Көптомдық шығармалар жинағы 4 том

Авторы: Тұрсынбек Кәкішев

УДК 821.512.122.0 ББК 83.3 (5 Қаз) К 24 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды Кəкішев Т. К 24 Көптомдық шығармалар жинағы / Тұрсынбек Кəкішев. – Алматы: «Қазығұрт» баспасы», 2013. Т. 4. – 384 б. ISBN 978-9965-22-438-6 Көрнекті жазушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Тұрсынбек Кəкішевтің көптомдық шығармалар жинағының 4-ші томына автордың қазақ əдебиетінің тарихы мен теориясына қатысты əдебисын мақалалары, ақын-жазушылар туралы естеліктері енгізілген.

Кітап əдебиетшілер мен журналистерге, филология факультеттерінің студентері мен магистранттарына арналады.

ББК 83.3 (5 Қаз) ISBN 978-9965-22-438-6 ISBN 9965-22-246-0 © Кəкішев Т., 2013 © «Қазығұрт» баспасы», 2013

ƏДЕБИЕТІМІЗДІҢ АРҒЫ БАСТАУЫ ХАҚЫНДА «Кеңес заманында белгілі тəртіптен шыға алмап едік» дегенді жылап-сықтап айтуды қойып, баяғыдан бері оңдысолды, сынсыз пайдаланып келген орыс, Батыс деректерін Қытай мен Иран мұрағаттарында, əдебиеттерінде, тарихтарында сақталған мəліметтермен салыстыра отырып, қазақтың шын тарихын жасап алған абзал. Соның алғашқы қарлығашы Қазақ ұлттық университеті шығарған «Қазақ əдебиетінің қысқаша тарихы» болса құба-құп. Қазақтардың күдікшіл көңілінен шығатын көп сөзге жем тастамау үшін «Қазақ əдебиетінің қысқаша тарихындағы» дəуірлеу жүйесі де, баяндау барысы да ең соңғы қалып, жүйе деп айтудан аулақпыз. Бұл өзекті арнаны осылайша бір бағамдап көрсе қалай болар еді деген ізденістің бір сілемі. «Ғылымда еш уақытта соңғы сөз айтылмайды, ол əрқашан даму, жетілу үстінде болады» деп алдын ала ескерту жасап, бəрін білетіндерге сылтау тауып бермеуге тырыстық. Өйткені қазақтың көне тарихы, мəдениеті болған дегендерге өршелене қарсы шыға келетіндер бұрын көп болса, қазір де оның сілімтігі жоқ емес. Сонымен біз нендей мəселелерді қозғадық, оның тарихқа жанасымы қандай дегенге назар аударайық. Түрік қағанатына дейінгі рухани байлықтарды «Ертедегі көшпелі тайпалар əдебиеті» деген жалпы атаудың аясына сыйғыздық. Бұдан да оңтайлау атау табылса, нұр үстіне нұр, əзірге «Аталар жырының айғағы», «Тарих тұнығы тереңде», «Көне əдебиет төріндегі көк бөрі», «Авеста əлемі» деген төрт бөлімде қазақ əдебиеттану ғылымының қолы жеткен деректері негізінде ой толғанды. «Ежелгі түрік əдебиеті» тарауы VІ–ХV ғасырлардың сөз үлгілерін қамтыса, «Қазақтың төл əдебиеті» тарауы Қазақ хандығы тұсындағы жыр-толғауларға негізделді. XIX–XX ғасырлар қазақ кеңес əдебиеті дəстүрлі мазмұндауларға іш тартқанмен, негізінен сал-серілер поэзиясы, Қоқан хандығы кезіндегі əдебиетті əңгімелегенді жөн көрдік. Осы уақытқа дейін əдебиет тарихында еленбей келген «Шет елдегі қазақ

əдебиеті» мен «Қазақ əдебиеті əлем халықтары тілінде» деген тараулар əдебиетіміздің өрісін білдіретіндігін ескердік. Осы хабарламадан кейін əлі күнге дейін қолға алынбай, зерттеу жоспарларына ілінбеген «Ертедегі көшпелі тайпалар əдебиеті» бөліміне арнайы көз жіберіп, осы ұмтылысымыздың қазақ əдебиеттану ғылымына керектігін дəлелдейтін сөз үлгілеріне тоқталған орынды болмақ. Қытай елінде жасаған атақты тарихшы Нығмет Мыңжанұлының сөзіне жүгінсек, «Қазақ халқының түп-төркіні заманымыздан бұрынғы VII ғасырдан бастап жазба тарихта əйгілі болған сақтар еді. Заманымыздан бұрынғы III ғасырдан V ғасырға дейін өмір сүрген үйсіндер бірлестігі мен қаңлылар бірлестігі қазақ халқының негізгі ұйытқысы болды. Осы негізде Батыс түрік (VI–VII ғасыр), түркеш–қарлық (VIII–X ғасырлар) дəуірінде қазақ қауымы өз алдына халық болып қалыптаса бастады. Бұдан соңғы Қарахан əулеті мен қимақ-қыпшақ (XI–XII ғасырлар) дəуірінде бұл барыс онан əрі дами түсті. Қазақ халқы XIII ғасырдың басында Шыңғысхан жорығының алапатына тап болды. «Қазақ тайпаларының (керей, найман, меркіт т.б.) бұл шапқыншылыққа қарсы 20 жылдық күресі сəтсіздікке ұшырады» – (Н.Мыңжанұлы. Қазақтың қысқаша тарихы. Шыңжаң халық баспасы. Үрімші, 1987. 7–8 б.) деп ап-анық айтқан, ел-жұрттың бəріне түсінікті шындықты əзірге басшылыққа алсақ, халқымыздың тарихын тереңнен, мəдениет пен əдебиеттің түп-тамырын алыстағы ел-жұрт өмірінен суыртпақтап шығарып алуға болады. Біздің заманымызға дейінгі ата-бабаларымыздың хат танитындары, əсіресе ақынжазушылары өз шығармаларын қытай жазуымен жазып кеткен. Сондықтан қытай деректерінің бəрі қытайлардікі деуге де келе бермейтін кездері бар. Біздің заманымызға дейінгі X ғасырда туған «Батыс өңір патшаларының анасы» немесе «Сақтар анасы» деген шығармаға не «Мүтянзы өмірбаяны» деген кітаптағы «Сақ анасының үні» деген өлеңге жиендік жасауымызға болады. Қытайда тұратын ғалым Зейнолла Сəнік тілімен айтсақ, «Қуатты үйсін елі жəне басқа қаңлы, қыпшақ, ғұн сияқты түркі халықтары сол кездің өзінде өрелі мəдениеттің иелері

екендігін тарихи фактілермен куəландырып кетті» (29-б.) дегенін ескере отырып, атақты Бай-жүй ақынның «Айдаһар ойынын» суреттегеніне немесе өзімізге етене жақын құбылысқа қыпшақ ақыны Дадүкенің көзімен бір қарайықшы. Аттан түстім, күрсіндім, Келді есіме қыршын күн. Мынау қу медиен далада Тек құс қана салады үн. Қытайдың тарихи кітаптары мен жылнамалары, əсіресе Қытай ақындарының еліміз бен жеріміз жөнінде біздің жыл санауымызға дейінгі IV ғасырда шыққан 305 өлеңнен тұратын «Щы–жиң» жинағынан бірді-екілі шумаққа көз салалық. Тұрағы жоқ, үйі жоқ. Ғұндар қиын болды ғой, немесе Іргесін еш жерге көмбеген Ғұндар апат əкелді ғой, – деген жолдардың айтары анық болса керек. Өзіміз емес, өзгенің аузымен тарихта болғанымыз жыр дестесіне түсіп жатқанын көреміз. Немесе 420–479 жылдар арасында жазылған «Соңғы хан хандығының тарихы» деген кітаптың «Терістік ғұндар» бөлімінде: Қарлы даланы тұрақ қып, Ызғарды жүрер аралап, – дегенінен арғы ата-бабаларымыздың тұрмыс кейпін, көшпенді тірлігін сезінеріміз айқын ғой. Түркі тектес ақындар мен оқымыстылар қытай тілінде талай жазба ескерткіштер, еңбектер қалдырғанын «Тарихнама»,

«Ханнама», əсіресе ғұндар мен үйсіндерге арнаған тарауларында кездесетінін еш ұмытпаған абзал. Бүкіл түріктің тотеміне айналған Көкбөрі туралы аңыз Қытай жылнамаларында біздің заманымызға дейінгі IX ғасырдан бастап кездеседі. «Давань шежіресінде» Жан-Шянь: деген ақын: «Үйсіндердің ханы Күнму (Күнби) деп аталады, ғұндар шабуыл жасап, Күнмудың (Елжау бидің) əкесін өлтіреді. Жаңа туған нəресте Күнму иен далада қалады. Бұл баланы құстар ет тасып беріп, Көк бөрі емізіп асырайды, ер жеткен соң үйсін еліне патша болады» (35-б.). Сөйтіп, «бөрі тотемі үйсіндерден кейін қалыптасқан түрік тайпаларына жалғасып» (37-б.) кете барады. Соңғы зерттеушілер де осы пікірде. Енді бір қызық жайға назар аударайық. Жаугершілік кезінде қолға түскен қытай қыздарын олжалау не дипломатиялық мақсатпен хан аруларына құда түсіп, сақ, ғұн батырлары мен ханзадаларын аяқтандырған кез көп болған. Күнбидің тоқалдарының бірі, Шижүн деген қытай қызы үйсін еліне келін болып түскені белгілі. Ол өзі ақын екен. Сол жеңгеміз елін сағынғанда былай депті: Алысқа ұзатылып кеттім елден, Барған жерім көшпелі үйсін деген. Баспанасы дөңгелек киіз жапқан, Сүтін ішіп, малының етін жеген. Өз елімді сағынып, аңсап жүрмін, Аққу боп елге ұшып кетсем бе екен. Біздің заманымыздың 195-жылы болған бір соғыста қытайдың ақын қызы Сой-вын-жи қолға түсіп, ғұнның бір батырына еріксіз қосылады. 12 жыл тоқал болып жүргенде екі перзент көтеріпті. Дипломатиялық жолмен еліне қайтарылғаннан кейін «Қайғы-қасірет жырлары» деген топтамасының «18 сала бебеулі зар» деген тарауында: Азаппен жүрмін қиналып, Ауыр тағдырды арқалап,

Қаңғырып жүрмін панасыз Жат елдегі өмірге Жекті зорлап жау қызын. Күңіренсем құлазып Ата-апам еске түседі. Қан жыласам күрсініп Қайғы сойылы күседі, – деген жолдар да ата-бабаларымыздың тарихта болып, ізін қалдырғанын куəландырады. Ал шығыстағы Қытай елі деректерімен қатар оңтүстіктегі Иран-парсы мəліметтеріне де көз салған орынды. Əлемнің атақты оқымыстылары 21 кітаптан тұратын Авестаны парсы мұрасы деуден іргелерін аулақ салғанына біраз болса да, біздің кейбір «білгіштеріміз» оның Əмудария мен Сырдарияның аралығында, Арал теңізі маңындағы Хорезм жазығында немесе Мидияда, яғни бүгінгі Əзірбайжанда жазылғандығын мойындағысы келмейді, ат-тондарын ала қашады. Ағылшынның ірі ғалымы Мэри Бойс «Зороастризмнің негізін қалаған Заратуштра – көшпелі Азия даласының ұлы, Еділдің шығыс жағын мекендеген тайпалардан шыққан» десе, В.Струве, К.Тревер, С.Толстовтар «Авестаның» жəне зороастризмнің туған жері Орта Азия, атап айтқанда Хорезм» дейді (43-б.). Атақты шығыстанушылар: Е.Бертельс, И.Маркварт, Х.Ньюберг, Э.Бенвенист, қазақ мəдениетінің тарихын жазған қытай ғалымы Субихай да осы пікірде, тіпті «Əмударияның төменгі ағысында» деп нығыздап айқындай түседі. Міне, осы тұста Тұран деген ұлы атау тарих бетіне шығып, Иран мен Тұран əдебиетінің байланысы деген екінші күрделі мəселе көлденең тартылуы заңды. Солтүстіктегі орыс, шығыстағы Қытай, оңтүстіктегі Иран жылнамалары мен тарихтарындағы деректерді ұқыпты жинап, оларды қазақтікі демей, бүкіл түркі жұртына ортақ мұра ретінде зерттеп, ғылыми айналымға түсірсек қана халқымыздың тарихын шындық деңгейінде көрсете аламыз. Əдебиетіміздің арғы бастауларына баруға жаңадан ғана талпынып жатқанда келтірген бұл деректер толық болмасы белгілі.

Алайда көп деректі білген, айтқан, қайсыбірін дер кезінде жеткізуге үлгермей, мұршасы болмай кеткен атақты ғұлама Əлкей Марғұланның мына сөзіне имандай сенуіміз керек: «Сахарада айтылатын эпос-жырлардың өркендеп тарауы сақ, ғұн, үйсін, қаңлы дəуірінен басталады. Бұл елдердің қауым құрған кезеңі біздің жыл санауымыздан бұрынғы V ғасыр. Ғұн, үйсін, қаңлылар қазақ тайпаларының ең ескісінен саналады жəне олардың тарихи іргесін құрайды» («Ең ескі дəуірдегі халық аңыздары». «Жұлдыз» журналы, 1983. №5, 170-б.) дегенін əрқашан басшылыққа алып, əдебиетіміздің тарихы тереңде жатқанын ел-жұртқа, əсіресе жас ұрпаққа ұғындырайық. 2001 ж.

ТАРИХТЫ ТҮПТЕН ТАРТАЙЫҚ Тарих өмір шындығына негізделіп, ақиқатпен ажарланғанда ғана тыңдаушысы мен оқырманының санасына қонады. Санаға орнаған таным-білік еш уақытта адастырмайды, тіпті қайтсем екен деп ойландырмайды да. Сондықтан тарихымыздың ұлы белесті оқиғалары мен тұлғаларын балабақшадағы сəбиге ойнаған болып отырып санасына сіңіре білсек, құдайдың бергені, өмірбақи жадында жүреді, тегінен жаңылмайды. Кеңес заманында өскен ұрпақтың табаны тайғанақ келетінінің бірнеше себебі бар. Бірінші, белгілі бір халықтың тарихы өзінің түсінік-танымымен емес, идеологияның талабымен, басқаның көзімен жазылғандықтан, екінші, сол халықтың өмір сүру машығын, ойлау жүйесін, салт-дəстүрін, қысқаша айтқанда жан-дүниесін (психологиясын) білмегендіктен, білгісі келмегендіктен, үшінші, қаншама көреген, данышпан болса да қазақ сахарасын саяхаттап өткендердің əлде билеушінің əмірімен «тағылардың» ортасын бақылап кеткендердің сөзіне, көргеніне, айтқанына сенгендіктен жəне төртінші, бұлардың қай-қайсы болмасын отаршылдық мақсатпен шындықтың өңін айналдыра сөйлегенін, тіпті жаны ашып, мүсіркей пікір айтқанын аңғармай қалғандықтан тарихымыз бұзылды, бұрмаланды. Əсіресе, Қазақ хандығы құрылғаннан кеңес өкіметі құлағанға дейінгі аралықтағы тарихи тұлғалардың «жүндей түтілгені» қаншама. Өз тарихын білмеу, оған қызықпау бəйгесі болса, қазақтар алдына жан салмас еді. «Қазаннан арғыға аяқ баспаймын» деп ақын Тайыр Жароков қана айтып қойған жоқ, талайлар іс жүзінде солай жасады. Мамандығы тарихшы болғандардың көбі бесжылдықтардың жетістігін кандидаттық, докторлыққа өзек етіп, академик болып сайланғаны не сан, тіпті тарих мекемелерін басқарғандары қаншама. Кенесарыға жанасқан Е.Бекмахановтың көрген қорлығы тарихшыларды шошындырды, өзінің тарихынан бездірді, Қазақ хандығынан бергілерді бізге марқұм Басин мен бүгінгі Пищулиналар өз білгендерінше жазып берді, қазақ эпостарындағы, халық жадындағы шын-

дықтарға пысқырып қарағандар болмады. Пішіні қазақ болғанмен, тілі мен рухы өзгелер отаршыл Ресейдің архивтеріндегі теріс пиғыл, арам оймен жазылғандарды олай тықпалады, былай тықпалады. Кезінде жаңбырдан кейін қаулайтын саңырауқұлақ тарихшылар алақаннан түспей, төрдің басында маңғазданып отыратын партия тарихшыларының басым көпшілігі кеңес құлағаннан кейін жіп есуге жарамай қалғаны өтірік емес. Ал Қазақ хандығына дейінгі қазақтың ата-бабалары тарихта болды ма, болуға тиісті ме деген мəселеге бас қатырмадық. Оған дейінгіге біздің еш қатысымыз жоқ сияқты сыңай таныттық. 60-жылдардан былай қарай қазақ əдебиетінің тарихын сонау түркі тілінде жазылған Орхон-Енисей ескерткіштерінен бері қарай ептеп зерттейікші дегендерге қысым жасалып, қисынсыз қыр көрсеттік, адым аттатпай сынап, партиялық пікірді көлденең тартқанымыз көпшіліктің есінде болар. Сөздің қысқасы, қазақ тарихының көне дəуірін зерттемеуге, білгізбеуге күш салдық, əсіресе ғылымды басқарып отырғандардың көбі əпербақанданған дəуірді Алла-құдайлап өткеріп, бүгінгі күнге жетіп отырмыз. Қазіргі кезіміз де жайма-шуақ емес, большевик ағаларымыздың сорпасын ішіп қалғандардың сана-сезімі оңайлықпен оңға бұрыла қоятын емес. Тасқа басылған, архивке түскен шындықтарды мойындағысы келмеген бір оқымысты: «Соңғы кезде қазақ тарихының, мəдениетінің ескі, көне үлгілерін тауып, тарихты байыту, кеңейту туралы көп пікірлер айтылып, істер істеліп жүр. Халық тарихының бай болуын ешбір ұлт адамы жек көрмейді. Бірақ тек байыту жолы осы екен деп, оны қолдан жасауға əуес болмау керек. Революцияға дейін негізгі жанры поэзия болған əдебиетімізде басқа жанрлардың болмағаны талас емес, ақиқат. Тіпті олардың негізі, бастаулары, əлсіз үлгілері болған күннің өзінде, олар жетілген проза, драматургия, сын емес. Ұлт мəдениетін көтереміз деген сылтаумен оларды қампайта көрсету партиялық принципке де, ғылым талабына да қайшы келеді» деп 1970 жылы айтқан пікірінен əлі де ұзап кете алмай жүргендер бар. Оған еретіндер де жоқ емес.

Тəуелсіздік келді, кешегі тежелген ойға, тұсаулы пікірге теңдік тиді, еркін сілтеуге еркіміз бар. Бұрынғыларды даттамай, ушықтырмай, аруақтармен алыспай, жаңа заман ұсынып отырған жолмен тарихымызды таразылап алатын уақыт келді. Соның нақты бір көрінісі – сонау Моңғолия сахарасында жел мен күнге қақталғанын былай қойғанда, талай зобалаңдарға кезігіп, ештеңені қадірлеп көрмегендердің оғынан, зеңбірегінен аман-есен қалып, енді шын Отанына мың үш жүз жылдан кейін оралып отырған Күлтегін баһадүрдің, хан емес, қара емес, елін-жерін қорғай білген батырдың құлпытасы бүгінгі тəуелсіз Қазақстанның Астанасына қоныс тебуі – ұлы оқиға. Тарихқа жасалған көп қиястықты аяқасты ететін құбылыс. Енді кім болса да қазақ халқының тарихы алыста, сыры тереңде жатқанын ұғар, түсінер. Мойындамаса, осындай конференциялар мен болашақта жазылар еңбектер кереңнің құлағын, соқырдың көзін ашар. (Жақша ішінде айта кетейін, Моңғолияға сапарға шығатын экспедиция жол-жөнекей Абақан қаласындағы тарихи-өлкелік музейдің төңірегіндегі 20 шақты сынатасты тексеріп, өзімізге тиістісіне ен салып келсе, қандай ғанибет болар еді). Шынын айту керек, біз бұрын қолымыз жеткен жерден қармадық. Ғылымымыз жетіліп, еркіндігіміз қолымызға тиген соң, енді сана жетер жерге баруға міндеттіміз. Жалтақтап, басқалар не дейді екен дейтін пиғылдан құтылғаннан кейін тарихи дамудың логикасы мен заңдылығына бағынып, əріден, түптен тартуға тиістіміз. Оған жай ғана мысал келтірейін. Адамның өсу жолын еске түсіріңіздерші. Көзге көрінбейтін ұрықтан перзент, одан сəби, талпынған бала, жалындаған жас, желекті жігіт болып, ақсақалдыққа дейін тарта бермей ме? Осы жолдан халық та өтеді, олай болса дүниеге келген кезінен ер жетіп, етегін жапқанша өз қалауымен өмір сүруі, тайпа, ұлыс, халық, мемлекет болған шақтардың бəрі де түгел еске алынып, тарих бетіне түсуі тиіс. Қазақ халқының тарихын хандық құрған кезінен ғана бастамай, оған дейінгілерін молынан қамтып зерттеген абзал, сонда ғана ел-жұртымыздың жүріп өткен жолын, жасаған

мəдениетін, қуанып-шаттанғанда, қайғыдан қан жұтқанда шығарған əдебиетін, əн-күйін, мақал-мəтелдерін, пəлсапалық ойпікірлерін, тіпті дау-шарда бір ауыз сөзбен кісі тағдырын шеше білген билік машығын тарихқа тартуға тиіспіз. Осынша кіріспе мəнді бір мəселені көтеру үшін айрықша қажет болып отыр. ҚазМУ ғалымдарының ыждаһатымен Орхон-Енисей ескерткіштері, яғни VІ–VІІ ғасырлардан бергі сөз үлгілері қазақ əдебиеті тарихының мұрасы ретінде оқу жоспарына кірді. Қазір Қазақстанның барлық жоғары оқу орындарында оқытылады. Орта мектепке ендеп кіре алмай келіп еді. Ақылды қарындасымыз, шын мəніндегі ғұлама ғалым, марқұм Алма Қыраубаеваның қайраткерлігімен əуелі «Сорос» қорының демеуіне ілігіп, биыл сегізінші сыныпқа арналған оқулыққа айналып отыр. Түрік қағанаты дəуірінен бергі əдебиетіміз оқытылмақ. М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты Орхон-Енисей ескерткіштеріне соқпай, 1983 жылы амалсыздан «Ерте дəуірдегі қазақ əдебиеті (ХV–ХVІІІ ғғ.)» деген зерттеулер жинағын шығарғанда «Хандық дəуірдің əдебиеті» деуден шошынды. Сол жинақтың кіріспесінде «соңғы 10–15 жылдан ғана таныс, бұрын оларды ешкім білмеді, сол себепті кейінгі тұста олар үлкен жаңалық ретінде ашылды десек, қателесеміз» деп айбаттанғанмен институттың «Əдебиет тарихы бөлімі ХV–ХVІІІ ғасырлар поэзиясын жинау, зерттеу жұмыстарымен 1976–1980 жылдары айналысты» (4–5 б.) деп бар сырды ашқан болатын, өйткені XVIII ғасырдан бұрын əдебиетіміз болған емес, əдебиет тарихы Бұқардан басталады деген жалған теорияны малданып келгендерін мойындамасқа шаралары қалмады. Осының ызғары əлі күнге дейін кете қойған жоқ. Ұзақ жылдар Қазақ университетінде ұстаздық етіп, əдебиет тарихының барлық кезеңінен оқу кітаптарын шығарып келген Ханғали Сүйіншəлиев 1997 жылы «Қазақ əдебиетінің тарихы» атты оқулық жариялады. Əрине, жаңа кезеңнің дүмпуі біраз жайларды басқаша баяндауына жағдай жасағанмен, жинаған дерегі, айтқан ойлары өткен күннің үлесінде жатқаны байқалады. Оқу-білім төңірегіндегілердің əлі де болса бір

сілкінетін мəселесі бар. Балабақшадағы сəбилерге өздерінің арғы аталарының ерлігін, көрегендігін қарапайым сөзбен айтып беріп, суретпен көздеріне көрсетсе, жас ұрпақтың көңіліне қона кетер еді. Олар ойнап жүріп-ақ жадына бекітіп алады да, өмір бойы есінен шығармайды. Қазақтың «баланы жастан» дейтін нақылының бір сыры осында. Осындай мəні бар 12 кітапшаны тағы да Алма Қыраубаева қағазға түсіріп кетіпті. Ол дүниелер «Өнер» баспасының директоры Əшірбек Көпішевтің қолында. «Рауан» баспасының директоры А.Құсайыновтың тапсырысы бойынша дайындалған дүниелерді екеуі бірігіп, бүгінгі қазақ бүлдіршіндеріне жеткізсе, жыл аралата қайталап басса, қандай ғанибет болар еді. Осындай игі істердің жасалып жатқанына сүйсіне отырып, енді бұдан əріге бару қажеттігін ойластырған жөн. Оның алғашқы қадамы жасалды да. Қазақтың ұлттық университеті тағы да үлгі-өнеге көрсетейін деп отыр. Ол – «Қазақ əдебиетінің қысқаша тарихы» деп аталатын оқулық. Əуелінде француз, кейін ағылшын, корей оқу орындарының тілегімен қолға алынған дүние орындалу барысында бізге талай ой салды. Академияның Əдебиет институты 10 томдық қазақ əдебиетінің тарихын жасаймыз деп жар салғанына 20 жыл болды. Биыл ғана бас-аяғы жоқ үшінші томы шықты. Бұл ұлы жоспар жүзеге аса қалғанда филолог студенттер мен аспиранттар, ғылыми қызметкерлер оқитын аса көлемді еңбек болмақ. Қалың көпшіліктің тісі бата бермейді. Жəне оқулық деңгейінде емес, ғылыми тарих аумағында өмір сүрмек. Бұрын жасалған оқулықтар ескіре бастаған соң «Ана тілі» баспасы Қазақ КСР Білім беру министрлігінің рұқсатымен «Қазақ əдебиетінің тарихы» атты серияны шығара бастап, аяғына жеткізе алмай келеді. Оның мəтіндері мен мазмұндауларында бұрынғы көзқарастардың дабы аз емес. Қазақ университетінің профессоры Бейсенбай Кенжебаев басқарып, ұзаққа созылған айтыс-тартыспен 1967 жылы шыққан «Ежелгі дəуір əдебиеті» хрестоматиясы негізінде Н.Келімбетов 1986 жылы оқулық жасап, оны екінші рет əлгі сериямен 1991 жылы шығарды. Онан кейін «Қазақ хандығы дəуіріндегі əдебиет» хрестоматиясы мен

оқулығы Мұхтар Мағауиннің жəдігерлігімен жарық көрді. Бұл екі кітап бұрынғы «Қобыз сарыны» монографиясы мен «Алдаспан» жинағын редакциядан өткізіп, студенттерге ұсынылған дүние. Осының өзіне мəз болудамыз. Ал ХVIII–ХІХ, XX ғасырлардың көркемдік шындығы əлі толық ашыла қойған жоқ. Сонау 50–60-жылдарда ағаларымыз жасап кеткендерге мардымды ештеңе қоса алмай келеміз. Рас, жекелеген авторлардың жасаған ізденістері ғылымға азды-көпті үлес қосып жатқаны соңғы кезде аз тиражды монография деңгейінде шығып, ел-жұртқа еркін жетпей жатыр. Енді азды-көпті ізденіспен табылғандарды місе тұтып жүре беруге болмайды. Қазақтан басқа халықтар біздің заманымызға дейінгі кезеңдерден өздеріне керекті тарихи құжаттарды, куəландырғыш заттарды құшақтап келіп пе? Өмір логикасына сыйымды барлау мен түйіндер бізге неге жат болуға тиісті. Қазір тəуелсіздігіміздің символы болып тұрған Алтын адамды Есік қорғанынан К.Ақышевтің тауып алғанына 40–50 жыл болса да, сондағы табақтың етегіне жазылған əріптер жөнінде осы күнге дейін тиянақты шешімге келе алмай жүруіміз қалай? Осындай жайбасарлығымыз қазақ мəдениетін жүдеткен, жүдетуге тырысқандар үшін таптырмайтын «рухани» азық емес пе? Қалың дауға бармай, тəуелсіздігіміздің 10 жылдығын тойлап жатқанда ендігі істейтін игілікті істерге назар аударайық. Саясат пен экономикада шатағым жоқ, ал ғылым-білім төңірегінде тындырғанымыз көп пе? Бірден жауап беру қиын. Жаңа ғана кірісейік деп жатырмыз десем обал, азды-көпті тіршілік барын сездіретін əрекеттер жоқ емес. Мен ең алдымен тарихшыларға «Қазақстан тарихы» деген кітаптарды көбейткені үшін рақмет айтар ем. Жеке-жеке кезең, дəуірлер жайында, тайпалар туралы монографиялар да кездесіп қалып жатыр. Хасеновтің «Қазақ тарихының бес мың жылдық баяны», атақты ғалым Кляшторный мен Сұлтановтың «Қазақстанның үш мың жылдық тарихы» кітаптары көбімізді ойлантып тастады. Екпіндей келіп Мұрат Аджи бауырымыз көмек қолын созуда. Не керек, тарих саласында игі қозғалыс, оң ниет байқалады, сонымен

қатар нарықтық сыңай да көрінбей қалмауда. Қайда кетпеген қазақтың малы, түбінде өз тарихымызды білетіндей деңгейге жетсек, құдайдың бергені сол болар. Ал халықтың жан дүниесін көркем сөз амалымен көрсететін əдебиетті зерттейтін ғылымымыздағы ізденістеріміз қандай? Құралақан емеспіз. Əсіресе Қытайдағы бауырларымыз көне қытай деректеріне негізделген біраз шындықтарды ашып беруде. Атақты ғалым, жазушы Нығмет Мыңжани жападан-жалғыз 1987 жылы «Қазақтың қысқаша тарихын» жазып шығарып, Қазақстандағы тарихшылардың бұлыңғырлап айтатын ататегімізді «Қазақ халқының түпкі тегі жəне оның тарихы» деген төртінші тарауында сақ, Ұлы жүз, үйсін, қаңлы, алан, ғұн тайпаларының өсіп-өркендеу, жетіліп-құлдырау кезеңдерін тайға таңба басқандай қытай деректерімен дəлелдеп берді. Сол кітап Қазақстанда екі рет жарияланып, қалың жұртшылықтың сусынын біраз қандырды. Нығметтің талантты інісі, талай істің басы-қасында болған, қазір Қытай Халық Республикасының ұлы жиналысының депутаты Сұлтан Жанболат біздің жыл санауымызға дейін жасаған үйсін елінің патшасы Күнби жайында екі томды роман жазып беріп отыр. Үрімші университетінің профессоры Ахметжан Кірішбаев қазақ əдебиеті оқулықтарын, Бексұлтан Кəсейұлы үш томдық «Қазақ əдебиетінің тарихын» шығарды. «Мұра» деген атпен ширек ғасырдан бері шығып келе жатқан ғылыми көпшілік журналы, «Қазақ қиссаларының» 12 томы, əзірге «Қазақ шежірелерінің» шыққан екі томы, əр салада ізденіп жүрген Зейнолла Сəнік, Мұхтархан Оразбай, Дүкен Мəсімхан, Ахметжан Қайбарұлы, Мұратбек Тұрғынбайұлы, Нəбижан, т.б. сынды ғалымдардың қытай мұрағаттарынан талай дерек тауып берері сөзсіз. Өзіміздің Қойшығара Салғариннің екі жыл ішінде Қытай қоймаларынан 5 кітапты қалың көпшілікке сыйға тартып, бұрын əдейі теріс бұрмалана айтылып, жазылғандарға түзету енгізіп, өз көзқарасын білдіріп жатқаны бұған айқын дəлел. Енді біздің оңтүстігімізден жинар деректі де ұмытпауымыз керек. Өзбек бауырларымыз бізге қарағанда өз тарихына

айрықша мұқият. Ортақ мұралардың көбіне ие болып, сақтап келгеніне рақмет. Күні бүгінге дейін əл-Фарабиді, тіпті мүрдесі қазақ жерінде жатқан Қожа Ахмет Йасауиді бізге қиғысы келмейтіндері де бар. Өз тарихымыздан өзіміз үркіп жүргенде «із-түзсіз жоғалып кеткеннен гөрі өзбек бауырларымыздың иемденгенін қызғанбайық» деп келсек, енді, тəуелсіздік келгеннен кейін, ол ортақ мұраларды, ең соңы Əлішердің маржан жырларына шейін зерттеудің ретін тапқанымыз жөн. Онан арғы тəжік жұртына да біраз «малымыз» араласып кеткені Бабажан Ғафуровтың «Тəжіктер» атты классикалық еңбегінен аңғарылып, кезінде өзбектермен қосылып ереуілдемек те болдық. Сөздің қысқасы, бұл елдерде жиналған рухани байлықтардың қадір-қасиетіне жету үшін, ортақ мұра ретінде тарихымызға тартуымыз керек. Алланың жазуымен, 1993 жылы Қазақ университетіне Теһран қаласында шығып тұрған Ислам энциклопедиясының дін бөлімінің меңгерушісі, теология ғылымдарының докторы Ахмет Пакетчи дейтін əзірбайжан жігіті, Иран азаматы филология саласынан мамандансам, ғылым докторы болсам деген ниетін білдіргенде жетекші болуға қуана ықылас білдірдім. Ондағы «арам» ойым – Иран мұрағаттарындағы жалпы түркіге, оның ішінде қазаққа қатысты дүниелерді анықтау мақсатымен «Иран – Тұран əдебиеттерінің байланысы» деген құйтырқысы жоқ анық тақырып бердім. Тиісті шартпен бекіттік. Талапкер жігіт алғыр екен, қазақша сөйлеу былай тұрсын, жазуды, сөйлем құрастыруды үйреніп алған соң, Иран – Тұран шындығынан біраз мəліметтерді айтқызып, дəріс оқыттық. Жұмысын аяқтай алмай, амалсыз еліне қайтты. «Кітап жазамын» деген уəдесін алып қалдық. Мырзатай Жолдасбеков Иранда елші болып тұрғанда үйіне қонаққа барып, Ілия Жақанов, Қоянбек Ахметовтің көзінше «алыста отырып менің қолым жетпес, бір қалада тұрған ғылым докторы, Орхон-Енисей ескерткіштерінің алғашқы зерттеушісі, қазір мүмкіндігі мол Мырзатай ағаң саған қосымша жетекшілік етсін» дегенімде екі жағы да ризалығын білдірген еді. Оның ресми шешімін ректорат тарапынан орындап, қағазын екеуіне

табыс еткем. Алла амандық берсе, Иран азаматы біздің тарихымыздың, əсіресе əдебиетіміздің бір тесігін бітейтін, бір жыртығына жамау болатын еңбек жазары сөзсіз. «Біреуге телміргеннің екі көзі шығады» дегендіктен емес, құдайға шүкір, парсы тілін жетік білетін өз ұланымыз, өз қандасымыз бар, соның білігін толық пайдалану керек. Əуелі бізде, қазір Тараз университетінде иран əдебиетінен дəріс оқитын, атақты Хафиз ақынның мұрасынан кандидаттық диссертация қорғаған Ислам Жеменейдің шығармашылық мүмкіндігін қазақ əдебиеттану ғылымына барынша пайдалану жайын ойластырған жөн. 2001 ж.

ИРАН – ТҰРАН ƏДЕБИЕТТЕРІНІҢ БАЙЛАНЫСЫ Қазақ халқының ақыл-санасы Ресей империясы тұсында отаршылдық, кеңес заманында коммунистік идеологиямен тұмшаланғандықтан, өзімен көршілес, діндес халықтармен қарым-қатынастарын тереңдетіп зерттеуге мұршасы келмеді. Көпшілік жағдайда «паназиатизм», «панисламизм», «пантюркизм», қала берді «национализм» деген пəлелерге ұшырап, зерттеу ісімен шұғылданғанына өкінетін күйге түскендер де болды. Құдайға шүкір, КСРО құлап, əр республика тəуелсіздік алғаннан кейін жан-жағымызға қарап, өз тарихымыздың тереңіне көз жүгірте бастадық. Міне, осы тұста кешегі Тұран мен Иранның қарым-қатынасына, көркемдік байланысына назар аударуға мүмкіндік туып отыр. Менің 30-дан аса кітаптарым мен зерттеулерімнің басым бөлігі социализм дəуіріндегі ізденістерге бағышталғанымен, большевиктік идеология мүмкіндік берген деңгейде түркі халықтарының əдебиетін, олардың даму ерекшеліктерін, түркі тілдес халықтарға ортақ мұра болған, көршілес Үнді, Иран елдерінде жасалған ұлы шығармаларға көңіл бөліп, кейбір мифологиялық ескерткіштердің өзектес, үндес шығуына назар аударып келе жатқан едім. Осыны тереңдету мақсатымен Иран азаматы, Ислам энциклопедиясының теология бөлімінің меңгерушісі доктор Ахмет Пекетчи деген ғұламаның тілегіне орай Иран–Тұран əдебиеттерінің байланыстарын ұлы шығармалар мен мəнді аңыздардың, тарихи жырлардың үндестігін зерттеп, парсы-түркі əдебиеттерінің рухтастығын, көркемдік дамуларының əлемдік заңдылыққа сай екендігін анықтап, елдер арасындағы достық ниеттерді рухани жағынан берік етуге ниеттенген едік. Қазақстанда ежелгі дəуір əдебиетін зерттеу кеш қолға алынып, əдебиетіміздің түп-төркіні VII–VIII ғасырлардан – «Күлтегін», «Тоныкөк» мəдени ескерткішінен басталатыны жайлы ғылыми тұжырым жасалынды. Қазақ халқының арғы тегі болып табылатын көне түркі тайпалары (сақ, үйсін, ғұн, қаңлы тайпалары біздің заманымызға дейінгі

XII–VI ғасырлар аралығында өзара бірігіп, күшті мемлекет болып, дүниенің төрттен біріндей жерді иемденіп, Еуропаға барып, бүкіл əлемге танылғанын ескере бермедік. Атақты академик Ə.Х.Марғұлан: «Сахарада айтылатын эпос-жырлардың өркендеп тарауы сақ, ғұн, үйсін, қаңлы дəуірінен басталады. Бұл айтқан елдердің қауым құрған кезеңі біздің жыл санауымыздан бұрынғы V ғасыр. Ғұн, үйсін, қаңлылар қазақ тайпаларының ең ескісінен саналады жəне олардың тарихи іргесін құрайды», – деген-ді. (Ə.Марғұлан. Ең ескі дəуірдегі халық аңыздары. «Жұлдыз», 1983, 5-саны, 170-б.). Ендеше, қазіргі түркі тілдес халықтардың негізі болып табылатын сақ, ғұн, үйсін, қаңлы тайпаларының біздің заманымызға дейінгі ХІІ–VІ ғасырлар аралығында күшті мемлекет құрып, дəуірлеп тұрғанда жасаған мəдени ескерткіштерінің бірегейі – көлемі 21 кітаптан тұратын, поэзия тілімен жасалынған, əлемдегі діни жазбалардың алғашқыларының бірі, дүние болмысын, өмір сүру ережелерін, жақсылық пен жаманшылықтың өзара арпалысын баяндаған құдіретті «Авеста» шығармасы түркілерге де ортақ рухани қазына саналуы тиіс. Енді осыған көз жеткізу үшін əуелі қасиетті «Авеста» шығармасының дүниеге келген дəуірін, туған жерін, қай тілде жазылғанын ғылыми негізде анықтау шарт. «Авеста» шығармасының туған дəуірін анықтауда əуелі осы саланы ұзақ уақыт зерттеген атақты ғалым Е.Э.Бертельс «Заратуштра б.з.б. VI ғасыр аяғында өмір сүрген», – дейді (Е.Э.Бертельс. История персидско-таджикской литературы. М., Из-во восточной литературы, 1960, стр.35). Зороастризм діні халық аузында, ел-елдер арасында Заратуштрадан бұрын пайда болғаны сөзсіз. Ал сол шашыранды дүниені жинақтап, жүйеге түсіріп дамытып, құдіретті ілім етіп, «Авеста» кітабын тұтастай талдап оқыған адам. Сондай-ақ «Авеста» кітабы, зороастризм діні жайлы тиянақты зерттеу жасаған Ленинград университетінің ғалымдары: «Авеста» шығыстың мың жылдық даналығын қамтиды. «Сол ілімнің пайда болғаны шамамен б.з. бұрынғы VІІ–VІ ғасырлар

аралығы», – депті (Краткая история литератур Ирана, Афганистана и Турции. Ленинградского ун-та. Л., 1971, стр. 3). Ал əзірбайжан ғалымы М.А. Дадаш: «Қасиетті діннің негізі жазылған «Авеста» кітабы б.з. бұрынғы VII ғасыр аяғында жасалынған», – дейді (Азербайжанская литература. М.: «Высшая школа». 1979, стр. 5). Неміс философы Ф.Ницше «Заратуштра шамамен б.з. бұрынғы VI ғасыр аяғында өмір сүрген», – депті (Ф.Ницше. Так говорил Заратуштра. Алматы: «Жазушы», 1991, стр. 300). «Авеста» жайлы ой білдірген шығыстану ғалымдары бұл шығарма Орта Азияда немесе Мидияда туған, яғни əзірбайжан мұрасы деген тұжырым жасады. Қысқасы, «Авеста», ең беріден есептегенде, Орта Азияны ежелден мекендеген көне түркілер мен Мидия мемлекеті дəуірлеп тұрғанда – біздің заманымыздан бұрынғы VІІ – VІ ғасырлар аралығында жасалған. «Авеста» шығармасының туған жері, тілі жөнінде білікті ғалымдардың, оның ішінде ағылшынның ірі ғалымы Мэри Боистің: «Зороастризм негізін қалаған Заратуштра – көшпелі Азия даласының ұлы, Еділдің шығыс жағын мекендеген тайпалардан шыққан» деп жазған-ды (М.Боис. Зороастрицы. Верования и обычай. М., 1988, стр. 3). Əзірбайжанның үлкен ғалымы М.Рафли бұл шығарма жайлы зерттей келіп: «Зердушт аңыз бойынша Мидияда туған, Мидия дегеніміз – əзірбайжан, соған орай Зердушт – əзірбайжандық, демек, «Авеста» əзірбайжандық ескерткіш» деп қысылмай түйіндеген (Мүхтəсер Азербайчан əдебийяты тарихы, биринчи чилд. Бакы, 1943, с.4–8). Академик В.В.Струве «Зороастризм Отаны» деген іргелі зерттеуінде зороастризм ілімі алғаш Орта Азияда туғанын, бұл дінді сол тұста парсылар Ахеменид патшалығы кезінде қабылдағанын мəлімдеді (В.В.Струве. «Родина зороастризма». «Советское востоковедение», V, 1948, стр. 5–34). Бұдан соң уақыт талабына орай осы қасиетті мұраны арнайы зерттеген В.Струве, К.Тревер, С.П.Толстовтар: «Авестаның» жəне зороастризмнің туған жері Орта Азия, нақтылай айтқанда Хорезм» деп тапты. Ал А.О.Маковельский: «Нюберг қуаттағандай, Авестаға қатысты мəселелер Арал теңізі мен Як-

сарт (Сырдария) өзенінің төңірегінде өткен. Бірақ «Авеста» мəтініне аталған атаулар географиялық көрсеткішсіз енгізіле салған» дейді (А.О.Маковельский. Авеста. Баку, Из–во Академии наук Азербайжанской ССР, 1960, стр. 79). Иə, белгілі шығыстанушы Х.Нюбергтің жəне басқа да осы еңбекті зерттеген ғалымдардың «Авеста» кітабы қазіргі Əмудария мен Сырдария аралығында жасалынған дегенінің жөні бар. «Өзбек əдебиетінің тарихы» атты еңбектің бірінші томындағы «Жазба ескерткіштер» деген көлемді тарауда өздерінің жазба əдебиетінің басын «Авеста» шығармасынан бастайды да, соған дəлелді деректер келтіріп: «Көптеген ғалымдар «Авеста» Орта Азияда жасалған деп есептейді. Вендидадтың бірінші тарауында Айран Вайджо елі жөнінде айтылады. Бұл Хорезмнің ескі аты. Қала Оксус пен Яксарт өзендерінің аралығында, «Авеста» тілі сол жерде тараған. «Авестаны» жасаған Зерушты Бируни əзірбайжан Сафид Туманның баласы екенін білдіреді», – деп жазған (История Узбекской литературы. Том I, Ташкент, Из–во «Фан», 1987, стр.44–47). Ал бұл қасиетті шығармаға арқау болған тұрандар қайдан шыққан? Қазақ энциклопедиясында «Тұран–Иранның солтүстік-шығысындағы түркі тілінде сөйлейтін көшпелілер елі. Авестадағы келтірілген дерек бойынша, тұрандар – Сырдарияның солтүстік-шығысын мекендеген көшпелі тайпалар» деп көрсетіледі (ҚСЭ. 1 т. 1972, 40-б.). Бұл мəлімет те «Авеста» шығармасының Сырдария өзені мен Арал теңізі аралығында жасалғанын нақтылай түседі. Қазақ ғалымдары Ə.Марғұлан, Ə.Қоңыратбаев, А.Қыраубаева, Қытай профессоры Су-Бихай, орыс ғұламасы Л. Гумилев те осы пікірді қоштайды. Батыс Еуропа ғалымдары А.Мейе мен П.Тедесконның «Авеста» тілі «иран əлемінің солтүстік-батыс өлкесіне жатады» дегені дұрыс болжам. Қазіргі Иран жері бағзы заманнан бері көптеген тайпалардан, халықтардан тұрады. Олардың біразы мидиялықтардың əсерімен «Авеста» əкелген дінді қабылдады, кезінде өз тілдеріне қажетінше аударды. Ирандағы

30-дан астам халықтар ішінде курдтар, түркі тілдес халықтар, көбі əзірбайжандар тұратынын естен шығармаған абзал. Парсы мемлекеті зороастризм дінін, «Авеста» шығармасын сақтап, насихаттайтын орталық болды. Кейін VІ–VІІ ғасырлар аралығында «Авестаның» араб əрпімен жарық көруіне де, 12 мың өгіз терісіне жазылуына да ұйытқы болған сол парсы еліндегілер. Одан бергі кезеңдерде сан ғасырлар дауылына ұшырап, тоз-тозы шыққан «Авестаны» қайтадан жинақтауға тікелей араласқан, көмек көрсеткендер – мидиялықтар. Парсылар «Авеста» шығармасының мəнін түсініп, зороастризм дінін қабылдап, бұл ілімді ел басқаруға, мемлекетті ұстауға пайдаланған. Осыдан кейін парсы мемлекетінің «Авеста» шығармасын құрметтеп, кітап етіп шығаруға белсене араласқанын жоққа шығаруға болмайды. Бұл бағытта парсы елі үлкен жұмыс жасаған. Бұл елді арабтар жаулап алғаннан кейін зороастризм діні қуғынға түсіп, «Авеста» кітабын жойып жіберу мақсатымен парсыларға араб əрпі, ислам діні енгізілді. «Авеста» парсылар үшін көне мұра есебінде бағаланды, қазірде де солай. А.Мейе мен П.Тедеско «Авеста» тілінің туған жерін айтқанда Парфияны (қазіргі Түрікмения) қоса көрсеткен. Мұның да жөні бар. Өйткені Түрікмен Иранның солтүстігінде екені бесенеден белгілі. Атақты шығыстанушы Е.Э.Бертельстің: «Авеста» зороастризм тараған ұлан-байтақ жерге қызмет етті. Сондықтан бұл көптеген халықтардың көне мұрасы болып табылады» дегеніне қол қою керек (Е.Э.Бертельс. История персидско-таджикской литературы. М.: Из-во вост.лит-ры. 1960, стр. 50). Сондықтан «Авеста» – көне түркілердің де ортақ шығармасы деу орынды. Осы тұрғыдан доцент Т.Еңсегеновтің зерттеуіне назар аударған орынды. Парсы əдебиетінің үлгі-нұсқалары түркі тілдес елдерге мұсылман дінін қабылдағаннан кейінгі заманда көптеп жетіп жатты. Солардың ішінен данышпан Фирдауси шығарған «Шахнаманы» айрықша атау шарт. Шығарманың басты қаһарманы Рүстем жайындағы аңызəпсаналар бүкіл түркі тілдес халықтарда, оның ішінде қазақтарда тіпті «Шахнама» тумай тұрған кездің өзінде кең тарағанын естен

шығара алмаймыз. Өйткені жаугершілік жорықтарға көбірек араласқан көшпенді сақ, үйсін-қаңлыларда отан қорғау идеясы кең өріс алғанын ескерер болсақ, онда қазақ халқында үш жүзден астам батырлар жыры болуының өзі көп шындықтың бетін ашады. Қай ел болса да өзінің тəуелсіздігі, азаттығы жөнінде қам жейтіні, күрес жүргізетіні табиғи заңдылық болса, онда Еуропа мен Азияның алып қақпасындай болған Қазақ жерінен олай-бұлай өтпек болғандарды былай қойғанда, шұрайлы аймаққа қызығудың, оның байлығын пайдалану ниеті, сөз жоқ, қақтығыстарды көбейтіп, жорықтарға жол ашқаны даусыз. Олай болса, əлемге тараған Рүстем даңқы көршілес елдердің отаншылдық рухына əсер етіп, ерлік жырларын көп тудырған. Сондықтан қазақ арасында «Шахнаманың» айрықша қадірлі, құрметті болуы заңды. Біздің батырлық жырларымыздың жаңа сипатта өркен жаюына шапағаты тиген шығарманы аудару, зерттеу процесі де ерте қолға алынды. 1914 жылы М.Сералин «Рүстем-Сүһрап» бөлімін аударып, оған жазған ғылыми түсіндірмесінде: «Мұнан 20 – 25 жылдар бұрын Ақмешіт (Перовский) шаһарында Молда Ораз деген бір найман «Шахнаманы» қазақша аударған екен. Баспа болып шыққан-шықпағанын біле алмадым» деп хабарлайды да, ұлы эпостың əлемдік даңқын, қай елде аударылғанын, оның басқа халықтарға жасаған əсерлерін асқан оқымыстылықпен баяндаған-ды. М.Сералин «Шахнаманың» асыл нұсқасы болған «Құдайнаманы» ғараб ғалымдарынан Ибн Маһне VIII ғасырда Ғаббаси халифалары заманында арабшаға аударған. Бірақ оның тəржімасы бұл заманда дүниежүзінде жоқ. Лəкін ғараб тарихшысы А.Табаридің кітабында онан көшірілген сөздер көп. «Шахнаманың» тəржімасы барлық мұсылман тілдерінде, тіпті грузин тілінде де бар» деп мəлімдеуі қазақ ғұламасының ой-өрісін көрсетумен қатар ұлы шығарманың мəңгілік екенін аңғартады. Қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Əуезов: «Батыр Рүстемнің аты – қазақ халқының ортасына көп заманнан жайылған даңқты ат. Ол турасындағы көне аңыз-əңгімелер Фердаусиден

бұрын да көп жайылған болатын» деп, жалпы қазақтың батырлар жырының алғашқы бастауын көрсетіп берген болатын. Олай болса, Тұрмағамбет Ізтілеуовтің «Рүстем дастаны» атақты «Шахнаманың» ізімен жырланғанын көреміз де, шығыс дəстүрінде «Лəйлі-Мəжнүн», «Фархад-Шырын», «Жүсіп-Зылиханы» əр ақынның жарыса, бəсекелесе жаңғыртатын əдеті қазақ əдебиетіне сіңгенін анық байқаймыз. Мұндай ауыс-түйіс «Мың бір түн», «Тотының тоқсан тарауы» əпсаналары сияқты елден ел кезіп жүре беретін əлемдік сюжеттерге ұласып кете барады. Осы тұста Иран мен Тұранның көне жəне ортағасырлық мəдениеттеріндегі көркемдік-эстетикалық байлықтай барынша айқындала түскені орынды болмақ. Тек көркем шығармалар ғана емес, тіпті жекелеген халықтың, тайпаның екінші бір елге сіңіп кету процесі аз емес қой. Мəселен, Ирандағы бақтияр тайпасының тегі түрік екендігі даусыз болуының үстіне қазақтың жалайыр руының бір тармағын еріксіз еске түсіреді. Олай болса тұрмыс-тіршілігі ұқсас Орталық Азияны жайлаған елдердің бір-біріне жасап жатқан ықпал-əсерлерін енді тереңдей жəне жан-жақты зерттеу қажеттігі өзінен-өзі туындайды. Көне Иран ескерткіштері, əсіресе зороастра заманындағы мыңжылдықта жасалған рухани байлықтар мен кейінгі Манихей əпсаналарын, Сасанидтер дəуірлеген тұстағы пехлеви əдеби жұрнақтарын тұрандықтардың тарихи-мəдени мұраларымен байланыстыра зерттеу арқылы көп шындықтарды ашу керек. Ол үшін талай ізденістер жасайтын ғылыми топ болса да артық емес. Біз, яғни Ахмет Пекетчи екеуміз осы үлкен проблеманың көркемдік арнасын айқындауға зер салудамыз. Бұл жай зерттеле келе өзінен-өзі кеңіп, халықтардың рухани байланысын анықтап алуға мүмкіндік беретіні сөзсіз. 2001 ж.

«ТҮРКІСТАН УАЛАЯТЫНЫҢ ГАЗЕТI» ЖƏНЕ ҚАЗАҚ ƏДЕБИЕТІ Қазақ тiлінде 1870 – 1882 жылдары шығып тұрған «Түркістан уалаятының газеті» Түркістан генерал-губернаторының ресми органы болғанына қарамастан, қазақ халқының қоғамдықəлеуметтiк ой-пiкірін оятуға, мəдени-əдеби түсінігінің молая беруіне едəуір əсер етті. Саяси-экономикалық мəселелермен қатар оқу-ағарту ісінің жай-күйi, өнер-білімнiң пайдасы, орыс мəдениетінің жетістіктері, қазақ əдебиетінің хал-қадері, қазақ зиялылары мен ғалымдарының өмірі жайында бірқыдыру тарихи құнды мақалалар, хабарлар жарияланды. Газет редакциясы өзінің еліне, Отанына адал қызмет етіп, еңбек сіңірген адамдарға қадір-құрмет көрсету үшін орайы бар себеп пен сылтауды орынды пайдаланып қалуға талаптанған. Əсіресе газет Шоқан Уəлихановтың даңқын жаюға қолынан келгеннің бəрін істеген. 1870 жылы Түркістан генералгубернаторы Жетісу өлкесіне келгенде Шоқанның моласына барып, басына құлпытас орнатуға бұйрық бергенін тілге тиек етіп, Шоқан жайында қазақ тілінде тұңғыш рет көлемді материал жариялады. «Алтынемел мен Қозыкөз бекеттері аралығына келгенде генерал-губернатор 1355 жылда жас күнінде дүниеден өткен сұлтан Шоқан Шыңғыс сұлтан баласы Уəлихановтың моласына барды. Ақылы көп, абыройлы кісіні тірі күнінде де, дүниеден өткен соң да қадыр қылып, сыйлады. Сұлтан Шоқан Уəлихановты аға-інілерi жəне орыс-қазақ, əркім жақсы көріп, қадірлеп, сыйлаушы еді... Ақылы көп, абыройлы, өнерлі адам екендігі барша жұртқа мəлім болып, жас күнінде дүниеден өткенін естіген адам көп аяйды... Моласы күйдірген кірпіштен салыныпты. Сүйтсе де жаман екен. Бес-алты жылда бұзылып қалатұғын. Дүниеден көшкен Уəлихановтың сүйегiн қадірлеп, сыйламақ үшін жəне орыс-қазақтың есінен шықпастығы үшін генерал-губернатор, генерал-адъютант фон Кауфман құлпытас даярламаққа бұйрық қылды. Ол тасқа молаға кім қойылғаны, неге мұнша қадірлi,

сыйлы болғандығы жазылады. Осы тасты Алматыдағы асқан ұстаға тез уақытта даяр қылып жеткізiп бермекке бұйрық қылды» деп жазды 1870 жылы 12 қыркүйегінде. Ресми бұйрық шеңберінде Шоқанның ғалымдығын, өнерпаздығын, еліне қадірлі, сыйлы болғандығын атап көрсеткен осы мақаланың авторы онымен етене жақын таныс екендігін де аңғартып тастаған. Бұл жарлық 1871 жылы орындалып, Шоқан моласына мəрмəрдан жасалған құлпытас орнатылды. «Түркiстан уалаятының газетін» шығарушылар орайы келген жерде Шоқанның ардақты есімін ілтипатпен атап, халықтың жадына сіңіруге ыждаһат салған. Наманған қаласындағы көпес Файзидың баласы Бабажанды 1873 жылы Қапал судьясы іздестіріп жатыр деген хабарды жариялағанда: «Бұл Бабажан бұрын сұлтан Шоқан Уəлихановтың алдында тұрып, қызмет қылып жүрген адам екен» десе, 1879 жылы полковник Тезек Нұралы баласы Абылайханов дүние салғанда Шоқанның ардақты есімін тағы да ел есіне түсірді. «Түркістан уалаяты газетінің» қазақ мəдениеті саласындағы ірі еңбегі тек Шоқанмен ғана байланысты деуге болмайды. Оның бетінде қазақтың мақал-мəтелдері мен жұмбақтары, ақындардың өлең-жырлары, айтыстары, батыс пен шығыстың көптеген аңызəңгiмелері мен ертектері біршама мол жарияланған. Газет редакциясының айрықша ыждаһат салғаны – қазақтың төл əдебиетi. 1876 жылы Қазан қаласында «Қисса Қожа Ғафан уө һəм Сағдуақас» деген кiтап басылып шықты. «Оны Мұхаметжан Муфтахиддинов өз ақшасына бастырған екен» деп хабарлай келiп, «қазақ тiлiнде басылып шыққан кітапты бiраз оқып-білiп айтсақ, қазақ тілінде басылып шыққан болса да, тілінің көбі ноғайша, кейбір жерінен сөзіне түсiнiп болмайды... Қазақ тілін бұзып басып шығарыпты. Ендi бұл кітапты оқыған адам қазақ тілі осы деп ойласа керек. Қазақ тілі қандай жарасып, бiр-бірiне жабысып тұрғанын білгіңіз келсе, біз бірекі ауыз сөз жазалық», – деп қазақ тілінің тазалығын сақтау, оны бөтен, түсiнiксiз сөздермен шұбарламау керектігі жайында пiкiр айтты.

Қазақ тілінің қандай ырғақты, əуендi, жүйелi келістiгін, сөздердің «бір-бiріне жабысып» тұратынын көрсету үшiн Орынбай ақынның екі шумақ өлеңін мысалға келтірді. Қазақ тілінің тазалығын, əуездi мақамын сақтау жөніндегi газет позициясының дəйекті екеніне талай материалдар дəлел бола алады. Мəселен, 1878 жылы редакцияға келіп түскен бір өлеңге мынадай ескертпе жасап басқан. «Бір өлеңші адам əлде үлкен жиналыс болғанда, болыс сайланғанда өлең шығарған... Бұл өлең тəуір жазылған болса да, iшінде қазақ түсіне алмайтын сарттың (өзбектің – Т.К.) тілімен жазған сөзі көп екен. Біз қолымыздан келгенше біраз... түзетіп, өлеңшінің сұрауы бойынша газетімізге басып шығардық. Осы күнде қазақтың өлеңшілері қазақ тілін қойып, сарттың тілін қосып өлең шығаратұғын болыпты. Сөйтіп, қазақтың өз тіліменен жаза алмаған өлең қазақ өлеңі құсап бір-біріне ұйқасып, қызық болмайды. Қазақтың өз тілімен жазған өлеңі бір-бiріне желімдей жабысып, тыңдаған құлаққа қандай жағатынын білгіңіз келсе, біз жақында Орынбай ақынның өлеңін газетке басып шығарғанбыз» деп ескерткен. Семей қаласынан мақала жазған Сүлеймен де таза қазақ тілінде кітап, газет шығару қажеттігіне назар аударған. «Түркістан уалаятының газеті» қазақ тілінің тазалығын сақтау мəселесін сабақтастыра сыншы ойдың алғашқы сілемдерін де анық байқатып тастаған. Түсiнiктi де мақамды өлеңдерді қадірлеу, жақсы деп тапқан өлең, жырларды жариялап отыруы, оған өздерінің көзқарасын білдіруі қазақ баспасөзімен үзеңгi қағыса туа бастаған сыншылдық ой-пiкірдің нақты көріністері. «Түркістан уалаятының газетінде» жарияланған əдеби шығармалардың дені ертегі, аңыз əңгімелер болғанымен, қазақтың жұмбақтары мен мақал-мəтелдерiне айрықша ілтипат білдірілген. 1871, 1875-78 жылдары газет бетінде жұмбақтар мен мақал-мəтелдер мол жарияланды. «Жұмбақ пен мақал тақырыпты», «Ташкент қаласында газет алатұғын бір кісінің қазақша жазып берген жұмбақтары мен мақалдарын», «Орыс мақалдарын» басқан кезде газетті шығарушылар өз

оқушыларының бұл игі iске əрдайым атсалысып отыруын өтінген жарнама жазған. Редакция ауыз əдебиеті үлгілерін іріктеп, сұрыптап, жүйелеп, ең құндыларын ғана басуға талаптанған. «Өзі кішкене, кісінің үстіне мінеді, патшадан қорықпайды» (бүрге), «Ақылсыз қашан ақылды болады» (үндемегенде), «Жерде жүрмеймін, аспанға қарамаймын» (балық), «Өзі жүреді, орнынан қимылдамайды» (сағат) деген жұмбақтармен қатар: Ескі сөз – жаңа сөздің қызығы, Жақсы кісі – жаман кісінің азығы. Жорға мінген жолдасынан айырылар, Көп жасаған құрдасынан айырылар, – деген мақал-мəтелдердi көптеп жариялады. «Ташкент қаласында қызмет қылып тұрушы Қожасалық Бабажанов біздің газетке басып шығаруға Кіші жүздiң Бөкей ордасында жүріп жиған қазақтың мақал сөздерін берді. Біз ол кісіге жарылқасын айтып, газетке басып шығардық» деген дəйектеме жазып, газеттің 1876-77 жылдардағы тоғыз санында үзбей жариялады. Көп сөзден азы жақсы, Аз сөздiң өзі жақсы. Құдайдан қорықпағаннан қорық, Құдайдан қорыққаннан қорықпа. Қарға қарғаның көзін шұқымас. Ай ортақ, күн ортақ, жақсы ортақ ... деген мақал-мəтелдерді жариялай бастап, өзінің 1876 жылғы 19 қарашадағы 30-санында мынадай ескертпе жасауды қажет деп тапты.

«Бұрынғы газетте Қожасалық Қарауыл баласы Бабажанов газетке басуға жинап, қазақтың нақыл-мəтелiн берді деп едік. Бізге мақалдарды алып келіп тапсырған адам жаңылыс айтқан сияқты. Біз де жаңылыс басыппыз. Мақаланы жиған адам Сəлім Бабажановтан өтініш еткен екен. Бiзге мақалаларды жіберген оның ағайыны Дəріхалел Бабажанов екен. Бұрынғы газетте басылған мақалалардың аяқ жағын тағы бастық» деп осы игі iсті қолға алған адамның аты-жөнін бір анықтап алады да: Панасыз болса сайдан без, Пайдасыз болса байдан без. «Сенiкi-менікі» деген көңіл тарлығы, «Əрi жат, бері жат» деген төсек тарлығы. Ағайын тату болса – ат көп, Абысын тату болса – ас көп, – деп əрі қарай жалғастыра береді. Осы жарияланған мақал-мəтелдердiң, жұмбақтардың мəн-маңызына назар аударған уақытта газетті шығарушылар көбiне-көп халықтың ақыл-ойына əсер ететіндеріне көңіл бөліп, «жарлы болсаң арлы болма» дегендерден бойын аулақ ұстағандарын байқаймыз. Ғибраты айқын, насихаттары мəнді, үлгi-өнегесі ашық мақал-мəтелдердi əдейі іріктеп, саралап басқанын, қолдарына түскенге мəз бола бермегенін аңғарамыз. Осымен қатар «Түркістан уалаятының газетінде» жарияланған өлеңдердің ішінен бүгінгі өмір шындығын жырлаған, түйiндi ойын қарадүрсін баяндаған өлеңнің екі шумағын келтіре кетейік. Бір жан жоқ болыстыққа талас емес, Бір-бірінен көңілі аласа емес, Бір құдайдан басқаға сенбегiн, Біздің қожа үш жүздiң баласы емес.

Басынан бұлт кетпейді күн жайланып, Сақау озды, шолжыңдаған тіл байланып, Тұлпардан есек озып, бəйге алып жүр, Бұ күнде заман кеткен теріс айналып, – дегендi редакция «тəуір жазған өлең» деп тапқанда, оның мазмұнына айрықша мəн берген сияқты. Алайда мұндай өлеңдер бұдан кейін газет бетінен көпке дейін көрінбей қойды. Оған себеп те жоқ емес. «Түркістан уалаятының газеті» шыға бастаған кезде Орта Азияны Ресей империясына қосу процесі толық аяқтала қоймаған болатын. Сондықтан оның бетінде жарияланған материалдың басым көпшілігі Орта Азияның оңтүстiгi мен Таяу Шығысқа жəне Қытай еліне байланысты болды. Осы мəселені тек ресми түрде ғана емес, поэзия тілімен насихаттауға генерал-губернатор нұсқау берген сияқты. Қазақ жəне өзбек тілінде арнайы газет шығарудың арғы мақсатының бір сыры да осында. Демек, орыс қаруының, патша ағзам өмірiнің мықтылығын мадақтау сарынын көбіне осы мəселеге тікелей сабақтастыра, байланыстыра қараған жөн. Осы тұрғыдан алғанда «Шымкент уезіне қараған Мəделiқожа деген ақынның Сырдария облысының военный губернаторы Головачевтің Хиуаға барғаны тақырыпты шығарған өлеңіне де» газеттің бірнеше санынан етектей-етектей орын берудің негізгі себебі түсiнiктi болса керек. Бұл дастанның үшiншi бөлімінің: Қаратып түрікпенді алмақ үшiн, Тəртіпті Хиуадай қылып салмақ үшін, Головачев губернатор өзі аттанды Кауфманнан бөлініп бармақ үшiн. Түрікпен қарсылықты қылып жатыр, Ондағы сансыз əскер жиып жатыр, Қияметтей майданды бір қылсам деп Бұл əскердің келерін біліп жатыр, – деген шумақтардың айтары айдан анық. Газет бетінде патша өмірінің мықтылығына ғана емес, орыс елінің өнеріне дəн риза болған өлең шумақтары жарық көрді. Құрама уезіне қараған Досанбай ақын:

Орыста бір арба бар атсыз дейді, Əркімді ұтқызбайды қатыс дейді. Неше жүз адам түсiп отырса Кетеді жолыменен атсыз дейді. Ұшқан құс арқасынан ілеспейді, Қарсы келсе адамдар тілдеспейді. Кетіп барған арбаға қарасаңыз Көзіңіз арбасына ілеспейдi, – деп жырлаған. Сондай-ақ осы газет бетiнде қарақалпақ əдебиетiнің классигі Əжінияз ақынның қазақтың дарынды қызы Меңешпен айтысы 1878 жылғы екі санында жарияланғанын айта кеткен жөн. «Түркістан уалаяты газетінің» əдебиетке тікелей қатысы бар материалдарына тоқтаған уақытта 1875 – 1878 жылдар аралығында көркем əдебиет нұсқасы боларлық бірқыдыру дүниелердің басылып шыққанын байқаймыз. Олардың мəн-маңызы да, көркемдік сапасы да əрқилы ой-пікiрлерге өзек болғандай. Қазақ мəдениетінің тарихында тиісті орны бар «Түркістан уалаятының газетін» оқушы қауымға алғаш таныстырған Ү.Сұбханбердинаның бірді-екiлi мақаласынан басқа зерделі зерттеулер əлі жоқ. Сондықтан халықтың саяси-əлеуметтiк, əдебимəдени жəне эстетикалық ой-пікірiн оятуға септігін тигізген қазақ баспасөзінің жыл құсы – «Түркістан уалаятының газеті» арнайы зерттелуі қажет. Еткен еңбектің еш болмасына, зая кетпесіне газеттің əдебиет, мəдениет саласындағы баяндалған деректері-ақ айғақты дəлел бола алады. Сонымен, «Түркістан уалаятының газеті» қанша ресмиліктің қыспағында болса да халықтың əлеуметтік, эстетикалық ойына қозғау салды, қазақ тілінің тазалығын сақтау жолындағы игі идеяға қызмет етіп, халық үшiн аянбай еңбек еткен дарындарды, əсiресе Шоқан Уəлихановты құрмет тұтып, соның өмірі мен өнерін насихаттады, мəнді де ажарлы шығармаларға орын беріп, əдебиетке жанашырлық көрсете білді деп тапқан орынды. 1970 ж.

ТЕРЕҢНЕН СЫР ТАРТАЙЫҚ Ұлттық сана-сезімнен айырылудың бiз талай кезеңдерінен өттік. Патша заманында ешқандай адамшылыққа жатпайтын ожарлық пен омыраулыққа кездескен соң, басына ноқта түскен ой-пікіріміз тулады, бұлқынды, ашынды. Өйткені «Ресей» көптомдығының қазақ даласына арналған 18-кітабында «покорив край, русские не могли перейти к культурной работе потому, что первоначальное завоевание совершилось исключительно с целью обогащения и первые завоеватели были совершенно неподготовлены к культурной роли. Это были грубые, невежественные люди с первобытной нравственностью» делінген aнайылықты Бұқар, Дулат, Шортанбай, Мұраттар көзбен көрді. Көргенін айтпай тұра алмады. Осы əуен біздің əдебиетімізде ХІХ ғасырдың ортасына дейін мейлінше анық көрінді, айтылды, жырланды. Оны «Зар заман» дəyipi деп те атадық. Бодан елді бұлай ашындыра бepy көздеген мақсатқа жеткізбейтінін сезген соң Ресейдің шығысқа шығатын алып қақпасы болған Қазақстанға басқаша айла-амал қолдану қажет екенін түсініп, 1822 жылы хандықты жойып, жіктелуге ыңғайлы тұрған елді өлке, облыс, округтерге бөліп, бұрынғы династиялық жүйенің орнына сайламалы дəрежелерді шығарды. Төреден айырылған ел, «қарадан шығып хан болған» аға сұлтандарды мақтан тұтып, қолына теңдік тигендей сезіне бастағанда, болыстық сайлауларды eнгізіп, ағайын арасының араздығын қоздатты. Міне, осы тұста елдік мақсат аяқасты болып, рулық, аталық түсінік күшейді. Мұның жетілген түрін қазір басымыздан кешіп жатырмыз. Бұқap жыраудың «бауыздамай iшep қаныңды, өлтірмей алар жаныңды, қағазға жазар малыңды, есепке алар барыңды» деген көрегендігі айна-қатесіз келді. Тырп етуге шама қалмады. Keшeгi Исатай, Кенесарылардың ұлт-азаттық көтеpiлісінің жаңғырығының өзi сөніп, енді заманға ыңғайлану кезеңі туды. Міне, осы тұста отаршылдықтан құтылудың ең бip оңтайлы жолы – оқу-білімге жетілу деген ұлы идея жайыла бастады. Қару ұстап, қан төгіп ештеңе бітipe алмаймыз, «білекті бipді

жығады, білімді мыңды жығады» дегенге көштік. Қазақтың бодандыққа шындап көндіккені – ХІХ ғасырдың екінші жартысы. Ақыл-парасат күшіне шақырған кемеңгерлеріміз Шоқан, Ыбырай, Абайлар күрестің осы жолын таңдап алды. Қазақ жері 80-жылдары екіге жыртылып, көбі Ресейде, шағыны Қытайдың қолында кетті. Көрген қорлық бұрынғыдан да күшейе түсті. Патшасы қанша озбырлық жасаса, орыс халқынан көрген азабы көбейіп, мүшкіл халге жетті. Шipiгeн, тозған монархиядан құтылып, Еуропаның жолына түсейік деген идея келе-келе ереуіл-көтерілістерге ұласып, 1905 жылы алғашқы революция болды. Патша дағдарды, есеңгіреді. Ептеп epкіндік бермесе болмайтындығын түсінді. Міне, осы сəтте қазақтың революцияшыл демократтары Əлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсыновтар бастаған зиялылар «Оян, қазақ!» ұранын көтерді. Ұлттық сана-сезімді ояту процесі 1920 жылға дейін, яғни Алаш-орда ресми таратылғанға дейін созылды. Онан кейін пышақ кескендей тыйылып қалған жоқ, 1929-30 жылдары қазақ оқығандарының ең үлгілі, озық өкілдерін ұстап, түрмеге жауып, атқанын атып, итжеккенге айдағаннан кейін ұлттық танымтүсінік социалистік құрылыс диірменінде ұнтақталып, жымжылас болуға айналды. 1917 жылғы Қазан төңкерісі, шындығында тарихтың бip өтпелі кезеңі екені рас. Кедей-кепшікті жарылқаймыз, бақытқа қолын жеткіземіз деген коммунистік идеологияның қолдаушылары көп болған соң зорлық-зомбылықпен де, аяр саясатпен де кеңес адамдарына epiкciз сіңдірдік. Дүниетаным арналары өзгepiп сала бepдi. Оның үстіне ұлттың мұңын айтқан кемеңгерлерімізден айырылғаннан кейін, қанқұйлы отыз жетіде сүттің бeтіндегі қаймағымызды түгел сыпырып бердік. Өйткені олардың бойында бұрынғылардан қалған жұғын бар еді жəне алғашқы кездегі оңды-солды сілтейтін еркін ойлылықтың жаңғырығы бар еді. Ашаршылық жылдарындағы халық шығынынан кем соқпайтын нəубетте Қазақстан бойынша 105 мың адам абақтыға жабылып, 22 мыңға тарта адам атылып кетуі – ұлт үшін орны толмас қасірет болғаны даусыз. Саналыларынан, ақыл-парасатынан айырылған елдің мəңгүрт болмасқа шарасы қалмаған еді.

Міне, осы тұста коммунистік идеология біртіндеп ұлыдержавалық шовинизмге айнала бepiп, Ұлы Отан соғысынан кейін, əсіресе И.В.Сталиннің жеңіс құрметіне жасалған салтанатты жиында ұлы орыс халқының амандық-саулығына тост көтергеннен кейін мықтап бекіді. Жəне бəpi де желбіреген қызыл тудың астында ашық жасалды. Лениндік ұлт саясаты деген даурықпамен көкідік. Соның нəтижесінде орыстың жақсысы да жақсы, жаманы да жақсы деген қағида қалыптасты. Əр халықтың ұлттық таным-білігі міндетті түрде өзінің тарихы мен мəдениетіне, əдебиетіне, жалпы тipлiгiнe коммунистік, шынына келгенде, орыстық көзбен қарайтын болдық. Біздің бүгінгімізді қойып, өткеніміздің өзiн осы көзқарастан өткізуге тиісті болдық. Біз де бір кезде ел болып ек, мəдениет, əдебиетіміз бар еді деген ойлар коммунизмге қастандық, барып тұрған ұлтшылдық болып таңбаланды. Коммунистік партияның соңғы программасында ұлтшылдықтың бар көрінісі бақайшағына шейін шағып айтылды да, шовинизм жөнінде лəм-лим делінген жоқ. Ұлы орысшылдықты коммунистік идеология қорғады, сөйтіп біздің тарихымыз ластанып, адам танымайтындай бұрмаланды, өзімізді өзіміз танымайтындай күйге түстік. Немқұрайдылықты қалыптастырып алғаннан соң халықтарды өз мəдениетінен жирендіріп, тілін құрта бастағанда кішігірім ұлттар мен ұлыстар жұтылып кетті. Коммунистік қоғамға жақындап қалдық деп санымызды шапалақтап қуандық. Осындай ұсқынсыздық, ожарлық пен анайылық əсіресе Қазақстанда күшті болды. 1946-48 жылдардағы идеологиялық қаулы-қарарлардың аяғы қазақ зиялыларын талқандаудың кезекті науқанына ұласып, жылға сотталған Е.Ысмайылов, Е.Бекмаханов, Х.Жұмалиев, Б.Сүлейменов, Қ.Мұхаметхановтарды көргеннен кейін «шойынбаевшылдыққа» салынбасқа амал қалмады. Тарихымыздан бездік, ұлттық мəдениетті өзгелердің ыңғайына бейімдеп, тоқырау жылдарында елдің байлығын, рухани дүниесін арақ-шараппен шайдық, мемлекеттік той-томалақты көбейттік. Рəсуа болмаған

ештеңе қалмады. Оның есесіне атақ-даңқ, жарқыраған жұлдыз, орден-медальдар алдық. Жəреукеліктің ең соңғы көрінісі 1986 жылғы желтоқсан болды. Қазақ жастарының тұщы етіне ащы таяқтың тиюі коммунистік империядағыларды ашындырды, аға «тəртібі» қандай екенін көріп, ақыры ыдырап тындық. Шортанбай жайында ой айтпақ болғанда осындай тарихи шолуға амалсыз барады екенсің. Өйткені Ұлы Отан соғысына дейін əдебиетіміздің тарихында өз рет-жөнімен аталып, зерттеліп келе жатқан Дулат, Шортанбай, Мұраттар «кеңес өкіметінің қас жауына» қалай айналып кеткенін бүгінгі жас ұрпаққа түсіндірудің өзі оңай емес. Біздің айрықша жан салып күрескеніміз екі-ақ мəселе ме деп қаламын. Біріншісі – дін. Ол мұсылман діні ме, əлде христиандық па, жоқ, буддизм бе – əйтеуір дін атаулыны əшкерелеуге тиіс болдық. Өйткені ол коммунистік идеологияның қас жауы, ол алып келген адам санасындағы кеңістікті жаңа пролетарлық таным-сеніммен міндетті түрде ауыстыру қажет болды. Онсыз «жеңіске» жету мүмкін емес еді. Сондықтан шіркеу, мешіт, синагога ғимараттарын қирату, атқораға айналдыру керек деген нұсқау жүзеге асырылды. Ұялмай-қызармай қираттық, орындадық. Бұл халықтың, адамның ниетін, пиғылын бұзу, арожданды аяқасты етудің таптырмайтын амалы болды. Ал екінші мəселе – ұлы халық, аға ұлт, қатардағылардың біріншісі деген желеумен ұлы орыстық шовинизмді насихаттау, таным-түсінікке айналдыру. Мəскеудегілер анда-санда ұлтшылдықпен күресу қажеттігін сездірсе болды, жергілікті жандайшаптар, нигилистер желді дауылға айналдырып, əңгіртаяқты басымызға ойнатты. Соның бəрі ашық социалистік бояумен жүзеге асырылды. Мұның сырты не екен деуге шамамызды келтірмеді, адам да ожар пиғылдың өзін емес, шетін сезіп, күмəндана бастағандарды ағаш атқа теріс мінгізіп, тескен таудан əрі өткізіп жіберді. Кімге болса да жаны қымбат болған соң, былғанған арым-ожданымды соңынан көріп алармын деушілер көбейді. Бүгін де азайған жоқ, «Заманың түлкі болса, тазы болып шалып қал» дегендер анайылықтың талай үлгісін көрсетіп-ақ жатыр.

