Тарихты зерттеген жан жөнін табар,
Әлемнен он сегіз мың болса хабар.
Пайғамбарлар тарихын оқып көрсем,
Адамнан Нұхқа дейін көп ата бар.

Тұсында осы Нұхтың теңіз басып,
Жер шөгіп жүрген екен топан сулар.
Сол кезде Нұх пайғамбар хайла қылып,
Кемеге көп жан салып шеккен сапар.

Солардан соңғы адамзат таралған деп,
Тарихта осылайша деректер бар.
Дейді екен соңғы атаны Нұх пайғамбар,
Ол Нұхтың үш ұлы мен, үш қызы бар.

Тарапты осылардан әлемдегі
Қазіргі көп нәсілді, көп ұлттар.
Үш ұлын Хам, Сам, Япас деп атаған,
Бұл Забұр, Інжіл, Таурат, Құранда бар.

Тағы да үнді, пактон, ауғандар бар,
Бұларды Хам ұрпағы дейді анық.
Ал Самнан таралыпты барлық араб,
Кетіпті ұрпағы оның мол боп тарап.

Ең соңғы бір пайғамбар Мұхаммед те,
Осы елден шыққан екен Құдай қалап.
Япастың енді жазсам балаларын,
Тараған неше ұрпақты салаларын.

Сегіздің бірі жапон, бірі манжұр,
Сөзіме бұл айтылған құлағың түр.
Екеуін камари мен қытай дейді,
Екеуін тарих пенен сахлап дер.

Енді бірін Түрік дер, бірін Хазар,
Білмеген ата жөнін жолдан азар.
Ұрпаққа таныстырам ата жөнді,
Оқыңдар хат білгенің салып назар.

Шығады айтар жөнім осы арадан,
Сөйлесем Түрік жайын көңілге алып.
Төрт бала туылыпты сол Түріктен,
Тарапты ел боп талай өніп-өскен.

Бірнеше кітаптардан көзім көрді,
Жазбадым негізі жоқ өтіріктен.
Түріктен сөйтіп төрт ұл туылыпты,
Көп елге бұл арасы ұғынықты.

Жазамын бұл төрт ұлдың енді бірін,
Біледі ел жазған сайын ішкі сырын.
Алайын Түтікті арнап ең алдына,
Үшеуі тұра тұрсын қалып қырын.

Жазамын мұнда аздап хан тарихын,
Жалғасқан ұрпақтардың ашып сырын.
Елжахан осы Түтік баласы екен,
Сол кезде хандық түзім мұрасы екен.

Баласын Елжаханның Бақой хан дер,
Тарапты одан неше рулы елдер.
Баласын Бақой ханның Киік хан деп,
Айтады бәрін түгел үзілдірмей.

Баласы Киік ханның Аланшы хан,
Тұсында дәурендетіп хандық құрған.
Бар екен Аланшыдан екі бала,
Ержетіп екеуі де патша болған.

Бұл Татар осы күнгі татар емес,
Тарихтан қалған бұл бір бұлдыр елес.
Ұрпағы кім боп, қалай өзгерді екен,
Әйтеуір өткендерден қалған кеңес.

Моңғол да оныменен бірге туған,
Екеуі де әкенің жолын қуған.
Тегінде моңғол-моңғол десе дағы,
Соңғы кез о да өзгеріп моңғұл болған.

Шынында мағұл емес, моғұл еді,
Құлаққа моңғұл сөзі қанығып жүр.
Төрт бала туылыпты Моғұлдан да,
Жазамын таныстырып ұғынғанға.

Айтайын төртеуінің аты-жөнін,
Әңгіме болсын кеңес тыңлағанға.
Айтады Өзхан, Көзхан, Жұлдызхан деп,
Төрт болар қосылғанда Қарахан кеп.

Бар екен Қараханның бір баласы,
Қойыпты оның атын Оғұз хан деп.
Тарапты осы Оғұздан сансыз ұрпақ,
Тәңірі келгеннен соң оны жебеп.

Дүниеден осылардың бәрі де өткен,
Істерге жақсы-жаман көзі жеткен.
Оғұз хан ұзын заман дәурен сүріп,
Әлемге өз ісімен даңқы кеткен.

Оғұз хан өлгеннен соң діні азып,
Түріктер көпке шейін дінсіз өткен.
Содан соң будда діні қайта оралып,
Кеңейіп ел ішіне орын тепкен.

Сол беті жүре-жүре түрік елі,
Дініне Мұхаммедтің әрең жеткен...
Тарайды қалың қауым Оғұз ханнан,
Қайнары түркілердің сол боп қалған.

Алтаудың бірі Айхан, бірі Күнхан,
Жұлдызхан, Таухан, бірі Көкхан.
Осылар іркес-тіркес хан болыпты,
Алтыншы бір баласын дер Теңіз хан.

Алты ұлдың барлығы да патша болған,
Бұлардан көрілмепті жастай солған.
Арада қанша-қанша жыл өткізіп,
Бірі өлсе бірі келіп таққа қонған.

Туыпты бәйбішеден төрт ұл бала,
Құрыпты әкесінің салт-санатын.
Төрт ұлдың бірі Ауа, бірі Қанық,
Елхан мен бірі Негіз о да анық.

Хан болып Теңіз ханның тұрған кезі,
Мал мен бас бірдей өскен сыймай халық.
Тоқалдан жиырма төрт ұл көріпті,
Тәңір асырап бәрі де көркейіпті.

Таралған осылардан қалың түрік,
Шежіре – шежіре болмас айтса өтірік.
Кімде кім өз білгенін жазған дұрыс,
Жарамас үндемеген біліп тұрып.

Оғұз хан дәурендеген талай заман,
Бұл өзі хижрадан бұрын болған.
Үш мыңнан астам жылдар өтсе керек –
Дейді екен деректерден хабарлы адам.

Мекендеп Азияның көп өңірін,
Сарыарқа, Сыр бойынан барған ары.
Байқал, Орхұн, Алтайды мекен етіп,
Тәңір тау, Орал, Сырға жылжи кетіп.

Аралық кең байтақта көп тайпалар,
Келіпті қоныстанып тірлік етіп.
Солардың басқан ізі, ұрқы, тарпы,
Келіпті сорап болып бізге жетіп.

Үйсін, дулат, жалайыр, қаңлы елдері,
Бәрінің тегі солай келген жері.
Арғын, найман, керей, уақ, қыпшақ, қоңырат,
Бәрінің түркі тектес нәсілдері.

Кіші жүз алшын, жаппас елдері де,
Біртұтас тектері бір, әрқилы елі.
Құлақтан-құлақ сөзі есеп емес,
Шындықтан шежірелер береді елес.

Осыдан үңілгендер шынды тауып,
Айтады соңғыларға айқын кеңес.
Моғұл, Татар – Аланшы баласы еді,
Неше мың жыл ұрпақтар арасы еді.

Түркі тектес тайпалар қазақ болып,
Моғұлдармен жер-суға таласы еді.
Моғұл дейтін ежелгі ел моңғол болған,
Татарлар да іргелес қоныс қонған.

Жыл саны ұзарған соң бәрі дағы,
Дүниеге неше толып, неше солған.
Осындай жаугершілік жалғасқан соң,
Ірге айырып қазақ, моңғол бөлек қонған.

Моғұлдар осы арада тұра тұрсын,
Қазаққа айтар кеңес жүре тұрсын.
Жазайын енді арнайы қазақ елін,
Шежірем бөлектеніп ірге айырсын.

“Еркін кеткен” дегеннен шыққан екен,
Тарихта осылайша көргендерім.
Біреулер шешіп “қазақ” мағынасын:

Қашақ боп сахарада көшіп-қонған,
Сондықтан осылайша айтқан атын, –
Дейді екен әржақтылы болжам жасап,
Шара жоқ, деректер жоқ бағынасың.

Бағынбай Қазан, Қырым, халифаға,
Өзінше елін билеп, өмір сүрген.
Елінде арғын да бар, қыпшақ та бар,
Жалайыр, үйсін, қаңлы, дулат та бар.

Атақты бір хан екен өз тұсында,
Алыс-жақын жүретін көп тайпа бар.
Елінің көп сандысы қыпшақ екен,
Қобыланды батыр болып шыққан екен.

Қыпшақтар осы ханның атақты елі,
Қобыланды батыры бар асқар белі.
Арғыннан Тайырқожа қазысы бар,
Ғұлама адам екен шешен тілді.

Қазы еді Тайырқожа көпті білген,
Әділет қара сөзге қатты желген.
Көруші ед Әбілқайыр өте жақсы,
Болғанда ол ақиқатпен бәрін жеңген.

Тайырды өсек сөзбен өлтіріпті,
Дегендей иесі жоқ соттайтұғын.
Қыпшақтың алшаң басқан еркесі еді,
Садағын жеңіл-желпі оқтайтұғын.

Арғында Әбусағит елбасы екен,
Сөзіне әрқандай жан тоқтайтұғын.
Жоқтады ол бұл қазының құнын даулап,
(Жүрген соң әлсіздерді әлді жаулап).

“Хан қазысын өлтірген оңбас” десіп,
Арғындар арыз айтқан күн-күн саулап.
“Құн ал, – деп, – үш кісілік” жауап берген,
Бұл елдің Әбілқайыр көңілін аулап.

Екі елдің берекесі кете берді,
Көбейіп ұрыс-жанжал күнде қаулап.
Өлімге хан қимады Қобыландыны,
Күрделі іске айналды қазы құны.

Егерде Қобыландыны берер болса,
Белгілі қалың қыпшақ өлетіні.
Қаншама айтқанымен Әбілқайыр,
Жоқ болды ақылына еретіні.

Бітімге екі жақ та келе алмады,
Қыпшақтар Қобыландыны бере алмады.
Осымен өшті-кекті өтті уақыт,
Екі ел елдесуге келе алмады.

Сонымен елін бастап кетті көшіп,
Артына ертіп алып өз інісін.
Еді бұл шаһ Керейдің немересі,
Бастады қалың елді ерте-кеші.

Шу деген бір жерлерге барып түскен,
Осы екен “қашақ” деудің бас пернесі.
Бағынған халық болып Тұғлұқ ханға,
Шағатай әулеті екен ол заманда.

Жайы осы Әбусағит көшіп барған,
Сонан соң “қашақ” деген ат тағылған.
Бұл сөзден “қазақ” аты пайда болып,
Осымен қазақ аты сіңіп қалған.

Бұдан соң қазақ болып парықталды,
Көшпенді тұрмыс оған лайықталды.
Хан болып Әбусағит қазақтарға,
Тарихта осылайша намы қалды.

Ел болып іргесі кең өркен жайып,
Өткізген осы арада неше ханын.
“Қазақ” деп содан бастап тарады жол,
“Көшпенді”, “еркін” деген мәнісі сол.

Жазамын бұдан былай ата қуып,
Қазақтың кең таралған руын мол.
Түркілер отырықты ел болысқан,
Туыстық айтқандары ем болысқан.

Көшпенді ел жүре берген қазақ болып,
Тартқаны қыс пен жұтта азап болып.
Мал бағып, малмен бірге көшіп-қонған,
Елдерге отырықты мазақ болып.

Бұл өзі десеңіздер қайсы жылы,
Мың төрт жүз елу екі – барыс жылы.
Ұлт болған қазақ халқы содан бастап,
Хан еді Әбусағит ордалы елі.

Өз халқы ғазиз жанды, бегі санап,
Өзгерткен әсілі атын ел қадірлеп.
Туылған Жәнібектен тоғыз бала,
Тоғызы тоғыз ел боп кеткен дара.

Жазайын осылардың аты-жөнін,
Көпшілік құлақ түріп бізге қара.
Еренше, Махмұт және Қасым екен,
Әйтік, Үсік, біреуі Жаныс екен.

Зерегі тоғыз ұлдың Қасым болған,
Жауына өз тұсында басым болған.
Жасынан тәлім көріп, оқып білген,
Әр сөзі ел иланған асыл болған.

Әз Жәнібек хандығын құрған кезі,
Махмұт, Ахмет хандар тұрған кезі.
Шайбанның тұқымынан Шайбақ хан боп,
Бар екен ортасында талас сөзі.

Шайбақ хан Жошы ханның тұқымы екен,
Барлығы ел сұраған төре заты.
Екі хан ел мен жерге таласады,
Жауығып лашкер жиып тау асады.

Жолығып “Ұратөбе” деген жерде,
Соғысып екі жақ тең шайқасады.
Неше күн күн-түн демей соғысады,
Махмұт хан Ахмет ханға болысады.

Бұл соғыс аз болмапты, көп болыпты,
Жеңіліп Ахмет хан шөп болыпты.
Соғыста екеуі тең қаза тауып,
Бағы тайып, ел кетіп, қоқ болыпты.

Үріккен ел бір кезеңде тоғысады,
Қуған жау арт жағынан ол қысады.
“Тозған ел басқарусыз кетпейік” деп,
Жөн сұрап Қасым ханнан ұғысады.

Тозған елге ақылмен тоқтау айтып,
Ұйытқан барлығын да әділ сөзге.
“Қасымның қасқа жолы” дейтін ел де
Сөз барын біледі жұрт кемеңгерде.

Осы сөз мақал болып тым қуатты,
Үзілмей келген тарап бүгінгі елге.
Басқарған осы елдерге ақыл айтып,
Тоқтаған үріккен ел сөзге қайтып.

Осымен Қасым ханға бойсұнды ел,
Бірі емес барлығы да болды түгел.
Іргесі барған сайын кеңейді де,
Қараған Жошы ханға қарайтын ел.

Сағай хан Қасым ханның баласы екен,
Ел билеп, жұрт сұраған данасы екен.
Ар жағы Барақ ханнан бері қарай,
Бәрі де Қазақ ханға жалғас екен.

Оңданы осы арада қала тұрсын,
Сөйлейік Тәуекелді алып дара.
Есім хан Тәуекелдің баласы екен,
Хандығы бабасынан жалғас екен.

Еңсегей бой ер Есім деп аталған,
Қазақтың ханы әрі данасы екен.
Есім хан Қасым ханның жолын ұстап,
Еліне көп істерді берген нұсқап.

Шығарған Есім хан көп жарлықтарды,
Үлгі еткен оны елінің барлықтары.
“Есім ханның ескі жолы” деген наммен,
Мәтел қып құрметтеген халықтары.

“Өзбек – өз аға болғанда, сарт садаға”
Дегені өзбек жақын қазақтарға.
Бұны да сол кездерде мақал қылып,
Екен ғой көпшілікке айтқан баға.

Осы өзеннің бойында тұрғын болған,
Елдердің “сарт” деп атын қойған екен.
Бұл жерге көп түркілер орналасқан,
Неше ру, неге тайпа пормаласқан.

Көбейіп өскеннен соң өркен жайып,
Бөлініп әрбір жерге қордаласқан.
Ел болып барлығы да тұрған жайда,
Бағынған көп сандысы Шағатайға.

Соғыста Ахмет, Махмұт өлгеннен соң,
Қалған ел Қасым ханға қосылмай ма?!
Хандығы бұл Қасымның Жошынікі,
Өзбектің хандығы да осынікі.

Ахмет хан өлгеннен соң қалған елі
Түгелдей Қасым ханға бойсұнысты.
Бір кезде бұл елді жау қамалдаған,
Йаксарттан көмек сұрап ала алмаған.

Осы жайт сол уақытта мақал болған,
Білдіріп алыс-жақынды айтар болған.
Бәрі де Қасым ханға қараған соң,
Ел сабағы елге үлгі нақыл болған.

Бар екен Есім ханнан екі бала,
Солтанбет пен Жәңгір хан аты дара.
Солтанбеттің атағы шықпаса да,
Жәңгір ханның аты бар елдер ара.

Бұл дағы хан боп бір кез дәурендеген,
Қазақтың руларын түгел билеп.
Алыпты салқам Жәңгір екі қатын,
Айтайын екеуінің жағдай-шартын.

Бірталай кеңесі бар осы арада,
Тыңдарман құлақ қойса сөз ұғатын.
Біреуі қалмақ қызы бұл қатынның,
Айырмас қазақтан еш оның парқын.

Туыпты екі әйелден екі бала,
Біледі елі түгел оның затын.
Әз Тәуке қалмақ қыздан туған екен,
Қазақтан туған Уәлибақы екен.

Көшпенді түркілерді қазақ дейтін
Сол кездің өзіндік бір салты екен.
Әз Тәуке хан болғанда әке орнына,
Қалмақтың жолығыпты зорлығына.

“Қазаққа қалмақ та жау, өзбек те жау,
Сарт та жау нағып едік, япырым-ау!
Көп жауға шыдай алмай үре көшіп
Парының бір шетіне жеттік таяу”.

Деген ән сол бір кезде айтылыпты,
Көп айтып елдің бәрі жатталыпты.
Қайда жүрсе сол жерде жар сағалап,
Бағыпты көшпенді боп әр түлікті.

Осы елде түркілерден бір тайпа бар,
Білсеңіз оның аты Ақжар екен.
Өткізді ел бұл Әмуде неше жылды,
Әз Тәуке қазақтардың бәрін білді.

