Әлімжанов Б.
Шығармалары. Пьесалар. – Астана: Фолиант, 2015.

Баянғали Әлімжановтың мемлекеттік тапсырыспен шыққан
бұл кітабының екінші томына бірқатары облыстық, республика­
лық театр сахнасында қойылып, талғамы биік көрерменнің
ыс­тық ықыласына, қошеметіне бөленген, өнертанушылар та­

ра­пынан да жоғары бағаға ие болған таңдаулы пьесалары жи­
нақталды.
Шуағы да, қуаты да бар, өмір-тіршіліктен түйгені көп, тілі
түсінікті әрі құнарлы туындылар өмірдің өзіндей сыр шертеді.

Кейде болмыс, тағдыр, кісілік жайлы ауыр ойға сүңгітіп алып,
азаматтық, адамгершілік, ғұмырлық мұрат жайлы толғанысқа
жетелейді.
Жинақ өнерсүйер, өмірсүйер оқырманға арналған.

© Әлімжанов Б., 2015
© «Фолиант» баспасы, 2015

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

(Тіршіліктің бір қызық-шыжығы)
Екі суретті, жеті көріністі комедия
Мұратбек пен Айжан Оспановтарға арнаймын

СҰРАМШАҚ – құда, қыздың әкесі, 50-де
ҚҰДАҒИ – қыздың шешесі, 48-де
ДӨКЕЙ – Сұрамшақтың інісі, 41-де
ЖЕҢГЕЙ – Дөкейдің әйелі, 36-да

СТАҚАН – құда, Сұрамшақтың туысы, 53-те
ҚҰДАША – Сұрамшақтың туысы, 25-те
ҚЫЗ – Сұрамшақтың қызы, 21-де
ЖІГІТ – Қырындағыштың баласы, 25-те

ҚЫРЫНДАҒЫШ – құда, жігіттің әкесі, 50-де
2-ҚҰДАҒИ – жігіттің шешесі, 46-да
ТАПАЛ – Қырындағыштың інісі, 40-та
ЛӨКТІР – стоматолог, Қырындағыштың балдызы, 40-та

ҚЫЗ: Жеңеше! Не деп тұрсыз? Біз бір-бірімізді жақсы
көреміз, бітті! Басқа әңгіменің керегі жоқ!
ЖЕҢГЕЙ: Керегі болғанда қандай! Дүние тек екеуіңе ғана
тіреліп қалған жоқ! Әлі-ақ көзің жетеді! Тек өзіңдей кейбір

қыздардың кәмерсанттарға тиіп алып, шікірейіп шыға
келгенін көргенде, ішіміз қыз-қыз қайнайды. Сен солардан кем
бе едің... мұғалімге тиетіндей? Мүмкін, әлі де ойланарсың... ә?
ҚЫЗ: Өзім сүйген жарымды ақшаға да, басқаға да айырбас­

тамаймын! Жеңгем деп сырымды ашып, ақылдасып отырсам,
қайда­ғы-жайдағыны
айтып,
көңілімді

неге
алай-дүлей
қыласыз?
ЖЕҢГЕЙ: Жә, жә... Ойнап айтамын, ойнап айтсам да сенің

қа­мыңды ойлап айтамын. Піскен жемістің уағымен үзілгені
жақсы... әйтпесе... иә... Сонымен уәде қалай?
ҚЫЗ: Соның мәнісін сізден сұрағалы отырмын...
ЖЕҢГЕЙ: Сұрайтын несі бар? Ың-жыңсыз қашып кеткенің

дұрыс!
ҚЫЗ: Не дейсіз?
ЖЕҢГЕЙ: Фишт! Қаш та кет!
ҚЫЗ: Неге?

ЖЕҢГЕЙ: Қолдан ұзатқанның әлегі көп, қалқам! Заң
бойынша, әуелі құда түседі – ол бір расқот. Алып кетуге тағы
келеді топтанып – тағы расқот. Қыз ұзату тойының шығыны
шаш етектен... Заман болса мынау – кімнің шекесі қызып отыр

қазір? Тоқетері, әке-шешеңді аясаң, тып-тыныш тайып отыр!
ҚЫЗ: Айтпай кетіп қалсам, папам мен мамам ренжіп,
жыламай ма?
ЖЕҢГЕЙ: Неге жылайды, ей? Бойжеткен қыздың абырой­

мен те­ңін тапқанына дені сау адам қуанбаса, жылай ма екен?
ҚЫЗ: Қолымнан қызықтап ұзатар едім ғой деп өкпелесе ше?
ЖЕҢГЕЙ: Жоға! Ашып айта алмайды папа-мамаң, әйтпесе
әуре қылмай зытып отырғаныңды теріс көрмейді!

ҚЫЗ: Елден ұяттау болмай ма? Ешкімі жоқ адам құсап...
ЖЕҢГЕЙ: Сүюге ұялмағанда тиюге ұяласың ба? Сенен зорлар
да жігітінің етегінен мықтап ұстап алып, жердің түбі болса да
бір-ақ тартқан. Міне, өзіміз де келгенбіз... жаман ағаңның тар-

тар еткен екі аяқты матасекілінің артында талтайып отырып-
ақ... Ибай-ай десейші, тым болмаса көгала құрдас сияқты үш

аяқты матасекілдің лөлкесіне де мінгізіп әкелмеді-ау, лағанат!
Бірақ, шүкір, содан жаман болған жоқпыз. Әлгі екі аяқты
матасекіл құтты болып, әуелі егіз тауып жіберді ғой мына
жеңешеңіз!

ҚЫЗ: Үш аяқты матасекілмен қашқанда, үшеу болар ма еді?
ЖЕҢГЕЙ: Пай, шіркін! Инеліктей боп иномаркімен қашқан
сен­дердің төртеу тапқандарыңды көрермін!
ҚЫЗ: Бұйырғаны болар...

ЖЕҢГЕЙ: Болсын, болсын... Тезірек болсын десең, тезірек
қашып кет! Жігіттің жеңі қолға ілікті ме, айырылма! Ырғалып-
жырғалып, бұлданып жүргенде талай қыз байсыз қалған жоқ
па? Айтқандайын, әлгі мұғаліміңе иномаркі қайда-а! Тіпті

трәктірдің өзіне сәләркі табу оңай емес. Егер жөн білетін жігіт
болса, ат-арба, белесепет тапса да жарар...
ҚЫЗ: Жаяу болса да кетемін!
Қараңғы түседі.

Екінші көрініс
Сол үйдің іші. Сұрамшақ әйелімен, Қырындағыш әйелімен,
жеңгей бесеуі мәжіліс құрып отыр.
ҚҰДАҒИ: Ал құдағи, сөзді қойып, іске кірісейік. Барлығын

жіпке тізіп, бақайшағына дейін бұлдап, базарлап отыратын
баяғының уақыты емес. Заман басқа, заң басқа. Әйтсе де
атадан мирас жөн-жоба, жол-жоралғы бар. Көктегіні көгендеп,
жердегіні түгендеп бер демеймін... Бірақ әлпештеп, отырған

сәбиімді, бөбегімді әкетіп отырсың, өкпе-бауырымды суырып,
жүрегімді жұлып әкетіп отыр­сың...
2-ҚҰДАҒИ: О не дегеніңіз, құдағи... Сіздің де, біздің де бір
баламыз екеу боп жатқанда, мұныңыз қалай?

ҚҰДАҒИ: Әрине, алып отырған сізге рахат... Беріп отырған
ма­ған батады да... Айдалаға... ата-бабамыздың аяғы баспаған
«Сә­бет­скийге» кететіндей не әкетіп барады екен сонша? Сондай
бір қара бала осы елден де табылатын еді ғой...

Құдағи!
Жетеді!
Қойыңыз
енді...

Менің
баламды неге қара бала деп қомсынасыз?Менің балам қаптаған
қара баланың бірі емес... Аппақ, әп-әдемі, особи бала... өзім

сияқты... Иә, біз де айтып жатырмыз... құлақ естісе де көз
көрмеген «Кәмөнезмнің» кердиген тәмпіш қызына несіне
қызықты екен деп... Өзіміздің«Сәбетскийде» де майысып
тұрған небір момын қыздар бар еді-ау, шіркін!

ҚҰДАҒИ: Сіздің балаңызды қара дегем жоқ... Қара бала
деген қазақы сөздің мәтелі емес пе?
2-ҚҰДАҒИ: Мәтел болса да кісінің көңіліне келеді...
ҚҰДАҒИ: Шамшылын қарай гөр! Балаң өзіңе тартса,

қызымның күні туған-ақ екен!
2-ҚҰДАҒИ: Саған тартса қызың да бізді қарық қылмас!
Мен шамшыл болсам, сендер заңшылсыңдар! Шамдандырып
отырған өздерің! Келгелі бір қабағыңды бермей, қырыңа

алатындай не қылдым? Құдай қосты, мен көндім деп, басымды
иіп, қолымды қусырып, ақ тілекпен алдыңа келгенде, құ­
шағыңды жаймасаң да, қиқуламай қарсы алсаң нең кетуші еді?
Екі сағат далада тік тұрғызып қойып, тергеп, жер-жебіріме

жетіп, жертесемді қазатындай не жаздым? Мың жылдық құда
болдық деп отырмыз, дәл осыныңды мың жылда ұмытпаспын!
ЖЕҢГЕЙ: Құдағи... Жөн білетін кісі болсаңыз, айтатын
сөзіңіз бұл емес. Немене, қызымызды даладан ұрлап әкеткеніңе

қуанып, алақайлап шығайық па?
ҚҰДАҒИ: Адам құсап алдымнан өтіп, қолымнан неге
алмайсың?
2-ҚҰДАҒИ: Мен үйреткем жоқ алып қаш деп... Осы күнгінің

жастары бізді тыңдай ма? Өздерінің келісіп істеп жүргендері...
ЖЕҢГЕЙ: Заң бойынша, қыз берген жақ басында біраз
бұлданып, құдаларды қысыңқырап, қуырыңқырап алатынын
білмейсіз бе?

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Дұрыс айтасыз, әбден дұрыс! Сіздерден
қыз алған бізге де сол керек! Қысыңыз... Қуырыңыз...
күйдіріп-жан­дырыңыз... айналайын ақ құдағиым! Мен бәріне
мақұлмын!

2-ҚҰДАҒИ: Сен жайыңа отыр. Жанғың кеп бара жатса, өзім-
ақ өртеп жіберейін қазір! (Құдағиларға) Заң-зәкөн дегенде
тақ-тақ етесіңдер, ал мен сендердің заңдарыңа бағынбаймын!
Алатын қызды балам алып алған! Енді бақырсаң да, шақырсаң

да күш менде! Алла тағала ұзағынан сүйіндіріп, балалар
бақытты, ғұмырлы, үбірлі-шүбірлі болсын!

Бәрі (қосарлана): Әмин!
2-ҚҰДАҒИ: Басқа шалтай-балтайыңды білмеймін! (Жең­
гейдің да­уысына салып) Жөн білетін кісі болсаңдар, бір шай
беретін кез­дерің баяғыда болды.

ЖЕҢГЕЙ: Шай қайда қашар дейсіз... бәрі де бола жатар...
Заң бойынша әуелі мәселені шешіп алайық!
ҚҰДАҒИ: Онда былай, құдалар...
СҰРАМШАҚ: Айтатыныңды мәймөңкелемей айт! Мәментті

пай­даланып, сұрайтыныңды сұрап қал! Күнде қыз беріп
жатқан жоқпыз!
ҚҰДАҒИ: Айтсам, ата жолымен қалыңның ырымын
жасайсың... Әкесіне ат, анасына алтын дегендей...

«Жигулидің»
төрт
жаңа
доңғалағын

берсеңдер, ма­шина мінгендей көрер едім. Тағы бір ескеретін
нәрсе әкумуләтірім алқынып, кәрбирәтірім қақалып жүр...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Кенераторың қоңқылдап, мартизаторың
тоң­қылдаған жоқ па?

СҰРАМШАҚ: Оны да беруші ме ең? Қап, аузыма түспегенін
қа­рашы!
ҚҰДАҒИ: Темір-терсегіңді бойың үйренген соң түгендей
жата­сың ғой. Жолға қоспа оныңды! (2-құдағиға) Тоймал, оң

жақ, үш үйге ілу, екі жеңге қалта, тағы басқа да андай-мұндай
кәделерін түгендеп берерсің... Менің де дос-дұшпаным бар
дегендей...
2-ҚҰДАҒИ: Кәкүр-шүкірді көбейте бермей, жалпы сомасын

бірақ айтсаңыз болмай ма?
ЖЕҢГЕЙ: Кәкүр-шүкір деп халқымыздың салт-дәстүрін
келе­междемеңіз, тәбәріш құдағи! Біздің ел – «Кәмөнезм» елі
жөн-жобамен жүретін, атадан қалған жол-жоралғыны қатты

ұстайтын, қажетіне қарай қосып, дамытып отыратын текті ел.
Біз әр нәрсеге үлкен мән береміз, сәл нәрсеге баладай мәз болып,
достасып кетсек, сәл нәрсеге баладай бұртиып, қастасып та
кетеміз. Тіпті титтей нәрсенің өзін ырымдап, кәделеп, кәдірлеп

жүреміз. Бізбен дос болғыңыз келсе, құдағи, осы тәртібімізге
көнесіз. Жаңа ардақты абысыным, үлкен үйдегі ұлағатты кісі
сізге шет-жағасын ғана айтып, ар жағын әдейі маған қалдырып
отыр. Сол сенімін ақтап, мен кәнкіретні кірісейін!

СҰРАМШАҚ: Е, бәсе! Өзім де осыныңды тосып отыр едім!
Жанашырым емес пе, қайтсін!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ақ құдағиымның айтқанын түгел орын­
дауға әзірмін!

ЖЕҢГЕЙ: Олай болса, көрейік құданың қанша жерге же­
тетінін! Алдымен, заң бойынша, ұлы атамның жолына түйе,
кіші атамның жолына бие атап, бірін үлкен үйге, бірін кіші үйге
байлайсыздар. Құда, құдағиға көрімдік бересіздер, аман-есен

көргендеріңе қуан­ғандығыңның белгісі. Бас құданың астына
қалы кілем сала­сың­дар, құданы хан көтердік дегендерің.
Құдағиға палас, ханымға бала­ғандарың. Құданың ең жақын
інісінің үйіне кішірек кілем – керегеміз кеңіп, қанатымызды

жайдық дегенді білдіреді. Кіші құдағиға, яғни маған, алтын
сырға... тек жақсылық естиік деген­дерің...
2-ҚҰДАҒИ: Тұра-тұр... бір қағазға жазып алмасақ, үйге
барған­ша ұмытып та қалармыз!

ЖЕҢГЕЙ: Абыржымаңыз, құдағи, мен өзім бәрін де бір
дәптер ғып әдемілеп жазып беремін. Қазір мақұл десеңіз болды!
Иә, сонымен нені ұмыттым... тәк, тәк... ананы айттым, мынаны
айттым, тағы анау... анау... мынау бар... иә, айтқандайын

алғашқы дәм тату деген бір тамаша зәкөн бар!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Өй, айналайын, тезірек соған көшші өзі,
ше­гімізді шұрылдатпай...
ЖЕҢГЕЙ: О-о, құда, асықпаңыз, шегіңіздің іші-сыртын

май­лаймыз әлі! Құдаларға ең алғаш дәм татыруға ел болып
жиналамыз! Қолға су құйған балаға көктеп өсе бер деп көк
көйлек, бірінші нанды әпергенге ақ ниетті болайық деп ақ
көйлек кигізесіз. Шай құйған әйелге шәйі көйлек, кесеңізге

май салған кісіге сары көйлек, күріш бергенге пүліш,
қысқасы, айтқанымызды қыңқ етпей тыныш бересіз!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Түзге отырғанға түк алмайсыздар ма,
әйтеуір?

ЖЕҢГЕЙ: Оның да реті бар, құда. Қорықпаңыз, сізді түзге
өзім ертіп апарамын. Бас табаққа бес мың, төс табаққа төрт
мың тас­тайсыз... Бұл біздің жақта істейтіндерің. Ал тойды өз
жағыңда, өзде­ріңше өткізе бересіздер!

2-ҚҰДАҒИ: Біздің жақта той мен құдалықты бір-ақ өткізеді.
Қай­та-қайта әуре болғанша, сол дұрыс емес пе?

ҚҰДАҒИ: Дұрыс емес. Біздің зәкөн бойынша, қыз берген
жақтан тойға жастар ғана барады, Үлкендерді тойдан кейін
құдалыққа ша­қырасың. Қырық кісі боп барамыз. Бас-басына
кит бересің. Әйт­песе ырзалық жоқ!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Қырық кісің қалың қолмен бірдей.....
тым ауыр болады... заман болса мынау!
2-ҚҰДАҒИ: Құдағи! Бері қараңыз, мұныңыз тым нелеу...
Тала­быңызды кішкене азайтыңыз. Тіпті базардағы танымайтын

кәмер­сәнттар да сөйлесе-сөйлесе, келісіп, табарының бағасын
түсіріп бе­реді ғой!
ҚҰДАҒИ: Ибай, бетім-ай, немене, менің қызым табар ма
сонша! Саудаласпайық өйтіп!

2-ҚҰДАҒИ: Саудаласып отырған өзіңіз емес пе? Е-е, мейлі,
сау­далассақ несі бар, саудасыз тіршілік бола ма? Сауданың
ең дөкейі осы шығар... Жаңағы айтқаныңыздың жартысына
келісуге болады...

ҚҰДАҒИ: Қарай гөр мынаны! Жартысын кемітетін, немене,
менің қызым жарымес, жарымжан деп пе едің? Айтқаныма
көнбесең, айда бар, арзан қыз тауып ал! Далада жатқан қызым
жоқ!

2-ҚҰДАҒИ: Сабыр, сабыр құдағи! Ашумен артық кетпеңіз!
Балалар сізге де, бізге де ортақ, солардың берекесін ойлайық!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: (2-құдағиға) Жарайды дей берейік те!
Басын бапан, аяғын сапан қылармыз! (құдағиларға) Мақұл,

құдағи, не десеңіз де мақұл! Әлгі айтқаныңыздың бәрін де
біртіндеп беруге тырысамыз. Дәл қазір дайындығымыз жоқ,
кішкене мұрсат бер. Етек-жеңімізді жиып, қамданайық. Той­
ды өткізген соң, құдалыққа келгенде, шамамыз жеткенше

береміз бәрін де!
СҰРАМШАҚ: Беремін деген аузыңнан айналайын сол,
алтын құдам! Біз де мақұлмыз, ерте, кеш демейміз, берсең
болды... Бас аман болсын!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Иә, бас аман болсын, балалар аман бол­
сын! Қалған шаруаның бір жөні болар! (Бәрі: «Иә», «иә», «со­
лай» десіп, екін­ші құдағи әкелген қоржынды ашып, көріп жат­
қанда, шам сөнеді.)

Үшінші көрініс
Сұрамшақтың төр үйі. Жеңгей мен дөкей отыр.
ДӨКЕЙ: Иә... қалай, құдалар?!
ЖЕҢГЕЙ: Өй, өздері бір өңкей дүңгәнә! Жөн білмейді,

айтсаң ұқпайды. Таршылық дейді!... Қысқасы, бізге пар емес...
Дажы қал­таға ақ жүзікті көбірек тағуға шамалары жетпепті.
ДӨКЕЙ: Сәбеттің жиырма тиындық күмісінен соғылған ақ
жүзікке бола несіне сонша шала бүлінесің?

ЖЕҢГЕЙ: Әңгіме – ізінде! Жол-жоба бар емес пе? Жолымды
сый­ламағандары жүйкемді жұқартып-ақ тұр! Бәлем, көрермін!
Үй­ретермін әлі жөн-жобаға!
ДӨКЕЙ: Сенікі жөн, зәкөншігім!

ЖЕҢГЕЙ: Жөн болғанда қандай, дәкөйшігім! Қызды да мен
қашырып жібергенмін!
ДӨКЕЙ: А-а?!
ЖЕҢГЕЙ: Да-а! Егер қолдан ұзатса, салмақтың бәрі бізге

түспей ме? Сұрамшақ қайнағаның жайы белгілі. Осыларды
өрге сүйреймін деп-ақ жүдеп жүргенің жетер!
ДӨКЕЙ: Қатырған екенсің!
ЖЕҢГЕЙ: Құдалар келгенде жаным қалмай жөн-жоба көр­

сетіп-ақ бақтым. Сөйтіп жүрген маған ақ жүзік тимей қалды
деген не сұмдық! Сенің ана жеңгең жолдың бәрін өз туыстарына
таратып берді, алдымен абысыны – менің көңілімді таппай ма?
Бүкіл елдің алдында ақ жүзіктен құр қалып, ақ жүзімді төмен

салдым ғой!
ДӨКЕЙ: Тәк!
ЖЕҢГЕЙ: Ол мені ғана емес, дөкейшік, осы елдің асқар
тауы – мына сені сыйламағандары!

ДӨКЕЙ: Жарайды! Ап кел! (Жеңгей бір бөтелке арақ әке­
ліп, қыр­лы стақанға толтыра құяды. Дөкей қағып салып,
жұдырығын иіс­кейді). Көрерміз!

Бірінші көрініс
Қырындағыш үйінің алды. Үлкен ақ киіз үй тігілген.
Жас жұбайлар шаруа қамымен жүр.
ҚЫЗ: Сен мені күшті жақсы көресің бе?

ЖІГІТ: Иә, мен сені күшті-і жақсы көремін!
ҚЫЗ: Тек мені ғана жақсы көресің ғой, иә?
ЖІГІТ: Тым эгоист болмасайшы!
ҚЫЗ: Ах, сонда менен де басқа жақсы көретіндерің бар ма?

Айт кәне, кім?
ЖІГІТ: Енді... ол кім... кім болушы еді? Әке-шешемді жақсы
кө­ремін!
ҚЫЗ: О-о, мен де папам мен мамамды күшті жақсы көремін!

Менің папам мен мамамдай ата-ана жоқ қой бұл ғаламда!
ЖІГІТ: Әркімнің ата-анасы өзіне ыстық. Бірақ енді біздің
екі ата-анамыз бар. Біз оларды бірдей жақсы көруіміз керек!
ҚЫЗ: Солайы солай-ау! Бірақ... білмеймін... бірте-бірте

жақсы көріп кетпесем... Біртүрлі папам мен мамамды сағына
беремін. Оның үстіне біздің жаққа келгелі апамның да қабағы
қатыңқы.
ЖІГІТ: О кісі де әзірге саған үйрене алмай жүрген шығар...

Әлі-ақ қызындай жақсы көріп кетеді...
ҚЫЗ: Қайдам... Әйтеуір, ана жолы барғандарында көп
нәрсеге келісе алмаған тәрізді. Папам мен маманың айтқан­
дарына көніп, көңілдерін аулай салса қайтеді екен? Келіп-

кеткендерден естідім... сөзге келіпті.
ЖІГІТ: Папам, мамам дегенде сондайсың, бір мезгіл менің
де әке- шешемді ойласаңшы.
ҚЫЗ: Ойлай жатармыз әлі! Әзірге мендей баласын алып

отырып, папам мен мамамды ренжіткендері жаныма қатты
батып жүр. Қал­таны да дұрыс апармапты, жеңгеме ақ жүзік
жетпей қалыпты!
ЖІГІТ: Ой, қойшы! Қайдағы бір қазақпайский мелочтар

ұмытпаспын! Хи-хи-хи! Жұрттың бәріне жаямын... Құдалар
жадный, жарымаған деп...
ҚҰДАҒИ: Адырам қал! Жая бер... жамандай бер! Сендерге
жақсы атты боп, жағынайын деп келгем жоқ! Селтең-селтең

еткен сапалақ неме, сенің сөзің кім, өзің кім?! Әкет мынау
арқаныңды! (Құдашалар арқанды алады. Осы кезде қарсы
алушылар бері жақындайды. Келгендер ілгері басады. Абыр-
дабыр басталады. Қарсы алушылар жарыса, қосарланып:

«Құдалар қош келдіңіздер!», «Қадамдарың құтты болсын!»,
«Құдайым ұзағынан сүйіндіріп, екі жас бақытты болсын!»,
«Екі жағымызға да қайырлы болсын!» десіп, қол алысып,
құшақтасып, мәре-сәре, мәз-мәйрам болады).

ШОШАҚАЙ: Шашу! Шашу! (Құдағи кәмпит, тиын ша­
шады. Шошақай сұлы шашады).
БӘРІ (қосарлана): «Ал, ал», «Шашудан алыңдар!», «Той
тойға ұлас­сын!» (Кәмпит, тиынды бәрі теріп алады. Әлі де

құшақтасып, қыз бен жігітті ортаға алып, мәз боп жат­
қандар бар).
ҚҰДАША: (Еңкейе бере, қайта көтеріліп, жеңгейге) Ойбай,
кіріп кетті!

ЖЕҢГЕЙ: Не кіріп кетті? Қайда кіріп кетті?
ҚҰДАША: Арқама сұлы кіріп кетті!
ЖЕҢГЕЙ: Е-е, сұлы болса... арқаңа болса... ештеңе етпес...
Маған да бір уысы кіріп бара жатыр... Мүлде кіріп кетпей тұр­

ғанда, жүр, қа­ғынып келейік!
ҚҰДАША: Барымызды киіп, байлауымызды салып, мұн­
таздай боп жарқырап келгенде, сұлы шашқандары несі?!
ЖЕҢГЕЙ: Өй, бұларды қойшы... (Екеуін қыз ертіп кетеді.

Сәл уақыттан соң қайтып келеді.)
СҰРАМШАҚ: (Қырындағышқа) Уа, құда! Мыналар шап­
қалы келген екен деп шошымаңыз! Сіз жиырма бес кісі
дегенсіз, біз одан асырмасақ, еркелігіміз қайсы, көтермесеңіз,

сіздің серкелігіңіз қай­сы! Әлдекімдер құсап селдіремей, жетпіс
бес кісі боп келдік! Көңіл сыйса, бәрі сияды! Қызымыз да
бауырларын сағынған шығар, көрсін, білсін, жас құдалар да
танысып, аралассын деп келдік!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Дұрыс қой, дұрыс...
СҰРАМШАҚ: Атам қазақ тойға кісіні саусақпен санап
шақыр­маған, күллі далаға сауын айтып шақырған... Иә...

ЛӨКТІР: Бірақ қазір атам қазақтың заманы емес қой. Жағ­
дайға қарап, тәртіппен жүрген де дұрыс!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жә... Бір жөні болар... Үйге кіріңіздер...
(Та­палға) Жастар жағын отау үйлерге апарыңдыр... (Бәрі киіз

үйге кіреді).
Екінші көрініс
Он екі қанат киіз үйдің ішінде, дәмге толы дастархан
басында құдалар отыр. Жастар кіріп-шығып, қызмет

жасап жүр.
ТАПАЛ: Ал, қане, аса құрметті құда, құдағилар, құдашалар!
Ананың ақ тілегіне аппақ шіркінді аппақ қып ап қояйық!
(Жан-жағына қарап, стақан соғыстырады. Әйелдер жағын

Шошақай бас­қарады. Бәрі де бірден іше қоймай, бір-біріне қа­
рап, жымыңдап, тар­тыншақтайды).
ТАПАЛ: Ал, қане, алыңыздар... балалар үшін...
ШОШАҚАЙ: Қане, қане, құдағилар, құдашалар... Ананың

тілегі қабыл болсын десеңіздер, алыңыздар!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: (Сұрамшаққа) Қане, жастарға үлгі көр­
се­тіп, екі құда қосылып бір алайықшы! (Екеуі алып қояды).
Міне, құдам маладес екен, өзім сияқты екен!

ШОШАҚАЙ: Қане, құдалардан қалмайық!
ЖЕҢГЕЙ: Арақта тұрған не бар дейсің?!
ШОШАҚАЙ: Рас, әңгіме арақта емес... Әңгіме – көңілде...
Ал көңілді қалдырмау керек!

ТАПАЛ: Ал, дабай!
ШОШАҚАЙ: Ал, дабай!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ал, дабай! (Лөктірден басқасы алады).
ТАПАЛ: Е-е, бәсе! Бастау қиын ғой не нәрсені де! (Бәрі дәм

алады).
ҚҰДАША: Ойбай! (Жұрттың бәрі «Не болды?», «Не боп
қал­ды?» десіп жалт қарайды)
ҚҰДАША: Тісім! Тісім! Тісіме тас тиді!

ҚҰДАҒИ: Тасы несі?
ЖЕҢГЕЙ: Қайдағы тас?
ҚҰДАША: (Орамалмен аузынан бір күміс тиын алып шыға­
ды) Ух! Зәрем кетті ғой!..

ШОШАҚАЙ: Ой, құдалар-ай! Сонша қорқып не болды?
Біздің елдің зәкөні бойынша, құдаларға қалжыңдап кейбір
бүйрешкенің ішіне жүзік, моншақ, тиын тығамыз. Көбірек
жеңіздер, бәлкім, ал­тын сақина, яки сырға шығып қалар!

ЛӨКТІР: Білезік жоқ па, әйтеуір!
ҚҰДАҒИ: «Таспен ұрғанды аспен ұр» деуші еді атам қазақ.
Ас­тарыңа тас қосып беретіндей бастарыңа не күн туды, ә?
ЖЕҢГЕЙ: Итке ине бергендей...

ҚҰДАҒИ: Салт болмай адырам қалсын... Біреудің тамағына
тұрып қалса қайтесіңдер? Қайбір алтын, күміс дейсің, түкке
жарамайтын жылтырақтар да әншейін... Тіпті гауһар боп кетсе
де, малжаңдап ауыздан алып жатқанның несі қызық?

