«Білімді дамытудың федералды институты» мемлекеттік федералды дербес мекемесі «Автомеханик» мамандығы бойынша орта кәсіби білім бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу

барысында оқулық ретінде пайдалануға ұсынылған

ӘОЖ 656.13(075.32) КБЖ 65.247:39.38я722

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

П і к і р   б е р у ш і — Мәскеу қаласы №31 политехникалық колледжінің арнайы пәндерден сабақ беретін жоғары категориялы оқытушысы

Т. А. Багдасарова

С289 Автокөлік кәсіпорындарында еңбекті қорғау : орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / В. Е. Секирников. — М. : «Академия» баспа орталығы , 2015. — 192 б.

Оқулық ОП.02 «Еңбекті қорғау», «Автомеханик» мамандығы бойынша орта кәсіби білім Федералды мемлекеттік білім стандартына сәйкес құрылды. Автомобиль көлігі кәсіпорындары үшін еңбекті қорғаудың құқықтық, нормативтік және ұйымдастырушылық негіздері келтірілген. Адамға кері әсер ететін қауіпті жарақатты және зиян факторлар және олардан қорғанудың тәсілдер імен амалдары көрсетілген. Автокәсіпорын  жұмысшыларының кәсіби қызметіндегі еңбектің қауіпсіз шарттары қарастырылған. Осы оқулыққа «Автомобиль көлігіндегі еңбекті қорғау» электронды білім ресурсы шығарылды.

Құрметті оқырман!

Бұл кітап «Автомеханик» мамандығы бойынша жасалған жинақтың оқу-әдістемелік бөлігі болып табылады.

Оқулық «Еңбекті қорғау» жалпы кәсіби пәнін оқып білуге арналған. Жаңа заманның оқу-әдістемелік жинақтарына жалпы білім беру мен жалпы кәсіби пәндер және кәсіби модульдерді оқып білуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әрбір жинақтың құрамында оқулықтар мен оқу құралдары, жалпы және кәсіби, оның ішінде жұмыс берушінің талабына сәйкес құзыреттерді игеруге қажетті оқыту мен бақылау құралдары бар. Оқу басылымдары электронды білім ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар құрамына интерактивтік жаттығулар мен жаттығу құрылғылары бар теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық объекттер, ғаламтордағы қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер кіреді. Оларға оқу үдерісінің негізгі параметрлері (жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды орындау нәтижесі) бекітілетін терминологиялық сөздік пен электронды журнал енген. Электронды ресурстар оқу үдерісіне оңай еніп, әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

Кіріспе

Еңбек — өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тіршілік ортасына бейімделуге, сондай-ақ, материалдық және интеллектуалдық ресурстарды жеке немесе жалпыға ортақ қолданысқа қажетті өнімге, тауарлар мен қызметтер өндірісіне айналдыруға бағытталған адамның мақсатты әрекеті. Іштей ерікті еңбек әрекет түрткісі ғана болып қоймай, ол табиғи түрде адамның алғашқы өмірлік қажеттілігіне дейін өседі. Сонымен бірге, адамның бар эволюциясы еңбек құралдарын жетілдіріп және өз еңбек қызметін барынша тиімді ету талпыныстарымен байланысты. Алайда еңбек өз алдына адам өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп әкелуі мүмкін. Өндірістегі жарақаттанушылық тек нақты адамдар мен олардың туған-туыстарына үлкен қайғы мен  азап әкеліп қоймай, мемлекеттің экономикасына да тікелей әсер етеді. Өйткені жеке қасіреттер айтарлықтай үлкен қоғамдық шығынға келіп төгіліп, адамдардың тұрмыс деңгейлеріне кері ықпал етеді. Жұмыскердің еңбегін қорғау — әрбір мемлекеттегі маңызды әлеуметтік мәселе және азаматтардың конституциялық құқықтарын қауіпсіз және пайдалы еңбек шарттарына қадағалау барша өркениетті әлем басшылыққа алған және бір мүшесі Ресей болып табылатын Халықаралық еңбек ұйымы конвенцияларында қаланған мемлекет саясатының негізгі қағидаларының бірі болып табылады. Еңбекті қорғау пайдалы және қауіпсіз еңбек шарттарын қамтамасыз етумен байланысты мәселелермен айналысады және өндірістік жазатайым оқиғалар мен кәсіптік сырқаттардың мүмкін себептерін анықтап, осы себептерді жою мақсатында іс-шаралар мен талаптар жүйесін жасайды. Осыған орай, қабылданған заңға сәйкес еңбекті қорғаудың барлық жүйесінің тиімді және тұрақты қызмет істеуі — еліміздің азаматтарының еңбек қызметі барысында әлеуметтік қорғау, өмірлері мен денсаулықтарын қорғау бойынша конституциялық кепілдерді қамтамасыз етудің қажетті шарты.

Бірінші тарау

1 б ө л і м

ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫҢ ЗАҢНАМАЛЫҚ ЖӘНЕ НОРМАТИВТІК НЕГІЗДЕРІ

Біздің мемлекетімізде адамның құқықтары мен бостандықтары туылған сәттен бастап өзіне тиесілі. Ресей Федерациясы — саясаты адамның лайықты өмірі мен еркін дамуын қамтамасыз ететін  жағдай жасауға бағытталған әлеуметтік мемлекет (РФ Конституциясының 1-тарауы, 7-бабы). Адам, оның құқықтары мен бостандықтары жоғары құндылық болып табылады.

Адам құқықтары мен бостандықтарын тану, сақтау және қорғау РФ Конституциясында бекітілген құқықтар мен бостандықтар тізімі сарқылмалы болып табылмайды және адам мен азаматтың өзге де құқықтары мен бостандықтарын түсірмейді. Алайда өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда адам өзге тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, қоғамдық игілік пен қоршаған ортаға зиян келтірмеуі тиіс. Әр адам өзі еркін таңдайтын немесе өз еркімен келісетін еңбегімен күн көруге және еңбекке деген өз қабілеттерін басқаруға (яғни, РФ Конституциясы бойынша еңбек ерікті болуы тиіс, мәжбүрлі еңбекке РФ халықаралық келіссөздерімен рұқсат етілген кейбір жағдайлардан басқа кездерде тыйым салынады) құқылы. РФ Конституциясының 3-тарау, 37-бабына сәйкес әрбір адам қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай болатын, еңбекке қандай да бір кемсітушіліксіз және еңбектің федералды заңнама бекіткен ең төменгі төлемақы мөлшерінен төмен болмайтын сыйақы шарттарында еңбекке және жұмыссыздықтан қорғау құқығына ие. Еңбек қызметінің кез келген басқа нәтижелері турасында жұмысшылардың денсаулығы мен өмірін сақтау басымдылығын қамтамасыз ету – жалпы адамзаттық негізгі қағидалардың бірі. Олар

«Еңбекті қорғау» түсінігінің анықтамасы РФ ЕК-ның X тарау, 33-бөлім, 209-бабында берілген.

Еңбекті қорғау — еңбек қызметі барысында жұмыскерлердің өмірлері мен денсаулықтарын сақтау. Оған мына іс-шаралар енеді: Бұл ретте еңбекті қорғауды тиімді қамтамасыз етуді кейбір немесе аталып өткен іс-шаралар тобы арқылы жүзеге асыру мүмкін емес.

Ресей Федерациясының Еңбек кодексі мыналарды анықтайды:

Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының жүзеге асуы Ресей Федерациясының мемлекеттік билік органдарының, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдарының және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, сондай-ақ жұмыс берушілер, жұмыс берушілер бірлестіктері, кәсіптік одақтар, олардың бірлестіктері және өзге де еңбекті қорғау мәселелері бойынша өкілдік органдарының уәкілетті жұмыскерлерінің келісілген әрекеттерімен қамтамасыз етіледі.

Еңбекті қорғауды басқару жүйелеріне қойылатын талаптар Халықаралық еңбек  ұйымының (ХЕҰ)  әлеуметтік-еңбек қатынасының үш жақты өкілдерімен және басқа да қызығушылық танытқан ұйымдар арқылы анықталған көпшілік мойындаған халықаралық қағидаларына сәйкес кең ауқымды тәсілдеме негізінде жасалған. Ол үш жақты тәсілдеме мәдениеттің тұрақты дамуы мен ұйымдағы еңбек қауіпсіздігі үшін күш, икемділік және жүйенің тиісті негізін бағамдайды. Еңбекті қорғауды басқару жүйелеріне ерікті қабылданатын талаптар жұмыскерлердің қауіпсіздігі мен денсаулықтарын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін ХЕҰ-ның құндылықтары мен амалдарын көрсетеді. Техникалық реттеу мен метрология бойынша (Ростехреттеу, 2011 жылдың маусымынан бастап Рос-стандарт) Федералды агенттік бұйрығымен 12.0.230-2007 «Еңбек қауіпсіздігі стандарттарының жүйесі. Еңбекті қорғауды басқарудың жүйесі. Жалпы талаптар» 10 шілде 2007 ж. №169 мемлекетаралық ИСО стандарты 2009 жылдың 1-шілдесінен бастап, Ресей Федерациясының ұлттық стандарты ретінде іске қосылды. Аталмыш стандартта қолданылатын терминдер мен сәйкесінше анықтамалары келтірілген.

Е с к е р т п е . Бұл үдеріске жұмыскерлердің денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін, сондай-ақ жұмыскерлерге қауіпті және зиян өндірістік факторлар мен сол әсерлерді жою үшін жасалған қорғаныс жүйелерінің әсер етуі мүмкін еңбек шартының санитарлық-гигиеналық бағалауын, еңбекті ұйымдастыру мен жұмыс орнындағы әлеуметтік-психологиялық факторлар жатады.

Е с к е р т п е . Бұл бақылаулардың нәтижесі жеке жұмыскерлермен қатар, жұмыскерлер тобын жұмыс орнында, сондай-ақ зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың әсеріне душар етілетін жұмыскерлерді қорғау мен сауықтыру үшін пайдаланылуы керек. Жұмыскерлердің денсаулығын бақылау процедураларына медициналық тексерулер, биологиялық бақылаулар, рентгенологиялық зерттеулер, жұмыскерлердің денсаулық жайлары туралы жауап алулар немесе  деректерді талдау жатады.

Е с к е р т п е . Жұмыскерлердің өкілдері бола алады: а) кәсіби одақтар немесе сондай кәсіподақтардың мүшелері тағайындаған немесе таңдаған тұлғалар; б) ұлттық заңдар, ережелер немесе ұжымдық келісімдердің  талаптарына сәйкес ұйым жұмыскерлері еркін таңдаған, сәйкесінше мемлекетте кәсіптік одақтардың тікелей айрықша құзіреті ретінде мойындалған тұлғалар.

Е с к е р т п е . Термин міндетті түрде тәуелсіз сыртқы тексеруді білдірмейді (тексеруші немесе сырттан тексеруші жүргізетін).

Жұмыскер (worker)

Жұмыс беруші (employer)

Қатер (rіsk)

Діріл

Зиянды еңбек жағдайлары

Демалыс уақыты

Кепілдіктер

Мемлекеттік санитарлы-эпидемиологиялық ережелер мен нормативтер

«Тұрғындардың    санитарлы-эпидемиологиялық   саулығы  жайлы» №52-ФЗ 30 наурыз 1999 жылғы федералды заңы) санитарлы- эпидемиологиялық талаптарды орнатушы нормативті құқықтық актілер (соның ішінде адам үшін қоршаған орта факторларының қауіпсіздік және (немесе) залалсыздық өлшемдері, гигиеналық және өзге де нормативтер).

Еңбек тәртібі

Жалақы

Денсаулық

іll health and dіseases)

еңбек қызметі үдерісінде жұмыскер денсаулығына химиялық, биологиялық, физикалық, ұйымдастырушылық- техникалық, әлеуметтік-психологиялық және басқа да факторлардың кері әсер ету нәтижелері.

Еңбекті қорғау

Еңбек жағдайлары

Зиянды өндірістік фактор

Қауіпті өндірістік фактор

Өндірістегі жазатайым оқиға

Рұқсат наряды (наряд)

Сәйкессіздік

Жазатайым оқиға

Қауіпті аймақ

Қауіп

Өндірістік жайлар

Ресей Федерациясының санитарлық-эпидемиологиялық мөлшерленген мемлекеттік жүйесі

Оқиға

Кәсіптік сырқат

Еңбек гигиенасы

Өндірістік санитария

Қауіпсіз еңбек жағдайлары

Жұмыс орны

Жұмыс уақыты

Жұмыс жасаушының қорғаныс құралы

Жұмыс жасаушының жеке қорғаныс құралы

Еңбекті қорғау бойынша жұмыс ұйымдарының сәйкестік сертификаты

Өндірістік қызмет

Еңбекті қорғау талаптары

Еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасы

Еңбек қауіпсіздігінің стандарттары

Кәсіптік тәуекел қаупі

Еңбек жағдайы

Еңбекті қорғаудың талаптары

Еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативті талаптары еңбек қызметі үдерісінде жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығын сақтауға бағытталған ережелерді, рәсімдерді және өлшемдерді орнатады. РФ ЕК-нің 212-бабына сәйкес, еңбектің қауіпсіз жағдайлары мен еңбекті сақтауды қамтамасыз ету жұмыс берушіге, нақтылап

айтқанда, кәсіпорынның бірінші тұлғасына жүктеледі.

Алайда, қауіпсіз еңбек жағдайлары мен еңбекті қорғауды жасаудың негізгі міндеті жұмыс беруші мен оның әкімшілігіне жүктелгенімен, жұмыскерлер де бұл салада өзіндік міндеттерге ие: олар тапсырылған жұмыстың қауіпсіз орындалуын қамтамасыз ететін талаптарды, ережелерді, нұсқауларды орындауға міндетті.

Міндеттерден бөлек әрбір жұмыскер Ресей заңнамасында тұжырымдалған қауіпсіз және пайдалы еңбек талаптарына құқылы және құқықтар кепілдігіне ие. Жұмыскердің еңбекке еңбекті қорғау талаптарына сәйкес құқықтық кепілдемелері келесідегілерден тұрады:

ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУ. КӘСІПОРЫНДА ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ БОЙЫНША ЖҰМЫСТЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

Еңбекті қорғауды мемлекеттік басқару Ресей Федерациясының Үкіметімен тікелей немесе соның тапсырысы бойынша жүзеге асады:

Ресей Федерациясы Үкіметінің 31 мамыр 2012 жылғы №535 «Ресей Федерациясының Еңбек Министрлігінің және әлеуметтік қорғанысының сұрақтары» қаулысы бойынша Ресейдің Еңбек Министрлігі мыналарды жүзеге асыратыны белгіленген:

жұмыссыздық, еңбек миграциясы, баламалы азаматтық қызмет, мемлекеттік азаматтық қызмет, әлеуметтік қорғаныс және тұрғындарға әлеуметтік қызмет көрсету; Еңбек және жұмыспен қамту федералды қызметі еңбек саласындағы бақылау және қадағалау, жұмыспен қамту, баламалы азаматтық қызмет және тұрғындарды әлеуметтік қорғау, тұрғындарды жұмыспен қамтуға және жұмыссыздықтан қорғау, еңбек миграциясы саласында мемлекеттік қызмет көрсету және ұжымдық еңбек дауларын реттеу бойынша, сондай-ақ, әлеуметтік қорғансыз санаттағы азаматтар үшін Ресей Федерациясының заңнамасы орнатқан әлеуметтік кепілдемелер бойынша қызметтерді жүзеге асыратын атқарушы биліктің федералды органы болып табылады. Еңбек және жұмыспен қамту федералды қызметі өз қызметін тікелей және өзінің аймақтық органдарының басқа да атқарушы биліктің федералды органдары, Ресей Федерациясы субъектілері атқарушы билік органдарыны, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, қоғамдық бірлестіктер мен өзге де ұйымдармен қатынаста жүзеге асырады. Еңбекті қорғау саласында оның өкілеттігіне мыналар кіреді:

Сур. 1.1. Ресей Федерациясындағы еңбекті қорғауды басқару жүйесінің ұйымдастырушылық сызбасы

Атқарушы биліктің федералды органдарына нормативті- құқықтық реттеу бойынша жеке қызметтерді (арнайы рұқсат етілген, еңбекті қорғау саласындағы қадағалау және бақыалу қызметтері) жүзеге асыру құқығы берілген. Соған қоса олар міндетті: Атқарушы биліктің федералды органдары мен Ресей Федерациясы субъектілерінің атқарушы билік органдары мемлекеттік басқардуы Ресей Федерациясы субъектілерінің аумағында өз өкілеттіктері шегінде жүзеге асырады.

Еңбекті қорғауды басқару жүйесі (ЕҚБЖ)

Сур. 1.2. Еңбекті қорғауды басқару жүйесінің ұйымдық құрылымы

Ұйымдық іс-шараларға мыналар жатады:

Қауіпті        өндірістік        объектілерде        еңбекті        қорғау        бойынша ұйымдық іс-шаралар қатарына сонымен қатар, мыналар жатады:

Еңбекті қорғау бойынша санитарлық іс-шаралар негізінде құрылыстық жобалау кезеңінде жасалып, ұйымның ағымдағы үдерісінде қажеттілік шамасы бойынша қамтамасыз етіледі және жетіледі. Оларға мыналар жатады:

Еңбекті қорғау бойынша техникалық іс-шараларға өндірістік құрылғылар, оны орналастыру, құбыр желісі және байланыс, жүк көтергіш және көлік құралдары, қызметкерлерді техникалық қорғау амалдары, орта және қауіпті және зиян факторлар дәрежесінің параметрлері бойынша әдістер мен құрылғыларына қауіпсіздік талаптарды орындауды қамтамасыз ету жатады.

Еңбекті қорғауды қауіпсіздік техникасымен, өндірістік санитариямен, еңбек гигиенасымен теңдестіруге болмайтынын атап өту қажет. Өйткені олар еңбекті қорғаудың элеметтері, яғни құрамды бөліктері болып табылады. Осылайша, еңбекті қорғау жүйесінің құрамына келесі элементтер кіреді:

факторларының зиянды және қауіпті әсерлерінің профилактикасына бағытталған жасалатын ғылыми негіздер мен тәжірибелік шараларды профилактикалық медицина ретінде анықтайтын еңбек гигиенасы; Өз кезегінде, еңбекті қорғау, электр қауіпсіздігі, өнеркәсіптік қауіпсіздік, өрт қауіпсіздігі мыналардың құрамдас бөліктері болып табылады: Жұмыс беруші жалпы міндеттерді орындауға және жұмыскерлердің денсаулығын қорғау, сондай-ақ ұйымдарда еңбекті қорғау бойынша қызметтерді басқаруды қамтамасыз етуге тиіс. Еңбекті қорғауға жауапты жұмыс беруші орнатылған талаптарға сәйкес еңбекті қорғауды басқару жүйесін жасауды, енгізуді және жұмыс істеуін қамтамасыз ету керек. Еңбекті қорғауды басқару жүйесін қолданудың негізгі мақсаты - ұйымның барлық жұмыс орындарында қауіпсіз және зиянсыз еңбек жағдайы жасалған жағдайда ғана мүмкін өндірістік қызметте жұмыскерлердің өмірі мен денсаулығын сақтау.

Еңбекті қорғауды басқару жүйесін жасауда мыналар қажетті:

әсерлерді анықтау мақсатында ұйым қызметінің өткенгі, бүгінгі немесе жоспардағы түрлерінен туындайтын еңбекті қорғау факторларын айқындау; Еңбекті қорғау жүйесінің мақсаттарына жету үшін жұмыс беруші мен жұмыскерлердің біріккен күші қажет. Ұйымдағы        еңбекті        қорғау        бойынша        жұмыстарды ұйымдастырудағы қызметтердің негізгі бағыттары: Еңбекті қорғау мен еңбек қауіпсіздігі бойынша барлық жұмыстар жүйелік тәсілдемелер негізінде қамтамасыз етілуі, ал жүргізілетін іс-шаралар кешендегі барлық бағыттарды қамтуы өте маңызды.

Еңбекті қорғау бойынша нақты қызметтердің жүзеге асуына жауаптылар:

Лауазымдық тұлғалардың міндеттерін жұмыс беруші белгілейді. Ол бұйрықпен немесе ұйымның өзге де жарлық құжаттарымен құпталуы керек. Ұйым жұмыскерлеріне еңбекті қорғау бойынша нұсқаулықтар жасалуы қажет және жұмыскер оны ұстануы қажет. Сонымен қатар, жеке қорғаныс құралдарын дұрыс қолдануы керек. Жұмыскерлер саны 50 адамнан асатын, өндірістік қызметті жүзеге асыратын кәсіпорындарда еңбекті қорғау талаптарын қамтамасыз ету мақсатында оларды орындау барысында жұмыс беруші еңбекті қорғау қызметін жасауы немесе сол салада сәйкес дайындыққа немесе жұмыс тәжірибесіне ие еңбекті қорғау саласы бойынша маман қызметін енгізуі керек. Жұмыскерлерінің саны 50 адамнан аспайтын жұмыс беруші еңбекті қорғау қызметін жасау немесе еңбекті қорғау бойынша маман қызметін енгізу туралы шешімді өзінің өндірістік қызметінің ерекшелігін есепке ала отырып қабылдайды (РФ ЕК 217-бабы). Жұмыс берушіде еңбекті қорғау қызметі мен еңбекті қорғау бойынша штаттық маман болмаған жағдайда олардың қызметін мыналар атқара алады: Еңбекті қорғау саласы бойынша қызметтер көрсететін ұйымдар аккредиттеуден өтуге міндетті. Еңбекті қорғау қызметін ұйым басшысына немесе оның бұйрығы бойынша орынбасарларының біріне тікелей бағынумен тәуелсіз құрылыдық бөлімше секлді ұйымдастыруға кеңес беріледі.

Еңбекті қорғау бойынша маман қызметіне тағайындала алатындар: Сонымен бірге, осы қызметке тағайындалған кез келген маман еңбекті қорғау бойынша арнайы оқудан өтуі керек (№14 8 ақпан 2000 ж. Ресей Еңбек Министрлігінің Жарғысы).

Еңбекті қорғау бойынша маман өз жұмысында екбекті қорғау бойынша өкілге де, құрылымдық бөлімше басшыларына (шеберлерге, телім бригадирлеріне және т.б.) да сүйену керек. Еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің мақсаттары, функционалдық міндеттері және құқықтары ұйымдағы еңбекті қорғау қызметі жұмысының ұйымы бойынша Ұсыныстармен айқындалған (№14 8 ақпан 2000 ж. Ресей Еңбек Министрлігінің Жарғысы).

Еңбекті қорғау қызметінің негізгі міндеттері:

Алға қойылған міндеттерді орындау үшін еңбекті қорғау қызметіне жүктеуге кеңес берілетін қызметтер:

еңбек жағдайындағы жұмысқа өтемақы төленетін тізімдерді жасауда бөлімшелердің басшыларына көмек көрсету; Еңбекті        қорғау        қызметі        жұмыскерлеріне        функционалдық міндеттерді орындауы үшін берілетін құқықтар:

Ұйымдағы еңбекті қорғау қызметінің құрылымын және жұмыскерлердің санын ұйым басшысы мына жағдайларға байланысты анықтайды: Ұйымдардағы еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің санының салааралық нормативтерін барлық ұйымдарда, меншік нысаны мен ұйымдық-құқықтық нысандарына қарамастан пайдалануға кеңес беріледі. Еңбекті        қорғау        қызметі        өз        қызметін        мыналармен        өзара әрекеттестікте жүзеге асырады: Еңбекті        қорғау        қызметінің        әрекетін        бақылауды        жүзеге асыратындар:

Кәсіпорындардағы құжаттама

Автокөлік кәсіпорындарындағы еңбекті қорғау бойынша құжаттар жинақтамасының құрамында төменде көрсетілгендер болуы тиіс:

Олардың құрамына кіреді:

Жұмыс уақыты мен демалыс уақытының негізгі нормалары Ресей Федерациясының Еңбек Кодексімен ережеленеді.

Жұмыс уақыты

Жұмыс беруші әр жұмыскердің нақты атқарған жұмыс уақытының есебін жүргізуге міндетті.

Е с к е р т п е . Зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыстар тізімі әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу бойынша Ресей үш  жақты комиссиясы пікірін есепке алумен, Ресей Федерациясының Үкіметі тағайындаған тәртіппен жасалады. Оқу жылы бойына, сабағынан бос уақытта, 18 жасқа дейінгі, білім беру мекемелерінде оқитын оқушылардың жұмыс уақытының ұзақтығы сәйкесінше жастағы тұлғаларға жұмыс уақытының қалыпты нормасының жартысынан аспайды. Бұл ретте жұмыс уақытының ұзақтығын қысқарту жалақының азаюына әкеп соқпайды.

Түнгі уақыт

Түнгі уақыттағы жұмыс (ауысым) ұзақтығы кезекті өңдеусіз 1 сағатқа қ ы с қ а р а д ы . Түнгі        уақыттағы        жұмыс        (ауысым)        ұзақтығы        мына жұмыскерлерге қ ы с қ а р м а й д ы : Түнгі уақыттағы жұмыс ұзақтығы күндізгі уақыттағы жұмыс ұзақтығымен келесі жағдайларда

Түнгі уақыттағы жұмыстарға өздерінің жазбаша келісімімен және бұндай жұмыс орнатылған тәртіпте медициналық қорытындыға сәйкес денсаулық жағдайы бойынша тыйым салынбаса, келесі тұлғаларға р ұ қ с а т е т і л е д і :

Бұл ретте аталған санаттардағы жұмыскерлер түнгі уақыттағы жұмыстардан бас тарту құқықтарымен жазбаша түрде таныс болулары керек.

еңбек қатынастарын реттеу бойынша Ресей үш жақты комиссиясының пікірін есепке алумен, РФ Үкіметі тағайындаған тәртіппен тағайындалады. Түнгі уақыттағы еңбек ақысы төлемінің нақты көлемдері келесідегілермен орнатылады:

Тағайындалған жұмыс уақыты ұзақтығынан тысқары жұмыс Жұмыс беруші жұмыскерді үстеме жұмысқа, сондай-ақ, нормаланбаған жұмыс күні шартымен тартуға құқылы (РФ Еңбек кодексі мен өзге де федералды заңдарға, ұжымдық шарттарға, келісімдерге, жергілікті нормативті актілерге, еңбек келісімдеріне сәйкес) (РФ ЕК 97-бабы).

Үстеме жұмыс

Жұмыс беруші жұмыскерді оның ж а з б а ш а к е л і с і м і м е н имына жағдайларда т а р т а а л а д ы (РФ ЕК 99-бабы): Бұл ретте жұмыс беруші жедел түрде кезекші алмастырушыны басқа жұмыскермен алмастыру бойынша шара қабылдауға тиісті.

Жұмыс беруші жұмыскерді оның к е л і с і м і н с і з мына жағдайларда т а р т а а л а д ы : Басқа жағдайларда үстеме жұмысқа тарту жұмыскердің жазбаша келісімімен және алғашқы кәсіподақ ұйымының таңдаулы органы пікірін есепке алумен р ұ қ с а т е т і л е д і .

Үстеме жұмысқа ж і б е р і л м е й д і :

Үстеме жұмыстар әр жұмыскерге екі күн қатарынан 4 сағаттан және жылына 120 сағаттан аспауы тиіс. Жұмыс беруші әр жұмыскердің үстеме жұмыс ұзақтығының нақты есебін қамтамасыз етуі керек. Жұмыс үстеме уақытта алғашқы екі сағатта бір жарым мөлшерден кем емес, ал келесі сағаттарда екі есе мөлшерден кем болмайтындай етіп т ө л е н е д і . Үстеме жұмыс үшін төлемнің нақты мөлшері анықталады: Жұмыскердің қалауымен үстеме жұмыс қосымша демалыс уақытын берумен толтырыла алады, бірақ үстеме түрде пайдаланылған жұмыстан кем болмауы керек (РФ ЕК 152-бабы).

Қоса атқарушылық

Қоса атқарылатын жұмысты жұмыскер оның негізгі жұмысы бойынша (ішкі қоса атқарушылық) да, басқа жұмысшыларда да дәл солай (сыртқы қоса атқарушылық) атқара алады. Бұл ретте,

жұмыскер қоса атқарылатын жұмысқа еңбек шартын жасайтын жұмыс берушілердің саны – шектеусіз.

