КӘСІПТІК БІЛ ІМ БЕР У

В.В.ЕРМОЛАЕВ  АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖАБДЫҚТАРҒА АРНАЛҒАН БАҒДАРЛАМАЛАУ ОҚУЛЫҚ «Федералдық білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік автономды мекемесі «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде қолдануға оқулық ретінде ҰСЫНҒАН Пікірдің тіркеу нөмірі 550, 2013 жылғы 20 желтоқсан. 2-ші басылым, стереотипті       «Академия» баспа орталығы Мәскеу,2015 ӘОЖ 681.5(075.32) КБЖ 22.18я723Е741 Бұ л кіта п Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым ми нистр лігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ а р а сында жасалған ша р тқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып а луды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қа зақ тіліне а ударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұ сқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын та лаптардың ескерілуімен жасалды. Қаза қстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (техно логия, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге а сырды, заңды мекенжа йы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма - Ата » БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іn fo@d cg.kz   Пікір б ер уші: «Станкин» ММТУ ЖКББ ФМББМ «Ақпаратты өңдеудің және басқарудың автоматтандырылған жүйелері» кафедрасының профессоры, пед.ғ.докторы,тех.ғыл.кандидаты А. Г. Схиртладзе.Ермолаев В. В.Е741 Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау: орта кәсіптік білім берудің студенттік мекемелеріне арнлаған оқулық / В. В. Ермолаев. — 2-ші бас., стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2015. — 256 б.ІSBN 978-5-4468-2458-8 Оқулық орта кәсіптік білім берудің «Машина жасау технологиясы» мамандығының «Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау» 10 ОБ бойынша Федералдық мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес жасалдыСББ бар білдектер үшін өңдеуді бағдарламалаудың теориялық негіздері қарастырылған: координаттар жүйесін, нөлдік нүктелерді таңдау, орын ауыстыруларды бағдарламалау, кезеңдерді қолдану. Бағдарламалау теориясы ба­ яндалған және СББ жүйелерінің G және M кодтарындағы бағдарламалардың мысалдары келтірілген. Өндірісті конструкторлық­технологиялық дайындау және оны автоматтандыру мәселелері, сондай­ақ CAD, CAM және CAPP жүйелері қарастырылған.Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. ӘОЖ 681.5(075.32) КБЖ 22.18я723 © Ермолаев В.В., 2014© «Академия» оқу-баспа орталығы, 2014© Безендіру. «Академия» баспа орталығы   Бұл оқулық «Машина жасау технологиясы» мамандығына арналған оқу­әдістемелік кешеннің бөлігі болып табылады.Оқулық “Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау” жалпыкәсіптік пәнін оқуға арналған.Жаңа буынның оқу­әдістемелік жинақтары жалпы білім беру және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу­әдістемелік материалдарды қамтиды. Әрбір жинақта жұмыс берушінің талаптарын да ескере отырып, жалпы және кәсіби құзыреттілікті меңгеруге қажетті оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары бар.Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары, мультимедиялық нысандар, Интернеттегі қосымша материалдарға және ресурстарға сілтемелер бар. Оларға терминологиялық сөздік пен жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижесі сияқты оқу үдерісінің негізгі параметрлері белгіленетін электрондық журнал кіреді. Электрондық ресурстар кез келген оқу үрдісіне оңай кіріктіріледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.       Өнімдердің механикалық өңдеу өнімділігінің өсуі айтарлықтай дәрежеде технологиялық процесстердің автоматтандыру деңгейіне байланысты. Өндіріске сандық бағдарламалық басқаруы (СББ) бар білдектерді енгізу олардың қолданылуымен негізделген бірқатар айрықша талаптардың орындалуын талап етеді.Әмбебап автоматтандырылмаған жабдықтарды СББ бар білдектермен алмастыру бөлшектердің жасауға жұмсалатын еңбек көлемін бірнеше есе төмендетуге мүмкіндік береді. Көмпьютерлік жүйелерді енгізу өндірістің дайындық мерзімін, жаңа өнімді игеру мен шығару мерзімін күрт қысқартады, оның сапасын жоғарылатады және өзіндік құнын төмендетеді.СББмашинажасаутехнологиясынаенгізутехнологиялықүрдістің сандық модельдерін құру қажеттілігіне, демек математикалық әдістердің және сандық есептеуіш техниканың кең қолданылуының қажеттілігіне себепші болады. СББ бар білдектердің пайдалану тиісті технологиялық үрдістерді қолданғанда және оларды басқарушы бағдарламалармен (ББ) қамтамасыз еткенде мүмкін болады. Оған қоса, СББ бар білдектер үшін бағдарламалау көп жұмысты қажет ететіндігімен және күрделілігімен ерекшеленеді, технологтан жоғарғы кәсіби даярлықты, бірқатар технологиялық пәндерді ғана емес, сонымен қатар бағдарламалаудың негіздерін білуді талап етеді. Өндірісте СББ бар білдектерді оңтайлы пайдаланудың басты шарттарының бірі ­ технологиялық үдерістер және ББ жұмысы мен олардың даярлығы және жұмыс орындауының минималды шығындарында жоғарғы сапамен қамтамасыз ету.СББ бар білдектерге арналған технологиялық үрдістердің бағдарламалануы­ бұлтікелейөндіріссаласынаноныңтехнологиялық даярлық саласына аустырылған жұмыстың айтарлықтай бөлігі орындалатын өндірістің сапалық түрде жаңа кезеңі. Осылайша, дайындаманы кәдімгі білдекте өңдеп жатқан кәсіби жұмысшының әрекеттері СББ бар білдекте оның атқарушы тетіктерінің реттілігі мен жұмыс істеу сипаты туралы егжей­тегжейлі ақпаратты қамтитын басқарушы бағдарлама бойынша оның автоматты өңделуіне алмастырылады. Бұл ретте осындай білдектердің операторларының біліктілігіне қойылатын талаптар жеңілдетіледі, себебі бұл жағдайда сырт пішіннің құрылуы міндетін ББ дайындау кезінде технолог­4 программист атқарады. Өндірісте есептеуіш техника құралдарының дамуы мен кеңінен таралуы, білдектер мен білдектердің бөліктерін басқару үшін ЭЕМ қолданылуы, автоматтандырылған жұмыс орындарун құру ­ СББ бар білдектер үшін ББ автоматтандырылған дайындыққа толық көшуге себепші болатын факторлар.СББ бар білдектерді қолдана отырып, өндірістің дайындығымен айналысатын заманауи технолог СББ бар білдектер үшін программалаудың негіздерін білуге тиіс және CAD, CAM мен CAPP жүйелері туралы түсінігі болуы тиіс.Бұл оқулықта СББ бар жонғыш және фрезер білдектер үшін басқарушы бағдарламаларды әзірлеу үрдісінің негізгі аспектілері, сондай­ақ CAD, CAM және CAPP жүйелерінің мүмкіндіктері қарастырылған.Соныменбіргебағдарламалаудыңөзектіміндеттерінің шешіміне ерекше көңіл бөлінген. Сондай­ақ бағдарламалаудың үлгілік әдістемелері мен үлгілік мысалдары қарастырылған.Оқулықта келтірілген бағдарламалар негізінен оқыту сипатына ие. Бірқатар жағдайларда бағдарламалар жеңілдетілген, бірақ олардың барлығы СББ бар білдектер үшін бағдарламалаудың негізгі қағидаларын суреттейді.Оқулық «Машина жасау технологиясы» мамандығын меңгерген кезде «Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау» пәнін оқитын орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.       Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау, соның ішінде СББ бар білдек үшін бағдарламалау бөлшекті дайындау технологиялық процесінің (ТП) сатыларының бірі болып табылады.Құрылымдық түрде СББ бар білдектер үшін ТП оның элементтері құрылыстар, позициялар, технологиялық және қосалқы ауысулар, өтулер, жұмыс және көмекші жүрістер, қадамдар, қарапайым қозғалыстар және технологиялық командалар cияқты операцияларға бөлінеді.СББ бар білдектер үшін жобалауды келесі үш сатыға бөлуге болады:■бөлшекті өңдеу бағдарын әзірлеу;■ТП операцияларын әзірлеу;■ББ дайындау.■Басқарушы бағдарламаларды дайындау мыналарды қамтиды:■құралдың траекториясын есептеу (координат жүйесін таңдау немесе нақтылау, бөлікшектің реттелетін өлшемдерін анықтау, салмақ түсетін нүктелердің координаттарын есептеу, өтулерді жүрістер мен қадамдарға бөлу, құралдың өту траекториясын салу, координат жүйесін қайта құру);■ББ кодтау және жазу (қарапайым ауысуларды қалыптастыру және технологиялық командаларды анықтау, ББ кодтау, ББ бағдарлама тасымалдаушыға жазу);■ББбақылау, өзгертужәнедұрыстау(бағдарламатасымалдаушыны бақылау, құрал қозғалысының траекториясын бақылау, ББ өзгерту, тәжірибелі бөлшекті өңдеу).■Маман басқарушы бағдарламаны әзірлегенде мыналарды білу керек:■G және М кодтарындағы бағдарламалаудың негіздерін;■кесетін құралдың түрлерін және кесу режимідерін;■бөлшекті дайындаудың технологиялық процесін.Бұл оқулықта Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйымның (ІSO) және Электронды өнеркәсіп ассоциациясының (EІA)талаптарына сәйкес G және М кодтарындағы бағдарламалаудың негіздері қарастырылған. Ресми түрде бұл тіл СББ бар жабдықтардың американдық және еуропалық өндірушілері үшін стандарт болып есептеледі (оны тағы ИСО 7 бит деп атайды).6 Қазіргі таңда СББ бар білдектерді басқару үшін Sіemens фирмасының Sіnumerіk тіреулері қолданылады, сондықтан осы оқулықтағы бағдарламалау мәселелері осы тіреулердің кескіндемесін ескеріп қарастырылған.Fanuc, НАА5 және Heіdenhaіn тіреулерінің Sіnumerіk тіреулеріне қарағанда басқару құрылғыларында және бағдарламалау командаларында айырмашылықтар бар, бірақ олар үшін бағдарламалаудың ұқсас негізгі қағидалары қолданылады.                                    7   ІБӨЛІМ БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ                Бөлім Басқару бағдарламасын әзірлеуге дайындықБөлім Жонып өңдеуді бағдарламалауБөлім Фрезерлік өңдеуді бағдарламалау 4 Бөлім Нөлдік нүктеніңбағдарламаланатын жылжуы,құралды түзету және келтіруБөлім Бағдарламалауды жеңілдететін кезеңдерБөлім Сбб бар білдекті басқару жүйесі   БАСҚАРУ БАҒДАРЛАМАСЫН ӘЗІРЛЕУГЕ ДАЙЫНДЫҚ    СБББАР БІЛДЕКТЕРДІҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ, БАСҚАРУ СЫЗБАСЫ ЖӘНЕ НӨЛДІК (БАЗАЛЫҚ) НҮКТЕЛЕРІ СББ бар жонғыш білдек 1.1.­суретте көрсетілген элементтерден тұрады.1.2.­суретте СББ бар білдектердің басқару сызбасы келтірілген.СББ бар білдектердің басқару сызбасы келесі қосалқы жүйелерден тұрады:■басқарудың қосалқы жүйесі;■жетектердің қосалқы жүйесі;■кері байланыстың қосалқы жүйесі.Пайдаланушы интерфейсімен және ақпаратты енгізу мен шығаруға арналған экранмен жабдықталған СББ тіреуінде қосалқы басқару жүйесінің негізгі элементі болып табылатын бақылауыш (процессор) орналастырылған.Жетектердің қосалқы жүйесі білдектің атқарушы органдарының орын ауыстыру командаларын орындауға арналған түрлі қозғалтқыштар мен бұрандалы берілістерді қамтиды. СББ бар білдектерде қадамдық қозғалтқыштар мен сервоқозғалтқыштар қолданылады.Қосалқы басқару жүйесі қадамдық қозғалтқышқа электр импульсін жібергенде, қозғалтқыштың роторы белгілі бір бұрышқа бұрылады және ол өз кезегінде жұмыс үстелімен немесе білдектің суппортымен байланысқан қозғалғыш бұрандамен қосылғандықтан, қозғалғыш бұранданың қадамына байланысты үстелді белгілі бір қашықтыққа ауыстырады. Мысалы, ротордың айналу бұрышы 0,7° және , қозғалғыш бұранданың қадамы 1 мм болған кезде, бір басқарушы ипульс білдектің атқару органын (0,7/360) х 1 = 0,0019 мм қашықтыққа сызықты түрде ауысуға мәжбүрлейді. Бұл мәнді басқару 9   импульсінің ажыратымдылығы немесе оның мөлшері деп аталады. Бұл ретте білдек үстелінің жүйенің ажыратымдылығынан кем болуы мүмкін емес.