Басқару оңай болсын деген оймен,
Реттеп қазақ қауымын үшке бөлді.
Ахмет те өткен кезде жұртты сұрап,
Көшпенді түркілерден әскер құрап.

Сонымен “үш жүз” түзім қалыптасқан,
Руға да, тайпаға да ол белгі басқан.
Әз Тәуке осыларды қайта істеп,
Үш жүзге бөлген елін жаңа бастан.

Ойлансақ бұның өзі қайсы заман,
Мың алты жүз сексенінші жылдар болған.
Үш жүзге үш адамды хан көтерген,
Әйтеке би кіші жүзге хан сайланған.

Көшіп жүрген көп ру, көп тайпаның,
Бұған бола барлығын түгел жиды.
Соңғы үш жүз басталады осы жерден,
Реттеп жөнге салған Әз Тәукеден.

Ел-жұртты басқаруда жөн-жосық боп,
Бұл әдіс осылайша жүре берген.
Бұл “үш жүз” содан бері кемелденген,
Қалмақтан ажыраған көп ел енген.

Үйсін, дулат, жалайыр, қаңлы елін,
Атады ұлы жүз деп жүрген жерін.
Арғын, найман, уақ, керей, қоңырат, қыпшақ,
Орта жүз деп атады бүкіл елін.

Байұлы, Әлімұлы, жеті руды,
Алшын, жаппас, жағалбай, шекті руын.
Түгелімен атады кіші жүз деп,
Барлығы да ханына берген сенім.

Кейбіреу Аламаннан Алаш туған
Дейді екен арнап біреудің баласына.
Меніңше “Алаш” ата аты емес,
Қойылған лақап екен жаналғышқа.

Бұл сөздің шығу тегі былай екен,
Көз салсақ тарихтың кей парасына.
Баласы Жүнісханның Ахмет хан,
Көшпенді түркілерге болған ол хан.

Қалмақтар жан алғышты “алашы” дер,
Бұл сөзден қазақ сонда пайда тапқан.
“Алаш” деп айғай салса соғысқанда,
Қалмақтар жан таба алмай тұра қашқан.

Осымен “алаш” деген ұран болып,
Жорықта алыс-жақын бір боп шапқан.
Мың төрт жүз елуінші жылдан бастап,
Осы ұран қазақтарға қалыптасқан.

Шежірелер осылайша ұғындырған,
Қоныстас, үш жүз бірге туыс-туған.
Барлығы бір кісінің баласы емес,
Жүрісі, тұрысы бір ірге қонған.

Әз Тәуке барған жері – Әмудария,
(Елінде болған талай дана қария).
Нәдіршах онда атақты патша екен,
Халыққа аты шығып болған жария.

Айдыны ел шошитын қатты екен,
Сескенген естіген жан тәсілінен.
Нәдіршах парсыларды басқарыпты,
Өзіне бағынды етіп қарсы жақты.

Өзі мықты патша болғаннан соң,
Төңірекке қол соза жар салыпты.
Әз Тәуке мұны естіп көшпек болды,
Қайтадан Сыр бойына кетпек болды.

Қазақтар көшті ежелгі жерге қарай,
Арада өтіп кеткен жылдар талай.
Әз Тәуке қайтыс болған осы кезде,
Хандықты баласы алған салтқа жарай.

Жыл еді мың алты жүз тоқсан неше,
Мекені Сарыарқаға келгенінше.
Бұрынғы қазақ жерін қалмақ алған
Кең жерде көшіп-қонған өз мейлінше.

Шыдамай қазақ елі тағы көшті,
Құтылмақ болып зорлық-азаптардан.
Артынан ықсыртып қуды қалмақ,
Көрсетіп көшкен елге ауыр салмақ.

“Күн туса есемізді аламыз” деп,
Қазақтар бүкті ойын қайта айланбақ.
Сонымен көшкен елдер неше бөлек,
Сұм жалған опасы жоқ неге керек.

Бұл көш Тәшкен, Бұхарға жақын барды,
Ұлы жүз елі еді ол даңқы бар-ды.
Орта жүз көше-көше топ-топ болып,
Есіл, Нұра, Сарысуды алқымдады.

Аралкөл, Ақтәңірге қыпшақ барды,
Дулаттар қаңлыменен мұнда қалды.
Кіші жүзі алшын-жаппас, жеті ру боп,
Күнбатыс солтүстікке көшін салды.

“Аламыз әлі-ақ қайтып жерімізді”,
Дейтін бір ойды түгел алған жатқа.
“Ақтабан шұбырынды» деген осы,
Әз Тәуке отырғанда хандық тақта.

Бар еді Әз Тәукеден екі бала,
Болат пен Әбілқайыр іні-аға.
Хан болып кіші жүзге Әбілқайыр,
Жол алған бөлектене болып дара.

“Ақтабан-шұбырынды” жылдарында,
Сәмеке ұлы жүздің ханы болған.
Хан болған Әбілмәмбет орта жүзге,
Сәулетті, атақты еді көрер көзге.

Тұқымы үшеуі де Әз Тәукенің,
Хан болған жеке-жеке үш жүз елге.
Айтайын келіп Уәлибақыны енді,
Айтылмай өргі жерде қалып еді.

Үргеніш – Ғайып ханның туған жері,
Өкпемен Уәли сонда барып еді.
Сол жерде өркен жайып тұрып қалды,
Ішінен тарқап кетпей қайғы-шері.

Туылып бұл Уәлиден бір ұл бала,
Атағын Абылай деп жайып еді.
Абылай батыр болып өз уағында,
Соғысқан нелер қиын қан майданда.

Абылай атақ алған батырлықтан,
Құтылған нелер қалың жауған оқтан.
Баласы бұл Абылайдың Көркем Уәли,
Бұ дағы мықты болып, жауы бұққан.

Қалмақтар қыр соңына түсіп алып,
Тұтқиыл бұл Уәлидің басын қырыққан.
Баласы Көркем Уәли – Әбілмансұр,
Сөзіме осы арада құлағың түр.

Бөлінген онда елдер бірнешеге,
Бұл кезде Әбілмансұр он нешеде.
Жас бала ел-жұртына кетпек боып,
Ойланған көп ойларды ерте-кеште.

Ғайып хан бардағыдай көретұғын
Бұл елде күн қалмады жүретұғын.
Күн сайын жүдеу тартты осы бала,
Адам жоқ оның жайын білетұғын.

Жөнелді жолға түсіп бір күндері
Қайтсем де Сарыарқаға жетемін деп.
Ісіне Құдіреттің бар ма шара?
Келеді ұзақ жолдан осы бала.

Көп күндер тентіреді жол таба алмай,
Әйтеуір таппай елді, басқа пана.
Бір күні сәлем беріп кірді ақ үйге,
Сәлемін алды төрден Төле би де.

Шапаны алба-жұлба салпылдаған,
Әр іске өзі шапшаң жалпылдаған.
Сұраса, атын айтып бермеген соң,
Төле би “Сабалақ” деп атын қойған.

Хан еді орта жүзге Әбілмәмбет,
Соғысып жауларына құрыпты шеп.
Үш жүздің қазақтарын жиып түгел,
Бел буған елдің жауын жоялық деп.

“Ей, ата, рұқсат бер енді маған,
Аламын ата жаудан кекті” деді.

Барғанмен сен соғыста не қыларсың?
Соғыстан бағып жүрген жылқың жақсы,
Бармайды сен сықылды тұрғыласың.
Сен өзің бір жас бала мұнда жүрген,

Ат соғып көп ішінде қор боласың.
Көріп пе ең қазақ-қалмақ соғыстарын,

Жасөрім жанның бәрі мал бағып жүр,
Барам деп сен соғысты не қыласың?

Әркімнің әрбір түрлі болады ісі.
Қайысқан қалың жасақ қолдан қалып,
Бармаған бұл соғысқа несі кісі?!
Көтерген желбіреген тудан қалса,

Болады оның қандай несібесі.
Ұлы әкем менің дағы батыр еді,

Сөзіне аң-таң қалып Сабалақтың,
Қария қарап қалды аялап тым.
Баланың тоқтамасын білгеннен соң,
Төле би қолын жайды бата ғып шын.

Берейін ондай болса мен батамды,
Бейнесі бұл соғыстың тым қатаң-ды.
Әр істі Құдіреттің өзі білер,
Кімге сор, кімге бақыт таң атарды.

Егерде болады ұят бұл соғыста
Жеңіліп аттан түсіп қалар болсаң.
Алдыңнан Жасаған кеп жарылқасын,
Жолыңды қайда жүрсең тарылтпасын.

Жас қалған бір жетімек бала екенсің,
Жауыңның жар боп Тәңір жанын алсын!
Осымен кетті бала батаны алып,
Жетіпті басқалардан кейін қалып.

Сабалақ келді жетіп топқа таман,
Қазаққа соғыс жайы бопты жаман.
Жау жағы көп кезекте өктем келіп,
Құлапты жекпе-жекке талай адам.

Ел күйі, соғыс жайы күрделі екен,
Кім білсін жеңіс кімге болады тән?
Хандары жау жағының Қалдан екен,
Жиылып шоғыр болып алған екен.

Қоңтажы – сол Қалданның күйеу ұлы,
Әскерге бастық етіп қойған мұны.
Баласы Қоңтажының Шарыш батыр,
Айбар ғып аласатар оңды-солды.

Тұр еді қазақ ханы Әбілмәмбет,
Бір бала басын иді алдына кеп.
Баланың әсілі аты – Әбілмансұр,
Жүгінді “алдияр!” деп рұқсат тілеп.

Бергенде үлкен бақыт өзіңізге,
Шарышты жекпе-жекте мен жайлайын.
“Жаратқан Жаппар Ием өзі оңдасын”
Деп берді Әбілмәмбет өз батасын.

Жөнелді Әбілмансұр жекпе-жекке,
Елі үшін арнап қойған ғазиз басын.
Қайратты көрінеді, көзі отты,
Бойына жинағандай бар шамасын.

Бара сап Шарышпен ол алысады,
Айбалта, найза ұрып қағысады.
Сіресіп бірін-бірі жұлқысқанда,
Жерге еніп ат тұяғы жабысады.

Екі жақ бірталай кез шайқасқанда,
Дірілдеп Шарыш белі майысады.
Шуласты сонда жау жақ айғай салып,
Дүбірлеп ентелесті жақын барып.

“Абылай! Абылай!” деп салды ұран,
Атынан жығылды жау жерді қауып.
Шарыштың басын кесіп лақтырады,
Басқалар мұны көріп қалтырады.

Шарыштың өлгендігін әйгілеп шын,
Басты бұлғап, жау жақты састырады.
Шошыды Қалдан елі мынау істен,
Адамға бақыт келер көрген түстен.

Шарыштың сол майданда жаны шықты,
Шықпады енді артынан ешбір мықты.
Сабалақ “Абылайлап” үн салғанда,
Қазаққа ғажап үстем қуат бітті.

Өктемсіген жау жағы жапырылып,
Құты қашты, быт-шыт боп бәрі зытты.
Жеңіс тауып қазақтар қуды артынан,
Шұрқыратып жеткенін жерге тықты.

Шарышты өлтірген соң қазақ жағы,
Оңалтты ырықты боп соғыс жайын.
Келген ед көптен бері ел қамын жеп,
Соғыста күдігі көп Әбілмәмбет.

Кім екен? Шақыр! – деді төбеге кеп.
Алдына Әбілмансұр жетіп барды:

Қазаққа есе әперген бірталайдан.
Соғыста жолы болған ұлы әкемді,
Сайыста ұран қылдым осы жайдан.

Көрмеп ем мен өзіңді көп заманнан.
Бар еді Жәңгір ханның бір баласы,
Туылған қазақ қызы қатынынан.
Көріндің көзге ыстық жыл құсындай,

Естуші ем Уәлибақы әулеттерін,
Дәм айдап кепсің жаным, міне, осылай.
Көзіне Әбілмәмбет жас алады,
“Қарағым, бауырым!” деп бас салады.

“Баяғы Уәлибақы ұрпағы” деп,
Мұндағы ел түгел оны қарсы алады.
Сөйлейді Әбілмәмбет сонда тұрып:
“Бұл бала дәмі тартып кепті жүріп.

Үш жүздің жақсылары жиылады,
Әбілмәмбет сөзіне қиылады.
Хан сайлап бұл баланы алады да,
Қалың жұрт қуанышпен той қылады.

Осымен Әбілмансұр хан болады,
Өзіне барлық қазақ тән болады.
Міне осы Әбілмансұр Абылай хан боп,
Атағы күллі әлемге жар болады.

Соғысты аяқтатып қазақ-қалмақ,
Арада ұзақ мезгіл тату өткен.
Бір күндер Қалдан патша ойланады,
Әртүрлі ойға кетіп толғанады.

“Кім барып Абылайды ұстайды” деп,
Тағы да айла-шарғы қолданады.
“Абылайға адам бар ма баратұғын,
Шарыштың құнын даулап алатұғын.

Қалдан хан ноянменен кеңеседі,
Айланың арқан-жібін тең еседі.
Жалбы дейтін батыры қол қусырып,
“Жол білем, ұстап келем” деп еседі.

Аттанды Жалбы бас боп қалың әскер,
Барлығы Абылайды ұстармыз дер.
Келеді сауылдатып күн-түн жүріп,
Өйткені екі аралық талай-ақ жер.

Іздеді Абылайды Ұлытаудан,
Арада өтіп жатты күндер қанша.
Жалбыдай жол бастаған батыры бар,
Неше қос, неше бөлек шатыры бар.

Бұйрығын Қалдан ханның атқармаққа,
Ұстауға Абылайды болады зар.
Бұл батыр жүрер жолдың бәрін білген,
Сенімді жасағы мол қасына ерген.

Келеді ол Тарбағатай жолыменен,
Болғандай келер істің оңыменен.
Абылайдың аң аулаған ізін тауып,
Жүреді тапқан іздің соңыменен.

Бұл шақта Абылай, рас, аңға кеткен,
Қасына ер Едіге еріп кеткен.
Таудағы қалың аңның қызығымен,
Арада бірнеше күн уақыт өткен.

Едіге ол да жалғыз ұйықтап қапты,
Әскерлер ұстады оны келе жатып.
Сұм Жалбы Едігені алған ұстап,
Табуға Абылайды ұрды қыстап.

Едіге жаны әбден қиналған соң,
Абылай жатқан жерге келді бастап.
Олар кеп ұстап алды Абылайды,
Қуанып тапқанына дабырлайды.

Абылай қапияда қолға түсті,
Адамға қолға түскен бәрі күшті.
Қалданға айдап оны алып барды,
Сұраққа алды Қалдан өте сұсты.

Тастады Едігені зынданға сап,
Ол дағы қиын іске болды ғой тап.
Уақыттың биі еді сол кездегі,
Тұйықсыз қолға түскен ұйқыда қап.

Байлау сап Абылайдың аяғынан,
Жүргізіп тасқа табан тілгізеді.
Тапсырды оны күзет тұрғандарға,
Рақым жоқ оған мойын бұрғандарға.

Қасынан екі елі адам ажырамас,
Шара жоқ бір айламен құтыларға.
Осымен бірсыпыра уақыт өтті,
Бұл хабар қазақтарға түгел жетті.

Хан еді Әбілқайыр кіші жүзге,
Естіді көңіл қойып осы сөзге.
“Абылай саят үсті жоғалды” деп,
Іздесіп ел-жұртымен шықты түзге.

Кіші жүз онда орысқа қарап қалған,
Бұл жайды ақ патшаға хабарлаған.
Олар да қайран қалып іздеп көрсе,
Қалданның ұстатқанын біліп алған.

Майорды Еллер деген бастық етіп,
Жіберген Абылайды алғызғалы.
Үш жүздің бар қазағы құлақ түрді,
Қалданның айлалы ісін бәрі көрді.

Аттанып ел сұрайтын игі жақсы,
Қосылып орыстармен бірге жүрді.
Жөнелді жолға шығып орыс-қазақ,
Төтелей тез баратын жолмен саулап.

Қалданға неше күнде келді жетіп,
Абылайды аламыз деп үміт етіп.
Жолығып Қалдан ханға амандасса,
Бермеді ол жақсы жауап кейпі кетіп.

Осымен жатты қазақ неше күндей,
Жауабы Қалдан ханның еш білінбей.
Әртүрлі ой ойласты орыс, қазақ,
Абылай көздеріне бір көрінбей.

Өлтірді ол Шарышымды сондай мықты.
Бермеймін Абылайды өлтіремін,
Өз қылғанын өзіне келтіремін.
Айрылып Шарыш батыр жиенімнен,

Көп заман қайғы-шермен тентіредім.
Алып қайт, тапсырамын Едігені,
Абылайды алып қалам өлтіргелі.
Деді де шақыртып кеп Абылайға,

Шарыш батыр орнына өлтіремін,
Айтып қал арызың болса осындайда.
Қанеки, арманыңды айта берші,
Жаның барда екі ауыз тілге келші.

