Оқырманның назарын 1. Кесудің негізгі теориялары 2. өлшемді слесарлық

өңдеу 3. Слесарлық өңдеуді қиюластыру операциялары 4. Металл кесетін білдектерде өңдеу

Ұсыныс соңғы бетте Бастапқы кәсіби білім және кәсіби даярлық бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру мекемелері үшін оқу құралы ретінде Сарапшы кеңесі жіберген

өө 683.3(075.9)

1 — жоңқа; 2 — кесетін сына; a— кесетін қабаттың қалыңдығы; ас — жоңқа қалыңдығы; Aγ - кесетін сынаның бергі беті; γ — алдыңғы бұрыш; α — артқы бұрыш; φ — жоңқа жасам бұрышы; OMLO— жоңқа жасам аймағы; Р — кесу күші; DS— дайындама қозғалысының бағыты

Дайындама және құралдың салыстырмалы жылжуы екі қозғалыстан болады: кесу жылдамдығын анықтайтын (кесу қозғалысы) негізгі қозғалыс, және көмекші - (1.2-ші сурет) кесу процесінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін әперу қозғалысы. Кесудің элементтеріне, сондай-ақ, кесудің тереңдігі жатады. Жиынтықта кесу тәртібі деп аталатын, бұл кесудің элементтері не болып табылатынын егжей-тегжейлі қарастырып өтейік.

D— өңделетін дайындаманың диаметрі; d— өңдлеген бөлшектің диаметрі; Dr— кесу қозғалысының бағыты; φ және φ1 — сәйкесінше сызбадағы басты және қосалқы бұрыштар; t— кесу тереңдігі;

а және b— кесетін қабаттың сәйкесінше қалыңдығы мен ені; S— беру; DS— беру қозғалысының бағыты D — өңделіп жатқан дайындама немесе кесу құралының диаметрі, мм; n— дайындама немесе құралдың айналыс жиілігі, мин-1; 1 000 — тұрақты шама, ол дайындама немесе құралдың өлшенетін метрін миллиметрлерге шағуды қамтиды, себебі, кесу жылдамдығы метр секундына немесе метр минутына өлшенеді.

Кесу процесінде дайындамадан келесі элементтерді сипаттайтын материалдың белгілі бір бөлігін кеседі: Кесілетін қабаттың а қалыңдығы мен b жалпақтығының арасында, t тереңдігі мен S берудің арасында мынадай қатынастар бар: a= S sіnφ; b= t sіnφ, мұнда, φ — жоспардағы басты бұрыш болып табылады.

а — жалпы көрініс: 1 — реттелетін қысқыштарды көтерме және түсірме бұрамасы; 2 — құралға арналған жәшік; 3 — тегіспараллельді қысқыштар; 4 — құрал сөресі; 5 — қорғаныс экран; 6 — құралдардарға планшет; 7 — болат бұрыштан жасалған белдеме; 8 — тік жайғасқан қысқыш жетегінің сабы; б — құралдардың слесарлық шеберүстелге жайғасымы.

Дайындама бетіне контур жүргізу әдістеріне байланысты көбі жазықтық та, кеңістіктік те белгілер үшін әр түрлі құралдар қолданылады. Белгілеуге арналған негізгі құралдар сызғыш, рейсмас, штангенрейсмас, белгілеуге арналған циркуль мен штангенциркульдер, кернер.

(2.5-сурет) шеңбер доғаларын жүргізу және кесінділер мен бұрыштарды тең бөліктерге бөлу үшін қолданылады.

Кернов жүргізуге арналған құрал слесарлық балға болып табылады. Талап етілген кернов тереңдікке байланысты оның массасы 50-ден 200 г. дейін болады.

Кеңістіктік белгі үшін белгі қойылатын дайындаманы белгілі жағдайға қоюға мүмкіндік беретін аспаптарды қолдану және белгілеу процесінде оны жиектеу (аудару ) қажет. Бұл жағдайда келесі аспаптар қолданылады:белгілеу плиталары, призмалар, жәшіктер және сыналар, сөрелі бұрыштық және домкраттар.

Ірі белгі плиталарын құралдың сақтауға арналған жәшіктері бар арнайы бағаналарға, ал, ықшамдау плиталарды тек үстелге орнатады. Плитаның жұмыс беті жазықтықтан ауытқымау керек.

1 — жақтау дөңесі; 2, 4 — алмастырғыш аяқтар; 3 — өлшегіш аяқтардың ұстағышы; 5 — нониус; 6 — жақтау; 7 — штанга; 8 — негіз; b— өлшеуіш ауыздардың қалыңдығы; h— өлшенетін саңылаудың тереңдігі немесе кертпеш биіктігі

а - қарапайым; б - пружиналы

1 — штанга; 2 — өлшеу және белгілеуге арналған ауыздар; 3 — жақтау; 4 — жақтауды қалыпта ұстайтын бұрама; 5 — нониус; 6 — жақтауды дәл жылжытатын құрылғы; b— өлшеуіш ауыздардың қалыңдығы

а — жалпы түрі; б — қолдану үлгісі

Белгі сызбалар белгілеуші бетте анық көріну үшін оны алдын ала бояу қажет. Бояу дайындама материалы және оның бетінің жағдайына байланысты таңдалынады. Белгілеу кезінде өңделмеген беттерді бояу үшін бордың судағы ерітіндісін, ал қара металдардан өңделген дайындама беттері үшін – тотяйынды пайдаланады. Тез кебетін бояулар және эмальдар қара және түсті металдардан жасалған өңделген дайындамалардың беттерін бояу үшін қолданылады. Белгілеу жұмыстарының еңбек сыйымдылығын азайту және олардың орындалуының сапасын арттыру үшін координаттық-белгілемелік машиналар қолданылады.

1. Ара білдек жұқа тақтайшасын белгілеуге қажетті өлшемдерді анықтаңыз (2.8-сурет).

2. Дайындама бетін мыс немесе болат сымдардың қалдықтарынан жасалған карцевалдық шөткенің көмегімен кірден және темір қағының іздерінен, сондай-ақ шүберекпен шаң-тозаң мен майдан тазартыңыз. 3. Дайындама бетінен майлы қабыршақты уайт спиртімен алып тастаңыз. 4. Бояйтын қоспаны алып, дайындаманың бетіне жағыңыз.

