орта кәсіби білім бағдарламасын іске асыратын оқыту мекемекелерінің оқыту барысында пайдалану үшін оқулық

4-ші басылым, стереотиптік

ӘОК 621(075.32) КБК 34.4я723

Н731                Машина жасау технологиясы: 2 б. - 2 Б.: орта кәсіби білім беру студ. ұйымдарына арналған оқулық / В.Ю. Новиков, А.И. Ильянков. - 4-ші басылым, стер. - М.: «Академия» баспа орталығы, 2014. - 432 б.

Машина бөлшектерін дайындау барысында дайындамаларды өңдеудің көптеген әдістері қаралады, бөлшектерді дайындаудың технологиялық процестерін құру принциптері мен тәсілдері, машина жинаудың және жинау бірліктерінің негізгі қазіргі заманғы технологиялары жазылған, ұсақ сериялы және жаппай өндіріс жағдайында іске асатын технологиялық процестерді автоматтандыру экономикалық тиімділігінің негіздемесі және ЖӨБ білдектердің әртүрлі типтерін, соның ішінде автоматтандырылған өндіріс жағдайында жөнге келтіру бойынша ұсынымдар көрсетілген. Оқулықты «Машина жасау технологиясы» мамандығы үшін ОКО ФМОС сәйкес «Машина жасау технологиясы» жалпы кәсіби сабағын оқыту кезінде пайдалануға болады.

Орта кәсіби білім мекемелерінің студенттері үшін арналған. Жоғары оқу орындарының және өндірістік кәсіпорындардың мамандарына пайдалы болуы мүмкін.

ББК 34.4я723 Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімісіз кез келген әдіспен қалпына келтіруге жол берілмейді.

© Новиков В.Ю., Ильянков А.И., 2012

© Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2012

Құрметті оқырман!

Осы оқулық «Машина жасау технологиясы» оқыту-әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады.

заманның оқыту-әдістемелік жинақтары жалпы білім және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге бағытталған дәстүрлі және жаңартылған оқыту материалдарынан тұрады. Әрбір жинақ жалпы және кәсіби құзыреттерді игеру үшін қажет, соның ішінде жұмыс берушілердің талаптарын есепке алатын оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқыту мен бақылау құралдарынан тұрады.

Оқыту басылымдары электронды оқыту ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулары мен жаттығу құрылғылары бар теориялық және тәжірибелік модульдерден, мультимедиялық нысандардан, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оларға оқыту барысының негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды орындаудың нәтижелері жазылған терминологиялық сөздік және электронды журнал кіреді. Электронды ресурстар оқыту барысына жеңіл енгізіледі және әртүрлі оқыту бағдарламаларына бейімделген. «Машина жасау технологиясы» пәні бойынша оқыту-әдістемелік жинағы «Машина жасау технологиясы. Машина жасаудағы технологиялық үдерістерді дайындаудың негізгі әдістері», «Машина жасау технологиясы. Машина жасау технологиялық үдерістерін жобалау принциптері» атты электронды оқыту ресурстарынан тұрады.

Кіріспе

«Машина жасау технологиясы» оқулығының екінші бөлігінде бірінші бөлігінде көрсетілген машина жасау технологиялық үдерістерін дайындау әдістерін тәжірибелік есептерді орындау үшін түйіндерді құрастыру және бөлшектерді дайындаудың нақты мысалдарында пайдалану көрсетілген. Бұл әдіс кез-келген машиналар мен бұйымдарды дайындау технологияларын әзірлеудің жалпы тәсілі болып табылады және мамандарды дайындауда технологияларды салалар бойынша бөлуден кетуге мүмкіндік береді, себебі бұйымдарды дайындау технологиясының мазмұны салалық қажеттілігіне қарай анықталмайды, бұйымдардың қызметтік міндетіне, дәлдігі мен сандық шығарылымына тәуелді. Кез-келген машинаны дайындаудың технологиялық үдерісін әзірлеуді дәлдік нормалары мен техникалық талаптарын сараптаудан бастау қажет. Одан кейін белгіленген жүйелілікпен және сандық шығарылымды есепке ала отырып, машина мен оның түйіндерін жинаудың технологиялық үдерісін дайындау қажет. Машинаның әрбір бөлшегін дайындау технологиясы жалпы ережелер мен тәртіптерді есепке ала отырып, қатаң белгіленген жүйелілігін көздейді, ол технологиялық үдерісті дайындаудың әртүрлі кезеңдерінде шешімдердің келісімділігін қамтамасыз етеді. Корпус бөлшектерін, біліктерді, тісті берілістердің бөлшектерін жасаудағы технологиялық үдерістерді дайындауға арналған тараулар бөлшектерді дайындаудың технологиялық үдерістерін дайындау әдістеріне сәйкес бірыңғай жоспар бойынша жазылған және

икемді өндірістік жүйелерді (ИӨЖ) пайдалана отырып жаппай және ұсақ сериялы өндірістегі өндірістік үдерістерді автоматтандыру жолдары мен құралдары сипатталған, отандық және шетелдік машина жасайтын кәсіпорындардың үдемелі технологиялары көрсетілген.

«Машина жасау технологиясы» курсын бастау алдында студенттер металл кесетін білдектердің негізгі типтерінің, соның ішінде - сандық бағдарламалық басқарылатын (СББ) білдектердің құрылымы мен пайдалану сипаттамаларын, сонымен қатар материалдарды өңдеудің әртүрлі әдістерінің технологиялық мүмкіндіктерін, типтері мен кесетін құралдардың пайдалану мүмкіндіктерін білу қажет.

Өңдеу әдісі

Жалпы ережелер.

Айналу денелерінің беттері дайындамалардың беттерін өңдеудің ең көп таралған түрі болып табылады, олардың кесіктерін тегістейді немесе фрезермен өңдейді, ал егер технологиялық үдеріс бойынша дайындаманы одан әрі ортасынан өңдеу көзделген болса, ортаға дәл келтіреді.

ортасында; ■

дайындаманы

және

ортасында орналастыру кезінде (1.1, а

д

айындамаға айналмалы сәтін жеткізу үшін дайындаманың шетіне бекітілген

жетегі мен

қамытынан тұратын жетектегіш құралды пайдаланады.

дайындаманы

өзін-өзі ортаға орналастаратын патронға (1.1, б

сурет) құрған кезде, оның бос шетін

бой

кезінде

кескісі

дайындаманы

бой б

кес

: а -

ортасында; б -

өзін-өзі ортаға орналастаратын патронда

1.2-сурет. Жону кезінде люнетті пайдалану схемасы

д

айындамаға айналмалы сәтін жеткізу

жетегі мен

қамытының көмегімен іске асырылады. Жылжымалы люнеттің жұдырықтары дайындаманың осыған дейін өңделген (тегістелген) А бетімен орналастырылады, ал люнеттің корпусын білдектің суппортының белгіленген жеріне қозғалыссыз орнатады немесе люнет қозғалып тұрып, әдібін түсіру кезінде кескіштің алдына келеді. Сыртқы бетттерді қаралтым өңдеуді кәдімгі және көпкескішті жону (өндіріс түріне қарай) білдектерінде орындайды. Машина уақытын азайту үшін келесі үш негізгі технологиялық тәсілді пайдалануға болады: ■

әдіп көлемін бөлу .

Үш сатылы біліктің сыртқы бетін әмбебап жону білдегінде өңдеу кезінде (1.3-сурет, а

) жұмыс қадамының

есептік ұзындығы осы сатылардың ұзындықтарының қосындысын құрады (1

1.3-сурет. Сатылы біліктің сыртқы бетін жөңдеу схемасы : а

б -

көпкескішті жону білдегінде ; в

г

осы жұмысты жұмыс қадамының ұзындығын 3 есе азайтып жүргізуге болады, бұл жерде әрбір кескіш тек өзінің сатысын ғана өңдейтін болады (1.3, б сурет). Бұл негізгі өңдеу уақытын үш есе азайтуға мүмкіндік береді. Өңдеу ұзындығы көбірек бөлікке бөлінген болса (жұмыс барысында бір уақытта пайдаланылатын кескіштер санына байланысты), сонша уақытқа негізгі уақыт қысқарады. Негізгі уақыттың қысқаруымен қатар, бұл өңдеу әдіс қосалқы тәсілдердің уақытының қысқаруына мүмкіндік береді, себебі біліктің әрбір сатысын өңдеу кезінде кескішті икемдеуге (кескіштер білдектің көпкескішті ұстағышында жонылатын сатылардың цилиндрлік беттерінің радиустарының айырмасымен анықталған өзгерумен орналастырылады) қажеттілік болмайды. Сатылы біліктің дайындамасын сыртқы бетімен үлкен әдіппен кескіштің беріктігі мен әмбебап жону білдегінің күштілігімен анықталатын жағдайлар бойынша бірнеше жұмыс қадамдары арқылы (1.3, в

суретте көрсетілген жағдайда t

, t

және t

кесу тереңдіктерімен үш жұмыс қадам арқылы) өңдеуге болады.

Сол білдекте бірнеше кескіштерді пайдалана отырып өңдеу кезінде жұмыс қадамдарының санын бірге дейін азайтуға болады. Мысалы, үш кескішті орналастырғанда (1.3, г

сурет) барлық әдіпті бір жұмыс қадамымен, ұзындығын шамалы ғана (l +

a) ұзарту арқылы шешуге мүмкіндік береді.

Кескішке барынша жүктеу кезінде бір өтіп әдібін шешу жағдайларында әдіпті бөлу әдісін пайдалану жұмыс істеп тұрған кескіштердің әрқайсысының жеңілдетуге, кесу режимдерін қайта қарауға және машина уақытын азайтуға мүмкіндік береді.

Айналудың сыртқы беттерін өңдеуде ең көп үлес салмағын револьверлі жону тобындағы білдектерде өңдеу алады, олар машина жасау кәсіпорнының жалпы білдектер паркінің

көбінесе шыбықты материалдардан бөлшектерде дайындау кезінде пайдаланылады. Бұл білдектер, қатаң белгіленген күйінде жөндеу амалдарын жасау кезінде әртүрлі құралдарды бекіту үшін 6 немесе 8 бағдары бар, тік және көлденең айналу осьтері бар

евольверлі білдектерінің көптеген түрлерінде суппорт бар, ол бөлек уақыт өткелдерін қиыстыруға мүмкіндік береді. Револьверлі білдектерде қысқа біліктерді немесе төлке сияқты, біркелкі күрделі сипаты бар бөлшектерді өңдеген дұрыс, ол

амалдарды барынша шоғырландыра отырып, револьверлі бастиектің барлық позицияларын іске қосуға мүмкіндік береді. Жонудан бөлек сыртқы бұранданы кесуді жүргізеді. 1.4 суретінде А дана дайындамасын В револьверлі бастиегі 5 бағытына тік осьпен айналған револьверлі білдекте өңдеу үшін жөндеу амалының мысалы көрсетілген. Осыған дейінгі амалда бір жағынан өңделген дайындама (С, D, K беттері), ω бұрыштық жылдамдығымен айналып тұрған

тетігінде бекітілген. Амал келесі негізгі өтулерден тұрады:

Саңылауларды бұрғылау, үңгілеу және жазу кезінде револьверлі білдекте өңдеу дәлдігі жонғыш білдекте өңдеумен салыстыруға болады, ал жөрмеу және кеулей жону кезінде жонғыш білдекпен салыстырғанда 1-2 квалитетке дәлдігі төмен. Шеткі беттердің өзара орындарының дәлдігі бойлық жылжуды автоматты түрде айырып тастайтын таяныштарды жөнге салудың дәлдігі мен кезектілігіне тәуелді. Таяныштарды жөнге салу кезінде негіздерді қиыстыру принциптерін сақтау қажет. Нақты өңделетін беттің орнын анықтайтын таянышты амал көлемімен байланысқан өңделетін беттен бастап жөндеу қажет. 1.5 суретінде негіздерді қиыстыру принциптерін сақтай отырып таяныштарды жөндеуді кезектеу мысалы көрсетілген, мұнда шеткі беттердің өзара орындарының қателіктері ең аз болады. А (2 шыбығын келтіру шамасы) шеткі бетінің орнын анықтайтын таянышты жөнге келтірген соң,

(көлемі

және

(көлемі

кескіні үшін таянышты 1 кескін үшін таянышты жөнге келтірген соң жөнге келтіреді, ал

(көлемі

кескін үшін таянышты 3 кескін үшін таянышты жөнге келтірген соң жөнге келтіреді. Негіздерді қиыстыру принципінен тайынса, көрсетілген көлемдерде негіздердің келіспеуі себебінен кемшіліктердің пайда болуына алып келеді. Револьверлі білдек арнайы жөндеулерді: қайталанатын жөндеуді, қос немесе тұрақты жөндеуді пайдалана отырып, одан әрі ұтымды пайдалануға болады. Қайталанатын жөндеу кезінде револьверлі бастиектердің бос ұяшықтарына кесетін құралдың екінші жинағын салады.

1.5-сурет.  Таяныштарды    жөндеу кезектілігінің схемасы

Бұл тәсіл жайғасымдар ауысымы үшін бастиектердің бос айналуын жояды және кесетін құралдың қайта қайрауға дейінгі уақытын екі есеге дейін ұзартады. Қос жөндеу кезінде револьверлі бастиектердің ұяшықтарына кесетін құралды екі түрлі дайындаманы өңдейтін кесетін құралды орналастырады. Бұл нұсқа бөлшектерді азғантай партиямен дайындау кезінде қолданылған жөн. Тұрақты жөндеу кезінде белдікке бірнеше ұқсас амалдарды бекітеді, сонда екінші дайындаманы өңдеуге көшкен кезде тек кейбір кескіштерді ғана ауыстырып, кескінді ұстағышты ауыстырмауға болады. Жонғыш белдіктерінде айналу денелерінің сыртқы беттерін өңдеудің ең тараған түрі суппорттың кесуші құралмен бойлық орын ауыстыру кезінде жөрмеу болып табылады (1.6, а

сурет).

Бір қалыпты жөрмеу, яғни күрделі (сфералық, сатылық, конустық және т.б.) кескіндемесі бар бөлшектердің беттерін өңдеу кесуші құралдың бір уақытта

б сурет), сонымен қатар, бір қалыпты кескішпен өңдеу арқылы іске асырылады. Өңделетін дайындаманың контурына контуры сәйкес келетін көшіргішпен бір қалыпты жөрмеу (1.6, в

сурет) дайындаманы өңдеуді бірнеше есе жеңілдетеді.

1.6-сурет. Жонғыш белдіктерінде айналу денелерінің сыртқы беттерін өңдеу схемасы: а

б -

; в -

көшіргішпен бір қалыпты жөрмеу ; г -

ойманы тілу

г

метрикалық, дюймдік және басқа да оюларды, сонымен қатар, әртүрлі пішінді көпкірмелі оюларды кесуге болады. Жонып өңдеу қаралтым (сыдыру) және тазарту амалдарынан тұрады. Бірнеше жағдайларда жартылау тазалайтын және тазалай (жұқалай) өңдеуді пайдаланады. Қаралтым амалдарды орындау кезінде дайындамаға бөлшектің пішініне келетін пішін келтіру үшін көп бөлігінің әдібін шешеді. Осы кезде жететін беттің бұдырлығы Ra

2,5 мкм аспайды. Жартылай ұштау кезінде өңделетін беттің бұдырлығын Ra 2,5...1,25 мкм дейін көтеруге мүмкіндік береді және өңдеудің жоғары дәлдігіне жетеді. Тазалау амалдарында дайындаманы Ra

1,25...0,63 мкм бетінің бұдырлығы бар соңғы пішінге келтіреді. Ж ұқалай өңдеу тегістеуді ауыстыра алады және тазалай өңдеу болып табылып, өңделетін беттің Ra

1,25...0,63 мкм бұдырлығын алуға мүмкіндік береді.

Бір қалыпты жөрмеудің қарапайым түрі конустық бетті өңдеу болып табылады. Тар конустық беттерді, мысалы жүздерді белгіленген бұрышқа кескіштің тура сызықты кесетін шетімен орналастыру жолымен өңдейді. Конусты суппорттың жоғарғы жылжымалы бөлшегін конустың жоғарындағы бұрыштың жартысына тең бұрышқа айналдыру кезінде өңдеуге болады. Конустың шыңындағы бұрыштың шамасы кішкентай болса, артқы қысқышты көлденең жылжыту әдісімен өңдеуге болады. Бірақ, бұл әдіс жақындатылған болып табылады, себебі артқы қысқышты жылжыту кезінде онымен бірге дайындама да жылжиды, нәтижесінде оның ұзындығы білдектің ортасындағы сызық арқылы жазықтыққа қате нұсқаланады. Ірі сериялық және жаппай өндірісте әртүрлі жонғыш жартылай автоматтар мен автоматтар кеңінен пайдаланылады. Бұл білдектердегі өңдеудің негізгі технологиялық схемалары келесідей:

Ротациялық және үзіліссіз технологиялық өңдеу схемалары өзара бір бірінен көп өзгеше: ротациялық схемаларда құралдарды бұру және жеткізу (

қайтымды ілгерілеме қозғалыс ) орын алса, үзіліссіз қызмет істеу білдектерінде тасымалдау бағыты жеткізу бағытымен сәйкес келеді. Қолайлы жағдайларда үзіліссіз қызмет істейтін білдектерде құралдың өңделетін бөлшекпен байланысы үзіліссіз қолданады, ротациялық түрлерде ондай мүмкіндік жоқ. Жонғыш жартылай автоматтар мен автоматтар технологиялық белгілерінің негізінде келесі түрлерге бөлінеді:

қысқа бір қалыпты дайындамаларды, сыртқы оюларды жону үшін, сонымен қатар, орталық саңылауларды бұрғылау үшін пайдаланады. Бір қалыпты беттерді жонуды және дайындаманы шыбықтан кесуді саны екіден беске дейінгіні құрайтын көлденең суппорттарда бекітілген кесуші құралмен іске асырады

. Көлденең суппорттан саңылау бұрғылайды және ою кеседі. 1.7, а

б суретінде - ортаға дәл келтіруге, бұрғылауға және жазуға арналған қосымша құрылғылармен қамтылған белдікте бөлшектерді өңдеудің технологиялық схемасы.

а

б

автоматтарынан айырмашылығы өңделетін шыбықты бойлап беру арқылы көлденең жылжып тұрған кескіштермен дайындаманы жонуды болып тұр. Бойлап жіберу айналдырғы қысқыштың жылжуымен іске асырылады. 1.8-суретте бір қалыпты-бойлап тілетін автоматтарда өңделетін типтік бөлшектер көрсетілген.

револьверлі білдектерде өңдеуден айырмашылығы, олардың барлық жұмыс органдарының қызметтері толық автоматтандырылған болуда. Мұндай автоматтар айналдырғының айналу осіне тік орналасқан көлденең айналу осі бар алты позициялы револьверлі бастиекпен және алдыңғы, артқы, жоғарғы - үш тік суппортпен қамтылған.