Естиін арызыңды өлмей тұрып,
Естісін өз еліңнен келген кісі.
Сөйлейді сонда Абылай армандарын,

Айтайын ұғындырып мұның жайын.
Бірінші – қазақ елім орнықпаған,
Еш патша түзетерлік жолықпаған.
Ел қылып қазағымды орнықтырып,

Қоспақшы ем қатарға елдің толықтанған.
Осы еді бір арманым көңілімдегі,
Атқармақ болған мұрат өмірімдегі.
Қала ма қайран елім орныға алмай,

Екінші – тағы да айтсам арманымды,
Құсамен тістеп жүрмін бармағымды.
Шарыштай майданда өлсем арманым жоқ,
Өкінем ұйықтап қапы қалғанымды.

Ұстады Жалбы жатсам ұйқы ішінде,
Өйтпесе, бүйтіп қолға мен түсем бе?
Ұйықтап жатқан жанды ұстау батыр емес,
Мақтанып әкелгенмен орда ішіне.

Келемін төрт атадан жалғыз болып,
Ұрпақ жоқ өлсем егер менен кейін.
Әйелім екіқабат қалған кезде,
Жолықтым алдыңызға құрған тезге.

Егерде өлтірсеңіз мені бүгін,
Ұрпақсыз кетер болдым, айтам сізге.
Естіді бұны Қалдан падишасы,
Қайран боп қалды аңырып ханышасы.

Осының айтқанының бәрі рас қой,
Қиыны соңғы сөзі білдіңіз бе?
Айтты ол арманым деп жалғыздығын,
Түсіндім расында оның бұл шындығын.

Бір жалғыз өліп кетсе түгейді ғой,
Ұрпақсыз қалу, шіркін, неткен қиын?!
Менің де бар жалғызым – Әмірсана,

Егерде Әмірсанам жазым болса,
Ұрпақсыз қаламын ғой мен бейшара.
Ұқсайды жалғызыма осы сөзі,
Мұқтажын жасырмады мұның өзі.

Бірақ та осы жері қиын-ақ қой,
Адамның шошығандай көңіл көзі.
Абылай оның сөзін ұғып тұрған,
Сөзіне екеуінің құлақ бұрған.

Сені мен босаттым ба бұл өлімнен,
Не себеп дәт айтасың ұшып тұрып?

Ұқсатты ханым маған жалғыз ұлын.
Сол үшін маған кеңдік бола ма деп,
Қуанып өлмеспін деп ұшып тұрдым.
Теңеді ол Әмірсана жалғызына,

Балаңа ұқсатқан соң ауызға алып,
Орнымнан ұшып тұрдым жалбарына.
Қалдан хан мұны тыңдап қалды жұмсап,
Әлсін-әлі қос көзін қалды сипап.

Абылайды қайтармақ боп азат қылды,
Келісім қып хат-тоқтам уағда жасап.
Қалданның жалғыз ұлы Әмірсана,
Дос болды Абылаймен осы арада.

Күнбаудау деп айтады қыздың атын,
Жазылған шежіреде солай хаты.
Мәнісі Күнбаудаудың “айырылмас дос”,
Келеді осылайша сөздің арты.

Бар екен осы қыздың бір бауыры,
Өзінің жақсы екен жаны тірі.
“Әпкеммен мен де бірге кетемін” деп,
Қызбенен бірге аттанған бір бауыры.

Қосылды Қалдан патша бұған дағы,
Қашан да келіп-кетер бір ауылға.
Ел болды екі жағы береке қып,
Түгеді осыдан соң сөздер даулы.

Баламен Абылайдың бағы келді,
Өйткені балаға зар шағы еді.
Ат қойды бұл балаға Махмұт деп,
Көпшілік қуанышқа бәрі келді.

Баласы Бөлшекенің Мәмбетай боп,
Осылай келе жатқан жалғасы бар.
Сый берді Қалдан олар қайтарында,
Екі жақ айтты түгел айтарын да.

Іздегендер Абылайды алып қайтып,
Көпшілік қуанышпен шаттануда.
Осымен қайтты қазақ есен-аман,
Тумады іс бұдан кейін ешбір жаман.

Абылайдың босанғаны қашан десең,
Мың жеті жүз қырық үш жылы болған.
Істері Абылайдың толып жатыр,
Қымталып сөз аяғы бітеді ақыр.

Абылайдан туды кейін он бір бала,
Кетейін бұны да айтып мен бір пақыр.
Қауіптен қалып Абылай осылайша,
Басқарған хан боп елін жыл бірқанша.

Абылай Ежен ханға барып еді,
Арманын айтып сыйға қанып еді.
Жоңғарлықтан көп қорлық көрген қазақ,
Оң-солын содан бастап танып еді.

Қасына ере барған Әбілпейіз,
Еженмен тоқтам жасап салған негіз.
Зорлығын жоңғарлықтың түгел айтып,
Ел дертін, жер таласын айтқан деңіз.

Сыйымен Чианлұң ханның Абылайға
Бет-бедел, атақ өсіп жетіп еді.
Осымен Абылай хан қайтып келген,
Сыр бойы, Сарыарқаны шырқ иірген.

Көп жерді жоңғарлықтан қайтарып ап,
Жазы-қысы жайлап-қыстап мекендеген.
Көп мезгіл қазақ-қалмақ тынышталып,
Арадан жаугершілік мұз еріген.

Адамзат дүниеге бір келеді екен,
Басына келген істі көреді екен.
Дәм түгеп Абылайға ажал жетіп,
Жиырма неше жыл соң өледі екен.

Болмаған сұм ажалға ешбір амал,
Болса да Абылайда темір қамал.
Орнына қырық сан Барақ хан болыпты,
Оңданның ұғынсаңыз тұқымы ол.

Қылады кімге опа пәни жалған,
Түбінде оңалады оқу білген.
Оңданның ол алтыншы немересі,
Тыныш екен сол бір кезде ел іргесі.

Хан болып қырық сан Барақ тұрған шақта,
Жыл сайын бекіпті елдің берекесі.
Айтқамын Әбілпейізді мен басында,
Бұл жерде айта кетем жалғасын да.

Ол өзі Әбілмәмбет баласы еді,
Көп халық төре етуге талас еді.
Атайдан бер қарайғы хандық жолы,
Оларға мирас әрі жалғас еді.

Баласы Әбілмәмбет екеу екен,
Бұл жайын айтсам сөзім қалмас еді.
Біреуі – Әбілпейіз, бірі – Болат,
Бір бала бұл Болаттан тағы туад.

Баласы Сатымырдың Құдайменде,
Төре қып балаларын алды ел сұрап.
Алыпты Әбілпейіз екі қатын,
Тұтынған барлығы да ата салтын.

Үш бала тоқалынан туған екен,
Жазайын үшеуінің төменде атын.
Көгадай, және бірі – Сәмен екен,
Туысқан және бірі – Жабағы екен.

Туыпты бәйбішеден Бопы, Шожы,
Осы екен бұл қатыннан барды-жоғы.
Баласы Әбілпейіз бесеу болып,
Тарайды осылайша оның жөні.

Бірталай әңгіме еттім хан тарихын,
Олармен байланысқан ел тарихын.
Бұл бір сөз осы арада аяқтайды,
Білгендер тағы қосар өз тарихын.

Алдымен енді айтарым арғын, найман,
Тоқталам мол ұрпақты орта жүзге.
Бір ел бар орта жүзде арғын деген,
Арғынды әртүрлі қып әркім деген.

Арғынның бәр мәнісі орхұн болып,
Аты екен дарияның Орхон деген.
Орнығып осы өзенге қалың түрік,
Кезінде көп ел болып мекендеген.

Арғынның арғы атасы Қодан ақын,
Жазуға ұрпақтарын келдім жақын.
Баласы Мамықайдың Қодан тайшы,
Шығады жазған сайын тегі жарқын.

Түріктер тайшы дейді ақындарды,
Ұғыңыз осылайша сөздің парқын.
Шежіреден көріп мұнда жаздым оны,
Түсінер ойлаған жан мұның нарқын.

Туылған бұл Аралдан екі бала,
Тараған неше бөлек саласы бар.
Барғытай дейді бірін сұрасаңыз,
Қырылдақ тағы бірі ұласаңыз.

Аралдың баласы екен осы екеуі,
Кітапта осылайша қылады аңыз.
Келеді бұдан кейін Тайырқожа,
Сөзіне шежіренің қарасаңыз.

Туылған бәйбішеден Қарақожа,
Тоқалдан Сұмдық екен туылатын.
Сұмдықтың баласы бар және екеу,
Саржетім, Чақчақ десе ұғылатын.

Алыпты екі қатын Қарақожа,
Мейрам деп айтады екен бәйбіше атын.
Осыдан туылған төрт бала екен,
Туыпты үш баланы тоқал қатын.

Дейді екен үшіншісін Кенжесопы,
Қысқаша таныстырдым қойып зейін.
Тарайды осылардан арғын елі,
Ішінде Тайырқожа кемеңгері.

Біреуден өлтірілген жәйіті,
Елінің тарқамаған қайғы-шері.
Руын бірден-бірден таратпадым,
Қолымда болмаған соң мол дерегі.

Орта жүз ұлысына есеп болып,
Барлығы өз жерінде өсіп-өнген.
“Найман” деу бір кісінің аты емес,
Айтылған шежірелерде талай кеңес.

“Сегіз” дейтін моңғұлдың сөзі дейді,
Айтылған болса керек соған меңзеп.
Тілдер көп дүниеде неше қилы,
Қазаққа үйір-айқас моңғұл тілі.

Туылған бір адамнан сегіз бала,
Ел болып кеткен бәлкім неше сала.
“Найманның” мағынасын солай шешкен,
Шәкәрім шежіресі осы ғана.

Ұғынсақ найман деген сегіз екен,
Байлығы өз тұсында теңіз екен.
Арада ұзақ жылдар өткеннен соң,
Найман боп аталуы негіз екен.

Найманды “тоғыз таңба” деп айтады,
Әрқандай шежірені таратқанда.
Найманның түпкі атасы Сопы мырза,
Туысқан оныменен Баба мырза.

Әзірше білгенімді жазайын мен,
Шындығын іздеп тағы табамыз да.
Баласы Сопы мырза Өкіреш-ті,
Баянсыз осы дүние өкінішті.

Үш бала туылыпты Өкірештен,
Біледі дүние сырын бастан кешкен.
Домбауыл, тағы бірі Сары Жомарт,
Үш болар қоссақ бірі Сүгірішпен.

Наймандар деп аталған сегіз таңба,
Қосылған бұған келіп Терістаңба.
Домбауыл – Терістаңба дегені сол,
Осымен болған найман тоғыз таңба.

Туылған бұдан дағы жалғыз бала,
Сұрасаң оның аты Төлегетай.
Баласы Төлегетай төртеу екен,
Шежіре ұзын тарих шертеді екен.

Дүние тарихы ұзақ сан мың жылдық
Жан-жануар тарап содан келеді екен.
Төртеудің Қаракерей, бірі – Матай,
Бұл жөнде шежіренің бар ғой хаты-ай.

Баласы Қаракерей екеу екен,
Байторы, тағы бірі Ерторы екен.
Шамамша білгенімді мен жазайын,
Таратсаң көпке жетер ел тобы екен.

Баласы Байторының Байыс енді,
Аты оның талай жұртқа таныс еді.
Найманда өркен жайған ұрпағы мол,
Неше ата аралары алыс дейді.

Көркейіп көбеюді көзде ұстап,
Бір бала болса дағы асырады.
Байыстың бәйбішесі төрт ұл тапқан,
Сонымен өсіп-өніп өрге тартқан.

Мәмбетқұл, Сыбанқұл мен Ахметке,
Қоссаңыз Құлсарыны түгел тапқан.
Мәмбетқұл өкпеші екен жас күнінде,
Қыржиып жатады екен әрбір күнде.

Байыстың екі ұлы бар тоқалынан,
Сұрасаң Тура, Тоқпақ аты мұның.
Асырапты Болатшы, Байғананы,
Қарашы, пейілінің кеңін оның.

Байыстан Мақта деген қыз туылған,
Бойжеткен соң біреулер құда болған.
Тоқтарқожа дейді екен күйеу атын,
Алған соң Мақта апайды тұрып қалған.

Тұңғышы Байжігітті атасы алып,
Қолында өсіріпті етпей нала.
Бір ұлмен Тоқтарқожа көшіп кеткен,
Әйелі Мақта апай да бірге кеткен.

Байжігіт атасының қолында қап,
Байыстың баласындай өсіп жеткен.
Ұрпағы өркен жайып Байжігіттің,
Бұл күнде неше рулы елге жеткен.

Асыраған баласы Қарамүлде,
Сүйеніп төрт ұлменен өсіпті тел.
Бар екен кіндігінен төрт баласы,
Ешкімнің бұл жайында жоқ таласы.

Қарамүлде ұрпағы – семіз найман,
Келеді осылайша бұл арасы.
Атасам төрт ұлының атын атап,
Жанғұлы, Меңлібай мен бір боп жатат.

Найманның Тәңір берген бағы да бар,
Матайдан үш баласы тағы да бар.
Аталық, Кенже менен Қаптағай деп,
Атайды атын оның жатта да ал.

Аталық қызайлардың арғы атасы,
Сөзімнің болмас бәлкім еш қатасы.
Ұрпағы қызай елі деп аталған,
Барлығы бір найманның айналасы.

Енді мен тоқталайын Саржомартқа,
Сөзімнің қисыны кеп болса қолай.
Алғаны Саржомарттың екі қатын,
Барлығы найман болып таралатын.

Қаратай туылыпты бәйбішеден,
Айтамын тек осылай мұның затын.
Туылған тоқалынан төртеу екен,
Арасы бәйбішемен селкеу екен.

Төрт бала нағашы елге ауыл бопты,
Тең өсіп мал мен басы дәуірлепті.
Дейді екен барған елін “ергенекті”,
Сонымен ергенекті уақ бопты.

Тұқымы Саржомарттың ергенекті,
Болды да өсіп-өнген елге жетті.
Тоғыз таңба найманның бірі болып,
Ел болған ергенекті найман десті.

Тоқалдың төрт баласы осы екен,
Келген-ді осылайша жалғасып сөз.
Тауып апты бір баланы ол бір күні,
Бура екен ұғынсаңыз аты-жөні.

Найманның бура дейтін руы боп,
Өскен соң таныды шын елдер оны.
Шешесі Саржомарттың болған күңі,
Болғандай келешекте істің оңы.

Бір құлы Көкжарлы екен айтсам тағы,
Саржомарт шешесінің өскен бағы.
Жарбол екен Көкжарлы дегендері,
Мұның да Тәңір демеп өскен шағы.

Қысқасы найман болар сегіз таңба,
Домбауыл деген бірі терістаңба.
Осымен тоғыз таңба найман дескен,
Бұл жағы түсінікті барша жанға.

Мауреннаһр жерінде көп найман бар,
Жазған соң олар дағы қалмасын кем.
Руы ол найманның үшеу болып,
Ұқсамас тоғыз таңба басқасымен.

Деп айтар Садырбек пен Қостамғалы,
Үшінші тағы бірі Уақтамғалы.
Осылар наймандардың тобында екен,
Тоғыз таңба сыртында қалғандары.

Мауреннаһр маңайын мекен тұтқан,
Өзбектермен маңайлас төңірегі.
Найманның сол руы уақтамғалы,
Жиылған елдер екен құрамалы.

Уақтың мағынасы ұсақ екен,
Жаздым мен мұны елге ұғынтқалы.
Арыстов жазыпты оны найманнан деп,
Найманның руларынан таралған деп.

Тарайды уақ елі осы жерден,
Туысқан деп айтады ел кереймен.
Орта жүзге қосылып жер мекендеп,
Қоныстасы боп елмен бірге жүрген.

Уақтар құралады екі атадан,
Айтайын мұның атын өзім білген.
Бірі Сарман делінсе, бірі – Шұға,
Осылай көріледі шежіреден.

Сарбаян, Сарша, Мұрат, Сарбағыс пен
Байымбет – Шұға ұрпағы болып өскен.
Осылар өсіп Абылай хан тұсында,
Уақ дейтін елміз деп мәлімдескен.

Жазуға қоңыратты келдім енді,
Сөздерге келтірген жөн дәлелдерді.
Көк және Көктінше деп екі руды,
Қоңыраттың ұрпағы деп келтіреді.

Құлшығаш, Пұсырман мен Оразкелді,
Солармен рулас боп тарамдайды.
Жансар мен Қаракөсе, Жетім, Сансыз,
Көбістер неге ұрпақ боп саналмайды?

Бәрі Көк, Көктіншінің ұрпағы екен,
Қоңыратты айтушы өстіп тамамдайды.
Таусылмас рулар көп жаза берсем,
Тарақты, қыпшақ қапты ойлап көрсем.

Жашы, Қыдыр, Сары мен Әлеукеден,
Соңғысы Көгадай мен Әлі екен.
Тоқтағұл, Апай, Бөкеніш, Бұлдырықтан
Кейінгі ұл Қосанақ пен Әйти екен.

Осымен он екі ру тарақты боп,
Орта жүз елдерінде өскен екен.
Тоқтатам найман жайын осыменен,
Басқаны жазар кеңес болсын менен.