1. Белгілеуге қажетті құралдарды таңдаңыз. 2. Дайындама бетіне симметриялық жолақтар жүргізіңіз. 3. Дайындама бетіне симметрия жолақтарға параллель және оған сәйкесінше 4,5 және 24,5 мм қашықта қалып отыратын жолақтар жүргізіңіз. 4. Дайындама шетінен 200 мм қашықта симметрия жолақтарына перпендикуляр жолақ жүргізіңіз және оның үстіне симметрия жолағымен қилысу нүктесінен бастап ұзындығы 32 мм болатын екі кесінді сызыңыз. Осы жолақтардың нүктелері арқылы симметрияға параллель жолақтар жүргізіңіз 5. Радиустық шаблонды пайдаланып, симметрия жолақтарына параллель және перпендикуляр жүргізілген жолақтарға жанасатындай етіп, радиусы 8мм болатын шеңбер доғаларын жүргізіңіз. 6. Симметрия жолақтарына 30° бұрышта орналасатын, доғаға жанасатын радиусы 8мм шеңбер жүргізіңіз. 7. Симметрия жолақтарына перпендикуляр және радиусы 8 мм шеңберлерге жанасатын жолақ жүргізіңіз. 8. Симметрия жолағымен бірге жасалған жолақтың қилысу нүктесінен симметрия жолағына перпендикуляр етіп, 11 мм кесінді сызыңыз. 9. Симметрия жолағына параллель және одан 4,5 мм қалыс қалған соңғы жолақ арқылы доғаға жанасатын радиусы 8 мм болатын шеңбер жүргізіңіз. 10. Радиустық шаблонды қолданып, ара білдек планкалары контурының қиылысатын жолақтарын радиустары 2 және 3 мм болатын доғалармен түйісуін жүргізіңіз. 11. Белгіленетін дайындама контурының жолақтарына керндік тереңдіктерді жүргізіңіз. 12. Белгіленген бөлшек контурының сызбаға сәйкестігін тексеріңіз.

1. Белгілеуші плитаға оның беті 1 плитаның бетіне перпендикуляр болатын корпустық бөлшекті (2.9-сурет) орнатыңыз. Орнату кезінде сыналарды қолданыңыз. 2. Белгілеуші сыналарды қолдана отырып, беттің (1) барлық нүктелері белгілеме плитасының бетінен бірдей қашықта болатындай етіп корпустық бөлшекті қойыңыз. 3. Белгілеу үшін материалдар, құралдар мен аспаптарды таңдаңыз. 4. Бетті белгілеуге дайындаңыз. 5. Бетке (1) №1 шаблонды оның сыртқы контурлары беттің контурларымен сәйкес келетіндей етіп қойыңыз. өлшемдердегі айырмашылықтарды беттің (1) ұзындығы мен жалпақтығы бойынша бөліңіз.

1 — корпус беті; 2, 3 — приливтер; І — І, ІІ — ІІ, ІІІ — ІІІ — белгілеуіш сызбалар; К, М шаблон кесіктері; Кг, Мг — шаблон кесігінің тоқтату нүктелері; № 1, № 2, № 3- шаблондар 6. Бұрандаларға шақтап саңылаулардың орталарын №1 шаблон бойынша белгілеңіз. 7. Корпус негізі жазықтығынан берілген қашықтықта І — І орталық сызбасын приливтерге жүргізіңіз.

9. №2 шаблоныбойынша бұрандалар саңылауларының ортасын белгілеңіз. 10. Приливке (3) ІІ — ІІ және ІІІ — ІІІ орталық сызбаларын жүргізіңіз. 11. №3 шаблонын прилив (3) бетіне орталық сызбалар шаблонының кесілген жерлерімен дәл түсетіндей етіп бекітіңіз. 12. Бұрандалар саңылауларының орталықтарын №3 шаблоны бойынша белгілеңіз.

Бұл өңдеу әдісін дайындама металл кесетін білдектерде өңделінбейтін жағдайларда ғана қолданады. Шабу арқылы келесі жұмыстарды жүргізуге болады:

Құралды қайрау бұрышын өңдеу материалына қарай таңдайды:

Орындалатын жұмыстың сипатына байланысты шабу кезінде темірқашауды (2.10-сурет), крейцмейселдерді (2.10, б-сурет), канавочниктерді (2.10-сурет, в) және балғаларды қолданады.

Кесуші құралдың қайрауы қайрағыш білектерде жүзеге асырылады (2.11- сурет, а). Құралды тірекке (3) бекітеді және ақырын басу арқылы ажарлау шеңберінің бойынан көшіреді, ара-тұра оны суда салқындатады. Құралдың жұмыс істеу бөлігін кезекпен бір жағынан және екінші жағынан алмастырып қайрайды. Қайрау процесінде ажарлау шеңбері қаптамамен (2) жабық болуы тиіс. Абразивті шаңның көзге түсуінен қорғану үшін арнайы экран (1) немесе қорғаныс көзілдірігін қолданады. Қайрау бұрышын арнайы шаблон арқылы бақылап отырады (2.11-сурет, б).

Тірек пен шеңбердің арасындағы саңылау 2…4 мм құрауы тиіс.

а — білдектің қайрау торабы: 1 — қорғаныс экраны; 2 — қабықша; 3 — қол сап; б — қайрау бұрыштарын бақылау шаблоны

1. Үстелге қорғаныс торын немесе экранды орнатыңыз және қысқышқа дайындаманы белгіленген сызбалар ауыздың үстіңгі жазықтығымен сәйкес келетіндей етіп бекітіңіз. 2. Темірқашауды сол қолыңызға алып, тік жазықтықта 30° және көлденең жазықтықта 45° бұрышқа бүгіп оны иіңіз. 3. Дайындаманың алдыға шығып тұрған бөлігін қысқыштың аузында қозғалтып темірқашауды балғамен ұрып, кесіп тастаңыз.

1. Плитаға ара білдек жұқа тақтайшасының дайындамасын оятын жұқа табақтарды қойып шығыңыз (2.8-суретті қараңыз). 2. Кесетін жиекке доға пішінін келтіріп, зубилоның кесетін жағын 60° бұрышқа қайраңыз. 3. Темірқашауды табақты тесетіндей күшпен балғамен соққылай отырып, белгілеу сызбаларынан 0,5- 1 мм қашықта бекітіңіз, келесі өңдеуге (егеуге) жіберуге дайындама контурын кесе отырып, темірқашауды белгіленген сызбалардың бойымен қозғалтыңыз.