1.9, а

б суретінде - шыбықты материалдан жасалған бөлшекті (қалпақша) өңдеу үшін білдекті жөнге келтірудің технологиялық схемасы. Тиеуші І кезеңі суретте көрсетілмеген. Шыбықты т ірелгенше жіберіп бірінші үш ұяшықта орналасқан құралдармен бекіткеннен кейін, дайындаманы бұрғылау жүргізіледі, одан кейін

және

ұяларда бекітілген құралдармен дайындаманы жоғарыдан жону мен саңылауын жазу жүргізіледі, ал 6-8

ұяларда да сол дайындаманы кесумен. Содан кейін,

және

ұяларында орналасқан құралдармен тесікті соңғы дайындалған көлеміне қарай жону жүргізіледі, ал

ұяда -

ұяда орналасқан тірелуден қолдаумен кесу. Револьверлі автоматтарда револьверлі бастиектердің және көлденең суппорттардың қозғалысымен тұрақты және ауыстырмалы жұдырықшалары бар үлестіруші білік басқарады. Револьверлі автоматтарда бойлап және көлденең жіберумен жонуды, ойып кесуді, тесіктерді бұрғылау және басқа да амалдарды жүргізуге болады. Көп кескішті жонғыш біліктерді ауысуларды қосарлау есебінен, яғни амалдарды шоғырландыру есебінен өнімділігін көтеру үшін қолданады. Бұл білдектер бір бірінен тәуелсіз, әрқайсысы бірнеше кескіш таси алатын суппорттармен қамтылған. Алдыңғы суппорт тек тіке бере алады, ал артқы суппорт- тек көлденең. Әрбір суппортты әртүрлі тәсілдермен пайдалануға болады. Мысалы, А бойлық суппорты «әдіпті бөлу» әдісімен пайдаланылса, 1, 2 және 3 кескіштер (1.10-сурет) жұмысқа бірінен соң бірі кіріседі. Әрбір кескішті белгіленген диаметрге орналастырады ( d

, d

, d

) және әрбір кескіш

, b

) алады.

( а

) және ( б ) шыбықты материалдан жасалған бөлшекті өңдеу үшін жонғыш револьверлі автоматты жөнге келтірудің кезеңдері :

-12

В көлденең суппортын тар жыраларды немесе жүздерді егеу үшін пайдаланады. Дайындаманы өңдеуді

және

бір қалыпты кескіштермен үлгісі берілген беттің үлгісіне сәйкес келетін көлденең берілісті

Амалдарды жөнге келтіру кезінде

дайындама

және

ортасында орналасқан, ал кескіштердің өзара орындары дайын бөлшектің геометриясымен анықталады. Бойлық суппортың жұмыс қадамының

р.х

ұзындығы өңделетін сатылардың ұзындықтарының қосындысына тең:

р.х =

3.

Өңдеу схемасын сараптағанда, бұл тәсілді диаметрлері ортасындағы диаметрлерден үлкен, сатыларының диаметрлері бірте-бірте кемитін бөлшектерді дайындау кезінде пайдаланған жөн екені көрініп тұр.

Жонғыш бір айналдырғы жартылай автоматтарды патрондық және орталық шептегіге бөледі. Олардың арасында қатты құрылмалы айырмашылық жоқ, себебі орталық білдектер көп өзгеріссіз патрондыққа және керісінше өзгере алады. Барлық нысандарда бір айналдырғы жартылай автоматтар екі немесе үш суппорттан тұрады, бірақ ұзын бөлшектерді өңдеу кезінде суппорттардың саны көбеюі мүмкін. Суппортардың көлденең, бойлық және күрделі түзусызықты немесе қисықсызықты жылжымалары болады.

Патрондық жартылай автоматтарда кейде ішкі конустар мен қырнауларды өңдейді, оларды кесуші құралдың бір мезгілде немесе жүйелі бойлық және көлденең жылжып отыруы арқылы алады. Мұнай білдектерде 75-тен 1000 мм-ге дейін диаметрлі бөлшектерді өңдейді.

Ірі сериялы және жаппай өндірістерде бір айналдырғы көп кескішті орталық шептегі жартылай автоматтар ең көп тараған.

1.11, а

ұстағышында екі

және

өткізгіш кескіштер орналастырылған; дайындаманың А конустық бетін жонитын

кескіші

көшіргішімен жұмыс атқарады. Көлденең

(төменгі) радиалды берлісі бар суппортта

және

б

және жартылай автоматтарды айналмалы немесе қозғалмайтын дайындамасы бар жазық және үзіліссіз немесе жүйелі қызметті деп бөледі.

1.11-сурет. Бір айналдырғы орталық шептегі ( а

) және патрондық ( б

) жартылай автоматта өңдеудің технологиялық схемалары

Дайындаманы айналмалы өңдейтін жазық көп айналдырғы жартылай автоматтар өндірісте кең тараған; қозғалтпай өңделетін дайындамасы бар және айналмалы кесуші құралдары бар жартылай автоматтар сирек кездеседі. Үзіліссіз қызметтегі (ротациялық) тік көп айналдырғы жартылай автоматтар оталық шепте орналастырылған немесе патронда бекітілген дайындамаларды өңдеу үшін арналған. Бекітушіден басқа әрбір позицияда бір амалды орындайды. Барлық суппорттарда орналастырылған кесуші құралдар бірдей жөнге келтірілген. Осыдан, білдек бірнеше бір айналдырғы тік көпкескішті, айналдырғылары айналмалы айналмашақта орналасқан, жартылай автоматтарды құрайды. Суппорттардың айналдырғыларын жүктеу үзіліссіз айналып тұрған үстелде жүргізіледі, бұл кезде, жүктелген позицияда орналасқан айналдырғысы айналмайтын суппорттан басқа барлық суппорттар үзіліссіз жұмыс істей береді. Жүйелі қызмет істейтін көп айналдырғылы тік жартылай автоматтар алты, сегіз және одан да көп айналдырғымен дайындалып, негізінен патрондық жұмыстар үшін арналған. Дайындамаларды білдектің айналдырғыларының оқтарында бекітеді. Бес позицияда технологиялық өтпелерді жүйелі орындауда бір уақытта бес дайындама өңделеді, әрқайсысы бір позициядан екіншісіне жылжу барысында өңдеудің толық кезеңінен өтеді. Өңдеу кезеңі аяқталған соң дайындама алтыншы позицияға келеді, яғни жүктемелі-жүк түсіретін аймаққа шығады, мұнда айналдырғының айналуы тоқтайды, өңделген дайындаманы шешіп, жаңа патрон орнатуға мүмкіндік береді. Көп айналдырғы жартылай автоматтарда бір уақытта екі түрлі немесе бірдей дайындаманы екі жақтан өңдеуге болады. Бұл жағдайларда екі позиция да жүктемелі-жүк түсіретін болып табылады, ал айналдырғылар әрбір позиция сайын ауысып тұрады (айналдырғының қос индекстеуі).

1.12-суретте көп айналдырғы алты позициялы тік жартылай автоматта дайындаманы өңдеудің технологиялық схемасы көрсетілген. І позицияда дайын бөлшекті шешеді және жаңа дайындаманы орналастырады. Келесі позицияларда (ІІ-VІ) бөлшектің сыртқы және ішкі беттерін өңдейді. Көп айналдырғы жону автоматтарында негізінен шыбықты бөлшектерді өңдейді. Автоматтар арнайы жүктемелі құрылғылармен қамтамасыз етілген болса, оларда даналы дайындамалардан бөлшектер дайындауға болады.

1.12-сурет. Көп айналдырғы алты позициялы тік жартылай автоматта дайындаманы өңдеудің технологиялық схемасы

Көп айналдырғы жартылай автоматтарда төрт немесе алты айналдырғы болады, сирек - бес және сегіз. 1.13-суретте көп айналдырғы автоматта шыбықтан жасалған дайындаманы өңдеудің мысалы көрсетілген. 1.13, а

пен өңдеу көрсетілген. Схемада көрсетілгендей, әрбір автоматта амалдардың ауысуы қайталанады және кезең аяқталғанда автомат бір уақытта төрт дайындама жасайды.

1.13, б

пен өңдеу көрсетілген. Схемада көрсетілгендей, әрбір айналдырғыда бөлек ауысым орындалады және кезең бойы автомат бір дайындаманы өңдейді.

в суретте көрсетілген. Схемадан екі параллель топтағы айналдырғының әрқайсысында бөлек ауысым орындалады және

1.13-сурет. Көп айналдырғы автоматта шыбықтан жасалған дайындаманы өңдеудің мысалдары ( а

) параллельді, ( б

) жүйелі және ( в

кезең аяғында автомат екі дайындаманы бір мезгілде жасайды.

Көп айналдырғы автоматтарда өңдеу кезінде ауысымдарды барынша қосарлауға және барлық позицияларды шашамен бірдей өңдеу ұзақтығына жетуге тырысады; оған ең ұзақ ауысымдарды бірнеше позицияларға сәйкес беріліс шамасын таңдай отырып, көп құралды жөнге келтіру, біріктірілген құралдарды және т.б. пайдалана отырып мүшелерге бөлу арқылы жеткізіледі. 1.14-суретте бір қалыпты сомынды жасау үшін төрт айналдырғы автоматты жөнге келтіру мысалы көрсетілген. Мұндай жөнге келтіруде материал таянышқа жеткенше екі сомынның ұзындығы бойымен беріледі. І және ІІІ позицияларда бір қалыпты кескіштер сомындарды үлгі бойынша егейді және бір уақытта бастапқы жырашықты кесілген кескіштің астымен ұштайды. ІІ және ІV позицияларда сомындарды кеседі. Бұрғылауды біріктірілген (сатылы) бұрғылармен іске асырады.

ірі габаритті және ауыр бөлшектерді дайындау кезінде пайдаланылады. Дайындама жазық орында негізделеді, басқалай амал білдекте немесе үлкен револьверлі білдектегідей орындалады. Айналдырғы білдектің жоғары қаттылығы кескіштің бір өтімінде үлкен әдіп шешуге мүмкіндік береді. Айналдырғы білдектерде бірнеше суппорттардың және револьверді бастиектің болуы жоғары дәрежеде (бірнеше негізгі ауысымдар) шоғырланатын амалдарды жобалауға мүмкіндік береді, бұл ауыр ірі габаритті дайындамалардың орын ауыстыруларын азайтады.

1.14-сурет. Бір қалыпты сомынды жасау үшін төрт айналдырғы автоматты жөнге келтіру мысалы

Ажарлағыш білдекте өңдеу дайындама материалының жоғары қаттылығы бар бөлшектерді дайындау кезінде қолданылады. Өңдеу қажақты, кесуші элементі түрпілі материалдардың уақ бөлшектері (түйіршіктер) болып табылатын құралмен жүргізіледі. Ажарлау кезінде өңделген беттердің жоғары дәлдігін және беттің жоғары класты тазалығын (аз бұдырлығын) алады. Бөлшектің геометриясына қарай (беттің ұзындығы, қаттылығы) әртүрлі ажарлау әдістерін қолданады. Ажарлағыш қажақты шарықтастар қажақты материалдардың, бір бірімен байланыстырушы зат - біріктірмемен цементтелген ұсақ түйіршіктерінен тұрады. Түрпілі материалдардың қаттылығы шыңдалғаннан болаттың қаттылығынан жоғары. Қажақты құралды дайындау үшін пайдаланылатын материалдарды табиғи және жасандыға бөледі. Табиғи қажақтарға алмаз, корунд, зімпара, гранит, кварц, кремний, дала шпаты, кеуектас және т.б. жатады. Ажарлағыш шарықтастарды дайындау үшін негізінен жасанды қажақты материалдарды қолданады, олар табиғимен салыстырғанда біртектілігі мен тазалығы жағынан жоғары сапалы және арзан. Ажарлағыш шарықтастарды мына жасанды қажақты материалдар: нормалы және ақ электркорунд, қара және жасыл кремний карбидінен дайындайды.

Электркорунд

құрамында алюминий оксиді көбірек, оның кесу қабілеті қалыпты электркорундтен жоғары.

карбидімен салыстырғанда жоғары сапалы қажақ болып табылады. Қатты қоспалы құралдарды егеу үшін негізінен жасыл кремний

ажарлағыш шарықтастар үшін алты түрлі: керамикалық, бакелитті, вулканитті, силикатты, глифталды және металлды біріктірмелерді пайдаланады. Машина жасауда ең көп тарағаны

керамикалық біріктірме, оны отқа берік саздан, дала шпатынан және кварцтан жасайды. Керамикалық біріктірменің құндылығы - отқа және суға беріктігі, жоғары өнімділігі.

Бакелитті (органикалық) біріктірме синтетикалық шайыр. Бакелитті біріктірмедегі шарықтастар мықты және иілгіш, бірақ

біріктірме, ол каучук пен күкірттен тұрады. Вулканитті біріктірмегі шарықтастар мықты және суға берік, жоғары жылдамдықты айналымда жұмыс істеуге мүмкіндік береді, бірақ салыстырмалы шапшаң майланып қалады.

Силикатты біріктірме салқындатусыз жұмыс істейтін, шарықтастар үшін арналған, яғни өңделетін бет қызбау керек. Бұл шарықтастар суға және сілтіге берік.

Глифталды біріктірме шыңдалған болаттан жасалған бөлшектерді жіңішкелеп және әрлеп ажарлау кезінде талшықты иілгіш шарықтастар үшін пайдаланылады.

Металлды біріктірме вольфрамкобальтты, темірникельді, мыс-қалайылы болады және алмаз жасалған шарықтастар үшін пайдаланылады. Шарықтастар тозыққа берік және жоғары өнімді болады және жоғары температурада жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

(нөмірмен белгіленеді) болып табылады, яғни шарықтасты құрайтын қажақты материалдардың түйіршіктерінің көлемі (басқаша айтқанда, түйіршіктің ірілігі). Ажарлағыш шарықтастың қаттылығы біріктірмедегі түйіршікті жұлып алу үшін, оған түсірілетін күшпен сипатталады. Күш көп болған сайын шарықтас қатты болады. Өте жұмсақ шарықтастар тез тозады, егер шарықтас тым қатты болса, алынатын жоңқамен бітеліп қалады да нәтижесінде өңделетін бет қатты қызып кетеді. Сондықтан, қатты болаттарды ажарлау үшін жұмсақ шарықтасты пайдаланады, себебі мұқалып қалған түйіршіктер біріктірмеден жеңіл жұлып алынады да, астындағы өткір ұштары ба түйіршіктерді ашады - шарықтас өзі қайралғандай болады; керісінше, жұмсақ болатты ажарлау кезінде қатты шарықтастарды пайдаланады, себебі олардың беріктігі жоғары. Мыс пен жезді ажарлау үшін жұмсақ ірі түйіршікті шарықтасты пайдаланады, өйткені ұсақ түйіршікті шарықтастар тез майланып қалады. Р 52587-2006 «Қажақты құрал. Қаттылықтың белгілері және өлшеу әдістері» МемСТ бойынша ажарлағыш шарықтастардың сегіз класы көзделген және әрбір класс қаттылық дәрежесіне қарай бөлінеді (1.1 кесте).

Пішіні бойынша ажарлағыш шарықтастар шарықтасты (1.15, а

суреті), тостаған конустық шарықтас (1.15, б

сурет ),

тостаған цилиндрлі (1.15, в

сурет), табақшалы (1.15, г

сурет), конустық бір

Жұмсақ

Орташа жұмсақ

Орташа

Орташа қатты

Қатты

Өте қатты

Тым қатты

қалыптымен (1.15, д

сурет) және тіке бір қалыпты (1.15, е сурет). Бұрандаларды ажарлау үшін арнайы бір қалыпты шарықтастарды қолданады. Р 52781-2007 «Ажалауыш және қайрағыш шарықтары. Техникалық шарттар» МемСТ бойынша қажақты шарықтастардың 22 түрі көзделген. Тозған шарықтасты геометриялық пішінін түзету және ажарлау білдегінде орнатқаннан кейін айналу осіне қатысты жұмыс бетіне дұрыс орналастыруды қамтамасыз ету үшін майланудың және мұқалудың нәтижесінде жойылған кесуші қасиеттерін қайта қалпына келтіру үшін ажарлаушы шарықтастар түзетілуге ұшырайды.

дегенді оның бетінен тозған қажақты түйіршіктердің қабатын алып тастау үдерісін түсінеді. Қажақты шарықтастарды түзетуді техникалық алмаздармен: болат жиектемемен дәнекерленген алмазды-металлды қарындаштармен немесе алмаз кристалдарымен жүргізеді; сонымен қатар, алмазды ауыстырғыштар: қатты қорытпалы дискілер, арнайы қажақты дискілер,

1.15-сурет. Ажарлағыш шарықтастардың пішіндері ( а-е )

Сыртқы беттерді сыртқы шарық ажарлау кезінде өңдеудің әртүрлі әдістерін қолданады: Ажарлау кезінде металлдың азғантай қабаты алынатындықтан, беттерді тазалап жонғаннан кейін ажарлайды. Ажарлауға бөлінетін әдіптің көлемі оған дейінгі механикалық өңдеудің сапасына, мысалы ажарлауға дейінгі жонуға және бөлшектің ажарлауға дейінгі жылумен өңдеуден өңін айналдыруына тәуелді. 1-қосымшада әдіптердің ұсынылған нормалары мен шарық ажарлау білдектерінде өңдеу кезіндегі дәлдік параметрлері көрсетілген. Ажарлаудың барлық түрлерінде қажақтастың ең көп жылдамдығына (кесу жылдамдығы) жетуге тырысады, бірақ оны қажақтастың өзінің беріктігі шектейді. Қарапайым ажарлау кезінде шарық жылдамығы 30...35 м/с болса, жеделде (аса берік шырақ) - 75м/с дейін.

дайындаманы көбінесе

және

ортасында орналастырады (негіздейді) (1.16 сурет). Айналу сәті

кр

білдектен дайындамаға

қамытша және

жылдадығымен айналып тұрған ажарлау

шырағының

енін өңделу бетінің

ұзындығынан кем алады.

1.16-сурет.

Ажарлауды кесудің аз тереңдігімен (0,05...0,2 мм) жүргізеді, ал ажарлауға әдіпті жұмысшы және бос (тегістеу) жүрістерден тұратын бірнеше өтпеден шешеді. Бойлық берісті

енінің үлестерімен (

Бір уақыт бірлігінде шешілетін материалдың көлемі ең үлкен шамасы ажарлау шарығының майлануымен шектелетін дайындаманың айналу жылдамығына да тәуелді. Әдетте, дайындаманың айналу жылдамдығын кіру және беру тереңдігін есепке ала отырып, 15...60 м/мин шегінде таңдайды. Ажарлау кезінде металлдан алынатын қабаттың қалыңдығы дайындаманың өзгеру (иілу) шамасымен өлшенеді, ол кесу күшімен ажарлау шарығынан алынады. Сондықтан, ажарлау кезінде жұмысшы және тереңге бермей дайындаманы ажарлайтын бос жүрістерді бөледі. Ажарлауға есептелген уақытты, жалпы жүріс санының жұмысшы жүрістер санына қатынасымен анықталатын жетілдіру коэффициентіне көбейтеді (1,2...1,5).

дайындама ортада да орналастырыла алады (1.17-сурет). Кесу тереңдігін h, ажарлауға әдіпті бір өтпемен шешу жағдайында 0,3 мм-ге дейін бөледі. Азғантай бойлап беруді

өнім.

қажақтастың

енінің үлесімен береді (

ω

ω

дайын. бұрыштық жылдамдықпен айналады. Ажарлаудың бұл әдісінде қажақтас қатты тозады, сондықтан ажарлау шарығының алдыңғы

дайындаманы

және

ортасында орналастыруға болады (1.18-сурет). Қажақтастың

1.17-сурет. Тереңнен ажарлау схемасы

Дайындама ω

ω

дайындаманың бір айналымына 0,001...0,005 мм құрайды. Әдіп тереңдігіне металл қабатын алу кезінде көлденең беріліс тоқтатылады. Бөлшектің бетінің, ажарлау шарығының кейбір ұсақ кемшіліктерін көшіріп алуын алып тастау үшін, дайындаманың және ажарлау шарығының кішкентай бойлық қайтпалы- ілгерілмелі салыстырмалы орын ауыстыруын

терб. (тербелуші қозғалыс) іске асырады. Бұл қозғалыс бөлшектің өңделген бетінде көлденең сызықтардың пайда болуын жоққа шығарады және өңделген беттің сапасын арттырады. Бойлап беретін сыртқы шарықты ажарлауды өте ұзын дайындаманы өңдеу үшін қолданады, көлденең беріліс ажарлаумен өңделетін беттің ұзындығы шарықтың енін жабатындай, кішкентай бөлшектерді өңдейді, тереңнен беріліспен ажарлаумен қысқа, бірақ қатты бөлшектерді өңдейді. Шарықты ажарлау білдектерінде конустық беті бар дайындамаларды өңдеу мүмкіндігі бар. Еңкіш конусты өңдеу кезінде білдек үстелінің жоғарғы бөілігі шарықты ажарлау айналдырғысының осіне қажетті бұрышқа бұралған болуы мүмкін. Үлкен бұрышты конусты дайындамаларды шарықты ажарлаудың қысқышы белгіленген шамасына бұрылған жағдайда ажарлайды. Шырақты бұрыштық орнастыруды білік пен қапталдың мойнын бір уақытта ажарлау кезінде ұсынылады. Мұндай технологиялық схемада дайындаманың қапталы шарықтың шетімен ажарланады,

ол кезде дайындаманың шарықпен байланысын азаяды, өңделетін беттің сапасының жақсаруын қамтамасыз етеді және күйік мүмкіндігін жояды.