ТАПАЛ: Апырмай, құдағи-ай, тым қатты кетпеңіз! Әйтеуір,
тіс аман ғой, ә, әдемі құдашам! Ал, аман болса, сол үшін ап
қояйық. Ал, дабай! («Ал дабай» деседі қосылып).
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Тіс жағынан қам жемеңіздер, мына

құда­ла­рыңыз –(Лөктірді көрсетіп) біздің балдыз, күйеу
балаларыңыздың нағашысы – лөктір! Тістің бастығы!
СҰРАМШАҚ: Ой, айналып қана кетейін сол, көп жаса!
Міне, енді өз лөктіріміз бар. Құдай жеткізді деген осы! Тіс­

тен қорлық көріп жүргеннің бірі мен едім... Тіпті... мына
бүйрешкелеріңнен де жегем жоқ содан қорқып... Сендей құдам
тұрғанда енді ешкімге жалынбай-ақ қойдым! Мына тістерімнің
емдейтінін емдеп, жөндейтінін жөндеп, оған келмейтінін

қағып алып, орнына алтын, күмістен толтырып салып бер де,
ақ батамды ала ғой!
ЖЕҢГЕЙ: Лөктір құда, күйеу баланың нағашысы болған
соң, бізге нағашы құдасыз, тіпті нағашымыз десек те сыя береді

қазақ жолына... Мына менің де барлық тісімді, болмағанымен
жарты тісімді алтынға ауыстырып берсең... Шіркін... құдам
салып берді деп жарқыратып, жақсы атыңды жұртқа жайып
жүрер едім...

ҚҰДАША: Менің де әлгі тісім ыстық шай тисе қақсайтын
сияқ­ты.
ТАПАЛ: Сіздер немене, құдалыққа емес, кәпитальни ре­
монтқа кел­діңіздер ме?

ЖЕҢГЕЙ: Жоға! Лөктір құда құдаларын емдеуге бұлданса
өзі білсін... бір пайдасы тимесе, құда болып, туыс болып не
керек? Соны да қызғанасың ба?

ЛӨКТІР: Қысылмаңыздар, айналайын құда, құдағилар,
құда­шалар! Біз өзі үй ішімізбен дәрігерміз. Қолдан келгенді
сіздерден ая­маймыз! Жөндейтін, ауыстыратын, алып-салатын
тағы нелеріңіз бар? Біздің үйдегі құдағиларыңыз – гинеколог!

ЖЕҢГЕЙ: Көтек!
ТАПАЛ: Ал, дабай, сол үшін! (Бәрі «Ал, дабай!» деп ішеді.
Үлкен та­бақпен құйрық-бауыр әкеледі. Ырду-дырдудың ара­
сын­да қыз жігіт­ке сөйлеп қояды).

ҚЫЗ: Сенің әне бір жыртықай жеңгең... жадный, жары­
маған деп менің туыстарымды неге жамандайды, ә? Немене,
бауырларымның бір келгенін көтере алмай қалдыңдар ма?
Шошақай немеңе айт, қойсын ондайын...

ЖІГІТ: Ой, жаным... о не дегенің... (Екеуі де жүгіре басып
кетеді).
ТАПАЛ МЕН ШОШАҚАЙ: (Қосылып, әндете) Құда жолын
жа­са­йық, құйрық-бауыр асайық, құйрық пенен бауырға мың

тең­гелеп шашайық!
ТАПАЛ: Тәк (Білегін сыбанып, қолды табаққа салып жі­
беріп, құйрық-бауырды уысына толтыра шеңгелдеп алады.
Сұрамшаққа қарата) Қане, құда! (Сұрамшақ қолымен алмақ

болады. Оған бер­мейді.) Жо-жоқ! Қолмен алғанды қойыңыз,
әкеліңіз
ауызды!
Ата-бабамыз

құйрық-бауырды
осылай
тоғытып жібергенде, нағыз құ­далар толғамай жұтқан!
СТАҚАН: Ой, құда, немене, аузымызға тығайын деп жатыр­

мысың?
ТАПАЛ: Тыққанда қандай! Әсіресе дәл мына екеуіңнің
(Дөкейді нұсқайды) аузыңа былай... бұрап-бұрап тығамын!
(Жұрт «қайтеді?» десіп бір-біріне қарасады).

ЛӨКТІР: Қой, енді ұят болады! Құдалар өз еркімен алсын!
СТАҚАН: Иә, иә, біздің елде құйрық-бауырды табақпен
құдалар­дың алдына қояды да, әрқайсысы рет-ретімен алып
жейді!

ТАПАЛ: Ол дұрыс емес! Шаңыраққа қараңыз! Сіз «Кәмө­
незм» қалқозында емес, «Сәбетский» сапқозында отырсыз.
Біздің елде біз­дің заңға бағынасыз!
СҰРАМШАҚ: Кімнің заңы болса да, андағы май-май қо­

лыңнан асай алмаймын! Өз қолымызбен әдемілеп алып жесек
болмай ма?
2-0046

ТАПАЛ: Немене, жиіркенесіз бе қолымнан? Қорықпаңыз,
жұқ­палы ауруымыз жоқ... Лөктір қасымызда...
СҰРАМШАҚ: Сонда да кім біледі... аумалы-төкпелі
заман... не­ше түрлі пәле шығып жатқанда, біреудің қолын бі­

реудің аузына тықты деген не сұмдық!
ТАПАЛ: Мың жылдық құда болатынымыз рас болса, асайсыз
қо­лымнан! Қайтармаңыз қолымды! Бізге бір дені дұрыс құда да
кездеспеген екен!

ЛӨКТІР: Ойпырмай! Мән бермейтін нәрсеге мән беріп, сән
көр­мейтін нәрсені сән көріп, сәл нәрсеге бола дауласып, жау­
ласып қай мұратқа жетпекпіз? Қойсаңшы енді, берекені
кетірмей!

ТАПАЛ: Сендер қазақ емессіңдер! Нағыз қазақ, міне, мы­
надай бо­лады! ( Өзі бір-ақ асайды. Құдалар құйрық-бауырдан
бір-бірлеп алып, бір-бір стақан арақ ішеді. Таза табаққа әркім
әр түрлі ақша тастайды).

ТАПАЛ: Бұл не? Осы да ақша ма? (Жастар табақтарды
алып кетеді).
ЛӨКТІР: Қойсаңшы! Мәселе алған-бергенде ме екен?
СҰРАМШАҚ: Иә, иә, мәселе көңілде. Адам бір-бірінің

көңілін таба білу керек. Мысалы, менің көңілім мына кілемге
кетіп отыр... (төрде ілулі тұрған үлкен кілемді нұсқайды).
Түгі төрт елі, келіскен дүние екен. Құдамның бергені деп ауыл-
аймаққа ауыз толтырып айтып отырсам жарасады-ақ. Өзі

біздің залдың полына әдейі өлшеп жасалғандай... Сізден қа­
лауым осы, құда!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Уа, құда, бұл кілем ұлы атамыздың кө­
зіндей көріп отырған мұрамыз. Оны алғаның – көзімді ойып

алғаның...
СҰРАМШАҚ: Апырм-ай, бір бұрау я бір шыбықтарың шығын
болса, шыбын жандарың шыққандай шырылдайтындарың не
осы? Пәленім, шүленім деп сылтауратып бақсаң да, құдаңның

көңілін қалдыруың ретсіз!
ҚҰДАҒИ: Иә, құданың қалауын бермеді деген не сұмдық!
Жастар жаңа өмір бастап, жаңадан басымыз қосылып жат­
қанда, мұныңыз ырымға жаман!

ЖЕҢГЕЙ: Әгәрки, жөн білетін кісі болсаңыздар, құданың
қала­уын айтқызбай берер едіңдер!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Әйтеуір, аларға келгенде қалау-салау,
қол­қа-молқа, көңіл-мөңіл, ырым-жырым деп қаптатып, төн­
діріп жі­бересіңдер-ау өстіп! Ырымдап дегенің жырымдап
алудың сыл­тауы ғой, әншейін. Онымен қай тесігіңді бітеп,

қай жыртығыңды жамайсың? Ырым-жырымның аяғы ырың-
жырың! Алыс-беріс жүр­ген жерде ешқандай достық, бауырлық
болмайды. Мен сенен, сен менен түк те дәметпей, таза көңілмен
тату-тәтті болсақ қайтеді, ә, құдаларым?!

СТАҚАН: Дұрыс қой, таза көңіл, шын сыйластық дегенің
әбден дұрыс. Бірақ сол таза көңілдің көрінісі болмай ма?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Сонда сол көңілдің көрінісі неше теңге
тұра­ды екен, ә? Шын көңілдің құны қанша сіздің жақта?

ЛӨКТІР: Уа, құдалар, сіздің жақ, біздің жақ, сіздің зәкөн,
біздің зәкөн деп бөлінетін дәнеңе жоқ. Адамзат жиырма бі­
рінші ғасырға ұшып кіргелі тұрғанда, біздің болмашыға бет
жыртысып, кінәласып, өкпемізді сүйретіп, өз өмірімізді өзіміз

өксітіп жүргеніміз қалай? Бір-бірімізге сәл нәрсеге өкпелеп,
міндетсіп, ренжиміз, одан ашу-ыза, өшпенділік туады, ол
біздің қанымыз бен жанымызды улайды, біз айналамызды
улаймыз, сөйтіп дүние бүліне береді...

СТАҚАН: Сондықтан не істеу керек?
ЛӨКТІР: Сондықтан зәкөнсымақтардың бәрін тастау керек!
Са­намыз бен жанымызды жаман істердің, жаман ой-сезім­
дердің, жаман сөздердің уытынан тазартып, еркін өмір сүру

керек! Адам баласына ортақ бір ғана заң бар, ол – сыйластық
заңы, бақытты болу заңы! Әттең, жаман әдет ауру тіс емес қой,
жұлып алып тастайтын...
СТАҚАН: Кітап!

ТАПАЛ: Міне, данышпан! Сол үшін, ал, дабай! (Үш-төртеуі
қосылып «ал дабай» деседі. Дөкейде әлі үн жоқ, арақ пен та­
мақты сыпыра соғып отыр).
СТАҚАН: Ал, данышпан құда, сыйластық үшін сіз неге

бізбен бір алып қоймайсыз?
ЛӨКТІР: Мен мүлде ішпеуші едім...
СТАҚАН: А-а, денсаулық күзетшісі! Бірақ лөктірлер іш­
пегенде баяғы сәбеттің спирті қайда кетті, ә? Мен, Стақан,

қой бағып жүріп-ақ адам лөктірінің де, мал лөктірінің де та­
лайымен судай сіміргенмін спиртті! Жай бере ме, қой алуға
келгенде төгетін...

ТАПАЛ: Құда, Стақан деген кличкаңыз ба?
СТАҚАН: Жоқ, шын атым!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ә-ә, әкеңіз «ал, дабайдың» өзі ме еді?
Біржола бөтелке деп неге қоймаған?

СТАҚАН: Жоқ, ол кісі ішпейтін. Нағыз қызыл кәмөнестің
өзі еді жарықтық. Менің атымды әуелде Мэлс деп қойған!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Әп, бәрекелді!
СТАҚАН: Мэлспін деп мақтанып-ақ жүретінмін... Атың

жақсы деп, райком орден де әперген... Обалы не керек, рахмет
оларға, өзі Мэлс, өзі қой бағады деп дүрілдетті біраз жерге...
(Құдалар да, құдағи, құдашалар да «Иә», «Ал, содан» деседі)
СТАҚАН: Содан дүние астан-кестен болған жоқ па? Кешегі

мақтағанның барлығын, тіпті Маркс, Энгельс, Ленин, Сталинді
де тізіп қойып жабыла боқтаған жоқ па?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Иә, сөйтті ғой, бұлар...
СТАҚАН: Жұрттың бәрі жамандап жатқан соң, құрысын,

бір әдемі ат тауып алайын дедім...
ЛӨКТІР: Сондағыңыз Стақан ба? Төрт бірдей көсемді бір
стақанға сыйғызып қағып-ақ салғаныңыз ба?
СТАҚАН: Жоқ. Тапқан атым Стақан емес, Сөтөкан!

ЛӨКТІР: Сөтөкан?
СТАҚАН: Иә, иә, Сөтөкан. Каратэнің бір стилі!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Оһо! Қирататыныңыз бар ма? Әй, бай­
қаңдар мына құдадан!

СТАҚАН: Жоға! Қалқоздың қара жұмысынан қысы-жазы
қолы босамайтын бізге қайдағы спорт!
ЛӨКТІР: Әйтеуір, батыстан опа болмаған соң, шығыстан
бір-ақ шыққансыз ғой...

СТАҚАН: Және омыртқада жылқының жілігін жалаңаш
қолмен сындыратынымыз бар, Сөтөканды өзіме лайық көрдім.
Бір қойды сойып, елді жинадым. (Дөкейден басқа жұртшылық
«Иә, иә», «Уәй, ерің!» десіп, қолпаштап, қызыға тыңдайды).

СТАҚАН: Әуелі алыстағы жапонның әдемі сөзін маған
қимаған кейбір құрдастарым «Әй, каратэ сенің не теңің,
артыңды көтере алмай жүріп?», «Ертең ол да жаман сөз болып
жүрмесін!» десті. Ақырында семіз қойдың еті мен ақаңа тойған

соң ( тыңдаушылар: «ой, шіркін-ай!», «қайтсін!» деседі): «Е-е,
мейлі, Сөтөкан болсаң бола ғой... Көп ботақанның ішінде бір
сотақан жүрсе жүре берсін» деп, ризалықтарын берді.

ЖІГІТ: Жарайды енді... Өңкей қымбат араққа шама қайда?
Әдемі бөтелкеге құйып, сәндеп бергесін ештеңе етпес... сілтеп-
ақ жатыр ғой!
ҚЫЗ: Ах, солай ма? Тұра тұр, бәлем! (Кетеді).

ЖІГІТ: Қандай үлкен махаббатты өлтіреді ұсақ-түйек ки­
кілжің! (Кетеді).
ТАПАЛ (дөкейге): Алыңыз, құда, осы сіз алыңызшы. Сіз
бір оңды құда екенсіз. Үндемей томпиып отырғаныңыздың өзі

неге тұрады?
ДӨКЕЙ: Хе-хе-хе! Мен әуелі жақсылап тойып алайын,
содан кейін сөйлесермін сендермен деп отыр едім. Көптен
бері қаталап, шөлдеп жүр едім, жақсы болды! Алдымен мені

әдемілеп суардыңдар! Енді менен аман қалсаңдар, тағы бір
той жасап қуаныңдар! Ха-ха-ха! Әй, мына сен, тіл мен жағыңа
сүйенген тапал неме... тәштиіп алып менімен ойнағың келе ме?
Сен менің кім екенімді білесің бе, ей, ә?! Білмесең, біліп қой...

Мен – дөкеймін!
ТАПАЛ (сасқалақтап): Сол үшін алып қояйық. Ал, дабай!
ДӨКЕЙ (елең қылмастан): Ұқтың ба, ей, мен – дөкеймін!
Дөкей еместерді көзіме де ілмеймін! Өйтпесем, несіне дөкей

болып жүрмін, ә?! Мынау сияқты тапал пәкене... пәс... аласа...
қораш... қортық... мықыр... кісімшіктермен амал жоқ, құда
болған соң қатар отыруға тура кеп тұр... «Ал, дабай» дейді әй,
маған ұялмай... Менің кімдермен ішіп, кімдермен моншаға

түскенімді білсең, талып қалар едің... Бір күн орталарыңда
отырғанға теңесе қалған екенсіңдер!
ТАПАЛ: Әй, құда, өйтіп асқақтамаңыз! Жанымыз қалмай
жал­пақтап жатсақ, дөкейлігің үшін емес, құдалығың үшін!

Біз сенің құл-құтаның емеспіз! (Ызаланып, өкшесін көтеріп-
көтеріп қояды). Бойымыз кішкентай болғанмен, ойымыз биік!
Едірейіп жүрмесек те, ешкімнен кем емеспіз!
ДӨКЕЙ: Мәссаған! Тәкаппардың көңілі көкте деген осы екен-

ау, ә?! Әй, мен дүниені тіреп тұрмын! Өйткені мен – дөкеймін!
Дүние­нің тірегі – дөкейлер! Егер тіреуі дөкей болмаса, дүние
баяғыда құлап қалар еді ғой. Солай, тәпәйім, дүниенің қызығы

Керек десең, өмірдің мұраты дүрдию емей немене?
ТАПАЛ: Беу, шіркін! Сенің сабынның көбігіндей көпіргенің
кімге дәрі?

ДӨКЕЙ: Ә-ә, міне, біздің орнымызды да көре алмайды. Өздері
дүр­дие алмаған соң, үйде отырып дөкейлерді жамандайды.
Мейілдерің, сөйлей беріңдер... Өзіміз гүл-гүл жайнап, дүрдие
береміз. Жасасын дөкейлік! Сол үшін... Ап кел! (Қағып

салып, тапалдың төбесінен зәкөске сияқты иіскеп-иіскеп
қоя­ды). Таласқанды қайтесің, тәпәйім, әтәйіңнің зәкөскесіне
жарағаныңа да шүкіршілік қылсайшы!
ТАПАЛ: Қап, мынаның қылғанын-ай! Бәлем, тұра тұр!

ЛӨКТІР: Сабыр, сабыр, құдалар! Той үстінде тентек сөз не
керек?
ДӨКЕЙ: Ал маған не қыласыңдар, өттерің жарылып кетсе
де, беттеріңе айтайын, сендерден өзім де артықпын, атам да

артық!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Әй, құда, басқа-басқа, атаға тиіспе!
ДӨКЕЙ: Е-е, атаны айтпай қайтіп жасырамыз? Атамыз Көк­
темір батыр қол бастап, қазақтың даласын жаудан қорғаған!

Алып адам болыпты жарықтық. О кісіден Абылай ақыл сұрап,
Бөгенбай мен Қабанбай бетке ұстайды екен!
ЛӨКТІР: Ақылгөй ердің тұқымы екенің көрініп тұр!
ТАПАЛ: Әй, сенің атаң батыр болғанда, менің атам қатын

деп пе едің? Сен Көктемірдің ұрпағы болсаң, мен – Шораяқ
Бектемір батырдың ұрпағымын!
ДӨКЕЙ: А-а! Керең болғыр құлағым не естіді? Дәп мына
сенің атаң батыр болса, хе-хе-хе... қазақ әскерге жарыған екен!

ТАПАЛ: Атамыз шағын денелі, шымыр кісі болыпты. Өте
шапшаң, епті болған, Брюс Ли сияқты! Сен сияқты дөкейлер
атына мінгенше, жауды жапырып тастайды екен жарықтық!
ДӨКЕЙ: Паһ, шіркін! Қыз берген жақтың айтқандарының

жар­тысын да орындай алмай жатып, неменеге батырдың
тұқымымыз деп төс қағасыңдар? Ең аяғы қалтаға дұрыстап
ақ жүзік те таға алмаған кісілерді кімнің тұқымы дейміз, а-а,
тәпәйім!

ТАПАЛ: Оттапсың! (Бектемір жағының қаны қызып, еліре
бас­тайды).
ДӨКЕЙ: Өзің оттапсың! (Көктемір жағы да көтерілуге ың­
ғайланады).

ТАПАЛ: Аттан! Аттан! Бектемір! Бектемір!
ДӨКЕЙ: Көктемір! Көктемір! (Лөктірден басқасы өре тү­
ре­ге­ліп, «Бектемір! Бектемір!», «Көктемір! Көктемір!»
деп ұран салады).

ЛӨКТІР: Уа, құдалар, тоқтаңдар, ойбай, тоқтатыңдар!
(Бәрі ақы­рындап басылуға айналады). Қайдағы бір қаңылтыр
жү­зікке бола Бектемір мен Көктемірдің аруағын қозғап не
көрінді, ей, сендерге?! Консервінің қалбыры үшін көсемдерін

сойып жейтін каннибалдар емессіңдер ғой!
ТАПАЛ: Қап! Жап-жақсы төбелесті құртты-ау!
ЛӨКТІР: Құдалардың арасындағы әрбір қатты сөздің, әрбір
пыш-пыштың екі жасқа оқ болып тиетінін ойладыңдар ма?

Үлкендердің реніші, кесір мінездері мен теріс пиғылдарының
дүмпулері жас отау­дың іргетасын шайқалтып, жарықшақ
түсірмей ме? «Бала­лар үшін, балалар үшін» дегенде сон­
дайсыңдар, осыны неге ойла­майсыңдар? Мен сенен артықпын,

біздің жақ сіздің жақтан артық деп кеуде көтеріп, бір-біріңді
кемсітіп, кекетіп, мұқатып, жамандағанда не табасыңдар?
Ара­ларың ашылып, араздасқанда мұраттарыңа же­тесіңдер
ме? Әй, қай жақтікі болса да, ол да өзіңдей адам ғой! Адам­ды

адамша сыйлау керек қой!
ДӨКЕЙ: Бәрекелді, данышпаным, осының бәрі қай жеріңнен
шығады, ә? Ал, ендеше, айтқан сөзің рас болса, қосылып бір
алып қояйық! Ап кел!

ТАПАЛ (Лөктірге стақан береді): Ал, дабай, татулық үшін!
ЛӨКТІР: Рахмет!
ДӨКЕЙ: Рахметті ішкесін айтасың! Немене, ішкен біз жаман
да, ішпеген сен жақсы боласың ба? Маған бір өзім сияқты ішіп-

жейтін жақсы құданың да кездеспегенін қарашы! Дұрыстап
ішіп-жей алмайтын кісілерді жек көремін! Сондықтан, кел,
жастардың үбірлі-шүбірлі болуы үшін ап қояйық!
СТАҚАН: Ал, дабай!

СҰРАМШАҚ: Мынау бір жақсы тілек екен, ал дабай! Бал­
дардың бөбектері көп болуы үшін қалай алмайсыз?
ҚҰДАҒИ: Лөктір құда! Кім көшеде ішіп жүр дейсің...
осындай қызықта болмаса... Бәрі де балдар үшін... кәне, сә­

билер үшін кішкене алып қойыңыз! Екі құдағи қосылып,
(2-құдағи да келіп стақан соғыстырады) біз де алып қоямыз!
ДӨКЕЙ: Әй, басқа-басқа, сәбилер үшін... екі анамыз бірдей
өтініп тұр­ғанда ішпейтін не деген безбүйрексің, ә? Жоқ, сенің

ЖЕҢГЕЙ: Жастардың болашақ әлдилері үшін алу керек,
лөктір құда. Қане, неше рөмке ішсек, сонша балалары болсын
деп тілеп ішейік! Ал, дабай!
ЛӨКТІР: Баланы арақ бермейді ғой...

ДӨКЕЙ: Иә, рас, арақта тұрған дәнеңе жоқ. Бірақ болашақ
сәби­лер үшін түк ішпеу ырымға жаман. Қайдағыны бастамай...
қа­ғып жібер... Осыдан жастардың бөпелері болмасын... тура
сенен көреміз!

ЖЕҢГЕЙ: Иә, обалы саған!
Лөктір: Апырай, ә... (Бәрі «ал, ал», «ал, дабай» деседі) Ба­
лалар үшін амал жоқ! (Ішеді).
ДӨКЕЙ: Біз шындасақ, құда түгілі құдайды да ішкіземіз!

ҚЫРЫНДАҒЫШ, ҚҰДАҒИЛАР, СТАҚАН: Астапыралла!
ТАПАЛ: Арақ аман болса, бәрін де істейміз...
ДӨКЕЙ: Ал мен өлең айтамын... домбыраны әпер...
(Домбыра тартады) Ахау! Ехеу! Әй, мына домбыраң менің

даусыма неге келмейді, ә?
ЛӨКТІР: Домбыра сау ғой... Әр мастың әуеніне төңкеріле
бере ме?
ДӨКЕЙ: Ә-ә, солай ма? Онда домбыраға да ішкіземіз!

(Домбыра шанағына бір стақан арақты құйып жібереді) Ал,
қане... ахау... е, бәсе, жаңа келістік... Ахау!
Қызығы дүниенің ішіп-жеген,
Дорақ қой ішіп-жеуді түсінбеген,

Бір қой мен бір жәшікті жалғыз тауысып,
Сонда да ышқырымды түсірмегем! Ахау!
Әй, болды, әнім қалай, ә!
ТАПАЛ: Әніңіз де өзіңіз сияқты дөкей екен!

ДӨКЕЙ: Онда сол үшін... ап кел! (Стақанды айналдыра
қарап) Әй, құда, берсең арағыңды жөндеп бер! Не мынау...
жұтықы стақа­ныңмен... қайта-қайта жылтыңдатып... өңештің
мазасын алып... Ап кел, ана ожаумен...

ТАПАЛ: Можит... шелекпен көрерсіз?
ДӨКЕЙ: Несі бар? Ішемін шелегімен... арағың жетсе...
артың шыдаса... Ап кел!

(Тапал жүгіре шығады. Жұрт тым-тырыс. Әрі шошың­қы­
рап, әрі таңырқап отыр. Бір кезде Тапал бір шелек арақты
талтаңдап көтеріп әкеліп, Дөкейдің алдына қояды).
ТАПАЛ: Бұдан үлкендеу ыдыстың ыңғайы болмады! Аз да

болса, көптей көріңіз! Ас болсын... Ал, дабай! Дөкей жұтып
жа­тыр, жұтып жатыр, бір кезде «ух» деп бос шелекті
даңғырлата домалатып жібереді де, тұтас жамбасты жұл­
малап жей бастайды. Жұрт «о-о», «оһо», «па, шіркін», «еркек»

деседі).
2-ҚҰДАҒИ (Шошақайға): Мынау бір жалмауыз ғой... Аса
толық та емес өзі...
ШОШАҚАЙ: (2-құдағиға) Ішінде жыланы бар шығар...

2-ҚҰДАҒИ: Аждаһа!
ТАПАЛ: Масқара екенсіз! Бір сиырдың құнын екі-ақ
ұрттадыңыз-ау!
ДӨКЕЙ: Хе-хе-хе! Тәпәйім, сол да бұйым боп па әтәйіңә!...

Түйені түгімен... түйең не... Камаздарды, поездарды жүгімен
жұтқанда жұмырыма жұқ болмаған... Хе-хе-хе... Иә, тағы
беретіндерің бар ма өзі? Ап кел!
ШОШАҚАЙ: Қане, құда, менің қолымнан бір дәм татыңыз!

(Ой­мақтай рюмкамен коньяк ұсынады).
ДӨКЕЙ: Бұл қай мазақтарың? Арақтарың бітсе айтыңдар.
Сатып-ақ алайық өзіміз!
ШОШАҚАЙ: Құда, сабыр етіңіз! Құдашаның қолынан

ішкен бір тамшы коньяк зәмзәм суындай емес пе? Ап қойыңыз!
ДӨКЕЙ: Жоға... Оймақтай нәрсеге аузымды былғап...
ТАПАЛ: Ап қойыңыз, құда... Құдашаның тілегін ер жігіт
жерге тастай ма екен? Әлде әлгі шелек шекеңізге тиіп қалды

ма? Іше алмаймын, біттім десеңіз зорлық жоқ...
ДӨКЕЙ: Е-е, ішпейтұғын несі бар? Тек зәкөскесіне оңдап
тұрып бір сүйгізесіз! (Екеуі қосылып, брудершафт жасап,
қағып салады да, Дөкей сүймек болып ұмтыла бергенде, дүрс

етіп құлайды. Қор-р ете түседі).
ТАПАЛ: Тәк! Бір құда капут! Следушши...
ЛӨКТІР: Сол үшін! Ал, дабай! (Дөкей сол жатқаннан
қозғалмай жатады).

СТАҚАН: Е-е, бәсе, Лөктір құда айналайын... қатарға өзің
қо­сылып, сәніміз жаңа кірді. Әйтпесе қасыңда біреу ішпей
отырса, бір­түрлі... Көрдік қой мұндайдың талайын.
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Иә, құда, әңгіме болсын... айтып

жіберіңіз соның біреуін...
(Еркек-әйел қосылып, «иә, иә», айтып жіберіңіз», «қызық
бол­сын» деп қыздырады).
СТАҚАН: Стақан емес, Мэлс кезім...

ТАПАЛ: Пошотный кезіңіз ғой. Хи-хи-хи!
СТАҚАН: Бір қонақтан шыққан соң Балотка деген беттехнек
тамырымыз қоярда-қоймай үйіне алып келді қолдан ашытқан
сыра ішеміз деп. Барғасын маржасына бақырып-шақырып

жүріп, бір пләг сыраны ортаға сүйреп әкелді де, тарс еткізіп
ашып жіберді!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Пах!
СҰРАМШАҚ: Мен қайдамын сонда? Әйтеуір, жұртқа тегін

дүние дайын тұрады...
СТАҚАН: Аспанға атты сыра! Есіміз шығып, әлек болдық.
Бізден маржа мықты екен, пләгтің аузын құйрығымен басып,
былай... отырды да алды. Құйрық қандай – пләг түгілі

сестерненің аузын артығымен жабатын түрі бар.
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Пау, шіркін-ай!
СТАҚАН: Ашып тұрған сыра да оңай ма, әлгіні аспанға
лақ­тырып жіберетіндей қопаңдатып-қопаңдатып қояды. «Ал,

маған неғыласың?» дегендей, маржа да былшия түседі.
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Өй, өзі де бір керемет маржа екен!
СТАҚАН: Сонда бар ғой, ақкөбік болған сары сыра маржаның
артқы жағынан да «пыш-ш», алдыңғы жағынан да «пыш-ш»

деп, атқылап-атқылап қояды...
ТАПАЛ: Апырм-ай!
СҰРАМШАҚ: Қап! Далаға кетті-ау! Бір шелекті тоса қой­
май...