Көп дейді ұлы жүздің руларын,
Жалайыр, үйсін, дулат, қаңлыларын.
Ұсақтап бар руын таратуға,
Келмейді расымды айтсам менің әлім.

Төрт үлкен тайпа болған ұлы жүзде,
Сөйлейін білгенімді бұл бір кезде.
Кітаптан нені көрсем соны жаздым,
Жел сөзге дәлелі жоқ сенеміз бе.

Тарайды алты рулы ел дулаттан,
Білгенді ұқтырайын анығымен.
Ботбай, Шымыр және де Сыйқым, Жаныс,
Албан, Суан бәрі де елге таныс.

Елдері алты рудың өскен тарап,
Аралас жүрген тегі келіс-барыс.
Шымырдың баласы бар Керей деген,
Ұғады тарих жөнін көңіл бөлген.

Төменде түсіндірем бұл абақты,
Жоқ еді мұнда әлі жөні келген.
Үйсін деп ұлы жүздің бір тайпасы,
Келеді осылайша сөз жалғасы.

Үйсіннің руларын таратайын,
Оның да өсіп-өнген әр саласы.
Очақлы, көзтамғалы, ергенеклі,
Көтеш, қатаған мен бұл бесеуі.

Албаннан тағы тарар жеті ел бөлек,
Айтбозым, сегізсары, қызылбөрік.
Қыстық, әлжан, құрманы тағы да бар,
Біреуі жетеуінің – қоңырбөрік.

Таратам енді руын сары үйсіннің,
Көпшілік байқап отыр сөз қисынын.
Бұның да рулары жетеу екен,
Көріп ем шежіреден ұғып сырын.

Құлыке, тағы бірі қырық дейді,
Жетінші бір руын дейді Жолай.
Жазайын енді руын жалайырдың,
Тұтасар салмаулары талай қырдың.

Өскен ел – он үш ру деп айтады,
Тіліндей шөп жиятын тал айырдың.
Андас, мырза аттары қарашапан,
Қалпе, орақты, ақбейім, болсын аман.

Қайшылы, күшік пенен он үш болып,
Көп ұрпақ тарайды екен жалайырдан.
Қаңлыдан төрт-ақ ру таралады,
Шежіреде осылайша қаралады.

Сіргелі, Ошақты мен шапырашты,
Естімен төртеу болып саналады.
Бір бөлім ұлы жүзде Қоңырат бар,
Ел ханның нәсілі еді осы заттар.

Біреуі – сол ұрпақтың Жорлық мерген,
Жорлықтан таралыпты қоңыраттар.
Бұлардың көп сандысы орта жүзде,
Сондықтан орта жүзге қосып айтар.

Сонымен аяқтаттым ұлы жүзді,
Таппадым тереңдеуге факті сөзді.
Тарату бар руды қиын-ақ қой,
Деректен кеміс еткен тарих бізді.

Үш жүздің руларын түгел жазсам,
Табар ем көңілін ұққан кісіміздің.
Атақты Ел кіші жүзде – әлімұлы,
Жетіру, Байұлымен өскен нұрлы.

Алшын деген атақты тайпасы бар,
Бөлінген руларға неше түрлі.
Бөлінер әлімұлы алты руға,
Шежіре ұқсайды үлкен аққан суға.

Шөмекей, шекті дейді енді екеуін,
Барлығы әлімұлы етсең дұға.
Рулары байұлының он екі еді,
Шежіре мұның бәрін жөн етеді.

Алаша, адай, жаппас, байбақтыдан
Кейінгі масқар, беріш деп өтеді.
Қызылқұрт, есентемір, шеркеш, шайқы,
Тана мен таз қосылса он екі еді.

Кердері, керейтпенен табын, тама,
Жағалбайлы, рамадан, телеу демек.
Жалғасып сөз аяғы келген жерден,
Басталсын енді кеңес керейлерден.

Керейдің білу қиын арғы атасын,
Ұғыстым не білермен кемеңгерден.
Дулаттың бір баласы шымыр еді,
Бұған тән қарадым көп шежірені.

Салыстырсам Шәкәрім шежіресімен,
Онда да дәл осылай делінеді.
Сұрайды ел: бұл керейлер нешеу екен,
Шежіреде айтуынша үшеу екен.

Ашамайлы керей деп бірін айтса,
Тағы бірі шимойын керей екен.
Деп айтад қаракерей біреуі деп,
Бұлар да білушіге медеу екен.

Тараған үшеуінен талай керей,
Алыпты ашамайлы үлкен мерей.
Алдымен тоқталайын тек осыған,
Атағы ел ішінде болған егей.

Тауыпты ашамайлы екі бала,
Қара, би, сибаң дейді елдер ара.
Бағыпты сары үйсінмен бір баланы,
Дейді екен оның атын абақ бала.

Абақтың әсілі тегі сары үйсін,
Екеуге үшеу болды келіп қисын.
Ап беріп Қарабиден туған қызды,
Бекіткен балалардың берекесін.

Кейбіреу бұлай деуді теріс көріп,
Әр жерде айтар бізге келекесін.
Шәкәрім де осылай айтқан екен,
Деп жүрмеңіз “жөн бұзған сен екенсің”.

Болса да осы арада қанша талас,
Меніңше Шәкәрімнің айтқаны рас.
Керейлер ұрандаса “Абақ!” дейді,
Егерде әйел болса, ұран болмас.

Қашанда ердің аты ұран болған,
Атадан келе жатқан бұл бір мирас.
Он екі ұл ру боп тарар бұл абақтан,
Он екі керейміз деп келе жатқан.

Жантекей он екі ұлдың ірілеуі,
Болыпты басы өскен соң жұрт тіреуі.
Кетіпті даңқы оның көп-ақ жерге,
Болған соң жақсы ниет, көп тілеуі.

Қарақас, меркіт пенен бар ғой молқы,
Ойлаймын болмасын деп сөзімде олқы.
Шәкәрім атап атын түгел жазған,
Басқалар айтса дағы олпы-солпы.

Жазғанын Шәкәрімнің дұрыс көрдім,
Әр-әркім өзінше сөз тастағанмен.
Ителі, келер және ер күнсадақ,
Болыпты онда тіккен күннен садақ.

Сол үшін күнсадақ деп аталыпты,
Болмаса шимойын деп айтылған нақ.
Жазылған шежіреде шимойын деп,
Өспеген халық екен тым кейіндеп.

Шеруші, енді бірі – Құлтайболат,
Жәдік бар мол ұрпағы өрген тарап.
Кенжесі он екі ұлдың Сарбас екен,
Болыпты он біріне құйрық-қанат.

Үш бала туылыпты Жантекейден:
Сүйінбай, Шойыншалы, Сүйіндікпен.
Тәңірдің шапағаты жауғандықтан,
Бұтақтап көп ру боп өскен екен.

Төлеке, Құтты, Бөкес бір тілектес,
Бесеуі бір қолдың шын бес саласы.
Бесеудің тек бірінен он бір бала,
Тәңірім Сәменбетке болған пана.

Есенбай, Есентай мен Атантай боп,
Үшеуі бәйбішеден туған дана.
Тасбике ортаншы әйел өркені көп,
Тауыпты алты ұлды өңшең қара.

Тасбике деп атайды мұның бәрін,
Барлығы ру болып өркен жайған.
Қазыбек, Есағасы деген екі ұл,
Ең кіші тоқалынан кенже туған.

Бұлар да мол ұрпақты ел боп тарап,
Ішінде Жантекейдің болған жоян.
Баласы Сүйіндіктің – Жайлау, Сары,
Күнту деп бір баласы болған тағы.

Төрт бала Сүйіншәлі туған екен,
Қожамжар, Секел, Көбек, Барақ деген.
Барақтан Қанкелді мен Тайлақ туып,
Секелден Кешубай мен Баймырза екен.

Тағы да Қаратоқа, Кенжеқара,
Төртеу боп аға-інілі болған бедем.
Көбектен Қайсар жалғыз туыпты да,
Туғаны Қожамжардың екеу екен.

Бар екен Молқы атаның төрт баласы,
Табылар айтушыға сөз сарасы.
Құлмолқы, Машан, Ғайып, Қошақ төрті,
Жайылған Молқы елінің кең саласы.

Туыпты Құлмолқы екеу, Машан алтау,
Ғайыптан бесеу екен бел баласы.
Қошақтың тұқымдарын біле алмадым,
Болған соң қашық жерде ел арасы.

Қосым, Байым, Назар деп аталады,
Бәрі де өрге жүзген құлаш тастап.
Назардан Байқұл, Жәдік төртеу екен,
Қаптағай, Сары дейді туған жастап.

Келейін енді аяңдап Шерушіге,
Асырар Тәңір ырзық берушіге.
Үш бала туған екен кіндігінен,
Айтуған, Сарт, Шақан дер ел ішінде.

Құтымбет “ұзын мылтық” атанады,
Төртеуін дейді Мәлік мол ұрпағы.
Жанаттан туған екен сегіз бала,
Телеке, Қостай, Боқай, Қыдыр тағы.

Тоқай, Майма, Байқазан, Байыс дейді,
“Сегіз Жанат” аталып өскен шағы.
Келейін енді аяңдап Жастабанға,
Айтайын жайын мұның басқаларға.

Аяңдап сөз бастайын Ителіден,
Ақбақты, Күйік, Дәулет туған екен.
Үшеуі үш рулы ел боп өсіп,
Бойында Өліңгірдің құрған екен.

Жазайын Шұбарайғырды бер қарашы,
Бар екен мұның дағы бес баласы.
Байбура, Шотпан, Қабыл, Алтай, Көзік,
Ел болған бес рулы мол саласы.

Төрт бала туған екен бұл Меркіттен,
Алманбет, Шағыр, Лепес, Құлсары болып.
Күнсадақ бұл керейдің біреуі екен,
Ақтас, Шолан, Қожабек туған екен.

Төрт ұлының біреуін Байқабек дер,
Осымен “төрт күнсадақ” деген екен.
Ал енді жазатыным Құлтайболат,
Керейде кем ұрпақтың бірі болад.

Көккөзден туылғаны бесеу екен:
Қойыпты атын Байқожа, Шынқожалап.
Қожаберген, Өтеген, Садық та бар,
Алдына салған малын мол қоралап.

Сарбастан сөз қозғайын ең соңында,
Қаламым, жорғалай бер сен қолымда.
Әркім-ақ өз руын көп жазады,
Жазайын өз руымды өз тұрғымда.

Жалтырдан Жолшора мен Шұғыл дейді,
Жанайдан Қосым туған дейді санай.
Бұларды “төрт сарбастың бірі” дейді,
Туған дейд айтушылар Айттан – Қосай.

Мырзағұл, Түкті, Өтеміс, Жәдік төртін,
Туылған сол Қосайдан дейді осылай.
Сарбасты көп жазсам деп ойлансам да,
Қасымда тұрды әкем ол қосылмай.

Бұ дағы толық емес, ол күмәнсіз,
Білгендер толықтасын жазып көрім.
Осымен тоқтай қалсын сөз аяғы,
Бір заман өтіп кеткен ол баяғы.

Елімде “төрттік төбе” қираған соң,
Ашылды содан бастап халық бағы.
Мұрынбай – Ақмолланың ұлы әкесі,
Берікбол – Ақмолланың өз әкесі.

Ақмолла менің әкем сұрасаңыз,
Бұл айтқан сол кісінің шежіресі.
Кітапбай сұрасаңыз, менің атым,
Мағлұм шежіреде жазған хатым.

Керейдің он екі абақ бірі болар,
Білсеңіз өз руым – сарбас затым.
Шежіре осылайша тамам болсын,
Халқымыз қай-қашанда аман болсын.

Қазақтың түп атасы – батыр Түрік,
“Арабсың” деген сөздің бәрі өтірік.
Ғакаша сахабаның ұрқысың деп,
Алдаған дін жамылған өңкей жүлік.

Адамның тұқымынан Нұх пайғамбар,
Ыдырыш ұлы Хам, Сам, Япас, міне, осылар.
Япастың бір баласы Түрік деген,
Өрбіген содан туып талай жандар.

Түріктің шын аты еді Нәдулеше,
“Түрік деп неге атаған?” тыңда мұны.
Қарлы Алтай қатты суық тауда жүріп,
От жаққан Нәдулеше тасты ұрып.

Суықтан елін сөйтіп сақтаған соң,
Түрік деп хан көтерген патша қылып.
Оқ өтпес “түрік” деген темір тымақ,
Ат қойған ұйқастырып қалған тымақ.

Аталған сөйтіп Түрік Нәдулеше,
Одан бері өтіпті жылдар неше.
Түріктен шыққан талай сайыпқыран,
Жер жүзі тітіреген Түрік десе.

Кім білмес баяғы өткен Оғыз ханды,
Қаратқан қол астына талай жанды.
Басында Азияны түгел билеп,
Үрім, батыс, арабтың көбін алды.

Үш жүз қырық жыл бұрын пайғамбардан,
Атағы жер жүзіне шыққан кісі.
Оғыз хан – Моғұл ханның немересі,
Ақтаған еді оның өз әкесі.

Ерлігі, естілігі, әділеті,
Адамда болған емес бір теңдесі.
Айтайын Атолланың қылған ісін,
Көп ед деп ойлаған жұрт оның күшін.

Атолла Моғұл ханның баласы еді,
Басы үлкен, кеудесі кең, аласа еді.
Мың үш жүз елу жыл болды өлгеніне,
Оның да қылған ісі тамаша еді.

Қайтейін айта беріп алған жерін,
Атаңның ойға түсір сондай ерін.
Қор болып осы күнде отырсаң да,
Қозғалсын өткенді ойлап іште шерің.

Талайын Еуропаның бас игізіп,
Қорқытып Қытайға да әлек салды.
Қолына туған екен қан уыстап,
Ғаламды билейтұғын белгі нұсқап.

Қойылған Шыңғыстауға соның аты,
Өзенін осы қақан жүрген қыстап.
Ортасын араб, қытай түгел алып,
Азия, Еуропаға жарлық салып,

Сегіз жүз туғанына жылға толды,
Темучін атын бұзып Шыңғыс болды.
Шыдамды “Шыңғыс” деген мықты демек,
Ойымызға келмей тұрып бақыт қонды.

Ол туған “Бұлұнжылдық” деген жерде,
Рақымды қол астына келген елге.
Не дінге, не ғұрыпқа қол сұқпаған,
Ой жібер, міне, осындай кемеңгерге.

Міне, оның туғанына алты жүз жыл,
Батырдың сайыпқыран маңдайы еді.
Әкесі Тарағай да батыр еді,
Кішіре деген елді билеп жатыр еді.

Ту ұстап Әмір Темір атқа мініп,
Жазасын талай жаудың тартып еді.
Шыңғыстың алған жерін ол дағы алған,
Болмайды-ау бұл сөзімнің бірі жалған.

Дұшпаны қарсы келсе қан ағызған,
Бір емес ондай қанды сан ағызған.
Алғанда Аспаһанды көп соғысып,
Жетпіс мың бас сүйектен үй салдырған.

Түріктен талай батыр, сабаз келген,
Шыққан жоқ ондай батыр бөтен елден.
Қытайды шабамын деп бара жатып,
Ол Темір дәл жетпіс бір жасында өлген.

Қазақ пен ноғайлардың ақындары,
Едіге, Тоқтамыс деп жыр қылысты.
Демеңіз атақтының бәрін де жаз,
Жазуға түгел теріп жетпес қағаз.

Кейінгі айтылатын сөзді тыңда,
Түріктен тағы шыққан талай сабаз.
Жоғарғы айтқанымды қылсаң пайым,
Құя бер құлағыңа ұққан сайын.

Түріктің сақа деген бір табы еді ол,
Әулиеге малайды беріпті сол.
Сақадан қаңлы деген тап бөлініп,
Баруға Үрім жеріне тартыпты жол.

Олардың кеткеніне жеті жүз жыл
Артылды біраз одан мұны да біл.
Кез болған кезіп жүріп зор бақытқа,
Қандай бақ берді, қайран, соны есеп қыл.

Ол өліп, жалғыз ұлы ер Сүлеймен,
Ол жерден қайта көшіп жөнеп берген.
Пыраттың дариясына келіп жеткен,
Су тасып, нөсер жауып, асқан шектен.

Қаза келсе алды-артқа қарата ма,
Қапыда ер Сүлеймен суға кеткен.
Талапты тағдыр оған пәле берген,
Қайратты, ақылы артық, дана берген.

Көшсе де өзге қаңлы көшпей қалған,
Ерлікпен маңындағы елдерді алған.
Аз уақытта бірталай әскер жиып,
Ертұғыл есті батыр деп аталған.

Хан емес, көп әскердің басы болған,
Қартайып сөйтіп жүріп жасы толған.
Орнына Осман деген ұлы отырып,
Тұғырыл тоқсан жаста опат болған.

Келгенше осы кезге сол аты өшпей,
“Османлы түрік” деген даң болыпты.
Ұғып ал осы сөзді, жас ұландар,
Өз бауырың ол түрік осыны аңғар.