Міне, біздің Дулат пен Шортанбайларды «құртқан» мəселе осы. Кеңеске қарсы болды деуге алашорданың ата-бабалары тумай тұрып-ақ айтып кетіпті көзі көрген шындықты, болар кепиетті. Өткенге таптық көзқараспен қарау керек деген желеумен оң жамбасымызға келмегендерге лағнат қамытын кигізе бердік. Шортанбай осы екі үлкен айыптың екеуіне де дəл келетін ұлы дарын, зар заманның зор да адуынды ақыны, гөй-гөйді мейлінше шегіне жеткізе, шындық деңгейінде айтып, зарлап кеткен қоғам қайраткері, ірі идеолог. Онда діндарлық та бар, отаршылдыққа, біздің кейінгі түсінігіміз бойынша, орысшылдыққа қарсылық та бар. Бұл екеуін енді ашық айтып, инабатпен баяндау шарт. Шортанбайлардың аруағынан кешірім сұрау үшін кешегіге айналып соқпасқа тағы да шараң жоқ. Біздің не айтып, не жазуымыз үшін жарықтық партиямыз алдын ала бəрін де ойлап, өлшеп-пішіп қойды ғой. 1957 жылы орысшыл идеологиямыз марқұм Н.Жанділдин хатшылыққа қолы жеткеннен кейін «Қазақ халқының əдеби-поэзиялық жəне музыка мұрасын зерттеуді сын тұрғысынан қарап пайдалану жайы жəне оны жақсарту шаралары туралы» қаулы алдырды. Аты қалай қолапайсыз да тұманды болса, заты одан асып түсті. Сталиннің культі əшкереленіп, Хрущевтің жылымығы жылылық танытпай жатқан шақта 1959 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы қазақ əдебиетінің негізгі проблемаларына арналған республикалық ғылыми-теориялық конференция өткізді. Тарих мəселелерін шешуді ғалымдарға тапсырғандары, даулы тақырыптарды ашық та анық айтуға шақырғаны, сырттай қарағанға ұнамды болып көрінгені болмаса, түпкі идея Орталық Комитеттің қолында болды. Ғалымдардың не айтып, қандай қорытындыға келері белгісіз болса да, күні бұрын алынар шешімнің жобасы дайындалды. Ол «Қазақ əдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференция ұсыныстары» деген мопмомақан түрде дүниеге келді. Екінші бөлім «Қазақтың XVIII– XIX ғасырлардағы əдебиетінің тарихын зерттеу жайында» деп аталып, он бір тұжырымнан тұрды. Соны түгел келтіріп, Дулат пен Мұратты да қамти кетейік.

«Шортанбай Қанаевтың шығармашылығы жайында конференция сол дəуірдің негізгі идеялары мен əлеуметтік өмірдегі ерекшеліктерін еске ала отырып, ақын, бір жағынан, патша үкіметінің Қазақстанды отарлау саясатының нəтижесінде туған əлеуметтік жағдайларды сынай отырады да, екінші жағынан, хандық дəуірді мадақтайды, шығармаларында ислам дінінің идеяларын уағыздайды деп қорытады. Бұл сияқты ақындардың шығармашылығына жоғары мектептің программаларында орын беріліп, негізінде ағартушылық, халықтық бағыттағы əдебиеттің осындай керітартпа ақындармен күрес үстінде дамығанын көрсету үшін аталуы керек» деп түйді. Ал Дулат пен Мұраттың ақындық шеберлігінің, «өзіндік ерекшелік сипаттары» бар екендігіне ептеп жеңілдік жасап, «Дулат пен Мұрат шығармашылығы жоғары мектепте сол кездегі тарихи-əдеби процестің сипатын, əдебиеттің қандай қайшылық жағдайда дамығанын көрсету мақсатымен аталуы тиіс. Жалпы білім беретін мектептердің ерекшелігін еске ала отырып, бұл ақындардың шығармашылығын орта мектепте оқыту қажетсіз деп саналсын» (Əдеби мұра жəне оны зерттеу. Стенограмма. 1961. 372-б.) дегенді жалпы қазақ тіліне түсірсек, Дулат, Шортанбай, Мұрат өнерпаздықтары ағартушы-демократтық бағытқа қарсы болғандығын көрсету үшін ғана аталуға тиіс болды да, мектептерде оқытылмасын, яғни қазақтың жас ұрпағы өзінің тарихын білмесін, ауызданбай-ақ қойсын деп тапты, яғни қайнар бұлақты суалтып, түсінігін лайлады. Осы тұжырым 1988 жылға дейін бұлжымай келді. Мектеп оқулықтарына əлі кіре қойған жоқ. Əрине, ешкімді кінəлауға болмайтын-ақ шығар, бірақ осы конференцияда айтылған оң ойлардың ескерілмеуі, оны қақпайлап күні бұрынғы шешімге қарай икемдей бергендері, əсіресе өзінің даңқы дүниежүзіне мəлім болып, аузына ел-жұрт қарап отырған шақта Мұхтар Əуезовтің Шортанбай (С.Талжанов) мен Дулат жайындағы баяндамаларда «сыннан арашалап, аршып алу» жағы баса сөйленді. Ал анығында, Шортанбайдың бар көзқарасының бір ғана шыны бар емес пе еді? Ол – діншілдік, керітартпалық сарынға соғатын. Шортанбайлық көзқарастың

түп қазығы, сарқып құяр сағасы қайсы десек, ол «Заман азды, бұл ақырзаман ғаламаты» дегенге саятын. Осы сияқты Ханғали Сүйіншəлиевтің Дулат турасындағы тексеруі де сыңаржақ болып шықты. Дулаттың идеялық, тарихтық керітартпалығы, міні деп айтылып жүрген жайлардың бəрін баяндамашы бүркемелеп, көмескілей сөйледі. Баптап, ептеп «өткізу» бұл конференцияның мақсаты емес» деген (353 – 354 беттер) сөздер, əрине, Орталық Комитет пен ғылым-білімге желімсіз жабысып жүргендерге таптырмас «қару» болатынын əсіресе Мұхаңның ойластырмауы қайран қалдырды. Міне, осылай Дулат, Шортанбай, Мұраттар əдебиет тарихынан аласталды, атала қалса тек қайшылығы мен қарсылығы, ел-жұртты теріске бастайтын «жауыздығы» тұрғысынан көрсетіліп, оқушыны шошындырды. Соның нəтижесінде дүмшебас редакторлар мен баспа басшылары Шортанбай жырларын «Бес ғасыр жырлайды» жинағынан жұлдырып, өзіне «саяси капитал» жинағандарын да білеміз. Сөздің қысқасы, қазақтың азаматтық тарихы, оның рухани дүниесі қолдан тоналып, құлдырай түскен сайын бізді «адам» қылған аға халықтың мəртебесі өсе түсті, саяси-ғылыми жағынан өз елін тұқыртып, жарбаңдағандар шен-шекпеннен құр қалмады. Ал қазақ халқы тарих бетінде артта қалған, ештеңе ойлап, айтып көрмеген мылқау, дүңгене, не істеп жүргенін өзі білмейтін мəңгүрт болып шыға келді. Жоқ, мың мəртебе жоқ, тарихымыз мүлде оңай емес. Халқымыз біреудің шөпшегін теріп, күн көрмегендігі соңғы екі-үш жылдың ішінде анықтала бастады. Бұл біздің тарихи қозғалысымыздың басы ғана, əлі тереңдеу мен тарамдану шаралары тұр. Батырлар мен билерімізді, хандарымыз бен қараларымызды əлі де анықтай түссек, өз дəуірінің үні бола білген, ұранын жырлаған, аруағын шақырған өнерпаздарымыз, əсіресе ақын-жырауларымыз атаусыз қалмайды. Биыл өңгені былай қойғанда, Бұқар жыраудың, Дулаттың, Шортанбайдың, Мұраттың, Сұлтанмахмұттың, Мағжанның мүшел тойларын атап, асын беретіндігіміздің өзіне ойлана бір қараңыздаршы. Қазір қолымыз жеткенге құрмет көрсетіп жатсақ, ертең ой

жететіндерге назар аударып, ғылыми жүйемен салтанат жасайтынымыз айдан анық. Сондықтан тарихқа жаңа көзқарасты жеңілдетпей, «ұлтшылдандырмай», тереңнен қазып, шындық деңгейінде əңгімелеуге тырысайық, ұмтылайық, əйтпесе тағы да біреудің ескі шапанының етегіне оралып, өзімізден өзіміз безініп жүруіміз мүмкін. «Таз қалпымызға түсетін» қауіп жоқ та емес. Шортанбай жайлы сөз осындай ірі де ауыр ойларға бастайтын болса, онда бұл дарынның шығармашылығы жеңіл-желпі, оңайлықпен алдыра қоймайтын сом да іргелі дүние екендігі өзінен-өзі айқындала беруі тиіс. Бұқар жырау қазақ аспанына қара бұлт жиналарын сезсе, батыс жақтан «өзі сары, көзі көк, мыңмыңдаған сөзі көптердің» келетіндігін аңғарса, Дулат, Махамбет, Шортанбайлар: «алды кəпір аңқылдап, елді еркіне қоймады» деген зілді ойлармен замананың бүлінгендігін көрсетті. Қай дарын болмасын өзі өмір сүрген дəуірді түсінуге, бейнелеуге ұмтылады, бірақ ол кім көрінгеннің қолынан келе бермейді. ХІХ ғасырдың ортасында «азулыға бар заман, азусызға тар заман» келгендігін қысылмай суреттеген Шортанбай болды. Оның «Зар заманы» мен «Бала зары», «Алдаушы жалған», «Келер заман сипаты» кезең шындығын айнытпай сөз өрнегіне түсірді. «Жалмауыз болды үлкенің қазақ сенің сорыңа» дей келіп, Аяқты қия басу жоқ, Орыстың салған жолы бар. Емін-еркін заман жоқ. Ендігі жүрген жігіттің Маңдайында соры бар, – немесе,

Кəпірді көрдің піріңдей, Тілмəшті көрдің жеңгеңдей. Дуанды көрдің үйіңдей, Абақты тұр қасыңда Қазылған қара көріңдей, –

деген Шортанбайдың адуынды жырларынан қатты үріктік. Өмірде мұндай іс болмағандай, отаршыларға жарбаңдадық. Шындықтың бетіне ит сарыған соң, ұят-аятты ұмытып, тарихты бұрмаладық. Тарихқа жаңа көзқарас айқындалып, ұлттық идеология деп жатқанымыз қазақтың жоғын жоқтар болса, онда Шортанбайдың «орысқа», яғни отаршыларға қарсылығы Бұқар мен Дулаттың, Махамбеттің жетілдірілген, ащылау айтылған түрі деп түсінген абзал. Нысапсыз екен бұл кəпір, Жеріңді алды, малды алды, Пəлесі жоқ салмаған Қайысады қабырғаң, Көтере алмай салмағын, – деген шындықты айтқаны үшін Дулат, Шортанбай, Мұраттарды бопсалай соғып, олардың керітартпалығы мен хандық тұрмысты ұнатқандықтары деп таңбалап, даттай бергеніміз тарих алдында ұят-ақ болып тұр. Шындықты айта алмағаннан қатты ұтылдық. Қазақ əдебиетінде ауызша жəне жазбаша əдебиеттердің аралығына алтын көпір салып келе жатқан реалистік дəстүрдің мəн-мағынасын ұға алмай, таптық тантыққа ауып кеттік. Мен Шортанбайдың діндарлығын, ақырзаманды жырлағанын əбестей алмаймын. Өйткені Абайдың «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» дегенін бойына сіңіргендер үшін Шортанбай діншілдігі уағыз деңгейінде ғана болып көрінеді. Шортанбайдың «орысқа» қарсы боп, «дінді» өлердей насихаттауы, меніңше, қазақ жұртының адамгершілік арнасына сыймайтын іс-əрекеттері мен қылықтарына, имандылықтан кеткендерге қарсы қолданатын ең өткір идеологиялық қару болғандығын енді ұғынуымыз керек. Ыңғайына келмесе Құдайдың өзін сыбап жіберетін қазақты қалай оң жолға түсіремін деп толғанғанда Құран-хадиске көнбегендерді отаршылдықпен қорқытты. Осы бетімен жүре берсе құрдымға барып тынарын сезген Шортанбайдың ақырзаманмен қорқытпасқа амалы

қалған жоқ. Дəуірдің тынысын, беталысын жіті бақылай білген, қазақ əдебиетіндегі «Зар заман» дəуірін идеялық-эстетикалық деңгейге көтерген Шортанбайдың ірі де беделді тұлға болатыны осыдан. Өйткені Шортанбайдың ащы зарына, ұлы қаламына іліккендер тек отаршылар емес, адамшылықтан айырылған «дуанбасы мен болыстар», жебір тілмəштар, əке-шеше тəрбиесін тəрік еткен əдепсіз ұл мен қыз, байына закон соғып тұрған қар қатын, елді теспей сорған қожа, молда, бір-біріне қастық ойлаған ағайын-туыс, не керек, əлеуметтік өмірдің алуан түрдегі типтері мен пенделері дараланып та, топтанып та көз алдыңнан өтіп жатады. Солардың адамшылығы артсын деп дінмен қорқытады. Оған өзі сенеді, басқаларды да сендіргісі келеді. Ол заманда орыс, қазақ түгіл, Батыс пен Шығыста дінді адамзаттың ақ жолы деп түсініп, кейбір елдер мемлекеттік идеологияға айналдырып жатқанын көргенде, «Алла» деп аузын ашқан, «бисмилла» деп сөз бастағандарды сөкеттеудің өзі əбестік екенін ұқпадық. Отаршыл орыстар арқылы қазақ даласына келіп жатқан түсінік-талғам мен іс-əрекеттің қай-қайсысынан болсын шошитын, қорқынышты құбылыстарды Шортанбай көп көрді. Уақыт жыршысы бола білген Шортанбай замана келбетін сөз өрнегіне түсіріп, тарих бетіне өзінің өшпес таңбасын қалдырды. Оңды-солды сілтеген уақытта Шортанбайдың бар арман-тілегі адам өзінің адамгершілігі мен имандылығынан айырылмаса екен деген пəлсафаға ойысты. Оның дидактикалық ақылпарасаты да, моралистік ой-пікірі де адамдық қалыптан адастырмау мақсатын көздеді. Бүгінгі қорқынышты көрініс ертең зорая түсетініне имандай сенді. Келер заманда: Атаның тілін ұлы алмас, Ананың тілін қызы алмас, Айта беріп қайтейін, Өлінің тілін тірі алмас. Жақыннан шыққан жақсыны

Ағайын жұрты көре алмас. Заманақыр белгісі, – Бірге туған бауырың Тату да болып жүре алмас, – деген жалпы адамгершіліктің құлдырау процесін көрсету арқылы əлеуметтік мəселелерді табиғи жолмен жанастырып, «Келер заман сипатын» көз алдымызға елестетті. Мүсəпір күйге түсер шағымызда: Жапақтап көзің тұрарсың, Не айтамын деп ақымаққа. Балаңды алар солдатқа, Міне алмассың жалды атқа, Алақандай бет қағаз Табынарсың мандатқа, – дегені өтірік емес қой. Қазіргі төрелер одан да асырып жатқан жоқ па?! Сол заманның ішінде Сиыр деген пұл болар, Ұрғашыдан би болар. Əркімменен ыржақтап, Қатын деген тұл болар. Өзіне-өзі ерік алып Жанның бəрі құл болар, – дегенді де бастан өткердік. Енді Шортанбайдың біздің бүгінгі қалымызды көзімен көріп тұрып айтқан мына сөзін қалай құлаққа іліп алмаймыз. Мініп көрер күші жоқ, Сауып ішер сүті жоқ, Ақша деген мал шығар. Жеткізе алмай онысын Қалтыраумен жан шығар, –

дегені жеке пенденің ғана емес, мемлекеттің басына түсіп отырғаны өтірік пе?! Шортанбай жырларын ойлана оқып, көңілге тоқығандар талай шұрайлы да қомақты ойларға, түйінді тұжырымдарға кезігіп, шынайы адамгершіліктің жолын іздеген үлкен дарын екендігін көреді. Шындықты айтудан тайынбайтын адал жан, асқақ ақын екендігі Асан қожамен айтысқанда: «Менің тегім сарт еді, сенің тегің қызылбас, Екеумізді пір тұтқан қазақ қайтіп бұзылмас» дегенінің өзінен-ақ айқын көрінеді. Шортанбай реализмі өзінің шыншылдығымен, ойып түсетін ащылығымен құнды. Дулат, Махамбет бастап, Шортанбай мен Мұрат қостаған əдеби бағыт кешегі Бұқар жыраудың дəстүрін жалғастыра отырып, шын өмір айнасына айналуды мақсат тұтты. Арналы ағымға айналды. Ауыз əдебиеті дəстүрін дамыта отырып, кəсіби əдебиет жасау жолындағы ізденіс болды. Сондықтан қазақ ақын-жырауларының ХІХ ғасырдың орта тұсында қолы жеткен көркемдік биігі – Абай негізін қалар жаңа жазба əдебиеттің алдына салынған алтын көпір еді. Абайдың «Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау» жайындағы айтқаны ендігі көркемдік дамуымызға басқаша жол, соны өнеге керек деп білетін эстетикалық зор таным-талаптың дүмпуі болатын. Сонымен, Шортанбай Дулат пен Махамбеттен басталатын үлкен көркемдік процесті дəйектеп шығып, қазақ əдебиетінде реалистік ағымның орнығуына өлшеусіз үлес қосты. Шырқыраған шындықты тұздықтап жеткізген зор жырау. Елді, жұртты адамгершіліктің асқар биігіне шақырған дəуір ұраншысы. Қазақ əдебиетінің тарихында зар заман кезеңін аяқтандырып, көркем сөздің қадірін аспандатқан от ауызды, орақ тілді ұлы ақын. 1993 ж.

ƏДЕБИЕТ СЫНЫНЫҢ ТУУЫ Əдебиет сыны əрқашан көркем əдебиетпен үзеңгі қағыса дүниеге келеді. Сынның эстетикалық жəне социологиялық дəрежесі көркем əдебиеттің шыққан биігіне байланысты. Өйткені көркемдік даму мен эстетикалық талап-талғамның қалыптасу процесі бір-бірінен шалғай кетпей, белгілі заңдылыққа сүйеніп, іштей қабысып жатады. Ал мерзім жағынан аз да болса алшақтық болуы əбден ықтимал. Сын – жазба əдебиетке тəн жəне баспасөз арқылы жарық көретін жанр. Тарихи сабақтастық пен табиғи байланыстан туып, қанат жаятын сынның жайын айту, сайып келгенде, жазба əдебиет пен баспасөздің жай-күйін, олар көтерген мəселелерді əңгімелеуге, солардың өресін баяндауға, сөйтіп оның туып, өсіп-өркендеу процесін айқындауға жағдай жасайды. Қазақ əдебиет сынының туу, өсіп-өркендеу мəселесіне тоқтаған уақытта, ең алдымен, В.Белинскийдің «Сын туралы əңгіме» деген көлемді еңбегінде сын сəбилігіне менсінбей қарау – қателік, қайта оның тəй-тəй басқан қадамын ұқыпты зерттеу керек»1 деп ескерткенін еске алған жөн. Ал марксшіл сыншы А.Луначарский өзінің «Русская критика от Ломоносова до предшественников Белинского» деген зерттеуінде «орыс сынының туып, өсіп-өркендеуін, оның сəбилік, ал кейінгі кездегі ең мықтағанда балалық дəуірі деп атай алатын кезеңдерін шолып өтуді көздедім. Бастапқы дəуірдегі ойдың табиғи осалдығына қарап, оның бізге қажеті жоқ деуге болмайды... ол кезеңде анда-санда анайы да қарапайым болғанымен, соның өзінде өзгеше қызықты түрде айтылған мəнді, құнарлы ойлар бар»2 деп көрсетуі тегін емес. Қазақ əдебиет сыны əлі күнге дейін жанр ретінде арнайы зерттелген жоқ. Сондықтан Қазан революциясына дейін оның туып, қанат жайып қалғандығын нақты деректермен көрсету жəне өріс алған арналарын айқындау шарт. Сын жанрының туу процесін айқындауда қазақтың ұлы ағартушы-демократтары Шоқан Уəлихановтың, Ыбырай Ал1 Белинский В. Собрание сочинений в трех томах. 1948. 2-том, 398-399 б. 2 Луначарский А. Критика и критики. 1938, 60-б.

тынсариннің, Абай Құнанбаевтың сыншылық ойлары мен шығармашылық тəжірибесі тасада қала алмайды. Өйткені əр дарынның əр кезде айтқан құнарлы ой-пікірлері сын жанрының ауқымына кіреді. Қазақ жазба əдебиетінің ХІХ жəне ХХ ғасырларда көркемдік дамудың бірқыдыру биігіне қол сермеуінің өзі сын жанры тууының алғышарты екенін де естен шығаруға болмайды. Сынның басқа жанрдан, əсіресе поэзиядан табиғи бір ерекшелігі – ауызекі тарап кете алмайтындығында. Ол тек баспасөз арқылы ғана тарайды. Қазақ тілінде баспасөз орындарының пайда болуы əдеби сынның тууына себеп қана емес, негізгі арнаның бірі болатындығы да осыдан. Сондықтан да «Түркістан уалаяты газеті» мен «Дала уалаяты газеті», онан кейінгі «Серке», «Қазақстан» газеттері сынның жанрлық сипат алуына белгілі дəрежеде даярлық жасаса, оның туу, дүниеге келу процесі «Айқап» журналына тікелей байланысты. Өйткені сынның эстетикалық дəрежесі қалаған жерден шыға бермегенмен, оның жанрлық қасиетін айқындарлық материалдардың көбі «Айқаптан» табылады. Сондай-ақ ХІХ жəне əсіресе ХХ ғасырдың бас кезінде жарияланған кітаптардағы сыншылық ойлар да ескерілуге тиіс. Сын жанрының туа бастау кезеңін жазба əдебиет пен баспасөзге сабақтастырған уақытта, қазақ халқының бай ауыз əдебиеті нұсқаларында кездесетін сыншылық ойдың көріністеріне де тоқтай кеткен жөн. Ел əдебиетіндегі өлең-жыр, əзіл-оспақ пен сықақ-ажуалар да жеке адамның басындағы кем-кетіктер мен əлеуметтік өмірдегі міндерді шенейтін əдеттерді сатира мен юмордың аумағына берген күннің өзінде, көркем сөзге эстетикалық талап қою тұрғысынан айтылатын пікірлер кездесіп қалады. Бұлар қазақ халқының əлеуметтік пікірінің, сонымен қатар сыншылық ойының ояну процесінен елес береді. Халық лирикасында өнерге қойылар талап бірқы-

дыру байқалса, батырлар жырлары мен лиро-эпостардың кіріспелерінде халық көңілін аударуға арналатын шумақтар жиі кездесіп отырады. Онда айтылар жырдың қандай қадірқасиеті барын баяндап қана қоймай, өнерлік нұсқасы жайында пікір айтып қалушылық ұшырасады. Мысалы, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының И.Н.Березин вариантының (1876 жылы шыққан): Қозы Көрпеш дегенің біраз өлең, Ептеп айтқан кісіге тым-ақ оңай,1 – Шөже вариантының: Жарасқан нар түйеге биік өркеш, Мен сөйлесем, жұрт тыңдар ертеңді-кеш,2 – ал 1958 жылы «Қазақ эпосында» жарияланған вариантының Кемел ақын келтірер сөздің түрін Оған да заман өткен бір ықылым3, – деп бастауларынан сыншылық ойдың алыс елестерін ғана аңғарамыз. Халықтық эстетиканың кейбір мəнді салалары ақындардың айтыстары мен əн мəтіндерінде өнерге талап қою тұрғысынан айтылатын ой жүйесінен көрініп қалады. Əуелі Бұ шіркінді бастау қиын, Екінші көптің сөзін тастау қиын. Төрт сөзің түгелімен келмеген соң, Барқырап көп алдында қақсау қиын,4– 1 «Қозы Көрпеш – Баян сұлу». Баспаға дайындаған Ы.Дүйсенбаев, Алматы, 1957, 7-б. 2 Бұ да сонда, 60-б. 3 «Қазақ эпосы». 1958, 473-б. 4 «Қазақ əндері» Құрастырған Н.Шəкенов, 1961, 168-б.

деген шумақта əн əуені мен өлеңінің үйлесімді тұтастығын тілеу басым. Халық лирикасында əннің, өлеңнің қасиеті туралы пікір айтудан гөрі өнерді тамашалау жағы басым болады. Салғанда қара өлеңге тілім майда, Тілімнің майдасынан көрдім пайда, Əрдайым медет берсе тіл-жағыма Салайын түрлендіріп осындайда,1– деген сияқты шумақтардан сынның элементін іздеу қиын. Қазақтың ауыз əдебиеті туындыларының ішінен сын жанрына аздап ойысатыны – ақындар айтысы. Айтыста екі ақын өз елінің жақсылығын ғана айтып қоймай, ара-тұра өздерінің өлеңдері мен өнерлерін мақтайтын да, сынайтын да кезі болып отырады. Күйкентай қыз бен Оспантай ақынның айтысы: Жігіт: Басы алтын өлеңімнің, бақайы жез, Кез болдым əріптестен оңынан тез. Іздеген сұрағанға душар болса, Əртүрлі ойда жүрген айтылар сөз. Қыз: Сырты алтын өлеңімнің, іші күміс, Шабыс та, желіс те бар жорға жүріс. Жан жетпес желісіме сау желгенде Жарайды тəптеп берсе біздің біліс, 2– деген шумақтардан басталғанда, өздерінің өнерін салыстыру, қарсыласының сағын сындыру, үрейлендіру үшін өзін-өзі асыра мадақтау ниеті бар екендігін, ал өнерге қойылар талаптың кем, тіпті жоқ екендігін аңғарамыз. Басқа айтыстарға қарағанда «Біржан сал мен Сара қыздың айтысында» өнер сынау элементтері бірқыдыру мол кездеседі. 1 Бұ да сонда, 205-б. 2 Мұқанов С. Қазақтың XVIII-XIX ғасырлардағы əдебиетінің тарихынан очерктер. 1-бөлім, 1942. 188-б.

Сара: Өлеңді қолқа қылсаң ағытайын Самарқан жібегіндей оңнан өріп1, – дегенде Біржанның: Сөйлейсің алтындай қып сөздің жезін, Сынасып сан жүйрікпен көрдім өзім. Сайраған бейне ұжмақта БұБұ құстай Ұқсаттым Сара сұлу айтқан сөзін2, – дегендері де өнерді қадірлеу, ардақтау ниетін аңғартқанымен де эстетикалық сынның арқауынан шыға қоймайды. Халық арасына кең тараған айтыс дəстүрі кей уақытта қарсылас ақынның сөзін, өнерін жұрт алдында мінеу үшін қағытып өтетін шумақтарға да кенде емес. Осында жиналыпты жас пен кəрі, Қарайды екеумізге жұрттың бəрі. Шырағым, айтар болсаң шығарып айт, Жаттап алған өлеңің емес дəрі, – деген сияқты қағытуларды да сын жанрына икемдеу қиын. Қазақтың ауыз əдебиетінде халықтық эстетиканың жұрнағы болып табылатын өлең шумақтары мен ойлар кездесіп қалып отыратындығын ескерген уақытта, оларды сын жанрының туындысы деп тануға болмайды. Өйткені айтылар ой, қорытар пікір, берер баға өнердің қадір-қасиетін айқындауға біршама ойысқанымен де, нақты дəлелмен, белгілі талап-талғаммен тұжырымдалмайды. Сондықтан сын жанрының тек жазба əдебиетке тəн болуының себебі де осыдан. 1 Бұ да сонда, 239-б. 2 Мұқанов С. Қазақтың XVIII-XIX ғасырлардағы əдебиетінің тарихынан очерктер. 1-бөлім, 1942. 242-243 б.

Қазақ əдебиет сынының туу арнасының арғы бастауы Шоқан, Ыбырай, Абайлардың ағартушы-демократтық идеяға толы туындыларынан нəр алатындығы ақиқат. Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уəлихановтың еңбектерінде əдебиетке байланысты сыншылық ойлар жиі кездеседі. Шоқанның қазақ ауыз əдебиетінің үлгілерін жинауы, қырғыз халқының ұлы дастаны «Манас» туралы көптеген пікір айтуы, қазақ өлеңдерінің түрлерін арнайы зерттеуі, сондай-ақ əр елдің əдебиеті мен аңыз-жырларына өз көзқарасын білдіруі – оның сыншылық ойының қомақтылығы мен құнарлығына айқын дəлел. Тіпті, басқаның бəрін былай қойғанда, қырғыздың ұлы мұрасы «Манас» жөніндегі пікірлерінің өзі күні бүгінге дейін ғылыми мəнін жоймай отырғаны көпшілікке аян. Шоқан «Манасты» бірінші жинаушы ғана емес, оның қоғамдық-əлеуметтік жəне көркемдік мəні жайында тұңғыш ғылыми анықтама жасаған ғалым. «Манас» – белгілі бір дəуірге жəне бір адамның – Манас батырдың төңірегіне бүкіл қырғыз мифтерін, ертектер мен аңыздарын топтастырған энциклопедиялық жыр. Бұ – дала Илиадасы. Қырғыздардың тұрмысы, əдет-ғұрпы, тіршілік жайы, діни жəне медициналық түсініктері, олардың басқа елдермен қарым-қатынасы осы ұлан-ғайыр эпопеядан анық байқалады. Бұ поэма, біздің ойымызша, жаңа қоспалар мен өзгерістерге ұшыраған тəрізді. Мүмкін, прозалық жұмуқтардан (ертектерден) өлең түріне көшірілуі, біртұтас қалыпқа келуі кейінгі заманның ісі болар. «Манас» біртұтас болып көрінгенмен, əртүрлі эпизодтардан құралған. «Сəметай» эпосы – «Манастың» жалғасы – буруттың Одиссеясы1» екенін бұдан бір ғасыр бұрын анықтап, оны шын мəніндегі халықтық эпос2 деп ғылыми анықтама жасауының өзі-ақ Шоқанның ғалымдық тұлғасының зор, сыншылық ойының қомақты да терең екендігін көрсетеді. 1 Валиханов Ч. Собрание сочинении в пяти томах. Алма-Ата. 1961, 1 т, 420-б. 2 Бұ да сонда, 367-б.

Шоқан өзінің ұлан-асыр еңбектерінде қазақ халқының өнерпаздық дарыны, əсем əн, келісті мақам, үйлесімді ырғаққа құмарлығы, көркемсөз қасиетін қастерлеуі жайында талай құнды пікірлер айтқан. Басқа ориенталистердей емес, Шоқан қазақ сөз өнерінің жанын, ішкі сырын, терең мағынасын, əсем көркін бір-біріне сабақтастыра, қабыстыра, тарихи негізін қазбалай отырып айтқан. Осы тұрғыдан алғанда Шоқанның «Қазақтың халықтық поэзиясының түрлері туралы» деген еңбегіне айрықша назар аударған жөн. Өйткені мұнда өлең-жырлардың жалпы мəн-мақсаты ғана айтылып қоймай, оның тыңдаушыға қандай формада жететіндігі сөз болады да, Шоқанның эстетикалық білігінің биік өресі айқын аңғарылады. Үлкен бір зерттеудің бастамасы сияқты Бұл еңбегінде Шоқан қазақ поэзиясының сыртқы көрінісіне, ішкі мəн-мағынасына, ұйқас, ырғақ жүйелеріне қарай бес түрге бөліп, олардың туу, жетілу, қолданылу жайынан бірқыдыру құнды мағлұматтарды хабарлайды. Шоқан «жыр» мен «өлең» түрлеріне айрықша мол тоқтап, «жылау», «қайым», «қара өлеңдердің» мəні мен ерекшелігін қысқа қайырған. Қазақ поэзиясының «Жыр» түрі көбіне белгілі бір батырдың өмірі мен ерлігін баяндауға қолданылатындығын айтып, «жыр» дегеніміз рапсодия. Жырламақ деген етістік – тақпақтай, ұйқастыра айтуды1 білдіреді. Сахара жырларының бəрі қобыздың сүйемелдеуімен ұйқастырылып айтылады2» деп баяндайды. Жыр үлгісін нақты мысалмен талдай отырып, Шоқан əуен мен ойдың үйлесім («полная гармония звуков и мыслей») табатындығына назар аударады. Жырдан кейін Шоқан қазақ поэзиясындағы «жоқтауға», «қайым өлеңге» қысқаша анықтама беріп, «қара өлеңнің» төрт жолдан құралып, белгілі бір мағынаны білдіретіндігін, көбіне əнге салып айтылатындығын баяндайды да, қазақ поэзиясының негізгі түрі – өлеңге айрықша тоқталады. «Өлең 1 Валиханов Ч. Собрание сочинении в пяти томах. Алма-Ата. 1961, 1 т, 196-б. 2 Бұ да сонда, 200-б.

төрт жолдан тұрады, алғашқы екінші жəне төртінші жолдар бір ұйқасқа құрылып, силлабика тəртібі сақталады, ал үшінші жол ұйқастырылмайды» дейді де, қазақ поэзиясының үлгілеріне əменде араб поэзиясының метрикалық мөлшерлері сай келе бермейтінін, əр поэзияның өзіндік ерекшеліктері барын тұжырымдай айтып, өзге ел əдебиеті жайында жалпы нобаймен пікір түйетін, бəрін де бір қайшымен қырқатын кейбір ориенталистерге қарсы шығады. Шоқанның Бұл еңбегінде назар аударатын мəселенің бірі – өлең-жырды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін өнерпаздарды саласалаға ажыратуы. «Өлеңші», «ақын» деген терминдердің Шоқан талдауында біраз жігі ашылады. «Өлеңші» деген терминді «жыршы» деген мағынада түсіндіріп, Бұрыннан кейінгіге мұра болып қалған шығармаларға олар өз тарапынан тек кіріспе не соңғы сөз қоса алатындығын хабарлайды. Ал «ақын» деген сөзді жанынан өлең шығаратындарға лайықтайды, бірақ кейде оларды да «өлеңші» деп кететін кезі бар. Шоқанның əдебиет жайлы шұрайлы пікірлері мен құнды зерттеу еңбектері қазақтың сыншылық ойының ғылыми өңірден өрбігендігін аңғартады. Əрине, Шоқан шығармашылығының жағдайы ерекше, ол барлық еңбегін орыс тілінде жазды жəне негізінен алғанда зиялылар үшін жазды. Қазақтың рухани байлығын білімпаздық жолмен тексерген Шоқанның тарихи еңбегін сыншылық «ойымыздың қарлығашы» деп тану шарт. Ыбырай Алтынсарин өзінің нақты ісімен əдебиет сыны мен ғылымына үлкен үлес қосты. 1879 жылы тұңғыш рет «Қазақ хрестоматиясын» жасап шығаруының тарихи мəні зор. Хрестоматияға енетін шығармалардың бəрі де өзінің педагогикалық мақсаты тұрғысынан, оқушыларды көркемсөзге баулу, олардың эстетикалық талап-талғамдарын қалыптастыру тұрғысынан құрастырушыға үлкен міндет артады. Осы міндетті анық түсіну жəне ойдағыдай жүзеге асыру барынша талғампаздықты, жүйелі білімдарлықты, эстетикалық көзқарасты талап етеді, яғни автор əрі педагог, əрі əдебиетші, əрі сыншы болуы шарт. Осы қасиеттер Ыбырайдан түгел табылды. Міне, сондықтан да Ыбырай өзінің осы еңбегімен талап-

талғамы əбден жетілген əдебиетші екендігін көрсетті. «Қазақ хрестоматиясы» – негізінен алғанда жаңа, соны шығармашылық дүние. Мұнда ауыз əдебиетінен алынған азғана үлгілерді жəне орыс авторларының шығармаларынан аса қажеттілерін кейде еркін, кейде сол күйінде аударып алуын жадымыздан шығармағанның өзінде, осы «хрестоматия» Ыбырайдың ақындық жəне жазушылық талантын оятқан. Сондықтан Ыбырайды хрестоматия құрастырушы емес, оқу кітабын жасаушы деп тану əділетті. Өйткені «Қазақ хрестоматиясы» негізінен Ыбырайдың төл шығармаларынан құралып, педагог Ыбырай ақын Ыбырайға, жазушы Ыбырайға айналып кеткен. Бізге өзінің бар қадір-қасиетімен танылатын Ыбырай осы «Қазақ хрестоматиясының» ішінде. Ыбырай Алтынсариннің 1879 жылы шыққан «Қазақтарға орыс тілін оқытудың бастауыш құралы» деген кітабы жəне өзі дүние салғаннан кейін араб əрпімен басылып шыққан «Мақтубат» «Қазақ хрестоматиясының» ғылымдық, педагогикалық жəне əдебиеттік өресінен биіктей алған жоқ. Ыбырайдың «Қазақ хрестоматиясын» жазу кезінде əдебиет үлгілері жайында педагогикалық тұрғыдан пікір айтқан: «Мысалдарды» (басни) енгізгім келмейді, өйткені қатаң тұрмыста өскен қазақтарға Бұдан гөрі мəндірек əңгімелер керек болады. Мысалдарды қазақ балалары оқығысы келмейтінін, оқыса, оған күлетінін, ал олардың ата-аналары: балаларымызға сауысқан мен қарға сөйлеседі деген сияқты жоқ нəрсені үйретеді деп, тіпті ренжитінін тəжірибемнен білемін. Қазақ балаларына меніңше мағыналы анекдоттар, жұмбақтар, ойына ой қосатын əңгімелер немесе оларды қызықтыратын, мысалы, жібек құртының көбелектерінің өзгеруі сияқты, құндыздың өзіне үй салып алатыны сияқты əңгімелер тəуірірек болады. Өлең жағын мен мүмкін болғанша қазақ өлеңдерінің арасынан іріктеп аламын».1 Алтынсариннің қай еңбегін, қай шығармасын алып қарасаңыз да оның утилитарлық көзқарасы айқын көрінеді. Ненің пайдалы, ненің пайдасызы əрқашанда сыншылық ой елегінен өтіп отырады. 1 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. 1955, 287-288 б.

Қазақ тілінің тазалығын сақтау жөніндегі проблемаға да Ыбырай осы тұрғыдан қарайды. Ол өзінің шығармаларында жалпыға түсінікті тілді қалтқысыз жүзеге асырып қана қоймай, қазақ арасына ислам дінімен бірге кіре бастаған араб, парсы, татардың түсініксіз сөздеріне қарсы шығып, күрес жүргізіп отырды. Н.И.Ильминскийге жазған хатында: «Молдалар өздерінің адам басын қатыратын қасиеттерінің үстіне, қазақтың табиғи тілін де Бұзып жүр... Сіз қазақтың табиғи тілін Бұзатын татаризмге өте қарсы екенсіз, ал мен де көптен бері осы пікірде болатынмын»1 деп жазуында үлкен прогресшіл мəн бар. Ыбырай өзінің осындай көзқарасын дəйекті жүзеге асырған уақытта «татарша жазу қазақ тілінің тазалығына жəне бүтіндігіне зиян келтіретінін»2 айқын біліп, саналы түрде күрес жүргізді. Бұл мəселені Ыбырай тек жалпылама түрде ғана көтеріп, араб, парсы, татар тілінің сөзі болса, оның пайда-зиянына назар аудармайды деп қарауға болмайды. Тілдің шұбарлануына қарсы күрес ашқан уақытта Ыбырай ұтыс пен ұтылысты түгелдей безбенге салып, аса сақтық жасағандығын, «қазақтың төл тілінде қажетті сөз табылмай қалған жағдайда қазақша жазуларға кейбір парсы немесе араб сөздерін қабылдау бөтен болмайды»3 деген пікірі барынша айқындайды. Демек, Ыбырай Алтынсарин тілдің сөздік қорын байытатын, түбінде қазақ тілі жатсынбайтын, лексикалық байлығын көбейтуге мүмкіндік беретін қажетті сөздерден безбеу керек деп бірден-бір дұрыс пікір түйген. Мəселенің түйіні – тілді орынсыз шұбарландыратын, грамматикалық құрылысына жат сөздер мен сөз тіркестері, баламасы бар сөздердің орнына қайдағы бір түсініксіз сөздерді тықпалаудың зиянды екендігі жайында болып отыр. Сонымен, Ыбырай Алтынсарин ең алдымен əйгілі «Қазақ хрестоматиясын» ғылыми жүйемен жасап, ана тілінің таза1 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. 270-б. 2 Бұ да сонда, 279-б. 3 Бұ да сонда, 270-б.

лығын сақтау жолында саналы күрес ашу арқылы қазақтың жаңадан ғана нышаны көріне бастаған сыншылық ойына үлкен үлес қосты. Қазақ халқының əлеуметтік ой-пікірінің оянуы ғылымдық, педагогикалық тұрғыдан ғана емес, эстетикалық тұрғыдан да басталғанын аңғармасқа болмайды. Абай өзінің эстетикалық арқауын көркемдік дүниесінен тапты да, бар өнерпаздығын «көңілдегі көрікті ойдың ауыздан шыққанда өңі»1 қашпауына жұмсады. Адамның жан-жүрегін тербейтін, асқан əдемілік, сұлулық құшағына бөлейтін, сана-сезімді əлдилеп уататын Абай поэзиясы ермек таба алмаған жарым көңілдің көлеңкесі емес, өз заманының кем-кетігін жетік білген, оны түземек болған ұлы ойшылдың күрес құралы. Сондықтан да ол өлеңге де, əңгімеге де, оны шығарушы ақын мен əншіге де қатаң эстетикалық талаптар қойды. Абайдың эстетикалық ойлары мен сыншылық пікірі ең алдымен өнер иесі – ақын, композиторлар кім, олардың қоғамдағы орны қандай деген түбегейлі мəселеден өрбіп, олардың əлеумет алдындағы міндеті мен парызына арналған. Ескі бише отырман бос мақалдап, Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап,2 – деген уақытта Абай ең əуелі өнердің саудаға түспеуін, оны кəсіпке айналдырмау керектігін айрықша ескертеді. Егер көркемөнер кəсіпқорлықты көздесе, онда оның қадір-қасиеті болмайды («Қазаққа өлең деген бір қадірсіз, былжырақ көрінеді бəрі тандық»)3, өзінің негізгі қоғамдық нысанасын орындай алмайды деп білді, мұндай «өнерге» ден қоюшыларды ашына əшкереледі де: 1 Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. Қазақ КСР Ғылым академиясының баспасы. Алматы, 1954. (кейінгі меңзеуде томын, бетін ғана көрсетіп отырмыз) 2-том, 213-б. 2 Абай. 1-т. 56-б. 3 Бұ да сол бетте.

Сый дəметпе, берсе алма еш адамнан, Нең кетеді жақсы өлең, сөз айтқаннан. Сүйінерлік адамды құрмет қыл, Аулақ бол əнін сатып нəрсе алғаннан,1 – деп, өзінің сөзіне құлақ асатын шын өнерпаз дарындарға ақыл айтады да, тіпті: Өлеңі бар өнерлі інім, сізге, Жалынамын, мұндай сөз айтпа бізге. Өзге түгіл өзіне пайдасы жоқ Есіл өнер қор болып кетер түзге,2 – деп өтінеді. Абайдың өнерпаз жастарға айтқан ақылы да, жалбарына өтінгені де – есіл өнерді қор қылмай, игі мақсатқа, халық қажетіне жұмсау. Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ, Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ3 – екендігін ашық айтады. Абай поэзиясының осындай азаматтық арқауы ел мүддесінен туып, оған қызмет қылғысы келген өнерпаздардың тарихтағы орнын қазақ əдебиетінде Бұрын-соңды болмаған биікке көтереді. Өнердің өнегесін жетік аңғару, оны үлкен мақсат-арманмен сабақтастыру, оған қатаң эстетикалық талаптар қою – Абайдың сыншылық ойының өрелі екендігінің айғағы. Өнерпаздың қоғамдық орнын айқындаған Абай енді оның өнеріне қатаң талап та қойды. Ол талаптың орынды екендігін дəлелдеу үшін Абай өзіне дейінгі əдебиеттегі кемшіліктерді қатты сынады. 1 Бұ да сонда, 61-бет 2 Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. Қазақ КСР Ғылым академиясының баспасы. Алматы, 1954. (кейінгі меңзеуде томын, бетін ғана көрсетіп отырмыз) 2-том, 89-б. 3 Бұ да сонда, 61-б.

Жаңа заман жаңа көркемдікті, эстетикалық талғамды талап етеді, оны тудырады да. Жаңа дəуірдің биік шыңына көтеріле білген дарындар əрқашан замана талабын өз əріптестеріне өзінің үлгі-өнегесімен де, ақыл-кеңесімен де, кейде өткір сынымен де білдіріп, көркемдік дамудың сақшысына айналатыны аян. Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап, Мақалдап айтады екен, сөз қосарлап. Ақындары ақылсыз, надан келіп, Көр-жерді өлең қыпты жоқтан қармап,1 – дегені немесе əдебиет тарихында аты бар ақындарды: Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау, Өлеңі бірі жамау, бірі құрау. Əттең дүние-ай, сөз таныр кісі болса Кемшілігі əр жерде-ақ көрініп тұр-ау!2 – дегені де өскен эстетикалық талап деңгейінен айтылғанын аңғармасқа болмайды. Абайдың Бұл пікірі қаншама қатты үкім болғанымен, нигилистік позицияда айтылған пікір емес. Тап осы мəселе жөнінде Мұхтар Əуезов айтқандай: «Абайдың өз алдында, өз тұсында болған кейбір ақындардан жиренуі – бүткіл қазақ халқына біткен ақын атаулыдан торығып, аулақсыну емес. Сол сияқты, батырлық жөніндегі жырларды өз басына қабыл етпеуі – мазмұнын, көркемдігін біржола мансұқ еткендік емес. Ендігі тарихи дəуренде қауым тіршілігі жаңаша, басқаша боп өзгеріп құрылу керек дейтін Абай ақындық міндетті түсінуде, үлгі алуда орыстың классик əдебиетіне бет Бұрады. Содан тəлім алған жаңа заман үншісі, ұраншысы енді халыққа басқаша əдебиет керек дейді»3. 1 Бұ да сонда, Абай. 1-т. 56-б. 2 Бұ да сонда, 61-б. 3 Əуезов М. Əр жылдар ойлары, 1959, 104-б.

Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы. Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы,1 – деген уақытта Абай қазақтың жазба əдебиетінің шығар биігі осы өңірден тармақталуы керектігін, түр мен мазмұнның тұтастығын сақтау қажеттігін ашық тұжырымдайды. Сөйтіп, Абайдың көркемсөзге қояр талап-талғамы қазақ əдебиетін өркендетудің «эстетикалық жаңа нормасы»2 болып қалыптасты. Бүкіл қазақ əдебиетінің қазынасынан, оның ішінде халықтың ғасырлар бойғы өмірлік тəжірибесінен туған аз сөзді, терең мағыналы мақал-мəтелдерге Абай əрқашан шығармашылық көзқарасты қолданып отырған. Мақал-мəтелдердің мəнділерін, өзінің озық ойына сай келгендерін Абай кейде сол қалпында, кейде өнерпаздық өзгеріске ұшырата қолданады, ал кейде тіпті өз жанынан жаңа мақал-мəтелдер шығарудан да тартынбайды. Алайда Абайдың қазақ мақал-мəтелдеріне сын көзімен қарағаны аян. Абай өзінің «Жиырма тоғызыншы сөзін» бойында кінарат бар, мазмұнында мəн жоқ деген мақалдарға арнаған. Осы мақалдарды сынағанда Абай өзінің идеялық позициясын айқын танытып отырады. Абай өзінің айтар сынын «Қазақтың мақалдарының көбінің іске татырлығы да бар, іске татымақ түгіл, не құдайшылыққа, не адамшылыққа жарамайтұғыны да бар»3 деп бастайды. Бұл пікір Абайдың жалғыз мақал-мəтелдер жөнінде ғана емес, бүкіл қазақ əдебиеті, қазақ мəдениеті жөнінде көптен қорытқан ойының көрінісі. Абай үшін қатып қалған қағида, сын тезіне түспейтін нəрсе шамалы. Ол əрқашанда «іске татырлық» пен «іске татымайтындардың» арасын ажырата білді де, өзінің өктем үкімін шығарып отырды. Абайға ақын, əнші, молда, ишандардың сөзі түгіл, кейде пайғамбар сөздерінің өзі де күдік тудырып, терең ойға батыратыны да 1 Абай. 1-т. 55-б. 2 Қазақ əдебиетінің тарихы. 2-т. бірінші кітап, 1961, 399-б. 3 Абай. 2-т. 201-б.

бар. Міне, мұның бəрі де Абайдың сыншылық ойының əбден ұшталғандығына айғақ. Абайдың «қаһарына» ең алдымен «Жарлы болсаң, арлы болма» деген мақал ілігеді, оның ақындық жанына найза сұққандай əсер етеді. «Ардан кеткен соң, тірі болып жүргені құрысын!»1 деп кесіп айтады. Адамгершілікті аяқтың астына тастауға үндеген мақалдың «терең сырын» ақтарып, идеясыздығын дəлелдейді, харакетке қарсы айтылған мақал екендігін ашады. «Егер онысы жалға жүргенде жаныңды қинап, еңбекпенен мал тап деген сөз болса, ол – ар кететін іс емес, тыныш жатып, көзін сатып, біреуден тіленбей, жанын қарманып, адал еңбекпен мал іздемек – ол арлы адамның ісі»2 деп еңбекші адамның жанашырына, оның адамгершілік қасиетінің қорғаушысына айналады Абай. Өйткені ақынның негізгі идеалы – еңбекті сүю, еңбек адамын қадірлеу. Абайдың көзіне түскен Бұдан кейінгі мақалдардың да əуені əлгідей. «Қалауын тапса – қар жанады, сұрауын тапса – адам баласының бермейтіні жоқ» деген ең барып тұрған құдай ұрған сөз осы. Сұрауын табамын, қалауын табамын деп жүріп қорлықпенен өмір өткізгенше, малды жерден сұрау керек, не терден сұрау керек қой»,3 – дейді Абай. Қазақ қоғамының Абай өмір сүрген заманында мұның өзі үлкен прогресшіл пікір екені аян. Қоғамды күрес жолымен өзгерту Абайдың əлеуметтік идеясынан да, эстетикалық көзқарасынан да тумағандығын ескерген уақытта, еңбекші елге «не жерден, не терден сұрау керек» деп ақыл айтуының өзі оның демократтығын айқындай түсетін факт болса, екінші жағынан Абайдың сыншылық ойының құнарлы екенін байқатады. Қазақтың сыншылық ойының жолында тарихи ұлы еңбек сіңірген Шоқан, Абайлардың шұрайлы пікірлерін шолған уақытта орыс халқының прогресшіл мəдениетінің қазақ топырағында тамаша жеміс бергендігін дəн ризалық көңілмен айту керек. Жаңа заман тудырған қазақтың үш данышпаны 1 Абай. 2-т. 201-б. 2 Бұ да сол бетте. 3 Бұ да сол бетте.

ғылымдық, педагогикалық, эстетикалық тұрғыдан өз ойларын жария етіп, сыншылық өнердің алғашқы қарлығашын ұшырды, кейінгі ұрпаққа мəнді өнеге қалдырды. Қазақтың ұлы ағартушы-демократтарының құнарлы ойлары мен пікірлерінен өрбитін əдебиет сынының элементтері ХІХ ғасырдың аяқ шені мен ХХ ғасырдың бас кезінде дүниеге келген баспасөз орындары арқылы тұрақты арна таба бастады. Қазақстанның бүкілресейлік шаруашылық жүйесіне тартылып, сауда жəне өнеркəсіп капиталдарының ене бастауы, Романовтар Россиясымен қатар Пушкин, Белинский, Чернышевский Россиясының бар екендігін түсіну, азаттық қозғалысының өрістеуі, оның қазақ даласына əсері тиюі, қазақ интеллигенциясының туа бастауы, баспасөз орындарының ашыла бастауы – сайып келгенде, қазақтың қоғамдық ойпікірінің өркендеуіне қолайлы жағдай жасады. Қазақтың əлеуметтік өмірінде тарихи жəне мəдени мəні зор оқиға «Түркістан уалаяты газетінің» 12 жыл бойына (1870– 1882) шығып тұруы. Бұл газеттің бетінде шаруашылық, саясат мəселелерімен қатар, оқу-ағарту жұмысының жай-күйі, өнербілімнің пайдасы, орыс ғылымы мен мəдениетінің жетістігі сөз болды. Газет бетінде қазақ елінің өнегелі ұлдарының ісінің қастерленуі, Шоқан Уəлихановтың атын ілтипатпен атап, оның моласына ескерткіш орнату жайын сөз етуі, Орынбай, Досанбай ақынның өлеңдері, ақындар айтысы, қазақтың мақал-мəтел, жұмбақтары жариялануы, «Мың бір түн» ертегісінің қазақ тіліндегі алғашқы аудармасы мен Т.Ермак жайындағы аңыздың басылуы1 – газет редакциясының мəдениет пен əдебиет саласына біраз көңіл аударғанын көрсетеді. Газет бетінде қазақ тілінің тағдырын ойластырған материалдар да бірқыдыру. 1878 жылғы 3-санында қазақ өлеңдерін өзбек, татар, араб сөздерімен шұбарландырып жүргендерге сын айтудан гөрі өкініш білдіруі, тілдің тазалығын сақтауға үндеуі – ілтипатқа алатын мəселелердің бірі. Əдебиет қамын, 1 Сұбханбердина Ү. Қазақтың революциядан Бұрынғы мерзімді баспасөзі жөнінде. Қазақ КСР Ғылым академиясының Хабарлары. Филология мен өнертану сериясы. 1961, №3 (19) 71-б.

тілдің тағдырын ойластырған мақалалар онша жиі кездеспесе де, «Түркістан уалаятының газеті» сыншылық ойдың оянуына түрткі болды. Қазақ мəдениеті тарихында «Дала уалаятының газеті» айрықша орынға ие. Қаншама ресмиліктің қыспағында болса да, газет өзі шығып тұрған 14 жылдың ішінде қоғамдықəлеуметтік жағынан болсын, оқу-ағарту, мəдениет, əдебиет саласынан болсын елерліктей елеулі істер істеді. Оның бетінде өлеңдер мен əңгіме, ертектер жиі жарияланып, публицистикалық шығармалар, ішінара сыншылық пікірі айқын материалдар басылып тұрды. Қазақ халқының ардагер ұлдары жайында əрдайым орайын тауып, олардың өмірін көпшілікке үлгі-өнеге етіп ұсынып отырған. 1899 жылы Ыбырай Алтынсарин дүние салғанда ауыр қазаға күйіне отырып, Ыбырайдың туған еліне сіңірген орасан зор еңбегін айрықша бағалады, «Алтынсарин қазақ арасына Еуропа цивилизациясының нұрын шашқан жəне өз тайпасының қараңғы көшпелілеріне Россияны сүюді үйреткен бірінші кемеңгер болып еді»1 деп жазды. Бұдан кейінгі уақытта да Ыбырайдың есімі оқу-ағарту жəне орыс тілін үйрену, қазақ тілінің тазалығын сақтау, əдебиетті өркендету мəселелеріне байланысты талай ілтипатпен аталып отырды. 1894 жылы Шоқанның туғанына 60 жыл толуын арнаулы мақаламен атап өтті. Өмірбаянына қоса Шоқан еңбектерінің ғылыми мəніне, əдеби құндылығына, халық қамын жеген озат ойына тоқтай келіп: «Азия халықтары өзінің ғасырлық тоқырауы мен надандығынан тек Россияның мархабатты жəрдемі арқасында құтыла алады»2 деп тұжырымдағанына айрықша назар аударды. «Дала уалаятының газетінде» əдебиет пен тіл мəселелеріне байланысты көптеген материалдар басылған. Тіл проблемасы – ең өзекті де дəйекті көтерген тақырыбы. Бұл мəселеде А.Құрманбаев «Қазақ тілі хақында» деген мақаласында қазақ тілінің араб-парсы, татар тілдерінің 1 «Дала уалаятының газеті». 1889, №33, 18 тамыз. 2 Бұ да сонда, 1894, №18, 8-мамыр.

элементтерімен шұбарлануына батыл қарсы шығып, «тек өзінің ана тілін ғана емес, сонымен қатар көптеген шығыс тілдерін білген, демек оларды бір-бірімен салыстыруға құдіреті жететін əйгілі Алтынсарин қазақ тілін мейлінше өте бай тіл деген, ол тілде қандай кітапты болса да жазып шығуға болады деген»1 деп Ыбырайдың өнегелі ойын дəлелге келтіреді. Өз пікірін дəйектей түсу үшін автор: «Алтынсарин қазақ тілінің қасиетін сөзбен ғана емес, іс жүзінде дəлелдеді. Ол, мысалы, таза қазақ тілінде үп-үлкен «Қырғыз хрестоматиясы» (орыс шрифтымен) кітабын жазды. Қазақ халқын жəне оның тілін сүюшілер марқұм Алтынсарин салып кеткен жолмен жүрулері керек жəне ол бастап кеткен істі, қазақ тілінің ережелерін жүйелеп, тəртіпке келтіру ісін жүргізе берулері керек»2 деп өз пікірін айқын да салмақты тұжырымдады. Осы автор өз пікірін дəлелдеу үшін тек тілмен ғана шектеліп қалмай, көркемсөз саласына көз салып, эстетикалық талғамының молдығын аңғартқан. Ыбырай Алтынсариннің шығармалары «қазақ өлеңі мен поэзиясының тамаша үлгісі болуымен қадірлі»3 деп ой қорытқан. А.В.Луначарский сыншылық ойдың, əдебиет сынының тууы жайындағы бір мақаласында: «Егерде əдебиет сынын сол бастапқы күйінде, оның дүниеге келу күйінде, яғни əдебиеттің алғашқы қадамына əшейін ғана қосымша болған, көбінесе формалды, ашып айтқанда, əдебиеттің тіліне арналған күйінде алатын болсақ, соның өзінде де сыннан іргені аулаққа сала алмаймыз»4, – деген болатын. Қазақтың сыншылық ойы көбіне тіл мəселесіне сабақтаса айтылып келсе, енді Бұдан былайғы жерде де көп уақыт бойына олардың үзеңгі тістесе келіп, жаңа сапалық қасиеттерге ие болатынын көреміз. Сондықтан да тілге байланысты өрбіген пікірлерді жатсынбаған жөн. 1 «Дала уалаяты газеті» 1889, №24, 19 маусым. 2 Құрманбаев А. «Қазақ тілі хақында» «Дала уалаятының газеті», 1894, 27, 10 шілде. 3 Бұ да сонда. 4 Луначарский А.В. Критика и критики. М.,1938, 56-б.

«Дала уалаяты газетінің» ресми редакторы жəне аудармашысы Дінмұхамет Сұлтанғазин «Біздің қазақ тілі туралы бес-алты ауыз сөз», «Қазақ тілінде жазу турасында»1 деген мақалаларында қазақ тілінің ережесін жасау, жазу мəдениетін көтеру, басқа тілдің сөздерін мүмкіндігінше аз қолдану, ал Бұрыннан сіңісіп кеткендерін естілуіне қарай жазу керек деп біледі де, өзінің ойын былайша түйіндейді: «Қазақ тілін таза сақтаймыз деп оны қатқан қалпында қалдырудың еш мəні жоқ жəне Бұл біздің қолымыздан келмейді. Өйткені тіл – халықтың өзі тəрізді өзгеріп, дамып, жетіліп отыратын организм. Бұған мəдениетті халықтардың əдеби тілінің тарихы дəлел болады. Бұл жалпыға бірдей лексикологиялық заң өз дамуының алғашқы фазасын басынан кешіп отырған қазақ тіліне де тəн» деп ғылыми дұрыс қорытынды жасады. Прогресті жақтаған қазақ оқығандары, əсіресе осы газеттің төңірегіндегі көңілі ояу, көзі ашық публицистер қазақ əдебиетінің даму жолын замана талабына сай қарап, көбіне орыс мəдениеті мен əдебиетін үлгі етіп отырды. Қазақ əдебиетінің негізгі бағыты халыққа пайдалы өңірден тарап, оның тілі мен стилі ғана емес, сонымен қатар оның мазмұны айқын да түсінікті болуы керек деген көзқараста болды. Осы реттен алғанда Д.Сұлтанғазин Шортанбайдың «Зар заманын» едəуір сынап, тілі мен мазмұнындағы кемшіліктерді орынды көрсете білді. Ақ кірді сақалыма, бетім əжім, Іздейді қорыққан пенде Мекке, қажы. Ісінен ахиреттің сөз бастасам Кигізгей қыяметке қалғат тəжім,2 – деген шумақты келтіріп, осының өлеңдік қасиетінің мардымсыз, мазмұны берекесіз екенін айтып, қазақты ол дүниеге үгіттеуден гөрі бүгінгі күннің тіршілігіне бейімдеу, өнер-білімге шақыру керек деп білді. 1 «Дала уалаятының газеті», 1889, №6, 1896, № 31-32, 4, 11-тамыз. 2 Бұ да сонда, 1896, №31, 4 тамыз.

«Дала уалаятының газеті» қазақ əдебиетінің жай-күйі, оның болашағы, қазіргі заманға қандай əдеби шығармалар қажет екендігі жайындағы мəселені өзі шыға бастаған уақыттан қолға алған. 1889 жыл – əдеби тұрғыдан алғанда газет өміріндегі елеулі жыл. Ең алдымен Абайдың тұңғыш рет «Жаздыкүн шілде болғанда» жəне «Күлембайға»1 деген екі өлеңінің жариялануының өзі қазақ əдебиет тарихында айрықша ауызға алынатын жайт. Абай өлеңінен кейін газет бетінде бірқыдыру өлеңдер жарияланды. Демеубай Итжемесовтың «Найманның жеті атасынан билік үзілмегендерін баян қыламыз» деген жəреуке өлеңі, Мəшһүр Жүсіп Көпеевтің «Қазаққа мал бағудың пайдалылығы» туралы өлеңі, оған Мəтен Ботбаевтың өлеңмен қайтарған жауабы2 əрқилы ақындық өнермен, əр алуан идеялық мағынамен жазылған. Сөйтіп, қазақ поэзиясы баспасөз бетінен өзіне тұрақты орын таба бастады. Абай өлеңі жарияланғаннан кейін газетте «Қыр баласы» деген бүркеншік атпен А.Бөкейхановтың жазған хаты басылды. Онда ол Шортанбай, Шернияз, Құнанбайларды мақтап, қазақтың ескі билерінің сөзін, өлеңдерін жариялау керек3 деген ұсыныс жасады. Қазақтың демократияшыл оқығандары Бұл пікірге үзілдікесілді қарсы шығып, қазіргі тұрмыстың жөн-жосығын суреттейтін шығармалардан безуге болмайды, сонымен қатар қазақ халқының рухани дүниесін байыта түсетін тарихи, ғылыми деректермен, көршілес елдердің өнерімен таныстыру жайын ойластыру керек деп тапты. «Қыр баласына» қарсы шыққан Абдолла Шонаевты Ешмұхамбет Жаңбыршыұлы Наурызбаев қолдап шықты да, «Қазақ» газетінің №24 басылған «Қыр баласының» жазған хатын көріп, Шортанбай, Шөже һəм ғайраларының (басқалардың – Т.К.) өлеңдерін сұрап жатқанын көрдім. Мен білдіріп тұрамын: ол ақындардың өлеңдері газета 1 «Дала уалаятының газеті» №7, 7 ақпан, №12, 24 наурыз, 1889. 2 «Дала уалаятының газеті» №28, 45, 46, 48. 1889. 3 Бұ да сонда №24, 16 маусым, 1889.

оқушыларына еш пайдасы жоқ. Себебі олар, менің байқауымша, өлеңді сый алу үшін айтты, өсиет емес (автор пікірі айқынырақ болу үшін орысша аудармасын келтіре кетейік: «Обращая внимание на письмо «Сын степей», помещенное в №24 «О.П.» требующее поэзию акынов Шортанбая, Чуже и др. я нелишным считаю сообщить что поэзия этих певцов для читателей совершенно бесполезно, ибо они, как я убедился, занимались песнопениями только за подарки, а не наставлениями народу») деп жазды да «Письмо Абдуллы Чунаева, помещенное в №26 «О.П.», которым он требует полезные сведении исторические, научные и способствующие знакомству народа с жизнью других стран, совершенно справедливо и полезно для читателей»1 деп ой түйеді. Бұл жөнінде Мəшһүр Жүсіп Көпеев өз пікірін айтқанмен де, өзінің тұрақты позициясын көрсете алмаған.2 Жоғарыда келтірілген аз ғана деректің өзі, біріншіден, қазақ əдебиетінде идеялық қақтығыстың болғандығын, екіншіден, қазақтың əдеби сынының қылаң бере бастағанын анық аңғартады. Бұл кезеңдегі материалдардан əдеби процестің ішкі сыры мен қатпарларын ақтарған эстетикалық талдауларды кездестіре қою қиын екені өзінен-өзі түсінікті. Көбінесе əдеби сынның элементтері саяси-əлеуметтік, оқу-өнер мəселелерімен араласып отырады. Осы реттен алғанда «Дала уалаяты газетіне» 5 жылдай тілші болып, көптеген мақалалары мен өлеңдерін жариялаған, қаншама қайшылықты болса да өз пікірін ортаға салып, əлеуметтік ойдың оянуына едəуір үлесін қосқан Мəшһүр Жүсіп Көпеевтің3 бір мақаласына айрықша тоқтала кету қажет. Бұл мақаланың бізге екі жөннен мəні бар: біріншіден – қазақ əдебиеті тарихында тұңғыш рет Абайдың аты аталып, оған деген ілтипат сөз айтылуы, екіншіден – қазақ əдебиет сынының 1 «Дала уалаятының газеті», № 29, 1889. 2 «Дала уалаятының газеті», № 48, 1 желтоқсан, 1889. 3 «Дала уалаятының газеті». 1889, № 38, 45, 46, 48, 1890, № 6, 9, 14, 17, 18, 23, 32, 1893, № 11, 13, 32, 1894 № 6 т.б. Мəшһүр Жүсіптің мақала, өлең, хабарлары жарияланған.

«таза» күйінде кездеспей, əлеуметтік-қоғамдық мəселелермен араласып, анда-санда бой көрсетіп қоятындығын аңғарту. Мəшһүр Жүсіп Көпеев өзінің осы мақаласында «Дала уалаяты газетінде» жарияланған өлеңдерге сын айтуға ниеттенген. «Корреспонденция акына рода «Найман» Демеубая (Корреспонденция деп «Найманның жеті атасынан билік үзілмегендерді баян қыламыз» – деген өлеңді айтып отыр. Біз Мəшһүр Жүсіптің сөзін амалдың жоқтығынан, яғни микрофильмнің қазақша мəтінін оқуға ешбір мүмкіндік болмағандықтан, орысша аудармасымен беруге мəжбүр болып отырмыз – Т.К.) не лишена интереса, но этот интерес заключающеся в деятельности прежних мужей, значительно затемняется описанием г.Демеубаем своего собственного значения аульной старшины. При изложении подвигов исторических лиц, пожалуй, нашим управителям не уместно быть наряду с первыми на страницах печати, в особенности если взглянем на жизнь других народов. Довольно не красиво то обстоятельство, что некоторые ныне должностные лица любят похвастаться»1 деп өлеңнің ұзын-ырғасында өзін-өзі мадақтаған Демеубайды сынайды да, тарихи шындықты Бұрмаламай көрсетуді талап етеді. Мəшһүр Жүсіптің Демеубайды сынаған Бұл пікірінің бір ұшы Абайға да тиіп жатқандай. Абайды Құнанбайға ас бермедің деп кінəлап отырса да, Мəшһүр Жүсіп оның ақындық өнерін əбден мойындайды. «Газитлəрінің ішінде бір тақпақ өлең Құнанбай баласынікі деп естіген едік... Біз Ыбырай мырзаның өнерін Құнанбайдан артық деп естіген едік. Артында байлығы һəм келісті болып өлеңге қосылып тұрған соң, өлеңіне өнерін муафик қылып сөйлесе керек қой деп айтып жатырмын»2 деп ілтифат көрсетеді. Х.Бекхожиннің зерттеуіне қарағанда, Абайдың əлгі екі өлеңінен шын поэзияның дəмін татып, ынтасы ауған жұрт Абай өлеңін «аңсап, іздей бастайды. Абайды жұрттан Бұрын іздеген кісі Мəшһүр Жүсіп»3 болған. 1 «Дала уалаятының газеті». №48, 1-желтоқсан, 1889. 2 Бекхожин Х. «Абай жəне «Дала уалаяты» деген мақаладан алынды. 3 Бұ да сонда, 67-б.

Сондықтан да Мəшһүр Жүсіптің «почтенному Ибраю, как стоящему во главе своего общества и имеющему большое состояние, удостоенное даже предметом поэтического творчества, следовало бы согласовать свои поступки и деяния с той репутацией и мнениями, которые распространяют о нем молва, печать и пр.»1 дегені ізгі тілектен туғандығы аңғарылады. Абайдың жарияланған екі өлеңі оны қай сөзден болса да аршып алуға əсер еткенін Хасен Кəкеновтың редакцияға жазған мына хатынан байқау қиындыққа түспейді. «Ыбырайдың өзі, Көпеев онша мақтамаса да, біз алыстан естиміз: мейлінше құрметеу қазақ байлығымен емес, өзінің ақылымен. Сондай ақылымен халыққа құрметтеу, сүйкімді һəм сенімді бір өз төңірегіне емес, бүтін уезге»2 деп мойындаудың өзі Абай даңқының сол дəуірде көп елге жайылғандығын аңғартып қана қоймайды, сонымен қатар оның поэзиясының мəнділігін де, оқушыларға əсерлі болғандығын да аңғартады. Сонымен «Дала уалаяты газетінде» жарияланған материалдар қазақ тілінің араб, парсы, татар тілдерімен шұбарлануына жол бермеу, қазақ тілі мен əдебиеті жаңа заманның өркендеуіне сай, халыққа түсінікті, пайдалы болуы, оны өнер-білімге үндейтін, дүние тануын қалыптастыруға септігі тиетін мəнді, мазмұнды шығармалармен байыта түсу керек деген озық пікірді насихаттап, қазақтың қоғамдық жəне сыншылық ойын оятуға үлкен олжа салды. ХХ ғасырдың басында қазақтың əдеби сынының қомақтала да нақтылана түсуі бағытында ерекше еңбек сіңірген «Айқап» журналы болды. Алайда 1907 жылы Петербург қаласында шыққан «Серке», Троицк шаһарында бір ғана саны шығып, тоқтап қалған «Қазақ» газеті, 1911-1913 жылдары Орал қаласында шығып тұрған «Қазақстан» газеті қоғамдық ойды ояту бағытында біраз еңбек сіңіргендері аян бола тұрса да, əдебиет-мəдениет мəселелеріне онша көп көңіл бөле алмады. Дегенмен «Қазақстан» газетінде жарияланған «Əдебиет таңы»3 деген мақала атаусыз қалмауы керек, Өйткені онда сол 1 «Дала уалаятының газеті», № 48, 1 желтоқсан. 2 «Дала уалаятының газеті», № 1, 12 қаңтар, 1890. 3 «Қазақстан» газеті, 1911, № 3.

кездегі əдебиетіміздің жай-күйі, поэзия тілі жайында жарытып ештеңе айта қоймағанымен, ақындарға, сондай-ақ бүкіл елге: Əсемпаз болма əрнеге, Өнерпаз болсаң арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге Кетігін тап та, бар қалан, – деген Абай сөзін үлгі етеді. Осындай кемеңгерлік пікір айтқан Абайды біздің «əдебиет таңымыз» деп өте орынды пікір түйеді. Сонымен, қазақ баспасөз органдары, əсіресе «Дала уалаятының газеті» əлеуметтік мəн-мағына жағынан халықтың санасезімін ояту бағытында бірқыдыру мол еңбек сіңірсе, екінші жағынан, қазақ əдебиет сынының туу процесінде дайындық мектебі болды. Бұл кезеңдегі əдеби сын элементтері əлі де болса жалпы əлеуметтік, қоғамдық мəселелермен қабаттаса жүріп, өзінің кейін арнаулы арна табуға ыңғайы барын аңғартқан болатын. Сондықтан да қазақ əдебиет сынының эстетикалық дəрежесі онша көтеріңкі талапқа жауап беріп, өрелі биіктен шыға бермегенімен, өзі жанрлық сипатын қазақтың ағартушыдемократияшыл бағыттағы тұңғыш журналы «Айқаптан» тапты. «Айқап» журналы көркем əдебиет пен сын мəселелерін қоғамдық-əлеуметтік ой-сананың жалпы дамуына сəйкес қозғап отырды. Қазақ халқының бүгінгі тіршілігіне қажетті шаруашылық, саяси, жер, оқу-ағарту, өнер-білім мəселелерімен қатар, əдебиет шығармаларына, қысқа əңгіме, өлең, оқшау сөздерге, сыншылық пікірі бар материалдарға үнемі орын беріп отырды. Қазақ əдебиетінің сол дəуірдегі шығармашылық проблемаларына кең көлемде егжей-тегжейіне дейін эстетикалық талдау жасау тəсілі жүзеге аса қоймағанымен де, осы салада алғашқы қадамдар жасалды. «Айқаптағы» сын материалдары жанрлық сипат, шығармашылық келбет ала бастады.1 1 «Айқап», № 1, 1911, 2-б.