1.19-суретте

дайындамасын

ажарлау шарығын бұрыштық орналастыру арқылы өңдеу схемасы көрсетілген. Тісті дөңгелектің өңделетін дайындамасын 2 жақтауға 5 жетектемелі патронына орналастырады және тістердің тесіктері мен ойымдары бойымен негіздейді. Тістерді

кішкене шарларына қапталдық қысу 7 пневматикалық цилиндрінің 6 соташығымен қамтамасыз етіледі. Бағыттайтын пышақта жатқан, өңделетін дайындаманы сыртқы центрсіз ажарлау кезінде екі қажақтастың: ажарлаушы (жұмысшы) және жетекшінің ортасынан өткізеді. Жетекші шарықтың осінің тік жазықтықта белгіленген бұрышқа айналымы өңделетін дайындаманың ажарлаушы шырақтың осінің бойымен жылжуымен бір уақытта дайындаманың өз осінен айналдыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ажарлаушы шырақтың көлденең берілісінде центрсіз ажарлау әдісін қолданады. Бұл жағдайда ажарлаушы және жетекші шырақтың осьтері қатаң жазық. Центрсіз ажарлаудың бағалылығы, орталық шептегі ажарлаудың өнімділігін бірнеше есе асыратын, жоғары өнімділігі болып табылады. Дегенмен, осымен қатар басқа көлемді бөлшектерді ажарлау үшін центрсіз білдекті жөнге келтіруге көп уақыт кетеді, сондықтан, центрсіз ажарлауды ірі сериялық өндіріс жағдайында пайдаланған жөн. Бұдан басқа, өңделген тесіктері бар бөлшектерді сыртқы центрсіз ажарлау кезінде сыртқы беттің ішкіге центрлестігіне жетуге болмайды.

1.19-сурет.  Дайындаманы ажарлау шарығын бұрыштық орналастыру арқылы өңдеу схемасы

Центрсіз ажарлау кезінде

өңделетін дайындаманы

тіреу пышағында, бір бағытта айналып тұрған, бірақ әртүрлі айналу жиілігі бар, екі -

ажарлаушы және

жетекші шарықтардың ортасында орналастырылады. Өңделетін дайындаманың айналу жылдамдығы жетекші шарықтың айналу жылдамдығына жақын. Ажарлаушы шырақтың айналу жылдамдығы 30...40 м/с құрайды. Жетекші шырақ пен ажарланатын дайындаманың арасындағы ( а = 1...7° бұрышына айналады) қажалу дайындама мен ажарлаушы шырақтың арасынан үлкен болғандықтан, дайындама жетекші шырақпен өңделеді. Центрсіз ажарлау білдектерінде цилиндрлі және бір қалыпты, сонымен қатар қысқа конустық беттері бар дайындамаларды ажарлайды. 1.21-суретте белдемелері бар жазық цилиндрлі бөлшектерді: қақпақ өзегін (1.21, а

сурет) және қақпақ итергішін (1.21, б сурет) центрсіз ажарлау білдектерінде өңдеу схемасы көрсетілген. Белгіленгендей, буылтықтары бар цилиндрлі бөлшектерді өңделетін

дайындаманың ортасына қарай қыса отырып,

таянышқа дейін ажарлайды. Дайындаманың тірек шеті таза және жапырылусыз болу керек. Егер дайындаманы (бір қалыпты немесе сатылы) шарықтастардың ортасымен қозғауға болмайтын болса, кірекесу әдісі бойынша ажарлауды пайдаланады. Өңделетін дайындаманы жетекші шарықтасты ажарлаушыдан бұрғаннан кейін тірек пышағына қояды. Содан соң, жетекші шарықтасты дайындамаға жылжыта отырып, оны ажарлаушы шарықтасқа қысады. Ажарлағаннан кейін жетекші шарықтасты дайындаман бұрып, оны шығарып жібереді. Егер ажарланатын дайындама жетекші және ажарлаушы шарықтастардың арасымен толық өткізілетін (яғни, оның кемершігі

1.21-сурет. Белдемесі бар центрсіз-ажарлау білдегінде жазық цилиндрлі бөлшектерді өңдеу схемалары:

а) қақпақ өзегін; б) қақпақ итергішін;

3, 5

Мұндай жағдайларда, білдекке автоматты жүктемелі құрылғыны орналастырып, оны автоматтандыру жеңіл іске асады. Қажақты өндірісте жоғары берікті кеуек, керамикалық біріктірілген, ажарлау барысында шарықтастың 50 м/с және одан да көп айналу жылдамдығына жеткізетін шарықтастарды жасап шығаруы, өндіріске жоғары өнімді

жедел ажарлауды енгізуге мүмкіндік берді. Шарықтастың мұндай айналу жылдамдығында бір түйіршікке кесу тереңдігі азаяды, сондықтан, шарықтастың тозуы да азаяды, оның беріктігі жоғарылайды және өңделген беттің бұдырлығы бір-екі сыныпқа жақсарады. Жедел ажарлау кезінде дайындаманың айналу жылдамығы 50 м/с дейін өсіп қоймай, бойлап және көлденең берілісі де күшейеді. Жедел ажарлау үшін жазық тіке бір қалыпты, қарапайым ажарлау кезіндегідей қаттылығы бар шарықтастарды пайдаланады. Бір бөлшекке шарықтастың шығындалуы шамамен 40%-ға азаю кезінде бір уақытта өнімділігі 1,5-2 есеге өседі. Ажарлаумен өңдеу кезінде, тікелей амалдау барысында өңделіп жатқан бөлшектің диаметрлік шамасын өлшей алатын құрылғыларды пайдалану мүмкіндігі бар. 1.22-суретте ажарлау барысында біліктің диаметрін бақылайтын құрылғының схемасы көрсетілген. Өлшеу құрылғысы үш негізгі бөліктен: майлы амортизатор

, индикаторлы ұстауыш

және

ұстағышта орналастырылған

ауыстырмалы тоғыннан тұрады. Ауыстырмалы тоғынның

және

ұштары тіреуші болып табылады; жылжымалы

ұшы

бұйымның ажарланатын мойнының кемшіліктерін қабылдайды да

индикаторға жібереді. Төменгі тіреуіш

ұшы бұйымның 5 ұштығының диаметралды жазығында

тимей, ажарланатын біліктің айналу бағытынан шамамен 15° ауысып тиеді, бұл барлық индикаторлы тоғынды бұйымға отыруын берік және тиянақты етеді. Өлшеуіш құрал

ажарлаушы шарықтасының

индикаторының орнына немесе оған қосымша электр түйіспелі сезгішін бекітсе, білдекті басқаруды автоматтандыруға болады.

1.22-сурет.Ажарлау кезінде біліктің диаметрін бақылайтын құрылғының схемасы

Қажақты таспалармен қара және түрлі-түсті металлдарды, және де металл емес материалдарды өңдеуге болады. Қажақты таспаларды матадан (мысалы, саржадан) немесе бетіне қажақты: бола өңдеу үшін нормалы және ақ электркорунд, сұр шойынды, жезді және алюминий қорытпаларын өңдеу үшін кремний карбидін және қола мен қақталған шойын түйіршіктерін желіммен (шел желімі және т.б.) жағылған қағаздан дайындайды. Көп қабатты таспаларды, дайындалуының күрделілігі мен жоғары құндылығына қарай сирек қолданады. Таспаның қалыңдығы (қажақтың қабатымен бірге) 21 мм-ден аспайды. Таспаның енін өңделетін беттің ұзындығына қарай, соның ішінде айналу денелерінің (біліктердің) бетін ажарлау кезінде, соның ұзындығына тең енімен таңдайды. Қажақты таспаның ұзындығы өңделетін дайындаманың көлеміне және ажарлау процесінің өнімділігіне берілетін талаптарға тәуелді, себебі қажақты таспаның ұзындығы мен еніне қаншалықты үлкен болса, таспаның бір айналымында кесу үдерісіне соншалықты көп түйірішік саны қатысады. Өндіріс тәжірибесінде ені 10-нан 3 000 мм-ге дейін және ұзындығы 500-ден 7000 мм-ге дейін қажақты таспалар қолданады. Қажақты таспамен ажарлау тәсілдерін, оның өңделетін бетке бастырылуына байланысты бөледі. 1.23-суретте қажақты таспамен ажарлау әр түрлі тәсілдерінің схемасы көрсетілген. Өңделетін беттің пішініне қарай, таспаның бос бөлігімен жетекші түйіспелік шарықтаста немесе үлгісінің қажаты таспа көшіріп ала алатын, өтпелі түйіспелік шарықтаста ажарлауға болады. Таспаның бос бөлігімен өңдеу көбірек өнімді болып табылады, себебі бұл жағдайда қажақты таспа түйісудің үлкен бетін алып, өңделетін дайындаманың көп бөлігін қамтиды, нәтижесінде цилиндрлік және аз радиуста қисайған қисық сызықтыдан басқа барлық беттерді ажарлауға мүмкіндік береді. Түйіспелі шарықтаста өңдеу кезінде сондай өнімділікті қамтамасыз ету үшін көбірек жұмыс жасау керек. Мұндай жағдайда ажарлаудағы өнімділік түйіспелі шарықтастың диаметріне кері пропорционалды, бірақ диаметрі 150 мм кем шарықтастар қолданылмайды. Кейде түйіспелі шарықтастың орнына, өңделетін дайындаманың екі жағына орналастырылған екі тірек пайдаланады, бұл жағдайда,

дайындаманы қажақты таспамен орау бұрышы, содан түйіспенің

1.23-сурет. Қажақты таспамен ажарлау схемалары:

ауданы да үлкейеді. Қажақты таспаның созылуы созатын аунақшалармен реттеледі. Қажақты таспаға өңделетін беттің қысымын болат пен шойыннан дайындамаларды өңдеу кезінде 0,05...0,2 МПа шегінде, ал түрлі-түсті қоспалар мен алюминийден - 0,04 МПа артық емес. Қажақты таспамен беттерді өңдеу кезінде кесу жылдамдығын өңдеу материалына, өңдеу сипатына (қаралтым және таза) және басқа да факторларға байланысты таңдайды. Болаттан жасалатын дайындаманың айналу денелерінің сыртқы беттерін қаралтым ажарлау барысында созу кезіндегі беріктігінің ϭ в ≤ 800 МПа шегінде 25...30 м/с кесу жылдамдығын ұсынады, шойын мен қоладан дайындамада сәйкесінше - ϭ в

Жонумен өңдеуге келмейтін т ұйықталмаған цилиндрлік беттерді фрезермен немесе тартумен өңдейді. Нұсқалардың бірі, айналмалы үстелде немесе құрылғымен тік-фрезерлік білдекпен оңдеу болып табылады.

дайындаманың А цилиндрлік бетінің

а а

осімен қиыстырады. Шеткі

фреза ю кесу жылдамдығымен айналады және тұйықталмаған шеңбердің бетімен материалдың қабатын ала отырып,

айн. айналмалы беріліс жылдамдығымен аунайды және цилиндрлік беттің бөлігін құрайды.

Сыртқы цилиндрлік беттерді өңдеу.

Машинаның сенімділігі мен төзімділігі көптеген технологиялық факторлардан, соның ішінде, дайын бөлшектердің беттерінің дәлдігі мен бұдырлығына, соның ішінде, дайын бөлшектердің беттерінің қажетті параметрлерін қамтамасыз ететін, беттерді өңдеу әдістеріне (финишті амалдар) тәуелді екені белгілі. Сыртқы цилиндрлі беттерді өңдеудің өңдеу әдістері өңдеудің жоғары дәлдікті әдістері болып табылады. Оларға: ■

әрлеу жатады .

қажетті жабдықтар ;

Жұқалап жону.

Жұқалап жону кезінде алмаз (қатты қорытпалы) кескіштермен жай бойлап, жоғары жылдамдықты кесумен және азғантай кесу тереңдігімен жүргізеді. Кесу жылдамдығы тек кескіштердің беріктігімен, айналдырғының айналу санымен және айналдырғының ең жоғары айналу айналымынан пайда болатын дірілдеумен шектеледі. Жұқалап жонуды түрлі-түсті материалдардан және қоспалардан, шойыннан, көміртекті болаттардан жасалатын бөлшектерді өңдеу үшін пайдаланады. Тек белгіленген қолданыстағы білдектерді ғана емес, қажетті кинематикалық параметрлері мен дәлдігі бар жонғыш білдектерді де пайдаланады. Дайындаманы бекіту және орналастыру кәдімгі қайраудағыдай, бірақ жоғары дәлдікпен. Алмаз кескішпен жұқалап жону келесі дәлдікті алуға мүмкіндік береді:

Ысқылау - бұл дөңгелектігі бойынша жақсы көрсеткіштері бар дәл беттерді алу үшін қолданылатын жұқа және дәл қажақты өңдеу. Ысқылау амалдарын ысқыштар, қажақты ұнтақ және майлау көмегімен орындайды. Үдерістің механикалауына байланысты ысқыштар қолды және машиналық болу керек. Ысқылау үшін жұмсақ материалдар: шойын, түрлі-түсті металл және қоспалар, пластмасса, айналы әйнек және басқалардан дайындалатын ысқыштарды пайдаланады.

материалдарына қарапайым корунд, қалыпты және ақ электркорунды, кремний карбиді, хром тотығы, алмаз ұнтағы және бор карбиді жатады. Қажақты түйіршіктердің шамалары немесе микроұнтақтар металл орымына және ысқылау және жетілдіру үдерісіндегі беттің бұдырлығына әсер етеді, сондықтан ысқылау материалдарын таңдау берілген талаптарға тәуелді.

Ысқылауды келесідей жүргізеді: ■

ысқыш бетіне алдын ала енгізілген қажақпен ;

АӨС орнына керосинді, бензинді және машина майын пайдаланады. Машиналықпен қатар қолды ысқышты (мысалы, қос беттестірілген бөлшектерді бір мезгілде өңдеу) пайдаланады. Бұл жағдайда, екі бөлшектің беттестірілген беттері өзара бір бірімен ысылып, ысқыштардың функциясын орындайды. Сыртқы цилиндрлі бетті ысқылау үшін ысқышты ысқыланатын бетті түгел жабатын екі жартылай цилиндр түрінде (оларды жақындату мүмкіндігімен) жасауға болады. Сыртқы цилиндрлі А бетін (1.25-сурет) машиналық-қолдан ысқылау кезінде кішкентай айналмалы ω жылдамдығымен

дайындаманы айналдыруды механикалық іске асырады, ал

ысқышты қолдан

Ысқылаудың дәлдігі мен өнімділігі көбінесе түйіршіктілігі мен қажақтың, майлаудың және өңдеу режимінің түріне байланысты. Пішін бойынша кемшіліктері 0,001 мм болып шығады, бұдырлығы - 14 сыныпты. Өңдеуге жіберілген әдіп 0,01 мм-ден артық болмау керек, өйткені ысқылау үдерісі уақыты бойынша өте ұзақ болуы мүмкін.

Аса ажарлау.

Бұл соңғы ажарлаудан кейін алынатын, беттің бұдырлығын көбірек азайтуға бағытталған өңдеу үдерісі.

Кейбір жағдайларда бетті өңдеуді қажақты қайрақпен жүргізеді, олар азғантай күшпен өңделетін бетке тақалады. Басқа жағдайларда өңдеуді, 2,5 м/с дейін айналмалы жылдамдықтағы қажақты шарықтастармен жүргізеді. Қажақты 1 қайрақтарды (1.26-сурет), олардың азғантай күшпен өңделетін А бетке тақалуын қатамасыз ететін 2 бастиегіне бекітеді. Дайындама 3 және 1 кесуші құрал бұл жерде кемінде үш

салыстырмалы қозғалыс алады:

Өңдеу арнайы қолдану білдектерінде немесе арнайы бастиекті пайдалана отырып, жонғыш білдектерде жүргізіледі. Майлау міндетті (керосин мен май). Өңдеу барысында металлдың өте аз бетін (0,005...0,0075 мм) алады.

1.27-суретте тарату білігінің жұдырықшаларын жеткізу схемасы көрсетілген. Бұл жағдайда, өңдейтін құрал

ажарлаушы шарықтас, ол жұмыс барысында

тарату білігінің

1.26-сурет. Аса ажарлау схемасы

1.27-сурет. Жұдырықшаларды жеткізу схемасы

Тарату білігі бір мезгілде айналатын және тербелетін қозғалыс, сонымен қатар, жасаушының бойымен ілгерілмелі қозғалыс жасайды, соның арқасында, өңделетін бетті жұқа жеткізу іске асырылады.

Тегістеу

сырғанау үйкелісі немесе домалау үйкелісі болған жағдайында іске асады . Бұл жерде, беттің тек геометриялық параметрлері ғана емес, оның сыртқы бетінің көрсеткіштері де өзгереді. Алға қойған мақсатына байланысты тегістеуді үш түрге бөледі: ■ калибрлеу - беттің дәл көлемін күшейту және оның бұдырлығын азайту негізгі мақсатын көздейтін тегістеу түрі болып табылады ; ■

беріктендіру - материалдың беткі қабатын беріктендіру мақсатында тегістеу .

Калибрлеп тегістеуді қатты тегістеу деп атайды.

дайындаманың сыртқы цилиндрлі В бетін тегістеудегі құрал

құралбілігінде бекітілген

кішкене шар (1.28, а сурет) болып табылады, ол өңделетін бетке үлкен қысым түсіреді және өңделетін беттің осінің бойымен кішкене v

шығыршығы (1.28, б

) В өңделетін бетке,

серпілмелі элементімен (серіппе) тудырылған шектелген күшпен әсер етеді. Шығыршық

құралбілікпен

өңделетін беттің осінің бойымен кішкене v

Тербелмелі тегістеуді де қолданады, бұл кезде кішкене шарға жиілігі 1000 тербелістен жоғары және 2 мм-ден аса амплитудасы бар қосымша тербелу қозғалысын жібереді.

Әрлеп тегістеу кезінде беткі беттің пішінін өзгерту тереңдігі беттің бұдырлығының шегінде орналасады. Цилиндрлі беттің диаметрі бетінің қисықтығының Ra биіктігінен тегістеуге дейін 10...30% азаяды. Тегістеудің бұл түрі нақты жағдайларда ажарлауды немесе ысып жылтыратуды ауыстыра алады. Беріктеп тегістеу міндетті бөлшектрдің беріктігін күшейту үшін пайдаланылады. Көбінесе,

домалау үйкелісі жағдайында құралбілікпен жаймалау немесе жазу үшін пайдаланады. Тегістеудің бұл түрінде материалдың пішінін өзгерту тереңдігі беттің бұдырлығының биіктігінен асатын аса тереңдікте жүреді. Бұл жерде дәлдікті күшейту және бұдырлығын азайту туралы мақсат қойылмайды, себебі ол беріктелу үдерісімен жүреді. Тегістеудің ерекше түрі алмазбен тегістеу болып табылады, бұл кезде алмаздың жұмыс бөлігіне радиусы 1,5...4 мм сфералық форма береді. Алмаздың әртүрлі металлдардың үстімен

дайындамаларды тегістеу кезінде жақсы нәижелер алуға мүмкіндік береді. Бұл кездегі өңдеу режимдері келесідей болады: бойлап беріліс - дайындаманың

0,04...0,1 мм/об, өңдеу жылдамдығы - 40...50 м/мин .