Кәсіптерді (қызметтерді) қоса атқаруда, қызмет көрсету аймағын кеңейтуде, жұмыс көлемін көбейтуде немесе еңбек шартымен айқындалған, уақытша орнында жоқ жұмыскердің міндеттерін жұмыстан босамай атқаруда жұмыскер еңбекақы алады (РФ ЕК 151-бабы).

Қоса атқарылатын жұмыстар р ұ қ с а т е т і л м е й д і :

Қоса атқарылатын жұмыстарда жұмыс уақытының ұзақтығы күніне 4 сағаттан аспауы тиіс. Негізгі жұмыс орны бойынша жұмыскер еңбек қызметтерін атқарудан босаған күндері ол жұмысты толық жұмыс күнінде (ауысымында) қоса атқара алады. Бір ай ішінде жұмыс уақытының ұзақтығы қоса атқарылатын жұмыста сәйкесінше дәрежедегі жұмыскерлер үшін белгіленген жұмыс уақытының айлық нормасының жартысынан аспауы тиіс (РФ ЕК 284-бабы).

Икемді жұмыс уақыты тәртібіндегі жұмыста жұмыс күнінің (ауысымының) аяқталуы немесе жалпы ұзақтығы екі жақтың келісімімен анықталады. Жұмыс беруші жұмыскерге белгіленген есеп кезеңінің ішінде жұмыс сағатының жиынтық мөлшерінде жұмыспен өтеуді қамтамасыз етуге міндетті.

Ауысымдық жұмыс

Ауысымдық жұмыста жұмыскерлердің әр тобы ауысым кестесіне сәйкес жұмыс жасайды. Ауысым кестесін жасауда жұмыс беруші жұмыскерлердің өкілетті органының пікірін есепке алуы қажет. Ауысым кестесі әдеттегідей, ұжымдық шарттың қосымшасы болып табылады және жұмыскерлерге қолданысқа енуіне 1 айдан артық емес уақыт қалғанға дейін мәлімделеді. Қатарынан   екі   ауысым    ішінде   жұмыс   жасауға    т ы й ы м с а л ы н а д ы .

Жұмыс уақытының жинақталған есебі.

Жұмыс уақытының жинақталған есебін енгізу өндіріс (жұмыс) жағдайы бойынша жұмыскерлерге тағайындалған күнделікті немесе апталық жұмыс уақытының ұзақтығын сақтау мүмкін болмаған кезде рұсқат етіледі: Бұл ретте жұмыс уақытының ұзақтығы есеп кезеңінде (ай, тоқсан және т.б.) жұмыс уақытының қалыпты сағаттарынан аспауы керек, ал есеп кезеңі бір жылдан көп болмауы керек. Жұмыс уақытының жинақталған есебін енгізу тәртібі ішкі еңбек тәртібінің ережелерімен белгіленеді.

Жұмыс күнін бөліктерге бөлу.

Ерекше еңбек сипаты салдарынан бұл қажет жұмыстарда жұмыс күні заңнама қарастырған тәртіпте болып, жұмыс уақытының жалпы ұзақтығы белгіленген күнделікті жұмыс ұзақтығынан аспауы үшін бөліктерге бөлінуі мүмкін (РФ ЕК 105-бабы). Бұндай бөлуді жұмыс беруші алғашқы кәсіподақтық ұйымның таңдамалы органы қабылдаған жергілікті нормативтік актісінің негізінде жүргізеді.

Демалыс уақыты

Демалу құқығы жұмыс уақыты ұзақтығының заңнамалық шектелуімен және жұмыскерлерге күнделікті және жылдық демалыс уақытын берумен қамтамасыз етіледі.

Демалыс уақыты

Демалыс уақытының келесідегідей түрлері ажыратылады:

Ж ұ м ы с        к ү н і        і ш і н д е г і        ү з і л і с т е р д і ң        екі        түрі ажыратылады: Е с к е р т п е . Бұл жұмыстардың тізімі, тәртібі және тамақтану орны  ішкі еңбек тәртібінің ережелерімен тағайындалады..

уағдаласады:

Е с к е р т п е . Бұл жұмыстардың түрі, ұзақтығы және ұсынылу тәртібі ішкі еңбек тәртібінің ережелерімен белгіленеді.

Д е м а л ы с        к ү н д е р і .   А п т а л ы қ        ү з д і к с і з        д е м а л ы с ұзақтығы 42 сағаттан кем болмауы тиіс (РФ ЕК 110-бабы). Барлық        жұмыскерлерге        демалыс        күндері        келесі        тәртіпте ұсынылады:

Жалпы демалыс күні жексенбі болып табылады, ал бес патылқ жұмыс күніндегі екінші демалыс күні ұжымдық шартпен немесе ішкі еңбек тәртібі ержелерімен тағайындалады. Оған қоса, екі демалыс күні де қатарынан берілуі тиіс. Демалыс күндері жұмыстың өндірістік-техникалық және ұйымдық жағдайларға байланысты тоқтатылуы мүмкін емес жұмыс берушілерде демалыс күндері аптаның әр түрлі күндерінде, ішкі еңбек тәртібінің ережелеріне сай, әр жұмыскерлер тобына кезекпен беріледі. Демалыс күндері қарсаңындағы жұмыс күнінде алты күндік жұмыс аптасындағы жұмыс уақытының ұзақтығы 5 сағаттан аспауы қажет (РФ ЕК 95-бабы). Ж ұ м ы с ж а с а л м а й т ы н м е й р а м к ү н д е р і . Ресей Федерациясындағы жұмыс жасалмайтын мейрам күндері:

1, 2, 3, 4, 5, 6 және 8 қаңтар

7 қаңтар

23 ақпан

8   наурыз

1 мамыр

9 мамыр

12 маусым

4 қараша

Демалыс және жұмыс жасалмайтын мейрам күндері жұмыс жасау жұмыскерлерді демалыс және мейрам күндері,

Демалыс күні мен мейрам күндері сәйкес келіп қалған жағдайларда демалыс күні мейрам күнінен кейінгі келесі жұмыс күніне ауыстырылады (РФ ЕК 112-бабы).

Демалыс және мейрам күндеріндегі жұмыс ақысы екі еселенген мөлшерден кем емес түрде төленеді (РФ ЕК 153-бабы). Жұмыскердің қалауымен оған басқа демалыс күні берілуі мүмкін және осы жағдайда мейрам күндеріндегі жұмыс ақысы жалқы мөлшерде төленеді, ал демалыс күніне ақы төленбейді. Жұмыс жасалмайтын мейрам күндеріне тікелей болып өткен жұмыс күнінің (ауысымының) ұзақтығы 1 сағатқа азаяды. Үздіксіз әрекеттегі ұйымдарда және мейрам алдындағы күндері жұмыс күні (ауысымы) ұзақтығын қысқартуға болмайтын жеке жұмыс түрлерінде қайта істеу орны келесідегідей толтырылады: Жұмыскерлерге жұмыс орнының (қызметінің) және орташа табыстың сақталуымен ж ы л д ы қ д е м а л ы с т а р берілуі тиіс. Жұмыскерлерге берілетін жылдық төленетін демалыс ұзақтығы

Бірінші жұмыс жылында демалысты пайдалану құқығы жұмыскерде сол жұмыс берушідегі 6 айлық үздіксіз жұмысының мерзімі өткеннен соң күшіне енеді. Алайда екі жақтың келісімімен төленетін демалыс жұмыскерге 6 ай өткенге дейін де беріле алады. Демалыс мерзіміне сәйкес келетін мейрам күндері демалыстың күнтізбелік күніне қосылмайды, бірақ төленеді (РФ ЕК 120-бабы). Төленетін демалыстардың берілу реті алғашқы кәсіподақ ұйымы органының пікірін есепке ала отырып, жұмыс беруші бекітетін демалыс кестелеріне сәйкес, күнтізбелік жылдың келуіне екі аптадан кеш емес уақыт қалғанға дейін анықталады. Демалыс кестесі жұмыс берушіге де, жұмыскерге де бірдей міндетті. Жұмыскерлердің бөлек санаттарына жылдық демалыс олардың қалауымен, өздеріне ыңғайлы уақытта беріледі. Мысалы, күйеуінің қалауымен, жылдық демалыс оған әйелінің жүктілікке байланысты және босануға байланысты демалыс уақытындағы мерзімінде, сол жұмыс берушідегі үздкісіз жұмыс уақытына қарамастан, берілуі тиіс.

Жылдық төленетін демалысты бермеуге т ы й ы м с а л ы н а д ы : Жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы келісімге сәйкес жылдық төленетін демалыс бөліктерге бөлінуі мүмкін. Бұл ретте бұл демалыстың ең болмағанда бір бөлігі 14 күнтізбелік күннен кем болмауы керек (РФ ЕК 125-бабы).

Жылдық негізгі төленетін демалыстың және жылдық қосымша төленетін демалыстың ақшалай өтемақымен ауыстырылуы р ұ қ с а т е т і л м е й д і : Жұмыс берушілер өздерінің өндірістік және қаржылық мүмкіндіктерін есепке алумен жұмыскерлерге өздігінен қосымша демалыстар бере алады (РФ ЕК 2-бөлім, 116-бабы). Осы демалыстарды берудің тәртібі мен шарттары ұжымдық келсімідермен немесе жергілікті нормативтік актілермен анықталады. Отбасылық жағдайларға және басқа да дәлелді себептерге байланысты, жұмыскерге жазбаша өтінішімен ұзақтығы жұмыскер мен жұмыс берушінің арасындағы келісіммен анықталатын

Жұмыс        беруші        жұмыскердің        жазбаша        өтініші        негізінде жалақысының сақталуынсыз демалысты

беруге міндетті:

Жұмыстан шыққан жағдайда жұмыскерге пайдаланбаған барлық демалыстары үшін ақшалай өтемақы төленеді. Жұмыскерлердің жыл сайынғы негізгі және қосымша төленетін демалысы күнтізбелік күндермен есептеледі және барынша жоғарғы шамамен шектелмейді (РФ ЕК 120-бабы).

Ішкі тәртіп ержелері РФ ЕК 8-бабына сәйкес, жұмыс беруші еңбек шартының нормалары бар жергілікті норматвитік актілерді қабыладуда жұмыскерлердің өкілетті органының пікірін есепке алуы қажет.

Ішкі еңбек тәртібі

Заң бойынша ішкі еңбек тәртібі ережелерінің мазмұнына қандай да бір талаптар қойылмайды. Сондықтан оны ұйым заңгерлері өздігінен оның қызметінің ерекшелігін есепке ала отырып жасайды. Ішкі еңбек тәртібінің ережесі барлық ұйымдарда болуы тиіс (1- ші қосымшаны қараңыздар). Бұл ережелерге иек қана жұмыскерлердің емес, жұмыс берушілердің де міндеттері кіреді және сол ережелерді орындау ғана емес, сәйкес келетін қызметтік нұсқаулықтар, сонымен қатар, еңбекті қорғау бойынша нұсқаулықтар, өндірістік қызметтің, өндірістік санитария, өртке қарсы және сәулеленуге қарсы қауіпсіздік ережелері және т.б. кіреді. Бұндай құжатты құрау үшін нормативті базаның болатыны сөзсіз. Соның ішінде, кейбір талаптар Ресей  Федерациясының Еңбек кодексінде бар. Онда ішкі еңбек тәртібінің ережелерінде тіркелген бір топ мәселе жазылады. Ең алдымен ішкі еңбек тәртібі ережелерінің мазмұны мен құрылымын анықтау қажет. Бұл ретте олардың мазмұны ұйымға, жұмыс сипатына, қызметкерлердің жұмыс тәртібіне және басқа да факторларға байланысты. Мысалы, егер ұйымда кезекші алмасушылар жұмыс істейтін болса, онда ішкі тәртіп ережелерінде ауысым ұзақтығы, ауысымның басталатын және аяқталатын уақыты көрсетілуі тиіс.

Ішкі еңбек тәртібі ережелерінің мәтінінде келесі бөлімдер болуы қажет:

Дайындағаннан кейін көрсетілген ережелерді жұмыскерлердің өкілеттеі органымен мақұлдау керек, сондай-ақ ұйым басшысына бекіту қажет. Барлық жұмыскерлерді аталмыш ережелермен таныстыру керек, сонымен қатар бұл ережелер жұмыскерлердің кез келген уақытта оқуына қолжетімді болуы тиіс. Сондықтан оларды ұйымдағы көрінетін жерге іліп қойған жөн.

БАҚЫЛАУ. РФ ЕҢБЕК ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ТУРАЛЫ ЗАҢНАМАНЫ БҰЗҒАНЫ ҮШІН ЖАУАПТЫЛЫҚ

Еңбек заңнамасын ұстану, соның ішінде оның еңбекті қорғау бойынша талаптарын ұстану жұмыс берушінің де, жұмыскердің де міндеті болып табылады. Бұл міндетті орындамау, лайықсыз орындау тәртіптік, азаматтық құқықтық, әкімшілік, ал кейбір жағдайларда қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғады. Тәртіптік жаза жұмыскерге, соның ішінде жұмыс берушіге де тәртіптік теріс қылығы үшін, яғни, жұмыскердің өзіне жүктелген еңбек міндеттерін құқыққа қарсы орындамауы немесе лайықсыз орындауы (ішкі еңбек тәртібінің ережелерін, қызметтік нұсқаулықтарды, басшы бұйрығын, еңбекті қорғау ережелерін бұзу және т.б.) үшін қолданылуы мүмкін. Жұмыскер өзіне жүктелген еңбек міндеттерін орындамауда немесе лайықсыз орындауда әдейі не абайсызда тәртіп бұзса, кінәлі болып табылады. Тәртіптік теріс қылық ретінде тек жұмыскердің еңбек қызметін атқаруымен тікелей байланысты құқыққа қарсы әрекеттері (әрекетсіздігі) санала алады. Тәртіптік теріс қылық болып саналатын еңбекті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу деп, мысалы, мыналарды санауға болады:

жалтару; Тәртіптік теріс қылық жасағаны үшін, яғни, жұмыскердің өзіне жүктелген еңбек міндеттерін орындамағаны немесе лайықсыз орындағаны үшін жұмыс беруші оған РФ ЕК 192-бабында қарастырылған жазаның бірін қолдануға құқылы: ескерту, сөгіс, жұмыстан шығару. РФ ЕК 192-бабымен бекітілген тәртіптік жазалардың тізімі түбегейлі болып табылады, сондықтан кез келген басқа жазаны қолдану заңсыз. Мысалы, тәртіптік жаза ретінде жұмыскерді төмен төленетін жұмысқа ауыстыру немесе одан айыппұл өндіру заңсыз болып саналады. Ережені бұзғаны үшін кінәлі ұйымдардың басшылары немесе өзге де лауазымдық тұлғалары әкімшілік заң бұзушылық туралы Кодекске (ӘЖКо) сәйкес әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Ресей Федерациясының Азаматтық кодексінің (РФ АК) 1-тарау, 1064-бабына сәйкес, азаматтың жеке басына келтірілген залалдың орнын сол залалды келтіруші тұлға толық көлемдегі өтейді. Жәбірленушінің еңбекке жарамдылығының азаюына немесе өліміне әкеп соғатын залалды өтеу айлық төлемдер арқылы жасалады. Денсаулыққа зиян келу түріндегі залалды өтеудің көлемі мен сипаты РФ АК-ның 2-ші тарауы, 59-бөлімімен реттеледі. Қылмыс белгілері бар еңбек саласындағы құқық бұзушылықтар үшін басшылар мен өзге де лауазымды тұлғалар қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

адам денсаулығына ауыр залал келтірген жағдайда, Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің (РФ ҚК) 143-бабына сәйкес 200 мың рубльге дейінгі көлемдегі айыппұл (немесе жалақы мөлшерінде, не болмаса 18 айға дейінгі мерзімдегі айыпталушының басқа кірісі), не болмаса екі жылға дейінгі мерзімдегі түзеу жұмыстары немесе бір жылға дейінгі мерзімде бас бостандығынан айыру тағайындалған. РФ ҚК бабында көрсетілген үлкен залал болып, 500 мың рубльден асатын көлемдегі сома саналады.

2 б ө л і м

РФ ЕК 212, 225, 214-ші баптарына сәйкес, кез келген ұйымда еңбекті қорғау бойынша нұсқамалық жүргізілуі және жұмыскерлер алған білім тексерілуі тиіс. Бұндай нұсқамалықтарды өткізу ережесін МС 12.0.004 — 90 тағайындайды. Еңбекті қорғауды оқыту тәртібі 13 қаңтар 2003 жылғы № 1/29 Ресей Еңбек және Білім Министрлігінің Жарлығымен бекітілді. Еңбекті қорғауды оқыту тәртібін анықтайтын ережелер барлық ұйымға меншік нысанына қарамастан бірдей міндеттеледі. Бұл ретте, өндіріс саласына байланысты қосымша шарттар мен еңбекті қорғаудың қауіпсіздік ержелері енгізіле алады. Нормативтік құжаттар еңбекті қорғау бойынша нұсқамалықтардың төрт негізгі түрін анықтайды:

әрбір ұйымда жеке Ресей Федерациясының қолданыстағы нормативтік-құқықтық актілерінің негізінде жасалады. Бұл ретте, ұйымдардың ерекшеліктері мен тұтас алғанда салаларын есепке алу қажет. Кіріспе нұсқамалықты еңбекті қорғау бойынша инженер, не болмаса бұйрықпен осы міндеттер жүктелген басқа қызметкер жүргізеді. Кіріспе нұсқамалық әдістемелік материалдар және

(немесе) әртүрлі жаттығу тренажерларымен және басқа да техникалық құралдарды пайдаланумен өтеді. Ол жұмыс беруші бекіткен бағдарламамен сәйкесінше тіркеу журналында нәтижелерінің белгіленуімен жүзеге асады. Жұмыскерлер білімін тексеру ауызша өтеді. Одан кейін сәйкесінше мәліметтер кіріспе нұсқамалықтың тіркеу журналына енгізіледі. Нұсқамалық пен білім тексеруді жүргізген қызметкердің және нұсқаушының қолы міндетті түрде журналға енеді. Қажет болған жағдайда мағлұматтар оқудан өту жеке карточкасына енгізіледі.

жұмыскердің өзіндік қызметіне дейін еңбекті қорғау бойынша оқытудан және білімді тексеруден өткен тек тікелей басшы ғана өткізуге құқылы. Нұсқамалықтың бұл түрінде білімдер мен нақты  жұмыс орнында қауіпсіз жұмыс тәсілдерін неғұрлым жылдам және кешенді меңгеруі үшін тәжірибелік сабақтардың болуы міндетті. Алғашқы нұсқамалық бағдарламасы ұйым басшысының бұйрығымен бекітіліп, тікелей құрылымдық бөлімше бастығымен заңнама мен ұйымның жергілікті нормативтік актілерінің негізінде (құрылымдық бөлімше, қызметтік нұсқаулық, еңбекті қорғау бойынша қызметтік нұсқаулық (4-ші және 5-ші қосымша) туралы ереже және т.б.) жасалады. Еңбекті қорғау бойынша инженер бұл бағдаоламаны тек бекітеді. Жұмыс беруші бекіткен, еңбекті қорғау бойынша алғашқы нұсқамалық бағдарламасына кіреді: Әдеттегідей, нұсқамалықты жүргізетін де, жұмыскердің білімін тексеретін де бір адам. Тексеру ауызша өтеді. Нұсқамалық пен білім тексеруді   өткізу   фактісі   сәйкесінше   журналға    немесе   жұмыс

өндірісінің рұқсат нарядына тіркеледі. Бұл ретте нұсқамалықты өткізу фактісі нұсқамалықты өткізген жұмыскер мен тұлғаның өзі қойған қолмен, өткізу күнін көрсетумен расталады. Егер қызметкер еңбекті қорғау бойынша білім тексеруден өтпесе, бұйрық арқылы жұмыстан алғашқы нұсқамалықта алған білімі мен ептілігін тексеруден сәтті түрде өткенге дейін жұмыстан шеттетіледі. Жұмыстан шеттету туралы бұйрықтың негізі болып, жұмыскерге нұсқамалық пен (немесе) білім тексерісін өткізген қызметкерден келген қызмет бабындағы хат болуы мүмкін. Бұл ретте жұмыскердің жұмыстан шеттетілген уақытында жалақы оған төленбейді (РФ ЕК 3-бөлімі, 76-бабы). Алғашқы нұсқамалықты әр жұмыскермен бөлек және біртекті құрылғыда немесе бір жұмыс орнында жұмыс істеген жағдайда бірден тұлғалар тобымен өткізуге болады. Жұмыс        орнында        еңбкеті        қорғау        бойынша        алғашқы нұсқамалықты өткізген дұрыс:

мерзімде); Әрине, алғашқы нұсқамалықты жұмыс орнында өткізуді ұйымдастыру барлық жұмыскерлер үшін жақсы. Алайда, ұйымда жұмыс орнындағы алғашқы нұсқамалықтан босатылатын жұмыскерлер болса, сәйкес қызметтердің тізімі алдын ала бекітілуі керек.

өзгешелік – оларды өткізу мерзімінде. Қайталау нұсқамалығы алғашқы нұсқамалықтан өткендер үшін 6 айда бір реттен кем болмайтындай өткізіледі.

Еңбекті қорғау бойынша жоспардан тыс  нұсқамалық бұйрық немесе өкімге сәйкес жүргізіледі. Онда нұсқамалық өткізілетін қызметкерлер, бұндай нұсқамалықты өткізу себептері, бағдарламасы және оған жауапты тұлғалар көрсетілуі тиіс. Дегенмен, әрбір нақты жағдайда бағдарлама жеке анықталуы керек. Бәрінен жиірек еңебкті қорғау бойынша жоспардан тыс нұсқамалық алғашқы нұсқамалық бағдарламасымен жүргізіледі. Бірақ мұнда бұл нұсқамалықты өткізу себептері тармағына баса назар аударылады. Нұсқамалықты жүргізуде ауызша білімі тексеріледі. Нәтижелері журналға белгіленеді. Бұл ретте, бұл журналға қызметкерлердің қол қоюы міндетті. Жоспардан тыс нұсқамалықты басшылар тікелей бұйрықта көрсетілген жұмыскерлер үшін мына жағдайларда өткізеді:

Еңбекті қорғау бойынша мақсатты нұсқамалық әдеттегідей, осы жұмысқа қатысатын тұлғалар үшін рұсқат нарядын ұйымдастырумен жұмыс жасау туралы бұйрықпен орындалады.

Еңбекті қорғау бойынша мақсатты нұсқамалық мына жағдайларда жүзеге асады:

2.2.

ЖҰМЫС ОРЫНДАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН ҚҰРАМЫ. ЖҰМЫС ОРНЫН АТТЕСТАТТАУ ӨЛШЕМШАР- ТТАРЫ. ҚОЛДАНЫСТАҒЫ ЕҢБЕК ЖАҒДАЙЛАРЫ- НЫҢ ГИГИЕНАЛЫҚ БАҒАЛАУЫ МЕН СИПАТЫ

Ресей Федерациясындағы еңбекті қорғау және жұмыскерлерді әлеуметтік қорғау саласындағы әлеуметтік реформа бағдарламасы жұмыс орындарына сәйкесінше аттестаттау жүргізу нәтижесінде еңбек жағдайының айтарлықтай жақсаруын қарастырады. Өндірістегі еңбек жағдайларын зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың болуы мен дәрежесіне байланысты

Жұмыс орындарын аттестаттау жағымсыз өндірістік факторларды анықтау үшін және жұмыс орнында, аумағында және бүтіндей ұйымда зиянсыз және қауіпсіз еңбек жағдайын жасауға бағытталған. Жұмыс орнында зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың маңызы қолданыстағы нормалардан немесе жарақаттану қауіпсіздігі талаптарынан асса, ал жұмыскерлерді жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету қолданыстағы нормаларға сәйкес келмесе, еңбек жағдайы зиянды және (немесе) қауіптіге жатады. Зиянды және қауіпті еңбек жағдайлары үшін жұмыскерге өтемақылардың келесі түрлері беріледі:

қосымша төлем тағайындау, осы кезеңдегі зиянды және қауіпті факторларды жою мүмкін болмаған жағдайда қосымша демалыс беру құқықтарын беретін өндірістерді, жұмыстарды, мамандықтарды, қызметтерді және көрсеткіштерді анықтау; Аттестаттауды        өткізуге        дайындыққа        келесі        іс-шараларды орындау жатады: Ұйымдара 5 жылда бір рет жұмыс орындарын аттестаттау жүргізіледі. Ол үшін ұйымның аттестациялық комиссиясы құрылады. Олар міндетті:

Құрылымдық бөлімшелердің аттестациялық комиссиясы болмаған жағдайда, олардың қызметін ұйымның аттестациялық комиссиясы орындайды.

Еңбектің нақты түрлерінің алуан түрлілігі келесі белгілер бойынша бөлінетін, тағайындау бойынша түрлі жұмыс орындарының бар болуын қамтамасыз етеді: а)

жұмыскерлердің санаты бойынша жұмыскерлердің, басшылардың, мамандардың және қызметкерлердің жұмыс орындарын ажыратады; б)

мамандығы бойынша электрмеханик, электрмонтер, станокшы, оператор, механикалық жинақтау жұмыстарының темір ұстасы және т.б. жұмыс орындарын ажыратады; в)

Бұл ретте, ұжымдық деп бір уақытта бірнеше жұмыскер жұмыс жасайтын орынды, ал жеке деп ауысымда немесе жұмыс күнінің ішінде нақты өндірістік қызметтер бекітілген бір қызметкер қызмет көрсететін жұмыс орнын атайды. Ұжымдық (топтық) қолдану құрылғысына, мысалы, бөлек жұмыс орындарын технологиялық тізбектерге біріктіретін

тасымалдағыштар, жөндеу жүргізуге арналған үстелдер (верстактар), бөлшектерді біртіндеп жасайтын баптаулар, жөндеулер және т.б.; г)

уақытта пайдалану бойынша жұмыс орындарын тұрақты, мерзімінде пайдаланатын, уақытша және оқу деп бөледі. Тұрақты деп жұмыскерлерге тұрақты түрде бекітілген қызметтермен және шексіз қолданылу мерзімімен бірге жұмыс орындары аталады. Мерзімді қолданылатын жұмыс орындарының жұмыс істеуі мерзімді пайда болатын қажеттілікпен келісіледі. Оларға сонымен қатар, маусымдық жұмыс орындары, жоғарылатылған жүктеме мерзімінде ұйымдастырылатын жұмыс орындары және т.б. жатады. Уақытшаларға көлемі мен мерзіміне байланысты шектеу қойылған (мысалы, жөндеуге, қайта құруға, құрылғыларды ауыстыруға және т.б. байланысты) өндірістік міндеттердің шешуге арналған жұмыс орындары жатады; д)

еңбекті механикаландыру дәрежесіне байланысты жұмыс оырндарын қол жұмысымен жартылай автоматтандырылған және автоматтандырылған деп ажыратады. Жартылай автоматтандырылған еңбекте адам еңбек затын өңдеуден босап, оны толықтай механизм орындайды. Адам тек білдекке қызмет көрсетеді: дайындаманы беріп, механизмді қосады, дайын бөлшекті алады. Бұл еңбек түріне біркелкілік тән (мысалы, бір бөлшектердің қалыптауында). Бұндай жұмыс арнайы біліктіілкті талап етпейді, адамның қимыл аппараты, оның нақтылығы мен жылдамдығы арқылы іске асады, яғни, адам машинаның қосымшасы болады. Тасымалдау құралдарымен бірге автоматты түрде басқарудың жүйелері де механикалық көтеру-тасымалдау жабдығының қызметін орындайды (жартылай тіркемелі тартқыш немесе түпқойма тиегіштері), бірақ маңызды бір өзгешелікпен: оларға жүргізушінің қажеті болмайды, яғни, ондай жүйелер қозғалыс бағдары мен тоқтау орнын өздері таңдайды. Жұмыс орындарын аттестаттаудың алғашқы  сатыларында оларға түгендеу жүргізу керек. Ол мамандықтар, телімдер, цехтар және ұйымдар бойынша жұмыс орындарының жалпы мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әрекеттегі жұмыс орындарын белгілеп, олардың әрқайсысына құрылғылар мен құрал- саймандарды белгілеу қажет. Түгендеуде әрбір жұмыс орнын жеке ескеріп, оған сәйкес кодтарды меншіктеу керек. Әрекеттегі нормалар бойынша бір жұмыскермен қызмет көрсетілетін құрылғының бірнеше бірліктері бір жұмыс орны болып есептеледі.