Білдектің кері байланысының шағын жүйесіндететіктердің сызықтық және бұрыштық күйлерін анықтауға мүмкіндік беретін күйдің сызықтық және айналмалы құрылғылары қолданылады.СББ жүйесі белгілі бір реттілікте қызмет атқарады. Бағдарламашы білдектің түрлі атқару органдары үшін кодталған ақпарат (ауысу жылдамдығы, берілу, сүмбінің айналу жиілілігі, құралдың мөлшері, кесудің тереңдігі және т.б.) сақталатын басқару бағдарламасын жасайды. Басқарудың қосалқы жүйесі бағдарламаның шифрін ашады және білдектің атқару органының жылжу профилін шығарады, яғни құралдың белгілі бір уақыт ішінде қай нүктеде орналасу керектігін анықтайды.  10   Білдектің атқарушы органдарының ауысу бағытына басқару сигналдары импульсті түрде келіп түсетіндіктен, білдектің жұмыс үстелі сатылы қозғалатын болады, яғни берілулер X және Y өстері бойынша кезек-кезек қосылатын болады (1.3. - сур). Бұл сатылы ауысулар үстел қозғалысының жоспарланған траекториясынан салмақ түсетін нүктелер ретінде біршама ауытқуларға ие болатын болады, сондықтан ауысудың нақты траекториясы жоспарланған траекторияға сәйкес болатындай анық өстер бойынша қозғалыс жылдамдықтарының ара қатынасын сақтап отыру қажет.  11 Қажетті аралық салмақ түсетін нүктелерді есептеу жұмысын қосымша басқару жүйесіне кіретін арнайы құрылғы орындайды. Ол құрылғы интерполятор деп, ал ол орындайтын жұмыс интерполяция деп аталады.Интерполятор жұмыс үстелінің нақты қозғалысының жоспарланған қозғалыстан ауытқуын минимумға апарады: алынған сатылық траекторияның ауытқуы СББ жүйесінің импульсінің бағасына немесе кері байланыстың қадағасы қалыптастыратын импульске тең немесе еселі болады. Заманауи білдектерде мұндай импульстің құны 1 мкм тең, сондықтан жұмыс үстелінің сатылық ауысуын сатылық емес деп қарастыруға болады.Қозғалыстың берілген траекториясына сәйкес интерполяцияны сызықтық және айналмалы деп бөледі..­Суретте жонғыш және фрезер білдектерінің координаттар жүйесі және олардың базалық нүктелері көрсетілген.СББ бар жонғыш білдектерде, әдетте, құрал негізгі өстерге параллель салынады. Бұл өстер бір­біріне қатысты тік бұрышта орналасқан, білдектің басты бағыттаушыларының траекториясына бағытталған. Жону жұмысының барысында 1.4, а.­суретіндегі координаттар жүйесінде көрсетілгендей, Z өсі дайындаманың басты өсі болып табылады.Фрезер білдегінде (1.4, б­сур) X координаты үстелдің алдыңғы шетіне параллель, Y координаты– бүйір шетіне, ал Z координаты – үстелге қатысты тік орналасқан. Z­тің кері бағыттағы координаттық жылжуы құралдың бөлшекке қарай қозғалысын, ал оң бағыттағы жылжуы бөлшектен қарай қозғалысын сипаттайды.Білдектің нөлдік (базалық) нүктелері (1.4, а, в суреттерін қараңыз) білдектің өңдеу аймағында орналасқан өлшеу жүйелерінде бейімделу үшін және басқару бағдарламаларын құрастыру үшін қажет.Мынандай базалық нүктелер бар:М – білдектің нөлдік нүктесі. Бұл білдектің өндірушісі орнатқан өзгермейтін базалық нүктесі. Осы нүктеге қатысты білдектің барлық мөлшерлік қызметтері атқарылады, сондай­ақ бұл нүкте координаттар жүйесінің басы болып табылады;W — бөлшектің нөлдік нүктесі. Бұл нүкте бағдарламаның барлық мөлшерлік қызметтері үшін бастапқы айқындама болып табылады. Ол бағдарламашымен еркін орнатылады және қажет болған жағдайда өңдеу бағдарламасының аясында бөлшектің кез келген координатына жылжуы мүмкін; 12  N — құрал қондырғысының базалық нүктесі. Бұл кескішұстағыщ жүйесінің белгілі бір нүктесінде орналасқан және білдектің өндірушісімен орнатылатын құралдың мөлшерлік байлауын орындауға арналған бастапқы нүкте.R — базалық, референттік нүкте. Бұл шеткі сөндіргіштермен нақты анықталатын білдектің жұмыс аймағындағы айқындама. Білдектің барлық жылжымалы органдарының орналасқан жерлері қуат көзінің әр іркілісінен кейін қолданылатын нүктеге апару арқылы айқындалады.13 Қазіргі СББ жүйелері жүзден астам команданы түсінеді. Бұл ретте технолог өз жұмысында G және М кодтарының жиынтығын пайдаланады, себебі басқару бағдарламасының негізгі міндеті – құралдың берілген координаттар бойынша жылжыуы. Бұл кодтарды базалық деп атауға болады. ӨҢДЕУ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ КОДТАРЫ ЖӘНЕ СББ БАР БІЛДЕКТЕРДІҢ КООРДИНАТТАР ЖҮЙЕСІ Қазіргі СББ бар білдектердегі өңдеу бағдарламасы G және М кодтарының көмегімен жүзеге асады. Сонымен бірге G мекенжайы бар кодтарды даярлық деп атайды, олар белгілі бір жұмыстың түріне басқару бағдарламасының теңшелімін анықтайды, ал қосалқы деп аталатын М мекенжайы бар кодтар білдек жұмысының режимдерін басқаруға арналған. Осылайша, құралды сағат тілінің бағытымен айналма траектория бойынша жылжыту үшін G2 мекенжайы бар кодты жазу керек, ал егер сүмбіні тоқтату керек болған жағдайда өңдеу бағдарламасында М5 кодын көрсету керек.Барлық білдектік кодтарды олардың СББ жүйесінде сақтау қабілеттілігіне байланысты шартты түрде модальды және модальды емес деп бөлуге болады.Модальды емес кодтар өздері тұрған кадрда әрекет жасайды, ал модальды – өздерін басқа код өзгертпейінше көптеген кадрларға қатысты болады.G­кодтың көмегімен өңдеу жүргізілетін жұмыс кеңістігі және құралдың айналма траектория бойынша қозғалысының бағыты таңдалады.­Суретте СББ бар білдектің координаттар жүйесі және координаттардың абсолютті, инкрементті (салыстырмалы, құрама) және полярлық бағдарламалау кезінде көрсетілетін мөлшерлер көрсетілген. СББ бар білдектің координаттар жүйесі (1.5, а­сур.) G17... G19 жазықтықтарында таңдалады.Соныменбіргежонғышөңдеукезінде G18 жазығықолданылады, ал шетжақ жазықтықты өңдеген кезде ­ G17 жазықтығы пайдаланылады.Геометриялық есептің қағидасы бойынша мынандай жүйелерді ажыратады:■координаттардың абсолютті бағдарламалануымен бірге (1.5, б­сур);■координаттардың инкрементті бағдарламалануымен бірге (1.5,в­сур);■координаттардың полярлық бағдарламалануымен бірге (1.5, г­сур).14  Абсолюттібағдарламалануы(Absolute) баркоординаттаржүйесі1.5, б-суретінде көрсетілген. Бұл жағдайда бағдарламаланатын нүктелер келесідей жазылады:P1 X25 Z-7.5 P2 X40 Z-15 P3 X40 Z-25 P4 X60 Z-35Координаттардың абсолютті бағдарламалануы бар жүйенің басы білдек нөлінің М нүктесінде орналасқан (1.5, б-суретті қараңыз) немесе нөлдің жылжуын пайдаланған кезде бөлшек нөлінің W нүктесінде орналасқан. 15 Барлық берілген нүктелер X және Z өстері бойынша тиісті қашықтықтарды көрсетумен бірге координаттар жүйесінің басына қатысты сипатталады.Х өсі бойынша берілген мөлшерлер диаметр ретінде бағдарланады (сызбадағы мөлшерлерге ұқсас). Жонғыш білдектегі контурды сипаттау үшін бір G18 жазықтығы жеткілікті. Абсолютті координаттар құрал жылжуға тиіс бағдарды сипаттайды.Жетілдірудегі немесе инкрементті координаттардағы бағдарламалануға араналған координаттар жүйесі 1.5, в-суретінде көрсетілген. Бұл координаттар жүйесінің басы N құралының базалық орнату нүктесінде немесе құралдың басында жатыр (құралды шақырғаннан кейін). Бұл жағдайда бағдарламаланатын нүктелер осылайша жазылады:P1 X25 Z-7.5P2 X15 Z-7.5P3 Z-10P4 X20 Z-10Жетілдірудегі бағдарламалану кезінде құралдың нақты траекториялары сипатталады (яғни нүктеден нүктеге дейін). Х өсі бйынша берілген мөлшерлер радиустар ретінде бағдарламаланады.Инкременттік координаттар алдыңғы нүктенің тірескен деректерімен өзара қатынаста болады және құрал өтуге тиіс арақашықтықты сипаттайды.Абсолютті координаттардағы мөлшерлер G90 кодының көмегімен жасалады. Бұл ретте СББ тіреуіне құрал қалпының соңғы нүкте координаттарының абсолютті мәндері енгізіледі, ал оның ағымдық позициясы қарастырылмайды.Инкрементті координаттардағы мөлшерлер G91 кодының көмегімен жасалады. Бұл ретте СББ тіреуіне вектордың бағытын сақтаған кездегі құрал қалпының ағымдық (алдыңғы) және соңғы нүктелер координаттарының айырмасы енгізіледі.Полярлық координаттар (1.5, г-суретін қараңыз) бөлшек немесе бөлшектің бөлігі радиуспен немесе бұрышпен берілген кезде қолданылады.Бұл жағдайда бағдарламаланатын нүктелер осылайша жазылады:Р1 PR =100 AP=30 (радиус 100, бұрыш 30°) Р2 PR =60 AP=75 (радиус 60, бұрыш75°)Өлшеулер басталатын нүкте полюс деп аталады.Дайындық кодтар атқаратын қызметтеріне байланысты топтарға бөлінген. Мысалы, алдында қарастырылған кодтардан 1.1.-кестесінде 16 көрсетілген функционалдық топтарды құрастыруға болады: 1.1.-Кесте.Кодтардың топтарыФункционалдық топКодтарАуысуG0, G1, G2, G3Координаттық жүйенің түріG90, G91Өңдеудің белсенді жазықтығыG17, G18, G19 1.1.-Кестеде модальді кодтар көрсетілген, яғни басқа код олардың орнын баспайынша олар шексіз ұзақ әрекет ете алады. Сонымен бірге екі модальді код, мысалы G2 және G3 бір уақытта әрекет ете алмайды: екеуінің біреуі міндетті түрде екіншісінің әрекетін тоқтатады, өйткені шеңбер бойынша сағат тілімен және сағат тіліне қарсы ауысу командасын бір уақытта орындау мүмкін емес.Алайды әртүрлі функционалдық топтардағы кодтарды бір мезетте қолдануға болады. Мысалы, бір кадрда G1 және G91 кодтарын қолдануға болады.Модальды кодтың ерекшелігі – оны бір рет баптауға болады және ол барлық келесі кадрларға әрекет етеді. Мысалы, G90 кодын енгізген кезде барлық келесі кадрлардағы ауысулар абсолютті мөлшерлерде орындалатын болады, және G90 командасын әр кадрда жазудың қажеті болмайды. G90 командасының болдырмауы үшін G91 кодын пайдалану қажет. G-кодтарының көбісі модальды болып табылады. Бағдарламалау кезінде қандай код қолданылып жатқанына мән беру керек: модальды немесе модальды емес.Әдетте М-кодтарды модальды және модальды емес деп бөледі, алайда оларды функционалдық топтарға (майлайтын-суытатын сұйықтықты беру кодтарының тобы, сүмбінің айналу кодтарының тобы) бөлуге болады. Кадрда әдетте бір М-код бағдарламаланады.Жақын уақытқа дейін металл кесетін білдектер тек бірнеше негізгі сипаттар бойынша бөлінетін: жонғыш немесе фрезер, көлденең немесе тік құрастыру. Қазіргі уақытта білдек жасау ісі алға үлкен қадам жасады, сондықтан мұндай жіктелім барлық бәлдек түрлерін толыққанды қамти алмайды. Мысалы, қазіргі білдек орталықтарында құралдық сүмбі бар болған жағдайда фрезерлік операцияларды жасауға болады. Қазіргі күні бес өсті білдектер айтарлықтай кең таралды.1.6.-Суретте әртүрлі бес өсті білдектер көрсетілген. 17   .­Сур. Әртүрлі бесөсті білдектер:а — көлденең өңдеу орталығы; б — В өсімен бірге тік өңдеу орталығы; в — А өсімен бірге тік өңдеу орталығы; г — көпмақсатты  Көпмақсатты білдектердің көбісі қарапайым жонғыш орталықтың қағидаты бойынша жұмыс істейтін бір немесе екі айналғыш қалпақшамен жабдықталған. Алайда көпмақсатты білдектің орталығы айналатын құралдың жұмысы үшін, сондай-ақ жонғыш операцияларды орындау үшін қолданылуы мүмкін аспаптық сүмбі (сондай-ақ В-сүмбі деп аталады) болып табылады. Құралдың автоматты алмастырылуы және аспаптық сүмбінің В өсінің айналасынан түсу мүмкіндігі өңдеудің жаңа мүмкіншіліктеріне жол ашады. Сызбаға қатысты басқару бағдарламасын өзгерістерсіз орындау үшін араларында координаттық ауысулары бар түрлі координаттық жүйелерді анықтау қажет. 18 СББ бар білдектерде (1.7.