а

б

1.28-сурет. Сыртқы цилиндрлік бетін тегістей схемалары: а -

шарикпен қатты тегістеу; б -

роликпен берік тегістеу

Егер әрлеуді, оған дейінгі өңдеудің іздерін кетіру мақсатында және бетті жылтырату үшін қолданатын болса, беттің өзінің дәлдігіне аса мән берілмейді. Егер жоғары дәлдікті бөлшекті әрлейтін болса, өңдеуге белгілі бір әдіп беліглейді және әрлеуге дейінгі және соңғы шамасын бақылайды.

АЙНАЛУ ДЕНЕЛЕРІНІҢ ІШКІ БЕТТЕРІН (ТЕСІКТЕРДІ) ӨҢДЕУ

Тесік түрлері.

Тесіктерді өңдеу механикалық өңдеудің жалпы көлемінде көп орын алады және құралдың немесе дайындаманың айналмалы және

■ бір қалыпты (дөңгелек емес қимамен) тесіктерді созу, тесу немесе қашау арқылы өңделеді.

Тесіктерге, белгілеріне байланысты келесі талаптар қойла алады: ■

берілген дәлдікпен диаметрі бойынша тесіктің көлемінің келтірілуі ; Дөңгелек қималы тесіктерді өңдеуді бұрандамалы, жонушы, жонғышты, айнымалы, револьверлі білдектерде, жонғышты-револьверлі жартылай автоматтар мен автоматтарда, созбалы және ажарлаушы білдектерде жүргізеді. Тесіктерді өңдеу кезінде дәлдікке жету үшін жұмыс жүрістерінің санын өсіруді пайдаланады, сол себепті алғашқы өңдеудің кемшіліктерін жол берілетін шамаға дейін бірітіндеп жеткізу қажет. Осыдан, 8-ші, 9-шы дәлдік квалитеті бойынша жазық білікті жөрмеу үшін екі жұмыс жүрісі жарайтын болса, тап сондай диаметрлі және тап сондай дәлдікті тесікті өңдеу үшін төрттен кем емес амалдар: екі бұрғымен бұрғылау, үнгіштеу және бір немесе екіретті жазу және ауысымдар қажет. Күнделікті жағдайда, көп санды ауысымдары бар тесіктерді өңдеу кезінде өңделетін тесік пен өңделетін дайындаманың қандай да болса сыртқы цилиндрлік бетімен жоғары дәлдікті остестігіне жету мүмкін болмайды. Сол себепті, тесіктің басқа беттермен жоғары дәлдікті остестігін қамтамасыз ету үшін, алдымен тесікті толықтай өңдеу қажет, содан кейін дайындаманы осы тесікпен дәл түзеткішке орнатып, дайындаманың бетін толық өңдейді.

Тұтас металлдағы 80 мм-ге дейінгі диаметрлі тесіктерді шиыршық бұрғымен бұрғылайтын білдектерде, және де әртүрлі жонғыш тобындағы білдектерде бұрғылайды. Диаметрі 80 мм-ден үлкен тесіктерді бұрғылау үшін арнайы қүрылғылардың бұрғылау бастиектерін пайдаланады; бұл амалды дұрысында кеулей жону білдектерінде орындайды.

Цилиндрлі тесіктерді бұрғылаумен өңдеу . Дайындаманың тұтас материалында цилиндрлі тесікті алудың кең тараған әдісі бұрғылау болып табылады. Кесуші құрал бұрғы болып табылады. Дайындамаға қатысты бұрғының қозғалысын қозғалмай тұрған дайындама бұрғыны айналдыру немесе қозғалмай тұрған бұрғыға дайындаманы айналдыру арқылы қамтамасыз етеді. Бөлшекке арналған құрылғыны пайдаланбай бұрғылаудың бастапқы моментінде бұрғының жанына қозғалып кетуін азайту үшін алдымен, жоғарғы жағында аз бұрышпен ұшталған қатты қысқа бұрғымен бұрғылайды, немесе болашақ тесіктің ортасына накерлейді. Бұрғылау білдектерінде бұрғылауды негізінен бөлшекке арналған, кондуктор деп аталатын құрылғыны пайдала отырып жүргізеді. Кондукторда, дайындаманың басқа беттеріне қатысты тесіктің орнының дәлдігін қамтамасыз ететін, дайындаманың дәл жеріне бұрғыны бағыттайтын

кезеулеткіш төлке болады. Жонғыш тобының білдектерінде бұрғылауды, жонғыш білдектің артқы бөлігінде бекітілген бұрғыны қолмен беру арқылы жүргізеді. Бұрғылаудан кейін алынған тесіктің диаметрінің дәлдігі негізінен бұрғының диаметрінің дәлдігіне байланысты. Алынған тесіктің осінің орнының дайындаманың негізгі бетіне қатысты дәлдігі негізінен құрылғыға дайындаманы негіздеу дәлдігіне, соның ішінде кондуктордың дәлдігіне байланысты. 3-қосымшада бұрғылаудан алынатын тесіктердің дәлдік параметрлері көрсетілген. Бұрғылау білдектерінде орындалатын негізгі өңдеу түрлері 1.29- суретте көрсетілген.

1.29-сурет. Бұрғылау білдектерінде орындалатын өңдеудің негізгі түрлерінің схемасы (а-е)

Тесіктерді бұрғылау бұрғының айналымы мен оның оське берілісі кезінде жүзеге асады (1.29, а сурет). Құрал қызметін кәдімгі шиыршықты бұрғы немесе басқа конструкциялы бұрғы атқарады.

Бұрғылау білдегінде көбінесе бұрғылап кеңейтуді орындайды, яғни бұрын бұрғыланған тесікті диаметрі үлкен бұрғымен қайтадан өңдейді. Бұл жағдайда, үлкен диаметрлі тесіктерді бұрғылау кезінде центрлер арасындағы ара қашықтық сақталады, себебі үлкен диаметрлі бір бұрғы бұрғылау осінен көп ауытқу беруі мүмкін. Кәдімгі бұрғылау кезінде тесіктің 8-11 квалитеті бойынша дәлдігіне жеткізіледі.

б сурет) үңгімен жүргізіледі және бұрын бұрғыланған цилиндрлі тесіктің геометриялық формасын жақсарту үшін қызмет етеді. Үңгілеу, бұрғылаудан кейін тесіктің өңдеудің бір сыныпқа жоғары дәлдігін қамтамасыз етеді.

в сурет) үңгілеуден кейін, осыған дейінгі өңдеудің шала іздерін кетіру үшін орын дайды. Күшейтуді бір немесе бірнеше рет жүргізеді. Бір реттік күшейтуде тесікті өңдеудің 7-9 квалитет бойынша дәлдігіне, ал екі-үш рет күшейту кезінде 7-ші, 8-ші квалитет бойынша дәлдіктерге жетуге болады. Күшейту кезінде тесіктің бетінің бұдырлығын Ra

г

сурет ) тесікті бұрғылаудан кейін, кесілетін бұранданың өлшеміне қарай, әртүрлі конструкциялы белгі салушылармен жүргізеді. Бұл жерде, бұранданы кескеннен кейін дайындамадан белгі салушыны шығару үшін айналдырғының кері жүрісі (кері қимылдауы) қажет. Ерекше жағдайлары, түсуші деп аталатын белгі салушылар (айналдырғының ұясынан түсіп қалатындар) және арнайы сомын белгі салушылар, оларда кесілген сомындар белгі салушының сабағының жазық бөлігіне бірітіндеп жылжиды.

Үңгіштеуді (

1.29, д

сурет ) жүзді шығару үшін тесікті бұрғылағаннан кейін, мысалы бұранданың жасырын бастиегін жасау үшін қолданады.

е

сурет ) дайындаманың дөңесшенің шет жағын кесу үшін немесе сатылы тесік алу үшін көзделген. Бұл амал арнайы құрал - шенжоңғымен орындалады, оның өңделетін беттің диаметрінің көлемімен орналастырылған

жылжымалы кескіші және сатылы тесіктің беттерінің остестігін қамтамасыз ету үшін

бағыттаушы бөлігі бар.

Бұрғылау білдектерінде, саналған негізгі жұмыстардан бөлек, арнайы құралмен, тесікке басқа түрлі өңдеулер орындауға болады, мысалы, тесіктердің цилиндрлі және шеткі беттеріне фасонды қырнау жасалады.

кезінде шиыршық бұрғылар тесіктің осінің дұрыс бағыты мен түзу сызықтылығын қамтамасыз ете алмайды. Кесуші жиектердің осьтік қозғалысының бағытының түзу сызықтылығын шиыршық бұрғылар қажетті мөлшерде шығара алмауына байланысты, айналдырғының белгіленген айналу осінің бағытынан басқа жаққа кетіп қалуы орын алады. Тесіктің осінің түзу сызықтылығы бұл жағдайда, бұрғының қаттылығы мен тесіктің бұрғыланған бөлігімен жылжитын және бұрғының жырасының бойымен орналасқан таспалардың бағытталған қозғалысымен қамтамасыз етіледі. Бұрғының екі кесуші жиегін әртүрлі ұштаған кезде немесе олардың әртүрлі мұқалуы кезінде, бұрғы тесіктің осін айналдырғының айналу осінен басқа жаққа қапталға кетеді. Бұрғының қапталға кетуіне, бұрғылаудың бастапқы сәтіндегі бұрғының жұмыс істеуі әсер етеді, себебі, сол кезде кесуді бұрғының осіне көлденең орналасқан тек көлденең жиекпен жүргізеді. Сонымен қатар, жұмыс барысында бұрғыда үлкен иілгіш кемшіліктердің (бойлап иілуі) болуы, айналдырғының подшипниктерінде оймалардың болуы, бұрғының бас және қосалқы кесуші жиектеріне қиықтардың тегістелмей жабысуы айналдырғының осіне бұрғыға қапталға кету жағдайын түғызады. Бұрғының қапталға кетуідің немесе тесіктің осінің қисайып кетуінің алдын алу үшін келесі әдістер мен жұмыс тәсілдерін қолданады:

Өңделетін дайындама айналып тұрған кезінде терең тесіктерді айналып тұрған немесе айналып тұрмаған бұрғымен бұрғылауға болады. Құралдың айналуы бұл жағдайда кесу жылдамдығын өсіру құралы ретінде пайдаланылады. Дайындаманың айналуы кезінде тесіктерді бұрғылау әдісін жону білдектерінде және терең бұрғылау білдектерінде де (зеңбірек оқпанында, білдектердің айналдырығыларында, бос біліктерде тесіктер бұрғылау) қолданылады.

Терең бұрғылауға арналған арнайы бұрғылар конструкциялар тесіктің бұрғыланған бөлігінің бетімен бұрғының кесуші бөлігінің остік қозғалысының мұқият бағытталуын құруды көздейді. Мұндай бұрғыларды бір немесе бірнеше кесуші жиектермен дайындайды. Мұндай бұрғының қарапайым түрі зеңбірек бұрғы (1.30, а сурет). Бұл бұрғының тек бір ғана кесуші жиегі және ұзын бағыттаушы бөлігі бар. Бағытталатын бөліктің және тесіктің бұрғыланған бөлігінің бетімен шектесуі 180° аз көп доғамен жүргізіледі. Тесіктің бетімен түйісетін бұрғының жұмысшы бөлігінің бағыттайтын бетін, бұрғы тесікке тіреліп қалмау үшін кесетін жиегінен бұрғының өзегіне еңкейтіп бағыттап орындайды.

а

Бұрғыны дұрыс бағыттау үшін бұрғылаудың бастапқы сәтінде бұрғының жұмысшы бөлігінің диаметрі бойынша бұрғылаудың диаметрінің жартысынан көп тереңдігіне алдын ала ұштау қажет. Зеңбіректі және соған ұқсайтын бұрғыларды тұтас металладрда бұрғылауға және алдын ала аз диаметрлі бұрғылармен бұрғыланған тесіктерді одан әрі үлкейту үшін қолдануға болады.

Терең бұрғылау үшін ең жақсы түрлі бұрғы қарулы бұрғы болып табылады (1.30, б сурет). Мұндай бұрғының бағытталған бөлігі кесуші бөліктің дұрыс бағытталуын қамтамасыз етеді, себебі тесіктің шамамен 250...260° градусты шеңберлі доғасын қамтиды. Мұндай бұрғылардың, зеңбірекілі сияқты жұмысшы бөлігін кесуші жиегінен өзегіне дейін конустықпен дайындайды. Бұрғының үйкелуін азайтып, салқындауын жақсарту үшін, оның бағыттайтын бөлігімен қасқалшаларын алады. Қарулы бұрғылардың кесуші жиегін көбінесе жаңқаларды жақсырақ үгу үшін кесілген сызық түрінде дайындайды. Арнайы бұрғылардың көптеген конструкцияларында терең бұрғылау үшін өзек пен тесіктің бетінің арасындағы тесікке және қатты қысыммен бұрғының кесуші жиегіне түседі. Одан соң, сұйықтық үгілген жоңқаларды қамтып алып, бастиектің жазық орталық бөлігі мен бұрғының өзегімен тесіктен төгіледі. Қарулы бұрғылар тек бұрғыланған тесікпен емес, тұтас металлда да жұмыс істей алады. Арнайы бұрғылармен жұмыс кезінде, өңделетін материалдың тесігінің диаметріне, қажеті бұдырлығына және өңделетін беттің дәлдігіне байланысты

0,02...0,05 мм/айн. берілісті пайдаланады.

Үлкен диаметрлі тесіктерді терең бұрғылау үшін ең тиімді бұрғының түрі бос денелі бұрғы болып табылады. Мұндай бұрғыны пайдалану кезінде жойылатын металлдың сақиналы бөлігі ғана жаңқаға айналады да, ішкі бөлігі тұтас болып қалады және бұрғылау аяқталғаннан кейін оны цилиндлі өзек ретінде жояды.

Арнайы бұрғылардың бұл түрі (1.30, в сурет) тұтас металлда сақиналы пазды кесу үшін салынбалы пышақтары бар бастиектен тұрады, ол кескішпен көмегімен бұрғымен бастиегімен қосылған. Мұндай арнайы бұрғылар үлкен бос денелі біліктерді, ұзын білдектердің айналдырғыларын және т.б. терең бұрғылау үшін пайдаланады.

Үңгілеу мен күшейтуге амалдау әдіптері

және

-қосымшаларда көрсетілген.

a

1.31-сурет. Тесіктерді үлкейту схемалары: а -

бойлап беріліс; б -

Цилиндрлі тесіктерді жонғыш білдектерде өңдеу.

Жонғыш топтағы білдектерді тесіктерді күшейту кезінде 4 құрылғысында бекітілген

дайындамасы ω бұрыштық жылдамдығымен айналады, ал

кескіш

б

). Күшейту үшін стандартты және арнайы кескіштерді пайдаланады, олар

кескіш ұстағышта немесе арнайы ұстағыштар арқылы бекітіледі. Арнайы кескіштердің пішіні өңделетін тесіктің бетінің бір қалпына тәуелді. Жонғыш білдектерде күшейту әдістерінің технологиялық мүмкіндіктері өте көп. Өңделетін дайындаманы әмбебап құрылғыда (патрон, планшайба, цанга) немесе жонғыш білдектің айналдырғысымен байланысты арнайы құрылғыда орнатады және бекітеді. Бұл жерде формасы, орналасуы және дәлдігіне байланысты әртүрлі тесіктерді өңдеуге болады. Ұзын дайындамаларды өңдеу үшін люнетті пайдаланады, ол дайындаманы кесу күшінен иілуі жағдайында қолдап тұрады, бұдан дайын бұйымның пішінінің дәлдігі күшейеді. 4-қосымшада күшейтуден кейін алынатын тесіктерді күшейтуге және дәлдеуге қажет әдіптер көрсетілген.

дайындаманы (1.32-сурет)

құрылғыға негіздейді және бекітеді (

қысқыштармен), ол күшейту білдегінің

үстелімен мықты және дәл байланысқан. А бетін күшейту кезінде

дайындама қозғалыссыз, ал

кескіш

л -

Күшейту білдектерін бастысы дайындамалардың корпустық бөлшектерінің дәл коорлинацияланған осьтері бар (қозғағыш блоктары, беріліс қораптары, т.б.) тесіктерді өңдеу үшін қолданады. 1.33-сурет білдектің негізгі жинау бірліктерінің қозғалысын көрсете отырып, көлденең күшейту білдектерінде орындалатын негізгі жұмыс түрлерінің схемасы көрсетілген. 1.33, а

суретте

борштангасында бекітілген кескіштермен екі концентрленген тесіктерді бір мезгілде күшейту көрсетілген, олар

айналдырғыны айналдырады және

артқы стойкасының люнетін қолдайды. Дайындаманы өңеу кезінде

үстел айналдырғы осінен параллельді (бойлап беріліс) жылжиды. Үстелдің бойлап берілісімен күшейтудің бұл әдісі остелген күшейтілетін тесіктердің үлкен ұзындығы бар болса және 2 бортштанганың иілуі мүмкін болған жағдайда қолданады.

1.33, б суретінде

планшайбасында орнатылған

кескіш ұстағышта бекітілген кескіштің көмегімен үлкен диаметрлі тесікті күшейту көрсетілген. Дайындаманың бойлап берілуі 3 үстелдің қозғалысымен іске асады, ал кескіштің радиалды берілісі - планшайбада кескіш ұстағыштың радиалды жылжуымен. Бұл әдіспен үлкен диаметрлі, бірақ салыстырмалы кіші ұзындықты тесіктерді күшейтуге болады.

1.33, в суретте дайындаманың шеткі бетін тесікті күшейткеннен кейін «ұшқыш» суппортпен өңделуі көрсетілген. Бұл жағдайда дайындама қозғалмайды және үстел де қозғалмайды.

планшайба

кескіш ұстағышты бекітілген кескішімен айналдырады, ол дайындаманың шеткі бетін өңдей отырып, радиалды қозғалады. Бұл амал үлкен симметриялық емес беттерді өңдеу кезінде кездеседі.

1.33, г

суретінде

айналдырғы мен

планшабаның бірлесіп жұмыс ісеуі көрсетілген. Бір уақытта

борштангада орнатылған кесікшпен тесік күшейтіледі және

кескіш ұстағышында бекітілген дайындаманың шеткі беті өңделеді. Дайындама

үстелмен бірге қозғалыссыз қалады.

Координатты күшейту кезінде күшейтілетін тесіктердің осьтерінің орыны екі мөлшермен (координаттармен) беріліп, олар базисті бекітуші жазықтықтардан бөлшектерді есептеп тұрады. Берілген координаттарға кескіш білдегінің айналдырғысының остерін орнату градуирленген сызғыштардың және ілдекте бар қосымша көрсеткілердің көмегімен іске асады, немесе сәйкесінше координаттардың мөлшерлерімен реттелетін арнайы қыстырмалардың көмегімен іске асырылады. Күшейту алдында, білдектің үстеліне бөлшектің дұрыс орналасуын айналдырғыда бекітілген индикатормен тексереді, содан соң, нөлдік орнындағы айналдырғының бекітілуін білдектің айналдырғысының аяғына қолмен тексеру арқылы енгізілген ұстауышпен тексереді. Одан соң, алдын ала айналдырғының осі мен күшейтілетін тесіктің осін сәйкестендіре отырып, күшейтуді бастау керек. Координатты күшейту орта арасындағы дәлдікті және остестікті күшейтеді, өңдеп жеңілдетеді және өнімділікті көбейтеді.

1.33-сурет. Көлденең кесуші білдегінде негізгі жұмыс түрлерінің схемасы (а-г)

Ажарлау білдектерінде өңдеу.