СТАҚАН: Еден көл-көсір... Бірақ қашанғы атқылай берсін,
бір уақта басылды-ау! «Ал, мә, ішіңдер... тойғандарыңша» деп
үшеумізге үш летр кесені толтырып тұрып берді маржа, нән
құйрығы су-су боп жүріп...

СТАҚАН: Балотка кесені басына бір-ақ көтеріп, «Уһ! Ма­
ладес, маржа!» деп, есінен тана тамсанып-тамсанып қояды.
Молдасымақ құрдасым көбікке мұртын малып қойып, үндемей
тартып жатыр.

ТАПАЛ: Сен ше? Сен қайттің?
СТАҚАН: Мен... ішпейін десем шөл қысып, сыраға
құмартып барамын, ішейін десем маржаның ән жерінен де
«пыш-ш», мін жерінен де «пыш-ш» еткені көзіме елестейді!

«Әй, тамыр, дабай, бол! Повторим!» деп, Балотка қысып барады
бір жақтан. Амал не, мұндай сыра күнде табылып жатқан жоқ
әрі Балоткадан да ұят, көзді жұмып тартып жібердім...
СҰРАМШАҚ: Шіркін-ай, маған бір аяғын берсе ғой!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Кімнің? Маржаның ба?
СҰРАМШАҚ: Жоға! Сыраның!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Е-е...
СТАҚАН: Содан таң атқанша сілтедік... «Ну, қалай екен...

біздің маржа?» деп қояды Балотка. «О-о, маржаң керемет екен,
тіпті сығып ішуге болады!» дейміз күліп. Несін айтасың, ол да
бір қызық дәурен екен ғой!
ЛӨКТІР: Кел, дабай, сол үшін алып қояйық!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Не үшін?
ЛӨКТІР: Маржа үшін!
ТАПАЛ: Жоқ, маржаның «ән жерінен де «пыш-ш», мін
жерінен де «пыш-ш» еткен сырасы үшін!

ҚҰДАҒИ: Ал, құдалар, құрметтеріңе рахмет! Сағат түнгі
төрт болды, төрт-бес үйдің асын іштік. Енді кішкене демалсақ
қайтеді? Шаршадық әбден...
ТАПАЛ: Жо-жоқ! Ұйқыны айтпаңыз. Немене ұйықтауға

келіп пе едіңдер? Құданы ұйықтатты деген не сұмдық? Қашан
құлап қалғандарыңша ұйықтатпаймыз!
СТАҚАН: Сонда да сәл үзіліс керек!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ал онда ас қайырайық. Иләһи әмин!

СҰРАМШАҚ (қолын жайып): Балдар өсе берсін. Біз өстіп
келе берейік! Сіздер бізге өстіп бере беріңдер! Сол үшін ап
қояйық! Ал дабай! (Бетін сипайды).
ҚҰДАҒИ: Ал дабай емес, аллам-ай десейші, қайыршы!

(Жұрт есік алдына шыға береді. Лөктір теңселіңкіреп
тұрып қалады. Стақан мен Тапал қолтықтай алады).

ЛӨКТІР: Сырттай бәрі тамаша! Ал ішіміз ше? Құйрық-бауыр
жестік, құда, құда дестік, бірақ шын дос, бауыр бола алдық па?
СТАҚАН (Тапалға): Тапеке, үндеме, сандырақтап тұр...
ТАПАЛ (Стақанға): Стеке, данышпан кісілер қияли

келеді, кішкене ішсе жынданып кетеді деуші еді... байқайық...
ЛӨКТІР: Кім біледі, кімнің жынды, кімнің сау екенін?
Сіздіңше, біздің істеп жүрген істеріміз сау адамның ісі ме? Біз
осы дұрыс өмір сүріп жүрміз бе? Асыл қасиеттеріміз қайда?

Алла-ай, не деген ұсақпыз!
ТАПАЛ: Құдайдың берген бойына сен де тиісейін дедің бе?
ЛӨКТІР: Кісінің размерінде тұрған не бар? Ниетіміз неге
бұзық, ой-арманымыз неге төмен, рухымыз неге күйкі деймін?!

СТАҚАН: Айналайын, лөктір құда, сізге... жо-жоқ, маған
емделу керек шығар. Сіздің айтқандарыңызды түсінейін-ақ
деп, басыма күш түсіріп көріп едім, замыкайт ете бастадым...
Бүгінше демал­шы, алтын құдам, таңертең бәрін түсінерсің,

жо-жоқ, түсіндірерсің дегенім ғой...
ЛӨКТІР: Даналық – Стақанда! (Екеуінің ыңғайына көніп,
Дөкейдің қасына құлайды).
СТАҚАН: Тәк! Екінші құда капут! Бір де бір!

ТАПАЛ: Следүшши...
СТАҚАН: Сен!
ТАПАЛ: Сен! Көрейік, қане! Ал, дабай! (Екеуі соғыстырады.
Стақан ішіп жатқанда, Тапал білдірмей жерге төгеді).

Үшінші көрініс
Үйдің алдында Сұрамшақ пен Қырындағыш сөйлесіп тұр.
Екеуі де қызу.
СҰРАМШАҚ: Құда, биыл жемнен қалайсың? Соғымның

жемі ша­малы боп тұр, бес-алты қап жем керек еді...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Керек болса қайтейін? Біз де ілініп-
салынып, әрең отырмыз...
СҰРАМШАҚ: Жарайды, онда! Әй, мына бөшкең оңды екен...

Бізге ыңғайлы сияқты...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Бізде су ішетін ауыз жоқ па?
СҰРАМШАҚ: Қап! Әлгі данышпан құда дұрыс айтады.

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Сіз мені дұрыс түсініңіз... Далаға... анау
белдің ар жағына дейін қыдырып қайтсақ қайтеді дегенім ғой...
ЖЕҢГЕЙ: Анау белде... түн ішінде неміз бар?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жолды көрдік, енді жонды көрсек деп

едім...
ЖЕҢГЕЙ: Кімнің жонын айтып тұрсыз? Жымия қарасаң,
жоныңа қол жүгірткісі келетіні несі екен осылардың?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жоқ, ойбай, даладағы жонды айтамын!

ЖЕҢГЕЙ: Түн ішінде ішіп алған бөтен еркекпен жонға шы­
ғып жын қағып па мені? Ал шықтық дейік жонға? Ары қарай
не істейміз?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Айналайын, ақ құдағиым-ау сол, сізді

ептеп еротикалағым келіп тұр!
ЖЕҢГЕЙ: Не дейді? Уқалағым кеп тұр дейді?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Тойыс... еркелетіп сипалағым кеп тұр!
ЖЕҢГЕЙ: Ой, құда! Жөн білетін кісі болсаң өстіп қиқа­

лақтатып тұрар ма едің? Әкесі өлгенді де естіртеді, турасын
айтшы?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Құдағи, мына қырдың астына барып се­
кек­тетсек, тоқетерін айтқанда, секстетсек қайтеді?

ЖЕҢГЕЙ: А-а, секс захотел! Сөйдемейсің бе бағанадан бері...
босқа уақытты алғанша. Ал, кеттік! Хи-хи-хи! Балаңыздың
қызығының үстінде... құдағиыңызға һарамдық ойлағаныңыз
күпірлік емес пе?

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Нелеуі нелеу енді! Амал не, сізге қатты
қызығып тұрмын! Туған құдағиым болсаң, әңгіме жоқ... кіші
құдағисың ғой... ештеме етпес... Балдар аман болсын, олардың
өз қызығы өздерінде, біздің өз қызығымыз өзімізде дегендей...

Жастардың тойында жас­тық шақты еске алғанның өзі сауап
болмай ма?
ЖЕҢГЕЙ: Сауаптан садаға кеткір, құдағиға айтып, сорыңды
қайнатайын ба? Абыройыңды айрандай төгейін бе, осы?

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Оу, құдағи, бала боп кеттің бе? Өзің ғой
бас­таған... под көрпе дабай деп!
ЖЕҢГЕЙ: Хи-хих-хи! Мен ішейік дедім ғой, егінге түсейік
дегем жоқ!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Е-е, ішкесін болды ғой... әр жағы оңай
емес пе?

ЖЕҢГЕЙ: Жарайды, құда, шошыма, айтпаймын құдағиға...
Ма­ған ақ жүзік бере алмаған кісіні мен дос тұтпаймын! Былай
болсын... Сіз көзге түспей барып қырдың астында тосыңыз мені.
Біраздасын мен де барып қалармын. (Қырындағыш ұмтылып,

қолынан ұстай бергенде) Тоқта, тоқта! Біреу келе жатыр!
Ойбай, мынау Сұрамшақ қайнаға ғой! Мен үйге бара тұрайын,
сен оны киіз үйге кіргізіп, біржола ұйықтатып шығарсың! Тез!
(Кетеді. Сұрамшақ келеді).

СҰРАМШАҚ: О-о, оңды болды ғой, екі құда оңаша бір
тамаша жа­сайықшы!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Иә, оңды-ақ болды!
СҰРАМШАҚ: Жүр, құда, жүздетейік те демалайық! Ертең

де жұмыс бар дегендей... (Екеуі үйге кіреді).
Төртінші көрініс
Стақан мен Тапал сілтеп отыр. Үйге кірген екі құданы ұшып
тұрып қарсы алады.

ТАПАЛ: О, құдалар, келіңдер! Күнде басымыз қосылып
жатқан жоқ, бір шырқайықшы! Кел, дабай, бол дабай, ал
дабай, ала алмасаң құлап жатып қал, дабай! (Қосылып ішеді.
Тапал байқатпай жерге төгеді).

СТАҚАН (Қырындағышқа): Құда, сіздерге ризамын...
қарсы алып, сыйлап жатырсыздар... Ал енді ана данышпан
құданы тү­сінбедім... Бізге нағыл дейді? Мен өмір бойы қой
бақтым... адал еңбек еттім... бала-шаға өсірдім... адамға

зияным жоқ. Кейде өстіп... қызық-тойда, қонақта ап қоятыным
бар... басқа не бүлдірдім? Соны да көпсіне ме бізге? Енді қалай
өмір сүр дейді? Түгін түсінгем жоқ...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Өй, ол оттай береді! Оны өзіміз де

түсінбейміз!
СТАҚАН: Е-е, бәсе! Сол үшін! (Үшеуіне де зорлап ішкізеді).
Әйтпесе... немене, біз бәріміз жаман адамбыз ба? Жоқ, жа­
ман адам емеспіз... Рас, данышпан құда айтса айтқандай,

кішкене артық кететініміз бар... Мен айттым мына құдаңа...
(Сұрамшақты көр­сетеді) андай-мындай әңгіменің керегі
жоқ... тәртіппен барып ке­лейік деп. Көнбейді! Бәріміз де адам­

быз, құдамыз, бір-бірімізге жамандық ойлауға болмайды!
(Қырындағышқа). Мысалы, мына сенің ойыңда жамандық бар
ма, ә, құда?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жо-жо-жоқ!

СҰРАМШАҚ: Бәле болды! Бұған да ана лөктірден бірдеме
жұғайын депті... (Қырындағышқа) Мынау мыжып, миды
ашытпай тұрғанда... жата қалайық! (Екеуі оңашаланады).
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Сіз жата беріңіз. Мен кішкене далаға шы­

ғып, таза ауа жұтып...
СҰРАМШАҚ: Онда бірге жұтайық ауаны...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жо-жоқ, болмайды... сіз демалыңыз!
СҰРАМШАҚ: Немене, құда, ауылыңның ауасын да қимайсың

ба ма­ған?! Жүр кеттік!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Жо-жоқ... мейлі... сіздің айтқаныңыз
бол­сын... ұйықтайық...
СҰРАМШАҚ: Ой, рахмет, құда! Ақыры бір айтқанымды

істедің-ау! Кел, екі құда құшақтасып бір ұйықтайықшы,
әкесінің... (Екеуі жатады. Қырындағыш анда-санда басын
көтермек болады, оны Сұрамшақ құшақтап басып қояды).
СТАҚАН: Тағы екі құда капут!

ТАПАЛ: Следүшши...
СТАҚАН: Әй, Тапеке, іштік қой мұны талаймен... Бірақ
мені ешкім жығып көрген жоқ еді арақтан! Түбіме сен жеттің,
тәпекем! (Отырған жерінде қисайып, ұйықтап кетеді).

ТАПАЛ: Бітті! Бәрі капут! Жаудың бәрін қырып тастап,
майданда жалғыз қалған Бектемір атамдай өзім тұрмын
туым желбіреп! Хәйләйлім, хәйлім, хайләйлім! Қайта-қайта
бойыма тиісіп тұқырт­пақ болды-ау... Қайда әлгі төбемнен

иіскеген... (Cтақанын қолына алып, әр жерде ұйықтап
жатқан еркектерге асықпай қарайды, ақырындап Дөкейге
келіп, үстіне төніп тұрады). Дүниенің тірегі?! Ал, мен сенен
де биікпін! Сол үшін! (Ішеді).

ЖЕҢГЕЙ (мас, қисаңдап кіріп келіп): Әй!
ТАПАЛ: Әу!
ЖЕҢГЕЙ: Менің байымның үстінде неғып тұрсың?
ТАПАЛ: Б-б-б-б-бойым өссін деп тұрмын!

ЖЕҢГЕЙ: А-а, өс, өс, өсе бер! Өзім-ақ өсірер едім... кешір...
занитпын!
3-0046

ТАПАЛ: (жақынырақ келіп) Леви кетейін деп пе ең?!
ЖЕҢГЕЙ: Тс-с! (Қырындағышты тауып алады. Ол
Сұрамшақ­тың қолтығында қорылға басып жатыр.) Хи-хи-
хи! Кавалер хра­пит! Хи-хи-хи! Дөкейім жатыр... құдам жатыр!

ТАПАЛ: Тәпәйің тұр ғой іске татыр!
ЖЕҢГЕЙ: Ма-ла-дес, тапалчик! Сенімен даже экзотично!
ТАПАЛ: Сол үшін! Ал дабай!
ЖЕҢГЕЙ: Бол, дабай! (Екеуі төгіп-шашып ішеді). Ал, сен

ақырын барып, анау төбенің ар жағында күт! Бірге жүрсек
көзге түсіп, сөзге қаламыз. Артыңнан мен де жетемін!
ТАПАЛ: Төлке тез, құдағи! (жүгіріп кетеді).
ЖЕҢГЕЙ: Хи-хи-хи! Осы еркектерде ес жоқ, әй! Оп-оңай

төбенің астына апара қоятын кім дейді екен бізді?! Менің ойым
мен ойынымды қайдан білсін! Қырындағыш құда қорылдағыш
болмағанда, таң атқанша қыр басында қарауылда тұратын еді
мені тосып... Енді мына тәпәйім бойы өскенше тұрсын төбенің

басында! Өзім Дәкөйшігімді құшақтап, жатайын рахаттанып!
Хи-хи-хи! (Дөкейдің қасына, бір көрпені жамылып жатады...
Сәлден кейін Тапал кіреді).
ТАПАЛ: (Жеңгейді тауып алып). А-а құдағи! Қандай әп-

әдемі әйелсіз, қалай өтірік айтасыз, ә?!
ЖЕҢГЕЙ: (Басын көтеріп отырады). О, құда! Өтірік айтпай
өлеміз бе енді? Өзіңіз де шыншыл болсаңыз, уәделескен жерге
бармай, түзге шығуға қорыққан бала құсап үйдің бұрышында

тұрып-тұрып қайтып келер ме едіңіз?
ТАПАЛ: Хе-хе-хе! Әйелдің алдауына топ ете түсіп, түн
ішінде қаңғып кететін бозбала немесе қырқылжың кәрі деп пе
ең мені? Жә, қалжыңға уақыт жоқ, уәде қайда? Жаңа мына

данышпан айтқандай, бір-бірімізді алдамай, шын сыйласайық!
ЖЕҢГЕЙ: Сөзіңе құлдық, шын сыйласайық! Далаға кетейік
пе, жоқ татулықпен тарайық па? Қайсысын шын сыйластық деп
ой­ласың, ә?! Төрелігін өзің айт, Бектемір батырдың тұқымы!

ТАПАЛ: Қап! Құм құйдың-ау аузыма, құдағи! Батыр
бабаларымыз қандай еді?! Ал біз... Капут! (Стақанның қасына
құлайды).
ЖЕҢГЕЙ: Жарайсың, жайсаңым! Жөн білетін кісі екенсің!

Бірінші көрініс
Киіз үйдің іші. Кешегі кісілер дастархан басында отыр.
Дөкей әлі жатыр. Кісілер көңілсіз. Бастары ауырып, қалжы­
рап «аһылап», «уһілеп» қояды.

ТАПАЛ: Кеше бәріміз де әжептәуір қоқырайып едік, бүгін
жа­пырайып қалыппыз ғой! Түнгі жорықтан қайтқан жауын­
гер­лердей...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ой, түндегіні қайтесің, бүгінгіні

айтсаңшы.
ЛӨКТІР: Баяғының ерлері ел үшін түн қатып, түстері
қашса, бү­гінгінің батырлары ішіп-жеудің соңында дамыл
таппай шаршап-шалдығып жатыр-дағы!

СҰРАМШАҚ: Кім не десе, о десін, құдалық – бір тамаша
дәстүр. Көре алмағандар тұз жаласын! Балаларды қызықтап,
дүниенің бәрін ұмытып, күні-түні ішіп-жеп, гүжілдесіп
жатқанның өзі бір рахат емес пе, шіркін!

ЛӨКТІР: Дұрыс айтасыз! Құдалық – ата-бабамыздан қалған
игі салтымыз, өмірдегі бір үлкен қызығымыз! Оған дау жоқ.
Бірақ соны шектен шығып бүлдірмей, дәмімен қызықтауға
болмай ма?! (Осы кезде бір табақ ет келеді. Бәрі қозғалақтап

жатыр).
СТАҚАН: Айналайын, Лөктірім, сен бір өте ақылды құда
екенсің! Бірақ шектен шығып не істедік? Азырақ артықтау
кетіппіз... ештеңе етпес... осындайда андай-мұндай болмаса,

несі қызық! Кішкентай кикілжіңге, ұсақ-түйек нәрсеге сонша
күйзеліп, шашыңды ағарта беріп қайтесің?!
ЛӨКТІР: Үлкен ұрыс-керістер көбінесе ұсақ-түйектен
басталады!

ТАПАЛ: Ау, құдалар, өзі мәңгіріп тұрған басқа күш тү­
сіріп қайтеміз! Осыған аман жеткеніміз үшін ақырын ғана
алып қояйық! (Кешегідей емес, ақырын ғана соғыстырады
стақандарын. Сол кезде Дөкей атып тұрады).

ДӨКЕЙ: Ух! Қалғып кетіппін ғой!.. Ап кел!
СТАҚАН: «Бұл арақты ішкен емес, бас жазған қызық»
деуші еді бір ағамыз жарықтық... ! (Ду күлкі. Тағы да ішу. Тағы
табақ ауыс­тырды, әйелдер де ішіп жатыр. Дастархандағы

ТАПАЛ: Ау, құдалар, ал дабайымыз қайда кеткен?! (Бәрі
қосылып, «Ал, дабай», «ал, дабай» деп қағып-қағып салады).
ДӨКЕЙ: Әй, осы да құдалық, осы да қызық па екен, ә?
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Шүкір, жұрт қатарлы тойлап жатқан

жоқпыз ба?
ДӨКЕЙ: Жоқ, біздің құдалығымыз ерекше болуы керек қой!
Дұ­рыстап сыйласаңдаршы... былай... дүрілдетіп...
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Енді не істе дейсіз, құда? Асты-үстіңізге

түсіп, бәйек болып жатырмыз! Тоғызыншы үйдің тамағын ішіп
отырсыз осымен!
ДӨКЕЙ: Мендей кісіге тоғыз үй түгілі тоғыз ауылдың тамағы
да көптік қылмайды! Бірақ біртүрлі... көңілім қоңылтақсып,

бірдеме жетпей тұрған сияқты, құлазиды-ай келіп!
ТАПАЛ: Айтыңыз... жасырмай... қарастырып көрейік...
можит анау шығар?!
ДӨКЕЙ: Білмеймін... Не екенін өзім де білмеймін... Бірдеме

жетіспей тұр!
ЛӨКТІР: Мүмкін, ел жағдайы мазалап отырған шығар?
ДӨКЕЙ: Немене елді ойлайтын есуас деп пе ең мені? Әркім
өз қамын өзі ойласын!

ЛӨКТІР: Қарауыңыздағы халқыңыздың жағдайын сіз
ойлама­ғанда, кім ойлайды?
ДӨКЕЙ: Менің құлқыным – менің халқым! Мен ғана емес,
жұрт­тың бәрі де өз құлқыны үшін жанталасып жатқан жоқ па?!

Ну, енді артылып жатса... анда-санда елді де ойлап қойғанның
зияны жоқ, әрине!
ТАПАЛ: Иә, құда, ауылдағы елге ұн жетпей жатқанда, пәлен
тонна астық пен ет беріп, туалетный бумага алып, қойманы

толтырып қойғаның да елдің қамы шығар, ә? Саған қағаз да
шақ келмес...
ДӨКЕЙ: Естіп қойған екенсің, айтайын... Рас, ол қағаздың
қал­қозға түкке де керегі жоқ. Бірақ бізден де жоғары бастықтар

бар... ал дейді, амал жоқ, аламыз, бер дейді – береміз...
ТАПАЛ: Қағазы өтпей жатқан кәмерсанттар өңештеріңнен
май­лап-майлап өткізіп жіберді-ау, ә?!
ДӨКЕЙ: Енді... жайдан-жай істемейміз ғой...

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Дәттерің қалай барады, дәттерің?!
ЖЕҢГЕЙ: Ау, құдалар, басқасы қолдан келмеген соң,
шаруашы­лық мәселесін шешуге кірістіңіздер ме? Одан да бәрін
ұмытып, ой­нап-күлейік аянбай! Дүние екі айналып келмейді!

СТАҚАН: Сол үшін!
ТАПАЛ: Ал, дабай!
ДӨКЕЙ: Ап кел!
(Тағы дүрілдетеді. 2-құдағи, Шошақай, қыз, жігіт буда-

буда нәрсе көтеріп кіреді).
2-ҚҰДАҒИ: Ал, айналайын құдалар! Ежелден келе жатқан
жол-жоба, мына берген сыйымызды қомсынбай, аз да болса
көптей көріп қабыл алыңыздар! Бас құдаға – қаракөл жағалы

пальто! (Әдеппен иығына жабады). Құдағиға – алтын жүзік!
(Қолына тағады).
СҰРАМШАҚ: Ат қайда? Түйе берем дегенсің? Басқа да
уәделерің бар да!

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Сабыр ет... Екеуміз бір күндік емес, мың
жыл­дық құда емеспіз бе, ә?!
СҰРАМШАҚ: Иә, иә, солай!
ҚЫРЫНДАҒЫШ: Ендеше мың жылға дейін бір аларсың!

Бас аман болсын!
2-ҚҰДАҒИ: Бас құданың інісі – дөкей құда, сізге импырт
плащ (Әдеппен иығына жаба бергенде, дөкей жұлып алады).
ДӨКЕЙ: Плащ? Ма-ған плащ? Әй, дендерің сау ма? Сендер

менің кім екенімді білесіңдер ме?
ТАПАЛ: Білеміз! «Кәмөнезм» қалқозының түгін қоймай
құртқан майтабан батырсыз!
ДӨКЕЙ: Жоқ, білмейсіңдер менің кім екенімді! Әй, мен

талай жерден ат мінген, орден алған аса құрметті адаммын! Ал
сендердің плащтарың не, ей, ә? Әй, менің жөнім бөлек, жолым
ерекше ғой, әй, мен дөкеймін ғой! Тым болмаса орнымды
сыйла­саңдаршы! (Плащты лақтырып жібереді). Кит дейді

ғой ишшо ұялмай!
СТАҚАН: Қой енді. Кит үшін ит болмайық! (2-құдағи қалған
нәрселерді – біреуге костюм, біреуге көйлек сияқты үлестіреді.
Құдалар жағы риза болмаса да үндемейді).

ЛӨКТІР: Стеке, дұрыс айтасыз! Өңкей бір атам заманнан
қалған, аннан келген, мыннан келген, сандықтың түбінде
сүрленіп, шіруге айналған, адам баласы кимейтін бірдемелерді
кит деп әлдеқандай ғып сыйлаймыз да, кигіздім, бердім деп

күпсінеміз. Қайдағы бір өтпей тұрған, жан баласының қа­
жетіне жарамайтын жылтырақ, қаудырлақ, үлбірек шүберек
атаулы қазақтың жол-жобасына жарай беретінін саудагерлер
де біліп алған, әдейі сондай нәрселерді қазақтың жаназа мен

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Айналайын-ай, Тәпәйім-ай, бауырым-ай
сол! Қайтсін! Намысы бір ғой!
ТАПАЛ: Кел, дабай, ал, дабай! Тауысқанша осыны, бар кү­
шіңді сал, дабай! Тауыса алмасаң, серейіп, осы жерде қал,

дабай!
(Бәрі дуылдасып, «амандыққа, саулыққа», «жол болсын»,
«бәріміз де аман болайық» деп ішеді. Бір кезде шетінен, үн-
түнсіз, тұрған жерлерінде құлай береді. Тым-тырыс. Тірі жан

жоқ. Алған нәрселері әр жерде шашылып жатыр. Ортада дәу
шыны шөлмек сораяды. Біраздан соң қыз бен жігіт келеді).
ҚЫЗ: Апырм-ай, не боп қалды? Бұлар неге жатыр?
ЖІГІТ: Мас па? Ұйықтап жатыр ма?

ҚЫЗ: Талып қалды ма? Әлде... жоқ! (Екеуі жұрттың
тамырла­рын ұстайды).
ЖІГІТ: Түрлері жаман!
ҚЫЗ: Қозғалмайды!

ЖІГІТ: Әлгі самоганнан келді не келсе де! Уаскі самогонын
кү­шейту үшін тауықтың боғын қосады дейтін!
ҚЫЗ: Ойбай, уланып қалды-ау! Өліп қалмаса жарар еді! Ана
жылы газеттен оқып едім, бір құдалықта осылай самогон ішіп,

он алты кісі опат болды деп. О, құдай-ай, не жаздық? Сақтай
гөр! (Жігітке) Неғып тұрсың? Жүгір, лөктір, милиция шақыр!
ЖІГІТ: Түгел қырылып қалсаң да, лөктір мен милиция
таптыра ма қазір? Құдалар қашан самогон ішіп құлайды деп

тосып отырмайды ғой!
ҚЫЗ: О, жаратқан ием, жаббар хақ! Иа, рахман, иа, рахим!
Жылата көрме! Шулата көрме елімді! Аман қыла гөр!
ЖІГІТ: Әй... Әй... сүйінші! Қимылдайын деген сияқты. Иә,

иә, тірі! Тірі!
ҚЫЗ: Тірі, Тірі! О, алла!
ЖІГІТ: Құдай сақтады! Тірі! Бұлар уланған! (Кісілер
ақырын­дап, әрең-әрең тұра бастайды. «Уһ! Алла-ай!» деседі).

ҚЫРЫНДАҒЫШ: Құдай сақтады бір ажалдан!
ҚҰДАҒИ: Әзәзілге еріп, күпірлік қылғанда тапқанымыз
осы ма?
2-ҚҰДАҒИ: Соның бәрін тастап, тәубә қылайық!

СҰРАМШАҚ: Татуласып, балалардың бақытын тілейік!
(Бәрі де «Алла, тәубә!», «Бас аман болсын», «Балалар
бақытты болсын!», «Басқа әңгіме не керек?», «Бәрін де
кешіріп, тату-тәтті болайық!» десіп құшақтасады).

ҚЫЗ (Жігітке): Сен де кешір, жаным! (Екеуі құшақтасады).
ЖЕҢГЕЙ (Манадан үндемей, оқшау тұрған Дөкейге):
Дәкөйшік, тәуба де!
ДӨКЕЙ: Тәу-пи! Тәпи, тәпәйім, қайдасың?

ТАПАЛ: Мен мұндамын!
ДӨКЕЙ: Бірдемең жоқ па, ей? Ап кел!
ЖЕҢГЕЙ: Қойсаңшы енді! Бір өлімнен қалып тұрып...
бұның не?Амандықты ойлайық та!

ДӨКЕЙ: Какой амандық ей, ә? Кісінің басы быт-шыт боп,
өлейін деп тұрса... Одан да... ап кел!
ЖІГІТ: Ал, жүріңіздер, ауруханаға апарып, іштеріңізді,
қанда­ры­ңызды тазалау керек.

ЛӨКТІР: Біздің жанымызды тазалау керек!
ДӨКЕЙ: Ішкен-жегенімді, кешеден бері жиған-тергенімді
сумен шайғызып, айдалаға ағызып жіберетін суми деп пе
едіңдер мені?! Одан да бірдемелерің болса... ап кел!