Әрбір жұмыс орны бір, екі немесе одан да көп ауысымдарда пайдаланылатынына қарамастан біреу болып есептеледі (мысалы, төрт ауысымда бір оператордан жұмыс істесе, ондай ол төрт жұмыскер жұмыс істейтін бір жұмыс орны). Әр жұмыс орнына код меншіктелуі тиіс. Соның ішінде бригаданың құрамына кіретін жұмыс орындарына да. Әр жұмыс орнына әрбір телімнің шегінде екі таңбалы өзіндік реттік нөмірі беріледі. Соның ішінде бір атаудағы жұмыс орындарына да. Оған қоса, әр жұмыс орнына қажет болған жағдайда, келесідегідей сандардың төрт тобынан тұратын он бір таңбалы код беріледі:

Әрбір жұмыс орны жұмыс аумағына — жұмыскерлердің тұрақты немесе уақытша болатын, еден немесе алаңнан 2  м деңгейде биіктік бойынша шектеулі кеңістік (ГОСТ 12.1.005 — 88). Жұмыс аумағында, қағида бойынша, еңбек құралдары (жабдықтар, құрал-саймандар, аспаптар және т.б.) және ұйымдық жабдықтар (үстелдер, шкафтар, тумбочкалар, тіреуіштер, кеңсе техникалары және т.б.) болады. Жұмыс аумағы онда орналасқан еңбек объектілерімен (мысалы, травмвайлық және троллейбустық тартылым тармақтарының электр монтерінің жұмыс орнының аумағы, кәріздік жер асты құрылысы және т.б.) бірге бір немесе бірнеше телім аймақтары болып саналады. Бұл ретте, уақытша жұмыс орнында, әдеттегідей, өндірістік құрылғы (көтергіш мұнара, компрессорлық қондырғы, сорғылар және т.б.), аспаптар, құрал-саймандар, сондай-ақ қолданылатын жеке қорғаныс құралдары болады. Бұл жұмыс орындарына еңбек қауіпсіздігінің анық талаптары (түгендемелік жылжымалы қоршаулардың, жарықпен берілетін белгі, жарықтандыру және т.б. болуы) ұсынылады. Тұрақты жабдықтың, құрал-сайманның, жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарының және басқа да ұқсас жұмыс аумақтарында қолданылатын

құралдардың жиынтығы болып келетін жұмыс орындары да есепке алынады. Уақытша жұмыс орындары тұрақты жұмыс орындарынан тек ұқсас жұмыстарды жүргізуде жылжымалы болатынымен және аттестаттауға тиіс болуымен өзгешеленеді. Оған қоса, бағдардың өзі кейбір жұмыскерлерге (мысалы, жүргізушіге, жүк тиеушіге, жүріп тұратын жұмыскерлерге) жұмыс орны болып саналады.

Р 2.2.2006 — 05 нұсқаулығында көрсетілген гигиеналық белгілерге сәйкес, зияндылық және қауіптілік дәрежесіне байланысты еңбек жағдайы төрт топқа бөлінеді.

1-ші топ

2-ші топ

Е с к е р т п е . Адам ағзасындағы функционалдық ауытқушылық – бұл негізгі жйелерінің (иммундық, қантамырлар, жүрек-қан тамырлары және т.б.) жұмыс нормасынан ауытқуы, мүшелердің пішіні мен көлемі құрылысының, түсінің, бөлек бөліктерінің байланысының өзгеруі;

3-ші топ

Зиянды еңбек жағдайлары гигиеналық нормалардан асуы және жұмыскерлердің ағзасындағы өзгерістермен білінетін дәрежесіне байланысты өз кезегінде зияндылық пен қауіптіліктің төрт дәрежесіне бөлініп, 3.1; 3.2; 3.3; 3.4 түрінде жазылады. Мысалы, 3- топтың 2-дәрежесі (3.2) берік функционалдық өзгерістерді келтіре алатын, өндіріс факторларының сондай дәрежелерімен еңбек жағдайын анықтайды.

4-ші топ

Қауіпті (қысылтаяң) еңбек жағдайындағы жұмыс (4-ші топ) апаттық жағдайларды жою мен жөндеу жұмыстарын жүргізуді қоспағанда р ұ қ с а т е т і л м е й д і . Бұған қоса, ол сәйкесінше жеке қорғаныс құралдарымен және осы мақсаттарға регламенттелген тәртіпті қатаң сақтаумен өтуі керек. Жарақаттану қауіпсіздігі 1-ші және 2-ші немесе 3-ші топпен, қауіптілік дәрежесінсіз бағаланады.

белгілері және еңбек жағдайының топтарын анықтау

Аттестаттауды өткізу тәртібі туралы ережеге сәйкес жұмыс орындары негізгі үш белгімен бағаланады:

Еңбек жағдайлары мен сипаттарының бұрыннан бар гигиеналық бағалануы физикалық, химиялық, биологиялық және психофизиологиялық факторларды құралмен өлшеу негізінде жасалады. Бұл факторлардың жіктелуі МС 12.0.003 — 74-те көрсетілген. 5-ші қосымшадағы жұмыс орындарына еңбек шарттары бойынша аттестаттау жүргізу тәртібі туралы ережеде келтірілген зиянды өндірістік факторлар тізімі (кодтармен) алдын ала сол немесе өзге жұмыс орнына тән сол не өзге факторларды анықтауда қолданылады. Р 2.2.2006—05 нұсқаулығында баяндалған гигиеналық белгілер бойынша өлшеуден кейін жұмыс орнындағы еңбек жағдайының тобы анықталады. Мысалы, 3.1 тобының зияндылық дәрежесі жұмыс аумағының ауасындағы зиянды заттектердің болуы бойынша ШҰК-ның (шекті ұйғарынды концентрация) 1,1-де – 3 рет (канцерогендер үшін), ал

3.4 тобынікі ШҰК-ның осы заттек үшін 10 реттен көп артқанымен бағаланады. Не болмаса, мысалы, жұмыс орнындағы шуылдың нақты деңгейі 75 дБА-ді құрайды, ал жол берілетін деңгей (ЖБШД) 60 дБА-ден аспау керек. Бұл жағдайда осы фактор бойынша зияндылық деңгейі

Басқа факторлар бойынша зияндылық деңгейі осыған ұқсас анықталады. Еңбекті ең көп қажетсінетін жұмыс – ауырлық көрсеткіштері және еңбек үдерісінің қауырттылығы бойынша еңбек жағдайының тобын анықтау.

Еңбек үдерісі ауырлығының негізгі көрсеткіштері:

Еңбек үдерісінің көрсетілген әрбір факторы Р 2.2.2006—05 нұсқаулығының гигиеналық белгілерінде баяндалған әдістеме бойынша анықталады. Еңбек үдерісі ауырлығының ортақ бағасы барлық келтірілген көрсеткіштер негізінде жасалады. Бұл ретте алдымен әр өлшенген көрсеткіштер бойынша топ тағайындалып, хаттамаға енеді, ал еңбек үдерісі ауырлығының ақырғы бағасы ең сезгіш топтан мейлінше жоғары топқа қатынасы бойынша белгіленеді. 3.1 және 3.2 тобының екі не одан да көп көрсеткіштері бар болған жағдайда, ортақ баға бір дәреже жоғары белгілінеді.

Еңбек үдерісінің қауырттылығының негізгі көрсеткіштеріне мыналар жатады: Кәсіби жұмысшылар тобының еңбек үдерісі қауырттылығының бағасы бір аптадан кем емес аралықта барлық жұмыс күнінің динамикасында хронометрлік бақылау арқылы зерттелетін еңбек

қызметінің талдамасына және оның құрылымына негізделген. Талдама жағымсыз жүйкелік-эмоциялық күйдің (артық күш жұмсау) пайда болуына алғышарт жасайтын өндірістік факторлардың (ынталандырма, қоздырғыш) барлық кешенінің есебіне негізделген. Еңбек үдерісі ауырлығының барлық факторлары (көрсеткіштері) сапалық немесе сандық көрініске ие және жүктеме түрлеріне қарай келесі топтарға бөлінеді: зияткерлік, сенсорлық, эмоциялық, біркелкі, тәртіптік жүктеме. Кәсіби қатыстылығына (мамандығына) қарамастан, Р 2.2.2006 — 05 нұсқаулығында келтірілген еңбек үдерісінің барлық 22 көрсеткішін есепке алу қажет. Еңбек қауырттылығының ортақ бағасы үшін қандай да бір бөлек алынған еңбек үдерісі көрсеткіштерінің таңдамалы есебіне жол берілмейді. Еңбек үдерісінің 22 көрсеткішінің әрбірі бөлек алғанда еңбек жағдайының өз тобын анықтайды. Егер сипаты немесе кәсіби қызметтің ерекшеліктері бойынша қандай да бір көрсеткіш ұсынылмаса (мысалы, видеотерминал экранымен немесе оптикалық құралдармен жұмыстар болмаса), оған 1-ші топ (оңтайлы) сәйкес келеді, яғни, жеңіл дәрежедегі еңбек қауырттылығы. Еңбек жағдайының оңтайлы, рұқсат берілетін және зиянды топтарының ақырғы анықтамасы сол не өзге топқа сәйкес келетін көрсеткіштердің мөлшеріне негізделген. Мысалы, еңбек жағдайының алты не одан да көп көрсеткіштері 3-ші топқа қатысты болғанда, зияндылықтың 3-ші тобына, ал бес не одан да көп көрсеткіштері 3.2-ші топқа қатысты болғанда, еңбек жағдайы 3.2-ші топқа жатады (Р 2.2.2006 — 05 қар.). Зияндылық және қауіптілік дәрежесі бойынша еңбек жағдайының ортақ бағасы келесі жолдармен қойылады: Зиянды факторлармен байланыс қысқарғанда (уақытпен қорғау), еңбек жағдайлары азырақ зиянды, бірақ 3.1 тобынан төмен болмайды.

Жұмыс орындарының жарақаттану қауіпсіздігін аттесттаудың негізгі мақсаттары:

нормативтік құжаттардың талаптарын оқыту арқылы өткізеді.

Жарақаттану қауіпсіздігі бойынша еңбек жағдайларының жіктелуі еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестаттау тәртібі туралы ережеде келтірілген. «Жарақаттану қауіпсіздігі» термині осы ережеге сәйкес, жұмыс орындарының еңбек қауіпсіздігі талаптарына (яғни, жұмыскерлердің жарақаттануын қоспағандағы талаптар) сәйкес келуі арқылы түсіндіріледі. Бұл жердегі қауіпсіздік талаптарына өндірістік үдеріске, жұмыс орнынан табылатын еңбек заты мен жабдығына талап етілетін талаптар ескеріліп тұр. Жарақаттану қауіпсіздігі бойынша еңбек жағдайлары келесі үш  т о п қ а бөлінеді:

фазасы маңызы артқан, құрал-саймандар жөнге келмейтін және т.б. жағдайлар. Бұл топқа сонымен бірге ережелердің, жұмыс орнындағы нұсқаулықтардың, ондағы белгіленген талаптардағы шегіністердің жоқтығын жатқызған жөн.

Жұмыс орнының жарақаттану қауіпсіздігін бағалауда мыналарды жүзеге асырған дұрыс: Мақсатты түрде жұмыс орнының қысқа сипаттамасын құру. Онда оның жарақаттаушы факторларын (құрылғының қозғалмалы және айналмалы бөліктері, электрлік, жылулық, сәулелендіргіш әсерінің көздері, қолданылатын жемір және улы заттектер және т.б.) атап өту керек. Нормативтік құжаттардан таңдалатын қауіпсіздік белгілерін аттестаттау комиссиясының мүшелері бағалайды. Белгілердің саны жабдықтың не технологиялық үдерістің күрделілігі мен қауіптілігіне байланысты. Бұл ретте, егер жабдық құрылымы мен қорғаныс құралдары таңдалған белгілерге сай келетін болса, онда жұмыс орнындағы жарақаттану қауіпсіздігі қамсыздандырылады деген негізге алынатын факторға сүйену қажет. Демек, бұл белгілер тиісті мамандардың (комиссия мүшелерінің) бағалауы бойынша неғұрлым маңызды болулары керек. Жұмыс орны қауіпсіздігінің негізгі белгілерінің қатарына ең алдымен келесілерді жатқызу керек: құрылғы өртену және жарылу қаупі жоқ болуы керек, сигнализациясы, бұғаттауы, қоршауы, тұйықталуы (нөлденуі), бақылау-өлшеу аспаптары, жергілікті жарықтандыруы, дыбыстық түстері және қауіпсізідк белгілеріне ие болу қажет. Аттестаттау жүргізу алдында еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты технологиялық және пайдалану құжаттамасының бар

болуын, дұрыс жүргізілуін және талаптарын орындауын тексереді. Аттестаттау жүргізу кезінде құрылғының сынамалы іске қосылуын және тоқтатуын қауіпсіздік талаптарын сақтай отырып орындайды.

Жұмыс орнының жарақаттану қауіпсіздігін бағалаудың негізгі кезеңдері: Құрылғыларды, аспаптарды және құралдарды бағалау оларға әсер ететін және таралатын еңбекті қорғау бойынша нормативтік актілер (мемлекеттік және салалық стандарт, электр қондырғылары құрылғыларының ережесі – ЭҚҚЕ, құрылыстық нормалар және ережелер – ҚНжЕ және т.б.) негізінде жасалады. Ұқсас құрылғыдағы жарақаттану қауіпсіздігі және жұмыс орындарының еңбек  жағдайлары бойынша аттестаттау объектілерінің бағалануы кемі 20% жұмыс орындарын аттестаттауда алынған мәліметтердің негізінде жасалады. Жұмыс орнының жарақаттану қауіпсіздігі бағалау нәтижелері бойынша қауіптіліктің 3 тобының біреуі бойынша орнатылады: Аттестаттау нәтижесі хаттамалармен рәсімделіп, аттестаттау комиссиясының төрағасымен бектіледі. Жұмыс орнының жарақаттану қауіпсіздігін бағалау және жұмыскерлерді жеке қорғаныс  құралдарымен  қамсыздандыру  хаттамаларының үлгілері

№6 қосымшада және №7 еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестаттауды жүргізу тәртібі ережелерінде келтірілген.

Санитарлық-тұрмыстық жайлар құрамына гардеробтар, кептіруге, шаңсыздандыруға, жұмыс киімін залалсыздандыруға арналған жайлар, душ бөлмелері, жуынатын бөлмелер, әжетханалар, тамақтануға, шылым шегуге арналған бөлмелер, әйелдер гигиенасы бөлмелері және т.б. кіреді. Санитарлық-тұрмыстық жайлардың құрамы мен нормативтерін өндірістік үдерістердің санитарлық сипаттарына сәйкес анықтайды. Осы сипаттама бойынша өндірістік үдерістер төрт топқа бөлінеді. Олардың әрқайсысы өз кезегінде 3-6 топшаларға бөлінеді.

1-ші топқа қалыпты метеорологиялық және зиянды газдар мен шаңдардың бөлінуіне қатыссыз жағдайларда жүріп жатқан өндірістік үдерістер қатысты. Осы топтың өндірістік үдерістерін орындайтын жұмыскерлер үшін гардероб және жуынатын бөлмелер, ал киім, қол және дене ластануы жағдайында оған қоса душ бөлмесі және аяқ булау бөлмесі қарастыралады.

2-ші топқа жағымсыз метеорологиялық жағдайларда жүріп жатқан және көп мөлшердегі шаңдар мен зиянды химиялық заттектердің бөлінуімен, не болмаса қызу дене жұмысымен байланысты өндірістік үдерістер жатады. Осы топтың өндірістік үдерістерін орындайтын жұмыскерлер үшін гардероб, жуыну және душ бөлмесінен бөлек, зиянды жағдайлардың сипатына қарай қосымша түрде жартылай душ, салқындатылған демалуға арналған жай, жұмыс киімдерін кептіруге, шаңсыздандыруға, залалсыздандыруға арналған бөлме, жұмыс аяқ киімін жууға және тазалауға арналған құралдар, жылытуға арналған бөлмелер, тыныс алатын және ингаляция жасайтын жайлар қаралады.

3-ші топқа айқын көрінетін жұмыстың зиянды жағдайларымен байланысты өндірістік үдерістер (улы заттектер, жұқпалы материалдар, аса қатты шаң бөлінуі, сондай-ақ иондаушы сәулелену) жатады. Осы топтың өндірістік үдерістерін орындайтын жұмыскерлерге арналған         санитарлық-тұрмыстық         жайлардың       құрамына

гардеробпен, душ, жуыну бөлмесімен рұқсаттамалар кіреді және оған қоса, зиянды жағдайлардың сипатына байланысты жұмыс киімдерін кептіру, шаңсыздандыру және залалсыздандыруға арналған жайлар, аяқ киімін жууға және тазалауға арналған құралдар, ингаляция жасайтын бөлмелер, аяқ булау бөлмелері, тыныс алу, дезинфекция камералары, радиациялық белсенді заттармен ластанған жұмыс киімдерін және жеке қорғаныс құралдарын сақтайтын жайлар қарастырылады.

4-ші топқа тамақ кәсіпорындарында талап етілетін сападағы өнімдерді, сондай-ақ зарарсыздандырылған материалдарды алу мақсатында жұмыскерлерді ерекше санитарлық тәртіппен қамсыздандыруды талап ететін өндірістік үдерістер жатады. Осы топтың өндірістік үдерістерін орындайтын жұмыскерлер үшін гардероб пен жуыну бөлмесінен бөлек, тиісті санитарлық тәртіпке байланысты медициналық тексеруге, маникюрге, таратылатын санитарлық және жұмыс киіміне арналған бөлмелердің болуы қарастырылады.

Гардероб бөлмесі.

Көше, үй және жұмыс киімдерін (арнайы киімдерді) сақтауға арналады. Гардероб ашық ілгіштермен, ашық не жабық жеке шкафтармен жабдықталады. Киімді сақтаудың сол не өзге тәсілі өндірістік үдерістердің сипатына және гардеробты пайдаланатын жұмыскерлер киімдеріне байланысты. Аз мөлшердегі заттарда киім ашық ілгіштерде, ал көп мөлшерде болса, ашық шкафтарда сақталады. Бұл жағдайларда гардероб бір жайда орналаса алады, бірақ киімдерді бөлек-бөлек үй және жұмыс киімі ретінде сақтау керек. Егер өндірісте киім улы заттарды жұқтырып не ластанса, гардероб аралығында душ бөлмесі бар екі бөлек жайда (біреуі – аранйы киімдерді сақтауға, екіншісі – көше және үй киіміне) орналасуы қажет. Ерлер мен әйелдерге бөлек гардероб бөлмелері не киінуге арналған бөлек жайлар қарастырылуы қажет.

Кептіру бөлмесінің ауданы 0,2 м

есебімен оны неғұрлым көп жұмыс ауысымында пайдаланушылардың әрбіріне бөлек анықталады. Киімді кептіру жабық шкафтарда оған қыздырылған ауа берумен және пайдаланылған ауаны сорумен жол беріледі. Шаңсыздандыруға арналған жай оқшауланған, гардероб бөлмесімен іргелескен және 12 м

-ден кем болмайтын ауданда болуы қажет. Жұмыс киімін залалсыздандыруға арналған жай да оқшауланған болуы тиіс, ал оның құрылғысы мена уданы мемлекеттік санитарлық қадағалаумен анықталады. Киміді кептіруге, шаңсыздандыруға, залалсыздандыруға арналған жайлар

тиімді желдетуге ие болуы қажет.

Кәсіпорындарда кір жуатын орындар және қажет болған жағдайда киімді тазарту мен залалсыздандырудың басқа тәсілдеріне арналған жайлар ұйымдастырылуы керек. Кір жуатын орындар механикаландырылыған болуы қажет, ал онда киім мен аяқ киімді жөндейтін шеберханалар жасауға кеңес беріледі.

Душ бөлмелері.

Орындалатын өндірістік үдерістердің топтарына байланысты душ бөлмелерінің қажетті саны анықталады, яғни, бір себезгіге 3-15 адамнан, душ бөлмелерінің жұмыс істеу уақытымен әр ауысымнан кейін 45 минуттан. Душ бөлмелерінде душқа дейінгі бөлмелер  қарастырылуы қажет. Душ бөлмелері ашық не жабық қабиналармен жабдықтала алады. Бұл ретте жабық душ кабинасында киінуге арналған орын болуы тиіс. Ашық душ кабинасының көлемі – 0,9 х

0,9 м, жабық кабина көлемі – 1,8 х 0,9 м, ал ондағы киінуге арналған орынның көлемі кабинаға кіре берісте орналасқан басқару арматурасымен суық және ыстық судың дербес қатынастырғышынан аз болмауы керек. Жартылай душтарды жұмыс орындарына жақын жерлерге орналастырған жөн. Жартылай душтардың қажет мөлшері душты неғұрлым көп жұмыс ауысымында пайдаланатын әр 15 адамға бір жартылай душтан келетін есеппен анықталады. Душ бөлмелеріне арналған су сапасын жағынан ауыз суы стандарттарына қайылатын талаптарға сәйкес болуы қажет.

Жуынатын жерлер.

Қажетті жуыну шүмектерінің мөлшері өндірістік үдерістің санитарлық сипатына байланысты бір шүмекке 7-20 адам есебімен анықталады. Әрбір қол жуғыш ыстық және салқын су жеткізілетін қатынастырғышпен жабдықталуы тиіс. Қолдың жуылуы қиын заттармен ластануымен байланысты өндірістердегі жуынатын жерлерде қолды жууға арналған арнайы сұйықтықтары бар жабдықтардың болуы қажет.

Әжетханалар.

Әжетханалар жабылатын есіктері бар бөлек кабиналар түрінде жұмыс орындарынан 75 м-ден аспайтын қашықтықта орналасуы керек және басқа жайлардан қол жуғыштармен жабдықталған тамбурлармен бөлектенуі қажет. Кәріз жүйесі бар кәсіпорындарда шайынды дәретханалар мен писсуарлар болуы тиіс. Жаппай пайдалануға ең оңтайлысы «Генуя» түріндегі унитазды дәретхана болып табылады. Писсуарлар дара және топтық шайынды жүйесі бар ағынды науа түріндегідей орналаса алады. Әжетханалардағы унитаздар мен писсуарлардың мөлшері оларды ең көп ауысымда пайдаланатындардың санымен анықталады: бір унитазға 15 әйел және бір унитаз бен бір писсуарға 30 ерден

маңызды санитарлық-гигиеналық  мәнге ие. Ауыз су көздері жұмыс орнынан 75 м-ден кем емес қашықтықта орналасуы қажет. Еңбек жағдайлары мен климаттық жағдайларға байланысты нормалар бойынша ауысымда бір адамға 2-5 л су тиісті. Санитарлық-гигиеналық қатынаста ең тиімдісі – ауыз сумен жабдықтауға су жүргізетін субұрқақты пайдалану. Жер асты жұмыскерлерін құтыдағы ауыз сумен жабдықтаған жөн. Ыстық цехтарда жұмыскерлерге тұздалған минералды суларды тегін беру ұйымдастырылады. Газдалған сулар көмірқышқыл газымен бәрінен жиі тікелей цехта орналастыратын арнайы сатураторларда жасалады. Су құбыры болмаған жағдайда  ауыз суды қайнату, артынан салқындату қажет. Қайнаған суды субұрқақтармен бірге қымталған бөшкелерде сақтау керек. Бөшкелерді күн сайын буландырып, жуып, ал ауыз суды күнделікті ауыстырып отыру қажет. Сонымен қатар, суды бөшкелерге құюда ластануының алдын алу үшін шаралар қабылдаған жөн. Ауыз суының температурасы 8°С-тан төмен және 20°С-тан жоғары болмауы қажет.

Тамақтануға арналған жайлар жұмыскерлер үзіліс кезінде тамақтанып үлгеретіндей қашықтықта орналасуы қажет. Асханалар мен буфеттер тағам санитариясының ережелеріне сәйкес орналасуы керек.

Шылым шегу үшін міндетті түрде бөлек жайлар орналастырылуы қажет. Шылым шегу бөлмелерінің ауданы ең көп ауысымда бір еркекке 0,03 м

және бір әйелге 0,01 м

, бірақ 9 м

Жылынуға арналған жайлар ашық жерде немесе жылу беруді жоспарлауда сыртқы ауаның есептелген сыртқы температурасы -20 °С және одан да төмен температура болатын жылуы жоқ цехтарда жұмыс жасайтын жұмыскерлерге жасалады. Жылынуға арналған жайдың ауданы ең көп ауысымда бір адамға 0,1 м

, бірақ 12 м

Салааралық санитарлық ережелер техникалық қызмет көрсету, тасымал құралдарын және олардың агрегаттарын жөндеу бойынша жұмыстар атқарылатын жайларға қойылатын талаптарға ие. Ең алдымен, олар санитарлық-гигиеналық еңбек жағдайларын ұстанудағы барлық технологиялық үрдістердің қауіпсіз және тиімді орындалуын қамтамасыз етіп және автоматты өрт сигнализациясымен жабдықтау керек. Осылайша, қыщқылды және сілтілі аккумуляторлармен жұмыс істеу үшін бөлек аккумуляторлық бөліктерді қарастыру керек. Олар басқа жайлардан оқшауланған және ағынды-сорғылы желдетумен (олар тағайындалады: біріншісі – жөндеуге, екіншісі – қуатталуға, үшіншісі – қышқылдарды (сілтілерді) сақтау мен электролиттерді дайындауға) жабдықталған өз араларында қатынасатын үш бөлек жайларда орналасқан. Егер өндірістік корпуста жүргізілетін жұмыстардың технологиясына сәйкес зиянды заттардың (газ, шаң, бу және т.б.), сонымен қатар, жылу мен шудың бөлінуі орын алатын жұмыс учаскелері қарастырылса, онда олар басқа жайлардан төбеге дейін жететін қабырғалармен оқшауланған бөлек жайларда орналасулары қажет. Сырлау жұмыстарын жасауға екі жай қарастырылуы қажет: біреуі – бояу мен кептіру орындарына, екіншісі – бояуларды дайындауға. Ұйым жайларының санитарлық мазмұны бойынша ережелерді 31 желтоқсан 1966 ж. СССР бас санитарлық дәрігер орынбасары бекіткен №658-66 жайлардың санитарлық мазмұны мен өндірістік кәсіпорындардың жабдықталуы бойынша нұсқаулық орнатады. Көрсетілген нұсқаулықта зиянды газдардың шаңдардың, булардың, зяинды заттектердің шекті ұйғарынды концентрациясының нормасы, метеорологиялық параметрлер, шудың ұйғарынды дәрежелері, қалыпты жарықтылық коэффиценті, жасанды, тұрмыстық жарықтандыру нормалары бар. Жайдың санитарлық мазмұны бойынша орнатылған ережелер барлық жұмыс берушілерге міндеттеледі.

Жұмыскерлерді  арнайы  киіммен,   арнайы  аяқ   киіммен,   жеке

қорғаныстың басқа да құралдарымен қамсыздандыру ережелері Денсаулық сақтау министрлігінің және Ресей Федерациясының 22 маусым 2009 ж. №357 «Зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларында, сондай-ақ ерекше температуралық жағдайларда немесе ластанумен байланысты жағдайларда жұмыс жасайтын жұмыскерлерге арнайы киім, арнайы аяқ киім және жеке қорғаныстың басқа да құралдарын тегін беру типтік нормаларын бекіту туралы» әлеуметтік даму бұйрығымен бекітілген. Мысалы, автомобиль көлігі ұйымында жұмыс істейтін аккумуляторшыға жеке қорғаныс құралдары арнайы киімді тегін беру типтік нормасына сәйкес берілу керек. Жұмыс жасаушылардың өзге санаттарымен бірдей жүргізушілер құрамы зиянды және қауіпті еңбек жағдайларында, сондай-ақ ерекше температуралық жағдайларда немесе ластанумен байланысты жағдайларда жұмыстарында арнайы киім, арнайы аяқ киім және жеке қорғаныстың басқа да құралдарын алуға құқылы. Нормаларға сәйкес қамсыздандыруды жұмыс беруші әр кәсіпорында жасалатын және еңбек ұжымы мен кәсіпорын әкімшілігі арасындағы ұжымдық келісімге қоса жіберілетін жеке қорғаныс құралдарының берілуі қарастырылатын жұмыскерлер, мамандықтар және қызметтер тізімі бойынша өнімнің өзіндік құнына шығындарды қосумен жүзеге асырады. Өз кезегінде, автокәсіпорындардың жұмыскерлері үшін бұл тізімдер атап өтілген арнайы киім, аяқ киім және жеке қорғаныстың басқа да құралдарын тегін беру типтік салалық нормалар негізінде жасалады.