«Айқаптың» программалық бірінші мақаласында журнал бетінде əңгіме болатын сегіз тақырыптың үшеуі, атап айтқанда, «фельетондар», өлең-жырлары кітаптар хақында һəм ғылым бабынан кеңес» – əдебиет пен мəдениет үлесіне тиюінің өзі Бұрынғы газеттерде шетқақпай көріп жүргеннен əлдеқайда ілгері басып, жүйелі сарынға түскендікті аңғартады. Кейінгі жылдары «Айқап» журналы Бұрынғы ұстаған жолымен барашақ. Бірақ көбірек əдебиет (литература) жағына»1 көз салатындығын хабарлады. «Айқаптың» тұңғыш санынан бастап «Кітаптар жайынан» деген арнаулы бөлімше ашылып, жаңа шыққан кітаптарға аңдатпа, сын жазылып отырды. Осы тұңғыш сандағы мақалада Бұрынғы жəне қазіргі шыққан кітаптардың арасындағы айырмашылыққа тоқталды. «Біздің қазақ тілінде қазіргі заманда кітап бастырушылық өнері көп жайылған жоқ. Соңғы жылдарға шейін қазақ тілінде басылып келе жатқан кітаптар: «Зарқұм», «Сал-сал», «Қаһарман Бозжігіт», «Шəкір-Шəкірат» секілді хикаялардан ғибрат еді. Соңғы замандарда «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан» секілді қазақтың милли хикаялары да басыла бастады. Лəкин Бұл кітаптарды бастырушылар ноғай болғандықтан, сөздері де бытқып, əсте өте нашар болып шығады. Қазақтың жаңа шыққан кітаптарының арасында біз көрген кітаптардан басылуы көркем, жазылуы дұрыс кітаптар бар»2 деп, бірқыдыру авторлардың кітабын атайды. Осы мақаладан кейін «Айқап» редакциясы жаңадан шыққан кітаптарды жеке-жеке сөз қылып, қажетті дегеніне сын-ескертпелер жасап, тəуірлерін оқушы көпшілікке ұсынып отырады. «Айқап» бетіндегі сын-ескертпелер мен мақалаларды хронологиялық тəртіппен қарамай, екі саладан өрбіткен қолайлы. Бірінші, «Айқап» бетінде жарияланған материалдардың педагогикалық сипаты бар сындары алғаш əңгімеленуі тиіс, өйткені Бұл кезеңде мектептерді оқу құралдарымен қамтамасыз ету мəселесі ең көкейтесті практикалық проблема болатын. Екінші, əдебиетке қатысты 1 «Айқап», №24, 1914. Мұқабаның 4-бетінде. 2 «Айқап», № 1. 1911, 12-б.

мəселелерді əдеби сынның тууы жəне дамуы тұрғысынан баяндаған орынды. «Айқап» журналында педагогикалық сипаты бар алғашқы сын пікірі М.Нұрбаевтың «Қазақша əліппесіне» айтылды. Алфавиттің заңды тəртібі сақталмағанын жəне балалардың түсінігіне сай келмейтін əңгімелер жазылғанын сынап, «кітапқа жазылған сөздердің де мағыналы сөздер болуы балалардың зейініне лайық білімдер, пайдалы насихаттар болуы тиіс» деп педагогикалық талап қойылған.1 Басқармаға (журнал редакциясы. – Т.К.) осы əліппені сынаған басқа да біраз хаттар келіп түскен деп хабарлап, «кітапты уақ ғарыппенен бастырыпты, балалар үшін ірі ғарып керек еді»2 деген ескертпе жасалған. «Айқап» редакциясы осындай мəнді мəселе бойынша «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» айтып білдіретін аңдатпалық сын мен жарнамасында көбірек жариялап отырған. Журналдың оқу құралдары жөніндегі көзқарасын əбден айқындап алу үшін мына жарнама-сынды келтірген орынды: «Шаһар Уфада «Медресе Ғалия»-да оқушы қазақ шəкірттері «Əліппе яки төре оқу» есімлі қазақ һəм қырғыз балаларына арнай бір кітап басылып шығып, сатыла бастады. Бағасы 17 тиын. Қайырлы сағатта болсын! Шəкірттердің тағы бір ыждаһаты Бұл əліппеден соң қазақ балалары оқу үшін тағы бір кітап жазып шығармақ екен. Біздің білуімізше, марқұм Торгайский область инспекторы болып тұрған Ибрагим Алтынсариннің орыс ғарпымен бастырған «Хрестоматия» деген кітабын орталарынан рұқсат алып, ғараб ғарпымен қайта бастырған мақұл болар еді. Алтынсарин 10 жылдан артық мұғалім болып, тəрбие көрген адам болғандықтан, оның жазған «Хрестоматиясы» ғылым «педагогикаға» бек мұмақ. Ашық қазақ тілінде жазылған. Ішінде ғибратлы қикаялар, өлең, жырлар, мақалдар орнымен бар»3 деген жарнама-сынның көздеген мақсаты айқын, көрсетер жолы мəнді екендігін байқамасқа болмайды. 1 «Айқап», №18, 1911. 21-б. 2 Бұ да сонда, 22-б. 3 «Айқап». №4 1911. 17-б.

«Айқап» журналы əсіресе «Əліппе» кітаптарына ерекше назар аударған. Өйткені сауаттану көбіне осы «Əліппеге» байланысты екені өзінен-өзі аян. Егер Нұрбаевтың кітабын сынаса, «Медресе Ғалия» шəкірттерінің əліппе шығарғанына қуанса, Қ.Ходжековтің шығарған «Əліппесін» көпшілікке ұсынғанда «Ғылым педагогика оқып, тəжірибе көрген адамның жазғандығы əлдеқайдан көрініп тұр» деп білімдар адамдардың еңбегін айрықша бағалап, жұртқа қадірлі етіп көрсетуге тырысады. Алайда сол тəуір деп тапқанының өзінде кемшілік кездессе, оның мінін айтудан жасқанбайды. Əлгі əліппенің «ұнамсыз жері – бірлі-жарымды», жазылған өлеңдері ұйқастырылмағандығын»1 сондай-ақ М.Малдыбаев шығарған «Қазақша ең жаңа əліппенің (төте оқу)» де «жалғызақ келіспеген жері кітап аяғындағы балаларға арнап жазған қысқа-қысқа əңгімелері нағыз таза қазақ тілінде еместігін» сынап, кітап жазушыларды осындай кемшіліктерден сақтандырады.2 Мұның өзі журналдың ағартушылық позициясының бекемділігін, мұрат-мақсатының айқындылығын, ұстаған бағытының прогресшілдігін ғана аңғартып қана қоймайды, сонымен қатар сыншылық ойының өрісті, біршама ғылыми дəл жəне орынды екендігін көрсетеді. Осындай педагогикалық сипаты басым болып келетін сын пікірлер, сөз жоқ, қазақтың əдеби сынының тууына белгілі дəрежеде өткінші баспалдақ болды. «Айқап» журналы көркем əдебиет туындыларына пікір ұйымдастырған уақытта əуелгі кезде сынның жаңғырығы болып елестейтін нақты материалдарға орын берді. Журналдың жəне оның авторларының Бұғанасы қатып, қаламы ұшталған сайын сын пікірлері қомақтана да, мəндене де түсті. 1911 жылғы «Айқаптың» 3-санында Нұржан Наушабаевтың «Алаш» атты өлеңдер жинағы сөз болады. «Бұл кітап нəсімнəсімге бөлініп жазылған. Наушабаевтың кəдімгі жүйріктігі мұнда да көрініп тұр, Лəкін бізге бір ұнамаған жері: бəмсі бір нəсім басында өз есімін қосыңқырап жазғаны. Мысалы: 1 «Айқап», № 4-5, 1913, 112-б. 2 Бұ да сонда, 113-б.

бірінші нəсім: «Əй, Нұржан, қаламыңды қолға алшы», екінші нəсім: «Сөзіңді əркім, Нұржан, сүйер сенің» деп тағы да бір міні – əуелгі нəсімінде «Хмелде қалған жоқ па бірер тамшы» деген сөзді қалдыру тиіс еді... һəр нешікте осылай жақсы кітаптардың шыққылап тұрғаны жақсы, алушылар, оқушылар табылса керек».1 Əрине, осы «сынға» талдау жасау қазіргі эстетикалық талғамы өскен, сынның не екенін жыға түсінетін оқушыға күлкі де болып көрінер, бірақ қазақтың əуелгі нақты сындары осындай өзінің анайылығымен езу тарттыратын сəбидің тəтті балдыр-батпағына ұқсап, оқушының жылы сезімін оятатын материалдарға бастаған болатын. Бұл арада «нақты сын» жазудың, яғни белгілі бір автордың шығармасына өзінің эстетикалық түсінігі тұрғысынан баға беру процесіне ойысудың қай сипатта көріне бастағанын бағдарлау шарт. «Айқап» бетінде белгілі бір автордың өлең жинағына пікір айтуда əралуан тайыздықпен қатар, автор мен оның шығармасын қос қабаттап сөз ету, өз эмоциясы тұрғысынан сөкет деп тапқанына баға беру элементі бар материалдардың сол кездегі оқушыға қалай əсер еткеніне тоқтай кеткен жөн. «Айқаптың» осы сынына қатты ренжіген Төлеу Тоқалбаев басқарушыға (М.Сералинге) Бұрынғы көздеген мақсатыңнан ауып, журналдың бетін теріске Бұрып барасың деп хат жазған. Оған дəлелі əлгі «сын». «Сіз мынау 3-номерде жазыпсыз Нұржан Наушабаев бір-екі сөзінде артық өзін мақтап жазған деп, екінші, «Хмелде қалған жоқ па бірер тамшы» деген сөзін боғауыз деп. Олай жазу керек емес еді, ол Нұржан өлеңді жас уақытында жазып һəм бері келген соң қойып кеткен еді. Осы жақында елуге келген кезде бір себеппен тағы өлеңді жаза бастағанда мəтел қылып айтқан сөзі: Бұрынғы көп сөзден бірер тамшы қалған жоқ па деп өзіне-өзі қуат беріп. Неғып сіз оны дұрыс тəуел еткенсіз, сізге керегі ол емес еді, ондай ел өмірінің кемшілігі түгіл, басқалардың да жамандығын жасырып, жақсысын асыруыңыз керек еді. Не үшін десеңіз, өзіңіздің құрған планға тура келмейді. Ол Нұржан жаман1 «Айқап», №3, 1911. 17-б.

жақсы болсын, көптеген өлең жазып, жақсылықпен болса да, жамандықпен болса да, аты мəшһүр болды. Бұл жақтағы жұрт сөзін мінеп көрген жоқ»1 деп Төлеу, біріншіден, Нұржанды сынауға қарсы болады, екіншіден, басқарушыны орынсыз айыптайды, үшіншіден, жаманды жасырып, жақсыны асыруға үндейді. М.Сералин осы авторға қайтарған жауабында баспасөз бетінде жарияланатын материалдар қай мəселенің болса да мəнін ашып, шындықты айтуға тиіс екендігін принципті мəселе етіп қойып: «матбуғаттың ( баспасөздің – Т.К.) міндеті «миллəттің əрбір түрлі мұқтажы түсетұғын істерді жариялап, майданға салып, көпке сынату, жақсы жағын жақсы деп, жаман жағы болса мұнысы жаман деп халыққа түсіндіру. Мұның үшін матбуғат əрбір істің алдында нысана етіп растықты ұстауы тиіс. Хақиқат қанша ащы болса да асыл ынсапқа қадыры қымбат. Рас сөзді тура айтқанға Бұртыюға жарамайды»2 деп «Айқап» үшін шындықтан, растықтан қымбат ештеңенің жоқ екендігін білдіреді. Осы принципті келешекте де қатаң сақтайтынын аңғартады. «Айқаптың» келесі санында жарияланған Хамза Кенжебековтің мақаласы Төлеу пікірінің терістігін дəлелдей келіп, «Нұржанды Бұрын ешкім мінемесе, ол уақытта халықта ғылым жоқ, надан болған. Біреу «əу» деп домбыра алса, «Əй пəленше ақын, өлеңші, білгір» деп мақтаған, алдына адам шықпаған, мынау теріс демеген. Нұржан да солардың бірі ғой. Нұржанды неге мінейсіз деудің жөні болар ма екен?»3 деп қазақ баспасөзі туғанға дейін қазақ ақындарының өлеңдері сыналмай келгендігін атап өтеді. Мұндай көзқарастың сол кезеңде айтылуының өзі сыншылық ойдың мəнді арна таба бастағанының нышаны. Сонымен қатар, сын пікірінің қандай мақсатты көздейтіні де осы автордың «ендігі өлең жазушы жастар Нұржанша өзін мақтамай, жұрт үшін қайғырып, халықтың пайдасын айтып, үгіт қыла жазсын»4 деген сөзінен анық байқалады. 1 «Айқап», № 6, 1911, 24-б. 2 Бұ да сонда, 24-б. 3 «Айқап», №7, 1911. 17-б. 4 Бұ да сонда, 17-б.

«Айқап» журналында Нұржан шығармасына байланысты өрбіген ой-пікірлерге тəптіштей тоқтағанда сынның сəбилігін байқаймыз. «Айқапта» осылайша басталған сəби сол журналдың шығармашылық бетінің қалыптасуына сай өсе, Бұғанасы беки түсті. Уілдеген сəби үні, «тəтті балдырбатпағы» кейіннен белгілі мəн-мағынасы бар сөзге, ойлы да өткір пікірге, тіпті кейбір уəлі ауыздылардың қолында, əсіресе Сұлтанмахмұтта кем-кетікті мінегіш, жетпегенді іздегіш құралға айналғандығын көреміз. «Айқап» журналының кемелденіп, өз ойын ашық айтып, үлкен қорытындылар жасауға ұмтылған кезеңі 1912 жылдың екінші жартысы мен 1914 жылдың бірінші жартысы деуге болады. Осы кезеңде ол соғыс пен қымбатшылыққа да, «Қазақ» газетінің шабуылына да онша мəн бермей, өзінің гүлдену шағына жеткен болатын. Коғамдық өмірдің қай саласынан болса да айтқан ойы, түйген пікірі, насихаттаған үлгіөнегесі көздеген нысанаға тиіп, қазақ халқының əлеуметтік сана-сезімін бір саты жоғары көтерген еді. Нақ осы кезеңде «Айқаптың» сыншылық пікірі нақтылана да қомақтала түскенін, сын жазушылардың көбейе түскенін көреміз. «Айқап» журналының қазақ əдебиеті тарихына сіңірген зор еңбегін айтқанда, ең алдымен, əдеби шығармаларға орын беруге еш уақыт тарлық жасамағанын, екіншіден, кітап болып шыққан көркем əдебиет туындыларының бəріне дерлік өз көзқарасын білдіріп, əдебиет сынын қанаттандыруға мұрындық болғандығын, үшіншіден, əдебиет достығына, əсіресе орыс пен татар əдебиеттерінің ынтымақ-бірлігіне үндеп, үлгі-өнеге алуға шақырғандығын, оны өзі өмірде жүзеге асырғандығын айрықша атап өту керек. Қазақ əдебиетіне тұлға болғандардың, əсіресе Сұлтанмахмұт, С.Дөнентаев, Бейімбет, Сəкендердің шығармалары «Айқапта» жарияланғаны əмбеге аян, оған айрықша тоқтаудың Бұл арада қажеті шамалы. «Айқап» бетінде отызға тарта өлең жинақтары өз бағасын алды. Солардың ішінен Ғ.Қарашевтің «Бала тұлпар», «Өрнек», «Қарлығаш», Ə.Ғалимовтың «Жастық жемістері», С.Көбеевтің «Үлгілі бала», «Үлгілі тəржімə», «Қалың мал», Кенжеғали

Ғабдуллиннің «Қазақтың қамы», М.Тұяқбаев жинап бастырған «Қарақыпшақ Қобыланды», С.Дəнекеновтың «Уақ-түйек» жəне тағы басқа авторлардың жинақтарын кездестіреміз. Сын жанрының сəби шағында талдаудан гөрі насихаттау, үгіттеу басым, түсіндіруден гөрі үндеу, шақыру басым, дəлелдеуден гөрі жалпылай айту басым, эмоциялық сезінуден гөрі көңіл білдіруі, тілек қою басым болатыны аян. «Айқап» өлең жинақтарына жазған сындарында көбінесе үгіттеуге, тілек білдіруге, үндеуге көп орын берді де, эстетикалық талдауға, түсіндіруге, дəлелдеуге емін-еркін бара бермеді. Алғашқы кезеңге қарағанда сын, пікір айту əуені мəдениеттене, өткірлене түсті. Мысалы, «Ғ.Қарашевтің «Бала тұлпар» есімді жыр кітабы осы мезгілге шейін қазақша шыққан жырлардың ішінде жақсыларынан-дүр. Қазақтың Бұрынғы уə Бұ күнгі тіршілігін сөйлеп, білім-өнер жолына қызықтырған бір кітап болып, үлкен аға, кіші інілер һəр қайсыңыз алып оқуыңызды мақұл көреміз. Ғ.Қарашев ақынның Бұдан Бұрынғы кітаптарына қарағанда оқу үшін мұнысы көп жеңіл-дүр»1 деген жарнамасында жаңа шыққан кітапты хабарландырумен қатар жанға тигізбей сынау да бар, халыққа түсінікті шығарма жазу керектігі жайынан тілек те айтылған.2 Кітап болып басылған шығармаларға «Айқаптың» қандай баға, нендей сын айтқандарын түгелдей келтіру мүмкін емес. Сондықтан тек кейбіреулеріне ғана тоқталған жөн. Қазақтың тұңғыш романы «Қалың мал» туралы «Бұл романның бет алысы жақсы, жазуы да əдемі, бірақ емле жағынан ақсаңқырайды. Аспандияр мырза қазақтың қалың мал алу турасындағы бірсыпыра əдеттерін өте ажарлы қылып жазып көрсеткен. Итбайдың Тұрақұл байға қызын беріп, қалың мал алғандығы, малды алып келіп бағып жүргендегі ойлары, мақсаттары өте жіңішке, өте əдемі көрсетілген» деуіне қарағанда, пікір айтушы белгісіз авторға роман əбден ұнаған да, өз қуанышын оқушыға тез жеткізуге асыққан. Бұл санда жоғарыда айтылғандай дəлелдеуден гөрі тамашалау, талдаудан гөрі көңіл білдіру ба1 «Айқап», №12, 1911. Мұқабаның ішкі бетінде. 2 «Айқап», № 4, 1914. 65-б.

сымдау болғанымен, көркемсөздің ерекшелігіне назар аудару тенденциясы бар. Бұл тенденция образдардың жасалу жолын көрсетуден гөрі баяндауға құралғандықтан, онша айқын аңғарылмай қалған. Сынның алымы кеңіп, сөзі татымды бола түскеніне «Қарақыпшақ Қобыланды» жайында жазылған рецензияны мысалға алуға болады. «Біздің қазақ жұрты мəдениет дүниесіне аяқ баспаған халықтың арасындағы сөйлеу сөзге бай, жырға шешендердің біреуі. Түрлі өлең-жырлардың арасында батыр қиссалары да едəуір (героические поэмы). Бұл батырлар қиссасы Бұл күнге дейін халық арасында бірден-бірге ауызекі айтылып келе жатыр еді. Бұлардың арасынан «Ер Тарғын» жыры 1859 жылдарда Ильминскийдің еңбегімен басылып еді. Бергі жерде «Алпамыс», «Тоқсан үйлі тобыр (Қамбар)» басылып шығып һəм «Қарабек» деген бір жыр да шығып еді. Бірақ Бұлар батырлар жырынан хабары бар, қазақ тілін жете білетұғын адамдардың қолынан өтпеген, басылуы да нашар болып басылып шыққан еді. «Қобыланды батыр» олардай емес, мұның жазушысы Сұлтанмахмұт та (қате жазылған, дұрысы – Мақмұтсұлтан Тұяқбаев. – Т.К.) шамасынан келгенше дұрыс жазуға ұмтылған. Бастырушысы «Эш» кітапханасы да техника жағына назарын салыңқыраған. Сөйтіп «Қобыланды батыр» əдемі ғана болып басылып шыққан. Қазақтағы көп батырлар қиссасының дықат салынып басылғанының алды болып тұр. Қазақтың талапкер жастары қарап жатпас, «Қобыландыдан» басқа жырларды жатқа білуші жыршылардан айттырып жазып алып, бастыруға ұмтылар деп үміт етеміз. Қазақтың Бұрынғы сау қазақша тілін үйренуге Бұл батырлар қиссасының көп пайдасы тиер еді»1 деп жазған рецензияда бір-біріне қабаттаса айтылған мəнді мəселелер бірқыдыру. Ең алдымен «Айқап» журналы «Қобыланды» жырының мəн-маңызы, мазмұнын айтып шығуды қажет деп таппаған, өйткені халыққа əбден мағлұм. Оның есесіне жұрт көңіліне ұялайтындай мəселелерді айтқан. 1 «Айқап», №23, 1914. 328-б.

Соның ішінде үш нəрсеге тоқтай кеткен жөн. Бірінші, батырлар жырының Бұрынғы басылуы мен жарияланудағы кемшіліктер. Ертеде басылған батырлар жырының тіл кемшіліктерін баса айтыңқырап, оларды білетіндер, түсінетіндер шығарса екен деген ойын «Қобыландымен» дəлелдейді. Екінші, осыншама мəдени байлықты халықтың аузында қалдырмай хатқа түсіру, ерінбей-жалықпай ықтияттап жинау қажеттігіне назар аударады. Үшінші, кітап шығару мəдениеті жайы. «Айқап» журналы кітаптың сыртқы жəне ішкі келбеті мен көркіне Бұдан Бұрын да талай қазар аударған болатын. Кітап шығарудың техникасына көңіл бөлудің өзі сыншылық ойдың жан-жаққа көз сала бастағанынан айқын хабар береді. «Айқап» журналы Бұл мəселелерді əншейін реті келіп қалған соң айтып отырған жоқ. Олар жөнінде оның дəйекті көзқарасы болды. Халықтың əдеби-мəдени байлығын жинау туралы: «Өз білгендеріңізше һəм саққұлақ, ұғымды адамдардан, көпті көрген, естіген көне қарттардан сұрастырып, қазақтың Бұрын қандай білгіш, жүйрік шешен, ақын, жыршы, тапқыш би адамдары өткен... Айтқан сөз, қылған істерінің жазылғаны болса содан көшіріп, болмаса жұрт аузынан жинап, «Айқап» басқармасына жіберсеңіз екен. «Осы шала-шарпы есте бар кезінде жазып алып қалмасақ, күні ертең түгел ұмытатынымыз ашық тұр ғой»1 деп жазуының өзі үлкен парасаттан туғаны айқын. Сондай-ақ мəдениет дүниесіндегі, əсіресе əдебиет əлеміндегі олжаның бəрі де «Айқапты» ерекше қуантатынын мына мысалдан анық көреміз. «Өткен екі жылдың ішінде, – деп жазды М.Сералин, – қазақ халқында азырақ матбуғат базарының ашылғандығы көңілге біраз шаттық бергендей болды. «Айқап» журналының дүниеге шығып таралуы «Қазақстан» газетасының шығуы һəм «Өрнек», «Тамшы», «Шайыр», «Көкселдір», «Шежіре», «Мұсылманның кітабы», «Қалқаман-Мамыр», «Топ жарған» секілді жаңа рухта жазылған кітаптардың дүниеге таралуы қазақ халқының ішінде де бірлі-жарым ұйқылы-ояу бас1 «Айқап» № 5, 1912, 120-б.

тарын көтерушілердің барлығына таң қараңғысында бір ашарып болып көрінсе керек».1 Сонымен, «Айқап» журналының бетінде өлең жинақтары жайындағы сыншылық ой-пікірі бар материалдар негізінен аңдатпа мен жарнама сын формасында көрінді. Журналдың шығармашылық нысанасы айқындалуына байланысты қазақтың сыншылық ойы жетіле келіп, əлгі формадан өзге түрлерге ұмтылды. Эстетикалық талдаудан гөрі баяндауға құрылған мақала, рецензиялар көріне бастады. Міне, Бұлар қазақ əдебиет сынының туып, жанрлық сипат ала бастағанының айғағы. «Айқап» журналының бетіндегі материалдар жыл асқан сайын нақтылана да қомақтала түскендігі 1913 жылы жарияланған кейбір сын мақалаларынан анық байқалады. Ғалиолда Мəмековтің «Өлең-жыршыларымыз туралы» мақаласы өзінің ойын дəлелдеуге ұмтылу талабымен көзге түседі. Бұл мақалада негізінен үш мəселе сөз болады. Ең алдымен «бір миллəттің ілгері басуына өлең-жырдың көптігі себеп емес, неғұрлым тəрбиелі болуы себеп»2 деген терең мағыналы пікірі айтылады. Автор саннан да сапаға айрықша мəн беріп, аты өлең-жыр дегендерді емес, елді жаңалыққа бастайтын, үлгіөнеге көрсететін «тəрбиелі өлең-жырды қадірлеу лəзім» дейді. Өзінің осы ойын дəлелдеу үшін араб жəне орыс əдебиеттерінен мысал келтіріп, шығарманың идеялық мазмұнының терең, айтары мол болуына үндейді де, көркемсөздің эстетикалық əсерінің қуаттылығын аңғартады. Өзінің осы ойын бір жағынан дəлелдей түсетін, екінші жағынан ақын-жазушының қадір-құрметке бөленуін айқындайтын тың пікір айтады. «Осы күнгі алға кеткен миллəттарда өлеңшілердің қадірі жоқ емес. Русларда Бұрынғы өткен өлеңшілерді, Пушкин, Лермонтов шайырларының сөздерін қадірлеп, бір кітабын қаншама сомаға бағалайды». «Осылар бізге өлеңнің керектігін білдіре ме, болмаса өлеңнен аулақ жүрудің керектігін білдіре ме?»3 деп алдыңғы 1 «Айқап» № 1, 1913, 2-3 б. 2 «Айқап», № 2, 1913. 31-б. 3 «Айқап», № 2, 1913. 31-32 б.

ойын нығыздай түсіп, екінші жаңа проблема көтереді, ол – ақын-жазушының қоғамдағы орны, Пушкин, Лермонтовтар өздерінің «тəрбиелі» өлеңдерімен елді ағарту, тəрбиелеу ісіне көп пайда келтіргендіктен де кейінгі ұрпаққа қадірлі болып отыр, ал біздің қазақта шығармашылық адамын қадірлеу деген жоқтың қасы деген ой айтпақ болған. Бірақ оны «өлең айтушы əнпаз адамдарды жұртқа есерсоқ деп көрсетпей, есті деп, қадірлі етіп көрсетуге тырысыңдар»1 деп Сұлтанмахмұт айтқандай айқын тұжырымдай алмаған. Ғ.Мəмековтің мақаласында айтылған үшінші мəселе – «өлең-жыр кетсе, бізде ана тілі де азаяды»2 деген пікір. Қазақ тілін өркендету жайына келгенде Бұл автор ескі, көне сөздерді (архаизмдерді) ұмытпау, оларға қайтадан жан беру, пайдалану қажет екендігін айтады, сөйтіп тілдің лексикалық байлығын арттыра түсуге үндейді. Өз ойын нақты мысалдармен дəлелдеп, өнегелі-тəрбиелі өлең-жырды қадірлеу, ақын-жазушыларды құрмет тұту, қазақ тілінің сөздік қорын молайта түсу керектігін жүйелей айту, өз айтқанына жұртты сендіре айту – сəби сынның алғашқы табысының нышаны демеске болмайды. Қазақ əдебиет сынының Қазан төңкерісіне дейінгі ең шұрайлысы да, қомақтысы да Сұлтанмахмұт қаламынан туды. Оның «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан»,3 «Өлең мен айтушылар»4 деген еңбектері сəби сынның қаншалықты есейіп қалғандығын көрсетеді. Сұлтанмахмұт мақалаларының басқалардан ерекшелігі – жаңа шыққан өлең жинақтарын топтап, əдебиеттің өзекті проблемаларына публицистикалық шолу жасау тұрғысынан жазылуы. Сұлтанмахмұт «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан» деген мақаласында шын мəніндегі көркем шығармалар қандай болу керек деген негізгі мəселеге назар аударады. Бұдан 10-15 жыл Бұрын, яғни XIX ғасырдың аяғы, XX ғасырдың алғашқы 1 Торайғыров С. Таңдамалы шығармалар. 1957, 363-б. 2 «Айқап», № 2, 1913. 32-б. 3 «Айқап», № 19, 1913. 21, 22,23 б. 4 «Айқап», № 13, 1913.

жылдары» хат біледі-мыс деген қазақтардың қолдан-қолға түсірмей, құлқынын құртып, құмартып оқитын кітаптары: «Зарқұм», «Сал-сал», «Алпамыс», тағы солар секілді «қырқы, жойды, қиратты... жеті бас айдаһар, пері қызы, жалмауыз кемпір, дəу... дегендей ұшы-қиыры жоқ, түпсіз өтірік, қисынсыз хикаяттар еді... Бұрынғы қиссаларымыздың (əдебиет) ақ көңілге күйе жағып адастырудан басқа пайдасы жоқ, бас қатырған шөп-саламдар»1 екендігін айрықша атап өтіп, қазақтың қанын ұйытып, жанын ұйықтатып келгендігін ашына айтады. Сұлтанмахмұт Абай бастаған ұлы жолдың адастырмайтындығына көзі жетіп, оның прогрестігіне кəміл сенді. Біздің əдебиетіміз жаңа арна тапты, құр айғайға мəз болмай, дəні бар, сөлі бар пайдалы жайға ойысып, «ескі достарына қош айтыса бастады»,2 жас иіске құмарлана түсті. Сондықтан да «қазақ секілді қараңғы көшпелі халықтың ішінде шыққан газет-журналдардың малтықпай тез жүріп, жеңіл кетулері сол етпеттеп тұруларының арқасы»3 деп жазды. Сұлтанмахмұт өзінің Бұл мақаласында данышпан Абайдың көрсеткен дұрыс бағытын, қалдырған орасан зор мұрасын аса жоғары бағалады. Бірақ «шынын айтқанда, қазақ тілінде деп бастырылған кітаптардың көбінде қазақтың иісі жоқ» дегенін шын мəніндегі ұлттық реалистік əдебиеттің тууын «ағарту ісі Ресейде кең арнамен ағатын, халықтың ой-санасы қалыптанатын уақыт алыс емес, сонда біздің суреткерлер мен жазушылар өздерінің шығармаларына орыс рухын айшықтап басады»4 деген В.Белинскийдің нəрлі пікірімен сабақтастыруға болғандай. Əрине, ұлы сыншы халық сана-сезімінің қалыптасып, айқын келбет алуын айрықша күрделі проблемаға айналдырып отыр. Ал Сұлтанмахмұт кітаптарда «қазақтың иісі де жоқ» деген уақытта мəселенің бетін қарпып, көбіне тіл жағына ғана ойыса береді деуге де болмайды. Өйткені оның «Бұзылған қанымызды 1 Торайғыров С. Таңдамалы шығармалар. 1957, 356, 357-б. 2 Бұ да сонда, 356-б. 3 Бү да сонда, 356-357-б. 4 Белинский В. 1947, 1-т. 87-б.

түзеп, қарайған көзімізді жуып, жанымызға пайда, дертімізге шипа болады-мыс деген «жарыпсал жаңа əдебиетіміздің» нысананы нұсқаған қолы, көрсеткен жолы жоқ, «құр қатын ойбайға» айналып, əркім соны сəн көріп бара жатқан соң, қазақ жазушылары-ау, алдарыңа салып, айтып отырмын» дегенінен өмір шындығын шынайы суреттеуге үндегенін аңғарамыз. Халық қамын ойлаймын деген əдебиетте «кейіп жоқ, келісім жоқтығын» ашық айтып, құр ойбайда сəн де, қадір де болмайтындығын, айтар ой, насихаттар пікір барынша айқын да көркем болуын талап етті. Сұлтанмахмұт шығармалардың тілі көркем, бояуы ажарлы болуын тіледі. Бірақ шығарманың мағынасыз көркемділігін құр əдемілікке салыну деп білді. «Мен анық ақ сүйек, аты жоғалмайтын «өлең» деп, «өнер» деп соны айтамын. Сырт көрінісі «қатын ойбай» тұрсын, «шайтан ойбай» болып көрінсе де, дəмі бар, маңызы бар «ойбай» сол, қайнаған қанның, қиналған жанның, толғатқан көңілдің, толғанған жүректің сығындысы сол. Соның үшін ондай «ойбай», ондай «беубеу» табыла қалса-ақ, салған жерден өзі де дертке шипа бола кетеді»1 деп жазды. Ал В.Белинский «көркемдік – қазірде де əдеби шығармалардың құнды жері. Егерде қазіргі заманның рухындағы сананы қамти алмайтын көркемділік болса, онда ол бізді оншалықты қызықтыра алмайды. Қоғамдық санаға əсер ететін мəселелерді қозғайтын немесе шеше алатын орта дəрежелі көркем шығармалар, санамызға əсер ете алмайтын көркемділігі басым шығармалардан анағұрлым маңызды»2 деп айтса, екеуінің баяндалуы əртүрлі болғанымен, пікір қорытындылары бір-бірінен онша алшақ емес. Бұл пікірлер шығарманың маңызды болуын, қоғам өміріндегі ең өзекті мəселелерді əңгіме етуін, шығарманың түрі мен мазмұны тең түсіп отыруын талап етеді. Сұлтанмахмұт шығарманың көркіне емес, маңызына, мазмұнына көңілін баса аударды. Сұлтанмахмұт көрінген өлең, əңгімелерді көркем шығарма деп танымайды. Əдеби шығарма 1 Бұ да сонда, 358-б. 2 Белинский В. Сборник «О классиках русской литературы» 332-б.

болу үшін көркемдік түрі (формасы) мен мағынасы сайма-сай болуы керек. «Күндікке ізденіп, өзінше ойыңнан ұйқасыңқырап шыққан, керекті-керексіз сөзді өлең деп қуанып жаза беру – дерті (ауруы) жоқ кісінің ыңқылдағаны, толғағы жоқ қатынның «бебеулегені» қандай жексұрын болса, Бұл да сондай жексұрын болады. «Қисынсыз, қышқырған неткен тантық» деп Абай айтқанның кебіне ұшырап жүргендер көп»1 деп жазуының өзі əдебиетті тек мағына жағынан ғана емес, көркемдік, шеберлік жағынан да дамыту, өркендету керектігін ескергеніне дəлел түсіп, əдебиет пен көркем өлеңдердің егіз екендігін дəлелдеуге арналған. Көркемөнердің маңызын түсініп, оны тарихи сахнаға шығару мəселесін Сұлтанмахмұт принципті сөз еткен. Сұлтанмахмұттың «Өлең мен айтушылар» атты екінші мақаласы өзінің мəн-мақсаты жағынан алдыңғы мақаланы толықтырады. Сұлтанмахмұттың баяндайын дегені – қазақ даласындағы көркемөнердің қандай халде екендігін көрсету ғана емес, қайтсе осы салада жаңалыққа аяқ басуға, мəдениетті елдердің қатарына жетуге болады деген ойды айту. Көркемөнерді əдебиеттен бөле-жармай, қайта оларды бір-бірімен тығыз байланыста қарайды да, қайтсе көпшілік мүддесіне жарату, пайдасына асыру жағын қарастырады. Халықтың рухани тілегін орындауда, жаңа үлгі-өнеге тарату жолында көркемөнердің ірі құрал екендігін айқын түсінеді. «Көңілді түзейтін машина – өлең-жыр. Ол машинаның тетігін біліп, сайратып, естігендердің аузынан суын ағызып, көңілдерінің уын шығаратын кім? Ол неше түрлі əуез білетін əнге ұста əншілер, жыршылар»2 деп тұжырымдауынан көркемөнердің қоғамдық орнын жəне оны жасаушы өнерпаздардың рөлін жоғары бағалағандықты аңғарамыз. Сондықтан да халық өнерді ғана емес, соны елге танытатын өнерпаздарды бағалап, ардақтау, құрметтеу, дəріптеу керектігін ескертеді. Сонымен, Сұлтанмахмұттың əдебиет пен көркемөнер жайындағы еңбектері өзінің көтерген мəнді мəселелерімен, 1 Торайғыров С. Таңдамалы шығармалар. 1957. 359-б. 2 Торайғыров С. Таңдамалы шығармалар, 1957, 362-б.

айтқан құнды ойларымен, насихаттаған идеясын нақты дəлелдеуімен оқушының көңіліне ұялап, Қазан революциясына дейінгі сыншылық ойды жаңа бір белеске көтеріп, сəби сынның ілгері басуына, өзінің жанрлық сипатын айқындап алуына жағдай жасады. С.Сейфуллиннің «Манап» драмасына жазған сыны да осы өңірден өрбіді. Сəкен Бұл драманы сынағанда екі мəселеге айрықша назар аударады. Бірінші, «Манаптың» оқиғасы рас, қаһармандары осы күні тірі деп жазғанменен, драма қазақтың тұрмыс қалпына тіпті келмейді. Қаһармандардың сөйлеген сөздері, істеген істері қазақ болғалы сөйлемеген сөз, істемеген іс»1 деп тауып, талай оғаштық пен ерсіліктерді нақты мысалмен көрсетеді. Өмірді білу, халықтың тұрмысын, оның əдет-ғұрыптарын білу қажеттігін принципті мəселеге айналдырып, білмегендік əменде жаңсақтыққа, ерсілікке апарып соқтыратынын тұжырымдау – қазақтың сыншылық ойының келесті өңірге қол сермегендігін аңғартады. Сəкеннің мақаласындағы екінші мəнді мəселе – аударма тілінің жатық, əдемі болуы жайындағы талаптан туған «Манаптың» тағы бір зор кемшілігі – оны қазақшаға аударғанда сөзбе-сөз аударыпты. Соның үшін сөздерінің тəртібі нағыз қазақша болып шықпаған»2 деп қазақ тілінің грамматикалық құрылысынан шалғай жатқан, құлаққа түрпідей тиетін сөз тіркестерін сынауы ілтипатқа алынар пікір екені аян. Аударма өнері қанат жая бастаған шақта осындай пікір айтып, басқаларды мұндай кемшіліктен сақтандырудың тек сыншылық тұрғысынан ғана емес, практикалық тұрғыдан да мəні бар еді. «Айқаптың» əдебиет сынын тудыру саласында сіңірген еңбегін біршама нақты деректермен баяндағанда Шоқан мен Ыбырайдың шығармаларынан анық байқалған əдебиеттану элементтері осы журнал бетінде бірқыдыру көрініс тапқанын айта кету шарт. Бұл жөнінен Мұхаметжан Сералиннің «Шах1 Сейфуллин С. Шығармалар, 1962. 4-т. 197-б. 2 Бұ да сонда, 198-б.

нама» туралы1 жазған мақаласын айрықша атау керек. Өйткені М.Сералин данышпан ақын Əбілқасым Фердаусидің «Шахнамасы» жайында, əсіресе оның бір парасы «Рүстем-Суһрап» жайында өзінің ой-пікірін айтумен ғана шектелмей, зерттеу еңбектеріне тəн болатын бірқыдыру детальдарға бой ұрады, əдебиет тарихшысына тəн сипаттар көрсетеді. М.Сералин өзінің осы ғылыми мəні бар еңбегін жазған уақытта қазақ халқының сол кездегі мəдени дəрежесіне сай тарихи деректерді қарапайым баяндауды жəне барынша екшеп, ең негізгілерін ғана айтуды мақсат еткен. Мақаланың жазылу тəртібіне қарай, онда қандай мəселелерге назар аударылғандығын айқындасақ, М.Сералин еңбегінің ғылыми құндылығын ғана емес, сонымен қатар қазақтың сыншылық ойының қандай биікке көтерілгенін де байқаймыз. Бұл мақалада айтылғандарды жинақтай келгенде: 1) Фирдоуси кім? 2) «Шахнама» қалай туған? 3) «Шахнаманың» көздеген мақсаты не? 4) Сұлтан Махмұт Газнойдың «Шахнамаға» көзқарасы жəне Фердаусидың оны мазақтап шығарған сатирасы. 5) «Шахнаманың» басқа тілдерге аударылуы мен зерттелуі жəне оның жасаған шығармашылық ықпалы. 6) «Шахнаманың» тарихи мəні мен дүниежүзілік даңқы жайындағы мəселелер қамтылып, көбі оңтайлы шешім тапқан. М.Сералин «Шахнама» жайында мақала жазарда В.А.Жуковскийдің «Рүстем-Суһрапты» аударғанда берген түсіндірмелерімен ғана шектеліп қоймай, «Шахнамаға» байланысты орыс тіліндегі, сондай-ақ мұсылман тілдеріндегі ғылыми-зерттеу еңбектерін барынша көп оқып, өзінің ойын өрбітуге қажетті деректерді таңдап, сұрыптап, ең керектілерін ғана баяндаған. Өйткені Бұл мақаласында пайдаланылған материалдардың бəрі де М.Сералиннің ғалымдық парасатының молдығын, көп ізденгенін, тарихи шындықтан туған қорытындыларды дұрыс игере алғандығын көрсетеді. 1 «Айқап», № 22. 1914.

Ағартушылық идея тек оқу-білімге шақырумен ғана шектелмей, осындай тарихи адамдардың сіңірген еңбегін көпшілікке жария етумен де сабақтасып жататынын аңғармасқа болмайды. Дүниежүзіне даңқы жайылған «Шахнаманы» қазақшаға аудару, түсіндіру, елдің рухани байлығын арттыру, мəдениетін көтеру ниетінен туғандығы өзінен-өзі түсінікті. Сондықтан да Сералин өзі аударып отырған «Рүстем-Суһраптың» мазмұнын айтудан гөрі, Фердауси туралы, «Шахнама» туралы айтуды орынды да қажетті деп білген. Сонымен, «Шахнама» жəне оның қазақ тіліне аударылуы, насихатталуы жайындағы мəселені түйіндегенде, дүниежүзілік ұлы шығарманың мəн-мақсатын, көркемдік қасиетін қазақ еліне дұрыс түсіндіріп, М.Сералин Шоқан мен Ыбырайдан тартылатын желіні қомақтандыра түсті, қазақ əдебиеттану ғылымының алғашқы аңызын нəрлендіруге үлкен еңбек сіңірді. «Рүстем-Суһрапты» аудару жəне «Шахнама» туралы еңбек жазу арқылы Қазан революциясына дейінгі қазақ мəдениетіне үлкен олжа салып, өзінің ақындық, журналистік, аудармашылық тұлғасын ақыл-парасаты мол ғалымдық бейнесімен толықтыра түсті. Қазақ əдебиет сынының туу процесі, сын жанрының дүниеге келуі қазақ баспасөзінің туып, өсіп-өркендеуіне тікелей байланысты болды. Қазақ халқының ұлы ағартушы-демократтарының еңбектерінде ғылымдық, педагогикалық жəне эстетикалық талапталғамдардан көрінетін сыншылық ойлар қазақ тілінде шыға бастаған баспасөз органдары: «Түркістан уалаяты», «Дала уалаяты», «Серке», «Қазақстан» т.б. газеттері арқылы сын жанрының элементтеріне ұласты. Бұл кезеңдегі сыншылық ойы бар материалдардың басым көпшілігі қоғамдық, саяси-əлеуметтік, əсіресе тіл мəселелерімен қабаттаса жазылып, өзінің «конструкциялық» құрылысына ие бола алмаған еді. Сондықтан да «Айқап» журналына дейінгі баспасөз орындары негізінен алғанда сын жанрының тууына «дайындық» мектебі болды. Ал «Айқап» журналы қазақ баспасөздерінде басталған процесті аяқтап

шықты. Қазақ əдебиет сыны түгелдей болмағанымен де, өзінің жанрлық сыр-сипатымен көрініп, дүниеге келді. Қазақ əдебиет сыны өзінің эстетикалық дəрежесі жағынан қатаң талаптарға өресі жетпей жатқанымен, өзінің жанрлық ерекшеліктерін айқын аңғарта бастады. Сынның туу дəуірінде, əрине, оның бастапқы қарапайым түрлері басым болды. Қазақ əдебиет сынының алғашқы нұсқалары қазіргі уақытта қаншама қораш, анайы болып көрінсе де, өзінің жанрлық жіктелу процесін қалың оқушыға пəлендей жаңа кітаптың шыққандығын хабарлайтын жарнамасы мен шығарманың мазмұнын қысқа да тұжыра баяндайтын аңдатпадан бастады. Шығарманың оқушыға əсер еткенін аңғартатын жəне оның тілек-талабын хабарлайтын оқушы хаты да ара-тұра көрініп қалып, сəби сынның Бұғанасы қатуына көмектесті. Сынның осы түрлерінің игерілу барысында оқушы мен жазушы арасына шығармашылық дəнекер болатын рецензиялар көбіне көркем шығарманы насихаттауға ден қойды. Шығармаға қойылар талап, берер баға, айтар сын осы насихаттау ниетінің төңірегінен өрбіді. Шындықтың сырын ашып алуға жəрдемі тиетін айтыс мақалалары (полемика) сынның қанаттану шағын көрсетті. Ал сын жанрының «физиологиялық» ерекшелігін айқындайтын публицистикалық сын, проблемалық мақала жəне шолу (обзор), нақты шығармашылық тұлғаның өмірі мен өнерпаздығын хабарлап, ішінара талдау жасайтын сын мақала, баяндамалар да қазақ əдебиетінің тарихында Қазан төңкерісіне дейін көрініп, халықтың эстетикалық талап-талғамын ояту, жетілдіру бағытында бірсыдырғы қызмет атқарды. Əдебиеттану ғылымының ауқымына кіретін зерттеу мақала мен хрестоматия жасау сияқты формалардың алғашқы нұсқалары да бой көрсетті. Қазақ əдебиет сынының туу процесін мерзімді баспасөз орындарымен қатар кітап болып шыққан əдебиет жинақтарына да сабақтастырған жөн. Қазан төңкерісіне дейін қазақ тілінде 400-ге тарта кітап шықты. Бұлардың кейбіреулерінде сыншылық ой-пікірі бар материалдар қоса жарияланып отырды.

Қазан төңкерісіне дейін қазақ əдебиет сынының тууына объективтік жағдайлар болғандығын тек əлеуметтік қисындармен ғана шектеп қоймай, жазба əдебиеттің ішкі процестерінің фактілері мен деректерін нақты мысалдармен дəлелдеу шарт. Мұны негізінен екі арнамен өрбіткен жөн. Бірінші – жазба əдебиеттің жұрнағы болуға жараған жəне болуға жарайды деген шығармалардың мəн-маңызына арнайы тоқталмай-ақ, олар жөнінде сол кезеңде қазақтың сыншылық ойы не айтқан жəне шығарма авторы өз туындысы жайында нендей ойда болғанын көрсету, екінші – бүкіл қазақтың реалистік əдебиетінің асқар белі болған Абай шығармаларының өз заманында жəне өзінен кейінгі дəуірде қазақтың сыншылық ойын оятуға, сөйтіп, сын жанрының тууына жасаған шығармашылық ықпалын нақты деректермен көрсету шарт. Қазан төңкерісіне дейін шыққан өлең жинақтары мен белгілі бір авторлардың кітап болып жарияланған шығармаларына назар аударғанда сын элементі бар дəйектеме материалдарға тап боламыз. Оқушы көпшілікке өлеңнің нендей мəні бар, қай уақытта, қандай себеппен жазылғанын, уақиғаның тарихи тегі шындықтан алынған-алынбағанын айту, өлеңді шығарушы автор өзінің кім екенін аңғартуы, жинаққа алғы не соңғы сөз жазу сияқты материалдардың бəрі дəйектеме-сынның аясына кіреді. Дəйектеме-сынның жарнама-сын мен аңдатпадан едəуір айырмасы бар. Егер жарнама-сын пəлендей көркем шығарманың дүниеге келгендігін хабарлау міндетін атқарса, аңдатпа сол шығарманың негізгі мəн-маңызын қысқаша түйіндейді, талдау жасауды мақсат етпейді. Ал дəйектеме-сын пəлендей талдау жасай (анализ) қоймағанымен, оқушыға шығарманың оқиғасын, мəнін, жазылу себебін түсіндіруге, айтып беруге ұмтылады. XX ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің шығармаларында осындай сын материалдары жиі кездескеннен соң, оның аңдатпа мен рецензия арасындағы құбылыс екендігін ескеріп, дəйектеме-сын деп атаған орынды. Дəйектеме-сынды сыр-сипатына жəне мəн-маңызына қарап іштей үш топқа бөлуге болады. Өйткені бірінші, Қазан қарсаңында қазақтың қоғамдық ойының ең өзекті бір мəселесі – елді ағарту проблемасы болғандықтан, жазба поэзияның

осы кездегі туындыларында ағарту идеясы мол жырланады жəне сыншылық ой елегінен мүмкін қадерінше өтіп отырды. Екінші, өз шығармасы туралы өзі пікір айтып, түсіндірме жасау да сын жанрының ауқымына кірмекші. Автосынның (автокритика) алғашқы көрінісі қаншама анайылау болғанымен де оқушының назарын өзінің айтайын дегеніне бағыттауға əсері болмай қалмаған. Үшінші, əдеби-сын элементтері – айқын да басым дəйектемелер. Осы үш саланы қарастырудың өзі дəйектеме-сынның қауқары мен диапазонын ғана аңғартып қоймай, оның іштей өсу процесінен де хабар береді. Ағартушылық сипаты бар дəйектеме-сынның өзіндік ерекшелігі халыққа өнер-білімді айрықша насихаттауынан байқалады. Жалпы мақсаты осы ағартушылық идеядан өрбитін шығармаларға жазылған дəйектемелердің көбі бүкіл жинақтың мəн-маңызын, автордың нендей мақсат көздегенін жария етеді. Мұның айқын мысалын Ғұмар Қарашевтің «Өрнек» атты шығармасына жазғанынан көреміз: «Надандық себепті халқымыз арасында жайылымдықта болған жат бағытқа уа түрлі газеттер бек көп. Оларды бірден сыпырып алып тастау һəш мүмкін емес. Қашан халықтың ұлы-қызы бірдей оқып мұқырғыт хасел етсе, Бұл надандықтан келген ғадеттер өзөзінен бітешек. Солайда болса, Бұлардың ішінен бірнеше бастыларын айтып, себептерін көрсетіп Бұ «Өрнек» атты кітапшаны жазып таратуды тиіс көрдім: бəлки, жүзден біреу оқып өрнек алса да пайда бола. Көре тұра үндемей «тілсіз шайтан» болып тұруды тарих мақұлдамас... Ниетім дұрыстығына түсінген жандар сөге жамандамас»1 деп жазушы қаламының қоғамдық борышы мен міндетін жəне өзінің көздеген нысанасын ашып айтады да, оқушының осы шығармаға ынтығын арттыра түседі. Мұндай дəйектеме-сынның ауқымына кірген алғы сөз, соңғы сөздердің, түсіндірме-комментарийлердің бəрі де өзінің үлгі-өнегесін жариялап, халықты оқу мен білімге, ғылым мен өнерге шақыруды негізгі мақсат етті. 1 Қарашев Ғ. Өрнек, Уфа, 1911, 2-б.

Дəйектеме-сынның көзге түсер бір парасы – автосын, яғни өзінің шығармасына өзі түсіндірме, кейде сын пікір айту. Дəйектеменің Бұл түрі əр автордың кітабынан кездеседі десе де болғандай. Кейде Бұл дəйектеме жалпы жинақ туралы ғана болмай, əр өлеңнің жазылуына не себеп болғанын көрсете кететін кезі де аз емес. 1911 жылы Ғалиолла Ғалымжановтың «Есіл жұртым» атты өлеңдер жинағы басылып шықты. Бұл жинақта «Жазушыдан бір-екі сөз», «Жазылашақ сөздің басы үшбу дүр», «Əр өлеңге түсіндірме», «Құрметлу оқушыларына» арнаған соңғы сөзі бар. Жинақ авторы бір үлкен ақын болмағанымен де, өзінің негізгі мақсатын поэзия тілімен айта білген жəне өзінің шамашарқынша өз сөзіне сын көзімен қарай білген. Басқа ақын-жазушыларға қарағанда Бұл автор оқушылардың ықыласын өзіне қаратып алу үшін басқаша тəсіл қолданған. Сөз арасында 1907 жылы Троицкідегі «Медресе Мұхамедияны» тəмамдағанын айтса да, «дүниенің о жақ, Бұ жағын еркін болжамаған жасырақ» шағында жазған өлеңдеріне көп үміт артпағанын, етқызумен Каримовтар баспасына жібере салғанын, бірақ «өз сөзіме өзім риза болмағандықтан басар деп те ойламаған едім»1 дегені сүбелі екі мəселеге меңзейді. «Өз сөзіне өзі риза болмаушылық» автордың өзіне сын көзімен қарауын жəне поэзияға қояр талабының едəуір мол екендігін көрсетсе, екінші жақтан, үлкен ой, пікір айту, халық көңілінен шығу үшін «дүниенің о жақ, Бұ жағын» еркін білу, яғни өмірді жетік білу қажет екендігіне меңзейді. Сондықтан да автордың «Рəсілəмнің іші, сырты мұқият па, жоқ па? Ол арасын оқушылардың сынауына тапсырайын, келіспеген жерлері болса, қаламы жүйрік мырзаларымыздан тынқит етіп, кемшілігімді көрсетулерін өтінемін. Тынқит айтушыларға рақметтен басқа айтатын сөзім жоқ. Жəне əріптестерімнің тынқиты маған берген сабақтары деп білем. Мен өзім де Бұл рəсілəмнің əуелгі жазған рəсілəм болғандықтан жақсы жазылды деп айта алмаймын. Бəлки жаман жазылғандығын басқадан Бұрын өзім ұғатырақ еттім. Рəсілəмнің ең əуелгі айыбы: сыртына қарағанда 1 Ғалымжанов Ғ. Есіл жұртым, 1911, 3-б.

ішінде һəмма қазақ миллəтіна ғылым болуға керек еді. Өлеңде ғылым болған жоқ»1 деп өзіне-өзі сын көзімен қарағандығын, өз кемшілігін өзі байқағандыған көреміз. Дəйектеме-сынның бір парасы – осы автосын қаншама қораштау болғанымен қазақ əдебиетінде осылайша көріне бастаған. Дəйектеме-сынды шартты түрде іштей жіктеген уақытта олардың араларында Қытай қорғаны жоқ екені өзінен-өзі түсінікті. Сондықтан да оның барлық элементтері араласып жүретіндігін де ескерте кеткен жөн. Егер Ғ.Ғалымжановтың «Есіл жұртым» атты жинағынан автосынға қатысты пікірлерді бірқыдыру айқын байқасақ, Көлбай Төгісовтың 1915 жылы басылып шыққан «Надандық құрбаны» пьесасына жазған алғы сөзі өзінің ағартушылық тенденциясымен де, өзіне-өзі пікір айтып, шығарманың мəнін түсіндіру ниетімен де, сондайақ дəйектеменің əдеби-сыншылық сипатымен көрініп, пікір дəлелдеуге ұмтылу сыңайымен де көзге түседі. Сонымен қатар дəйектеме-сынның сапалық қасиетін көтере түсетін, əдеби талдауға ұмтылып, өзінің ойын дəлелдей айтуға талаптанатын сын пікірлер де жоқ емес. Бұлар сан жағынан аз болғанымен, мəн-маңызы жағынан əлдеқайда алымды да құнарлы. XX ғасырдың бас кезінде жарияланған кітаптарда əдебисын элементі басым материалдардың сыр-сипаты Ғұмар Қарашевтің «Көкселдір» мен «Шаир» жинақтарына жазған дəйектемелерінен анық көрінеді. «Шаир, яки қазақ ақындарының басты жырлары» жинағына жазған алғы сөзін Ғұмар Қарашев осы кезеңнің іргелі мəселесі болған «тіл сақтау» проблемасынан бастайды. «Белгілі, бақ иесі адамдар айтады: «жыр, өлең һəм билік сөздерін сақтамаған халық жансыз» деп. Бұ сөз бек дұрыс, неге десеңіз, əр елдің елдігі, мысал, қазақтың қазақтығы, татардың татарлығы, орыстың орыстығы ата-бабаларынан қалған айырым тілдерін жоғалтпай қолданумен сақталады. Һəр ел өз тілін сақтау – ол елдің жыр һəм ескі сөздерін сақтамай мүмкін болмайды. Мұның үшін де өнерлі, ғылымды халықтарда бұ «тіл сақтау» жайын1 Бұ да сонда, 2-3 б.

да бек мұқияттық бар. Медреселерінде балаларға қалдырмай оқытады. Һешбір жыршы я шешен ділмəрлардың аузынан шыққан сөзі жазылмай-басылмай, далада жоғалып қалмайды».1 Ғ.Қарашев бірнеше мəселелерді сабақтастыра, біріне-бірін қосақтай қамтығанда əр елдің өзіне тəн ерекшелігі мен тілін сақтауда көркем əдебиеттің айрықша орын алатындығын баса айтады. Əдебиеттің Бұл рөлі баспасөз жүзін көрген уақытта еселене түсетіндігін ескертеді. Əдеби сынның элементі қалың осы дəйектемелер тек қана түсіндіру, айтып беру мақсатын көздемей, ара-тұра өз ойын дəлелдеуге ойысатындығын ішінара байқатып тастайды. Алайда мұның бəрі де дəйектеме-сынның ауқымынан аса алмай жатқанын байқамасқа болмайды. Өйткені дəйектеменің Бұл түрінде дəлелдеуден гөрі декларативті ой түю басым жатады. Көлбай Төгісов Ақтамберді мен Көкей қыздың айтысын тамашалай келіп, «қазақтан да неше түрлі орыстың Пушкин, Лермонтов секілді ақындарындай ақындар шығуын көрсетеді. Қазақтың оқу оқымаған бір жігіті мен бір қызы ешбір дайындалмай тойда кезігіп, осындай өлең айтса, оқу оқыған Пушкиннен кем болар ма еді» деп ой түюінің өзі дəйектеме-сынның дəлелсіз тұжырымға бейімдеу екендігін аңғартса керек.2 Сонымен, қазақ баспасөзінің туу, өркендеу кезеңінде дүниеге келген өлең кітаптары мен жинақтарына жазылған алғы жəне соңғы сөздер, шығарманың мəн-мақсатын түсіндірген комментарийлер дəйектеме-сын ауқымына кіреді. Ал дəйектеме-сын – көркемдік талдауы мен эстетикалық дəлелдеуі, социологиялық түсіндірмелері аралас жүретін мəнді сын мақалаларға, құнды рецензияларға барар жолдағы бір басқыш. Қазақ əдебиет сынының туу дəуірінде оның эстетикалық өресін едəуір биікке көтеруге себепші болған шешуші фактордаң бірі – ұлы Абайдың шығармашылығы. 1 «Шаир, яки қазақ ақындарының басты жырларын» жиюшы – Ғабдолла Миштақ (Ғ.Қарашевтың əдеби аты). Орынбор. 2-б. Шыққан жылы көрсетілмеген. 2 Төгісов К. Надандық құрбаны, Уфа, 1915, 9-б.

М.Əуезов негізін қалаған абайтану ғылымының қазір қанатын кең жайғанын, Бұл салада қалам тартпаған зерттеушілердің кемде-кем екендігін айтқанда, қазақ əдебиет сынының туу шағындағы деректерге ұқыпты қараған абзал. 1909 жылы Петербургте «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңдері» жинағы Кəкітай Ысқақовтың «Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі» деген мақаласымен басылып шықты. Абай өлеңдерінің жинағын құрастырушылар ақын шығармаларын хронологиялық тəртіппен орналастырмай, тақырыптық принципке ден қойған. Тұңғыш жинақты осы принциппен құрастыру ол дəуірде орынды еді. Өйткені Абайдың Бұрын кітап болып жарияланбаған өлеңдерін бар қадір-қасиетімен таныту үшін жəне автордың идеялық бағыты мен эстетикалық идеалын халыққа аңғарту үшін шығармаларды тақырып бойынша орналастыру ең ыңғайлы да дұрыс принцип. Ал хронологиялық принципке ойысу көбіне ақын еңбегі əбден танылғаннан кейінгі жерде оның шығармашылық өсу жолын аңғарту мақсатынан туады. Сондықтан да жинақ құрастырудың өзі белгілі дəрежеде сыншылық ой араласатын шығармашылық процесс екенін Абайдың негізгі ойы мен көздеген мақсатын қалың оқушыға жеткізе алғанынан анық көреміз. Абайдың тұңғыш жинағындағы Кəкітай Ысқақовтың «Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі» деген мəні жағынан да, көлемі жағынан да Қазан төңкерісіне дейін шыққан кітаптарда жарияланған дəйектемелерден əлдеқайда үлкен де қомақты мақаласы айрықша назар аударуды қажет етеді. Бұл мақаланың мəнділігі – естелік дəрежесінде қалып қоймай, Абай шығармашылығы мен өміріне байланысты проблемалардың бірқыдыруын дұрыс баяндауында жəне эстетикалық талдауының біршама дəйектілігі мен тереңдігінде. Кəкітай Ысқақов өзінің осы мақаласында негізінен үш мəселені баяндауды мақсат еткен. Бірінші – Абайдың ата тегі жəне Абайдың ақындық өнеріне оның əсері, екінші – Абайдың əлеуметтік өмірі, үшінші – кемеңгер ақын шығармашылығының негізгі идеялық-эстетикалық арнасы.

Кəкітай Абайдың ата-тегін баяндаған уақытта Ырғызбайдың да, Өскенбайдың да, Құнанбайдың да əлеуметтік өмірге белсене араласып, билік айтқандарына көбірек назар аударып дəріптейді. Кəкітай мақаласының шоқтығын көтеретін мəселелер – Абайдың қоғамдық өмірі мен шығармашылығына талдау жасауға талаптанған бөлімдері. Баспасөзі өркендемеген қазақ еліне бүгінде бүге-шігесіне дейін белгілі Абай өмірінің белеңді-белеңді кезеңдерін Кəкітайдың тəптіштей баяндауы тарих үшін айрықша бағалы екені аян. «Бұл жөнде қазақтың мəдениет тарихына Абай мұрасына ерекше еңбек сіңірген, Абай өзі тəрбиелеп баулыған, жас жұртшылықтың көрнекті өкілі болған Кəкітай Ысқақұлының еңбегін айрықша айту керек»1 – деді М.Əуезов. Кəкітай Абайдың оқымыстылығын баяндағанда оның мұсылманша білігі мен орысша біліміне назар аударған жəне оларды бір-біріне қарсы қоймай, бірін-бірі толықтырып отырғанын Абайдың ерен тұлғалы кемеңгерлігін дəлелдеуге дерек еткен. Абайдың арабша, парсыша, түрікше кітаптарды оқығандығын, əсіресе Шығыс ақындарының шығармаларын көп оқығандығын2 аңғарта отырып, жер аударылып келген Михаэлис, Гросспен таныс болып, көп білім алғанына айрықша мəн береді. Егер Бұлармен таныспаса «Абай əлде бойына біткен өнерін жарыққа шығарып білдірмей кетуге де болатұғын еді»3 дей келіп, олардан алған үлгі-өнегенің арнасын баяндайды. «Абайдың ғылымға бетін түзеп жібермекке осы кісілер үлкен себеп болған. Абайды орыстың белгілі жазушылары Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой, Тургенев, Салтыков, Достоевский, Белинский, Добролюбов, Писарев деген кісілердің шығарған кітаптарымен таныс қылған, Абай өле-өлгенше: «Менің əкемнен артық жанашырлық қылып, дүниеге көзімді ашқан Михаэлис» деп айтып отырушы еді.4 1 Əуезов М. Əр жылдар ойлары. 1959, 15-б. 2 Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңдері. Петербург, 1909, 105-б. (кейінгі менеуде тек Абай, 1909 дейміз де, бетін көрсетеміз). 3 Абай, 1909, 108-б. 4 Бұ да сол бетте.

Абай соңғы замандарында Спенсердің «Опытын», Льюстің «Позитивной пəлсафа», Дрепердің «Еуропаның ғылымы» туралы жазғанын, Чернышевскийдің заманындағы жазылған статьяларды һəм оның өмірін оқып отырушы еді. «Əсіресе Абай Лермонтовтың жазғанын ұнатушы еді» – деп Абайдың əлеуметтік жəне эстетикалық көзқарасының қалыптасуына шешуші ықпал еткен арнаны айрықша мол да ашық баяндайды. Абайдың ақыл-парасаты мен білімі үшін арнадан, атап айтқанда, қазақтың көп жылғы өмірінде қалыптасқан практикалық қорытындылардан, екінші, Шығыс əлемінен, үшінші, озық орыс мəдениетінен нəр алып қанаттанғанын көрсетеді. Осындай күрделі мəселелерді Кəкітайдың өз еңбегінде оқушы нанарлықтай, оған ой жіберерліктей етіп баяндауы ғана емес, нақты мысалдармен дəлелдеуі – оның Бұл мақаласының құндылығын арттыра түскен. Өз пікірін дəлелдеуге ден қою – сыншылық ойдың қомақтала түскендігін аңғартатын көрініс. Кəкітай мақаласының ең сүбелі жəне құнды жағы – Абай шығармашылығының сырына үңілу, біршама дұрыс талдау жасауы. Абай өлеңдерінің белгілі бір мəселеге байланысы барлығын, өмір болмысының өзінен туғандығын автор нақты мысалдармен көрсете алған. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» дейтін атақты өлеңнің сырын ақтара келіп: Адамның бір қызығы бала деген, Баланы оқытуды жек көрмедім. Баламды медресеге біл деп бердім, Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім, – деген шумақты Абайдың өз балаларының оқуымен, əсіресе Михайловское артиллерийское училищені бітіріп, енді əскери академияға түспек болған Əбдрахманның өмірімен тікелей байланыстыра баяндаған. Абай өлеңді «пайда үшін емес, халықты ғылымға ұмтылтып, көңіл көзін ашпаққа ғибрат үшін жазғанын»1 айрықша атап көрсеткен, 1 Абай, 1909. 107-б.

Кəкітай Абайдың ақындық өнерді тануы жəне оған мүлдем ден қоюы жайында дұрыс ой өрбіткен. Абай 14 жасында-ақ өлең шығара бастаса да, оған онша мəн бермеген, оған кейбір ақындардың біреуді мақтап пайда табуы жəне «қазақ ортасында ақындықтың пəлендей қадыры жоқтығы», «тұқымымыздан бақсы əки ақын шықпайды»1 деп төрелердің мақтанатыны себепші болғанын дəлелге келтіреді. Орыс əдебиетінің данышпан ұлдарының шығармаларын оқығаннан кейін жəне көркемсөздің əлеуметтік мəнін əбден ұққаннан кейін «Абай өзі өлеңнің өнер екенін біліп жаза бастаған соң, Бұрынғы ақындар надандықпен өлеңді өнер орнына жұмсамай, ғибрат үшін айтпай, тіленшілік орнына айтқандықтан, ақындықтың да, өлеңнің де қазақ ортасында бағасы кемігендігін айтып, өзі олардың айтатынынан басқа»2, жолмен жүруге ұмтылғанын Кəкітай құр баяндап қоймай, Абайдың «Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап» деген атақты өлеңімен дəлелдейді. Абай жолы – халық жолы, прогресс жолы екендігін пайымдайды. Автор өзінің осы ойын логикалық түйінге жеткізу үшін Абайдың дүниетанымын кеңейткен, ағартушылық-демократтық көзқарасын қалыптастырған орыс мəдениеті екендігін айрықша атайды, «Абайдың өзі Толстой мен Салтыковтың шəкірті еді»3 деп тұжырымдағаннан кейін, «орыс ғылымын кітаптан оқығандық Абайдың көңіліндегі ақындығын қозғап, Абай өзін қазақтың ғибрат алатұғын ақын деп білді»4 деп үлкен де құнды қорытынды жасайды. Кəкітай Абайдың ұлы ақын екенін танытпаққа күш жұмсаған. Бұл мақсат ол кезде əбден орынды еді, өйткені қазақ даласы Абайдың атын еміс-еміс естігені болмаса, бар шығармашылығымен түгелдей таныс еді деу қиын. Сондықтан да Кəкітай Абайдың ақындығына мақаланың əр жерінде саналы түрде əдейі айнала бір соғып отырған. «Абай өзінің тереңнен жазатұғын ақын екенін біліп, елдің ұғымсыздықтан əшейін 1 Абай, 1909. 107 б. 2 Бұ да сол бетте. 3 Бұ да сонда, 108-б. 4 Бұ да сонда, 109-б.

өлеңнің артық қадірін білмегендігіне ыза болып»1 шығарған өлеңін де, «өзге алыс ел құмар болып, Абайдың өлеңін жаздырып алып, жиылған топта Абайдың насихатын ұқса-ұқпаса да құлақ қойып» тыңдағанын да2, «қайран сөзім қор болды тобықтының езіне» деп ызаланғанын да көздеген мақсаттың ауқымына сыйғызып жаза білген. Кəкітай осы мақаласында Абайдың ұстаздығына да арнайы тоқталған. Абай өз өлеңімен қоса, төңірегіндегілерге оқыған кітаптарының мəн-маңызын еш жалықпай, ынталы көңілімен бек рақаттанып айтып отырушы еді. Қанша халық надан болса да Абайдың насихатын көп тыңдап, қасында болған жігіттер өзгелерден біртүрлі, медреседен оқыған, ғылым жолындағы кісі сықылды һəр нəрсенің жөнін біліп, жаман-жақсыны көп айтып, надандықтан шығып қалушы еді»3 деп қомақты да дұрыс ой түйеді. Сонымен қатар осы мақалада өрбітілген ойлар мəнді естеліктермен толықтырылып отырады. Абайтану ғылымының бүгінгі биік тұрғысынан қарағанда, Бұл тұңғыш мақалада бірқыдыру мəселелер жетпей жатқаны, айтылмай қалғаны байқалады, бірақ одан Абайға байланыстының бəрін талап етуге болмайтындығы өзінен-өзі түсінікті. Америка публицисі Джорж Кеннан 1891 жылы Абайдың білімділігіне таңғалса, Абайдың 1889 жылы жарияланған «Күлембайға» деген сатирасының қадір-қасиетін А.Алекторов4 жете аңғарған. Абайдың көзі тірісінде 1903 жылы А.Сидельников «қырғыз поэзиясындағы жаңа ағымның» бастаушысы Абай деп таныса, 1914 жылы Москвада Лазарев шығыс тілдері институты шығарған «Əлшарқиат» жинағында Абайдың өмірбаяны, ақындық өнері жайында арнайы мақала жазылып, төрт өлеңінің аударылуы,5 башқұрттың атақты ақыны Шаихзада Бабичтің 1913 жылы «Мен Құнанбаев жырларынан керім əсемдікті, абзал сұлулықты 1 Бұ да сол бетте. 2 Абай, 1909. 109 б. 3 Бұ да сонда, 111-112-б. 4 Алекторов А. Указатель книг, журнальных и газетных статей, и заметок о киргизах. 1900. 633-б. Россия. Т. ХVIII, 1903, 204-б. 5 Əлшарқиат. Восточный сборник в честь А.Н.Веселовского. 1914, 224-228-б.

көрем де, рақат сезімге бөленем»1 деуі, татар əдебиетінің классигі Ибраһим Галимжановтың 1916 жылы «Киң далада авазы яңғыраған Ибраһим Құнанбайлар, соңғы Саедуллиндер... гомумəн қазақ телеңде бас көтерген əдебият хазер инкар итəргө мөмкин Бұлмаған бір фактыр»2 деп бағалаулары «Қазақ» газеті сыншысының жырын ойы мен жартымсыз пікірінің мəнсіз, жөнсіз екенін айқын көрсетеді. Сонымен, Абай шығармашылығы дүниеге жаңа келген əдебиет сынының қанаттануына, айтарының нақтылануына, баяндаудан гөрі дəлелдеуге ұмтылуына жол ашқанын көреміз. Жазба əдебиет пен сынның өзара қарым-қатынасы дəйектеме-сын түрлері мен ғұмырнама (өмірбаяндық мақала) революцияға дейінгі əдебиетте орныға бастағанын аңғартады. Қазақтың жазба əдебиетінің негізін қалаған Абайдың кемеңгерлік шығармашылығы мен ХХ ғасырдың басындағы ақын-жазушылардың шығармалары сын жанрының туып, айтары нақты, пікірі қомақты, дəлелі айшықты да мəнді болуына қолайлы жағдай жасады. Сонымен, қазақ əдебиет сыны Қазан төңкерісіне дейін туып, дүниеге келді. Рас, қазақ əдебиет сыны өзінің эстетикалық талап-талғамы, идеялық нысанасы жағынан пəлендей жоғары биіктен табыла қоймағанымен де, өзінің балаңдық сипатына сай қазақ əдебиетінің көптеген шығармашылық проблемаларын азды-көпті көтеріп, жазушы мен оқушының арасында делдал бола білді. Осының арқасында өзінің жанрлық сипатын, шығармашылық түр-келбетін айқындап, саннан сапаға, ұсақтан іріге ұмтыла бастады. Ал сын жанрының қалыптасу процесін танытатын əдеби очерк, монографиялық зерттеу, оқулық жазу, əдебиет тарихын жасау сияқты күрделі формалар кеңес дəуірінің үлесіне тиді. 1 Х.Усманов. «Егіз жырлар», «Қазақ əдебиеті» 1962, 26 қазан. 2 Галимжанов И. «Аң» журналы. 1916. № 5.

СЫНИ ОЙ САПАРЫ Қазақ əдебиет сыны мен əдебиеттануы өзінің даму барысында үш кезеңді басынан өткерді. Бірінші кезең – Қазан төңкерісіне дейін қазақ əдебиет сынының туу дəуірі. Екінші – сынның жанр ретінде қалыптасуы жəне қазақ əдебиеттануының туа бастауы. Бұл процесс 1917–1945 жылдар арасын қамтиды. Үшінші кезең – сынның одан əрі идеялықшығармашылық өркендеуі жəне қазақ əдебиеттануының қалыптасу дəуірі (1945–1977). Сын – жазба əдебиет жанры екені белгілі. Бұдан халық ауыз əдебиетінде сыни бастау болмайды деген тұжырым тумайды. «Орыс сынының тарихында» сыншылық ой-пікірлер тіпті фольклордың алғашқы туу сатысының өзінде кездесетіні күмəнсіз. Өйткені халық ғасырлар бойы өз шығармаларының ең тəуірлерін ғана таңдап алып, жадында сақтайды, өңдеп, шыңдай түседі. Мұның өзі халықтың тұрақты сыншылықэстетикалық жəне этикалық ой-пікірі болатындығын көрсетеді» («История русской критики». М., 1958, Т.1, 25-б.). Қазақтың бай ауыз əдебиетінде сыни сипаты қалың аса қызықты деректердің мейлінше мол болуы халықтың эстетикалық мұратын айқындап алуға, əсемдік пен ажарсыздық, адалдық пен опасыздық, күлкілі мен қасіреті жайындағы халықтық түсінікті қалыптастыруға мүмкіндік береді. Халық шығармашылығы қашанда адамгершіліктің, гуманистіктің, көркемдіктің, əсіресе ажарсыздықты əжуалау мен сынаудың қуатты қайнар көзі болып табылады. Қазақ халқы көне заманнан бері сұлулық пен əсемдікті айрықша ардақтай білген. Мəселен, «Қыз Жібек» лиро-эпосында бірінен-бірі сұлу да көркем он үш қыздың көш бастап келе жатқаны суреттеледі. Əрқайсысының іс-əрекеті мен көрік-ажары көздің жауын алып, көңілді тасытады. Сөзбен жасалған осындай тамаша суреттер, көрікті келбеттер, ажарлы əсемдіктер талай ұрпаққа эстетикалық лəззат беріп, көркемдік танымын қалыптастырады, сұлулықты қастерлеуге үйретеді.

