ауылымды гоминдан басып алды,
Ел-жұрттың не болғанын біле алмадым.
Шапағат пен пақырға қылыңыздар,

Апарып мені иенге салыңыздар.
Құтылып сұм шеңгелден қалар болсам,

Керуенші залың жайын қанық білді,
Мінгізіп бір түйеге алып жүрді.
Тастады алып келіп иен құмға,

Залыңды іздеп шерік шықты қалың,
Ауылдан үй қалдырмай тінтіп бәрін.
Ауылдың еркектері қашып кетті,
Көшіріп әкетті алып мал-жандарын.

Дүрелеп сұраққа алды жас-кәріні,
Бейуаз бала-шаға зар жылады.
Ой түйді екі сөтке залың іштен:
«Хабарын ауылымның барып білсем.

Баспалап ел ауқымын толық ұғып,
Бір сенімді көлікті тауып мінсем».
Деді де түнде қайта жаяу жүрді.
Өзінің ауылына таяу жүрді.

Ері жоқ, жүгені жоқ мінді жайлақ,
Сонымен жолға түсті «а, Құдайлап».
Қолынан одан басқа келері жоқ,
Ішінен зығырданы тұрды қайнап.

Түн іші Көлқайнарға жүріп кетті,
Ауылына Рақымбайдың келіп жетті.

Сіздерді әдейі іздеп келдім,– дейді.
Рақымбайдың жауабы

Жорғаң жоқ, жолдасың жоқ түнделетіп,
Астыңа жайдақ байтал мінгеніңіз?
Залыңның жауабы

Сондықтан жайдақ, жауыр мінгенім тай.
Тұлпар мініп, ту алар күн туса егер,
Тай мінсем де, көңілім болар ед жай.
Мені апарып қойыңдар құм ішіне,

Хабарласып тұрыңдар түн ішінде.
Бір азамат жіберіп, хабар алдыр,

Астыртын хабар әкел жүзбасыдан,
Сенімді бірге жүрген жолдасымнан.
Қаңғырып жүр иен құмда пана таппай,
Жүр деңдер жан жолдасың лажсыздан.

Бірге жүрген ел ішінде екеу едік,
Екеуміз халқымыздың қамын жедік.
Көрсетті зорекерлік жегі құрттар,
Туғалы мұндай қорлық көріп пе едік?

Жанашыр бірге жүрген жан жолдасым.
Туғалы мұндай қорлық көріп пе едік,
Соны ойлап менің-дағы қатты басым.
Сәлем де Өкпебайға, Ырымбайға,

Және де Қайыңбайға, бәрің де ойла.
Төңкеріс жасамақшы ем күні бұрын,
Гоминдан біліп қойды, амал бар ма?
Сәлем де Мұқаш, Имаш, Ырысқанға,

Обалыңа қалдым ба бостан-босқа?
Сәлем де үлкен-кіші сұрағанға,
Болады елдің басы құрағанға.
Жападан жалғыз иен құмда жүріп,

Көл болды көзім жасы жылағанда.
Табаным жаяу жүріп жара болды,
Көңілім елді ойлап ала болды.
Құдай қосқан құдамыз наймандағы –

Әлі де үмітім көп бір Құдайдан.
Туған ел, өскен жерім Құдірет шебер,
Бар шығар жөн келтірер ақыл-айлаң.
Кенжебай бірін қоймай айтты бәрін,

Бізді іздеп келген екен кәрі залың.
Білдірмей түнде еліне көрсетпестен,
Жиып кеп Бөтекеңінің ділмарларын.
Қараңғыда Кенжебай жүріп кетті.