1. Қысқышқа шойын плита орнатыңыз. 2. Крейцмейселді 60° бұрышта қайраңыз. 3. Шойын плитаның екі жағындағы жүздерін ойып тесіңіз. 4. Оятын канавкалардың тереңдіктерін бақылай отырып, плитаның бар ұзындығы бойынша канавкаларды 2 мм тереңдікте ойыңыз.

Дайындаманың материалы мен өлшемдеріне байланысты түзету бүгу, тарту, жазу және тегістеу арқылы іске асырылады.

1. Жолақта немесе профильді прокаттан бүгілген жерлерді белгілеңіз және дайындаманы дұрыс плитаға бүгілмесін жоғары қаратып қойыңыз. 2. Жұмсалатын күшті бәсеңдете отырып, басынан шеттеріне қарай бүгілген жерлерге соққы жасаңыз. 3. Түзелген жолақты немесе профильді прокатты көзбен тексеріңіз

1. Бүгілу шекараларына бормен сызық жүргізіп, дайындаманы плитаға қойыңыз. 2. Жұмсалатын күшті бәсеңдете отырып, бормен сызылған бүгілменің шетінен бастап дайындаманың шетіне қарай балғамен соққы жасаңыз. 3. Түзетудің сапасын көзбен тексеріңіз.

Балғаларды қолдану кезінде майыстыруды, формасы дайын бөлшектің формасына сәйкес келуі тиіс жақтауды қолдана отырып, қысқыштың ішінде жүзеге асырады. Кемпірауыз бен домалақ атауызды қалыңдығы 0,5 мм жоғары профильді прокат және сыммен жұмыс істегенде қолданады. Ең күрделі операция - құбырды майыстыру болып табылады, оны суық күйде де, ыстық күйде де (құбырды қыздыру арқылы) жасайды. Құбырдың ішкі қуысының деформациялануынан сақтану үшін майыстыру кезінде төтеп бере алатын арнайы қуыс толтырушыларды қолданады (құм немесе канифоль). Құбырларды майыстыру құралдарын қолдану кезінде толтырғышсыз суық күйде жүзеге асыруға болады. Майыстыру жұмыстарын механизацияландыру үшін табақ темірлерді майыстырғыш машиналар мен валецтерді және престерді қолданады.

1 — жылжымалы ара білдек; 2 — ара кенеп Слесарь қол арасының негізгі түйіні көміртегі немесе легир құралдық болаттан жасалған қол ара төсемін (2) бекітетін ара білдек1 (тұтас немесе жазылмалы) болып табылады. Қол ара төсемін бекіту кезінде, тісінің ұшы жұмыс қозғалысының жағына бағытталуын қадағалау керек. Қалтқысыз жұмысты қамтамасыз ету үшін қол ара төсеміндеформацияланудан сақтап, бұзылудан аулақ болу үшін тым қатты керілмейтіндей етіп тарту керек. Төсемнің керілісі құлақты бұрандалы гайканың көмегімен жүзеге асырылады.

1 — негіз; 2 — сап; 3 —пышақ; 4 — үстел-пышақ

Қол қайшылар 0, 7 мм-ге дейінгі қалыңдықтағы жабын темірдің болат табағын кесуге мүмкіншілік берсе, жабындық темірдің - 1 мм, ал түсті металдардың 1,5 мм-ге дейінгі табағын кесуге мүмкіндік береді. Қол қайшылар үш түрде болады: түзу - түзу сызық бойымен немесе үлкен шеңбердің доғасындай материалды кесуге арналған; қисықтығы аз радиусты болып келетін қисық сызықты контурларды кесуге арналған– қисық сызықты жүздері бар және бармақты. Жуандығы үлкен жапырақ материалды кесу үшін қалыңдығы 4 мм болат жапырақты және қалыңдығы – 6 мм-ге дейін болатын түсті металдар мен балқытпалардың жұқа материалдарын кесуге мүмкіндік беретін үстел рычакты қайшыларды қолданады (2.15-сурет).

Пышақты көтеріңіз, кесілетін табақты өзіңізден жылжытып, қайтадан пышақты төмен түсіріңіз және осы іс-әрекеттерді табақ толық кесілгенге дейін қайталаңыз.

а, б — тегіс; в — текше; г — үшқырлы; д — домалақ; е — жартылай домалақ; ж — ромб тәрізді; з — ножовкалық

Тістерінің шамасына қарай егеудің тұрпайы (№ 0 және 1), жеке (№ 2 және 3) және барқыт (№ 4 және 5) түрлерін ажыратуға болады. өңделетін пішінге және олардың өзара орналасуына байланысты әр түрлі формадағы көлденең кесікті егеулер қолданылады (2.17-сур.). Егеудің жұмыс бөлігінің ұзындығы 100 мм-ден 400 мм-ге дейін түрленіп, өңделетін беттің ұзындығына қарай таңдалады. Қолмен егеудің еңбек көлемі күрделі және шаршататын түрі кейбір жағдайларда фрезерлеу, сүргілеу, ажарлау немесе арнайы егеу сияқты аспаптарды қолданумен алмастырылады.

Саңылауларды өңдеу кезінде үш түрлі операцияны: бұрғылау, зенкерлеу, жазу, сондай-ақ олардың түрленген формаларын қолданады, олар - бұрғылап кеңейту, үңгіштеу және шен жоңғылау.

а — үш жұдырықты; б — екі жұдырықты

1 — іргетас плитасы; 2 — үстел; 3 — шпиндель; 4 — беру жәшігі; 5 — жылдамдық жәшігі; 6 — электр қозғалтқыш; 7 — бұрғылауыш бас; 8 — тұтқа; 9 — колонна Спиральді бұрғы (2.18-сурет) үш бөліктен тұрады: жұмыс бөлігі, артқы жағы және мойын тұсы. Спиральді бұрғылардың артқы бөлігінің екі типін шығарады — цилиндрлік және конустық. Цилиндрлік артқы бөлігі барын арнайы бұрғы партрондарды пайдалану арқылы бекітеді (2.19-сурет). Бұрғыны тесу қасиеттерінен айрылуына байланысты қайрау білдектерінде қайрайды. Қол құралдарын қолдану арқылы саңылауларды өңдеу кезінде дайындаманы қысқыштарға орнатады.