ЖЕҢГЕЙ: Қой енді, қоя ғой, дәкөйшігім! (Қолтықтап
алады).
ДӨКЕЙ: Сенікі жөн, зәкөншігім! Ал, міне, мен де қойдым!
ЖІГІТ: «Ал, дабай», «ал, дабай» деп жүріп, бір ән салмаппыз

ғой! Ұят-ай! Қосылып бір ән салайықшы! (Бәрі қосылып «Ән
дабай», «Ән дабай» дейді күліп. Тапал бастап, бәрі қосылып ән
салады).
Балалар өсе берсін,

Бақытын тілейік те.
Адамның бәрі бауыр,
Қадірін білейік те,
Өмірді уландырмай

Жақсылап сүрейік те,
Сыйласып шын көңілмен
Жарқырап күлейік те,
Тазартып жанымызды

Жарасып жүрейік те!
Соңы.
1997 жыл

келсем, ошақтың басында от жағып отыр. Бет аузы күйе-күйе.
Басына менің орамалымды орап-орап алыпты. «Қожеке не
болды? Әбден әбігерленіп, шат-шәлекейің шықты-ау!» деп,
бәйек болып жатсам, «Қанша әуреленсем де от жанбай қойды.

Сосын сенің орамалыңды салып кеп, үрлеп-үрлеп жіберіп едім,
лап ете түсті. Соған қарағанда, сенен от та қорқады білем!» деп,
күлгенін қайтерсің...
(Сырттан есектің ақырғаны естіледі. Үйге шапанын

сүйретіп Қожанасыр кіреді)
ӘЙЕЛІ: Иә, Қожеке, аман-есен келдің бе? Тоқта, Тоқта...
Шапа­ныңды ауыстырып алғанбысың?
ҚОЖАНАСЫР: О не дегенің, жаным? Кеше ғана бармағыңды

майыстырып отырып жамап-жасқап, жап-жаңа ғып берген
шапа­ныңды біреуге айырбастап, мені өле алмай жүр деп ең?
ӘЙЕЛІ: Қане, дұрыстап қарашы. Мынауың бөтен нәрсе.
Жұрт қонаққа барған жерінен біреудің тәуірін әдейі іліп кетуші

еді... Ал сенің өзіңдікінен де ескі бірдеңені киіп алғаныңа жол
болсын!
ҚОЖАНАСЫР: Ә-ә! Рас-әй... Жаңа ғана шапаным өзімдікі
сияқты еді...

ӘЙЕЛІ (жабықтан сығалап): Есегің де басқа ғой...
ҚОЖАНАСЫР (жабықтан сығалап): Қап! Ұят болды-ау!
Қалай байқамағам? Мен неге өстіп ылғи байқамай қалам, ә?!
(Сәл үндемей) Ойбай, сүйінші, қатын, сүйінші! Той жаса!

Шапанның
ішінде,
есектің
үстінде

болмағаным қандай абырой болды, ә?! Әйтпесе, өзім де
айырбасталып кетпес пе едім...
ӘЙЕЛІ: Әй, Қожеке-ай, Қожеке-ай! Бүйте берсең, байқамай
басқа әйелдерді де жақсы көріп қоярсың?

ҚОЖАНАСЫР: Жоға! Ондайды байқамайтын бала емеспіз...
Бас­қа әйелдерді былай... байқап, қарап жақсы көреміз дә!
ӘЙЕЛІ: Олай демеші, Қожеке! Тек мені ғана сүйем деші...
Тек мені ғана!

ҚОЖАНАСЫР: Иә, тек сені ғана, тек сені ғана! Сонда қалай,
сенен басқалар адам емес пе?
ӘЙЕЛІ: Мейлі! Тек мені ғана жақсы көрсең болды! Маған
деген махаббатың шексіз ғой, иә?

ҚОЖАНАСЫР: Шексіз болғанда қандай... шет-шегі жоқ...
ұлан-ғайыр дүние. Айтпақшы, сондай үлкен махаббат әлемінің
ішінде жалғызсырап қалмайсың ба?
ӘЙЕЛІ: Жоқ... жоқ... жоқ! Сен менен басқа ешкімді кіргізбе

жү­регіңе!
ҚОЖАНАСЫР: Жоға, жүрегіме кіргізіп жынды болыппын
ба? Оларға басқасы да жетеді...
ӘЙЕЛІ: Қойшы енді қылжақтамай! Менен басқа бір-р әйелге

қолыңнан, тіпті қолың түгілі балағыңнан да ұстатушы болма!
ҚОЖАНАСЫР: Ұстатпаймын, шалбарды бірден сыпырып
тастай саламын!
ӘЙЕЛІ: Әне! Қоймайсың! Ойнасаң да ойыңдағыны айтасың!

Сенен басқа ешкімге қарамаймын десең нең кетеді?
ҚОЖАНАСЫР: Енді... Өтірік айтайын ба? Өзің де білесің,
мен қайырымды адаммын. Жақшынақай қыздар «Қожеке,
Қожеке» деп қиылып, үздігіп тұрса, шіркіндердің көңілін

қалдырып, ренжітуге кәйтіп дәтім барады?
ӘЙЕЛІ: Әй, Қожеке-ай, бұлай демесең Қожекем боласың ба?
Бәрібір мен саған сенемін!
ҚОЖАНАСЫР: Маған сенсең де, анаған сенбе!

ӘЙЕЛІ: Әне, сен сүйтесің... Алыс жолға, қалаға жүргелі
тұрғанда, шаңырағыңды күзетіп, тілеуіңді тілеп... үйде қалып
бара жатқан маған айтар сөзің бе бұл?!
ҚОЖАНАСЫР: Ойбай, қойдым, қойдым... Ойнаймын.

Қалаға қай бір ерігіп, яки желігіп бара жатыр дейсің. Кәсіп
табылып, нәсіп бола ма деген үміт қой, әйтеуір... .Қойшы енді,
қоя ғой, қалада жұмыс істеп ақша тапсам, саған көп моншақ
әперем!

ӘЙЕЛІ: Иә, саған... Моншаққа алданатын мәжнүн деп пе
едің? Әперсең, әдемі көйлек әпер.
ҚОЖАНАСЫР: Мақұл, тақсыр, мақұл. Тек жылап зәремді
ал­машы.

ӘЙЕЛІ: Әуелі ақ көйлек, қызыл көйлек, жасыл көйлек, көк
көй­лек...
ҚОЖАНАСЫР: Сары көйлек керек жоқ па?
ӘЙЕЛІ: Жоқ, сарыдан гөрі, сарғылты жақсы. Одан соң кө­

гілдір, қызғылт, қан қызыл, сия көк, күлгін, шымқай қара
көйлектер болса қатып кетеді! Тағы да қоңыр, бозғылт... Қо­
жеке, неге бозарып барасың?

ҰРЫ: Жарайды, онда есегіңді бер.
ҚОЖАНАСЫР: Есекті кеше біреу мініп кеткен! (Осы кезде
есек ақырады).
ҰРЫ: Ә, әне есегің! Қожеке, ұят емес пе? Қалай ғана өтірік

айта­сың?
ҚОЖАНАСЫР: Сен де қызық екенсің. Мен жоқ деген соң
бітті, есек жоқ. Маған сенбей, қайдағы бір ақымақ есекке
сенесің бе?

ҰРЫ: Сен жоқ дегенмен, есегің бармын деп бақырып тұр
ғой. Мен қазір барамын да аламын есекті.
ҚОЖАНАСЫР: Өй, өзің бір ұяты жоқ ұры екенсің! Мен сені
қазыға апара қояйын. (Қожанасыр жастықты ала сап, ұрыны

бастан переді. Екеуі алысып-жұлысады).
ҚОЖАНАСЫР: Өй, ақырын... өлтіремісің? Қолың те­
мірдей ғой өзі... Ертең бір жерім көгеріп қалса қайтесің?
(Ұры Қожанасырды алып соғады да, тұра қашпақ болады.

Қожанасыр жібермейді, ас­тында арпалысып жатып, айқайды
салады). Аттан! Аттан, қазақ! Ұста! Қама! Ойбай қате-нем,
қайдасың? Байла! Байла мынаны! Өй, нағып тұрсың сілейіп,
бай керек болса, пер басынан оқтаумен!

ӘЙЕЛІ: Әй, сен неге маған айқайлайсың сонша? Неге әмір
бересің, ә? Әлгі қашқынақай-машқынақай қыздарыңа айқайла!
Ал, тіліңді алмаймын, не қыласың? Оқтаумен ұр дейді, бір
жөні түзу оқтау істеп берген адам құсап... (Ұры Қожанасырды

қылқындыруға тырысады).
ҚОЖАНАСЫР: Бол енді! Мынаның астына өзің жатайын
демесең, мойнына арқанды сал да, орап-орап байлап таста!
ӘЙЕЛІ: Әбеу, көтек! Енді қайттім?

ҚОЖАНАСЫР: Ал арқанды!
ӘЙЕЛІ: Алдым!
ҚОЖАНАСЫР: Сал мойнына!
ӘЙЕЛІ: Салдым!

ҚОЖАНАСЫР: Тарт!
ӘЙЕЛІ: Қалай?
ҚОЖАНАСЫР: Есекті қалай тартушы едің, солай тарт!
(Әйелі тартып қалғанда, ұры шалқасынан түседі. Қожанасыр

қарғып тұрып, оның үстіне қона кетеді. Мықтап байлап
алады).

ҚОЖАНАСЫР: Ал, жарайды. Жауды жеңіп, жұмысты
бітіріп алғаннан кейін, атақ-даңқты бөлісе алмай, менің
ерлігім, сенің ерлігің деп дауласып, абыройдан жұрдай болған
әлдекімдер құсап жүрмейік. Қысқасы, маған да рахмет, саған

да рахмет!
ҰРЫ: Маған ше?
ҚОЖАНАСЫР: Сен сыбағаңды қазыдан аларсың! Әйдә,
кеттік! (Ұрыны бірі сүйрелеп, бірі итермелеп алып кетеді).

Екінші көрініс
Қазының алды. Қолы артына байланған ұры тізерлеп
отыр. Мойнындағы арқан шұбатылып жатыр. Қожанасыр
мен әйелі тү­регеп тұр. Қазы келеді.

ҚОЖАНАСЫР (Алға ұмсына беріп): Ассаламуғалейкүм!
(Қазы оның сәлемін алмастан қақиып таққа отырады. Қо­
жанасырдың созылып, ауаға асылып қалған қолын әйелі
ақырын ғана түсіріп қойды).

Уа, арыз айтушы жамағат,
Уа, айтқызушы азамат,
Қара қылды қақ жарған,
Хан жолынан азбаған,

Ала шапан, ақ сәлде,
Қазыналы қазымыр
Қадірменді қазыға
Иіліңдер де бүгіліңдер,

Тізерлеп тұрып жүгініңдер!
(Ұры етпеттеп жата қалады. Қожанасыр малдас құрады.
Әйелі қасына отырады).
ҚАЗЫ (Қожанасырға): Иә, сен немене... Малдас құрып

мар­дым­сып... Әкеңнің үйіне келгендей шіренесің?
ЖАСАУЫЛ: Тізерле! Бүкіл! Жығыл қазекеңе!
ҚОЖАНАСЫР: Құрметті қазы, алдыңызға келіп жалпамнан
тү­сіп, жата қалатындай еш жазығым жоқ. Мен ұры-қары

емеспін, ұры – мынау!
ҚАЗЫ: Һ-мм! Оны әлі дәлелдеу керек?

ҚОЖАНАСЫР: Нені дәлелдеу керек?
ҚАЗЫ: Кімнің ұры, кімнің ұры емес екенін дәлелдеу керек
дей­мін.
ҚОЖАНАСЫР: Дәлелдейтін дәнеңе жоқ. Түн ішінде

үйімізге түскені айдай анық, тайдай танық!
ҚАЗЫ: Ол сенің көзіңмен қарағанда солай. Ал заңның
көзімен қарайтын болсақ, олай емес. Біріншіден, заң бойынша,
заң алдында бәріміз де бірдейміз, Яғни мына екеуің теңсіңдер.

ҚОЖАНАСЫР: Ау, тақсыр-ау, үйіме түскен ұрымен мен
қалайша тең болмақпын?
ҚАЗЫ: Алдияр тақсыр ханымыз шығарған әділ де ақиқат
заң­ның 896-тармағының 461-шумағының 2984-бунағының

999-қар­мағы бойынша дәл осылай! Әлде сенің хан заңына
күмәнің бар ма? Заңға қарсы болсаң, қазір сені сол заңның
3946-тармағының 564-шумағының 655-бунағының 225-қарма­
ғымен іліп алып, он жылға зынданға тастай саламын.

ҚОЖАНАСЫР: Жо-жоқ! Қойдым, қойдым, қазеке! Заң
қатты, жан тәтті!
ҚАЗЫ: Жә! Екіншіден, бұның сіздің үйге неге барғанын
анық­тауымыз керек. Мүмкін, ол бірдеңе ұрлау үшін емес, жай

қыдырып, яки адасып барған шығар...
ҰРЫ: О, аузыңнан айналайын, аулаңа байланайын,
қасиетті қа­зы! Сіз мені көптен білесіз! Бейсауат жүретін кісің
мен емес! Осы жолы Қожекеңе сәлем бере барған едім!

ӘЙЕЛІ: Түн ішінде ме?
ҰРЫ: Қожекең сондай бір қадірлі, күлдіргі адам ғой, бір
күлдіре­йін деп әдейі түнде барып едім, шошып оянып, әйелі
екеуі бас салып сабап-сабап, осында алып келді.

ҚОЖАНАСЫР: Әй, мына иттің баласы не дейді?
ӘЙЕЛІ: Барып тұрған бетпақ қой өзі!
ҚАЗЫ: Бұларың болмаған екен. Өзіңді сыйлап, еркелеп
келген азамат ұрыға, ә-ә, жо-жоқ, арыстай азаматқа әйелің екеуің

жабыла кетіп, мойнына арқан салып, сүйреп, қорлағандарың тіпті
заңға том­пақ!
ҰРЫ: Айналайын қазеке-ау, өздері айтсыншы... Ұяты бар
кісі екенін көрейін қане... айтсыншы шындығын... Үйлеріңнен

ине сабақ жіптеріңді алдым ба? Айт, қане, құдайшылығыңды!
Алсам, арам қатайын осы жерде, зынданда шіріп өлейін!

ӘЙЕЛІ: Өрем қап, лағанат!
ҚОЖАНАСЫР: Алуын алған жоқ, бірақ...
ҚАЗЫ: Бірағыңды құлағыңа тық! Үйіңнен еш нәрсе алған
жоқ қой?

ҚОЖАНАСЫР: Алған жоқ.
ӘЙЕЛІ: Алуға үлгертпей, алып соққан жоқпыз ба
ҚАЗЫ: Ә-гә-рки, сенің үйіңнен еш нәрсе алмаса, ешкімді
өлтір­месе, бұл кісінің қылмысы бар ма? Дәлелдеші, қане.

ҚОЖАНАСЫР: Ойбай-ау, қазеке-ау, сонда дәлел үшін
үйімізді түк қоймай тонап әкеткенше, яки біреуімізді өлтіріп
тастағанша тырп етпей қарап тұрайық па? Түн ішінде біреудің
үйіне тегіннен-тегін түсті дегенге кім сенеді?

ҚАЗЫ: Ешкім де сенбейді. Мен де сенбеймін. Бірақ, заң
бойынша бәрі басқаша. Заңға батыр айғақ, бай шөгел керек!
ҚОЖАНАСЫР: Қап! Көзбен көріп қолмен ұстаған нәрсені...
ҚАЗЫ: Кім біледі?! Бәлкім, әйелің екеуің бұған жала жауып

тұр­ған шығарсыңдар? Айғағың кәне? Жоқ болса, жасауыл,
шеш қолын!
ҚОЖАНАСЫР: Қап, мыналарды-ай! (Жасауыл ұрының
қолын шешіп, мойнындағы арқанды алады).

ӘЙЕЛІ: Әкел арқанымды! (Жұлып алады). Мұндай да заң
болады екен-ау, ә!
ҚАЗЫ: Заң дегеніміз – бұйдалы түйе, қалай бұрсақ, солай
жүреді. Естеріңде болсын, заңның жолы адамгершілік жо­

лымен бір емес. Мына азамат ұры – менің әбден жақсы таны­
сым...
ҚОЖАНАСЫР: Ұрыны азамат дейтініңіз қызық екен...
ҚАЗЫ: Заң бойынша, сотталғандарды азамат дейміз. Ал

соттал­мағандар – жай адамдар. Егер азамат атанғың кеп бара
жатса, зын­данға бір тығып ала қояйын!
ҚОЖАНАСЫР: Рахмет, өйткен азаматтығың өзіңе!
ҚАЗЫ: Ықтиярың! Ал мынау – нағыз азамат! Түскен

жерін ойып жібереді. Өзін соттай-соттай жалықтым – бәрібір
түзелмейді.
ӘЙЕЛІ: Түзелмесе, түзеп әуре болмай, күзеп тастау керек!
ҚОЖАНАСЫР: Қытайлар сияқты, ұры-қарының қолын

ҚАЗЫ: Өйтіп оңды-солды шаба берсек, көбіміз шолақ боп
қаламыз ғой!
ӘЙЕЛІ: Мейлі!
ҚАЗЫ: Жо-оқ! Ұры да адамның баласы. Оны да түсіну керек.

Ол еріккеннен ұрлық қылмайды, қарны ашқан соң ұрлық
қылады. Оның да бала-шағасы бар...
ҰРЫ: Айналайын қазеке, біздің өстіп үптеп-сүптеп, ептеп-
сеп­теп, ұрлап-жырлап, ырғап-жырғап жүріп жатқанымыз –

сіздердің арқаларыңыз.
ҚАЗЫ: Біз де сендердің арқаларыңда алшаңдап жүрміз,
ұры­тайым! Әділ де ақиқат заңның 605-тармағының 864-шу­
мағының 54-бунағының 901-қармағы бойынша ұры-қарыны

соттау да керек, 902-қармағы бойынша ақтау да керек, басқа
елдердің ұрыларынан артықсыңдар деп мақтау да керек! Олар
құрып кетсе, біз жұмыссыз қаламыз, сондықтан ұрыларды
көздің қарашығындай сақтау да керек!

ҚОЖАНАСЫР: Сот ұры жағында! Сонда бізді кім қорғайды?
ҚАЗЫ: Сақтансаң, сақтаймын деген! Өздеріңді өздерің
қорғай біліңдер! Ауыздарыңды ашып жүрсеңдер, мен күзетіп
отырмақпын ба сендерді?

ҰРЫ: Иә, күзетіп отырмайды... саспаңдар, әлі талай барып
тұрамын... сәлем беріп!
ҚОЖАНАСЫР: Келіп көр, әкеңнің аузын...
Ұры: Тақсыр қазы, жасауыл мырза, көрдіңіздер ғой, есті­

діңіздер ғой, нахақтан-нахақ мені қорлап, боқтағанын...
ЖАСАУЫЛ: Көрдік!
ҚАЗЫ: Естідік!
ЖАСАУЫЛ: Куәдүрміз, куәдүрміз!

Ұры: Әділ төрелігін айтыңыз, жазасын беріңіз, қазеке!
ҚАЗЫ: Біздің мәмләкәтіміздің әжептәуір азамат ұрысының
ар-намысына тиіп, балағаттағаны үшін Қожанасырға бес ділдә
айып салынсын!

ӘЙЕЛІ: Айып? Бұл қай мазағың? Көнбейміз!
ҚОЖАНАСЫР: Ханға шағым айтамыз!
ҚАЗЫ: Мен бұл үкімді күн сәулелі хан иемнің атынан, хан
иемнің заңы бойынша шығарып тұрмын! Жасауыл!

ЖАСАУЫЛ: Ләпбай, тақсыр!
ҚАЗЫ: Айыбын төлемесе, сал зынданға!
4-0046

ЖАСАУЫЛ: Құп болады! Ал Қожанасырым... қалай?
ӘЙЕЛІ: Ойбай, зынданы құрысын, төлеп құтылайық! Міне,
міне, он ділдә!
ҚАЗЫ: Сендерге қайтаратын бес ділдәні қайдан таптым

енді?
ҚОЖАНАСЫР: Қазеке, сонда заң бойынша бір боқтағаның
бес ділдә ма?
ҚАЗЫ: Әлбетте, солай!

ҚОЖАНАСЫР: Ендеше, сенің де тап әкеңнің аузын...
Андағы бес ділдәні енді өзің ала бер! (Әйелі екеуі шығып жүре
береді).
Үшінші көрініс

Ауыл сыртында Қожанасырды бір топ ауылдастары
шығарып салып тұр. Кезек-кезек құшақтап, қимай
қоштасуда.

ӘЙЕЛІ (Бүктеулі қағазды Қожанасырдың қалтасына
салып жатып): Мен мында бір тиыныңа дейін қашан, қайда,
қалай жұм­сау керектігін тәптіштеп жазып қойдым. Қанбазарда
қайтеріңді білмей басың қатып бара жатса, қағазға қарап жібер

де, қажетіңді ала бер!
(Қожанасыр бәрімен қоштасады).
АУЫЛДАСТАРЫ: Жолың болсын!

ҚОЖАНАСЫР: Аман бол, елім! Аман бол! Алла жар болсын!
(Бәрімен қоштасып, есегіне мініп жөнеле береді).
АУЫЛДАСТАРЫ (Қолдарын бұлғап, кезектесіп, қосылып):
Туып өскен ауылыңды,

Қасиетті топырақты,
Тереңдегі тамырыңды
Қиып кетіп барасың ба, Қожеке!
Арманың не көңілдегі?

Мұратың не өмірдегі?
Қаңыратып ауылдарды
Күңірентер жөнің бе еді?
Шерлі ауылдан шеру тартып, шаһар кезіп,

Бақ береке табасың ба, Қожеке?
Кіндік кесіп, бесігіңді тербетіп,
Өмір отын жүрегіңде маздатқан,
Самалынан саумал иісін аңқытып,

Көкейіңде көне сарын боздатқан
Сар даланы сағынғанда, Қожеке,
Дауысынан тұңғиық сыр сезініп
Қанатының суылынан сәлем ал

Құстар ұшып бара қалса біз жатқан!
Төртінші көрініс
Түнгі қала. Бос базарда, жалғыз оттың басында Қожанасыр
қал­ғып отыр.

ҚОЖАНАСЫР (түсінде): Жо-жоқ, алмаймын тоқсан
тоғызың­ды... Жүз ділдәға толтырып бермесең, қайтем оны?
(Қаракөлеңкеде біреу қараңдап, Қожанасырды торуылдап
жүреді).

ҚОЖАНАСЫР: Жоқ дедім ғой, жоқ деген соң жоқ! Берсең
бір­жолата жүз ғып бер! (Оянып кетеді). Ә-ә, түсім екен ғой!
Қап! Бұл­данбай ала бермеген екенмін! (Көзін жұма қойып,
қолын жаяды). Мейлі, тоқсан тоғыз ділдәға да келістім!

ҰРЫ (Қожанасырдың қолынан ұстай алып): О, ғиззатлу
уа һүр­мәтлу, Қожеке! Інжу, маржан, лағыл, гауһар, алмас,
жақұт, алтын, күміс, зүбәржат... сәуле шашып тұр сізге!
ҚОЖАНАСЫР (Көзін ашып): Ә-ә?! Өй, ұреке, өзіңбісің?

ҰРЫ: Түсім десең – өңіңмін, өңім десең – түсіңмін! Ай­
налайын Қожеке, арманыңды түсіндім. Көзіңді жұм да тілей
бер, келіп тұр сенің қалтаңа жүз түгілі мың ділдәні түсіргім!
ҚОЖАНАСЫР: Міне, міне, жұмдым көзімді, жұмдым!

ҰРЫ: Таң атқанша ашылмайтындай мықтап жұм! Тапжыл­
май жатып тілей бер!
ҚОЖАНАСЫР: Міне, міне, жаттым, тәтті арманға баттым!
ҰРЫ: Айтпақшы, әйелің берген азын-аулақ тиын-тебеніңді

менің алақаныма салып қой! Олар менің алақанымда түнімен
балапандап, таңертең тұп-тура мың ділдә болып шыға келеді!
ҚОЖАНАСЫР: Алақаныңнан айналайын, балапаныңнан
айна­лайын!

(Қалтасынан
түйіншегін
алып,
ұрының

алақанына салады).
ҰРЫ: Айнал, айнал, айнала түс, Қожеке! Тек көзіңді ашушы
болма, балапандар үркіп кетуі мүмкін. Тәтті қиялға беріліп,
ішіңнен мыңға дейін санай бер. Үпит-сүпит, уһ, ухит-сухит, уһ!

Қымқыр-жымқыр, аһ, мылқит-сылқит, оһ! (Ақырын әндете
жылыстап, тайып оты­рады. Таң атады. Қожанасыр оянады.
Қаланың күмбездері, өрнекті тас үйлері, бос базар біртүрлі
үрейлі көрінеді).

ҚОЖАНАСЫР: А-а! Әй, әлгі алақан қайда, балапан қайда?
(Қал­таларын, қойны-қонышын ақтарады). Қап! Қағып-
ақ кеткені ме шынымен? Тоқта, тоқта, мында бірдеңе бар
сияқты. (Қалтасынан бүктеулі қағаз алып қарайды.) Ой,

әкеңнің... ақша екен десем, әйелімнің ақылы екен ғой! Бүйтіп
жұмса, үйтіп жұмса деп миды ашытып еді. Осының бәрі соның
қырсығы... Көсемсіген қатынның кесірі басынан асып, байына
тиеді. Ә-ә, таптым, таптым! Әй, әй, ақымақ ұры! Сен бәрібір

менен алған ақшаны пайдалана алмайсың... Өйткені (қағазды
ту ғып желбіретеді) әйелімнің ақылы мында қалды! Ақшаны
қалай жұмсарыңды білмей басың әбден қататын болды ма, ә,
кәззәп! Саған сол керек! Ал, енді мен қайттім?

Дүрілдеген дүние
Дірілдеген бейбаққа
Мойнын бұрып қарамаса, күйзеліп
Күйрей ме екен айбатты ер?

Тас қалада бір тиынсыз,
Аш-жалаңаш, жап-жалғыз,

Қаңғып қалған кезімде де сен маған,
Таяныш боп, қайран күлкім, қайрат бер!
(Күн шығып, базарға адамдар келіп, сауда басталады).
1-САУДАГЕР: Уа, жарандар, жарандар! Дүние-мүлік – тау-

теңіз. Шетінен таңдап қараңдар!
ШАЙХАНАШЫ ӘЙЕЛ: Ата-бабаң жек көрмеген,
Ал өздерің жеп көрмеген,
Татып алсаң талай уақыт

Таңдайыңнан дәм кетпеген
Неше түрлі тағам бар!
2-САУДАГЕР: Бұхар, Хиуа, Қаршыдан,
Түрік, ауған, парсыдан,

Балқан таудың басынан,
Алпаң таудың астынан
Келген нәрсе қаншама!
1-САУДАГЕР: Бергі жағы Хазардан,

Арғы жағы Мажардан...
ШАЙХАНАШЫ: Әлемге даңқын асырған,
Үнді мен Шын-Машыннан...
2-САУДАГЕР: Ұрым менен Қырымнан,

Бағдат, Мысыр, Шам жақтан...
1-САУДАГЕР: Тәшкен, Мәскеу, жан-жақтан
Келген нәрсе қаншама!
БӘРІ ҚОСЫЛЫП ЖАРАСЫП: Алың, алың, алыңыздар,

Барыңызды базарға
Салың, салың, салыңыздар!
(Қожанасыр базарды аралап, әр нәрсені бір қарап жүреді.
1-саудагерге келеді).

1-САУДАГЕР: О-о! Хош келдің! Алың, алың! Хоп! (Қожа­
насыр бас салып, оның жемістерінен жей бастайды).
1-САУДАГЕР: Ей, найсап, не істеп жатырсың?
ҚОЖАНАСЫР: Жеміс жеп жатырмын.

1-САУДАГЕР: Жеу үшін әуелі деу керек. Тиын, тәңгә-мәңгә,
өрік-мейіз, сәңгә!

ҚОЖАНАСЫР: Тәртіп-сәртібің не, әй? Асық ойнап асыр
сап, ағайынды қоңыр қаздай қатар жүрген досыңды та­
нымайтындай немене, кеудеңе жел, көзіңе шел біткен бе?
БАЙ: Жә, сарнай бермей, сабыр ет! Шық былай! (Екеуі

базардың қалтарасына шығады). Ал енді былай, Қожа­
насырым! Баяғыда бір бұлақтан су ішіп, бір ауаны жұттық екен
деп, байдың балағына жармасқаның жөн емес!
ҚОЖАНАСЫР: Ау, Пәленбай-ау, бұл қай сөзің? Ішек-

қарнымызға дейін араласып кеткен дос емес пе едік?
БАЙ: Ондай өтірік ойға өзің де алданба, жұртты да алдама!
Адам­ның қаны бір болуы мүмкін, ал қарны қашанда бөлек.
Екіншіден, қара сирақ кезімізде қатар жүрсек те, қазір қатар

емеспіз.
ҚОЖАНАСЫР: Оу, сен өзің мені менсінбей тұрғаннан сау­
мысың?
БАЙ: Теңсінді, менсінді, теңсінбеді, менсінбеді деген мекер

сөзді қайтесің? Мен бар болғаны шындықты айтып тұрмын!
Өзіңе бір қара, маған бір қара.
Мен зіл батпан салмақ емеспін бе, сен жел айдаған қаңбақ
емессің бе?! Байдың аты – бай, кедейдің аты – кедей! Ақшасы

бардың басқасы да түгел! Пұлы жоқтың құны жоқ!
ҚОЖАНАСЫР: Апырм-ай, ә? Аузыңа алдымен адам­шы­
лықты емес, ақшаны алғаның не? Бұрын мұндай емес едің...
БАЙ: Ақшасы көптің адамшылығы жоқ деп кім айтты? Көк

тиын­сыз кедейдің кісілігі керемет болады дегенге кім сенеді?
ҚОЖАНАСЫР: Әй, қайдам... кім біледі?.. Адамгершілік
ақша­мен өлшенбейді. Кісілікке баға жетпейді!
БАЙ: Өйдөйт! Әрине, ақшаға қолдарың жетпеген соң, адам­

гер­шілікпен алданасыңдар. Әйтпесе... Жә, мыжи бергеннен
ештеңе өн­бес. Жағдайыңды айтпасаң да сезіп тұрмын, жұмысқа
кірісіп кетуге қалайсың? Қане, жүр бері. (Қожанасырды бір
сөренің қасына алып келеді. Ымдап қалғанда, базаршылар

бірнеше қапты көтеріп әкеледі).
БАЙ (Қаптарды нұсқап): Мұның бәрі – ту-у алыстан
апталап, ай­лап жүріп, әрең әкелінген, уақыты сәл асыңқырап,
аз-маз ашың­қырап кеткен нәрселер. Бірақ бұл жақта жеуге

жарай береді, енді былай, ептеп іштері өтуі мүмкін, басқа зияны
жоқ! Сен осының бәрін әдемілеп сатып жіберсең, жұмысқа

аламын, жағдайың жаман болмайды. Миыңа мәңгілік тоқып
ал: сауданың мақсаты – пайда, әдісі – алдау!
ҚОЖАНАСЫР: Е-е, бәсе, төртке бесті қоса алмайтын
Пәленбай көкем кәйтіп шонжар боп шыға келді десем...