Автокәсіпорындардың жұмыскерлерінің тұрмысын жасау мен жақсартуда әкімшілік №4616-88 5 мамыр 1988 ж. автомобиль жүргізушілерінің еңбек гигиенасы бойынша санитарлық ережелерінің талаптарын басшылыққа алу қажет (7-ші қосымша).

тиіс. Рациондағы жануар текті ақуыздардың мөлшері оларды жалпы тұтынудың 55%-нан кем болмауы керек, ал майлардың мөлшері майдағы тәуліктік қажеттіліктен 25-30%. Қаннты тұтыну тәулігіне 70-80 г-нан аспауы қажет, бұл ретте полисахаридтердің есебінен 70- 80% көмірсулардың жалпы қажетті мөлшері қамтамасыз етілуі тиіс. Кальций, фосфор және магнийдің оңтайлы қатынасы 1:(1,5-2,0):0,6.

2.1. кесте Автомобиль жүргізушілерінің энергия жұмсауы және жынысы мен жасына байланысты ақуыздардың, майлардың және көмірсулардың

Ақуыздар, г

Майлар, г

Көмірсулар, г

ккал мДж

кім жасайды?

Зиянды өндірістік факторлар

Қауіпті өндірістік факторлар

Өндірістік орта

Автокөлік кәсіпорындарының жұмыскерлері жөндеу, қызмет көрсету, автокөліктік құралдарын пайдалану бойынша өз жұмысында әртүрлі қауіпті және зиянды өндірістік факторлардың әсеріне тап болуы мүмкін. Олар өз жаратылысы бойынша физикалық, химиялық, биологиялық және психофизиологиялық (еңбек үдерісінің факторлары) болып бөлінеді.

қауіпті және зиянды өндірістік факторлары жұмыс аймағы ауасының жоғары газдылығы және шаңдылығы болып табылады. Олар келесідегідей бөлінеді:

Еңбек қауырттылығы

Өндірістік ортаның кері факторларының әсері жұмыскерлердің жарақаттануына және кәсіптік сырқаттарына әкеліп соғады. Машина жасаудағы негізгі жарақаттаушы факторлар құрылғы (41,9%),        құлайтын        заттар        (27,7%),        қызметкерлердің        құлауы (11,7%), зауыттық көлік (10%), қыздырылған қабаттар (4,6%), электр тоғы (1,6%) және басқалар (2%) болып табылады. Кәсіби жұмыскерлер тобының еңбек қауырттылығының бағасы олардың еңбек қызметтерінің талдамалары мен кемінде бір аптаның ішіндегі барлық жұмыс күнінің динамикасын хронометрлік бақылау арқылы зерттелетін оның құрылымдарына негізделеді.

Ұжымдық қорғаныс құралдары (ҰҚҚ)

адамның кездейсоқ түрде қауіпті аймаққа кіріп кетуінің алдын алуға арналған. Олар машинаның қозғалмалы бөліктерін, білдектерді, баспақтарды өңдеу аймағын, машинаның соқпалы элементтерін жұмыс аймағынан оқшаулауға пайдаланылады және стационарлық, жылжымалы және көшірмелі болып бөлінеді.

Сақтандыру құрылғыларын машиналар мен құрылғыларды жұмыстары қалыпты режимнен ауытқыған кезде немесе адамның қауіпті аймаққа кіріп кеткен кезінде автоматты түрде өшіру үшін пайдаланады. Бұл құрылғыларды бұғаттайтын және шектеулі деп бөледі. Өз кезегінде, бұғаттайтын құрылғыларды әрекет қағидасы бойынша электрмеханикалық, фотоэлектрлік, электрмагниттік, радиациялық және механикалық болып ажыратылады.

Тежегіш құрылғыларды қалыптық, дискілі, конусты, сынаша түрлерге ажыратады. Бұған қоса, көбіне қалыптық және дискілі түрлері қолданылады. Тежегіштік жүйелер қол, аяқ, жартылай автоматтық және автоматтық болып бөлінеді.

Автоматтық бақылау және бақылау сигнализациясы құрылғыларына қысымды, температураны, машиналар мен жабдықтардың жұмыстарын сипаттайтын статикалық және динамикалық жүктемелерді өлшеу құрылғылары жатады. Сигнализация жүйесін дыбыстық, жарықтық, таңбалы және құрамдастырылған деп ажыратады.

Электр  тоғынан  зақымданудан   қорғану  үшін   келесі щаралар

қолданылады: аз кернеу, тораптарды электрлік бөлу, оқшаулаудың бүлінуін бақылау және алдын алу, тоқ өткізгіш бөліктерге байқаусызда жанасудан сақтану, қорғаныштық жерге тұйықтау, қорғаныстық ажырату, қорғаныстың жеке құралдары. Автокөлік жүргізушісінің жұмысы айтарлықтай жүйкелік- эмоциялық ширығумен, төтенше және қиын жағдайлардың жиі пайда болуымен, жоғары жауапкершілік пен қате әрекеттердің жоғары «қадірімен» сипатталады. Қазіргі жағдайда автокөлік құралдарының жүргізушісінің жұмысы автокөлік мөлшерінің ұдайы көбеюі нәтижесінде жол қозғалысының жоғары қарқындылығымен, оның техникалық- пайдалану сапасының өзгеруімен, жол инфрақұрылымының қанағаттанбайтын жағдайымен қиындай түседі. Бұл жағдайлар психикалық жүктемелердің айрықша артуына себепші болып, жүргізушінің психофизиологиялық атқарымдық күйінің кері өзгеруінің мүмкіндігін айтарлықтай көтереді. Ол психикалық немесе психофизиологиялық бейімделу дәрежесінің төмендеуі немесе кері кетуі арқылы білінеді. Ол болса, өз кезегінде кәсіби қателіктер мен жол көлік оқиғаларын туындатады. Психофизиологиялық қамсыздандыру арқылы медициналық куәландырудың диагностикалық мүмкіндіктерінің кеңеюі жүргізушілердің кәсіби іріктелуінің барлық жүйесінің тиімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді.

Жеке қорғаныс құралдары (ЖҚҚ)

ЖҚҚ таңбалауын 12.4.115 — 82 МС және нақты ЖҚҚ  таңбалауы стандарттары орнатады.

Тағайындалуына байланысты ЖҚҚ келесідегідей бөлінеді:

Тыныс алу мүшелерін қорғау құралдарына газқағарлар, респираторлар, өзін-өзі құтқарғыштар, пневмодулығалар, пневмомаскалар жәен пневмокүрткелер жатады. Арнайы қорғаныс киімдеріне тондар, пальтолар, қысқа пальтолар, қысқа ішіктер, жамылғылар, жадағайлар, қысқа жадағайлар, халаттар, костюмдер, күрткелер және жейделер, шалбарлар мен шолақ шалбарлар, комбинезондар мен қысқа комбинезондар, желеткелер, көйлектер мен сарафандар, блузкалар мен белдемшелер, алжапқыштар мен иықбаулар жатады. Аяқты қорғау құралдарына етіктер, ұзын қонышты етіктер, қысқа қонышты етіктер, қысқа етіктер, бәтеңкелер, қысқа бәтеңкелер, туфлилер, бахилалар, галоштар, бөкістер, тәпішкелер (сандалдар), унтылар, шәркейлер, қалқандар, ботфорттар, тізеқаптар, шұлғаулар жатады. Қолды қорғау құралдарына биялайлар, қолғаптар, қысқа қолғаптар, саусақ қаптар, алақан қаптар, тамыр тартқыштар, жеңқаптар, шынтаққаптар жатады. Басты қорғау құралдарына қорғаныш каскалар, дулығалар, дулығаның астынан киетін телпектер, бөріктер, береттер, шляпалар,

қалпақтар, үшкіл орамалдар, масаханалар жатады.

Көзді қорғау құралы қорғаныш көзілдіріктері болып табылады. Бет-жүзді қорғайтын құрал бетке арналған қорғаныш қалқаны болып табылады. Есту мүшелерін қорғайтын құралдарға шуылға қарсы дулығалар, шуылға қарсы астарлар және шуылға қарсы құлаққаптар жатады. Биіктіктен құлаудан қорғау және басқа да сақтандыру құралдарына сақтандыру белбеулері және тростар, қол қармаулары мен қолқұрылғылар, тізеқаптар және иықбаулар жатады. Дермотологиялық қорғаныс құралдарына теріні сақтау құралдары (қолғаптар, арнайы пасталар) мен тері тазалаушылар жатады.

ЕҢБЕК ЖАҒДАЙЛАРЫН БАҒАЛАУДЫҢ ГИГИЕНАЛЫҚ БЕЛГІЛЕРІ

Еңбек жағдайларын бағалаудың гигиеналық белгілері

Бұрыннан келе жатқан еңбек жағдайлары мен сипаттарын гигиеналық бағалау физикалық, химиялық, биологиялық және психофизиологиялық факторларды құралмен өлшеу негізінде жүзеге асады. Өндірістік орта мен еңбек үдерісінің параметрлерінің ауытқуы дифференциясы қағидасына негізделген еңбек жағдайының жіктелуі жұқпалы ауруларды қоздырғыштарды, сондай-ақ иіскеу мен теріге тиіп кетуіне жол берілмейтін (ісікке қарсы дәрілік өнімдер, эстроген гормондары, еліткіш анальгетиктер) және еңбек жағдайын ықтимал қауіптілігі үшін зияндылықтың тиісінше тобына жатқызу құқығын беретін заттармен жасалатын жұмыстарды қоспағанда 12.0.003—74 ЕҚСЖ МС-да келтірілген. Жұмыс ортасы мен еңбек үдерісінің нақты дәрежелерінің ауытқу деңгейін басшылыққа алу және Р 2.2.2006 — 05 нұсқаулығындағы гигиеналық белгілер бойынша өлшемдерді пайдаланумен зяиндылық және қауіптілік деңгейі бойынша еңбек жағдайының келесі төрт тобын ажыратады:

Еңбек жағдайлары

Оңтайлы еңбек жағдайлары (1-ші топ)

Жұмыс ортасы факторларының оңтайлы нормативтері тағайындалады: Басқа факторлар үшін оңтайлыларға шартты түрде зиянды факторлар мүлде болмайтын не болмаса тұрғындар үшін қауіпсіз боп саналатын дәрежелерден аспайтын еңбек жағдайларын жатқызады.

Ұйғарынды еңбек жағдайлары (2-ші топ)

Зиянды еңбек жағдайлары гигиеналық нормативтерді арттыру және жұмыскер ағзасындағы өзгерістердің білінгіштігі бойынша шартты түрде төрт зияндылық деңгейіне бөлінеді.

3-ші топтың 1-ші деңгейінің (3.1) зиянды еңбек жағдайлары гигиеналық нормативтерден жұмыскердің ағзасында атқарымдық өзгерістер туғызатын және әдеттегідей, келесі ауысымның басына қарағанда осы факторлармен ұзағырақ байланыстың  үзілуін қалпына келтіретін және оның денсаулығының бұзылуының қаупін жоғарылататын        зиянды        факторлар        дәрежелерінің ауытқушылықтарымен сипатталады.

3-ші топтың 2-ші деңгейінің (3.2) зиянды еңбек жағдайлары тұрақты атқарымдық өзгерістер туғызатын зиянды факторлардың дәрежелерімен сипатталады. Олар көп жағдайларда:

жоғалту, бірінші кезекте, осы факторлар үшін айрықша осал адам мүшелері мен жүйелерінің жағдайын көрсететін сырқаттар түрінде білінеді);

3-ші топтың 3-деңгейінің (3.3) зиянды еңбек жағдайлары әсері мына жағдайларға әкеліп соғатын жұмыс ортасының зиянды факторларымен сипатталады:

3-ші топтың 4-деңгейінің (3.4) зиянды еңбек жағдайлары кәсіптік сырқаттардың ауыр түрлері пайда болуы мүмкін, созылмалы патологияның айтарлықтай өсуі және еңбекке жарамдылықтың уақытша жоғалуымен сырқаттардың жоғары дәрежесі белгіленетін жұмыс ортасының зиянды факторларының дәрежелерімен сипатталады.

Қауіпті (экстремалды) еңбек жағдайлары (4-ші топ)

Еңбек жағдайы 4-ші топқа (қауіпті) жататын жұмыс орны жедел түрде қайта жабдықталуға немесе ликвидациялануға тиіс. Қауіпті (экстремалды) еңбек жағдайларындағы жұмыс мына жағдайлардан басқа кезде рұқсат етілмейді: Бұл ретте қауіпті жағдайлардағы жұмыс тиісінше жеке қорғаныс құралдарымен және бұндай жұмыстар үшін регламенттелген тәртіптерді сақтау арқылы жүргізілуі тиіс.

Шекті ұйғарынды деңгейлер (ШҰД)

Шекті ұйғарынды концентрация (ШҰК)

Еңбек жағдайының (ШҰД және ШҰК) гигиеналық нормативтері (ГН)

2.2.5.1313 — 03 ГН-ге сәйкес, зиянды заттектер жұмыс аймағы ауасында болуымен адам ағзасына әсер ету деңгейіне байланысты келесідегідей бөлінеді: Еңбек қауіпсіздігінің санитарлық нормалары мен стандарттар жүйесіне сәйкес кәсіпорындарда зиянды заттектердің жұмыс аймағы ауасындағы мөлшерін бақылау жүзеге асуы тиіс.

Жұмыс аймағы

Егер жұмыс аймағында қауіптілігі жоғары бірінші топтың зиянды заттектері қолданылса, олардың мөлшерін бақылау автоматтық өзі жазылатын, ШДК асып кеткен жағдайда қауіп дабылын беретін аспаптар көмегімен үздіксіз жүргізіліп отыруы қажет. 2-4 топтардың зиянды заттектері қолданылатын жұмыс орындарында олардың мөлшері ауа  сынамасын  іріктеу  және талдау арқылы ауық-ауық жүзеге асуы тиіс. Сынаманы іріктеу жұмыскердің тыныстау аймағында, яғни, оның жүзінен 0,5 м-ге дейінгі радиуста жүргізіледі. Бұл ретте ауысым барысында кемі бес сынама алынады.

Шаң мен газ түріндегі зиянды заттектер болатын өндірістік жайлардың әуе кеңістігі еңбек қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Шаңдар мен газдардың адам ағзасына әсері олардың өндіріс жайлары ауасындағы улылығы мен концентрациясына, сонымен қатар адамның сол жайда болу уақытына байланысты.

Шаң.

Ауада қалқыған бөліктері зиянды еңбек жағдайларындағы кез келген өндірістік ортада болады. Құрамына байланысты олар адамның тыныс алу жүйесін ластап, жұмысын қиындатуы мүмкін. Көлік кәсіпорындарының өндірістік бөлімшелерінде шаңның айтарлықтай мөлшері түзілуі мүмкін. Шаңнан қорғану үшін шаң кетіретін жабдықтар, шаңшөктіргіш камералар және арнайы құрылғылар пайдаланылады. Зиянды еңбек жағдайларында жұмыс жасайтын қызметкерлерге респираторлар беріледі. Көп мөлшерде шаңды жүктерді (цемент, көмір, құм, ұсақ тастар және т.б.)  тиеу мен тасымалдауда, техникалық қызмет көрсету мен жылжымалы құрамды (тазалау-жуу, тегістегіш, қызулық, темір соғатын, дәнекерлегіш, дөңгелек жөндейтін, жапсырмалы, егеуіш және т.б ) жөндеу жұмыстарында түзіледі. Автомобиль қозғалысында шаң гравитациялық күштің әсерімен ауадан автомобильдің шанағы мен агрегаттарына келіп түседі. Ауадағы шаңды аэрозоль деп, ал шөккен шаңды аэрогель деп атайды. Автомобиль қозғалысының жылдамдығы артқан кезед ауадағы шаңның концентрациясы да артады. Шаңның зияндылығы оның құрамына, бөлшектерінің ірілігіне және тозаңдылық дәрежесіне байланысты. Тыныстауда 2 мкм-ден кем диамерлі бөліктер ең қауіпті болып табылады. Егер автомобильде шанақтың тығыздау элементі талаптарға сай келмесе, жүргізуші шаңнан бронх қабынуы және пневмокониоз ауруларын тудыратын ірі және ұсқа бөліктерді жұтады. Адам көзінің шырышты қабығына түсетін шаң оның тітіркенуіне және конъюнктивитке алып келеді. Теріге сіңіп кету арқылы шаң терідегі ұсақ тесіктерді бітеп, адам ағзасының жылуды реттеуіне кедергі келтіріп, дерматит және экзема аурларын тудыруы мүмкін. Улағыш шаңдардың кейбір түрлері (әк, сода, күшәла, кальций карбиді) текүйіктер тудырады. Демек, зиянды жағдайлы ортада жұмыс жасайтын автомобильді жуу және салонын тазартып отыру оның техникалық қызмет көрсетуінде міндетті болып саналады.

Булар мен газдар.

Өкпе адам ағзасындағы ең маңызды қызметтердің бірін атқарады, өйткені ол оның миын оттегімен қоректендіретін қантамырлар жүйесімен, орталық жүйке жүйесімен және барлық ағзамен байланысты. Адам ауасыз 5 минуттан артық өмір сүре алмайды. Ол уақыт таусылғанда ми мен орталық жүйке жүйесінде оттегінің жетіспеуінен болатын қайта айналмайтын үдерістер орын алып, ми жасушалары өледі. Жұмсалған қуатын қалыпқа келтіру үшін адам тәулігіне 2 кг шамасында азық, 3 л су және 30 м

ауаны тұтыну керек, яғни, адамның барлық ағзасын оттегімен қамсыздандыру — оның тіршілкті қамтамасыз етуінің негізгі міндеттерінің бірі. Жанармайдың әр түрлерін жандыруда, көлік құралдарының қозғалтқыштарының жұмысында, гальваникалық үдерістерде, бояғыш, дәнекерлегіш, термикалық және басқа да жұмыстарды орындау үдеріснде көлікте көп мөлшердегі зиянды газ тектес заттектер бөлінеді. Көп жағдайларда бұл заттектер улы болып келіп, адам ағзасына аса улы әсер қалдырады. Өйткені өкпеге түсіп, оны қан бірден сіңіріп, бүкіл ағзаға таралады. Зиянды заттектердің қасиеттері олардың химиялық құрылымы мен агрегаттық күйлері арқылы анықталады. Көліктегі у болып келетін органикалық заттардың қатарына хош иісті реттің көмірсутектері (бензол, толуол, ксилол), олардың туындылары (хлорбензол, нитробензол, анилин), спирттер және альдегидтер жатады. Бейорганикалық тектердің улары болып көміртектің, күкірттің (күкіртті сутек, күкіртті газ), азоттың (аммиак, азотоксиді) қосындылары, ауыр және сирек металлдар (қорғасын, сынап, мырыш, марганец, кобальт, хром, ванадий) табылады. Жұмыс ортасы ауасындағы зиянды заттектердің мөлшері шектік ұйғарынды концентрациядан асса, жұмыскерлердің улануының алдын алатын арнайы шараларды қолдану керек. Мұндай шараларға өндірістік үдерістерде улы заттарды қолдануды шектеу, құрылғылар мен байланыстарды саңылаусыздандыру, әуе кеңістігін автоматты түрде бақылау, табиғи және жасанды желдетуді жүзеге асыру, арнайы қорғаныс киімдері мен аяқ киімдерін, бейтараптандыратын жақпа майлар мен өзше де жеке қорғаныс құралдарын пайдалану жатады. Улы заттардың бөліну аймағында үздіксіз болатын жұмыскерлерге қысқарған жұмыс күні, қосымша демалыс және басқа жа жеңілдіктер тағайындалған. Санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес негізгі құрамдас бөліктердің атмосфералық ауаның тиісті көлеміндегі, тыныстау мен

ондағы зиянды қоспа үшін пайдаланылатын мөлшері мынадай: оттегі — 20,96 %, азот — 78,03 %, көміртегі диоксиді — 0,03 %, ал қалғандары — инертті газдар (аргон, гелий, неон және т.б.). Жұмыс аймағы ауасында зиянды заттектердің шекті ұйғарынды концентрациялары (2.2.5.686 — 98 ГН). Көлік құралының кабинасындағы әуе кеңістігі жағдайын бақылау қолданылатын жанармай түрін есепке ала отырып жүзеге асырылуы тиіс. 3.1 кестеде келтірілген жүргізушінің жұмыс аймағындағы ауасындағы зиянды заттектер концентрациясы мына жағдайларда аспауы керек: қозғалтқыштың бензинмен жұмыс жасауында көмірсутектер көміртекке қайта есептегенде — 300 мг/м

, көміртек тотығы — 20 мг/м

, азот тотығы — 5 мг/м

, сондай-ақ этилдендірілген бензин үшін қорғасын — 0,01 мг/м

(орта ауысымды ШҰК 0,07 мг/м

-тан аспайды); метилдендірілген бензин немесе таза метанол үшін метанол — 5 мг/м

, формальдегид — 0,5 мг/м

; дизель отыны үшін акролеин — 0,2 мг/м

Ауыр дене жұмысын атқаратын жұмыскерлер басқа жұмыскерлерге қарағанда, ауадағы зиянды заттектердің бірдей концентрациясында уланудың үлкен қаупіне немесе кәсіптік сырқаттың пайда болуына душар болады.

Машинаның қозғалмалы бөліктері.

Көптеген машиналарда айналадағыларға дене жарақаттарын тудыратын қозғалмалы бөліктер бар. Машинаның қозғалмалы бөліктері табыла алады:

3.1. кесте. Көлікте жиі кездесетін, ауадағы кейбір зиянды заттектердің шекті ұйғарынды концентрациялары

бар шаң (кварц және т.б.)

Құрамында 10-70 % SіO

бар шаң

Шынылы және минералды талшық шаңы

Құрамында 10 % SіO

бар өсімдік және жануар текті шаң

Кобальт (кобальт оксиді) 0,5

Титан оксиді

Никель (никель оксиді) 0,5

Азот оксиді (NO

-ға қайта есептеуде)

Ацетон

Күкірттің еселенген тотығы

Жанармай бензині (С-ға қайта есептеуде)

Жермай, уайт-спирит

Көміртек оксиді

Айналу әрекеті.

Тіпті тегіс айналмалы біліктердің өзі киім бұйымдарын немесе мысалы, өте қауіпті боп келетін адам қолын іліп қалуы мүмкін. Егер айналмалы біліктердің шығыңқы бөліктері мен тегіс емес сүйір беткі қабаттары болса, қауіп одан сайын арта түседі.

Сызықты қозғалыс.

Тік, көлденең және қайтымды ілгерілеме қозғалыстар әр түрлі жолдармен дене жарақатын алуға әкеліп соғуы мүмкін: адам машинаның қайндай да бір бөлігінен соққы алуы, машиналар бөлігінің немесе басқа да объект арасында қалып қоюы, сүйір ернеудің кесіп кетуі немесе қозғалмалы бөліктер немесе басқа да объектілер арасында қысылып қалуы мүмкін.

Қуат көздері.

Көбіне қандай да бір машинаны қозғалысқа келтіру үшін сыртқы қуат көздерін пайдаланады және де жиі көп мөлшердегі қуатқа ие көздерден. Ол электрлік, булық, гидравликалық, пневматикалық және механикалық қуаттық жүйелер. Барлық осы жүйелерді бақыламайтын болса, айналадағыларға айтарлықтай дене  жарақаттарын және материалдық шығын әкелуі мүмкін.

Мұнай өнімдері.

Жағармайлар, дизельді отындар, жермай, бензиндердің адам терісіне ұзақ және жиі әсерінен тері аурулары

пайда болады. Осылайша адам ағзасына тері арқылы түсіп, уланудв тудыруы мүмкін. Мұнай булары тітіркендіргіш және еліткіш әсер береді, ал олардың көп концентрациясында, мысалы, мұнай өнімдерін бөліп құюда адамның есінен тануы және жүрек қызметінің бұзылуы мүмкін.

Автомобильге бензин құюда төгілетін 300 г бензин 200 мың м

ауаны ластайды. Бензин буларын иіскеуде бас айналу, бас ауруы, масаю сезімі, ұйқының бұзылуы, тершеңдік, тез шаршау, себепсіз әлсіздік, бұлшықеттердің дірілдеуі, тәбеттің жоғалуы, қозу, жүрек айнуы, құсу, созылған қолдың дірілдеуі, бұлшықет түйілуі пайда болады.

Бензин және оның буларын өкпе мен ішек-қарын жолдары тез сіңіріп, көбіне тыныс алу жолдарымен, ал кейде несеппен шығады. Улану бензин ағзаға, теріге түскенде және оның буларын иіскегенде өршиді. Бензиннің ағзаға өңеш арқылы түсуі адамның құсуын өршітіп, оның асқазанның шырышты қабығына тітіркендіргішітк әсері ішті ауыртып, ұйқыдан айырып, галлюцинация, тершеңдік, сілекей бөлінушілікті тудырады. Ауыр жағдайларда масаю күйі іспеттес ауыр психоз белгілері туындайды. Бензиннің аздаған мөлшері де (0,5-1,0 мл) қан жоғалтудың, ісінудің және өкпенің қайта  қабынуына себеп бола алады. Бензин және оның булары бүйрекке уыттық әсер беріп, нәтижесінде бүйрек жеткіліксіздігінің дамуына әкеліп соғады. Оған қоса, бензин қызыл қан денешіктерінің түзілу үдерісін бұзады.

үлкен қауіп тудырады. Ағзаға шырышты қабық, тыныс алу мүшелері және тері арқылы түсіп, ол адамның орталық жүйке жүйесіне, бұлшықеттердің қозғалмалы талшықтарына және қантүзу мүшелеріне кері әсер етеді. Мұнай өнімдерінен және ең алыдмен этилдендірілген бензиннен қорғану үшін костюмдер, алжапқыштар, жеңқаптар, қолғаптар, резеңке етіктер және түрлі дермотологиялық құралдарды қолданады. Жұмыскерлердің тыныс алу мүшелерін мұнай өнімдерінің буларынан қорғау үшін оларды сақтайтын ыдыстарды тазалауда немесе апаттық құю жағдайында құбыршек газтұмшаларын пайдаланады.

Метанолды (метил спиртін) жиі майларды, шайырларды және лактарды еріткіщ ретінде қолданады. Адам ағзасына ол әдеттегідей, ас қорыту, тыныс алу мүшелері, сондай-ақ тері арқылы түседі. Метил спирті әсіресе жүйке және тамыр жүйелері үшін у болып табылады, оған қоса ол адам ағзасында жиналуы мүмкін.

Метанолмен зақымданудың жеңіл түріне саусақтардың аздап дірілдеуі, теңселу, ұйқышылдық, жоғары шаршаңқылық, құсу, жүрек айну, бас айналу, бас ауруы тән. Метанолмен зақымданудың күрделі түріне шалдығу және көру қабілетінен айрылу (көбіне қайта қалпына келмейтін), тартылулар, әлсіз тамыр соғысы, есінен танулар жатады, ал ең ауыр түрлерінде өлімге әкеліп соғуы мүмкін.

Жұмыста және апаттық-құтқару жұмыстарын жүргізуде метанол мен ацетоннан қорғайтын жеке қорғаныс құралдары ретінде арнайы киімдерді, биялайларды, қолғаптарды, дермотологиялық құралдар мен респираторларды қолданады.

адамның терісіне тітіркену және күйдіру әсерін беріп, дерматит,  гиперкератоз ауруларын туғызып, тіпті терінің жансыздануына әкеліп соғады. Қышқылдар мен олардың шашырауы үлкен қауіпті көзге тудырады. Қышқылдар мен олардың қоспаларының әсерінен қорғануды арнайы костюмдер, алжапқыштар, қысқа етіктер және резеңке қолғаптар, дермотологиялық құралдар мен қорғаныс көзілдіріктері арқылы қамтамасыз етеді.

Никель мен

хром қосындыланған болат құрамына кіреді. Бұл болаттарды жағу-салқындату сұйықтығын қолданатын металлкескіштерде өңдеу үдерісінде хром мен никельді сіңдіреді және адам қолының терісіне тиген жағдайда аллергиялық аурулар тудыруы мүмкін. Бұндай жағдайларда қорғаныс дермотологиялық құралдарды қолданумен қамтамасыз етіледі.