Қорлықта біз құл болып отырсақ та,
Көп шыққан атамыздан арысландар.
Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы хан ғой,
Баласы Бату дағы батыр жан ғой.

Орысты алғаш алған Бату өзі,
Мың екі жүз қырық үшінші жылдың кезі.
“Сағымға садақ ілген Сейітқан”, – деп,
Батуға қойылған ат лақап сөзі.

Батумен бір туысқан Тоқай Темір,
Көшпелі ақ орданы сол билеп жүр.
Біздің ел сонда қазақ аталған жоқ,
Сарт, ноғай, өзбек, қалмақ тұқымы бір.

“Дін қалды – Өзбектен” деген мақал,
Қалмайды әлі күнге аузымыздан.
Темірхан – Тоқай Темір жұрағаты,
Орманбет хан дейтұғын лақап аты.

Айнытпай атасының орнын басқан,
Ол дағы бір түріктің асыл заты.
Мың төрт жүз қырық алтыншы жыл келгенінде,
Орманбет қаза жетіп өлгенінде.

Астрахан, Қырым, Қазақ даласында,
Болыпты үш бөлек хан таласында.
Билеген бергі шетін Әбілхайыр,
Мың төрт жүз елуінші жыл шамасында.

Осы кез біз “қазақ” деп аталғандық,
Түрікте бір әдет бар ескі заңдық.
Тамызып сүтке қанын қосып ішіп,
“Анда” деп жасайды екен туысқандық.

Ішсе де қай румен қанын қосып,
“Бір туған жақыным” деп жағалайды.
Құралған әр рудан қазақ басы,
“Анда” болып қосылған қазандасы.

Ел болып өз еркімен тағы болған,
Деген сөз “қазақтың” мағынасы.
Қазақтың әз Жәнібек ханы болған,
Билеген сыртын ноғай заңы болған.

Ол биді Әбілхайыр жақсы көрген,
“Ақжол” деп оң тізеден орын берген.
Қобыланды да қазақтың батыры еді,
Мәнсапқұмар, күндестікпен сайтанға ерген.

Өлтірген аңдып жүріп Ақжол биді,
Қазаққа осы жұмыс ауыр тиген.
Қысасқа Қобыландыны өлтірем деп,
Жар салып Әз Жәнібек халқын жиған.

Бермеген Әбілхайыр Қобыландыны,
Қалған ел мұны өлтірсем бұзылар деп.
Соқтығып, өкпелесіп бұлар көшкен,
Қыпшақты шауып-талап қатты егескен.

Шудағы Шағатайдың нәсілінен,
Қараймыз Тоқай, Темірханға дескен.
Әскерін үшке бөлген әз Жәнібек,
Ұлы жүз, орта жүз бен кіші жүз деп.

Мың жарым жыл толғанда батыр Сайбақ,
Нәсілін Әмір Темір түгел айдап.
Самархан, Бұхараны тартып алып,
Келіпті Тәшкенге де оттай жайнап.

Соғысқан “Оратөбе” деген жерде,
Ұқсаған адам қаны аққан селге.
“Өзбек өз ағам, сарт садағам” деп,
Болысқан қазақ сонда Сайбақ ерге.

Өлтіріп Алаш ханды Тәшкенді алды,
Үйірін қайта тапты деген осы.
Баласы әз Жәнібек Қасым еді,
Атағы сол соғыста асып еді.

Қасымның қасқа жолын сол шығарып,
Тәшкеннің алтын тағын басып еді.
Қасымның баласы еді Сығай ханың,
Тұрыпты түгел билеп Тәшкен маңын.

Мың бес жүз елу тоғызыншы жылдың кезі,
Тұрсын хан Тәшкенді алып сол биледі.
Төңірекке өзбек атаулы хан боп тұрған,
Бұл Тұрсын Сайбақ ердің тұқымы еді.

Есім хан Тәуекелден туып қалған,
“Есімнің ескі жолы заң” шығарған.
Өлтіріп түн ішінде Тұрсын ханды,
Өзбекті шауып, Тәшкенді қайтып алған.

Айбике, Қоңырбике, Нұрбикені,
Олжа қып алып келген сол барғанда.
Тұрсынды өлтірерде түнде барып,
Есіктен күзетшісін байлап алып,

Есімнің қасындағы бір жыршысы,
Оятқан Тұрсын ханды әнге салып.
Сондай ер бүгін қайда, Иллаһим-ау,
Бұл елдің бүгін хор боп тұрғанын-ау.

Хан емессің қатынсың.
Қаза келсе қапылсың,
Алтын тақта жатсаң да,
Ажалың жеткен батырсың.

Көнбесең де көнерсің,
Иманыңды айт, өлерсің.
Еңселі бойлы ер Есім,
Алғалы тұр жаныңды,

Кешікпей содан татарсың!
Есімнің Салқам, Жәңгір баласы еді,
Ол дағы қалың елдің панасы еді.
Жәңгірдің қалмақ қызы қатынынан –

Әз Тәуке адамзаттың данасы еді.
Қызы еді Ғайыпханның бір қатыны,
Осыдан Уәлибақы туған еді.
Әз Тәуке хан болған соң өкпе қылып,

Болмайды бұл сөзімнің еш қатасы.
Абылайдың үш атасы сол жақта өліп,
Хан болған мұнда келіп қара басы.
Бұл жерден Абылайды тоқтатайын,

Қараңдар, жазғанымнан оның жайын.
Басында Күлтөбенің күнде кеңес,
Жол салған Әз Тәукені сөз қылайын.
Ақылы айдын көлдей толып тұрған,

Жол салып, мінсіз қылып орнықтырған.
Аздан соң жау көбейіп қылған қауіп,
Қазақты тұс-тұсынан әр ел шауып.
Мың алты жүз елу екінші жыл толғанда,

Шетіне Әмудария барған ауып.
Баласы Болат хан боп, Әз Тәуке өлген,
Хан шыққан парсы елден Надыр деген.
Жан-жағын жалмаған соң әлгі Надыр,

Қалмақ бар бұрын Сырдың жағасында.
Ары отыр, бері отыр деп талас шығып,
Болыпты талай соғыс арасында.
Қазақтан, қалмақтан да қандар жауған,

Аз емес өлген адам адыр таудан.
Мың жеті жүз жиырма үшінші жылы,
Ел жұтап, онан кейін қазақ ауған.
Арғындар Қаратаудан аса көшкен,

Кек алған осы қорлық қалмай естен.
Жазғанмын ендігі істі бұдан бұрын,
Шежіремнен “Еңлік-Кебек” оқы бәрін.
Осыған соны қосып жаттап алсаң,

Білесің арғы атаңның түгел сырын.
Кей жастар бұл қиссаға қарар қырын,
Байқамас сыртын сынап ішкі түрін.
Өлгенін қарт Бөгенбай ханға естіртіп,

Тыңдаңыз Үмбетайдың айтқан жырын.
Бөгенбай батыр өлгенде Үмбетбай ақынның Абылайға естіртуі:

Абылай ханым, бұл қалай?!
Бұл қалайдан сескеніп,
Сөзімді қойма тыңдамай.
Сөзімді қойма тыңдамай,

Талай істер басыңнан,
Өтіп еді-ау жасыңнан.
Қиын, қызық, әрбір жай,
Жас күніңде Абылай,

Келмеп пе едің жаяулап.
Төле биді тапқанда,
Күнде түйе баққанда,
Жалғызбын деп шошынбай,

Еш малшыға қосылмай,
Күпіңді салып астыңа,
Жең жастанып басыңа.
Қол-аяғың төрт жаққа

Жиырма жасқа толғанда,
Қалмақпен соғыс болғанда,
Алғашқы бақыт тапқанда,
Шарыштың басын қаққанда.

Қанжығаңа бас байлап,
“Жау қашты” деп айғайлап,
“Алла жар!” деп шапқанда,
Ұмыттың ба соны, Абылай?!

Ұмыттың ба соны, Абылай?!
Іздеп сені ар-бері,
Қапыда ұстап алғанда,
Алып барып Тәшкенде,

Көр зынданға салғанда.
Елің қараң қалғанда,
Тоқсан жақсы үш жүзден
Сені сұрай барғанда.

Сөзіне қарсы сөз айтып,
Жауаптастың, қарыстың.
Қапияда тұтылдың,
Қалмаққа бітеу жұтылдың.

Шешендік жолын тұтындың,
Үш ауыз сөзбен құтылдың –
Ұмыттың ба соны, Абылай?!
Әруағыңа болысқан,

Керейде батыр Жәнібек,
Қаз дауысты Қазыбек,
Қу дауысты Құттыбай,
Қаракерей Қабанбай,

Қанжығалы Бөгенбай,
Абылай, сенің тұсыңда,
Сол бесеуі болыпты-ай.
Кейде батыр, кейде би,

Батыр ханға сай болды,
Елің жалпақ бай болды.
Қыс қыстауың тау болды,
Жаз жайлауың көл болды.

Салқын сауыр бел болды,
Белге лайық ел болды.
Сарыарқа деп таңданып,
Өзге жұрт аңсар жай болды.

Қай бақыттың емі еді.
Ел қорғаны көп еді,
Қалып па едің батыр таба алмай?
Жауыңның қанын ағызған,

Аузынан балын тамызған,
Би менен батыр аз болып,
Тасырқап па едің шаба алмай?
Анау бір жылы аттанған,

Ол хабарды ел біліп,
Көп батырмен жол жүріп,
Көзіңнің жасын көл қылып,
Қырылған әскербасының

Басына барып тұрғанда,
Ақбоз атты шалғанда,
Мойныңа кісен салғанда.
Бабай Түкті Шашты Әзіз

Басыңа бақыт қонғанын,
Ұмыттың ба соны, Абылай?!
Ұлы сәске болғанда,
Жасаған Ием жол беріп,

Жол бергенде мол беріп.
Қырғызды Алла қақ бөліп,
Садыр бала бітем деп,
Әтекең соғыс күтем деп.

Соғысудан түңіліп,
Әтеке сынды жырықтың,
Қабырғасы сөгіліп,
Шапқанда батыр төгіліп,

Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Сарыбай мен Сағымбай,
Қырмап па еді жауыңды-ай,

Ұмыттың ба соны, Абылай?!
Қаласың ал сен, ақ Абылай,
Артыңдағы балаңа,
Табылар батыр тағыда-ай.

Арғында бар жас жігіт –
Жәуке менен Ағыбай.
Қасымның тағы ұлына
Жолдас болар Шаянбай.

Орта жүзде қатын көп,
Туатын кейін батыр көп,
Елестер көзге сағымдай.
Ей, Абылай, Абылай,

Сөз тыңдаңыз тағы да-ай!
Өзіңнен біраз жасы үлкен,
Жасыңнан бірге сырласың.
Сексеннен аса бергенде,

Иманын айтып өлерде-ай,
Иекке жаны келерде-ай.
“Сәлем айт!” – деді үш жүзге,
Кеттім деп сізді көре алмай”.

Батырды қолдан өткіздім,
Сәлемін, міне, жеткіздім,
Жыламай тыңда, Абылай!
Қазаға жақсы қас қарар,

Осы келген біздің жай.
Көздің жасын тия көр,
Жақсылық бата қыла көр.
Тағы да талай бақ берсін,

Балаңа алтын тақ берсін.
Бөгенбайдай жас берсін,
Өлшеусіз мал мен бас берсін!
Бөгенбай сынды батырдың,

Береке берсін артына,
Сабыр берсін халқына!
Жаратқан Алла жар болып,

Бастайын шежірені әл-мисақтан,
Азайып бара жатыр атаны ұққан.
Тарихын ежелгі елдің баяндайын,
Жарамас жазбай жүріп босқа ұмытқан.

Өлең-жыр өркен жайған мол мұрамен,
Шығайын, шарықтайын жол-жорамен.
Шертейін қазағымның шежіресін,
Ән қосып, әуендетіп домбырамен.

Адам, Ыдырыс, Нұх былай тұрсын,
Бастайын даңқы кеткен Сақ бабадан.
Баласы Сақ бабаның мол-ақ екен,
Олар да дүниеге қонақ екен.

Шығыс пен батыс өңірін түгел кезіп,
Жүрген жер, басқан ізі жол-ақ екен.
Ескі жұрт, үйген оба, таңбалы тас,
Айтып тұр ата өмірін мәңгі айнымас.

Сол Сақтың ұрқы ұласқан бірден-бірге,
Орхұн, Алтай, Әмур, Сыр, тепкен ірге.
“Шала молда дін бұзып” арабқа еріп,
Шежірені бейімдеген ислам дінге.

Сақ ұрқын ол “сахаба” деп өзгерткен,
Жасго-ғакаша боп ол бізге жеткен.
Басында шежіренің бұл шынды айтып,
Болмас-ты құтылмасақ зіл міндеттен.

Көші-қон, мал бағуды кәсіп етіп,
Жүргені шығыс, кейде батыс дейді.
Әкесі Ғакасаның Мәлік болар,
Айтқаны ғұламалардың анық болар.

Ұрпағын жастайынан тәрбиелеп,
Өзінің кәсібіне салыпты олар.
Бір ұрқы Ғакашаның Жәбел екен,
Жәбелдің бел баласы Мағаз екен.

Аламан Ақшолпанның баласы екен,
Көп нәрсе шежіреде талас екен.
Хайуанды қолға үйретіп түлік қылған,
Аламан мен баласы Алаш екен.

Алаштан ағайынды төртеу болған,
Құйылған қазына мал оң мен солдан.
Өзбек, Сүфианмен аға-інілі –
Туыпты үлкен ұлы Әбілқаннан.

Сүфианның ұрқымен жақын жүріп,
Кейде тау, кейде ойды мекен қылған.
Алаштың екінші ұлы Жайылқаннан,
Түрікпен сегіз арыс ол тараған.

Үшінші ұл Мейілқаннан Ноғай жалғыз,
Мекендеп Кавказ жаққа қоныстанған.
Алаштың ең кенжесі Сейілқан-ды,
Шындықтан туылады сөздің мәні.

Бәрі аталып алаштың азаматы,
Таралып кең дүниеге шыққан даңқы.
Түрікпен, қырғыз, ноғай боп кетсе де,
Бәрінен тең көрінген түрік салты.

Шежіре шерткен сайын түптен қозғап,
Шығады арт-артынан өлең қоздап.
Атамыз Сүфианның бел баласы,
Дейді екен ағайынды: Қазақ-Созақ.

Туыс бір, жүріс жақын болса дағы,
Өздерін “қос қалпақ” деп кеткен атап.
Үш арыс, үш ел болып – қазақ ұрқы,
Үш жүзді қоныс еткен бүкіл жұрты.

Бас тілеп, бақыт тілеп, өмір тілеп,
Қол жайған ұрпағына берген кілтті.
Ақарыс үлкен ұл бір ұлыс болған,
Мекендеп ұлы жүзде қоныс алған.

Жанарыс – ең кішісі Кенжеқара,
Ақылды, шешен болған сөзге дана.
Бай болып, бақыт қонып, өсіп-өніп,
Басқарып кіші жүзді жүрген дара.

Татымды жүйесі бар бағалы істің,
Қасынан жақсы үзілмес ағалы істің.
Бақтияр, Жақсылық деп екі ұл туған,
Атамыз ұлысы болған Ақарыстың.

Әйелі ноғай қызы таңдап алған,
Үйіне келісімен жүкті болған.
Жақсылық жорық жасап атқа қонған,
Жорықта жау оғынан қаза болған.

Әйелі төркініне барып туып,
Баланың “Шалақазақ” атын қойған.
Бір ұлы Бақтиярдың Үйсін деген,
Кейбіреу айтқан сөзді түйсінбеген.

Үйсіннің бел баласы Кейкі мерген,
Тиеді атқан оғы қойған жерден.
Кейкіден Топай туған ұрпақты боп,
Сарыарқа, Балқаш көлін мекендеген.

Топайдан Майқы, Қоғам, Қойлер туған,
Мыңғырып малы өрген ой мен қырдан.
Қоғамнан Шанышқылы, Қаңлы туып,
Кейіндеп ұрпағы өсіп көңілі толған.

Қойлер өзі өлген соң балалары,
Тарақтың қолында өсіп ол талпынған.
Ақбарақ, Қарабарақ, Қызылбарақ –
Үш қаңлы Тамғалымен төрт боп тарап.

Бірлесіп аландар мен жалайырға,
Үлкейген Жырманақ пен Шырманақты ап.
Сонымен қаңлы бас боп хандық еткен,
Көп жерде басқаруға алып жеткен.

Қаңлылар содан бастап еңістеген,
Көп уақыт туысымен көріспеген.
Әр ру өздерінің күнін көріп,
Хандыққа ұмтылмаған, шекіспеген.

Абақтан Байсақал бір – жалғыз екен,
Жансақал одан туған Бәйдібек пен.
Жансақалдан Шапырашты, Ошақты, Ысты,
Туылып тілеуіне қолы жеткен.

Сегізі бір сүзектен қаза тауып,
Ең кіші – Сары үйсіні аман қалған.
Шығарып Сара шешей көп өнерді,
Екі әйел Сарыүйсінге алып берді.