-сур) келесідей координаттар жүйелерін ажыратады:MCS — машиналық координаттық жүйе; ВКS — базалық кинематикалық жүйе; ВNS — нөльдік нүктенің базалық жүйесі;ENS — нөльдік нүктенің бапталатын жүйесі; 19 WCS — бөлшектің координаттар жүйесі.MCS жүйесі машинаның нөлін ескере отырып пайда болады. Бұл жүйеде білдектің белгіленген нүктелері анықталады. Олар: референттік нүктелер, құралды ауыстыру нүктелері және палетталарды ауыстыру нүктелері.Білдектің координаттар жүйесі оң қолдың ережесі бойынша анықталады.1.7, а-суретінде саусақтары өсті білдіретін қол көрсетілген. Бұл өстердің барлығында 1.7 б-суретінде көрсетілген белгілері бар.1.7, б-Суретіндегі А, В, С белгілері Х, Y, Z координаттық өстерінің айналасындағы айналуды білдіреді. Егер координаттардың орталығынан қараған кезде, сағат тілінің бағыты бойынша айналу оң болып саналады. U, V, W өстерінің қосымша белгілері де 1.7, б-суретінде көрсетілген.BKS жүйесі бір-біріне 90° орналасқан үш геометриялық өстен, сондай-ақ геометриялық байланысы жоқ қосымша өстерден тұрады.BKS және MCS жүйелері кинематикалық трансформацияның жоқтығы мен бар болуына байланысты сәйкес келуі де ( 1.7, в-сур.), келмеуі де мүмкін (1.7, г-сур.), 20 ВNS жүйесі базалық кинематикалық жүйеден базалық ауысу арқылы пайда болады (1.7, д-сур).Нөлдік нүктенің базалық жүйесінен (BNS) сәйкесінше нөлдік нүктенің бапталатын жүйесі пайда болады (^NS) (1.7,е-сур). WCS координаттар жүйесі бөлшектің геометриясын суреттеуге мүмкіндік береді, және СББ барлық деректер осы координаттар жүйесіне жатады. 1.8.-Суретінде барлық координаттар жүйесі және олардыңарасындағы байланыс көрсетілген.1 нүктесінде білдектің координаттар жүйесі және базалық кинематикалық жүйе өзара сәйкес келеді. 2 нүктесінде базалық ауысу арқылы палеттаның нөлдік нүктесімен бірге нөлдік нүктенің базалық жүйесі пайда болады (BNS). 3 нүктесінде G54, G55 нөлдік нүктесінің орнатылатын ауысуы арқылы 1 және 2 бөлшектері үшін нөлдік нүктенің бапталатын жүйесі (ENS) пайда болады. 4 нүктесінде координаттардың бағдарламаланатын трансформациясы арқылы бөлшектің координаттар жүйесі (WCS) пайда болады. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ СББ бар жонғыш білдектердің негізгі элементтерін атаңыз.СББ бар білдектердің басқару сызбасы қандай?СББ бар жонғыш білдектің координаттар жүйесі қандай?Интерполяция деген не?СББ бар фрезер білдегінің координаттар жүйесі қандай?СББ бар білдектердің базалық нүктелерін атаңыз..СББ бар жонғыш білдектердің және фрезер білдектерінің қандай жазықтықтарында координаттар жүйесі таңдалады?Абсолютті координаттардың мысалын келтіріңіз.Инкрементті координаттардың мысалын келтіріңіз.Координаттық ауысулар қандай мәндерге ие?Бағдарламалаудың модальды коды деген не?Бесөсті білдектің мысалын келтіріңіз.Оң қол ережесінің мәні неде?Қандай координаттар жүйесі бар және олар бір­бірімен қалай байланысты?     21   ЖОНЫП ӨҢДЕУДІ БАҒДАРЛАМАЛАУ     СЫЗЫҚТЫҚ ЖЫЛЖУЛАРДЫ БАҒДАРЛАМАЛАУ  Бөлшектің өңдеуін бағдарламалау үшін бір қатар бірізді әрекеттерді орындау қажет:1).Бөлшектің сызбасын дайындау, оның нөлдік нүктесін анықтау, координаттар жүйесін салу;2).өңдеу процесін анықтау, яғни төмендегілерді айқындау:■құралдар қашан, қандай және қай контурларды өңдеу үшін қолданылатын болатындығын;■бөлшектің дара элементтерін жасаудың реттілігін;■бөлшектің қандай дара элементтері қайталанатындығын (аударылған күйінде болуы мүмкін) және ішкі бағдарламада сақталынуы тиіс болатындығын;■деректерді өңдеудің басқа бағдарламаларында, немесе ішкі бағдарламаларында, я болмаса қолдануға болатын бөлшектердің осындай контурларында орын алуын;■қай жерлерде нөлдік нүктенің ауысуы, айналуы, бейнеленуі, масштабталуы орынды және қажетті болатындығын;3). технологиялық картаны жасау, яғни бөлшекті өңдеу кезінде барлық әрекеттерді кезек­кезек анықтау, мысалы: жайғастыру кезеңіндегі шапшаңдатылған адым қозғалысын, құралдың ауысуын, еркін кірісті, сүмбінің қосылып­өшірілуін, МСС берілуін, құралдың ауысу деректерінің шақырылуын (траекторияның берілуі, түзетілуі, контурға жеткізіп салу, контурдан бұрып жіберу) және т.б. айқындау.4). жұмыс операцияларын бағдарламалану тіліне ауыстыру, яғни әр жеке операцияны СББ кадры немесе кадрлары ретінде жазу;5). барлық жеке операцияларды бір бағдарламада біріктіру.  22 Басқарушы бағдарлама— бұл оның көмегімен білдектің атқару органдарының ауысуы мен оның әртүрлі қосалқы атқарымдары анықталатын командалардың ретке келтірілген жиыны.СББ бағдарламасы әрқайсысы белгілі бір жұмыс операциясын орындауға қажетті деректерді қамтитын кадрлардың реттілігінен тұрады.Мысалы: G01 X100 Z200 S400 төмендегілерді қамтитын бағдарламаның кадры:G — мекенжай, 01 — цифрлардың реттілігі; Х — мекенжай, 100 — цифрлардың реттілігі; Z — мекенжай, 200 — цифрлардың реттілігі; S — мекенжай, 400— цифрлардың реттілігі.Кадрдағы оператолар сол жақтан оң жаққа қарай келесідей тізбекте орналасу керек: N (кадрдың нөмірі); G (ауысу атқарымы); X, Y, Z (өстер бойынша ауысу жөніндегі ақпарат); F (беріс), S (сүмбі айналымының саны); T (құралдың қозғалыс бағыты); D (құрал мөлшерін түзету); M (қосалқы атқарым).СББ жүйесі бағдарламаны кадрдан сайын оқып отырады және орындайды. Бұл ретте әр кадрға N әрпімен белгіленетін нөмір беріледі. Бағдарламаны кадрлардың реттік нөмірі бойынша түзету мүмкін болуы үшін бос орындар қалдырылады, мысалы:N10...N2 0...N30...Алайда бағдарламада нөмірлер қойылмауы да мүмкін.Кез келген басқарушы бағдарлама мынандай бөлімдерден тұрады:■бағдарламаның басы;■бірінші құралды шақыру;■басқарушы бағдарламаның негізгі бөлігі (жұмыс ауысулар);■құралдың ауысуы;■басқарушы бағдарламаның негізгі бөлігі (жұмыс ауысулар);■бағдарламаның соңы.Құрал дайындамаға белгілі бір жылдамдықпен келтіріледі. Құралдың жылдам орнықтырылуы үшін жылдам беріліспен бірге сызықтық ауысуы G0 командасы бойынша орындалады, ал оның берілістің бағдарланған F жылдамдығымен ауысуы G1 командасы бойынша іске асырылады.Тікбұрышты координаттар жүйесінде бұл командалар келесі пішімге ие:23   GO X.. Z..G1 X.. Z.. F..Сызбалары 2.1.-суретте келтірілген біліктің бірнеше басқа командаларды енгізумен бірге контурлық өңдеу бағдарламасын қарастырайық. Бағдарламаға түсіндірмелер дөңгелек жақшада немесе нүктелі үтірмен ( ; белгісімен) жазылады.Сызбасы 2.1.-суретте көрсетілген құралдың контур бойынша сызықтық ауысулары кезіндегі G18 жазықтығындағы өңдеу бағдарламасы келесідей:N10 G90 S400 M3 (абсолютті мөлшерді енгізу)N20 G0 X25 Z5 (құралды бастапқы позицияға апару) N30 G1 G94 Z0 F1000 (құралды беру)N40 G95 Z-7.5 F0.2 N50 X60 Z-50 N60Z-50 N70 G0 X62N80 G0 X80 Z220 M30 (бағдарламаның соңы) 24 Осы бағдарламаға арналған түсініктемелер мынадай: G90 — абсолютті мәнді енгізу; S400 — сүмбі айналымдарының саны, мин- 1; М3 — сүмбіні сағат тілінің бағыты бойынша қосу; G94 — беріліс, мм/мин; F1000 — берілістің мәні; G95 — беріліс, мм/айн; F0.2 — берілістің мәні; М30 — бағдарламаның соңы.Жонғыш білдекті пайдаланумен (2.1,б-сур.) бірге G17 жазықтығындағы дөңбек беттегі ойықтың фрезерлеу бағдалдамасы төмендегідей түрге ие:N10 G17 S400 M3 (жұмыс жазықтығын таңдау) N20 G0 X40 Y-6 Z2 (бастапқы позицияға ауысу) N30 G1 Z-3 F40(құралды беру)N40 X12 Y-20 (көлбеу түзі бойынша қозғалыс)N50 G0 Z100 M30Құралдың Х өсі бойынша қозғалысы диаметрлік бірліктерде бағдарламаланады.Біліктің жүзін өңдеу бағдарламасын қарастырайық (2.1, в-сур.). Жүз ол бағдарламаланған кадрдан кейін орындалады. Жүз әрқашан (G17)жұмыс жазықтығында контурдың бұрышы бойынша симметриялық орындалады. CHF мәні — жүздің ұзындығы. Жүзді өңдеу бағдарламасын былай жазамыз: N30 G1 X.. Z.. CHF=5N40 G1 X.. Z..Контурдың сызықтарын өңдеу олардың орналасу жерін ескере отырып бағдарламалануы мүмкін (2.2.-сур)., а-суретінде көрсетілген (X2... ANG...) орналасу бұрышы бар түзу ақырғы нүктелермен және келесі параметрлермен анықталады: ANG бұрышымен және X2 немесZ2 координатымен.Бұл жағдайда сызықты құру бағдарламасы келесідей: N10 X5 Z70 F1000 G18 (құралды бастапқы позицияға ауыстыру)N20 X88.8 ANG=110 немесе(Z39.5 ANG=110) (бұрышты көрсетумен бірге түзу)N30 ...Екі тұзуді құрудың бағдарламалануы кезінде (2.2, б-сур) келесі параметрлер қолданылады: ANG1, X3... Z3... ANG2. Соныменбірге екі түзудің қиылысу нүктесі бұрыш, айналма немесе жүз сияқты орындалуы мүмкін. Екі түзудің біріншісінің ақырғы нұктесі25  координаттар арқылы немесе бұрыш арқылы бағдарламаланады, яғни бағдарламаның форматы мынандай түрге ие болады:ANG1...X3... Z3... ANG2...немесеX1... Z1...X3... Z3...Бұл бағдарламада келесі параметрлер қолданылады: ANG1— бірінші түзудің орналасқан бұрышы; ANG2 — екінші түзудің орналасқан бұрышы; CHR — жүз; X1, Z1 — бірінші түзудің бастапқы нүктесінің координаттары; X2, Z2 — екі түзудің қиылысу 26 нүктесінің координаттары;X3, Z3 — екінші түзудің соңғы нүктесінің координаттары.Екі түзуді құру бағдарламасы мынандай түрге ие болады: N10 X10 Z80 F1000 G18 (құралды бастапқы позицияға ауыстыру)N20 ANG1=148.65 CHR=5.5 (түзу, бұрыш пен жүзді көрсетумен бірге)N30 X85 Z40 ANG2=100 (түзу, бұрыш пен соңғы нүктені көрсетумен бірге)N40 ... ANG1, X3... Z3... ANG2, X4... Z4... параметрлері бар үш түзу 2.2, в-суретте көрсетілген.Осы түзулердің қиылысу нүктесі бұрыш, айналма немесе жүз ретінде орындалуы мүмкін. Бұл ретте үшінші түзудің соңғы нүктесі әрқашан декарттық координаттарда бағдарламалану керек.Үш түзуді құрудың форматы мынандай түрге ие: ANG1...X3... Z3... ANG2...X4... Z4...немесе X2... Z2...X3... Z3... X4 . Z4 . Бұл бағдарламада мынандай параметрлер қолданылады: ANG1, ANG2 — абциссаға қатысты бірінші және екінші түзудің бұрыштары; CHR— жүз; RND— айналма; X1, Z1 — бірінші түзудің бастапқы нүктесінің координаттары; X2, Z2 — бірінші түзудің соңғы нүктесінің, немесе екінші түзудің бастапқы нүктесінің координаттары; X3, Z3 — екінші түзудің соңғы нүктесінің, немесе үшінші түзудің бастапқы нүктесінің координаттары; X4, Z4 — үшінші түзудің соңғы нүктесінің координаттары.Үш түзуді құрудың бағдарламасы мынандай түрге ие: N10 X10 Z100 F1000 G18 (құралды бастапқы позицияға ауыстыру) 27 N20ANG1=140 CHR=7,5 (түзу, бұрыш пен жүзді көрсетумен бірге)N30 X80 Z70 ANG2=95.824 RND=10 (аралықнүктедегі түзу, бұрыш пен айналманы көрсетумен бірге)N40 X70 Z50 (соңғы нүктедегі түзу)  АЙНАЛМАЛЫ ЖЫЛЖУЛАРДЫ БАҒДАРЛАМАЛАУ  2.3.-суретте айналым ауысулардың, яғни айналмалы интерполяция түрлерінің бағдарламалану сызбалары көрсетілген., а-суретте көрсетілген айналым бағдарламаланған кадрдан кейін, және әрқашан жұмыс жазықтығында (G17) орындалады. Айналымды орындау бағдарламасының форматы мынандай түрге ие:  N30 G1 X.. Z.. RND=5N40 G1 X.. Z..  Айналымның RNDM модальды атқарымы, яғни өңделіп жатқан контурдың әр келесі бұрышына осы атқарымды болдырмауға - RNDM=0 мәнін енгізуге дейін айналма қойылатын болады.Өңдеу әрекетін айналым сызба бойынша бағдарламалау үшін деректерді енгізудің бірнеше нұсқасы қолданылады:■бастапқы, соңғы және орталық нүктелердің;■бстапқы және соңғы нүктелердің және шеңбер радиусының;■шеңбердің бастапқы және орталық нүктелерінің және соңғы нүкте мен бұрыштың;■полярлық координатардағы;■бастапқы, аралық және соңғы нүктелердің.2.3, б суретіндебастапқы, соңғы және орталық нүктелерді пайдаланумен бірге айналым өңдеудің бағдарламалану сызбасы көрсетілген.