Егер дәл тесікті алу үшін күшейту немесе хонингілеуді қолдану әртүрлі жағдайлармен мүмкін емес болса, тесіктерді ажарлауды пайдаланады. Тесіктерді ішкі ажарлау білдектерінде ажарлайды. А диаметрлі абразивті шарықтасы (тесіктің 0,6...0,7 диаметрі) жылдам тозады, сондықтан жиі түзеу мен ауыстыруды қажет етеді. Сонымен қатар, ажарлау аз жылдамдықты кесумен іске асады, ажарлаушы шарықтастың айналасының көп шығып кетуі дірілдеуге алып келіп, салдарынан өңдеу дәлдігі азаяды.

1.34, а

суретте ішкі ажарлау білдегінде А өтпелі тесігін өңдеу схемасы көрсетілген.

бұрыштық жылдамдықпен айналады. Қысқа тесіктері кіресу әдісімен ажарлайды, бұл кезде

құрылғы

5-қосымшада ішкі ажарлауға ұсынылатын жедел әдіптер мен сол кездегі өңдеу дәлдігі көрсетілген. Ішкі ажарлауды негізінен шыңдалған бөлшектердің тесіктерін дәлдеп өңдеу кезінде пайдаланады.

1.34-сурет. Тесіктерді ажарлау схемасы: а

б

1.35-сурет. Айналып тұрған ( а

) және айналмайтын ( б

Ішкі ажарлаудың екі әдісі болады: айналып тұрған дайындамада тесікті ажарлау және қозғалмай тұрған дайындамада тесікті ажарлау. Бірінші әдісті өлшемдері кішкентай, көп бөлігінде айналу денелері болып табылатын дайындамаларда, мысалы, тісті дөңгелектердегі, бытыра және роликті мойынтіректерді дөңгелектердегі тесіктерді ажарлау кезінде қолданады, ал екіншісін - білдектің патронында бекітуге ыңғайсыз немесе мүмкін емес корпусты бөлшектердің дайындамаларының тесіктерін ажарлау кезінде қолданады. Бірінші жағдайда, өңделетін дайындаманы патронда қысады және жонғыш білдектегідей айналу қозғалысына жеткізеді (1,35, а сурет). Екінші жағдайда, дайындаманы білдектің үстеліне орнатады, ал ажарлау шарықтасының айналдырғысы айналу қозғалысынан бөлек орнатады, оның жылдамдығы ажарлау шарықтасының v дөң . айналмалы жылдамдығына сәйкес және дайындаманы ажарлаудың айналу жылдамдығына сәйкес келетін планетарлық жылдамдығы да бар (1.35, б

дөң. ажарланатын тесіктің осінің бойымен бойлап берілуі іске асады: бірінші жағдайда - айналдырғының бастиегінің қозғалысымен, екінші жағдайда - үстелдің қозғалысымен. Айналдырғылы бастиектің кәдімгі конструкциясында, аз диаметрлі тесікті ажарлау кезіндегі шарықтастың айналмалы жылдамдығы көбінесе 10 м/с-тан аспайды және ажарланатын тесіктердң диаметрлерінің өсуіне сәйкес бастиектердің өлшемдерніңі өсуіне қарай, тесіктердің диаметрлері 30 мм-ден асқанда 30 м/с-тен асады. Ажарлау шарықтасының аз қаттылығы кесудің тереңдігін (көлденең беріліспен) шектейді, ол бір қосалқы жүріске (ажарланатын тесіктің диаметріне байланысты) болат пен шойынды алдын ала ажарлау кезінде 0,005...0,02 мм және сандық ажарлауда - 0,002...0,01 мм құрайды.

Көлденең берілістің аз көрсеткіштерін тесіктердің 40 мм-ден аспайтын диаметрлерінде қолданады және тесіктің ұзындығының оның диаметріне үлкен қатынастарында қолданады. Ішкі ажарлауды бойлап беріліспен айналдырумен жүргізеді. Айналмалы сыртқы ажарлау кезіндегідей, бойлап беру өлшемі алдын ала ажарлау кезінде 0,4...0,8 шарықтастың енін және тазалау кезінде - 0,25...0,4 шарықтастың енін құрайды және кем көрсеткіштерді тесіктің ұзындығының диаметріне қатынасы үшке тең болған кезде қолданады. Ішкі ажарлау кезінде ажарлау шарықтастарының аз өлшемдерінің салдарынан оның беріктігі ажарлаудың басқа түрлеріне қарағанда аз. Ішкі ажарлау кезінде, тап сонлай сыртқы ажарлау жағдайларымен салыстырғанда, жұмсақ шарықтастарды таңдау керек. Себебі, шарықтастың өңделетін бетпен үйкелісінің доғасының ұзындығы үлкен болған сайын, өңделетін дайындама қатты қызуы мүмкін.

Ішкі центрсіз ажарлау кезінде (1.36-сурет)

өңделетін дайындаманы

және

қолдайтын роликтерінің және

жетекші роликтің арасына бекітеді. Қолдайтын роликтер мен жетекші ролик

жалпы корпусына орналастырылған, ол өңделетін дайындамамен бірге

ажарлау шарықтасының айналдырығысының бағытына жылжиды. Айналып тұрған ажарлаушы шарықтасы ажарлау тереңдігіне радиалды беріліс жасайды, бір уақытта өңделетін дайындамаға қатысты бойлау бағытымен жылжу мүмкіндігін алу керек.

1.36-сурет. Ішкі центрсіз ажарлау схемасы

Созылмалы білдектерде өңдеу.

Цилиндрлі тесіктерді созу - бұл механикалық өңдеудің түрі, бұл түрде дайындаманың алдын ала өңделген тесігінің ортасымен дөңгелек кесуші тісті білік түріндегі көп жүзді (созу) құралмен (бұрғылау немесе күшейтумен) созады.

Металды кесу көп жүзді

(созу) құралмен аз v жылдамдықпен және А созбаны әрбір лезвиесімен аз әдіпті кесу және шешіп алу арқылы жүргізіледі. Дайындама

бұл кезде В созбалы дәл цилиндрлі бетімен орталандырылады және

өзін-өзі бекітетін тіреуішке С шеткі бетпен тіреледі. Мұның бәрі, созумен өңделген беттің жоғары дәлдігі мен аз бұдырлығын қамтамасыз етеді. Созуға әдіп 0,5...0,8 мм диаметр бойынша дәлдік 6-шы квалитетке сәйкес келеді, ал бұдырлық параметрі Ra

Созбаның тістері бір жүрісте барлық әдіпті шешеді. Созбада негізгі кесуші тістерден басқа, өңделетін бетке қажетті дәлдік пен бұдырлықты беретін калибрлеуші тістер болады.

1.37-сурет. Тесікті созу схемасы

Құрайды.

ілгерінді схема бойынша

Өңдеудің барлық ені бойынша металдың жұқа қабатын ала отырып, бетті созу кезінде пішінді схема падаланылады. Қабат бойынша өңдеу бұл жағдайда пайдаланылмайды. Генераторлы схема созбаны дайындауды жеңілдетеді, себебі бұл жағдайда созу тістерін барлық пішіндік шет жағымен ұштау қажеттілігі жоқ. Ілгерінді схема негізінен алдын ала өңделмеген беттерді созу кезінде пайдаланылады. Цилиндрлі тесіктерді өңдеу кезінде созу үшін әдіптің өлшемі 0,5 тен 1,5 мм-ге дейін диаметрге тесіктің диаметріне байланысты ауысып тұрады, өңдеу дәлдігі 6-9 квалитет бойынша. Терең тесіктер үшін әдіп 25..50%-ға үлкейеді. Осындай әдіптерді шлицті, эвольвентті және басқа да ұқсас тесіктерді созу кезінде, егер ойымдарды тесікпен бір мезгілде комбинациялық созумен өңдейтін болса, алады. Беттің бұдырлығы Ra

1.38-сурет ең көп тараған көлденең созбалы білдектің жалпы түрі көрсетілген.

білдекте негізгі жинақ бірліктері бекітілген, оның жазық бөлігінде

электрқозғалысынан агрегаттары мен жетектерімен

сужетегі орналасып,

сояуышты қозғалысқа шығарады. Сояуыштың сыртқы аяғы

сырғақпен бірге жылжитын қосымша тіреуде жатыр. Сояуыштың аяғы

қыспалы құрылғысымен қамтылып,

созбаны бекітеді, ал екінші аяғын 9 жылжымалы люнет қолдап тұрады. Өңделетін

дайындама созу кезінде білдектің сыртқы бетіне тіреледі.

1.38-сурет. Көлденең созбалы білдектің жалпы түрі

Сужетекте әртүрлі жұмысшы жүрістің жылдамдықтарымен сояуыштарды орын ауыстыру үшін және әртүрлі ұзындықты созбаларды бекіту үшін

сырғақтың ұзындығы мен қозғалыс жылдамдығын өзгертетін құрылғы көзделген. Тістерді конструкцияларына қарай созбалар кесуші және тұтастаушы болып бөлінеді. Бірінші жағдайда, тістердің ұшты кесуші жиегі бар, ал екінші жағдайда - өңделетін беттің тұтасталуына жұмыс істейтін дөңгеленген. Пішіні бойынша созбалар жазық, дөңгелек және бір қалыпты болып бөлінеді. Сонымен қатар, салынбалы тістері бар жиналмалы және қатты қорытпадан жасалған пластиналармен қамтылған жиынтықты болып бөлінеді. Екі қатар тұрған тістердің биіктіктерінің әртүрлілігі, созбаның әрбір тісімен кесілген металлдың қабатының қалыңдығын анықтайды немесе өңделетін материалдың қаситтеріне, созбаның материалына, дайындаманың қаттылығына, созатын беттің пішініне қарай тіске көтеретін биіктікті анықтайды. Кең жоңқаны бөлу үшін тістердің кесуші бөлігінің бетінде жоңқа бөлуші жырашықтар (6-дан 12-ге дейін) кесілген. Калибрлеуші тістердің саны 3-8 құрайды. Өңдеу дәлдігіне талаптар көп болған сайын, созбаның сонша калибрлеуші тістері көп болу қажет. Созбаның құйрықтарының түрлері білдектің патронына созбаны бекіту үшін қолданатын тәсілдеріне байланысты. Ең көп тарағаны тіке тістері бар дөңгелек созбалар, оларды кейде тез кесуші болатты үнемдеу үшін жинақты етіп жасайды. Терең тесіктерді созу үшін бұранда тістері бар созбаны пайдаланды, олар осьтің бойымен қабылдаушы қозғалыспен жұмыс істейді. Тұтастаушы созбаның өткір кесуші жиектері болмайды, оның тісіне дөңгелек пішін беріп, өңделетін бетті жазуды қамтамасыз етеді. Оймакілтекті созбаларды дөңгелек сияқты жасайды, тістердің оймакілтектердің пішініне қарай тік, бұрыштық немесе шыршалы пішінде дайындалады. Көп жақты тесіктерді созу үшін квадратты, алты жақты, тікбұрышты созбаларды және басқа пішінді созбаларды пайдаланады. Бұл конструкцилардың ерекшеліктері тіске әртүрлі көтермелердің ұзындықтары бойынша бірнеше сатылары бар болуы болып табылады. Сояуыш тесіктердің әртүрлі беттерін бір мезгілде өңдеу үшін комбинациялы созбаларды пайдаланады, оларды алдымен жазық тесіктерді, содан соң сояуыштарды созады. Мұндай созбалардың алдында дөңгелек пішінді тістері болады, олардың артында сояуыштың пішініне сәйкес тістер орналасады.

Буатты созбалар тесіктерде әртүрлі пішінді шпондық жырашықтарды созу үшін арналған.

Тесіктерді әрлеп өңдеу түрлері.

Бұйымның мықтылығы мен ұзақ жұмыс істеуі көптеген технологиялық факторларға, соның ішінде дайын бөлшектердің беттерінің дәлдігі мен бұдырлығына, яғни, дайын бұйымдардың беттерінің қажетті параметрлерін қамтамасыз ететін беттерді өңдеу (финишті амалдар) әдістеріне тәуелді. Өңдеудің әрлеу әдістері жоғары дәлдікті өңдеу әдістері болып табылады. Цилиндрлі тесіктері әрлеу үшін келесі әдістерді қолданады:

Оларға: ■

әрлеу жатады .

қажетті жабдықтар ;

түрлі-түсті материалдардан және олардың қоспаларын өңдеу үшін қолданады, себебі бұл материалдардан дайындамалардың тесіктерін ажарлаумен өңдеу барысында ажарлау шарықтасы майланып, өңдеуді қиындатады. Жұқалай күшейту кесудің аз тереңдігімен (0,05...0,3 мм) және кесудің жоғары (120...1 000 м/мин және оданда жоғары) жылдамдықтарында аз берілістермен (0,02...0,12 мм/айн.) сипатталады. Өңдеуді алмаз кескіштермен немесе қатты қорытпалардан жасалған пластиналармен іске асыралы. Алмаз кескіштер өте берік, 200...300 с. жетеді. Қатты қорытпалардан пластиналары бар кескіштердің жақсы жеткізілген кесуші жиектері өңделетін беттің жоғары сапалығын қамтамасыз етеді, бірақ, беріктігі аздау.

Жұқалай күшейту кезінде өңдеу дәлдігіне әсер ететін негізгі факторлар құралдың кесуші жиегінің мұқият жеткізілуі және нәтижесінде жоғары қаттылықтағы оның аз тозуы, кесудің аз үлесті қысымы, кесудің жоғары жылдамдықтары. Өңдеудің бұл түрінде күшейтуге берілетін әдіп пен осыған дейінгі амалдың дәлдігіне үлкен мән беріледі. Үлкен әдіп пен оған дейінгі амалдың дәлсіздігі кесуші құралдың жұмыс істеу жағдайларын кемітеді. Жұқалай күшейту үшін арнайы құрылған білдектерді пайдаланады. Бұл білдектерде дайындаманы қозғалыссыз орнатады, ал айналуды кесуші құрал алады, нәтижесінде өңдеу дәлдігіне өңделетін дайындаманың дисбалансы жойылады. Корпусты бөлшектерді жұқалай күшейту үшін көлденең күшейтетін білдектер, ал металы көп корпусты бөлшектерді жұқалай күшейту үшін - тік күшейтпелі білдектер көп қолданылады. Жұқалай күшейту арқылы өңдеу дәлдігінің 6-шы, 7-ші квалитет шегінде өңдеу дәлдігін және Ra 1.25.0..32 мкм дейін беттің бұдырлығын және дұрыс геометриялық пішіннен (сопақтығы, конустығы, бедерлеу) ауытқуын 0,003...0,005 мм аспайтындай қамтамасыз етеді. Жұқалай күшейтудің ұсынылған режимдері мен өңдеуге әдіптері 2 және 7-қосымшаларда көрсетілген.

Хонингілеу

планкада сәйкесінше бекітілген және бастиектің сәйкесінше пазаларына кіріп тұрған

радиалды өзектермен екі-екіден қосылған

алты қажақты шарықтар құрастырушысының бойымен орналастырылған

цилиндр түрінде (1.39-сурет) көрсетіледі. Бастиектің ішінде екі жақты конустық

өзек жөнделген, оның көмегімен радиалды өзектер қажақты шарықтармен бірге ашылып, диаметрлі өлшемді реттейді және қажақты шарықтардың шашылуын өтейді. Қажақты шарықтар бір бірімен

серіппелермен екі екіден қосылған. Жеткізуші бастиекті хонингілеу білдегінің айналдырғысымен топсамен қосады. Білдектің айналдырғысы жеткізуші бастиекке бір уақытта өңделетін 2 дайындаманың тесігіне айналушы (болаттың өңдеу кезінде 20...50 м/мин және шойынды өңдеу кезінде 65...80 м/мин) және қайтпалы - жеткізілмелі (10...20 м/мин) қозғалыстарды хабарлайды. Бұл кезде хон қажақты шарықтармен дайындаманың тесігінің өңделетін бетін тегістейді және оны қажет өлшемі мен бұдырлығына жеткізеді.

Жұқалай

Хонингілеуден кейін тесіктің дәлдігі 6-шы, 7-ші квалитетке және беттің бұдырлығы Ra

0,63...0,32 мкм шегіне сәйкес болады.

Хонингілеу барысында оған дейінгі амалдардан тесіктердің пішінінің (конус түрлі, сопақ, бөшке түрлі және т.б.) кемшіліктері қалған болса, дұрыстауға болады. Хонингілеуге әдіп өлшемі оған дейінгі амалдарға байланысты болады және көбінесе 0,01...0,2 мм (егер бетті хонингілеуге дайындау үшін ажарлау пайдаланылатын болса, әдіп 0,01...0,05 мм құрады) құрады. Хонингілеудің сапасына қажақты шарықтардың және өңделетін режимдердің сипаттамалары әсер етеді. Қажақты шарықтарды 8-3 түйіршіктілікті электркорундтен дайындайды. Сонымен қатар, синтетикалық алмаздан брусоктар пайдаланылады.

Хонингілеу кезінде өңдеудің тиімді режимі келесі: жеткізуші бастиектің шеңберлі жылдамдығы

30...60 м/мин, қайтпалы жеткізілмелі қозғалыстың жылдамдығы 10...15 м/мин. Тесіктерді хонингілеу кезінде керосин (90%) мен майдың (10%) қоспасынан дайындалған АӨС, ал кейбір жағдайларда керосин мен осер майынан, стеарин мен басқа материалдардан тұратын арнайы қоспаларды пайдаланады.

Ысқылау

Ысқылаудың дәлдігі мен өнімділігі қажақтың түйіршіктілігі мен түрімен, майлау жағдайлары мен өңдеу режимдерімен анықталады. Пішіні бойынша кемшілік 0,001 мм құраса, бұдырлығы 14-ші кластан аспайды. Өңдеуге жіберілген әдіп ысқылаудың үдерісінің ұзақтығын (0,01 мм көп емес) анықтайды.

Тегістеу

Бұл жерде, тесіктің тек геометриялық параметрлері ғана емес, оның сыртқы бетінің көрсеткіштері де өзгереді. Тесіктерді өңдеу үшін калибрлеуді (қатаң түзеу) пайдаланады, бұл кездегі құрал кішкене шар немесе роликті бастиек болып табылады.

дайындаманың А тесігі арқылы

кішкене шармен (1.40, б сурет) өткізу кезінде беттің бұдырлығы азаяды және диаметрі өзгереді. Алынатын дәлдігіне байланысы бұл үдеріс тазалап ажарлаумен бірдей. Бұл үдерісті көбінесе аз диаметрлі тесіктерді, ажарлау мүмкін емес немесе экономикалық тиімсіз жағдайда өңдеу үшін пайдаланады. Тегістеудің ерекше түрі алмазды тегістеу болып табылады, бұл кезде алмаздың жұмыс бөлігіне 1,5...4 мм радиусты сфералық түрін келтіреді. Әртүрлі металлдардағы жылжу үйкелісінің азғантай коэффициенті және жоғары беріктілігі жоғары қаттылықты (HRC≥60) дайындамаларды құралды 0,04...0,1 мм/айн. бойлап беру және өңдеу жылдамдығы 40...50 м/мин кезінде жақсы нәтижелер алуға мүмкінік береді.

а -

роликті тігумен; б -

кішкене шармен

a        б

шарықтастың көмегімен бетті өңдеуді айтады. Әрлеуді оған дейінгі өңдеулің іздерін кетіру үшін пайдаланады. Егер әрлеуді, оған дейінгі өңдеудің іздерін кетіру мақсатында және бетті жылтырату үшін қолданатын болса, беттің өзінің дәлдігіне аса мән берілмейді. Егер жоғары дәлдікті бөлшекті әрлейтін болса, өңдеуге белгілі бір әдіп белгілейді және әрлеуге дейінгі және соңғы шамасын бақылайды.