Қазақтың ауыз əдебиетінде халықтық философияның мəңгілік идеялары – ерлік пен ездік, адамгершілік пен зұлымдық, жақсылық пен жамандық, баяндылық пен тұрақсыздық, əсемдік пен ажарсыздық тамаша көркемдік нақыштармен жырланған. Адамның рухани мəдениетін тəрбиелеу үшін халық оларды шендестіре, бірін ардақтай, бірін сынай отырып өзінің эстетикалық мұратын қалыптастырған. Фольклордың қай туындысын алсақ та ғибрат берерлік, жөн-жоба мен үлгі-өнеге көрсетерлік, көркемдік айла-амалдармен жамандықтан, зорлықзомбылықтан, көріксіздіктен безуге, жақсылық, əсемдікке үндеген шығармаларды мол кездестіреміз. Тіпті сынға жанасымы жоқ тұрмыс-салт жырларының бірі – «Беташардың» мəніне тереңірек назар аударыңызшы. Қазақ халқы сөз өнерін айрықша құрметтейді. Шешендікпен тауып, ажарлап айтқан сөздің қадірі зор. Суырыпсалма ақындық өнерде айтыстың орны бөлек. Айтыс – өнердің биік өресі. М.Əуезов, С.Мұқанов, Е.Ысмайыловтар, «сөз өнерін ардақтаған майталман ақындар айтысын – өнер сайысы, талант табиғатын айқындайтын сөз майданы» деп таниды. Айтыста сыни көзқарас пен ой-пікір қалың болады. Айтысқа түскен ақын қарсыласының сағын сындырып, жеңіп шығу үшін сын өнерін де, əдет-ғұрпын да, іс-əрекетін де, ата-тегін де сынға алады. Айтыс басталған шақта өткір де ажарлы сөздің нақышын келтіріп, əсем айта білген ақын ғана халық жүрегіне жол тауып, табысқа жетеді. Ақындық айтыстың тамаша классикалық үлгісі – Біржан мен Сараның айтысы. Сыр бойы ақындарының жазып айтысқаны белгілі. Хатқа түскен өлеңнің қадір-қасиетін айқындау, кем-кетігін сынау мүмкіндігі болғандықтан, оларда эстетикалық таным-біліктің ізі жатады. Демек, халық əдебиетінің үлгілерінде айтылған сыни ойпікірлерді сынның кəнігі бір қайнар көзі деп таныған орынды. Оның екінші мəнді арнасы – қазақтың ұлы ағартушыдемократтарының эстетикалық толымды толғаныстары. Шоқан Уəлихановтың ғылыми қайраткерлігі оны білікті ориенталистердің алдыңғы легіне шығарды. Шығыстанудың бар

саласындағы Шоқанның тамаша еңбектерінде аналитикалық негіз басым, қызықты бақылаулар, құнды əдеби ой-пікірлер мен тұжырымдар жиі кездеседі. Шоқан қазақ халқының өнерпаздық дарыны, əсем əн, келісті мақам, үйлесімді ырғақ, құлақ құрышын қандыратын өлеңжырларды түсінетін, поэтикалық қасиеті, өңменінен өтетін сыни сөздер жайында асқан білімдарлықпен терең толғап айтқан. Ш.Уəлихановтың «Қазақтың халықтық поэзиясының түрлері туралы» зерттеуі өзінің ауқымдылығымен ғана емес, эстетикалық талдауының толымдылығымен де құнды. Шоқан қазақ поэзиясының түрлерін тұңғыш рет классификациялады. Əдебиетшіге тəн байқағыштықпен, сөз өнерінің сырына терең үңіле білу арқасында өлең-жырлардың сыртқы көрінісіне, ішкі мəн-мағынасына, ұйқас, ырғақ жүйесіне қарап, қазақ поэзиясын бес түрге бөлді. Қайсыбірінің даму эволюциясын айқындады. Шоқан осы еңбегінде шығармашылық дарындарды жіктеді. Ол «ақыннан», «өлеңшіден» «жыршыны» ажырата қарады. Қазақ əдебиеттануының таң шапағында Шоқан əдебитеориялық проблемаларға назар аударғанын байқаймыз. Оның кейбір ойлары өміршең болып, кейінгі авторлар оны əрі қарай жалғастырып əкетті. Ы.Алтынсариннің «Хрестоматиясы» – қазақтың сыншылық ойының өркендеуінің көрінісі. Автордың утилитарлық мақсаты ғылыми-сын, əдеби-педагогикалық ойларды бір арнаға тоғыстыру арқылы əрлене түскен. Міне, сондықтан оның «Хрестоматиясын» қазақ əдебиеттануының алғашқы мəнді тəжірибесі деп таныған жөн. Əрбір құбылыстың пайда-зиянын айқындау Ы.Алтынсариннің сыни ойларын шыңдай түскен. Қазақ тілінің тазалығы жөніндегі ғылыми дəлелді де толымды ойлары Ыбырайдың утилитарлық көзқарасына тікелей байланысты. Қазақтың классикалық əдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбаев эстетикалық жаңа жүйе жасағанда шығармашылық дарынның қоғамдық-əлеуметтік қызметіне айрықша назар аударды. Абай талантты – халық қазынасы деп білді.

Абай өзі жасаған эстетикалық жүйеге сүйеніп, көркемдік шеберлікті шыңдай түсуді көздеді, өйткені онсыз жаңа заманның талабына жауап берерлік шығарма тумайтындығын анық түсінді. Абай өзіне дейінгі жəне замандас ақындарды сынағанда оларды жоқ ету мақсатын көздеген жоқ, кəсіби əдебиет жасаудың эстетикалық талап-тілегін ескеруден туған болатын. Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, Жоқ-барды, ертегіні термек үшін, Көкірегі сезімді, тілі орамды, Жаздым үлгі жастарға бермек үшін. Көркемсөздің қоғамдық мəнін жоғары бағалау, дарынды қадірлеу, дəстүрді сыни тұрғыдан игеру, оқушы мен тыңдаушыны рухани жағынан тəрбиелеу – Абайдың эстетикалық жаңа жүйесінің негізгі талаптары – қазақ əдебиетінің ғана емес, бүкіл əлеуметтік-эстетикалық ойдың өркен жаюына зор ықпал жасады. Сонымен, Ш.Уəлихановтың ғылыми арналы ойлары, Ы.Алтынсариннің жүйелі педагогикалық көзқарастары, Абайдың эстетикалық концепциясы қазақ əдебиет сынының мəнді бір арнасы болды. Халықтық эстетика жəне қазақтың ұлы ағартушыдемократтарының сын-пікірлері қазақтың сыни ойының оянуына, өріс алуына мықты негіз, тірек болды деп тұжырымдауға мүмкіндік береді. Эстетикалық ойлар мен сыни пікірлердің тууына белгілі шарт керек. Соның ең бастыларының бірі – баспасөз. Патшаның отаршыл əкімшілігі қазақ өлкесінде ресми газеттер шығарып, өздерінің жарлықтары мен Бұйрықтарын қазақ тілінде жариялады. Қазақтың алғашқы журналист-публицистері халықтың қоғамдық сана-сезімін ояту үшін ресмиліктің тар қыспағын тиімді пайдалана білді. Газет бетінде əрқилы пікірлер, əсіресе əдебиетке байланысты ойлар айтылып жатты. Ташкент қаласында «Түркістан уалаятының газеті» 1870– 1882 жылдары шығып тұрды. Ресмиліктің қатаң қыспағында болғанына қарамай, ол игі іс атқарды. Халықтың асыл

ұлдарының, əсіресе Ш.Уəлихановтың қайраткерлігін насихаттады. Оның бетінде қазақ мақал-мəтелдері, жұмбақ, өлең, ақындар айтысы, батыс, шығыс əдебиеттерінің кейбір үлгілері жарияланды. Қазақ ауыз əдебиеті нұсқаларына көбірек назар бөлініп, қысқаша түсіндірме, дəйектемелермен жарияланып тұрды. Омбыда 1888–1902 жылдары шыққан «Дала уалаяты газетінің» мазмұны бай, əлеуметтік мəні əлдеқайда зор болды. Оның төңірегіне Д.Сұлтанғазин, А.Құрманбаев, Р.Дүйсенбаев, Мəшһүр Жүсіп Көпеев сияқты қазақтың алғашқы журналистпублицистері топтасып, үзбей жазып тұрды. Газеттің əдеби бөлімі қызықты да мəнді болды. Осы газетте Абайдың екі өлеңі, Ы.Алтынсариннің шығармасы, М.Сералиннің мақаласы жарияланғаны зор құбылыс болды. Ə.Дибаев жинаған халық əдебиет нұсқалары, «Қамбар батыр», «Бозжігіт», «Еңлік–Кебек», «Қозы Көрпеш–Баян сұлу» жырларының үзінділері, Алдар-көсе, Қожанасыр, Жиренше аңыздары əрқилы дəйектермен басылды. Газет көтерген ең ірі мəселелердің бірі – ана тілінің тазалығын сақтау жайы болды. А.Құрманбаевтың жазғандарында, Д.Сұлтанғазиннің 1896 жылы 8 қарашада жарияланған мақаласында: «Қазақ тілін таза сақтаймыз деп оны қатқан қалпында қалдырудың еш мəні жоқ жəне Бұл біздің қолымыздан келмейді. Өйткені тіл – халықтың өзі сияқты өзгеріп, дамып, жетіліп отыратын организм. Бұған мəдениетті халықтардың əдеби тілінің тарихы дəлел бола алады. Бұл жалпыға бірдей лексикологиялық заң өз дамуының алғашқы фазасын кешіп отырған қазақ тіліне де тəн» деп ғылыми дəлелді баяндалған. Бұл пікірлердің қай-қайсысының болмасын сыни ойға тікелей қатысы бар. А.В.Луначарский сөзімен айтқанда «Əдеби сынды өзінің əуелгі түрінде, яғни əдебиеттің алғашқы қадамына жанама жоралғы болған, көбіне формальды, əдебиеттің тілдік қияпатына арналған кезінің өзінде сыннан іргені аулаққа салмау керектігін байқаймыз» (Шығар.жинағы, 8-т. 120-б.). Д.Сұлтанғазин Шортанбайдың «Зар заман» жинағын қатты сынады. Адамдарды жер бетіндегі игіліктен бездіріп, о дүниенің рақатына шақырған уағызын əшкереледі.

«Дала уалаяты» ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде əрқилы əдеби ағымдардың идеялық-шығармашылық қақтығыстарын аша келіп, қазақ əдебиеті мен тілін өркендету мəселесін кең арнада талқылай білді. ХХ ғасырдың басында «Серке» (1907), «Қазақ газеті» (1911), «Қазақ» (1913), «Қазақстан» (1911-13), «Ешім даласы» сияқты газеттер шығып, жоғарыда баяндалған мəселелерге назар аударды. Сонымен, мерзімді баспасөз, біріншіден, ресми шеңберде болса да объективті түрде қоғамдық ойды оятуға себепкер болса, екіншіден, сынның өсіп шығар арнасы болып табылатын əрқилы пікірталасына жол ашты. Бұл дəуірде сыни ой-пікірлер көбіне əлеуметтік-экономикалық жəне қоғамдық мəселелерге қосарлана айтылып жатты. Олардың эстетикалық өресі онша биік бола алған жоқ, сонда да өз ойын түйіндей, дəлелдей айтуға талаптанғанын байқаймыз. Қазақ əдебиет сынының туу шағында «Айқап» журналының атқарған тарихи рөлі күшті. Оның бетінде көптеген саясиəлеуметтік, қоғамдық-мəдени мəселелер демократиялық көзқарас деңгейінде жазылды. Журналдың программалық мақаласында атап көрсетілген сегіз мəселенің үшеуі тікелей əдебиетке байланысты болды (№1, 1911, 2-бет). «Айқаптың» бірінші санынан бастап «Кітаптар жайынан» бөлімі ашылып, қысқаша тұжырым, аңдатпа жəне рецензиялар жарияланып тұрды. Журналдың 89-санында басылған материалдардың дені əдебиетке көбірек іш тартты. 1905 жылғы революциядан кейін ағартушы идея ерекше етек алды. Əліппе, оқу құралдары көптеп шыға бастады. «Айқап» редакциясы солардың ешқайсысын елеусіз тастамай, өз пікірін білдіріп отырды. Қазақ тілінің тазалығын сақтау жөніндегі Ы.Алтынсарин бастап, «Түркістан уалаяты», «Дала уалаяты» газеттері қостаған мəселені «Айқап» журналы одан əрі дамытты. «Тіл сақтаушылық», «Тіл хақында», «Тағы да тіл туралы», «Тіл сақтаушылық хақында», «Емле мəселесі», «Тіл, əдебиет», «Тіл жоғалтушылық», «Емле хақында» жəне тағы басқа мақалаларда

қазақтың əдеби тілін өркендету, ғылыми грамматика, тұрақты емле жасаудың негізгі проблемалары талқыланды. Сынның «балалық балдыр-батпақ» тілі біртіндеп түсінікті де мəнді бола түсті, əдебиеттің əлеуметтік мəн-мағынасы жайындағы ойлардың баяндалу формасы, əрине, биік деңгейде бола бермеді. «Айқап» журналының позициясы əбден орныққан (1912 жылдың екінші – 1914 жылдың бірінші жартысы) кезде оның айтар ойы, қорытар пікірі уытты да қомақты бола түсті. Өлең жинақтары мен əдеби шығармаларға жазылған мақалалар, отызға таяу рецензия – сынның нақты дəлелі ғана емес, сонымен бірге сынның алғашқы қарапайым формада туа бастауының көрінісі болды. Журналдың əрбір сыни материалы өзінің проблематикасымен де, қорытар ой-пікірімен де даралана бастады. Өзіне ненің ұнайтын-ұнамайтындығын білдіретін талғамдық сын мен əрқашан пайдалыны, елді оятуды көздейтін ағартушы сындардың элементтері қабаттасып отырды. Сын жанрының ішкі түрлері жетіліп келе жатқан кезеңде талдаудан гөрі насихаттау, үгіттеу басым болып, түсіндіруден гөрі үндеу, шақыру басым, дəлелдеуден гөрі жалпылама ой түйіндеу, эмоциялық сезінуден гөрі көңіл білдіру, тілек айту басым болды. Мұның өзі қазақ əдебиетінде сынның жаңа туа бастағанын, кəсіби дəстүрінің болмағандығын аңғартады. Сыни ой-пікірдің өсіп-өркендеу процесі «Айқап» бетінде жарияланған материалдардан, ірілі-уақты дүниелерден басталатынын еш уақытта естен шығармау керек. Мұның өзі табиғи, өйткені «əдебиеттің, демек сонымен бірге сынның, туу шарты ең əуелі сөз саптаудың мəнін түсінуге байланысты» (А.В.Луначарский. Сын жəне сыншылар, М., 1938, 71-бет). Қазақтың сыни ойының тарихында Сұлтанмахмұттың «Айқап» журналында 1913 жылы жариялаған «Қазақ тілінде шыққан өлең кітаптары жайынан», «Өлең мен айтушылар» атты проблемалы шолу мақалалары елеулі құбылыс болды. Ол алғаш рет қазақ əдебиетінің, əсіресе соңғы жылдардағы өлең-жырлардың өркендеу бағытын шолып өтті. Оның ойынша, халық өмірін суреттеуші əдебиет айрықша мəнді, бағыты

айқын болуы тиіс. Ол қазіргі қауымның санасы мен ойпиғылына ықпал жасап, заманның сырын, халықтың рухани дүниесін жарқыратып ашуға міндетті. «Өлең мен айтушылар» мақаласында Сұлтанмахмұт үлкен əлеуметтік мəселені, яғни қазақ өнерін кəсіби арнада өркендету мəселесін көтерді. «Көңілді түзейтін машина – өлең-жыр... Өлең айтушы əнпаз адамдарды жұртқа есерсоқ деп, көрсетпей, есті деп, қадірлі етіп көрсетуге тырысыңдар. Бір халықтың əні кетсе, əдебиеті жесір қалады, сəні кетеді, сəні кетсе жаны кетеді». Осындай өрелі ойлармен халықтың сана-сезіміне, жаны мен тəніне əсер ететін өлең-жырларды Сұлтанмахмұт талап ете отырып, дарын иелері таланттарды қадірлей білуге, концерт қоятын, сахнаға шығатын өнерпаздық топ жасауға үндеді. Сұлтанмахмұт өзінің публицистік арқауы айқын осы проблемалы-шолу мақаласымен қазақтың сыни ойының өркендеуіне үлкен үлес қосты. М.Сералиннің А.Фердаусидің «Шахнамасы» туралы жазған мақаласын айрықша атаған жөн, өйткені оның əдебиеттанушылық сипаты айқын. М.Сералин классикалық эпостың сюжеті мен саяси бағытының қалай туғанын, басқа əдебиеттердің өркендеуіне жасаған ықпалы, кімнің қашан аударғаны, қазаққа қашаннан белгілі екені, оның ең сүбелі «Рүстем мен Суһраб» тарауын неге тəржімалағаны жайында толымды ойлар айтып, ғылыми пікірлер түйеді. Демек, «Айқап» журналы ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің идеялық-эстетикалық өресін көтере түсуге, шығармашылықтың əрқилы өлкесіне көз сала бастаған қазақ əдебиет сынының Бұғанасы бекуіне атсалысты. Осының арқасында сыни ой-пікірлер елерлік күйге жетіп, өзінің шығармашылық бетін таныта бастады. Мерзімді баспасөз тек қазақ сынының «кіндік шешесі» болып қана қалған жоқ. Ол көркем əдебиет пен публицистиканың өркендеуіне жағдай жасады. Міне, сондықтан да Бұлардың шығармашылық қарым-қатынастары мен бір-біріне жасаған ықпалдары айрықша назар аударуды тілейді. Сыни ойдың тууына əрқашанда көркем əдебиет ықпал жасайды. Оқушы өзінің жан-сезіміне əсер еткен, санасын

өсіруге септігін тигізген, идеялық-көркемдік жағынан толымды шығармалар жайында өз пікірін білдірмей тұра алмайды. Алғашқы сын пікір солардың аузымен айтылып, тиісті баға беріледі. Қазан төңкерісіне дейін қазақ тілінде 400-ге тақау кітап шықты, оның басым көпшілігі əдебиет дүниесі. Əдеби шығармалар іштей халық ауыз əдебиетінің үлгілері, шығыс сюжеттерін қазақ тілінде сөйлеткен кітаби-ақындардың жинақтары мен əрқилы идеялық-шығармашылық бағытта шығарма жазған қазақ ақын-жазушыларының кітаптары болып сараланады. Осы кітаптардың барлығына дерлік алғы, соңғы сөз жазылып, түсіндірмелер берілді, кейде автосы жазылды. Бұлар «аңдатпа» мен «рецензияның» арасындағы құбылыс болғандықтан, оны «дəйектеме-сын» деп атаған орынды. Дəйектеме-сын көбіне шығарманың мəнін, қалай жазылғанын айтып береді. Бұл тұрғыдан түсіндірмеге іш тартады. Ал ол тек осымен ғана шектеліп қалмай, эстетикалық талдау тереңіне сүңгімей, көркемдік шарттарының қайсыбіріне түсіндірме беріп, кеңінен толғауға ұмтылады. Мұның нақты мысалын Ғалиолла Ғалымжановтың «Есіл жұртым» атты жинағынан көреміз. Онда «Жазушыдан бірекі сөз», «Жазылашақ сөздің басы үшбу дүр» – əр өлеңге түсіндірме, «Хұрметелу оқушыларыма» деп дəйектеме-сын берген. Мұндай жайт сол дəуірде шыққан қазақ кітаптарының бəрінде кездеседі десе де болады. 1912 жылы Ғабдолла Мұштақ XVIII – XIX ғасырларда жасаған ақын-жыраулардың «Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырлары», «Көкселдір» атты екі жинағын шығарғанда оған өзінің эстетикалық таным-толғамы жағынан құнарлы алғы сөз жазып, үлкен əлеуметтік мəні бар мəселелерге назар аударды. Қазақ əдебиет сынының туу дəуірінде оның өнерпаздық өресін биікке көтеруге себепші болған шешуші фактордың бірі – Абай шығармашылығы, өйткені оның шығармалары халықтың жан-сырын ашып, кем-кетігін ашына əшкерелегені ешкімді де енжар қалдырмады. Алғашқы пікірлер 1889 жылы «Дала уалаяты газетінде», Алектеровтың көрсеткішінде, америкалық

журналист Джордж Кеннанның кітабында, көлемді «Ресей» басылымының 18-томында А.Сидельников жазған мағыналы тарауда айтылды. Абайдың 1909 жылы шыққан тұңғыш жинағына К.Ысқақов эстетикалық тұрғыдан сауатты, айтары жағынан мəнді де дəлелді көлемді мақала жазды. Бұл жаңадан туа бастаған Абайтану саласындағы алғашқы мəнді еңбек болды. Абай шығармашылығының сыни ойдың өркендеуіне қалай əсер еткенін Лазеров институты шығарған «Əлшарқият» жинағына жазған Н.Рамазанов мақаласынан байқаймыз. Сонымен, қазақ əдебиет сыны Қазан революциясына дейін туып, дүниеге келді. Оның туар арнасының бір қайнар көзі – халықтық эстетиканың жүйелерін қалыптастырған бай ауыз əдебиеті болды. Сыни ой-пікірдің екінші қайнар Бұлағы – қазақтың ұлы ағартушы-демократтары Шоқан Уəлихановтың, Ыбырай Алтынсариннің, Абай Құнанбаевтың ғылыми арнамен, педагогика-жүйемен, поэтикалық кемеңгерлікпен айтқандары болып, сынның ояну процесіне орасан зор үлес қосты. Баспасөз – жалпы əлеуметтік, оның ішінде əдеби-сын ойлары өркендеген негізгі арна. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап бірнеше газет, журналдардың, көптеген кітап, жинақ топтамалардың шыға бастауы көп жайдан хабар берсе керек. Сол сияқты қазақтың классикалық əдебиетінің негізін қалаушы Абай шығармашылығы эстетикалық тұрғыдан ізтүзсіз кетуі мүмкін емес еді. Осы жайлардың бəрі жазба əдебиет жанрының тууына жəне оның өзіндік жанрлық формасында көрінуге жағдай жасады. Қазақ əдебиет сыны эстетикалық дəрежесі жағынан биік талаптарға өресі жетпей жатқанымен, өзінің жанрлық ерекшелігін айқын аңғартып, əдебиеттің көптеген өнерпаздық проблемаларына барлау жасады, жазушы мен оқушы арасында байланыс орната бастады. Ұжымдық шығармашылық ізденіс өз арасынан Белинский, Добролюбов сияқты тұлғалы дарындарды бөліп шығара алмағанымен, өзінің сыни «физиономиясымен» көріне бастағаны аян. Бəрі де «ұсақтан, майдадан» басталды. Əуелі кітаптың шыққандығын хабарлап, сатып алуға шақыратын жарнама-сын, шығарманың мазмұнын қысқа да тұжыра баян-

дайтын аңдатпа көрінді. Содан кейін өзіне ұнаған-ұнамағанын ашық айтып, талап-тілек білдіретін оқушы хаты-ескертпесі мерзімді баспасөзде жариялана бастады. Жазушы мен оқушы арасында шығармашылық көпір болып табылатын рецензия əуелінде насихаттық сипатта көрініп, кейіннен біртіндеп талдау жасауға машықтана бастады. Сондай-ақ өзінің, танымбілігі тұрғысынан өз ойын айтпаққа талаптанған пікірталасы, айтыс мақаласы да көрініп жатты. Кітаптарға алғы, соңғы сөз, түсіндірмелер жазылды. Олардың толымдығы мен тереңдігі жетіспей жатса да, дəйектеме-сынның негізі бола білді. Сыни ой-пікірдің өсіп-өркендеуіне байланысты проблемалық мақала мен шолулар жазылды. Ақын-жазушының өмір жолын, оның қолынан туған шығармалардың мəн-мағынасын мүмкін-қадерінше толығырақ əңгімелеу, кейде талдау жасауға талпыну арқасында сын мақала, баяндама, өмірбаяндық очерк-ғұмырнама дүниеге келіп, халықтың эстетикалық талап-талғамын ояту, жетілдіру бағытында бірсыдырғы қызмет атқарды. Насихаттық жүйесімен болса да əдебиеттану ғылымының ауқымына кіретін зерттеу мақала мен хрестоматия құрастыру сияқты алғашқы нұсқалар көрініп, үлкен олжа салды. Сонымен, қазақ əдебиет сыны Қазан төңкерісіне дейін дүниеге келді жəне өзінің жанрлық физиономиясын айқындайтын формалармен көрінді. Мұның өзі Қазанға дейінгі қазақ жазба əдебиетінің үлкен өнерпаздық табысы болып, өзінің кəсіби биігіне кеңес дəуірінде жетті. Қазан социалистік төңкерісі, саяси-экономикалық негізді ғана емес, адамның бүкіл рухани дүниесін өзгертті. Жаңа эстетикалық талап-талғам қалыптасып, көркем шығармаға көзқарас өзгерді. Жаңа заман əдебиеттің əлеуметтік-өзгерімпаздық жəне тəрбиелік мəнін өркендетуді талап етті. Өнерпаздықтың жаңа да соны тəжірибелерін түсіндіру, орнықтыру қажеттігі эстетикалық сыни ой-пікірге үлкен жауапкершілік жүктеді. 1917-1921 жылдары қазақ əдебиетінде сыни ескертпе мен жалпылама айтылған пікірлер көбірек орын алды да, 1922

жылдан бастап белгілі идеялық-эстетикалық нысанасы бар мақалалар көріне бастады. Қазақ кеңес əдебиетінің негізін қалаушы С.Сейфуллин революциялық шындықты, халықтың арман-мұңын жырлады. Ол замананың озық та соны жаңалығын жариялап, революционер бейнесін жасауға талаптанды. Сондықтан да «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан» журналы С.Сейфуллиннің шығармаларын қазақ кеңес əдебиетінің жыл құсы деп таныды. Сəкен шығармашылығының осындай идеялық бағыты буржуазияшыл-ұлтшыл ақын-жазушылар мен сыншылардың қаскөй даурықпасына кезікті. Олар баспасөз бетінде С.Сейфуллинді мансұқ етіп, революционер ақынның жалынды үнін өшірмекке тырбанып бақты. Ең алдымен 1920 жылы жазылған «Қызыл сұңқарлар» атты революцияшыл драмасы орынсыз сынға душар болды. Бұл драмада қазақ кеңес əдебиетінің тарихында тұңғыш рет революционердің образы жасалған болатын. Алайда «Шолпан» журналының сыншысы пьесаның жаңашылдық сипатын тани алмады, тіпті одан сескенді де. «Бұл пьеса қазақ өмірін көрсете ме? Қазақ пьесасы екені таныла ма? Менің ойымша, қазақ пьесасы болып саналуы мүмкін емес... Ахметқали мен ЕркеБұланның шешесінен басқа қазақ жоқ. Бұл кітаптың ішіндегі шала көрінген геройлардың қызыл сұңқарлығы да түсініксіз бола тұрар» деп мəлімдеді. Сыншы əдебиетімізде көрініп келе жатқан жаңа адам бейнесінің көркемдік сырын ұқпады, ұғуға талаптанбады. С.Мұқанов, Т.Арыстанбеков, Ж.Сыздықов, М.Дəулетбаевтың, Мəскеуде оқып жатқан бір топ қазақ студенттерінің жəне тағы басқалардың мақалаларында «Шолпан» сыншысының бірезу сынын жоққа шығарып, С.Сейфуллин шығармалары «Қазақ əдебиетін пролетарлық идеологияға жақындату тұрғысынан ол жаңа бағыт, соны жол көрсетті» («Известия Киробкома», №2–3, 1923, 80-б.) деп тұжырымдады. Жаңа заман жазушысының тұлғасы қандай болу керектігі туралы проблемаға да назар аудара кеткен жөн, өйткені 20-жылдар үшін Бұл əшейінгі жайт емес, көбіне идеялық-эстетикалық мəселе болғандығы, тіпті əрі-беріден соң əр əдебиетшінің

сыни ойы мен іс-əрекетінің бағытын айқындап алуға түрткі болған проблема болатын. С.Мұқанов сын садағын орынсыз даттау, қисынсыз қаралау мақсатына қолданғандарды əшкерелесе, Ж.Сыздықов жазушының қарақан басын емес, жазған шығармасының кем-кетігін сынауға үндеді. Мəскеуде оқып жатқан қазақ студенттері ұжымдық сын үлгісін қолдануға шақырды. Сыншының шығармашылық беті жəне оның атқарар міндеті жөнінде көптеген ойлар айтылды. М.Дəулетбаев «Əдебиет майданындағы сын – ақын-жазушыны баптау. Сын – тұңғыш науқастың емі. Сын – айна. Сын – адамның іші-сыртын бірдей аралайтын өткір айна» («Бостандық туы», 2 тамыз, 1923 ж.) деп білді. Т.Арыстанбеков сыншы публицистік екпінмен жазғанда «құр сылдыр сөз бен қызыл тілге салынбау керектігін» ескертті. Ал Д.Ысқақов сынның қазіргі жай-күйіне көңілі толмай, «Затында сынның кесіп тастайтын қатал би болуы да, күлін аспанға ұшыратын құйын болуы да, не бас иіп, құлдық ұрып тұратын қошеметшіл құл болуы да мейлінше жараспайтын қылық. Сын қайырымсыз қатал би болып та, қол қусырған құл болып та тіршілік ете алмайды» деп жазды («Сана», №2–3, 1923 ж.). Сынды толыққанды əлеуметтік-эстетикалық құралға, ал сыншыларды қалың оқушы жұртшылықтың ақындар мен жазушылар еліне жіберген төтенше өкіліне айналдыру мəселесін талқылаудың өзі Қазан төңкерісінен кейінгі жерде қазақтың əдеби ой-пікірі құнарлы бастау тауып, өнерпаздық өмірдің əрқилы идеялық-шығармашылық проблемаларын шеше бастағанын көрсетеді. 20-жылдардың бірінші жартысында сыншылық ой жеке ақын-жазушылар шығармаларының өнерпаздық өрісі, идеялық нысанасы жайында болса, ал екінші жартысында жетекші ақынжазушылардың мəнді туындыларында айқын көріне бастаған жаңа көркемдік əдіс принциптерін орнықтыру төңірегінде атой салды. Сəкен Сейфуллин шығармашылығының жалпы идеялықкөркемдік бағыты революциялық романтикамен қанаттанған

реализмнің орнығып, өркен жаюына жағдай жасады. Қазақ əдебиетінде өріс ала бастаған бағыт шындықты реализм мен революциялық романтиканың дəстүрлеріне сай бейнелеудің жаңа идеялық-көркемдік принциптеріне негізделген болатын. Революциялық романтика өмірді шынайы қалпында бейнелеуге кедергі жасаған жоқ, қайта шындықты даму барысында реалистікпен суреттеуге мүмкіндік берді. Революцияны жасаған халықтың жан сырын революциялық пафоспен бейнелеп көрсетті. Жаңа көркемдік əдістің негізгі принциптері революциялық пафосты жоққа шығармағаны былай тұрсын, оны қазіргі шындықтың қалтарыс-құбылыстарын кеңінен жəне тұтас көрсетуге пайдалана білді. Мұның өзі қазақтың көркемдік тəжірибесінде Бұрын-соңды болып көрмеген жаңа құбылыс болды. Кейбір сыншылар С.Сейфуллин жаңашылдығының сырын ұға алмай қиналды. Ал буржуазияшыл-ұлтшылдар осы сəтті пайдаланып қазақтың революцияшыл поэзиясы дауылпазының үнін өшіруге талаптанып, өтірік-өсекті, қисынсыз жаланы қарша жаудырды. Сəкенді шығармашылық тұлға ретінде жоқ етуді көздеді. Олар сондықтан да керітартпа романтизмді, оның жиынтығы болған символист ақын М.Жұмабаевтың, М.Əуезовтің сөзімен айтқанда, «қазақ əдебиетінде əралуан дертті: ыңырана күңіренуді, мистиканы жəне жұртқа жат эклетизм (əркімге еліктегіштікті), декаденттікті екпек болды» («Əр жылдар ойлары», 1959, 391-б.). «Ақ жол» газетінің бетінде 1925 жылы қазіргі қазақ əдебиетінің жай-күйі сөз болды. Атышулы Ж.Аймауытов «Қазақ əдебиеті қазір күйректік (сентиментализм), сарындамашылық (романтизм) дəуірінде болуға тиіс. Ендеше санашылдықтан (идеализмнен) де құтыла алмайды. Нағыздық (реализм) қазіргі дəуірге аналардай қабыса қоймас» (№555) деген қисын шығарды. Бұ пікірді Ж.Сарсенбин, Тікен жəне тағы басқалар даурыға қолдады. Буржуазияшыл-ұлтшылдар қазақ əдебиетінің бағытын басқа арнаға Бұып жіберуді көздеді. Кеңес жазушыларының идеялық-эстетикалық өрістеуі 20-жылдардың екінші жартысында айрықша күшейді. Жаңа əдебиет өкілдерінің (əсіресе С.Сейфуллин, С.Мұқанов, сыншы

Ғ.Тоғжанов, Ə.Байділдин жəне басқалар) принципті партиялық позициялары буржуазияшыл-ұлтшылдардың Бұрынғыша өздерінің қысыр ойларын емін-еркін жариялай беруіне жол бермеді, кейіннен социалистік реализм деп аталған жаңа көркемдік əдіс принциптерінің орнығуына жағдай жасады. Бір көркемдік əдістен екінші əдіске ауысу проблемасы қазақ сыны мен əдебиеттануына ат ізін салмай өткен құбылыс емес, өйткені кейбір жазушылар сыншыл реализм дəстүрін сақтай отырып, шығармашылық белсенділік көрсеткен болатын. 20-жылдардағы мақалаларда «енді біреулер баяғы Шекспирге еліктеп трагедия жазуға түскен. Қазақ əдебиетінде «Гамлетті» туғызбақ. Бірақ Гамлет өз заманында қандай жақсы болып көрінгенімен де, біздің заманымыздағы тұрмысқа жаратылған кісі емес екенін білу керек» деп («Қызыл Қазақстан», №14, 1923 ж.) жазылған-ды. Сыншыл реализм дəстүрін орынсыз даттауға да, көтермелеуге де болмайды. Қоғамдық-əлеуметтік құбылыс атаулыға, оның ішінде көркемдік құбылысқа диалектика тұрғысынан қарап, көркемөнердің даму барысында тарихи сабақтастық заңы сақталатындығын естен шығаруға тиісті емеспіз. Міне, сондықтан кеңес əдебиетінің қалыптасу шағында сыншыл реализм дəстүрінде жазылған шығармалар кездесті, мұның өзі социалистік реализмнің сахнадан шығып бара жатқанның пайдалысын, озығы мен үлгілісін бойына сіңіргенін, жатсынбағанын көрсетеді. Əдеби мұраны игеру проблемасы – қазақ əдебиет сыны мен əдебиеттанушының туу, қалыптасу, өркендеу кезеңдеріне қатысы бар ең негізгі жəне көпке дейін қиюын таптыра қоймаған эстетикалық-ғылыми мəселенің бірі. Қазақ сынына буржуазияшы-ұлтшылдар уағыздаған «бірыңғай ағым теориясына» қарсы күрес ашуға тура келді. Олар əдебиеттің ұлттық ерекшелігін сақтау үшін Бұрынғыдан қалғандардың қасиетіне, мəніне жəне идеялық бағытына қарамай сақтау, мұртын Бұзбау, қастерлеу керек деді. Сонымен бірге қазақ сынына əуелінде пролеткульт, кейіннен РАПП ұйымдары еріксіз таңбақ болған нигилизммен күресуге тура келді. Нигилизм дəстүрдің мəнін

мансұқтап, мұраны даттады, кейде одан безуге шақырды. Солшылдыққа іш тартқан кейбір сыншылар «пролетарлық мəдениет адам баласының капиталистік қоғамның, помещиктік қоғамның езгісінде жүріп жасап шығарған білім қорларының заңды дамуы болып табылуы тиіс» (В.И.Ленин. Шығармалар. 31-том. 388-б.) деген кемеңгерлік пікірінің мəнін түсінбей, əсіреұраншылдыққа салынғаны да жоқ емес, соның салдарынан қиындаған жайлар да кездесті. «Мұғалім», «Қызыл Қазақстан», «Шолпан», «Сана», «Темірқазық» «Еңбекші қазақ», «Ақ жол», тағы басқа газетжурналдар бетінде жарияланған алғашқы сын мақалаларында фольклордың жазба əдебиеттен айырмасы қайсы, əдеби дəстүрдің мəні жайында жалпылама пікірлер айтылды. А.Сегізбаев, М.Əуезов, тағы басқа авторлар «Бұрынғы əдебиетке иек артпасақ, қазіргі қазақ əдебиетінің негізін қалай алмаймыз, «Қазақ əдебиеті» деген бір əдебиетті бүгін таңда туғыза алмаймыз» («Қызыл Қазақстан», №11, 1924, 23-б.) деп білді. Ал пролеткульт ұрандарына іш тартқан кейбір əдебиетшілер қазақтың тамаша ақын-жыраулары, оның ішінде Жамбыл сияқты дарынның барын еске алмай, ауыз əдебиетінен іргені аулақ салуға үндегендер болды. Ал енді кейбір жазушылар мен сыншылар айрықша назар аудара қоярлықтай əдеби дəстүріміз де жоқ дегендер кездесті. Осы жөнінен келгенде Ғ.Тоғжановтың «Сөз жоқ, қазақ еңбекшілері де, Ленин айтқандай, ескі мұраны, қазақтың қазақ болғаннан бергі азды-көпті жасалған мəдениетін білу керек, үйрену керек. Өзіне лайық үйренетін, білетін ауыз əдебиеті бар, жазба əдебиеті бар. Осыларды біз де үйреніп, біліп, іске жаратуымыз керек. Бірақ ескіні оқығанда, үйренгенде, білгенде, жақсысынан жаманын, пайдалысынан зияндысын да айыра біліп үйрену керек» деп (Ғ.Тоғжанұлы. Əдебиет пен сын мəселелері, 1929, 173–174 б.) тұжырымдағанын атаған жөн. 20-жылдар аяқ тұсында осы дұрыс бағыт өріс ала бастағанын Сəкен мен Сəбиттің ашық хаттарынан, профессор Н.Фатов, Ə.Тəжібаев мақалаларынан, ҚазАПП басқармасына республиканың Халық Комиссарлары Кеңесі председателінің

халық əдебиетінің үлгілі де озық нұсқаларының орасан зор мəні жөнінде 1931 жылы 21 қарашада жазған хаты дəлелдей түседі. С.Сейфуллин «Қазақтың ескі əдебиеті нұсқалары» (1931), «Батырлар жырының жинағы» (1932), көрнекті ақынжыраулардың өлеңдер жинағын құрастырып, бастырды. Қазақстан ұлт мəдениеті институтының ұйымдасуы арқасында Бұл қадам өрістеп, ұжымдық сипат алды. 1935 жылы халық шығармашылығының озық үлгілерінен «Қазақ кеңес фольклоры» атты жинақ шықты. Қазақ фольклоры мектептер мен жоғары оқу орындарында кеңінен оқытылып, зерттеле бастады. Əдеби мұраны игеру ісі жазба əдебиеттің өткен замандағы қайраткерлерінің, əсіресе Абай шығармашылығын дұрыс бағалауға байланысты болды. 1917-33 жылдары «Абай шығармаларының мəні қандай, оның өзі кімнің ақыны, оның көзқарасы қандай?» деген мəселелер қатты талқыға түсті. Оны дұрыс шешіп алуға Абайды ұлтшылдықты əдебиеттің атасы етеміз деп тырбанған буржуазияшыл-ұлтшылдардың қырсығы қатты тиді. Абайтанудың алғашқы адымдарында ұлы ағартушы жайында əдеби-əлеуметтік көзқарастың жетіліп-толысуына қарай əрқилы сын пікірлер айтылды. М.Əуезов, С.Нұржанов, А.Сағди, Б.Кенжебаев жəне басқалар Абай өнерпаздығы туралы оңтайлы ойлар айтты. Абай шығармашылығын жыға түсінуге «Жаңа əдебиет журналында» жарияланған «Абай» (1928, №7, 8) атты мақаласымен Ы.Мұстамбаев едəуір үлес қосты. Тамаша ақын І.Жансүгіров 1932 жылы Абайдың бір томдығына үлкен алғы сөз жазды. Абайдың ақындық шеберлігінің қыры мен сырына үңілген тұстарымен қатар тұрпайы социологизмнің элементтері де аз емес. І.Жансүгіровтің осы алғы сөзі абайтанудың алғашқы кезеңіне тұспа-тұс келгендігін де айта кеткен орынды. Абайтанудың келесі дəуірінде Абай шығармашылығы ғылыми жолмен игеріле бастады, алайда тұрпайы социологизмнің кейбір сарқыншақтары да байқалмай қалмады. РКП(б) Орталық Комитетінің əдеби көркемөнер ұйымдарын қайта құру туралы қаулысы əдеби-ғылыми ахуалды жақ-

сартты. Кеңес жазушыларының бірінші съезіне дайындық, А.С.Пушкиннің қаза тапқанына 100 жыл толуы, кеңес елін, көп тілді əдебиеті классиктерінің мүшелді мерекелерін өткізу əдеби мұраны ғылыми тұрғыдан игеруге ұнамды жағдай жасады. Осының ең алғашқы шапағаты Абайға тиді. Жазушылар съезінде М.Горький халықтың əдеби мұрасына, əсіресе фольклорына қамқорлық жасап, содан үлгі-өнеге алу қажет деген ұлы ойы Қазақстанда Абайдың дүниеден өткенінің 30 жылдығын кеңінен атап өтуге мүмкіндік берді. «Əдебиет майданы» журналының қосарланған саны (№11 – 12, 1934) түгелдей Абай шығармашылығына арналды. Осында жарияланған материалдар үш топқа, яғни қазақ əдебиетіндегі Абайдың орны жəне мəні, Абай жаңашылдығының қадір-қасиеті қандай, Абайдың дүниетанымын зерттеудің қазіргі жайы; қоғамдық сапаның əр саласына Абайдың қосқан үлесі қандай деген күрделі проблемаларға жіктелді. Сонымен, «Əдебиет майданы» журналындағы осы материалдар ғылыми абайтанудың ең ірі мəлімдемесі болды. Ғ.Тоғжанов 1935 жылы «Абай» атты алғашқы монографиялық очеркін жариялады, оны кемшіліктен құлан-таза деп санауға болмайды. Бұдан кейінгі уақытта жылына Абай шығармашылығы жайында баспасөзде 15 – 20 мақала, ал 1940 жылы 150-дей материал жарияланды. Əрине, Бұлардың басым көпшілігі насихаттаушылық сипатта болды. Сөйтіп, сыни жəне ғылыми ой-пікірлердің өркендеу барысында қазақ əдебиеттану ғылымының жаңа саласы – абайтану дүниеге келіп, қалыптасты. Маркстік-лениндік методология негізінде əдеби мұраны игеру принциптерін шешіп алу қазақтың ғылыми-сыни ойының үлкен табысы болды. Мұның өзі сынның жанр ретінде қалыптасуының, əдебиеттанудың туып, өркен жая бастауының нақты көрсеткіші болды. Осы ғылыми-сыни өркендеудің заңды жəне логикалық жалғасы оқу орындарын оқулықтармен қамтамасыз ету, əдебиет тарихын дұрыс дəуірлеу мəселелеріне ұласты. Оқулық жəне оқу құралдарын жасау мəселесі 20-жылдары басталған болатын. Республиканың партия жəне үкімет

орындары ғалымдар мен педагогтерді осы игі іске қатысуға үндеп, дайындығы бар адамдарды осы салада қызмет етуге міндеттеген-ді. Осының арқасында қазақтың бірінші ішінара екінші басқыш мектептері ана тіліндегі оқулықтармен қамтамасыз етілді де. Ақын-жазушылар осы жаңа салада өздерінің қолғабыстарын мол тигізді. 1929 жылы Ғ.Мүсірепов «Қызыл əскер əліппесін», 1930 жылы Б.Майлин, М.Жолдыбаев, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ж.Сыздықов, А.Сыдықовтар «Колхозды ауыл» атты оқу кітабын Б.Майлиннің басқаруымен шығарды. І.Жансүгіров, С.Сейфуллин, Ə.Мəметов, Б.Майлин – «Əдебиеттану оқу кітабы» (1932), М.Əуезов, М.Жолдыбаев, Əуелбек Қоңыратбаев XIX жəне XX ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің тарихына арналған 7-сынып (1933), С.Сейфуллин, Ө.Тұрманжанов «Көркем əдебиет» деген атпен 5-сынып оқулықтарын жазып шығарды. Бұдан кейінгі жылдары орта мектептің барлық сыныптарына қазақ əдебиеті бойынша «Ана тілі» оқу құралдары, хрестоматиялар жасалды. Оларды жазуға, құрастыруға жоғарыда аты аталған авторлармен қатар Ə.Тəжібаев, С.Ерубаев, Х.Бекхожин, Д.Əбілев, Ж.Саин, Е.Ысмайылов, М.Қаратаев, Х.Жұмалиев, Ə.Марғұлан, Т.Ақшолақов, Ш.Кəрібаев, Ə.Көшімбаевтар атсалысты. Қазақтың ғылыми ойының өрелі арна, өнімді өзек табуы көбіне оқулықтар жазу ісіне байланысты болды. Сайып келгенде, осы саладағы пайымды да парасатты еңбектер қазақ əдебиеттануын дүниеге əкелді. Оқулық жасау саласындағы алғашқы жəне мəнді тəжірибе С.Сейфуллиннің «Қазақ əдебиеті». Бірінші кітап. Билер дəуірінің əдебиеті» (1932) кітабынан басталды. Ол, С.Мұқановтың анықтамасымен айтқанда, «Қазақ əдебиеттану ғылымының алғашқы соқпағы» (С.Сейфуллин, 6-т. 5-б.), ал М.Ғабдуллиннің сөзімен айтқанда, «Əдебиет тарихын зерттеудің күні бүгінге дейін ғылыми мəнін жоғалтпаған, келешекте де жоғалтпайтын үлгісі» («Қазақ əдебиеті», 19.01.1965) болды. Осы тамаша ғылыми еңбек бір жағынан жоғары оқу орындарының оқулығы да бола алып, тек қазақ фоль-

клористикасының ғана емес, бүкіл əдебиетіміздің тарихын, күрделі проблемаларын зерттеуге ғылыми жол салды. Əдебиет тарихын жасау тұрғысынан келгенде С.Мұқановтың 1932 жылы шыққан «ХХ ғасырдағы қазақ əдебиетінің» бірінші бөлімін атап өткен орынды. Мектеп оқулығын жасаудың сəтті қадамы М.Əуезов, М.Жолдасбаев, Ə.Қоңыратбаевтың 1935 жылы жазған «ХІХ жəне ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің оқу кітабы» болып, мектептің тұрақты оқулығын жасаудың жақсы үлгісін көрсетті. Оқулықта қазақ əдебиетінің өсіп-өркендеуінің кезеңдері бірсыдырғы дəл дəуірленіп, ғылыми жағынан толымды да құнды шолулар жасалды. Содан кейін əрбір ақынның монографиялық портреті беріліп, шығармаларына идеялықэстетикалық талдау берілді. Осы оқулықтың сəтті тəжірибелері кейінгі еңбектерде ескеріліп, дамытылды. Əдебиет тарихын дəуірлеудің негізгі арналары одан əрі айқындала түсті. Орта мектеп оқулықтарын жасау саласында Е.Ысмайылов, Х.Жұмалиев айрықша өнімді еңбек етіп, екеуі де мектеп пен жоғары оқу орындарына əдебиет теориясы бойынша оқу құралдарының авторлары болды. Ұлы Отан соғысына дейін қазақ мектептері қазақ əдебиеті тарихының толық курсын баяндайтын оқулықтармен негізінен қамтамасыз етілді. Оқулықтарды жасау барысында əдебиеттің тарихын, дəуірлеу мəселесін шешіп отыруға тура келді. Сонымен, қазақ əдебиетінің мектепке жəне жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарын жасау, əдебиет тарихын біршама дəуірлеу бүгінгі практикалық қажеттікті өтеп қана қойған жоқ, сонымен бірге қазақ əдебиеттануының қарыштап өркендеуіне негіз дайындады. Қазақтың əдеби ой-пікірлері қарқынды дамыған уақытта жаңа əдебиеттің жалпы мəселелеріне, оның өсіп-өркендеуіне, соны көркемдік əдісті игеруге, жаңа адам образын жасаудағы ізденіске, қазіргі шындықты бейнелеудің амалдарына, əдеби мұраны сыни тұрғыдан игерудің принциптеріне айрықша назар аударды. Қызу айтыс-тартыстар кезінде буржуазияшылұлтшыл ақын-жазушылардың қысыр ойлары əшкереленіп, алас-

талып отырылды. Жаңа əдебиеттің кеңестік платформасы тек идеялық жағынан ғана емес, көркемдік тұрғыдан да жеңіске жетіп, жалпы өнерпаздық өмірде жетекші жағдайға ие болды. Қазақ сынының жанрлық жағынан қалыптасу процесіне ақынжазушылардың əдебиетті өркендету жайындағы қамқор ойлары мен сөздері, өз əдебиетінің жетісіп толысуын аңсаған əдебиетшіл қауым мен оқушылардың тілек-талаптары көп септігін тигізді. Алайда жетекші эстетикалық күш кəсіби деңгейде ой-пікір айтқан сыншылардың өзі болды. Қазақ сынының қалыптасу шағында Ғ.Тоғжанов, Ə.Байділдин, Б.Кенжебаев, Х.Жүсіпбеков, Е.Бекенов, М.Көшенов, Ə.Мəметова, Ы.Мұстамбаев, Д.Ысқақов, Ж.Сəрсембин жəне басқалар шығармашылық белсенділік көрсетіп, əрқилы идеялық-шығармашылық бағытта мақалалар жазды. Əрине, Бұлардың сыншылық дарыны əрқилы өреде болды, қайсыбіріне эстетикалық сауаттылық, əдебиеттің өркендеу жолын дұрыс түсіну қабілеті жетіспей жатқаны да жоқ емес. Əдеби проблемаларды талқылау кезінде олардың шығармашылық беті айқындала бастады. 20-жылдар мен 30-жылдардың бірінші жартысында өзінің бірнеше жинақтары мен кітаптарын шығарған Ғаббас Тоғжанов қазақ əдебиет сынының айбынды өкілі болды. Оның жазғандары мəнді, өткір де уытты, негізінен жөнжосығы дұрыс болғанымен, ірі қателерге де ұрынды, кейбір күрделі мəселелерді шатастыра баяндап, Сəкен мен Сəбиттің шығармаларына келгенде адалдық жолын аттап кеткен кезі де жоқ емес. Ғ.Тоғжанов қазақ кеңес жазушыларын «қара шаруа», «пролетар», «төңкерісшіл» ақын-жазушылар деп бөлшектеді. Осылардың бəрі де кеңес əдебиетінің өкілі екендігін түсінбеді, пролетарлық əдебиет тек қана үлкен өндіріс ошағы бар аймақтарда тууы тиіс деп қателесті. Ол кезде мұндай көзқарасты айтқан жалғыз Ғ.Тоғжанов қана емес еді. Ғ.Тоғжанов жаңа да соны дарындардың əдебиетке келіп жатқанына қуанып, көркемдік шеберлікті арттыра түсу мəселесін көтерді, жаңашылдықтың өзі өсіп-жетілудің қорытындысы, тілдің көркем, ойдың құнарлы, композицияның шымыр болуын талап етті. Саяси лириканың тамаша ақындық қуатпен жазылғандарын құптай отырып, көркем бейнелілік пен ықшамдылыққа үндеді, «ежіктей түсіндіруге», орынсыз ақылгөйсуге қарсы шықты.

20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезінде қазақ əдебиет сыны Бұралаң-соқпаққа кезікті. Мұның өзі көп дарындарды тұрпайы социологиялық сынға ұрындырды. Ол сын көркемөнердің өзіне тəн сипаты болатындығын мойындамады. М.Қайыпназаров, С.Үсенов, Ə.Мусин, ара-тұра Ғ.Тоғжанов, Ж.Садуақасов, Х.Жүсіпбеков ақын-жазушыларды РАПП пен ҚазАПП-тың қате ұрандарын уағыздауға үндеді. Мұның өзі əдебиеттің, əсіресе поэзияның өркендеуіне көп қырсығын тигізді. Алайда Бұл сынның дауылы тез өтті. РКП (б) Орталық Комитетінің «Əдеби-көркемөнер ұйымдарын қайтадан құру туралы қаулысы» (23 сəуір, 1932) жағдайды түзетіп, əдеби ахуалды жақсартты, кеңес жазушыларының шығармашылық консолидациясын орнатуда тарихи зор рөл атқарды. Ақынжазушылардың өнерпаздық ынтымағының артуы əсіресе сынның өркендеуіне қолайлы болды. Қазақ сыншыларының жасағы осы кезеңде Е.Ысмайылов, М.Қаратаев, Ө.Өтепов, Р.Жаманқұлов, Ə.Қоңыратбаев, С.Ерубаев, З.Шашкин, Х.Жұмалиев, Т.Нұртазин сынды көркем шығарманың жансырын түсінетін, социологиялық-эстетикалық терең талдаулар жасай алатын мəдениеті көтеріңкі дарындармен толысты. Қазақстан Жазушылар одағының 1937 жылғы Пленумында М.Қаратаев «Қазақ əдебиеті сынының міндеттері» туралы баяндама жасап, сынның өсіп-өнген жолдарын қорытындылады, алда тұрған міндеттерін айқындады. 1937 жылдың екінші, 1939 жылдың бірінші жартысы арасындағы уақытта, өкінішке қарай, қара құйын іспетті тұрпайы социологиялық сын қалдығының атой салған шағы да болды. Қазақстан жазушыларының ІІ съезінен кейін əдеби ахуал жақсарып, тəуір сынның дəстүрі өркен жая бастады. Осы съезде сөйлеген сөзінде Ғ.Мүсірепов қазақ əдебиет сынының қалыптасу процесінің тұжырымы болатын ой айтты. Қазақ əдебиет сынының «бірінші саласы – ғылыми сын, тексеру-зерттеу арқылы ылғи алға сүйреп отыратын сын... Екінші саласы – халық сыны, көпшілік сыны. Бұл, əрине, ғылыми сын емес, халық жүрегінің қалай соғуын көрсетіп отыратын сын... Үшінші саласы – сынды кəсіп еткен, арзанқол, əдебиеттің өсуіне жəрдемі тимейтін құр айғай болып

келеді. Міне, бізде осының үшеуі де бар» («Суреткер парызы», 1976, 134–135-б.). Қазақ сыны əдебиеттің жеке жанрына айналды. Əрқилы идеялық-көркемдік қиындықтар мен тосқауылдарды жеңе отырып, жалғыз əдебиеттің ғана емес, бүкіл көркемөнердің шығармашылық процесіне араласып, өзінің эстетикалық өресін биіктете берді. Сын барлау жасамаған өнер саласы жоқ. Осы тұрғыдан келгенде театр сынының қалыптасу процесі айрықша атауға тұрарлық жай. 20-жылдардың бас кезінде əдеби сын қараңғы қалың Бұқараға бүгінгі шынайы өмірді ашық та мəнді насихаттау үшін театр сахнасы таптырмайтын идеологиялық құрал екендігіне назар аудара білді. 1926 жылы ұлт театры құрылғаннан кейін сын драматургияның идеялықкөркемдік нəріне көңіл бөліп, тұрақты репертуар жасау үшін белсене күресті. Қазақ театр өнері өркендеген сайын ол сахна тіршілігіне емін-еркін араласып, əртістердің орындаушылық шеберлігін шыңдау, өмір шындығын көркемдік бейнеге айналдыру, шығарманың жан-сырын ұғу қажеттігін айта отырып, режиссура мен спектакль қою мəселелеріне көз қырын тастады. Театр сыны 30-жылдары қазақтың кəсіби сахна өнерін дамыту, музыкалық театр, опера мен балет театрын, филармония, цирк жəне облыстық драма ұжымдарын ұйымдастыру мəселелерін көтерді. Бірде-бір күрделі көркемдік құбылыс театр сынының назарынан тыс қалған жоқ. Ұлы Отан соғысына дейін сынның бар формалары мен түрлері – мақала, шолу, рецензия, сыни-библиографиялық очерк, əдеби портрет, айтыс мақала, библиографиялық ескертпе, аңдатпа, дəйектеме-сын атаулының бəрі де көркемдік тəжірибеде көрініп жатты. Əрине, олардың эстетикалық қадір-қасиеті кейде биік өреден көрінді, кейде қажетті талап-талғамнан төмен жатты. Солай бола тұрса да, сын оңаша отау тігіп, өзінің жанрлық сипатын айқын танытты, өзінің эстетикалық мұратының өрелі екендігін аңғартып, өнерпаздық өмірдің бір мəнді саласына айналды. Сынды өзінің шығармашылық арнасы деп таныған сыншылар қалың оқушы жұртшылықтың ақын-жазушылар еліне жіберген мəртебелі өкілі бола білді. Олардың ойлы, уытты да қомақты,

эстетикалық жағынан сауатты пікірлері əдебиеттің алып арнамен өркендеуіне жəрдемін тигізді. Қазақ əдебиет сыны соғыстан кейінгі уақытта кəсіби тұрғыдан ірі қадамдар жасады. Барлық тараулары мен салалары өркен жайған қазақ əдебиеттану ғылымы əбден қалыптасты. Əдебиеттану мен сынның өнімді өркендеуіне талай объективтік жағдайлар болды. Біріншіден, казақ əдебиетінің өзі кəсіби биікке көтеріліп, бүкіл одаққа, дүниежүзіне танылды. Екіншіден, КОКП 20-съезінің шешімдерінен кейін əдебиеттанудың ғылыми негізі Бұрынғыдан да бекіді. Үшіншіден, терең білімі, мол дайындығы бар дарынды жастар сын мен зерттеу саласына келді, арнайы ғылыми мекеме, баспасөз орны, баспалар ашылды. Əдебиет ғылымын өркендету ісіне ақын-жазушылардың өзі үлкен қолғабысын тигізді, олар бүгінгі əдеби даму мен шеберлікті ұштау мəселелері төңірегінде соны пікірлер айтты. Олардың съезд, пленум, конференцияларда сөйлеген сөздері, жасаған баяндамалары, жазған мақалалары жинақталып, кітап болып шықты (М.Əуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ə.Тəжібаев, Қ.Бекхожин, Т.Ахтанов т.б.). Əдебиет оқулықтары мен хрестоматиялары негізінен 30-40-жылдар жасалғанды. Соңғы жылдарда оларды педагогикалық талаптарға сай толықтыру, жетілдіру процесі жүріп жатты. Бұрыннан қалыптасып қалған кейбір көзқарастар мен тұжырымдарға ішінара өзгерістер жасалды. С.Сейфуллин Б.Майлин, І.Жансүгіров шығармашылығына талдау жасау барысында тың да соны проблемалар кезікті. Революцияға дейінгі жəне төңкерістің алғашқы жылдарындағы əдеби-тарихи шындықтарды жүйелі баяндау қажеттігі туды. КОКП 20-съезінің шешімдеріне сай Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитеті «Қазақ халқының əдебипоэтикалық жəне музыкалық мұраларын зерттеу мен сыни тұрғыдан пайдаланудың жай-күйі жəне жақсарту шаралары туралы» 1957 жылы қаулы қабылдап, əдебиеттану мен өнердің Бұдан былайғы дамуының негізгі жолдарын айқындап берді. 1959 жылы өткізілген ғылыми-теориялық конференцияның

мəні зор болды. Республиканың 40 жылдығына бағыштап шығарылған «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркін» бүкілодақтық əдеби жəне ғылыми қауым жылы қарсы алып, кеңес əдебиеттануына қосылған үлкен үлес деп бағалады. 1960-1967 жылдары бүкіл əлеуметтің қадірлі қазынасына айналған қазақ əдебиеті тарихының алты кітаптан тұратын үш томдығы шықты. Үлкен қоғамдық мəні бар осыншама күрделі еңбектің азғана уақыт ішінде жазылуы əдебиеттану ғылымының қаншалықты өркен жайып өскендігіне дəлел болды. Əдебиет тарихы көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары негізінде жасалды. Бұған дейін жарық көрген еңбектердің бəрінде, əрқилы себеп-сылтаумен əдебиеттанудың ауқымына тартылмай келген əдеби мұралардың қадір-қасиеті де ескерілді. «Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші кітабында (1960) бай ауыз əдебиетінің өзіндік ерекшеліктері баяндалады. 1948 жылы шыққан басылымның кейбір тұжырымдары пайдаланылғанымен, ғылыми зерттеудің методологиясы, классификациялау жүйесі, əрбір үлгіні талдау амалдары толықтырылып, жетілдірілді, жаңа тараулар мен бөлімдер қосылды. Осының арқасында Бұл еңбек жоғары оқу орындарының негізгі оқу құралына айналды. Қазақ əдебиетінде ауызша жəне жазбаша əдебиеттің дəстүрлері қатар өсіп, бір-біріне ықпал-əсер жасап келді. Қазақ əдебиетінің басқалардан айрықша ерекшелігі болып табылатын осы процестің сырын ашуға «Қазақ əдебиеті тарихының» 1964 жылы шыққан екінші кітабы арналды. Халық шығармашылығының кеңес заманында қарышты өркендеуінің сырын түсінуге айрықша назар бөлінді. Екінші томның екі кітабында 18-19 жəне 20-ғасырдың басындағы қазақ əдебиетінің өсіп-өркендеу жолдарына, əдеби ағымдардың пайда болуы, олардың арасындағы қарымқатынас, қазақ əдебиетінің орыс, батыс, шығыс əдебиеттерімен байланысты алған олжалары талқыланып, əрбір ақын-жазушының өмірі мен шығармашылығы баяндалды. Үшінші томның екі кітабында қазақ кеңес əдебиетінің туу, қалыптасу, өркендеу жолдары зерттелді. Қазақ əдебиетінде социалистік реализм əдісінің орнығу, өркен жаюы – əдебиеттің

негізгі бес дəуіріне тəн құбылыс ретінде қаралып, баяндалады. Қазақ əдебиетінің көп томдық тарихының жалпы келбетін айқындау жəне оның күрделі проблемаларын оңтайлы шешу жолында ертеректе жарияланған ғылыми-зерттеу еңбектерінің («Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші томы, 1948), «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» (1949, 1958), «Қазақтың кеңес заманындағы халық поэзиясының очеркі» (1965), М.Ғабдуллиннің «Қазақтың халық əдебиеті» (1956), Е.Ысмайыловтың «Ақындар» (1956) монографиясы, т.б. қазақ əдебиетінің, əсіресе кеңес дəуіріндегі тарихын жазу процесіне қазіргі əдеби дамудың ерекшеліктерін ыждағаттай баяндаған сынның көп жəрдемі тиді. Əдебиет сынының аңдатпадан монографияға дейінгі барлық түрлері өздерінің шама-шарқына қарай үлес қосып келді. Əдебиет тарихын жасау кезінде соның бəрі түгел дерлік ескеріліп, кəдеге асты. Сыни ой-пікірлер Бұрынғы кезде жарияланған газетжурналдардың бетінде қалып, мектеп оқулықтарын жасау кезінде еленбесе, жеке жинақ не кітапша болып басылмай келсе, соңғы он-жиырма жылдың ішінде сыншылардың еңбектері жеке кітап, жинақ болып жарияланды. Ұжымдық жинақтар, жеке авторлардың мақалаларының топтамасы, монографиясын жариялаудың өзі сынның жанрлық сипатының əбден жетілген қалпын көрсетеді. 50-60 жылдары ұжымдық жинақтар шығару ісі өнімді қолға алынды («Қазақ əдебиетінің кейбір мəселелері», «Көркем аударманың кейбір мəселелері», «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» (1957), «Əдеби мұра жəне оны зерттеу» (1961), «Жазушы жолы» (1962), «Қазақ филологиясының мəселелері» (1964) жəне тағы басқалар.) Соңғы жылдары сыншылардың мақалалар жинағын шығару дəстүрі орнықты. Ғ.Тоғжановтың 1929 жылы шыққан «Əдебиет пен өнер мəселелері» жинағынан кейін бірде-бір сыншы ұзақ уақыт бойына өз мақалаларын жинақ етіп шығара алмаған болатын. Соңғы он-он бес жылдың ішінде аға, орта буын сыншылармен бірге жас дарындар да сын жинақтарын жариялауға мүмкіндік алды. М.Қаратаев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Х.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Т.Нұртазин, Б.Шала-

баев, Т.Əлімқұлов, С.Қирабаев, Р.Бердібаев, А.Нұрқатов, Қ.Нұрмаханов, Қ.Қуандықов, Н.Ғабдуллин, З.Қабдолов, Ы.Дүйсенбаев, Х.Əдібаев, М.Дүйсенов, Т.Кəкішев, тағы басқалардың кітаптары жарияланды. Көп сыншылар мен əдебиетшілер қазіргі əдеби дамуға жіті назар аударып, өздерін толғандырған шығармалар жайында пікір айтып отырады. Əдебиеттің өзекті мəселелері газет-журналдар бетінде талқыға түсіп, кейде айтыс тудырып та қояды. Қазақтың кəсіби сынының жанр ретінде қалыптасуына жəне əдебиеттанудың негізін қаласуға өзінің шығармашылық дарынын қалтқысыз жұмсаған таланттың бірі – Есмағанбет Самұратұлы Ысмайылов (1911-1966). Оның уытты да өткір қаламы қазақ кеңес əдебиетінің қазіргі даму процесіне белсене араласуымен қадірлі. Е.Ысмайылов əдебиеттің өркендеуін əңгімелегенде əрбір ақын-жазушының шығармашылық тұлғасын көппен араластырып алмай, əкелген жаңалығын, озық тəжірибесін айшықты көрсетсе, ал жеке ақын-жазушының шығармашылығына талдау жасағанда оның өзіне тəн сипаттарының жалпы əдеби дамуға қалай жанасып, толықтырып жатқанын бажайлай баяндады. Жалпыны жалқыдан, жалқыны жалпыдан аңғару сыншы пікірінің дəйекті де уыттылығын көрсетті. Əдебиеттің тарихы мен теориясының өзекті мəселелерін ғалымдық парасатпен шешуі, ауызша жəне жазбаша əдебиеттердің өнерпаздық арналарымен байланыстарына жанашыр болып ой толғауы, негізді қорытынды, тұжырымды пікірлер айтуға талаптанғанда кейбір шəлкем-шалыс жаңсақтықтың кездеспеуі Е.Ысмайыловтың айбынды қаламгерлігін танытты. Оның «Ақындар» атты (1956) монографиясы кеңес фольклористикасына қосылған зор үлес болды. Өзінің жан-жақты білімділігі мен ғұлама оқымыстылығын, айбынды дарынын Мұхаметжан Қожаспайұлы Қаратаев өндіре жазып жатқан еңбектерімен танытуда. Оның көптеген сын жинақтары, оқу құралдары мен монографиялары оқушының қолында. М.Қаратаевтың кітаптары өзінің актуалдығы, өткірлігімен көзге түседі. Сыншының əр алуан тақырыпты қамтитын шығармаларының публицистік ағыны күшті болғандықтан,

əсерлі оқылып, зор ықпал жасайды. Өйткені социологиялықэстетикалық талдаудың терезесін тең ұстап, əрқашан партиялық позициясының беріктігін танытуы, шығарма жанын жыға түсініп, өзінің пікірін түйдектей түюі, əсем баяндауы, сыншылдық диапазонының кеңдігі, көркемдік дəлелінің нанымдығы, теориялық пайымдауының дəлелдігі М.Қаратаев шығармашылығының хас белгісі, өнерпаздық стилі болып табылады. Орта жəне кіші буын сыншылардың да өзіндік беті барын анық байқаймыз. Талантты сыншы Айқын Нұрқатов (1928-1965) əдебиетіміздің бүгінгі жай-күйіне айбынды жауынгерлікпен араласып, көркемдік шеберлікті шыңдау жайында толымды ой айтты, оның тамаша үлгілерін Мұхтар Əуезовтің шығармашылығынан көп тауып, тереңдей зерттеді. «Идея жəне образ», «Абайдың ақындық дəстүрі», «Мұхтар Əуезовтің шығармашылығы» сияқты еңбектерімен қазақ əдебиеттануына сүбелі үлес қосты. Өзінің үлкен дарынынан зор үміт күттірген Қалжан Нұрмаханов (1927-1963) орыс, қазақ тілінде өндіре жазып, əдебиеттердің достығын əңгімелей отырып, бір-біріне жасаған ықпалына назар аударды. Театр сыны саласында Қажығұмар Қуандықов (1927-1972) өзінің өткір де ойлы сындарымен жарқырап көрінді. Драматургиялық шығарманың сахналық үлгісін ғана емес, көркемдік бейнеге айналу жолдарын, актерлік өнердің өсіп-өркендеуін жіті қадағалады. Сынды өзіміздің өнерпаздық өрісіміз деп таныған жас таланттар тобы сыншылар мен əдебиетшілер жасағын қомақтандыра түсті, пікір айтар, зерттеу жасар аймақтың бар саласына көз салды. Соның арқасында сыни əдеби еңбектерді жариялау да көбейіп, сыншы-ғалымның, ғалым-сыншының тұлғасы қалыптасты. Əдебиеттану мен сынның жанрлық формалары əралуан үлгіде туа бастады. Монография жазу дəстүрі етек алды. Ғалымдар жеке ақын-жазушының шығармашылығын да, сондай-ақ əдебиеттің өзекті мəселелерін де монографиялық тұрғыдан зерттеп, едəуір еңбектер берді. Т.Ахтанов Ғабит туралы, Ə.Дербісалин Ыбырай жайында, С.Қирабаев – Сəкен, Ғабиден, А.Нұрқатов – Мұхтар, Ə.Қоңыратбаев – Шолпан, Б.Кенжеба-

ев – Сұлтанмахмұт, Т.Нұртазин – Сəбит, М.Дүйсенов – Ілияс пен Əбділда, Т.Əбдірахманова – Қасым туралы, Х.Жұмалиев «Қазақ эпосы мен əдебиеті тарихының мəселелері» (1959), Б.Шалабаев «Қазақ романының тарихы» (1972) сияқты монографиялар жариялады. Бұл еңбектер кезеңдік талаптарға жауап береді. Мəселен, А.Нұрқатов М.Əуезовтің шығармашылығын көркемдік шеберліктің өсу деңгейінен зерттесе, Т.Нұртазин «Жазушы жəне өмір» монографиясында С.Мұқанов шығармашылығы арнасында бүкіл қазақ кеңес əдебиетінің даму кезеңдерінің ерекшеліктерін көрсетіп берді. Қазақ əдебиетінің тек қана ірі де күрделі ғылыми проблемаларының төңірегінде қалып қоймай, күнделікті көркемдік процестің өмірлік қажеттіліктерінің өзіне араласып отырады. Осы тұрғыдан келгенде Сəкен, Бейімбет, Ілияс туралы Е.Ысмайылов, Қ.Жармағамбетов, М.Қаратаевтың «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркіне» жазған тараулары бір жағынан орта мектеп оқулығына қосымша көмекші құрал болуы өнімді ізденіске бастады. Осы еңбектер монографиялық очерктерді көбірек жазуға ықпал жасады. Монографиялық жанрдың белең алуы зерттеушілер мен оқушылардың ірі ақын-жазушылардың шығармашылығына деген ілтипаттың молдығынан ғана емес, жалпы əдебиеттің өзекті де күрделі мəселелерін шешіп, өркендеу дəуірінің белгілі бір қорытындысын жасау, əдебиет жанрының көркемдік мүмкіншіліктерін айқындау, жетіспейтінді толықтыру мақсатында туған болатын. 20-ғасырдың басында туған шығармалар мен алғашқы кеңес жазушылары туындыларының аралығында елдің қоғамдық өмірін түбірінен өзгеріске ұшыратқан ұлы оқиға жатты. Осының шын сырын, ерекшелігін түсіну үшін зерттеулер қажет болды. С.Мұқановтың «ХХ ғасыр əдебиеті» (1932), жəне Е.Бекеновтың «Ұлттық қозғалыс жəне ұлттық əдебиет» (1935) атты еңбектері 20-ғасыр басындағы əдебиет тарихын жасауға септігін тигізді. Осы дəуірдің шындығын Б.Кенжебаевтың «Қазақтың XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» (1958) атты мəнді монографиясынан байқаймыз. Онда осы кезеңдегі əдебиеттің өркендеуі

барысымен шектеліп қана қоймай, зерттелуге тиіс жайларға да барлау жасайды. Əдебиеттанудың қолы жеткен табыстарына сүйене отырып Ə.Дербісалин Қазан төңкерісіне дейінгі демократияшыл əдебиет жөнінде еңбек жазды. Ал жиырмасыншы жылдарғы қазақ кеңес əдебиетінің идеялық-шығармашылық мəселелері Б.Кенжебаевтың очеркінде (1961), Т.Кəкішевтің «Октябрь өркені» (1962) монографиясында арнайы зерттелді. Р.Бердібаев, С.Қирабаев, Е.Лизуновалардың зерттеулерінде, Б.Шалабаевтың оқу құралдарында, З.Ахметов Ш.Сатпаева, Т.Нұртазин, М.Ғабдуллин, Е.Ғабирденов, Ə.Сатыбалдиев, С.Талжановтың, т.б. монографияларында əдебиет жанрлары, өлең құрылысы, əдеби туысқандық пен байланыстар, аударманың көркемдік мəні жайында толымды ойлар айтылады. Соңғы жылдары əдебиетшілер қазақ əдебиетінің тарихын жасауда сын жинақтарын жариялаумен ғана шектеліп қалған жоқ. Ғылымның өз қажетін ашатын теориялық еңбектер жазып, методологиялық зерттеулер жүргізе бастады. Өйткені Бұған дейін Бұл жайлар, əсіресе эстетикалық принциптер мен міндеттер əдебиет тарихының аясында ғана айтылып келгенді. Х.Жұмалиевтің «Əдебиет теориясы», Е.Ысмайыловтың «Əдебиет теориясының мəселелері» (1940) Б.Кенжебаевтың «Қазақ өлеңінің құрылысы» (1955), шығып, теориялық ойға түрткі салды. Соңғы жылдары күрделі теориялық мəселелердің сырын аңғартуға бағытталған ірі қадамдар жасалды. Е.Ысмайыловтың «Ақындар» монографиясында халық поэзиясының өркендеу жолдары, айтыс өнеріндегі дəстүр мен жаңашылдық жайы сөз болса, Ə.Тəжібаевтың «Поэзия жəне өмір» атты кітабында қазақ лирикасының дамуы, көркемдік сырлары ажарлы да əсерлі баяндалды. Өзінің ішкі қарпуымен теориялық еңбекке іш тартады. Əдебиеттанудың нақты өнерпаздық мəселелерін зерттеу барысында үлкен тұжырым, келісті қорытынды жасауға мүмкіндік туды. М.Дүйсеновтың «Əдебиеттегі форма мен мазмұнның бірлігі», М.Хасеновтың «Ұнамды кейіпкер жəне типтендіру» (1967) кітабы, əрқилы

авторлардың сюжет, композиция, характер жасау проблемаларына арналған мақалалары мен еңбектері жарық көрді. М.Қаратаев өзінің «Қазақ прозасында социалистік реализмнің қалыптасуы» (1965) атты монографиясымен жаңа əдебиеттің идеялық шығармашылық принциптерінің орнығуына жанжақты қарап, əдебиетіміздің басып өткен жолы, бүгінгі тəжірибесінен теориялық қорытындылар, қисындар жасауға болатындығын, қазақтың ғылыми-сыни ой-пікірін одақтық деңгейге көтеру қажеттігін аңғартты. Қазақ өлеңінің құрылысы жайында там-тұмдап айтылғанмен, нақты зерттеу болмай келген-ді. Осы күрделі мəселеге З.Ахметов «Қазақ өлеңінің құрылысы» (1964) атты арнайы монографиясын арнады. З.Қабдоловтың «Əдебиет теориясының негіздері» (1970) кітабы жоғары оқу орындарының студенттеріне арналды. Қазақ əдебиетін жүйелі оқытып, арналы насихаттауға бағытталған əдістемелік еңбектер де туа бастады. Солардың ішінде өзінің практикалық мəні, теориялық алымдығымен Ə.Көшімбаев пен Ə.Қоңыратбаевтың жазғандары көзге түсті. Жазушылар съезі мен пленумдарының, ғылыми конференциялар мен мүшелді мерекелердің материалдары жариялануда. Қалың оқушы қауымға жеңіл тілмен жазылған ғылыми кітапшалар, көркем-əдебиет көрсеткіштері, əр ұлы ақын-жазушының библиографиялық көрсеткіші, қолжазбалар түсіндірмелері шыға бастады. Анда-санда текстологиялық зерттеу де көрініп қояды. Қ.Мұхамеджанов «Абай шығармаларының текстологиясы туралы» кітапшасын 1959 жылы жариялады. Соңғы кездері ақын-жазушылардың таңдамалы шығармаларының жинақтарын шығару дəстүрге айнала бастады. Оларға алғы, соңғы сөз жазылып, əр шығарманың жариялау кезеңдері жөнінде түсіндірмелер берілуде. Осындай толып жатқан жетістіктермен қатар, кемістіктер де жоқ емес. Осы уақытқа дейін əдеби естеліктерді молырақ шығару, əдеби өмір шежірелерін жасау, семинарийлер құрастыру, архив материалын үзбей жариялап отыру, əдеби анықтамалар, т.б. жасауда шабандығымыз да жоқ емес. Солай бола тұрса да, туған əдебиетіміздің арғы-бергі тарихы мен көркемдік

тəжірибесін жарқыратып көрсете алатын əдебиеттану мен сынымыз қосарлана өркендеп келеді. Соның арқасында ғалымсыншылардың, сыншы-ғалымдардың тұлғасы қалыптасты. Сыни ой-пікірлердің онан əрі өркендеуіне соңғы уақытта қолайлы жағдайлар жасалуда. Қазақ қаламгерлері КОКП Орталық Комитетінің 1972 жылғы «Əдеби-көркем сын туралы» қаулысын басшылыққа алуда. Осы қаулы негізінде республикамызда жыл сайын «Уақыт жəне қаламгер» жинағын шығару дəстүрге айналды, «Жазушы» баспасы жанынан сыни-ғылыми еңбектерді жариялайтын арнайы редакция құрылды, жоғары оқу орындарында қазақ əдебиет сынының тарихы оқытылатын болды. Сыншылардың тəуір еңбегіне деген ілтипат күшейді. Қазақтың сыншылық ойының көшбастары, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі Мұхамеджан Қаратаев өзінің «Алар белес алда» атты еңбегі үшін Мемлекеттік сыйлық алды. Сыншы Сағат Əшімбаев Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты болды. Осындай ынталандыру шаралары сын майданын жандандыра түсті. «Ауыр да абыройлы сын саласына 6070 жылдары келген Ш.Елеукенов, З.Серікқалиев, Б.Уахатов, А.Нағыметов, Ж.Əбдірашев, Ə.Жəмішев, А.Нысаналиндердің татымды мақалалары мен еңбектері көзге түсе бастады. Олардың өкшесін баса А.Егеубаев, Ұ.Доспанбетов, Б.Ибрагимов, Ж.Дəдебаев, С.Негимов, Т.Мамасейітов, Ə.Дербісалиев, Б.Əбілқасымов, Б.Сарбалаев, Б.Майтанов сынды жас таланттар легі келіп қосылды. КОКП Орталық Комитетінің қаулысын қалтқысыз жүзеге асыру жолында қазақ əдебиет сыны мен ғылымының бар буынының өкілдері шығармашылық күш-жігерін аямасы, əдебиетімізді өркендете беруге қарышты қадамдар жасары айдан анық. 1978 ж.