Осындай бағдарламаның пішімі мынандай түрге ие: G3 X.. Z.. І.. K.. (сағат тілінің бағытына қарсы ауысу).   28  xsuH za 6x xs -:- s "z zK = AC(. ..) ,Br0en G3 -Kl(G91)11 ІІx (G91)s   Mz -Kl(G90)g e 2.3.-Cyp. AfmanMa'.Thr nHTeprroІD!UІ1l!HbІHdp-rypJіі 6ar.o:apna..ranay Cb 36anapbr:a -aііH<Uіb M,Aap; 6 -6acran.Kb1,COHf'b JK;rne opram>ІK ffYKTenepJrі KOJІJlaH)'MeH 6іpre;6 -6acTaTІ.KbІ.COHFbl HyKrenepJrі He ІІІeH6ep,q H pa,mіyCb HKOJІ,qaH}'MCH 6іpre;z -ІІІeE:6ep.o:іH 6acTaІІKbl ffYKTCCІB,ІІІe!і6ep.o:іH opraJіbІK H\fl"''ІCCІB HeMece COHFblH\fl"'Tecі MeH 6vpb ІllbІH KOJІ,qa eH 6іpre;іJ -ІІOІDіpJіbІK KOOpHaTTap.Qa;e -6acran.Kb , apam,ІK JKaHe COHf'bІffYK1'enep11і Ko;r.o:aHyMeH6іpre;RND -aHHaJіbІMHbІH pa,qrrycb ;S - 6aCTaTіl<b H\fl''Te (ІІІaKbrpy Ke3іH.Qerі K\rpa11nbІH ІІ03ІІІUU!Cb ); E -CO!іFb ffYKTe; M - meH6epµ;іHopraT; uІK H\flT' ec ;K -6acrarrKbl ffYKTere KaTb CTbl meH6epµ;іH rіK6¥pbІІІІl'bІ Koopµ1;raarrap.Qarb1op-TaJlb K HYnecі;rrapaJІJіenb Z Koopµ;nHaThІHb H 6aFbll'b H.Qaamtllіf'aH S; І -X Koop.і(ІІHaTbІHa rrapaJІJіenb 6aFb TTa aJlbІHFaH S HY""KTecіHe KaTb CTbІrіK6¥PbІІІІTbІKOop,qnlіaTTap,qaFbl meH6ep opT<UThІFbІHbІHHYKrecі; G2 -carar rіJііHіH OaFbll'b 6oflhlHІ!Іa JKbІJUK}'; G3 - carar rіnіHіH 6arbІTbl 6of hІHІІІa ;KbІJІJK}';CR ±..rr HHіH paµ;uycbl (erep 6¥Pb ІІІ 180° KeM HeMece reH 6onca,«+» 6e1rrіc ,an erep 180° Kerr 6onca,«-»6enrіcі);AR -aІІІbІJІY 6y-ph І!Іb (aneprypaJlb K O\rpbІІІІ < 360°); Pol-weH6ep.Q Hopr<UTh K H\fl'T' ecі;AP -rronl!p.ііbІK meH6ep.QіH CO!іfl>l ffYKTecі;RP -ІІOІDіpJ!b K panіі)'c (meH6ep pa,uHychl);G111 -Koop.і(ІІHarrap n.. kcіHіH aFb M.QbІKHeJііHe KaTb CTbl nomocrіH ІІ03H {ІІJ!Cb ;Іl,Kl -rіK6¥J>b ІІІTb KOOJ>.і(UHarrapgaFb apanb K   G2 X.. Z.. І.. K.. (сағат тілінің бағыты бойынша ауысу)Шеңбердің орталық нүктесі бастапқы нүктеге қатысты І, K параметрлдерімен инкрементті координаттарда немесе нөлдік нүктеге қатысты абсолютті координаттарда бағдарламаланады.Осы нүктенің абсолютті координаттардағы бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие:G3 X.. Z.. І=AC(...) K= AC(...)2.3, в– суретінде айналым өңдеудің шеңбердің бастапқы, соңғы нүктелерін және радиусын қолданумен бірге бағдарламалану сызбасы көрсетілген.Толық шеңберлердің орындалуы CR параметрінің көмегімен бағдарламалануы мүмкін емес.Бұл жағдайдағы сағат тілінің бағытына қарсы өңдеу бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие: G3 X.. Z.. CR = ± ... 2.3, г– Суретінде айналым өңдеудің шеңбердің бастапқы нүктесін, орталық нүктесін немесе соңғы нүктесі мен бұрышын қолданумен бірге бағдарламалану сызбасы көрсетілген.МұндаAR — ашылу бұрышы (аппертуралықбұрыш< 360°).Бұл жағдайдағы сағат тілінің бағытына қарсы өңдеу бағдарламасының пішімі мынандай түрге иеG3 X..Z.. AR=немесе G3 І..K.. AR=2.3, д– суретінде полярлық координаттардағы айналма өңдеудің бағдарламалану сызбасы көрсетілген.Бұл жағдайдағы (сағат тілінің бағытына қарсы) өңдеу бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие: G3 AP=.. RP=.. , е– суретінде айналым өңдеудің бастапқы, аралық және соңғы нүктелерінің бағдарламалану сызбасы көрсетілген. 30 МұндаІ1, K1 — тікбұрышты координаттардағы аралық нүктенің параметрлері.Бұл жағдайдағы (сағат тілінің бағытына қарсы) өңдеу бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие: CІP X.. Z.. І1=.. K1=.. Мұнда CІP — «нүктелер бойынша шеңбер» терминінің белгіленуі.Жону өңдеуінің әртүрлі айналым интерполяциясын құру бағдарламаларын қолданумен бірге мысалын қарастырайық.-суретінде айналым интерполяцияның әртүрлі сызбалары үшін бастапқы деректерімен бірге жону өңдеуіне арналған бөлшектің контуры көрсетілген.2.4,асуретіндекөрсетілгенконтурдыңайналыминтерполяциясының бағдарламасы әртүрлі болуы мүмкін: N ...N120 G0 X12 Z0N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2N130 G3 X70 Y-75 І-3.335 K-29.25 ; шеңбердің соңғы нүктесі, шеңбердің құрама мөлшердегі орталығыN130 G3 X70 Y-75 І=AC(33.33) K=AC(-54.25); шеңбердің соңғы нүктесі, шеңбердің абсолютті мөлшердегі орталығыN130 G3 X70 Z-75 CR=30 ;шеңбердің соңғы нүктесі, шеңбердің радиусыN130 G3 X70 Z-75 AR=135.944 ; апертуралық бұрыш, шеңбердің соңғы нүктесіN130 G3 І-3.335 K-29.25 AR=135.944 ;апертуралықбұрыш, шеңбердің құрама мөлшердегі орталығыN130 G3 І=AC(33.33) K=AC(-54.25) AR=135.944 ; апер-туралық бұрыш, шеңбердің абсолютті мөлшердегі орталығыN130 G111 X33.33 Z-54.25; полярлық координаттар N135 G3 RP=30 AP=142.326 ; полярлық координаттар N130 CІP X70 Z-75 І1=93.33 K1=-54.25 ; шеңбердіңаралық және соңғы нүктелерімен бірге иініN140 G1 Z-95 N ...N4 0 M3 0 ; бағдарламаның соңы 31  Айналма интерполяцияның әртүрлі сызбалары 2.4, б... д – суреттерінде көрсетілген. Айналым интерполяция толық иіндерді немесе шеңбердің иіндерін жасауға мүмкіндік береді. Егер шеңбер орталықпен бірге, бірақ соңғы нүктесіз бағдарланса, онда ол толық шеңбер болады.Сызбаға арналған бағдарламадардың нұсқалары 2.4, б­суретінде көрсетілген:32 а) құрама мөлшердегі орталықты көрсетумен бірге:N120 G0 X12 Z0N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2N130 G3 X7 0 Z-7 5 І-3.335 K-29.25 N135 G1 Z-95б) абсолютті мөлшердегі орталықты көрсетумен бірге:N120 G0 X12 Z0N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2N130 G3 X70 Z-75 І=AC(33.33)K=AC(-54.25)N135 G1 Z-952.4, в - Суретінде көрсетілген сызбаға арналған бағдарламаның нұсқасы:N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2 N130 G3 X7 0 Z-7 5 CR=30 N135 G1 Z-952.4, г - Суретінде көрсетілген сызбаға арналған бағдарламаның нұсқасы:а) ашылу нүктесін пайдаланумен бірге:N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2N130 G3 X7 0 Z-7 5 AR=135.944N130 G3 І-3.335 K-29.25 AR=135.944N130 G3 І=AC(33.33) K=AC(-54.25) AR=135.944N135 G1 Z-95б) полярлық координаттарда:N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2 N130 G111 X33.33 Z-54.25 N135 G3 RP=30 AP=142.326 N140 G1 Z-952.4, д - Суретінде көрсетілген сызбаға арналған бағдарламаның нұсқасы:N125 G1 X4 0 Z-25 F0.2N130 CІP X70 Z-75 І1=ІC(26.665) K1=ІC(-29.25) N130 CІP X7 0 Z-75 І1=93.33 K1=-54.25N135 G1 Z-95Айналма интерполяцияның тангенциалдық ауысумен бірге сызбасы 2.5, а-суретінде көрсетілген.Схема круговой интерполяции с тангенциальным переходом (CT) показана на рис. 2.5,а. Шеңберді бұл жағдайда келесі параметрлердің көмегімен анықтайды:■бастапқы және соңғы нүктелер;■бастапқы нүктедегі жанамалардың бағыттары.33   Айналма интерполяция кезінде тангенциалды ауысуы бар G-кодының көмегімен осыған дейін контурдың бағдарламаланған элементіне жанама бойынша жанасқан шеңбердің иіні жасалады.Мұндай бағдарламаның пішімі мынандай түрге ие: CT X... Y... Z... Мұнда CT — айналма интерполяцияның модальды әрекет ететін тангенциалды ауысуы бар атқарымы; X, Y, Z — соңғы нүктенің декартты координаттардағы параметрлері.Әдетте, шеңбер жанамалардың, бастапқы және соңғы нүктелердің бағыттары арқылы анықталады.Мысал үшін түзудің аймағына жанасатын СТ бар шеңбердің фрезелеу бағдарламасын (2.5, б-сурет)қарастырамыз.34 N10 G0 X0 Y0 Z0 G90 T1 D1N20G41 X30 Y30 G1 F1000; құрал радиусының түзетуін қосу (ҚРТ)N30 CT X50 Y15 ;N40 тангенциалды ауысуы бар шеңбердің бағдарламалануыX60 Y-5 N50 G1 X70 N60 G0 G4 0 X8 0 Y0 Z20 N70 M30 Тангенциалды ауысуы бар жонып өңдеу бағдарламасының мысалын келтіреміз (2.5, в-сурет): N110 G1 X23.293 Z0 F10 N115 X40 Z-30 F0.2N120 CTX58.146 Z-42; тангенциалды ауысуы бар шеңбердің бағдарламалануыN125 G1 X70 Бұрандалы және эвольвенталық интерполяцияны қарастырамыз (2.6-сур.). Бұрандалы интерполяция (2.6 а-сур.), мысалы, бұранданы немесе майлайтын жырашықтарды жасауға мүмкіндік береді.Бұрандалы интерполяция кезінде екі қозғалыс параллель жүзеге асады: тегіс айналмалы қозғалыс және оның үстіне салынатын тік сызықтық қозғалыс.Бұрандалы интерполяция бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие: G2/G3 X... Y... Z... І... J... K... TURN= немесе G2/G3 AR=... І... J. K... TURN= немесе G2/G3 AR=... X. Y... Z... TURN= немесе G2/G3 AP... RP=... TURN=Мұнда G2 — сағат тілінің бағыты бойынша айналма траектория бойынша қозғалыс; G3 — сағат тілінің бағытына қарсы айналма35  траектория бойынша қозғалыс;X, Y, Z — соңғы нүктенің декартты координаттардағы координаттары; І, J, K— шеңбер орталығының декартты координаттардағы шеңбер орталығының координаттары; AR— апертуралық бұрыш; TURN —36 шеңбердің 0 – 999 диапазонындағы қосымша өтулерінің саны; AP— полярлық бұрыш; RP— полярлық радиус.Мұнда G2 және G3 командалары модальды әрекет етеді.Айналма қозғалыс жұмыс жазықтығына сәйкес тағайындалатын өстерде орындалады.Мысал ретінде бұрандалы интерполяция бағдарламасын келтірейік (2.6, б-сур.): N10 G17 G0 X27.5 Y32.99 Z3 ; бастапқы позицияға ауысуN20 G1 Z-5 F50; құралды беруN30 G3 X20 Y5 Z-20 І=AC(20); бұрандалы сызықтың деректеріJ=AC (20) TURN=2 ; бастапқы позициядан екі толық айналым жасап, құралды соңғы нүктеге апаруN40 M3 0; бағдарламаның соңы Бұрандалы интерполяция кезіндегі операциялардың реттілігі:Құралды бастапқы нүктеге ауыстыру.TURN-мен бағдарламаланған толық айналымдарды орындау.Құралды шеңбердің соңғы нүктесіне апару, мысалы, ішінара айналым ретінде.2 және 3 тармақтарды берудің тереңдігіне орындау.Бұрандалы интерполяцияның соңғы нүктесін бағдарламалау. Эвольвенталық интерполяция ІNVCWжәнеІNVCCW ( 2.6, в...д-сур.) атқарымдарымен орындалады.Шеңбердің эвольвентасы — шиыршықтың шеңберінен қатты тартылған жазықтықтың соңғы нүктесінен сипатталатын қисық сызық. Эвольвенталық интерполяция эвольвента бойына траектория жасауға мүмкіндік береді, және ол негізгі шеңбер анықталған жазықтықта орындалады. Белсенді жазықтыққа тік траекторияның жүрісін қосымша пайдаланған кезде (шеңберлерге арналған бұрандалы интерполяция кезіндегідей) эвольвента кеңістікте ауысуы мүмкін (2.6,в-суретті қараңыз).Эвольвенталық интерполяция бағдарламасы мынандай түрге ие:ІNVCW X... Y... Z... І... J... K... CR=...немесеІNVCCWX. Y... Z... І... J. K... CR=...немесе37 ІNVCWІ... J... K... CR=... AR=...немесе ІNVCCWІ. J. K... CR=... AR=...Мұнда ІNVCW — эвольвентада сағат тілінің бағыты бойынша қозғалыс; ІNVCCW— эвольвентада сағат тілінің бағытына қарсы қозғалыс; X, Y, Z— соңғы нүктенің декарталық координаттардағы координаттары; І, J, K— негізгі шеңбер орталығының декарталық координаттардағы координаттары; CR — негізгі шеңбердің радиусы; AR — аппертуралық бұрыш (айналу бұрышы).Бастапқы және соңғы нүктелер эвольвентаның негізгі шеңберінің бетінен (CR радиусы бар шеңберлер І, J, K координаттарымен анықталған орталықтың айналасында) тыс орналасу керек.Егер бұл шарт орындалмаса, қателік пайда болады және бағдарламаның өңделуі үзіліп қалады.Эвольвентаның оң айналумен берілген мысалы 2.6, г-суретінде көрсетілген. Эвольвентаның сол айналумен берілген мысалы 2.6, д-суретінде көрсетілген.