Эпоксидті шайырлар автомобильдерді жөндеуде қуыстарды, майысқан жерлерді бітеуде, жарықтарды, коррозиялық зақымдарды бітеуге және түрлі материалдарды желімдеу үшін эпоксидті желімдер мен композициялар құрамында болады. Шайыр  және онда қолданылатын қатайтқыш уытты заттар болып табылады. Улануды қатайтқыштың буы да тудыра алады, ал эпоксидті шайыр теріге тигенде түрлі тері аурулары (экзема, дерматит және т.б.) пайда болады. Қатайтқыш буларын ауаны желдету арқылы кетіреді, ал қол терісін қорғау үшін дермотологиялық құралдар мен резеңке қолғаптарды қолдану керек.

Жарықтандыру.

Адам өмірінің табиғи жағдайы болып табылатын жарық оның денсаулығын сақтау үшін және еңбектің жоғары өнімділігін қамтамасыз ету үшін қажет. Жарық көзбен көрінетін оптикалық көлемнің ұзындығы 380-760 нм электрмагниттік толқындар болып саналады және адамның ең

сезімта және әмбебап сезім мүшесі – көру талдағышының торлы қабығы болып қабылданады. Көру талдағышы — адам көзі үшін қоршаған әлемнің алуан түрлілігі көлемімен, фонмен кереғарлығымен және көзден қашықтығымен сипатталатын заттар мен  нысандардың әртүрлілігімен ұсынылады. Нысанның көлемі, оның фонмен кереғарлығы және ол көрінетін қашықтық неғұрлым кіші болған сайын (тиісті шегіне дейін), бұл нысан соғұрлым көзбен ауыр қабылданады. Солайша үлкен көлемдегі, бірақ алыста тұрған және дұрыс жарықтанбаған нысанды қабылдау қиын. Демек, көздің қалыпты жұмыс істеуіне нысан тиісінше көлемнен кіші болмай, фонмен кереғар және жеткілікті түрде жарықтандырылған болуы керек. Атқарымдық жүйе секілді көру талдағыштарының әрекеттің соңғы нәтижесі тек жарықтың болуымен ғана мүмкін қоршаған әлемді қабылдау болып табылады. Демек, жоғары көру жұмысқа қабілеттілігі және еңбек өнімділігі тиімді өндірістік жарықтандырумен тығыз байланысты. Қанағаттанғысыз жарықтандыру ақпаратты бұрмалайды, оған қоса, ол тек көруді қажытып қана қоймай, адам ағзасын түгелдей қажытуға себеп болады. Оған қоса, жарықтың кейбір көздері адамның физикалық және эмоциялық күйіне кері әсер етеді. Жарықтандырудың зиянды әсерін алып тастау оның нормаланған параметрлерін қамтамасыз етумен, жарықтандыру жүйесі, жарық көзі, жарықшамдарды дұрыс таңдау және жарық беретін құрылғыларды дұрыс орнату және оны пайдалану арқылы жүзеге асады. Өндірістік жарықтандыру зиянды өндірістік фактор ретінде келесі негізгі жарықтехникалық көрсеткіштерді анықтайды:

жарықтың табиғи көздері – тікелей күн шуағы мен көкжиек жарығымен (күн сәулелері, атмосферамен

таралатын) жасалады. Табиғи жарықтандыру биологиялық тұрғыда адам көзі максималды түрде бейімделген жарықтандырудың ең құнды түрі болып табылады.

Өндірістік жайларда келесідегідей табиғи жарықтандырулар пайдаланылады: Өндірістік кәсіпорындардағы қызу шамдары және газ қуатсыздану шамдары арқылы жүзеге асатын

Өндірістік        жайларда        о р т а қ        ж ә н е ж е р г і л і к т і жарықтандыру қолданылады: ортақ — барлық жайды жарықтандыру үшін, жергілікті (құрамдастырылған жүйеде) — тек жұмысшы беттерді немесе құрылғының бөлек бөліктерінің жарығын көбейту үшін. Ортақ жарықтандыру біркелкі немесе шектеуші болуы мүмкін. Жарықшамдарды ортақ біркелкі орналастыру (тік бұрыштап немесе шахматтық ретпен)  барлық жайда  біртекті жұмыстарды орындауда

және жұмсы орындарының үлкен тығыздығында (конвейері жоқ құрастыру цехтары, ағаш бөлетін цехтар және т.б.) тиімді жарықтандыруды жасау үшін қарастырылады. Ортақ оқшаулы жарықтандыру жұмыс орындары қатарында қосымша жарықшамды (мысалы, қиғашжарық) орнату арқылы берілген тығыздықта (термикалық пеш, ұста балғасы және т.б.) жарықтандыруды қамтамасыз етуді және цех аумақтарында әртүрлі жұмыстарды атқару үшін және көлеңкелейтін құрылғылардың болуында қарастырылады. Жұмыс бетіне жарық түсіруге тағайындалған жергілікті жарықтандыру тұрақты және ауыспалы болып бөлінеді. Ол көбіне қызу шамын пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі, өйткені люминесцентті шамдар стробоскоптық әсер тудыруы мүмкін. Өндірістік жайлардың оңтайлы жарықтандыруымен мыналарды қамтамасыз етуге мүмкіндік беріледі: Өндірістік жарықтандыру сапасы келесі гигиеналық талаптарды орындаумен анықталады: Жарықтандыру нормасын орындамауда кәсіпорындарда қауіпті жарақат жағдайлары орын алуы мүмкін.

Зиянды еңбек жағдайларын анықтайтын жарықтандырудың көрсеткіштері көру жұмысының уақытына, жарық берудің ашықтығына, жарық беру құрылғысының қыздырылу температурасына және көрудің бейімделу қажеттілігіне байланысты. Зиянды және қауіпті еңбек жағдайларында көру мүшелерін қорғау үшін арнайы маскалар немесе көзілдіріктер қолданылады. Шу. Шу

Шу адам ағзасына зиянды әсер қалдыра отырып, еңбек жағдайын нашарлатады: шу жағдайларында ұзақ болуда көру және есту қасиеті төмендейді, қан қысымы көтеріліп, зейіні төмендейді. Күшті жалғаспалы шу адамның жүрек-қан тамырлары және жүйке жүйесіндегі атқарымдық өзгерістердің себебі болуы мүмкін. Ол болса, өз кезегінде жүрек ауруларын және аса күйгелектікті тудырады. Адамның есту мүшесі дыбыстық қызым өзгерісін сол өзгерістің еселігі түрінде қабылдайтыны белгіленген. Сондықтан шудың қарқындылығын өлшеу үшін есту қасиеті қалыпты адамның есту шегіне сәйкес (есту мүшесі қабыладйтын минималды есту мүшесі), децибелді логарифмді шкаланы қолданады.

2 • 10 -5 Н/м

тұрақты

тұрақсыз

ауысымында) уақыт бойынша шу өлшегіштің уақытша шкаласында «бәсең» өлшеуде 5 дБА-ден асатындай өзгереді;

Өз кезегінде, тұрақсыз шу ажыратылады: ■

ауытқымалы

үзікті

импульстік

Дыбыс қарқындылығының жоғарылауында адамның дабыл жарғағына дыбыс толқыны жасайтын қысым тиісінше дәрежеде ауырлық сезімдерін тудыруы мүмкін. Ауырлық сезімдерінің шегі аталатын дыбыс қарқындылығы 130 дБА деңгейінен табылады. Шулар өздеріне түрлі жиіліктерді қосады, бірақ бәрібір әр шуды сол не өзге жиілікті иеленуімен сипаттауға болады. Шартты түрде, шулардың барлық шоғырын келесідегідей ажыратады: ■

төменгі жиілікті шу

орта жиілікті

жоғары жиілікті

Төменгі жиіліктегі шуларға дыбыс өткізбейтін кедергілерден (қабырғалар, жабындар, қаптамалар) өтетін, соққысыз әрекеттегі жай жүретін агрегаттардың шуы және т.б. жатады. Орта жиіліктегілерге көптеген машиналардың, агрегаттардың, білдектер мен соққысыз әрекеттегі қозғалысты құрылғылардың шуы жатады. Жоғары жиіліктегілерге жоғары жылдамдықта, соққылы әрекеттегі, ауаның немес газдардың күшті ағынын жасайтын машиналар мен агрегаттарға тән ызың, ысқырықты, сыңғырлы шулар және т.б. жатады. Адам құлағы сонымен қатар 16 Гц-тен 20 кГц-ке дейінгі жиіліктегі дыбыстық дыбысты тербелістерді қабылдап, «естиді». 16 гЦ-тен төмен жиілік диапазоны инфрадыбыс, ал 20Гц-тен жоғары ультра дыбыс деп аталады. Инфрадыбыс және ультрадыбыс сонымен қатар адамға да әсер етеді, бірақ ол оны естімейді. Қалалық ортадағы шу көздері көлік құралдары мен өнеркәсіптік құрылғылар болып табылады. Инфрадыбыстың көзі болып соққы әрекетінің технологиялық құрылғысы, рельсті көлік және

пневмоқұрал, ал ультрадыбыстікі зымыранды қозғалтқышатр және желмен үрленетін су беттері және құрылыс алаңдары табылады. Өндіріс жағдайларында, қағида бойынша, әртүрлі механизмдер, агрегаттар және басқа да құрылыстардың (3.2 кесте) жұмысы нәтижесінде құрылатын түрлі жиіліктегі және шоғырдағы шулар орын алады: жылдам айналмалы, жылжымалы (үйкелу) әрекет, жалғыз не қайталанатын соққылар, құралдардың немесе машинаның бөлек бөлшектерінің дірілі, күшті әуелік не газдық ағыстардың құйыны және т.б. салдарынан. Шулық тербеліс ағзада қорлану (кумулятивтілік) қасиетіне ие. Шу зияндылығын өндіріс ортасының факторы ретінде оның дәрежесін шектеу қажеттілігіне әкеліп соғады. Шудың алдын алу немесе зиянды әсерін азайту үшін гигиеналық нормаларды ұстану керек.

Есту аппаратының қатты зақымдануы

0... 10

Технологиялық үдерістерді жасауда, машиналарды, өндірістік ғимараттар мен құрылыстарды жобалауда, жасауда және пайдалануда, сондай-ақ, жұмыс орнын ұйымдастыруда шуды бсеңдетудің барлық шараларын қолдану керек. Ондай шараларға жатады: ■

шуды көзінен бәсеңдету; ■

жайлардың, құрылғылардың және т.б. дыбыс өткізбеуі; ■ дыбыс жұтуды қамтамасыз ететін архитектуралық-жоспарлық шешімдерді қабылдау; ■ аспаптардың, құрылғылардың, жабдықтардың міндетті гигиеналық бағалауын жүргізу (оларды сертификаттау); ■

арнайы бәсеңдеткіштерді пайдалану: ■

антифондарды, құлақты сақтаушы құралдарды, шуға қарсы дулығаларды қолдану; ■ алдын ала (жұмысқа түсерде) және мерзімдік медициналық тексерістерді өткізу. Жұмыскерлерді шудың жоғары дәрежесімен байланысты зиянды еңбек жағдайларынан қорғау үшін дыбыс жұтатын (дыбыс өткізбейтін) материалдар, шуға қарсы киім, құлақты қорғайтын құралдар және басқа да ЖҚҚ қолданылады. Шумен күресу бағыттарының бірі жүріп-тұру құралдарына, инженерлік жабдықтарға, акустикалық жайлылықты қамтамасыз ету бойынша негізіне гигиеналық талаптар белгіленген тұрмыстық аспаптарға мемлекеттік стандарттарды жасау болып табылады. 19358 — 85 «Автокөлік құралдарының сыртқы және ішкі шуы. Өлшеудің рұқсат етілген деңгейлері және әдістері» МС шулық сипаттарды, оларды өлшеу әдістерін және барлық үлгідегі мемлекеттік, ведомствоаралық, ведомстволық және мерзімдік бақылау сынақтарында қабылданған автомобильдердің (мотоциклдердің) шуының рұқсат етілген деңгейін орнатады. Сыртқы шудың негізгі сипаттамасы рұқсат берілетін мәні жеңіл көліктер мен автобустар үшін 85-92 дБА-ден, ал мотоциклдер үшін 80-86 дБА-ден аспауы тиіс дыбыс дәрежесі болып табылады. Стандартта ішкі шу үшін жиіліктің октавалық жолақтарындағы дыбыстың шекті дәрежелерінің болжалды мағыналары келтірілген: жеңіл автокөліктер үшін – 80дБА, жүк көліктерінің жүргізушілерінің жұмыс орнына, автобустарға – 85 дБА, ал автобус салондары үшін – 75-80 дБА.

Діріл негізінде адамның ішкі мүшелеріне дірілдік ауру тудырып,

әсер етеді. Дыбыстық тербелістердің негізгі көрсеткіштері дыбыстық қысым, дыбыс қарқындылығы, жиілігі, дыбыстық толқынның пішіні болып табылады.

Адамның 1 кГц жиілікте қабылдайтын дыбыстық қысымның ең төмен мәні 2 • 10 -5

Па шектік деп аталады.

Дірілді қабыладу жасалатын тербелістердің жиіліктеріне, олардың күші мен қарқыны – амплитудаға байланысты. Діріл жиілігі дыбыс жиілігі секілді герцпен өлшенеді, қуат – килограммометрмен, ал тербеліс амплитудасы – миллиметрмен. Діріл тек дірілдетуші денемен тікелей байланысқанда немесе онымен жанасатын басқа тығыз денелер арқылы ғана қабыладнады (сезіледі). Төмен жиіліктегі дыбыстарды (жуан) шығаратын тербеліс көзімен жанасқанда, дыбыспен бірге адам сілкіністі де, яғни дірілді де қабылдайды. Механикалық тербелістердің адам денесінің қай бөліктеріне таралуына байланысты ж е р г і л і к т і және о р т а қ дірілдерді ажыратады. Жергілікті дірілде адам денесінің дірілдетуші қабатпен жанасатын бөлігі ғана сілкінісіке ұшырайды, көбіне қолдары (дірілдетуші қол құралдарымен жұмыс жасағанда және дірілді заттарды ұстағанда, машина бөліктерін ұстағанда және т.б.). Кейде жергілікті діріл дене бөліктеріне жалғасқан буындар арқылы  тікелей дірілге ұшырайтын бөліктерге беріледі. Алайда, бұл тербелістердің амплитудасы әдетте төмен, өйткені олардың берілу шегінде адам денесінің тінімен (әсіресе жұмсақ) олар біртіндеп өшеді. Ортақ діріл бүкіл денеге, әдеттегідей, жұмыскер тұратын дірілді беттен тарайды (еден, автомобиль орындығы, дірілплатформа және т.б.).

Пайда болу көздері бойынша ортақ дірілді үш к а т е г о р и я ғ а бөледі: ■

көлікті діріл

көлікті-технологиялық діріл

технологиялық діріл

Адам денесіне дірілді беттен берілетін тербелістер оның қан тамырларының, бұлшықет және басқа да тіндерінің қабырғасына көптеген  жүйке  ұштары  шеттерінің  тітіркенуін  тудырады.      Бұл

ретте, туындайтын жауапты импульстер адамның кейбір ішкі ағзалары мен жүйелерінің бұзылуына және бірінші кезекте, шеткі жүйке мен қан тамырларың тарылуына әкеліп соғады. Жүйке ұштары шеттері болса, әсіресе терілік, олар да өзгерістерге ұшырайды: олар тітікенулерге азырақ шалдыға түседі. Бұның баплығы қолдың себепсіз ауыруы (әсіресе түнгі уақыттарда), ұйып қалуы, тітіркенуді сезінуі, саусақтардың кенеттен ағарып кетуі, тері сезгіштігінің барлық түрлерінің бәсеңдеуі (ауыру, температуралық, жанасу) түрінде танылады. Дірілдің әсер етуіне тән белгілердің барлық осы жиынтығы дірілді ауру атауына ие болды (3.3 кесте). Дірілді аурумен ауыратын науқастар әдетте бұлшықетінің әлсіреуі мен тез шаршаңқылықты сезінеді.

Дірілден сақтану.

Бұл қорғанысқа ұйымдастырушылық, техникалық және медициналық-профилактикалық іс-шаралар жатады.

Атқарымдық Шаршаңқылықтың артуы; қозғалыс реакциясы уақытының артуы; көру реакциясы уақытының артуы; вестибулалық реакциялар мен қозғалыс үйлестігінің бұзылуы

Жүйке ауруларының артуы; Қан- тамырлары жүйесі қызметінің бұзылуы; тірек-қимыл аппараты қызметінің бұзылуы; бұлшықет тіндері мен буындардың

Қорғаныстың ұйымдастырушылық іс-шараларына діріл қауіп бар мамандықтарының тұлғаларына діріл әсерінің уақытын шектеу және технологиялық үдерістерде жүзеге асыратын ауысымаралық еңбек тәртібін жасау жатады. Еңбек тәртібі діріл жүктемесінің операторға 1дБ (1, 12 реттен) төмен емес, бірақ 12 дБ-ден көп емес көрсеткіштерінде тағайындалу керек. Дірілдік жүктеменің көрсеткіші 2 дБ-ден асса, бұндай дірілді өндіретін жұмыстарды жасауға және машиналарды қолдануға тыйым салынады. Еңбек тәртібі жұмыскердің ауысым барысындағы еңбегін тиімді ұйымдастыру және дірілдік үздіксіз әсерінің ұзақтығын қысқарту – жиі қайталанатын үзілістерді (уақытпен қорғаныс) жұмыс берушінің бұйрығына сәйкес енгізу бойынша талаптарды орнатуы керек.

Еңбекті тиімді ұйымдастыру ауысым барысынжа мыналарды қарастыруы керек: ■

жұмыс ауысымының ұзақтығы 8 сағаттан аспауы; ■ өнім нормасын анықтауда ескерілетін екі регламенттелген үзілістерді тағайындау (ауысым басталғаннан кейін 20 минут ұзақтықта, түскі үзілістен кейін 2 сағаттан соң 30 минутқа созылатын үзіліс); ■

шамамен ауысым ортасында 40 минут ұзақтықтағы түскі үзіліс.

Регламенттелген үзілістерді жұмыскерлер белсенді тынығуға және емдік-профилактикалық іс-шаралар мен процедураларға пайдалануы керек.

■ дірілді пайда болу көзінде айналмалы бөліктердің нақты теңдесуімен және жүйенің резонанстық жиілігінің өзгерістерімен азайту; ■ механизмдерді дербес негіздерге орнату арқылы дірілді өшіру және серпінді дірілді өшірулерді қолдану; в ■ дірілдің        көзінен        (механизмнен)        қорғалатын        объектке берілуіне кедергі келтіретін діріл әсерін оқшалулау; ■

ЖҚҚ мен аранйы киімдерді пайдалану.

Қол құралын қолданатын жұмыскерге дірілдің әсерін төмендету мақсатында мыналарды ескеру қажет: ■

ыңғайлы жұмыс қалпын; ■

статикалық бұлшықет жүктемелерін азайту; ■

ағзаның салқындауын ескерту; ■

ЖҚҚ пайдалану.

Дірілден        қорғайтын        медициналық-профилактикалық        іс- шараларға гимнастикалық жаттығулар (ауысымда бір-екі мәрте),

жылу ваннасын, аяқ-қол уқалауы, жұмысқа түсер алдындағы алдын ала және мерзімідк медициналық тексерістер, дәруменмен емдеу жатады.

Шу және дірілмен күресу шаралары.

Ең алдымен, қолданылатын технологиялық үдеріске және құрылғыға көңіл аудару керек және мүмкіндігінше қатты шу мен дірілмен болатын амалдарды ауыстыру қажет. Мысалы, кейбір жағдайларда металл соғуды оның қалыптауымен ауыстыруға, жамау мен шекуді баспақтау және электрмен дәнекерлеумен, металлды зімпаралы тазалауды отпен тазалауға, шырайналма арамен кесуді арнайы қайшылармен қиюға және т.б. алмастыру. Бұл ретте, амалдарды ауыстыруда жұмыскерлерге шу мен дірілден де жағымсыз әсер ететін қандай да бір қосымша факторлардың туындамауын бақылау керек. Айналмалы және қозғалмалы тораптар және агрегаттармен туындайтын шу мен дірілді жою не азайту ең алдымен, барлық бөлшектердің нақты қиыстырып келтірумен және олардың жұмысын дұрыстаумен жүзеге асады (біріккен бөлшектерге минималды рұқсат етілу, қиғаштануды жою, теңдестіру мен өз уақытында жағуды теңдестіру және т.б.). Айналмалы не дірілді машиналар, сондай-ақ бөлек тораптар (соқтығысатын бөліктер арасына) астына серіппелер немесе амортизациялаушы материал (резеңке, киіз, тығын, жұмсақ пластиктер және т.б.) төсеген дұрыс. Айналмалы бөліктерді (тісті доңғалақтар, біліктерді т.б.) машинаның бір бетіне орналастыруға кеңес берілмейді, өйткені ол теңгермені бұзып, дірілді тудырады. Шуды тудыратын (зыңылдаған) дірлді үлкен беттер, мысалы қаптама, жабын, қақпақтар, пеш қабырғалары және цистерналарды жамау мен тазалауда қозғалмайтын бөліктермен (негіздермен) неғұрлым тығыз етіп біріктіру керек, амортизациялағыш төсемелерге салып немесе үстін амортизациялағыш материалмен үстін қаптау. Жоғары сапалы шуларды туындататын әуе не газды ағыстардың құйындауын ескерту үшін үлкен қысымдағы газды және әуелі байланыстарды шұғыл бұрылыстардан, саңылаулардан қашқақтап отырып жөндеу қажет. Сығылған ауа мен газды шығару үшін тек қарапайым крандарды ғана емес, арнайы ысырмаларды қолданған жөн. Шу мен дірілмен күресуде маңызды орынды өнеркәсіптік ғимараттарды жобалау мен құрудағы архитектуралық-құрылыс және жоспарлы шешімдер алады. Ең алдымен, аса шуылды және дірілді құрылғыларды жұмыскерлер қызмет етіп жатқан өндірістік жайлардан шеткері жерге апарып тастау керек. Егер ол құрылғы тұрақты немесе мерзімді бақылауды қажет етсе, оны орналастыру

аумағына дыбыс өткізбейтін үйшіктерді немесе қызмет көрсететін қызметкерлерге бөлек бөлмелерді жабдықтау қажет. Шуылды және дірілді құрылғылары бар жайларды басқа жұмыс уамақтарынан барынша дұрыс оқшаулау керек. Мақсатты түрде шу қарқындылығының әртүрлі деңгейлерімен өзара жайларды да оқшаулаған жөн. Шулы жайлардағы қабырғалар мен төбелерді дыбыс жұтатын материалдармен, акустикалық сылақтармен, жұмсақ перделеумен, көптесікті панельдермен, қож-мақтадан жасалған төсемемен жабады. Қүшті машиналарды және айналмалы не соққылы әрекеттегі басқа құрылғыларды төменгі қабатта ғимараттың негізгі іргетасынан, едендері мен тірек құрылыстарынан толығымен бөлектенген арнайы іргетасқа орнату керек. Бұндай аз қуаттылықтағы құрылғылар ғимараттың салмақ түсетін құрылыстарына амортизациялағыш материалды төсемелермен немесе негізгі қабырғаларда бекіген консольдарда орналастырылады. Шу шығаратын құрылғылар қаптамамен жабылып, не болмаса дыбыс жұтатын жабындары бар жеке ғимараттарға қамалу керек. Шу таралуы мүмкін (компрессор, пневможетектер, желдеткіштер және т.б.) газды және ауа байланыстары да дыбысты өткізбейтін болады. Шулы жайларда жұмыс жасау уақытында жеке қорғаныс құралдары ретінде түрлі шуға қарсыларды (антифон) қолданған жөн. Олар құлаққа тығылатын жұмсақ дыбыс жұтқыш материалдардан жасалған ішпектер – құлақ қорғағыштар түрінде, не болмаса құлаққап түрінде жасалады. Ортақ дірілді ңәсер ету жағдайында жұмыскердің аяғының астына дірілді өшіретін арнайы алаңша қойған жөн. Тұтқаның жергілікті дірілін өшіру үшін (көбіне қолға) адам денесімен жанасатын машина және құрал бөліктері (мысалы, пневмобалға) резеңкемен жабылуы керек. Діріл өшіргіш қызметті тұтқалар да атқарады. Дірілмен күресу іс-шаралары тек дірілді құралдар, машиналар және басқа да құрылғылармен тікелей жұмыс жасауда ғана емес, діріл негізгі көзден таралатын бөлшектер және құоалдармен де жанасуда қарастырылады. Еңбек үдерісін шу және дірілмен жүзеге асатын амалдар осы зиянды әсерді туындатпайтын басқа жұмыстармен кезектесетіндей етіп ұйымдастыру керек. Егер бұндай кезектестіруді ұйымдастыру мүмкін болмаса, онда шулы не дірілді құрылғыны өшірумен немесе жұмыскерлерді басқа жайларға орналастырумен орындалатын жұмыстарда мерзімді қысқа уақытты үзілістерді қарастыру керек.

Сонымен қатар, бұндай әрекеттерді орындауда (әсіресе статикалық кернеуді) денеге түсетін ауырлықтан және қол мен бүкіл дененің салқындауынан аулақ болу керек. Үзіліс уақытында жеңіл дене жаттығуларын орындау міндетті.

Микроклимат.

Өндірістік кәсіпорындардың микроклиматы деп адам ағзасына әсер ететін температура, ылғалдылық, ауа қозғалысы және жылу бөлінуі жылдамдығының үйлесімділігімен анықталатын олардың ішкі ортасының метеорологиялық жағдайлары аталады (МС 12.1.005 — 88 ЕСҚЖ). Микроклимат көрстекіштері қоршаған орта мен адам жылу теңгерімінің сақталуын қамтамасыз етіп және оның ағзасының оңтайлы немесе ұйғарынды жылулық күйін сақтау керек.

Өндірістік кәсіпорындардағы микроклиматты сипаттайтын көрсеткіштер: ■

ауа температурасы; ■ сыртқы қабат температурасы (қоршау құрылыстары, құрылғылар, технологиялық жабдықтардың бетінің температурасын есепке ала отырып); ■

ауа ылғалдылығы; ■

ауа қозғалысының жылдамдығы; ■

жылу бөлінуі (сәулелі жылу көздерінің болуында).

Микроклиматты бағалау оның ауысым барысында жұмыскердің барлық болған жерлерінің көрсеткіштерін өлшеу және алынған мәндерді СанЕмН 2.2.4.548 — 96 орнатқан нормативтермен салыстыру. Егер өлшенген көрсеткіштер белгіленген талаптарға сай келсе, микроклимат көрстекіштері бойынша еңбек жағдайы оңтайлы (1-ші топ) немесе ұйғарынды (2-ші топ) болып сипатталады.

Оңтайлы микроклиматтық жағдайлар жұмыскерге 8 сағаттық жұмыс ауысымы уақытында жылу жайлылығын жалпы және жергілікті сезінуді қамтамасыз етеді. Денсаулығында ақау пайда болуына жол бермейді, жоғары жұмысқа қабілеттілікке алғышарт жасап, жұмыс орындарында қолайлы болып табылады.

Ұйғарынды микроклиматтық жағдайлар жұмыскердің денсаулық жағдайына зақымдар мен ақаулар келтірмейді, бірақ жылу жайсыздығының жалпы және жергілікті әсерінің пайда болуына, өзін жайсыз сезінуге және жұмысқа қабілеттілігінің төмендеуіне әкеліп соғуы мүмкін. Микроклиматтың өлшенген көрсеткіштері сәйкес келмеген жағдайда еңбек жағдайларының тағайындалған талаптарын зияндыға жатқызып, олардың қыздыру деңгейі мен адам ағзасының салқындауын сипаттайтын зияндылық деңгейін белгілейді.

Адамды жұмыс орнында микроклиматтың жағымсыз әсерінен қорғау үшін арнайы іс-шаралар жасалған. Адам жұмысы уақытының жұмыс ауысымы шегінде, микроклимат жағдайында жұмыс орнындағы ауа температуасының ұйғарынды мәннен жоғары не төмен болып регламенттелуі уақытпен қорғануға әкеліп соғады.

Уақытпен қорғау

Технологиялық үдерістерді ұйымдастыру мен жасауда олардан өндірістік жайларға жылы және салқын ауаның келуімен, сондай-ақ жұмыс жайлардың ауасына ылғал бөлумен ілесетін амалдар мен жұмыстарды шығару. Адамға        микроклиматтың        жағымсыз        әсерінің        алдын        алу мақсатында келесі қорғаныс іс-шараларын пайдаланады:

4.1.