БАЙ: Ойбай-ау, енді... Қазір қулық-сұмдықсыз, ұрлық-
қарлықсыз байимын деп ойлама... Әйтеуір, бірін алдап, бірін
біріне жалғап, аннан үзіп, мыннан жұлып, біріне жалынып,
біріне жағынып, жанталасып жүріп санатқа қосылдық қой

біз де. Е-е, Қожанасырым, оған басыңды ауыртып қайтесің,
сартылдатып сата бер! (Кетеді).
ҚОЖАНАСЫР (Сөрені дабыл қаққандай ырғақпен тақыл­
да­тып): Уа, халайық, халайық! Бермен қарай келіңдер!

(Базаршылар келіп, жемістерін көре бастайды. Бай бір
шетте жасырынып, тыңдап тұрады). Мынау алма алыстан
сендер үшін келген. Әуелде қып-қызыл еді, мұнда жеткенше
күреңітіп кетіпті! Алыңдар мына мейізден, ептеп қана езілген!

Мына жаңғаққа жер жаһанда жаңғақ жетпейді, сырты мықты,
іші құртты! Алыңдар, алыңдар! Жер түбінен жеткен таңсық
нәрселер! Күн ыстықта сәл-пәл бұзылыңқырап кетсе оқасы
жоқ! Өйткені одан аздап іштерің құрылдап, шұрылдағаннан

басқа жаманшылық көрмейсіңдер, қысқасы, осыны жегеннен
өлмейсіңдер! Дәп осыны жегеннен өлсеңдер, маған келіңдер!
Өй, өй, алыңдар, қайда қашып барасыңдар? (Жұрт ренжіп
тарап кеткен соң, қамшысын үйіріп бай келеді).

БАЙ: О, зәнталақ! Зәнталақ! Қайдан ғана кездесіп ең сорыма?
ҚОЖАНАСЫР (Қашқақтай): Ой, байеке, қой байеке! Өзің
емес пе... осындай, осындай деген.
БАЙ: Әй, ит-ау! Айтсам, саған айттым ғой, елге жай дегем

жоқ. Алдап-сулап сатып жіберудің орнына, омпитқаның не
оңбаған?!
ҚОЖАНАСЫР: Өмір деген бір қызық, адам деген бір жұмбақ!
Өтірік айтсаң – оңдысың, шыныңды айтсаң – жындысың!

БАЙ: Жыныңды қағып, жоныңды тіліп тұрып көрейін
тілмар­сығаныңды! Жасауыл!
ЖАСАУЫЛ: Аттан! (Алыстан «Аттан! Аттан! Ұста! Ұр!
Соқ!» деген айқай естіледі).

ҚОЖАНАСЫР: Құрыған жерім осы ма? Қайдасың қайран
есегім? Кел, кел, кәне, құтқара гөр Қожекеңді! (Есегіне мініп,
тұра қашады).
БАЙ: Жасауыл! Тарт атымды көлденең!

Жасауыл: Ләпбай! (Қолтықтап атына мінгізеді. Бай «әйт­
шу­леп» Қожанасырды қуады).
ҚОЖАНАСЫР: Ал, есегім, есегім! Ықы, ықы! Жүр, шап,
ықы, ықы. Қап! Қатын екеуіңнің қырсық мінездеріңнен-

ақ көрдім-ау көресіні! Бол енді, шап, жау кеп қалды! Қап,
бәлем, онда мен сенің артыңа тотияйын қыстыра қояйын!
(Қалтасынан кішкене құты алып, есегінің артына шыбықпен
тотияйын қыстырады). Ал, енді көрейін сендерді! (Айнала

қуған бай жете алмай қалып қояды).
БАЙ: Әй, Қожеке! Тізгініңді тарта тұршы! Тимеймін! Атқа
жеткіз­бейтін есекті кім көрген? Бұл не сиқыр? Ындыны құрып
өлсін демесең, жөніңді айтып кетші!

ҚОЖАНАСЫР: Мені қуып жетем десең, артыңа мүсәтір
қыстырып ал!
БАЙ: Қойшы, қайдағыны. Жөніңді айтпасаң, айтпа. Бірақ
мені жақсылап тыңдашы. Есегіңді маған сат! Бір үлкен жаңа

үй бере­мін! Өзіңді сол есектің бапкері етіп жұмысқа аламын!
Үш адамның жалақысын төлеймін! Мақұл ма?
ҚОЖАНАСЫР: Мақұл болғанда қандай есекесі... Ә-ә,
басекесі, мақұл! Тезірек үйіңізге қарай бастаңыз, мына

шіркіннің қораңызға кірмей тоқтайтын түрі жоқ!
БАЙ: Әп, бәрекелді! (Айналаға сұқ саусағын безеп). Бәлем,
бақталас боп жүрген байсымақтар, енді көрермін сендерді!
(Екеуі де кетеді). Әйт, шу!

Бірінші көрініс
Хан сарайы. Тақта отырған ханның алдында бас уәзір мен
төс уәзір қол қусырып, бас иіп, қыбыр етпей тұр.
ХАН: Жә! Міндеттеріңе кірісіңдер! Күннің көзі, жердің

БАС УӘЗІР: Алдияр, хан ием! Түлкінің уәзірі шырпының
уәзірі­мен шатақтасып қалыпты! Аралары қатты ушығып тұр
дейді.
ХАН: Жарастырыңдар!

БАС УӘЗІР: Ләпбай, тақсыр!
ТӨС УӘЗІР: Алдияр, хан ием! Түрпінің уәзірі жылқының
уәзірі­мен тым жақындасып, ауыз жаласып жүр дейді.
ХАН: Таластырыңдар!

ТӨС УӘЗІР: Ләпбай, тақсыр! Бірақ олар көнбесе ше?
ХАН: Мен қалай айтсам солай болады! Бітті! Жарас дегенім
жа­расады, талас дегенім таласады. Айтқанымды қылыңдар!
ТӨС УӘЗІР: Түлкінің уәзірі айлакер, қу ғой, құйрығын

ұстата қояр ма екен?
ХАН: Айтқандайын, әнеукүні маған соның күлкісі ұнамай
қалып еді, күлге аунатып, түлкі аулатып жіберейін бе?
ТӨС УӘЗІР: Ләпбай! Мүлдем күлмейтіндей ғып, аузын

қисайтып жібереміз...
БАС УӘЗІР: Уа, алдияр, хан ием, оның күлкісі жаман
болғанмен, түлкісі жаман емес екенін өзіңіз де, күн сәулелі
ханым да, ай сәулелі ханшалар да жақсы біледі ғой!

ХАН: Онысы тағы бар ма еді?
ТӨС УӘЗІР: Тақсыр, түлкі уәзірін орнынан алыңыз да,
шырық бұзғыш шырпы уәзірінің орнына қоя қойыңыз.
БАС УӘЗІР: Шырпы уәзірін жылқы уәзірі етіп қойыңыз да,

жыл­қы уәзірін...
ХАН: Кеше оның сәлемі жақпай қалды маған...
БАС УӘЗІР: Алдияр, оның сәлемі жақпағанымен, сәлем­
демесі жағады ғой... Қазы-қарта, жал-жаяны аяп қалған жері

жоқ!
ХАН: Рас, рас. Енді қайттік?
БАС УӘЗІР: Оны түрпі уәзірі етіп қойыңыз!
ТӨС УӘЗІР: Түлкінікін шырпыға, шырпыныкін жылқыға,

жыл­қыныкін түрпіге, түрпінікін түлкіге! Тамаша!
ХАН: Бірінің бүлдіргенін бірі жөндеп, бастары айналып,
бір-біріне байланып, бейтарап болып жүре берсін!
БАС УӘЗІР: Ләпбай тақсыр! Айтқаныңызды екі етпейміз!

ТӨС УӘЗІР: Сіз қалай айтсаңыз, солай болады қашанда!
ХАН: Тағы қандай қызықтарың бар?

БАС УӘЗІР: Түгенбай Теріскейге барғанда теріс сөйлепті!
ТӨС УӘЗІР: Бүйдеп айтады дейді...
ХАН: А-а...
БАС УӘЗІР: Сүйдеп айтады дейді...

ХАН: Қудалансын!
ТӨС УӘЗІР: Күленбай Күнгейге барғанда көп күліпті дейді!
ХАН: А-а? Қайдағы күлкі қазір?!
БАС УӘЗІР: Қайдам... Әйтеуір, сөйтіпті...

ТӨС УӘЗІР: Бүйтіпті...
ХАН: Неге үйтеді ол? Жазалансын!
БАС УӘЗІР: Шүленбай қазы бір жиында бетімен лағыпты...
ТӨС УӘЗІР: Бүйдейт дейді!

БАС УӘЗІР: Сүйдейт дейді!
ХАН: Әй, ол ылғи мені мақтай сөйлеуші еді...
БАС УӘЗІР: Ол әншейін бер жағы!
ТӨС УӘЗІР: Ар жағы таза емес!

ХАН: Апырм-ай, ә! Мақтағанда майын тамызушы еді.
БАС УӘЗІР: Осы жолы майы бітіп қалыпты.
ТӨС УӘЗІР: Мақтайтын жеріңізді мақтамай, мақтамайтын
же­ріңізді мақтапты. Ә-ә... иә!

ХАН: Солай ма?
БАС УӘЗІР: Солай!
ТӨС УӘЗІР: Бүйдепті!
БАС УӘЗІР: Сүйдепті!

ХАН: Неге үйдейді ол, ә? Айдалаға айдап жіберіңдер!
БАС УӘЗІР: Әміріңізге құлдық!
ТӨС УӘЗІР: Айтқаныңызды екі етпейміз!
ХАН: Екі етіп, я кекетіп көріңдер! Айттым, бітті, айтқаным

болады. Болуға тиісті!
БАС УӘЗІР: Ләпбай!
ТӨС УӘЗІР: Ләпбай!
ХАН: Тағы нелерің бар?

БАС УӘЗІР: Пәленбай бір ғаламат есек сатып алыпты.
ХАН: Есек?
ТӨС УӘЗІР: О, алдияр хан ием, есек болғанда да кәр-рәм-
мәттің нақ өзі!

БАС УӘЗІР: Кеше ғана Пәленбай есегін үш жүз атпен жа­
рысты­рып, бас бәйгені жеңіп алып, абыройын бір асырды,
алдияр!

ТӨС УӘЗІР: Небір сәйгүліктерден озып шыққан дүлдүл есек
мәм­ләкәтіміздің мақтанышы болуға әбден лайық!
ХАН: Шынымен-ақ тұлпардан есек озғаны ма? Алмауыт
азып, тарланбоз тозғаны ма?

БАС УӘЗІР: Алдияр, хан ием! Рас, кешегі бәйгеде Түген­
байдың тарланы, Шүленбайдың шабдары, Күленбайдың күреңі
бірінші ке­луін келді. Бірақ иелері анадай болған соң, оларға
кәйтіп береміз бас бәйгені?

ХАН: Сендерді де жұрт азаматымыз деп, әділқазылық қы­
лады деп, сеніп отыр-ау, ә?
БАС УӘЗІР: Ойбай-ау, тақсыр-ау, өзіңіз айтқандай, біз де
пенде емес­піз бе? Сіздің, біздің көңілімізді таппаған кісінің

бәйге алуының өзі күнә емес пе?
ТӨС УӘЗІР: Ал Пәленбайдың өзі де жақсы, сөзі де жақсы!
БАС УӘЗІР: Бәрі жақсы!
ТӨС УӘЗІР: Көңілімізді қалдырған, кесірленіп кері тартқан

жері жоқ.
БАС УӘЗІР: Есегі де өзіне тартқан өлермен екен... Әлгі
жүйрік­терден арқан бойы ғана кейін қалғаны болмаса, онша
көп ұтылған жоқ! «Есектің есектігін ескере отырып, тұлпардың

бәйгесін соған береміз» дегенімізде, ешкім қыңқ ете алмады!
ТӨС УӘЗІР: Есек басымен жылқымен жарысқанының өзі
неге тұрады? Мұндай аяулы есек ай-әлемде жоқ!
БАС УӘЗІР: Сондықтан Пәленбай бүкіләлемдік бәйге

өткізгелі отыр!
ТӨС УӘЗІР: Күллі ғалам қазір қаптап келсе де, бар шығынын
тік көтеріп, көріп алам деп отыр!
БАС УӘЗІР: Жер-жаһанға жар салып, жарыстырып

тұлпарлармен есегін, жеңіп алам деп отыр.
ХАН: А? Не дейді, әй? Ессіз байыса, есекке шашады, тексіз
байыса, өсек пен төсекке шашады, есті байыса, ел үшін есеппен
шашады!

БАС УӘЗІР: Айтқаныңыз ақиқат!
ТӨС УӘЗІР: Бұлжымайтын қағида!
ХАН: Пәленбай құтырған екен. Қалың ел өлмес күнін әрең
кө­ріп отырғанда, есекке бәйге тігіп, жер-жаһанды жинады

деген не сұмдық?! Байлықтың қызуы шыдатпай бара жатса,
халыққа берсін! Айдалаға шашқанша, айналасына жақсылық

(Есектің қатты ақырғаны естіледі де, іле-шала үні өшеді.
Тұлпарлардың дүбірі алыстай береді. Сол кезде айнала жап-
жарық боп, далада сұлап жатқан есектің қасында Қожанасыр
отырады. Жүгіріп Пәленбай келеді).

БАЙ: Не боп қалды? Тұр десеңші, жүр десеңші!
ҚОЖАНАСЫР: Есекең мен басекең бір қисайса, қайтып
түзелуші ме еді? Енді есегіңмен жаһаннамда бір-ақ жолығасың.
БАЙ: Бай-бай-ай, бай-бай, бай-бай-бай-ай! Екеуің қылдың­

дар-ау қылмақшыны ханның алдында!
ҚОЖАНАСЫР: Оу, байеке, өзің ғой, аяма, бас, бас деген.
Содан бір қадақ тотияйынды бір-ақ тығып едім, арты ойылып,
зорығып кетті. Енді өзің шаппасаң, басқа амал жоқ.

БАЙ: Не дейді?
ҚОЖАНАСЫР (Қалтасынан құтыны алып көрсетеді):
Мында кішкене қалды, саған жетеді... ұрып жібер де бағыңды
сынап көр! Кім біледі, артың қызса, бағың жанып, бәрінен

озарсың. Әй, бірақ тотияйынмен алысқа бара алмайсың!
БАЙ: Абыройдан айырылып, масқара боп тұрсақ, мазақ
қыласың ғой ұялмай!
ҚОЖАНАСЫР: Есектің бәйгесіне байланған қандай абырой

ол, ә? Елдің намысы соған қарап қалып па? Шіркіндер-ай,
одан да қалың елдің қайыршылық халге жетіп, қолынан келер
қайраны болмай, қайраңдап қалғанына намыстансаңдар етті!
(Кетеді).

БАЙ: Қап, бәлем, Қожанасыр, сені ме! Жағаңды дал-дұл жыр­
тайын, жағаңды жығып, құртайын! Қайдасың қолшоқпарым,
ұры­тайым-ұртайым!
ҰРЫ (Жүгіріп келеді): Не бұйымтайыңыз бар? Біреуді

тонайын ба, артық-кемін жонайын ба, ақ кебінге орайын ба,
аппақ қардай бо­райын ба?
БАЙ: Қожанасырды есінен тандырып, әкесін танытып сабап
бер­сең, мың ділдә сенікі!

ҰРЫ: Екі мың ділдә берсең қайтем?
БАЙ: Хоп, майлы! Бірақ оңдырмай оқсат! (Ақша береді).
ҰРЫ: Ақша болса, бізге бәрібір. Екі мың күнге дейін ұмыт­
пайтын­дай қылармын!

Үшінші көрініс
Айдын шалқар көлдің жағасы. Біреулер шомылып, біреулер
балық аулап жүр. Есігі жартылай ашық шатырда 1-саудагер,
2-саудагер, шайханашы әйел, қазы дастархан басында мәз-

мәйрам болып отыр. Есікте жасауыл тұр.
ШАЙХАНАШЫ ӘЙЕЛ: Алыңыздар, алыңыздар! Ер-азамат
тоқ болса, бізде уайым жоқ болар.
ҚАЗЫ: Иә, иә, еркектер жеуге, әйелдер деуге жаралған ғой.

ШАЙХАНАШЫ: Е-е, шіркін, етке тойған еркектен артық не
бар дейсің?
1-САУДАГЕР: Әбден жақсы айтасыз. Етке тойған еркек не
есіреді, не есі кіреді.

2-САУДЕГЕР: Жасасын ет пен еркектер!
1-САУДАГЕР (Қазыға): Жоғары мәртебелі қазы! Қазы-
қартадан қарбыта түсіңізші. Сізді қазы деп атағанда, қазы-
қарта жесін деп атаған шығар?

2-САУДАГЕР: Иә, иә, біз жемесек те, сіз жеңізші. Осы сіздің
аузыңыз жеуге сондай ыңғайлы бір оңды ауыз!
(Қарқылдап күліп отырғанда, Қожанасыр келеді).
ЖАСАУЫЛ (Есік аузында): Әй, тоқта, тоқта! Өй, қайда

барасың шоқпыт-шоқпыт болып? Кет былай!
ҚОЖАНАСЫР: Мейман едік...
ЖАСАУЫЛ: Мейман едік деп маймаңдағанша, майлы ет
аңдыған сұғанақпын десеңші! Сұқпытына қарамай, сыбаға

сұрайды, әй, сұмырай неме?
ҚОЖАНАСЫР: Есік күзеткен сен сұмырай ма, емін-еркін ел
кез­ген мен сұмырай ма, оны бір құдай біледі.
ЖАСАУЫЛ: Тарт тіліңді! Төрде отырған тектілермен

терезеңді теңестіріп, табақтас болғың келе ме, не?
ҚОЖАНАСЫР: Е, болса ше? Бір тәңірім бәрімізді де адам
етіп, тең жаратқан!
ЖАСАУЫЛ: О, көркөкірек, өркөкірек неме! Сонда қалай,

ана бай- бағландармен бірдеймін деп тұрмысың? Оларға бір,
өзіңе бір қарашы, ұсқыныңды ғана ұрайын сол!
ШАЙХАНАШЫ: Бұл не шу, жәукемдегіш қайным?
ҚАЗЫ: Кім ол? Диуана ма, дүңгәнә ма өзі?

ЖАСАУЫЛ: Өй, мына біреу мейманмын деп мәймөңкелейді.
1-САУДАГЕР: Мейман? Ха-ха-ха! Андағың мейман ба,
маймыл ма?
2-САУДАГЕР: Құртшы... кісінің жүрегін айнытпай.

ЖАСАУЫЛ (Есікті жауып): Ал енді жөніңді тап! Қанымды
қайната берсең, жайратамын да тастаймын. (Қожекеңді итер­
ме­лейді).
ҚОЖАНАСЫР (Қолын қағып жібереді): Өй, қой енді! Сенің

көмегіңсіз-ақ жүріп тұра аламын. Сендерге жабысып қалған
ешкім жоқ. Өзіңмен қатар отырғысы келмеген адамдардан
аулақ жүргеннің өзі бір бақыт емес пе?! (Кетеді).
(Жағаға бас уәзір мен төс уәзір келеді).

ТӨС УӘЗІР: Қап, мына кещелерді-ай! Жұрт шомылып
жатқан жерге кісі қармақ сала ма екен?
БАС УӘЗІР: Е, салса несі бар?
ТӨС УӘЗІР: Адам жүрген жерге балық жолай ма екен?

БАС УӘЗІР: Неге? Бері қара! Балық жүрген жерде адам
жүреді ғой, ә?
ТӨС УӘЗІР: Иә!
БАС УӘЗІР: Ендеше, адам жүрген жерде балық та жүреді!

ТӨС УӘЗІР: Жоқ! Балық жүрген жерде адамның жүруі
қандай заңды болса, адам жүрген жерден балықтың қашуы да
сондай заңды!
БАС УӘЗІР: Қой енді! Мұның тіпті қисынға келмейтін,

ақыл-ойға қайшы, қисық қағида. Балық жүрген жерде адам
жүргенде, адам жүрген жерде балық неге жүрмейді, ә? Айтшы,
қәне?
ТӨС УӘЗІР: Айтатын дәнеңе жоқ! Балық жүрген жерде адам

жүр­се, балықты аулау үшін жүреді, адам жүрген жерде балық
жүрмесе, ауланбау үшін жүрмейді.
БАС УӘЗІР: Немене, немене дейді? Ми қата қылдың ғой
өзің. Мы­на қарашы, міне, балық (сол қолын көрсетеді), міне,

адам (оң қолын көрсетеді). Сонда мына балықтың қасында
мына адам жүргенде, балық қайда жүр? Адам жүрген жерде
жүрген жоқ па ол да!
ТӨС УӘЗІР: Ол жүрмейді ол жерде, қашып кетеді!

БАС УӘЗІР: Қап! (Қожанасыр өтіп бара жатады). Ә, мына
кісіге жүгінейік. Қане, мырза, бері қара, біздің дауымызға
төрелік бер. Балық жүрген жерде адам жүреді, ал адам жүрген
жерде балық жүре ме?

ҚОЖАНАСЫР: Ол адамына қарай. Жаман адам жүрген
жерде балық та, халық та жүрмейді.
БАС УӘЗІР: Не дейді?
ТӨС УӘЗІР: Әбден дұрыс! Нанбасаңыз, балықтардың қасына

ба­рып көріңіз!
БАС УӘЗІР: Көріп қана қоймай, сенің көзіңе шұқып тұрып
көр­сетермін! (Апыл-ғұпыл шешіне салып, суға қойып кетеді).
А-а, ах-ох, әй-әй!

ТӨС УӘЗІР: Иә, қалай? Жан-жағыңыз тола балық па екен?
Балықтың бас уәзірімен уәделесіп жатырсыз ба?
БАС УӘЗІР: А-а-а, әй-әй!
ТӨС УӘЗІР: Ойбай, мынау батып бара ма? (Жағаға жұрт

жина­лады. Ішінде Пәленбай бар). Бері, бері ұмтылыңыз!
Қолыңызды беріңіз. Әкеліңіз!
(Жұрт «Бол! Бол! Бер! Бер! Бер қолыңды, берсеңші!» деп
шулайды. Бас уәзір бір батып, бір шығып жатса да қолын

бермейді).
ҚОЖАНАСЫР (Төс уәзірге): Бұл кісі кім?
ТӨС УӘЗІР: Ханның бас уәзірі!
ҚОЖАНАСЫР: Е-е! Бәсе! Ол кісі өлсе де бермейді қолын!

Тіпті беру дегеннің не екенін де білмейтін шығар! Өйткені ол
өмір бойы алумен ғана келе жатқан жоқ па? Міне, қараңдар! Уа,
тақсыр, мә, алыңыз, мә! (Бас уәзір жалма-жан Қожанасырдың
қолын шап беріп ұстай алады. Қожекең оны жағаға сүйреп

шығарады)
ТӨС УӘЗІР: Тұншығып қалған жоқсыз ба, тақсыр? Суық
тиіп қалмасын!
БАЙ: Бағымыз бар екен. Сіз кетіп қалсаңыз біз қайтер едік?

ТӨС УӘЗІР: Бүкіл мемлекетіміз қара жамылып, күніміз
қараң болар еді ғой!
БАС УӘЗІР (Қақалып-шашалып, демін әрең алып): Бар
екен! Жүрді жанымда!

ТӨС УӘЗІР: Нені айтасыз?
БАС УӘЗІР: Балықты айтамын. Қалай енді... әлі де дауласа­
мы­сың? Суға түссе, қасында балық жүретін, жағаға шықса,
халық жү­ретін мен кіммен, ә?

ТӨС УӘЗІР: Ғаламатсыз!
БАЙ: Ғажапсыз!
БАС УӘЗІР: Солай ма?
5-0046

ТӨС УӘЗІР: Солай!
БАЙ: Солай!
БАС УӘЗІР: Олай болса, мына кісіге алғыс айтып, (Қо­
жанасырды көрсетеді) шапан жабайық!

Бай: Ләпбай! (Үстіндегі қымбат шапанын бас уәзірге ұс­
тата бе­реді.)
БАС УӘЗІР: Ал Қожанасырым, әзірге осыған риза бола тұ­
расың!

ҚОЖАНАСЫР: Тақсыр, Пәленбай да жалаңаш кетпей,
менің ша­панымды киіп кетсін.
БАЙ: Жо-жоқ, о не дегеніңіз!
БАС УӘЗІР: Киесің!

БАЙ: Ләпбай! (Қожанасыр екеуі шапан ауыстырып киеді.)
БАС УӘЗІР: (Төс уәзірге) Ал кеттік, достым. Балықтың
дауын бітірдік, енді халықтың қамын ойлайық! Дөдеңмен
дауласқан сенің де сыбағаң дайын! (Екі уәзір кетеді. Бай жа­

ғада қалады, шапаны жарқыраған Қожанасыр шатырға ке­
леді)
ЖАСАУЫЛ (Қожанасырға): Қош келдіңіз, байеке! Төр­
летіңіз! (Қожанасыр кіреді, шатырдағылар құрақ ұшып төрге

отырғызады).
1-САУДАГЕР: О, байеке! Хош келдіңіз!
2-САУДАГЕР: Дәм алыңыз!
ҚАЗЫ: Алыңыз, алыңыз! Сіздей алыстан келген аса мәр­

тебелі мейманмен дәмдес болудың өзі бір бақыт.
ШАЙХАНАШЫ: Алыңыз, алыңыз, неге алмай отырсыз?
ҚОЖАНАСЫР: (Табаққа шапанының жеңін малып: )
Же, ша­паным, же! Сендер адамды емес, шапанды сыйлайды

екенсіңдер! Сондықтан, же, шапаным, же! (Шатырдағылар «а-
а, ах» десіп Қожанасырға қарап қалады. Жасауыл есікті жаба
салады. Сол кезде шатырға Пәленбай келеді. Жасауыл оны
кіргізбей, аулаққа итермелейді. Пәленбай жұлқынып, кеудесін

соғып, өзінің кмі екенін дәлелдеп бағады. Жасауыл келемеж­
деп, шапанын көрсетіп, жұлмалап, қудалайды. Екеуінің
дауыстары естілмейді, бірақ қол­дарын сермеп, қызу дауласып
жатқаны көрініп тұр. Біраздан соң Жасауыл Пәленбайды

құйрықтан бір теуіп, жағаға қарай қуып тастайды да, өзі есік
алдына келіп тұрады. Жағада жалғыз қалған Пәленбай басын
шайқап, қолын сермеп, теңселіп, сенделіп жүреді. Сол кезде

бұқпантайлап ұры келеді де, келтекпен байды бастан переді.
Пәленбай құлайды. Ұры қуанып, күліп, секіріп билейді. Сол
кезде Қожанасыр келіп, оған қарап тұрады. Билеп жүрген ұры
бір кезде Қожанасырды көріп, бетін басып, тұрып қалады).

ЖАСАУЫЛ (Жүгіріп келіп): Хан жарлығы, хан жарлығы!
Қо­жанасыр қазы болып тағайындалсын! (Жасауыл Қожа­
насырға қол қусырады. Ұры сылқ ете түседі).
Төртінші көрініс

Қожанасыр – қазы. Оның алдында шайханашы әйел мен
жұпыны киінген жолаушы әйел жүгініп отыр.
ҚОЖАНАСЫР: Сөйлеңіздер!
ШАЙХАНАШЫ: Аса құрметті қазы! Мына отырған жо­

лаушы әйел менің шайханама кіріп, дорбасынан қатқан нанын
алды да, менің тамақтарымның бұрқыраған буына жібітіп,
тыңқиып тұрып тойып алды.
ҚОЖАНАСЫР: Ас болсын!

ЖОЛАУШЫ ӘЙЕЛ: Ра-ра-рахмет!
ШАЙХАНАШЫ: Жоқ, ас болмасын. Ақы-пұлын төлемей
ішкен ас арам емей немене?!
ҚОЖАНАСЫР: Сонда бұл кісі сіздің ақыңызды жеп кетті

ме? (Қожанасырдың әйелі кіріп, үндемей тыңдап тұрады).
ШАЙХАНАШЫ: Жегенде қандай!
ЖОЛАУШЫ: Ненің ақысын?
ШАЙХАНАШЫ: Әне, көрдіңіз бе, құрметті қазы, жұртты

алдап, әбден әдістеніп алған. Шайханамда жылынып, тамақ­
тарымның иісін жұтқаны өтірік пе, ей?
ЖОЛАУШЫ: Рас, рас! О, ыстық тамақтың иісі қандай
тамаша!