ҚОЛЖАЗБА «САДАҚ» ЖУРНАЛЫ Қазақ əдебиетінің, əсіресе прозасының асыл қазынасына айналған Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» атты шығармасын оқығанда революцияға дейінгі қазақ сахарасының келбетіне, өмір шындығына арқа сүйей тартылған сюжет желісіне, оқиғаның қалыңдығына, сұлу сөз, көркем бояуға, ең бастысы – Шұға сияқты абзал жанның заман құрбандығына шалынғандығына кім назар аудармай өте алады! Сар даладағы ұзақ жолды қысқарту мақсатымен басталған əңгімеге оқудан қайтып келе жатқан шəкірт қана емес, бүгінгі оқушы да ұйып: елге аңыз болған Шұғаны, оның өмірден қалағаны – Əбдірахманды, бəйшешектей шешек атқан өмір гүлдерін дөкір қолмен жұлған – қыз əкесін, сор өмірдің ауыр батпанынан белі қайысқан ел өмірін көз алдынан өткізеді. Жанды өмір сөз аумағында қалып қоймай, қимылды, күйлі, əрекетті көрініске айналады. Сөзге жан бітіп, кино кадрына түсірілгендей! «Шұғаның белгісін» оқыған адам тебіренбей қалмайды. Жүрегіңді қытықтап, лəззатыңа нəр беретін, өмір туралы ойға батыратын осы шығарма медресе шəкіртінің қолынан туды да, қолжазба «Садақ» журналында жарияланды дегенге таңданушылар да, шүбə келтірушілер де болмай қалмас. Бірақ тарихи шындық солай. Уфадағы медресе «Ғалияның» жанынан 1915 жылдан 1918 жылға дейін айына екі рет шығып тұрған қолжазба «Садақ» журналының əзірге біздің қолымызда 1916 жылғы 20, 21, 22 сандары ғана бар. Журналдың басқа сандарын Уфа қаласындағы архивтерден, ішкі Ресей мен Сібір мұсылмандарының діни басқармасы – муфтидің де архивінен, ленинградтық СалтыковЩедрин атындағы көпшілік кітапханасының қолжазбалар қорынан іздестіріп, таба алмадық. Цензурадан тыс шыққан Бұл журналдың əркімнің қолында кетуі өте ықтимал. Жиенғали Тілепбергеновтың өзі редактор болып шығарған жоғарыдағы үш санды 30-жылдардың басында КазАПП-қа тапсырып, сөйтіп олардың Пушкин атындағы көпшілік кітапханасының сирек кездесетін қымбатты материалдарының біріне айналды.

Əрине, қолдағы бар сандар көптеген мəселенің бетін ашып бере алмайды, солай бола тұрса да архив материалдары мен естеліктерге сүйеніп, журналдың шығу тарихын, атқарған қызметін шолып өткен жөн. Башқұрт кеңес əдебиетінің негізін қалаушылардың бірі Сайфи Құдаш Майлин Бейімбетпен, Тілепбергенов Жиенғалимен бір группада оқып, жолдас, дос-жаран болған, кейінгі уақыттарда да байланысы үзілмеген, қазақ жазушылары жайында айтарлықтай естелігі бай адам екен. Əсіресе медреседегі қазақ шəкірттерінің ой-арманын, іс-қылығын əлі күнге дейін ұмыта қоймапты. Соның ішінде «Садақ» журналының шығуы мен істеген ісін едəуір əңгімелейді. – Медреседе біз жадитше оқыдық. Бұл қадимнан əлдеқайда тəуір, – деп бастады Сайфи Құдаш, – арабшадан тек қана Құранның өзін оқыдық, ал басқа сабақтар – геометрия, алгебра, есеп, география, педагогика, тарих сияқтылар болды. Əдебиеттен – татар əдебиетін оқыдық, оны бізге татар əдебиетінің классигі Ғалымжан Ибрагимов оқытты. Ғалымжанның ықпалы күшті болды ма деймін – медреседен ақын-жазушылар көп шықты. Сонсын башқұрт сатиригі Шаихзада Бабич бір жақсы өнеге көрсетті – «Парлақ» атты қолжазба журнал шығарды. Осыдан кейін татарбашқұрт балалары «Аң», «Без», черкестер – «Лəге», қазақтар – «Садақ» журналдарын шығарды, – деп, ойын жинақтамақ болып біраз кідірді де: – «Садақ» байғұс көп қиындық көрді, егер Ғалымжан болмаса жабылып қалуы да ықтимал еді. Жасыратыны жоқ, татар шəкірттері «медресенің қожасы мен» дегендей сыңай байқатып, «Ғалияның» директоры Зияддин Аль-Камалидан қолдау да тауып жүрді. «Садақты» қызықты шығаруға Бейімбет пен Жиенғали көп күш жұмсады, тіпті жұмасына бір шығарып тұрған кездері де болды. «Шұға» атты бір қыздың тағдырын суреттеген əдемі новелласын Бейімбет өзінің «Шаңқан» деген жалған атымен шығарып, журнал оқушыларын көбейтті. Осыған іштарлықтан ба, жоқ, басқа бір себептен бе, əйтеуір, өркөкіректеу бір татар шəкірті кітапханада жатқан «Садақты» жыртып-жыртып, корзинкаға тастайды. Қазақ шəкірттері Ка-

малиге барып арыз береді, бірақ оның жауабынан түңілген соң педкеңеске шығады. Сонда Ғалымжан Бұл мəселені жалпы шəкірттік жиналысқа қоюды ұсынып, өзі баяндама жасауға келіседі. Оның сондағы сөзі 1916 жылы татардың «Аң» деген журналының 5-санында басылды, – деп Сайфи Құдаш өзінің архивінде жатқан журналды оқи жөнелді. – Сендер əн мен күйге құмарсыңдар жəне ұста да келесіңдер, – деп баспаға басылған ұзынша бір қағазды ұстата берді. Бұл Сайфи ағайдың өзі 1917 жылы режиссер болып интернационалдық сауық кешін ұйымдастырған екен, мына сары қағаз – соның программасы, онда қазақ шəкірттері «Ахау Семейді», «Сырымбетті» хормен айтып, бірнеше күй тартқан екен. Ғалымжан Ибрагимов «Садақ» жөніндегі мəселені «матбугатта қазақ жастары тарапынан көтерілген тіл мəселесіне» айналдырып, «Аң» журналында басылған осы сөзіне «Тілдері басқа болса да көңілдері бір» деген ат қойыпты. Бұл мақалада ең алдымен панисламизмге қарсы, əсіресе Ресей мұсылмандарын, оның ішінде қазақтарды татарландырамыз деушілерге қарсы зілді пікір айтып, қазақ мəдениеті мен əдебиеті жəне оның əдеби тілі тарихи сахнаға шығып, өркендеп отыр, «қазақ əдебиеті енді дүниеге келген бір факті бүтін қазақ сахарасына əдеби азық болып келген өлең мен жырлар, біздің қазіргі ақындарымыздан көп Бұрын жасап, кең далаға дауысы жаңғырып шыққан Ибраһим Құнанбайлар, соңғы Сералиндер, «Қазақстан», «Қазақ», «Айқап»-тар, қазақ мектептеріне тамыр жайып бара жатқан оқу құралдары, қазақ тілінде бас көтерген қоғамдық əдебиет. Қазір іңкəр етуге мүмкін болмайтын бір факт, қазақты «татар əдебиетімен» қанағаттандыру пікірі – тек ол халықты жəне тарих ағымын білмегендіктен туған», – деп міней келіп, Ғалымжан Ибрагимов «түркологтардың бəрі де қазақтарды ескі түріктердің ең нық сақталған жері дейді. Бұл күнгі қазақ халқы өзінің күнкөрісі, тұрмыс жағдайларымен басқа түрік тайпаларынан барынша ерекшеленеді. Бұл халықтың рухында бек қуат (самобытность) бар. Бұлардың халық əдебиеті ешбір түркі тайпаларға ұқсамас дəрежеде бай əрі зор. Бізге қазақтарды «татар тілі мен татар əдебиетіне» бағындыру қиялынан гөрі, əдеби

қазынамызды байыту үшін қазақ халқының əдебиетінен кең түрде үйренген тиімді» деп тұжырымдайды. Ғалымжан Ибрагимовтың осы пікірі аяқсыз қалмай, «Садақ» журналы уақтылы шығып тұратын болды, кедергілер алынып тасталды. Татар əдебиетінің классигі өзінің Бұл пікірін айтуменен тынбай, практика жүзінде іске асырғанға да ұқсайды. Оның мысалын татар-башқұрт шəкірттерінің журналы «Парлақтың» 1917 жылы қараша айында шыққан 2-санынан көруге болады. Осы журналдың редакторы Ферһад: «Садақтың» соңғы нөмірін маған оқуға тура келді. Онда жазылған көркем, шынайы əңгімелерді көріп өте-мөте ғажаптандым. Осындай тамашалардың ешбірі де біздің татар журналдарына аударылмады (Бұлай етудің ешбір орны жоқ еді...), аудару қажет еді» деп жазды. Осы ниетті жүзеге асыру мақсатымен «Парлақ» редакциясы Жиенғали Тілепбергеновтің «Жазғы сапардан бір көрініс» деген əңгімесін татар тіліне аударып, сол санда жариялады. Ғалымжан Ибрагимовтың қазақ шəкірттерінің тілегін ілтипатқа алып, баяндама жасауы, ал Сайфи Құдаш ұйымдастырған сауық кеші мен «Парлақ» журналы редакциясының игі бастамасы шəкірттер арасында жаңа заман қарсаңында интернационалдық ынтымақтың күшейе түсуінің бір нышаны деп қараған жөн. Медресе «Ғалияның» Бұрынғы шəкірттері, Бейімбет пен Жиенғалидың жолдастары жəне журналды шығарысуға белсене қатысқан, 1924 жылдан бері коммунистік партияның мүшесі, Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген мұғалім, Ленин орденімен наградталған Зейнел Иманжанов пен Алматыдағы № 4 баспаханада қызмет істеп жүрген Абдрахман Мұстафин «Садақ» журналының шығу тарихы жөнінде Сайфи Құдаш айтқан естелікті толығынан растап, өздерінің білгендерімен толықтыра түсті. Енді «Садақтың» қолымыздағы үш санына оралайық. Көлемі 18 х 13 сантиметр пошта қағазына жазылып, журнал 30-45 бет арасында шығып тұрған (Қолымыздағы үш санды машинамен көшіргенде 82 бет болып шықты). «Садақтың»

алғашқы хатшысы Абдрахман Мұстафин бастапқы 8 нөмірді «өзім шығарып едім» десе, ал мына үш санда талай адамның қолымен жазылған материалдар басым. Соған қарағанда, əркім өз шығармасын өзі жазып беріп, редакция соларды іріктегеннен кейін түптеп, тарататын болса керек. «Садақтың» 20-саны 1916 жылы 4 қараша күні, 21-саны 18 қарашада, ал 22-саны 1 желтоқсанда шықты. Əр санда 2-ден 15-ке дейін əр автордың материалы басылған, оның ішінде Жиенғалидың «Сəлемдесу», «Ескерткіштен бір бөлек», «Қысқасы қияметке кетпес», «Қалижан жігіт» деген əңгімесі, Зейнел Иманжановтың «Ашық хаты» мен «Ертегісі», А.Мұстафиннің «Жаңа белдік» деген əңгімесі, халық ауыз əдебиетінің көптеген нұсқаларын жариялаған. Журналдың ісіне көз жіберсек, «буыны бекіп, Бұғанасы қатпаған заманда талай дəуірді бастан кешірген жас «Садақтың» ұлтына қызмет қылуға асығып, рухы жоғарылап, қарқыны басылмай тұрғанын» байқаймыз. Журнал алқасы өзінің мақсатын бір мəселеге сайған сияқты, оны мына тезис аңғартады: «Бір ұлт өзінің ұлттығын сақтап, өзге халықтармен тең болу үшін тілін сақтау керек. Ол үшін өзіміздің көркем сөзімізді сақтау керек. Міне, осы себептерден, осы саннан бастап ылғи көркемсөзге арналған қолыңыздағы мына «Садақ» журналы дүниеге аяқ басты». Журнал алқасы жарияланатын материалдарды бассөз, роман, халық көркемсөзі, күлкі-сықақ, өлең, театр жəне сын сияқты 7 бөлімге бөліп шығарып отырды. Журналдың көркеюі, бағытының түзелуі «Садақ» оқушылары мен жазушыларының борышы екендігін ерекше атап көрсете келіп, «былтырғы жылдың бас кезінде жазушылары көңілге тиерлік көп болып, біреуіне біреуі сүйенгендіктен көріп, биыл аз болған соң былтырғыдай біріне-бірі сүйенбес деп журнал жазушыларының көп болуын үміт етіп, «Садақ» оқушысының һəм жазушыларының бірі қалмай жазуларын өтінеді». Журнал алқасының түскен материалдарға бірсыдырғы қатаң қарағандығы өз тілшілеріне берген жауаптарынан анық аңғарылады. Мысалы, Бөрте дегенге: «Бұртисаң да сөзіңді

жұртқа көрінерлік қылмасаң басылмайды. Жөндеп жазсаң басармыз» десе, Имамағзам деген тілшісіне: «Сіздің «Мəзһəм жолы» деген мақалаңыз Бұл журнал діни болмағандықтан басылмады. Басқа жазсаң басылар» деп жауап қайтарады. Сосын журналда басылған бірқыдыру хабарландырулар арнайы зерттеуді талап ететін сияқты. Мысалы, 20-санда «Мемлекетімізде насыбай таусылғандықтан, журнал шығарушысына насыбайы болған жерлер насыбай жіберуі керек. Бірінші бетте – табандатқан бір шақша насыбай, 3-беттерде – орта шақша. Насыбайдың күлі көбірек болуы өте қажет» деген сияқты астарлы сөздер мен хабарландырулар осы үш санда едəуір көп. Медресе шəкірттері «насыбай, шылым, темекі» деген сөздердің мағынасы туралы күні Бұрын келісіп алып, оларға белгілі мəн берген шығар деп топшылауға, оның сырын ашуға əзірге қажетті деректеріміз жоқ. Сол сияқты журналдың шыққан сандары қолымызда түгелдей болмағандықтан, оның бағыты мен программасын айқындау келешек күннің мақсаты болмақ. Калай болған күнде Бейімбет пен Жиенғалидың тікелей басшылық етуімен медресе жанынан «Садақ» атты қолжазба журналдың шығуы өте қуанышты жайт. Сосын, цензурадан тыс шыққан Бұл журнал Ресейдегі революциялық қозғалыстың өрістеуінің салдары, əсері арқасында шəкірттер арасына еркін ойлылықтың сыздықтап ене бастағанын да аңғартады. 1958 ж.

ƏДЕБИЕТТАНУ ҒЫЛЫМЫНЫҢ КЕЙБІР МƏСЕЛЕЛЕРІ Əдеби «шаруашылықтың» жетістіктері мен кемістіктерін сарапқа салған уақытта əдебиеттану ғылымының жаңа қарқынмен өркендеп, алымы молайып, айтары нақтыланып, пікірі қоюланып, қомақталып келе жатқанын көрмеске болмайды. Сыншылық ой-пікірдің қол жеткен өресіне қарағанда, қазақ əдебиетшілері теориялық мəселелерді топшылау жағынан ақсаңдай басқанымен де, əдебиет тарихын жасау жағынан бүкілодақтық əдебиеттану сахнасына бір табан жақындай түскен сияқты. Өткендегімізді еске алғанда Бұл қуанарлық көрініс, ал біздің шығармашылық мүмкіндігіміз жағынан – əлі аз, жеткіліксіз. Өскелең əдебиеті бар ұлттың əдебиетшілері өзінің географиялық аумағымен шектеліп қалмай, одақтық көлемге қанат қағатын уақыт болды. Бізде «сүйтсек-ау» деген таудай талап болғанымен де, соңғы кезге дейін нақты іс аздау еді. Алайда 1958 жылы Москвада болып өткен қазақ əдебиеті мен көркемөнерінің онкүндігі бүкілодақтық «қамалды» алуға күш-қуат, жігер берді. Ұжымдық еңбектің жемісі – «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі», Е.Ысмайыловтың «Ақындар», М.Қаратаевтың «Туған əдебиет туралы ойлары» көтеріңкі бағалануы – республика əдебиетшілерінің шығармашылық мүмкіндіктерінің мол екендігін аңғартты жəне одақтық сын мен əдебиеттануға қазақстандық сүбелі үлес қосуға ынталандырды. Алайда əдебиеттану ғылымының əлі де болса талқыға түспей, шешілуі табылмай келе жатқан мəселелері, кем-кетігі, жоқ-жітігі, арман-мұңы бар. Расын айту керек, біздің əдебиеттану мен сында талай ірі кемшіліктер, тіпті саяси шалыс басқан қадамдар кездескен кезі де болды, қазірде де төрт аяғынан тең басып тұр деуге ерте. Негізі мықтап қаланған, қалыптасу дəуірін бастан өткерген, күннен-күнге өркендеп отырған əдебиеттану ғылымы арнайы əңгіменің объектісі болуға құмар ғана емес, мұқтаж. Рас, қазақ əдебиетін зерттеушілер арасында, орыс əдебиетшілеріндей,

осы ғылымның ішкі түрлері, тараулары, жүйелері бойынша мамандану (специализация) жетіспей жатса да, жалпы қазақ əдебиетінің революцияға дейінгі жəне соңғы кездегі ауыз, жазба əдебиеттерін сала-саламен зерттеудің арнасы салынды. Ендігі мақсат – тармақтандыра, тереңдете, кеңейте түсуде, əсіресе эстетиканың теориялық мəселелерінен жасқанбауда, əдебиетіміздің құнарлы өңірінен өніп шығатын жемістерді ғылыми жүйеге салуда. Бұл мəселелерді өмірдің өзі, көркемдік практиканың өсу, дамуы күн тəртібіне қойып отыр. Бұларға «əліміз жетпес, масқара болармыз» деген сарыуайымды қою керек. Біз үшін Бұлар алынбайтын қамал емес. Əдебиетіміздің тарихына ойлана көз жіберсек, онан да гөрі мықты қорғанды алып, жеңістен жеңіске жетіп келе жатқандығымызды айқын көреміз. Соның дəлелі етіп, басқаны былай қойғанда, Бұрын аты да, заты да, ғылыми дəстүрі де болмаған, ал Бұл күнде өркендеп отырған əдебиеттану ғылымының өзін мысалға алуға болады. Арнаулы кадры, ғылыми мекемесі жоқ күнде қазақ əдебиеттану ғылымының негізіне 20-жылдардың аяғы, 30-жылдардың бас кезінде Əуезов Мұхтардың, Сейфуллин Сəкеннің қазақтың ауыз əдебиеті туралы, Мұқанов Сəбиттің ХХ ғасырдағы қазақ əдебиеті туралы, Тоғжанов Ғаббастың əдебиет пен сын мəселелері жайындағы ғылыми-зерттеу еңбектері қаланды. Рас, Бұл күрделі де тың дүниелерде үлкендікішілі қате-кемшіліктер болғандығын еш ұмытуға болмайды. 30-жылдардың орта шенінен бастап тұрақты əдебиет оқулықтары жазыла бастады. Одан кейінгі жерде Жұмалиевтың əдебиет теориясына арналған оқу құралы, Абай поэтикасы мен Махамбет шығармалары жайындағы еңбектері, Мұқановтың ХVIII–XIX ғасырлардағы қазақ əдебиеті тарихының очеркі, айтыстар мен батырлар жыры туралы зерттеулері, Ысмайыловтың оқулықтары мен «Ақындары», көптеген авторлардың монографиялық еңбектері мен əдеби очерктері, қазақ əдебиеті тарихының 1-томының шығуы, қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі азғана жылдың ішінде екі рет жасалуы – міне, осы қысқаша мəліметтің өзі қазақ əдебиеттану ғылымының туып, қалыптасқандығын, өркендеп отырғандығын айқын дəлелдейді.

Рас, əдебиеттану ғылымының негізіне қаланған жəне оны қалыптастыруға септігін тигізген Бұл еңбектердің қайсысы болса да ірілі-уақты кемшіліктен, тіпті саяси қатеден құралақан емес. Қазақстан коммунистік партиясы Орталық Комитетінің 1947 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының өрескел қатесі туралы қаулы алуы тегін емес-ті. Кенесары қозғалысының мəнін ашуда да шалыс басқан қадамдар болды. Орталық Комитет əдебиеттану ғылымын маркстік-лениндік жолмен өркендетуге əрқашан назар аударып отырды. Ал 1957 жылы мəдени мұраларды объективтік тұрғыдан зерттеу жайындағы қаулы қазақ əдебиеттануын онан əрі өркендете берудің қамы екендігі аян. Əдебиеттану саласында одақтық көлемдегі қаулы-қарармен қатар, осындай жетекші құжаттардың болуы өзінің игілікті ықпалын тигізуде. Республиканың ғылыми зерттеушілік жəне сыншылық ойпікірінің өскендігін Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының қазақ əдебиетінің негізгі проблемаларын талқылауға арналған ғылыми-шығармашылық конференциясының (1959 жылы) табысты жұмысы көрсетіп берді. Бұл конференция өзінің мəн-мақсаты жағынан алғанда қазақ əдебиеттану ғылымының шоқтығы биік оқиғаларының бірі болып, ілгері дамуымызға үлкен септігін тигізетіні, белесті асу болатындығы күмəнсіз. Коммунистік партияның тарихи XX, XXI съездерінің қаулы-қарарларына сəйкес ғылыми-зерттеу ісінде айқындалған жаңа бағыт қазақ əдебиетін зерттеуде болған кемшіліктерді, əсіресе нигилистік көзқарастарды көрге көміп, шын мəніндегі объективтік ғылыми-зерттеу ісін жандандыруға жол салып берді. Шортанбай төңірегінде шыр айнала берген пікірталастарына тоқтау салып, Шортанбайдан басқа да ірі шығармашылық тұлғалар бар екендігін, атап айтқанда, Бұқар жырау, Жанкісі, Үмбетей, Шал, Шернияз, Сүйінбай, Дулат, Біржан, Ақан сері, Əбубəкір Кердері, Шəңгерей Бөкеев, Омар Қарашев, Мəшhүр Жүсіп Көпеев сияқты бірде сыртқа теуіп, бірде ішке тартып жүрген ақындардың əдебиет тарихындағы тағдырын əділ шешу керектігін айқындады. Қазақ əдебиетінің

əр дəуірдегі перзенттерінің еңбектерін марксизм-ленинизм ғылымы тұрғысынан объективті зерттегенде, қоғамдық дамумен қатар көркемдік өркендеуді қабыстыра талдағанда, ескі мұралардың шын ақиқатына жеткенде ғана Бұрынғы жаңсақтықтар қайталанбайды. «Заманның беті оңға Бұрылды» деп қарайтын болсақ, онда филология ғылымының кандидаты Сүйіншəлиев жолдастай жақсы мен жаманның, дұрыс пен Бұрыстың арасын айыра алмай қалуымыз хақ. Оның конференцияда Дулат жөнінде жасаған баяндамасы жəне Тіл жəне əдебиет институтының «Хабаршысында» жарияланған мақаласы бізді «бірыңғай ағым теориясына» алып баратын сүреңсіз соқпақтан осы күннен бастап сақтандыруы тиіс. Ғылыми-теориялық конференцияның жасаған қорытындылары мен ұсыныстары негізінде əдебиеттану ғылымын өрге бастырарлық мүмкіндік алған еді. Содан бері екі жылға таяу уақыт өтсе де, конференция қарсаңындағы қарқын саябырлап, тіпті толастап бара жатқан сияқты. Əрине, азғана уақыт ішінде алға қойылған үлкен міндеттерді орындау мүмкін емес, алайда нақты дайындық істерінің жүргізіліп жатқаны онша көп көзге түсе қоймайды. Əдебиет тарихына арналған ұжымдық еңбектердің дүниеге келуі əбден орынды, қуанарлық көрініс. Қазақ əдебиетінің көп томдық тарихын жасау үшін очерктермен қатар көптеген ірілі-уақты монографиялық еңбектер жазылуы, басы саудада жүрген авторлардың шығармаларын терең зерттеп, нақты материалдармен, жаңа тұжырымдармен толықтыра түсу шарт. Ғылыми-теориялық конференция принциптік мəселелерді анықтады да, жаңа, соны құжаттарды, тарихи деректерді жүйелі пайдаланудың жəне авторлар бойынша зерттеу ісін жандандырудың қажеттігін айрықша атап көрсетті. Қазан революциясына дейінгі қазақ əдебиетінің Бұдан да басқа шешетін күрделі мəселелері бар: əдеби байланыстар, оның бір-біріне ықпалы, XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ интеллигенциясына, əсіресе ақындарына көзқарас мəселелері тиянақты зерттеуді керек ететіні жұртқа мəлім.

Рас, қазақ пен орыс əдебиеттері арасындағы байланыстар бірсыдырғы зерттеліп, негізгі желісі тартылды. Бұл арада М.Ритман-Фетисовты ерекше атау қажет, солай бола тұрса да Бұл мəселенің əлі де болса шешілмей жатқан талай сырлары бар. Мəселен, орыс əдебиетінің ықпалы тек идеялық жағынан шектелген жоқ, ол поэзиямыздың түрі мен нұсқасына, мақамы мен əуеніне əсер етті. Оның айқын мысалы – Абайдың новаторлығы. Олай болса, Абайдан кейінгі ақындарда Бұл ықпалдың əсері өте мол болуы керек. Ал Бұл мүлде тың жатқан нəрсе. Шындықты жасыруға болмайды. Ерте кезде Мұхтар Əуезовтің қазақ əдебиетінің өнеге алған арнасының бірі – шығыс əдебиеті деп айтқан пікіріне қосылмай келдік. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазан революциясына дейін шығыс ертектері мен қиссалары, оның ішінде дүниежүзілік мəдени мұра – «Мың бір түн» хикаялары қазақ тіліне аударылып, басылғанына ешкім дау айта алмаса керек. ХІХ– ХХ ғасырларда жарияланған кітаптар қазақ еліне тек ислам дінінің ауанын ғана емес, сонымен қатар шығыс елдерінің мəдени дəстүрлерін жеткізіп, қазақтың сол кездегі ақындарына шығармашылық ықпал етуінде дау жоқ. Тіпті оқығандар арасынан шығыс əдебиетінің үлгілерін түрлі мəн-маңызына назар аудармастан қазақ еліне таратуды өзінің өмірлік кəсібі еткен Жүсіпбек Шаихисламұғлы, Маукелей Юмачиков, Фəтхулла Бекбауұғлы, Қашаф-уд-дин бин Шаh-Мардан, СейтКерей, Ғали Махмудұғлы, Жүсіп Нұрымұғлы, Ғабдолғазиз Байдүйсенұлы, Шəді төре, Ақылбек бин Сабал, тағы басқа «кітаби» ақындар болды. Осы мəселені мұқият зерттейтін уақыт жеткен сияқты. «Жабулы қазанды жабулы күйінде» қалдыруға болмайды, өйткені революцияға дейінгі кезеңдегі қазақ қауымының тарихи даму жағдайларына байланысты екіге жарылып, бірі реакциялық күштің қолшоқпары болса, ал енді бірі демократиялық идеядан нəр алып, ағартушылық жолына түсіп, еңбекші халықтың ой-арманын білдірді. Бұл процесте «кітаби» ақындардың атқарған рөлі болған жоқ деп ешкім айта алмаса керек.

XX ғасырдағы қазақ ақындарында шығыс əдебиетінің ықпалы болғаны аян. Абайдан кейінгі классигіміз Сұлтанмахмұттың шығармашылығынан шығыс əдебиетінің салқыны кездеспейді дей алмаймыз. Олай болса, Сұлтанмахмұттан поэтикалық тұлғасы да, ойы да, бойы да кішірек болған ақындарда ықпал-əсері бірқыдыру мол болуға тиіс. Тіпті қазіргі кеңес ақындары деп танитын шығармашылық күштеріміз Қазан революциясының алғашқы жылдарында «Тотының тоқсан тарауы», «Лəйлі мен Мəжнүн», тағы басқа хикаялар негізінде өзінің ақындық «уытын» байқап көрмеп пе екен? Махаббат лирикаларында шығыс əдебиетіндегі арулардың, ғашық-жарлардың əуені айқын сезілмей ме? Халықтың өлең-əндерінде олар жиі кездеспей ме? Біздіңше, шығыс əдебиетінің ықпалын ерекше тиянақтылықпен зерттеп, объективті пікір түйіндейтін уақыт болды. «Кітаби» ақындармен қатар, осы кезең Нұржан Наушабаев, Мақыш Қалтаев, Ақмолла, Акрам Гадимов, Таһир Жомартбаев, Көлбай Төгісов, Омар Қарашев, т.с. сияқты əртүрлі сыңайдағы бірқыдыру ақындарды тудырды. Бұлардың көбі əлі нақты зерттеу объектісі болып көрген емес. XX ғасырдың бас кезіндегі ақындардың шығармашылығы жөнінде қазіргі уақытта біздің əдебиеттану ғылымында бір арнаға салынған пікір жоқ. Əрине, Шəңгерей сияқты «көркемөнер көркемөнер үшін» дейтінді өз шығармашылығының ұраны еткен ақындармен қатар, ағарту жолына түскен, халықтың азаттығын аңсаған Көлбай Төгісов сияқты дарындар да бар. Шындығында, 1915 жылы Уфа қаласында «Надандық құрбаны» атты пьесасы мен өлеңдерін, Ташкентте 1916 жылы «Алаш» газетін шығарған, 1917 жылдың аяқ шенінде Омбы қаласында эсерлер партиясының платформасына іш тартатын қазақтың ұсақ-буржуазияшыл партиясы – «Үш жүзді» (өздері «Киргизская социалистическая партия «Үш жүз» деп атаған) құрып, осы атпен газет шығарып, Алашордаға қарсы күресіп, көптеген публицистикалық мақалалар жазған, ақырында Алашорда жендеттерінің арандатуынан қаза тапқан драматург, публицист, ақын Көлбай Төгісовтің осы уақытқа дейін əдебиеттану ғылымының объектісі болмағандығын кім дұрыс

дей алады? Біздің ойымызша, Бұл кезеңдердегі ақындарды жеке-жеке зерттеп, жақсысын асырмай, жаманын жасырмай, маркстік-лениндік методология тұрғысынан баяндауымыз керек, шығармашылық өкілдерін саралауымыз керек. Мұндай ақындардың енбегін өз бетімен зерттей қоятындар табылмаған күнде Жазушылар одағы мен Академияның Тіл жəне əдебиет институты өздерінің жоспарлы жұмыстарының объектісі етсе, нұр, үстіне нұр болмас па еді. Қиындықтан жасқана берсек, əдебиетіміздің шын ғылыми тарихы жасалмайды, Бұл арада тек зерттеушінің игі ниетіне сеніп қоймай, ұйымдық жағынан бірқатар батыл қадамның жасалуы шарт. Біз сонда анау олай болған, мынау былай болған деген əдетте айтыла салатын сөздерді қойып, тарихи құжаттар бойынша ғылыми пікір айтатын боламыз. Ал ерінбей-жалықпай еңбек еткендерге тарих дүниесі молынан табылады. Нақты материалға сүйенген пікір дұрыс та, құнды да. Тарихтың үйреткенін көңілімізге тоқи білсек, біздің əдебиет зерттеушілеріміз бен сыншыларымыздың бірқыдыру өмір сабағы болса керек, энерциямен жүре беруге болмайды. Сондықтан да қазақ кеңес əдебиетінің тарихын зерттеу саласында күні Бұрын ойланатын бір мəселеге назар аудару қажет сияқты. Коммунистік партияның тарихи XX съезінен кейін лениндік принцип жүзеге асып, жеке адамға табынушылықтың зардаптары түзетіле бастады. Жеке адамға табынушылықтың ең бір сойқанды кесапаты қазақ мəдениетіне, əсіресе қазақ əдебиетіне қатты тиген еді. Қазақ кеңес əдебиетінің негізін қалаушы Сəкен Сейфуллиннің, көркем прозаның тасқынды арнасында еркін жүзіп, туған халқының көңіліндегі ой-арманын айта білген, оның өсу сатысын суреттей білген Бейімбет Майлиннің, тасқындап аққан Алатау өзендерінен де поэзиясы қуатты болған Ілияс Жансүгіровтың, интернационалдық бауырмалдықтың туын қолына ұстай келген Сабыр Шəріповтың, тұңғыш режиссерымыз Жұмат Шаниннің, тағы да басқа ақын-жазушыларымыздың, сыншыларымыздың жиырма жылдан кейін өзімізге қайта оралуы – баға жетпейтін олжа, ұлы оқиға!

Қазір олардың еңбектері жеке-жеке том болып та, шығармаларының толық жинақтары да шығып жатыр. Еске түсіру кештері де ұйымдастырылуда. Газет-журнал беттерінде көптеген мақалалар, естеліктер жариялануда, «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» сияқты күрделі еңбекке еніп, өздерінің тарихтағы орындарына да ие болды. Алайда осы салада бір оғаштық бой көрсетуде. Оның алдын алмай, еркіне қоя берсек, ертең-ақ үлкен кемшілікке, қала берді ірі саяси қателіктерге апарып соқтыруы мүмкін. Партияның XX съезінен кейін дүниежүзіндегі сұрқия ревизионистер болсын, аңдамай соның қармағына түсіп қалып жүрген өзіміздің адал жанды зерттеушілеріміз, сыншыларымыз болсын, кеңес əдебиетінің 20-жылдары – «тамаша еді ғой, Бұл нағыз өнер туатын шығармашылық атмосфераның керемет заманы еді ғой» деген сияқты жалған пікірді айтып, əдебиетіміздің кейінгі жылдарғы өркендеуін жоққа саймақшы болды. Расында да солай ма? Жоқ. Бұл мүлде шындыққа жанаспайтын, тарихты Бұрмалайтын ең барып тұрған зиянды, қате пікір. Орыс, украин, өзбек, тағы басқа əдебиеттерде Бұл пікірге дер кезінде соққы берілді. Ал енді біздің кейбір ақын-жазушыларымыздың азаматтық ақталуын саяси қателерінен ақталған екен деп түсініп қалушылар жоқ емес. Сонымен қатар «жоғалған пышақтың сабы түгелімен алтын еді» деп жүргендер де кездесуде. Алматыда Сəкен, Бейімбет, Ілиясты еске түсіру кештері өткізілді. Ілиясқа арналған кеш дайындық, өткізу жағынан алғанда тамаша болды. Солай бола тұрса да, сол кеште Ілияс шығармашылығы жайында Байжарасовтың айтқан пікірін дұрыс деуге болмайды. Біздің əдебиеттану ғылымында болсын, қазіргі жазылып жүрген сындарда, мақалаларда болсын Ілиясты «қазақ кеңес поэзиясының негізін қалаушылардың бірі» деп таниды. Ал Байжарасов Бұны қораш көріп, азсынып: «Ілияс көптің бірі емес, қазақ кеңес поэзиясының негізін қалағанның нақ өзі» деп, тарихи шындықты ілтипатқа алмады. Əрине, Байжарасов жолдастың Бұл айтқан пікірін ұмытып кетуге де болатын еді, бірақ Ілиястың таңдамалы шығар-

маларына жазған «Халық өмірінің өрен жыршысы» деген алғы сөзінде Қалижан Бекхожин Пушкин атындағы көпшілік кітапханасынан табылған «Балдырған» мен «Қызыл жалау» атты қолжазбадағы өлеңдерді хабарлай келіп, олардың мəнмаңызын айтамын деп отырып Байжарасов пікірінің отына май құйған. Рас, Бекхожин Ілиястың ерте жаза бастағанын көрсетпек болған, Бұған ешкімнің де дауы жоқ, бірақ ол өлеңдердің Ілияс шығармашылығындағы орны жайында əлі ойланыптолғану керек. Ілиястың халық таныған шығармаларының өзіақ оның тарихтағы орнын зорайта түспесе, кемітпейді. Біз Ілиясқа байланысты айтылып-жазылып жүрген пікірдің ішінде анық зерттелмей, асығыс жасалып жүрген қорытындылардың бар екендігін айтпақшымыз. Əрине, қазіргі уақытта əдебиет саңлақтарын – Сəкен, Бейімбет, Ілиясты халыққа таныту, əрі-беріден соң насихаттау керек, бірақ тарихи шындықтарды ылғи еске алып отыру шарт. Егер Бұлай етпей, атыжөні жоқ мақтай беретін болсақ, шығармашылық, идеялық артық-кемдеріне назар аудармасақ, əдебиеттану ғылымының «бірыңғай ағым теориясына» ұрынып қалуы оп-оңай. Бұл қауіп тек Ілияс шығармашылығына ғана емес, Сəкен мен Бейімбеттің, қайтадан дүниеге келіп жатқан басқа шығармашылықтардың бəріне де дерт болып жабысуы мүмкін. «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркіне» арнап жазылған Е.Ысмайыловтың «Сəкен Сейфуллин», Қ.Жармағанбетовтың «Бейімбет Майлин», М.Қаратаевтың «Ілияс Жансүгіров» туралы ғылыми еңбектерінде Бұл саңлақтарымыздың шығармашылығы негізінен дұрыс зерттелгенімен де əлі де болса да айта, түсіндіре түсетін мəселелер бар. Əрине, Бұлар келешектегі көлемді, жанжақты зерттеудің алғашқы қарлығашы ғана. Біздің ойымызша, Сəкен, Бейімбет, Ілияс шығармашылығының жарық, өнегелі жақтарымен қатар көлеңкелі жағы, кейбір уақыттағы өнерпаздық ұтыстары мен ұтылыстары, саяси жағынан шалыс басқан қадамдары қалың жұртшылықтың назарынан тыс қалмауы тиіс. Мысалы, Сəкеннің «Азия», «Жұмсақ вагон» деген шығармаларында теріс пікірдің салқыны барын, І партия конференциясында Ярославский жолдастың Сəкеннің

сəтсіз өлеңдерін сынауын айтуымыз керек. Өйткені 1929 жылы «Менің қателерім туралы» дейтін мақаласында біраз уақыт сарыуайымдылыққа түскенін жасырмауын, ал «менің кейбір шығармаларымда партия жолынан қиғаш кеткен жерлер тап осы кездің, осы секілді жағдайдың жемісі еді» деп ашықтанашық мойындағанын біз ескермей өте алмаймыз жəне де Бұлар Сəкеннің шығармашылық бетіне мін боп тағылмайды, қайта оның өнерпаздық өмірін əділ бағалауға мүмкіндік береді. Сол сияқты Бейімбетті «пролетариат жазушысы ма?», ал Ілиясты «жолбике емес пе?» деген сияқты тұрпайы күдіктерге олардың кейбір шығармалары нəр бергендігін айтпай өтуге болмайды. Болғанды болған деп ашып айтуымыз керек, Бұл біздің қателеспеуіміз үшін бір керек болса, əдебиетіміздің шын, нағыз ғылыми тарихын жасау үшін одан да гөрі қажет. Осыған орай, қазақ əдебиетінің қалыптасу дəуіріндегі кейбір ірі мəселелер де зерттеуді талап етеді. Қазақ əдебиеттану ғылымы осы уақытқа дейін социалистік қоғамның экономикалық негізін дайындау жəне қалау дəуірінде болған таптық күрес жайында күмілжіктеп айта алмай келгені көпшілікке аян. Шындығына келгенде, əдебиетіміздің 20-жылдары, əсіресе туу, өсу, қалыптасу сатылары əдеби дəлелді фактілерсіз айтылатын, ең мықтағанда Сəбит Мұқановтың еңбектерімен сыдыртып шыға беретінбіз. Енді ол «кедейшіліктен» арылып, шығармашылық жағынан байыдық. Ендігі мəселе – 30-40-жылдардағы əдеби дамуымыздың 20-жылдарда қуатты арнасы, мықты негізі болғандығын барынша толық етіп, ғылыми түрде дəлелдеу. Осыған байланысты Бұрынғы кейбір айтылып жүретін пікірлеріміз қайтадан қаралып, түзетілуі қажет. Ең алдымен əдебиеттегі ағымдар мəселесін, яғни пролетариат əдебиеті мен байшылдық-ұлтшылдық əдебиеттің арасындағы күресті барынша дəйектілікпен зерттеп, дұрыс қорытынды шығару керек. Өйткені мұның өзі жаңаның жеңбей, ескінің құрымай қоймайтындығын ғана емес, біздің əдебиетіміздің қиян-кескі күрес үстінде туып, шыңдалғанын, келешектегі зор табыстардың негізі сол кезеңде қаланғанын

дəлелдейді. Сондықтан да əдебиетте болған тартыстарды, айтыстарды үндемей өтудің Бұдан былай орны бола қоймас. Егер осы мəселені дұрыстап қолға алып, шешетін болсақ, онда біздің əдебиетте социалистік реализм əдісінің қандай жолмен жүзеге асқандығын, өсу процесіндегі қиындықтардың қандай болғандығын, көркемдік шеберліктің биік мұнарасына қол сермеу, оны игеру барысында жеткен табыстарымыз бен жеген опықтарымыздың, тарихи тəжірибелердің неге жеткізгендігін барынша анықтап аламыз, оған күшіміз де, құдіретіміз де жетеді. Бұл мəселелердің ойдағыдай зерттелуі бүгінгі кəсіби əдебиетіміздің алуан тілді, бір мақсатты кеңес əдебиет жүйесінде қандай биікке көтерілгенін айқын аңғарып алуымызға көмектеседі. Қазақ əдебиетінің одақтық көлемге шыққанын біз əлі күнге дейін көркем шығармалардың орыс тіліне аударылуына қарай ұғынатын сияқтымыз. Бұлай ұғыну сыңаржақтықтан сау емес. Қазір кеңес əдебиеті тек орыс əдебиетінен ғана тұрмайды деген пікірді данышпан М.Горький ширек ғасыр Бұрын айтқан. Орыс əдебиетінің ағалық рөлін мойындай отырып, ұлт əдебиеттері өздерінің шама-шарқына қарай кеңес əдебиетінің өркендеуіне үлес қосуда. Сондықтан əдебиеттер арасындағы байланыс, олардың бір-біріне жасайтын ықпалы нақтылы да айқын көріне бастап отыр. Олай болса, қазақ əдебиетіне басқа əдебиеттердің жасаған ықпалын тексерумен қатар, қазақ əдебиетінің басқа туысқан əдебиеттерге жасаған ықпалын да тексеретін уақыт болды. Қазақ əдебиетінің одақ көлеміне танылған күрделі тұңғыш тұлғасы – Жамбыл деп жасқанбай айту керек. Поэзия алыбының шығармашылығы қазақтың жаңа ауыз əдебиетін əлемге паш қылғанына, сонымен қатар көптеген, əсіресе түркі тілдес халықтардың поэзиясын, ауыз əдебиетін өркендетуге үлкен əсері болғандығын кім теріске шығара алады? Жамбылдың 75 жылдығын өткізу бүкілодақтық мерекеге айналуы да осыдан емес пе? Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қаһарлы үні Кеңес Одағы халықтарының ойарманын аңғартып, жауынгерлердің жүрегіне ұялағаны өзінің

жемісін бермеді деуге бола ма? Туысқан əдебиеттерде Жамбыл поэзиясының əсері болуында дау жоқ. Бірақ осыны зерттеген кім бар? Бұл игілікті жұмысты да бізге біреу істеп беруі керек пе? Егер К.Зелинский сияқты белгілі сыншылар, ғылым адамдары Жамбыл шығармашылығының жалпы бағытын тексеріп, ара-тұра оның ықпал ету тендендияларын аңғартып отырса, біз Бұл іске ерекше мəн беруге тиісті емеспіз бе? Біздіңше, тіпті тар көлемде алғанда Жамбылдың поэзиясының ықпалын қырғыз, қарақалпақ, түрікмен əдебиеттерінің поэтикалық тəжірибелерінен аңғаруға болады. Сол сияқты Əуезовтің «Абай» эпопеясы да ықпал етуден құралақан деп кім айта алады? Міне, Бұл қазақ əдебиеттану ғылымының күн тəртібіне қоятын кезекті үлкен проблемасы болуға тиіс. Осыған орайласа туатын бір мəселе тағы бар. Қазақ əдебиеті туралы бауырлас республикалардың, халықтық демократия елдерінің, дүниежүзінің баспасөздерінде жазылып жатқан сындар мен мақалалар аз емес. Бірақ біз Бұдан мүлде бейхабармыз деуге болғандай. «Ботагөз» туралы Болгарияда, «Қазақ солдаты» туралы Францияда, «Абай» туралы бірқатар елдерде пəлендей мақала жазылыпты» дегенді ауызекі естиміз де, газет-журналдардың бетінен мүлде көрмейміз деуге болғандай. Бұларды əдебиет зерттеушілері өзінің еңбегінде пайдалануға міндетті болса, ал жанашыр оқушыларымыз біліп отыруы, өз əдебиетінің өзге елде қалайша бағаланатынын көріп отыруы тиіс. Міне, сонда ғана біздің əдебиетіміз одақ көлеміне, қала берді дүниежүзіне танылып отыр деген сөзіміз дəлелді болады. Бұл іске мұрындық боп отыратын орын – академияның Тіл жəне əдебиет институты. Алайда оның тарапынан осы салада істелген іс мардымды дей алмаймыз. Бұл – таяу арада шешімін табуға тиісті мəселе. Қазақ əдебиеттану ғылымының осындай проблемаларымен қатар, əдебиет зерттеушілердің жарияланған еңбектері мен мақалаларында кездесетін кейбір кінəраттарды айта кеткен орынды. Соңғы жылдары əдебиет зерттеушілері мен сыншылар теориялық мəселелердің ішкі сырын аңғаруға, өзінің қисыны мен топшылауларын ортаға салуға ден қоя бастағандай. Ірі

еңбектер туа қоймаса да, əдеби процестің заңдылықтарына үңіле қарау, жаңалық нышанына қамқорлық жасау, оны байыптап түсінуге ұмтылу, əрбір ақын-жазушының өзіне тəн ерекшеліктерін аңғару сияқты мəселелер кейде арнайы, кейде сөз арасында айтылып қалып жүр. Əдебиет жанрларының ішкі сырларын ашу, дəстүр мен жаңашылдықтың, түр мен мазмұнның арақатысын айыру, тип, характер, тартыс мəселелеріне ойлана көз жіберу, көркемдік шеберлік пен стильдік шығармашылық негіздерін бағдарлау, реализм мен романтизмнің ажыраспас бірлігін жəне олардың айырмашылықтарын байыптау сияқты теориялық проблемалар жөнінде емін-еркін болмаса да пікір айтыла бастады. Бұл – қуанарлық көрініс. Көптен бері жалаң практицизмге салынып келген əдебиетшілердің теориялық мəселелерді төңіректеуінің өзі жақсылықтың нышаны, əрі қарай өркендете түсер құнарлы арнаның бірі. М.Əуезовтің «Əр жылдар ойлары», ұжымдық еңбек «Социалистік реализм туы астында», «Қазақ кеңес əдебиеті мəселелерінің» бірінші жəне екінші томдары, газетжурналдарда əр кезеңде жарияланған теориялық мақалалар сыншылық ойды өрге бастырудың жаңа сатысына жетелейді жəне Бұрынғы жалтақтықтан арылуға, бүкілодақтық пікір жарысына белсене араласуға үндейді. Алайда осы салада əлі де болса аяқтан шалып келе жатқан қиындықтар да жоқ емес. Бұлар көбіне субъективтік себептерге негізделген де сияқты. Кейбір аға буын əдебиетшілеріміз бен сынға белсене араласып жүрген ақын-жазушыларымыздың шұрайлы еңбектерін айтпағанда, жас ғалымдарымыздың шығармалары теориялық диапазонының кеңдігімен көзге түсе бермейді. Көптеген мақалалардан, зерттеулерден социалистік эстетиканың негізгі принциптерінің қат-қабат сырларының толық игерілгендігі, білім молдығы, туысқан əдебиеттердің, əсіресе Орта Азия халықтары əдебиеттерінің даму ерекшеліктері, жетістік-кемшіліктері мен жете хабардар екендігіміз, бүкілодақтық теориялық ой-пікірдің жүйесімен əбден таныс екендігіміз анық байқалмайды. Жалғыз ғана қазақ əдебиетінің шығармашылық практикасымен теориялық

кеңістікке қол сермеу қиындау. Бүкілодақтық, дүниежүзілік көркемдік сахнасына шыққан əдебиетіміздің өркендеуіне сай сыншылық ой-пікірдің өресі биік, алымы мол болуы тиіс. Күні бүгінге дейін көп ұлтты кеңес əдебиетінің тарихы жасалмай отыр. Əдебиет тарихына негіз болатын көркем шығармалар көптеп туғанымен, соның қалыптасу, өркендеу мəселелері зерттеу еңбектерінде əлі тиянақты шешіле қойған жоқ. Оған біздің тигізіп отырған септігіміз де шамалы. Əрбір ұлт əдебиетшілері өз əдебиетінің аумақтық шекарасынан асарлық ой-пікір айтса ғана, салыстырма зерттеулерге ойысса ғана өмірге жанасымды теориялар тумақ. Ол үшін институт, университет, əрі кеткенде аспирантура берген білімімізді тынымсыз, ізденгіш еңбекпен молықтыра түсуге міндеттіміз. Мұнсыз теориялық шыңға көтеріле алуымыз екіталай. Теория мəселелеріне арналған еңбектерден аңғарылатын тағы бір кемшілік – тыңнан соқпақ салудан гөрі, даңғылы бар жолмен жүруге ұмтылушылық, басқаша айтқанда, дау тудырмайтын, əлдеқашан айтылған ақиқат қағидаларға қазақ əдебиетінен мысалдар іздеуге талаптанушылық. Ерте кезде декларациялық түрде жазылған мақалаларға қарағанда мұнымыз бір қадам ілгері басқандық, əліппені айтудан гөрі, оны мысалдармен көзге көрсетуге ұмтылу, əрине, тəуір, бірақ бірден-бір дұрыс жол емес. Бұл бетпен жүре берсек жамаушыға, құрақ құраушыға айналып кету қаупі бізді төңіректеп жүреді де қояды. Оны кейбір олақ еңбектерден анық байқауға болады. Қазақ кеңес əдебиетінің өркендеу, даму жолдары, шығармашылық практикасы бізге бірқыдыру материалдар бере алады, сондықтан да біз нақты əдеби процестен теориялық ойпікір тұжырымдауға тиіспіз, керісінше істеуге, яғни теориялық қағидаларға əдеби процесті апарып жапсыра салуды машыққа айналдыруға тиісті емеспіз. Көркем шығармаларды талқылаған уақытта, зерттегенде шеберлік жетіспей жатыр деуді ұнатамыз. Ал сыншылар мен əдебиетшілердің өздері сол шеберлікке өз еңбектерінде жете мəн бермейтіндігі де көзге түседі.

Қазақ əдебиетшілерінің, əсіресе жастар «батальонының» жазған еңбектерінде шұрайлы ойдың көркем тілмен баяндалуына, логикалық түйіннің айқын болуына, мақала композициясының беріктігіне, терминдердің орынды қолданылуына мəн бермеушілік сияқты кемшіліктер жиі ұшырайды. Əдебиетші де өнер иесі болғандықтан, əсем сөйлеп, айқын пікір айтуы тиіс. Осыған сабақтаса туатын кемшіліктің бірі – мақала мəдениетінің төмендігі. Белгілі бір мəселеге тікелей қатысы болмаған саланы, оны зерттеушілерді іліп-қағу, кекету, мұқату əдептілікке, көп білемділікке жатпайды. Сондай-ақ «мен жоғарыда айтып өткендей», «менің тұжырымдауымша» деген сөздер əсіресе жастардың жазған мақаласына күш бітірмейді, қайта оның ажарын қашырады. Біреудің айтқан пікірін өз сөзімен жаңғырту сияқты келіссіз көрініс те еңбектің мəнін түсіретіні ақиқат. Əдебиетшілердің еңбектерінде кезігетін осындай кінəраттар тез жойылса, нұр үстіне нұр болар еді. Қазақ əдебиеттану ғылымы қазір өркендеу, өсу дəуірінде. Бір кезде кадрға мұқтаж болған əдебиеттің осы саласы бүгінде жас дарындарға молықты. Өскен əдебиеттің арғыбергі тарихын, оның шығармашылық, теориялық проблемаларын ғылыми арнамен зерттей алатын, сөйтіп бүкілодақтық сыншылық ой-пікірдің ұлы арнасына ұласа алатын мүмкіндік біздің өз қолымызда. 1958 ж.

ҚАРҚЫНДЫ ӨРЛЕУ Коммунистік партияның XX съезінің тарихи қаулы-қарарларынан рухани қуат, өнерпаздық шабыт алған əдебиетіміз гүлдене өркендеуде. Үстіміздегі дəуірде көркемдік құны жоғары, идеялық нысанасы айқын шығармалар туып қана қоймай, əр жанрдың ішкі түрлері мен саласы молайып, жетіле түсті. Осы процесті жіті аңғарып отыратын əдебиеттану мен сынның өзі зор қарқынмен өркендеп, жаңа сапалық қасиеттерге ие болуда. Қазақ əдебиеттануының Бұл дəуірде қарышты қадам жасағанын аңғарту үшін 1956 жылдан 1966 жылға дейінгі аралықта екі жүзге тарта ірілі-уақты əдеби сын мен зерттеу еңбектерінің жарық көргенін айтса да жеткілікті. Мұндай мол сыншылық өнім əдебиет тарихында Бұрын-соңды болып көрген емес. Қазақ əдебиеті тарихының алты томдығын жазып, қалың көпшіліктің талқысына жасқанбай ұсынудың өзі-ақ əдебиеттанудың құлашын кеңге сілтегеніне айғақ. Мұндай əлеуметтік те ғылыми мəні зор еңбектің дүниеге келуінің өзі əдебиет ғылымының марқайғандығының айқын көрінісі. Бұған қоса «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» одақ көлемінде көтеріңкі бағаланғанын, əрқилы əдеби сын еңбектерінің үздіксіз жарияланып жатқанын, жанр, проблема, жеке жанрлар жайлы монографиялардың жарық көруін жоғары жəне орта мектептердің тұрақты оқулықтар жəне оқу құралымен қамтамасыз етілуінің, ауыз əдебиетінің үлгілері мен жеке ақын-жазушы мұраларының том-том болып жариялануын, тестологиялық жұмыстарға ден қойылуына сабақтастыра, қазақ əдебиетінің өзінің жанрлық сипатын əбден айқындағанын жəне білімдар кадрдан мұқтаждық көрмей отырғанын байқаймыз. Бүкілодақтық əдебиет ғылымы талай жылдан бері қалыптасып қалған анықтаманың, яғни «əдебиеттану – теория, тарих пен сын салаларынан құралды» деген анықтаманың ауқымына сыймай, жаңа өріс тауып отырған сияқты, қазақ əдебиеттануы да өзінің қолы жеткен жетістіктеріне сай іштей

өзгерістерге ұшырауда. Қазір əдебиеттанудың жанрлық сипаты жаңа салалармен толыса бастады, əдебиеттанудың методологиясы мен əдебиет теориясы бізде əлі кең өріс ала қойған жоқ, алайда олардың шет жағасы айқын көрініп, үлкен олжа салуда. Əдебиет ғылымының өркендеу барысында Бұл екі сала қарыштай алға баса беруге тиіс. Ал əдебиет сыны мен тарихы өскелең талапқа жауап берерлік табыстар ауқымында, əдебиеттанудың құрамды саласына кіретін қосалқы сала, яғни библиография, текстология, тарихнама, деректеме, сыншылық интерпретация (əрқилы түсіндірмелер), əдеби шежірелер, т.б. бой көтеріп қана отырған жоқ, қайсыбірі ғылыми пəнге айналып та келеді. Əрине, əдебиет ғылымының құрамды салаларының бəрі өнегесі мол орыс əдебиетіндегідей тарамданып кете қоймағанмен, өз тұлғасын көрсетерліктей халге келіп қалғанын аңғармасқа болмайды. Сонымен, қазақ əдебиеттануының іштей түлеп өркендеуі кездейсоқтыққа, яғни əлдеқалай жазыла салған сын-зерттеу еңбектеріне негізделмей, ғылыми арнаға түсіп отыр. Бұған түбегейлі бірнеше себеп бар. Ең алдымен, қазақ əдебиетінің кəсібилілігі одан арман өркендеп, одақтық, дүниежүзілік сахнаға шығуы болса, екінші жағынан тарихи ХХ съезден кейін сын-зерттеу еңбектерін ғылыми негізде жүргізуге жағдай туғандығы, үшіншіден, əдебиеттануға жалпы мəдени дəрежесі көтеріңкі, эстетикалық талғамы қалыптасқан кадрлардың көптеп келуі, арнаулы ғылыми мекемелердің, баспасөз орындарының ашылуы. Осындай объективтік жағдайлар арқасында əдебиеттану мен сынның жалпы өресі биіктеп, алымы молайды. Үстіміздегі əдеби кезеңнің Бұрынғы дəуірлерден айырмашылығы – əдебиеттанудың арнайы ғылым саласы болып қалыптасуында, сыншы мен зерттеушілердің өнерпаздық бірлік табуында ғана емес. Осыншама орасан зор табыс əдебиетіміздің алғы дəуірлерінде өздерінің шығармашылық бетін айқындаған Б.Кенжебаев, Ə.Мəмбетов, Е.Ысмайылов, Х.Жұмалиев, М.Қаратаев, Б.Шалабаев, Т.Нұртазин, М.С.Сильченко, олардың өкшесін баса шыққан Ə.Қоңыратбаев, М.Ғаб-

дуллин, Қ.Мұхаметханов, Ы.Дүйсенбаев, əр салада қалам тартып жүрген Қ.Жармағамбетов сияқты əдебиетшілердің ауыр да тынымсыз еңбектеріне жаңа күш қосқан, осы кезеңде өнерпаздық бетін танытып, əдебиеттануға тұрақты кадр болып қосылған Айқын Нұрқатов (1928–1965), Қалжан Нұрмаханов (1927–1964), Дəукенбай Шалабеков (1925–1959), З.Қабдолов, Н.Ғабдуллин, М.Хасенов, Н.Сармурзина, Ш.Сəтпаева, Ə.Дербісалин, Ш.Ахметов, М.Тілеужанов, Ə.Байтанаев, Ф.Кендыбаев, Б.Адамбаев, Б.Уақатов, Т.Сыдықов, Б.Ысқақов, М.Шөменов, Ғ.Əбетов, Ғабиров, Х.Сүйінішəлиев, З.Серікқалиев, М.Мағауин, Р.Нұрғалиев, Ə.Жəмішевтердің еңбектерімен еселене түсті. Қазақ əдебиетінің өркендеу барысында өнерпаздық мəселелерді сөз етіп, түйінді проблемаларды шешуге атсалысып отырған əдебиетшілердің мұндай жасағы Бұрын болып көрген емес. Қазақ əдебиеттануының осындай қарқынды өрлеуіне тек əдебиетшілердің еңбегі ғана емес, дəстүрлік сипаты əбден қалыптасқан процесс, яғни ақын-жазушылардың əдебиет мəселелерін сарапқа салып отыру дəстүрі септігін тигізуде. Əдеби съезд, пленумда жасалған баяндамалар мен жиын-тойда сөйлеген сөздерді былай қойғанда, өткен əдебиетіміздің ерен мəселелері мен бүгінгі өркендеуіміздің сыр-сипатына назар аударған талай еңбектер жарық көрді. М.Əуезовтің «Əр жылдар ойлары» (1959), «Уақыт жəне əдебиет» (1962), «Мысли разных лет» (По литературным тропам), «Абай Құнанбаев» (1970) деген ғылыми-сын мақалалары мен монографиялық зерттеулерінің жинағы, С.Мұқановтың «Өсу жолдарымыз» (1960) атты сын мақалаларының жинағы мен «Жарқын жұлдыздар» (1964), «Халық мұрасы» (1974) атты монографиясы, Ə.Тəжібаевтың «Өмір жəне поэзия» (1962), «Қазақ драматургиясының қалыптасуы» (1962), Қ.Бекхожиннің «Дəстүр жəне жаңашылдық» атты еңбектері – əдебиеттанудың заңды олжасы, өнерпаздық байланыстың өнегелі жемістері. Қазақ кеңес əдебиеті өркендеуінің өн бойында ақынжазушылардың сыншылық ойларының сабақтаса дамуы əде-

биеттанудың аяқталуына жағдай жасап келгендігін қуана айтқан уақытта өнерпаздық мəселесін өрелі биік тұрғысынан ортаға салып отыратын ақын-жазушылар соңғы жылдары белсенділік көрсетпей келе жатқанын да өкінішпен айтпасқа болмайды. Əдебиеттің өркендеуіне, оның əрбір жаңа шығармасына өз ой-өрісінің көлемінде пікір айтып, əдебиеттануға септігін тигізіп отыратын оқушы пікірлері Бұл кезеңде едəуір эстетикалық биікке көтерілді. «Қазақ əдебиеті» газеті 10 повесть жайында оқушылардың сырттай конференциясын өткізді, сондай-ақ анда-санда болса да оқырмандар пікірін жариялауы – оқушы қауымның мəдениеті артып, эстетикалық талғамы ұштала түскендігін көрсетеді. Бұл процесс əдебиеттануға социологиялық-эстетикалық талдауды тереңдете түсу қажеттігін аңғартса, екінші жағынан, жалпы оқушы қауымға əдебиеттанудың игі əсері тиіп, сыншылық ой-пікірлерін жүйелі баяндауға жетелегенін көрсетеді. Бір-бірімен сабақтасып жатқан егіз процестің Бұдан былай да өркендей берері хақ. Қазақ əдебиеттануының қарышты өркендеуі əдебиет тарихын жасау мен бүгінгі əдеби процестің даму бағытын айқындап отыратын оқиға да байланысты. Қазіргі таңда Бұл салалар əдебиеттануда жетекшілік рөл атқаруда. Тарих пен сынның қарқынды өрлеуіне барынша өнерпаздық қажеттіктер болды. Ең əуелі əдебиеттанудың Бұл салалары бүгінгі күннің практикалық талап-тілегін орындауға міндетті екендігінен қуат алып, өркендеді. Орта мектеп оқушылары мен жоғары оқу орны студенттеріне қазақ əдебиетінің басып өткен тарихи жолдарынан тиянақты білім беру, өнерпаздық белестерімен таныстыру, əдеби бағыттар мен стильдердің алмасу процесін түсіндіру, ертеде өткен дарын иелерінің елге сіңірген еңбегін қастерлеу, олар жасаған өнерпаздық дəстүрлердің озығын бүгінгі күннің кəдесіне жарату сияқты күрделі проблемаларды шешудің өзі əдебиеттанудың тарих саласын айрықша өркендетті. Практикалық мұқтаждық замана талабына айналды. Əдебиетшілердің бар шығармашылық күш-қуаты осы бағытқа аударылды. Ал қазақ кеңес əдебиетінің қазіргі

кездегі дамуы, оның табысы мен кемшілігі жауынгер сынның əдеби процеске белсене араласуына арқау болды. Өскелең əдебиет өресі сүбелі ой-пікірді туғызып отырды, практикалық қажеттіктер əдебиет тарихы мен сынының қарқынды қадаммен ілгері басуына игі əсер етті. Орта мектептерге қажетті əдебиет оқулықтары мен хрестоматияларын жасау мəселесі негізінен алғанда 30-40-жылдары шешілген де, Бұл дəуір ішінде оларды толықтыру, педагогикалық өскелең талаптарға икемдеу процестері жүріп жатты. Мектеп оқулықтарының авторлары құрамының өзгеріске ұшырауы жалпы объективтік себептерге байланысты болатындығын, кейбір қалыптасқан пікірлердің ішінара өзгертіліп, жетілдіріліп отыратындығын ескерген уақытта, əдебиет тарихының жалпы арнасы ғылым жетістігіне сай қалыптасады. Үстіміздегі дəуір кезінде мектеп оқулықтары мен хрестоматиялары С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров шығармашылығының қайта оралуына байланысты молығып, кейбір қалыптасқан тұжырымдар жаңаша баяндалды. Сөйтіп, мектеп оқушылары Қазан төңкерісіне дейінгі жəне одан кейінгі қазақ əдебиетінің тарихын жүйелі оқуына мүмкіндік алды. Тарихи XX съездің қарарын жүзеге асыру мақсатымен 1957 жылы Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитеті «Қазақ халқының əдеби-поэзиялық жəне музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы жəне оны жақсарту шаралары туралы» қаулы алып, əдебиеттану мен өнертанудың негізгі өркендер арнасын айқындап берді. 1948 жылы М.Əуезовтің басшылық етуімен «Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші томы, 1949 жылы Х.Жұмалиевтің редакциясымен шыққан «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» сияқты ұжымдық еңбектерде, сондай-ақ жеке авторлардың монографиялық зерттеулерінде методологиялық принциптердің қатаң сақталмауы, дөрекі социологизмнің, «бірыңғай ағым» мен тартыссыздық теорияларының элементтері көрініп қалуы, кейбір тарихи шындықтың сыры терең ашылмай, жамап-жасқау, безендіру ниетінің кездескендігі, ғылыми тұжырымдар мен қорытындылардың нақты зерттеулермен дəлелденбеуі сияқты кем-кетіктер болғаны белгілі. Қазақ əдебиетінің негізгі про-

блемаларына арналған 1959 жылғы ғылыми-теориялық конференция Қазақстан коммунистік партиясы Орталық Комитетінің қаулысын іс жүзіне асыру бағытында ғылыми ойларды ортаға салды, қазақ əдебиеттануына кедергі болып келе жатқан көп мəселелердің оңтайлы шешімін табуға жағдай жасалды. Қазақ халқының бай ауыз əдебиетін зерттеу, оны əлі де болса жүйелі түрде жинау, жариялау, насихаттау, басқа əдебиеттердегі үндес, əуендес жырлардың шығармашылық байланысын тыңғылықты тексеру, жанрлық өзгешеліктерін талдау, сөйтіп, қазақтың халықтық шығармашылығы мен кеңестік фольклордың тарихын жасау; ХVІІІ-ХХ ғасырлардағы қазақ əдебиетінің даму жолдарын, дара ақындық поэзияның сыр-сипатын, Абай, Шоқан, Ыбырай бастаған ағартушы-демократиялық бағыттың өрелі өңірде туып, қазақ əдебиетінің жаңа сапалық қасиеттерімен толыса түскеніне, озық дəстүр жасағанына айрықша назар аударып, Шортанбай, Дулат шығармашылығындағы қайшылықтарды тарихи шындыққа байланысты ашу, ХХ ғасырдың бас кезінде өнерпаздық өмірге араласқан, əлеуметтік бір мəселелерде əртүрлі пікір айтқан дарындардың еңбектерін сын елегінен өткізе отырып, зерттеу, сөйтіп, қазақ əдебиетінің тарихын маркстік-лениндік методологияның талаптарына сай жасау, қазақ кеңес əдебиеті тарихының 1958 жылы жазылған очеркін одақтық оқушы қауымға ұсыну, əдебиеттің көрнекті өкілдері, сондай-ақ проблемалық мəселелері, əдебиеттердің шығармашылық байланысы жайлы монографиялық зерттеулерді күшейту міндеті айқындалып, қазақ əдебиеттануы ғылымының кең арнамен өркендеуіне мүмкіндік туды. Ғылыми-теориялық конференцияның игілікті ықпалы аз жыл ішінде көріне бастады. Қазақ республикасының 40 жылдығына бағышталып шыққан «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркін» одақтық əдеби-ғылыми қауым жылы қабылдап, кеңестік əдебиеттануға қосылған үлкен үлес деп бағалады. Сөйтіп, қазақтың ұжымдық ой-пікірі бүкілодақтық сахна табалдырығын аттады.

1960-1967 жылдар арасында қазақ əдебиеті тарихына арналған 6 томдық ғылыми еңбек жарық көріп, қалың көпшіліктің игілігіне айналып отыр. Аз жыл ішінде республикамыздың мəдени өмірінде үлкен əлеуметтік мəні бар ұлан-ғасыр еңбектің дүниеге келуі əдебиеттану ғылымының бар жанрда қалыптасып, социологиялық-эстетикалық талдаудың өрелі биігіне көтерілгендігін аңғартады. Əдебиет тарихын жасау мəселесі жан-жақты ғылымизерттеу жұмыстарын пəрменді жүргізуге жəне əдебиетшілер жасағының құралуына байланысты шешіледі. Қазақ əдебиеттану ғылымы саласында Бұған дейін жүргізілген зерттеу еңбектерінің бəрі де əдебиет тарихының ғылыми курсын жасау барысында түгелдей ескерілді, Бұрын еленбей келе жатқан салалар бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілді жəне əдебиетшілердің өнерпаздық жігерленуі осы үлкен де абыройлы, сонымен қатар аса жауапты іске бағышталды. «Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші томының бірінші кітабы (1960) қазақ халқының бай ауыз əдебиетінің өсіпөркендеу, даму жолдарын зерттеуге арналды. Бұл томда 1948 жылы шыққан еңбектің кейбір ұзын-ырғасы сақталғанмен, ғылыми-зерттеу методологиясы да, ауыз əдебиетін жүйелеу тəсілі да, əрбір үлгілерді талдау əдістемесі де Бұрынғыдан əлдеқайда өзгеше жəне көптеген тың тараулар мен бөлімдер қосылған. Соның арқасында қазақтың ауыз əдебиетінің өсіп-өркендеуі əдебиеттанудың бүгінгі қол жеткен биіктігі дəрежесінде баяндалып, қалың оқушы қауымның кəдесіне жарап, жоғары мектеп шəкірттерінің негізгі бағдар алатын оқулығына айналды, ғылыми-зерттеу ісіне бағыт беретін деректеме дəрежесіне көтерілді. Қазақ халқының ауыз əдебиеті туралы ғылымның даму жолдары, оның өркендеу барысы жайлы тарихнамалық талдаудан болса да, не ғылыми жүйеге салынып талданған тұрмыс-салт жырлары, ертегілер, батырлар жыры мен лиро-эпостар, айтысөлеңдері мен фольклор, тарихи жырларға арналған тараулардан болсын, қазақ ауыз əдебиетінің үлгілерін оқып-үйренуге, зерттеуге талаптанғандардың бəрі де толық мағлұмат алады.