Эвольвентаның оң айналумен бірге құру бағдарламасының мысалын келтіреміз (2.6, г-сур. қараңыз): N10 G1 X10 Y0 F5000; құралды бастапқы позицияға ауыстыруN15 G17; X/Y жазықтығын таңдауN20 ІNVCCW X32.77 Y32.77 CR=5 І-10 J0 ; оңайналумен бірге эвольвента, соңғы нүкте, ради- ус, бастапқы нүктеге қатысты орталықN30 ІNVCW X10 Y0 CR=5 І-32.77 J-32.77 ; бастапқынүкте (N20-дан соңғы нүкте), соңғы нүкте (N20- дан бастапқы нүкте)Соңғы нүкте мен айналу бұрышын пайдалана отырып, сол айналуымен бірге эвольвентаны құру бағдарламасының мысалын келтіреміз (2.6,д-сур.қараңыз) N10 G1 X10 Y0 F5000; құралды бастапқы позицияға ауыстыруN15 G17; X/Y жазықтығын таңдауN20 ІNVCCW CR=5 І-10 J0 AR=360; оң айналумен бірге эвольвента 38 ЖҰМЫС АЙМАҒЫНЫҢ БАҒДАРЛАМАЛАНАТЫН ШЕКТЕУІ ЖӘНЕ БҰРАНДАНЫ ТІЛУ  СББ бар білдекте жұмыс істеу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін құралды өңдеу аймағының шектеулері бағдарламаланады. (2.7.- сур.) Бұл шектеулер мынандай пішімге ие:N... G25/G26 X... Z...G25 (жұмыс аймағының төменгі шекарасы) және G26 (жұмыс аймағының жоғарғы шекарасы) командаларықұралдың ауысуы болуы мүмкін өңдеу аймағын шектейді. Жұмыс аймағын орнатқан кезде құралдың қозғалыстары үшін қауіпсіздік аймағы анықталады. G25 және G26пәрмендері ОБ жеке кадрында бағдарламалану керек.Бағдарламада G25 және G26 командаларының көмегімен анықталатын жұмыс аймағының бағдарламаланатын шектеуі WALІMON және WALІMOF атқарымдарымен сәйкесінше қосылады және өшіріледі.Құралдың өңдеу аймағын шектеу бағдарламасының мысалын келтіреміз:N10 G0 G90 F0.5 T1N20 G25 X-80 Z30; координаттардың жеке өстері үшін төменгі шектеуді анықтауN30 G26 X80 Z330; жоғарғы шектеуді анықтау 39      AHHa.11y)l(HІJіlrl X BacTanKl>І         BacrnnKl>ІHyxTe 180° І 10010HyxTe 0°      x + X   B r                  ·Q) sc:::(    gx 3-wі K6APTblPbln, G332-w і KaApOTblpb1n,G33 1-wі K6AP- o blPbln,G33

zJK 2.8.-Cyp.6¥paH,D,aHbll"\ TіnіHyі:a-Tіny peJK"1MA9PіHіM Cbl36acb1;6 -l..\"1ІTT"1HAPnіK 6vpaHA6HblTіny 6afAapnaMaCblH K¥PYfa apHanrnH Cbt36a; e -l..\"1n"1HApnіK 6vpaHAaHb1 Tіnyre apHanrnH 6afAapnaMa HblM cb136ac b1JKaHe nіwіMі; a -KOHYCTblt<6¥P6HA6HblM reoMeTp"1flnbll< Cbl36aCbl;o -KOHYCTbll< 6vpaHA8HblMCbl36aCbl:e -W"1blPWblK 6¥P6Hll6Hb1M Cbl36aCbl:)/( -6ypaH.aanao Tі36erіHіM Cbl36aCbl40 N40 L22; тіліп өңдеу бағдарламасы N50 G0 G90 Z102 T2; құралды алмастыру нүктесіне ауысуN60 X0N70 WALІMOF; жұмыс өрісінің шектеуін өшіру N80 G1 Z-2 F0.5; бұрғылауN90 G0 Z200; құралды қайтаруN100 WALІMON; жұмыс өрісінің шектеуін қосу N110 X70 M30; бағдарламаның соңы2.8.-сурет бұранданы тілу бағдарламасын көрсетеді. Бұранданы тілу үшін G33 командасы қолданылады. Оның көмегімен тұрақты қадамы бар цилиндрлік (2.8, а... в-сур.), конустық (2.8, г, д-сур) және шиыршық (2.8, е-сур) бұрандаларды жасауға болады. G33 командасын бірнеше рет қолданса, бұрандалардың тізбегін жасауға болады (2.8, ж-сур.).Бұранданың айналу бағыты сүмбінің айналу бағыты арқылы анықталады (М3 командасымен оң бұранда, М4 командасымен — сол)., г-суретте конустық бұранданы тілудің геометриялық сызбасы көрсетілген.Конустық бұранданы тілу бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие: N... G33 X... Z... І/K... Мұнада Z ... — бүранданың тереңдігі, мм; І/K ... — бұранданың қадамы, мм.Тұрақты қадамы бар бұранданы тілу бағдарламасы (2.8, в-сур. қараңыз) үшін төмендегідей параметрлер қолданылады:G33 — бұранданы тілу, тұрақты қадаммен біргеX, Y, Z — декартты координаттардағы соңғы нүкте (лер) І — бұранданың X бағытындағы қадамы;J — бұранданың Yбағытындағы қадамы; K — бұранданың Z бағытындағы қадамы; Z — бойлық өс;X — көлденең өс;Z және K — цилиндрлік бұранданың сәйкесінше ұзындығы мен қадамы; X және І — жиынтық бұранданың сәйкесінше диаметрі мен қадамы. Конустық бұранданың қадамын көрсету нұсқасы (І немесеK) конустың бұрышына байланысты (2.8, д-сур. қараңыз):■егер конустың бұрышы < 45° болса, бұранданың қадамы К параметрімен бірге көрсетіледі (бойлық бағытта);41 ■егер конустың бұрышы > 45° болса, бұранданың қадамы І параметрімен бірге көрсетіледі (көлденең бағытта);■егер конустың бұрышы 45° тең болса, бұранданың қадамы І және K параметрлерімен бірге көрсетілуі мүмкін.SF бастапқы нүктенің жылжуын тек көп кірмелі бұрандалар үшін көрсету қажет.Бастапқы нүктенің жылжуы мәндердің 0-ден 359,999° дейінгі диапазонындағы абсолютті бұрыштық позиция ретінде көрсетіледі.Екі кірісті цилиндрлік бұранданы (2.8. б-сур.) орындауға арналған бағдарламаның мысалын келтіреміз:N10 G1 G54 X99 Z10 S500 F100 M3; нөлдік нүктенің жылжуы,құралды бастапқы нүктеге апару, сүмбінің қосылуы.N20 G33 Z-100 K4 ;цилиндрлік бұранда, соңғы нүктеZ-теN30 G0 X102; құралдың бастапқы позиицияға қайта жүрісіN40 G0 Z10 N50 G1 X99N60 G33 Z-100 K4 SF=180; 2-ші ойық, бастапқы нүктені 180° ауыстырумен біргеN70 G0 X110; құралды бұруN80 G0 Z10N90 M30; бағдарламаның соңы Сүмбінің бағдарламаланған айналым санына және бұранданың қадамына сүйене отырып, СББ жүйесі жонғыш аспап бойлық және (немесе) көлденең бағыттарда ауысатын қажетті берілісті есептейді (2.8,а-сур. қараңыз). F берілісі G33 командасы үшін ескерілмейді. Максималды өстік жылдамдық (жеделдетілген жүріс) СББ жүйесімен бақыланады.Цилиндрлік бұранданы сипаттау үшін келесі параметрлер қолданылады:■бұранданың ұзындығы;■бұранданың қадамы. Бұранданың ұзындығы декарттық координаттардың (X, Yнемесе Z)біреуінен абсолютті немесе құрама мөлшерде (әсіресеZ бағытындағы жонғыш білдектерде) енгізіледі. Беріліс көбейетін немесе азаятын кіріс және шығыс аймақтар қосымша ескеріледі. Бұранданың қадамы І, J, K (әсіресе K бағытындағы жонғыш білдектерде) орындары бойынша енгізіледі. 42  Конустың әртүрлі бұрыштары бар конустық бұранданың сызбаларын қарастырамыз.Конустың контуры (2.8, д-сур. қараңыз) X, Y, Z декарттық координаттарында негізгі немесе құрама мөлшерде (жонғыш білдектерде әсіресе X немесZ бағыттарында) енгізіледі. Беріліс көбейетін немесе азаятын кіріс аймақтары қосымша ескеріледі. Қадамның көрсетіллуі конустың бұрышына (конустың бойлық өсі мен бүйір бетінің арасындағы бұрыш)байланысты.Шиыршық бұранданы (2.8, е-сур.қараңыз) сипаттау үшін келесі параметрлер қолданылады:■бұранданың диаметрі (әсіресе X бағытында);■бұранданың қадамы (әсіресе І параметрімен).Бұрандалардың тізбегін орындау (2.8, ж-сур.қараңыз) G33 кадрының тура реттілігімен бағдарламаланады (бұрандалар арасындағы қозғалыссыз). Сонымен бірге G33 бірінші кадрының алдында SET THREAD COUNT (n) атқарымының көмегімен бұрандалардың саны енгізіледі.Бұранданың айналу бағыты сүмбі айналымының бағыты арқылы анықталады:43 ■M3 командасымен сүмбінің оң айналысымен оң бұранда жасалады;■M4 командасымен сүмбінің теріс айналысымен теріс бұранда жасалады;Бұрандалардың тізбегін жасау бағдарламасы мынандай түрге ие:N010 SETTHREADCOUNT(3) N011G33X.Z... І/K...SFN012G33X.Z... І/K...SFN013G33X.Z... І/K...SFМұнда SF— бастапқы нүктенің жылжуы.Ішкі бұранданың теңелтуші патронсыз тілінуі G331 және G332 командаларының көмегімен бағдарламаланады (2.9, а-сур.).Бұранданы теңелтуші патронсыз тілу кезінде таңбалаушының арнайы ұстағыштарын пайдаланудың қажеті болмайды, өйткені бұл жағдайда бұрғылағыш цанганың ұстағыштары қолданылуы мүмкін. Бұл ретте өстің берілісімен нақты синхрондалған сүмбі бұрандалы таңбалаушы секілді бұранданың орындалуын дәл солай қамтамасыз етеді, себебі өңдеу кезінде бұранданың шет жағында ешқандай бүйір күш жасалмайды, яғни өңдеудің тығыздырақ шектері төзуі мүмкін болады.Ішкі бұранданы тілуге дайындалған сүмбі ауысудың өлшеу жүйесімен бейімделу режимінде мынандай қозғалыстарды жасауы мүмкін:■G331 командасы бойынша — ішкі бұранданы берілген қадаммен бұрғылау бағытынан соңғы нүктеге дейін тілу;■G332 командасы бойынша — кері жүрістің G331 командасы берген бұзу қадамымен бірге қозғалысы. Бұранданың бағыты қадам белгісімен анықталады:■оң қадам оң жүрісті қамтамасыз етеді (M3 командасы бойынша секілді);■теріс қадам сол жүрісті қамтамасыз етеді (M4 командасы бойынша секілді);Қосымша S мекенжайы бойынша тілудің қалаулы жылдамдығы анықталады.Бұранданы тілу бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие:N... G331 X... Z... K...N... G332 X. Z... K...Мұнда X, Z— бұрғылаутереңдігінің(соңғынүктенің) параметрлері; K — бұранданың адымы.Онда тілу бағдарламасы мынандай түрге ие болады: 44 N10 SPOS[n]=0; ішкі бұранданы тілуге дайындық N20 G0 X0 Y0 Z2; құралды бастапқы нүктеге апару N30 G331 Z-50 K-4 S200 ; ішкі бұранданы тілу,бұрғылау тереңдігі 50, K қадамы теріс (сүмбі айналымының сол бағыты)N40 G332 Z3 K-4; құралды алыстату, қозғалыс бағытының автоматты өзгеруіN50 G1 F1000 X100 Y100 Z100 S300 M3 ; сүмбіқайтадан сүмбілік режимде жұмыс істейді N60 M3 0; бағдарламаның соңы G63 командасының көмегімен теңелтуші патронды пайдаланумен бірге бұранданың тілінуі қамтамасыз етіледі.Бұранда кескіш патрондарда білдектің берілісі мен таңбалаушының қадамы арасындағы айырмашылықты теңелтуге мүмкіндік беретін өстік компенсацияның тетігі (2.9, б, в-сур.) бар.Сондай-ақсақтандыратынбастиектіңтаңбалаушыныңбасқадиаметріне шапшаң алмастыруын қамтамасызететінтетікқарастырылған. Мұндай бастиекте әртүрлі материалдарда бұранданы тілуге арналған берілетін айналмалы мезетті реттейтін тетігі бар орнатылған сақтандыратын шарлы жалғастырғыш бар, ол таңбалаушыны істен шығудан сақтауға мүмкіндік береді (мезет ұлғайғанда таңбалаушы тоқтайды). Бұл бастиектің қолданылуы бұранданы саңылаусыз тесіктерде және қиын өңделетін материалдарда тілгенде, сондай-ақ ұсақ қадамы бар бұрандаларды тілген кезде қажет.Сақтандыратын бастиекте бірнеше секунд ішіндегі сенімді бекітуі бар шапшаң алмастыру тетігі бар., б-суретінде патронның өстік компенсациясы бар құрылымы көрсетілген. Таңбалаушы 1 корпусының төртбұрыш тесігіне және13 төлкеге орнатылады. Таңбалаушының қысқышы 13 төлкені 3 серіппесімен ауыстырған кезде 2 шарларымен орындалады. Бұранда кескіш патроннан 1 корпусқа айналдыру сәті 7 сақинасымен және8 табақшалы серіппелермен корпустың шұңқырына тықсырылған4 шарлар арқылы 5 жіппен беріледі. Айналма сәттің реттелуі 11 сомынның айналу кезіндегі 8 табақшалы серіппелердің пішіндерінің өзгеруінің өзгерісімен қамтамасыз етіледі.Сақтандыратын бастиек реттелген айналма сәтпен бірге жеткізіледі.Теңелтуші патроны бар бұранданы тілген кезде мынандай параметрлер қолданылады:■декартты координаттардағы бұрғылаудың тереңдігі; 45 ■сүмбі айналуының жылдамдығы мен бағыты;■білдектің берілісі.Теңелтуші патрон пайда болатын білдек пен таңбалаушының жүрістері арасындағы айырманы теңелтеді.Тиісті бағдарламаның пішімі мынандай түрге ие:G63 X.. Z.. F.. S..Бұранданың теңелтуші патронды пайдаланумен бірге тілу бағдарламасы мынандай түрге ие:N10 G1 X0 Y0 Z2 S200 F1000 M3; құралдыбастапқы нүктеге апару, сүмбіні қосуN20G63 Z-50 F160 ; ішкі бұранданы тілу, бұрғылау тереңдігі 50N30 G63 Z3 M4 ; құралдың кері жүрісі, бағдарламаланған керіқимылдауN40 M3 0; бағдарламаның соңыS сүмбінің бағдарламаланатын жылдамдығы, F берілістің бағдарламаланған жылдамдығы және таңбалаушының P қадамы мынандай талаптарға жауап беру керек:F [мм/мин] = S [айн/мин] х P [мм/айн], демек, F [мм/айн] = P [мм/айн].  