ҚОЖАНАСЫР: Шіркін-ай десейші...
ШАЙХАНАШЫ: Міне, көрдіңіз бе, құрметті қазы, өзі де
мойын­дады.
ҚОЖАНАСЫР: Сонда бұл кісі сіздің шайханадан ештеңе

ішкен де, жеген де жоқ па?
ЖОЛАУШЫ: Жоқ, ішкем де жоқ, жегем де жоқ!
ШАЙХАНАШЫ: Ойбай-ау! Тақсыр қазеке-ау! Ішіп жемесе
де тамақтарымның иісін жұтты ғой. Қандай тәтті иістерімнің

бәрін бүйтіп-бүйтіп жұтып тауысты емес пе? Соның ақысын
төлесін!
ЖОЛАУШЫ: О заман да бұ заман, тамақтың иісін сатты
дегенді кім естіген?

ШАЙХАНАШЫ: Естімесең, көресің! Төлейсің!
ЖОЛАУШЫ: Төлемеймін!
ҚОЖАНАСЫР: (Қалтасынан бір уыс тиын алып, шайха­
нашы әйелдің біресе оң құлағына, біресе сол құлағына, төбесіне

әбден шылдырлатады). Тамақтың иісін сатқан адам ақысына
ақшаның шылдырын ғана алуға тиіс!
ШАЙХАНАШЫ: Әбеу, көтек! (зытады.)
Жолаушы: Төрелігіңе құлдық! (кетеді. Қожанасырдың

әйелі Қо­жанасырға сүйсініп, бас бармағын көрсетеді).
ҚОЖАНАСЫР: Әйел үндемей тұрған кезде, қандай әдемі!
ӘЙЕЛІ: Немене, сөйлесек, сәніміз кетіп қала ма?
ҚОЖАНАСЫР: Жоға! Жәй, әншейін, әлгімен салыстырып

жат­қаным ғой. Сенің сондай болмағаныңа қатты қуанып тұр­
мын! Сен де маған тамақтың буын бұлдап отырсаң қайтер едім?
ӘЙЕЛІ: Қожеке, мен тұрғанда тамақ туралы ойлаудың өзі
күнә емес пе? Менің көркіме қарап отырып-ақ көңілің тоймай ма?

ҚОЖАНАСЫР: Көңілім тоюын тояды, бірақ қарным аша
береді. Жалпы, қазаны қайнап жатқан әйелдің ажары ашыла
түсетін сияқ­ты!
ӘЙЕЛІ: О, қараң қалғыр Қожанасыр! Мені пісіріп жемесең,

үйде тіске басар талшық қалған жоқ! Қаңғып-қаңғып, қазы
болып, қа­ра қылды қақ жарғанда, қарық қылғаның осы ма?
ҚОЖАНАСЫР: Апырмай-ә! Мені қойшы, қазының қарны
ашқа­ны ұят екен!

ӘЙЕЛІ: Өз қарнын тойдыра алмай, қатынын қаншырдай
қатыр­ған қазыдан не қайыр, не үміт? Сөйтіп тұрып күлесің
ұялмай, жылау­дың орнына. Осы сенікі не ырбаң? Неғылған
ыржың-ыржың күлкі шынында?

ҚОЖАНАСЫР: Күлмегенде, өлейік пе?
Тауқыметті тартсаң-дағы, торықпай,
Қиындық пен қиянаттан қорықпай,
Ауырды жеңілдетіп,

Айналаны көңілді етіп,
Ауруды емдеп,
Қисықты жөндеп,

Қараңғыны жарық қылып,
Күліп жүрген мың артық!
Әркіммен араздасып,
Пәле қуып, арыздасып,

Өзің түк бітірмей, бұрышқа тығылып,
Бірақ сырттай жұртқа таразы болып,
Өзіңнен басқаға наразы болып,
Қыңсылап үріп,

Қайдағыны бастап ұлып,
Күйкі тірліктен күйреп, құрып жүргеннен де,
Қайрат қылып, алға ұмтылып,
Күліп жүрген мың артық!

ӘЙЕЛІ: Ибай, адырам қал! Сенің күлкің кімге дәрі? Мен адам
құсап тәтті тамақ ішіп, әдемі киініп, жарқырап жүргім келеді.
Тойдым бүйткен тірлігіңе! (Қайқайып тартып отырады).
ҚОЖАНАСЫР: Е, бәсе... Қатын қайраттанды, бірдеме боп

қалар!
(2-саудагер келіп қол береді, екеуі әлденені сөйлесіп, әрі-бері
жүреді. Сол кезде Қожанасырдың әйелі мен 1-саудагер келеді.
Екі саудагер ала көзбен атысып, Қожекеңе жүгінеді.)

1-САУДАГЕР: Уа, тақсыр қазы! Пәленбайдың есегі тұлпар­
лармен жарысамын деп, тырқиып қалғанда, хан ием қатты
қаһарланып, сізді жазаламақ болыпты дейді...
2-САУДАГЕР: Сонда сіз: «Жүргіш есектен жолымыз бол­

мағанмен, білгіш есектен жолыңыз болады. Егер маған билік
берсеңіз, есегіңізді он жылда сөйлейтін етіп шығарамын», –
депсіз.
ҚОЖАНАСЫР: Деп жібердік!

1-САУДАГЕР: Біз соған дауласып келіп отырмыз. Мен:
«Есек ешқашанда адамша сөйлей алмайды!» – десем, мынау
көнбейді.
2-САУДАГЕР: Егер есек лайықты ұстазға жолықса, сөйлейді!

ҚОЖАНАСЫР: Сенікі дұрыс! (Қожанасырдың әйелі екі
сауда­гердің сыртында тұрып, қолымен 1-саудагерді көрсетеді,
ымдап, құбылып, одан бір нәрсе алғандығын сездіреді. Қожа­
насыр 2-сауда­герді нұсқап, бірдемелерді ымдайды).

1-САУДАГЕР: Құрметті қазы! Тіпті Апылатын мен Ана­
қарыс қо­сылып оқытса да, есек адамша сөйлей алмайтыны
ақи­қат қой!
ҚОЖАНАСЫР: Сенікі де дұрыс!

ӘЙЕЛІ: Ойбай-ау, Қожеке-ау, ананікі де дұрыс, мынанікі де
дұрыс бола ма екен?
ҚОЖАНАСЫР: Қатын, сенікі де дұрыс!
ӘЙЕЛІ: Қожеке, мұныңыз қалай?

ҚОЖАНАСЫР: Менікі де дұрыс! (Отырғандар «Ә-ә! А-а!
О-о!» де­седі).
ҚОЖАНАСЫР: Әр нәрсенің дұрысы да, бұрысы да бар. Әр
дұрыс­тың бұрысы, әр бұрыстың дұрысы болады!

ӘЙЕЛІ: Қожеке... не... былай ғой, оңаша шықшы! (Екеуі
оңаша­ланады). Қожеке, айналайын!... Қашанғы жалаңаш
жүреміз деп, ананың (1-саудагерді нұсқап) бір қалта ақшасын
қағып алып едім. Төрелікті соған бер!

ҚОЖАНАСЫР: Қатырған-ақ екенсің! Қашанғы аш жүреміз
деп (2-саудагерді нұсқап) мынаның бір қойына келісіп қойып
едім!
ӘЙЕЛІ: Көтек! Енді қайттік? Айтқанымды істе, ұятқа

қалдырмай. Менің де қатын деген атым бар!
ҚОЖАНАСЫР: Менің де еркек деген атым бар ғой. Тамақ
істедің бе өзі? Сен сол қазаныңды біл дағы, қалғанын маған
жібер. (Әйелі кетеді. Қожанасыр даугерлерге келіп) Уа, аса

қадірлі ақиқат аңсап, аяулы уақыттарын айтыс-тартысқа
арнаған данышпан даукес­тер! Біріңнің сөзіңді сөйлеп, бі­
ріңнің сағыңды сындырсам, менің кім болғаным? Сондықтан
дауларыңның жауабын он жылдан кейін, хан алдында, ғұлама

есектің өз аузынан естігенде, шындық қашан­да же­ңетініне
көздерің тағы да жетеді!
1-САУДАГЕР: Қалай? Біз жауапты есектен емес, сізден
естісек деп едік!

ҚОЖАНАСЫР: Мен есек үшін жауап бере алмаймын! Есек
сөйлей ме, жоқ па, сонда бір-ақ көресіңдер!
2-САУДАГЕР: Төрелігіңе құлдық!
1-САУДАГЕР: Көрсек көрерміз! (Екеуі кетеді).

ӘЙЕЛІ: Қайран Қожекем-ай, он жылдан кейін қайтер
екенсің?

ҚОЖАНАСЫР: Тоқтатыңдар! Жасауыл!
Жасауыл (Жүгіріп келеді де, екеуін айырып, екі жаққа
отыр­ғы­зады): Тақсыр қазы, атайын ба, асайын ба? Әміріңізге
құлдық!

ҚОЖАНАСЫР: Оу, батырлар! Бір-біріңнің оңбаған екен­
діктеріңді білсеңдер, қолдарыңда билік, заң күші тұрғанда
неге тәртіпке сал­мадыңдар, ә?
ТӨС УӘЗІР: Енді... ол кезде оңды едік!

ҚАЗЫ: Ойымыз да, тойымыз да бір еді!
ҚОЖАНАСЫР: Солай ма! Билік қолдарында тұрғанда
қарынның қамымен ауыз жаласып, қолдарынан кеткен соң
әділдік пен шын­дыққа таласатыны несі екен адамдардың, ә?

Енді неғыл дейсіңдер?
ТӨС УӘЗІР: Жазалаңыз мына парақор арамзаны!
ҚАЗЫ: Сазайын тартқызыңыз мына жалақор, екіжүзді
алдам­шының!

ТӨС УӘЗІР: Аямаңыз, беріңіз сыбағасын!
ҚАЗЫ: Қалпағын қайырыңыз, талтағын айырыңыз!
ҚОЖАНАСЫР: Ал, мықты болсаң біліп көр, қайсысының
ақ, қай­сысының қара екенін? Жасауыл! Мынаған – жүз

қамшы, мынаған да жүз қамшы дүре соқ!
ЖАСАУЫЛ: Алақай, алақай! Арқаларына мініп соғамын,
құй­рықтарын түріп, қылталарын тіліп соғамын. Бұлар ба­
қырып жат­қанда, айызым қанып, күліп соғамын! (Екеуін екі

қолымен бүріп алып, байбайлатып сүйрей жөнеледі).
ҚОЖАНАСЫР: Мінеки, қылмыскер құтылған жоқ, жаза­
сын ал­ды деген осы! Әйтеуір, екеуінің біреуі кінәлі екені анық
қой. Тіпті осылардың қайсысы сау дейсің?! (Әлгі екеуінің

айқайы естіледі).
ТӨС УӘЗІР: Бәлем, Қожанасыр, тұра тұр! Ханға жеткізерміз!
ҚАЗЫ: Қабырғаңды сөккізерміз!
ТӨС УӘЗІР: Қағармыз әлі дабылды, улармыз сенің жаныңды!

ҚАЗЫ: Аямай шашсам малымды, хан төгеді қаныңды!
ҚОЖАНАСЫР: Көрсек көрерміз! Ханымыз қамқор ма екен,
қан­қор ма екен, көрерміз!
Бесінші көрініс

Хан ордасының алдындағы алаң. Хан әрлі-берлі адымдап
жүр. Екі жағында бас уәзір мен жасауыл қақиып тұр. Қа­

тысушылардың бәрі осында. Бір шетте арқаны салбыраған
дар ағашы. Дар түбінде Қожанасыр.
ХАН: Ал, Қожанасырым, күштінің көңілін тапсаң, тасың
өрге до­малайтын, таппасаң, басың көрге домалайтын мына

жалғанда та­лайға түрпідей тиетін не қылған күлкі сенікі?
Кімге, неге күлесің, сен, ә?!
ҚОЖАНАСЫР: Өзіме-өзім күлемін, алдияр! Өз кемшілігіне
кү­ле білген адам тазарып, күшейе түседі.

ХАН: Кемшілігі жоқ адам несіне күледі?
ҚОЖАНАСЫР: Адам деген тек қана кемшіліктерден тұ­
рады, ал­дияр!
ХАН: Мен де ме?

ҚОЖАНАСЫР: Сізде кемшілік жоқ қой. Сізде тек артық­
шылық­тар ғана бар.
ХАН: Бәрекелді!
ҚОЖАНАСЫР: Ал артықшылық дегеніміз – кемшіліктің

ас­қынған түрі, алдияр!
ХАН: А?! Сонда мен де күлейін бе өзіме-өзім?
ҚОЖАНАСЫР: Күлгенде сіз күліңіз, тақсыр! Тірідей тас
құдайға айналуға асықпай, бәріміз де күлгеніміз жақсы!

ХАН: Солай де, Қожанасырым! Ал мен өзіме-өзім күле алмай­
мын. Өйткені өзімде де, елімде де мін бар деп есептемеймін.
Мінезім сондай, қайтесің!
Мемлекет те мінезді болуы керек, мінсіз болуы шарт емес!

Мінез­бен өмір сүріп, мінезбен ел басқарған рахат қой. Бас
қатырып жат­пайсың, ойыңа келгенді істейсің! Онда екі-ақ нәрсе
бар – ұнайды не ұнамайды. Ұнағанды өсіреміз, ұнамағанды
өшіреміз, бітті!

БАС УӘЗІР: Хан иеме жақпай көр!
ЖАСАУЫЛ: Қас-қабағын бақпай көр!
ҚОЖАНАСЫР: Біреудің көңіл күйіне қарап күн көрген
елдің келешегі көмескі емес пе? Сіз елді мінезбен емес, ақылмен,

әділдік­пен басқаруға тиіссіз ғой. Өзінің мінезін ақылмен билей
алмаған адамның ел басқаруға хақысы бар ма?
ХАН: Ақыл, әділет, ақиқат, адамгершілік, адалдық...
айтуға ғана оңай. Өмірде бәрі басқаша. Ақыл туралы ақылды

сөз айтып тұр­ған мына сен де өзі отырған бұтақты өзі балталаған
атақты ақымақ емес пе едің? Әй, соның не? Қасақана істейсің
бе? Жоқ әлде шынымен сондай алаңғасарсың ба?

ҚОЖАНАСЫР: Адамзаттың ақыл-ойы қандай шексіз
болса, ақы­мақшылығы да сондай шексіз емес пе, алдияр? Өз
елін, өз жерін түк қоймай тонап, талан-таражға салып жатқан
обырларға мысал қылып істеген бір шаруа ғой...

ХАН: Қарай гөр мынаны! Бос күлкі екен десем, ар жағында
бір­деңе бар сияқты. Бірақ ғұлама данышпандар дүние – жалған,
өмір – өткінші, түбінде бәріміз де өлеміз, сондықтан өмірде
мән-мағына жоқ деп күңіреніп жатқанда, сенің күлкіңе жол

болсын!
ҚОЖАНАСЫР: Ақыр өледі екенбіз, өмірде мән жоқ деп
зарла­нып, өзің де ауру боп, әлемді де ауру қылып, жылап
өлгеннен де, жарық дүниеге шүкіршілік қылып, адамша өмір

сүріп, күліп өлген артық емес пе?! Күңіренгеннің бәрі кемеңгер
емес, күлгеннің бәрі кеңкелес емес, алдияр.
ХАН: Параға алған қойыңды сойып, садақа таратқаның
кеңкелес­тік емей немене?

ҚОЖАНАСЫР: Уа, алдияр! Оң қолымен опырып, сол
қолымен сы­пырып алып, саусағының ұшымен садақа беріп,
аңқау елді алдайтын сіздерге жету қайда?!
ХАН: А-а! Солай ма? Жұрттың бәрі Қожанасыр сүйтіпті,

Қожа­насыр бүйдепті деп аңыз қылып, неге сені жақсы көреді,
ә? Орта­ларына мен барсам, бәрі сып-сыпайы, сұп-суық, тәртіпті
бола қалып, сен барсаң шаттанып, думандатып жіберетіні несі?
ҚОЖАНАСЫР: Сіз елді қорқытып, бүлдіріп жүресіз, мен

қуан­тып, күлдіріп жүремін!
ХАН: Асыңдар дарға!
ЖАСАУЫЛ: Ләпбай! (Қожанасырды сүйреп дарға алып
барады).

ҚОЖАНАСЫР: Алдияр тақсыр, сіздей дана, ғаділ, ұлы
ханның қолынан жазықсыз қаза табудың өзі үлкен бақыт емес
пе білгенге! Тек қана әйелім қасымда тұрсыншы!
ХАН: Келсін!

ӘЙЕЛІ: Қожеке, қайран Қожеке!
ҚОЖАНАСЫР: Сен қасымда тұршы. Мүмкін, Әзірейілдің
көзі са­ған түсіп, менің жанымды алуды ұмытып кетер? (Хан
да, халайық та Қожанасырдың сөзіне күледі).

ӘЙЕЛІ: Ажалмен де әзілдейсің... Мен қайтем?
ҚОЖАНАСЫР: Арқа-басың кеңіп, қолың босайды... Әлде
сені де ала кетсем бе екен? О жақта да керегің боп қалар? «Мен

сені жа­нымдай жақсы көремін, сенсіз өмір сүре алмаймын»
деуші едің...
ӘЙЕЛІ: Балаларға кім қарайды?
ҚОЖАНАСЫР: Жарайды, қала бер. Маған ол жақтан да

біреу табылар...
ӘЙЕЛІ: Жоқ! Онда қалмаймын, бірге кетем сенімен!
ХАН: Иә, қалай Қожанасырым, қорқайын дедің бе?
ҚОЖАНАСЫР: Батыр болсаңыз, менің орныма тұрып

көріңіз. Әншейінде білмейді екенбіз, кісіге жан керек екен ғой.
ХАН: Сал арқанды! (Жасауыл салмақ болады. Қожанасыр
түгел салғызбай, жартылай ғана іліп тұрады).
ҚОЖАНАСЫР: Алдияр, ақтық тілегімді беріңіз!

ХАН: Айт!
ҚОЖАНАСЫР: Қыл арқан қытығымды келтіреді! Лажы
болса бас­қа арқан алдырыңыз.
ХАН: Болады. (Жасауыл басқа арқан әкеледі).

ҚОЖАНАСЫР: Жүн арқан жынымды келтіреді! (Жасауыл
бас­қа арқан әкеледі). Кендір арқан кеңірдегімді кесіп кетсе
қайтем? (Жасауыл басқа арқан әкеледі). Сусылдаған жібек
арқан сұп-суық, денемді түршіктіреді!

ХАН: Ау, саған енді қандай арқан керек? Өзің айтшы... Те­
зірек бітірейік шаруаңды.
ҚОЖАНАСЫР: Тілегімді екі етпейсіз бе?
ХАН: Бердім тілегіңді!

ҚОЖАНАСЫР: Мойныма жайлы, жұп-жұмсақ мамық ар­
қанға асы­ңыз!
ХАН: Болады! Әкеліңдер мамық арқанды!
БАС УӘЗІР: Дат, тақсыр! Мамық арқан болмайды!

ЖАСАУЫЛ: Мамықтан арқан есу мүмкін емес!
ХАН: Болады! Мен айтқасын бітті – болуы керек!
БАС УӘЗІР: Ләпбай!
ЖАСАУЫЛ: Ләпбай!

ХАН: Мен айтпан, айтқанымнан қайтпан! Босатыңдар!
Мамық арқан табылғанша жүре берсін жер бетінде жарқырап!
(Халайық Қожанасырды тік көтеріп алып, «Жаса, Қожеке!»,
«Мың жаса!» деп арлы-берлі жүреді. Барлығы қосылып, кезек­

тесіп, әндетеді).
Өтті жылдар,
Талай заман,

Ғасырлар,
Өтті өмірден
Асылдар мен тасырлар,
Шырай берген

Шыр айналған әлемге
Қожекеңде тұнып жатыр не сырлар?!
Қатпар-қатпар қазына
Көне дүние бүгіп тұр,

Кім біледі құпиясын
Ойды қайда бұрып тұр?
Пенделердің қылығына,
Астамсыған ұлығына,

Былығы мен шылығына
Қожекеңнің моласы да
Бір жағына қисайып ап
Күліп тұр!

Шерлі жалған,
Зарлы заман дауылы
Соққан сайын
Кең дүниеде тарықтық,

Тіршіліктің
Тауқыметін көп тартып,
Еркіндік пен
Теңдікке әбден зарықтық!

Сонда бізге
Сүйеу болды Қожекең
Күлкісімен
Қараңғыны жарық қып,

Әзілімен әспеттеген шындықты
Қожанасыр – өлмес күлкі халықтық.
Көз жасын да айналдырған күлкіге
Иманды бол, иманды бол, жарықтық!!!

Соңы.
1998 жыл

АТА – соғыс ардагері, 72 жаста
АПА – атаның зайыбы, 70 жаста
ШЕГЕЙ – немересі, 23 жаста
АЙСӘУЛЕ – Шегейдің келіншегі, 18 жаста

СӘЛСӘБИЛА – көрші кемпір, 64 жаста
КҮЛШИРА – Сәлсәбиланың келіні, 40 жаста
ДАЙЫРМАН – соғыс ардагері, 66 жаста
АҚМАДИЯ – ауыл тентегі, 20 жаста

РЭКЕТИР – қала тентегі, 23 жаста
САНАТБЕК – ата мен апаның қаладағы ұлы, 52 жаста
МАЙКЕ – ата мен апаның қаладағы қызы, 46 жаста
КӨПШІЛІК – ауыл адамдары, қала жастары

Бірінші көрініс
Ауылдағы кемпір-шалдың үйі. Ескілеу диванда тон жамылып,
бүк түсіп, теріс қарап шал ұйықтап жатыр. Күлшира кіреді.
КҮЛШИРА (Ақырын): Ата, ата! (Шал ұйықтай береді). Ата

дей­мін, ата! (Шал қозғалмайды. Үйге апа кіріп, аңдып тұрады).
Осындай уақта кісі ұйықтайды екен?! Қап! Таскереңнің төбесін
бұрғымен тессең де сөзің жетпес жетесіне! Енді қайттім? Ата,
әй, ата! (Шалдың санынан түрткілейді, жұлқылайды. Шал

шошып оянады).
АТА: А-а?!
КҮЛШИРА: Ата, мен сізге келдім. Дереу маған жүз сом
беріңіз!

АТА (Ұйқылы-ояу): Астапыралла!
КҮЛШИРА: Қарызға!
АТА: Қарыз? Қайдағы қарыз? Мен сенен ақша алып па
едім?!

КҮЛШИРА: Жоқ, ата, сіз маған беріңіз! Жүз сом... қарызға!
(Шал қалтасынан күмәжнегін алып, аша береді).
АПА: Тәйт! (Шал күмәжнегін құшақтап, тонның астына
кіріп кетеді).

КҮЛШИРА: Ә-ә... апа... сәлеметсіз бе?
АПА: Әй, сен неге менің шалымды түртесің, ә?
КҮЛШИРА: Түрткем жоқ... апа... жай ояттым...
АПА: О, суылдақ! Мені бір мақау деп тұрсың-ау, ә! Мына бада­

надай көзіммен көрдім ғой... андағы сабаудай саусағыңмен...
сояу­дай тырнағыңмен байғұс шалдың санынан... артынан...
аяусыз түрткілеп, тұрмасына қойдың ба?
КҮЛШИРА: Апа, апа, айналайын апа... Қайтейін енді,

ақшадан қысылғасын...
АПА: Е-е, немене, сүйкеп қалсаң сау ете түсетін менің
шалымның арты тола ақша деп пе едің? Өй, өңшең бейбастақ...
о заман да бұ заман... келіні атасын түртті деген не сұмдық?!

КҮЛШИРА: Апа-ау, енді қайтейін... айғайласам да оян­
байды!
АПА: Мәссаған! Түрткенде тұра қойғаны абзал болған екен,
әйтпесе мына түріңмен теуіп жіберуден де тайынбассың сен!

КҮЛШИРА: Апа-ау, енді... мұқтаждық неге мәжбүр етпейді?
Әйтпесе осы ауылдағы ең әдепті, маңдайалды келіндердің
мәйегі екеніміз елге аян. Бірталай қоғамдық ұйымдардың
мүшесі екеніміз де бесенеден белгілі!

АПА: Жә! Дүмбілездеу болсаң да, ділмарлығың доңайбатқа
жарар деп, мінбеге шығарған дүмшелердің далбасасы да
баяғы, әйтпесе тап мына сенің көсегемізді көгертуің неғайбыл!
Бақайшағыңа дейін бұлдап, батпансымай жөніңе көш, бұл не

зәрушілік сонша әбігер қылған?
КҮЛШИРА: Ой, апа, дүкенге көл-көсір дүние-мүлікті
төгіп тас­тады жаңа! Несиеге бермей мысымды құртып тұр ана
өлекшін! Өзіңіз ептеп жібермесеңіз... әбден мәжнүн болдым...

Жырым-жырым, жұлым-жұлым ескі-құсқыны жамап-жасқап,
жасырып-ақ бақтым, енді тамтығы қалған жоқ!

АПА: Апырмай, сай-сүйегімді сырқыраттың-ау! Әй, шал!
(Ата ба­сын көтеріп отырады). Әкел бермен жүз сомды! (Алып,
қолына ұс­тап тұрады). Айтқандайын, ол неткен әшекей өзі...
сонша ын­тықтырған?

КҮЛШИРА: Ой, апа, бір керемет бүзгәлтір!
АПА: Ә-ә? Бұғалтыр деген кісі емес пе?
КҮЛШИРА: Жоқ, апа. Бүз-гәл-тір! Қазақша емшек тарт­
қыш!

АПА: Көтек!
КҮЛШИРА: Сосын бір сусылдаған әдемі... мынандай... әлгі...
не...
АПА: Әй, қарағым, бас-аяғыңды сипаттамай, мә, мынаны

ал да, зытшы дүкеніңе!
КҮЛШИРА: А-а? Неге?!
АПА: Е-е, санаттағы саңлақтың сиқы осы болса, қатардағы
қоңыр­тө­белге не жорық?! Мә, мә, ал да, қараңды тез батыра

ғой...
КҮЛШИРА (ақшаны алып): Рахмет, апа! Бірақ... ну лад­но!
(Кетеді).
АПА: Паңда парасат, пақырда парық қалды ма бұл заманда?

Осын­дай көргенсізге артыңнан түрткізгенің аздай, ақша бере
жаз­дадың-ау, ә?!
АТА: Қайдан білейін... үрей-құтым ұшып кетті... мүңкір-
нәңкір екен деп...

АПА: Мүңкір-нәңкүрге дейін ұрғашы боп елестейді екен
сенің көзіңе...
АТА: Шошығанда жынысына қарайсың ба? Қарыз, қарыз
деп қысып бара жатқасын, менде қарызы кеткен біреу арыз

айтып, қылкөпірде қылтамды қырқады екен деп қалдым...
АПА: Қайдам... Ылайдан жаңа шыққан балық құсап, жан
бітіп, желбезегің желпілдейін деген сияқты ғой, ә, шалым?
Қутың-қутың етіп, қуып кететінің болушы еді... Байқа!

АТА: Қойшы енді... қайдағыны айтпай... (Үйге Шегей
кіреді).
АПА: Үндемей келдің ғой, құлыным! Гүрілдетіп, жер-көкті
діріл­детіп келуші едің...

ШЕГЕЙ: Трәктірімді ап қойды!
АТА: Кім?

АТА: Құдай сақтаған екен!
АПА: Алла, тәубә!
АТА: Оның не, балам-ау! Бізді неге ойламайсың? Жазатайым
майып болса қайтесің?

ШЕГЕЙ: Е-е, неге боқтайды ол? Адамды боқтауға, қорлауға
еш­кімнің прабасы жоқ!
АТА: Трәктіріңді сыпырып алса, жұмыссыз қалдым десейші!
ШЕГЕЙ: Е-е, екі қолға бір жұмыс! Көкшетауға кетемін...

жұрт құсап...
АПА: Жә! Қасымызда... көз алдымызда жүрші... Біздің
пенсиямыз жетеді саған. Осы құлыным бағады бізді деп, бір
өзіңе сеніп жүрген жоқпыз ба? Бағасың ғой бізді, иә құлыным?!

ШЕГЕЙ: Оны келетін қатын біледі!
АТА: Пай, шіркін-ай! Бұйырғаны болар!
АПА: Тезірек талаптанып, бір шүйкебасты дөңгелетіп
қоятын уақытың болды ғой, балам!

ШЕГЕЙ: Мақұл, апа, қазір-ақ ап келейін!
АПА: Қорадағы қозыдан оңай көресің ғой өзің!
ШЕГЕЙ: Е-е, несі бар, жігітке қыз – пішен, шекесінен
шертіп-шер­тіп, мұрнынан тізіп қояйын қаласаң!

АПА: О, құлыным-ау сол, түзулеп түтін түтете алмасаң,
төбеңнен шыққан бу түндігіңді желпілдеткеннен не пайда?
ШЕГЕЙ: Не пайда... не пайда? Өстіп діңкені құртасың ылғи!
АПА: Жә, көздегенің бар ма өзі?

ШЕГЕЙ: Майраны алсам...
АПА: Астапыралла! Оныңды қой... Оның әкесі бір жетімек
сорлы... өзі шопыр... Құда болып, қатар отыратын сиқы жоқ...
ШЕГЕЙ: Сайра қалай?