Жарақаттар

Өндірістік жарақат

Жазатайым жағдай (жарақат, ауру) — сыртқы әсер нәтижесінде адам ағзасының зақымдануы немесе оның қалыпты тіршілік әрекеті бұзылуы орындалған оқиға (мысалы, электр тоғымен, күйіктермен, жарақаттармен зақымдану нәтижесінде).

Барлық жарақаттарды өндірістік және тұрмыстық деп бөледі.

Ө н д і р і с т і к ж а р а қ а т деп сыртқы ортаның адам ағзасына оның кәсіби еңбегін орындап жатқанда немесе жұмыскердің жұмыс уақытында кәсіпорында болуы кезінде, сондай-ақ жұмыстан қайтып келе жатқанда 1 сағат ішінде болатын жағдайларға байланысты әсерінің нәтижесі болатын зақым түсіндіріледі. . Т ұ р м ы с т ы қ ж а р а қ а т т а р ғ а кәсіпорындағы жұмысқа қатысы жоқ, үй жағдайында, көшеде, жеке  жұмыстарымен қоғамдық қолданыстағы жолдарда орын алған жарақаттар жатады.

Адам ағзасына әсер ету түрлеріне байланысты жарақаттар бөлінеді: ■

механикалық (соғып алу, сынықтар, жаралар және т.б); ■

жылулық (күйіктер, күн өту, үсу); ■

химиялық (улану, тұншығу, химиялық күйіктер); ■

электрлік; ■

құрама (сәулеленуден туындаған).

Зақымданғандар санына байланысты жазатайым жағдайларды дара және топтық деп бөледі. Ауырлық        деңгейіне        байланысты        жазатайым        жағдайларды

ажыратады: ■

жеңіл (екпе, тыртықтар, жаралар); ■

ауыр (сүйек сынуы, ми шайқалуы); ■

өндіріспен байланысты; ■

өндіріске қатысы жоқ, бірақ жұмыспен байланысты; ■

тұрмыстық.

Өндірістік жарақат кенеттен болмайды: әрқашан оны тудыратын ұйымды-техникалық жетіспеушіліктер мен ақаулар болады. Соған сәйкес, кез келген өндірістік жарақатты жазатайым оқиға орын алған өндірістік аумақтың жағымсыз жағдайы туралы дабыл ретінде немесе өндірістік үдерісті дұрыс орындамау нәтижесі ретінде қарау керек. Жарақаттану себептері болып өндірістің ұйымдастырушылық және техникалық ақаулары табылады (9-шы қосымша). Бұл ретте, қауіпсіздік техникасын немесе жол қозғалысының қауіпсіздігі, сондай-ақ өндіріс ұйымындағы кемшіліктер бойынша көп жағдайларда дұрыс оқымағандық пен жеткіліксіз нұсқамалық нәтижесі болып келетін, еңбектің қауіпсіздік әдістері бойынша нұсқаулық талаптарының жұмысын орындаушылардың бұзуымен қорытындылаушы себептерді ерекше бөліп қарау керек.

Өндірістік жарақаттанушылықтың келесі себептерін ажыратады: ■

техникалық

санитарлық-гигиеналық

ұйымдастырушылық

бойынша уақытылы нұсқамалықтың жүргізілмеуі, ескерту жасайтын жазулардың жоқтығымен және т.б. байланысты; ■

психофизиологиялық

Автокәсіпорындардағы        жарақаттанушылықтың        негізгі себептері: ■

еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзу; ■

жұмысты орындаудағы абайсыз әрекеттер; ■

орындалатын        жұмыстардың        механикаландырылуының жоқтығы; ■

қате және қауіпті еңбек тәсілдері, қауіпті аймақтағы жұмыс; ■

құрылғының, аспаптың, құралдың, машинаның істен шығуы; ■ жұмысты        орындаудың,        құрылғылардың,        автомобильдің, жабдықтардың қауіпсіздік ережелерін білмеу; ■

аумақтың, жайлардың, жұмыс орындарының шашылуы; ■

тән емес жұмыстарды орындау; ■

өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу; ■ жұмыстарды        орындаудағы        атқарушылардың        әрекетіндегі келсімге келмегендік; ■

ауыр жұмысты жалғыз орындау; ■ едендердің, аумақтардың, платформалардың, шанақтардың, баспалдақтардың, буферлердің, автомобиль басқшытарының тайғақтығы; ■

қорғаушы көзілдіріктерді кимеу немесе олардың жоқтығы; ■

штаттық жабдықтарды, аспаптарды, құралдарды, арнайы киімдерді пайдаланбау; ■ көшелер мен жолдардағы және көліктердің қозғалысы болуы мүмкін жерлердегі жол қозғалысы ережелерінің талаптарын бұзу; ■

жарықтың болмауы; ■

қорғанысты қоршаулардың болмауы; ■

құралдар мен түрлі техникалық аспаптарды тағайындалуы бойынша пайдаланбау; ■

басқа да себептер.

Кәсіптік сырқат

Жіті және созылмалы кәсіптік сырқаттарды жұмыскер ағзасына зиянды өндіріс факторының әсер ету ұзақтығына байланысты ажыратады: жіті кәсіптік сырқатқа зиянды факторлардың қысқа уақытта әсер етуі, ал созылмалы үшін ұзақ уақытта әсер етуі тән. Алайда, заңнамаға сәйкес, жіті және созылмалы кәсіптік сырқаттар бірдей салдарымен сипатталады: жұмыскердің еңбекке кәсіби қабілеттілігінің уақытша немесе тұрақты жоғалтуы. Өндірістегі жазатайым оқиғаға қарағанда, кәсіптік сырқаттың пайда болуының нақты мерзімін мүмкін емес. Ресей әлеуметтік сақтандыру қорының түсіндіруіне байланысты, адамдағы жиі немесе созылмалы кәсіптік сырқаттың пайда болуының уақыты деп денсаулық сақтау мекемелерінің қорытынды диагнозының берілген мерзімін санаған жөн (№ 02- 18/07-6776 14 қазан 2003 ж. қордан келген хат). Оған қоса, өндірістегі жазатайым оқиғаларға қарағанда, кәсіптік сырқат адамның жағымсыз жағдайларда ұзақ мерзімде жұмыс істеуінен туындайды.

жұмыс орнында жарақаттану; ■

тыныс алу мүшелерінің сырқаты; ■

омыртқа мен кіші жамбас мүшелерінің сырқаты; ■

урологиялық сырқаттар; ■

■ қол, тырнақтың жарақаттануы, саусақ бөліктерінің балға соқыссынан жұлынып кетуі; білдектерде жұмыс істеу барысында саусақтардың ауыр заттар астында қысылып қалуы, сонымен қатар саусақ, білезік және қолдың сынуы; ■

аяқтың жарақаттануы және сынуы; ■

барлық дененің соққы алуы; ■

сіңірдің созылуы немесе үзілуі; ■

аяқ-қолдың шығып кетуі; ■

аяқ-қолдың басылып қалуы;

көздің зақымдануы; ■ дененің түрлі бөліктерінің, соның ішінде көзің шырышты қабығы мен шынайнасының жылулық күйігі; ■

дененің, шырышты қабықтардың және көздің химиялық күйігі; ■

үсу; ■

тоқ ұру.

Тыныс алу мүшелерінің сырқаттары тобына адам ағзасының тыныс жолдары арқылы улануы жатады. Ол бронх демікпесі, аллергия, иммунитеттің төмендеуі, сонымен қатар онкологиялық ауруларды тудырады.

Улану түрлі уытты заттектер арқылы болады: ■ өңделген газбен улану ең қауіптісі, өйткені бұл газдардың құрамында көп мөлшердегі көміртек пен азот оксидтері, сонымен қатар, көмірсутектер мен ауыр металдар болады. Жанармайдың өртенуінде уытты заттектері бар 200-ден аса өнім түзіледі; ■ жанармай буымен улану жанармай шеберханаларында жұмыс істейтін жұмыскерлер денсаулығына өңделген газдардан болатын сырқаттарға ұқсас сырқаттарды тудыратын елеулі залал келтіреді; ■ көздің шырышты қабығы мен терінің резеңке мен асбест бөлшектерімен зақымдалуы шина монтажында жұмыс істейтін жұмыскерлерге тән. Ол конъюнктивит, есекжем, және ринитті тудырады, ал бұл бөлшектердің тыныс жолдары арқылы өкпеге түсуі аллергиялық серпілістерді, бронх демікпесін, сонымен қатар, онкологиялық ауруларды тудырады; ■ тежегіш жапсырмасы мен ілініспе тегерігінде болатын асбестпен зақымдану онкологиялық ауруларды, ал феродоларды болатын фенолдар теріге түскенде бірден сіңіп кетіп, күйік тудырады, ал өкпеге түскенде оның қабырғалары мен басқа да ішкі ағзаларды (бауыр, бүйрек және жүрек-қан тамыралыр) зақымдайды. Омыртқа мен кіші жамбас мүшелерінің сырқаттары тобына радикулит, остеохондроз, геморрой, омыртқа дискілерінің жылжуы, омыртқа аралық жарықтар, жүйкелердің қысылуы жатады.

1.

Кіші жамбас және омыртқа сырқаттары. Бұл сырқат топтарына остеохондроз, радикулит, простатит және геморрой жатады. Ол жүргізушінің рөлде ыңғайсыз атқарымдық қалыпта ұзақ уақыт аралығынжа боулымен байланысты. Аталмыш топтың ең кең таралған сырқаты простатит болып табылатынын ескере кету керек.

Статистика бойынша бұл сырқат Ресей ер адамдарының 40-60%-да болады. Бұл сырқаттың пайда болу себептері әртүрлі (мысалы, шылым шегу, ішімдікті пайдалану т.б.) болуы мүмкін, бірақ жүргізуші қызметін атқаратын адамдарда негізгі себеп рөлде ыңғайсыз отыру салдарынан кіші жамбастағы қан айналымының іркілуі болып табылады.

РФ ЕК 212-ші бабына сәйкес, жұмыс берушіге өндірістегі әрбір жазатайым оқиғаларды және әрбір кәсіптік сырқаттарды зерттеуге міндет қойылған. Кәсіптік сырқат түрінде зерттеуге іліккен жұмыскерлер сырқатының жағдайлары Ресейдің № 302н 12 сәуір 2011 жылғы денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің

«Орындауда міндетіт мерзімдік медициналық тексерістер өткізілетін зиянды және (немесе) қауіпті өндірісітк факторлар мен жұмыстаржың тізімін және ауыр жұмыстарда және зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерді міндетті алдын ала және мерзімдік медициналық тексерістерден өткізу тәртібінің тізімдерін бекіту туралы» ережесінде анықталған. Жіті кәсіптік сырқаттарды зерттеудің сызбалық тәртібі 4.1 суретте көрсетілген. Кәсіптік сырқаттарды тексеру комиссиясын жұмыс беруші жұмыскерге қорытынды диагноз қойылғандығы туралы хабарды алған күннен бастап, 10 күн ішінде құрау керек.. Бұл комиссия құрамына жұмыс берушінің өкілі, еңбекті қорғау бойынша маман, денсаулық сақтау мекемесінің өкілі, сонымен қатар кәсіптік одақ пен өзге де жұмыскерге өкілетті орган өкілдері кіреді. Комиссияны құқық қорғау саласындағы қадағалау бойынша федералды қызметінің жергілікті бөлімшесінің бас дәрігері басқарады. Оған қоса, кәсіптік сырқатты зерттеуге басқа мамандар да атсалысуға құқылы. Ресей әлеуметтік қорғау федералды қызметінің мамандары да (Ресей ӘФҚ) егер  сырқаттанған жұмыскер өндірістегі жазатайым жағдайлар мен кәсіптік

сырқаттардан міндетті әлеуметтік сақтандыру тұлғасы болса, кәсіптік сырқат жағдайын зерттеуге қатыса алады. Жұмыскердің өзінің комиссия құрамына кіруге құқысы жоқ, бірақ бақылаушы ретінде зерттеуге қатыса алатынын атап өткен жөн. Ресей Федерациясының еңбек кодексімен жұмыс берушіге жұмыскердің кәсіптік сырқаттану жағдайы бойынша зерттеу комиссиясына оның жұмысы үшін қажетті жағдайларды жасау міндеті жүктелген. Оған қоса, зерттеуді жүргізу үшін жұмыс беруші міндетті: а) жұмыс орнындағы (телім, цех) еңбек жағдайын сипаттайтын құжаттар мен материалдарды, соның ішінде мұрағат материалдарын ұсынуға; б) комиссия сүшелерінің талабы бойынша өз қаражаты есебінен қажетті сараптамаларды, зертханалық-құралдық және басқа да гигиеналық зерттеулерді жұмыс орнындағы еңбек  жағдайын бағалау мақсатында жүргізуге;

в) зерттеу бойынша құжаттардың сақталуы мен есебін қамтамасыз етуге. Тергеу барысында комиссия кәсіптік сырқаттың пайда болу жағдайлары мен себептерін анықтайды, ал құқық қорғау саласындағы қадағалау бойынша федералды қызметінің жергілікті бөлімшесінің маманының (мамандарының) зерттеу нәтижесі бойынша жұмыскердің еңбек жағдайныынң санитарлық-гигиеналық сипаттамасы жасалады.

Зерттеу үдеріснде:

Кәсіптік сырқатты тергеу нәтижелері бойынша келесі құжаттар рәсімделуі тиіс:

Келтірілген құжаттар негізінде жұмыскердің кәсіптік сырқаттану жағдайына тергеу жүргізген комиссия жұмыскер сырқатының еңбек жағдайымен байланысы туралы қорытынды шығарып, жұмыскер сырқатының кәсіптік екенін мақұлдау туралы шешім қабылдауы тиіс.

Кәсіптік сырқат жағдайын тергеу нәтижелері бойынша комиссия тергеу мерзімі біткеннен кейін үш күндік мерзімде жұмыскердің кәсіптік сырқаттануы туралы актті жасау керек. Бұл актінің үлгісі

№967 15.12.2000 ж. РФ Үкіметінің Жарлығымен бекітілген.

Кәсіптік сырқат жағдайы туралы акт бес данада жасалады. Олар жұмыскерге,        жұмыс        берушіге,        санитарлық-эпидемиологиялық

қадағалау        аудандық        орталығына,        кәсіптік        патология        және сақтандыру компаниясына беріледі. Аталмыш актіге кәсіптік сырқат жағдайына тергеу жүргізген барлық комиссия мүшелері қол қойып, ол тергеу материалдарымен бірге 75 жыл ішінде жұмыс берушіде және Ресей әлеуметтік сақтандыру қорының органында сақталады. Жұмыскердің кәсіптік сырқат жағдайын тергеу нәтижелерін жұмыс беруші өндірістік жарақаттануды қысқарту бойынша іс- шараларды жүргізуде есепке алу керек. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, жұмыс беруші тергеу аяқталғаннан кейін айлық мерзімде, кәсіптік сырқат жағдайы туралы акт негізінде, кәсіптік сырқтаттарды ескерту бойынша оларды өткізудің нақты мерзімін көрсете отырып, нақты іс-шаралар

жүргізу туралы бұйрық беруге міндетті.

Еңбекті қорғау сұрақтарын шешу және жаңа, әр өндірістік аумақтағы қауіпсіз жұмыс ұйымының алғы әдістерін ендіру жататын жарақаттанушылық профилактикасы бойынша іс-шаралар келесідегідей ажыратылады:

Заңнамалық профилактикалық іс-шаралар жұмысшылардың құқықтары мен міндеттерін, олардың еңбек және демалыс тәртіптерін, әйелдер мен жастар еңбегін қорғауды, жұмыс  ортасында шекті құрамының санитарлық нормаларын, жәбірленушілерге өтемақы төлеу, оларды зейнетақыылқ қамсыздандыруды, жеңілдіктерді және т.б. анықтайды.

Ұйымдық профилактикалық іс-шаралар еңебкті қорғауды басқару жүйесін ендіруді, жұмыскерлерді оқытуды, оларды тиісінше нұсқаулықтармен қамсыздандыруды, еңбекті қорғау бойынша кабинеттерді жасауды, еңбекті қорғау талаптарын орындауды бақылауды ұйымдастыруды және т.б. қарастырады.

Экономикалық        профилактикалық        іс-шараларға жарақаттанушылықты ескерту және еңбек жағдайын жақсарту бойынша жұмыстардың материалдық ынталандыруы, сондай-ақ еңбекті қорғауға бөлінетін құралдарды ұтымды үлестіру жатады.

ЖҮРГІЗУШІЛЕРДІҢ ТИІМДІ ЕҢБЕК ТӘРІТПТЕРІ. МЕДИЦИНАЛЫҚ ТЕКСЕРІС

Жұмыс уақыты тәртібі мен автомобиль жүргізушілерінің демалыс уақыты туралы ереже

Ереже қарастырған жағдайларда, жұмыс беруші жүргізушінің жұмыс уақыты және демалыс уақытын жұмыскерлердің өкілетті органдары пікірлерін есепке алумен, ал ұжымдық келісім – шарт

қарастырған жағдайларда жұмыскерлердің өкілетті органымен үйлестіріп орнатады.

Күнтізбелік бес күндік жұмыс, екі күндік демалыс уақытымен жұмыс жасайтын жүргізушілер үшін күнделікті жұмыстың қалыпты ұзақтығы 8 сағаттан аспайды, ал алты күндік жұмыс және бір күндік демалыс уақытындағы жүргізушілер үшін 7 сағат. Жолаушыларды жазғы-күзгі мерзімде шипажайлық жерлерде тасымалдау немесе маусымдық жұмыстарда қызмет көрсетумен байланысты басқа тасымалдарда есеп кезеңі 6 айға дейін тағайындала алады.

Есеп кезеңіндегі жұмыс уақытының ұзақтығы жұмыс уақытының қалыпты мөлшерінен аспауы тиіс. Жұмыс уақытының жинақталған есебін жұмыс беруші жұмыскерлердің өкілетті органдарының пікірін есепке ала отырып, енгізеді. Егер жүргізушінің автомобильде болу ұзақтығы 12 сағаттан көп болса, сапарға екі жүргізушіні жібереді. Бұл ретте автомобиль жүргізушінің демалуына арналған арнайы жатын орынмен қамтамасыз етілу керек. Жұмыс күнінің екі бөлігінің арасындағы үзіліс жұмыс басталғаннан кейін 4 сағаттан кешіктірілмей белгіленеді. Жұмыс күнінің екі бөлігінің арасындағы үзіліс ұзақтығы демалу және тамақтану уақытын қоса есептемегенде 2 сағаттан аспауы тиіс, ал күнделікті жұмыс ұзақтығы осы ереженің 7,9 және 11 тарауында бекітілген күнделікті жұмыс ұзақтығынан аспауы керек.

Ауысымның екі бөлігі арасындағы үзіліс орналасу орнында немесе автобустардың тұрақтауына және жүргізушілердің демалуына жабдықталған жерде беріледі.

Ауысымның екі бөлігі арасындағы үзіліс жұмыс уақытына қосылмайды. Қалыпқа келмеген жұмыс күні туралы шешімді жұмыс беруші жұмыскерлер өкілетті органының пікірін есепке ала отырып қабылдайды. Жұмыс ауысымдарының жұмыс кестесі бойынша саны мен ұзақтығы қалыпқа келмеген жұмыс күнінде жұмыс аптасының қалыпты ұзақтығына сүйеніп тағайындалады, ал апталық демалыс күндері жалпы негіздермен беріледі. б) жолдағы және ақтық пунктегі автомобильді басқарудан демалу үшін арнайы үзілістердің ұзақтығы; в) жолға шығар алдында және жолдан ұйымға қайтардағы жұмысты орындау үшін дайындау-қорытынды уақыт,  ал қалааралық тасымалдауларда айналым бекетінде немесе жолда (тұрақ орнында) ауысымның басталар алдында және соңында жұмыстарды орындау үшін; г) жұмыскерді жолға шығар алдында және қайтар жолда медициналық тексерістен өткізу ұзақтығы; д) жүк тиеу және түсіру бекетіндегі, жолаушыларды отырғызу және түсіру орындарында, арнайы автомобильдерді пайдалану орындарындағы тұрақ уақыты;

е) жүргізушінің айыбынсыз тоқтау мерзімдері, ж) жұмыс барысында қызмет көрсететін автомобильдің механизмдерін бөлшектеуді қажет етпейтін, жолдағы пайдалану ақауын кетіру бойынша жасалатын жұмыс ұзақтығы, сонымен қатар, техникалық көмексіз егістік жағдайларында реттелген жұмыстарды атқару; з) егер міндеттер еңбек шартында қаралған болса, қалааралық тасымалды жүзеге асыруда ақырғы және аралық бекеттерде тұрақтауда жүк пен автомобильді күзету ұзақтығы; и) сапарға екі жүргізушіні аттандырғанда жүргізушінің автомобильді басқармайтын уақытында жұмыс орнында болу ұзақтығы;

к) РФ заңнамасында қарастырылған басқа да жағдайлардың ұзақтығы; Бұл ретте, автобусты басқару ұзақтығы екі апта қатарынан жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығынан тыс жүргізуші жұмысының мерзімінде автобусты басқару уақытын есепке алғанда 90 сағаттан аспайды. Автомобильді басқаруда жүргізушінің қысқа уақытты үзілісі үшін үзіліс жиілігі және оның ұзақтығы қозғалысқа берілетін уақыт пен автомобиль тұрақтауының уақыты бойынша тапсырмада көрсетіледі (осы ереженің 5-ші тарауы). Жұмыскердің жұмыс уақытында есепке алынатын жүк пен автомобильді күзетудің нақты ұзақтығын жұмыс беруші ұйым

жұмыскерлерінің өкілетті органының пікірін есепке ала отырып тағайындайды. Егер бір автомобильде тасымалдауды екі жүргізуші жүзеге асырса, жүк пен автомобильді күзету уақыты жұмыс уақытында тек бір жүргізушіге есептеледі. Сапарға екі жүргізушіні аттандырғанда (осы ереженің 15 и тарауы) жүргізушінің автомобильді басқармайтын уақытта жұмыс орнында болуы оған жұмыс уақытында 50 %-дық көлемде есепке алынады. Сапарға екі жүргізушіні аттандырғанда жүргізушінің автомобильді басқармайтын уақытта жұмыс орнында болуының нақтыу ақытын жұмыс беруші ұйым жұмыскерлерінің өкілетті органының пікірін есепке ала отырып тағайындайды. Жұмыс уақытының жинақталған есебінде үстеме жұмыс жұмыс уақыты ішінде кесте бойынша жұмыспен бірге 12 сағаттан аспауы тиіс, РФ ЕК 1-3 тарауы, 2-бөлімі, 99-шы бабында қарастырылған жағдайларды қоспағанда. Үстеме жұмыстар әр жұмыскер үшін екі күн қатарынан 4 сағаттан және жылына 120 сағаттан аспауы керек.

Ауысым кестесімен тағайындалған 8 сағаттан аса күнделікті жұмыс ұзақтығында жүргізушіге демалу және тамақтануға жалпы ұзақтығы 2 сағаттан аспайтын және 30 минуттан кем болмайтын екі үзіліс беріледі. Демалу мен тамақтану үшін үзіліс беру уақытын және оның нақты ұзақтығын жұмыс беруші жұмыскерлердің өкілетті органы пікірін есепке алып немесе жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы келісім бойынша тағайындайды. Жұмыс уақытының жиынтық есебінде күнделікті (ауысым аралық) демалыс ұзақтығы 12 сағаттан кем болмауы тиіс. Қалааралық тасымалдауда жұмыс уақытының жиынтық есебінде күнделікті демалыс ұзақтығы аралық бекеттерде алдыңғы ауысым ұзақтығынан кем болмауы керек, ал егер автомобиль экипажы екі жүргізушіден тұрса, осы ауысым уақытының жартысынан кем демалыс уақытының тиісінше артуымен тікелей жұмыс орнына

қайтып келгеннен кейін.

Медициналық тексерістер

РФ ЕК 2-бөлім, 328-бабында көлік құралдарының қозғалысына байланысты жұмысқа қабылдар алдында алдын ала медициналық тексерістен өту тағайындалған. Көлік құралдары жүргізушілері мен жүргізушілікке үміткерлерді міндетті медициналық куәландырудың мақсаты — олардың медициналық көрсетімдерін немесе жүргізушілік қызметке шектеуін анықтау. Міндетті медициналық тексерістерден өтпеген немесе дәрігерлік-сараптау комиссиясының кәсіби жарамсыздық туралы қорытындысына ие тұлғалар жұмысқа (өндірістік тәжірибеге) жіберілмейді. Оған қоса, көлік қозғалысына қатысты жұмыстарды атқаратын жұмыскерлер жұмыс беруші есебімен міндетті алдын ала, мерзімді және сапар алдындағы медициналық тексерістерден өтеді. Автомобиль көлігінің құралдары жоғары қауіптілік көздері болғандықтан, оларды пайдаланатын жұмыскерлер міндетті психиатриялық куәландырудан бес жылда бір рет жұмыс беруші

есебінен өтеді (РФ Үкіметінің №695 23 қыркүйек 2002 ж. «Міндетті психиатриялық куәландырудан өту туралы...» қаулысы). Автокөлік құралдары жүргізушілерінің сапар алдындағы медициналық тексерістерін сол ұйымның медицина қызметкері жүргізеді. Кәсіпорында медицина қызметкерлері болмаған жағдайда, жұмыс беруші медициналық тексерістердің барлық түрлерін өзінде, медицина қызметкерлеріне арнайы жай беріп, не болмаса емдік-профилактикалық мекемелерде өткізуге шарт жасасу қажет. Медицина қызметкерінің орнына жүргізушінің жол-сапар парағына қол қою арқылы жұмыс беруші өзінің қызметін асыра сілтеп, ресейлңк заңнаманы бұзады. Сапар алдындағы медициналық тексерістерді жүргізу тәртібі №2 қосымшада РФ Денсаулық сақтау министрлігінің 21 тамыз 2003 ж. №2510/9468-03-32 «Көлік құралдарын жүргізушілерді сапар алдындағы медициналық тексерістері туралы» хатында толықтай баяндалған. Бұл құжатты оқып-білу жұмыс берушіге осы жұмыс аумағын жол қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етудің өте маңызды аумағы түрінде дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Медициналық тексерістерді жүргізудің негізгі мақсаты медициналық көрсеткіштері бойынша автомобильді басқаруға жол қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз ету ұстанымымен, сондай- ақ жүргізушінің және жолаушылардың денсаулығын сақтау ұстанымымен жіберілмейтін тұлғаларды анықтау болып табылады. Соның ішінде келесі белгілердегі жүргізуші мен жолаушылардың денсаулығын сақтау: Егер сапар алдындағы медициналық тексерістер нәтижесінде жүргізушінің ішімдікті, елітпе заттарды және басқа да психикалық белсенді дәрілерді тұтыну белгілері пайда болса, медицина қызметкері оның саулығын тексеру бақылауын жүргізуге міндетті. Бұл ретте, міндетті реттілікте белгіленген үлгідегі саулығын бақылау хаттамасы екі данада жасалады, біреуі медицина қызметкеріне, екіншісі ұйым басшысына беріледі. Оған қоса, әрбір саулықты бақылау жағдайы арнайы журналда тіркелуі қажет. Саулық бақылауының журналы нөмірленген, бауланған және ұйым немесе денсаулық сақтауды қорғау мекемесінің мөрімен бекітілуі керек.

Жүргізушілер автомобильді басқаруға мына жағдайларда жіберілмейді: Егер жүргізуші медициналық тексерістен аман-есен өтсе, ол жұмысқа жіберіледі, ал жол-сапар парағында «Сапар алдындағы медициналық тексерістен өтті» деген мөр және осы тексерісті жүргізген медицина қызметкерінің қолы қойылады. Ұйым басшыларына ай сайын сапар алдындағы медициналық тексерістердің нәтижесін тексеріп, ерекше ықыласты ішімдік және есірткі қолданатын жұмыскерлердің жұмыстан шеттетілуі жағдайларына аудару керек. Егер медициналық тексеріс мекеме жайларында өткізілсе, бұл жайлар келесі талаптарға жауап беруі керек: Медицина қызметкері тәртіптік, ал заңнамамен қаралған кейбір жағдайларда сапар алдындағы медициналық тексерісті жүргізу сапасы мен жүргізушіге көлік құралдарын басқаруға рұқсат қағазын беру үшін қылмыстық жаупкершілікке тартылады. РФ ӘҚКо 12.32-бабымен масайған күйдегі жүргізушіні көлік құралдарын басқаруға рұқсат бергені үшін көлік құралдарының техникалық күйі мен пайдаланылуына жауапты тұлғаларға 5-тен 10- ға дейінгі ЕАММ әкімшілік айыппұл салынады. Жұмыскердің медициналық тексерістерден өтуден жалтаруында немесе жүргізілген талдама нәтижелері бойынша берілген кеңестерді орындамаған жағдайда, жұмыс беруші оны еңбек міндеттерін атқаруға жібермеуге және жұмыстан  шеттетуге міндетті (РФ ЕК 76-бабы).