а суретте жоғары биіктіктігі 50 м және ені 150 мм дайындама бөлшектерінің сыртқы және ішкі беттеріндегі өтпелі тесіктерін, паздарды және оймакілтектерді өңдейтін габариті аз құрылғы көрсетілген. Бұл құрылғыда ату энергиясы (кәдімгі аңшы оғы) пайдаланылады, бірақ энергия көздері: бензиннің атуы, пневматика және т.б. да пайдаланылуы мүмкін.

б

1.41-сурет. Өткізілмелі тесіктерді жару энергиясымен ( а

) және қысылған ауаның энергиясымен ( б

) өңдейтін габариті аз құрылғылар

Құбырдың корпусына

кескіш қақпағы бар

гильза орналастырылған. Құбыр кескіш

өткізгіш арқылы жұмыс цилиндрімен

қосылады. Цилиндрде

поршень, поршеньді сақиналармен бекітіліп орналастырылған. Поршеннің түбінде сырғақты кескіш ұстағышпен қосатын

кескіш тесігі бар, оның ұясында

екі жақты қызметтегі кескіш бекітілген, ол алдыңғы беттерімен,

корпустың ішінде

ішкі жаймасында

сақиналы дайындаманың бөлшегінде жатқызылған.

Кескіш ұстағыш құрылғының үстелге соққысын жұмсарту үшін жұмыс жүрісінің шетіне кескіш ұстағыштың астына резеңкелі шайба - буфер 11 салынған.

құбырдың

өткізгішпен және өткізгіштердің

цилиндрмен кесуші қосылыстары қорғасын төсеуіштермен саңылаусыздандырылған. Құбырда оқ-дәрі газдарын шығаратын тесіктер көзделген. Зарядты жаруды электрзапалмен жүргізеді. Жұмыс цилиндрдің түбіне ату энергиясын беретін орта болып табылатын сұйықтықты (су, өндірістік май, сулы-майлы эмульсия және т.б.) құяды.

1.41, б суретте ауаның қысым энергиясын ату энергиясының орнына пайдаланатын құрылғының схемасы көрсетілген.

өңделетін дайындама

ауа көпшігінің қызметімен жоғары жылдамдықпен

төрт кесуші құралдың ортасымен

ататын кескіш ұстағышпен

бағытқа өтеді.

1.3.

Цилиндрлі бұранданың негізгі түрі сәйкес стандарттармен регламенттелген, 1-ден 600 мм-ге дейін диаметрлі метрлік кескін. Жүрістің өлшеміне қарай ірі және кіші жүрісті кескіндерге бөледі. Кесу қосылысының берілетін талаптарға сәйкес бұрандалар мен сомындарды жеткізу далалары үш дәлдік кластары: дәл, орта және ірі кластарда бекітіледі. Метрлік кескіштен бөлек арнайы цилиндрлі кескіштер: құбырлық, трапециалды, тіреуішті, сағаттық, дөңгелек кескіштерді пайдаланады.

қозғалысты көрсететін (жүрісті және жүкті бұрандалар) кескін қосылыстарында пайдаланады. Қозғалысты көрсетуге арналған кескіш қосылыстарында кейде квадрат профильді тік бұрышты кескішті пайдаланады.

үлкен бір жақты қысым түсіретін (бұрандалы баспақтар, арнайы қысқыш бұрандалар және т.б.) кескіш қосылыстарында пайдаланады.

1 мм-ден аз диаметрлі кескіш қосылыстары үшін дәл құрал құрастыруда пайдаланады.

жоғары динамикалық ауырлықта немесе кескішті ластайтын жағдайларда пайдаланады.

құбырлық қосылыстарда, арнайы тұтастайтын материалдарсыз қосылыстың герметикасын қамтамасыз ету үшін пайдаланды. Ең көп тараған түрі

болып табылады, оның пішіні құбырлық цилиндрлі кескіштің дөңгеленген пішініне сәйкес келеді.

деп бөледі. Біріншісіне кәдімгі кескіш қосылыстарды (бұранда-сомын), құбыр мен басқалардың қосылыстарын жатқызады, ал екіншісіне - жүрісті бұрандалар, микрометрлік паралар, жүкті бұрандалар және басқалары жатады.

бұранданы әртүрлі конструкциялы бұранда кескіштермен, кескі кесуші бастиектермен, кесуші кескіндермен, тарақтармен, дискілі және топтық кескіш фрезалармен, бір және көпжіптік ажарлаушы шарықтастармен кеседі.

кескішпен (1.42-сурет) бірнеше жүріспен кеседі. Қаралтым өтпелерді

а

сурет) орындайды, ал таза өтпелерді тікелей беріліспен

б

сурет) орындайды.

дайындама ω бұрыштық жылдамдықпен айналып тұрады, ал кескіштің (немесе тарақ)

өнім. бойлап берілісі дайындаманың бір айналымына кесілетін кескіннің жүрісіне тең. Кескішпен кесу кескінді өңдеудің аз өндірісті әдісі болып табылады, себебі кескінді бірнеше жүріспен кесу қажет. Конструктор бөлшекті жобалаған кезде, соңында кесілген кескіннің кескішінің шығуы үшін кескіштің немесе жырашықтың қашуын ескереді.

тарақта (1.42, в

сурет) тістері β белгіленген бұрышпен кесілген, ол жұмысты

және

а -

қисық беріліспен кескішпен; б -

тікелей беріліспен кескішпен; в -

жүрісінің дайындаманың бір айналымына тең

өнім. бойлап берілісі кезінде кеседі. Дәл кескінді кесу кезінде тарақ тек қаралтым өңдеу үшін пайдаланылады. Сонымен қатар, тарақ бөлшектің бортына жабысып тұрған кескінді кесуге пайдасыз. Бөлшектерді технологиялыққа қарау кезінде конструктор технологпен бірге кескінді кесу әдістерін іске асырудың әртүрлі мүмкіндіктерін қарайды.

дәлдігі төмен сыртқы кескінді алу үшін қолданады. Кескінді өңдеу бір жүріспен жүргізілетіндіктен, бұл әдіс ірі жүріспен кескін кесу үшін пайдасыз. Кейбір жағдайларда жоғары дәлдікпен дайындау бұранда кескіштерді пайдаланады, олардың кесуші жиектері ысқылана жоғары дәлдікке алып келеді. Мұндай бұранда кескіштермен дәл кескіндерді кесу және калибрлеуге болады. Бірақ, бұл кескінді кесудің әдісі тиімсіз және соның салдарынан аз қолданылады. Дөңгелек бұранда кескіштер түрлі-түсті металлдардан дайындамаларда кескіндерді кесу үшін, сонымен қатар, аз диаметрлі (2 мм-ден кем) кескіндерді кесу үшін, оны кесуші немесе диаметрі бойынша

дайындайды. Кеспейтін бұранда кескіштер, кесетіндерге қарағанда, мықты және дұрыс және таза кескіндерді алуды қамтамасыз етеді.

ұстағышқа орнатады, оларға кескінді кесуге қажет қозғалысты жұмысшы береді.

машинамен кесу кезінде бұранда кескішті өтемелі оқтарда бекітеді. Сериялы өндірісте өзін өзі ашатын, дөңгелек тарақды бұранда кескіштері бар

кескін кесуші бастиектерді (1.43-сурет) пайдаланады. Кескінді кесу үдерісінде бастиектің бойлап берілісі кесілетін кескіннің бұранда кескіштерінің өзін өзі тартуымен қамтамасыз етеді. Кескінді, ω бұрыштық жылдамдықпен айналып тұрған

дайындамада кесуді аяқтағаннан кейін бастиек арнайы тежегіштің әсерімен автоматты түрде ашылады және артқы дүріспен бастапқы орнына қайтып келеді, сол жерден келесі дайындаманы өңдеу басталады. Бұранда кескішпен кесу 7-9-шы квалитетті дәлдікті, ал кескін кесуші бастиепен - 7-ші квалитетті дәлдікті қамтамасыз етеді.

Бұранданы револьверлі білдектерде және автоматтарда кесу үшін дөңгелек бұранда кескішпентердің түрі -

құбырлы бұранда кескіштерді (1.44-сурет) пайдаланады, олар кәдімгі дөңгелек бұранда кескішпентерден жақсырақ жұмыс істейді, салдарынан жоңқалар бос жойылады, кесуші жиектерді ұштаудың мүмкіндігі, патронда бұранда кескіштерді мұқият ортаға дәлдеу және жинайтын сақина арқылы реттеу мүмкіндіктері болады.

1.44-сурет. Дөңгелек құбырлы бұрандама кесуші

табылады. Тарақтардың орналасуына байланысты бұранда кескіш бастиектердің келесі түрлерін бөледі: дәл кесу үшін тарақтардың радиалды орналасуымен (1.45, а

сурет), дәлсіздеу кескіндерді тарақтардың тангенциалды орналасуымен (1.45, б

сурет).

Тарақтардың конструкциясы бойынша әртүрлі бастиектері жазық (призмалық) (1.45,

кескіштің өнімділігін арттыратын тиімді әдіс кескінді айналып тұрған кескіштермен, яғни

-1 (өңделетін материалына, диаметріне және кесу жүрісіне байланысты) айналу жиілігімен айналады, ал кескіштің біреуі кескішті бастиектерде бекітіліп, 1000-нан 3000 мин -1 дейін айналу жиілігімен айналып тұрып, мерзім сайын (бастиектің әрбір айналымына бір рет) өңделетін бетпен үйкеліседі. Кескіш бастиегі айналдырғыда орналасқан, ол өңделетін дайындаманың осіне қатысты әдеттен тыс орналасқан (1.45, в сурет). Бастиектерге бір, екі немесе төрт кескіш бекітеді. Бұл әдіспен 50 мм-ден астам диаметрлі, 6-шы, 7-ші квалитетті дәлдікті және Ra 1,25...0,63 мкм беттің бұдырлығымен кескіндерді кесуге болады. Т15К6 маркалы қатты қоспалардан жасалған пластиналары бар кескіштерді пайдаланған кезде кесу жылдамдығы 400 м/мин жылдамдыққа жетеді.

белгілеуштерді, бұрандалы фрезаларды, бүрлейтін аунақшаларды өңдеу, сонымен қатар, алдын ала кесілген кескішпен термиялық өңделген кескін, жауапты бөлшектердегі

бұранданы және жоғары дәлдікті алу үшін өңдеу жүргізеді. Қазіргі уақытта, өндіріс тәжірибесінде

а-в )

Ал кескіштің біреуі (

Бұранданы ң бір ойымының пішінімен сәйкес пішінделген бір жіпті қажақты шарықтаспен ажарлау.

Қажақты шарықтастың

айналу осі (1.46-сурет) дайындаманың осіне, кескіннің бұрандалы сызығының көтерілімінің бұрышына тең α бұрышпен орналастырады. Қажақты шарықтастың пішіні ажарланатын кескіннің ойымының пішініне сәйкес келу қажет. Өңдеу кезінде қажақты шарықтас v

дайындама

артқы орталықпен қолданып отырып,

дөң. шеңберлі беріліспен жәй айналады және осьтің бойымен дайындаманың бір айналымындағы кескіннің бір жүрісіне тең

Өңдеу режимі кесу тереңдігі мен өңделетін бөлшектің шеңберлі жылдамдығының қатынасымен сипатталады. Үлкен кесу тереңдігі мен аз шеңберлі жылдамдығы кезінде «тұтастан» кішкене жүрістермен, яғни алдын ала кескілеусіз кескінді ажарлауға болады. Бұл әдіс өте жоғары дәлдікті кескін, мысалы ±3' шегіндегі кескіннің пішінінің бұрышының жартысы бойынша кемшіліктермен кескін алуға мүмкіндік береді.

Сақиналы жіптері бар көп жіпті ажарлаушы шарықтаспен ажарлау ұзындығы шарықтастың енінен кіші, қысқа кескіндерді ажарлауға мүмкіндік береді, Кескінді көп жіпті шарықтаспен ажарлауды бойлап береліспен де, радиалды кіре кесумен де орындайды.

Қажақты шарықтастың осін, ені кесілетін кескіннің ұзындығынан үлкен, өңделетін дайындаманың осіне қатарласып орналастырады. Өңдеу кезінде 1 қажақты шарықтас (1.47-сурет) кесудің v

a\

Айналып тұрған қажақты шарықтас

пішінінің толық тереңдігіне дайындаманың жарты айналымына кіреді. Бұл кезде дайындама өзінің осінің бойымен кесілетін кескіннің жүрісіне тең

Сипатталған әдіс жоғары өнімділікпен ерекшеленеді және «тұтастан» кішкене жүріспен, яғни (алдын ала кескілеусіз) кескінді ажарлауға мүмкіндік береді, бірақ, бұл кезде жететін

бұранданың дәлдігі бір жіпті шарықтаспен жұмысы кезіне қарағанда төмен - пішіннің бұрышының жартысы бойынша кемшіліктер ±6' құрайды.

Бойлап берілісті көп жіпті шарықтаспен кескінді ажарлауды ұзын кескінді өңдеу кезінде қолданады.

Бұранданың пішінінің толық тереңдігіне орналастырылған 1 қажақты (1.48-сурет) шарықтасқа v

1.48-сурет. Бойлап берілісі бар кескішті ажарлау схемасы

қозғалысын хабарлайды.

және

центрлерінің ортасында орналастырылған

дайындама (

қамытшасы мен

шылбырын пайдалана отырып) кішкене айналу

өнім. бойлап беріліспен жылжиды. Қажақты шарықтастың бірінші жүрісте тұрған жіптер алдын ала жарлауды орындайды, ал соңғы жіптері - соңғы ажарлау. Қаралған әдістерден бөлек, бұранданы қосымша арнайы құрылғылармен қамтылған, көп жіпті ажарлау шарықтасын пайдалан отырып, центрсіз ажарлау білдегінде

дәлдігі басқа әдістермен салыстырғанда төмен, бірақ кәдімгі бөлшектерді дайындауға жарайды. Осы жағдай мен жоғарй өнімділік бұл әдістің жоғары дәлдікті қажет етпейтін, кескін бөлшектерінің жаппай өндірісінде пайдалданылады.

бұранданы негізінде таңбалаушымен кеседі. Онымен қатар, кескішті, тарақты және бұрандалы фрезаны пайдаланады.

бір жұмыс жүріспен және тек ұзын бұрандаларды кесу кезінде немесе терең тесіктерде екі таңбалаушыны пайданады. Білдекте кесілген соң дәл

бұранданың өлшеміне қарай жиынтыққа кіретін әртүрлі таңбалаушылармен кеседі. Машина таңбалауышыларымен бұранданы өтпелі және бітеу тесіктерде бұранда кескіш, бұрғылаушы, револьверлі білдектерде, жонғыш автоматтар мен жартылай автоматтарда кеседі. Бітеу тесіктерді кесудің алдында кішкене тереңдікке (шамамен 3-4 жіпке) бұрғылайды. Бұл кескінді кесуді жеңілдетеді, қажетті тереңдікте кескін кесуге мүмкіндік берелі және таңбалуыштың сынуының алдын алады.

кесу кезінде қажетті жағдай, кескіннің қажетті ұзындығына жеткен кезде таңбалаушы қажетті орнына жеткенде жұмысшы жүрістен айналым шапшаң кері қосу (керіқимылдау) болып табылады. Бітеу тесіктерде

бұранданы кесу үшін білдектер жұмыс жүрісінің шектеуіштерімен, соңғы орнына жеткен кезде таңбалауыштың кері қосылуымен қамтылу қажет. Берілісті тоқтату

және таңбалауыштың айналымын тоқтату өзін өзі сөндіретін оқтармен іске асырылуы мүмкін. Айналдырғының айналуын кері қосу өзін өзі сөндіретін оқтарды пайдалану кезінде де, сомындарды кесетін арнайы білдектерден бөлек, қажет.

Бұранданы таңбалауышпен кесу үшін әртүрлі типті оқтарды пайдаланды: қатты, жылжымалы, тіреуден өзі сөнетін, айналушы сәтімен жүктелуден өзін өзі сөндіруші.

Қатты оқтар таңбалауышқа арналға кәдімгі ұстағыш болып табылады. Бұл оқтар, тесік пен таңбалауыштың остестігі қамтылатын, тек револьверлі білдектерде және автоматтарда пайдаланылады.

Жылжымалы оқтар кесілетін тесіктің осі бойынша таңбалауыштың өзін өзі құрылуын қамтамасыз етіп қана қоймай, айналдырғының жүрісінде таңбалауыштың тез ауысуын орындайды. Жылжымалы оқтардың орнына, кішкентай өлшемді таңбалауыштар үшін, таңбалауышқа өзін өзі бекітуге мүмкіндік беретін, оны қатты патронға кейбір саңылаумен отырғызады. Таңбалауышты патронмен көбінесе таңбалауыштың төртбұрышты құйрығының көмегімен қосады.

Тіреуден өзі сөнетін оқтарды таңбалауышпен бұранданы кесу үшін револьверлі білдектерде және автоматтарда, сонымен қатар, көп айналдырғылы кескінкесуші білдектерде пайдаланады. Блідектің айналдырғысының бойылап беру тоқтаған соң, таңбалауышты одан әрі кесілетін тесікке енгізілуі патронның жылдымалы бөлігінің (1.49, а

сурет)

қатты түзеткішпен қатты байланысып тұрған

жартылай муфта

патронның бөлігімен итерілген

б суретте көрсетілген. Білдектің айналдырғысындағы конустық құйрығы патронды бекіту үшін қызмет ететін

білік шеткі жұдырықшалары бар

жартылай муфтаның шпонкасына орнатылып, ол тап сондай, білікті бос орнатылған екінші

жартылай муфтаға іліктірілген.

жартылай муфта бойлай бағытпен

серіппенің қысымымен, остік күші

сомынмен реттеле отырып, жылжиды. Таңбалауыштың айналуын

жартылай муфтадан

төлке жылжып кетеді. Таңбалауыштың айнаулы тоқтаған кезде айналдырғының айналуы қайта басталады.

1.49-сурет. Тіреуден ( а

) жіне жүктелуінен ( б

Сомындарды кесу үшін, ұзын сомынды таңбалауыштармен немесе ұзын қисық құйрықшасы бар таңбалауыштармен жұмыс істейін сомын кесуші білдектерді пайдаланады. Кескінді АӨС пайдалана отырып кеседі: болатты - осер майы (сульфофрезол), шойында - керосин немесе құрғақтай.

кесу кезінде таза кесу үшін бұрандалы кескіштерді пайдаланады. Бір қалыпты бұрандалардың негізгі кемшіліктері төмен өнімділігі болып табылады, себебі олар қалың жоңқа болса және кесудің жоғары жылдамдықтарында өнімді жұмыс істей алмайды. Бұл әдіспен өңдеу кезінде бірнеше жұмыс жүрістері қажет: мысалы, орта өлшемді бұранда кесу үшін 12-ден 20-ға дейін жұмыс жүрістері, ал ірі жүрісті, трапециялық және тік бұрышты

кесуші, бірге қосылған тарақтардан тұратын жинақ болып табылады. Сонымен қатар, тараққа қарағанда жеңіл дайындалады.

Бұрандалы құрал дискілік немесе тарақ фреза болып табылады. Өңдеуді бұранда фрезер білдегінде жүргізеді.

Бұранданы

дискілі фрезамен

фрезаның ені (1.50-сурет) ойықтың

ұзындығынан кесілетін кескіннен 2-3

жүріске үлкен болу керек. Дайындаманың

осіне

фрезаны бұрыштап орналастырады, ол кесілетін бұранданың бұрандалы сызығының көтерілу бұрышына тең болады. Кесуші құрал v

кес. кесудің айналмалы жылдамдығымен 60 м/мин дейін айналып тұрады. Дайындама жай

дөң. жылдамдықпен айналып, 0,02...0,08 мм/тіс шеңберлі берілісін қамтамасыз етеді. Дайын бұранда (М36) дайындаманың 1,3 айналымында пайда болады. Бұранданы фрезерлеу әдіс ретінде өнімдірек, ал бұранданы кесетін кескішпен кесумен салыстырғанда сапалы болып шығады.