БӨЛШЕКТІ ҚАЙРАУ КЕЗІНДЕ БҮЙІРЛІК ӨҢДЕУ ЖӘНЕ БЕТКІ ӨҢДЕУ  Бөлшектің қайрау кезіндегі бүйірлік өңделуі және беткі өңделуі үшін (фрезерлік өңдеу) TRANSMІT атқарымы (2.10­сур.) қолданылады. Бұл жағдайда СББ жүйесі декартты координаттар жүйесінің бағдарламаланған ауысу қозғалыстарын нақты білдек өстерінің ауысу қозғалыстарына түрлендіреді. Жонып өңдеу кезінде құрал орталығының айналу орталығына қатысты ауысуына жол беріледі, ал жылдамдықтың басқарылуы айналу қозғалыстары үшін белгілі бір шектеулердің есебін қамтиды.Бөлшектің дөңбек бетін жонып өңдеген кезде мынандай өстер пайдаланылады (2.10,а­сур):■бөлшектің айналу өсі;■бөлшектің айналу өсіне перпендикуляр құрал берілісінің тік өсі;■46   ■құралды берудің бойлық өсі бөлшектің айналу өсіне параллель.TRANSMІT атқарымын пайдаланып, бөлшектің шеткі жағынының кез келген пішінін жонумен жасауға болады. Бұл ретте TMCON (трансформацияны енгізу) жәнеTMCOFF (трансформацияны болдырмау) командалары пайдаланушылық кезеңдерде сақталады және еркін бағдарламаланатын болып табылады.TRANSMІT атқарымын шетжақ жонуды орындау үшін пайдаланудың мысалын келтіреміз (2.10, б-сур.):G54TRANS Z100TMCON 47 T3 D1 (DM-5ақырғы фрезасы, құралдың түрі 100)G94 S1000 M3 F120 G0 X45 Y10X17.32 Y10 G41 Z-6G1 Y0 X8.66 Y-15 X-8.66X-17.32 Y0 X-8.66 Y15 X8.66 X17.32 Y0 Y-10G40Z100 М5TMCOFF(трансформацияны болдырмау) М30ЦилиндрдіңTRACYL(d) атқарымының көмегімен бүйір бетінің қисық сызықты трансформациясы 2.10, в-суретте көрсетілген (d– өңделетін цилиндрдің өзекті диаметрінің мәні). Трансформацияны болдырмау TRAFOOF атқарымының көмегімен жүзеге асады.TRACYL атқаымының көмегімен жүзеге асатын цилиндрдің бүйір бетінің қисық сызықты трансформациясы өңдеудің мынандай түрлерін орындауға мүмкіндік береді:■цилиндрлік бөлшектердегі бойлық ойықтардың;■цилиндрлік бөлшектердегі көлденең ойықтардың;■цилиндрлік бөлшектердегі кез келген ойықтардың.Бөлшектің бетіндегі контурлық фрезерлеуді 2.11, а-сур. көрсетеді.Ойықтың жүрісі цилиндрдің бүйір бетінің жайылған тура сызығынақатысты бағдарламаланады (2.11, б-сур.). 2.11, б-Суретіндегі сызбаға арналған контурлық фрезерлеудің бағдарламасы мынандай түрге ие:G54TRANS Z150T7 D1 (DM-5 соңғы врезасы, құралдың түрі 100) SETMS (2) (механикалық жетегі бар құрал)G19SETMS(2) (жетекті құрал)G95 S1000 M3 G0 X45 Z0 SPOS[1]=0 48   TRACYL (38.2)G54TRANS Z150G1 X35 Y0 Z0 F0.3 G1 Z-10 Y7.5Z0 Y15Z-10 Y22.5 Z0 Y30Z-10 Y37.5 Z0 Y45Z-10 Y52.5 Z0 Y60Z-10 Y67.5 Z0 Y7 5Z-10 Y82.5 Z0 Y90Z-10 Y97.5 Z0 Y105Z-10 Y112.5 Z0 Y120X45TRAFOOF(трансформацияны болдырмау)G54TRANS Z150 G0 X100 Z0 M3049 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ . Бағдарламаның кадры дегеніміз не?. Бағдарлама әдетте қандай салалардың реттілігінен тұрады?. Құралдың сызықтық ауысуы бағдарламалауының мысалын келтіріңіз.. Сызықтың контуры бұрыштардың көмегімен қалай жасалады?. Құралдың айналмалы ауысуы бағдарламалауының мысалын келтіріңіз.. Құралдың айналмалы ауысуына деректерді қалай белгілеуге болады?. Тангенциалды ауысуы бар интерполяция деген не?. Бұрандалы интерполяция деген не?. Эвольвенталық интерполяция деген не?. Құралдың жұмыс аймағының шектеуі не үшін қажет және сол шектеу қалай орындалады?. Қай команда бұранданы тілуге арналған және оның параметрлері қандай?. Компенсациясы бар патрон не үшін қажет?. Қайрау кезінде шетбеттік өңдеудің қандай түрлерін ажыратады?   ФРЕЗЕРЛІК ӨҢДЕУДІ БАҒДАРЛАМАЛАУ      ФРЕЗЕРЛІК ӨҢДЕУДІ БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ  Фрезерлік өңдеудің бағдарламалануы Х, Y, Z координаттарында және оларға тиісті G17, G18,G19 жазықтықтарында орындалады.3.1.-Суретте көрсетілген бөлшек үшін фрезерлік білдектегі шетжақтық, бүйір беттің фрезерлеуін және бұрғылауды қамтитын өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болуы мүмкін: N10 T=”PF60” ;PF60 атауы бар құралды алдын-ала таңдауN20 M6 ;N30 S2000 M3 M8 сүмбісіне құралды орнату; сүмбі айналымдарының саны, айналымның бағыты, салқындатуды қосуN40 G90 G64 G54 G17 G0 X-72 Y-72 ; өңдеугеометриясының бастапқы нұсқаулары және құралды бастапқы нүктеге апару;N50 G0 Z2 ; Z өсін қауіпсіз қашықтыққа орнатуN60 G450 CFTCPN70 G1 Z-10 F3000 ; өңдеудің тереңдігі, 3000 мм/мин берілісіменN80 G1 G41 X-4 0 ; фреза радиусын түзетуді қосуN90 G1 X-40 Y30 RND=10 F1200 ; контур бойынша қозғалу, 1200 мм/мин берілісіменN100 G1 X4 0 Y30 CHR=10N110 G1 X40 Y-30 N120 G1 X-41 Y-3 0 51 N130 G1 G40 Y-72 F3000; фреза радиусын түзетуді өшіруN140 G0 Z200 M5 M9; фрезаны көтеру, сүмбіні тоқтату, салқындатуды өшіруN150 T=”SF10”; F10 атауы бар құралды алдын-ала таңдауN160 M6 ;N170 S2800 M3 M8 сүмбісіне құралды орнату; сүмбі айналымдарының саны, айналымның бағыты, салқындатуды қосуN180 G90 G64 G54 G17 G0 X0 Y0;координаттардың бастапқы нұсқаулары және құралды бастапқы нүктеге апаруN190 G9 Z2N200 POCKET (2,0,1, -5,15,0,0,0,0,0,800,1300,0,21,5,,,2,0.5) ; қалтаның фрезерлеу кезеңін шақыруN210 G0 Z200 M5 M9 ; фрезаны көтеру, сүмбіні тоқтату, салқындатуды өшіруN220 T=”ZB6” ; 6 мм диаметрі бар орталық бұрғыны шақыру 52 N230 M6N240 S5000 M3 M8N250 G90 G60 G54 G17 X25 Y0 ; G60 пәрменібойынша нақты жайғастыруды қамтамасыз етуге арналған құралдың нақты тоқтауы N260 G0 Z2N270 MCALL CYCLE82(2,0,1,-2.6,,0) ; бұрғылаукезеңінің модалды шақырылуыN280 POSІTІON N290 HOLES2(0,0,25,0,45,6) ; бұрғылаусызбасының кезеңі N300 ENDLABELN310 MCALL ; модальды шақырудың лықсырмасыN320 G0 Z200 M5 M9N330 T=”SPB5” ; 5 мм диаметрлі шиыршық бұрғының шақырылуы N340 M6N350 S2600 M3 M8N360 G90 G60 G54 G17 X25 Y0N370 MCALL CYCLE82(2,0,1,-13.5,,0); бұрғылаукезеңінің модальды шақырылуыN380 REPEAT POSІTІON N390 MCALL ;бұрғылау кезеңінің лықсырмасыN400 G0 Z200 M5 M9N410 M3 0; бағдарламаның соңы 3.2.-Суретте фрезерлік өңдеуге арналған айналмалы интерполяцияның мысалдары көрсетілген.3.2, а-Суретте көрсетілген сызбаға фрезерлеу бағдарламасы мынандай түрге ие: N10 G0 G90 X133 Y44.48 S800 M3 ; құралдыбастапқы нүктеге ауыстыруN20 G17 G1 Z-5 F1000 ; құралды беруN30 G2 X115 Y113.3 І-43 J25.52 ; шеңбердіңсоңғы нүктесі, шеңбердің құрама мөлшердегі орталығыN30 G2 X115 Y113.3 І=AC(90) J=AC(70) ;шеңбердің соңғы нүктесі, шеңбердің абсолютті мөлшердегі орталығыN30 G2 X115 Y113.3 CR=-50 ; шеңбердің соңғы нүктесі, шеңбердің радиусыN30G2 AR=269.31 І-43 J25.52 ;апертуралық бұрышшеңбердің құрама мөлшердегі орталығыN30 G253 AR=269.31 X115 Y113.3 ; апертуралық бұрыш,шеңбердің соңғы нүктесіN30 N30 CІP X80Y120 Z-10 ; соңғы және аралық нүктелер І1=ІC(-85.35) J1=ІC(-35.35)K1=-6 ; барлық үш геометриялық өстердің координаттарыN40 M30 ; бағдарламаның соңыҚұралды алмастыру бағдарламасы мынандай түрге ие:N10 T1 M6 ; T1 құралын орнатуN20 D1 ; құрал ұзындығының түзетілуін таңдау N30 G1 X10 ... ; T1 құралымен жұмысN70 T5 ; құралдың алдын-ала таңдалынуыT5 N8 0... ; T1құралымен жұмыстың жалғасуы N100 M6 ; T5құралын орнатуN110 D1 G1 X10 ; T5 құралымен жұмыс... Мұнда Т1 — құрал мен оның нөмірін таңдау командасы; M6 — құралдың алмастырылуын қамтамасыз ететін атқарым.(T...) құралды таңдау және (D...) оның ұзындығын түзету командалары M6 атқарымының көмегімен белсендіріледі.3.2, б– Суретте айналмалы интерполяцияның абсолютті және инкрементті мөлшерлерді пайдаланумен бірге сызбасы көрсетілген.Инкрементті (құрама) мөлшерлермен өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие N10 G0 X67.5 Y80.211N20 G3 X17.203 Y38.029 І-.5 J-.211 F500  3.2. ­ Сур. Фрезерлеу кезіндегі айналмалы интерполяцияның мысалдары:а ­ қажетті мөлшерлермен өңдеу сызбасы; б ­ айналмалы интерполяцияның абсолютті және инкрементті мөлшерлерін қолданумен бірге сызбасы; в ­айналмалы интерполяцияның шеңбердің радиусы мен соңғы нүктесін қолданумен бірге сызбасы; г ­ айналмалы интерполяцияның шеңбердің апертуралық бұрышын, орталығын және соңғы нүктесін қоланданумен бірге сызбасы; д ­ шеңбер интерполяциясының полярлық координаттардағы сызбасы; е ­ сақиналы арналардың аралық нүктелерді ескере отырып интерполяциясының сызбасы54    a  CR= +.. . y І=AC(...)6              Ol N ''''\\\ ІІ//co/----   CR=-...  17,20367,500xІ 1 Іlf) І0co       AP=200,052° RP=34,913 y yy    ....<'і0co 08g   50,000 g x67,500e Абсолютті мөлшері бар өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие N10 G0 X67.5 Y80.211N20 G3 X17.203 Y38.029 І=AC(50) J=AC(50)Шеңберді радиуспен және соңғы нүктемен бірге орындау бағдарламасы мынандай түрге ие (3.2, в ­ сур.)N10 G0 X67.5 Y80.511N20 G3 X17.203 Y38.029 CR=34.913 F500Апертуралық бұрышты және орталықты немесе соңғы нүктені пайдаланумен бірге өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие (3.2, г ­ сур.) N10 G0 X67.5 Y80.211N20 G3 X17.203 Y38.029 AR=140.134 F500 немесе N20 G3 І—17.5 J—30.211 AR=140.134 F500Шеңбердің полярлық координаттардағы өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие (3.2, д ­ сур.)N10 G0 X67.5 Y80.211 N20 G111 X50 Y50N30 G3 RP=34.913 AP=200.052 F500Кеңістікте бұрыш астында орналасқан сақиналы арнаны бөлшекте орындау үшін (3.2, е­сур.) интерполяцияның үш параметрі бар шеңбердің аралық нүктесін және сондай­ақ үш координаты бар оның соңғы нүктесін ескере отырып, өңдеуді сипаттау керек:N10 G0 G90 X130 Y60 S800 M3 ; құралды бастапқы нүктеге апаруN20 G17 G1 Z-2 F100 ;құралды беруN30 CІP X80 Y120 Z-10 ; шеңбердің соңғы және аралық нүктелерінің координаттарыІ1=ІC(-85.35) J1=ІC(-35.35)K1=-6 ; барлық үш геометриялық өстердің координаттарыN40 M3 0 ; бағдарламаның соңы       56 ПОЛЮСТЕРДІ АНЫҚТАУ  Өлшеудіңбастапқынүктесіполюс депаталады. Полюстідекарттық немесе полярлық координаттарда көрсетуге болады(полярлық радиус RP =... немесе полярлық бұрыш AP=...).Бағдарламалаудың G110, G111, G112 командалары мөлшерді көрсету үшін бастапқы нүктенің бір мағыналы анықталуын қамтамасыз етеді, сондықтан абсолютті немесе құрама мөлшерді енгізу бағдарламалау командасындағы белігілі бір жіктеуге әсер етпейді.Бұл командалар мынандай пішімге ие: G110 X... Y... Z... (полюсті декартты координаттардағы құралды апарудың соңғы нүктесіне қатысты көрсету)немесеG110 AP=... RP=... (полюсті полярлық координаттардағы құралды апарудың соңғы полюсына қатысты көрсету)немесеG111 X. Y... Z... (указание полюса, абсолютное в системе координат детали с декартовыми координатами)немесеG111 AP=. RP=. (полюсті көрсету, координаттар жүйесіндегі абсолютті, полярлық координатары бар бөлшектер)немесеG112 X. Y... Z... (декартты координаттары бар соңғы ағымдық полюсқа қатысты полюсті көрсету)немесеG112 AP=... RP=... (полярлық координаттары бар соңғы ағымдық полюсқа қатысты полюсті көрсету) 57   Мұнда G110 — соңғы бағдарламаланған тағайындалған позицияға қатысты полюсті көрсетуге арналған пәрмен; G111 — бөлшектің өзекті координаттар жүйесінің нөлдік нүктесіне қатысты полюсті көрсетуге арналған пәрмен; G112 — соңғы ағымдық полюске қатысты полюсті көрсетуге арналған пәрмен; X, Y, Z — ауысатын өстердің координаттары;AP— полярлықбұрыш(мәндердіңдиапазоны±0...360°, жұмыс жазықтығының көлденең өсіне бұрыштық корреляция); RP — полярлық радиус, мм, дюймдар (әрқашан абсолюттіоңмәндер).