а — тұтқыштар: 1 — дайындама; б — призмалар;1 — дайындама; в — бұрыштықтар: 1 — қатты; 2 — реттеуіш; г — машиналық қысқыштар: 1 — бұрама 2, 3 — сәйкесінше жылжымалы және жылжымайтын ауыздар; 4 — негіз; 5 — тұтқы Егер өңдеуді бұрғылағыш білдекте жүзеге асырса (2.20-сурет), онда дайындамаларды бекіту үшін ұстағыш пен призмаларды, бұрыштық пен машиналық қысқыштарды қолданады (2.21-сурет).

Өңделетін материалға байланысты бұрғының биіктіктегі қайрау бұрышы құрайды:

Үңгілеу үшін қолмен механизацияланған құралды қолдануға болмайды.

2φ — алынып тасталынатын бөліктің үшкірленетін бұрышы

1 — жақтау; 2 — муфта; 3 — сабы; 4, 5 — сәйкесінше жылжымалы және жылжымайтын сухарлар; а — текше саңылаудың жақтары 6. Бастапқы жазуды бітіргеннен кейін, сағат тілі бойымен айналдыруды тоқтатпастан жазғышты саңылаудан шығарыңыз. 7. Бастапқы жазуды орындау үшін нұсқаулық картаның 3-6 тт-да көрсетілген жұмыстарын қайталаңыз. 8. Жазу сапасын калибр-сынағышпен және көзбен тексеріңіз.

Ойылған бұранда жырашығының формасына байланысты бұранданың бірнеше профилі болады (2.25-сурет). Әр бұранда қадам, профиль биіктігі, профиль бұрышы, сыртқы, ішкі және орта диаметрлер сияқты параметрлермен сипатталады.

а — үшбұрышты; б — тікбұрышты; в — трапеция тәріздес; г — трапециялы тіремелі; д — домалақ; t— профиль биіктігі; а — профиль бұрышы; P— кесу қадамы; d— бұранданың сыртқы диаметрі; d1— бұранданың ішкі диаметрі; d2— бұранданың орта диаметрі

Бұранда беттерін өңдеу өңделуге берілген беттен материал қабатын қолмен немесе бұранда ою жабдығының көмегімен алып тастау (құрылғыны жөндеу, жинақтау және монтаждауда) арқылы жүзеге асырылады.

Бұранойғыш екі бөліктен тұрады - жұмыс және соңында текшелі шығыңқысы бар құйрық бөлік (қол бұранойғыштарда). Бұранойғыштың жұмыс бөлігі негізгі әдіпті өңдеу үшін сылынылатын (кесетін) және бұранданың соң өңдеуін жүзеге асыратын калибрлеуші бөліктерден тұрады. Бұранойғыштың құйрық бөлігі (бұранда қолмен оюда) оны айналтұтқа немесе патронда (механикаланған құралды пайдалануда) орнықтыру үшін қызмет етеді.

а — домалақ: 1, 2 — сәйкесінше калибрленуші және алынушы бөлік; 3 — жоңқалы жырашық; б — текше (итермелі): 1 — бұранда кескіш тұтқа;2 — бұранда кескіштің жартысы Бұранойғыштарды жинақ түрінде 2-3 данадан қолданады. Бұранойғыштарды айыру үшін олардың құйрық бөлігіне бұранда өлшемімен қатар домалақ сызбалар жүргізеді: бір - бастапқы; екі –орта; үш – соңғы бұранойғыш үшін.

Сыртқы бұрандаларды қолмен кесу үшін домалақ, текше (жылжытпалы) және арнайы (құбырлардағы бұрандаларды кесу үшін) бұранда кескіштері қолданылады. Домалақ бұранда кескіштерді (2.27, а сурет) бүтін және ортадиаметрлі бұранданың шамасын реттеуге мүмкіндік беретін тілікті (пружина тектес) етіп шығарады. Бұранда кескішті бұранда кесу кезінде бұранда кескіш орналасқан арнайы айналтұтқа арқылы айналдырады, ол айналып кетпес үшін, винттер арқылы ұсталып тұрған және бұранда кескіш орналасқан қырылған жері бар домалақ жақтау болып табылады. Жақтауды оған бұрап қатайтылған екі тұтқа арқылы айналдырады.

Жылжымалы бұранда кескіш (2.27, б сурет) екі жартыдан (2) тұрады. Оларды арнайы тұтқалары бар екі жақтауға- клуппада (1) бекітеді.

1 — корпус; 2 — тұтқалары; 3 — бұрамдықты беріліс; 4 — бұранда кескішті жылжыту тұтқасы; 5 — бұранда тұтқалар

Бұранданы кесу алдында өзектер мен саңылаулардың диаметрін кесу процесіне ықпал ететін барлық факторлар ескерілген анықтамалық кестелер бойынша анықтайды. Іс жүзінде бұранда шығатын саңылау диаметрін қадам шамасына азайтылған оның номиналды диаметріне тең етіп алады. Бұранда кесетін өзектің диаметрін анықтау кезінде оның өлшемін бұранда номиналды диаметріне қарағанда 0,1-0,2 мм-ге кішірейтеді.

№ 1 нұсқамалық карта. Саңылауларда бұранда кесу

а — тіксызықты кесетін жиегі бар, біржақты; б — екіжақты; в — бүгілген; г — үшжақты Ережеге сәйкес бірімен бірі қатынаста жылжығыш болатын, ұштасатын беттерді (қажалатын беттерді) қыруға қалдырады. Қыру осы беттердің тығыз жанасып тұруын, майлануды мықты ұстап тұруды, сонымен бірге өңделген бөлшектердің дәл өлшемдерін қамтамасыз етеді.