Қазақ əдебиетінің басқа əдебиеттерден айрықша өзгешелігі – жазба əдебиет пен ауыз əдебиетінің өзектесе, бір-біріне ықпал ете дамуы. Мұндай өнерпаздық құбылыстың сырын терең де байыптап зерттеу, оның себебін түсіндіру, аз жыл ішінде өзінің игі дəстүрін қалыптастыра білгендігін, одақтық көркемдік сахнасына емін-еркін шыққан əдебиеттің өркендеу арнасын арнайы сөз ету «Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші томының екінші кітабының (1964) үлесіне тиген. Кеңестік фольклордың өркендеуі де, ол жөніндегі ғылымның өресі де қағаберісте қалмай, фольклор мен əдебиеттің жəне музыканың арақатынастары, бір-біріне əсері, кеңес заманындағы ауыз əдебиет үлгілерінің жанрлық сипаты, оны дүниеге келтіруші ақын, жырау, жыршылардың шығармашылық өнерпаздығы тиянақты зерттеліп баяндалған. Кеңестік əдебиеттануда əр елдің ауыз əдебиеті мұрасын зерттеген еңбектері болғанымен де, өз əдебиетінің қосарлана, өзектесе даму процесін нақтылау, оның тарихын жасау тəжірибесі қазақ əдебиеттану ғылымында тұңғыш жүзеге асып, елеулі олжаға айналғанын айрықша атау шарт. Бұл ретте қазақ əдебиетшілерінің ғылыми-шығармашылық жетістігіне бауырлас əдебиеттер, əсіресе түркі тіліндегі əдебиеттер өкілдері баса назар аударып отырғаны тағы бар. «Қазақ əдебиеті тарихының» екінші томының бірінші жəне екінші кітаптары ХVІІІ-ХІХ-ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің өсіп-өркендеуіне, əдеби бағыттардың қалыптасуына, олардың өзара қарым-қатынасына, орыс, батыс, шығыс əдебиеттерінің өнерпаздық байланысына жəне жеке дарын иелерінің шығармашылығы мен өмірін зерттеп баяндауға арналған. Ал үшінші томның бірінші жəне екінші кітаптары түгелдей қазақ кеңес əдебиетінің туу, қалыптасу, өркендеу процестерін бес дəуірге бөле қарап, социалистік реализмнің қазақ əдебиетінде орнығу, жетілу жолына да айрықша назар аударған, дүниежүзілік көркемдік сахнасына жасқанбастан шыққан əдебиетіміздің елеулі асуларындағы шығармашылық жетістіктері мен кемшіліктері сарапқа түскен, өнерпаздық

дəстүрі кəдеге асуы ескеріліп, кешегі мен бүгінгі көркемдік процестер сабақтастырыла, өзектестіріле баяндалған. Маркстіклениндік ғылымның методологиясы негізінде жазылған, тарихи-эстетикалық талаптарға жауап беріп, практикалықғылымдық қажеттілікті өтеп отырған «Қазақ əдебиеті тарихының» толық курсы ешбір мін-ақаудан мүлде ада деуге болмайды. Əлі де болса зерттей, айқындай түсуге тиісті мəселелер жоқ емес. Тарих, археология, этнография, қоғамдық ғылымдар жүйесінің қарыштап дамуы тұрғысынан қараған уақытта қазақ əдебиетінің көне заманын, яғни ХVІІІ ғасырдың арғы деңгейіндегі шығармашылық-өнерпаздық дамуды зерттеу қажеттігі айқындалып отыр. Қазақстан жерін мекендеген көне тайпалардың өнері, материалдық мəдениеті, қазақ халқының құралу процесіндегі шығармашылық жай-күйі атаусыз қалатын құбылыстар емес. Өркендеп, алымы кеңейіп келе жатқан қазақ əдебиеттану ғылымы Бұл ақтаңдақты жоюға, қазақ халқының өлең-жыры өзімен бірге жасап келе жатқандығын дəлелдеуге ойысары хақ. Қоғамдық дамудың қат-қабатына байланысты ХХ ғасырдың басындағы қазақ əдебиетінің даму процесі өте тыңғылықты зерттеуді талап етеді. Бұл кезеңнің демократтық-ағартушылық идеяларын түсіну, түсіндіру процесі басталғанымен де, əлі де болса онымен қатарласа өмір сүріп, əлеуметтік ой-пікірге ізін салған саяси-əдеби құбылыстар қағаберісте қалуда. Қоғамдық сананың айнасы – əдебиеттің өркендеуін тұтас қамти зерттеу, оның құпия сырларын ашу кезектегі міндет. Сол сияқты қазақ кеңес əдебиетін де түбегейлі зерттеу проблемалары, жаңаның орнығу, жеңу процестерін көрсету мəселелері, социологиялық жəне эстетикалық талдаулардың таразысын тең ұстау керектігі де ескерер жайттар. Қазақ əдебиеті тарихының алты томдығын жасау процесіне белгілі дəрежеде басқыш болған, оның түйінді мəселелерін шешуге септігін тигізген ғылыми-зерттеу еңбектеріне азды-көпті тоқтай кеткен жөн. Қазақтың бай ауыз əдебиетін ғылыми негізде зерттеу Шоқаннан басталып, орыс ориенталистерінің еңбегімен толы-

са түскендігін айтқанда, оның жеке білім саласына айналуы кеңес заманымен тұстас екенін есімізден шығармағанымыз жөн. Газет-журналдардағы шын пікірлер мен ойларға аялдамаған күннің өзінде, 1927 жылы М.Əуезовтің «Əдебиет тарихы» жөнінде жүйелі пікір айтуы (кітап басылғанмен, қалың көпшілікке таралмай қалған), С.Сейфуллиннің 1932 жылы қазақ ауыз əдебиеті туралы оқулық-хрестоматия жасап, жоғары мектеп оқулықтарының жасалуы, 1948 жылы «Қазақ əдебиеті тарихының» бірінші томы, 1955 жылы «Кеңес заманындағы қазақтың халықтық поэзиясының очеркі», 1958 жылы М.Ғабдуллиннің жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған «Қазақ халқының əдебиеті» оқулығы, кеңестік фольклористикаға үлкен үлес болып қосылған Е.Ысмайыловтың «Ақындар» (1956) атты монографиясы сияқты еңбектерді жазудағы оңтайлы тəжірибелер мен халық шығармашылығының озық үлгілерін ғылыми-көпшілік тұрғыдан да, таза ғылыми-зерттеу тұрғысынан да «Батырлар жырының», «Қазақ ертегілерінің» үш томдықтары жəне лиро-эпостар мен ауыз əдебиеті үлгілерін жариялап, қалың көпшілікке ұсыну – ауыз əдебиетінің тарихына арналған ғылыми күрестің ойдағыдай шығуына жағдай жасады. Əдебиет тарихы еш уақытта бірден жасалмайды, оның көптеген дайындық жұмыстары мен басқыштары болмақ. Əрбір əдебиетшінің өз талап-тілегіне сай жазған еңбектерінің, сондай-ақ əдістемелік мақсатта шыққан оқу құралдарының бəрі де əдебиет тарихын жасауға мүмкін-қадерінше жəрдем етеді. Əдеби-сын жинақтары проблемалық мəселеге не жеке ақынжазушылардың шығармашылық жолын суреттеуге арналса да ғылыми еңбек ауқымына тартылып, онда айтылған артықкем пікірлердің бəрі тарих жасау кезінде ескеріліп отырады. Осындай ұжымдық ой-пікірлердің арқасында əдебиеттанудың кейбір салалары арнаулы білім тарауына айналып кететіні де жиі кездеседі. Қазақ əдебиетінің Қазан революциясына дейінгі дамуының жарық жұлдызы болған Абай Құнанбаевтың шығармашылығы жаңа жазба əдебиетінің негізін қалауы, оның идеялық-эсте-

тикалық мұратының айқындалуы, озық дəстүр жасауы, өзге əдебиеттермен шығармашылық байланыс орнатуы жайындағы, Абай қалыптастырған жаңа көркемдік норманың кейінгі дарындарға жасаған ықпалы, өнерпаздық өмірдің алуан салаларының бір-бірімен сабақтаса дамуы сияқты күрделі проблемаларды зерттеуге мүмкіндік берді. Абайтану ілімінің негізін салушы Мұхтар Əуезовтің ерен еңбектерін айтпаған күннің өзінде, 1954 жылдан бері қарай қоғамдық ғылымның əр саласында Абай жайында отызға тарта ғылыми-зерттеу, насихаттама еңбектер шықты. Х.Жұмалиевтің «Абайға дейінгі қазақ поэзиясы жəне Абай поэзиясының тілі» (1949), М.С.Сильченконың «Абайдың шығармашылық өмірбаяны» (1957) сияқты еңбектерді былай қойғанда, Абай өнерпаздығын жан-жақты тану процесі тек əдебиетшілердің үлесіне ғана айналмады, академик Т.Тəнібаевтың Абайдың педагогикалық (1954), психологиялық (1957) көзқарасын, философ Қ.Бейсембиев Абайдың дүниетанымын (1956), тарихшы М.Ақынжанов қазақ ағартушыларының əлеуметтік көзқарасының қалыптасуын (1955), Ə.Жиреншин Абайдың орыс достарымен байланысын (1959) зерттегенін, «Абайдың өмірі мен шығармашылығы» (1954) жəне «Абай Құнанбаевтың музыкалық шығармашылығы» (1955) туралы ұжымдық жинақтардың жарияланғанын, Абай шығармалары мен дүниетанымының əр саласы бойынша қоғамдық ғылым өкілдері жиырмаға тарта диссертация қорғағанын айтсақ, абайтану ілімінің əдебиеттанудың үлкен бір саласына айналғанын көреміз. Абайдың өмірі мен шығармашылығының осылайша жан-жақты зерттелуі, көптеген еңбектердің жариялануы «Қазақ əдебиеті тарихының» екінші томының бірінші кітабына арнап М.Əуезов жазған монографиялық тарауда мүмкін-қадерінше ескерілгенін, сөйтіп ғылыми өресі биік еңбектің дүниеге келгенін айтсақ, əдебиет тарихының аумағына тартылмайтын зерттеулердің кемде-кем болатынын аңғарамыз. Демек, əдебиет тарихы – ұжымдық ой-пікірдің жемісі жəне əдебиеттану ғылымы мен сынның өркендегенінің белгісі, көрсеткіші. Қазақ əдебиеті тарихының алты томдығы кейбір дəуірдің, сондай-

ақ кейбір ақын-жазушылардың аз зерттелгеніне қарамастан, негізінен алғанда, күні Бұрын барлау жасалған, талай зерттеу объектісі болған, айтылар ой, қорытылар пікір біршама қалыптасқан уақытта дүниеге келіп, республиканың мəдени өміріндегі үлкен оқиға болып отыр. Қазақ əдебиетінің тарихын жасауда, əсіресе қазақ кеңес əдебиетінің тарихын жасау процесінде əдебиет сынының атқарған рөлі зор. Үстіміздегі дəуірде туған шығармалардың көпшілігі сын елегінен өтіп, əлеуметтік ойдың ғана емес, белгілі дəрежеде ғылымдық тұжырымның тұрақтануына жағдай жасады. Бүгінгі əдеби дамудың қат-қабат құбылыстары түгелдей болмағанымен, əдеби сын арқылы көрініп отыр. Əлі қалыптаса қоймаған ой-тұжырымдарды саралау, əдебиет тарихынан оларға орын беру өте жауапты да қиын іс. Əдеби сын Бұл дəуірде өзінің бар жанрымен толық көрінді. Кішігірім аңдатпадан бастап проблемалы монографияға дейінгі түр-формалардың бəріде бүгінгі əдеби дамудың сырын түсінуге, соны əдебиет тарихына орайластыру процесі қолданылды. Мектеп оқулығы не көмекші оқу құралы, болмаса мереке-тойға арналып шыққан кітапша, не болмаса газет-журналдың бетінде айтылған ой-пікірлердің сүбелілері ескерілді, əдебиеттің даму процесін баяндауға пайдаланылды. Осы кезең ішінде қазақ əдебиет сыны ұжымдық жинақ əлде əр автордың əдеби-сын жинағы күйінде басылып шығуы – оның жанрлық сыр-сипатының əбден айқындалғанына дəлел болды. Бұл дəуір ішінде «Қазақ əдебиетінің кейбір мəселелері», «Сборник статей о казахской литературе», «Көркем аударманың кейбір мəселелері», «Қазақ кеңес əдебиетінің мəселелері» (1-том), «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» сияқты 1957 жылы шыққан бір топ ұжымдық жинақтар кейінгі жылдары да («Социалистік реализм туы астында», «Қазақ кеңес əдебиетінің мəселелері», 2-том (1960), «Əдеби мұра жəне оны зерттеу» (1961), «Жазушы жолы» (1962), «Тіл жəне əдебиет мəселелері» (1964) т.б.) желісі үзілмей жарияланып келеді. Бұл жинақтар кейде тақырып бірлігіне, кейде проблема бірлігіне, кейде жалпы мəселелерді қамтуына қарай əдебиет саласынан өздеріне лайықты орын алуда.

Сонымен қатар Бұл дəуір ішінде сын жинақтарын жариялау дəстүрі қалыптаса бастады деуге болады. Ғ.Тоғжановтың 1929 жылғы «Əдебиет жəне сын мəселелері» атты жинағынан 1958 жылға дейін ешбір сыншы өзінің əдеби-сын мақалаларын жеке кітап етіп жариялай алмай келсе, соңғы он жылдың ішінде аға жəне орта буын сыншылардан М.Қаратаев «Туған əдебиет туралы ойлар», «Рожденная Октябрем», (1958), «Казахская литература» (1960), «Шеберлік шыңына» (1963), «Мировозрение и мастерство» (1965), Е.Ысмайылов «Сын мен шығарма» (1960), «Жаңа белеске» (1952), Б.Кенжебаев «Шындық жəне шеберлік» (1966), Т.Əлімқұлов «Жемісті жолда», «О прошлом и настоящем» (1958), К.Құттыбаев «Шындық жəне шығарма» (1959), С.Қирабаев «Өрлеу жолында» (1960), Р.Бердібаев «Əдебиет жəне өмір» (1964). А.Нұрқатов «Идея жəне образ» (1962), «Мұхтар Əуезов шығармашылығы» (1965), Қ.Нұрмаханов «Литературные заметки», (1961), «Дəстүрлі достық» (1962), Б.Сахариев «Уақыт тынысы» (1964), жинақтарының үзеңгі тістесе шыққаны əдеби сынның жанр ретінде əбден қалыптасып, өзіне тиісті үлесті ала бастағанына айғақты дəлел. Қазақ əдебиет сынын өркендету саласында қалам құрғатпай жазып, көркемдік дамуға Есмағамбет Ысмайылов пен Айқын Нұрқатов, Қалжан Нұрмаханов, Қажығұмар Қуандықовтың қосқан үлестері бір төбе екені аян. Жауынгер сыншы М.Қаратаев, Р.Бердібаев бүгінгі əдебиетіміздің жай-күйіне жіті назар аударып, өз ойларын ортаға салып келе жатқанын айта кеткен орынды. Эстетикалық талап-талғамы өскен, көркемдік талдауы жетілген көптеген сыншыларымыздың шығармашылық белсенділік көрсетпей келе жатуы жанр табиғатына жат. Қазақ əдебиетіндегі сыншылдық ой-пікірдің өсіп-өркендеуі Бұл дəуірде жаңа салалық қасиеттермен толыса түсті. Ең алдымен Бұл дəуірде əрбір сыншының шығармашылық беті, көздеген мұраты, қаламгерлік стилі айқын болуы талап етілді. Қазақ сыншыларының бар ұрпағы айқындауға айрықша назар аударды. Осы өркендеу кезінде құнарлы қаламы көп жыл бойы сын саласынан еріксіз тосырқаған талантты дарын Мұхаметжан

Қожасбайұлы Қаратаев өзінің жауынгерлік сапына қайта оралып, өндіре де құштарлана еңбек етуде. Публицистік ағыны күшті еңбектерінде сыншылық диапазонының кеңдігі, көркемдік дəлелінің орындылығы, өз пікірін екпін-күшпен баяндауы М.Қаратаевтың шығармашылық келбетін танытады. Аз өмірінде көп еңбек еткен талантты сыншы-ғалым Айқын Нұрқатов Көкшетау облысының Рузаев ауданындағы Шұқыркөл ауылында 1928 жылы дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін, 1946 жылы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен əдебиеті факультетіне түсіп, оны үздік тəмамдайды да «Жұлдыз» журналының сын бөлімін басқарады. 1954 жылы «В.Маяковский жəне қазақ кеңес поэзиясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1957 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Əуезов атындағы əдебиет жəне өнер институтына ауысып, аға ғылыми қызметкер боп жүргенде 1965 жылы қайғылы қазаға ұшырады. Айқын – қазақ əдебиетінің өркендеу барысындағы бір қиын кезінде қалам жебеп, қатарға қосылған дарын. Сол кездегі жалпы əуен сарыны кейбір мақалаларынан аңғарылып қалғанмен, Айқынның əдебиеттану саласын өзінің бар шығармашылық дарын-қуатымен таңдап алғаны аян. 50-жылдары бүгінгі əдеби дамудың барысына үлес болып қосылатын туындыларды қошаметтеп, күріш арқасында күрмек болып жүрген мəнсіз, дəнсіз шығармалардың дəрменсіздігін көрсетуден тайынбады. Осы кезеңде ол педагогикалық мəні зор іске де атсалысты. 1952 жылы ІХ сыныпқа арналған «Қазақ əдебиеті» оқулығы авторларының бірі болды. Сонымен қатар орта мектептер үшін Вл.Маяковский, М.Əуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мұстафин шығармашылығын педагогикалық талап-тілектер тұрғысынан баяндап берді. Қазақ КСР Оқу министрлігінің қазақ əдебиеті оқулығы бойынша жариялаған конкурсінде А.Нұрқатов пен С.Қирабаев дайындаған еңбек педагогикалық талапқа оңтайлы жауап беріп, тұрақты оқу құралына айналды. Айқын Нұрқатов көркемдік дамуға тікелей араласуға, өзінің талғам ой-пікірлерімен əдебиеттің өркендеуіне көмектесуге айрықша талаптанады. Əдебиеттің бар жанрында шыққан

шығармалардың қадір-қасиетін айқындауды өзінің сыншылық борышы деп білді. Айқын Нұрқатов 1957 жылы Мұхтар Əуезовтің шығармашылығына арнап монографиялық очерк жазды. Үлкен дарын аумақты да салиқалы сын пікірін тудырып қана қоймай, Айқынның келешек өнерпаздық жолына да бағыт сілтеді. Айқын негізінен қазақ прозасы туындысының шығармашылық бағытын, өркендеу барысын қадағалауды, əсіресе Мұхтар Əуезовтің өнерпаздық өріне əлсін-əлсін назар аударуды мақсат етті. Сондықтан да ол М.Əуезовтің соңғы кездегі еңбектеріне эстетикалық тұрғыдан жіті назар аударып, драматург, сыншы, очеркші, ғалым М.Əуезовтің сырына терең бойлап, ұлы жазушының шеберлігі жайында монографиялық еңбек жазып жүрген болатын. Газет-журналдарда жарияланған екі жүзден астам мақалаларының ең сүбелілері мен құндылары «Идея жəне образ» (1952), «Мұхтар Əуезов шығармашылығы» деген атпен шыққан əдеби сын жəне зерттеу мақалаларының жинақтарынан орын алды. Өмірінің соңғы шағында «Қазақ поэзиясындағы Абай дəстүрі» деген көлемді монографияны жазып, А.Нұрқатов қазақ əдебиеттану мен сынына өзінің үлесін қосты, өнерпаздық қолтаңбасын тастап кетті. Оның шығармаларында айтылар оның ойларының мəнділігі мен салмақтылығы, көркемдік дəлелінің молдығы мен деректілігі, сыншылық тілінің əсемдігі, бір мақалаға кірісерде талданар ірі проблемаларды атап алып, мəселенің ішіне кіріп, тереңдеп бойлап, қайталап ойын қорытындылайтын тəсілі – А.Нұрқатов стилінің айқын белгісі, сыншы-ғалымдық тұлғасының айшықты жағы. Өндіре еңбек етіп жүріп, қыршын кеткеннің бірі – Қалжан Нұрмаханов. Қызылорда облысы, Қазалы ауданында 1927 жылы дүниеге келген Қалжан Нұрмаханов əуелі Қазақ университетіне түсіп, кейіннен Москва университетінің филология факультетін тəмамдады. КСРО Жазушылар одағында консультант боп қызмет істей жүріп, «Литературная газета» мен «Дружба народов» журналында қазақ əдебиеті туралы мақалаларын жариялап, дарын қуатын танытты. Қазақстанға оралғаннан кейін

Мəдениет министрлігінің репертуар бөлімінің бас редакторы, «Жұлдыз» журналының бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Өз шығармасын орыс, қазақ тілінде қатар жазатын Қалжан Нұрмаханов 1961 жылы «Литературные заметки», 1962 жылы «Дəстүрлі достық» жинақтарын шығарды. Драматургия саласына да атсалысты. Ш.Айтматов шығармасы негізінде жасаған «Аңсаған менің əнімсің» атты сценировкасы қазақтың академиялық драма театрының сахнасынан берік орын алды. Қалжанның сыншылық ой-пікірі əдебиеттердің өзара байланысы, достық қарым-қатынасы, бір-біріне əсер етуі төңірегінде қанаттанды. Орыс, қазақ, қырғыз, украина халықтары арасындағы шығармашылық байланысты барынша тəптіштей зерттеп жүрген кезде 1963 жылы дүние салды. Айтары көп, оқығаны да, тоқығаны да мол дарынды сыншы өзінің бар шығармашылық қуатын толық аша алмай кетті. Қазақ əдебиет сыны 50-жылдардың екінші жартысында талантты сыншылар жасағымен айрықша мол толықса, соңғы кезде Бұл жанрға келушілер саны біршама азаюда. Бұған түрлі себеп бар: қазіргі əдеби процеске араласу үшін сыни ойпікірдің қару-жарағы əбден сай, үлкен оркестр ішінде өз даусын анық аңғарта алуы керек болса, екінші жағынан, орынсыз ожарлықпен кеуде қағып, жəреуке, мадақтағыш сыншылардың көзге шыққан сүйелдей болуы да сын жанрына шын дарын талабымен келемін деушілерге тосқауыл болмай қалмайды. Дегенмен осындай қиындықты жеңіп, сын мен əдебиеттануға хал-қадерінше араласып жүрген бірқыдыру жас дарындар бар. Қазақ əдебиеттануы мен сынның өркендеу процесін ғалымсыншылар жасағының қалыптасуы жəне сын еңбектерінің жариялануымен шектеп қоюға болмайды. Сын жанрының ішкі түрлерінің өзі осы дəуір ішінде үлкен шығармашылық сілкініс жасады. Монографиялық форманың өзі кішіден үлкенге, жалқыдан жалпыға жəне дарын шығармашылығынан көркемдік дамудың түбегейлі проблемаларын зерттеуге ойыса бастады. Мұның өзі сыни, ғылыми ойдың кемелдене түскеніне дəлел. 1956–1958 жылдары Т.Ахтановтың – Ғ.Мүсірепов, Ə.Дербісалиннің –

Ы.Алтынсарин, С.Қирабаев пен М.Сармурзинаның – Ғ.Мұстафин, А.Нұрқатовтың – М.Əуезов, Ə.Қоңыратбаевтың – Ш.Иманбаева, Б.Кенжебаевтың – С.Торайғыров, Т.Нұртазиннің – С.Мұқановтың шығармашылығы жайында монографиялық очерктері, Қ.Жұмалиевтің «Қазақ эпосы мен əдебиет тарихының мəселелері» (1959), Б.Шалабаевтың «Қазақтың революцияға дейінгі əдебиеті тарихының очеркі» сияқты əдеби шолулары мен зерттеулері кезең міндетін атқара білсе, алпысыншы жылдары олардың шығар биігі бар екендігі айқындалды. Əр автор өз очеркін зерттеу дəрежесіне көтеру қажеттігін сезінді. А.Нұрқатов М.Əуезов шығармашылығын кең көлемде зерттемек болса, Т.Нұртазин С.Мұқанов шығармашылығын арқау ете отырып, бүкіл қазақ кеңес əдебиетінің даму жолын «Жазушы жəне өмір» (1960) атты монографиясында əңгімелеп, əдебиеттануға үлес болар қорытындылар жасады. Қазақ əдебиеттануы Бұл жылдары салмақты ой-пікірлерді сабырмен баяндап, ғылыми тұжырым жасаумен ғана шұғылданып қоймай, кейбір аса қажетті жағдайда шұғыл істі де қолға ала білді. Бұл жөнінде Сəкен, Ілияс, Бейімбет шығармашылығына арнап «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркіне» Е.Ысмайылов, М.Қаратаев, Қ.Жармағамбетовтардың арнаулы тараулар жазуын, орта мектепке көмекші оқу құралын дайындап берулерін атап өткен жөн. Осы қауырт ғылымизерттеу процесі кейінгі монографиялық еңбектердің барынша қысқа мерзім ішінде тууына да əсер етті. 1962 жылы С.Қирабаев Сəкеннің өмірі мен шығармашылығын тұтас қамтыған монографиялық еңбек жазса, 1964 жылы Е.Ысмайылов Сəкеннің поэтикалық новаторлығын, қазақ поэзиясының түр-келбетіне қосқан жаңалығын «Ақын жəне революция» атты монографиясында барынша тəптіштей зерттеді. 1965 жылы М.Дүйсенов Ілияс Жансүгіровтің, Т.Нұртазин Бейімбет Майлиннің шығармашылығы туралы монографияларында оқымыстылық ой-пікірлерін ғылыми жүйемен баяндап, əдебиеттануға олжа салды. Монографиялық еңбектің өсіп-өркендеу процесі тек жеке шығармашылықтарды зерттеумен шектелмей, əдебиеттің өз-

екті проблемаларын шешуге, əдебиет тарихының белесті асуларының сырын баяндауға, əдеби жанрдың қалыптасуын жіті қадағалауға ойысқанын да айта кеткен жөн. Қазақ əдебиетінің ХХ ғасыр басындағы өркендеуі мен кеңес əдебиетінің алғашқы дəуірі əлеуметтік ұлы еңбектерге байланысты өзінің өнерпаздық жолында талай асулардан асқаны əмбеге аян. Бұл кезеңдердің бар сырын жыға түсіну үшін əлі де көптеген зерттеулер жасау қажет. Бұл салада Б.Кенжебаевтың «Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары» деген атпен 1958 жылы шыққан кітабының серке болғанын айтқан жөн. Демократ ақын-жазушылар жөніндегі монографиялық очерктерін ХХ ғасыр басындағы қоғамдық жағдайға, əдебиеттің дамуына бейімдей баяндап, əлі де зерттей түсетін мəселелердің бетін ашты. Ғылыми зерттеудің кейінгі кездегі табыстары мен жетістіктерін ескере отырып Ə.Дербісалин Бұл кезеңнің ең жетекші тенденциясын өз алдына дербес тексеріп, «Қазақтың Қазан алдындағы демократияшыл əдебиетінің» (1966) даму жолдарына назар аударды. Сондай-ақ қазақ кеңес əдебиетінің жиырмасыншы жылдардағы идеялық-шығармашылық проблемалары Б.Кенжебаевтың очеркінде (1961), Т.Кəкішевтің «Қазан өркені» атты монографиясында əңгімеленді. Қазақ əдебиетінің жанрлық өркендеуі, көркемдік шеберлік биігіне көтерілу процестері, əдебиеттердің бір-біріне əсер-ықпал ету, бір тілден екінші тілге аудару мəселелері Е.Лизунованың «Қазіргі қазақ романы», Б.Шалабаевтың «Қазақ əдебиеті, Кеңес əдебиеті» (1965), Ш.Ахметовтың «Қазақ балалар əдебиеті тарихының очеркі» (1965), С.Ордалиевтың «Қазақ драматургиясының очеркі» (1964), С.Сейітовтың «Қазақ поэзиясындағы Маяковский дəстүрі», Е.Ғабдировтың «М.Горький жəне қазақ кеңес əдебиеті», Ə.Сатыбалдиевтың «Рухани қазына» (1965), С.Талкановтың «Көркем аударма туралы» (1962) атты монографиялық еңбектерінде зерттелінген. Қазақ əдебиеттануының Бұдан былайғы өркендеу барысы монографиялық зерттеулерді ұлғайта берері хақ. Өйткені əдебиет дамуының түйінді де келелі мəселелерін жеңіл-желпі

шешуге, сөз арасында баяндай салуға болмайтыны барған сайын анықталып келеді. Кейбір жарияланған еңбектерге қайта оралып, толықтырып шығару қажеттігі сезілуде. Қазақ əдебиеттануы өзінің жанрлық өркендеуін күшейтіп, ішкі түрлерін молайта берері анық. Қазақтың кəсіби əдеби сыны мен ғылымының іргетасын қаласуға өзінің мол шығармашылық дарынын жұмсағандардың жауынгер сапында болған Есмағамбет Самұратұлы Ысмайыловтың (1911–1966) еңбектерінің орны бөлек. Өйткені ғалым-сыншының өнерпаздық қалыптасу жолы қазақ əдебиеттануының өсіп-өркендеуінің негізгі арнасында өтті. Сондықтан Е.Ысмайылов қазақ əдебиеттануы мен сынындағы жетістіктерге де, кемшіліктерге де бірдей ортақ, өйткені ол араласпаған сала, ол қалам тартпаған əдеби өнерпаздық мəселелер өте аз. Дəуір жүктеген эстетикалық міндеттерді атқара жүріп, Е.Ысмайылов кеңестік əдебиеттану ғылымына өзінің мол да ойлы еңбектерімен үлкен үлес қосып, қазақ əдебиеттану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды. Көкшетау облысы, Еңбекшілдер ауданының төртінші ауылындағы шаруаның отбасында 1911 жылы дүниеге келген Есмағамбет тіршілік тақсіретін бірқыдыру мол тарта жүріп, ауыл мектебін тауысады. 1925 жылдан бастап Көкшетау мен Қызылжардың балалар коммунасында тəрбиеленіп, 1930 жылы білім ордасының қара шаңырағы – ҚазПИ-дің əдебиет факультетіне түсіп, оны 1934 жылы тəмамдайды. 1934–1939 жылдары «Қазақстан коммунисі» журналының жауапты хатшысы қызметін атқарып, редакциялық алқаның мүшесі болады. 1939 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясына ауысып, бірыңғай ғылыми-зерттеу еңбегімен шұғылданады. Аға ғылыми қызметкер, сектор бастығы, директор, бөлім меңгерушісі болған Е.Ысмайылов қазақтың филология ғылымы, оның арнаулы мекемелерін ұйымдастыруға белсене қатысады. 1934 жылдан бері КСРО Жазушылар одағының мүшесі Е.Ысмайылов 1946 жылы коммунистік партияның мүшелігіне қабылданған.

Е.Ысмайылов – əдебиет майданына 30-жылдардың бас кезінен атсалысқан дарын. 1932–1935 жылдары «Тұлпар жыры», «Жігер жыры» мен «Жаз еркесі» атты өлеңдер жинағы жарық көрді. Е.Ысмайыловтың өз сөзімен айтқанда, «поэзиядағы азды-көпті шəкірттік тəжірибенің өзі сынға, əдебиеттануға келер жолдарын кеңейтіп жібергендей болды». Абайдың поэтикалық қазақ өлеңінің дəстүрлі нақыштарын өзгертіп, бірнеше жаңа түр жасағандығын ғылыми тұрғыдан дəлелдеуге, үлгі-өнеге алудың арнасы етіп көрсетуге 1934 жылы арнайы мақала жазған Е.Ысмайылов өзінің шын таланты сын мен əдебиеттану саласында екенін анық сезеді. Əдебиет əлемінде еңбек еткендердің шығармаларын жауынгер сынның елегінен өткізе отырып, Е.Ысмайылов орта жəне жоғары оқу орындары үшін қазақ əдебиеті оқулығы мен хрестоматияларын жасауға белсене араласты. Кезең талаптары Е.Ысмайыловқа жаңа жанрда өндіре еңбек еткізіп, оның алғашқы қазықтарын қаққызды. Қазақ кеңес əдебиетін жасаушылардың екінші буынымен үзеңгі қағыса келген Е.Ысмайылов көркем шығарманың ішкі сырына терең бойлап, жетістігіне қуана, кемшілігіне қатты нали пікір айтудан тартынған емес. Əдебиетті өрге өрлетуді көздеген өрелі мақсат тек шындықты айтқызып отырды. Шығарма шындығы мен шеберлік мəселелері сыншыны талай авторлармен алакөз де етті. Бұдан сыншының өз басынан гөрі əдебиетке түскен олжа əлдеқайда мол. Сондықтан да оның принципті сын еңбектері əлеумет назарын өзіне аударып, дер кезінде əділ бағасын алып отырды. Е.Ысмайылов қазақ əдебиетінің даму-өркендеуін тінте зерттеуге бар дарынын сарқа жұмсаған жауынгер сыншы, бүкіл одақтың зиялыларына аты мəшһүр үлкен ғалым. Қазақ əдебиеттану ғылымының іргесін қалау барысында Есмағамбеттің қалам тартпаған саласы кемде-кем. Əдебиеттің тарихы мен теориясының өзекті мəселелері де, ауыз əдебиеті мен жазба əдебиеттің өнерпаздық арналары мен байланыстары да, жеке ақын-жазушылардың өмірі мен шығармашылығы да оның ғалымдық назарынан тыс қалып көрген емес. Ірілі-

уақты жаңсақ пікірлер кездескенімен, оның зерттеушілік еңбектері ылғи соны материалға, тың ойларға құрылып, негізді қорытындыларға толы болды. Есмағамбеттің «ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиеті» (1940), «Қазақ кеңес əдебиеті» (1942), «Əдебиет теориясының мəселелері» (1941) мен əдебиет хрестоматиялары – қазақ əдебиеттану ғылымын өркендетуге септігін тигізген елеулі еңбектер. Революцияға дейінгі əдебиеттің жəне кеңес əдебиетінің тарихын дəуірлеу, Абай, Сұлтанмахмұт, С.Дөнентаев, С.Көбеев, М.Сералин, Жамбыл, Сəкен, Сəбит, Мұхтар, Қасым, Асқарлардың еңбектеріне ғылыми сипаттама беру мəселесімен алғаш шұғылданған ғалымның бірі Е.Ысмайылов екені де жұртқа мəлім. Кеңестік фольклористика ғылымына үлкен олжа салды. 1956, 1957 жылдары қазақ, орыс тілдерінде жарияланған «Ақындар» атты үлкен монографиялық еңбекті ерекше атау орынды. Ауыз əдебиетінің ең өзекті проблемаларын шешіп, ақын, жыршы-жыраулардың өзіндік ерекшеліктерін ажыратып, шығармашылығын мол қамтыған, Жамбыл өнерпаздығының сырын ашқан, жазба əдебиет пен ауыз əдебиетінің арасындағы шығармашылық байланыстар мен ықпалдарға ерекше назар аударған, соны, тың материалдарға мейлінше бай Бұл еңбекті В.М.Жирмунский, В.И.Сидельников, М.Богданова, М.Əуезов, С.Аманжолов т.б. өте жоғары бағалап, кеңес əдебиеттану ғылымын өркендетуге қосылған үлкен үлес, ғылыми құнды шығарма деп тапты. Ауыз əдебиетінің үлкен жанашыры Е.Ысмайылов оны бірбеткей зерттеу ісімен ғана шұғылданбай, халық мұрасының ең озық үлгілерін жариялау ісімен айрықша мол шұғылданды. Оның тікелей басшылығы жəне қатысуымен қазақ ертегілері мен эпостары, айтыстар мен халық жырлары, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске арналған поэзия жеке-жеке кітап болып шықты. Республиканың мəдени өмірінде үлкен оқиғаға айналған кесек те күрделі еңбектерді – «Қазақ КСР-інің тарихын», «Қазақ əдебиеті тарихының» алты томдығын, «Қазақ поэзиясының антологиясын» жасауға белсене қатысқандардың бірі Е.Ысмайылов. Оның басқаруы жəне қатысуымен Абайдың, Жамбылдың,

Нұрпейістің, Исаның, Сəбит Дөнентаевтың, Қасымның, Сəкеннің шығармалар жинағының талай рет басылып шығуы да қажымай-талмай еткен еңбектің жемісі. Соңғы жылдары Есмағамбет қазақ кеңес əдебиеті тарихымен, халық шығармашылығының мəселелерімен тікелей шұғылданды. 1958 жылы қазақ, орыс тілінде 1960 жылы Москвада шыққан, бүкілодақтық оқымыстылар қауымынан жоғары баға алған «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» атты ұжымдық еңбектің жетекшісі жəне негізгі авторларының бірі Е.Ысмайылов болды. Қазақ əдебиеттану ғылымының соңғы жылдағы қарқынды өрлеуіне Е.Ысмайыловтың ықпалы күшті болды. Қазақ кеңес əдебиетінің негізін қалаушы, кеңестік поэзияның новаторы Сəкен Сейфуллиннің өнерпаздық өнері «Ақын жəне революция» (1964) атты монографиялық еңбекте терең де білгірлікпен зерттеліп, сəкентану ілімінің қалыптаса беруіне септігін тигізді. Сəкен новаторлығы жеке-дара сөз болмай, əуелі қазақ əдебиетінің құнарлы дəстүрлері, ағайындас əдебиеттерден, əсіресе орыс поэзиясынан үлгі-өнеге алуы, өлеңмен үзеңгілес көркем туынды беруі, өнерпаздық байланыстың күшеюі, революцияның сөз өнеріне қосқан жаңалығы сияқты түбегейлі проблемаларды сабақтастыра қамтып, ғылыми тұжырымдама жасады. Сəкен өзінің тұңғыштығымен ғана емес, əдебиетке əкелген үлкен жаңалықтарымен қадірлі екендігін Е.Ысмайылов айрықша дəлелдеді. Қазақ кеңес əдебиетінің екі томдығын жасауға белсене араласа жүріп, Е.Ысмайылов қазақ фольклористикасын өркендету мəселесін еш уақыт жадынан шығармады. Қазақтың ұланғайыр ауыз əдебиетінің өсіп-өркендеу, даму жолдарын қысқаша баяндауды көздеген еңбекті орыс тілінде шығаруға тікелей араласып, бірнеше тарауын жазды. Қазақтың халық ақындарының, əнші-композиторларының өнерпаздық өрістерін зерттеу, шығармашылық ортасын айқындау, халық эпостарының шығу тегін зерттеу, ауыз жəне жазба поэзиясының бір-біріне жасаған ықпалын бағдарлау сияқты түбегейлі проблемаларға айрықша назар аударып, қайсыбірін жүзеге асыра бастаған кезде 1966 жылы дүние салды.

Е.Ысмайыловтың сыншылық жəне ғалымдық қызметіне оның ұстаздық еңбегін сабақтастырған жөн. Ол 1935 жылдан бастап əуелі өзі оқып шыққан ҚазПИ-де, одан кейін Қазақ университетінде əдебиет тарихынан лекция оқып, білімді мамандар даярлауға атсалысты. Оның алдынан дəріс алған шəкірттерінің ішінен аспирантураға түсіп, ғылыми атақ-дəрежеге ие болғандарының өзі отызға жуық. Өнер өріне талпынған көптеген жастың Е.Ысмайыловтан ақыл-кеңес тыңдап, шығармашылық көмек алмағаны некен-саяқ. Талабы мен талғамы биік деңгейден табылатын, əдебиет майданына ақ жүрек, адал ниетімен талпынған жастарға жəрдемдесіп отырды. Партия мен үкімет Е.Ысмайыловтың жемісті ғылыми-шығармашылық жəне қоғамдық қызметін бағалап, «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды, 1961 жылы оған «Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері» атағы берілді. Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, филология ғылымының докторы, профессор Есмағамбет Самұратұлы Ысмайылов жайында халқымыздың ұлы перзенті, заманымыздың асқан қаламгері Мұхтар Əуезовтің: «Мен сені қазақ əдебиетінің, əдебиет ғылымының айнымас, қажымас, жылдар жүрсе арымас жегіндісі – еңбек торысы деймін. Сол үшін сүйемін де бек бағалаймын» дегені əмбеге аян. Бұл қалың қауымның көңіліндегі ой-пікірдің сыртқа шыққан саф түйіні. Еңбек өлмейді, соны өзінің өмір өзегіне айналдырған, талай белеңді белестерден іркілмей өтіп, əр қырқа мен жотаға өзінің ен таңбасын айнытпай соққан Е.Ысмайыловтың қазақ əдебиеттану ғылымының негізін қалаушылардың бірі болып рухани жасай беруі əбден заңды. Қазақ əдебиеттануының соңғы дəуірде өркендеуі əдебиет тарихын жасау, сын жинақтарын шығару – қайсыбір ғалымсыншының өнімді де өнегелі еңбегімен шектеліп қалмайды. Қазір қазақ əдебиеттануы жан-жақты өркендеу жолына түскендіктен, оның бар саласы өзінің бар қадір-қасиетімен көріне бастады. Ең алдымен теориялық еңбектер, методологиялық зерттеулер, əдістемелік тəсілдерді баяндайтын шығармалар жарық көре бастағанын айту керек.

Бізде əдебиеттанудың методологиясы жайында арнайы жазылған еңбек əзірге жоқ болғанымен, оның негізгі талаптілектері, эстетикалық шарттары мен принциптері əдебиет тарихының жасалуына, кейбір теориялық еңбектердің жарық көруіне байланысты сөз арасында мол айтылып келе жатыр. Алайда көркем əдебиетті зерттеудің жалпы принциптері мен жолдарын белгілеп, əлеуметтік-тарихи дамудың заңдылығымен іштей қабыстырып, сабақтастырып отыратын методологияны көркем туындының мəнін түсіндіретін, көркемдік құралдарының бір-бірімен арақатынасын алатын теориядан іштей ажыратпай, бір деңгейде түсініп келе жатқанымыз бар. Мұның өзі теориялық ой-пікірдің биік өреден көрінбегенінен. Оларды ажырата түсіну мен баяндау келешектің ісі. Сондықтан бізде əзірге жалпы методологиялық принциптерді баяндаған шолулар ғана бар. Əдебиет теориясы осы үстіміздегі дəуірде едəуір ілгері адым жасады. Қ.Жұмалиевтің «Əдебиет теориясы», Е.Ысмайыловтың «Əдебиет теориясының мəселелері», Б.Кенжебаевтың «Қазақ өлеңінің құрылысы туралы» еңбектері теориялық ой-пікірге түрткі салған алғашқы туындылар болса, соңғы он жыл ішінде қазақ əдебиеттануында теорияның ең өзекті салаларын арнайы зерттеу қолға алынды. Е.Ысмайыловтың «Ақындар» (1956) атты монографиясында қазақ фольклористикасының теориялық негізі жүйелі баяндалып, ақын, жырау, жыршы, əнші, өлеңшілердің шығармашылық тұлғасы, ақындықтың даму-жетілу жолдары, ақындық орта мен дəстүр мəселелерінің оңтайлы шешім тапқаны – теориялық ойдың олжасы. Қазақ лирикасының дүниеге келген жолын ғана емес, оның адамның сана-сезіміне əсер етуін əсерлі де əсем баяндайтын Ə.Тəжібаевтың пікірі де əдебиет теориясы ауқымынан табылса керек. Қазақ əдебиеттануы нақты тарихи шығармашылық мəселелерді зерттеу барысында өзінің деректемелік қорын байытып, ғылыми қорытындылар жасап қана қоймай, теориялық ой-пікірлер айтуға кең өріс жасады. Теорияның өзекті проблемалары зерттеле бастады. Соның нəтижесінде қазақ

əдебиетінің болмысынан шындыққа жақындата жазылған М.Дүйсеновтың «Əдебиеттегі мазмұн мен форманың бірлігі» (1962), М.Хасановтың «Ұнамды образ жəне типтендіру» (1966) жайындағы еңбектер дүниеге келді. Əртүрлі жинақтарда сюжет, композиция, характер жасау мəселелері де əңгіме болды. Жаңа əдебиеттің идеялық-шығармашылық арналарын, оның көркемдік əдістерінің өсіп-жетілу жолдарын М.Қаратаев «Социалистік реализмнің қазақ прозасында қалыптасуы» атты монографиясында жан-жақты қарастырып, теориялық зерттеулерді өркендету мүмкіндігінің молдығын көрсетіп отыр. Теориялық ой-пікірдің ең сүбелі де өзекті арнасына салынған сүрлеуді кеңейте түсу, даңғыл жолға айналдыру қажет. Осындай еңбектер ғана қазақ əдебиеттануы мен сынын одақтық сахнаға шығара алады. Қазақ əдебиеттануында талайдан бері əңгіме болып, бірақ нақты шешімін таба алмай келе жатқан проблема – қазақ өлеңінің құрылысы З.Ахметовтің арнаулы монографиясында (1964) жан-жақты зерттелінді. Қазақ өлеңінің негізгі түрлері, оның өрнегі, Абай, Сəкендердің жаңашылдығы, өлең құрылысының интонациялық екпінді жатсынбауы сияқты мəселелер орынды сөз болып, теориялық ой-пікір ауқымында талданды. Алайда осындай монографияның теориялық базасын қазақ поэзиясының шыңдығына бейімдеп қана қоймай, соның өнерпаздық тəжірибесінен өрбіткен де жөн. Қазақтың сөз өнерін зерттеудің алғашқы күрделі қадамдары жасалды, енді оны жан-жақты өркендете түсу шарт. Соңғы жылдардың ішінде қазақ əдебиетін оқыту, насихаттау жөнінде əдістемелік еңбектер едəуір жазылды. Қазақ тілі мен əдебиетін оқыту əдістемесі қолға алынып, мұғалімдердің ойпікірлері ортаға түсіп отыр. Осы əдістемелік шығармалардың ішінде Ə.Қоңыратбаевтың қазақ əдебиетін оқыту əдістемесі туралы (1962, 1966) жазған еңбектері өзінің практикалық қажеттігімен ғана емес, теориялық ойының құнарлығымен қымбат. Сондай-ақ сырттан оқитын студенттерге арналған əдістемелік нұсқаулар мен көмекші оқу құралдары да едəуір қанат жайып қалды.

Съездер мен конференциялардың, пленумдар мен арнаулы мəжілістердің, мереке-тойлардың материалдарын жариялау да əдебиеттік ой-пікіріміздің өркендеу арнасынан табылады. «Абай жолы» романы бойынша өткен шығармашылық конференция «Қазақтың тұңғыш эпопеясы» (1957), қазақ əдебиетінің негізгі проблемаларына арналған республикалық ғылымитеориялық конференция «Əдеби мұра жəне оны зерттеу» (1961) деген еңбектердің, М.Əуезов (1959) пен С.Мұқановтың (1962) мүшелді тойларына бағышталған арнайы жинақтардың, т.б. жарық көруі қазақ əдебиеттануының қанатын кеңге сала бастағанына айғақ. Бұл дəуір ішінде халық университетінің қажеті үшін де, жалпы қауым үшін де, «Білім» қоғамы арқылы қазақ əдебиетінің үлкен дарындары жайлы не жалпы дамуы туралы жарияланған отыздан аса ғылыми-көпшілік кітапшалар жарық көргенін айта кеткен орынды. Қазақ əдебиеттануы өзінің құрамдас салаларында да едəуір алға басты. Көркем əдебиет библиографиясы мен ақын-жазушылардың библиографиялық көрсеткіштері, библиографиялық анықтамалар барған сайын көбейіп, салаланып келеді. Ү.Сұбханбердинаның «Айқап» журналында жəне «Революцияға дейінгі қазақ баспасөзінде жарияланған материалдардың мазмұндалған көрсеткішін» жасауы құптарлық құбылыс қана емес, əдебиеттанудың өркендегеніне көрсеткіш те. Сондай-ақ текстологиялық зерттеулердің де шеті көрініп қалып тұр. Қ.Мұхаметхановтың «Абай шығармаларының текстологиясы жайында» (1959) деген еңбегін айрықша атаған жөн. Тек текстологиялық жағынан ғана емес, варианттарын түзу мақсатында қазақ, орыс тілдерінде жарияланған «Қамбар батыр», «Алпамыс батыр», «Қозы Көрпеш – Баян сұлудың» ғылыми басылуларына мүмкін-қадерінше толық түсіндірме берілуі қазақ əдебиеттануының қанатты кеңге сілтей бастағанын көрсетеді. Соңғы кезеңдерде ақын-жазушылар шығармаларының толық жинағын жасауға талаптанып, қайсыбіреуіне алғы, соңғы сөз, түсіндірмелер жазу практикасы еніп келеді.

Əдебиеттанудың құрамды саласына кіретін бірқыдыру мəнді істерімізді əлі қолға алған жоқпыз. Осы уақытқа шейін белгілі бір ақын-жазушы жөнінде естелік жинағын, оның шығармалары жөнінде айтылған, жазылған сындардың топтамасын, жалпы əдебиет бойынша жеке дарын бойынша шежіре жасалмай, əр ақын-жазушының шығармашылығы бойынша семинария шығара алмай келеміз. Əдеби архивтерге мəн беру, оны жариялау, көрсеткіштер жасау, тарихи шындықтарды əдебиетке жанастыру жағында ақтаңдақ бар. Халық ауыз əдебиетінің жарық көрмеген үлгілерін жариялауға келгенде кібіртіктеп, Бұрынғы таныс өңірлерге жүгіре беретін əдет те жоқ емес. Бұл салалар барынша өркендеген уақытта қазақ əдебиеттану ғылымының алымы мол, айтары нақты бола беретіні анық. Қазақ əдебиетінің одақ көлемінде насихатталуы жөнінде едəуір істер істелінді. М.Ветисовтің «Ресей мен Қазақстанның əдеби байланысы» (1956), «Қазақ публицистикасының тууы» (1961) деген ғылыми еңбектері біздің өткен тарихымызды орыс газет-журнал, кітаптары бетінде жарияланған азды-көпті материалдар негізінде зерттеп, үлкен қолғабысын тигізгенін айрықша ілтипатпен атау керек. Сол сияқты қазақ əдебиетінің бүгінгі шындығына назар аударып келе жатқан З.Кедринаның «Жанды Бұлақтан» (1960) деген еңбегі одақ оқушыларына қазақ əдебиетін насихаттаудың бір саласы болды. М.Əуезовтің «Əр жылдар ойлары» мен Е.Ысмайыловтың «Ақындары», М.Қаратаевтың «Қазақ əдебиеті» орыс тілі арқылы одақ оқушылары мен зиялыларына жетіп, тиісті бағаларын алды. Қазақтың сыншылық ой-пікірлерінің аз жыл ішіндегі жетістігін толық аңғартқан «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркі» КСРО Ғылым академиясының М.Горький атындағы əлем əдебиеті институты ұжымымен өнерпаздық күш біріктірудің арқасында одақтық əдебиеттану ғылымына қосылған жаңа үлес болды. Бүкілодақтық мерзімді баспасөз беттерінде қазақ ақынжазушылары мен сыншыларының мақалалары аракідік жарияланып қояды. Алайда осы мақалалар өз əдебиетіміздің

шындығын хабарлаудан асып, одақтық сыни ой-пікірдің өнерпаздық биігіне көтеріле алмай келеді. Жалпы кеңес əдебиетінің дамуына, өсіп-өркендеуіне қатысы бар проблемалар жөнінде пікір айтуға келгенде қазақ əдебиетшілері белсенділік көрсете алмай келе жатыр. Кеңес əдебиеті дамуының күрделі проблемаларына келгенде, кібіртіктеніп, ой керенаулығына түсуіміздің объективтік де, субъективтік те себептері жоқ емес. Ең алдымен, қазақ əдебиетінің бүгінгі күнгі өсіп-өркендеу процесі үлкен ойлар мəн сыни пікірлерді өрен биікке көтерер дəрежеде деп айту қиын. Қазақстан топырағында кейбір сүбелі шығармалар жөнінде шындықтан гөрі жəреуке пікір айтылып, даурыққанымызбен, одақтық көркемдік өлшемнің қапталынан шығара алмай жүрміз. Міне, осы жағдай қазақ сыншыларының өз əдебиетінің тəжірибесінен ой өрбітіп, одақтық биікке көтерілуге тұсау сала берді. Өйткені одақтық сахна – есеп-шотыңды білмейтін, тек шындық пен адалдықты қастерлейтін қасиетті төр. Сонымен қатар, шынын айту керек, көп əдебиетшілер мен сыншылардың жалпы мəдениет дəрежесі, саяси білімі, эстетикалық талғамы жоғары деңгейден табыла бермейді. Соның салдарынан историзм принципін сақтау, социологиялықэстетикалық талдау тəсілін қалтқысыз жүзеге асыру жөнінен көздеген нысанаға жете алмай қалу жиі кездеседі. Кешегі мен бүгінгіні тарих безбеніне тең тарта білмеу, социологиялық ой-пікірді дұрыс өрбітпей, өткен-кеткенді терең баяндау, көркем шығарманың шын қасиетін дөп басып талдамай, формалистік ізденістер жабу, жалған өңірге жалт беру сияқты кемшіліктерден құлан-таза айығып кете алғанымыз жоқ. Ал Бұлар сыншыл ойдың өрелі биіктен табуына көріне тұсау. Қазақ əдебиеттануы мен сынында əлі де болса мамандану (специализация) жетіспейді. Қазіргі уақытта универсализмге салыну – саяздықпен, мəселенің бетін қарпумен пара-пар екенін көбіміз түсіне бермейміз. Əдебиеттің ең болмағанда бір жанры бойынша (оның іштей жіктелісін айтпай-ақ қойғанда) маманданбаса, одақтық жəне дүниежүзілік сыншылдық ойпікірден хабардар болмаса, өз еңбегінде ғылыми тереңдік, өнерпаздық алғырлық көрсете алмайтыны айдан анық.

Сонымен, қазақ əдебиеттануы мен сыны үстіміздегі дəуірде Бұрынды-соңды болып көрмеген қарқынмен өркендеді. Жанр ретінде өзінің əбден марқайып өскендігін, ішкі түрлерін салалай жетілдіре түскендігін анық аңғартады. Сыншы-ғалымның шығармашылық тұлғасы өзінің бар келбетімен көріне бастады. Кешегіге қарағанда бүгінгінің озық болатыны табиғи, алайда қазақ əдебиеттануы мен сыны қолы жеткен табысты місе тұта қоймаса керек. Оның алынбаған қамалдары мен шықпаған биіктері, жете алмай жатқан салалары бар. Жоқты табу, азды молайту, барды жетілдіре түсу, сан мен сапаның ұлықтасуы, қазақтың сыни ой-пікірінің терең де нəрлі, əсерлі де көрікті болуы жарқын болашақтың үлесінде. 1966 ж.

СЫНШЫЛАР МҰРАСЫ ТУРАЛЫ Мəдениеті гүлденіп, дəулеті шалқыған Кеңес елінің қай аймағына барсаң да шадыман шаттыққа, зор қуанышқа бөленесің. Жаңадан салынып жатқан зауыт, фабрика, сəулеті артқан ауыл-аймақ іргесі көтеріліп, көкке өрлеп келе жатқан жаңа ғимараттар, өзен мен теңізде жүзіп жүрген керемет кемелер, мəдени-тұрмыс қажетін өтейтін орындар, театрлар мен мектептер сырт көркімен де, ішкі мəнімен де, атақ-абыройларымен де көңіліңді тасытады. Солардың ішінде Белинский қаласы, Чернышевский атындағы университет, Добролюбов атындағы театр, Писарев атындағы оқу орны, Ермилов, Макаров атындағы көшелер барын білесің, олардың артында қалдырған мұралары том-том болып жарияланып та, белгілі бір проблема төңірегіндегі ойлары жеке жинақ болып басылып та қалың оқушы қауымға жеткеніне, шығармашылық өмір ауқымында жүргеніне қуанасың. Сыншылардың мұрасы, олардың қалдырған үлгі-өнегесі бүгінгі, біздің көркемдік жəне практикалық қажеттігімізге тигізіп жатқан қолғабысы жайында толғануға менің моральдық құқым бар ғой деп ойлаймын. Қазақ əдебиет сынының туыпқалыптасуы, оның тарихы жайында азды-көпті зерттеу жұмысын жүргізіп, еңбек жазғаным болса, екіншіден, сыншы мұраларының бүгінгі күннің көркемдік қажетіне асатындығын тəжірибеде көріп-біліп жүрмін. «Қазақ əдебиеті сынының тарихы» атты пəнді оқытамын. Демек, талайдан бері ойландырыптолғандырған жайды əлеумет назарына ұсыну қажет деп білемін. Сыншы дарыны – өте-мөте сирек кездесетін дарын (Белинский) болуының үстіне өмір мен өнер додасына көп түсетін дарын. Сыншының алғыр ойы, қара қылды қақ жарған əділдігі, дəлелді пікірі еш уақытта, еш заманда мойындалып, қолдау тауып, қошамет көрген емес. Бұл өнердің қызғылықтылығы мен тартымдылығының бір сыры да осында. Осыны өзімнің өмірім, өнерім деп сезінген қаламгер ғана ешқандай қиындықтан тартынбайды. Өйткені ол ақын-жазушылармен, өнер

қайраткерлерімен өзі үшін емес, ел үшін, халық үшін, данышпан партиямыздың сара жолын жүзеге асыру үшін «алакөз» болып жүргенін анық біледі. Сондықтан өзін идеология майданының жауынгер солдатымын деп сезінген дарын ғана қоғамдық-əлеуметтік ой-пікірдің өкілі ғана емес, ғылыми парасаттылықты көркемдік таным-талғаммен жалғастырған өнерпазбын деп түсінеді. А.Луначарский пікірімен айтқанда, қалың оқушылар елінің көркемөнердегі төтенше өкілі екендігін еш уақытта жадынан шығармайды. Демек, қазіргі көркемдік процесте болып жатқан құбылыстың жан сырын ұғуы, көрген-білгенін ағынан жарылып айтуы – «туғанды биде иман болмайтындығынан». Өйткені ол өз əдебиетінің өсіп-өркендеуін өзгеден гөрі көп ойлап-толғайтын, арық пен арзанның бағасын дəл анықтайтын, жалған жаңашылдықтан, орынсыз ожарлықтан қаламгерлерді сақтандыратын өнерпаз дарын. «Тура айтсаң туғаныңа да жақпайсың» деген мақал сыншыға əдейі арнап айтылғандай. Əдебиеттің шын сақшысы бола білген сыншының айтқанын, жазғанын, ақын-жазушылар қабақ тыржитпай, сұс көрсетпей, өкініш-күйінішін білдірмей қуанышпен қарсы алған шақ өте аз. Əрине, ылғи мақтауға, мадақтауға құрылатын есепқор дүние болса, оның жөні бір басқа, сын саудагерінен шыққан Бұйым ешуақытта ешкімді де жарылқаған емес. Эстетикалық таным-білігі биік, көркемдік талабы халық көкейінен шығатын сыншы ақын-жазушыларға əрқашан шындықты айта жүріп, достасады, қырғиқабақ бола жүріп əдебиеттің жоғын іздейді, жарқын келешекке ұмтылады. Өйткені оқушы қауымның талап-тілегін жеткізу, олардың ой-көңілін табу тағы да сыншы парызында. Жасыратыны жоқ, бүгінгі оқушы кешегі тыңдаушылар емес. Қолында қаламы, санасында сүбелі пікірі бар, ешкімге жалынбай-ақ өз көңілін айта да, жаза да алатын жандар. Демек, олардың төтенше өкілі болған сыншы қалың қауымның эстетикалық талап-талғамының биік өрісінен табылып, жоғын іздестіруге, барын жарқыратып көрсетуге міндетті. Бүкіл елдің ой-пиғылын білдіретін, даму ерекшеліктерін оң жолға бастап

отыратын қоғамдық-əлеуметтік принциптер биігінен табылу қажеттігін сыншы естен шығармайды. Қолына қалам алғанның бəрі емес, тек осы өнерді өзімнің жайлайтын өлкем, соның ауырына көніп, ыстығына күйемін деп санаған дарындар ғана тарихта елеулі із қалдырады, келешек ұрпақпен табысып жатады. Осының нақты үлгілері өнегесі мол орыс əдебиетінен жарқырап көрініп, бар елдің танымал бауырына айналып кеткенінен-ақ аңғарылса керек. Қазақтың сыншылық ойы мұндай олжадан құралақан емес. Өзімізбен қол ұстасып қатар жүргендерді былай қойғанда, өмір жолдарын тəмамдаған дарындар арасында ел есінен шықпайтын, біздің келешегімізге қолғабысын тигізетіндер аз емес. Солардың алғы легінде Ғаббас Тоғжанов, Есмағамбет Ысмайылов, Қажым Жұмалиев, Мəлік Ғабдуллин, Темірғали Нұртазин, Ысқақ Дүйсенбаев, Айқын Нұрқатов, Қалжан Нұрмаханов, Қажығұмар Қуандықов, күні кеше ғана арамыздан кеткен Баламер Сахариевті айрықша атау шарт. Бұлар сын мен əдебиеттанудан бір елі көз жазып көрмеген, əдеби өркендеуге өздерінің ерен еңбектерімен, айбынды мақалаларымен атсалысып, қадір-құрметке бөленген, кезеңдік ой-пікірлерді айта білген дарындар. Əрқайсысының бірнеше том болып жарияланар мұралары бар. Ол мұралардың басым көпшілігі біздің бүгінгі таным-білігіміз деңгейінде екенін былай қойғанда, практикалық зəруліктерімізді өтеп, пəрменді ісімізге көмектесуге жарайды. Оған Қ.Жұмалиевтің, М.Ғабдуллиннің орта мектеп, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарын, Е.Ысмайылов, Т.Нұртазин, А.Нұрқатовтың монографиялық зерттеулерін атаса да жеткілікті. Күні бүгінге дейін оқулық авторлары болып келулерінің бір себебі де осыдан. Өздерінің асыл дарындарын өз халқына сарқа жұмсағандардың артында қалған мұралары қандай күйде, олардың есімдерін халық тарихында, ел есінде қалдырудың жай-күйі қандай дегенді өкініш араластырмай сөйлей алмаймыз. Күні бүгінге дейін ертеде, не таяуда өткен дарындардың еңбектерін томдап жариялауға кіріскен жоқпыз, оған кірісер ниет те күшті емес.

Қазақстан Жазушылар одағының дүниеден өткен ірі дарындардың, соның ішінде сыншы-ғалымдардың мұрасы жайында комиссияны құрудан қапылығы жоқ. Мұның өзі көңілді тоқ етер де жайт. Бірақ сол комиссиялардың тындырғаны не дегенге келгенде күмілжи береміз. Мен өзім Е.Ысмайылов, Т.Нұртазин мұралары жөніндегі комиссиялардың мүшесімін, Қ.Жұмалиев мұрасы жайындағы комиссияның жұмысынан да хабардармын. Бірақ осы комиссиялардың еңбегі құмға сіңген судай. Олардың ұсыныстарына ешбір қарсылық болмайды, бірақ нақты шешімін тауып, жүзеге асып жатқаны да шамалы. Алматы қаласында Қ.Жұмалиевтен басқасы жəне туған облысының орталығында дүниеден өткен сыншылар атына бір көшені бағыштау, тұрған үйлеріне мемориалды тақта орнату жайында талай ұсыныс түскені анық. Мəлік Ғабдуллиннің Кеңес Одағының Батыры болуы оны еш уақытта елеусіз қалдырмайды. Ал басқа сыншы-ғалымдардың қабірінің басына отбасы мүшелерінің ыждаһатымен ескерткіш-құлпытас қойылғаннан басқа ауыз толтырып айтарлықтай бірдеңе істелгенінен бейхабармыз. Мектеп, кітапхана, мəдениет орны, əдеби мекеме, ауыл-село, колхоз-совхоз орталығы мен бөлімшесі сияқты толып жатқан мүмкіндіктердің ескерілмей жатқандығы тағы бар. Əрине, Бұлардың бəрі де əлеуметтік тұрғыдан елге еңбек сіңіргендерді есте тұтудың бір түрі болса, ең негізгі, ең мəнді де абыройлысы – олардың шығармашылық мұраларына қайтадан өмір беру мəселесі. Шынын айту керек, осы дарындар дүниеден өткен кезде бірді-екілі жинағын жариялатқан кезіміз де жоқ емес, бірақ уақыт өткен сайын көзден ғана емес, көңілден де алыстап бара жатыр. Бұл жағдайға ең алдымен комиссия мүшелерінің табандылығы мен дəйектілігі жетпегендігін, əркімнің өз шаруасы мен тіршілігі Бұрып əкете беретіндігін өкіне айтқанмен, оларды кінəлай алмаймыз. Өйткені ұсыныстары өтпей, айтқандары аяқасты бола берген соң, ынтасы қайтып қала береді. Мəселен, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев мұралары жөніндегі ізденісталпыныстар Бұған əбден дəлел бола алады.

Сыншы мұрасын жариялау ісіне ең алдымен баспа орындарында ынта кем. Олардың келтіретін екі түрлі дəлел-қарсылығы бар: бірінші – сыншылардың еңбегін томдап шығару ең алдымен қып-қызыл шығын, тираж ала алмаймыз, екіншіден, ол мұраның ішінде ескіргендері, артық-кем айтылғандары жоқ емес қой, бүгінгі оқушыға қалай ұсынамыз дегенді қарша боратып, маңына дарытпайтын қамалға айналдырады. Іздеушілердің осыдан тауы шағылып, «Е, Бұлардың еңбегі көзі тірісінде-ақ керек екен, мəнсіз-құнсыз дүние болғаны ғой. Өздері кеткенмен біз тіріміз ғой, бірдеме етіп күн көрерміз», – деп ағайын-туыстары қаймығып қалатын болса, əдеби сын мен əдебиеттанудың жай-күйін біліп, соған жанашыр болып жүргендер талап-ынтасынан айырыларлықтай күйге жетеді. Көп жағдайда баспа орны өзі шешіп, өзі ұйғарып жататындықтан, көп мəселенің байыбына барып, сырына үңіліп, тарихи шындығына жету жағы қиындап жататын кез де жоқ емес. Əрине, өткен-кеткеннің бəрін түгелдей білу басшы үшін оңай да бола бермес, білмей тағы да болмас. Міне, сондай кезде, секемді күдікке, күдікті принципке, принципті шешілмес мəселеге айналдырып жіберетіндер де жоқ емес. Мұны əдебиеттің сыны мен ғылымына араласып, арғы-бергі тарихтың шаңын қағып жүргендер күнде кездестіреді десем, артық емес. Тырнақ астынан кір іздейтін, осының астарлы мағынасы не екен деп күдіктеніп, сығалай қарайтындар кезігеді. Бұған дəлел етіп қазақтың алғашқы кəсіби сыншысы Ғаббас Тоғжанов жайында аз тоқтала кетейік. 1900 жылы Садуақас бидің отбасында туған Ғаббас 1916–1918 жылдары Омбыда оқып жүргенде қазақ жастарының қозғалысына араласады, ұлтшылдық сыңайдағы тəрбие көреді. 1919 жылы «Еңбекші жастар» газетінің редакторы, Сібір комсомолының қазақ-татар ұйымын басқарып, 1920 жылы Коммунистік партия қатарына кіреді. 1921 жылы Солтүстік Қазақстанда ақ бандалардың көтерілісін басуға қатысып, рев-трибуналдың мүшесі болады. 1922-24 жылдары Москвадағы Плеханов атындағы экономика институтында оқып жүргенде партиямыздың Орталық Комитетіне баспасөз бөлімінің нұсқаушысы болып

тағайындалады. 1926 жылдың екінші жартысында Қазақстан Өлкелік Комитетінің баспасөз бөлімінің меңгерушісі (1928 жылға дейін) əрі бүгінгі «Социалистік Қазақстан» газетінің жауапты редакторы болып қызмет атқарады. Одан кейін Бүкілодақтық жаңа əліппе комитетінде қызметте болып, Қызыл профессура институтында оқиды. Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы ретінде 1936 жылы Москвада өтетін онкүндікке белсене араласып, Республиканың өнер басқармасының бастығының əуелі орынбасары, 1937 жылы бастығы болады. Өмір жолы шағын болғанымен оңай болмаған. 1935 жылы жазған өмірбаянында бар шындықты, қате-кемшіліктерді ашық мойындайды. Ұлтшылдық көзқарасқа кейде іш тартып, қателескенін, кейбір басшылардың теріс теориясын, яғни 1925 жылға дейін Қазақстан партия ұйымын большевиктенбеген, Қазан төңкерісі қазақ ауылын жанап өткен екен дегенін Ғаббас «Еңбекші қазақ» газетінің редакторы ретінде де, сыншы-публицист ретінде де айрықша пəрменділікпен қоштағанын көреміз. Артық сілтесем қателесіппін деп насырға шаптырған тұсы да жоқ емес. Сондықтан Сəкен мен Сəбитке де, əдебиет, мəдениет саласындағыларға да құрықты ұзыннан сілтеп, пролетар əдебиетінің болашағына əуелінде шүбə келтіріп, кейіннен пəрменді жақтаушы болғаны тарихқа белгілі. Ал осындай ірі қателіктер жасаған Ғаббастың пайдаға асар, бүгінгі қауымға ұсынар еңбектері бар ма? Бар! Ғаббас Тоғжановтың өнерпаздығы мен қате-кемшілігі туралы Казақ КСР Ғылым академиясының М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты шығарған «Қазақ əдебиеті тарихының» үшінші томының бірінші кітабында мол да дəлелді баяндалады. Қазақ Совет Энциклопедиясының он бірінші томында көлемді орын беріліп, суреті жарияланды. Қайсыбір ғалымдардың мақалалары газет-журналда басылып, сыншы еңбегінің сырын баяндады. Мен Ғаббасқа, оның əсіресе қате-кемшілікке ұрынып қалған сəтіне əдейі назар аударып отырмын. Өйткені осындай дарынның жазып қалдырған кітаптары мен сындарында, зерттеулері мен

публицистикасында бүгінгі оқушының кəдесіне жарайтын еңбектер бірқыдыру екендігін елегісі келмейтін кейбір баспа қызметкерлері орынсыз күдікті, қисынсыз долбарды малдануда. Сондықтан ол жөнінде айтылған, жазылғандарға да, оның өз еңбегін жинап бастыруға да ең жұмсартып айтқанда ықылассыз. Ол – ол ма, «Есмағамбет, Қажым, Темірғали еңбектері ескіріп қалған жоқ па осы?» дегендей ожар сауал қоятындар да кездеседі. Мұндай пиғыл-ниеттен аулақ болудың үлгі-өнегесін өркені өскен орыс əдебиетінен үйрену керек дегенді жүре тыңдағандықтан, дүниеден өткендеріне он–он бес жыл болған Есмағамбет Ысмайылов пен Қажым Жұмалиев, Айқын Нұрқатов мұраларының басы бірікпей, өздері шығарып кеткен жинақ, кітап, газет-журнал беттерінде жатыр. Оларды том-том етіп жүйелі сериямен басып шығару айрықша қажет екендігі баяғыдан-ақ белгілі. Бірақ нақты қадам, пəрменді істің шеті көрінбейді. Сыншы мұраларын жан-жақты игеру, жариялау мəселесі ең алдымен лениндік қағидадан өрбиді, яғни бүгінгі əдеби өркендеуіміздің ар жағында талай қаламгердің дəстүрлі мұраларының игі шапағаты, тəрбие-өнегесі жатқаны, сол арқылы қанаттанатыны еш уақытта естен шығатын жайт емес. Сондықтан өткенге шүбəлана қарау, сақал-мұртын басып, бояуын түзетіп жібермекке талаптану орынсыз. Сыншы мұраларына қамқор көңілдің көп кездеспеуі жас дарындардың осы жанрға бел шешіп келуіне кері ықпал жасауы да ғажап емес. Сондықтан кешегі мен бүгінгіні келешекке ұластыру өскен елдің дəстүрі екенін КОКП Орталық Комитеті 1972 жылы «Əдеби-көркем сын туралы» тарихи қаулысында атап көрсетіп, эстетикалық-социологиялық əдеби сынның жауынгерлігін арттыруға үндей отырып, барлық жоғары оқу орындарында əдебиет сынының тарихын жалпы пəн ретінде оқытуды міндеттеуі тегін емес. Өйткені кешегісіз бүгін, бүгінсіз ертең жоқ. 1972 ж.

ƏДЕБИЕТ ОҚУЛЫҚТАРЫ ЖАЙЫНДА Қазақ əдебиеттану ғылымы практикалық қажеттілікті өтеу жолында көптеген табысқа жетуде. Соның бір мəнді саласы – жоғары оқу орындарының шəкірттерін оқулықтармен қамтамасыз ету. М.Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз əдебиеті» (1958), Қ.Жұмалиевтің «ХVШ-ХІХ ғасырлардағы қазақ əдебиеті» (1967), Б.Кенжебаев пен Ө.Есназаровтың «ХX ғасыр басындағы қазақ əдебиеті» (1966), М.Қаратаев, Т.Нұртазин, С.Қирабаевтардың «Қазақ кеңес əдебиеті» (1968) оқулықтары біздің күнделікті іс ауқымында жүрген жауынгер кітаптарымыз. Көбірек оқып, тереңірек білуге ұмтылған студенттерге Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Əуезов атындағы Əдебиет пен өнер институтының ұжымы жоғары оқу орындарындағы тəжірибелі мамандарды қатыстыра отырып 1960 – 1967 жылдары жасаған «Қазақ əдебиеті тарихының» алты кітабын ұсынуға болады. Осы негізгі оқулықтар мен тарихтың сыртында жеке авторлардың монографиялары, зерттеулері мен ғылыми сын еңбектері тұр. Түртіне ізденген шəкірт көп дүниеге кезігері айдананық. Бірақ Бұл жалпы студент қауымы жүрер жалпақ жол емес, ізденгендер ғана түсетін жалғызаяқ соқпақ екенін естен шығармайық. Сырт қарағанда осы жайт бізді тоқмейілсітуі де ғажап емес. Мəселенің сыртын қойып, ішіне үңілер болсақ, талай жетімсіздік пен толыспағандықты, жетілдіре түсу қажеттігін аңғарамыз. Оқу жоспарының жүйесі негізінен алғанда университет пен пединституттарда бір курстан басқасының ыңғайы бірдей. Тек сағат санында, уақыт кестесінде жəне арнайы курстар өткізу саласында ғана айырмашылықтар бар. Əуелі ауыз əдебиетін, халық шығармашылығын оқыту мəселесінен бастайық. 1927 жылы М.Əуезов «Əдебиет тарихы» атты көлемді еңбек жазғаны, кітап болып басылғанымен практикалық қолдануда болмағаны бəрімізге мəлім. 1932 жылы С.Сейфуллин «Қазақ əдебиеті» I бөлім, билер дəуірінің əдебиеті»

атты еңбек жасап, жоғары оқу орнының тұңғыш оқулығына айналдырғаны белгілі. Одан кейінгі кезде бірқыдыру ұжымдық еңбектер де жарық көрді. «Қазақ əдебиеті тарихының» 1948 жылғы бірінші томы да ауыз əдебиетіне арналған-ды. Демек, қазақ фольклористикасы саласында ізденістер, одан туған еңбек те аз емес. Оқулық жасауға қажетті дайындық, ғылыми тұжырым бар екені айдан анық. Осыны жыға түсінген жəне жоғары мектептің мұқтаждығын өзі талай көріп, кейістік шеккен М.Ғабдуллин 1958 жылы «Қазақ халқының ауыз əдебиеті» атты оқулық жазып шығарды. Халық мұрасын жүйелеп оқуға мүмкіндік туды. Бір өкініштісі, содан бері 16 жыл өтті, Бұл оқулық авторының «Ауыз əдебиетінің ғылымында анықталып шешілмеген, таласы мен дауы көп, əлі де көбірек зерттеуді керек ететін түрлері (мəселен, тарихи жырлар, шешендік сөздер) кітапқа енгізілмеді. Екіншіден, кеңестік дəуірдегі қазақ ауыз əдебиеті де Бұл кітапта қарастырылмады» деп атап көрсеткені күні бүгінге дейін сол қалпында келе жатыр. Автор кейінгі басылымында толықтырмаған, баспа оны талап етпеген. Программаның сүбелі тараулары оқулықта қамтылмаған. Оны көмекші де қосалқы еңбектерден іздеп табу керек. Тегінде М.Ғабдуллиннің жүйелі де арналы жасаған оқулығын қазақ əдебиеттану ғылымының соңғы табыстары жəне педагогикалық тəжірибелер негізінде толықтыру қажеттігі қазір айқын сезілуде. Университеттің қазақ əдебиеті кафедрасының ұжымы қазақ əдебиеттану ғылымындағы үлкен бір ақтаңдақты жою жолында аянбай еңбек етіп келеді. Ертедегі қазақ əдебиетінің жай-күйін зерттеп, оны оқу программасына енгізу мəселесі қазір оңтайлы шешімін тапты. 1967 жылғы «Ертедегі əдебиет нұсқаулары» атты хрестоматия практикалық зəруліктен құтқара қоймағанмен, үлкен істі қолға алуға мұрындық болды. Программасы жасалып, оқу жоспарына кірді. Профессор Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншəлиев, доцент М.Жолдасбеков «Ертедегі қазақ əдебиеті» курсын жазып, баспаға тапсырды. Ол таяуда жарық көрмекші (əлі шыққан жоқ – Т.К.). ҚазПИ-дің қазақ əдебиеті кафедрасы Бұл кезеңді арнайы курс деңгейінде

өткізуде. Оқулық шыққаннан кейін жалпы курс ретінде бар оқу орындарында оқытыла бастайтынына сеніміміз мол. Бұл соны салада ең қажетті алғашқы қадам жасалды, оны толықтыру, жетілдіру, жүйелей саралау республиканың ғалымұстаздарының пəрменді қатысуларымен жүзеге асуы керек. Адал да нақты көмек күтеміз сіздерден. Алайда Ə.Дербісалин сияқты алыстан айбат шегіп, ызғар шашу, көне əңгімені көңірсіту, істелгенді орынсыз мансұқтау («Зерделі зерттеу қажет» атты «Қ.Ə.» газетінде 1 ақпан, 1974 ж.) өсер əдебиеттанудың қылығы емес. ХVІІІ–ХІХ ғасырлардағы қазақ əдебиетіне арналған Қ.Жұмалиев оқулығы көп зерттелген, талай монография мен оқу құралдарының объектісі болған, осы салада Қ.Жұмалиевтің өзі бір еңбектен екінші еңбегінде көлем жағынан көбейте де өсіре баяндап келген дəуір екенін естен шығармаған дұрыс. Оқулықта Сүйінбай, Біржан, Əсет, тағы басқа белгілі дарындардың қамтылмай қалғандығын айтудың үстіне əдебиеттің даму кезеңдерін дəуірлеу мəселелері, əр кезеңдегі əдеби ағымның жай-күйі, көркемдік əдістің қалыптасу жолдары, ауыз əдебиеті мен жазба əдебиетінің арақатынасы деген проблемаларды тереңдей де жан-жақты зерттей баяндау қажеттігі сезіледі. Проф. Х.Сүйіншəлиевтің «Қазақ əдебиетінің қалыптасу кезеңдері» деген монографиясындағы жаңаша жүйелеуге ұмтылу тенденциясын мансұқтауға болмайды. Мектеп оқулығының ұлғайтылған түрі қазір бізге аздық жасайды. Тап осындай мəселелер XX ғасыр басындағы əдебиет оқулығында да ескерілуі шарт. Бұл кезең жыл саны жағынан аз болғанымен, əлеуметтік-эстетикалық мəні жағынан айрықша кезең екені əмбеге аян. Сыншыл реализм əдісінің онан əрі өркендеуі, романтизмді насырға шаптыра желеулендіруі, эклектикалық танымдардың көрініс беруі сияқты күрделі проблемаларға əлі жауап жоқ. Ағартушы-демократтық əдебиеттің жай-күйін ертелі-кеш баяндай беру Бұл кезеңнің бар əдеби картасын ашып бермесі айдан анық. Сондықтан да Бұл кезеңдегі халық шығармашылығының жай-күйін тек 1916 жыл деңгейінде қарамай, кең көлемде аумақтырақ алу,

кітаби ақындардың еңбегін əділетті бағалау, буржуазияшылұлтшыл əдебиеттің туу, тарау ерекшеліктеріне, қоғамдық ойды теріс өрістетпек болып талаптанғанына назар аударып, кейбір идеяларын ушықтыра түсуге тырысқандарына жіті тарихи шындықтың сырын ашуымыз керек. Бұл реттен келгенде орыс əдебиетшілерінің үлгісін ыждаһат сала зерттеп, практикалық істе қолдану жайын ойластырғанымыз абзал. Қазақ кеңес əдебиетіне арналған оқулық негізінен алғанда бүгінгі күннің талабына жауап бергендей. Алайда оқу кестесіндегі сағаттар қазақ əдебиетін барынша тереңдете оқытуға жетпей жатқаны да бар. Қазақ кеңес əдебиеті бойынша жасалған программаны жетілдірген кезде əдебиетіміздің туу, қалыптасу жəне өркендеу дəуіріне өздерінің азды-көпті үлесін қосқан дарындарға, əсіресе Ш.Иманбаева, Б.Ізтөлин, Ж.Тілепбергенов, Е.Бекенов, Ж.Шанин, М.Дəулетбаев, С.Шəріпов, С.Ерубаев сияқты көптеген дарындарға ең аз дегенде бір лекция арнаған жөн. Олардың шығармашылығын сағат кестесіне енгізу қажет, əйтпесе ірі ақын-жазушыларға бөлінген уақыттан жыра тартып жүруімізді құптарлық жайт деу қиын. Ал жоғары білім алып шыққан жастардың қазақ əдебиетінің өкілдерін естімеуі, білмеуі ешкімге абырой əпермесі айдан анық. Өркені өскен орыс əдебиетшілері мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтардың бірнешеуін шығаратын тəжірибелері де аз емес. Мектеп, техникум, пединститут, университет шəкірттеріне жіктей шығаратыны тағы бар. Əрине, біз «көрпемізге қарай көсілуге тиіс» болсақ та, пединститут пен университет шəкірттеріне берілер білім аумағын жете ойластырар уақыт жақындап келеді. Оған қажетті дайындық істері қолға алынғаны жөн. Осы оқулықтарға қосарландыра оқулық-хрестоматия, тағы басқа оқу құралын шығару жайын ойластырған да орынды сияқты. Бұл процесс тұрақты оқулықтарды жетілдіре беруге пайдалы болар еді. Сонсын программаға сəйкес жоғары оқу орындарына лайықтанған хрестоматия жасау мəселесін де күн тəртібіне

қойған жөн. Ғ.Əбдрахманов пен Қ.Жармағамбетовтың «ХX ғасырдың басындағы қазақ əдебиеті» атты хрестоматиясының тəжірибесін пайдаланып, өскен ғылыми-педагогикалық талаптарға жауап беретін топтама жасау əсіресе Қазан революциясына дейінгі əдебиет дəуірлеріне қажет-ақ. Əдебиет тарихы оқулықтарын жетілдіру мəселесін əңгімелеген кезде оқу жоспарында ескерілер тағы бір курс бар. Ол – əдебиет сынының тарихы. Мұны əдебиеттің жанры ретінде емес, жалпы көркемдік таным-біліктің қалыптасуы, жетілуі процесімен байланыстыру арқылы шағын көлемді жалпы курске айналдыру қажеттігі туып отыр. КОКП Орталық Комитетінің əдеби-көркем сын жөніндегі қаулысын жүзеге асыруға қазір шығармашылық мүмкіндік те бар. Сонымен, қазақ əдебиеті тарихының жүйелі курсын жоғары мектепте оқыту процесі қазақ əдебиеттану ғылымының табысы негізінде тарихи дерегі мол, танытқыштық сипаты қалың, эстетикалық танымы биік, əдеби сапасы жоғары бола беруін қадағалауымыз шарт. Біз бір-бірімізге тұсау салмай, қайта көмектесу, жəрдемдесу жағын ойластыруымыз керек. Өйткені бір елдің өскен əдебиетінің, мəдениетінің жай-күйін академия қолға ала ма, жоқ болмаса университет не институт кафедрасы шеше ме, əйтеуір тиянақты зерттелген дүние жалпы қуанышқа айналғаны жөн. Біздің ауылдың байы озды дегеннен гөрі, бүкіл бір елге абырой əперетін сəйгүліктің бəйгеден келуін тілейтін уақытқа жеттік. 1974 ж.