Жұмыс беруші жүргізушілердің міндетті медициналық тексерістерін жүргізіп қана қоймай, жүргізушілер үшін медицина қызметкері жол-көлік оқиғаларында зақымданғандарға дәрігерге дейінгі медициналық көмек көрсету дағдыларын жетілдіру бойынша іс-шаралар өткізуге міндетті.

Рөлдегі маскүнемдік

Маскүнемдік жағдайында көлік құралын басқару ежол қозғалысы ережелерін ең ауыр бұзушылықтарының бірі болып табылады, өйткені жиі жол-көлік оқиғаларының себебі болып, қоғамдық қауіпті тудырады. Әрбір төртінші жол-көлік оқиғасы мастық күйдегі жүргізушінің қінәсімен болады, себебі ішімдіктің не есірткінің әсерімен адам ағзасының маңызды қызметтері бұзылып, әсерлер төмендейді, шамадан тыс өзіне сенімділік, жол қозғалысы ережелерін ұстануға менсінбей қарау пайда болады. Жол қозғалысы ережесі жүргізушіге көлік құралын масайған күйде, әсер мен ықыласты нашарлататын дәрілік препарат әсерімен, сондай-ақ жол қозғалысының қауіпсіздігін қауіпке тігетін аурушаң не шаршаңқы күйде басқаруға тыйым салады. Көлік құралын басқаруды масайған күйдегі тұлғаларға беруге де тыйым салынады. Жұмысқа масайған күйде келген жүргізуші еңбек тәртібін өрескел бұзушы болып саналады. Бұл ретте жұмыс беруші оны жұмыстан шеттетуге тек құқылы ғана емес, сонымен қатар міндетті. Бұл жағдайда масаю деңгейі де, жұмыс сипаты маңызды емес. Іссапар кезінде де ішімдік қолдануға тыйым салынады. Жұмысқа масайған күйде келу тәртіптік теріс қылық тобына жатады, яғни, жұмыскердің өз кінәсімен еңбек міндеттерін орындамау не тиісті деңгейде орындамау болып қарастырылады (РФ ЕК 192-бабы). Сонымен бірге, егер жұмыскер заңды түрде еңбке міндеттерінен босаған болса (мысалы, науқастық демалыста не жылдық демалыста), оны жұмысқа масайған күйде келгені үшін тәртіптік жауакершілікке тарта алмайды, өйткені бұл жағдайда ол өз еңбек міндеттерін орындамайды, сәйкесінше тәртіптік теріс қылық жасамайды. Жұмыскердің масайған күйде болуына ең салмақты факт медициналық куәландыру болып табылады. Сонымен бірге, жұмыскердің мас екенін куәгерлердің куәлігімен немесе олардың жазбаша түсініктемесімен растауға болады. РФ Жоғарғы сот Пленумының 17 наурыз 20014 ж. №2 қаулысында (42-тарау) ішімдікті, есірткілі немесе өзге де уытты масаю күйі медициналық қорытындымен де, соттың бағалауынан тиісінше бағалауынан

өтетін басқа да айғақтар көмегімен де расталады.

Куәгерлік актпен рәсімделу керек, оны кәсіподақ егер жұмыскер соның құрамында болған жағжайда жасайды. Соттық дау туған жағдайда, актілер, баяндаулар немесе қызметтік хаттар және т.б. ұсынылады. Айғақ болып жұмыскердің өзінің жұмыс уақытында ішімдік пайдаланғаны туралы жазбаша түсініктемесі де табылады. Алайда, бұндай мойындаудан жұмыскер бас тарта да алады. Алкогольді пайдалану фактісі мен масайғандық күйді анықтау үшін жұмыскерлерді медициналық куәландыру бойынша Әдістемелік нұсқауларға сәйкес (СССР денсаулық сақтау мин. 2 қыркүйек 1988 ж. № 06-14/33-14 бек.) медициналық қорытындыда масаю туралы алкогольді улану белгілерінің негізінде жасалған нақты тұжырым жасалуы тиіс. Мысалы, сөйлеу және моторлы белсенділік, бейнелілік, алаңғасарлық және өзін-өзі өсіре бағалау алкогольді масайрауды білдіреді. Масайрау туралы шешімді биохимиялық әдістер арқылы растауға кеңес беріледі. Жүргізушіні әкімшілік жауапкершілікке тарту мәселесін шешу үшін масайрау фактісі медициналық куәландырумен РФ Үкіметінің 26 шілде 2008 ж. №475 «Көлік құралын алкогольді масаю күйінде басқаратын тұлғаны куәландыру ережелерін қабылдау және оның нәтижелерін рәсімдеу, аталмыш тұлғаны медициналық куәландыруға масаю күйіне жіберу және оның тәтижелерін рәсімдеу және көлік құралын басқаратын тұлғаны масаю күйіне байланысты медициналық куәландыру жүргізу кезінде оның ағзасынан есірткілік не психотроптық заттардың болуын анықтау ережелері туралы» қаулысымен, сондай-ақ, 14 шілде 2003 ж. Денсаулық сақтау министрлігінің №308 «Масаю күйіне медициналық куәландыру туралы» бұйрығына сәйкес орнатылуы қажет. Бұндай куәландыру медициналық куәландыруға жіберу туралы хаттама негізінде жүргізіледі. Хаттамаға қозғалыс қауіпсіздігі мен көлік құралын пайдалануды мемлекеттік қадағалау мен бақылау құқығы берілген лауазымды тұлға мен көлік құралын жүргізуші қол қояды. Ең тәртібін бұзушыға материалдық және ағлақтың ықпалдың келесі шаралары қолданылады:

Оған қоса, бұл шаралардың үйлесімі екі тәртіптік жазаны бір уақытта салуға жатпайды. Кейде алкогольді масаю күйі еңбек немесе азаматтық-құқықтық шарт бойынша міндеттерін орындауда, нәтижесінде жұмыскер мертігу не басқа да денсаулығына зақым алатын өндірістегі жазатайым оқиғалардың себептерінің бірі болып табылады. Денсаулық сақтау қорытындысы бойынша денсаулығын зақым келуінің жалғыз себебі жұмыскердің технологиялық үдерісті бұзумен байланыссыз, алкогольді не есірткілі масаюы болып келетін жағдайда өндіріске қатыссыз жазатайым оқиға ретінде квалификацияланады. Бұл жағдайда уақытша еңбекке жарамсыздығы бойынша жәрдемақы төлеу жүзеге асырылмайды. Жұмыскердің кесірінен ұйымға келтірілген шығынды өтеу туралы мәселе бойынша шешім қабылдауда, жұмыс беруші РФ ЕК 4-тарау, 243-бабын есепке алу қажет. Осы нормаға сәйкес, масайған күйде жұмыскер кәсіпорынға шығын келтірген жағдайда, материалдық жауапкершілік толық мөлшерде өндіріледі. Шығынды өтеу кәсіпорынның жұмыскерге жалпы хұкімет сотына қуыным беруі арқылы жүзеге асады. Қазіргі уақыттағы қолданыстағы заңдар маскүнемдік және нашақорлықпен азап шегуші тұлғаларға медициналық сипаттағы мәжбүрлі шараларды қолдануды қарастырмайды. Алайда, мұндай шараларды сот қылмыстық істі қарауда, қылмыс жасап, маскүнемдік пен нашақорлықтан емделуге мәжбүр деп қабылданған тұлғаларға тағайындай алады.

ЖОЛ-КӨЛІК ОҚИҒАСЫНДА ЗАРДАП ШЕККЕНДЕРГЕ ДӘРІГЕРГЕ ДЕЙІНГІ КӨМЕК КӨРСЕТУ Егер ЖКО болған жағдайда, бірден жедел жәрдем көлігін шақырып, зақымданушыларға алғашқы дәрігерлік көмек көрсету керек. Жедел медициналық жәрдемнің қажеттігі зардап шегушінің тыныстауы (зардап шегушінің аузына жақындатылған айна жылынса, ол тыныстап жатыр деген сөз) мен мойынның бір жағынан тексерілетін (4.2 сурет) ұйқы күретамыры соғысының болмауында байқалады. Егер тамыр соғысы мен тыныстау жоқ болса, ал қарашық жарыққа әсер бермесе (тарылмаса), жасанды тыныс алдыру мен жүрек жабық массажын жасау керек.

Жасанды тыныс алдыру

Зақымданушыға жасанды тыныс алдыру алдында ауыз қуысын бөтен заттардың болмауын қадағалап, қажет болған жағдайда оны тазалау керек. Егер тіл артқа ығысса, оны көмейден тартып шығару керек. Бұл ретте саусақтарды орамалмен не дәкемен орап алған дұрыс. Зақымданушыны жатқызып, тілін ұстап тұрып, иығына киімдерден білікше төсеп, басын шалқайту керек (4.3 сурет). Бұл тыныс жолдарын ашуға мүмкіндік береді. Алайда зардап шегушінің басын мойын омыртқаларының зақымданбағанына сенімді кезде ғана шалқайту керек, егер мойын омыртқаларының зақымданбағанына сенімсіз болсаңыз, оны тегіс жерге жатқызып, жасанды тыныс алдыру керек. Жасанды тыныс алдыруды «ауыздан ауызға» және «ауыздан мұрынға» тәсілдерімен жүргізуге болады. Әрине, бөтен адамның ерініне жанасу ішкі қайшылықты тудыруы мүмкін, бірақ бұл өмір

Сур. 4.2. Ұйқы күретамырын анықтау

Сур. 4.3. Зардап шегушінің басын        Сур. 4.4 «Ауыздан ауызға» тәсілімен толыққанды жасанды тыныс алуды        жасанды тыныс алуды жүргізу

қамтамасыз ету үшін қою қалпы

мен өлім жағдайы екенін естен шығармау керек. Оған қоса, автомобиль дәрі қобдишаларында дәке, майлықтар және жасаны тыныс алдыруды жүргізу құралдары (ортасында қақпақшасы бар мата не қағаз бөліктері) болады. Егер майлық та, жасанды тыныс алу құралдары да болмаған жағдайда, зардап шегушінің аузына орамал немесе қандай да бір матаны қоюға болады. Мүмкіндігінше жасанды тыныс алдыруда «ауыздан ауызға» тәсілін қолданған жөн, яғни, терең тыныстап, зардап шегушінің аузына біртіндеп дем жіберу (4.4 сур.). Бұл ретте зардап шегуші демді өзі шығаруы тиіс. Зардап шегуші аузына дем жібере отырып, міндетті түрде оның мұрнын қолмен қысып тұру керек, әйтпесе дем өкпеге бармайды, мұрын арқылы шығып кетеді және барлық талпыныс бекер болып шығады (Зардап шегушінің мұрнына дем жіберіп, бір қолмен оның аузын жабуды ұмытпаңыз). Жасанды тыныс алдыру үдерісінде зардап шегушінің көкірек қуысын бақылау керек: егер дем кіргенде ол көтеріліп, шыққанда түссе, барлығы дұрыс өтіп жатыр деген сөз. Жасанды тыныс алдыруда әрбір келесі дем шығаруды 4-5 секундтан кейін жасау керек.

Жүректің жабық массажы

Жүректің жабық массажын жасанды тыныс алдырумен кезекпен жасайды, өйткені егер адам тыныстамаса және оның жүрегі тоқтап қалса, тек бір «дем беру-дем шығарумен» көмектесе алмайсың. Бұл ретте, массажды бір адам, жасанды тыныс алдыруды басқа адам жасағаны дұрыс.

Сур. 4.5. Жүректің жабық массажын жасаушы адам қолының қалпы

Жүрекке массаж жасау нүктесі адам төсінің төменгі үштен бір бөлігінде қабырғалар арасында болады (4.5 сурет). Массажды алақан негізімен, бір қолды екіншіге қойып жасайды. Жүрекке массаж жасауда қабырғаны басуға болмайды, өйткені олар әлсіз келеді және аса басып жібергенде олардың сынып қалуы ықтимал. Төсті басып, омыртқа бағытына қарай шамамен 4-5 см түсіреді  және осы қалыпта шамамен 0,5 секунд ұстап, қайта жібереді. Соған сәйкес, жабық жүрек массажын қатты жиі басулармен жасайды – шамамен бір секундта бір басу не одан да жиі. Егер зардап шегушіге екі адам көмектессе, өкпеге бір тыныс жіберу мен төсті төрт-бес рет басуды кезектестіру керек. Бір адам көмектескенде қатарынан екі рет дем беру мен төсті 10-15 рет басуды кезектестіреді. Жасанды тыныс алдыру мен жүрекке массажды дәрігерлер келгенше немесе тыныстау қалпына келгенше және ұйқы күретамырында тұрақты (массаж жасап болғаннан кейін де) соғыс пайда болғанға дейін жасау қажет.

Бас сүйек-ми зақымы

Бас сүйек жарақаттарына бас миының шайқалуы, бас миының соққы алуы және бас сүйек ішіндегі қанды ісік (қан құйылу) жатады. Бұл жарақаттардың белгісіне келесі нышандар жатады:

Зақымдану деңгейіне байланысты жеңіл, орташа және ауыр бас сүйек-ми зақымын ажыратады. Жарақаттан кейін зақымданған ми жасушасы ісіне бастап, 6-18 сағаттан кейін келесі нышандар пайда болуы мүмкін: жүрек айну не құсу, тырыспа, есінен тану, есін жоғалту, озбыр әрекет, көрудің бұзылуы, тепе-теңдікті жоғалту, қарашықтың әртүрлі көлемдері, бұлшықет әлсіздігі мен сал ауруы. Бас сүйек-ми зақымы жарақаттарында алғашқы көмек көрсету әрекеттері келесідгеідей болуы керек:

Көкірек тұсының зақымдануы

Көлік        құралдарының        жүргізушілерінде        төс        сүйегі        мен қабырғаларының сыну себебі көбіне қарсы соғысуда меңгерік

дөңгелігіне        соғудан,        ал        жаяу        жүргіншілерде        көкірек        тұсы автомобиль доңғалағымен зақымданады. Көкірек тұсы жарақаты қабырға сынуымен болады. Оны сынық орнындағы сезгіштік пен ісінудің пайда болуы, үстіртін тыныс, терең тыныс алудағы және жөтелдегі аурудың күшеюі арқылы анықтайды. Пневмоторакс — сынған қабырға өкпеге кірген жағдайда, кеуде қуысында ауаның жиналып қалуы. Ол кеуде қабырғасының жарасы еніп кеткен болса – ашық немесе ауа жара арқылы шықпай, кеуде қуысында жиналып, жүректі қысса – жабық болады. Пневмоторакс белгілері: қатты демікпе, кеуде тұсындағы шаншу, терінің көгеруі, ашық пневмотрексте жарадағы ауаның бүлкілдеуі және жарақат орнының айналасындағы теріні түрткенде қар сықыры тектес дыбыстың болуы. Көкірек қуысының зақымдануында алғашқы көмек көрсету әрекеттері келесідегідей болуы керек:

Жарақаттар, қансырау, есеңгіреу

Жарақаттануда қансыраудың келесі түрлері болуы мүмкін:

қарағанда аз, қан қызық-қошқыл түсті, жоса-жоса боп ағады; Зардап шегушінің ішкі мүшелерінің зақымы немесе жарақаттануында тері бозарыңқылығы, әлсіздік, тамыр соғысының артуы болады.

Қан жоғалтуда алғашқы көмек көрсету әрекеттері мынадай:

Күйіктер

Б і р і н ш і д е ң г е й д е г і к ү й і к т е терінің сыртқы қабаты эпидермис зақымданады. Е к і н ш і д е ң г е й д е г і к ү й і к т е эпидермистен бөлек терінің терең қабаты дерма зақымданады. Ү ш і н ш і д е ң г е й д е г і к ү й і к терінің бұлшықет астындағы, сүйек және басқа да тіндердің барлық қабатын зақымдайды. Бірінші деңгейдегі күйікке терінің ісінуі және қызаруы, екінші деңгейдегі күйікке ауырсыну, күлбіреу, ал үшінші деңгейіне терінің қабыршықтануы, көмірленуі, қабықтануы, төменгі қысым, тамыр соғысының жиілеу, естің және тыныс алудың бұзылуы (есеңгіреу!).

Күйікте алғашқы көмек көрсету әрекеттері:

тексеру.        Олардың        болмау        жағдайында        жүрек-өкпе ренаимациясын жүргізу;

Талу

Талу — бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін жалғасуы мүмкін кенеттен болатын, қысқа уақытты есінен тану. Талудың себептеріне эмоциялық күшену, ұзақ уақыт қимылсыз тұру, аштық, қатты ауырсыну, аптап, сондай-ақ қан тамырларының тонусын бұзатын кейбір дәрілерді қолдану жатады. Талудың белгілері әлсіздік, бас айналу, бозарыңқылық, ылғал және салқын тері болып табылады. Сонымен қатар көздің бұлдырлауы, жүрек айнуы, әлсіз тамыр соғысы және бәсеңдеген тыныс алу да мүмкін. Аталған белгілер естен танудың жаршысы болуы ад, сонымен бірге талумен бірге пайда болуы да мүмкін.

Талудағы алғашқы көмек әрекеттері келесілер:

Ес-түссіз жатқан науқасқа су ішкізуге немесе аузына қандай да бір дәрілерді салуға тырыспаңыздар!

Эмоциялық күйзеліс

Кез келген ЖКО зардап шегушіде, кінәлі адамда және куәгерлерде азды-көпті байқалатын жүйке күйзелісін тудырады. Ол келесідей күйде білінеді: Адам эмоциялық күйзеліс күйінде өзіне не айналадағыларға зақым келтіруі мүмкін. Сондықтан ЖКО мүшелерін есіркеуші беймазасыз түрде сабырға шақырып, оларды кез келген көмекті көрсетумен алдандырып, 50 мл суда ерітілген корвалолдың 30-45 тамшысын беру керек.

Тұншықтырғыш газды иіскеуде улану

Тұншықтырғыш газбен  улану автомобиль салонына пайдаланылған газдың кіруінен және қосулы қозғалтқышы бар жабық гаражда жұмыс жасауда мүмкін. Зардап шегуші бұл жағдайда бастың ауруын, кеуде тұсының ауырсынуын, құлақтағы шуды, бұлшықеттің әлсіздігін, жүректің айнуын, құсуды, бас айналуын, көзге қос көріну және көздегі тұманды сезінуі мүмкін болғандықтан, улануды салқын тию деп қабылдау мүмкін. Жеңіл улануға бас ауруы, көрудің бұзылуы мен естің төмендеуі, орташа улануға тынбай бас ауруы, құлақтағы шуыл, бас айналу, жүрек айнуы, ұйқышылдық, әсерленгіштік, меңіреулену, баяулатылған немесе ырғақсыз тамыр соғысы, бозарыңқы немесе қызарған тері, ал ауыр улануға ұстамалар, кома, өлімге әкеп  соғатын тыныс алу қызметтерінің және қан айналымның бұзылуы жатады.

Уланудағы алғашқы көмек әрекеттері:

Барлық алғашқы көмекті тек таза ауада жасау керек!

Өрт қауіпсіздігі саласындағы құқықтық реттілікті жүзеге асыратын негізгі заңнамалық актілер мен нормативтік құқықтық құжаттар мыналар:

Өрт қауіпсіздігі саласындағы азаматтардың құқықтары мен міндеттері

Ресей азаматтары қ ұ қ ы л ы:

Автокөлік кәсіпорындарының өрт қаупі қозғалысты құрамды пайдалану үдерісінде жарылу қаупі бар концентрацияларды жасауға қабілетті, оңай жалындайтын және жанатын сұйықтықтардың үлкен мөлшері және басқа да жанатын заттар мен материалдардың айналуымен шартталған. Сондықтан бұл жерде өртке қарсы профилактика өте маңызды, яғни, мүмкін өрттерді ауыздықтау және жоюды ескерту бойынша ұйымдық және техникалық іс-шаралардың кешені. Статистика бойынша автокөлік кәсіпорындарындағы өрттердің пайда болуының негізгі себептері: Сонымен қатар, тұтанудың мүмкін көздері майлы киімдер мен шүберектердің өздігінен жануы болуы мүмкін. Өрт тарауының негізгі жолдары тез тұтанатын және өртенетін сұйықтықтардың құйылулары; қозғалмалы құрамдағы жанатын заттар мен материалдар (автомобиль шиналарының қақпақтары, салондардың, орындықтардың ішкі көмкерісі және т.б.); үй-жай өрнегіндегі жанатын материалдар; электр сымдары, кабельдері және т.б. болып табылады.

Тікелей автомобильдердің жануының негізгі себептері:

жалындау температурасынан жоғары қыздырылған тез тұтанатындар, жанатын сұйықтықтар мен жанатын материалдар; Автокәсіпорындардың барлық жұмыскерлері өрт сөндіру құралдарының орналасу орындарын білуі және оларды қолдана алуы тиіс. Барлық өндірістік, әкімшілік, қоймалық және қосымша жайларда көрінетін жерлерге өрт және көшіру қауіпсіздігінің қажетті ақпараттық белгілері (8-ші қосымшаны қар.), сонымен қатар, өрт күзетін шақыру телефонының нөмірлері ілініп тұруы керек. Тұтану мен өртті байқаған әрбір жұмыскер ол туралы кәсіпорын басшылығына жедел хабар беріп, қолда бар құралдармен өртті өшіруге кірісу керек. Жөндеу жұмыстарының әр түрлерін орындауда жану көбіне мына жағдайларда болатынын біліп, есте сақтау керек:

Автомобиль көлігін пайдалануда өрт қауіпсіздігінің талаптары

Әрбір автомобиль міндетті түрде ақаусыз өрт сөндіру құралына (көмір қышқылды не ұнтақты) ие болуы керек. Автомобильдің моторлы бөлігі қосымша түрде өрт сөндіру құралымен (сулы, көбікті, көбіксіз аэрозольді) жабдықталады.

Жолаушыларды тасымалдауға арналған автомобильдерде екі

өрт сөндіру құралы жасақталуы керек (көмір қышқылды және ұнтақты), біреуі жүргізуші қабинасында, екіншісі жолаушылар салонында немесе автомобиль шанағында.

Өртті тоқтату — бұл жануды толық тоқтату және оның қайта туындау мүмкіндігінің алдын алу. Өрт сөндіруде дүрбелеңді

ескертіп, тәртіпті орнатып, адамдарға құтқарылуларына сенім ұялату қажет. Өрт сөндіруде ең бірінші міндет – адамдарды құтқару екенін естен шығармау керек. Өрт сөндірудің тек дұрыс әрекеттері мен  нақты ұйымдастырылуы адам денсаулығы мен өмірін, материалды- техникалық құралдарды, кәсіпорынның қозғалысты құрамы мен тауарлық-материалдық құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етеді.

1-

қосымша

Бұл        ережелер        ішкі        еңбек        тәртібін        анықтайды , жұмыскерлерді жұмысқа қабылдау мен жұмыстан шығару, жұмыскерлер мен әкімшіліктің негізгі міндеттері, жұмыс уақытының тәртіптемесі, сонымен қатар  ынталандыру шаралары мен еңбек тәртібін бұзған жағдайдағы жауапкершілікті.

Жұмысқа қабылдау аталған құжаттарсыз жүзеге асырылмайды.

Жұмысқа қабылдау әкімшіліктің еңбек келісім-шарты жасалуы негізіндегі қаулысымен (өкім) рәсімделеді. Ол еңбек шартын жасасқаннан үш күн мерзімге қолхат негізінде беріледі. Жұмысқа қабылдау кезінде жұмыскерге ұзақтығы үш айдан аспайтын тәжірибеден өткізу шарасы орын алуы мүмкін. Жұмыскер әкімшілікке екі апта бұрын жазбаша үлгіде ескертіп еңбек шартын бұза алады. Аталған мерзім біткенде жұмыскер жұмысын аяқтауға құқылы, ал әкімшілік оған жұмыстан шыққаны жайлы жазба жазылған еңбек кітапшасын және оған қатысты барлық құжаттарды табыстап, соңғы есептесуді жүргізеді.

Еңбек шартын тоқтату мекеменің қаулысымен рәсімделеді.

Жұмыскер мен әкімшілік арасындағы өзара келісім негізінде еңбек келісім шарты ескерту уақытысы аяқталмастан бұрын тоқтатылуы мүмкін. Еңбек кітапшасына еңбек шартының тоқтатылуы себептері РФ Еңбек кодексінің нақты үлгісімен немесе РФ Еңбек кодексінің тиісінше бабына сілтемемен немесе өзге де федералды заңмен жүргізілуі қажет.

анықтайтын жұмыс кестесі жұмыскерлер үшін өндірістік қызметті есепке алумен тағайындалып, әкімшілікпен бекітіледі.

Мейрам күндері алдындағы жұмыс күнінің ұзақтығы бір сағатқа қысқарады. Мейрам уақыты мен демалыс уақыты бір күнге сәйкес келсе, демалыс күн еңбек заңнамасына сәйкес ауысады. Заңнамаға сәйкес, ақы төленетін еңбек демалысының мерзімі барлық жұмысшылар үшін 28 күнтізбелік күнге белгіленеді. Әкімшілікпен келісу арқылы жұмыскерге қосымша ақы төленбейтін еңбек демалысы орнатылады. Ынталандыру бұйрық болып табылады және барлық ұжымға жеткізіліп, жұмыскердің еңбек кітапшасына жазылады. Тәртіптік жаза ретіндегі жұмыстан шығару жұмыскердің еңбек міндеттерін басқа тәртіптік жазалары бола тұра, бірнеше мәрте себепсіз орындамауы кезінде қолданылады. Жұмыскердің түсініктеме беруден бас тартуы жазаны тағайындауға кедергі болып саналмайды. Тәртіптік жаза қылықты анықтаған күннен бастап, жұмыскердің науқастану уақытын, демалыста болу уақытын, сондай-ақ, жұмыскерлердің өкілетті органы пікірін алуға қажетті уақытты қоспағанда бір ай ішінде қолданылады.

Тәртіптік жаза қылық жасалған күннен бастап, алты айдан асқан уақытта қабылданбайды, ал ревизия (қаржылық-шаруашылық қызметті тексеру немесе аудиторлық тексеру) нәтижелері бойынша – оны жасағаннан күннен бастап, екі жылдан артық уақытта. Көрсетілген мерзімдерге қылмыстық іс бойынша тергеудің жүргізілген уақыты кірмейді.

Әр тәртіп бұзушылық әрекет үшін тек бір тәртіптік жаза қолданылады. Жұмыс беруші тәртіптік жазаны қолданған күннен бір жыл уақыт  өткенге дейін ол жазаны жұмыскерден өз ықыласымен, жұмыскердің сұрауымен, оның тікелей басшысының немесе жұмыскерлердің өкілетті органы өтінішімен алып тастауға құқылы.

2-ші қосымша

Автокөлік құралдарының жүргізушілеріне сапар алдындағы медициналық тексерістерді жүргізуді ұйымдастыру туралы типтік ереже (21 тамыз 2003 ж. № 2510/9468-03-32 «көлік құралдарын жүргізушілердің сапар алыдндағы медициналық тексерістері туралы» РФ денсаулық сақтау министрлігінің хатының №2 ережеден үзіндісі)

Басқа медициналық куәліктердің болуында, жұмысқа рұқсат беру мәселесін шешу үшін қажетті кез келген басқа рұсқат етілген медициналық зерттеулерді жүргізеді.

медициналық қызметкер оның қауіптің бір түріне жататындығын, жас, мамандық бойынша жұмыс өтілі, жұмыс жағдайлары мен әсер ететін өндіріс факторларын есепке алады.