Тастамай түгел айтып хабар етті.
Сақа жүзбасы еліне хабар берген,
Жиылып үлкен-кіші әрбір жерден.
Хабарына залыңның ынтызар боп,

Ахуалын көзекі көрсек деген.
Халықтан дана туса елден ерек,
Еңіреген ел ақылы елге керек.
Түн қатып келді халық залыңды іздеп,

Қашанда халық ердің қорғаны екен.
Ширықтырған залыңды қалың елдің
Жендеттерге кегінің толғаны екен.
Құшақтасып көрісті бірін-бірі,

Бұл өзі бекер емес, сөздің шыны.
Күңіренді иен құмда тамам халық,
Ғибрат алсын ұрпақ деп жаздым мұны.
Тоқтады көпшілік те мауқын басып,

Құтты қадам шаңырағына шашу шашып.
Қара шаңырақтан дәм татты, шықты жолға,
Деп тілеп: «Құдірет Кәрім, өзің оңда!»
Әбденнің ордасына келіп түсіп,

Ақсарбасты сойғызып жатты сонда.
Ел болып ақылдасты басын құрап,
Кеңесті ендігі істі анығырақ.

Жиналып, жөнге салса халық мұны.
Мені алып қалың адам қала кірсе,
Сескендіріп тастар ед албастыны.
Хат жазып Дыңға менен Кеңесбайды,

Аттандырса нақ айтып барлық жайды.
Құлақтанса, ел-елдің бастықтары,
Серіктерін олар да қалдырмайды.
Деді де аттанып кетті олар,

Жақсылық біз қазаққа қашан болар?
Залыңның Сауыр бастықтарына жазған хаты

Шаймардан үкірдай, Қызырқанға.
Сауырды азаттыққа шығарам деп,
Қылмысты күнәлімін гоминданға.
Қазыбектен Жұмағұл, Тағай келсін,

Ақымер менен Насихат оған ерсін.
Жәдіктен Қанжарбай мен Ыдырыш кеп,
Залыңды гоминданға қолдан берсін.

Жатпаңдар босқа қарап бекер текке.
Советке қашып барды молда Сылам,
Бірлестік ұйғыр-қазақ бір ниетке.
Арнаулы хат жазамын, Қабыл, сізге,

Керейдің ескісі жоқ сізден өзге.
Сұмдарға мені апарып қолыңнан бер,
Үмітпен, сенім артам өзіңізге.
Мұстапа, закон залың –жан жолдасым,

Тілегімді екі етпей мақұлдасын.
Ителіде Тоқтаубай, Ережепке,
Жатпаңдар босқа қарап, бекер текке.
Ақылды бір орыннан шығарайық,

Ителі, ботақара бір тілекте.
Қабиден, Нұрке мырза – екі бала,
Екеуің қызмет істе маған бола.
Гоминдан көшіріп алған ауылымнан,

Сауырдың хат жазамын кәрісіне,
Алланың нар тәуекел әр ісіне.
Әруағы бабалардың қолдай көрші,
Хат жаздым атын атап әр кісіге.

Отырып әңгімемен таң да атты,
Көпшілік қуанышқа әбден батты.
Залыңның қамы үшін ел адамы,
Тұс-тұстан қопарылып келіп жатты.

Сауырдың жиналды көп кемеңгері,
Мықтылар құрады ақыл көлемдегі.

Саңлақтар тақымда ойнап елеңдеді.
Көп ақылы: Чүй алдымен барсын, – деді,
Соңынан қалың қауым ерсін, – деді.
Тәртіпке жұрт көңілін бөлсін, – деді,

Жамбылға тобын жазбай кірсін, – деді.
Алдында Әбілмәжін қалың кісі,
Бес жүздей адам болды іш пен тысы.
Шаңдатып қалың адам келе жатыр,

Жұмысыңды қалдырмай айтшы, – деген.
Әбілжамал чүйжаңның сөзі

Кеткенін біле алмадық не себептен.
Ортаңа қалың кісі келді алып,
Күнәсін кеше ме деп асып кеткен.
Шәнің жауабы

Елбасы бүгін қонып жатыңыздар.
Залыңды елбасылары алып келді,
Біздің жасап берер тойымыз бар.
Алып келіп сойғызды екі қойды,

Әр түрлі тәтті тағам түгел қойды.
Жайланып басын қосты бастық біткен,
Шәйланып, барлықтары асқа тойды.

Қалдырмастан тиеді жүктің бәрін.
Бірін қоймай мал-жанның алып келді,
Шарықтыға тіктірді ауылдарын.
Алтайдан Дәлелқаннан хабар келді:

Істеген төңкеріске еңбегі көп,
Халықтың барлығына мәлім, – деді.
Жылқыайдарды жіберді әскербасы,
Әріппай, Құрмаш, Болат – ақылдасы.