СББ бағдарламасында мөлшерлердің полярлық және декарттық нұсқауларының кадрлап ауыстырылуын жүзеге асыруға болады. Координаттардың (X, Y, Z) декарттық сәйкестендіргіштерін пайдалану декартты жүйеге тікелей қайта оралуды қамтамасыз етеді. Бұл ретте, белгілі бір полюс бағдарламаның соңына дейін сақталады. Полюсті58 көрсетуге арналған пәрмендер СББ өз кадрында бағдарламалану керек. Егер полюс көрсетілмеген болса, онда абсолютті координаттар жүйесінің нөлдік нүктесі негізгі болып табылады.Полюстерді анықтау сызбалары 3.3.-суретте көрсетілген.Полюсті G110, G111, G112 пәрмендерін қолданумен бірге анықтау мысалы 3.3, а-суретінде көрсетілген.Полюстерді белгілеу декартты координаттарда G110 (X, Y), G111 (X, Y) G112 (X, Y) түрінде немесе полярлық координаттарда AP полярлық бұрышы және RP полярлық радиусы бар G110, G111, G112 пәрмендер түрінде орындалады.Полярлық координаттары бар қозғалыс пәрмендері мынадай: G0, G1, G2, G3, AP=..., RP=...Полярлық координаттарды қолдану бөлшек немесе бөлшектің бір бөлігі радиуспен және бұрышпен белгіленген жағдайларда белгілі бір мағынаға ие болады. Бұл өлшемдер полярлық координаттардағы сызба бойынша тікелей бағдарламалана алады. Мысалы, орталық нүктеден шығатын бұрғылау сызбасына арналған өлшемдерді бұрыштармен және радиустармен бірге белгілеу.Бөлшектің орталық нүктесінде орналасқан полюсті анықтау сызбасы 3.3, б-суретінде көрсетілген.Орталық нүктені анықтауға арналған бағдарламаның пішімі мынандай түрге ие:GO AP=... RP=...немесеG1 AP=... RP=...немесеG2 AP=... RP=...немесеG3 AP=... RP=...Полюстерді анықтау бағдарламасын сипаттау үшін мынандай пәрмендер қолданылады:G0 —шапшаңдатылған жүрістің қозғалысы; G1 — сызықты интерполяция;G2 —сағат тілінің бағыты бойынша айналмалы интерполяция; G3 — сағат тілінің бағытына қарсы айналмалы интерполяция;  59 AP — полярлық бұрыш (мәндердің диапазоны±0...360°), бұған қоса полярлық бұрыш абсолютті мәндерде де, инкрементті мәндерде де анықталуы мүмкін.RP — полярлық радиус, мм, дюйм, бірақ бұлар әрқашан абсолютті оң мәндер болады;AC(...) — абсолютті өлшемді енгізу; ІC(...) — құрама өлшемді енгізу.Шеңберде орналасқан тесіктердің полюсін анықтау сызбасы 3.3, в – суретінде көрсетілген.Өңдеу бағдарламасында осындай тесіктердің позициялары полярлық координаттарда көрсетіледі. Сонымен бірге әр тесік алдын ала бұрғылауды, өлшем бойынша бұрғылауды және орнатуды қамтитын бірдей әдіспен орындалады.Өңдеудің реттілігі ішкі бағдарламада сақталады.Осындай тесіктерді жасау бағдарламасы мынандай түрге иеN10 G17 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 G111 X43 Y38 ; полюстің анықталуы N30 G0 RP=30 AP=18 Z5 ; құралды бастапқынүктеге апаруN40 L10 ; ішкі бағдарламаны шақыруN50 G91 AP=72 ; құралды келесі позицияға жылжыту,N60 L10 шапшаңдатылған жүрісімен; ішкі бағдарламаны шақыруN70 AP=ІC(72)N80 L10N90 AP=ІC(72)N100 L10N110 AP=ІC(72)N120 L10N130 G0 X300 Y200 Z100 M30 ; құралдың еркін жүрісі, бағдарламаның соңыN90 AP=ІC(72)N100 L10 КОНТУРЛЫҚ ФРЕЗЕРЛЕУДІҢ СЫЗБАСЫ 3.4, б-суретінде жұмыс нәтижесінде 3.4, а-суретінде салынған бөлшекті жасайтын контурлық фрезерлеудің сызбасы көрсетілген. 60  3.4.­Сур. Контурлық фрезерлеу:а—алынатын бөлшектің түрі; б— контурлық фрезерлеудің сызбасы, жайылған; в— бөлгіш құрылғы Цилиндрлік беттік фрезерлеу барысында бөлгіш құрылғының А өсі (3.4, в-сур.) және кескіш суппорт бір-біріне қатысты белгілі бір өзара байланыста қозғалу керек, сондықтан А өсі сызықтық өстің қозғалысы секілді басқарылатын және бағдарламаланатын шеңберлік айналудың өсі болып табылады. А өсінің орнын анықтау әрқашан градус бойынша орындалады.Контурлық фрезерлеу үшін бөлшектің бетінде TRACYL атқарымы қолданылады.Цилиндрлік иілістің трансформациясы мыналардың жасалу мүмкіндігін қамтамасыз етеді:■цилиндрлік нысандардағы бойлық жырашықтарды;■цилиндрлік нысандардағы көлденең жырашықтарды;■цилиндрлік нысандардағы кез келген басқа жырашықтарды.Сонымен бірге жырашықтың пішіні цилиндрлік өңдеудің ағымдық деңгей бетінің аймағына қатысты бағдарламаланады., б-суретте көрсетілген фрезерлеу сызбасына арналған TRACYL атқарымын қолданумен бірге бағдарлама мынандай түрге ие болады: 61 G54TRANS X64.5 T1 D1 M6S2000 F200 M3 M8 G0 X10 Y0 Z20 TRACYL(45)G55TRANS X61.5M11 G0 Y0G1 X0 G42G3 X-1.591 Y-7.871 CR20G1 X-9.952 Y-27.508G2 X-1.592 Y-43.142 CR20G1 X-1.591 Y-62.833G3 X-1.591 Y-78.467 CR20G1 X-9.952 Y-98.158G2 X-9.952 Y-113.483 CR20G1 X-1.591 Y-133.483G3 X-9.952 Y-113.483 CR20G1 X10 G40 TRAFOFF M10G54TRANS X64.5G0 X60 Y60 M3 0 Z60 M30 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Фрезерлік өңдеу қандай өстерде жүзеге асады?Фрезерлеу кезінде айналма интерполяцияның қандай түрлерін қолданады?Полюс қалай анықталады?Контурлық фрезерлеу деген не?Контурлық фрезерлеу үшін қандай өстер мен пәрмендер қолданылады?      62   НӨЛДІК НҮКТЕНІҢ БАҒДАРЛАМАЛАНАТЫН ЖЫЛЖУЫ, ҚҰРАЛДЫ ТҮЗЕТУ ЖӘНЕ КЕЛТІРУ    НӨЛДІК НҮКТЕНІҢ БАҒДАРЛАМАЛАНАТЫН ЖЫЛЖУЫ  4.1.-сурет нөлдік нүктенің бағдарламаланатын жылжуын көрсетеді. TRANS (4.1, а-сур.) және ATRANS (4.1, б- сур.) атқарымдарының көмегімен нөлдік нүктенің мүмкін болатын жылжулары бағдарламаланады, соның арқасында өзгермелі нөлдік нүктелерменжұмыс істеуге болады.4.1, в-суретінде бөлшектің орталығындағы нөлдік нүктенің жылжуы бар фрезерлеудің сызбасы көрсетілген, мысалы, әртүрлі позициядағы өңдеудің қайталанатын жүрістерінде., в-Суретінде бір бағдарламада бірнеше рет кездесетін бірдей контурлардың фрезерлеу сызбасы көрсетілген. Осы контурлардың өңдеу реттілігі ішкі бағдарламада бекітіледі. Бұл жағдайда жылжу арқылы бөлшектің тек осы мезетте қажет нөлдік нүктелері орнатылады, содан кейін ішкі бағдарлама шақырылады.Фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие: N10 G1 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 G0 X0 Y0 Z2 ; құралды бастапқы нүктеге апаруN30 TRANS X10 Y10 ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN40 L10 ; ішкі бағдарламаны шақыруN50 TRANS X50 Y10 ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN60 L10 ; ішкі бағдарламаны шақыру N70 M30 ; бағдарламаның соңы 63  +:І ІІ І І І І І І І І І І ІGl - -- -----   a  qo  130 140150-...., x x -----  TRANS M owzM w z  G54g e    4.1.-Cyp.Hen.ltіK HYKTenep.a:і:H 6ar.a:apnaManaHaTbІH lKl>ІJІ>K)'JіapbІHb HCb 36anapbr:a -TRANS KGMerіMeH;6-ATRANS KG1erіMeH ; 6 -іJ>pe3epJіey Ke3 H.l{e; z -6іpAefr KOJІTYPJіapµ:bІіJ>pe3epJіey Ke3іHAe;o-JKOHbm mmey Ke3іH,ne; e -n<oHhlІІ GH):leyL1 H6aF.rtapJіa..1acbІH K¥PYFa apHaJІFaH Chl36a  64 Жонып өңдеу кезіндегі нөлдік нүктенің жылжу сызбасы 4.1, д-суретте көрсетілген, ал тиісті бағдарламаны құруға арналған сызба 4.1, е-суретте берілген.Нөлдік нүктенің жылжу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:N ...N10 TRANS X0 Z150 ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN15 L20 ; ішкі бағдарламаны шақыруN20 TRANS X0 Z140 (или ATRANS Z-10) ;нөлдік нүктенің абсолютті жылжуы N25 L20; ішкі бағдарламаны шақыруN30 TRANS X0 Z130 (или ATRANS Z-10);нөлдік нүктенің абсолютті жылжуы N35 L20; ішкі бағдарламаны шақыру N ...Координаттар жүйесінің айналысы (4.2.-сур.) ROT және AROT пәрмендерінің көмегімен шақырылады. Сонымен бірге бөлшектің координаттар жүйесі таңдау бойынша X, Y, Z (4.2, а-сур.) өстерінің біреуінің айналасында немесе таңдалған G17, G18, G19 (немесе берілістің тік өсінің айналасында) жұмыс жазықтығындағы RPL (4.2, б, в-сур.) айналу бұрышының айналасында айналуы мүмкін. Соның арқасында бір қысымда көлбеу беттердің немесе бөлшектің бірнеше жақтарының өңделуі мүмкін.,б-суретте геометриялық бөлшектің нөлдік нүктенің жылжуларымен бірге бағдарламаланатын айналымы көрсетілген.Осындай өңдеудің бағдарламасы мынындай түрге ие:N10 G17 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 TRANS X20 Y10 нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN30 L10 ;N40 TRANS X55 Y35 бағдарламасын шақыру ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуы N50 AROT RPL=45 ; координаттар жүйесін 45° айналдыруN60 L10 ;N70 TRANS X20 Y40 бағдарламасын шақыру ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN80 AROT RPL=60 ; бөлшектің 60° жылжуы 65                                N90 L10 ; ішкі бағдарламаны шақыру N100 G0 X100 Y100 ; құралдың бұрылуы N110 M3 0 ; бағдарламаның соңыБір қысымда параллель өстерді және бөлшектің көлбеу беттерін өңдеген кезде (4.2, в-сур. қараңыз) құрал Z өсіне айналдырған бағыттағы көлбеу жазықтыққа тік тегістелуі керек.Айналу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие: N10 G17 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 TRANS X10 Y10 ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуы 66 N30 L10 ; ішкі бағдарламаны шақырылуыN40 ATRANS X35 ; нөлдік нүктенің аддитивті жылжуыN50 AROT Y30 ; Y өсінің айналасында айналу N60 ATRANS X5 ; нөлдік нүктенің аддитивтіжылжуыN70 L10 ; ішкі бағдарламаны шақырылуыN80 G0 X300 Y100 M30 ; құралдың бұрылуы, бағдарламаның соңы Бөлшектің масштабталуы және көрінісі (4.3.-сур.) бірдей пішіндегі элементтерді алуға, бөлшек үшін қажетті нөлдік нүктелерді орнатуға және ішкі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік береді.  4.3.­Сур. Фрезерлеу кезіндегі бөлшектің масштабталуы (а) мен көрініс (б) сызбалары және жонып өңдеу кезіндегі көрініс сызбасы (в): 1 — бөлшектің берілген контуры; 2...4 — бөлшектің байқалған контурлары  67 SCALE және ASCALE пәрмендерінің көмегімен көрсетілген өстің бағытында масштабтаудың шамаларын бағдарламалауға, демек бөлшектің мөлшерлерін өлшеуге болады, яғни бағдарламалау кезінде, мысалы, ұқсас геометриялық пішіндердің өңделуін ескеруге болады.4.3,а-Суретте әртүрлі мөлшердегі екі рет қайталанатын және бір- біріне бұрылып тұрған екі қалтасы бар бөлшектің масштабталуын қолданумен бірге фрезерлеудің сызбасы көрсетілген. Мұндай бөлшектің өңдеу реттілігі ішкі бағдарламада ескеріледі. Нөлдік нүктенің жылжуы және айналуы арқылы бөлшектің қажетті нөлдік нүктелері орнатылады, ал масштабтау арқылы оның контуры кішірейіп, содан кейін ішкі бағдарлама қайтадан шақырылады.Өңдеу бағдарламасы бұл жағдайда мынадай түрге ие: N10 G17 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 TRANS X15Y15 ; нөлдік нүктенің абсолютті жылжуыN30 L10 ; үлкен қалтаның жасалынуы N40 TRANS X40Y20 ; нөлдік нүктеніңабсолютті жылжуыN50 AROT RPL=35 ; жазықтықта 35° айналу N60 ASCALE X0.7 Y0.7 ; кіші қалта үшінмасштабтау коэффициентіN70 L10 ; кіші қалтаның жасалынуы N80G0 X300 Y100 M30 ; құралдыңбұрылуы, бағдарламаның соңыMІRROR және AMІRROR (4.3, б, в-сур.) пәрмендерінің көмегімен бөлшектің пішіндерін координаттардың өсінде көрсетуге болады. Пәрменді шақырғаннан кейін бағдарламада берілген барлық жылжулар көрсетілген түрде орындалады.4.3,б-Суретте бөлшектің фрезерлеу кезіндегі көрініс сызбасы көрсетілген. 1 берілген контуры бағдарлама түрінде бір рет сипатталады, ал 2...4 басқа үші контур көріністің көмегімен жасалады. Бөлшектің нөлдік нүктесі осы контурға қатысты орталықта орналасқан.