АПА: Әрі әкет, әрі... Оның шешесі жарымаған жерден шық­
қан... қашан барсаң кеуіп отырады...
ШЕГЕЙ: Зайра ше?
АПА: Ә-ә? Сол жобаға келетін сияқты... Жо-жоқ, оның әкесі

бая­ғыда бұзау ұрлап, сотталып келген...
ШЕГЕЙ: Жайна жарап қалар ма екен?
АПА: Өй, оның ағаларының бәрі пияншік!
ШЕГЕЙ: Анау анандай, мынау мынандай... Енді саған қан­

дай келін, қандай құда керек?
6-0046

АПА: Қандай, қандай?! Кім болса да негізіне тартпай қой­
майды, аса керемет болмағанымен, түп-тегі тәуір, аталы жердің
қызы болса деймін-дағы...
АТА: Біздікі жай сөз... әйтеуір, жақсы болсын деген

ақыл... Бір жөні болар. Келіннен бұрын мына жұмысыңды бір
жайлы қыл! Абыр-дабыр басылып, сабасына түскенше қалаға
жылыстап, бой тасалай тұрғаның да теріс болмас!
АПА: Барамын десең байлап ұстаймыз ба? Әйтеуір, ұш­

қалақта­нып, ұшқары бірдемеге ұрынып қалмай, абайлап жү­
рерсің! Маңдай­ға жазғанын көрерміз! Бір Аллаға тапсырдық!
Екінші көрініс
Қаладағы дискотека. Даңғыр-дұңғыр музыка, жарқ-жұрқ

жарық, сатыр-сұтыр би. Жастардың қиқуы жер жарады.
Ортада сәнді киінген Шегей мен Айсәуле сылқылдатып
билеп жүр. Ырғақтары­нан, көзқарас, қимылдарынан бір-
біріне бейтарап еместігі байқа­лады. Бір кезде араларына

рэкетир килігеді. Айсәулені қақпайлап, бөліп әкетпек болады,
би ырғағымен Шегей қайтадан Айсәулені икемдеп әкетеді.
Рэкетир қоймастан тағы араласады. Шегей бой бермейді. Би
тілі көп нәрсені аңғартады. Шегей мен рэкетир Айсәулені

бі­рінен-бірі қызғанып, үнсіз таласады. Айсәуле сүйсініп, екі
жігіттің қылығын қызықтап, рахаттана билейді. Көп
мағыналы, қан қыздыратын жұмбақ би аяқтала бергенде,
Айсәуле сытылып кетіп, Шегей мен рэкетир бетпе-бет

қалады.
РЭКЕТИР: Ну, фраер, кәләкәйтті қой да, кәлләнді аман
алып, канай отсюда!
ШЕГЕЙ: Пау, дегенің! Бөспенің бопсасына бола топсасы

босап қалатын солқылдағың мен емес! Сен сияқты шатыры
шайқалған шарамыгалардың талайын шайкасымен қосып,
щыңғыртып тұрып сойғанмын!
РЭКЕТИР: Аһ, ты гусегон! Замочу... только так! (Шегейді

секіріп тебеді... Шегей дарытпай ырғып кетеді. Екеуі аңдысып,
тебісіп, жұдырықтасып біраз төбелеседі. Жастар жиналып
қалады. Рэки­тердің жақтастары Шегейге жабылуға ыңғай­
ланады. Бір-екеуін Шегей ұрып жығады).

РЭКЕТИР: Тоқтаңдар! Жабылмаңдар! Жекпе-жек! (Жі­
гіт­тер екеуін еркін жіберіп, қарап тұрады). Өзім-ақ жай­
ғастырамын бұны!
ШЕГЕЙ: Бәрекелді... ер екенсің!

РЭКЕТИР: Еще как! Менің атам батыр болған! Мен де ба­
тырмын!
ШЕГЕЙ: Батыр боп не қираттың, әй?
РЭКЕТИР: А-а, мен р-р-рэкет! Менен бәрі қорқады!

ШЕГЕЙ: Е-е, қарақшымын десеңші... кіреуке киген сырт­
танның күртке киген сынығы...
РЭКЕТИР: Қысқарт... сүйегімді сындырмай... Батырдың
тұқымы банды болмайды!

ШЕГЕЙ: Неге болмайды... міне, болып тұрсың ғой... Е-е,
біржола жүнжіп кетпей, тонаушылыққа жарағаныңа да шүкір!
РЭКЕТИР: Әй, жырқылыңды тыймасаң, шиқылыңды шы­
ғармын! (Шақ еткізіп кнопкалы пышағын ашады). Мен сені

тонайын деп тұрған жоқпын! Мен жігіттік намысым үшін
соғысып тұрмын!
ШЕГЕЙ: Жарықтық аталарымыз ел намысы үшін алдаспан
сер­меп, ақберен атса, солардың тұқым-тұяқтары болмашыға

бола бір-бірін боршалауға көшкені ме? Жарайды... сендей
басбұзар, бас­кесердің басын кесіп алудың өзі сауап! (Үлкен
бәкісін жарқ еткізіп ашады). Жалақтатып алармын, сағақтата
салармын!

РЭКЕТИР: Ни фига себе! Андағы толарсақ мүжитін салдаман
бә­кің кімге дәрі?
ШЕГЕЙ: Тас болсаң да турап тастаймын! (Екеуі шындап
пышақ­тасуға ыңғайланады. Сол кезде сыңғырлай күліп,

қыздар жүгіріп келеді. Екеуін көріп қалт тұрып қалады.
Қыздар Айсәулеге әлдене деп сыбырлайды).
АЙСӘУЛЕ: Из-за меня ?! Это же здорово?! Эй, джигиты, а
ну-ка поближе сюда... деритесь здесь... чтобы нам хорошо

было видно! (Рэкетир мен Шегей абдырап қалады). Ну, что
растерялись! Давайте смелее... Посмотрим...
РЭКЕТИР (Шегейге): Әй, мына қыз бізден өткен шермәш
қой! Осы үшін қырылысамыз ба екеуміз?!

РЭКЕТИР: Да брось ты на фиг! Шетелде жұрт мұрын бұзғанға
миллиондап доллар алады... Ал біздікі не... бесплатны бет-
аузы­мызды быт-шыт қылып... А из-за этой дуры вообще не хочу
кого-то пальцем трогать! Ала бер... саған бердім... батырлар

джентльмен бол­ған! Айда, кеттік! (Жолдастарын ертіп,
кетеді. Қыздар да тарап, Айсәуле мен Шегей оңаша қалады.
Нәзік сырлы музыка ойнайды. Шегей мен Айсәуле билеп жүріп
сөйлейді).

АЙСӘУЛЕ: И ты был готов за меня сражаться до конца?
ШЕГЕЙ: Да!
АЙСӘУЛЕ: И готов был отдать жизнь?!
ШЕГЕЙ: Я был готов победить ради тебя!

АЙСӘУЛЕ: О, ты мой рыцарь!
ШЕГЕЙ: А ты моя дама сердца!
АЙСӘУЛЕ: А как тебя зовут?
ШЕГЕЙ: Шегей.

АЙСӘУЛЕ: Шэгей, Шэгей, Шэгейчик! Мен – Айсәуле! Лун­
ный свет!
ШЕГЕЙ: А я твой лунатик!... (Екеуі билеп жүр. Әсерлі
музыка, әде­мі би. Махаббат биі. Әлемде екеуі ғана).

Үшінші көрініс
Ауылдағы кемпір-шалдың үйі. Шал мен кемпір.
АПА: Туған ай тураған етпен бірдей деп, күн артынан күн
өтіп барады, әлгі баладан хабар-ошар жоқ. Ұшынып тұрған

уақыт... ұзынқұлақтың ызыңына қарағанда, қалаға барған
жастардың дені кәсіпсіз, бос жүр дейді... Бір түсініксіз,
тұңғиық заманға тап келдік, әйтеуір. Алла-ау, балдарды аман
қыла гөр!

АТА: Әмин, айтқаның келсін! Құдай бір жөнін берер... сары­
уайымға салына бермей, әліптің артын бағайық...
АПА: Әй, қашанғы бағасың? Бағып болған жоқсың ба?
Жатсам-тұрсам ойымнан шықпайды, түн баласы тыныш ұйқы

жоқ, дөңбек­шіп, күрсінумен боламын... Көзім ілініп кетсе,
неше түрлі түс көре­мін! Сенің онда шаруаң жоқ, қорылдайсың
келіп таң атқанша! Түс те көрмейтін шығарсың сен тасбаш!

АТА: Е-е, пәшестің снәрәті тесіп өте алмаған басымыз
бетоннан да мықты! Қараптан-қарап таусылып, уайымға жем
болғанша, серпіліп, сергек жүрсеңші!
АПА: Оқ өтпеген саған сөз де өтпес! Уайымдама дейсің...

Өмір бойы көргенім қайғы, жегенім уайым болса қайтейін...
Бүкіл ғұмырым сендерге алаңдаумен өтті емес пе? Енді, міне,
немеренің жолына тел­міріп отырмыз.
АТА: Мүжіле бермесеңші енді... Кімге керек ол үрей? Ойлай

бер­сең, сөйлей берсең босқа ауырып қаласың. Бәрін де Аллаға
тапсырып, тынышталсаңшы кішкене!
АПА: Айтуға оңай... Балаларды ойламай, оларға алаңдамай
қай­тіп жүресің? Ауырады жүрегім... Бір хабары боп қалар ма

екен? Бисмилләһи! (Құмалақ салады). Ақ сөйле, құмалағым!
Е-е, бәсе... (өзімен-өзі күбірлеп). Маңдайы ашық... құйысқаны
қопаңдап... ептеп екі бүйірі қысылып тұр, үзеңгісі ұзарып...
қанжығасы қызарып... төрт құбыласы тең... босағаға оралып...

жастығы үйде... Иншалла, кеп қалар құлыным! (Бетін сипап,
орамалын жинайды).
АТА: Пау дегенің, өстіп тәуір сөйлеген аузыңнан аймалайын!
АПА: Аймалайын деген сенен де айналайын!

ШЕГЕЙ (Ұшып кіреді): Апа! Ата! Апа-ау!
АТА: Әу, әу ботам!
АПА: Ой, құлыным-ай сол! (Екеуі жарыса, кезек-кезек
құшақ­тайды).

ШЕГЕЙ: Ата! Апа! Ап келдім!
АПА: Нені ап келдің?
ШЕГЕЙ: Келінді!
АТА: Қайдағы келін?

АПА: Кімнің келіні?
ШЕГЕЙ: Сенің келінің!
АПА: Үйбай-ау, не дейді?
АТА: Сақтай гөр!

ШЕГЕЙ: Енді өздерің қоймағасын... бардық та біреуін алып
жібердік!
АТА: Рас па? Қап!
АПА: Көтек-ау... енді қайттік? Қайда өзі?

ШЕГЕЙ: Есік алдында...
АПА: Не дейді, әй?! Иә Алла, жаратқан ием жар бола гөр!
Әй, шал, неғып тұрсың сілейіп? Бол, тез!

АТА: Болғанда... не істеймін?
АПА: Не істегені несі... Келінді қарсы алмаймыз ба?

Тақиям
қайда...
тақиям?
(Әбігерленіп

іздейді.
Төсектің бас жағынан тауып киеді).
АПА: Өй, тақияң бар болсын сенің, бар болғыр!
АТА: Иә, келін өзі қай жердікі?

ШЕГЕЙ: Көкшетаудыкі!
АПА: Әке-шешесі бар ма?
ШЕГЕЙ: Жоқ! Детдомда өскен...
АПА: Ойбай, бетім-ай, енді қайтейін?

АТА: Масқара қылдың-ау!
ШЕГЕЙ: Не масқара? Қайта бастарың қатпайды... құдалық-
мұдалық, қалың мал, кит-мит деп...
АПА: Әй, өзі қазақ па?

ШЕГЕЙ: Қазақ болғанда настоящий қазақ!
АТА: Шоқынды емес пе, әйтеуір?!
ШЕГЕЙ: Соны білмеппін! Жарайды, қиратқанда крещенный
немесе кришнайт болар... жөндеп алармыз!

АТА: Астапыралла! Әй, жындысүрей, құрттың-ау бізді
мүлде!
АПА: О, алла, өзің сақтай гөр! Асылық қылсам, кеше гөр!
ШЕГЕЙ: Жарайды, ойнаймын, анық мұсылман! Әлі-ақ

өздеріңмен бірге ораза ұстап, намаз оқиды!
АТА: Е-е, бәсе! Бұған да шүкір!
АПА: Садағаң кетейін-ай сол! Ал не тұрыс, келін кірсін үйге!
АТА: Тұра тұр! Әуелі елді жинап... келін-кепшік, қатын-

қалашты алдырып, былай, шашу шашып дегендей...
АПА: Қоя тұршы-әй, тамадылар құсамай... Әуелі бисмилләһи
деп түсіріп алайық өзіміз. Ар жағын көре жатармыз! Әй,
құлыным, босағадан оң аяғымен аттасын! (Шегей кетеді. Шал

мен кемпір келінді қарсы алуға даярланып, «иә, алла, қайырлы,
құтты қыла гөр!», «ұзағынан сүйіндіре гөр!» десіп, әбігерленіп,
бір отырып, бір тұрады. Шегей мен Айсәуле кіреді).
ШЕГЕЙ: Ал, мә, келін!

АЙСӘУЛЕ: (Жеңсіз жеңіл кофта, шортик киген. Кемпір-
шалдың көзі атыздай болады). Ой, апашка, привет! Салют,
аташка!
АПА: Сәлөті несі? Сәлем еттім дегені ме екен?

АТА: Мені, Совет Армиясының сержантын соғыс ардагері
деп сыйлағаны шығар!
АПА: Сәлем, сәлем, құлыным! (Құшақтап, маңдайынан
иіскеп, бетінен сүйеді). Қадамың құтты болсын! Қосағыңмен

қоса ағарып, бақытты ғұмырлы, үбірлі-шүбірлі болыңдар!
Алланың нұры жаусын!
АТА: Әмин! Босағаларың берік, шаңырақтарың биік болсын!
(Бәрі «Әмин» дейді).

АЙСӘУЛЕ: Какая красивая апашка! Какой симпатичный
дед! Я думала, развалюхи! Апашка, вы вообще прелесть! Вы
гениально добрая, милая! Когда вы меня обняли, вы показались
мне моей мамой! Меня никто никогда так не ласкала!

АПА: Аузыңа май құлыным! (Айсәулені құшақтайды).
Құлыным! Атаң кім сенің – білмеймін, анаң кім сенің –
білмеймін! Бірақ жүре­гім елжірейді саған! Құдай салды –
мен көндім, құдай берді – мен алдым! Кел, кел, өз отауың, өз

босағаң, өз үйің, кел, құлыным!
Төртінші көрініс
Ауыл сыртындағы төбе басында Дайырман мен Сәлсәбила
мал қарап тұр. Күн сала, тесіле қарайды алысқа.

СӘЛСӘБИЛА: Қараң-құраң көріне ме?
ДАЙЫРМАН: Қайдам... қиырдың бәрі құбылып, қолға
түспей кететін әдеті емес пе? Қасымдағы сені қарақтай тұр­
масам...

СӘЛСӘБИЛА: Аулақ әрі... қодыраңдамай! Қартайғанда...
Ұял­сайшы балдардан...
ДАЙЫРМАН: Қайдағы кәрілік? Мені жастар «стиләгі,
сәбременни шал» деп қатты сыйлайды. Қарта ойнағанда

іштеріне алып, жүз грамм да тартқызып жібереді. Тәк што,
қатардан қалғамыз жоқ, бір қағарымыз бар әлі!
СӘЛСӘБИЛА: Е-е, сабырлы болар шағыңда, сабындай
бұзылып не көрінді сонша?

ДАЙЫРМАН: Қойшы сен де, қашқақтап қайда барасың?
Сипаң­дасуға үйреніскен сары сүйек жақсы емес пе? Қылжақты
қойып, екі жарты бір бүтін болсақ қайтеді, ә, Сәлсәбила?!

СӘЛСӘБИЛА: Бетім-ай, мына көксоққан не дейді?
ДАЙЫРМАН: Немене бет моншағың үзіле қалды? Кісі
үздігіп тұрса... Сен де жалғыз, мен де жалғыз, балдар өз жөн­
дерін тапты... қарайлайтын не бар? Келіннің қас-қабағына қа­

рап, жалтақтап... жау­таңдап жүргенше, бір шайды бірге ішіп,
күңкіл-шүңкіл шүйір­келесіп отырсақ бір ғанибет емес пе?
СӘЛСӘБИЛА: Қарай гөр мынаны! (Мал қарап, айналып
кетеді).

ДАЙЫРМАН (өзіне- өзі): Әп, бәлем! Қанды басың
бері тарт! Әу де­­сем көнейін деп тұр... бер жағымен бет
бақтырмағансиды... ар жағы кет әрі емес! Ал, шалым, салымың
бар еді ғой, шыдап бақ! Қырындауды ұмытпасаң, ақ кемпірді

қанкөбелек ойнатып, қолыңа қондыра ғой! Менің атым
Дайырман, табаны қызған түлкіні, терісінен айырған! (Мал
қарағансып кемпірдің соңынан жетеді). Табын көрінбейді
әлі! Әдейі келіскендей ерте келген екенбіз... Істің сәті түсерде

өстеді, иә... менің ойымды көптен білесің, өлшеп-пі­шіп жүрген
шығарсың, кесімді жауабыңды беретін кезің жетті, Сәлсәбила!
СӘЛСӘБИЛА: Ал, жарайды, мақұл!
ДАЙЫРМАН: Б-б-бәрекелді!

СӘЛСӘБИЛА: Бірақ саған қоятын шартым бар!
ДАЙЫРМАН: Қыздың шартын мәрт көтерер!
СӘЛСӘБИЛА: «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу
болмайды «деген сөз милығыңа талай тиіп, мишығыңа қонған

шығар? Тоқете­рі – жеті балама жеті «Волга» әпересің!
ДАЙЫРМАН: Пай-пай-пай, шіркін! Қыз күніңде алмаған
«Вол­ганы» кемпір кезіңде кім береді саған?!
СӘЛСӘБИЛА: Шомшымай жатып, шоршығаның қалай,

шор­таным? Жақсы кемпір әрмәнский кәниәк сияқты – тұрған
сайын күшейе береді!
ДАЙЫРМАН: Қой, қарағым! Бір кәпитәлис негірге тиіп
алмасаң, қазақта қазір жеті «Волгаға» жағдайы келетін шал

жоқ! Ал, енді Әмерикә асып кетсең, рахаттың көкесі! Әлгі
негіріңмен жалаңаш киноға түсерсің, бәлкім!
СӘЛСӘБИЛА: Астапыралла! Өзің ала алмағасын... лақпа,
бетің­мен!

ДАЙЫРМАН: Жарайды, ендеше сөзің жерде қалмасын...
көк биені байлайын босағаңа!

СӘЛСӘБИЛА: Алабайды қосып бер!
ДАЙЫРМАН: Жоқ, оны келін қимас! Қарабайды берейін,
оның да сүті Алабайдан кем емес!
СӘЛСӘБИЛА: Жәрәйт!

ДАЙЫРМАН: Онда уәдеміз ертең болсын!
СӘЛСӘБИЛА: Болса болсын! Бірақ қазірден басын ашып
алайық, мен сондай ерке кемпірмін! Алақаныңда ұстайсың!
Біреудің кір-қоңын жуатын жайым жоқ, өзіңнің көйлегіңе

қосып, менің де көйлегімді жуып отырасың! Пенсияңды сап
тұрасың қалтама! Қыс­қасы, маған кірпік қақпай бағынасың!
«Менің атым Дайырман, пә­шестің қолын қайырған» дейтін
дойырлығыңды қоясың!

ДАЙЫРМАН: мал қарағансып, сырт айнала беріп, өзіне
өзі: Мәссаған безгелдектің бездіріп тұрғанын қарашы! Жә,
алдап-сулап бұл кемпірді алып алайын, басыбайлы болған
соң байбаламы кімге дәрі! (Сәлсәбилаға) Мақұл, жаным, мен

көндім бәріне де!
СӘЛСӘБИЛА: Қатқаныңды көндің! Мүләйім бола қалуын
қара­шы, ей! Саған тиіп, мысқалдап жинаған абыройымды
батпандап төге салмақпын ба? Отыз жыл отырдым жалғыз,

балдарды жеткіздім, құдайға шүкір! Енді біреудің есігіне
барып еңкейе алмаспын!
ДАЙЫРМАН: Әй, бүйтерің бар, бағанадан бері несіне әуре-
сар­саңға салып тұрсың кісіні?

СӘЛСӘБИЛА: Ойын-күлкі битәмин дейді ғой балдар...
Көңіл көтеріп, бір жасап қалдық – бұл да бір қызық. Әйтпесе
мені алғанда не береке табам деп отырсың? Заң бойынша,
шалдар кемпірлерден бұрын кетеді, ертең артында қалып,

балаларыңа масыл болсам қайтесің? Өмірдің түйіні не болады,
соны ойлайық та! (Жүгіріп Ақмадия келеді).
АҚМАДИЯ: О, ата мен апаны қара! Сиырды сылтау қылып,
сып­сыңдасып, сбидания құрып тұрған!

СӘЛСӘБИЛА: Өй, есалаң неме, есірме! (Сырт айналады).
АҚМАДИЯ (Дайырманға): Ну? Қалай?
ДАЙЫРМАН: Жүрекке жүрек қабыспай тұр!
АҚМАДИЯ: Да... онда қиын! Уот егер қабысса... еш нәрсеге

қарамас еді! Анау Шегей алып келді ғой әне бір шалақазақты!
(Күл­шира келеді).

СӘЛСӘБИЛА: Енді қайтсін, сағынып көрген қызығы...
КҮЛШИРА: Ойбай-ау, апа-ау, атадан қалған жол бар
емес пе? Жөн-жоба, салт-дәстүрімізді сыйламасақ, қайтіп ел
боламыз? Үлкенді сыйлау, әдеп қайда?

СӘЛСӘБИЛА: Иә, иә, бұның рас, енді...
ДАЙЫРМАН: Ата жолынан жаңылған соң жастар оңа ма?
Әй, әңгіме бұзау емізер (Мал қарап, төбені сырт айналып
кетеді).

КҮЛШИРА: Апа десе... Әй, Ақмадия қайным, сен де тыңда,
қызық... Мына пияншік ата (Дайырман жақты нұсқайды)
бір күні сүйінші сұрап барыпты... апамның сиыры бұзаулап...
Содан, қайтсін, сәбременни шалың әйтіп-бүйтіп, балдырлап-

шәлдүрлеп, әупірімдеп әлгіге түсіндіріпті сиыр бұзаулағанын...
Ана бетпақ сүйіншінің не екенін біле ме, тұр дейді шыны құсап
жылтырап...
АҚМАДИЯ: Шіркін, апамды айтсайшы... дұрыстап сәлем

берсең, бөтелкесін ала жүгіретін...
КҮЛШИРА: Төзімі таусылған пияншік ата ары-беріден соң
«жуу керек!» дейді. Келін ұқпайды. Қайтсін, келінге кеңірдегін
шерте ме, пияншекең прәмі перевод қылады. «Эті... телеңкі...

стирәть нәді... а то плохы» дейді. « А-а, ладны» деп, келін,
жүгіріп кетеді.
АҚМАДИЯ: Әй, көргенсіз-ай, үп-үлкен қадірлі кісі сақалды
ба­сымен кеп тұрғанда, жүз грамды айтқызбай құятын жөні бар

емес пе?
КҮЛШИРА: Содан пияншекең келін бірдеме әкеледі екен
деп күтіп-күтіп, болмағасын далаға шықса... Келін қораның
ішінде жаңа туған бұзауды кәритаға салып қойып, бұрқыратып

жуып жатыр дейді... Несін айтасың, болды қызық. Сол кезде
апам да кеп қалып, әйтеуір, бұзауды үйге кіргізіп, аман ап
қалыпты.
АҚМАДИЯ: Апырмай, обал-ай... Әне, бұл шалақазағың

жаудан жаман!
КҮЛШИРА: Апаның «Ариелі» бар екен, кірпияз, таза кісі
ғой, әдейі тығып жүрген, соны салып ысқылаған көрінеді
бұзауды...

СӘЛСӘБИЛА: Көтек! Ана кемпір берген шығар сыбағасын!
Ашуы­нан ағаш шулап, қаһарынан қаңбақ қашқан адуын, ақ­
перінің өзі еді!

КҮЛШИРА: Жоға! «Өй, құлыным-ау сол... өзіме тартқан,
түбі малсақ болар!» деп, сылқ-сылқ күліп, пияншекеңе жуған
көрінеді.
АҚМАДИЯ: Бұ шалақазақтың істемегені жоқ қой. Өткенде

атамыз жыларман боп жүр...
ДАЙЫРМАН (келіп қап): Е-е!
АҚМАДИЯ: Сөйтсе, Айсәуле жеңешем кемпір-шалдың кір-
қоңын жумақ болған. Енді, шалдарды білесің, тері сіңген ескі-

құсқыларын қимай, ілдебайлап жүре береді ғой...
КҮЛШИРА: Қанағатшыл ғой, жарықтықтар, әулие ғой...
АҚМАДИЯ: Иә, десейші... Ал мынау сол әулиедей атасының
көйлек-көншегін жуып, тазалауға, жыртығын жамауға ерініп,

не істегенін білесің бе?
КҮЛШИРА: Апырм-ай, ә?
АҚМАДИЯ: Алыпты да түгелімен пешке тығып жіберіпті!
СӘЛСӘБИЛА: Астапыралла! Шығар, шығар бұл замана­

қырдың балаларынан!
КҮЛШИРА: Шалдың тері сіңген дүниесі... құты емес пе,
қасиеті емес пе?
АҚМАДИЯ: Е-е, оны білсе шалақазақ бола ма?

КҮЛШИРА: Апа өкірткен шығар?!
АҚМАДИЯ: Жоға! Мәз дейді... бәлем шалға сол керек, иіс-
қоңысы кетсін деп.
«Мә, мыналарды да құртшы», – деп, тағы бір буда киімін өз

қолымен беріпті.
«Өзіме тартқан, тазалықты жақсы көреді», – деп еміреніп
отыр...
СӘЛСӘБИЛА: Бетім-ай!

КҮЛШИРА: Жоқ, мұны аяқсыз қалдыруға болмайды! Әй,
бұл деген барып тұрған көргенсіздік, жүгенсіздік қой! Мына
келін – ке­лін емес...
СӘЛСӘБИЛА: Келі сап!

ДАЙЫРМАН: Кесапат!
КҮЛШИРА: Бұл – нағыз мәңгүрт!
АҚМАДИЯ: Тошны, мәңгүрт!
КҮЛШИРА: Ал мәңгүрттер ата жауыңнан да жаман деп

айтып жатыр, жазып жатыр жақсы кісілер! Аруағыңнан
айна­лайын ата-бабаларымыз ұлан-байтақ даланы жаудан

нации? Говорите такие мудреные слова, хотите казаться ги­
гантами, а на самом деле – мелочь... Да вы же готовы за кусок
жирной колбасы, за блестящий зарубежный медальчик предать
страну вместе с предками!

ДАЙЫРМАН: Тек!
СӘЛСӘБИЛА: Уыттысын қарай гөр өзінің!
АЙСӘУЛЕ: И не надо меня упрекать, что я детдомовская! Я
это не выбирала! Если хотите знать, если разобраться поглубже,

то весь Казахстан был детдомом! Все мы детдомовские! Вот
так! А почему вы так любите лезть своими грязными руками
в чужие судьбы? Так я плевать хотела на ваши слова, на ваши
больные мнения! Я не хочу породниться с такими, как вы!

И уйду! Мне большая дорога в мире, а вы оставайтесь в своем
омуте, задыхайтесь, и сгнивайте в своих сплетнях!
КҮЛШИРА: Кетсең кет! Мотай отсюда! Алды-артыңа бір уыс
топырақ!

АҚМАДИЯ: Аулақ! Жоғал! Матыби!
АЙСӘУЛЕ: И уйду! (Бұрылып кете береді. Жиналғандар:
«Кет­сең кет! Кеткеніңнен келме! Жоғал, жоғал! «Матыби»!

АПА: Тоқта! Тоқтаңдар! (Айсәуле тоқтайды. Бәрі аңта­
рылып тұрады). Бұл не сұмдықтарың? Ас көрмеген обырдай,
бас білмеген тобырдай... жер-көкті шулатып не көрінді
сендерге? Біреудің үй ішінде жұмыстарың қанша?

СӘЛСӘБИЛА: Е-е, бершімекті безбендеп, ерсілікті сөз
қылып, тезге салатын ел-жұрт емеспіз бе?
АПА: Елден садаға кетіңдер! Біреудің тағдырын сөз
қылғанша, өздеріңді жөндеп алсаңдар етті! Жұртпыз дейді-

ау... Сендер жұрт емес, қыртсыңдар! Әй, өзгеше өсті екен деп,
қай халық өзін-өзі өзек­ке теуіп, екіге жарылып жатыр? Руға,
жерге бөлінгені аздай, енді байғұс қазақ екі ұлт болып бөлініп
кетпек пе? Қазақша білмейді екен деп, өз баламыздан, өз

қанымыздан беземіз бе?
СӘЛСӘБИЛА: Дұрыс қой, бірақ «сендер орыс боп кет­
кенсіңдер» деп, басқа жақтар бізді мазақтайды ылғи...
АПА: Е-е, байғұс қазақ байыбына бармай, бірін-бірі мұ­

қатқанға мәз емес пе? Әйтпесе сендер деп тұрғаны өздері, өз
бауыры екенін ұғар еді ғой... Отаршылдықтың отына балқы­

тып, өз қалыбына құйып бақты емес пе қазақ баласын?! Қайта,
түбірімізбен оталып, түбімізбен қопарылып, құрып кетпей,
тамыр қалғанына шүкір дейік те!.. Ал, қане, елеуреген ерлерім,
айта қойыңдаршы, мұндай жағдай қайсыңда жоқ екен?!