Залыңның әмірімен іс қылады.
Мың тоғыз қырық төртінші жылы еді,
Жетінші ай, жиырма жетінші күні келді.
Ат, азық түгел халық бермек болып,

Қаулы алып Жеменейге кірмек болды.
Халықтан әскер мінді ат ыңғайлап,
Қолына қару-жарақ алды сайлап.
Гоминданмен соғысуға түгел кетті,

Бағынды қолбасының жарлығына.
Қаласын Жеменейдің қоршап алып,
Атысты екі сөтке барлығы да.
Жау біткен абырон алған қаладағы,

Барлығы Жамбылға кеп паналады.
«Бағынамыз үш сағат пұрсат бер» деп,
Елші салып жалынып ағалады.
Берді пұрсат, гоминдан пайда тапты,

Бір адам жау алдынан тұра шапты.
Алтайдан шыққан екен мыңдай адам,
Не үлкен қарулармен қаруланған.
Тасқындай бөгеу бермес қалаға енді,

Бұл істі көзім көрген, емес жалған.
Келген жау өте күшті көрінеді,
Біздің жақ тауға қарай шегінеді.
Аз мылтықтың таусылып шағын оғы,

Халықтың қорқу болды арасында.
Арылып екі күнде Советке өтті,
Сауырдың жан қалмады даласында.
Соғысып ар жаққа өтті елдің бәрі,

Құлазып иен қалды жердің бәрі.
Сауырдың қазағынан қалмаймыз деп,
Қобықтың бірге көшті мұңғылдары.
Ар жаққа өтті түгел, жерге сыймай,

Жырғады тегін алып бұл менен шай.
Кедейге тегін берді ұн-бидайын,
Байларға арзан сатты бұл мен шайын.
Төрт түлік мал мен жанға қоныс беріп,

Жаз-жайлау, қыс-қыстауы болды дайын.
Советте залың болды– жарым патша,
Советке танылды ғой аты сонша.
Сұрыптап партизанды қайта құрды,

Зайсанға аты шықты Семейменен.
Жарым патша атанып елді билеп,
Байларды бірдей көрді кедейменен.
Өткен ел ар жаққа қалды қыстап,

Бер жаққа әскерменен құрды штаб.
Кеңсе құрып, ар жаққа үй тіккізіп,
Болғанда жазға салым соғыс ашпақ.
Үш мың үйдің бастығы залың болды,

Жинауға ат, азықты әмір берді.
Гоминданға біреу барып хабар берді:
«Жиналып төрт мың адам жатыр» деді.
«Тәуекел қоян-қолтық көреміз» деп,

Мұны естіп гоминдан сасады енді.
Естіген соң барлығы қалды шошып,
Тәуекел кетелік деп басты қосып.
Осы күн не болса да кетелік деп,

Қашты жау түн жастанып улап-шулап.
Жеменей азат болды мерездерден,
Гоминдан қашып-пысып кетті бір-ақ.
1945 жылы қайта өтті ауыл-аймақ,

Сиынды, масайрады «а, Құдайлап».
Гоминдан түгел қашып кеткеннен соң,
Қуанды ел-жұрт түгел гүл-гүл жайнап.
Босқан ел түгел келді жерге көшіп,

Жеменей азат болды мерейі өсіп.
Мың тоғыз қырық алтыншы жыл, тоғызыншы айда,
Бір науқас сүзек деген болды пайда.
Алпыс сегіз жасында ажал жетті,

Пәниден кетті залың бақи жайға.
Жасында алпыс сегіз ажал жетті,
Халқына артындағы қадыры өтті.
Басшысы еліміздің кеткеннен соң,

Қайран ел жетім қалып, сәні кетті.
Кетті ғой арамыздан қайран залың,
Келтірді өз тұсында елдің сәнін.
Бәйтерек алтын діңгек құлап кетіп,

Елінің ашылмаған соры қалың.
Ойда бар теріп жаздым сөздің бәрін,
Ұмытып қалған екем бірқатарын.
Шамам жоқ жаңғыртуға, сөз қосуға,