Қырғыштың кесу жиегінің ұзындығы мен оның дөңгелену радиусын өңделген беттің берілген кедір-бұдырлығына байланысты таңдайды. Қырғыштың кесу жиегінің ені бастапқы өңдеу үшін -20-30 мм, қосалқы өңдеу үшін 15-20 мм және ажарлатып өңдеу үшін 5-12 мм құрайды. Шаберді алдын ала қайрағыш білдектерде ұштайды, бірақ көбінесе қайрайтын шеңбердің түрпілі түйіндерінің іздері қалып жатады, сондықтан бұл ретте ұштаудан кейін қалған іздерді жұмыс бетінен тазарта отырып, қайраудан кейін шаберді түрпітасты кесектерге салып қояды. Шаберді дайындап қойғаннан кейін, машина майымен араласқан түрпілі түйіршікті ұнтақтарды қолданып, шойын тақтада дайындығын жетілдіреді. Қыруға кіріспес бұрын сылынатын бөлік немесе тозудың іздерін алып тастау және келесі кезекте бояу үшін бетті механикалық өңдеу қажет. Егер сызбаүлгілік сызғышты қойғанда саңылау 0,05 мм-ден аспаса (саңылауды сүңгімен тексереді), онда беттің механикалық өңдеуі біткен болып саналады. Қырудың алдында өткір жиектер майда егеу арқылы мұқалтылуы керек.

Егер бояуды бақылау кезінде тексеру құралдарын (тақта немесе сызғыш) пайдалану арқылы беттің белгілі ауданына тура келетін өңделген беттегі түйіспелі дақтардың санымен анықталатын берілген дәлдікке қол жеткен болса, қыру процесі біткен болып есептеледі. Аудан бірлігі ретінде жан- жағы 25х25 мм текше қабылданады. Бұл бетте неғұрлым дақтар көп болып және неғұрлым олар біртекті жайғастырылса, соғұрлым қырудың сапасы жоғары болып саналады. Бір аудан бірлігіне келетін дақтар санын есептеу үшін терезесінің алдын ала көрсетілген өлшемдері бар, арнайы жақтауды пайдаланады. Дақтарды есептеу өңделген беттің бірнеше жерінде жүзеге асады, бұл бақылаудың дәлдігін айтарлықтай жоғарылатады. Қолмен қырудың күрделі еңбек сыйымдылығын ескере отырып, көбінесе оны мүмкіндігінше механикаландыруға немесе өңдеудің тиісті сапасын қамтамасыз ететін баламалы тәсілдермен алмастыруға тысырады. Қыру процесін механикаландыру үшін электрлік немесе пневматикалық жетекті құралдар қолданылады, ал өңдеудің баламалы тәсілдері ретінде ажарлату, жұқа фрезерлеу және жұқа сүргілеу қолданылады

Ысқылау екі бөліктің тығыз (тығыз) қосылуын қамтамасыз етеді. Олардың арасында тікелей қолданылатын майда түйіршікті абразивті материалдармен бір мезгілде өңдеуге болатын бөлшектерді өңдеу арқылы тегістеуді орындаңыз. Бұл операция көбінесе конустық крандар мен газ тарату механизмдерінің клапандары бар крандардың бір өндірісі жағдайында өңдеу үшін қолданылады. Операция - түпкілікті кесу, бөлшектерді өңдеу, майдалау, майдалау немесе орналастыру арқылы орындалады. өңдеуге арналған резерв 0.05 мм-ден, өңделген беттің кедір- бұдыры – Ra 0.63 мм-ден аспауы керек. Ысқылау термиялық өңделген және термикалық өңделмеген преформаларға ұшырайды. Ысқылау геометриялық өлшемдердің 0,005 мм-ге дейінгі дәлдікке және Ra 0.008 мм бетінің кедіріне жетеді. Жетілдірудің ысқылаудан айырмашылығы пішіннің жоғарғы дәлдігін және төменгі дәрежедегі беттің кедір-бұдырлығын алу ғана емес, сондай-ақ жоғары сызықтық және бұрыштық дәлдікті қамтамасыз ету. Бұл операциялар үшін қатты (қатайтылған болаттан жасалған қатты қаттылық) және жұмсақ (қатты болаттан жасалған қаттылықтан) абразивтік материалдар пайдаланылады, бұл өңделетін материалға және өңделетін беттердің өңделуінің дұрыстығы мен кедір-бұдырына қойылатын талаптарға байланысты болады. өңдеу процесінде бір-бірімен жанасатын бөліктер ретінде қызмет атқаратындықтан, жетілдіруді ысқылағыш деген атауға ие болған арнайы құралдармен жасайды. Ысқылағыштар (притирлер) жылжитын және жылжымайтын болады. өңдеу үрдісіндегі жылжымалы притирлер жылжиды, ал дайындама қозғалыссыз қалады. Жылжымайтын притирді қолданған кезде қозғалыс дайындамаға жіберіледі. Притир пішіні өңделетін беттің пішініне сәйкес келуі керек. Притирлер тегіс, цилиндрлік, конустық және фасондық болуы мүмкін. өңделетін бөлшектердің өңделуіне қатысты дұрыс өзара жағдайды қамтамасыз ету үшін әр түрлі аспаптарды - стандартты (қысқыштар, параллельдер, бұрыштықтар) немесе конструкциялары нақты өңделетін бөлшекке сәйкес келетін арнайы аспаптарды қолданады. Арнайы құрылғылар, әдетте сериялық және жаппай өндіріс жағдайында қолданылады. өңдеуден бұрынғы ысқылау талапқа сәйкес дайындалуы керек. Дайындықты екі тәсілмен жүзеге асырады: абразивтік материалдың түйіршіктерін ысқылау бетіне түсіреді (дәл келтіреді); дәл келтірмей қаптаудың бетін абразивтік материалмеен қаптайды, бұл ретте өңдеуді бос абразивпен (майлаушы емес) жүзеге асырады. Ысқылау және жетілдіру операцияларын қолмен механикаландырылған құралды (электрлі бұрғылау) немесе стационарлық жабдықты (лаптау машиналарын) пайдалану арқылы механизациялауға болады.