ƏДЕБИЕТ ТАРИХЫНДАҒЫ «АҚТАҢДАҚТАР» ХАҚЫНДА Қазақ əдебиеттану ғылымының төңірегінде қырық жылдай еңбектеніп жүргенде талай рет көңілді алаңдатып, андасанда қалың оқырман сезер-сезбестей түрде баяндап келген шүбəлі жайлар қазіргі қайта құру заманында шындыққа айналғанын көріп, бүкіл қоғамдық ғылымға тұсау салған, ешқайда Бұлтартпай қойған қателіктерді, қағидаға айналған қателіктерді мүмкін-қадерінше əдебиет тарихына байланыстыра айтып беруді азаматтық борышым санаймын. «Правда» газеті өзінің 1988 жылғы 3 маусымда 1917 жылғы Қазан көтерілісінің тарихына арналған дəстүрлі жұмалығында 30 – 40-жылдары қалыптасып, дəуірлеген концепция бойынша тарихта болған құбылыстарды жасыру былай тұрсын, ашықтанашық Бұрмалауға, кейбір фактілерді фальсификациялауға дейін бардық деп жазып отыр. Жеке адамға табыну дəуірінде əбден қалыптасып, күні бүгінге дейін қыр соңымыздан қалмай келе жатқан тап күресі күшейе береді деген И.В.Сталин «теориясы» біздің елімізде саяси қырағылықты шегіне жеткізді де, талай ғылыми, əдеби, мəдени қателіктерге ұрындырды, бүкіл коммунистік идеологияның түтінін басқа жаққа Бұрып, жалған сөйлеуге, өтірік айтуға, тарихты Бұрмалауға апарып соқтырды. Оның қандай зардаптары болғанын кеңестік баспасөз ашық жазып жатыр. Бізде де талпыныс жоқ емес, соның бір көрінісі – «Жұлдыз» журналында жарық көрген «Қағидаға айналған қателер түзелсе» (№11.1988) атты ғылыми эссе. 1982 жылы 10 қаңтарда БКП(б) Қазақ өлкелік комитетінің Мəдениет жəне насихат бөлімдері мен қазақстандық Марксизм-ленинизм ғылымизерттеу институты «Сталин жолдастың хатына байланысты Қазақстанның теориялық майданындағы күрестің міндеттері туралы» біріккен қаулы алды. Теңіз – өзеннен, өзен – Бұлақтан бастау алатыны сияқты, біздің бүкіл тарихымыздың, оның ішінде партиялық, азаматтық, əдеби-мəдени тарихымыздың Бұрмалануы осы бірік-

кен қаулыдан басталады. Əрине, Бұған дейін де талпыныстар болған, ал мына қаулы ресми шешім болды. Патша самодержавиесіне қарсы күреске шыққан көтерілістер мен қайраткерлер объективті түрде революциялық сипатқа ие бола алады, ал Қазан төңкерісінен кейінгі іс-əрекетінің мəн-маңызына қарай бағалау керек деген маркстік-лениндік түсініктің түтінін Қазақстан жағдайында теріске Бұрып жіберді. Сондықтан ұлт-азаттық көтерілісінің де, халық қозғалысының да, жеке қайраткерлердің іс-əрекетінің де түпкі мақсатына назар аударылмады. Тіпті «алаш оқығандары (жазушылары) төңкеріске дейін де, төңкерістен кейін де қазақ еңбекшілерінің, пролетариаттың дұшпаны болды дейміз. Еңбекшілердің досы емес, қасы болды дейміз» («Əдебиет майданы» журналы,1932, №4, 3-б.) деген түсінік ресми түрде қалыптасты да, бүкіл идеологиялық майданды түгелдей жаулап алды. Азаматтық, мəдени жəне əдеби тарихымызды баяндаған уақытта осы қағиданы басшылыққа алу айрықша талап етілді. Осы мақсатпен жазылған еңбектердің құлақ күйі, халықтың сана-сезіміне сіңірер ой-пікірі қазақ интеллигенциясының ешқандай пайдалы еңбегі жоқ, қайта «став с первых же своих шагов на путь самого тесного союза с российской либеральной буржуазией, алашская интеллигенция в революцию 1905 года ограничалась слабой оппозицией к самодержавию и робкими требованиями крайне ограниченных реформ, в годы империалистической войны и восстании 1916 года, она прошла этап безграничнего пресмыкательства перед царизмом и в 1917 году она закончила безраздельным служением российскому империализму и контрреволюционной борьбой в союзе со всей белогвардейщиной против пролетарской диктатуры» (С.Брайнин, Ш.Шафиро. Очерки по истории Алаш-Орды под редакцией Н.Н.Ванаг, 1935. 5-б.). Осы көзқарас Қазақстан Коммунистік партиясының І съезінде 1937 жылы соңғы рет əңгіме болды да, қазақ зиялыларының революциялық түгіл, пайдалы да рөлі болмағанын əрқашан айтып, жазып, түсіндіріп отыру идеология қызметкерлеріне жүктелді. «Алаш-Ордаға байланысты

айғай-шудың барысында қазақ интеллигенциясының талай уақыттан бергі еңбегі зая болып, жалғандықтың құрбанына шалынды. Əбден еркінсіп алған əлгі авторлар «очень многих обманывает литературная деятельность алашской интеллигенции того периода. В ней ищут революционные мотивы, в ней видят доказательство, якобы объективно революционной роли алашской интеллигенции. В действительности дело обстоит как раз наоборот... На деле по своему классному смыслу и политической направленности вся их литературная продукция была пропитана мотивами, звавщими народ к средневековью, сеявшими неверие в силу масс и проповедавшими народным массам алашский путь, соглашательства с империализмом» (Сонда, 29-бет) дегендерді қиналмай айтты. Осыған қарсы шығып, тарихи шындықты түсіндіретін қадамдардың болмағаны өкінішті. Əуелінде ғылыми қателіктен басталған ой-пікір енді Бұлжымас қағидаға айналып, ресми сипат алды. Бұл тұжырымнан басқа ой-пікірдің бəрі саяси-ғылыми қателік деп саналып, қуғын-сүргінге түсірді. Жалғыз ұлт-азаттық қозғалысының ғана емес, бүкіл өткен тарихымыздың бар оқиғалары мен тартыстары осы көзқарасқа лайықталып баяндалуға тиісті болды. 1947 жылы «Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының саяси өрескел қателіктері туралы» ең бір қиын қаулы алып, Бұрыннан-ақ Бұрауы мен сұрауы қатты қате көзқарасты мүлдем шығандатып жіберді. Оның аяғы 1950-53 жылдардағы науқандарға ілігіп, 1937 жылдың ең жаман көріністері ғалымдар мен зиялыларға қайтадан қолданыла бастады. Мұндай əкімдік шаралардың дөрекілігі тарихи XX съездің қаулы-қарарлары əбден əйгі болғаннан кейін КОКП Орталық Комитеті 1957 жылы «Қазақ халқының əдебипоэзиялық жəне музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы жəне оны жақсарту шаралары туралы» қаулы алды. Оны жүзеге асыру үшін Қазақ КСР Ғылым академиясы 1959 жылы қазақ əдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференцияны өткізгенімен, культ кезінде қалыптасып қалған көзқарастарды

ептеп жамап-жасқағанымыз болмаса, ескі көндей құрысып тоқырау заманында қайтадан қалпына келді. Кешегі айтып, жаза бастағанымызды литоның адамдары емес, іс басында отырған төресымақтар мен қызылкөздер жібермейтін, айтқызбайтын дəрежеге жетті. Кейінгілердің үрейшілдігі мен білімсіздігі Бұрынғыларды жолға тастап, қауіпті сипат ала бастаған шағында əйтеуір қайта құру мен жариялылық заманы жетті. Қазақтың көне əдебиетінің сонау Орхон-Енисей ескерткіштері, əл-Фараби қайраткерлігі, Жүсіп Баласағұнның «Құдатғу білігі», Махмұд Қашқаридің «Лұғаты», Қожа Ахмет Йасауидың «Хикметі», яғни көне түркі халықтарының рухани байлығы мен Қазақ хандығы тұсындағы көркемсөз бен əдеби ағым-бағыттардың жай-жапсарына соқпаймыз. Бұл саладағы қандай кемшілік болсын, істелінбей, қолға алынбай жатқан жайлар болсын, түгелдей қазақтың бүгінгі ғалымдары мен зиялыларының ар-ұжданына байланысты екенін ескеріп, ол салада ой түйіндеу мен пікір айтуды Бұл жолы өзімізге міндет ете алмаймыз. Культ кезінде қалыптасқан қате қағидалардың соңғы дəуірлердегі əдебиетіміздің тарихын зерттеу саласында қандай күйге жеткізгеніне назар аудару қажет. Қазақстандағы қоғамдық ғылым саласында қалыптасқан үлкен қателік – патша самодержавиесі мен орыс халқының арасына теңдік белгісінің қойылуы, Ресей əкімшілігі мен шенеуніктеріне байланысты айтылған сөздің, жасалған ісəрекеттің бəрі түгелдей реакцияшыл, керітартпа, халықтар достығына қастандық болып есептелуі. Тарихи шындыққа жанассын-жанаспасын, əйтеуір, Қазақстанның Ресейге қосылуының прогрессивтік мəні болды дегенді орынды жерде де, орынсыз жерде де айту, жазу етек алды. Ол үлгіге сай келмейтіндер сыналды, датталды. Оның бүкілодақтық көрінісі Шамиль қозғалысы еді, оны кавказдықтар арашалап алғанымен де, сол кезде қалыптасқан теріс көзқарастың дабы сезілмейді емес. Марқұм Ілияс Есенберлиннің тамаша ержүректілігімен Кенесарының шын пиғыл сыры, іс-əрекеті

ашылғанымен, ғылыми тұрғыдан соның дұрыс-Бұрыстығын əңгімелеуге əлі батылымыз жетпей келеді. Ал Едіге жəне оның ұрпақтары туралы жырларды жылы жауып қойдық. Сөзге қалған татарлардың Едігесі мен қазақ тарихында, əсіресе əдебиетінде өмір сүрген Едігенің аты ұқсас, заты бөлек екенін анықтауға назар аударған жоқпыз. Едіге төңірегінен өрбитін Орақ, Мамай, Шора, Қарасай-Қазы сияқты қырық шақты батырлар жыры зерттелінбей, жарияланбай келеді. Сəкен Сейфуллин «ноғайлы жырлары» деп тапқан байлықтар əлі күнге дейін игерілмей жатыр. В.И.Ленин өзінің саяси қайраткерлігінің балаң кезіндеақ «Тарихи қайраткерлердің сіңірген тарихи еңбектері олардың осы күнгі талаптарға жаңалық енгізбегеніне қарай бағаланбайды, өзінің алдындағы өткендерге қарағанда қандай жаңалық енгізгендеріне қарай бағаланады» (В.И.Ленин. Шығармалар. 2-том, 195-196 б.) деп айтқанын ұғыну дəрежесіне көтеріле алмай қойдық. Осы қағида əсіресе əдебиет тарихында дұрыс жүзеге аспай келеді. Оған ең алдымен, патша самодержавиесі мен орыс халқын тұтастырып алуымыз себепкер болғанын тағы да қайталап айтуымыз керек. «Орыс» деген атау қазақ ақынжырауларының аузына оң түссе – прогрессивті, теріс түссе – керітартпа етіп шығаруға керемет машықтанып алдық. Оған Шортанбайдың өнерпаздық тағдырын мысалға келтірсек те жеткілікті. «Бес ғасыр жырлайды» жинағынан Шортанбай, Дулаттарды алапестей аластатқандар «тарихқа қиянат жасап отырғанымыз жоқ, саяси қырағылық танытып отырмыз» деп кеудесін қағып, кезекті өсуіне «саяси капитал» қылғанын жұрттың бəрі біледі. Сондайды көрген соң ниеті Бұзықтар «біз де сүйтейікші» деп «жарысқа» түсіп, қырағылық танытып жүргендер əлі де бар. Біздегі үлкен айып – ұлтшыл, алашшыл аталудан кейінгі діншілдік қой. Қазақта «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» дегенді Абайдан асырып айтқан адам жоқ. Солай бола тұрса да Абай аузымызға сіңіп, өңешімізден өтпеген соң, бисмилла деп сөз бастаған, Алланы ауызға алған басқа ақын-жыраулар,

жыршыларды клерикал, діншіл деп айыптауда алдымызға жан салмай келеміз. Шоқан айтпақшы, қазақтардың діндарлығына күні бүгінге дейін шүбəміз бола тұрса да, жаны қиналғанда құдайдан бастап сыпыртып жіберетін қазақтан басқа халық жоқ екенін көре тұрсақ та, Қазан революциясына дейінгі қазақ қауымында жетекші идеология – ислам дінінің аятхадисі болғанын жасырмайық. «Аллаңнан ойбайым тыныш» дегенге көбірек ойысатын, молда-ишандардың уағызын жүре тыңдаған елдің ақын-жырауларын діншіл, клерикал деп қорқытып-үркіту күшті болғанын да ұмытпайық. Мəйіті өзінің туған топырағында жатқан, Орта Азиядағы ең үлкен, көркі жағынан талай сəулет өрнектерімен таласа алатын мавзолейі бар Қожа Ахмет Йасауидың шығармашылығының маңынан əлі күнге дейін жүре алмай келеміз. Көршілес өзбек ағайындар өз əдебиетін тудырушылардың бірі деп есептеп, тарихына енгізіп, дəріс қылатынын көрсек те, білсек те үндемей жүре беруді дағдыға айналдырып алдық. Өзге елдің діндар оқығандары былай тұрсын, дінбасылары, əсіресе грузинармяндардың священниктері, муфтилері, дін иелері əрқашан ақылды да кемеңгер бейнесінде суреттелсе, біздің «сорлы» моллаларымызға бір шыр бітпей, есалаңдығымен ақымақ болып жүретіні қалай? Əдеби штампқа айналып кеткен жоқ па?! Үлгісі көпке мəлім орыс жұрты бізге тағы да бір өнеге көрсетіп отыр. Русьтың христиан дінін қабылдағанына мың жыл толуы дүниежүзінде ұлан-ғасыр мерекедей аталып өтті. Мереке қарсаңында М.С.Горбачев дін басшыларымен сөйлессе, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Председателі орыстың православие шіркеуінің мерекелік салтанатына дүниежүзінің əр шалғайынан келгендерді қабылдағанда: «Принятие христианства сыграло большую роль в становлении и развитии русской государственности на земле наших далеких предков. Она вывела Древнюю Русь на орбиту широкой международной жизни средневековой Европы. Восточная часть христианства – православие стало государственной религией и оказало большое влияние на политику и экономику, воспитание и образование, семью и быт. Ни-

кто не может отрицать значимости роли Русской православной церкви в летописи нашей державы» («Правда», 13.6.88) деген пікірді еш уақытта естен шығармай, келешек зерттеулерге, түсіндірмелерге өзек ету шарт. Тарихты Бұрмалаудың бір көзі діннің осы «шапағатынан» болса, екінші бір қайнары – желпілдеген желеулер мен шолақ түсініктер, саяз білімділік, дүмшелік болды. Пролеткульттан бастау алған нигилистік көзқарастар əсіре белсенділік пен қырағылыққа апарып соқтырды да, культ заманында саналы қадамдарға, яғни əдейі Бұрмалауға, сөйтіп, жалған сөйлеуге, өтірік пəле жабуға апарып соқтырды. Қорқу мен үрку көзді тұмандатып, зəрені ұшырғанда талай кем-кетікке, қателікке ұрынғанымыз енді айдан анық болып отыр. Оны «Ленинская смена» газетінде əсіресе тарих ғылымы саласындағы толымсыздық пен жетіспеушілікті, Бұрмалаушылықты Қазақ КСР Ғылым академиясының қоғамдық ғылым бөлімшесінің академик-хатшысы Р.Сүлейменов (14.6.88) ашық мойындап отыр. Олай болса енді əрбір дəуірде өмір сүрген тарихи қайраткерлердің өз кезінде қандай жаңалық ашып, қандай үлес қосқандығын В.И.Ленинше түсініп, білудің қажеттігі қазір Бұрынғыдан əлдеқайда кең масштабта болуы, Бұрмаланғандарды түзеп, жабулы жатқан «ақтаңдақтардың» сырын ашу арқылы халыққа шыншыл тарих беруіміз керек. Осы тұрғыдан келгенде қазақ əдебиеті тарихының əсіресе XIX ғасырдың орта тұсынан Ұлы Отан соғысына дейінгі кезеңдегі құбылыстардың басым көпшілігін қайта зерттеп, жаңаша баяндау қажеттігі тұр. Мен соның ең бір қиын, сұсты, талайларға опық жегізген, өмір бойы дау-дамайдан шықпай қойған 1905–1937 жылдар аралығындағы атышулы кезеңге тоқталайын да, өз түсінігімді көпшіліктің додасына салайын. Бұл кезеңді кең жəне ашық айтуға Шəкəрім, Мағжан, Ахмет, Жүсіпбектер ақталғаннан кейін мүмкіндік туғандығын жəне кейбір ағым-бағыттарды жаңаша пайымдау қажеттігі барын естен шығармайық. Өздеріңізге мəлім, 1906 жылғы орыс революциясынан кейін жалғыз қазақтың ғана емес, басқа халықтардың да сана-сезімінің жетілу процесі күшті қарқынға

ие болды. Қоғамдық сананың əр саласы іштей жіктеле бастады. Қазақтың Абай негізін қалаған жаңа жазба əдебиеті 1905 жылдан кейін екіге жыртылып айырылды. Бірі – ағартушыдемократтық бағытпен өркендеді. Бұл əдебиетті біз белгілі дəрежеде білетін де сияқтымыз, бірақ оның өкілдерін əлі анықтай түсу шарт. Сұлтанмахмұт, Сəбит, Мұхаметжан, Спандиярмен шектеліп қалуымызға болмайды. Шəкəрім, Ахмет, Міржақыптардың орны бөлек. Өйткені сол кезеңде ағартушыдемократтық позицияны қабылдағандардың бастаушылары екені тарихқа белгілі. Сондай ағартушылардың ішінен біреуіне ғана тоқтайын. Мұхаметсəлім Кəшимов 1907–1909 жылдары «Əдеп», «Үгіт», «Насихат», «Ақыл кітабы», «Сұлу қыз» атты өлең жəне публицистік бес жинақ, 1914 жылы «Мұңлы Мариям» атты роман шығарғанын, екі жылдай «Айқап» журналының тілшісі болып, Алатау, Қытай қазақтарының өмірінен этнографиялық сипаты қалың очерктерін жазғанын əдебиет тарихында атамай келеміз. «Бисмиллə» деп сөз бастап, «Алла» деп аяқтағаны үшін оны клерикал, діншіл деп айдар тақтық та, маңынан жүрмей қойдық. Оқып қал, əй балалар, жас шағыңда, Оқуға уақыт кеңдік бар шағыңда. Ендігі заманаға оқу керек Оқусыз өнер сатқан адам бар ма? Пайғамбар хақ, Алланы бір біліңіз, Орысша, мұсылманша тіл біліңіз. Қазіргі күнімізге қарағанда Қазақты еш жарықсыз түн біліңіз, – дегендерін құлаққа іліп алмадық. М.Кəшимовтің осы өлеңдері талай əліппелерге кіріспе ретінде Ы.Алтынсариннің «Бір құдайға сиынып, кел, балалар, оқылық» деген атақты өлеңімен қатар беріліп, бірнеше оқу құралына кіргенімен де санаспадық. Толып жатқан моралистік насихаттарының басым көпшілігі бүгінгі тірлікке керек-жарақты уағыздайтынын ескермедік. «Кітап оқу деген бек пайдалы, қызық нəрсе. Жолдассыз уақытта

жолдас болады. Көңілің жабырқап қайғыланған уақытта көңіліңді ашады, шаттандырады, Бұрынғы заманда нелер болған, миллеттар қандай, ғылымды кісілер қандай – солардың бəрін көзге көрсетуші, аз бағалы, көп пайдалы нəрселер дүр. Соның үшін кітап алуға сараңдық қылмай, кітап алып тұрыңыздар» немесе «Заманның түріне қарап һəр бір миллеттар (халықтар) алға қарап ұмтылуда һəм сол еткен жігерлерінің арқасында күнненкүнге ғылым, өнерлер де алға қарап жүріп бара жатыр. Енді біздің қазақтарға қарасақ, тіпті басқа һəммен баяғы надандық, жалқаулық жақтарын қуаттай береді. Бірен-саран ішімізден туралыққа, ғылымға қарап үндеушілер болса, жан-тəндерімен дұшпандықтарын арттыра береді. Қашан Бұл əдеттер жойылмайынша қазаққа ғылым, өнерлердің тегістей тарауы бек қиын дүр. Алла тағала осы қисық пікірлердің бітуіне жəрдем берсін» дегенінде өзінің ағартушылық ойын «Алла тағаламен» нығыздап отырғанын тілге тиек етіп, дінді үгіттеп отыр деп Бұрмаладық, сол үшін айтпағанымыз, тақпағанымыз қалмады. Осындай дарындар 1905–1937 жыл аралығында өте көп болды. Өздерінің шығармашылығында халық пайдасын əрқилы өңірден ойластырып, қарлығашша қанатымен су тасуға, өнербілімге жетектеуге талпынған, алуан сыңайдағы көркемдік тəсілмен жазған Шəңгерей Бөкеев, Таһир Жомартбаев, Əріп Тəңірбергенов, Мəшһүр Жүсіп Көпеев, Нарманбет Орманбетов, Көкбай Жанатбаев, Ғұмар Қарашев, Бернияз Күлеев, Ғалиолла Ғалымжанов, Көлбай Тоғысов, Самат Нұржанов, Ахмет Мəмбетов, Білəл Сүлеев, Ишенғали Бейсенов, Зейнелғабиден Əмрин, Мақыш Қалтаев сынды талай дарындар қазақ халқын мəдениет биігінен көруге құмартты, талай ұтымды да толымды ойлар айтып, өнер-білімге шақырды. Енді осылардың бəрін Алланы ауызға алдың немесе алаштың тілегін тіледіңдер деп жылы жауып қоюды уақыт көтермейді. Əрине, Бұларды жіктеу, жіліктеу қажет, өйткені дүниетаным жағынан да, көркемдік əуселесі жағынан да Бұлар біркелкі емес. Əр дарын өз үлесіне қарай əдебиет тарихынан орын алып, кейінгі ұрпақпен қауышуы шарт.

1905 жылғы орыс революциясында қазақтың жаңа жазба əдебиеті екіге жыртылып айырылды дегенімізде халықтың жалпы ынта-тілегін ағартушылықтың аясына сыйғызбақ болған халықшыл, М.Əуезовше айтқанда, сыншыл əдебиет (ескі терминмен айтқанда байшылдық-ұлтшылдық əдебиет) ағымы туғандығын ескеріп отырмыз. Жалғыз көзді дəу, жеті басты айдаһар, жалмауыз, жезтырнақ мыстанмен баланы қорқытатын сияқты, біз күні кешеге дейін кейінгі ұрпақтың зəресін ұшырып, берекесін қашыру үшін халықшыл əдебиетшілерге алашшылдықты қосақтап, бетіне қарай алмайтын қаһарға айналдырдық. Соңғы 40-50 жыл бойынша əлгі əдебиеттің маңайына жоламай қойдық. Жалғандықтың етек алғандығын, культ қыспағын бетімізге перде еткеніміз сонша, бір əдебиеттің революцияға дейінгі бір қанатын мүлде қырқып тастап «тарих» жасадық, осыдан басқаны іздеп əлек болмай-ақ қойыңдар деп тыйым салдық. Соның нəтижесінде елшілердің шығармашылығына назар аударайық дегендер «ұлтшылдық» дертіне белшесінен батқандар, ғылым тілімен айтқанда, буржуазиялық объективизмге түскендер болып есептелетін күйге жетті. Қорқу-үркудің салдарынан қазақ əдебиеттану ғылымы осы кезеңнің əдеби процесін білу процесінде 30-жылдардың өресінен əрі бара алмай қалды. Қазақстан Өлкелік партия комитетінің Мəдениет жəне насихат бөлімдері мен қазақстандық Марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институтының 1932 жылы 10 қаңтарда бірлесіп алған қаулысына дейін жазылып, соңғы нүктесі 1931 жылы 15 мамырда қойылған, жалғыз саяси-идеологиялық тұрғыдан ғана емес, ғылыми тұрғыдан да айрықша мəні болған «ХХ ғасырдағы қазақ əдебиеті. 1-бөлім. (Ұлтшылдық, байшылдық дəуірі. Буржуазно-националистический период») деген атпен 1932 жылдың сəуір айында шыққан С.Мұқановтың монографиялық зерттеуінің жалпы тарихымыз үшін үлкен олжа болғанын қазір ауыз толтырып айтуға тиіспіз. Елжас Бекенов 1935 жылы-ақ «Ұлт қозғалысы жəне ұлтшылдық əдебиет (Сəбит Мұқанұлының «ХХ ғасырдың қазақ əдебиеті» деген кітабының 1-бөлімшесіне сын») деп аталған бес баспа

табақтық сыни-зерттеу кітабында «Қазақтың өзі жасаған тарихы бар, бірақ Бұл күнге дейін жазылған тарих жоқ. Сəбиттің тарихы сол қазақ тарихының бір саласы, белгілі дəуірдегі əдебиет тарихы. Бұл қазақ өмірінде тұңғыш шыққан ең бағалы еңбек. Мұндай еңбектің керектілігіне, бағалылығына ешбір сөз жоқ» (5-бет) деп бастап, автордың талай ағаттық пен кемшіліктер жібергенін айта келіп – «Бұл тарих – үлкен құрал. Қазіргі қазақтың пролетариат бағытындағы көркем əдебиетінің өсуіне жəне еңбекші жастардың жаңа салт-санамен тəрбиеленіп өсуіне үлкен көмекші!» (72-бет) деп тапқан болатын. Алайда кейінгі уақытта ол кітаптың қадыр-қасиетіне жеттік деп айта алмаймыз. Кітапқа монографиялық портрет болып енген Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сəбит Дөнентаев, Мұхтар Əуезов, Бернияз Күлеев сынды дарындар төңірегіндегі ойпікірлердің дұрыс-Бұрыстығын былай қойғанда, XX ғасырдың 1905–30-жылдары арасындағы қазақтың буржуазиялық əдебиетінің көптеген шындығы нақты деректермен, мысалдармен ашылған еді. Міне, осы жайт «буржуазиялық объективизм» деп табылып, сынаймын, зерттеймін деген желеумен олардың еңбектерін қалың оқушыға насихаттап отыр, ұзақұзақ үзінділер сол үшін керек болған деп «саяси қырағылық» танытып, еңбекті оқуға тыйым салдық. Сонымен Бұл кезеңді зерттеуге қара таңба басылды. 1937 жылы Бұл еңбек Сəбиттің өзіне пəле болып жабысты. Оның екпіні кейінгі кезде де басылмай, Сəбитті мұқатпақ болған кездерімізде «Осындай еңбек жазғаныңды ұмытып бара жатыр екенсің» деп 50-ші жəне 70ші жылдардың бас кездерінде есіне түсіріп қойғанымыз да бар. Ал осыдан не таптық? Қоғамдық-əлеуметтік санасы өскен кейінгі ұрпақтың бүгінде табасына қалдық, ғылыми жалғандыққа ұрындық. XX съездің тарихи шешімін жүзеге асырудың алғашқы сəтінде Сəкен, Бейімбет, Ілияс төңірегіндегі зерттеулер өткенді білуге құмарлықты күшейте бастағанда «Тұрар Рысқұловтың еңбегін дұрыс баяндамай жатырсыңдар, ол анадай-мынадай саяси қателіктерге ұрынған» деген ескі шоқпар қайтадан көтерілген соң, тарих саласындағы ізденісті іркуге тура келген болатын. Бірақ мəдениеті өскен оқушы

жұртшылық өз талабын білдірген шақта олардың танымпаздық құштарлығын болар-болмаспен алдарқатудың амалын таптық. Бұрынғы қалыпқа түсіп, тағы да саяси қырағылықты күшейтуге кірістік. Баспа бетінен кеудесінде жаны бар шындықты айта алмай тосылдық. Осы арада мына шындықты айрықша қайталау шарт. ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетінің өркендеуі мен дамуы жайында дені дұрыс бірде-бір еңбек С.Мұқановтың 1932 жылғы кітабынан кейін жазылған жоқ, зерттеу ісі жүргізілген жоқ. Ол кітап күні бүгінге дейін тарихи деректердің көзі болып қала берері даусыз. Ал солақайлықпен айтылған пікірлерді, əрине, түзету керек. Алайда алашы бар, ұлтшылы бар, дарынды ақынжазушысы бар дəуірді айналып өтуге келгенде алдымызға жан сала қояр ма екенбіз?! Осыған алдымен əдебиетшілер мен тарихшылар, қоғамдық ғылым өкілдері, оның ішінде қазақша түсінетін, бірақ шындықты айтуға жасқанатын қазақ оқығандары – түгелдей кінəліміз. Шафиро мен Брайниндердің үлгісімен тарихты Бұрмалай бергеніміз үшін кінəліміз. Қайран қалатын бір жайт – Сəбит Мұқановтың азаматтық ерлігі хақында. 1929 жылғы тұтқындау, 30-31 жылғы сот процестері нəтижесінде атылып кеткен Жүсіпбек Аймауытовтың, лагерьлерде айдалып жүрген Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаевтың, түрмеде отырған Мұхтар Əуезовтің шығармашылық портретін жасап, олардың белгілі-белгісіз өмірбаяндарын тізіп, үлкен ақынжазушылығын мойындай отырып, артық-кем айтқан ойларын қазір солшылдықпен сынау деп есептегенімізбен, ол кезде таптық позиция деп түсіндіріп, тарих бетінде бадырайған іздерін көрсетуге Сəбиттен басқа кімнің батылы жетті? Қуғынсүргінге түскендердің жым-жылас жоғалып кетпеуіне осыдан басқа қандай амал бар еді? Ол – ол ма, 1957 жылы Мұхтар Əуезов «өзі қазақ сахарасында өскен Жұмабаев ақынға оның туған өлкесі қорқынышты, өлі дүние тəрізді сезіледі... Өлім күйін құлақ күйдей қатар күңірентеді... Өзінің көптеген шығармаларында махаббат сыршылдығын жырлаған Жұмабаев ақын қазақ əдебиетіне əралуан дертті: ыңырана күңіренуді,

мистикалық жəне жұртқа жат эклектизм (əркімге еліктегіштік), декоденттікті екпек болған ақын еді» (12-том, 170-бет) дегенді ХХ съезден кейін, Сəкен, Бейімбет, Ілиястар ақталып жатқан тұста сақтана айтуының өзі насихат емес пе? Солшылдықпен айтылсын, əлде оңшылдықпен айтылсын, əйтеуір тарих үшін қажетті дерек екендігін ескерер болсақ, онда таптық қырағылық күшейіп тұрған 30-жылдардың өн бойында Сəбит Мұқановтың осындай кітап шығарып, қалың оқушыға ұсынуының өзі көзсіз батырлық екенін ұққанымыз абзал болмақ. Сəбит Мұқановтың 31-жылы жазған ғылыми-зерттеу кітабынан кейін ХХ ғасырдағы халықшыл, елшіл əдебиеттің жай-күйі жайында дені дұрыс бірде-бір еңбек жазылған жоқ, зерттеу ісі жүргізілген жоқ. Бірлі-жарым ғалымдар жазғанын жариялата алмай тауы шағылып, «қырағы көздерден» қорлық көрді. Оған көп дəлелдің бірі – өзім. Менің тарихи негізі бар кітаптарымның теперіш көрмей, талай рет жұлмаланбай, жыртылмай, «түзетілмей» шыққаны жоқ. Осының салдарынан əдебиет тарихында ХХ ғасыр басындағы əдеби ағымдарды зерттеуге, оның өкілдерінің атын атауға күні бүгінге дейін дəтіміз бармайды. Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитеті Шəкəрімді, Мағжанды, Ахметті, Жүсіпбекті ақтау арқылы маркстік-лениндік сара жолдың үлгісін көрсетіп отыр. Біздің ендігі міндетіміз «ақ түйенің қарны жарылды, жақсылық келді» деп орынсыз өрекпімей, дуылдата даурықпай, сабырмен, тарихи шындықты жүйелі тексерумен, ештеңені жасырмай, асырмай зерттеу болмақ. Міне, сонда ғана «ақтаңдақтар» жойылып қана қоймайды, дұрыс ғылыми шешімін табады. Бұл ретте мен орыс əдебиетшілерін нақты мысалға келтіре аламын. XIX ғасырда классикалық деңгейге жеткен ұлы орыс əдебиеті XX ғасырдың басында талай измдерде ізденіс жасады, тапқаны да аз емес, жеген опығы да мол. Саяси-əлеуметтік өзгерістер, əсіресе Қазан революциясы орыстың шығармашылық интеллигенциясын қатты ойландырды. Халықты жақтағандары кеңестік Ресейде қалып, игілікті істерін жалғастыра берді. Ал баяғыдан бері əртүрлі ағымдарға

түсіп əуейілегендердің көпшілігі эмиграцияға кетті, қайсыбірі өштесіп, қастасып кетті, тіпті өле-өлгенше қастандығын жасап, газет-журналдар арқылы өсек-аяң таратқаны да тарихи шындық. Солай бола тұрса да, орыс əдебиетшілері əдебиеттің жалпы даму процесін анықтау үшін талай зерттеулер жасап, 1890–1917 жылдар аралығындағы пролетарлық əдебиеттің қалыптасу процесімен қатар сыншыл реализм əдебиетінің онан əрі өркендеуі, реализмнен экспрессионизмге бейімделу, жаңашыл əдебиет жасаймыз деп талпынушылардың символизм, акмеизм, кубофутуризм, эгофутуризмді сағалап кетуі, шаруа əдебиетінің өкілдері, декаденстводан арылып, гуманистік поэзияға ойысу тенденциялары өздерінің нақты өкілдерімен əңгімеленіп, үш том көлемінде арнайы зерттелді. Орта мектеп оқулықтарында жинақтала айтылса, жоғары оқу орындарына арналған кітаптарда тарамдатыла, тереңдетіле əңгімеленеді. Бұл қайта құру заманынан емес, кеңестік əдебиет қалыптасып, маркстік-лениндік сара жолмен шындап өрістей бастаған 30-жылдардан келе жатқан ұнамды ғылыми дəстүр. Орыс əдебиеттануындағы осы жайларды бəріміз оқыпбіліп жүргенімізбен, қазақ əдебиеттану ғылымында біз де осылайша зерттейікші, шын əдебиет тарихын жасап берейікші деген қадам жасалмай-ақ қойды. Бұған көбіне-көп «алаш оқығандары, ақын-жазушылары» деген айғайлар кедергі болды, жаңаша ізденіске тосқауыл қойды. Іс басында, ғылымды ұйымдастыру саласында отырғандар Бұл өңірге аяқ баспады. Міне, соның арқасында əдебиет тарихындағы ақтаңдақтар өзінен-өзі өсіп, қордалана берді. Тіпті ешбір дау-дамайы, айғай-шуы, алашқа еш қатысы болмаған дарындар осы желеуменен елеусіз қалып, тарихқа кірмеді. Оған нақты дəлел: Рахметжан Малабаевтың шығармашылық өмір жолы. Революциядан əлдеқайда ерте бастап, 30-жылдарда өндіріп еңбек еткен дарынның 60-жылдарға шейін өмір сүріп жатқанын көбіміз білмей де қалдық. Ол – ол ма, Жиенғали Тілепбергенов, Елжас Бекенов, Мəжит Дəулетбаев, Сағыр Қамалов, Қадыр Тайшықов сынды 20–30-жылдары көрінген дарындардың ат-

тарын осы соңғы кездерде еміс-еміс естіп, бірді-екілі кітабын шығарғанымызбен, тиянақты зерттемей жатқанымыз тағы бар. Əдебиет тарихы ылғи генералдардан тұрмайды, оның офицерлері, сержанттары, солдаттары болатынын ескере бермейміз. Біз тындырып жатырмыз деп көбіне-көп Сəкен, Бейімбет, Ілияс, Сəбит, Мұхтар, Ғабит, Ғабиденге ертелі-кеш табынамыз да, олардың көркін ажарлаған, көріктендірген, өздерінің ірілі-уақты дарындарымен кеңестік əдебиетті өркендетуге үлесін қосқан Мəжит Дəулетбаев, Самат Нұржанов, Бекмұхамет Серкебаев, Аманғали Серікбаев, Абдолла Асылбеков, Смағұл Садуақасов, Ерғали Алдоңғаров, Ғаббас Тоғжанов, Əбдірахман Байділдин, Хамза Жүсіпбеков, Мұстафа Көшеков, Орынбек Беков, Əбдірахман Айсарин, Əлібек Қоңыратбаев, Мансұр Ғатауллин, Құшмұрза Өтепов, Ілияс Қабылов, Ыдырыс Мұстамбаев, Шаймерден Тоқжігітов, кешегі Əлішер Тоқмағамбетов, Қайнекей Жармағамбетов тəрізді ақын-жазушылар, сыншылардың əрқайсын өзінің шығармашылық қауқарына қарай зерттеу, еңбектерін жүйелеп жариялау мəселесін ескермей-ақ қойдық. Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының ғылыми күші əргі-бергі тарихымызға тиімді жұмсалса, мақсатты арнаға бағытталса, шын эстетикалық орталыққа айналса, онда, сөз жоқ, жоғары оқу орындарындағы педагог-филологтар немесе басқа салаларды сағалап кеткендер өз жəрдемдерін жасары сөзсіз. Бүкіл əдебиетші-филологтар қазақ əдебиетінің 10 томдық тарихын жасау ісіне жегіліп, əркім өзінің ыңғай-мүмкіндігіне қарай үлесін қосуы тиіс. Оларды ұйымдастыратын орталық – Академияның қоғамдық ғылымдар бөлімшесі болып, белгілі бір кезеңге арнаулы топ құрылғаны да дұрыс болмақ. Штатта бар-жоқ демей, халық игілігіне айналатын үлкен істі жұмыла атқарған абырой. Тіпті қажет болған жағдайда, білікті мамандарды белгілі қызмет орнынан арнайы шақыртып алу шарасын да ойластырған дұрыс. Əдебиет тарихын дəуірлеу мəселесі – айрықша ыждаһатты талап етіп отырған үлкен ғылыми проблема. Əрине,

Бұрынғының бəрін мансұқ етпейміз, мүлдем жаңаша жіліктейміз демейміз, оларды тарихи басып өткен жолдың арнасы ретінде дамыта пайдаланарымыз сөзсіз. Осы ретте бірнеше ой айтуды қажет деп білемін. Əдебиет тарихы сонау Орхон–Енисей, Талас–Тараз ескерткіштерінен бері қарай тартылуы тиіс. ХV ғасырға дейінгі көркемдік дүниелерін түркі жұрттарының ортақ мұрасы ретінде қарап, «анау менікі, мынау ананікі» деген ғылымға жат пікірлерден аулақ болуымыз қажет. Тіпті өзіміздің күшіміз жетпей жатқан шақта, Мəскеу, Ленинград ғалымдарымен қатар өзбек, түрікмен, қарақалпақ ағайындарды да көмекке шақырғанның еш əбестігі жоқ. «Қазақ хандығы» деген атаудан да қорықпайық, өйткені ерте туып, кеш отау тіккенімізге, халық этнонимінің өзі əлі күнге шейін əрі-сəріде жүргеніне өзімізден басқа ешкімді кінəлай алмаймыз. Белгілі бір тоқтамға келмей, дұрыстап зерттеу жұмысын жүргізбей «анау ғой, мынау ғой» дегендердің неге жеткізгенін көріп отырып, енді ғылыми шешімге келмесек, онда көздеген мақсатқа жете алмаймыз. Сондықтан Қазақ хандығы құрылған кездегі ақын-жырау, шешендердің сөздері түгел қамтылуы керек. Сонсын жазба жəне ауыз əдебиеті деген бағытпен кете бермей, көркемсөздің қоғамдық-əлеуметтік салмағын ойластыру шарт. Өйткені азуын айға білеген Абылай ханның Бұқар жыраудан аса алмай, айтқанын тыңдауы басқа халықтардың тарихында өте сирек кездескен құбылыс. Осындай ықпалды ақын-жыраулар ертелі-кеш болғанына қарағанда, қазақ көркемсөзінің мемлекеттік іс деңгейіне көтерілгендігін көреміз. Көркемсөздің атқарар міндетін Бұдан əрі салмақтандырудың өзі қиын. Бұл дəстүрдің күресшіл жырға, яғни Махамбет арқылы шаруалар көтерілісінің ұраншысына айналуы тағы да қазақ өлеңінің қадірін, өміршеңдігін көрсететін жай. Сондықтан Мырзабек Дүйсеновтің қазақтың аты-жөні, сөзі сақталған ақын-жырауларын ауыз əдебиеті үрдісінен бөліп, өз алдына қазақтың көркемсөзінің ерекшелігі ретінде оңаша қарастыру, өз алдына эстетикалық құбылыс екендігін ұғыну қажеттігі осы кезде ғылыми шешімін табуға тиіс. Сондықтан біз əдебиет тарихын дəуірлегенде Бұрынғыдай ғасыр-ғасырға бөліп алмай (хроника ғылыми жіктеудің ең

оңай жолы), көркемсөздің ішкі мəніне, дарындар ерекшелігіне қарауымыз керек. Сонда ғана əдеби-көркемдік дамудың жолы да, ерекшелігі де айқындалады. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан былай қарай мүлдем жаңа процесс басталады. Орыс халқымен тату-тəтті көрші болуға ұмтылған кезіміз аз емес. Тəуке хан тұсындағы елшілік, Оразмұхамед хикаясы, Əбілхайырдың 1731 жылы алған өкілеттігі шын қамқоршыға барар жолдағы ізденістер ғана екені аян. Ал ХІХ ғасырдың екінші жартысынан былай қарай шын бауырмалдықты да, бодандықты да көрген, сезген дəуір басталады да, орыстың прогресшіл мəдениетіне жанасу барысында жаңа заманның жыршылары болып Шоқан, Ыбырай, Абайлар тарих сахнасына шығады. Орысша оқыған қазақ интеллигенциясының қарлығаштары, əсіресе генералгубернаторлардың Бұйрық-жарлығын жариялайтын ресми газеттердің төңірегіне топтасқан қазақ журналистерінің өкілдері көптеп көріне бастайды. «Түркістан уалаяты газетінде» Шаһмардан Ибрагимовқа қосыла Қожасалық, Мұхаметсəлім, Дəріхалел Бабажановтар көрінсе, «Дала уалаяты газетінде» Дінмұхамед Сұлтанғазинмен қатар Рахымжан Дүйсенбаев, Асылқожа Құрманбаев, Мəшһүр Жүсіп Көпеев, Отыншы Əлжанов, Абдолла Шонаев, Болат Қалмақов, Ахан Əбдірахманов, Мұхаметжан Сералин, Ешмұхамет Жаңбыршаұлы Наурызбаевтар қаламдарының қуатын сынап көрді. Батыс, əсіресе орыс мəдениетіне иек артып, баспасөзді өркендету қажеттігін түсінгендердің саны Ы.Алтынсарин мектептерінен, əкімшілік билікке жетуді армандаған талай қазақтың интернатта оқыған балаларымен молая түсті. Бұлардың алды-артында Шыңғыс Уəлиханов, Мұса Шорманов, Жəңгір Бөкеев, Өтешқали Атаниязов, Мақаш Бекмұхаметов сияқты шен-шекпенді, оқалы жағалылардың іргесі қозғалмай тұтас жатқанын да естен шығармайық. Патша əкімшілігімен жанасып, өздеріне дворяндық атақ, үстіне оқалы шапан, иығына эполет таққан, омырауындағы алтын қарғыбауларды өздерінің «қара халықтан» артықшылығымыз деп түсінгендер

қаншама. Сол оқығандардың ішінде дарындылары да аз емес. «Байдың баласы, ерте оқыған» деген əсіресақшылдықтың зиянды болғанын енді түсінбесек, онда баяғы «таз қалпымызда» қала бермекпіз. Өйткені еуропацентристік көзқарастың тілегені де, бар арманы да біздің қараңғы, надан болуымыз. Мəдениет тарихын жүдеткендердің «оза шауып, бəйге алуына» енді мүмкіндік бермеуіміз керек. Абай, Шоқан, Ыбырайлар бастаған топ жаңа заманның жемісі, диалектикалық дамудың заңды нəтижесі. Олардың ұлы, данышпан болулары жалғыз табиғаттың ғана сыйы емес, кезең дамуын, өмір өрісін дұрыс түсіне, аңғара білген сананың жемісі. Сондықтан XIX ғасырдың екінші жартысынан былай қарай еуропалық өнер-білімді елінің өрісі тұтқан прогресшіл интеллигенциясының ыждаһатымен сыншыл реализм əдісін негізгі өнерпаздық арнаға айналдырған қазақтың жаңа жазба əдебиетінің дүниеге келіп, халықтың шығармашылық мүмкіндігінің мол да қуатты екендігін танытуы диалектикалық заңдылық. Догматикалық түсінікпен «бізде ештеңе де жоқ еді, бəрі де кейін пайда болды» дейтін көзқарасты талқандау осы дəуірдің шындығын ашумен тығыз байланысты болмақ. Сондықтан Қазақстанда өркендеген капиталистік қарымқатынас болған жоқ, демек оған тəн сыншыл реализмді Бұл дəуірге жанастыру немесе кеңес заманының алғашқы кезеңіне дейін созу жараспайды дейтін жансыз, ойсыз қисындарды қоюымыз керек. Өйткені К.Маркстің өзі қоғамдық даму мен əдеби процестің əменде қабыса бермейтінін, қайсыбір жанрдың, тəсілдің уақытынан озып не кейін туып жататындығын жеткізе айтқанын естен шығармайық. Сонымен, қазақтың шығармашылық өмірінде түбінде жетекшілік рөлге ие болатын, өнерпаздық дамудың даңғылын көрсететін Абай жолдары XIX ғасырдың екінші жартысынан басталып, уақыт озған сайын талай бастаулар мен Бұлақтарды өзіне қосып алып, көсіле ағатын шалқар өзенге айналды, өрісті арна тапты. Тірліктің ажарсыздығы – біркелкілік, бірыңғайлық. Ал қазақтың көркемөнері жұтаңдықтан аулақ болды. Өзінің көшпелі

тұрмысына лайықты əн-күйі, кəделі өнері, ойын-сауығы, тойдомалағы халықтың көркем-эстетикалық талғамын қалыптастырып қана қоймай, оның практикалық қажетін өтеуге əбден жарап жатты. Əнсіз өлең, өлеңсіз əн дегенді білмей, табиғат сыйлаған сезім-түйсіктің бəрін тұтастай қабылдаудың арқасында қоғамдық санасы, əлеуметтік түсінігі бар ел болғаны даусыз. Сондықтан да «Зар заман» ақындары деп аталғандар да осы кезеңде тарих сахнасында жүргендігін естен шығармайық. Бұл ағымды Бұрынғы ақын-жыраулардан мүлде бөліп тастап, даралап алуға да, не Абайларға көпе-көрнеу қарсы қоюға да болмайды. Ешбір ағым, ешбір ақын-жазушы қоғамнан тыс өмір сүрмейді, дүниедегінің бəрі де бір-бірімен байланысып жатады дегеніміз рас болса (оған шүбə келтіруге еш жол жоқ), онда Абайдың Бұқар, Шортанбай, Дулаттардың бір шумақпен «жайын табуы» белгілі дəрежеде сол кездің өзінде-ақ түсініктанымның əрқилы болғандығын аңғартады. Қазақ қауымында жіктеле бастаған талғам мен біліктің өресін білдірері сөзсіз. Ол – ол ма, «Дала уалаяты газетінің» бетінде «Қыр баласы» деген псевдониммен Əлихан Бөкейханов Шортанбай, Шөже, Құнанбайлардың сөздері мен жырларын іздестіріп, үлгі-өнеге алуға шақырғанда Абдолла Шонаев, Ешмұхамет Наурызбаев «ол ақындардың өлеңдері газет оқушыларына еш пайдасы жоқ. Себебі олар өлеңді сый алу үшін айтты, өсиет емес» (занимались песнопением только за подарки, а не наставлениями народу) (1889. №24) деп тауып, өнерді кəсіпқорлыққа айналдырмай, халыққа пайдалы ғибрат айтудың құралына айналдыруға үндейді. Ал Дінмұхамед Сұлтанғазин Шортанбайдың «3ар заманына» ашық қарсы шығып, «қазақты о дүниеде жарылқағанша, жəрдемің болса бүгінгі тірлікке пайдаңды тигіз, өнербілімге шақыр (1896, №31)», деп пікір айтқанын əшейінгі жай сөз дей алмасақ керек. Осының өзі-ақ сол кездегі əдеби ағымдар арасында əртүрлі түсініктің болғандығының, идеялық тартыстың басталғандығының қарлығашы емес пе?! Мен мұны айтқанда, Шортанбайларды осы теріске бағытталған беттерімен қоя берейік демеймін, «біздің бүгінгі ойымыздан шығып, бізге керекті сөзді айтпадың» деген көзқарасты

онан əрі соза түсейік демеймін. Ол тарих, ғылым жолы емес, жалған жол. Өкініштісі сол, осы теріс жолмен ұзақ жүруіміз болып отыр. Шортанбай, Дулаттардың өлеңдерін «Бес ғасыр жырлайды» жинағына енгізбеген надан ожарлардың іс-əрекетін сөге отырып, Бұдан былай олардың шығармашылығын дұрыстап арнайы зерттеу керек, шығармаларын жариялап, керітартпа көзқарасын да, діншілдік-клерикалдық уағызын да, сонымен қатар реалистікпен суреттеген өнерпаздығын, көркемдік шеберлігін жарқыратып жазуымыз, айтуымыз, орыс халқына қарсылық деп түсіндіріп келгендеріміздің шын сырын ашып, отаршылдарға, отаршыл шенеуніктерге қарсы бағытталған сөзі екенін айтуымыз керек. Тіпті орыс халқы дегеннің өзінде де «кешірім» жасайтын орыс бар. Оған өзге емес, В.И.Лениннің өзі кепілдік береді: «Никто так не угнетал поляков, как русский народ. Русский народ служил в руках царей палачом польской свободы. Нет народа, который бы так был пропитан ненавистью к России, нет народа, который бы так страшно не любил Россию как поляки» (В.И.Ленин. Избранные произведения в трех томах. 1970. 2-том, 91-бет) деп 1917 жылы сəуір конференциясында айтқан болатын. Мəдениеті өскен, ұлттық санасезімі жетілген поляк еліне жасалған зорлық-зомбылықтар Сібір мен қазақ даласында еселене түспесе, кем соқпағаны айдан анық. Соны Шортанбайлар ХІХ ғасырдың өзінде-ақ сезген, дəмін татқан, «тұщы етіне ащы таяқ» тигенде байбалам салғаны тағы рас. В.И.Ленин VІІІ съезде партияның программасы туралы жасаған баяндамасында (1919) «Башкири имеют недоверие к великороссам, потому что великороссы более культурны и использовали свою культурность, чтобы башкир грабить. Поэтому в этих глухих местах имя великоросса для башкир значит «угнетатель», «мошенник». Надо с этим считаться, надо с этим бороться. Но ведь это – длительная вещь. Ведь этого никаким декретом не устранишь. В этом деле мы должны быть очень осторожны. Осторожность особенно нужна со стороны такой наций, как великорусская, которая вызвала к себе во всех других нациях бешенную ненависть» (Сонда, 3-том, 125-б.) дегендердің бəрін Шортанбайлар сонау ХІХ ғасырда сезе ба-

стаса, ХХ ғасырдың басындағылар көзімен көрді. Сондықтан «сары орыстың бəрі орыс» болып елестеді де, қорғану сезімін, ұлтшылдық сезімін күшейтіп жіберді. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске өзі қатысқан Тұрар Рысқұловтың көзімен көргендерін 1926 жылы жазып, шындықты мөлдіретіп айтқанына кейінгі зерттеушілер «ошибался, когда считал, что все европейское население стояло за подавление восстания киргизов и казахов» (В.И. Устинов. Служение народу. «Казахстан», 1984. 175-б.) деп мін тағуында белгілі штамптың өзі жатқанын аңғармасқа болмайды. В.И.Ленин сөздерін, ойларын осындай кезде ұмытудың бір тəсілі осылайша да көрінген-ді, əлі де қылаң беріп қалады. Болғанды болған күйінде айта алмаған осы, жылаған баласын «орыс келе жатыр» деп уату тəсілі қазақ арасында ұзақ сақталғанын елемеген соң, əрине, шындықтың бетіне кірбің түсті. Жалғандықты көре-біле отырып жасадық, тарихты Бұрмаладық. Бұл жайды қаза айтудың əртүрлі себебі бар. Патша өкіметі өкілдері мен орыс халқын тұтастырып жіберу, теңдестіру, ажыратпау біздің ғылыми зерттеу, үгіт-насихат ісімізде жалғандыққа бастады, көпе-көрнеу өтірік айтуға апарып соқтырды. Қазан төңкерісінен кейін лениндік данышпандықпен біртіндеп орнаған халықтар достығының қадір-қасиетін түсінуге кесірін тигізді, өткен тарихта болғанды айтып-жазғандар кешірілмес күнəге батты, ұлтшыл болып шыға келді. Ұтылыссыз ойын ойнауға ниеттенген ұлттық нигилистер «алашшыл, ұлтшыл» дегендерді қиналмай өздері айтып, өздері таңды, үлестірді, содан «саяси капитал» жинап, қызмет бабында өсіп отырды. Халықтың тарихын, мəдениетін ойламай, қара басының қамын ойлағандар В.И.Ленин сөзімен айтқанда, «известно, что обрусевшие инародцы всегда пересаливают по части истинно русского настроения» (Шығармалар жинағы, 45-том, 358-б.) дегендерді əдетті машыққа айналдырды, ондай пиғылдарға тыйым салынбады. Сондықтан ондайлар тарихқа талай қиянат жасады, Бұрмалаудан тартынбады. Мұны қазбалай бергенімізден табарымыз шамалы екенін біле тұрсақ та, сонау Қожа Ахмет Йасауиден материалистік

көзқарас, бертіндегі Шортанбайлардан маркстік таным табылмағаны үшін оңдырмай жазаладық. Соның салдарынан олар тарихымыздың үлкен бір қара бетіне айналып, маңынан жүре алмадық, зерттемедік, өз тарихымызды өзіміз қолдан жүдеттік. Еуропацентристік теория бойынша жамап-жасқау, өтірік-шыны аралас айыптау процесі орын алды. Жалған сөйлеу жолына оп-оңай түстік жəне жасырын түрде емес, «қателескендерді» қалың жұрт алдында əшкерелеу арқылы ашықтан-ашық жасадық. Міне, Шортанбай жəне сол сияқты дарындардың тарих бетінен аластануының, оқушы қауымға жеткізілмеуінің осындай объективтік себебі болды. Қағидаға айналған осы қателікті түзетпесек, біздің тарихымызды дұрыс бағытпен жазамыз деудің өзі қиын. Ал XIX ғасырдың екінші жартысында тарихи сахнаға шыққан жаңа жазба əдебиетіміздің осындай жай-күйімен қатар көшпелі тұрмыстың өзінен өріс алған көркемдік екі құбылысқа назар аудару қажет. Бірі – ақындар айтысы болса, екіншісі – əнші ақындар, яғни сал-серілер поэзиясы қазақ əдебиетінің ұлттық ерекшелігі ретінде айрықша ағым, бағыт болып қарастырылуы тиіс сияқты. Бұлар ауызға алынғанымен, қазақ əдебиетінің көркемдік əлеміндегі ерекшелігі ретінде белгілі бір жүйеге түсіп, эстетикалық өреміздің əсем беті болып əлі көрсетіле қойған жоқ. XIX ғасыр бізге тағы бір керемет қызық көріністі ала келді. Батыс пен Шығыс мəдениеттері қазақ даласында бетпе-бет кездесіп, əсер-ықпал үшін 70-жылдардан былай қарай қатты майдандасты. Оған патша өкіметінің ресми саясаты қозғаушы болды. Діни таным-білік тұрғысынан, Шоқан айтқандай, қазақтарда діни фанатизм болған емес, кейбір рəсімдері шаманизммен шырмалып жатты. Міне, осындай күйдегі халыққа патша өкіметі «конечной целью образования всех инародцев, живущих в пределах нашего отечества, бесспорно должно быть обрусение их и слияние с русским народом» (Сборник распоряжений Министерства народного просвещения за 1870 год) деген саясатты нақты қолдана бастады.

Соның ең бір шұрайлы көрінісі – Н.Ильминский басқарған миссионерлік қоғамның іс-əрекеті. XIX ғасырдың аяқ тұсында Таурат (Библия) пен Інжілдің (Евангелие) отызға тарта аңызəңгімелері қазақ тілінде аударылып, жеке-жеке кітап болып шықты. Қазақ даласында шоқындыратын орталықтар болды. Кімдердің қай кезде христиан дінін қабылдағандарын, қандай фамилия алғандарын Орынбор, Томск, т.б. епархиалдық қауымының тізімінен ерінбегендер оп-оңай тауып алады. Миссионерлік қоғамның нəтижелі еңбек еткенін Василий СкуратовДосымбетовтың «Бір өмірдің xикаясы» (Алматы, «Жазушы» баспасы, 1987) дегенінен оқып білуге болады. Ы.Алтынсариннің мектептеріне қазақтар балаларын оқуға бермеуге ниеттеген соң ұлы педагог амалсыздан құранды оқулыққа айналдырып, 1884 жылы «Шариғат əл-ислам» кітабын шығарып, қазақтардың «тас» көңілін жібіткені де тарихи шындық. Русско-туземный мектептердің басым көпшілігі негізгі саясаттан алыстап кете алмағандығы тағы рас. Міне, осындай процесс күшейе түскенде «мұсылмандық қозғалыс» та қазақ сахарасында жанданды. Мешіт ашып, медресе салдыру ісі мықтап өрістеді. Жазба жəне ауызекі насихат та күшейді. Пайғамбардың өмірін, Құранның аят-хадистерін, аңыздарын, Шəкір–Шəкірат, Хасен–Хұсайын, Қадиша қыз, Хазірет Əлі жорықтары, төрт шадияр, 33 мың сахабаны жырлаған кітаптар да қаптап кетті. Халықты өзіне қарату жолындағы діни талас-тартыстардың барысында Батыс пен Шығыстың классикалық əдебиет үлгілері де қосарлана жетіп, қазақ əдебиетінде кітаби ақындардың жасағын қалыптастыра бастады. Тіпті осыны өмірлік кəсіп еткен, халықтың өз жырларымен қатар Шығыс əдебиетінің үлгілерін тəржімалап, хикаяға айналдырған Жүсіпбек Шайхисламов, Ақылбек бин Сабал, Шəді төре Жəңгіров сынды талай дарындар 15-тен 30-ға дейін кітап шығарды, елдің көркемдік таным-білігін қалыптастырып, қоғамдық ойын оятуға себепші болды. Мұны елеусіз қалдырудың орны жоқ, өйткені қазір 100 мың тиражбен тарап жатқан «Ғашық-нама», «Хисса-хикаяттарды» санаттан шығарып тастай алмаймыз. Демек, христи-

ан мен ислам уағыздарымен қатарласа жеткен батыс, орыс пен шығыс əдебиеттерінің үлгілері кітаби ақындар бағытын туғызғандығына енді көз жұмып қарауға болмайды. Оған да тарихтан орын беріп, халықтың көркемдік танымбілігін қалыптастыруға əсер-ықпал жасағандығын именбей, жалтақтамай айтуға тиіспіз. Мен Бұл кезеңге көбірек тоқталған уақытта əдеби-мəдени тарихымыздың көтерілмей, жазылмай жатқан көп саласы бар екеніне ғылыми қауымның назарын аударғым келді. Жəне ол кезеңдегіні буржуазияшыл немесе ағартушы-демократтық деп айыра салмай, ішкі көркемдік ерекшеліктеріне, эстетикалық қадір-қасиетіне қарай талдап зерттеуіміз керек. Бұл жөнінде орыс əдебиеттану ғылымының осы дəуірдің тарихын жасаудағы ізденістерінен үлгі-өнеге алудың еш сөкеттігі жоқ. Өйткені өмірді реалистік, романтикалық, сатиралық, символикалық тұрғыдан бейнелегенде қазақтың көркемдік таным-талғамында талай жаңа сипаттар пайда болғаны даусыз. Осы дəуірдің саяси-əлеуметтік мəніне социологиялық тұрғыдан көбірек көңіл бөлінгендіктен көркемдік, өнерпаздық мəселелерді зерттеп білуіміз жетіспей жатқанын ашық мойындауымыз керек. Біздің бүкіл тарихымызда, əсіресе əдебиет саласында Ақпан мен Қазан революцияларының аралығындағы кезеңнің жүгі ауыр. Оған көбіне-көп тарихи-əлеуметтік даму шындығын түсіне баяндаудан гөрі сталиндік жалған штампты көп қолдандық. Əр елдің интеллектуалдық болмысын дұрыстап есептеуге, қажетті кезінде пайдалануға мүмкіндік бермеді. Сондықтан шалыс басып қателескендердің бəрін бірдей əдейі контрреволюциялық жолға түскендер деп айыптау етек алды. Қай дарын, қайраткерге болсын баға бергенде оның өскен ортасына, заманына жəне тəрбие алған идеялық арналарына назар аударып, өзіне дейінгілерге қарағанда қандай жаңалыққа ұмтылғанын ескеруіміз шарт. Лениндік осы талаптың бар кезеңнің қайраткеріне қатысы бар. Сондықтан буржуазиялық-демократиялық Ақпан мен социалистік Қазан революциялары аралығында іс-əрекет еткендердің айтқан ойлары мен жазған

шығармаларының мəн-мағынасы əлгі талап тұрғысынан бағалануы тиіс. Қазақ оқығандары неге көп қателесті, оған негізгі себептер қандай дегенде ең азы үш жайға айрықша назар аудару қажет. Бірінші – Ақпан революциясына дейінгі қазақ қоғамының патриархалдық-феодалдық қарым-қатынасына сай пролетарлық қозғалыс пен сана-сезім кең өріс жаймағаны рас. Олай болса кедей-кепшіктен де, оқыған зиялыдан да, жалпы көпшіліктен де революциялық түсінікті таба беру оңай емес. Əрбір социал-демократиялық топтар, мəдени-ағарту үйірмелері қалаларда, өндіріс ошақтарында болғандықтан, қазақ қауымының қалың бөлігіне айрықша əсерін тигізді дегенді қазір ешкім де айта алмайды. Біздің идеологиялық үгіт-насихатымызда маркстік-лениндік идея қазақ даласына ендеп жайылып, жұрттың негізгі түсінігіне айналып кеткендей қылып айту басым. Там-тұмдап таралу процесіне жалпылық сипат дарытқандықтан жалған көзқарас қалыптасып, соны əркімнен талап ету қажет деп ұғындырып келдік. Осыдан талай қиындық өрбіді. Екінші, Ақпан революциясы Ресейге қараған Бұратана ғана емес, ұлы орыс халқының өзіне естіп-білмеген, көрмеген бостандық əкелді. Ұлт аймақтарында елуге тарта буржуазиялық, ұсақ буржуазиялық партиялардың құрылуының өзі-ақ Бұған дəлел. Қазақ сахарасында екі-үш (анықтай алсақ Алматыда ұйымдасқан «Фухара») партиясының ұйымдасуының өзі сол буржуазиялық бостандықтың жемісі. 1917 жылдың жазында ұйымдасуы қажет деп табылған қазақ партиясы Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына кандидаттар ұсыну мерзімі қысқанда қыркүйектің аяғы мен қазанның басында «Алаш» атымен тарих сахнасына шықты да, буржуазиялық Ақпан революциясы берген бостандықты толық пайдалануға тырысты. Кейінгі іс-əрекеттері оны үстем таптың сойылына айналдырғанымен, жалпы демократиялық ұранның аясында болды. Сондықтан ол Бұқарашыл алаш идеологиясын қалыптастырды. Ол идеологияның несі зиянды, несі ұнамды

екенін анықтауға кейінгі кезде үстем болған жалған көзқарас пен түсінік жол бермеді. Ресейдегі саяси партиялардың тарихын зерттеген Л.П.Спирин революциялық-демократтық партиялар санатына қосқан «Үш жүз» аз күнгі айғайымен, «Алашқа» қарсы күресімен тарих бетін дуылдатты да, 1918 жылдың жазында ыдырап, халық мұңын жақтаған жетекшілер мен мүшелері коммунистік партияның құрамына қосылып кетті. Ал Алматыда құрылып, Құрылтай сайлауы кезінде социалистік блокта болған «Фухараның» не тындырғаны əзірге беймағлұм. Қалай болғанда да олар қазақ қауымының тілегіне лайық қызмет атқармақ болғандары, оны өздерінің түсінік-танымы деңгейінде өткізуге талаптанғандары сөзсіз. Олардың ішінде «Алаш» партиясы ұзағырақ өмір сүруімен ғана емес, көбіне-көп ұлт қамын желеу қылып, федерациялық республиканың құрамында автономия алуды мақсат тұтқандарын қалың көпшілікке шын бостандық пен теңдік келіп қалғандай түсіндіре жар салғаны анық. Тіпті ағартушы-демократиялық позициясы бекем, 191315 жылдары «Қазақ» газетінің жетекшілерін, көрнекті ақындарды, əсіресе Міржақып Дулатовты сынап-мінеген Сұлтанмахмұт, Мұхаметжандар өздерінің Бұрынғы істері қате болғандай сезінген тұсы да жоқ емес. С.Торайғыровтың «Таныстыру» мен «Алаш ұранын» жазуының бір себебі осыған да байланысты болатын. Қалың көпшіліктің түсінік-танымында теңдікке, бостандыққа қолымыз жетеді екен деген елесті үміт пайда болғанын жасырмайық. Шаңырағы шайқалмайды деген ақ патшаның тағынан құлауының гипноздық əсері күшті болды. Міне, осындай кезде таптық тілек-мақсатты айыратын пролетарлық түсініктің жоқтығы бірден сезілді. Осыған байланысты қазақтың қоғамдық-көркемдік ойында артық айтып, кем сілтеулер кездесіп жатты. Мұндай құбылыстың табиғилығын, солай болуға тиісті екенін біз күні кешеге дейін ашық айта алмай, көрбілтелеп келдік, қоғамдық ойдағы штамптан шыға алмадық. Керісінше ойлағандарды жазғырған кезіміз аз емес. Үшіншіден, уақыт факторын естен шығармаған жөн. Ақпан мен қазанның арасы небары 8 ай ғана. Осыншама қысқа

мерзім ішінде қазақ қоғамының көңіл ауаны дүниеде болып жатқанның мəн-жайын, қыр-сырын жыға түсінетіндей деңгейге жетіп еді деп ешкім де айта алмайды. Қайта буржуазияшыл ұлтшылдардың айғай-шуынан азды-көпті қалыптасып келе жатқан таным-біліктің өзі тұманданып, ақ пен қызылды айырудың өзі қиындыққа түсті. Соның салдарынан шолақ бостандықтың өзіне зар болып қалмайық деген ой-пиғыл туа бастады. Соны жақтаймыз, азаттықтан айырылмаймыз деп даурыққандарға Бейімбет сынды ақын-жазушылар шолақ бостандықтың кім үшін пайдалы екенін сезіп, əкелердің атынан балаларына, адасқандарға «алашыңды қой, үйге қайт» деп жатты. Əкенің əмірі аяқсыз қалмады, үйге, елге қайтушылар көбейді, тіпті Ойыл уалаятының 400 жігіті 1918 жылдың 7 желтоқсанында Батыс алашорда үкіметіне қарсы көтеріліс жасап, кеңестік күшке қосылу армандарына жете алмай кетуі осындай шындықтан еді. Қазан революциясының дауылы соққанда Сəкен сияқты жұмысшылар ортасында өсіп, Омбыда оқыған, азаттықты армандаған күрескер дарындар, У.Жəнібеков, М.Тəтімов, А.Асылбеков, Т.Рысқұлов, Н.Төреқұлов, Б.Қаратаев, С.Мендешев, Т.Бокин, Н.Құлжанов сынды ер-азаматтар ғана болмаса, халықтың басым көпшілігі социалистік пролетар революциясының шын мақсат-тілегін жыға түсініп, толық ұғып еді деу қиын. Біздегі көп қателіктер осындай қоғамдық-əлеуметтік жағдайдың шын мəн-мағынасын түсінбеушіліктен туды. Қазан революциясының бар шындығын, басып өткен қиын жолдарын желпілдете баяндау, «Аврорадан оқ атылған соң бəрі де гүлденіп жүре берді, бəрі де революция жағына шығып еді» деген жалған көзқарастың етек алуы қоғамдық, шығармашылық мəселелерді түсінуі де көп қиындықтарға соқтырып келді, келе жатыр. Осыдан арылу шарт. Кеңестік заманның алғашқы дəуіріндегі құбылыстардың қыртысы Бұдан да қалың. Оларды жаңаша толғау қажет екенін бəріміз қатты сезінеміз, өйткені ең көп Бұрмалауға ұшыраған,

жаттанды схема-штампқа кезіккен, жеке адамға табынудың ең сорақы көріністерін əлі сақтап келе жатқан кезең осы. Біз осы уақытқа дейін қазақ кеңес əдебиетінің тарихында XX съездің шапағатты қаулысына сүйеніп, 1929 жылға шейін екі ағым, яғни пролетарлық идеяны жақтаған революцияшыл шығармашылық күш пен ескі əуеннен таймай, қарсылық жасаған ақын-жазушыларды кейде атын атап, кейде жалпылай «буржуазияшыл ұлтшылдық əдеби ағым» болды деп айтып, жазғанымызды ілгері басқан қадам деп түсініп келдік. Бұрынғыға қарағанда солай еді. Олар ашықтан-ашық идеологиялық, өнерпаздық майдан ашты. 1928 жылы жүргізілген кеңеске буржуазияшыл-ұлтшыл ағымның экономикалық негізін талқандады дегенді социологиялық тұрғыдан баяндап, осы бағыттағы ақын-жазушылардың ірілері əкімшілік шара көрді, ұсталды, сотталды дегенді күмілжи айттық, үндемей кеттік. Қоғамдық дамудың логикасын түсінгендер жаңалыққа ойысып, өздерінің Бұрынғы ой-түсінігін жаңа қауым үшін салауат етті, Мұхтар Əуезов сынды ұлы дарын ашық хат жазып, кеңестік позицияға түбегейлі ауысты дегенді ұлы табысымыздай көрдік. Жолбике жазушылардың саяси-əлеуметтік жəне көркемдік ізденісіне көңіл бөлінбесе де, олардың басым көпшілігі бүгінгі өмірге араласып, өндіріп еңбек ете бастағанда 1937 жылдың қара құйынына кезіккенін көрмегендей көз жұмдық. Əрине, Бұл бағыттың сарқыншағымен күресу барысы Сталиннің зиянды теориясымен ушыға түсіп, орынсыз даурықтырылған кезі де аз емес. Оған ҚазАПП-тың 1932 жылы 26-29 ақпанда өткен І съезінде М.Қайыпназаров жасаған баяндама, сол негізде алынған қаулы айқын дəлел. Ажалмен алысып, аурудан шықпай жүрген, аштықтың ащы дəмін татқан Сəбит Дөнентаевқа «Социалистік құрылыс қарқын үстіне қарқын алып, ұлы мақсатқа қарай жол тартқанда оның шарығы жолда қалды. Сондықтан оны байшыл-ұлтшыл жазушылар қатарына қосып отырмыз» («Қазақ пролетариат əдебиетінің жай-күйі мен алдағы міндеттері туралы», 1932, 14-б.) деуінен шошынбасқа болмайтын еді. Жазбағаны үшін осындай үкімге,

ешбір рабайға сыймайтын шешімге кезіккен дарындардың жөні бір болса, ал кеңестік əдебиетіміздің өркендеуіне өлшеусіз үлес қосып жүргендердің қалай айыпталғанын көрсетудің өзі ұят. Бірақ амал не, қаулының төртінші бабында: «Қазақ көркем əдебиетінің социалды құрылыс міндеттеріне ілесе алмай жүргенінің себебі: алдымен, қазақ кеңес жазушыларының көбінде алашордашылдық, байшылдық салт-сананың ықпалы əлі күнге дейін күшті, бірқыдыру жазушылардың шығармаларында байфеодал салт-санасы, жергілікті ұлтшылдық, төңкеріске қарсы троцкизм сарындары бар (Сəкен): қазақ қара шаруаларының артта қалған сарындарына еріп, қара шаруаның өрісі тар көзқарасына жəне ұсақ буржуазияшылдық санашылдыққа (идеализмге) салынғандық та бар (Ілияс, Бейімбет, Сəбит, Өтебай жəне басқалар); жік тартысын көркем əдебиетке қыстырғандық та бар. Сын, өзара сынды бетке ұстап, кейбір жолбике жазушылардың кеңес мекемелерін, коммунистерді, колхоздарды обывательдерше сынағандары да (Мəжит, Жұмат жəне басқалар) болды» («Əдебиет майданы» журналы, 1932, №4, 13б.) дегендердің бəрі де дөрекі социологиялық таным-біліктің əсерінен туғаны даусыз. Мұндай көңіл ауаны əрқашан ярлық тағуға, ожарлықпен əкіреңдеуге бейім тұратын Голощекин тұсындағы əдетке, яғни толып жатқан «шиналарға» байланысты болғанын ұмытпайық. Бұл əдет Мирзоян тұсында біраз саябырлағанмен, 1937 жылдан былай қарай өршелене түсті. «Халық жауы» аспаннан қардай жауды, ал ұлтшыл, байшыл дегендер фашизмнің «агенті», Жапонияның «жансызы», троцкистердің «құйыршығына» айналып, халықтың есін шығарды. Бұл процесс əдебиетке, əсіресе оның сыны мен ғылымына айрықша зиянын тигізіп, көзсіз Бұрмалауды, жалғандықты өршітіп жіберді. Осындай саяси-əлеуметтік мəселелермен араласып жатқан көркемдік проблемалары əдебиет тарихында тұтас қамтылса, 1917–1937 жылдардағы қазақ кеңес əдебиетінің қалыптасу процесі бар түс-келбетімен көрінер еді. Ал Бұл дəуірдің өзін іштей екіге, тіпті үшке бөліп, ерекшелігін ашу да алдағы үлкен міндет. Идеологиялық жұмыс пен ғылыми зерттеу саласында қағидаға айналған қателіктер болды. Атап айтқанда, кешегі өткен

тарихқа да, бүгінгі шындыққа да таптық көзбен қараймыз деген ұранмен əркімнен маркстік-лениндік түсінікті талап еттік. Орынды қағиданы ожарлықпен қолданып, өткендерге көп қиянат жасадық, қисынсыздыққа ұрындық. Мұның одақтық сипаты болды. Осыдан бастау алған теріс қадам Қазақстан жағдайында орыс халқы мен патша самодержавиесін, отаршыл əкімшілікті тұтастырып алуға апарып соқтырды. Патшаға, оның əміріне қарсы күрес орыс халқына қарсылық болып табылды да, тарихты саналы түрде Бұрмалау процесі басталды. Оған нақты дəлел – Е.Бекмахановтың Кенесары қозғалысы жайындағы көзқарасының эволюциясы. «Сары орыстың – бəрі орыс» деген көзқарас мықтап қалыптасты да, дос-қастығы жіктелмей, ажыратылмай, тұтастық тапты. Біздің дағдарысымызды шешетін дилеммаға айналды. Соның салдарынан 1966, 76, 86 жылдары 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысын атап өтуді қаламадық, «ұмытып» кеттік. Мұнан кейінгі бір пəле – «діншілдік». Құранды хатым ете алмайтын, əйтеуір «Алла» деп аузын ашқан, «бисмилла» деп сөз бастағанның бəрін кертартпа клерикалға айналдырдық, тарихтан аластадық. Діни көзқарастың ғасырлар бойы үстем болып келгені, ырым-рəсімдерінің əдетке айналғаны ескерілмеді. Қазаққа біткен қажы, қази-хазірет, молла, пірəдар атаулының бəрі керітартпалықтың ұраншысы болып есептелді. Ең сойқанды, қара сойылды қателік алашқа байланысты өрістеді. Қазақтың бүкіл интеллектуалды қуаты, ақыл-парасаты құрбандыққа шалынды. Алаш қозғалысы, алаш идеологиясы, «Алаш» партиясы, «Алашорда» үкіметі дегендердің ара-жігін ажыратпай, ақ-қарасын айқындамай, бопсалап соға берудің нəтижесінде тарихи құбылыстар айрықша қатты Бұрмаланды, шындықтың шырайы қашты. Оның сойқаны бүкіл елдің психологиясын, ниет-пиғылын Бұзды, жарамсақтар мен нигилистерді сахнаға шығарды. Міне, осы сияқты қағидаға айналған қателіктер əсіресе XX ғасырдың тарихындағы құбылыстарды Бұрмалауға бағытталды, өткен-кеткенімізді лайлады, қаралады, даттады. Қайта

құру дəуірінде осы қателіктерді түзетуге бағытталған бірнеше мақалалар мен еңбектер жазылып қалды. Енді өткенге өкініш білдіре отырып, алда не істеу қажет, қалай бағалау, əр дарынды тарихтың қай тұсына қалай орналастыру керек деген өнімді ойларға ойысқан абзал. Кейіннен жазылар тарихтың ажарлы беттері осы «ақтаңдақтардың» дұрыс орналасуына байланысты боларын да естен шығармайық. XX ғасырдағы əдеби ағымдар арасындағы құбылысты, көркемдік əдістерді тарихи-теориялық тұрғыдан зерттеп, өнерпаздық өркендеуімізден ғылыми қисындар жасасақ қана тарихымыз жасанды схемадан арылады, бар қадір-қасиетімен жарқырап көрінеді. Ең алдымен, Қазан төңкерісіне дейін əдебиетімізде екі ағым болды, ал революциядан кейін бір идеялық арнамен, көркемдік əдіспен өркендедік деген жалғандықтан арылу қажет. Жаңа көркемдік əдісті игергенше қаншама қиындыққа кездескенімізді, жалған жаңашылдыққа ұрынғанымызды, қателіктер жасағанымызды анық айтсақ қана шындықтың шырайын шығарамыз. Біз осы уақытқа дейін көркемдік дүниесінің өзіндік ерекшеліктерін дұрыстап ескермей, еуропацентристік ой-толғамға бейімделдік, көбіне социологиялық принциптерді басшылыққа алып келдік. Оларды əдебиеттің партиялығы, таптық позициясы деген жалпы категориялардың аясында өткізе білгеніміз сонша, тіпті шамадан асырып та жіберіппіз. Ұстанған көзқарасымыздың дұрыс екенін білдіруге жан салып, қырағылық пен күдікшілікті тарихтың туа біткен жолдасына айналдырдық, кедей, тап, социализм деген атаулары бар нəрсіз, сөлсіз шығармаларды социалистік реализмнің асқан туындысы демегенімізбен, кеңестік əдебиеттің үдесінен шығатын дүние деген кезіміз аз емес. Бұдан басқа түсінігі, суреті бар шығармаларды «алаштың бесігінде тербелген, ұлтшылдықты қоздыратын шатпақтар» деп санадық. Қас қылғандай, олар көркемдік жағынан жарқырағанмен, кедей-кепшік, батырақ-жұмысшыны ауызға алмай, біздің түсінігімізге жат нəрседей жанаспады, тезірек

аластауға тырыстық. Кеңестік əлеуметті «ашындырған» осындай шығармалар аз да емес. Сонсын бір мəселені ашық айтып, түсініп алғанымыз жөн. Қазан жеңіп, кеңес орнаған күннің ертеңінде-ақ самодержавиеге, ақ патшаға, оның ожар шенеуніктеріне, зорлықшыларға қарсы бағытталған ой-пікірлер пышақпен кескендей тыйыла қалған жоқ. Өйткені «в крае преобладали непролетарские массы трудящихся. У них под влиянием прежних порядков сложился довольно устойчивый стереотип пренебрежительного отношения к представителям коренного населения. Давление этой среды было весьма значительным. Уклон в сторону великодержавного шовинизма отражал настроения и взгляды всей этой многоликой массы» (В.К.Григорьев, Н.Р.Джагфаров, В.И.Осипов. «Идейно-политическая работа партийных организаций Казахстана (1917–1925)». 1989. 89-б.). Сондықтан төбе өзгереді, төре өзгереді, əйтпесе Бұрынғының бəрі сол қалыпта дегендерде, кешегі күніне зар болып көз жасын төккендерде, есалаң Иван мен жынды Əбілдерді тілдегендер де кездеспей қалмады. Ондай пиғыл халық арасына өлең-жыр болып тарауы былай тұрсын, кеңестік газет-журналдар бетінен көрініп, оқулықтар мен көмекші құралдар арқылы насихатталып жатқаны да болды. Мұны көрмей-білмей, шындықта болмағандай сыңай танытсақ, тағы да қателікке ұрынамыз. Бірыңғай ағым деген батпаққа түсіп кетеміз. Осыған сақ болуымыз керек. Ұзақ жылдан бергі қордаланған сағыныш басылған соң, елдің рухани байлыққа кенелуінің алғашқы кезеңі өткен соң Шəкəрім, Мағжан, Ахмет, Жүсіпбектер қайраткерлігінің мəнін терең ашып, тарихтағы орындарына отырғызу мəселесімен шындап шұғылдануымыз керек. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті ұйымдастырған комиссияның қорытындысында мəдени мұраға деген зор қамқорлықпен қатар, оны қалай игерудің, қандай идеялық позицияда зерттеудің негізгі бағытбағдары көрсетілгенін де ұмытпайық. Азаматтық тарихымызда олардың қандай деңгейде бағаланарын күні Бұрын негізгі шығармашылық өрістеріне орай əдебиет тарихындағы орындарын анықтауға болады.