3-ші қосымша

Арнайы киім, арнайы аяқ киім және басқа да жеке қорғаныс құралдарын зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайында, сондай-ақ, айрықша температура жағдайында жасалатын немесе ластанумен байланысты жұмыстарда автомобильді көлік немесе тас жолдардың қызметкерлеріне тегін берудің типтік нормалары (22 маусым 2009 ж. №357н Ресей Федерациясының денсаулық сақтау және әлеуметтік даму ережесіне №1 қосымша)

Автомобиль жүргізушісі:

А. Жүк немесе арнайы автомобильді, автомобильді кранды, тартқышты басқаруда:

І-ІV климаттық белдеулерге жататын аудандарда, қыста қосымша:

Кезекші

1 жұп

Ерекше климаттық белдеулерге жатаын аудандарда, қыста қосымша:

Г. Автомобильдің барлық түрлерінің жүргізушілеріне:

■ 3-ші қорғаныс тобының дабылды костюмі немесе жартылай комбинезон дабылды 3-ші қорғаныс тобының күрткесімен

1 дана

1 дана

1 жұп

1 дана 2 жылға

1 дана

■ жалпы өндірістік ластанулардан және механикалық әсерлерден қорағу үшін мақта-маталы костюм

1 дана ■

Электр жабдығы, карбюраторларды жөндеу бойынша жұмыс жасауда және олардың реттілігіне қосымша:

Сыртқы жұмыстарда қыста қосымша:

жылулық іштіктердегі костюм        Клим. белд. бой. ■

Климаттық белдеулерге байланысты белгіленетін жылы арнайы киімдер мен жылы арнайы аяқ киімдерді кию П.3.1 кестеде көрсетілген.

П.3.1 кестесі Климаттық белдіктер бойынша жылы арнайы киімдер мен аяқ киімдерді кию мерзімі

2,5

1,5 1,5

Жылулық іштіктердегі шалбар

2,5

1,5 1,5

Жылулық іштіктердегі костюм

2,5

1,5 1,5

Жылулық іштіктердегі дабыл сигналы

2,5

1,5

1,5

Байпақтар

2,5

Асты резеңке байпақ

2,5

Жылытылған былғары бәтеңке

2,5

Жылытылған былғары етік

2,5

Қатты басқышпен жылытылған былғары бәтеңке

2,5

Қатты басқышпен жылытылған былғары етік

2,5

П.3.1 кестеде көрсетілген ерекше климаттық белдікте жылы арнайы киім мен аяқ киімге қосымша:

4-ші қосымша Автомобильді жөндеу мен техникалық қызмет көрсету бойынша слесарьларға арналған еңбекті қорғау бойынша №2 типтік нұсқаулығы

Осы типтік нұсқаулығы автомобиль көлігінің Мемлекеттік ғылыми зерттеу институтымен жасалып, 27 ақпан 1996 ж. №16 РФ көлік Министрлігінің автомобиль көлік Департаментімен бекітіліп, 7 тамыз 1995 ж. Автомобиль көлігі және жол шаруашылығы қызметкерлерінің кәсіподақ ОК-мен келісіліп, 27 ақпан 1996 ж. қолданысқа енгізілді. Типтік нұсқаулық еңбекті қорғау бойынша ережелер мен нұсқаулықтарды жасау және бекіту тәртібі ережесінің талаптарымен және 16 шәлде 1993 ж. Ресей еңбек Министрлігі бекіткен №159 еңбекті қорғау бойынша ережелер мен нұсқаулықтарды жасау және бекіту бойынша Әдістемелік нұсқаулармен сәйкестікте және автомобиль көлігінде еңбекті қорғау бойынша ереже негізінде, (ЕҚЕ Р 0-200-01—95) жасалған. Автокөлік ұйымдарының басшылары мен мамандарына оларға бағынышты жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау бойынша жұмыстарына арналған типтік нұсқаулық тарауларын қарастырайық. Қауіпсіздік талаптарын басқа жұмыскер бұзғанын байқаған жағдайда, слесарь оған оларды бұзбауы туралы ескерту жасауы тиіс. Слесарь сонымен қатар, еңбекті қорғау бойынша біріккен комитет (комиссия) өкілінің немесе кәсіподақ комитетінің еңбекті қорғау бойынша өкілетті (сенімді) тұлғасының нұсқауларын орындауы тиіс. Слесарь зардап шегушіге №22 жазатайым оқиғаларда дәрігерге дейінгі көмек көрсету бойынша типтік нұсқаулыққа сәйкес, дәрігерге дейінгі көмекті білуі және көрсетуі керек. Слесарь мамандық бойынша тікелей міндеттерге қатысы жоқ түрлі жұмыстарды мақсатты нұсқаулықтарды алмай тұрып орындамауы керек.

Слесарьға қолдану әдістеріне үйретілмеген және нұсқаулықтанбаған құрал, жабдық, құрылғыларды пайдалануға тыйым салынады. Жтилдендірілген бензинмен жұмыс жасауда қосымша түрде – резеңке қосылған алжапқыш және резеңке қолғаптар.

Шылым шегу тек арнайы тағайындалған орындарда рұқсат етіледі.

алаң болмауы тиіс.

жабылған ба), ауыстыруларды берілістерді ауыстыру тетігі (контроллер) бейтарап күйде орнатылғанын, газ баллонды автомобильдерде шығыс және торапты шұраптардың жабылғанын, арнайы кері шегінуге қарсы сүйеніштер – кебістердің салынғанын (доңғалақ астына кемінде екеуін) тексеру. Меңгерік дөңгелегіне «Қозғалтқышты жіберме – адамдар жұмыс жасауда» тақтасын іліп қою (8-қосымша қар.). Автомобильде қозғалтқышты іске қосатын қосарлы құрылғы болған жағдайда, сол құрылғыға ұқсас тақтаны іліп қою. Автомобильді астынан тексеруді қозғалтқышты істен ажыратып қана жүзеге асыру керек.

Газтұтқыш құбыртегі сыртқа люк (өтетін тесік) арқылы шығарылып, жел жақ бетпен бекітілуі керек. Резервуар ішіндегі жұмыскер белдігіне берік жіп бекітіледі, бір ұшы люк арқылы сыртқа шығарылып, берік байлануы тиіс. Төбедегі көмекші жұмыскерді бақылап, резервуарда жұмыс жасаушыны сақтандырып, жіпті ұстап тұруы тиіс.

техникалық қызмет көрсету мен жөндеу жұмыстарын қауіпсіздік техникасы бойынша қолданыстағы ережелерге сәйкес орындау.

Егер жазатайым жағдай слесарьдың өзімен болса, ол мүмкіндігінше денсаулық пунктіне барып, болған жайды жұмыс берушіге хабарлап, не болмаса оны жанындағылардың біреуіне тапсыру керек.

5-ші қосымша

Автокөліктерге жанармай құю станциясы операторы үшін еңбекті қорғау бойынша нұсқаулық

(РФ Еңбек министрлігімен 17 мамыр 2004 ж. бекітілген) ЖҚС жұмыскерлері үшін қайталама нұсқамалық бір тоқсанда кемі бір мәрте, ал мамандар үшін жарты жылдықта кемі бір мәрте жүргізіледі.

Телефонды (радиотелефонды) байланысты ақаусыз күйде ұстаған жөн. ЖҚС қызметкерлері жазатайым оқиғаларда зардап шегушілерге алғашқы көмек көрсету тәсілдерін оқып-үйренулері керек.

Көліктің жер асты резервуарларымен өтуіне жол берілмейді.

Тамшылар ағатын құбға жол берілмейді.

Құюды автоцистернаның ітен шыққан қозғалтқышында жерге тұйықталғаннан кейін жүзеге асады. Жерге тұйықталатын өткізгішті алдымен цистерна корпусына, одан кейін жерге тұйықталатын құрылғыға бекіту керек. Автопойыздың әрбір цистернасын бөлек-бөлек одан мұнай өнімдерінің толық құылуынан кейін жерге тұйықтау қажет. Жерге тұйықталуды резервуарлардың құю құрылғыларынан құбыршектерді үзіп тастағаннан кейін алу керек (алдымен жерге тұйықталатын құрылғыдан, оадн кейін цистерна корпусынан).

Мұнай өнімдерінің шығып кетуін байқаған жағдайда құюды дереу тоқтату керек.

қозғалтқышпен орналыстыру қажет;

6-қосымша

Жұмыс орнының төлқұжаты Жұмыскерлер мен қызметкерлердің жұмыс орнының төлқұжатына (типтік жоба) келесі бөлімдер кіреді:

Жұмыс орындарының төлқұжаттарын жасаудағы бастапқы деректер:

Аталмыш санитарлық ережелер автобус, жүк көлігі, жеңіл және арнайы көліктерді жүргізушілердің еңбек жағдайына негізгі талаптарды ретке келтіреді.

Жұмыс аймағының микроклиматы мен ауасына қойылатын талаптар. Санитарлық-техникалық құралдар (желдету, жылу, жылу оқшаулау, ауа баптау) автомобиль кабинасында П.7.1 кестесінде көрсетілген микроклиматтың оңтайлы параметрлерінің, не болмаса П.7.2 кестеде көрсетілген микроклиматтың шектеулі ұйғарынды параметрлерінің болуын қыздырылған қозғалтқышты автомобильдің үздіксіз қозғалысының басталуынан кемі 30 минутта қамтамасыз етеді. Кабинаның ішкі бетінің температурасы кабинадағы ауа температурасынан 3°С- тан артық өзгешеленбеу керек. Желдету, жылу және ауа баптау жүйелері кабина әйнектерінің  тершуін (қатуын) жою керек. Автомобиль кабинасындағы зиянды заттар концентрациясы жұмыс аймағындағы ауадағы зиянды заттектердің шектеулі ұйғарынды концентрациясы тізімінде көрсетілген мәндерінен аспауы керек.

Ауа

температурасы,

Қатысымдық ылғалдылық, %

60....40 0,2

0,2

0,2

0,3

Ауа

температурасы,

19....25

0,2

0,3

Кабинасында алдын ала қарастырылған нығыздағыш және кілемшелердің техникалық құжаттамасы жоқ автомобильдер пайдаланылуға жіберілмейді.

Жеңіл көлік және автобус кабиналарындағы дыбыс деңгейлері 60 дБА-дан аспауы керек. Тетіктер мен басқару органдарындағы жергілікті діріл деңгейі СН 2.2.4/2.566— 96 көрсетілген мәннен аспауы тиіс.

Автомобиль кабинасын жарықтандыруға қойылатын талаптар.

Ортақ жарық беру шамдары қамтамасыз ететін кабиналардың  жарықтандырылуы аспаптар қалқаншасы деңгейінде 10 лк қүрайды. Аспап межелігінің жарықтандырылуы 1,2 лк кем болмауы тиіс.

Еңбек және тынығу тәртібіне қойылатын талаптар.

Мемлекеттік автокөлік жүргізушілерінің еңбек және тынығу тәртіптері жұмыс уақыты және автомобиль жүргізушілерінің жұмыс уақыты және тынығу уақыты туралы қағидаға сәйкес орнатылады. Автокәсіпорын әкімшілігі жұмысшылардың жүйкелік-психикалық күйзелісін және өндірістік қажуын төмендетуге бағытталған іс-шараларды енгізуге міндетті (кіріспе гимнастика, дене шынықтыру минуты, дене шынықтыру іркілісі, психологиялық жеңілдену және т.б.). Үстеме жұмысқа тартуға және жұмыс ауысымының ұзақтығын 10 сағаттан аса тағайындау мына жүргізушілерге рұқсат етілмейді: көлік жүргізу өтілі кемінде 3 жыл, 55-тен аса жас шамасындағы, жиі және ұзақ сырқаттанатын (жылыны 3 мәрте және одан да жиі, еңбекке жарамсыздық жағдайының біреуінің ұзақтығы 30 күн), бірыңғай жағдай ретінде автокөлік құралдарын басқаруға медициналық жүргізушілік комиссияға жіберілген жүргізушілер. Тынығу мен тамақтануға арналған үзіліс жүргізушілерге 45-60 минут (бірақ 2 сағаттан артық емес) ұзақтықта, реті келсе, жұмыс ауысымының ортасында белгіленеді, бірақ жұмыс басталғаннан 4 сағаттан кеш емес. Жүргізушілердің еңбектік ауысымды ұйымдастырылу жағдайында ауысымның өзгеруі тек демалыс күнінен кейін ғана рұқсат етіледі.

Қоршаған ортаны қорғауға қойылатын талаптар.

Көліктің сыртқы шуы П.7.3 кестеде көрсетілген талаптарға сәйкес келуі керек. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында автомобильдерді пайдалануда рұқсат етілмейді:

г) белгіленбеген жерлер мен жайларда қоршаған ортаның, атмосфераның,  ашық су қоймаларындағы жер мен судың, (сырлау, дәнекерлеу, пісіру және т.б.) ластануымен байланысты жөндеу жұмыстарын жүргізу. Снитарлық-тұрмыстық және медциналық-профилактикалық қызмет көрсету бойынша талаптар. Автокөлік кәсіпорындары орындалатын жұмыстың сипаты мен түріне байланысты санитарлық-тұрмыстық жайлармен және құрылғылармен және сауықтыру-профилактикалық шараларын жүргізетін жайлармен қамсыздандырылулары керек. Жайлардың құрамы мен жабдығын ВСН 01—89 (автомобильдерге қызмет көрсету бойынша кәсіпорындардың жобалау

Дыбыс деңгейі, дБА Жеңіл көліктің шассиіне құрастырылған жеңіл автокөліктер және автокөлік құралдары

Жүк және жүкжолаушы тасымалдағыш автомобильдер,

тартқыш автомобильдер, толық массалы фургон

автомобильдер

3 500 кг дейін

3 500-нан 12 000 кг дейін

12 000 кг жоғары, қозғалтқыш күші 162 кВт дейін

2 000 кг жоғары, қозғалтқыш күші 162 кВт асатын

Толық массамен автобустар:

3 500 кг дейін

3 500 кг жоғары, қозғалтқыш күші 162 кВт дейін

3 500 кг жоғары, қозғалтқыш күші 162 кВт асатын

нормалары) , СНиП 2-09-04 — 87 (әкімшілік және тұрмыстық ғимараттар),СанПиН 2.2.1/2.1.1.1200—03, СП 2.2.1.1312—03 (жобалау нормасына гигиеналық талаптар), ТЖСН-02 — 86 (технологиялық жобалаудың салалық нормалары). Жеке бас гигиенасын ұстану үшін жүргізуші автомобильде (қолданыстағы тиісінше нормаларға сәйкес, автомобильдің сипаттамасын, жанармай түрін, тасымалдау шарттарын есепке ала отырып және т.б.) жуу заттарын (беттік  белсенді, «Ралли» тәріздес тері қабаттарына қолдануға жарамдылар), қол жууға арналған шөтке, сүлгі және қолды жанар-жағармайлардан сүртуге арналған шүберектерді салып жүруі тиіс. Автокөлік кәсіпорнының әкімшілігі жүргізушілерді тамақтандыруды қамтамасыз етуді келесі кеңестерге сәйкес келесі шараларды қолдауы тиіс: тамақты қабылдау белгілі тәртіпке сүйенуі тиіс, тамақтану аралығы 4-5 сағаттан аспау қажет, жұмысқа шығар алдында тамақтану міндетті, кешкі ас ұйқыға кетуге  кемінде 2-2,5 сағат қалғанда ішілуі тиіс. Қаларалық жүк тасымалдауда жұмыс жасайтын жүргізушілерді сапар ұзақтығы бір ауысымнан көп болуында АКК оны қамтамасыз ету керек: а) тамақ ішуге және жасауға арналған ыдыс жинағы, приму немесе қосымша баллонды шағын газ плитасы, ыдыс жууға арналған құрал, 2 л көлемдегі термос, 2  л көлемдегі ауыз суға арналған құты бар сапарлы чемодан;

б) тынығу (қонақ үйлер), тамақтану, медициналық қызмет көрсету пунктері көрсетілген қозғалыс бағытының карта-сызбасы. Көлігі бар АКК және басқа ұйымдар әкімшілігі жүргізушілерге міндетті алдын ала және мерзімдік медициналық тексерісті қамтамасыз етуі керек. Санитарлық-гигиеналық көрсеткіштер тізіміне (автомобиль жүргізушісінің жұмыс орнының санитарлық төлқұжаты) кіреді:

8-қосымша

Қауіпсіздік таңбалары (МС Р 12.4.026—2001) Сигналдық түстерді, қауіпсіздік таңбаларын және сигналдық белгілеулердің мәні сөз қолданбастан немесе олардың аз мөлшерімен қауіпсіздік, адам  өмірін және денсаулығын сақтау, материалдық зиянға қатысты тиісінше талаптардың мәндес түсінігін қамтамасыз етуден тұрады. Сигналдық түстер, қауіпсіздік таңбалары және сигналдық белгілеулер өндірістік, қоғамдық және басқа жерлердегі адамдардың көңілін қауіптілікке, қауіпті жағдайларға, сондай-ақ қауіптен аулақ болу мақсатында сақтандыруға, қауіпті елемеу жағдайында мүмкін болатын нәтижелерді, анық әрекеттердің белгілеулері немесе талаптары және қажетті ақпаратты хабарлауда қолданылады. Қауіпсіздік таңбаларының геометриялық формалары, сигналды түстері мен мағыналы мәндері П.8.1—П.8.8 кестелерінде көрсетілген.

Көлденең сызықпен шеңбер. Қызыл

Мүмкін қауіп туралы ескертпе. Сақтық. Назар аударыңыз

Өртке қарсы қорғаныс құралдарының және олардың элементтерінің орнын белгілеу және көрсету

Эвакуациядағы қозғалыс бағытын белгілеу.Құтқару, апаттар немесе өрттегі алғашқы көмек.

Р 01. Шылым шегуге тыйым салынады

Р 02. Ашық отты пайдалануға және шылым шегуге тыйым салынады

Р 03. Өтуге тыйым салынады

Р 04. Сумен сөндіруге тыйым салынады

Р 05. Ауыз су ретінде тұтынуға тыйым салынады

Р 06. Бөтен тұлғаларға кіруге тыйым салынады

Р 07. Егістік көлігінің қозғалысына тыйым салынады

Р 08. Ұстауға тыйым салынады. Қауіпті

Р 09. Ұстауға тыйым салынады. Корпус кернеуде

Р 10. Қосуға болмайды

Р 12. Жолы бөгеуге және (немесе) қаттауға тыйым салынады

Р 13. Адамдардың шахта оқпанымен көтерілуіне (түсуіне) тыйым салынады (жолаушыларды тасымалдауға тыйым

салынады)

Р 14. Жануарлармен кіруге (өтуге) тыйым салынады

Р 16. Металл қондырымдары бар адамдардың жұмыс жасауына (тұруына) тыйым салынады

Р 17. Суды шашуға тыйым салынад

Р 18. Ұялы телефонды немесе тасымалды рацияны қолдануға тыйым салынады

Р 21. Тыйым салыну (өзге де қауіптер немесе қауіпті әрекеттер)

Р 27. Өзімен бірге (өзінде) металл заттарды алып жүруге тыйым салынады (сағат және т.б.)

Р 30. Тамақтануға тыйым салынады

Р 32. Құрылғы элементтеріне үлкен амплитудадағы сермеу қимылымен жақындауға тыйым салынады

Р 33. Қолмен алуға тыйым салынады. Сусымалы масса (берік емес қаптама)

Р 34. Адамдарды көтеру (түсіру) үшін жедел сатыны пайдалануға тыйым салынады

П.8.3 кесте. Ескертетін қауіпсіздік таңбалары

W 01. Өрт қаупі бар. Тез тұтанатын заттар

W 02. Жарылу қаупі бар

W 03. Қауіпті. Улы заттар

W 04. Қауіпті. Күйдіргіш және коррозиялық заттар

W 30. Осторожно. Сужение проезда (прохода)

П.8.4 кесте. Қауіпсіздіктің нұсқау белгілері

М 01. Қорғаныс көзілдіріктерінде жұмыс жасау

М 02. Қорғаныш каскада (дулығада) жұмыс жасау

М 05. Қорғаныс аяқ киімінде жұмыс жасау

Қорғаныш қолғаптарында жұмыс істеу

Қорғаныш киімде жұмыс істеу

Қорғаныс қалқанында жұмыс істеңіз

М 09. Сақтандырғыш белбеуде жұмыс жасау

Мында өту

М 11. Жалпы нұсқау белгісі (басқа да

М 12. Жерүсті өткелімен өту

М 13. Штепсель айырын өшіру

М 14. Жұмыс алдында сөндіру

М 15. Шылым шегу орны

П.8.5 кесте. Қауіпсіздіктің нұсқау белгілері

F 01-01. Бағыттауша нұсқау

F 01-02. 45° бұрыштан бағыттаушы нұсқау

F 02. Өрт краны

F 03. Өрт баспалдағы

F 04. Өрт сөндіруші

F 06. Бірнеше өрт қауіпсіздігі құралдарын орналастыру орны

F 07. Өрт су көзі

F 08. Өрт құрғақ құбырлы тіреуіші

F 09. Өрт гидранты

F 10. Өрт автоматикасының қондырғысын (жүйесін) қосу батырмасы

F 11. Өрт дабылының дыбысты ххабарлауы

П.8.6 кесте. Көшу қауіпсіздік таңбалары

Е 01-01. Шығу есігі (сол жақты)

Е 01-02. Шығу есігі (оң жақты)

Е 02-01. Бағыттаушы

Е 02-02. 45°бұрышта бағыттаушы

Е 03. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы оңға

Е 04. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы солға

Е 05. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы оңға, жоғары

Е        06.        Эвакуациялық        шығу        есігін бағыттаушы солға, жоғары

Е 07. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы оңға, төмен

Е 08. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы солға, төмен

Е 09. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы (оң жақты)

Е 10. Эвакуациялық шығу есігін бағыттаушы (оң жақты)

Е 11. Эвакуациялық шығуға тіке бағыт

Е 12. Эвакуациялық шығуға тіке бағыт

E        13.        Эвакуациялық        шығуға баспалдақтан төмен қарай бағыты

Е        14.        Эвакуациялық        шығуға баспалдақтан төмен қарай бағыты

Е        15.        Эвакуациялық        шығуға баспалдақтан жоғары қарай бағыты

Е        16.        Эвакуациялық        шығуға баспалдақтан жоғары қарай бағыты

Е 17. Кіру үшін осыны ашу

Е 18. Өзінен ары қарай әрекетімен ашу

Е 19. Өзіңе қарай жасалатын әрекетпен ашу

Е 20. Ашу үшін итеру жылжыту керек

Е 21. Жинау пункті (орны)

Е 22. Шығу белгісі

E 23. Қосымша шығу белгісі

ЕС 01. Алғашқы медициналық көмек дәріқұтысы

ЕС 02. Зақымданушыларды шығару (көшіру) құралдары

ЕС 03. Гигиеналық процедуралар қабылдау пункті (душ бөлмелері )

ЕС 04. Көзді емдеу пункті

ЕС 05. Медициналық кабинет

ЕС 06. Медициналық пунктпен байланысу телефоны (жедел медициналық көмекпен)

П.8.8 кесте. Көрсету белгілері

D 01. Тамақтану пункті (орны)

D 02. Ауыз су

D 03. Шылым шегу орны

Мүмкін зақымдаушы факторлар мен өндірістік жарақаттардың пайда болу себептерінің тізімі

9-қосымша

Мүмкін зақымдаушы факторлар

Көлік құралдары мен жаяу жүргіншілер

каскаларының жоқтығы; капот фиксаторының

ақауынан; еденде ағаш төсеніштің болмауы;

автомобильді іске қосылып тұрған қозғалтқышта

тексеру; адамның қозғалтқыш желдеткішінің

айналу жазықтығында тұруы

Автомобильдерге күнделікті қызмет көрсетудегі тазалау және жуу жұмыстары (жуушылар, жинап тазалаушылар, жүргізушілер) Автомобиль басқышынан құлау; автомобиль маңында құлау; автомобильдің қарап тексеретін шұңқырға түсіп кетуі немесе эстакатадан түсіп кетуі; платформа борттарының тиектерін тексеруде соғып алу және жарақаттану; автомобильді астынан тексеруде басты соғып алу; құлаған капоттан жарақаттану; қарап тексеретін шұңқырға құлау; қозғалтқыштың айналма бөлшектерінен зақымдану; шанаққа мінгенде және түскенде құлау Жұмыс орнының қоқыстануы мен нашар жарықтандырылуы; эстакадада қоршаушы сүйеніштердің, өтпелі көпірлердің болмауы; қозғалтқыштарды ерітінділермен жуатын құрылғылардың болмауы; жуу орындарында автомобильдердің қозғалу ережелерін бұзуы; қорғаныс көзілдірігін қолданбау Автомобильдерге күнделікті техникалық қызмет көрсетудегі майлау және май құю жұмыстары (майлаушылар, май құюшылар, жүргізушілер) Қозғалтқышты бензинмен жууда тұтану; автомобильдердің жұмысты атқарушыларды басып кетуі; көздің ластануы; ыстық сумен күйіп қалу; ыстық құбыр желісіне жанармай немесе майды төгіп алуда өрттің туындауы; көтеретін механизмге май құюда

автосамосвалдың шанағымен жарақаттану; май құю орнында автомобильдің қағуы Автомобильдерге жанармай, майлар және салқындатқыш сұйықтықтар құятын орталықтандырылған пунктердің жоқтығы; аумақ пен жайлардың төгілген маймен ластануы; шылым шегу және ашық отты пайдалану; аумақта

Бұрандалы тұтқышпен зақымдану; автомобильдің орындаушыны басып кетуі; тіркеу, ағытуда сүйреушімен жарақаттану; желдеткіштің қалақшаларымен, қозғалтқыш белдіктермен, радиатор буымен жарақаттану; қозғалтқышты қыздыруға ашық отты пайдалануда немесе түнгі уақытта оын тексеруде өрттің пайда болуы Автомобильдердің техникалық ақауы; қосулы берілісте қозғалтқышты іске қосу; қысқа уақытта қозғалтқышты қыздыру құралдарының болмауы; түйіндер мен жүйелер жағдайын қосулы қозғалтқышта тексеру; көшпелі шырақтың жоқтығы немесе оны пайдаланбау Тіркемелерді, жартылай тіркемелерді тіркеу не ағыту (жүргізушілер, тіркеушілер) Тартқыш автомобильдің тіркеушіні басып кетуі; тіркеушінің қолын жарақаттауы не тіркеу оқ ағашының аяғына құлауы Тіркеу не ағытуда қауіпсіздік техникасы ережелерін бұзу; автомобильдердің, тіркемелердің ақауы; автопойызды тіркеуді бір өзі жасау; тіркеу құралдарының және ілініс құрылығларының ақаулары; тіркелгіш дөңгелектерінің асында таяныштардың болмауы

Оқ а ға шы ны ң

типтік нұсқаулық

бойынша еңбекті қорғау типтік нұсқаулығы

жөндеу бойынша еңебкті қорғаудың типтік нұсқаулығы

бойынша типтік нұсқаулық

типтік нұсқаулық

нұсқаулық

нұсқаулық

типтік нұсқаулық

типтік нұсқаулық

нұсқаулық

қорғау бойынша типтік нұсқаулық

бойынша типтік нұсқаулық

қорғау бойынша типтік нұсқаулық

автомобиль мен тіркемедегі (жартылай тіркеме) еңбекті қорғау бойынша типтік нұсқаулық

жайларында қозғалудағы еңбекті қорғаудың типтік нұсқаулығы

бойынша типтік нұсқаулық

алдын алу бойынша типтік нұсқаулық

Нормативтік-құқықтық әдебиет

«Еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарына аттестаттау жұмыстары жүргізу туралы» жарғысы. «Еңбекті қорғау бойынша оқу жүргізудің тәртібін және ұйым жұмыскерлерінің еңбекті қорғау талаптары білімін тексеруді бекіту туралы» жарғысы.

Кіріспе        4

1-бөлім. Еңбек қауіпсіздігін басқару

2-бөлім. Кәсіпорындардағы еңбекті қорғаудың ұйымдық негіздері

Жұмыскерлерді арнайы киімдермен, қорғаныс құралдарымен, сауықтыру-профилактикалық тамақтанумен қамсыздандыру        65

басқа да құралдарымен қамсыздандыру        69

3-бөлім  Адамға кері факторлардың әсері

2-қосымша        14

Әдебиеттер тізімі        187

Бас. № 101116867. Басуға қол қойылды 30.06.2015. Формат 60 х 90/16. «Балтика» гарнитурасы Офсеттік қағаз. Офсеттік баспа. Усл. печ. л. 12,0. Таралым 3 000 д. Тапсырыс №

129085, Мәскеу, мир даңғылы, 101В, стр. 1. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.