Конусты пішіні бар шпиндельдің бұранды шетінің бергі бөлігінде және оның тесігіне өңдеудің процесінде дайындамаларды орнықтыру үшін әр түрлі тетіктер жайғастырылуы мүмкін. Бағыттайтын станиналардың оң жағында осы бағыттауыштар бойымен орын ауыстыруға және бекітуге болатын артқы тұғыр (9) орналасқан. Артқы тұғырға корпуста әрекет жасайтын және кескіш құралдарды (бұрғы, ұңғуыш, жазғыш) немесе тетіктерді орнату үшін конус тәрізді саңылауы бар пиноль бекітілген. Шпиндель мен пинольдің артқы тұғыры саңылауларының осьтері орталық жолағы деп аталатын жолақта болуы керек. Бағыттайтын станиналардан бастап осы жолаққа дейінгі қашықтық өңделетін дайындаманың ең ұзын болатын диаметрін анықтайтын білдектің негізгі технологиялық сипаттамасы болып табылады (білдек үшін 16К20-400 мм). Қысқыштың бүйір жағына, яғни сол жағына шығыс элементтері және жүріс білік 5, жүріс бұрама болып табылатын көп сатылы редукторлы беру қорабын бекітеді. Беру қорабы тісті беру құрылымы бар шпиндельмен байланыстырылған. Қысқышты бағыттауыштарда алдыңғы және артқы қысқыш арасында ортаңғы сызық бойымен (бойлап беру) қозғала алатын құралкүймешік 6 орналасқан. Орталық сызығына перпендикуляр жылжи алатын (көлденең беру), бағыттауыштармен жабдықталған құралкүймешіктің үстіңгі бетінде, яғни күймешеде жылжымалар орнатылған. Жылжымалардың үстінде тік ось айналасында айналдыруға және осы берілген қалыпта бекітуге болатын жоғарғы құралкүймешік бекітілген. Ол екі бөліктен тұрады, олардың біреуін жоғарғы құралкүймешіктің айналу бұрышына тәуелді бұрыш деңгейінде орталықтың сызығына қатынаспен екіншісіне жылжытуға болады. Жоғарғы құралкүймешікте құралдарды ұстап тұру және оларды дәйекті түрде пайдалану, сондай-ақ оны төрт таңдалған қалыптың бірінде бекіту үшін төрт позициялы кескі ұстағыш 7 орнатылған. Құралкүймешікке қозғалыс оған бекітіліп, онымен бірге қозғалатын жүріс білік немесе жүріс бұрама және белдемше (тісті-төрткілдеш редуктор) арқылы беріледі. Білдектің жұмысын басқару алдыңғы және артқы қысқыш пен белдемшеде жайғасқан тұтқалар арқылы жүзеге асырылады. Шпиндельдің айналу жиілігін кестеге сәйкес білдектің алдыңғы қысқышында орналасқан 13 және 14 –ші тұтқалар арқылы орнатады. 13-ші тұтқа арқылы шпиндельдің айналу жиілігінің төрт диапазонының біріне қояды, ал таңдалған диапазондағы қажетті жиілікті соңында алты алынған қалыптардың біріне қозғалатын 14-ші тұтқаға орналастырады. Беру шамасын 10 және 11 тұтқалармен бекітеді. Тұтқалардың әрқайсысы римдік сандармен (10-тұтқа) және латын әріптерімен (11-тұтқа) көрсетілген төрт тұрақты позицияға ие. Беру шамасы және оларға сәйкес тұтқалардың қалыптары білдектің алдыңғы қысқышында орналасқан кестеде көрсетілген. Білдекті күйге келтіру кезінде көлденең беру бойлай беру тетігінің жартысын құрайтынын ескеру қажет. Токарьлық өңдеуге арналған аспаптар білдекке құралдар мен бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Көбіне шпиндельдің бұрандалы ұшына орнатылатын өздігінен орталықтандырылатын үш жұдырықшалы қысқы, сондай-ақ қатты немесе айналмалы орталықтар қолданылады.

а, б, в — өтпелі бүгілген, сәйкесінше тік және берік; г — ойылған (тесілген); д — фасондық Кескіш (4.2-сурет) жұмыс бөлігі болып табылатын бастиектен және кескішті кескіұстағышта ұстап тұруға көмектесетін өзектен тұрады. Бетті кесу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін кескіштің жұмыс бөлігін шектеушілер белгілі бір бұрыштарда орналасуы керек: алдыңғы беті көлденеңінен 1-2° бұрышта; негізгі және қосалқы артқы беттер тиісінше 12- 15° және 7-10° бұрыштарда. Токарьлық кескіштің конструкциясы (4.3- сурет.) орындалатын жұмыстың сипатына байланысты болып табылады.

1. Дайындаманы үшжұдырықшалы қысқыға бекітіңіз: 2. Кескішті кескі ұстағышқа орнатыңыз: 3. Білдекті берілген өңдеу режимдеріне қойыңыз:

1. Құрылғыны орнатыңыз: 2. Бүйірін кесіңкіреңіз: 3. Тегіс цилиндрлік бетті өңдеңіз: 4. Жырашықты тіліңіз де, дайындаманы шыбықтан кесіңіз:

1. Саңылауларды орталықтандыруды жүргізіңіз: 2. Тесіктерді бұрғылаңыз:

Жылжымалы-фрезерлік білдектер көлденең және тік болып бөлінеді. Цилиндрлік, бүйірлік, дискілік және ұштық фрезерді (4.4-сур.) қолдану арқылы фрезерлеу жұмыстарын орындауға арналған бұл білдіктер негізінен жеке-дара өндіріс жағдайында қолданылады. Оларда әр түрлі кеңістіктік орындары, науашалары, жырашықтары және керпештері бар тегіс беттерді өңдеуге болады.

Негізінің ішінде жылдамдық жәшігі 1, негізгі қозғалыстың электр жетегі және шпиндель торабы бар Б тұғыры орнатылған. Қалып жағдайын гайкамен 3 бекітетін оның жоғарғы көлденең бағыттауыштарында В тұмсығы орналасқан. Тұмсығын жұмыс қалыпқа бұрамамен 2 келтіреді. Тұмсығында қосымша тірек – «сырға» 4 орнатылуы мүмкін. Тұғырдың тік бағыттауыштарында оның бойымен сапты 8 айналдыру кезінде тік бағытта жылжитын Е консолы орнатылған. Консолдың жоғарғы бөлігінде сермермен 7 қозғалысқа келтірілетін бұрама беріліс көмегімен көлденең бағытта консол бағыттауышының бойымен жылжитын жылжымалар Д орналасқан. Жылжымалардың жұмыс жағдайы 10-шы және 11-ші саптармен тұрақтандырылады. Жылжымада сермерден 6 қозғалғышы бар бағыттағыш бағытымен бойлай орын ауыстыратын үстел орнатылған. Консол корпусында білдіктің атқарушы тораптарының автоматты ауысуының жылдамдығы өзгерісін қамтамасыз ететін беру қорабы құрастырылған. Беру қорабы тез ауысулар тетіктерімен жабдықталған. Консол мен білдек үстелінің алдыңғы бетінде басқару тетіктері жайғасқан. Беру консолында орналасқан лимб 9 арқылы тұтқамен алмастырып қосады. Жарықты қосу, МСС беру, шпиндель айналысы бағытын өзгертуді тұғырда орналасқан білдекті басқарудың 12-14 сөндіргіштерін бұру арқылы жүзеге асырады.