Мəселенің байыбына бармайтын шалағай алып-қашпалардың қайсыбірі XX ғасырдың дарынды өкілдеріне келген зауалды кейбір солақайлар жасады, сондықтан оларды əшкерелеп, олардың орнын ақталғандармен алмастырса сауап болар еді деген қысастықты айтса, енді біреулері қазақ əдебиетінің алғашқы дəуірін мүлдем өзгертіп, əдеби нысаналарды көркемдік қарақшыларына бейімдей баяндау керек деп өрекпиді. Одақ көлемінде социалистік реализм төңірегінде болып жатқан қысыр əңгімелерді қазақ кеңес əдебиетіне таңып, бір шындықты жарқырата, өзгелерді ағыстыра көрсетуіміз керек деп даурығатындар да жоқ емес. Жаңа қоғам орнатуда талай қиындықтар мен Бұрмалаушылықтың болғандығына қарамай, социализмнің негізгі арнасынан айырылмағанымыз, Сталиннің жасаған қиянат-зорлығына қарамастан кеңес халқы өзінің арман-мұратын екпінді еңбекпен, қан сорғалаған ащы бейнетпен жүзеге асырып, кібіртіктей алға басып келе жатқаны дау тудырмаса, онда қазақ кеңес əдебиетінің туып, қалыптасу процестері негізінен сақталып, іштей өзгерістерге түсері сөзсіз. Қазақ əдебиеттану ғылымында қазақ кеңес əдебиетінің тарихын «Қазақ кеңес əдебиетінің алғашқы дəуірі» (1917–1929) жəне 30-жылдардағы немесе «Алғашқы бесжылдықтар тұсындағы қазақ кеңес əдебиеті» (1930–1941) деп екі дəуірге бөліп келеміз. 50-жылдардың аяқ тұсында Т.Нұртазин мен Е.Лизунова осы кезеңдерді қосып, бір дəуір етсек қайтеді деген ойлар айтқан болатын. Алайда қазақ əдебиетшілері, оның ішінде өзім, «Қазан өркені» атты монографиямда «Қазақ кеңес поэзиясының əдебиет тарихын дəуірлеудегі орны» деген тарау жазып, бүкіл əдебиеттің бар шындығын жетекші жанр – поэзиямен өлшеп-пішуге болады деп, 1929 жылды бір меже еткенбіз. Уақыт пен ғылым өрісі осы ойларға өзек болған еді жəне қисынсыз да емес. Қайта құру мен жариялылық заманы қазақ əдебиетінің тарихын байытып, керемет дарындардың оралуымен өнерпаздық арнасын кеңейткені жаңаша дəуірлеу қажеттігін туғызып отыр. Өтпелі дəуірдегі қазақ көркемөнерінің бар жай-күйін

жан-жақты ескергенде 1917–1941 жылдар аралығын «Қазақ кеңес əдебиетінің қалыптасу дəуірі» деп атап, іштей бірнеше кезеңге жіктеген орынды сияқты. Қанша жетекші болғанымен əдебиеттің тарихын бір жанрмен, яғни поэзияның дамуымен белгілемей, бар жанрдың – прозаның, драматургия мен сынның кəсіби өресімен анықтау, олардың жанрлық қалыптасу процестерімен байланыстыру керек екендігі қазір айқындалып отыр. Сонда өнерпаздық кемелдену мен жетілу сатылары ескеріліп, əдебиет тарихын бөлшектемей, үзіп-жұлмаламай тұтас көрсетуге мүмкіндік тумақ. Кімнің қай салада қандай үлес қосқаны шарайнадан көрініп, таразыланады. Өздерінің пəни ғұмырымен кеңес заманына ұласып жатқанымен, шығармашылық еңбегінің бар арқауы, негізгі салмағы, көркемдік кестесі ХХ ғасыр басындағы əдебиетімізден жарқырап көрінетін Шəкəрім, Міржақып Дулатов, Ғұмар Қарашев, Нұржан Наушабаев, Нармамбет Орманбетов, Шəңгерей Бөкеев сынды көп дарындар іштей жіктеле, өнерпаздық ізденістің əр саласынан көрініп, тарихтан орын алуы тиіс. Бұлардың басым көпшілігі Абай негізін салған сыншыл реализмді негізгі арна тұтқанымен, өздерінің шығармашылық келбетіне лайық əр салаға жіктеліп, өндіре жазғандарын ұмытпайық. Өмір жолының Бұралаңдауын өнеріндегі өзгерістермен қабыстыра ашу негізгі міндет. Сонда ақталған «ақтаңдақтармен» қатар Сұлтанмахмұт, Мұхаметжан, Сəбит Дөнентаев, Спандияр Көбеевтерді əдебиет тарихының əралуан құнарлы беттері етіп жарқыратып көрсетуге мүмкіндік туады. ХX ғасыр басындағы əдебиетіміздің шығармашылық мəселелеріне назар аударғанда бірнеше тарау жол шығатынын жадымыздан шығармайық. Қазақтың ғасырлар бойы өзімен бірге жасасып келген ауыз əдебиеті əсіресе 1916 жылғы ұлтазаттық көтерілісі тұсында күрескерлік сипат алғандығын, тіпті əрі-беріден соң қиын-қыстау кезде елдің ұраншысына айналғандығын, кейін өнерпаздық жалғасын тапқанын елеусіз қалдыра алмаймыз.

Шығыстың классикалық інжу-маржандарын қазақ арасына мол əрі көрікті жеткізе білген кітаби ақындар шығармашылығына айрықша назар аударылуы қажет. Шығыстан келгендер керітартпа, зиянды деген түсініктің түбірі шірігенімен, босағанымен, біздің сана-сезімімізде əлі өшіп болмағанын, «арты неге соғар екен?» деп жалтақтап қоятынымыз əлі де кездеседі. Соның салдарынан қазақтың көркемдік «картасындағы» осы құбылысқа – кітаби ақындардың тындырып кеткендерін шындап анықтауға білек сыбанып кірісу керек. Батыс пен Шығысты алаламай, бір деңгейде қарастыру қажет, өйткені қазақтың көркемдік тағылымы екеуінен де сусындады, нəр алды, тіпті Шығыс жағы басымдау болып та қалуы ғажап емес. Ал жазба əдебиет саласында дүниені бейнелеудің реалистік, романтикалық, сатиралық, символикалық машықтары болатындығын, шындық атаулының бəрі идеялық арқанға көгенделмейтінін білетін уақыт енді келді. Біздің осы уақытқа дейінгі буржуазияшыл-ұлтшылдық жəне ағартушы-демократиялық əдебиет деген түсінігіміздің домбалдай салған шаңырақ екенін, оны ұстап тұрған уықтардың басы шірік екенін көріп отырмыз. Əрине, буржуазиялық, демократиялық, Бұқарашылдық, елшілдік, күресшілдік дегендерден іргемізді алысқа салмағанымызбен, соның бəрін көркемдік шеберлікке, өнерпаздық келбетке ыңғайлау ендігі міндет. Абай қазақтың жаңа жазба əдебиетінің негізін қалағанда Шығыстың шырайларына қоса орыстың классикалық əдебиетіндегі сыншыл реализмнің озық дəстүрлерінен нəр алғандығы сөзсіз. Бұл процесс Шəкəрім арқылы өрістей түсіп, кейінгі дарындардың Абай жолымен жүруіне жағдай жасады. Олар өзінің қоғамдық-əлеуметтік идеалында Абай шамалай алмаған өңірлерде ізденіс жасағанын да естен шығармайық. XX ғасыр басындағы əдебиетіміздің шығармашылық ізденістерін айтардан Бұрын бір жайға айрықша назар аудару керек. Өнерпаздық өрлеудің биігі кейде адамның ғұмыр жасымен белгіленбейді, өлшенбейді. Мəселен, Шəкəрім 1931 жылға дейін өмір сүргенмен, Қазан төңкерісінен кейін əр алуан шығарма жазғанымен, əлеумет ісіне араласқанымен, Абай мектебінің ең дарынды да жаңашыл түлегі ретінде сыншыл

реализмнің ұлы арнасында тамаша дастандар жазып, өзінің зор үлесін қосты. Шығармашылық салмағы жағынан осы көркемдік үлес шешуші фактор болып əдебиет тарихында қала бермек. Сондықтан оны ХХ ғасыр басындағы əдебиетіміздің үлкен өкілі ретінде санасақ, жазылар тарихтың алғашқы бетінен Шəкəрім жарқырап көрінері хақ. Əсіресе 1905 жылғы революциядан кейін азаттық алу, өнербілімге жетілу тенденциясы күшейді. Қазақстанда оның нақты көрінісі – Қарқаралы петициясы. Оны жазып, таратуға Ахмет Байтұрсынов белсене араласты. Өзінің төл шығармаларын жариялаудан Бұрын азаттық, бірлік, ояну, күресу идеясын Крыловтың «Қырық мысалымен» 1909 жылы білдірді. Аударма əдебиетті ауызға алғаны қалай деген қыңыр ойға мынадай жауап беріп, оны əрі сабақтаған орынды. Крыловтың мысалдарын Ахмет өзінің ой-пікірін насихаттау үшін перде етті. Негізгі сюжеттік желісін сақтағаны болмаса, қазақтың тұрмыстіршілігіне, ақыл-парасатына, түсінік-талғамына лайықтап жеткізді. Академик Д.С.Лихачев мұндай дүниелерді ұлттық төл туынды деп есептейді, өйткені аударма қай тілде əсерықпал жасаса, сол елдің əдеби мұрасы болып кетеді деп біледі. Олай болса, Ахмет ақындығын «Қырық мысалдан» бастап, «Маса» (1911) жинағындағы құнарлы туындыларымен жалғастырып жіберген дұрыс. Сонда біз ағартушылық идеясын азаттық жолындағы күреспен əдіптеген поэзияға кезігеміз. Бұдан кейін Ахаң ақындық қаламын онша жебей қоймаған. Г.Н.Потаниннің 60 жылдығына арнаған, Беломорканалда жүргенде Серікбай Мамырхановқа жазып берген 10 шумақ өлеңінен басқалары бізге əлі белгісіз. Революцияға дейінгі ақындық қалам кейін публицистика мен ғылым саласында өнімді қайрат танытты. Олай болса, Ахмет Байтұрсынов шығармашылығының алғашқы кезін, яғни ақындық дəуірін осы XX ғасыр басындағы əдебиет əуселесінде қарап, қазақтың азатшыл поэзиясының өкілі ретінде көрсетуге де болатын сияқты. Не болмаса Ахметтің қазақ кеңес əдебиетінде өзінің ойлы да ажарлы мақалаларымен, əсіресе 1926 жылғы «Əдебиет танытқыш» атты теориялық еңбегімен қазақ əдебиеттану

ғылымының негізін қалаудағы қайраткерлігінің алғышарты ретінде ақындығын қоса баяндауға да болғандай. Бір дарынның шығармашылығын əр дəуірде қарастыру əдебиет тарихында кездесе беретін құбылыс. М.Горький мен В.Маяковскийлерге арналған тарихтағы тараулар осыны көрсетеді. Меніңше, бөлшектеп, жіктеп көрсеткен дұрыс сияқты. Ең алдымен Ахметтің азаттыққа жету үшін өнер-білімге жетілу мəселесін революцияға дейінгі əдебиетте мықтап көтеріп, белгілі ағымға айналдыруға мұрындық болғанын ұмытуға болмас. Бəрін бір кезеңде айтып, шоғырландырып тұтас көрсетеміз дегеннен гөрі қалың қауымды да, оқушы ұрпақты да ұлы ардагердің əр кездегі ісінің мəн-мағынасымен таныстырған пайдалы. Осы жай əңгіме болғанда Міржақып Дулатовтың қайраткерлігі еріксіз еске түседі. Ахметтен тараған азатшыл поэзияны айрықша жəдігерлікпен насихаттап, бүкіл елге «Оян, қазақ!» деп ұран тастаған ақынның екпінін де, əсерін де біз ұмыта алмасақ керек. Кеңес заманында Міржақып өмір сүріп, қазақ газетінде тапжылмастан қызмет істеп, оқулықтар шығаруға араласқаны, қазақ кітаптарының көрсеткішін шығарғаны, аратұра публицистік мақалалар жазып қойғаны бола тұрса да, Міржақыптың даусы «Оян, қазақ!» (1910) тұсында анық естілді. «Азамат» (1912) жинағында ойды пысықтап, «Қазақ» газетіндегі публицистикасында азатшылдық идеясын елшілдік идеологиясына айналдыруға ерен еңбегі сіңген Міржақып Дулатовтың бүкіл болмысы XX ғасыр басындағы əдебиетте жатқанын көрсетеді. Қазақ романының тұңғышы болып есептелетін «Бақытсыз Жамалдың» қазақ прозасына əкелген əсерықпалы да осы дəуірдің олжасы. Демек, тəни ғұмырына рухани өмірін қосақтай салмай, өнер саласындағы көтерілген биігіне қарай тарихтан ойып орын беру шарт. Біздің тарихымызда ешбір дəлелсіз жəбір көріп, жапа шегіп келе жатқан үлкен дарынның бірі – Ғұмар Қарашев. Оның бір айыбы – Уфада қази болғандығы. Басқа елдер оның мұнысын үлкен деңгейде бағалар болса, біз оны айыптау дерегіне айналдырдық. Соның салдарынан Уфа баспаларынан шыққан

қазақ кітаптарына оның шапағаты тигенін өзінің «Бала тұлпар», «Аға тұлпар», «Өрнек», «Тұрымтай» жинақтарын, қазақтың көне əдебиетінің үлгісі «Шайыр», «Көкселдірді» Ғабдолла Мыштақ псевдонимімен жариялағанын ұмыттық. Осыншама рухани байлыққа, əсіресе қазақтың төкпелік жыр үлгісіне көз жұмып қарауымыз көркемдік дүниесіндегі құнарлы шындықты түсінуге кесірін тигізеді. Ғұмар Қарашев тарихта болмағандай көз жұмып тарта бердік. Түптеп келгенде, XX ғасыр басындағы əдебиетімізде дидактикалық дəстүрді Көкбай Жанатаев, Нұржан Наушабаев, Нармамбет Орманбетов сықылды талай дарындардың əрқилы өңір-өлкеден толықтырып, дамыта түскенін айта алмай тұншықтық, сөйтіп, көркемдік дəстүрімізді қолдан жүдеттік. XX ғасыр басындағы əдебиетті айтқанда Шəңгерей Бөкеевтің мүлдем тың тыныс, соны көрініс екендігін айта алмай булығудамыз. Рас, əдебиет тарихында аты аталады, арнайы орыны да бар, алайда «өнер–өнер үшін» деген шатқаяқты жолға түсті деп, көркемдік қадір-қасиетін күмілжіте баяндаймыз. Шəңгерейдің эстетикалық ізденістері символизм мен романтизмнің арнасынан шығып, қазақ əдебиетіне жаңа бір көркемдік сала əкеп жатқанынан қысылдық, күнəға батқандай сезіндік. Дарынның көркемдік ізденісін ауыз толтырып айта алмадық. XX ғасыр басындағы əдебиеттің жырын жырлай бастасақ, 5 жинақ, «Мұңлы Мариям» атты роман жазған, «Айқаптың» тілшісі ретінде Жетісу, Қытай қазақтарының этнографиялық өзгешеліктерін очеркке айналдырған Мұқаметсəлім Көшімов, қазақтың тұңғыш драмасы – «Надандық құрбанын» тудырған Көлбай Төгісовті, өлең жинақтарын жариялап, халық қамын жеген Ғалиолла Ғалымжановты (қызы Мəдениет министрі болды), Мəншүктің əкесі Ахмет Мəметовті, тағы басқа толып жатқан ірілі-уақты дарындарды тарих шыңырауынан шығарып алу қажет. Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты қазақ əдебиеті тарихының 10 томын шығарар алдында «жабулы қазанда жатқан қазыналардың» бəрін түгелдей ескермесе, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Шəкəрім,

Жүсіпбек сынды ұлыларға айрықша ынта қойып, басқа дарындарды ұмытар болса, елемесе, онда XX ғасыр басындағы əдебиетіміз толық көрінеді деу қиын. Мен Бұл жайларға назар аударғанда айтқандарымның бəрі жөн дегеннен аулақпын. Жұртқа ой салу үшін өзім байқағандарды ортаға салып отырмын. Мұны XX ғасырдың басындағы қазақ əдебиетімен арнайы шұғылданып жүргендер айрықша ескергені абзал. Ал осы дəуірді зерттеуге ниеттенген жастар мұрағаттар мен шаң басқан кітаптарды ақтарып, тарихи деректерді игеріп алып, пікір толғаса, ат үстінен билік айтпаса, көсегеміз көгерер еді. Ал кеңес əдебиетінің шығармашылық табиғаты да, идеялық нысанасы да, əрі-беріден соң алдына қойған мақсаты да жаңа заманның əр талап-тілегінен туып, қалыптасқаны айдан анық. Əрине, қазақ əдебиеті арсеналындағы бар күш түгелдей осыған бейімделіп, еңбекші жұртшылықтың жоғын жоқтап, жыртысын жыртуға кіріссе, одан артық қуаныш болмас еді ғой. Өкініштісі сол, маған тап емес, жалпы халық қымбат, бүкіл елді бөлмей-жармай жырлаймын деген дарындар көбінекөп халықшыл, елшіл идеологиясының аясында бірқыдыру уақыт қалып қойды. Өмірдің алып бара жатқан қарқынына, жаңалықтың ендей бастағанына үрке қарағандары да жоқ емес. Орынсыз жылап-сықтап, күңіренушілер де болды. Əрине, мұны сол дарындардың замана дамуын бағдарлай алмаған пенделік трагедиясы деп танып, саяси-идеялық жапсырмаларды Бұрынғыдай оңды-солды тарата бермейік. Бұл бағыттағы ақын-жазушылардың өнерпаздығы, сөз жоқ, əдебиетіміздің өзіндік даму ерекшелігінің бір саласы болып тарихтан орын алуы тиіс. Үндемей кеткеннен немесе қисындыра сынап айтқаннан ештеңе өнбейді, артық-кемді түгелдей ескеріп, социологиялық-эстетикалық талдау жасауды өнерпаздық түсінікталғаммен бауырластыруымыз керек. Егер кеңес əдебиеті өзінің идеялық-шығармашылық бағыты жағынан Бұрынғы əдебиеттен, тіпті XX ғасыр басындағы əдебиеттен басқаша деп танитын болсақ, онда қазақ топырағында оның алғашқы қадасын қадап, қызыл туын кө-

терген Сəкен Сейфуллин, оның идеялық тазалығын, таптық позициясын айтарлықтай еңбектерімен айрықша қорғаған Сəбит Мұқанов, өздерінің алып таланттарының қуатымен жаңа заманның жырын прозада Бейімбет Майлин, поэзияда Ілияс Жансүгіров негіздеген, əрқайсысы өздерінің өнерпаздық ерекшеліктерімен көрініп, əдебиетіміздің тарихын ажарландыра түскен дарындар ретінде əрқашан қадір-құрмет тұтып, социалистік реализмнің тамаша өкілдері екенін естен шығара алмаймыз. Мұнда белгілі дəрежеде идеялық салмақ басым жататындығын да жасыра алмаймыз. Талай ғасыр «қарғыс таңбасы басылып, табанда езілген» кедей-кепшіктің теңдікке қолы жеткенін жырлағандарды ешқайда ығыстыра алмаймыз. Əдебиетті тек эстетикалық категория деп өрекпіп, күрес құралы екендігін түсінгісі келмейтіндермен біріге алмаймыз. Көркемдік дамуда тарихи сабақтастық айрықша мықты сақталады. Осыны өздерінің шығармашылығымен анық дəлелдеген дарындар – Мұхтар Əуезов пен Жүсіпбек Аймауытов. ҚазАПП сыншылары 20-жылдардың ортасында екеуін де жолбике жазушылардың өкілдері деп танып, көп үміт артқанмен, көркемдік-идеялық дəлелін дəл басып айта алмаған болатын. Олардың ұстанған өнерпаздық тəсілдеріне кейде Бейімбет, кейде Жиенғали Тілепбергенов пен Мəжит Дəулетбаев қосылып, дəстүр сабақтастығын еске түсіріп қоятын. Қазір оның белгілі бір əдеби құбылыс екенін, яғни қазақ əдебиетінде Абайдан жəне орыстың классикалық əдебиетінен дарыған дəстүр жалғасы екенін, сыншыл реализм əдісінің жаңа қырынан көрінуі екенін сол кезде біле бермеген едік. Оны осы соңғы кезге дейін мансұқ етіп келеміз. Сыншыл реализм тек капиталистік қоғамның жоралғысы деген жалған түсінікті басшылыққа алып, қазақ əдебиетінің ең бір өнімді де құнарлы арнасын жарқыратып көрсетуге ұмтылмай келдік. 60-жылдарда Бұл ойымызды М.Əуезовтің 20-жылдардағы прозасымен дəлелдегенімізде кейбіреулер «Мұхаңды кешегісімен əшкерелеу» деп түсінді, ал енді біреулер «көркемдік ізденісті сылтау етіп, Мұхтарды ауыр идеялық қатеден ақтау»

деп айтқандар болған. Енді міне, Жүсіпбек Аймауытовтың əдебиет тарихына оралуы, оның «Қартқожа», «Ақбілек» романдарымен, талай мəнді драматургиялық шығармаларымен əдебиетіміздің өткен кезеңін ғана емес, қазақ кеңес əдебиетінің қалыптасу дəуіріне сыншыл реализм дəстүрінің озық үлгілері өзінің орасан зор ықпалын жасап қана қоймай, жаңа көркемдік əдіске ұласқанына нақты дəлел бола алады. Өйткені Социалистік реализм, – дейді кеңес əдебиеттану ғылымының үлкен өкілі Ю.Андреев – «унаследовал от великой литературы прошлого и существенно обогатил все лучшее, что было ею открыто и накоплено: гуманизм; остроту социального анализа; тонкость и диалектичность психологизма; историзм, богатство изобразительных средств... Критический реализм проложил путь в эту «страну» – социалистический реализм («Советская литература». М., «Просвещение». 1988. 30, 34-б.). Қазақ əдебиеттану ғылымының өкілдері Бұрынғы жаттанды догмадан айырылып, көркемдік əдістердің эволюциясы мен диалектикалық дамуын əрқашан есте ұстап, практикалық істе оңтайлы қолдана білсе, ой тоқыраушылығынан айырылар едік. Олай болса, біз қазақ кеңес əдебиетінің реализм жолымен өсіп-өркендеу процесінде жаңа идеалды революциялық даму барысында суреттей білген Сəкендер мен жаңа өмірді, оның əрқилы құбылысын ойлана-толғана сыншыл реализм арнасымен бейнелеген, көп ретте бүгінгі күннің шындығында табысып отырған Жүсіпбек, Мұхтарлардың шығармашылық өрісі бірыңғай беттен табылып жатқанын аңғаруға тиіспіз. Оларды идеялық-көркемдік тұрғыдан тұтастырып жіберуге де, мүлдем алшақтатып жіберуге де болмайды. Реалистік əдебиеттің алғашқы кездегі дамуының осы сырын жыға танысақ, онда қазақ əдебиетінің көркемдік дəстүрінің құнарлы екендігін анық ұғына аламыз. Жаңа заманда өркендеген əдебиетіміздің ең бір өнімді де күрделі саласы өмірді романтикалық тұрғыдан суреттеу тəсілінде жатты. Бұл өлкені Мағжан Жұмабаев жалғыз жайлады деген де, осы тəсілді қолданушылардың ең биік шыңы болды дегенге де дəлел табамыз. «Жалғыз шапқан ат жүйрік»

боларын Мағжанның аса сұлу да сиқырлы сөз маржандары айрықша дəлелдей алады. Алайда дүниені романтикалық тұрғыдан көріп-суреттеудің алғашқы нышаны Махамбет жырларынан, Шəңгерей өлеңдерінен аңғарылғанымен, Мағжанның көркемдік дүниесінде өзінің əлемін жасағаны даусыз. Оның сыр-құпиясын енді ұғынуға тиіспіз. Мағжан шығармашылығының ең сөлді де салмақты саласы кеңес заманында жатыр. Алайда айдай жарқыраған асыл сөздерімен нені айтса да, қалай суреттесе де Бұдан кейін айтып-суреттеуге мұрсат қалмайтындай ағылып-төгіліп, таусылып жырлайтын ұлы қуат Мағжан шығармашылығының үш кезеңдегі өткенін көрсетеді, С.Мұқанов Қазан революциясына дейін жəне кейін деп екі дəуірге бөлген болатын. Мағжанның 20-жылдардың екінші жартысынан былай эпикаға барып, «Тоқсанның толғауына» келу сəтін бір кезең деп қарастырған абзал. Оған көркемдік-идеялық дəлел бар. Мағжанның тұла бойы тұнған ақын. Оған лирикасы ғана емес, алтын мен күмістің нақышындай поэмалары дəлел. Оларды талдап-түсіндіру кейінгі күннің ісі. Мағжанның 1912 жылы шыққан «Шолпан» атты жинағында ағартушы-демократтығын сұлулық əлеміндегі талай қызық түсініктермен, тілек-талаппен таныта келген дарын халықшылдық, яғни елдік идеяны 1917 жылғы ақпанға дейін бірде-бір толастатпайды. Бұл кезеңде отаршылыққа қарсылық, ұлттық сана-сезімді өсіру бағыты айқын көрінеді. Мағжанның шығармашылық өнербаянында революциялар дəуірі мен азамат соғысы жылдарының салмағы айрықша ауыр. Оның шет сілемі 1924 жылғы «Шойын жолға» дейін созылады. Көркемдік шеберлігі шығандап, биікке көтерілген Мағжанның ақындық ізденістері, эстетикалық түсінігі молая түскен сайын өлеңдерінің идеялық нысанасына назар аударушылар көбейіп, əр шығармасын марапаттай мақтау немесе қаралай даттау процесі қатар жүріп жатты. Əрине, ақын үшін, оның шығармашылығы үшін Бұдан артық бақыт жоқ. Елеусіз қалса, селт еткізбесе, жым-жылас болса, ақын үшін бұдан артық қасірет жоқ. Сол кездегі айғай-шу, айтыс-тар-

тыс Мағжанды ақын ретінде əркез қуандырып отырғанын психологиялық тұрғыдан түсінуге де болады. Бірақ Мағжан осыны ұзақ қызықтап, өмірдің ащы шындығына жақындай бермеді. Төңірегіндегі тіршіліктің алып бара жатқан қарқынын түсінуге құлықтанбады. Бұған белгілі дəрежеде Ташкент пен Москвада жүруі, өзі егіле жырлаған ел өмірін қоян-қолтық іштен бақылауға мүмкіндігі болмауы ақынды жалаң ізденіске салып отырғанын байқатады. Түр іздеп, жұртты аузына қалай қаратамын деген пендешілік пиғыл кейде өмір шындығына жанаса бермейтін ой айтқызып, сурет салғызған кезі де аз емес. Біз Бұны көрмей-білмей өтуге тиісті емеспіз. Қайшылығын аша отырып ұлылығын таныта білсек қана Мағжан тұлғалана түспек. Таңертеңнен кешке дейін тамсана берсек, «шіркін-ойлай» берсек ештеңенің де сырын ашып, қасиетін көрсете алмаймыз. Мағжан шығармашылығының қайшылығы басым осы кезеңі оның ұлы да шырқау дəуірі болғандығын ашып көрсетуге тиіспіз. Жүсіпбек Аймауытовтың «Мағжанның ақындығы» атты қазақ сынындағы классикалық мақаласының лейтмотиві əдебиетте романтизмді орнықтыру бағытындағы өнерпаздық ізденістің сырын түйіндеу екенін көреміз. 20-жылдардың орта тұсындағы қазақ əдебиеті қандай көркемдік əдісті басшылыққа алу керектігі жөніндегі айтысты романтизмге бейімдей бергенін де аңғаруымыз керек. Оған Жүсіпбектің «Ақжол» газетінде 1925 жылы жазған мақаласында айтқан ойы айқын дəлел: «Қазақ əдебиеті қазір күйректік (сентиментализм), сарындамашылық (романтизм) дəуірінде болуға тиіс. Ендеше санашылдықтан (идеализмнен) құтыла алмайды. Нағыздық (реализм) аналардай дəуірге қабыса қоймас» деп қисындырғанда осы көзқарасты жақтаушылар көбейіп кетті». Реализм заманға қабысқанмен, күншығыс қанды қазақ табиғаты, жалпы тұрмысы жеке реализмді көтермейді. Ал романтизм мен сентиментализмнен қол үзуге болмайды... Тоғыз қабатты тас үйді, қаңғыр-күңгір зауытты, əуені шарлаған аэропланды жырлағанша, қазақтың қара лашық үйін, жерошағын, майсыз арбасын, бақырауық түйесін жырлаған жақсы» деген

ойлардың əйтеуір қысастықпен айтылмай, белгілі бір мақсатты көздеп, яғни романтизмді орнықтыру үшін айтылғаны даусыз. Əдебиет тарихында мұндай сүбелі мəселелер қағажу көрмей, ашық айтылуы тиіс. Бұрынғыдай саяси мəн бере, ярлық таға айтудан сақтанғанымыз абзал. Мағжан шығармашылығының үшінші кезеңі – кеңестік шындықты мойындауға ойысып, іштей ұзақ ізденіспен келген тұсы – «Тоқсанның тобын» жырлауы. Үлкен өкініш те, солшылдықтың қырсығы да сол, осы өзгерісті, түлеу процесін ҚазАПП сыны дер кезінде көріп, ұға алмады. ҚазАПП пен «Алқа» ұйымдасқаннан кейінгі ұжымдық айтыс өмірде болып жатқан құбылыстардың шын сырын жыға айыруға, аңғаруға мұрсат та бермеді. Иіліп келген, программасын айта келген, бар жанын айқара ашып келген Мағжанды түсінушілер аз болды. Социалистік құрылыс барысындағы уақыт жеңісін өздерінің еңбегі деп тапқандар көбейіп, насырға шаптыра пікір түюшілер Өлкелік партия комитетінің баспасөз бөлімі меңгерушісі, талантты сыншы Əбдірахман Байділдиннің аузы арқылы айтылған ойға, яғни қазақтың ескі ақын-жазушыларының бəрі Бұқарашыл болып, ұлтшылдықты салауат етулері жатыпатарлық, тонын айналдырып киюшілік деген сыңайдағы пікір қоғамдық-əлеуметтік, тіпті партиялық нұсқаудай түсінгендерін жоққа шығара алмаймыз. Оның үстіне Ф.И.Голощекин тұсында балалап, қоздап кеткен садуақасовщина, ходжановщина, сейфуллинщина, мендешевщина, тоғжановщиналардың қым-қуыт тартыс пен таластарында жеңіске жетудің бір көзі – «ұлтшылдықпен күресу, тап жауларын əшкерелеумен» астарласып жатқанын да естен шығармайық. Оның аяғы 1930 жылғы 4 сəуір, 1931 жылғы 13 қаңтардағы ОГПУ коллегиясының шешімі бойынша 14 қайраткердің атылғаны атылып, сотталғаны сотталып, қуғынсүргінге түсті. Бұл кезең, сөз жоқ, оларды шығармашылық еңбектен айырып, тоқырауға ұшыратты. Оның бел ортасында Мағжан Жұмабаев жүрді. Алғашқы адымы ағыл-тегіл ақындық қуаттан басталып, дауылды кезеңде ел өмірін шарайнаға айналдырмақ болған поэзия қайраткерлерінің трагедиямен аяқталуы, əрине, үлкен қасірет.

Тарих ауыр да қиын кезеңдерге душар еткенмен, жасалған дүние, халық жүрегіне жол тапқан асыл жыр, көркем сурет солып қалмайтыны рас. Асыл қылыш қын түбінде қалмасы айқын. Өзінің ақындық өмірінде талайларға ықпал жасап еліктеткен, қазақтың көркем сөзін эстетикалық биікке көтеріп, ұлан-ғасыр мұра жасаған Мағжан Жұмабаевты қазақ кеңес əдебиетінде романтикалық арнаның негізін қалаушы дарын деп тауып, өзіндік мектеп жасағанын именбей айтуға тиіспіз. Мағжанның ақындық мектебін айтқанда Бернияз Күлеев, Ғұбайдолла Балақадыровты алғашқы «шəкірттер» қатарына қосып, оқтатекте «дəріс тыңдағандар» ішінде Ілияс Жансүгіров, Қасым Аманжолов, Əбділда Тəжібаевтарды ғана емес, осы күнгі «сырттан оқыған» көп лирик ақындардың біразын «байлап-матап көгендеуге» де болар. Идеялық өрісі жағынан ғана емес, өмірлік, өнерлік жолдары да жыртыла екі жаққа айырылған Сəкен мен Мағжанның романтикалық суреттеу тəсілдері өнімді даңғылда кездесіп, тоқайласып қалатын да сəті жоқ емес. Сəкен романтикасы көбіне-көп бүгінгі өмір шындығынан туып, өрелі биікке қол созады, ылғи революциялық даму барысында көрінеді. Мағжанның əдебиет тарихындағы орнын айқындаймыз деп кейбіреулердің қысыр есеппен «жаны ашып» дуылдатпақ болғандарға 1932 жылғы «ХX ғасырдағы қазақ əдебиеті. І бөлім. Ұлтшылдық, байшылдық дəуір» атты кітабындағы Сəбит Мұқановтың ойын толық келтірейін: «Ақындық жағына келгенде Мағжан, əрине, қазақтың күшті ақындарынан саналады. Қазақтың тілін байыту ретінде, əдебиетіне жаңа түрлер енгізу ретінде Мағжанның еңбегі көп. Абайдан кейін тіл өнегесіне Мағжаннан асқан ақын қазақта жоқ» (283-бет) деп тауып, өзінің негізгі мақсаты «Мағжанның түгін тастамай сынау емес, оның əдебиет тарихында алатын орнының мөлшерін көрсету. Мағжанды тексерудің Бұл алды-арты болмақ емес. Бұдан кейін де талай тексерулер болмақ» (285-бет) деп оптимистік ой айтуы, бірақ осының бəрі культ заманында құрдымға айналып кетуі, əрине, өкінішті-ақ. Солай бола тұрса да Мағжан ел есінен, халық жадынан шықпай, ауызекі қазақи тарихтан орын

алып келуінің өзі оның ақындығының ұлылығынан екені даусыз. Артына осындай құнды мұра тастап, қазақ əдебиетінде романтикалық суреттеу арнасын салған дарын ретінде зерттеліп, мəдениетіміздің қастерлі төрінен орын алары хақ. Қазақ əдебиеті тарихындағы «ақтаңдақтардың» жойылуына Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті кең жол ашып, халықтың интеллектуалды қуатының мол екендігін əбден айқындап алуға мүмкіндік беріп отыр. Қазан төңкерісіне шейін қазақ əдебиеті тек поэзия жанрында ғана дамып, өркендеді, басқа жанрлар болған жоқ дейтін тұжырымның жалған екендігін көрсететін алып тұлға – Ахмет Байтұрсынов. Қалың көпшілік А.Байтұрсыновты «Қырық мысал», «Маса» жинақтарының авторы, қазақ тіл білімінің негізін қалаушы деп біледі. Бұл да бір дарынға аздық етпейді. Алайда өмірдің əр талабы оған энциклопедиялық біліммен қаруланып, заманның көкейтесті мəселелерін терең толғайтын талай бергендігіне көз жұма алмаймыз. 1913–1917 жылдары «Қазақ» газетінің редакторы болып қана қоймай, соның ең бірінші публицисі болуы, жалпы қазақ публицистикасын (көсемсөзін) өрелі биікке көтеру жолындағы ерен еңбегі айрықша бағалануы тиіс. «Қазақ» газеті мен Ахмет Байтұрсыновтың «кіндігі бір», оны зерттеп, жарқырата көрсету тарихшылар мен журналистерге абыройлы міндет. А.Байтұрсыновтың қазақ публицистикасын қалыптастыру жолындағы ұлан-ғайыр еңбектерінің мəн-мағынасы керемет үлкен екендігін ескерткен уақытта 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі жайындағы шəлкем-шалыс пікірі, кеңес өкіметі туралы 1917-18 жылдарғы түсінігі жəне 1922 жылғы «Қазақ қаламгерлері жайынан» деген мақаласы сыни тұрғыдан игерілуі тиіс. Ахмет Байтұрсынов жан-жақты дарын болғандықтан, сын жанрына еркін жəне тамаша білімдарлықпен, эстетикалық биік талаппен барғанын ашық жəне ауыз толтырып айтуға міндеттіміз. «Айқап» журналында 1911–1913 жылдардағы мақалаларының көбі қазақ тілінің, емлесінің мəселелері бола тұрса да, əдеби сынның дүниесі екені анық. А.В.Луначарский таза əдеби шығармалар ғана емес, көркемсөздің заңдылығын грамматикалық тұрғыдан тексерудің өзі сынмен тығыз байла-

нысты, өйткені ол сөйлемнің, сөздің дұрыс-Бұрыстығын анықтап, əдеби тілдің ережесін жүйелейді, нормасын жасайды деп танығаны Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми мақалаларының қасиетін айқындауға кепілдік береді. Ал 1914 жылы «Қазақ» газетінде Абай туралы «Қазақтың бас ақыны» деген мақала жазып, өзінің биік эстетикалық талапталғамын танытуы Қазанға дейін туған əдеби сынымыздың өресін жоғарылата түскені даусыз шындық. «Қазақ» газеті бетіндегі əдебиетке қатысты материалдардың бірде-бірі Ахметтің қатысынсыз жарыққа шықпағанын ескерер болсақ, онда сыншылық қаламы əбден ұшталған дарынды көреміз. «23 жоқтауды» шығарар кезде ауыз əдебиетін жинау жайында айтқан, жазған ой-пікірлері бір төбе. Ахмет Байтұрсыновтың бүкіл қазақ мəдениеті тарихындағы ұлы еңбегінің бірі – 1926 жылы шығарған «Əдебиет танытқыш» атты оқулығы. Мұндай еңбек бізде Бұған дейін де, кейін де болған жоқ, қайталанған жоқ. Ол əдебиет теориясы мен əдебиеттану ғылымының міндет-парызын қатар атқарып, біздің алдыңғы ағаларымыздың эстетикалық сауатын ашуға мұрындық болған жүйелі оқулық. Ондағы анықтамалар мен терминдердің өзі күні бүгінге шейін біздің ғылыми арсеналымызға алынатын құнды қағидалар мен атаулар. Көркемдік əлеміндегі сөз өнерінің сай-саласын ұғындыратын «Əдебиет танытқыш» қазақ əдебиеттану ғылымының негізіне қаланған өміршең қондырғы – фундамент. А.Байтұрсынов қазақ кеңес əдебиетінің тарихында ғылыми-эстетикалық əдебиеттанудың негізін қалаушы деп танылғаны əбден орынды болмақ. Қайта құру заманында молыққан, сөйтіп, өзінің бар кескінкелбетімен көрінетін əдебиет тарихымыздың алғашқы дəуірінің проблемалары қайта оралған дарындарын тарих бетіне орналастыру мəселелерімен ғана шектелмейді. 1917-20, 1920-25, 1925-29 жылдардың меже-жігі айқын жəне Бұл кезеңдерді эстетикалық-социологиялық тұрғыдан баяндаудың кейбір жайы əлгіндей болса, 1930-33 жылдарды қазақ кеңес əдебиетінің тоқырау кезеңі деп ашық айтуымыз керек. Себебі өз беттерімен таласа-тартыса өркендеген қазақ

əдебиетінің бір қанатын «ұлтшыл, алашордашылар» деген желеумен бір қырықсақ, екінші жағынан жалғыз Қазақстанда ғана емес, бүкілодақтық көлемде дөрекі социологиялық сын мен əдебиеттанудың айрықша қанат жайғанын да ұмытпайық. Оның қандай күйге түсіргенін сол кездің өзінде-ақ Саттар Ерубаев пен Рахымжан Жаманқұловтар дəл байқап, ақындарға 1934 жылы жазған ашық хаттарында қайда айтты: «Қазақ ақындарында «поэма» деген көбейіп кетті. Бұл күнде поэма жазбайтын ақын жоқ. Соңғы 4–5 жылдың ішінде «поэма дəуірі», «рапорт дəуірі» басталды. Бұл поэмаларда не желі, не белгілі тақырып, не қазып айтылған уақиға, қадап көрсетілген қаһарман жоқ. Белгілі тартыс, анық образ, тұрпат, үлгі жоқ. Тек бастан түсіп жадағайлатып қара сөзді құран оқығандай зулата береміз. Көбіне өзіміз түсінбеймыз. Үлгісіз, образсыз, тартыссыз, уақиғасыз оңай поэмалар ақындарда үдемесе, азайған жоқ» дегенді (395-бет) бүкіл əдебиетке бағыштауға болатын еді. Шындықты Бұрмалау, сылап-сипау тап осы кезеңде етек алды. Əдебиет өмір айнасынан гөрі жалған рапорттың, өтірік ақпардың, қарадүрсін хабарламаның қордасына айналды. Ел басына түсіп жатқан зілзала мен нəубетті, аштық-жалаңаштықты тек Сəкеннің «Қызыл аты» ғана айтты. Оның өзін голощекиншілер «иттей талап», Сəкенді кеңес əдебиетінің «одақтасы» деңгейіне түсіріп тастады. Осы дəуірдің шындығы қаншама сүреңсіз болса да ол процесті ыза-кексіз ашу, желе жортпай, ештеңе болмағандай жылпылдатпай қаза айту – əдебиет тарихының ең өзекті міндеттерінің бірі. 1934-1937 жылдың бірінші жартысы қазақ əдебиетінің көркемөнер ретінде айқын көрініп, эстетикалық талап-талғамының асу жолына түсті. Əдебиет жанрлары, əсіресе проза, драматургия, сын салалары өздерінің кəсіби өресіне көтеріліп, жанр ретінде қалыптасты. Бірақ осы ұнамды құбылыс, қуаныш ұзаққа созылмай, 1937-38 жылдың қара құйынына кезікті. Əдебиетіміздің негізін қалаушы Сəкен, Бейімбет, Ілиястарға қоса қанатын енді ғана жайып келе жатқан жас дарындар бау-

дай жығылды, гүлдемей солды. Көркемдік дамуда іркіле ағу, кібіртіктеу, дағдару процесі байқалып, айғай-шудың топаны қаптады. Абырой болғанда, 1934 жылғы халық таланттарының бірінші слетінен кейін қатты қарқын алған ауыз əдебиетінің өкілдері, оның ішінде XX ғасыр Гомері – Жамбылдың ерен даусы əдебиетіміздегі ойсыраған олқылықты байқатпай, жаңаша сипатымен көрініп, одақтық деңгейге шықтық. Бірақ одан кəсіби əдебиеттің құрысқан қыртысы жазыла қойған жоқ. Қазақстан жазушыларының 1939 жылғы екінші съезінен кейін көріне бастаған ұнамды құбылыстар Ұлы Отан соғысына кезігіп, жаңа арнаға түсті. Соғыстан кейінгі дəуіріміздің, əсіресе «Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының саяси өрескел қателіктері туралы» қаулыда ширықтырылған əдеби-мəдени жəне ғылыми атмосферасы, көркемөнердің болмыс-бітімі өзгеше сипат танытқаны, аз күнгі жылымықтан кейінгі ұзақ тоқырауға түскен шақта өзгеріп сала бергені эстетикалық тұрғыдан əдебиет тарихында жүйелі баяндауды қажет ететіндігі айқын. Қалай болғанда да 1985 жылға дейінгі, қайта құру мен жариялылық заманына шейінгі кезеңдерді ғылыми-шығармашылық електен мықтап өткізуіміз керек. Сонымен, партиялық, азаматтық, мəдени, əдеби тарихымызда шындықты ашып айтуға мұрша бермеген, саяси-əдеби айып-ярлыққа емін-еркін жол ашып, зорлық-зомбылық жасатқан, Бұлтартпайтын қағидаға айналған қателерді міндетті түрде түзетуіміз керек. Сонда ғана əдебиет тарихын, тіпті бүкіл қоғамдық ой-пікіріміздің тарихын маркстік-лениндік негізде жасауға мүмкіндік туады. Ол заман келді, шындықтың жарқыраған күні туды. КОКП XIX партия конференциясының тарихи шешімдері – қайта түлеудің, жаңаша ойлаудың ұлы кепілі. 1989 ж.

ҚҰНДЫ ЕҢБЕК – ЗОР ҮЛЕС Партиямыздың тарихи XX съезінен бергі азғана уақыттың ішінде қазақ əдебиетінде үлкен өзгерістер мен табыстардың болғандығы жұртқа мəлім. Қазақ мəдениетіне Сəкен, Бейімбет, Ілияс, Сабыр Шəріпов, Құдайберген Жұбанов, Ғаббас Тоғжанов, Жұмат Шанин, т.б. қайраткерлердің қайтып оралуы зор қуаныш болды. Мəдени дамуымыздың келелі мəселелерін сөз еткенде, Бұлардың тікелей араласуымен болған көп құбылыстарды кейде жаба тоқып, кейде желе-жортып, кейде тарихи шындыққа қиянат жасап өте шығатындығымыз келмеске кетті. Қазір əрбір қайраткердің тарихи ісіне əділ баға беріп, жасаған қате-кемшіліктеріне ешбір жеңілдік жасамай, пікір айта аламыз. Мұның өзі қоғамдық ғылымдарға кең жол ашып, олардың өркендеуіне əлден-ақ игі ықпалын тигізіп отыр. Осыны əдебиеттануға жақындата айтсақ, Е.Ысмайыловтың «Ақындары», М.Қаратаевтың «Рожденная Октябрем», Т.Нұртазин, А.Нұрқатов, Т.Ахтанов, С.Қирабаев, С.Сейітовтың монографиялық жəне əдеби очерктерімен, «Қазақ əдебиетінің кейбір мəселелері», «Русские о казахской литературе», «Сборник статей о казахской литературе», «Қазақ кеңес əдебиетінің мəселелері» деген жинақтармен, Қ.Жұмалиевтің таяуда ғана басылып шыққан «Қазақ эпосы мен əдебиет тарихының мəселелері» деген зерттеуімен салаланып, ұжымдық еңбек – «Қазақ кеңес əдебиеті тарихының очеркімен» толысып, республикада сын жəне зерттеушілік ой-пікірдің жаңа қарқынмен өрістей түскендігін көріп отырмыз. Міне, осыларға Б.Кенжебаевтың «Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары» деген көлемді еңбегі құнды үлес болып қосылды. Азғана жылдың ішінде осыншама көлемді де күрделі еңбектердің тууы XX съезден кейінгі зор табыстарымыз дейміз де, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ескі мұраларды шығармашылық жолмен игеру жайындағы 1957 жылғы арнаулы қаулысына жауап бере бастаудың алғашқы сəтті қадамдары деп танимыз. Б.Кенжебаевтың Бұл еңбегі қазақ əдебиеті тарихындағы ең бір қиын, дау-дамайы көп, талай қайшы пікірлер айтылған кезеңді сөз етеді де, көркемдік дамудың даңғыл бағытына

түскен, оны Абайдан кейін жанрлық, идеялық, тақырыптық жағынан да, өнерлік жағынан да ілгері өркендеткен ағартушыдемократ ақын-жазушылардың шығармашылығын кең көлемде зерттейді. Бұл күрделі еңбекке пікір айтпас Бұрын алдымен зерттеушінің методологиялық принципін ажыратып алу шарт, өйткені ол кейінгі əңгімелердің бəріне арқау болмақ. Бізде бір ғана методология бар, ол – маркстік-лениндік методология. Оны басшылыққа ала отырып, əрқилы принцип қолдануға болады. Соның ішінде Кенжебаев ең бір дұрысын, ең бір қолайлысын жүзеге асырған, яғни зерттеудің шолу-портреттік (обзорно-портретный) принципін қолдаған. Ал егер бірыңғай шолу, не бірыңғай портретті принципті басшылыққа алса, онда «жер ортасы көктөбеде» қалып қою қаупі көп еді. Неге? Егер шолу принципіне ден қойса, онда XX ғасырдың басындағы қазақтың ақын-жазушыларын түгелдей сөз етіп, айтары да, ойы да бір тиянаққа келе алмай, шашырап кетер еді. Өйткені Бұл кезең – əдебиеттің басқа кезеңіндей емес, дауы мол, пікір тиянағы кем, əркім əртүрлі көзқарасты ұстап жүргендіктен, нақтылықты талап ететін кезең. Осы дəуір жайында қазақ əдебиетшілерінің негізгі тұжырымдары тұрақталған, бір арнаға құйылған шақта шолу принципін қолдануға болар еді. Бұған мысалды алыстан іздеудің қажеттігі жоқ. Ілгеріректе жазылған орыс жəне украин кеңес əдебиеттері тарихы очерктерінің сəтсіздікке ұшырауының ең басты себебі – осы шолу принципін басшылыққа алғандығында болатын. Əдебиеттердің жалпы көркемдік дамуын айқындаймыз деген игі талап, кейбір ақын-жазушыларды былай қойғанда, М.Горький мен Маяковскийдің, Шолохов пен Фадеевтің өрен тұлғасын, сондай-ақ М.Бажен мен М.Рыльский, А.Корнейчуктардың шығармашылық бетін «жоғалтып» алуға апарып соқтырғанды. Көптің ішінен Бұлардың бойы көрінбеген соң, олардың əдебиетке не əкеп, не қосқаны мүлде күңгірт қалды. Тегінде, қоғамдық саланың ең бір қуатты саласына – көркем əдебиет пен оның шығармашылық өкілдеріне – шолу принципін шамалап, қажетті ғана жағдайда пайдаланған дұрыс сияқты. Ал XX

ғасырдың басындағы қазақ əдебиетін зерттеу үшін Бұл принцип тиімді емес, өйткені демократ-ағартушылармен қатар əлі де зерттеуді өте қажет ететін кітаби ақындар, сондай-ақ қазақ ауыз əдебиетінің проблемалары, тіпті керек десеңіз, атаусыз қалып келе жатқан көптеген ақын-жазушылар бар. Ал енді Б.Кенжебаев өзінің осы зерттеуінде портреттік принципті басшылыққа алса, онда əдеттегі хрестоматиядан асып кете алмай, əрбір ақын-жазушыға аңдатпа, түсіндірме берумен тынып, пікір қайталаушылыққа ұрынар еді. Мұның кейбір элементтері осы кітаптан да бой көрсетіп қалғанын аңғару қиындыққа түспейді. Міне, осыларды еске алғанда, Б.Кенжебаевтың қолданған шолу-портреттік принципі өз нəтижесін беріп, кітаптың құнды, бағалы болуына үлкен септігін тигізген. Дұрыс методологиялық принциптің шешуші рөл атқаратындығын ескергенде, оны жүзеге асыратын жазу тəсілдеріне тоқтала кетпеске болмайды. Көңілдегі көрікті ойдың сыртқа шыққанда өңі қашатын болса, онда методологиялық принциптің дұрыстығынан не пайда!? Сыншы мен əдебиет зерттеушісі де ақын-жазушы сияқты көркемдік шеберлікке ие болуға міндетті. Бірақ ол шеберлік əрқилы. Жазушы бейнелеу, сөзді қастерлеу арқылы мақсатына жетсе, сыншы мен зерттеуші көркем баяндаудың үстіне талдау жасау қасиетімен ғана қадірлі болмақ. Осы тұрғыдан қарағанда, біздің сыншы, зерттеушілерімізден үш түрлі ерекшелікті байқауға болады. Мысалы, Мұхаметжан Қаратаевта публицистикалық леп басым болса, шығарманың социологиялық жəне эстетикалық жағын тең ұстап, талдау жасау үлгісі Есмағамбет Ысмайыловта қатаң сақталады. Талай уақыттан бері өзіндік жазу мəнерінен айнымай келе жатқан Кенжебаевтан педагогикалық талдау жасау тəсілінің айқындала түскендігін көреміз. Соңғы тəсілдің ұтымды жағы басымдау болғанмен де, сəтсіздікке апарып соғатын бірқыдыру қиындықтары да бар. Педагогикалық сипаты басымырақ осы талдау тəсілі өзінің насихаттамақ пікірін оқушылар мен шəкірттерге қалтқысыз жеткізеді, айтары анық, тұжырымы сенімді, ақиқат шындығы

басым болып келеді. Осыны əбден игерген уақытта ғана көркем шығарманың мəн-маңызын айтып қана қоймай, оған эстетикалық талдау жасауға, тарихи шындық пен көркемдік шындықтың ара салмағын ажыратып отыруға, аңдатпалық, рецензиялық дəрежеде қалып қоймауға, ежелеп кетпей, мəндіні, сипаттыны айтуға мүмкіндік туады. Кенжебаев негізінен осы тəсілдің ұтымды жағын қатаң сақтап отырса да, ара-тұра шалыс басып алатын жерлері де кездеседі. Оның мысалын кітаптың бірінші жəне жетінші тарауларынан да, жеке шығармашылық портреттерден де көруге болады. Бұл зерттеудің өнегелі жақтары да бар. Қазақ əдебиеттану ғылымында тарихи фактілерге жүгіну, оларды əрбір дəуірде болған əдеби-мəдени оқиғаларға жанастыру, сөйтіп дамудың белгілі бір процесін айқындап алуға онша көп мəн беріліп келді деу қиын. Архив материалдарын барынша сұрыптап пайдалану, оларды ғылымға əкеп қосу жағынан Б.Кенжебаев тек жас зерттеушілерге ғана емес, егде сыншы-зерттеушілеріміздің біразына үлгі көрсете алады. Шын ғылым, əділетті баға, айқын тұжырым тек тарихи шындықты жетік білгенде ғана туады. Бұл зерттеушінің еңбегін құнды етеді, екіұшты пікір айтуға орын қалдырмайды, сонсоң сол кітаптың пайдалылығын, өнегелілігін, танымдылығын күшейте түседі. Кейбір қажетсіз қайталаушылықтың, бір үзіндіні екі-үш рет келтірудің кездесетіндігіне қарамастан, Б.Кенжебаевтың Бұл зерттеуі жаңа, тың материалдарға толы, бай еңбек. Соның арқасында айтар ойы мен қорытар пікірі айқын да нақты. Əдебиеттану – көбіне пікірталасымен қанаттанатын, біреудің көрмегенін біреу көретін, біреу аңғармағанды біреу аңғаратын, біреу айтқанға екінші біреу қарсы шығатын, айқыш-ұйқыш ой топшылауы болып жататын ғылым. Сондықтан да менің айтқаным ғана дұрыс, заңды деп ойламай, əр кезде əр адам айтқан пікірлерді не қолдай, не сынай, əлде қорытындылай отырып, өзінің жасаған түйінін дəлелдеп айтуы шарт. Б.Кенжебаев əдебиеттің осы кезеңіне байланысты айтылған пікірлерді кімнің аузынан шыққанына қарамастан, біршама келтіріп отырған да, оған өз көзқарасын білдіруден

тартынбаған. Алайда кейбір даулы, екіұшты пікірлерді сипай қамшылап кететін жері де жоқ емес. Архив материалдарын көп зерттеген ғалымның жалтақсыз, батыл пікірлер айтуына əбден болар еді. Əдебиеттану ғылымына үлес болып қосыларлық мəселелерге келгенде, ең алдымен Бұл монографияның бірінші тарауында айтылған дұрыс пікірлерді, сондай-ақ даулы пікірлерді айтып өтпеске болмайды. Бұл тараудың құндылығы – XX ғасырдың басындағы əдеби ахуалды қоғамдық-əлеуметтік даму мəселелерімен байланыстыра талдап, əрқашанда бір ұлтта екі түрлі мəдениеттің болатындығы жөніндегі лениндік қағиданы нақты материалдармен көрсете білгендігі деп ашық айту керек. Біз Лениннің Бұл пікірін еске алуды ұмытпағанымызбен де, оның мəнін нақты ашып көрсете алмай, зерттеу ісінде басшылыққа дəйекті түрде ала алмай келе жатқандығымызды жасыруға болмайды. Осының салдарынан кейде бірыңғай ағым теориясына, кейде нигилистік позицияға ұрынып қалып жүрдік. Кезінде оның «дəмін татқан» Б.Кенжебаев Бұл жолы мəселеге дұрыс қараған. Осының арқасында Мұхаметжан Сералиннің шығармашылығы жайындағы əртүрлі көзқарасты əділ шешіп, оның тарихтан алатын орнын əбден анықтаған. Сондай-ақ Абайдан кейінгі классигіміз Сұлтанмахмұттың проблемаларына автор жаңа трактовкалар енгізіп, ерте кезде өзі айтып жүрген кейбір жаңсақ пікірлерін түзеткен. Бұрын бірыңғай мақталатын Сұлтанмахмұт осы жолы орынды жерінде көтеріңкі айтылып, орынсыз жерінде əділ сыналған. Бұдан Сұлтанмахмұт та, оны зерттеуші автор да көп ұтқан. Солай бола тұрса да, «Қамар сұлу» мен «Кім жазықты?» атты шығармаларға тоқтала кетпей болмайды. Б.Кенжебаев «Қамар сұлу» романының идеялық жəне көркемдік шешімін дұрыс деп таппайды. «Сұлтанмахмұт Торайғыров өзінің «Қамар сұлу» романын оның бас кейіпкері Қамардың өлуімен аяқтайды. Содан оның романындағы бірқатар негізгі оқиғалар мен тартыстар жасанды, нанымсыз; ескілік күшті, басым; ұнамсыз кейіпкерлер анық, жігерлі болып шыққан да, ұнамды кейіпкерлер біраз ынжық, əлсіз болып шыққан. Қамар мен

Ахметтің ақылды, оқыған, жігерлі, шешен адам бола тұрып, бəрін біліп, түсініп отырып, ескі тəртіпке, əдет заңына қарсы күресуге, оларды Бұзуға ақылы жетпеуі, батылы бармауы нанымсыз. Олардың не ақылды, жігерлі, оқыған болулары бекер де, не өздерінің тағдыры, еркіндік, теңдігі үшін баста, кезінде күреспеулері бекер. Олар ақылды, жігерлі болған соң, өздерінің тағдыры, еркіндік-теңдігі үшін күресуі керек еді, бірақ іс жүзінде олай болмай шыққан» (162–163-б.) деген пікіріне қосылуға болмайды. Бұл арада заман шындығы, кейіпкерлердің əрекет ету мүмкіндігі еске алынбаған жəне жоқты бар ет деген талап басым. Біздіңше, Сұлтанмахмұттың реалистігі сол: ол өз кезіндегі қоғамдық өмірдің даму жағдайына сай айтар ойын, көрсетпек кейіпкерлерін түйіндей алғандығы. Егер романның авторы Кенжебаев талап еткен тұрғыдан шығатын болса, онда Сұлтанмахмұтты сыншыл реализм дəстүрінен гөрі озық көркемдік əдіске апарып қосу қажет болар еді. Бұл арада Көбеевтің «Қалың малындағы» шешімнің, яғни Ғайшаның «тірі қалып», Қожашпен қосылуы, бақытты өмір сүруінің өзінде жасандылық барын, көркемдік жағынан дəлелденбегенін ұмытпаған жөн. Мəселе Қамардың аянышты өлімі, сол өлімге өзінің ынжықтығы апарып соқты, күресе алмады деген пікірде емес, одан гөрі зорырақ нəрседе. Кенжебаев өзінің осы пікірін белгілі тиянаққа жеткізу үшін, қазақ даласында əйел мəселесін шешуде демократ-ағартушы жазушылардың арасында екі түрлі жол болғандығын аксиомаға айналдырмақ болған. «Біріншіден, – дейді зерттеудің авторы, – кейбір ақын, жазушылар қазақ арасында əлі бектік-феодалдық əдет-ғұрып сарқыны, ескілік заңы тіпті күшті, Бұл жағдайда еркіндікке – сүйгеніне, теңіне баруға, теңдік алуға талпынған қазақ əйелі өз мақсатына жете алмайды, өледі, ескілік құрбаны болады деп білді. Сондықтан мұндай ақын, жазушылар роман, повесть, поэмаларын бас кейіпкерлердің өлуімен аяқтады. Екіншіден, кейбір ақын-жазушылар, рас, қазақ арасында бектік-феодалдық сарқыны, ескілік заңы күшті, бірақ сонымен қатар қазір қазақ арасында көріне бастаған, өсіп келе

жатқан жаңалықтар да бар, ескілікке қарсы тұра алатын, арпалысып, оны жеңе алатын жаңа күш те бар деп білді. Сондықтан мұндай ақын-жазушылар роман, повесть, поэмаларын бас кейіпкерлерінің ескілікті жеңіп, мақсатына жетуімен аяқтады. Əрине, соңғы көзқарасты, концепцияны ұстаған ақын, жазушылар шындыққа жақын еді, өмір заңын, заман жайын, өз кезіндегі қазақ тұрмысын, оның бағытын дұрыс аңғарып, дəл ұғынған еді. Осыдан олардың шығармалары да шындыққа сай, жарасымды, көңілге қонымды еді» (162-б.) деген тұжырымға қосылуға болмайды. Əдебиетте мұндай тенденцияның болғандығына шек келтірмегеннің өзінде, «шындыққа сай, жарасымды, көңілге қонымды» шешімдер алғашқыларда еді. Заманға қаншама жаңалықтар енгенімен де, əр мəселенің шешімі сол кездің қоғамдық құрылысына тəуелді. Мұны тарихи шындықтың бəрі де дəлелдейді. Біздің ағартушы-демократтарымыз қаншама көп еңбек етіп, халыққа пайда келтіріп, сана-сезімін оятқанымен де, революциялық жолды көрсете алмағандығы аян, тіпті сыншыл реализм əдебиетінің өкілдері шығар жолды көрсете алмаған болатын. Басқа əдебиеттің мысалдарын былай қойғанда, қазақ əдебиетінің өзінде туған шығармалар Кенжебаевтың Бұл пікіріне арашашы бола алмайды. «Теңдік алып, мақсатына жеткен» тек Көбеевтің Ғайшасы, одан басқаны кездестіру қиын. Ал «өлетіндер» өте көп. Сұлтанмахмұттың Қамарының, Мұхаметжан Сералиннің «Гүлхашима» поэмасындағы жігіттің (Баймағамбеттің), əрідегі Қозы Көрпеш пен Баянды, Жібек пен Төлегенді былай қойғанда, бергі Еңлік пен Кебектің, тіпті кеңес жазушылары Бейімбеттің Шұғасы, Сəбиттің Сұлушашы мен Алтайының замана құрбандығына шалынғандығын қайда қоймақпыз? Заман шындығын айқын аңғарту, сол қоғамға тəн құбылысты көрсету Кенжебаев көрсеткен концепцияның екіншісінде емес, біріншісінде. Біздің озық демократ-жазушыларымыз өз заманының шындығын дұрыс аңғарып, өзінің шығарар жолы жоқ екендігін мойындап, реалистік шығарма жазған да, өзінің идеялық жəне көркемдік платформасын логикалық тиянаққа жеткізе білген.

Сұлтанмахмұттың шығармашылық өмірбаянын, саяси лирикаларын дұрыс талдап, мəн-маңызын айқын тұжырымдаған, өсу жолындағы қиыншылықтары мен шалыс басқан қадамдарын ашып көрсеткен баяндауларға тоқталудың қажеттігі жоқ екендігін ескеріп, «Кім жазықты?» атты шығарманың қай жанрға жататындығына тоқталу шарт сияқты. Бұл шығарманы Сұлтанмахмұттың роман деп атағанына жəне зерттеушінің солай деп талдағанына қарамастан, біз оны қазақ поэзиясындағы сюжетті поэманың ең құнды жəне таңдаулы үлгісі деп есептейміз. Авторлық ойлардың тууы мен оны жүзеге асырудың арасында үлкен кеңістік барлығын ескеру қажет. «Кім жазықтының» бастапқы жазылған кезіндегі түпнұсқасының толық сақталмауы, аяғының жоғалып кеткендігі оның роман жанрына қосыла алмайтынының шешуші себебі емес, ол түгелдей сақталған күннің өзінде де дəнекерші бола алуы екіталай. «Кім жазықтыда» шындықтың эпикалық шеңбері тар, қоғам өмірін қамтуы солғын. Демек оның реалистік романға тəн компоненттері толық емес. Белинский «Евгений Онегинді» орыс өмірінің энциклопедиясы деген де, заман шындығын мол қамтып, айқын суреттей алуына байланыстырды. Мұнда нақты көркем образдар арқылы, олардың іс-əрекеттері, араласқан қоғамдық орталары арқылы типтік көріністердің типтік жағдайда қамтылып, өмір құбылыстарының сипатты жақтары терең де дəл суреттелуі шешуші рөл атқаратындығын барынша есте ұстау қажет. «Кім жазықтыдағы» Əжібайдың хикаялары, автордың лирикалық шегіністері мен толғаулары ол шығарманы роман жанрына апарып қоса алмайды. Бұлай зерттегенде, «Кім жазықты?» өзінің шын құндылығынан, бағалы қасиеттерінен айырылып қалу қаупі бар. Солай да болып шыққан. Біздіңше, «Кім жазықты?» – шын мəніндегі сюжетті көркем поэма. Қазақ поэзиясының Абайдан кейінгі табысы орасан зор дегенде, Бұрынғыдай ылғи лирикамен, сюжетсіз өлеңдермен өркендемей, осындай сюжетті, шын мəніндегі көркем образ жасау тенденциясын қатаң сақтаған поэмалармен толыса түскендігін айтқан орынды. Шынтуайттап келгенде, біз

Абайдың өзінен сюжетті поэманың нағыз көркем үлгісі мынау деп айта алмасақ керек. Міне, сондықтан да «Адасқан өмір» мен «Кедей» сияқты лирикалық поэмаларға сюжетті «Кім жазықтыны» апарып қоссақ, Сұлтанмахмұттың көркемдік даму жолында ілгері басқан қадамын, шыққан төбесінің бірқыдыру биік болғандығын қалтқысыз аңғарар едік. «Кім жазықтыны» роман жанрына емес, поэзияның эпикалық түрі – поэмаға қоссақ, Сұлтанмахмұт шығармашылығы ұтылмайды, қайта ұтады, өйткені көркемдік типтендіру, образ жасау, көмекші кейіпкерлерді логикалық мотивировкаға сыйымды ету, əрбір іс-əрекетті нанымды суреттеу сияқты қойылатын талаптарға Бұл поэма толық жауап береді де, өзінің əдебиет тарихындағы құрметті орнына ие болады. Əдебиет тарихында осы уақытқа дейін шешілмеген мəселелердің бірқыдыруы жайында Кенжебаев өзінің пікірін айтып, кейбірін əділ, дұрыс шешкен. Бұл арада біріне-бірі жалғаса туатын екі проблема – Сералиннің шығармашылық беті мен алған бағыты жəне «Айқап» журналының идеялық позициясы мен қазақ халқының мəдени өмірінде алатын орны жайындағы мəселелерге назар аудару өте қажет. Ең алдымен, автор басқа бөлімдердей емес, Сералинге арналған бөлімде анализ жасау, тарихи фактілер мен əдеби құбылыстарды тұжырымдап, жинақтай, ең мəнділерін іріктей пайдалану, айтпақ ойын жеріне жеткізе айту шеберлігін ерекше дəйектілікпен танытады. Сенбеске, автор өрбіткен ойдан басқаша қорытынды жасауға мүмкіндік қалдырмайды. Логикалық ой дəлелді, түйдек, салмақты болып, эстетикалық талдаудағы кейбір орашолақтықты аңғартпай кетеді. Əдебиеттанудағы шеберлік біздің көп сыншы, зерттеушілеріміздің бойына дарымай жүрген қасиет екендігін ескергенде, Сералин жөніндегі шешуші бөлімнің шығармашылық көтеріңкі пафоспен жазылғанын көрмеу, атап айтпау əділетсіздік болар еді. Екіншіден, Б.Кенжебаев шын зерттеушінің бойына тəн болатын бір қасиетті – яғни мұрағаттардан, библиографиялық құжаттар мен газеттерден «тырнақтап» жиналатын фактілерді

оқушыға ұсыну мəселесіне көп назар аударған. Сондықтан да осы кітапта портреті берілген əрбір ағартушы-демократтардың шығармашылық өмірбаянын (əрине, пəлен жылы туды, жүрді, жазды, өлді деген сияқты өмірбаян емес) жасау проблемасын көтеріңкі деңгейде шешкен. Мұны жоғарыда Сұлтанмахмұтқа байланысты бір айтсақ, енді Сералинге байланысты ерекше атап көрсетуді қажет деп білеміз. Өйткені социологиялық жəне эстетикалық талдаудың бəрі де автордың шығармашылық өмірбаянынан бөлек алып, жыра тартып қарайтын мəселелер емес. Сонсын Сералиннің идеялық көзқарасын, əсіресе XX ғасырдың басындағы прогресшіл қайраткерлердің негізгі позициясын айқындауда шешуші рөл атқаратын – жер мəселесі. Демек, осындай экономикалық негізден туған ұлт мəселесі жөніндегі көзқарасты автор тиянақты тұжырымдаған. Сералиннің халықты шұрайлы жерге орналастыру, қала салып, егіншілікпен, қолөнермен айналыстыру туралы пікірлерін В.И.Ленин атап көрсеткен Бақытжан Қаратаевтың идеясымен сабақтастыру, тіпті содан өрбіту өте дұрыс болған. Мұның өзі тек Сералиннің ғана емес, оның өзі редактор-шығарушы болған «Айқап» журналының идеялық позициясын айқын тұжырымдауға үлкен септігін тигізген. Қазақтың тұңғыш журналисі, шын мəніндегі публицист, талай поэтикалық шығармалардың авторы Мұхаметжан Сералинді «Айқаптан», ал «Айқапты» одан бөле қарастыруға ешбір болмайды. Ол екеуі идеялық жағынан, əсіресе 1911-1915 жылдардағы ең бір қилы кезеңде бірін-бірі толықтыра түскендігін, бірінсіз бірінің мəнсіз болатындығын автор дұрыс аңғарып, табысты да, кемшілікті де екеуіне тең ортақ еткендігі өте орынды. Қазақ баспасөз тарихында «Айқап» журналындай қоғамдық ойдың жаршысы болып, оның прогрестік бағытта қалыптасуына септігін тигізген ешбір баспа орны болған жоқ деп ашық айту керек. Бұл арада автордың «Айқап» журналының бірқатар идеялық кемшіліктерін айта отырып, оның ең мəнді жағы демократияшыл, ағартушы бағытта екенін ашып