Бәйбішеден Байтоқты, Жақыпқан боп,
Тоқалы Тоқарысты көтереді.
Домалақ – Бәйдібектің кіші әйелі,
Кемтарлау адам екен әулиелі.

Баласы Домалақтың Жарықшақтан:
Үш ұл бар Дулат пенен Албан, Суан.
Ерекше Күнбүбі атты бір қызы боп,
Ол кейін рулы елді Қызай болған.

Дулаттан Ботбай, Сиқым, Шымыр деген,
Байтүгел, Мықтымменен дүрілдеген.
Қанбағыс, Досбағыстай жеті суан,
Қосылып осы арада түгелденген.

Қоңырбөрік, Құртқа мен Қызылбөрік,
Мамаймен «төрт шыбыл» боп кірген сәні.
Қоңырбөрік туды Жарман, Қалқаманды,
Қарақұл, Сарқұл, Кешкіл, Таз, Шақаны.

Жарманның бұл бес ұлын қосып алып,
Мықты ауыл болған екен Арқадағы.
Қызылбөрік дәулетті бардам адам,
Байлықпен екі қатын алған адам.

Төртінші ұл айта кетсек, Жоламанды,
Байытқан қасына еріп жолағанды.
Шыбылдың тұқымы боп “екі бөрік”,
Көбейіп иеленен мол араны.

Сүйерқұл, Шығын, Шажа, Жарты бәрі –
Қожбанбет, Өтей, Шоған, Досаналы,
Ағым, Сағым, Тілеу мен Елтоқ, Қасым,
Нұржау, Сексен туыстас – түгел сары.

Бірігіп Ағым, Сағым тұқымымен,
Бесшал болып есеге қолы жеткен.
Тілеуден: Қалдау, Тұрсын, Батырша да,
Қосқұлақ, Қалқан, Есен, Малай, Шора.

Қосылса Сырдақ, Қаржау, Әлжан, Бұқар,
Барлығы көп рулы ел ғой дана.
Ботбайдан Азат, Мәзет, Таңатары,
Төрт Жамбы, Сұлтанкелді, Сегізсары.

Дуана, Шиыр, Жанбай, Кенбабадай,
Мамадайыр, Сүйіндік, Жиде, Бағай,
Бикелді, Қалибек пен Долай, Қауес,
Таубұзар, бір шешеден Шүйке, Абылай.

Барлығы Қалибек, Айт, Таубұзардан,
Болады деп айтамын мен осылай.
Сүйіндік айта кетсек оны біраз,
Ат қойған жалғыз ұлға Құдайнияз.

Баласы Қойсоймастың Сайым бөлек,
Бозымнан Шобал, Сары, Жаншық ерек.
Жаншықтан Әлмерек, Таз, Тайлақ, Олжай,
Аққыстық, Қарақыстық болса керек.

Таздан туған түп-түгел тоғыз бала,
Әлмеректен Жәнібек, Құрман, Баба.
Елтай, Жабық, батыры Жұмық та бар,
Жеті, Тоғыз аз емес ойлағанда.

Байсейіт, Бексейіт пен Көшен, Қоңыр,
Жерді қойып аспанға қолын созған.
Бабаның Байғұл, Құтым, Төлебайы,
Қосса әкеп Қожақұл мен Қожабайды.

Барлыбай, Дәуіт, Бөкен, Қожансандар,
Жарасқан туыстас боп көңілі жайлы.
Құрманнан Мәмбет, Үмбет және Қара,
Мәмбеттен Елемес пен Орман ғана.

Елікбайдан Шақаман, Мүстек, Босай,
Шақантай, Назар, Тәукен және Досай.
Орынтай, Еншай мен Малыбай боп,
Албанда асқан емес Құрманнан бай.

Тұқымы Ақарыстың мол-ақ екен,
Адамзат бұл жаһанға қонақ екен.
Көп жерін көнекөзден сұрастырып,
Білгенім ұлы жүзден сол-ақ екен.

Алшын, жаппас, жетіру бастауымен,
Бұл ұлыстың мекені – кіші жүзі.
Шөмекей, адай, әлім, жағалбайлы,
Айтпай болмас бәсентиін, тамаларды.

Барлығы жиырма бес таңбалы боп,
Алшын да бас көтеріп, ағалады.
Кіші жүз ұрқын өстіп шамаладық,
Таратуға соңғысын таба алмадық.

Ертеде Шам мен Бағдат қаласынан,
Қалыпты Мәмбет жетім анасынан.
Ол шығып алыс жолмен Шоғанға кеп,
Қоныпты Абызбайға жаны ашыған.

Абызбай баласы жоқ мұны көріп,
Талай күн қонақ қыпты көңілденіп.
Ақыры бұл баланы бағып апты,
Өзінің баласындай көңіл бөліп.

Ер жеткізіп толымы толған шақта,
Таңдаған бір сұлуды әпереді.
Мәмбет оқып молдадан сабақ алып,
Білімді имам болды жұртқа жағып.

Абыз қартың бөленіп қуанышқа,
Өз әйелі жүкті боп алды ұл тауып.
Аяғы жаққан сайын ол Мәмбетті,
Жарылып ақ жүректен қамын жепті.

Ауылын, ата-анасын ала келген,
Құдайым Абыз қартқа бала берген.
Қос ұлы Жанарыстың тұқымы боп,
Қазақ боп кіші жүзде қала берген.

Сырымбет, Аламанға ой жіберсек,
Тұқымы сол Мәмбеттің елге ерген.
Қиғылық, Шағыр, Бәйіт ұрпақтары,
Абызға ат қалдырған «дана» деген.

Аламаннан Майбасар, Бұршақ, Қаржан,
Мырзағұл, Әлжан екен Тойынымен.
Туылған Шажа жалғыз бір әкеден,
Әкесі екі әйелді тең әперген.

Жәнібек, Қалматай мен Қабікеге,
Қосамыз Жалақты да бір шетінен.
Тараған ұрпағы мол Абыз ерді,
Ерекше құрметтеген Алшын елі.

Шынында қиын екен түгел жазу,
Іргесі алыс жүрген қалың елді.
Сабақтан өткен істен айтып елес,
Ойласақ ақыл-ойдан артық емес.

Шертуге шежіресін орта жүздің,
Көзқарақ үлкендерден алдық кеңес.
Бекарыстан алты арыс ұлдар туған,
Бай-манап, әнші-күйші, батыр-балуан.

Арғынның сегіз ұлы – сегіз сері,
Дыр-думан, таң-тамаша жүрген жері.
Ошағы өлең-жырдың қазағымның,
Тобықты туды Абайдай асқар белді.

Бесеу бар қоңыраттан өзім білген,
Артақай, мартақай мен жанбол, жирен.
Кенжесі Сартақай тағы да бар,
Бытырап қоныстанған әрбір жерден.

Албанда айтқа сіңіп бір руы,
Өмірбай, қоңырбай боп кеткен жөні.
Туылып бір шешеден керей, уақ,
Жауынгер батыр шыққан мініп пырақ.

Керейді “ашамайлы”, “абақ” дейді,
Өркен жайып аталған он екі абақ.
Жантекей, жәдік, молқы мен қарақас,
Көнсадақ, Шеруші бірі сарбас.

Мекендеп он екі абақ Алтайды алған,
“Алтайдай жер қайда?” деп әнге салған.
Малына мал қосылып, басына бас,
Керейді келістіріп Қызыр шалған.

Керейде Ашамайлы ерке болған,
Жар болған нағашысы ертеде оған.
Жетелеп ашамаймен жүргендіктен,
“Ашамайлы керей” боп ол аталған.

Ашамайлы керейден бесеу туып,
Бірге өскен қарап жердің ыңғайына.
Келейін енді аяңдап найманыма,
Кілегей бұзылмаған қаймағыма.

Мыңғырған төрт түлігін былай қойып,
Түйенің сан жетпейді тайлағына.
Қытай би Найманбайдың жалғыз ұлы,
Үш жүзге төбе би боп жеткен қолы.

Найманбай жалғыз ұлдан айырылады,
Темірдей отқа салған майрылады.
Жығылғанға жұдырық қос тигендей,
Кемпірі құсада өліп зар қылады.

Бала жоқ, жесір болып келін қалды,
Басқарды ол ие болып қалың малды.
Сүйеніп дәулетіне ерге тимей,
Бағуға бекінеді Найман шалды.

Тимейді әмеңгерге ерегесіп,
Тұрса да сегіз арғын жауша талап.
Жас әйел қорлық көріп туыстардан,
Найза ұстап ер орнында ұрыс салған:

“Сегіз арғын, сен бүгін күш көрсетсең,
Мен де ертең боламын тоғыз найман”.
Деп қана барымтасын қайтты алып,
Найман да қатуланды қатты налып.

Ол әйел бір жыл өтіп ұлды болды,
Найман бай қасіреттің бәрін жойды.
“Шүкір” қып тойын жасап, ат шаптырып,
Баланың “Шүкірші” деп атын қойды.

Шүкірші жігіт болып ержетеді,
Жетіліп әр нәрсеге зерде етеді.
Осы деп әмеңгерім жесір келін,
Қосылып Шүкіршімен некеленді.

Көкжарлы Тура менен Ергенекті,
Бірінен-бірі өткен болды дана.
Шекті екен адам өмірі санамалы,
Кәртейді жесір жеңгей бағанағы.

Шүкірші тоқал алып, үш ұл көрді,
Қожанбет, Жарболды мен Бағаналы.
Келін мен қабыл болып ата арманы,
Бай болды, басты болды қатардағы.

Тай сойған қалжасына Найман атай,
Үлкені Шүкіршінің Төлегетай.
О дағы төрт ұлды боп өркен жайған
Дөртуыл, Қаракерей, Садыр, Матай.

“Төр ұлды Төлегетай” деп аталған,
Мекендеп Жетісуда Садыр қалған.
Ұрпағы Дөртуылдың бәрінде бар,
Табылар іздегенге әр рудан.

Ерторыдан Байысбай жалғыз болып,
Одан Сұртай, Сыбан мен Мұрын қалған.
Екінші ұлы атақты Байторыдан,
Байсиық бастабында жалғыз болған.

Жанқұлы, Жаңбыр, Төбен, Қарамолда,
Бес ұлды Меңлібаймен берген оған.
Матайдан Келімбет пен Кенже екен,
Аталық болыпты ақыл сөзге бекем.

Туылған Келімбеттен – Жолдас, Қияс,
Қиғаштап сөйлемесе көңілі тынбас.
Қаптағайлап, көп сөйлей бергеннен соң,
“Қаптағай” аты қапты болып мирас.

Үлкені Аталықтың Құттыболат,
Ауылынан үзілмеген құтты қонақ.
Би болып Тәттіболат ел сұраса,
Бай болып пысық шыққан Сүттіболат.

Құтымнан Шеруші мен Шеру туып,
Бақ-дәулет оларға да берген Тәңір.
Қаламды жүйрік қола алып,
Көп істерге толғанып,

Құрап-сұрап ата-жөнін,
Жаздым шежіре ойланып.
Жақсылар білер әр істі,
Парық етіп жақын-алысты.

Шағырдың алған әйелі –
Бәйдібек қызы баяғы.
Қазағым түгел таниды
Қасиетті Қызай ананы.

Алғашқы аты Күнбике,
Күнбүбі деп те аталған.
Ақыл мен нұры бірдей кеп,
Шоқтығы озған қатардан.

“Бәйдібек байдың қызы-ай” деп,
Көрген жан қалған арманда-ай.
Қалдырған тарих артына,
Ұқсаған бейне алтынға.

Ие болып құрметке,
Даңқы шыққан халқына.
Естіліп Қызай дерегі,
Құттыболат іздеп келеді.

Матайдың Шағыр ұлынан
Итемген, Меңіс туылған.
Қайтыс болып Шағыр бай,
Қазасы жетіп қиыннан.

Басы кетіп панамыз,
Жесір қалған анамыз.
Тоқтар дейтін қайнысын
Дейді екен Қойшы ағамыз.

“Осыған тисем жөн болар”, –
Деп анамыз ойға алған.
Некеленіп қайнына,
Тындым қыпты ірі істі.

“Қойшы ағадан” туыпты,
Бегімбет пен Дербісті.
Бұған Құтым күйігіп,
Іштей тынып жүріпті.

Шеруші мен Айтқұрман
Қойшы ағаға қас қылған.
Мылтық оқтап жасырын,
Көмескіде аттырған.

Бұған налып анамыз:
“Күзге жетпе, Айтқұрман,
Күзге жетсең, Айтқұрман,
Жүзге жетпе, Айтқұрман.

Өмірде жүдеп екеуің,
Өтерсің озғын бола алмай”, –
Деп сіленіп-қарғанған,
Қарғыс түбі оңбаған.

Содан бері Айтқұрман,
Шынында жүзге толмаған.
Майдай жұғып алғысы,
Мұздай шор боп қарғысы.

Білмек болсаң қызайды,
Тарихына қараңыз.
Есіңе алып Құдайды,
Айтылсын дұрыс бағаңыз.

Туыстың жүрсе де ана жаласында,
Бір мін жоқ төрт қызайдың баласында.
Қазаққа аты әйгілі ұлы ана боп,
Халықтың құрметтелген арасында.

Туылып Итемгеннен Айтқұрманы,
Үш ұлдың артына еріп жүре берді.
Атадан Тәңірберді тоғыз ұл бар:
Құттымбет, Құттықадам, Құдайназар.

Жанбай мен Сексен, Тоқсан, Қасаболат,
Тыныбай, кішілері – Нұрбай, Назар.
Арыстай үш ұл туған Құттымбеттен,
Бірінен-бірі қиын болған өктем.

Елдайдан Бегенбай мен Түгелбайлар,
Өтебай, Құрымбайдай төрт ұл туар.
Жаугершілік заманда Түгелбайы
Қолды болып жоғалған тарихы бар.

Сүйінбайдың ұрпағы өсіп жеткен,
Балалары бас қосып тірлік еткен.
Еселбай, Жаманкесі, Жанжігіті,
Тоғызақ – төрт рулы ел боп кеткен.

Құрымсары, Еркесары, Мырзасары,
Аттары ұйқасады болып тәуір.
Құдайназар баласы үшеу болды:
Жолымбет, Сұлтанкелді, Есенкелді.

“Үш жетім” ер жеткен соң батыр шығып,
Жеткізген өз кезінде есеге елді.
Жолымбеттен Байбарақ, Малай, Жайсаң,
Баянбай, Арықбай мен кенже Шайзан.

Аталған Есенкелді ел ағасы,
Он жеті болған оның бел баласы.
Досқана, Қабанбай мен Тілеу, Маман,
Толады Кененбай мен кем тамасы.

Тоқалы Тәттібике туыпты төрт,
Құланбай, ер Қойлыбай, Асау мен Көт.
Әмірсана, Бұланбай, Жайнақ, Долан,
Жаналы, Өмірұзақ, Көлбайға есеп.

Кененбайдан Тілесбай, Едіге боп,
Қол жетпес жуан ауыл Шағырайға.
Туылған Шағырайдан сегіз бала,
Аталған Тіленші би, ер Мажыра.

Қарайт пен Боқаштары мықты шығып,
Игерген қызай елін қолына ала.
Баласы Едігенің Пайыс, Қармыс,
Ақылбек, Асылбектер елге таныс.

Тілесбайдан Өнеке, Нұрбек, Иса,
Қалмырза, Балғабай, Балта, Мұса.
Сламжан болыс болып Қыдыр ұлы,
Сұраған көп руды о да қоса.

Қабанбай он бір ұлды ап қатарына,
Ұран қып ел жиналған атағына.
Жәментік, Есбосынның батырлығын,
Жалғаған Акбар-Сейіт ата мұра.

Құлжа маңы – Желіжүз бір мекені,
Одан қалса, Шолақай, Бөлекей кең.
Қонақбайдан Досқана – алты бала,
Сарт, Сәбит, оза шыққан Бәйтік аға.

Итаяқ, Дербісәлі, Торпақ мырза
Темірлік пен Зектіні қылған пана.
Долан мен Қожаберген, Әмірсана,
Туылған үшеуінен төрт ұл бала.

Кішісі үш жетімнің Сұлтанкелді,
Ұрпағы иелеген ортаңғы елді.
Он ұлдан озып шыққан Итқарасы,
Таңдап ап түйе баққан сортаң жерді.

Естемес ел сұраған, қажы барған,
Еселі екі дүниеге азық алған.
Солтекең екі мыңнан астам үй боп,
Көп малы даңсаға да жазылмаған.

Қазымбеттен Атымтай пысық шығып,
Байболат мәнсап алған осы жайлы.
Қараменде, Шопан мен Албай, Жәнібек,
Тұқымы Сексен, Тоқсан барлығы тек.

Қасболат Тыныбаймен аяқтайды
Тұқымы Тәңірберді осыған кеп.
Бегімбеттен Жақсылық, Жарас, Аман,
Тоқай, Таңат батыр боп атақ алған.