Дайындамаларды орнатуға арналған аспаптарды олардың білдек үстелінде өңделетін құралға және оның жағдайына қатысты бағдарлану үшін қолданады. Білдек үстелінде дайындамаларды орнату және бекіту үшін негізінен бастырық, тірек және бұрыштықтар мен дайындама конфигурациясы бағынышты болып келетін конструкцияларды қолданады. Бірқатар жағдайларда дайындамаларды (машиналық қысқыштар) әмбебап аспаптарға немесе (нақты дайындамалар үшін) арнаулы тетіктерге бекіту талап етіледі.

а — бүйірлік; б — цилиндрлік; в, г — ұштық; д — дискілік; е — Т-тәріздес; ж — «қарлығаш құйрығы»; з — фасондық; t—фрезерлеу тереңдігі; В —фрезерлеу ені Құралды орнықтыру аспабы оның білдек шпинделінің конус тәрізді саңылауында орналасуын және бекітілуін қамтамасыз етеді. Цилиндрлік және дискілі фрездерді цилиндрлік (4.6-шы сурет), ал бүйір фрезерді - (4.7- ші сурет) конус тәрізді жақтаулардың көмегімен қояды. Шеткі фрезерді білдек шпенделінің конус тәрізді саңылауына өтпелі төлке немесе патрондарды пайдалана отырып орнатады. Фрезерлеу кезіндегі кесу режимі (υ) кесу жылдамдылығы, (S) беру және (t) кесу тереңдігімен сипатталады.

1 — жылдамдық қорабы; 2 — бұрама; 3 — гайка; 4 — сырға; 5 — шпиндель; 6, 7 — маховтер; 8, 10, 11 — саптары; 9 — лимб; 12—14 — өшіргіштер; А — негіз; Б — тұғыр; В — тұмсықтар; Г — үстел; Д — жылжымалар; Е — консол

1 — тұмсық; 2, 4, 10,13 — гайкалар; 3 — шомпол; 5 — шпиндель; 6 — паз; 7 — фреза; 8 — жақтау; 9 — сақина; 11 — төлке; 12 — сырға

Фрезерлеудің үш түрі болады: минутына метрмен (м/мин) өлшенетін минуттық (Sмин); айналымына миллиметрлермен (мм/айн) өлшенетін (Sайн) фрездің бір айналымында үстелдің ауысу шамасына тең кескіш құралдың (фрездер) бір айналымындағы беру; құралдың фрез тістерінің санымен бірдей бұрышта айналымдағы уақытта миллиметрмен өлшенетін, үстелде ауысу шамасына тең тіске беру (Sзуб). Барлық есептеулерді осы берумен есептейді. Бұл берулердің арасында төмендегідей тәуелділік болады:

Фрезерлеу кезіндегі кесу режимін анықтамалық кесте бойынша өңделетін материал, құралдың өзіне тән қасиеттеріне байланысты, сонымен бірге өңдеудің және кедір-бұдырлықтың дәлдігіне қойылатын талаптарға байланысты таңдайды.

Білдектің негізгі торабы бағаналарды бағыттауыштарға 10 орналасқан домалағы 8 бар, ажарлағыш қысқышты тік беріп отыру тетігі тұратын бағана бекітілетін тұғыр 2 болып табылады. Ажарлауыш домалақта қоршалған зат (қаптама ) 9 және кесудің аймағына аппараттан МСС беруге арналған құрылғы 1 бар. Тұғырға 2 өзара - перпендикуляр бағыттардағы құралкүймешікті 5 құрады. Білдектің жұмыс бетінің қызметін үш Т образды паздар орындалған үстел 7 атқарады. Үстелді қолымен бойлай беру сермерінің 6 көмегімен бағыттауыштарға қарай жылжытады. Үстелдің автоматты беруін жылдамдық пневматикалық жетекті реттейді. Беру механизмі 3 үстелдің автоматты көлденең беруін, қолдың көлденең беруін, үстелдің тездетілген беруін, үстелдің әрбір бойлай жүрісіне ажарлағыш қысқыштың автоматты тік беруін, сонымен бірге ажарлауыш домалақтың тез жылжыуын қамтамасыз етеді. Үстелдің көлденең жылжуын автоматты немесе қолмен реверстеуді көлденең реверстің тетігімен, ал үстелдің бойлық реверсін механизммен 4 жүзеге асырады. Үстелдің пазында үстел жүрісінің ұзындығын реттей отырып жылжытуға болатын тіреулер орнатылған.

1 - СОЖ беруге арналған құрылғы; 2 - тұғыр; 3 - беру механизмі; 4 – бойлай беру тетігі; 5 - құралкүймешік; 6 - бойлай берудің сермері; 7 - үстел; 8 - ажарлауыш домалақ; 9 - қаптама; 10 - бағана Дайындамаларды орнықтыру және бекіту негізінен (магниттік материалдар үшін) магниттік және (магнитсіз материалдар үшін) вакуумдық тақталардың көмегімен жүзеге асады. Ажарлау кезіндегі кесу режимдері ажарлауыш шарықтың жылдамдығымен (υкр), дайындаманың орын ауыстыру жылдамдығымен (υзаг), беру (S) және кесу тереңдігімен (t) сипатталады.

1. Дайындаманы білдектің үстеліне орнатыңыз және бекітіңіз. 2. Гидравликалық жетекті және бойлай беруді қосыңыз, тіректерді жылжыта отырып, жүрістің ұзындығын үстелдің шеткі сол және оң қалыптарында домалақ өңделуші дайындаманың сыртынан 20-30 мм шығып тұратындай етіп реттеңіз. 3. Білдекті көлденең беру үшін баптаңыз: 4. Тік беру лимбісінің бойымен қажетті кесу тереңдігін қойыңыз және шпиндельдің айналуын және автоматты түрдегі бойлай және көлденең беруді қосып, жазық бетті ажарлатыңыз. 5. Көлденең және бойлай беруді, шпиндельдің айналуын және магниттік тақтаның қуат көзін өшіріңіз. 6. Дайындаманы шешіп алып, өңдеудің сапасын тексеріңіз.