1.51-сурет. Топтық фрезамен сыртқы ( а

) және ішкі ( б

Ірі жүріспен трапециялық және тік бұрышты бұранданы алдын ала дискілі фрезалармен фрезерлейді, тазалау ауысымдарын бірнеше жұмыс жүрістермен бұрандалы жонғышпен жасайды. Қысқа сыртық және үшбұрышты пішіні бар ішкі бұранданы тарақ фрезасымен немесе топтық фрезамен фрезерлейді.

Тарақ бұрандалы фреза дегеніміз бір бірімен шеттерімен қосылған дискілі бұранда фрезалардың жиынтығы. Мұндай фрезаларды топтық деп атайды. Бойлаған жырашықтар, тиісінше бұрандалы жиектер мұндай фрезаларда олардың осіне қатарлас орналастырылған. Фрезаның тістері, оларды ұштау жеңіл болу үшін шүйделенген етіп орындалады. Топтық фрезаның ұзындығын кесілетін бұранданың ұзындығынан 2-3 жіпке көбірек алады.

Топтық фрезамен бұранданы кесілетін дайындаманың 1,25 айналымында шығарады, бұл фрезаның кіру жерін жауып тастау үшін жасалады. Дайындаманың бұрандасын кесу кезінде әрбір айналымда кесілетін бұранданың бір жүрісіне осінің бағытымен жылжу қажет. Мұндай фрезалармен жұмыс жасау схемасы 1.51-суретінде көрсетілген. Фреза тістерінің пішіні кесілетін бұранданың пішінімен тең болу тиіс. Тарақ фрезаның осі кесілетін дайындаманың осіне қатарлас орналастырады. Бұрандалы тарақты фрезаны пайдалану ойықтардың, белдемелердің қасындағы бұрандаларды, сондайқ-ақ бітеу тесіктердің түбіне дейін жететін бұрандаларды кесу кезінде пайдаланған жөн, себебі бұл жағдайларда тек фрезерлеудің көмегімен толық кесуші жіптің белдемеге немесе тесіктің түбіне жетуі мүмкін.

Тарақты фрезамен фрезерлеуді тұтқыр және қатты болаттан жасалатын бөлшектерді кесу кезінде қолданады, бұл кезде бұранда кескіштерді немесе бұранда кесуші бастиектерді пайдалану кезіндегі қажетті бұдырлықты қамтамасыз етпейді немесе құралдың тез мұқалуына алып келеді.

Бұранданы бүрмелеу . Ішкі және сыртқы бұранданың пайда болу принципі дайындама екі қатарлас, бірі бірінен белгіленген қашықтықта орналасқан призмалық (жазық) бұрандалы бұранда кескіштердің ортасымен немесе цилиндрі айналып тұрған аунақшалардың ортасымен домалатады. Қүрал - бүрмелеу плашкаларды Х12М және Х6ВФ болатынан дайындайды. Бұранда кескіштердің жұмыс бөліктерінің қаттылығы 57...60 HRC. Бұранда пішіннің бетінің бұдырлығы 7-ші кластан төмен болмау керек. Бұранда кескіштердің әрбір жиынтығында бұранданың бір бұранда кескішінің екіншісіне қатынасы 0,5 жүріске жылжыту қажет.

1.52, а

беттерінде бүрмеленетін бұранданың жазықтыққа бұрандалы бетінің қимасы.

1.52-сур. Бұранданы бүрмелеу схемалары ( а-г )

Үдерістің басында дайындама өзінен өзі

және

б ұранда кескіштердің ортасымен (суретте көрсетілмеген), кесілген дуалды бөлігі бар итергішпен және

серіппелі тіреумен беріледі. Содан соң итергіш кері кетеді және б

ұранда кескіш б

ұранда кескіш

бастиекті ала отырып нұсқармен көрсетілген бағытқа жылжи бастайды. Бұранда кескіштің сол жақ шетіне жеткен соң бүрмеленген дайындама қабылдаушыға түседі. Бұл әдіс жоғары өнімділктен бөлек, кесуші бұрандалы құралмен өңдегенге қарағанда, мықты және тозыққа берік бұранда алуға мүмкіндік береді, себебі бұранданың жібіндегі материал бүрмелеу кезінде бекітіледі және металдың талшықтары қиылмай, пластикалық күйін өзгертеді. Бұранданы бүрмелеу алған кезде жоңқа алынбайды, соның себебінен металл 25%-ға тиімді пайдаланылады.

Стандартты метрлік бұранданы бүрмелеу үшін дайындаманың d

d

d

+ d

d

d

Цилиндрлі айналмалы аунақшаларды пайдалану кезінде бұранданы үш түрлі беріліспен бүрмелеуге болады: тангенциал қыйғаштап, радиалды, остік.

1.52, б суретте бұранданы екі бүрмелегіш радиалды беріліспен цилиндрлі аунақшалармен бүрмелеу көрсетілген. Бүрмелеуді бір немесе екі аунақшамен орындауға болады. Бұл бүрмелеу әдісі ең көп тараған. Екі

және

аунақшалар үзіліссіз айналады; айналу кезінде біреуі (1.52, б

суретте

аунақша) радиалды беріліс алады (механикалық немесе гидравликалық желіден). Бұранданың қажетті тереңдігіне жеткен соң, орта аралық қашықтықта тоқтайды, содан соң аунақшалар бір бірінен кері кетеді. Бүрмелеу үдерісінде цилиндрлі 2 дайындаманы аунақшалардың ортасында орналастырылған 4 пышақ ұстап тұрады. Кескіннің пішіні аунақшалардың шетінде бұйымның бұрандасының айналы кескіні болып табылады.

Бұранданы аунақшалармен үзіліссіз бүрмелеу бірдей айналу жиілігі бар (n j = n

және

әртүрлі диаметрлі

>

) екі аунақшамен тангенциал қыйғаштап беріліспен жүргізуге болады, бұл жерде аунақшалардың орталарының арасындағы қашықты тұрақты болып қалады. Бұл әдісте

дайындаманы ұстап тұратын пышақтың қажеттілігі жоқ.

1.52, г

суретте бұранданы, екі шүйделенген

және

аунақшалармен тангенциал қыйғаштап беріліспен бүрмелеу көрсетілген. Әрбір мұндай аунақшаның жүктемелі-жүктеусіз

бөлігі бар, олар бұранданың ішкі диаметрімен төмен радиус бойынша кесу жолымен жасалған.

және

аунақша білдекте орталарынан тұрақты қашықтықта орналастырады және берілген диаметрлі бұранда алуға есептелген. Аунақшалардың айналуы синхронды.

дайындама,

аунақшалардың қималары бір біріне қарама қарсы орналастырылған кезде өзінен өзі беріледі. Бұранданы бүрмелеу аунақшалардың бір айналымынан пайда болады. Мұндай аунақшалар кейде көп циклды болады: бір аунақшада бірнеше жүктемелі-жүксіз

бөліктерді жасайды және тиісінше қалған көрсетілген бөліктер саны (екінші аунақша бұл жағдайда цилиндрлі, кәдімгі пішінді). Дайындаманы жұмысшы орнына арнайы сепаратормен бірітіндеп,

қималардың екінші аунақшаға келуіне қарай орнатады. Аунақшаның бір айналымында 1-7 дайындама бүрмеленуі мүмкін. Бұранданың бетінің бұдырлығы шүйінделген аунақшалармен бүрмелеу кезінде өседі. Қарапайым бұранда кесуші аунақшалардың 3...4,5 мм диаметрлі метрлік бұрандаларды бүрмелеу үшін негізгі өлшемдері стандартты. Жоғары дәлдікті аунақшалардың бұрандасының пішінінің бұдырлығы Ra

0,16 мкм кем болмау керек, кәдімгі дәлдікті аунақшаларда Ra

0,32 мкм.

Бүрмелеумен 120...340 НВ қаттылығы бар болаттан, сондай-ақ 6-шы, 7-ші квалитетке дейінгі дәлдігі бар және бетінің бұдырлығы Ra 0,32...0,16 мкм түрлі-түсті металлдар мен қоспалардан бөлшектерде 0,3-тен 150 мм-ге дейінгі диаметрлі, бұранданы бүрмелеумен алуға болады. Болаттан бөлшектерде бұрандаларды бүрмелеу жылдамдығы созудағы беріктігі дәлдігі ϭ в

= 400...800 МПа болғанда 40...80 м/мин шегінде болады.

Жазық беттерді өңдеу әдістерін таңдаудың технологиялық алғышарттары. Жазық беттерді жону, сүргілеу, ұңғылау, фрезерлеу, ажарлау және созу арқылы өңдейді.

1.4.

а

сурет)

бұранда ұстағышта бекітілген  бұрандамен

көлденең беріліспен

құрылғыда

орналастырылады және бұрыштық жылдамдықпен ω айналып тұрады. А жазықтығының жонуын оған жабысып тұрған қысқа В цилиндрлі беттің (1.53, б сурет) өңдеуімен бірлесуі мүмкін, сол кезде осьтің бетінің берілген беткен көлденеңдігін қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда А жазықтығы мен В цилиндрлі бетін өңдеу  бір кескішпен

бойлап береліспен

бой. жүргізіледі, ал жазықтық жону бойынша ауысымдар амалда, бұйымның геометриясына қарай, басты немесе қосалқы болуы мүмкін. Жазықтықты жону цилиндрлі бетті жонумен бір ауысуда жүргізілуі мүмкін, мысалы, жіңішке бұрандамен жырашықты жону кезінде. Жазық беттерге, жазық еместік шегінде пішіннің дәлдігі (ойыстық немесе дөңестік) бойынша талаптар қойылады, ол

сызбаүлгілік сызғышпен немесе бояуы бойынша анықталады .

Жазық беттің бұдырлығы цилидрлі беттің бұдырлығы сияқты өңдеу режимдеріне байланысты. Жазық беттің орналасуы бойынша дәлдігі көбінесе білдектің жұмыс аумағында орын алуымен, дайындаманың негіздеу дәлдігімен анықталады.

Фрезерлеу жаппай өндірісте бұрын пайдаланылған сүргілеу мен жартылай ұңғылаудың орнын басты. Фрезерлеумен өңдеу кезінде, сүргілеуге қарағанда көбірек өнімділікке жетуге болады, себебі бір уақытта көп жүзді құралмен, бір жүзді құрал - бұрандамен салыстырғанда көп бетті өңдеуге болады.

1.53-сурет. Жазық беттерді жону схемалары: а -

ашық жазықтықтың (шетжағының); б

Фрезерлеу кезінде өнімділікті көтеру бір уақытта өңделетін дайындамалар мен бір уақытта жұмыс істеп тұратын кесетін құралдар санының өсуімен, өңделетін дайындама мен құралдың жұмысшы және бос жүрістерінің ұзақтығын қысқартудан жеткізіледі. Өңдеудің өнімділігін қамтамасыз ететін фрезерлеудің негізгі тәсілдері мыналар болып табылады:

жазық А бетін цилиндрлі фрезамен

(1.54, а сурет) өңдеу кезінде, көлденең-фрезерлі білдектерді пайдаланады, оларға дайындаманы көлденең орнатады. Фрезаның ұзындығы

бұл кезде өңделеттін беттің енінен

үлкен болу керек. Фреза

бұрыштық жылдамдықпен ω айналып тұрады, ал дайындаман

білдектің үстелімен

(1.54, б сурет) өңдеу цилиндрлі фрезамен салыстырғанда дәлірек және өнімдірек. Кең жазықтықтарды фрезерлеу үшін салынбалы кескіштері бар, ірі деңбек фрезаларды пайдаланады. Түрлі-түсті металлдардан дайындамаларды (алюминий және оның қоспалары) өңдеу кезінде бір тісті дөңбек фрезаларды пайдаланады. Мұндай фрезерлеу амалдары бір жүріспен орындалады. Дайындама

берілісінің қозғалысы  үстелмен

қатты байланысқан, білдектің түрі мен үстелге байланысты түзу сызықты және шеңберлі болуы мүмкін. Бөлшектерді көптен шығару кезінде бір уақытта бірнеше бөлшектерді өңдеуді қолданады, бұл кезде білдектің үстелінң барлық ауданын және оның үлкен жүрісін пайдаланады. 8-қосымшада өңдеуге қажетті әдіптердің өлшемді ұсынылған, олар дайындаманың бекітілуінің беріктігімен, дайындаманың төзімділігімен және фрезерлеу білдегінің қуаттылығымен шектеледі. Фрезерлеу білдектерінде жазық беттерді цилиндрлі фрезамен білдек үстелінің бекітілген дайындамамен бірге қозғалысы кезінде фрезаның айналымы бағытына қарсы, яғни

в

сурет) немесе сол бағытпен, яғни (1.54, г

1.54-сурет. Жазық беттерді фрезерлеу схемасы: а -

цилиндрлі фрезамен; б -

деңбек фрезамен; в -

қарсы ; г -

бағыттас ;

д, е

ж

з

и

Екі жағдайда да фрезаның әрбір тісімен алынатын жоңқа үтір түрінде болады, бірақ бірінші жағдайда жаңқаның қалыңдығы кескен сайын үлкейе береді, ал екіншіде кішірейеді. Қарсы фрезерлеудің құндылығы тіске жүктеменің өсуінде және тістердің металлдың қабатының астына кіркесуінде. Бұл әдістің кемшілігі фрезаның дайындаманы үстелден жұлып алу қауіпінде.

Фрезерлеудің дәлдігі білдектің, құралдың типтеріне, кесу режимдеріне және басқа да факторларға байланысты. Фрезерлеу кезінде 8-ші, 11-ші квалитетті дәлдікке жеткізу мүмкін, ал жедел және жіңішке фрезерлеу кезінде 6-шы, 7-ші квалитетке жеткізу мүмкін. Тазалық фрезерлеу кезінде беттің бұдырлығы 4-6 класты болуы мүмкін.

1.54, д-и

суретте фрезерлеу білдектерінде әр түрлі өңдеу түрлері көрсетілген. Фрезерлеудің дәлдігі білдектің түріне, кесетін құралға, кесу режимдеріне және басқа да факторларға байланысты. Фрезерлеудің күнделікті жағдайында, өңдеу дәлдігі жедел фрезерлеуде 7-ші, 8-ші квалитетті дәлдікке, ал жіңішке фрезерлеу кезінде 6-шы  квалитетке жеткізілуі мүмкін.

жазықтығын А және оған жабысып тұрған сыртқы цилиндрлі бетін В дөңгелеп ажарлау білдегінде ішіне енгізе отырып,

қажақты шарықтаспен бір амалмен ажарлайды, өйткені, бұл беттер алдын ала тап солай бір амалмен жонылған. С жазықтығы және дайындаманың жабысып тұрған ішкі цилиндрлі бетін D ішкі ажарлау білдегінде  қажақты шарықтаспен

бір амалмен ажарлайды. Дайындаманың 2 деңбек бетін М (1.55, в

немесе  құрылғыда

дәл орналастырылған және v

v

1.55-сурет. Жазық беттерді ажарлау: а -

жазықтығын және оған жабысып тұрған сыртқы цилиндрлі бетін; б -

жазықтығын және жабысып тұрған ішкі цилиндрлі бетін; в -

ашық деңбек бетін (шетжағы)

жазық ажарлағыш білдектерді пайдаланды. Бір жазық ажарлағыш білдектерде, мысалы  магнитті үстелде

орналасқан  дайындаманы

қажақты шарықтастың қапталымен

ажарласа (1.56, а

сурет), екіншілерінде -  шарықтастың шетімен

(1.56, б

сурет). Кейбір білдектердің  үстелдері 1 -

бұрыштық жылдамдықпен ω

айналып тұрған, дөңгелек (1.56, в

сурет), оларға бірнеше дайындамаларды

тік .

г

сурет) үстелдері

тік бұрышты, түзу сызықты қайтпалы- ілгерілмелі

тік .

қозғалысымен. Дайындамалар

арнайы құрылғыға немесе магнитті үстелге

бекітіледі. Магнитті үстел жұқа бөлшектердің жазықтықарын екі жақты ажарлау үшін ыңғайлы. Жазықтықтарды шарықтастың дөңгегімен ажарлаған өнімділеу, бірақ, шарықтастың шетімен ажарлауға қарағанда аз дәлдікті береді. Қаралтым ажарлаудың дәлдігі 10-шы, 11-ші квалитетке, ал

1.56-сурет. Ашық жазықтықтарды ажарлау: а -

шарықтастың дөңгегімен; б -

шарықтастың шетімен; в -

бірнеше  дайындамаларды шарықтастың шетімен ; г -

бірнеше дайындамаларды қажақты шарықтастың шетімен тік бұрышты үстелде.

тазалап ажарлауда - 8-9-шы квалитетке тең. 9-қосымшада жазықтықтарды ажарлауға ұсынылған әдіптердің өлшемдері көрсетілген.

Жазықтықтарды ажарлауды жазықтықтарды ажарлау немесе сүргілеуден кейін тазалау амалы ретінде, жоғары дәлдікке жету және өңделетін беттің бұдырлығының класына жету үшін, және де шыңдалған болаттан дайындамалардың беттерін соңғы өңдеу үшін пайдаланады. Көп жағдайларда, жазықтықтық ажарлау фрезерлеуге қарағанда үнемділеу болуы мүмкін, әсіресе қатты металдарды, қатты қабықтың немесе өңдеуге кішкене әдіп болған кездегі өңдеу кездерінде.

Жазықтықтарды созу ажарлау немесе сүргілеуге қарағанда, өнімдірек және өңдеудің дәлірек әдісі. Өңдеуге үлкен әдіп болған кезде (2...6 мм), созу қаралтым және таза фрезерлеуді алмастыра алады, сонымен қатар, ажарлау жазық беттің (Ra

ажарлау немесе сүргілеуге қарағанда, бір уақытта өңделетін беттің жоғары дәлдігіне және бұдырлығының жоғары класына жетуін қамтамасыз еткен кезде, өнімдірек әдіс болып табылады. Жазық беттерді барлық енімен созады, сондықтан созу тісі, созылатын бетке қарағанда бірнеше кең болады. Жазықтықтарды созу схемасы тесіктерді созу схемасымен бірдей. Созуды бір уақытта бірнеше созу тістерімен, металдың барлық әдібі созудың бір жұмысшы жүрісмен түсетіндей етіп орындайды, бұл кезде әдіп созбаның барлық тістерінің арасымен біркелкі таралу қажет. Бұл аз машина уақытында жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді. Өңделмеген беттер мен шыңдалғандарды кәдімгі жазық созбамен  созу кезінде, олардың кесуші жиектері тез мұқалады және бояуы кетеді. Бұл жағдайларда кесетін жиектері созбаның қозғалысының бағытына қатысты еңкейіп орналасқан созбаны пайдаланады, металды өңделетін беттің барлық енімен емес, жіңішке қиықтармен кеседі, бір уақытта бір тіске 0 ,4...0,8 мм жоңқаларды алады, ал калибрлеуші тістер, яғни үдемелі кесу созбаларымен өңделетін беттің барлық енін

тазалайды.

Сыртқы созу кезінде әдіптің шамасы, созып өңдеу өңделмеген бетпен ба (құю, шыңдау) немесе алдын ала өңделген бетпен (фрезерлеу, сүргілеу) жүргізілгеніне байланысты болады. Бірінші жағдайда, бір жаққа әдіп 2-ден 6 мм-ге дейін, ал екіншісінде - 0,25-тен 1 мм-ге дейін алынады. Сыртқы созу кезінде

беттің бұдырлығы Ra

2,5...0,63 мкм сәйкес келеді. Кейбір жағдайларда, Ra

0,63 мкм және Ra

0,32 мкм сәйкес беттің бұдырлығы болуы мүмкін.