Бексейіттің Игілік, Сақауынан,
Аққозы, Байқозылар қатар туған.
Бай болса Мақсұт, Сасан, Қасекесі,
Тергеусіз тәйжи дейтін атақ алған.

Дербістің Есенберді баласынан,
Бақ жанып, төрт ұл туып жолы ашылған.
Бәйбішеден – Жақсыбай, Қошан, Дәуіш,
Тоқалдан Құттыбырай жалғыз туған.

Жатқызып аталыққа ұрпақтарын,
Өр қызай деп жұртшылық еткен баян.
Меңістің белді ұлы Тілеуберді,
Кезінде таңдап алған екі әйелді.

Жаңғабыл бәйбішеден жалғыз болып,
Тоқалдан көрді Оразай, Есенқұлды.
Есенқұлдан Ескене, Келімбайы,
Тоқай мен Асан, Ақай, Бурабайы,

Оразай, сөз қозғасақ, бір атадан,
Жанмырза, Бірназар мен Ізбасардан.
Айтамыз бірге туған осы үш ұлды,
Бірлесіп қоныс тепкен бір қатардан.

Жанмырза алған екен бес әйелді,
Темірден туған ұл көп болып белді.
Шешенің атыменен “темір” болып,
Қорғаған шекарада қалың елді.

Ортадан Мүсәпір мен Тайжан келіп,
“Қаракөз” боламыз деп ақырайды.
Алты ұл бар үш әйелден және қалған,
Шықпай ма айтылмаса сөзден жалған.

Еспенбет, Өмір, Жанбек, Қалымбаймен,
Ілені тыйған Назар, Ұлан палуан.
Көп ойлап, көз жіберіп жан-жағыма,
Келемін ұлы бабам Жанғабылға.

Торғайдан Көрпеш, Қошқар, Шотбас, Таймас,
Малы өскен алты Аманбай жерге сыймас.
Қосбармақ, Ақмұрт, Итес, Тоқпанбетпен
Дейді екен тоғыз торғай сырлас-мұңдас.

Жарылқаптан Қожағұл, Мөңке, Нияз,
Қожағұл кіндіктісі, басқасы аз.
Есіркеп Қара ұрқын қосып алып,
“Қожағұл – Қара” атанып болған-ды мәз.

Маралбай, Онбай, Бесбай, Қожаназар,
Танылған бүкіл елге мол қолдығы.
Шанту би жалаңтөстен болыс болып,
Көшіпті Текесті өрлеп қоныс шолып.

Қараша, Қоқаш, Сармық, Қарамықтар,
Алыпты Ақаязды қоныс қылып.
Иелеп Қожаназар Бақалықты,
Еншілеп інілерін бата қыпты.

Өзінен он ұл туып өркен жайып,
Текесте бай Қожакең атаныпты.
Қазағым қарғабаулы туысың мол,
Табылар өн бойыңнан жора мен жол.

Меймандос, көл көңілді, кең дастарқан
Өзіңдей халық қайда пейілі мол?!
Ақтардым тарихыңды ата көріп,
Не жүйрік, небір шешен атаға еріп.

Білемін атам қазақ ел екенін,
Ұқпаймын қайдан келген ара жігін.
Атадан анық тарих қалмаған соң,
Айтуға аузым бармас арғы тегін.

Әйтсе де естуімді болдым жазбақ,
Әркімнен сұрастырып ұқтым аздап.
Мұхаммед пайғамбардың заманында,
Дейтұғын Сағбала атты бопты адамзат.

Жазылып сахабаның тізіміне,
Сол кезде мұсылманның дінінде екен.
Сағбала адам екен малдан жарлы,
Адамның малдан жарлы, күні зарлы.

Бата алып, байымақтың мақсатымен,
Бір күні Пайғамбарды іздеп барды.
Келді де Пайғамбарға құзыр қылды,
Алдында сәлем беріп қарап тұрды.

Пайғамбар дұға қылды тілеп Хақтан,
Расулдың дұғасында болмас мақтан.
Сонымен Сағбала байып кетті,
Бақ беріп, дәулет қонып әрбір жақтан.

Сағбала Мәдинеден көшті қырға,
Қорасы толғаннан соң қалың малға.
Алланың Құранында айтып еді,
Беруге зекет парыз мүмін құлға.

“Зекет алып Сағбаладан келіңдер” деп,
Мұхаммед жіберіпті біраз кісі.
Бұлар кеп Сағбалаға айтты жайын:

Қиямет, мақшар күні зекетіңіз,
Иншалла, алдыңыздан тұрар дайын.
Сағбала білдірмепті малдың санын,
Жемейді сараң адам тәуір малын.

Ренжіп зекетшілер қайтып келді,
Жағдайды Пайғамбарға айтып келді.
Мұндай іс дін жолына өте қайшы,
Сондықтан Расул Алла теріс көрді.

Шақырып Сағбаланы етті бұйрық,
Расулдың жарлығына мың сан құлдық.

Қарап та тұрма, – деді, – мәңгі жылдық.
Сағбала содан бастап кеткен екен,

Ерікті болып елінде және тұрмай,
Дүниеден шеттеп жүріп өткен екен.
Көп заман зар болыпты бала тумай,
Қайтеді нәпсі, шіркін, дүние қумай.

Осындай жағдайменен жүргенінде,
Бір бала туған екен аты Қурай.
Қурайдан Аламанды туды жалқы,
Келеді осылардан қазақ халқы.

Ержетті Алаш туып Аламаннан,
Дүние кетіп жатыр талай жаннан.
Өсіріп бірден-бірге ұрық жалғап,
Жаратты адам қылып Қадір Маннан.

Алаштан туған екен Өзбек, Шипан,
Түбінде қор болмайды нәпсі тыйған.
Сондықтан Өзбекті “өз ағам” деп,
Қазақта мақал болып сөзге сыйған.

Сүлейхан, Жайылхан деп ат қойыпты,
Бірі інісі болғанда, бірі – аға.
Туыпты Сүлейханнан түрікпендер,
Болар ма ұрпақты ерде қайғы мен шер.

Қазақтың осы күнгі мақалында,
Сондықтан “түрікпеннің түбі бір” дер.
Туыпты Жайылханнан Қазақ, Созақ,
Екі ұлды Жайылханнан беріпті Хақ.

Қазақтың болған екен үш баласы,
Емшектес үшеуінің бір анасы.
Үш жүзге осы арадан бөлінеді,
Шығады бұл туралы сөз таласы.

Біреуі айтады: “үшеуі – үш жүз кісі”,
Түрлі-түрлі айтады қазақ іші.
“Оннан-мұннан құралған қашқын” дейді,
Миға салсақ тура емес дәл мұнысы.

Алман алу сияқты жұмыстарда,
Қай күнде жүзге бөлу қазақта бар.
“Үш жүз” деген осылай болу керек,
Оқиға жоқ-ақ шығар бұдан бөлек.

Көп кісіден туысуға мүмкін бе екен,
Миға салып ойлаңдар әрбір зерек.
Қазақтың үш ұлына қайтып келем,
Атын атап баяндап айтып берем.

Ақарыс пен Бекарыс һәм Жанарыс,
Тарих жазбақ жігітке ұлы жарыс.
Бір анадан айқасып емшек емсе,
Үш арыстың арасы бола ма алыс.

Жалайыр Үйсін менен Ақарыстан,
Ат арықтан өледі, ер намыстан.
“Үш жүз” деп ат қойыпты осы үш елге,
Осылай өсіп-өніп қыз алысқан.

“Кіші жүз” деп осыны айтар қазақ,
Атамыз атап кеткен ұрпақ атын.
Бекарыстан тарапты көп жамағат,
Алты ұл туып атаның көңілі шат.

“Орта жүз” деп осыны айтар қазақ,
Бір адамнан таралған осынша зат.
Бәйбішеден туыпты Арғын, Найман,
Аға аты бар қазақтың бірталайдан.

Тоқалынан туыпты Керей, Уақ,
Арысты ала сөйлеп беріпті бақ.
Қазақтың осы күнгі мәтелінде
“Алты арыс, төрт төңірек” деген атақ.

Алты арыс төрт төңірек үйсінменен,
Арғын, Жаппас келеді қисынымен.
Бекарыстың баласы алты арыс деп,
Үйлестіріп айтады мұны бірден.

Арғын, Қыпшақ, Қоңырат, Керей, Уақ,
Болады таратуым тығыз-таяң.
Найманда болған екен бір жалғыз ұл,
Шыбартай атын айтсам болады бұл.

Жаңа алған келіншегі жесір қалып,
Дүниеден қайтыс бопты үйленген жыл.
Найман шал тоқсан беске келген шағы,
Кәртейіп халі бітіп, түскен жағы.

Зар қылмас қандай жанды мына дүние,
Пақырлық жетім-жесір түсті күйге.
Ергенек төркінінен еріп келген,
Сонымен үш-ақ адам бір-ақ үйде.

Есті анам тілейді екен адал ұрпақ,
Жастықпен еткен емес ешбір бұлтақ.
Барды жоқ, жоқты бар қып жатқан жоқ па,
Ісіне Құдіреттің қарап тұрсақ.

Ел болдық найман деген ұшан-теңіз,
Тіленген Есті анамның дәмесінен.
Қызына бір адамның құда бопты,
Басынан кешіріпті бар мен жоқты.

Келгенде тоқсан алты дәл жасына,
Жас қызды кәрі бабаң алып соқты.
Кәрі атаң жатқан екен төсек салып,
Жас қызды жар қып құшып, қойнына алып.

Найман шал осы ретпен дүние салды,
Қыз Еней келген түні жесір қалды.
Осындай уақиғасы болғаны үшін,
Айтады “Өкіреш” деп Найман шалды.

Қыз Еней сол жолында жүкті болды,
Ұрпағы содан өсіп жерге толды.
Бірі ене, бірі келін екі әйел,
Отырды осы ретпен бұлар сорлы.

“Ержетіп Найманнан бір ұрпақ қалса”,
Деп ана отырыпты мықты бекіп.
Сүгірші келіп қапты он үш жасқа,
Шын тілек берер Алла ықыласқа.

Көңілінде тілегені алал ұрпақ,
Ойында еш нәрсе жоқ одан басқа.
Бір күні Сүгіршіге айтты жайын:
Жеткізді сені, міне, бір Құдайым.

Көңілің мені алуға жоқ па, бар ма?
Бар болса тілегімді берген Алла.
Мен үлкен, сенің жасың өте кіші,
Қызықтан мені алам деп қапы қалма.

Сүгірші айтқан жерден көрді дұрыс,
Адамға бақыт берсе қонады ырыс.
Есті ана егде тартып қалған еді,
Сонымен аяқтады осы жұмыс.

Ақиқат жүрегімен тілесе құл,
Алланың дәргаһынан кетпейді ағат.
Туыпты сонан кейін Төлегетай,
Келіпті дүниеге онан Қатай.

Қатайдың төрт баласы деп атаймыз,
Дөртуыл, Қаракерей, Садыр, Матай.
Ал енді Қаракерей кім деп ұғам,
Тарапты бұл атадан Мұрын, Сыбан.

Найманда өсіп-өнген Қаракерей,
Өсірген жалғыз қызын әйел демей.
Мақта апай сол кісінің жалғыз қызы,
Найманнан бөтені жоқ баласы емей.

Дейтұғын Тоқтарқожа өзбек кепті,
Данышпан адам екен асыл текті.
Көңіліне Тоқтарқожа ұнаған соң,
Той қылып жалғыз қызын некелепті.

Байжігіт қыздан туған жиен еді,
Осылай өлең қылдым хатқа салып.
Осылай жиен Найман ұлы Құтым,
Үш бала Байжігіттен өскен тұқым.

Мәмбет пен Тоғас, Жұмық ағайынды,
Өте қалың байжігіт жатыр мұқым.
Тағы да тарағаны Тәуке, Саты,
Шотан, Қожай, Сайболат болады аты.

Садыр, матай екі ел бар еңіс жақта,
Неше ру білмеймін осы тапта.
Анық жөнін айқындап білмеген соң,
Арғы атасын жазамын осы хатқа.

Төрттің бірі Дөртуыл біздің ата,
Айыпқа бұйырмаңыз болса қата.
Өткендердің айтуы рас болса,
Бір ғана ұл Дөртуылдан туған – Жапа.

“Жапа-жалғыз” деген сөз осы ретпен,
Қазақтың мақалына болған жуық.
Жалғыздың екі ұлы Қарт пен Анда,
Бұл дүние мекен болған талай жанға.

Андадан екі еркек бала туып,
Ақболат, Ақбарақ боп кірген санға.
Қарттан Сығай туыпты болып еркек,
Сығайдан екі бала төмен келсек.

Баласы тоғыз екен Сұлтанкелді,
Өсірген қадір құрмет ұрықты елді.
Мекендеп осы күнде жүрген жоқ па,
Баласы Найман шалдың талай жерді.

Есенкелді баласы Еміл, Бәлі,
Ұрпағы Дөртуылдың соның бәрі.
Емілдің ел боп кеткен жеті ұлы бар,
Өскенде қайтып өссін онан ары.

Есембек осы күнде елдің бірі,
Орнатып көп үстінен Тоқанға бақ.
Тоқанның баласының бірі – Тайлақ,
Жылқыайдар, Тоқтағұлмен тұрған жайнап.

Құдагел, Құттыбаймен бір туысқан,
Тоқанға Алла берген рақым әйлап.
Бәліден Оңалтай мен туған Жапал,
Жігіттер, қате жерін миға сап ал.

Жапалдан туған екен Көшпес, Жақау,
Атаның бізге міндет атын атау.
Жақаудан тарап шыққан біз боламыз,
Өсуі осы атаның өте тақау.

Жігітте өте шамшыл болмас сенім,
Адамға Алла берсе болады өнім.
Айтады Дөртуыл деп Дұзақшыны,
Сөйлейін қисық туып келген жерін.

Төрт қонақ кешке жақын келіп қонды,
Екі ат бар төртеуінің арасында.
Біреуі әжептәуір үлкен кісі,
Бірі – қыз, бірі – жігіт, бірі – інісі.

Отырып амандасып болғаннан соң,
Бұлардан жөн сұрады үйдің іші.
Үлкені айтты: – Кереймін, Жәдік атым,
Бетке алып шығып едім күннің сәтін.

Қысырақ кеткен еді өріс аунап,
Басында алған емес ұрлап, жаулап.
Төлеуіне ап қайттым үш баланы,
Қолдан кеткен малымды барып даулап.

Еміл айтты: – Жарайсың, есіл аға,
Бір қолқаны салайын мен де саған.
Ақыреттік алайын бала қылып,
Кіші інісін беріп кет, қисаң маған».

Қатын ап, үй үйленіп, мал малданып,
Осымен Дұзақшының өмірі өтті.
Меңлі еді Дұзақшының анық аты,
Нәсілі болу керек қазақ заты.

Жігіттер, құлақ салып сөз тыңдасаң,
Осылай Дұзақшының уақиғасы.
Найманның жас әйелі бағанағы,
Бір жұбай Ергенектіге болды тағы.

Бағаналы, Балталы – ұлы жүзде,
Туғаннан қосылған жоқ әлі бізге.
Кербұғы мен Кетбұғы жұрағаты,
Құлақ салып тыңдасаң айтам сізге.

Кетбұғы мен Кербұғы туып өсті,
Талай жанның басынан дәурен кешті.
Қыз Енейді тигізіп Ергенекке,
Бәріне себеп болған енем Есті.

Жарымбет, Жарке, Саржомарт, Қартай, Тура менен,
Қисық сөз бір болмайды тураменен.
Анасы бір, атасы ауашалау,

Жазуға шежірені алдым қалам,
Естіген, көргендерді көңілге алам.
Шығарып ойдағыны ұрпақтарға,
Ата-тегі, нәсілін ойға салам.

Айтады біреу олай, біреу бұлай,
Әртүрлі шежіреден көрдік солай.
Біреулер Ғакашадан тарар десе,
Тағы біреу Маккай Аннастан дер.

Сахаба деп айтады барлығы да,
Естігенін айтады, көргендерін.
Арабтан қазақ тегі таралады,
Түрікпенмен іргелес ауыл болды.

Реттеп естіген мен көргендерін,
Шежіре – Маккай Аннас жазылады.
Білуге қазақ тегін құмар екен,
Жас кезде шежіреден көрген екен.

Сүйегі уақ екен Иса молла,
Білуге құмар болған жас кезде ол да.
Исаға ұлы әкесі айтып берген,
Есінде қалғандарын айтқан ол да.

Ұрпаққа осылайша таралады,
Атадан балаларға мұра болды.
Есінде қалғандарын немересі –
Сақтасын ұлы Заманбек айтып берді.

Өтіпті талай ғасыр адамдардан,
Қазақтың ата тегі екен ұзақ.
Бабадан жазып бізге тарих қалған,
Аталар баба мұрасын жалғастырған.

Айтылып ауыздардан жұртқа тарап,
Ұрпаққа мұра болып содан қалған.
Аталар баласына айтып берген,
Балалар ойда сақтап ұға жүрген.