Біріңнің немерең, біріңнің жиенің, біріңнің бөлең, біріңнің
құдаң... әйтеуір, орысша өскен жақындарың жоқ па, немене?
Солардан безіп қай ұшпаққа шығам дейсіңдер? Әй, біз азбыз
ғой, бәріміз бір атаның баласымыз ғой, бізге бөлінуге болмайды

ғой... Озбырлық құрбандығы болып, саяқтаған ұрпақты сыртқа
теппей, құшағыңды жай, бауырыңа тарт, аялап үйіріне қос!
Үйренеді, келеді қалпына... Ойбай-ау, сендер – мәңгүрт, сендер
пәлен-түген деп, көзге шұқып, кеудеге нұқи берсеңдер ерегеседі

де, алыстай береді... Кеткенде, қайырылмай кетеді! Соны неге
ойламайсыңдар? Мейлі, қай тілде сөйлесе де, бұлар қазақ
баласы, біздің нәсіліміз, біздің ұрпағымыз, біздің қанымыз...
Мен бұлардан безе алмаймын... Мен – анамын. Мен – елмін!

(Айсәулеге) Құлыным... Көзіміз бірдей... сөзіміз басқа...
Өңіміз бірдей... жөніміз бөлек.. Қанымыз бір... жанымыз
бөтен... Бірақ қимаймын... қия алмаймын сені... О, дүние-ай,
о, тағдыр-ай!... Бір қазақтың баласы бір-біріне жат болып, қақ

бөлініп кете бармақ па?! Жо-оқ! Кеткенде қайда барасыңдар?!
Кімге сыясыңдар сендер, қазақтан басқа кімге керексіңдер?!
Сендер ие болмағанда шаңыраққа кім ие болмақ?! Елдің ертеңі
не болмақ?! Соны ойладыңдар ма? Ойласаңдар, өз өрісіңе

оралыңдар, өз үйіріңе қосылыңдар... өз үйлеріңе ие болыңдар...
Орал, құлыным, кетпе, кетпеші құлыным! (Құшағын жаяды).
АЙСӘУЛЕ: Апа!!!(Апасын құшақтай алады. Жұрт үнсіз
тұрып қалады).

Бірінші көрініс
Кемпір-шалдың үйі. Радиодан мұңды, әсерлі шертпе күй
төгіліп тұр. Айсәуле беріле тыңдап, ойға шомады.
АЙСӘУЛЕ (өзіне-өзі): Странно... до боли странно... эти

древние звуки берут за душу... Что-то... вот здесь (кеуде тұсын
басады) щемит... разрывается... Все родное, близкое... в то же

время далекое, непонятное... Почему мне так тоскливо? Почему
мне так хочется плакать? Кто я?.. Откуда... Куда я иду? Моя
душа как будто заколдована... ей тесно в этих чуждых рамках...
она хочет освободиться... и не может! (Күй аяқталады. Апа

кіреді).
АПА: Е-е, құлыным... жол басында сен мұңлық, аяғында
мен мұңлық... Пенденің мұңы таусылған ба жалғанда?!
Бұрынғылар «Уайым түбі – тұңғиық, батасың да кетесің,

тәуекел түбі – желқайық, кешесің де өтесің» деп біліп айтқан...
Қайрат пен сабыр – қорғаның, онсыз күнің қараң! Пойныл да?!
АЙСӘУЛЕ: Пойныл! Апа, әйәй!
АПА: Пойнылыңнан айналайын сол!

АЙСӘУЛЕ: А-па жаксы!.. Я люблю апа! Мен... а-па-ны...
тәтті көрем!
АПА: Тәтті көрем дейді! Өй, құлыным-ау сол! Тілің қандай
тәтті еді! Жаның қандай жақсы еді! Ішіме сыйған бір бала

сыртыма да сыяр... Жұрттың ызыңын қайтейін... «Жетім қозы
тасбауыр, түңілер де отығар...» бұл кетпес, кетпес... бір кетсе
қайырылмай кетер.. Балама қосып баға берейін... Түбі жаман
болмас... иншалла, ақыры бір қайыры болар! Біреуді өсек

қылу – бейшаралардың ісі, оларға амал бар ма, оттай берсін.
Бір кезде өзім де анау мынандай, мынау сүйткен, бүйткен деп
ойланбай сүйреңдей беруші едім... Міне, алдымнан шықты,
келді басыма... Тәубә, тәубә, түсінбегесін, білмегесін айтқан

екенбіз-ау! Міне, енді ұқтым, тоқтадым, тәубә қылдым... Бұған
да шүкір, аман жеттік, көрдік. Пойныл?
АЙСӘУЛЕ: Не очень... Но вы многое повидали на своем
веку, это я поняла! Апашка, расскажи о себе... .

АПА: Е-е, құлыным, өмір тарихымды қозғасам, қиыр-қиыр
дү­ние, қилы-қилы шежіре... Әуелі... әлпештеулі кезімізде
кәмпескені көр­дік... Жақсының бәрін айдап әкетті... малын
сыпырып алып... бітті, кәнес! Одан ақсирақ болған ел титықтап,

аштыққа ұрынды, қырылғаны қырылып, аман қалғаны ілініп-
салынып шықты, әй­теуір... Тұқым қалғанына шүкір де!
Кәмпеске, голыд... Пойныл, да?!
АЙСӘУЛЕ: Пойныл, апашка!

АПА: Е-е, қарағым, қайран бас не көрмеді?! Отыз жетіде
үндемес деген шықты. Елде зәре жоқ... айнала үрей... страш­

ны... Нахақтан-нахақ кетті талай боздақ... халық жауы ата­
нып. Брак народы, знайыш?
АЙСӘУЛЕ: А-а, репрессия... Знаю!
АПА: Білсең сол, құлыным! Елдің бетке ұстарының бәрін

баудай түсірді... Ес жиғанша соғыс... байна басталды. Біздің
тұқымнан ер-азамат түгелге жуық кетті... (Ата келіп, тыңдап
тұрады. Бұлар оны байқамайды). Содан аман оралғаны некен-
саяқ... Атаң да бастан-аяқ қатысып, үш рет жараланып... көз

жасымызға аман келді, әйтеуір! Уот, біз таскабайт еттік!
АЙСӘУЛЕ: Ой, апашка, оказывается ты так любишь аташку!
АПА: Лубішіңді қайдам, әйтеуір, жаман болса да аман болса
екен деп, күндіз-түні тілеуін тілеп, зарығып жүргеніміз рас

енді! (Ата жымыңдап тұрып, түшкіріп жібереді).
АТА: Жә-жә, жәрәкімалла!
АЙСӘУЛЕ: Ой, аташка... я чуть в окошко не выпрыгнула!
Думала, из пушки!

АПА: Өй, қайыршы... ары кетші өзің, көрқап құсап үңірейіп,
балдардың зәресін алмай...
АТА: Пау дегенің! (Кетеді).
АПА: Әне, сол кәдірімді біле ме бұл қазір?!

АЙСӘУЛЕ: Не пойныл!
АПА: Мейлі, кемпір болғанда паймөш! Соғыстан кейін енді
ес жия бергенде тың игеру – селена басталды...
АЙСӘУЛЕ: А-а, целина... да!

АПА: Селенадан кейін бәрін орысшаға көшірді... үшкөл,
детсат, кантор – бәрі орысша... Дінді айтпаңдар... құдай жоқ
деді, астапы­ралла! Түбі бәрі бір-ақ ел болады, қазақ, орыс деген
болмайды, сондықтан орысша оқып, орысша сөйлеңдер деді...

Обалы не керек, айналайын үкімет пен партия қарық қылды, ел
тойынды... Бірақ осы жері дұрыс болмады, құдайда, халықтың
тілінде несі бар десейші! Амал нешік, ақырын ғана... үйде...
ешкімге білдірмей балдарға бисмилләні үйретіп отырдық,

әйтеуір... Сенің ана жынды байың... е-е, Алла, құлынымды
аман сақтай гөр... үшкөлде бірдемеге уәде берсе: «Шешнәй
пиәнерскәй, ленінски – стәлінски!» деп, оған да нанбаса:
«Оллаһи-билләһи!» дейтін. Ой, есалаң, қайтсін енді... Ақы­ры,

міне... бәрі адырам қалып... құдайға шүкір, дініміз, тіліміз же­
ңіп шыққан жоқ па? Пойныл?!
7-0046

АЙСӘУЛЕ: Пойныл!
АПА: Пойныл болсаң, сол қарағым!
АЙСӘУЛЕ: Ой, апашка, ты настоящий герой! Столько
пережила! Все знаете, все понимаете... А я вот хожу – покоя нет

на душе... Вроде все свое, родное, в то же время чужое...
АПА: Е-е, құлыным, ақылың көп... әлі-ақ үйренесің...
(Күлшира кіріп, тасаланып, тыңдап тұрады).
АЙСӘУЛЕ: Знаешь, апашка, в последнее время мне часто

снится какой-то дед. Такой высокий, с большой, белой, как
сияющий снег вершины, бородой, в чистом, белом чапане...
такой добрый, благородный, глаза лучистые, что-то говорит...
голос приятный... так мягко, ласково говорит... я слушаю

его внимательно... и не могу понять... Он долго говорит...
не то назидание... не то напутствие... или тайну вековую
открывает... Я не понимаю своего деда! Я мучаюсь... плачу... он
тоже мучается... утешает меня... и исчезает! Лучше бы ругал,

кричал, угрожал... и я бы охладела, махнула рукой! Нет же,
он такой добрый, такой родной, близкий... Что-то хочет мне
обьяснить... и мучается. И я мучаюсь!
АПА: Е-е, жарықтық ата-бабаларыңның аруағы саған жар

болып, желеп-жебеп жүреді екен-дағы! Және саған бір аманат
айтқысы келіп, айта алмай, айтса түсіндіре алмай қиналып
жүр ме екен, кім біледі?! Е-е, дүние-ай, өз атасын ұға алмайтын
ұрпағым-ай, қайтейін сендерді?! Сендерді әбден жадылап,

дуалап тастаған ғой... үзіңдер шырмауды... бұзыңдар құр­
сауды... Басқа амал жоқ. Әйтпесе кеткендерің жат болып. Ата-
бабаларыңды түсінгілерің келсе... енді оларға орысша үйрете
алмайсыңдар ғой... өздерің қазақша үйреніңдер! Пойныл,

құлыным!
АЙСӘУЛЕ: Да, да, да! Апашка, не переживай, мы никуда не
уйдем... мы вернемся в родной очаг! Мне кажется, что мы тоже
виноваты в том, что отдалились от своих корней. Но я никогда

не чувствовала себя другой... я всегда была и буду казашкой!
АПА: Бөду дегеніңнен айналайын, ботақаным! Иншал­
ла, түсің жақсы екен... Алла тағала оңына бастай гөр! Ата-
бабаларымыз же­леп-жебеп, ақ ниетпен жақсылық тілеп

жүрген шығар, жарықтықтар! (Қолын жайып) Жүсіптің көруі
болсын, Жақыптың жоруы болсын, әумин! Аллаһуәкбар!

АЙСӘУЛЕ: Әмин!
КҮЛШИРА (жақындап): О, өздеріңше шүйіркелескен боп
жатыр­сыңдар ма?
АПА: Сен қайдан сап ете қалдың?

КҮЛШИРА: Баяғы жүз сомыңызды әкеліп едім... (Береді).
АПА: Ә, жарайсың Күлшира... сіңіріп кетпегеніңе де рахмет!
Әлгіге бере қояйын. (Кетеді).
КҮЛШИРА: Ой, Айсәуле, светик мой... хал қалай?

АЙСӘУЛЕ: Жақсы-ы!
КҮЛШИРА: Ну ты маладес... көндігіп кетесің өстіп-өстіп...
Қа­лай, күйеу хат жаза ма?
АЙСӘУЛЕ: Да он скоро приедет!

КҮЛШИРА: Сағындың ба оны... тоскуешь? Плохы спишь
наверны... Сны видишь, да?
АЙСӘУЛЕ: Ой, нет... все нормально!
КҮЛШИРА: Ты не скрывай от меня... Уот, недавны... в

городе... одна такая, как ты... долго мучилась... Ей все время
дед снился... А дед, оказывается, в древности был большой
бақсы... шаман, знайыш... И вот он ей все время снился...
что-то говорил, хотел учить, а она казакша ни бельмеса! Дед

расстроился, стал яростно преследовать ее по пятам... и не
только во сне, но и наяву. Она везде видит его, боится... ужас
как страшны... говорит родителям, те не верят – им не видно,
а ей видно... Говорят, что дух деда избрал ее, хотел вселиться

в нее... ол қызға бақсылық, емшілік қонайын деген ғой... но
она не понимает своего деда... Корочы... вот так мучилась,
мучилась... и бросилась под поезд! Вот такая жуткая история,
қарағым! Так што эти деды во сне очень опасны! Не к добру все

это!
АЙСӘУЛЕ: Но... Апа сказала... что все хорошо будет!
КҮЛШИРА: А че еще скажет она? Апа, хоть и хулиганка, но
добрая! Она просто не хочет тебя пугать! Сен менен сұра... эті

очен сериезны! Я в этом толк знаю... немалы повидала...
АЙСӘУЛЕ: И что же теперь делать?!
КҮЛШИРА: А ничего! Тут ничего не поделаешь... Раз давно
умершие деды являются во сне и терзают тебя, то ясно, что

они хотят забрать к себе! Так што, думай не думай, от них не
убежишь! Ладны, көп қайғыра берме, мое золотце! Ойбай,

кеттім, апам іздеп қалған шығар... әй, осы бір қараң қалғыр
кемпірлерден-ақ көрдік-ау көресіні... басқан ізіңді аңдып,
таңның атысы, күннің батысы қақсайды да отырады! (Кетеді.
Айсәуле оңаша ойға батып, қала береді. Шертпе күй жүрек

тербейді).
Екінші көрініс
Сәлсәбиланың есік алдында Күлшира бұрқыратып кір жуып
жатыр. Ақмадия ақырын келіп, мықынынан мытып алады.

КҮЛШИРА: Ойбай, көтек! Е-е, сен екенсің ғой, әңгі қайным!
АҚМАДИЯ: Хе-хе-хе! Күлеке, Күлеке, жеңешетай! Ә,
жеңеше­тай... Сізді көрсем жаным кіреді... сай жаққа барып,
гүл теріп кел­сек қайтеді?!

КҮЛШИРА: Әй, Ақмадия! Айтақ! Арда баспақ секілді
әукеңді көтеріп алып, көрінгеннің артына бір түртінектей
бергенше, теңіңді тапсаң етті...
АҚМАДИЯ: Хи-хи-хи, жеңеше-ай! Қоқаңдаған қайныңа

қо­паңдарың жоқ болса, талғажу қыла тұратын бірдеме қа­
рас­­тырсайшы! Құрығанда, жеңгетайлыққа жарайтын-ақ шы­
ғарсың?!
КҮЛШИРА: О, көгала көпірік! Бізді қайтесің... бұраң

белдерді баурасаңшы! Әнеки, жаңадан түскен жас жеңгең келе
жатыр сылаңдап. Тентегін күте-күте талықсып, өз буына шыдай
алмай бұлықсып-ақ жүрген шығар... Ал, қане, бұлғақтаған
бұланым, бит­пыл басып бір байқа! (Айсәуле келе бергенде кір

жаюға кетеді. Аулақтау жерде тасаланып, тыңдап тұрады).
АҚМАДИЯ (Айсәулеге): Айсәуле, знәйіш... эті... ти женә
старшый браты... моя.
АЙСӘУЛЕ: Ну...

АҚМАДИЯ: Ти моя женге!
АЙСӘУЛЕ: Да?!
АҚМАДИЯ: А я тбая... қайын!
АЙСӘУЛЕ: Как... как?!

АҚМАДИЯ: Қайны, қайын!
АЙСӘУЛЕ: Каин... Береза что ли?!
АҚМАДИЯ: Нет... Березы – қайың... Ң, ң! А я тбая қайын – Н!

Кайн, кайн... өй, қанымды қайнаттың-ау қайқаңдаған көк­
құтан! Әй, мен сенің қайныңмын! Қайны...
АЙСӘУЛЕ: Ну в общем поняла... Ты – каин...
АҚМАДИЯ: Эті младшый брат мужы.

АЙСӘУЛЕ: Но у моего мужа нет младшего брата...
АҚМАДИЯ: Эті... знәйіш... да, радной нету. Но ми псе...
радня, далекы-далекы... но әден род, әден ауыл...
АЙСӘУЛЕ: Да, поняла!

АҚМАДИЯ: Маладес, если пойнала... Тәк, знәшит ес у нас
кароши зәкөн. Ти нәш зәкөн убажайыш?
АЙСӘУЛЕ: Да, да! Апашка сказала... не обижать вас, ува­
жать обычаи и традиций. Только я многое не знаю, но стараюсь,

учусь. Поэтому ты прости меня, если что не так!
АҚМАДИЯ: Ошын қарошо! Тәк эті зәкөн тәкөй ес... кәк
скәзәйт... Обшым, жеңгенің бір бұты байынікі, бір бұты қай­
нынікі!

АЙСӘУЛЕ: А что такое бут?
АҚМАДИЯ: Эті... знәйіш... ну, аяқ... нәгә. Знәшит, тбая
әднә нәгә бая, әднә нәгә мая!
АЙСӘУЛЕ: А почему одна нога твоя? По моему оба бая!

АҚМАДИЯ: Нет... тәкөй зәкөн... абышай... дәстүр. Ти
должен әднә нәгә минә!
АЙСӘУЛЕ: Я никому не должна, кроме своего бая!
АҚМАДИЯ: Нет... я тбая каин! Я брат тбой муж... Знәшит,

тәк паложыны... Дабай минә әднә нәгә! (Ұмтылып, қол
жүгіртуге айналады).
АЙСӘУЛЕ: Аһ, так! Жены брата захотел! Подлец! На тебе
нога! Киай! (Секіріп, іштен бір-ақ тебеді. Ақмадия шат­

қаяқтап барып ұшып түседі).
АҚМАДИЯ: Ойбай, мына мәңгүрт қатын көрсетті-ау
көрешегімді! Ойнағанды білмейді... осыдан қарным жарыл­
сын... атама айтам... (Кетеді).

КҮЛШИРА (жүгіріп келіп): Не боп қалды, ей? Білдей бір
азаматты ішке теуіп, қарай гөр... Ты что, мужчину пинаешь?
Это очень плохо... Че, крыша поехала?
АЙСӘУЛЕ: А что, я должна позволить ему издеваться?

КҮЛШИРА: Какой издеваться... это просто поговорка та­
кая...

АЙСӘУЛЕ: Идиотская поговорка! А руки распускать – тоже
поговорка?
КҮЛШИРА: Ну, это шутка... ойын... соған бірдемең кетіп
қала­тындай... Әй, атаңа нәлет мәңгүрт-ай, сенен-ақ көрдік-ау

көре­сіні! Мәңгүрт болғасын жүрсің ғой... аталарың түсіңе кірсе
де мыңқ етпей... а то давно повесилась бы!
АЙСӘУЛЕ: Что вы говорите? Почему я должна вешаться?!
КҮЛШИРА: Да потому... Ұяты бар кісілер, әне, дед снился,

и... пойызға түсіп өлді. А ты ходишь хоть бы хны! Мучаешь
нас, мучаешь деда... и ходишь, ходишь тут. Ишшо пинаешься!
АЙСӘУЛЕ: Вы это серьезно?!
КҮЛШИРА: Әбсәлөтнө!

АЙСӘУЛЕ: И что же... по вашему я должна умереть?!
КҮЛШИРА: Так тошны! Раз давно умерший дед снился,
знашит, так нады!
АЙСӘУЛЕ: А нет, наоборот. Апашка сказала, что дед под­

держивает меня! Заботится, помогает мне! И не надо меня
пугать! Я не боюсь своего деда! Я уважаю, я люблю его! И,
назло вам я буду жить! Умирать, тем более покончить собой я
не собираюсь! Убивают себя слабые! Убегают только трусы! А я

буду жить, сражаться до конца... я стану настоящим человеком
и сделаю больше добрых дел, чем вы!
КҮЛШИРА: Потому что ты бесчувственная... бессовестная
манкуртка!

АЙСӘУЛЕ: Это я манкуртка? А ты сама кто? Ты еще хуже!
Какой прок оттого, что ты сплетничаешь по-казахский? Это
еще не значит, что ты патриотка нации!
КҮЛШИРА: Жап аузыңды! Мәңгүрт! Миғұла! Падла! Зараза!

(Айсәулеге бас салады. Екеуі жұлысады. Айсәуле Күлшираның
қолын қайырып, желкесінен бүріп алады да, басын легендегі
суға тығып-тығып алады).
АЙСӘУЛЕ: Аһ, ты гадюка! Ты хочешь отравлять жизнь

людей своими гадкими словами? Но ничего не выйдет! На,
задыхайся своим смрадом, валяйся в собственной грязи! (Ке­
теді).
КҮЛШИРА: Ойбай! Өлдім! Апа! (Үйіне кіріп кетеді. Жүгіріп

Сәлсәбила шығады. Мына жақтан Апа келіп қалады).
СӘЛСӘБИЛА: Ойбай... ойбай... енді қайтейін-ай, қайтейін!
Қор болдым-ау, күйдім-ау...

АПА: Әй, Сәлсәбила, не боп қалды сонша маңырап?
СӘЛСӘБИЛА: Сенің ана шалақазақ, мәңгүрт келінің бүйі
тигендей қылған жоқ па бәрімізді! Қараң қалғыр, қаңғып
келген жетімек, қарашы-ей, тыныш жатқан ауылға от тастап...

АПА: Жә, корочы!...
СӘЛСӘБИЛА: Әлгі сенің мәңгүртің алтындай Күлширамның
әзиз басын... легендегі кірдің суына тығып-тығып алды, ойбай!
АПА: Ә-ә! Біздің асықтай келін сенің ана дөйпәс келініңді

шы­нымен сүйтті ме?
СӘЛСӘБИЛА: Иә, иә, сөйтті ғой, ойбай...
АПА: Жә, қой енді, ещтеңе етпес. Баяғыда осы сенің өзіңді
Улыкөлге батырып-батырып алғаным есіңде ме?

СӘЛСӘБИЛА: Ә-ә... жынды едің ғой сен...
АПА: Жазығың болған... жыбырламай жай жүруші ме ең
сен! «Келін ененің топырағынан» деген, айналайын құлыным
сол! Суға тықса, өзіңе тартқан өсекші келініңе сол керек...

Дымы шықпай жүрсін, бәлем!
СӘЛСӘБИЛА: Қарай гөр мынаның қыршаңқысын! Енде­
ше... мен сенің басыңа әңгіртаяқ ойнатайын. Әй, Күлшира,
Дайырман, Ақма­дия! Қайдасыңдар, қазақтың қаны қайнап

жүрген қайраткерлері... қаптаңдар қара бұлттай! (Дайырман,
Ақмадия, Күлшира, тағы біраз ауыл адамдары еліріп жүгіріп
келеді). Көрейік сенің әуселеңді! Көпшілік қауым ата жолынан
азған, ана тілінен безген мәңгүрттерге жаппай майдан ашып,

алапестей аластап жатқанда, елден аққұла сенікі не қылған
мейірбандылық?! Жат болып кеткен бұл ұрпақ бір шіріген
жұмыртқа емес пе, соны шайқап, балапан шығарамын деп
жүрмісің?! Жоқ, оның бола қоймас! Болдырмаймыз! Келмейді

олар қайтадан... келтірмейміз! Осы кеткені кеткен...
ДАЙЫРМАН: Кеткенде... мүлде құрдымға кетсін, атаңа
нәлеттер! Мен – Дайырман, пәшестің қолын қайырғам! Бұларды
кердеңдетіп, төбемізге ойнатып қоя алмаймын! О заман да бұ

заман, еркекті қатын тепті деген не сұмдық?! (Жиналғандар
«Сұмдық! Сұмдық! Кімді басынады?!» деп шулайды).
КҮЛШИРА: Ақ жаулықты апамыз деп, сіз үшін төзіп-
ақ бақтық. Болды, бітті, істік ұшына шықты... кең терінің

тырысып, көн терінің жыртылар уағы жетті!
(Жиналғандар: «Иә. Иә! Жөн айтасың!» – деседі).

СӘЛСӘБИЛА: Осының бәрі сенің кесірің... сенің қырсығың!
Әуелден тыйым салудың орнына, тайраңдатып қойған сенсің!
Ешкіммен санаспай, ойыңа келгенді істеп омыраулайтын қай
жөнің бар? Құлағыңды түк, жүрегіңді мүк басқан екен, бір

тазартып берейін! Саған бүкіл ел болып күліп отыр!
АПА: Иә, мен не жазыппын елге?!
СӘЛСӘБИЛА: Күлмегенде ше! Екі кісінің басы қосылса,
сөздің мисалы – сендер. Ана мәңгүрт келініңнің оспадар қы­

лықтары әзіл-оспақ, мәтел боп елге тарап кетті! (Жиналғандар:
«О-хо-хо! Ха-ха-ха! Хи-хи-хи!» – деп қосыла күледі).
ДАЙЫРМАН: Соған еріп, сен де мәңгүрт болып бара жатсың!
АҚМАДИЯ: Дабно!

ДАЙЫРМАН: Ал шалың... баяғыдан мәжнүн... шекесіне
снәрәт тиген кісі кінәратсіз болушы ма еді?! (Жиналғандар
дарақылана күледі).
СӘЛСӘБИЛА: Ұл-қызыңның жібі түзу болса... ар жағында

жылты болса... төрінен көрі жақын кемпір-шалды шошаладай
шым үйде шошайтып қалдырар ма еді?!
АПА: Әй, менің балаларымды сөз қылғанша, өз балала­
рыңның амандығын тілесеңдерші! Балалар өз өрістерін тапса,

ризашы­лы­ғымызды
бердік...
Құдайға
шүкір,

қолқанат,
таянышымыз бар қа­сымызда!
СӘЛСӘБИЛА: Таяныш деп отырғаның ана пияншігің бе?
Оның әңгүдік екені бүкіл елге әйгілі емес пе?! (Жиналғандар

ду күледі).
АПА: Тоқтаңдар! Біреуге күлгенше, өздеріңді жөндеп алың­
дар! Сендер ме, сендер... осындай сөздеріңмен кісі өлтіретін шы­
ғарсыңдар?! Әй, айналайындар-ау, сендерге сонша не болған?!

(Бір­тіндеп шөге береді де, жер таянып барып құлап, ес-түссіз
жатып қалады. Жиналғандар абдырап тұрғанда, жанұшырып
Айсәуле ке­леді).
АЙСӘУЛЕ: Апа! Апа, апашка! Не помирай! Пожалуйста,

апа, не помирай! Не оставляй меня одного! Апатай, мен сені
тәтті көрем! Апа, апашка, ты мне как мама! Не оставляй
меня второй раз сиро­той! Не помирай апа! Ты же герой... ты
пережиила голод, репрессию... ты победила войну... и теперь

что, будешь помирать из за сплетни, из за бреда этих людишек?!
Не помирай, апа, не оставляй нас... ведь мы только начали

жить! Апашка, айналайын апатай... Апа-а-а!!!(Апа қимылсыз
жатыр. Жұртта үн жоқ).
Үшінші көрініс
Кемпір-шалдың үйі. Ата, Дайырман, Сәлсәбила, Күлшира,

Санат­бек, Майке үнсіз отыр. Төрде төсекте Апа ес-түссіз
жатыр. Қасын­да Шегей мен Айсәуле.
ДАЙЫРМАН: Да... бұл бір оқыс жағдай болды. Ойда
жоқта... төбемізден жай түскендей... есеңгіредік те қалдық.

Енді көнгеннен басқа амал жоқ... Ес жиып, қам жасау керек...
Ақылдасайық!
СӘЛСӘБИЛА: Әйбәт кісі еді... ажалға қимайтын...
ДАЙЫРМАН: Несін айтасың... алтын еді ғой, жарықтық!

МАЙКЕ: Ой, мама! Шынымен кеткенің бе бізді тастап?!
СӘЛСӘБИЛА: Е-е, айналайын Майкежан-ай! Сені әбден
сағынып жүрді... Майке, Майке деп ауызынан тастамайтын.
Келе қоймадың-ау уағында... нұр сипатын көре алмадың-ау.

Бір ауыз тілдесіп, мұң-шерін тарқатып, қолыңнан сусын бере
алмадың-ау! Қайтейін... мауқын баса алмай, зарығып, арманда
кетті-ау... қайтейін!...
МАЙКЕ (одан әрмен өксіп): Ой, мама, кешір бізді... ылғи

бір бітпейтін жұмыс, тіршілік деп жүріп...
САНАТБЕК: Иә, міне, бәрін тастап келдік қой... Әйтпесе бір
неу­добный уақытта болғанын қарашы! Өте маңызды мәселелер
бар еді... қалды бәрі...

АТА: Алла-ау, өзің сақтай гөр!
СӘЛСӘБИЛА: Жаман айтпай жақсы жоқ деген... Алда-
жалда бір жағдай болып кетсе, тірлікті ойлайық... Соятын мал
бар шығар?