Созу кезінде өңделетін беттің дәлдігі мен бұдырлығы негізінен кесу процесіне

серпімді өзгерудің өте аз әсер етуімен, жоңқаның аз қалыңдығы және кесудің төмен жылдамдықтарымен түсіндіріледі. Өңдеудің бұл түрін таңдаған кезде созу жұмыстарының өздік құны көп деңгейде созбаларды дайындау мен қайрауға, созу құрылғысын алуға шығындардың өлшеміне сәйкес келетінін ескеру қажет. Созу бір біріне жанасқан бірнеше жазық беттердің сәйкестенуін алу үшін кеңінен пайдаланылады. Мұндай созудың сипаттық мысалы дайындамада

шпондық оймаларды М алу (1.57-сурет) болып табылады. Дайындама

өзінің тесігімен адаптерге

киіледі. Созба ойманың

бойымен кесу жылдамдығымен v

кес. жылжиды. Созбаның К әрбір тісі металдың жұқа қабатын алады. Адаптер дайындамадан төрткілдеш созбаны

қысуына қарсы болады.

Жазық беттерді өңдеу үшін созбаларды тұтастай 500 мм-ге дейін ұзындықта дайындайды, ал үлкен ұзындықта (2000 мм дейін) оларды құрамдас түрінде орындайды. Бұл жағдайларда созбаның құрамдас бөліктерін өзара қосады және созу білдектің ұзын қатты үстеліне бекітеді.

пайдаланады. Жазық беттерді қажақтарды пайдалана отырып өңдеу, айналу денелерінің сыртқы  беттерін өңдеуге сәйкес жүргізеді.

1.57-сурет. Үш жазықтықтың үйлесімін алу үшін созу (шпондық ойма)

v

Сылау, беттің өте дәл алдын ала өңделуін қажет етеді, өйткені сылауға көп әдіп қалдырылса, өңдеу уақыты созылады және сылағыш тез тозады. Жазық беттерді сылау үшін қалдырылатын әдіп 8... 18 мкм шегінде болған жөн. Қыруды қырғыштың көмегімен қолмен немесе механикалық әдіспен орындауға болады. Бірінші әдіс орындаушының жоғары кәсіптілігі бола тұра, көп шығынды қажет етеді, бірақ жоғары дәлдікті қамтамасыз етеді. Екінші әдіс, қырғыш қайтымды ілгерілме  қозғалыс алатын, арнайы білдектер арқылы іске асырылады. Бұл әдісте аз уақыт жұмсалады, бірақ күрделі беттерді өңдеу үшін қолдануға болмайды.

Сүргілеу және қашау көбінесе сериялы, аз сериялы және бірлікті өндірісте пайдаланылады, өйткені сүргілейтін және қашайтын білдектерде жұмыс істеу үшін күрделі құрылғылар мен құралдар қажет емес. Бірақ өңдеудің бұл түрлері өнімсіз. Бір немесе бірнеше кескіш санымен кері бос жүрістерге уақыт босқа жоғалып өңделгендігінен, өнімділік төмен болады.

сүргілеу білдегінде кескіштермен жүргізеді. Бірақ, жонғышпен өңдеуге қарағанда, сүргілеуді үзік-үзік жоңқаларды ала отырып, дайындаманың немесе кескіштің ілгерілмелі түзу сызықты қозғалысында орындайды. Әмбебап сүргілеу білдектері бойлап және көлденең сүргілеу болып бөлінеді. Бойлап сүргілеу білдектерінде басты жұмыс қозғалысы дайындамаға хабарланады, көлденең сүргілеу білдектерінде - кескішке. Арнайы сүргілеу білдектері - жиекті сүргілеу, көшіргіш сүргілеу және басқа білдектер болады. Бойлап сүргілеу білдектері бір, екі бағанды және порталды болып бөлінеді. Бойлап сүргілеу білдектері үстелдерінің ұзындықтары олардың қызметіне байланысты 12...15 м жетеді. Үстел төрткілдеш берілістердің немесе гидравликалық құрылғылар арқылы қозғала алады. Соңғы жағдайда, механикалық жетекке қарағанда, үстелдің жоғары жылдамдық жүрісіне және баяу керіқимылдауға жеткізуге болады. Бойлап және көлденең сүргілеу білдектерінде кескішті ұстағыш кескішпен бірге кері жүріс кезінде тік жазықтықта айнала алады. Кескішті суппорттың биіктігі бойынша орнату үшін кескіш ұстағыш тік бағытта жылжи алады. Көлбеу беттерін өңдеу үшін суппорт қажетті бұрышқа бұрылуы мүмкін.

Сырғақтың қозғалысы сужүйеден немесе жықпыл механизммен іске асырылады. Сырғақтың і лгерілеме қозғалысының жылдамдығы жүрістің ұзындығы бойынша айнымалы көлемі болып табылады, және де өнімділікті арттыру үшін кері жүрістің жылдамдығы жұмысшы жүрістің жылдамдығынан 1,5-2 есе жоғары. Қашағыш білдектерде қашау кезінде кескіш тік бағыттағы  қайтымды ілгерілмелі қозғалыс жасайды, ал беріліс қозғалысы дайындамамен іске асады, ол бойлап және көлденең бағытта жылжиды, сонымен қатар тік ось айналасында айналу қозғалыс жасауы мүмкін. Қашайтын білдектерді көбінесе, бірнеше жазықтықтардың үйлесімі болып табылатын шпондық ойымды, жырашықты, пішінді тесіктерді қашау үшін пайдаланады. Сүргілейтін және қашайтын білдектерде орындалатын жұмысқа тән түрлері 1.58-суретте көрсетілген. Бұл өңдеу түрлерінде кесу жылдамдықтары үлкен емес. Мысалы, қаралтым жүріске шойын дайындамаларды сүргілеу кезінде 15...20 м/мин жылдамдықта кесу қажет, таза үшін - 4...12 м/мин жылдамдығымен, тиісінше 0,5...0,8 және 0,08 мм тереңдікпен кесу

ұсынылады. Мұндай сүргілеуде беттің бұдырлығы Ra

1.58-сурет. Сүргілейтін және қашайтын білдектерде орындалатын жұмыс түрлері: а

б

в

г

д

Сүргілеу және қашау кезінде кескіштерді шама бойынша «өлшеммен» немесе үлгілер бойынша және сирек «үлгілі жоңқалар» арқылы орнатады. Өңделетін дайындамаларды білдектің үстеліне орнатады, түзетеді және ұстағыштармен немесе басқа да қалыптанған қысқыштармен бекітеді. Сүргілейтін және қашайтын білдектерде жұмыс жасау кезінде, осы білдектердің өнімділігін төмендететін қосалқы уақыт біршама көп. Бойлап сүргілеу білдектерінде ұзын және жіңішке жазықтықтарды өңдеген тиімді, мысалы болат беттер мен плиталардың жиектері, металкесуші білдектердің бағыттайтын тұғырлары және т.б. Сүргілеу білдектерінде өнімділікті мыналарды пайдалана отырып арттырған жөн:

бекіту және қысу кезінде, қысқыштар дамытатын күштермен дайындаманың пішіні өзгеріп кетпеуін бақылау қажет, бұл үлкен габаритті көлемді дайындамаларды тазалап сүргілеу кезінде маңызды. Сондықтан, мұндай дайындамаларды қаралтым сүргілеуден кейін, барлық қысқыштарды босатып және қайтадан дайындаманы, пішіні өзгермейтіндей етіп қысу қажет.

Тазалап өңдеу кезінде с үргілеу білдегінің жай жүретінін ескеріп, 15-тен 40 мм-ге дейін кең кесуші жиегі кең кескіштерді және өңделетін беттердің қажетті дәлдігі мен бұдырлығына байланысты үлкен берілістерді (10-нан 25

басқа білдектерде амалды орындау мүмкін емес немесе қиындық тудыратын болса, ішкі контурлы беттерді өңдейді.

Күрделі беттердің түрлері және олардың жіктеуі.

Қазіргі заманғы турбиналарда, автокөліктерде, металл кесуші білдектерде, ұшақтарда, механизмдерде күрделі пішінді бөлшектерді қолданады. Күрделі пішінді беттерді пайдалану, энергетикалық және күшті құрылғылардың (мысалы, су және пар турбиналарының қалақтарының пішіндері, ескіш винттер және с.с.) пайдалы қозғалысының коэффициентін (ПҚК) көтеру қажеттілігімен және машина мен механизмде берілген қозғалысты іске асыру (қозғалтқыштың таратушы біліктерінде, білдектердің кинематикалық шынжырында жұдырықшаларды пайдалану) қажеттілігімен бөлшекпен, жинақ бірлігімен немесе машинамен (мысалы, турбинаның жұмысшы дөңгелегінің қимасына тең қарсылық беру) орындалатын, жұмысшы үдерістің тағайындалуы мен талаптарымен түсіндіріледі.

1.59-суретте күрделі беттері бар бөлшектердің тән түрлері көрсетілген. Техникада бөлшектерді әртүрлі беттермен жасайды, дегенмен, ең көп тарағаны үш түрі: ■ алгебралық деп аталатын, нақты пішінді және кеңістіктегі нақты орналасқан математикалық теңдеулерге негізделген беттер; ■ сандық белгілері бар беттер деп аталатын, беттерінің пішіні бөлек нүктелермен анықталған, ал сол нүктелердің координаттары, әдетте кестеге салынған сандық белгі ретінде берілген беттер; ■ конструктивті деп аталатын, формалары конструктивті қажеттілікпен анықталатын беттер.

Күрделі беттерді өңдеу әдістері.

Күрделі беттерді әртүрлі әдістермен өңдеуге болады: көшіргіштермен, икемделген кинематикалық тізбектерді, құрастырғыш деп аталатынды пайдаланып, сонымен қатар, әртүрлі өңдеу әдістерін үйлестіре отырып.

Көшіргіштер көшіргіш құралының жетекші бөлшегі болып табылады, оның кескіні кесетін құралдың қозғалысының траекториясын анықтайды, ол өңделетін беттің үлгілеміне сәйкес болу керек. 1.5 .

1.59-сурет. Күрделі беттері бар бөлшектердің тән түрлері: а -

ескіш винт; б

в

г

д

е

ж

з

Көшіру үдерісін басқару жүйесін тікелей және тікелей емес әрекетке бөлінеді.

ету кезінде көшіргіш аунақшаның (саусақтың) және көшіргіштің контактын жүктің салмағымен, гидравликалық қысымның күшімен немесе серіппені қысу күшімен қамтамасыз етіледі.

Тікелей емес әрекетті жүйесі кезінде көшіру аунақшасы көшіргішпен, жүздеген немесе ондаған граммен есептелетін азғантай күшпен жанасады. Бұл жүйеде көшіру аунақшасы аралық жылжымалы элементі болып табылады, оның азғантай жылжулары милиметрдің жүздік немесе ондық үлестерімен өлшенеді, команда түрінде арнайы күшейткіш құрылғыларға беріледі, олар атқарушы механизмдерге әсер етеді, кесетін құралды жылжытады және дайындаманы өңдейді.

1.60, а суретте механикалық басқарылатын тікелей әсер етіп басқарылатын жүйесі бар көшіріп өңдеу схемасы келтірілген. Үстел

редуктордан

қозғалғыш бұрандадан

жылжиды. Үстелде

көшіргіш

және дайындама

орналастырылған. Үстел қозғалған кезде саусақ

қысқышпен

бірге көшіргіштің

әсерімен

серіппені қысады және

бағанаға қарай тік бағытта жылжиды. Саусақтың

түрі мен өлшемдері бар фреза

жылжып келе

жатырғанда қысқышпен бірге, көшіргіштің түрін бере отырып, дайындаманы өңдейді. Күші фрезада кесу күшінің тік қосындысына қарағанда көп  серіппенің

б суретте гидравликалық, пневматикалық немесе электронды басқарумен тікелей емес әсер етіп басқарылатын жүйесі бар көшіріп өңдеу схемасы көрсетілген. Үстел

көшіргіш

пен  дайындамамен

бәсеңдеткіштен

қозғалғыш бұранданың

ортасымен жылжиды. Бұл жерде саусақ

көшіргіштің

әсерімен, қысқышпен

қосылып, корпуста

жылжиды. Серіппе

саусақ пен көшіргіштің арасында тұрақты контакт қамтамасыз етеді. Саусақтың шамалы жылжуын қарапайым басқару командасы ретінде, гидравликалық, пневматикалық, электронды немесе басқа құрылғыларды пайдалан отырып, өсіруге болады. Мұндай өсіру  аппаратта

жүреді, ол содан кейін команданы қозғалтқышқа

хабарлайды, соңғы бәсеңдеткіш және қозғалғыш бұранда

арқылы  қысқышты

бағана

бойымен жылжытады. Сәйкесінше фреза

дайындаманы көшіргіштің үлгілемімен өңдейді.

Тікелей әрекет ету жүйесін көбінесе механикалық немесе қолмен басқарылатын көшіргіш білдектерінде пайдаланады, ал тікелей емес әрекетті жүйені гидравликалық, пневматикалық немесе электронды басқарылатын көшіргіш білдектерінде пайдаланады.

1.60-сурет. Тікелей ( а

) және тікелей емес ( б

) әсер етіп басқарылатын жүйесі бар көшіріп өңдеу схемалары

Икемделген кинематикалық тізбегін пайдалану кесетін құрал немесе өңделетін дайындаманың айналымын басқа құралдың немесе дайындаманың жылжуымен байланыстыратын кинематикалық тізбектің нақты пішінді дайындама алуды қамтамасыз ететініне негізделген.

Икемделген кинематикалық тізбекті пайдалану қарапайым құрылғының арқылы, әсіресе, шыңында кішкене бұрышты конустарды өңдеуге мүмкіндік береді (1.61-сурет). Ол үшін көлденең берілісті  суппорт винтіне

орнатады және оның бетіне иілмелі металл  тросын

бекітіп, тростың бір шетін барабанның бетіне тағады, екінші шетін, білдектің станинасына бекітілген  қозғалыссыз тіреуге

бойлап берілісі кезінде солдан оңға карай, бойлап берілістің әсерінен (қозғалғыш бұрандадан) барабан тростың созылуына қарай бұрыла бастайды және көлденең берілістің жүрісті винтін айналдырады. Кескіш

дайындамада

α

өңдеу кезінде, кесуші құрал немесе өңделетін дайындаманың үйлесімі іске асырылады. Бұл жағдайда, қалыпқа келтірілген кесетін құралдың нақты айналу жылдамдығын қамтамасыз ету қажет, оның орташа шеңберінің ұзындығы бейімделетін бөліктің ұзындығын, мысалы ұштау кезінде, құрайды.

1.61-сурет. Икемделген кинематикалық тізбегі әдісімен конусты өңдеу

Жүргізіп бейімдеу әдісі көбінесе жонғыш, фрезерлі және қашайтын білдектерде кеңінен пайдаланылады. Жүргізіп бейімдеу әдісімен жұмыс істеу барысында айналу денесінің бастапқы тіке пішіні бойымен құралдың пішінінің бастапқы шеңбері сырғусыз жылжиды. Өңделуге жататын дайындама айналып тұрады, ал кесуші құралдың осі дайындаманың  осі бойымен біркелкі қозғалады. Мұндай жұмыс схемасында кескіш құралдың пішіні, құралдың бастапқы шеңберінің бойымен теңселуі кезінде өңделетін дайындаманың пішінінің жүйелі орындарының жасаушысы ретінде көрсетіледі.

Бұл өңдеу әдісінің келесі құндылықтары бар:

Бұл әдістің кемшіліктері жобалау және құралды дайындау күрделілігі, көп жағдайларда үлгілемдердің өзара үйкелісу орындарында ауыспалы қисықтарды өңдеу қиындығы. Жүргізіп бейімдеу әдісімен өңдеу кезінде пайдаланылатын бір қалыпталған кескіштер пішін түрінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, сонымен қатар, өңделетін дайындамалардың өлшемдерінің дәлдігін және көп қайта қайрауды қажет етеді. Қалыпқа келтірілген кескіштің кесуші жиегі өңделетін дайындаманың пішінінің формасындай, бұл бір өткенде бірнеше өтулер мен амалдарды біріктіріп, беттің түкусызықты және қисықсызықты бөліктерін өңдеуге мүмкіндік береді. Қалыпқа келтірілген кескіштерді конструкциясы, осьтерінің орындары, бетті қалыптастыратын түрі және құрылғысы бойынша бөледі. Конструкциясы бойынша қалыпқа келтірілген кескіштер дискілі (1.62, а

сурет), призмалық (1.62, б

сурет) және өзекті (1.62, в сурет) болады. Дайындамаға қатысты кескіштерді, дайындаманың осінің кескіштің осіне қатысты параллелді және еңкішті орналасуымен, радиады және тангенциалды бағытта орналастырады. Бетті жасаушы түрі бойынша келесі қалыпқа келтірілген кескіштерді бөледі: сақиналы немесе винтті жасаушысы бар дөңгелек және жазық жасаушысы бар призмалық. Қалыпқа келтірілген кескіштің пішінін графикалық немесе талдамалы әдістермен есептейді. Графикалық әдіс қисық түрлі төмен дәлдікті дайындамаларды өңдеу үшін арналған қалыпқа

Дәнекерлеу

1.62-сурет. Дискілі ( а

), призмалық ( б

) және өзекті ( в

) қалыпқа келтірілген кескіштермен өңдеу

келтірілген кескіштерді есептеу кезінде пайдаланады, талдамалыны - дәл дайындамаларды өңдеу үшін арналған кескіштерді есептеу кезінде.

Құрастырғыштар деп, бөлек механизмдер түрінде орындалған көшіргіштерді айтады, олар кәдімгі көшіргіштермен жаңғырту дәлсіздеу немесе өте қымбат болатын, кескіндерді немесе тұйықталған дәл қисықтарды алуға көмектеседі. Құрастырғыштарды түрлері бойынша үш топқа бөледі: көшіргіш құрылғыға әсер ететін механизмдер түріндегі құрастырғыштар; атқарушы құрылғыға тікелей әсер ететін механизмдер түріндегі құрастырғыштар; электр құрастырғыштар. 1.63-суретте қарапайым құрастырғыштар арқылы көшіргіш фрезерлі білдектерде үлкен диаметрлі тесіктерді өңдеу схемасы көрсетілген. Білдектің үстеліне

дайындаманы

орнатады. Құрылғының корпусында

бекітілген осі

жылжымалы сызғыш

айналып тұр, мұнда бөліктерімен бойлық ойық бар. Сызғыштың бір шетінде, көшіргіш саусағы

енгізілетін тесік орнатылған, екіншісінде - «өлі» орындардан өтулерді қамтамасыз ететін қарсы салмақ (суретте көрсетілмеген). Қарсы салмақтың әсерімен сызғыш айналу ортасынан айналып бұрылуға тырысып, сызғыштың тесігіне енгізілген саусаққа әсер етеді. Қарсы салмақтың әсерімен саусақтың ауытқулары білдектің байқаушы басқару механизмдеріне белгі ретінде беріледі де, фрезамен қайталауды саусақтың қозғалысымен шақырады. Фреза айналып тұрып, сызғыштың шығып тұрған бөлігіне тең радиусты қисық сызықты ойықты кеседі.

1.63-сурет.  Қарапайым құрастырғыштар арқылы көшіргіш фрезерлі білдектерде үлкен диаметрлі тесіктерді өңдеу схемасы Шеңберді бөлігі көрсетілген құрастырғышты пайдалана отырып өңдеу үшін өңделетін дайындаманың бетіне белгі қояды. Фреза бастапқы нүктеге келтіреді, көшіргіш саусағын сызғыштың тесігіне енгізеді, ол қажетті радиус қашықтығына жылжиды. Ойықты өңдеу, фреза бастапқыдан соңғы нүктеге жеткен кезде аяқталады. Сызғышты корпус

бойымен орнын ауыстыруы өңдеудің радиусын өзгертеді, содан айналып тұрған сызғыш нақты тереңдікті тұйық ойықтың өңделуіне көмектеседі.