1, 3, 4, 9 —12, 16 — басқару тұтқалары; 2 — сырғақ жүрісінің ұзындығын реттеу білігі; 5 —үстел; 6 — арқалық; 7 — кескі ұстағыш; 8 — құралкүймешік 13 — сырғақ; 14 — негізгі қозғалыс жетегі; 15 — басқару пульті; 17 — тұғыр Қаттылықты арттыру үшін үстелді діңгек ұстап тұрады. Үстелдің тік және көлбеу беттеріне технологиялық жарақ немесе дайындамаларды орнатып, бекіту үшін қызмет ететін Т-тәрізді паздар қойылған. Сүргілеу кескішті (4.10-сурет) қосымша аспаптарсыз білдектің кескі ұстағышына бекітеді. Дайындамаларды бекітуге арналған аспаптарды көлденең-сүргілеу білдектерінде дайындамалар үстелдің бетіне бекітіле алмаған жағдайларда қолданады. Әдетте ережеге сай стандартты аспаптар - машиналы қысқыш, магниттік немесе вакуумдық тақталарды қолданады. Сүргілеу кезіндегі кесу режимдері кесу жылдамдығы (υ), беру (S2x) және кесу тереңдігімен анықталады.

Кесу режімдерінен басқа кесу шамасын (кері жүрісінде кескіш дайындамадан шегінетін қашықтық) және жүріп өту шамасын (жұмыстық жүрістің соңында өңделетін дайындаманың сыртына кескіштің шығу қашықтығы) дұрыс таңдау өте маңызды. Кесу және жүріп өту шамасы кескіш бастиегінің 2/3 биіктігінен аспауы тиіс.

1. Дайындаманы тура білдек үстеліне немесе аспапқа орнатыңыз. 2. Кескішті кескі ұстағышқа бекітіңіз. 3. Сырғақты бастапқы қалыпқа келтіріңіз (4.9-суретті қараңыз): 4. «Қосу» түймесін басып, білдектің электр қозғалтқышын қосыңыз. 5. Білікті 2 айналдыра отырып, сырғақтың жүріс ұзындығын реттеңіз. 6. Тұтқаны 1 айналдырып, сырғақтың қос жүрісінің таңдалған жиілігін баптаңыз және 16-тұтқамен үстелдің көлденең беруін қойыңыз. 7. Білдекті таңдалған кесу тереңдігіне баптаңыз: 8. Білдектің басты жетегін қосыңыз және дайындама бетінің сүргілеуін жасаңыз. 9. Дайындаманы үстелден түсіріп, өңдеудің сапасын тексеріңіз.

Құрал немесе дайындаманың бірдей айналдыру жиілігінде дайындама немесе құрал диаметрі өзгергенде кесу жылдамдығы неге өзгереді? Кесу жылдамдығының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін олардың диаметрін кішірейту және үлкейту кезінде дайындама немесе құралдың айналыс жиілігі қалай өзгеруі керек? Егер кесу жылдамдығы 25м/мин құраса, бұрғының диаметрі 20м цилиндрлік тесікті бұрғымен өңдеу кезінде шпиндельдің айналыс жиілігі қандай болуы керек? Егер шпинделдің айналу жиілігі 630 мин-1 болса, онда диаметрі 40 мм цилиндрлік дайындаманы қайрау кезінде оның жылдамдығы қандай?

Белгілеу кезінде дайындаманың орналасу жері неге байланысты болады? Белгілеу кезінде қандай жағдайда координаттық-белгілеме машина- ларын қолданады?

Неліктен құралды қайрау бұрышы өңделетін материалдың қаттылығы жоғарылаған сайын үлкейеді?

Неліктен шабуға арналған құралдың бөлігін термоөңдеуге жібереді? Плитада табақ материалды шабу кезінде неліктен құралдың кесетін жиегін радиус бойынша орындау қажет? Түзету кезінде неліктен текше шаппалы емес, домалақ басты шаппалы балғаны қолдану керек?

Қандай жағдайларда жұмсақ кірдірмесі бар балғаларды қолданады? өңделген бөлшектерді түзету кезінде неліктен жұмсақ төсеніштерді жұмсақ материалдардан қолдану керек?

Қандай жағдайларда рихтолық балғаларды қолданады?

Майыстыру үшін қандай құралдарды қолданады және олардың конструкциясы неге байланысты?

Майыстыру кезінде кесуге қалай күш түсіреді?

Неліктен қол араны қолдану кезінде кесу процесінде кем дегенде үш тісшенің қолданылғанын қадағалау қажет? Құбырды құбыркескішпен кесу кезінде кесу аймағына жүргізетін май қандай рөл атқарады?

Бұрғының қайрау бұрыштарын таңдау неге байланысты?

Неліктен саңылауларды қолмен жазуды жазғышты сағат тілі бойынша айналдыру арқылы жүзеге асырады? Саңылауларды өңдеу кезінде стационарлық құрылғыны қолданудың қол аспаптарын қолданудан қандай артықшылықтары бар?

Бұранданы кесу кезінде ЖСС-ны қандай мақсатта қолданады және оны таңдау неге байланысты?

Ысқылау мен жетілдіру үшін түйірлі түрпітасты материалды таңдау неге байланысты болады?

Ысқылау және жетілдіру кезінде неге майды қолдану қажет?

Ысқылау және жетілдіруге арналған түрпітасты материалды таңдау немен байланысты?

Токарьлық білдекте саңылауды қалай бұрғылайды?

Неге токарьлық өңдеуде беруді айналымына миллиметрмен (мм/айн), ал фрезерлеуде минутына метрмен (м/мин) өлшейді? Фрезерлік білдектерде өңдеу кезінде қандай жағдайларда көлденең беруді пайдаланбайды?

Минутты беру фрездің айналу жиілігіне қандай қатысы бар?

Неге түйірлі түрпітасты материалдың ұлғаюымен өңделген беттің кедір-бұдырлығы артып, өңдеу дәлдігі төмендейді? Неліктен ажарлау білдегінің үстеліне магнитті плитаны орнатқаннан кейін оны ажарлау қажет?

Оның жұмыс бөлігіне сүргілеу бұрандасы мен материалдың конструк- циясын таңдауда қандай факторлар әсерін тигізеді?

Қандай слесарьлық өңдеу түрлерін сүргілеумен алмастыруға болады?