Хақ Расул – [мұсылманның] пайғамбары,
Бар екен асхаб төрт шаһар жары.
Тегі – араб, нәсілі – сахабадан
Маккай Аннас дер жұрттың бәрі.

Сахаба аты – Аннас асқан зерек,
Кемшілі мал жағынан болса керек.
Жасаған адам дейді Мәдинада,
Мұның да уақыты тым ертерек.

Жұбайлар бір ихрам жамылады,
Күй-жайы болды дейді зор тапшылық.
Жұбайы еріне бір жауап қатқан:

Бабаңа тағзым етіп дұға сұра,
Тілейік шын жүрекпен жалғыз Хақтан.
Намазға Қағбаға ерте барған,
Намазды көп жамағат өтеп болған.

Ойыңда шешілмеген қандай бар дат.
Арманың ойыңдағы немене екен,
Тыңдайын сабырлықпен біраз тақат.

Өзіңіз көріп жүрсіз тұрмыс нашар,
Бұл жөнін осылайша сабақтайын.
Тақсыр-ай, күй-жайымыз өте қараң,
Бар еді екеумізде бір ихрам.

Кезекпен екеуара жамыламыз,
Тапшымыз киімге де жарымаған.
Ұзартпай осылай деп жайын айтты,
Расул қолын жайып бір дұға етті.

Тақсыр баба қол жайып бата берді,
Иншалла, жақсарады тұрмыс, – деген.
Жұбайы қуанышқа қосылады,

Жамылсақ екеуміз де ихрамды,
Тұрмыстың жақсарғанын көрсін, – деді.
Көп байлық сұрап енді не қыламыз,

Намазға екеуміз де барар болсақ,
Байлықты одан үлкен не қыламыз?
Жұбайы қуанышпен күлімдеген,
Бір Алла шын тілекті берсін деген.

Намазға күнде барар тұрмыс болса,
Барлықты онан артық қойсын деген.
Зымырап күн артынан күндер өтті,
Бірталай жылдар жылжып, уақыт өтті.

Бабамыз намазшамға барған екен,
Нәбиге сәлем тәжім берген екен.

Күнделік қиыншылық шектің, – деді.
Баяғы тұрмыстарың болса солай,
Не кәсіп өміріңде еттің? – деді.

Табылмас мен істейтін кәсіп тағы,
Кәсіп істеу ойына жеткенім жоқ.

Еңбектеніп теріңді төкпегенің.
Табысты үнем етіп, ірке жұмсап,
Жемісін еңбегіңнің күтпегенің.
Нәби сөзі жүректен өтті дейді,

Біз істейтін қарекет табылар ма,
Барлық іске бір Алла болар пана.
Көшеден еңбек болса мен іздейін,
Болмаса лайшылық табылмай ма?

Барайын немене екен істер еңбек,
Дамының қарсы алдына жетіп барды.
Сәлем беріп адамға жетіп келді,
Қос қолын созып барып қолын алды.

Төсін төске тигізіп, құшақ жайып,
Қос қолдап ол адамға амандасты.
Кейінгі ұрпақтарға мұра болып,
Қазаққа “аман салты” сонан қалды.

Біз істейтін еңбектің атын айтшы,
Жұбайымды қуантып оны айтайын.

Ести сала бұрылдың маған, – дейді.
Жақсылап үш үйім бар сылап берсең,
Лақты ешкі ақыңа берем, – дейді.
Осылайша тоқтасып үйге қайтты,

Бұл тоқтамды барды да жұбайға айтты.
“Лайшылық еңбегі табылды” деп,

Төбесін, қабырғасын жақсылайтын.
Осы еңбектің аламыз бодауына,
“Лақты ешкі, – деді ол, – сенің қақың”.
Екеуі үйлерінде қуанысты,

Тездетіп от тұтатып, ас-су ішті.
Сылақ темір, күрек пен сайманын ап,
Жұбайлар жаяулатып жолға түсті.
Аннасқа үйі таныс көрген жері,

Екеуі жұбын жазбай еңбектеніп,
Тоқтасқан тамды олар сылап болды.
Біткен іске қуанып көңілі толды:

Алғаның алал болсын, шырақтарым, –
Деді де, егіз лақты ешкі берді.
Лақты ешкі бабамыз жетелеген,
Сонымен үйлеріне төтелеген.

Сонымен семіз ешкі сүтті болған,
Ол дағы келгеннен соң құтты болған.
Жыл сайын екі лақтап, егіз туып,
Бабамыз бір ешкіден бақты болған.

Қабындап ешкілері тез көбейген,
Маңайдағы шөптерге жамыраған.
Ол бақшаға секіріп түсіп алып,
Орманды бақшадағы зияндаған.

Аннас баба бұл іске қатты ұялып,
Ауылдан ұзағырақ айдап салған.
Намаздан қалмай баба жүретұғын,
Ғибадат бір Тәңірге қылатұғын.

Мұстапа Хақ Сәруар Расулдың,
Айтқанын қалт кетірмей ұғатұғын.
Расул мінбесінде отырыпты,
Мешітті барлық қауым толтырыпты.

Жадына осы сөзді сақтап алған,
Күнделік таңнан тұрып малын жайған.
Малдарын өрістетіп, қоралай сап,
Бабамыз намазына барып тұрған.

Намаздан неше дүркін жай қалады,
Расул “бұл қалай” деп жөн сұрады.

Қауымның бақшаларын залалдады.
Айтқансыз Алла сөзі, шариғатты,

Насихат осылайша естіген соң,
Мал қарап, уақытым жай боп қапты.
Расул естігенде ойға қалды,
Бұл іске жөн айтуды ойланады.

Намазды бес уақыт үйіңе оқы,
Көңіліңе Алла сөзін берік тоқы.
Әркімнің үйі құдды мешіт, – деді,

Осылай бабамызға жөн айтады,
“Үйіңе кешікпестен тез қайт, – деді.
Алты күн үйде намаз өтеп ал да,
Жұмаға келер болсаң, болды”, – деді.

Сонымен Аннас баба үйге барды,
Бір күні атқа мініп қоныс шалды.
Суы мол, шөбі қалың бір алқапты,
Ұнатып ауылына қайта оралды.

Анада өзі ұнатқан қонысына,
Қонып ап, малыменен жайғанады.
Меккеден бір көш жырақ жерге барды,
Малдары жылдан-жылға өсе берді.

Аз жылда мал көбейіп жерге сыймай,
Бір шеті малдарының Меккеге енді.
Жұмаға бір күн баба келген екен,
Мешітте намаз оқып болған екен.

Кешіріңіз бар болса қата, – деді.
Кеше мен мүшкіл халде жүрген кезде,
Бергенсіз ықыласты бата, – деді.
Мал өсіп жыл-жыл сайын қабындады,

Момының құжырасынан жаңылмады.
Малдың шеті шәріге келіп-кетіп,
Қауымның тағы бақтарын зияндады.
Жан баба, мұның жөні қалай болар,

Мұстапа – екі дүние Хақ Сәруары,
Ойланып бабамызға жауап берді.

Көше бер малың өссе шалғайға ұдай.
Келерсің жыл толғанда айт намазға,
Бұл істің болсын, – деді, – жөні солай.
Құтты мешіт өз үйің болар, – деді,

Жұманы да үйіңде өте, – деді.
Расул солай ақыл айтқаннан соң,

Қайтты ол үйіне жедел басып,
Үйіне кірген екен асып-сасып.
Шалғайдан қоныс шалу ойында боп,
Атпенен жолға шықпақ жолдас алып.

Салқынды бетке алып жүріп кетті,
Жол өтіп екі сөтке түнделетті.
Шығысқа беттеп ұзақ барған кезде,
Жерорта теңізіне барып жетті.

Жайғанып аттан түсіп ақылдасты,
Жайлы қоныс екен деп мақұлдасты.
Қойды да атын отқа жатып қалды,
Жаздың қысқа таңы да жақын қалды.

Таң самалы жүріске пайдалы деп,
Ертемен атқа қонып елге оралды.
Түн қатып, үрдіс жүріп сөткелетті,
Екі түн, бір күн жүріп зорға жетті.

Таң атты ертеңінде жай тұрады,
Жайменен жолдас ертіп атқа қонды.
Аралап әр түлік мал ауылдарды,
Малдарды жинастыр деп тапсырады.

Малшының барлығына жолығады,
Алдағы қонысты да хабарлады.
“Көшке қажет көлікті жетік ұста,
Байлап, матап жібермей қатыр”, – деді.

Сенбіге салқындата жол тартамыз,
Көші-қон жұмыстарын жақсартамыз”, –
Деп малшы қауымына тапсырады,
Қойшылар үйді-үйіне тарасады.

Тас-түйін дайындықты алдан көріп,
Айтылған күн сәтіне қом салады.
Жай көшіп, жақын қонып жұма жүрді,
Ат-көлік барлығы да жарап алды.

Сонымен жарым айда жетті дейді,
Жайланып қоныстарға жатты дейді.
Тамаша жайлы қоныс иеленіп,
Бейғам ел масайрасып жатты дейді.

Бабамның түлік малы өсе берді,
Малшылар бес түлікті тайпа ел болды.
Сахара кең алқапқа сыймай жатқан,
Барлығы бабамыздың малы болды.

Кешегі мүшкіл халде болған адам,
Болам деп ойламаған мұндай болар.
Жаратқан жоқтан бар қып Жаппар Алла,
Он сегіз мың ғаламға болған пана.

Алланың бергеніне жан таласпас,
Бабаңа Алла берген үш ер бала.
Бабаңның тұңғышының аты Қазақ,
Тартқан ол жас кезінде ауыр азап.

Мекені Орта теңіз жағасы екен,
Қазақ, Созақ, Өзбек – баласы екен.
Бас берген, бақыт берген Жаратушы,
Бір Алла сыйынатын панасы екен.

Бабамыз таңсәріден тұрар дейді,
Ғибадат жалғыз Хаққа қылар дейді.
Намазын бес уақыт ада қылып,
Ислам дінін маккам ұстар дейді.

Кәрі-жас кәлимадан сабақ алып,
Жоқ дейді хат танымас жалғыз надан.
Үлкен ұл Қазақ атты жылқы баққан,
Тымаққа құзалатып үкі таққан.

Ер-тұрман ұнасымды астындағы,
Аттарын тасырқатпай тағалатқан.
Сахара иен жонда жылқы баққан,
Аязда шидемінің қарын қаққан.

Өнер жоқ, ол заманда темір де жоқ,
Темірді балқытатын көмір де жоқ.
Көрік, төс, балға, қысқаш саймандарды,
Жасайтын ұсталары тағы да жоқ.

Сырт елден ауылына келген біреу,
Малшының біреуіне екен күйеу.
“Сауда алып сахараға шыққын” дейді,
Түйемен келген екен тартып шеру.

Бұларда таға-шеге, ұста да бар,
Аттарды осыларға тағалатқан.
Жылқы көп бірін тастап, бірін мінген,
Бақташы, малшы-қосшы атпен жүрген.

Көшкенде түйелерге жүк артады,
Жаратып түйелерді қыста мінген.
Тұрмысы Аннас елі салтанатты,
Үш ата құдаласқан тату-тәтті.

Аннас баба дәрігер адам екен,
Емдеп ол ауырғанды жазады екен.
Ұшықтап сумен, сүтпен, шөптен дәрі,
Осылай сырқаттарын жазады екен.

Және де Аннас баба асқан молда,
Біледі имам Ағзам тылсым дұға.
Қотырға жазу жазар ішірткі мен,
Ғылыммен ауруды жазар және.

Өзі білген ілімнің барлығын да,
Үш ұлға білгендерін ұқтырады.
Қазағы оқуды көп оқымапты,
Атпенен жастайынан жылқы бақты.

Емшілік әкесінің өнерінен,
Ойына қотыр емдеу қонып қапты.
Алапес дауа қонбас ауру екен,
Оны да баба Аннас емдейді екен.

Баласы Аннас баба – Қазақ, Созақ,
Өзбек – кенжесі деп хатқа жазад.
Созақтан Ноғай атты бала туып,
Атандық сол себепті ноғай-қазақ.

Нәсілі арабтардан келген дейді,
Ел шеті Түркияға енген дейді.
Қоныстас түрікпенен араласып,
Ер түрік арғы атамыз болған дейді.

Жыртқыштардан қорықпастан жерді кезген,
Сондықтан айтылыпты ер атанып.
Құз-қия, ормандарды мекендеген,
Тайпа ел боп бабам елі өсе берген.

Семіртіп от пен суға сонырқалап,
Қонысқа мал қамы үшін көше берген.
Осылай жылдар жылжып, уақыт өтті,
Тамаша жайбырақат, тұрмыс сәтті.

Ауылға ат терлетіп біреу келген,
Түн іші, түсі суық, ат терлеген.
Қалың жау батыс жақтан келіп қалды,
Жаусыраған ауылдан қашып келген.

Бабамыз бұл адамнан хабарланды,
Бүлік болса қиын деп шошынады.
“Бақташылар малдарын жинасын” деп,
Біреуді ауылдарға шаптырады.

Қырады адамдарды, малды алады,
Бас амандық қажет деп тапсырады.
Балалар атасынан мән-жайды ұқты,
“Жау келсе, бас сауғала” дегенді ұқты.

Жылқыны жинап келу міндетін ап,
Қазағы атқа мініп жолға шықты.
Жылқысы қанша іздесе табылмады,
Ақ көбік аты терлеп сабындалды.

Жұрты жатыр құлазып, үйлері жоқ,
Ата-ана екі бірдей туысы жоқ.
Албаты қайда енді шапқылаймын,
Бір жаққа кеткенінің дыбысы жоқ.

Ойланды ат суытып қонайын да,
Осы түн ата жұртта болайын да,
Атымды таңсәріден отқа қойып,
Шалдырып біразырақ алайын да.

Төбеге түсіп атын қаңтарады,
Атына “үшаяқты” қойды салып.
Ойланып алдағыны толғанады,
Қандай заман болар деп ойланады.

Не болды әке-шеше, бауырларым,
Қайдан табар екем деп ойланады.
Ойына әрқилы іс келе берді,
Аунақшиды, бірталай көз ілмеді.

Түн ортасы ауғанда салқын болып,
Бір мезгіл сонан кейін көзін ілді.
Оянса таң сарғайып атқан екен,
Аты да бабына кеп қатқан екен.

Тұра сап суытылған атты ойлады,
Ат басынан жүгенін қолына алды.
Шылбырын ноқтасының ерге орап,
Қайтадан сол орнына жатып қалды.

Өзі де ұйқы қанып тынығыпты,
Жеп-жеңіл өне бойы болған екен.
Орнынан тұрды дағы суға барды,
Беті-қолы, жүздерін жуынады.

Төбешенің басына келді дағы,
Қай жаққа бет алам деп ойланады.
Отырып жан-жағына көз салады,
Кешегі естігенді еске алады.

Қара нор барған сайын жақындаған,
“Салт аттылар екен ғой, бұл не қылған.
Кешегі жау адамы болар ма?” деп,
Қорқуды сонда Қазақ ойына алған.

“Не де болса көрейін келсін мұнда,
Ел ме, жау ма, көрерміз жақындаса.
Егер жау бола қалса, мен де бір салт,
Осылардың тобына қосылам да”.

“Үшаяқты” ағытып ерге салып,
Қолындағы жүгенін атқа салды.
Айылдарын атының қатты тартты,
Аттылар да баяулап келіп қалды.

Атына қонды дағы Қазақ батыр,
Адамдардың алдына қарсы барды.
Кездесіп топ адамға сәлемдесті,
Түсі бөлек жандарға ол кездесті.

Топ ішінен бір адам алға шықты,
Қазақ бұған арабша тіл қатысты.
Араб сөзін ұғатын адам екен,
Сол арқылы мән-жайды ұғынысты.

Ол айтады: – Не қылған жалғыз жансың,
Жапан түзде неліктен жалғыз жүрсің?
Ұғысалық жөніңді бізге айтшы,
Қай діндесің, ұғындыр қай нәсілсің?

Кеше ауылым осы жұрттан көшіп кетіп,
Таба алмай ата-анамды қысыламын.
Кеше кеште бұл жерге келдім, – дейді,
Ат суытып төбеге қондым, – дейді.

Ат шалдырып отырмын осы арада,
Іздеуге ата-анамды тұрмын, – дейді.

Алыстан сендерді мен де көрдім.
Кім де болса білейін дедім дағы,

Патшамыз қалың қауым қамын жеді.
Ден сау болса барлығы табылады,
Деді де тазалықты дәріптеді.
Ауру алапестен сақтанамыз,

Барынша денсаулықты жақсартамыз.
Алапес елімізден бала туса,
Астына топырақтың жасыртамыз.
Ханымыз осылайша жарлық шашқан,

Хан жарлығын атқармақ боп жүргенде,
Ханымы ханымыздың бір ұл тапқан.
Ханның ұл балаға зарығуы
Хан екен елдеріне бек құрметті,

Елі де тату-тәтті ынтымақты.
Ұлық пен ен бақытқа кенелсе де,
Бір ұлды көрмедім деп зарығыпты.
Ойлаған жатса-тұрса үнемі артын,