Өңдеудің тиісті бағдарламасы мынандай түрге ие:N10 G17 G54 ; X/Y жұмыс жазықтығы, бөлшектің нөлдік нүктесіN20 L10 ; бірінші контурдың жоғарғы оң жақта жасалынуыN30 MІRROR X0 ; Х өсінің көрінісіN40 L10 ; екінші контурдың жоғарғы сол68 жақта жасалынуыN50 AMІRROR Y0 ; Y өсінің көрінісіN60 L10 ; үшінші контурдың төменгі сол жақта жасалынуыN70 MІRROR Y0 ; алдыңғы фреймдердің тасталынуы N80 L10 ; төртінші контурдың төменгі оң жақта жасалынуыN90 MІRROR ; N100 G0 X300 Y100 M30 көрініспәрменінің сөндірілуі ; құралдың бұрылуы, бағдарламаның соңы, в-Суретте бөлшектің жонып өңдеу кезіндегі көрініс сызбасы көрсетілген. Мұндай өңдеудің өзі ішкі бағдарлама ретінде беріледі, ал оның тиісті сүмбіде орындалуы көрініс пен жылжу арқылы жүзеге асырылады. ҚҰРАЛДЫ ТҮЗЕТУ және КЕЛТІРУ Фрезерлік және жонып өңдеу кезінде фрезаның радиусының өзгеруімен немесе жонғыш білдек кескішінің ұшымен байланысты (4.4,а-сур.) мәселелер пайда болады. Мысалы, фреза контурды эквидистантты түрде айналып өтуі керек, яғни контурдың пішінін өз орталығымен көшіруі керек, сондықтан фрезаның радиусы (диаметрі) өзгерген кезде эквидистантаның ауытқуына түзетулер жасау қажет (4.4, б-сур.). Бұл ретте, егер өңделетін контур айтарлықтай күрделі болса, ал фрезаның диаметрі бүтін санды болмаса, траектория координаттарының есебі қиын математикалық есеп болуы мүмкін.СББ бар білдектердегі құрал радиуысын автоматты түзету атқарымы осындай есептеулерді жеңілдетеді және бір контурды бір басқарушы бағдарлама бойынша әртүрлі фрезалармен өңдеуге мүмкіндік береді.Радиусты түзету атқарымын қосқан кезде СББ жүйесі әртүрлі құралдар үшін тиісті эквидистантты жүрістерді автоматты түрде есептейді.Құралдардың радиусын өлшеген кезде кескіштің ұшы (4.4,в-сур.) тек екі нүктеде (X және Z тангециалды өстерде) анықталғандықтан, құралдың мөлшерін түзеткен кезде кескіштің тек теориялық ұшы сипатталады және осы нүкте бағдарламаланған траектория бойынша қозғалады.Өстің бағыты бойынша жылжыған кезде (бойлық немесе тік өңдеу кезінде) кескіш ұшының тангенциалды нүктелері кесуді бөлшек өлшемдерінің бұзылуларысыз орындайды. 69    310llfAHCTal!Tar---- ---    EMAapm1MaJіaHTaH KOHT}'P  І ІІ ІІ ,,-ІІ_ e /  a 6Eanrr      JK   B r RB x3  4.4.-Cyp. J\¥PaJJ pa.1111ycbІHhІH ry3er!Jryі: .a -3KBll)\lІCTaHTTbl 9Jt11eyAlH Cb 36anapbІ; 6- 9Jtlley Cb 3blfblHb H 6ep1J1reH KOHTyp)laH ayblTl<Yb ;6 -paAІІYCTbl)l(dHe KeCKіWTU{ TepІUІJіb l( 6ypb WblH 9JІWey Cb 363Cb ;l - 9CTepre napa.nnenb )l(dHe K0n6ey Kecy Cb 3blKTapb1;e -60nweKTіH oa )l(aFbІHAarbІKypan;)І( - KVPaJІAb HTyaeTyіMeH 6іpre )l(OHbm0aJ1eyJ1 a cb1a6acb1;3 -KypaJіl\b І{ paJ111ycbІH TyaeTyіMeH 6іpre )l(OHbm 0aJ1ey 6arAapnaMaCbІH K¥J>yra apHanraH Cb 36a. 71 І Кескішті екі өс бойынша, яғни конус бойынша және бүйірлік бет немесе айналма бойынша бір мезетте жылжытқан кезде (4.4,г-сур.) оның теориялық ұшының орны нақты ұштың орнына сәйкес келмейді, яғни бөлшек өлшемдерінің кемшіліктері жасалады. Осылайша, мысалы, 0,4 тең кескіш радиусының түзетуісіз 45° бұрыштың астында орындалатын өңдеудің максималды кемшіліктері контур бойынша 0,16 мм және X және Z өстері бойынша 0,24 мм-ді құрайды. Кескіш радиусын түзету атқарымын қолданған кезде басқару жүйесі автоматты түрде осы кемшіліктердің орнын толтырады.Құрал радиусының түзетілуі G40 пәрменінің көмегімен тоқтатылады, бұл ретте бұл болдырмау тура сызықты қозғалыстың (G00, G01) тапсырмасымен үйлесу кезінде ғана мүмкін болады. Түзетудің болдырылмауы G00 немесе G01 бір кадрда және алдыңғы кадрда да бағдарламалануы мүмкін. G40 пәрмені әдетте айырбастау нүктесіне құралдың бұрылуын қамтиды.Құрал өңделетін контурдың (егер беріліс бағытына қараған кезде) сол жағында (4.4,е-сур.) орналасқан кезде G41 пәрмені қолданылады. Құрал өңделетін контурдың (егер беріліс бағытына қараған кезде) оң жағында (4.4,е-сур.) орналасқан кезде G42 пәрмені қолданылады. Сонымен бірге G41 және G42 пәрмендерінің тура ауысуына жол берілмейді, алдымен G40 болдырмау пәрменін орындау қажет. Сондай- ақ R құралының радиусын және құралдар деректерінің реестіріндегі кескіштің түрін (құралдың түрін) алдын-ала анықтау қажет., ж-Суретте жонып өңдеудің құралдың сызбасы түзетуімен бірге көрсетілген.Осындай өңдеудің бағдарламасы мынандай түрге ие: N20 T1 D1 ; тек құрал ұзындығының түзетуін қосуN30 G0 X100 Z20 ; құралды X100 нүктесіне келтіру, Z20 түзетусізN40 G42 X20 Z1 ; радиустың түзетуін қосу, құралды X20 нүктесіне келтіру, Z1 түзетумен біргеN50 G1 Z-2 0 F0.2 Жонып өңдеу бағдарламасын құралдың радиусын түзетумен бірге (G40, G41, G42 пәрмендерінің көмегімен) құру сызбасы 4.4, з-суретте көрсетілген, ал тиісті бағдарлама мынандай түрге ие:   72 N5 GO G53 X280 Z380 D0 ; бастапқы нүктені анықтауN10 TRANS X0 Z250 ; нөлдік нүктені жылжыту N15 LІMS=4000 ; құрал айналымдарының саныншектеу(G96)N20 G96 S250 M3 ; кесудің тұрақты жылдамдығын таңдауN25 G90 T1 D1 M8 ; құрал мен түзетуді таңдау N30 G0 G42 X-1.5 Z1 ; құралды оның радиусынтүзетумен бірге бастапқы нүктеге келтіру;N35 G1 X0 Z0 F0.25N40 G3 X16 Z-4 І0 K-10 N45 G1 Z-12N50 G2 X22 Z-15 CR=3N55 G1 X24N60 G3 X30 Z-18 І0 K-3 N65 G1 Z-20N70 X35 Z-40 N75 Z-57N80 G2 X41 Z-60 CR=3N85 G1 X46 N90 X52 Z-63N95 G0 G40 G97 X100 Z50 M9 ; құрал радиусының түзетуін өшіру және құралды алмастыру нүктесіне келтіруN100 T2 D2 ; құралды шақыру және түзету үшін өлшемді таңдауN105 G96 S210 M3 ; ; кесудің тұрақты жылдамдығын таңдауN110 G0 G42 X50 Z-60 M8 ; құралды оның радиусын түзетумен бірге бастапқы нүктеге келтіруN115 G1 Z-7 0 F0.12 N120 G2 X50 Z-80 І6.245 K-5N125 G0 G40 X100 Z50 M9 ; құралды бұру және оның радиусының түзетілуін өшіруN130 G0 G53 X280 Z380 D0 M5 ; құралдыалмастыру нүктесіне ауысу N135 M30 ; бағдарламаның соңы Құралдың жүрістерін есептеу үшін СББ жүйесінде мынандай деректер болуы керек: 73 ■құралдың нөмірі (T) және кескіштің нөмірі (D);■өңдеудің бағыты (G41, G42);■жұмыс жазықтығы( G17/G18/G19).СББ жүйесі бағдарламаланған контурға қатысты жылжуды өтеп үлгеру үшін жылжудың бастапқы траекториясына оның радиусының автоматты түзетілуін жүзеге асырылатын келтіру аймағын қосу керек. Көптеген жүйелерге түзетуді іске асыру үшін үшін құрал рдиусынан кем емес ара-қашықтық қажет. Жұмсақ келтіру мен бұрудың атқарымдары бастапқы нүктенің орнына тәуелсіз контурдың бастапқы нүктесіндегі жанама бойынша келтіруді қамтамасыз ету үшін қызмет етеді.4.5.-Суретте құралдың келтіру мен бұру қозғалыстарының сызбалары көрсетілген. Құралдың келтіру мен бұру қозғалыстары P (құрал радиусының түзетуін бір мезетте белсендірумен бірге) аралық нүктесін пайдаланумен бірге сипатталады.Бұл қозғалыстарды сипаттау үшін мынандай пәрмендер қолданылады:G147 — құралды сызықтық бойынша келтіру (4.5, а-сур.); G148 — сызықтық бойынша бұру;G247 — шеңбердің ширегі бойынша келтіру (4.5, б-сур.); G248 — шеңбердің ширегі бойынша бұру;G347 — жартылай шеңбер бойынша келтіру (4.5, в-сур). DІSRатқарымы құралдың сызықтық бойынша (G147 жәнеG148)келтірілуі мен бұрылуын, сондай-ақ құралдың шеңберлер бойынша (G247 жәнеG347) келтірілуі мен бұрылуын қамтамасыз етеді.Бастапқы нүктенің позициясына тәуелсіз құралдың контурдың бастапқы нүктесіне тангенциалды келтіруі үшін қоланылатын ұралдың аз жыдамдықтағы келтіру мен бұру атқарымы көбінесе құрал радиусының түзетілуімен бірге қолданылады, алайда ол міндетті емес. Келтіру мен бұру қозғалыстары мынандай нүктелермен анықталатын ішінара қозғалыстардан тұрады:■бастапқы— P ;■аралық— P _P ;1 3■соңғы — P . P , P и P нүктелері үздіксіз анықтайды, ал Р және P аралық 0 3 4 1 2нүктелері өңдеу шарттарына тәуелді анықтайды., г-Суретте құралдың кеңістіктік келтіру мен бұру сызбалары көрсетілген, ал жазықтықтың контурына келтіру мен бұру мысалы 4.5, д-суретте көрсетілген. Қозғалыстарды сипаттау үшін мұнда мынандай пәрмендер қолданылады: 74 G340 — құралдың кеңістіктік келтірілуі мен бұрылуы (әдепкі қалпы бойынша орнату);G341 — — құралдың жазықтықта келтірілуі мен бұрылуы;DІSCL=... — келтірудің жылдам қозғалысының соңғы нүктесінен өңдеу жазықтығына дейінгі арақашықтық;DІSCL=AC(...) — келтірудің жылдам қозғалысының соңғы нүктесінің абсолютті орнының мәні. 75 Құралды бұру кадры мынандай түрге ие болуы мүмкін:N... G248 G340 X70 Y0 Z20 DІSCL=6 DІSR=5 G40F10000Құралды контурға келтіру бағдарламасының пішімі мынандай түрге ие (4.5, д-сур. қараңыз):N30 G41 G147 DІSCL=3 DІSR=13 F1000N40 G1 X40 Y-10 Z0NORM және KONT пәрмендері сондай-ақ құралды контурға келтіру және бұру нормаларын анықтайды (4.6.-сур.).Құрал радиусының қосылған түзетілуінде (G41 және G42) NORM және KONT пәрмендерінің көмегімен құралды келтіру және бұру жолдарын қалаған контурмен немесе дайындаманың пішінімен үйлестіруге болады. KONTC немесе KONTT пәрмендерінің көмегімен құралды келтіру шарттары барлық үш өс бойынша сақталады.Тиісті бағдарлама мынандай түрге ие:G41/G42 NORM/KONT/ X. Y... Z...G4 0 X... Y... Z...NORM пәрмені құралды түзу бойынша және өңдеудің бастапқы нүктесіне дәл тік келтірулуі мен бұрылуын қамтамасыз етеді. Құралдың контурға келтіру сызбасы 4.6, а-суретінде, ал контурдан бұру сызбасы 4.6, б-суретінде көрсетілген.NORM пәрмені қосылып тұрған кезде құрал түзетілген бастапқы позицияға тура түзу бойынша қозғалады (келтіру бұрышы жылжуының бағдарламаланған қозғалысына тәуелсіз) және өңдеудің бастапқы нүктесінде қозғалыс траекториясының жанамасына дәл тік орнатылады (4.6,в-сур.). Құралды бұрған кезде құрал қозғалыс траекториясының соңғы түзетілген нүктесіне тік орналасады, ал содан кейін түзу бойынша (келтіру бұрышы жылжуының бағдарламаланған қозғалысына тәуелсіз) тура келесі түзетілмеген нүктеге, мысалы, құралды алмастыру нүктесіне қозғалады.  4.6.-Сур. NORM және KONT пәрмендерін пайдаланумен бірге құралды келтіру және бұру сызбалары:а — контурға келтіру; б — контурдан бұру; в — құралдың келтіру кезіндегі түзетілген жүрісінің; г — құралдың бұру кезіндегі түзетілген жүрісінің;д —NORM пәрменін орындаған кезде мүмкін соқтығыстардың; е — шекаралық сызықтың орналасуы  76 NORM   a        G41 KONT 6 B    rKoarypg:orn:ap©Tbrnga\---- t '--.-.....,._T__E_ e-T-fHllFa' JKaHaMal / ІKoHTypg:orn.aJіflbІHga \ EacTaІІl\bІ gyKTe   g e Егер құралдың бастапқы (соңғы) орналасу нүктесі контурдың бірінші (соңғы) нүктесі секілді сол жақта орналаспаса, онда контур өңдірісінің бұзылуы орын алады (4.6, д-сур.).KONT пәрмені қосылып тұрған кезде құрал G450/G451 пәрмендеріне сәйкес контурдың нүктесінің айналасынан өтеді: G450 пәрмені бойынша – иін бойынша, ал G451 пәрмені бойынша – түзу бойынша.NORM пәрменін пайдаланумен бірге құралдың келтіруін немесе бұруын орындаған кезде контур өндірісінің бұзылуы орын алады (4.6,д-суретте қарамен көрсетілген), егер өңдеудің бастапқы немесе соңғы нүктесі контурдың артында орналасса.KONT пәрменін пайдаланумен бірге құралдың келтіруін немесе бұруын орындаған кезде құрал бұрыштың айналасында иін бойынша (G450) немесе түзу бойынша өтеді (G451).Келтіру мен бұрудың өзгертілген бұрыштарын мүмкін қақтығыстарды болдырмау үшін бағдарламалау кезінде ескерген жөн (4.6, д-сур. қараңыз).KONT пәрменін қолданған кезде құрал контурдың алдында немесе артында орналасуы мүмкін (4.6, е-сур.). Бұл ретте өңдеудің бастапқы нүктесіндегі траекторияның жанамасы аралық сызық болып табылады.KONT пәрменінің көмегімен келтіру-бұру кезінде құралдың екі жылжу нұсқасын ажыратады (4.7.-сур.):құрал контурдың алдында. Бұл жағдайда келтіру-бұру стратегиясы NORM пәрменін қолданған жағдайға ұқсас болады;құрал контурдың артында. Бұл жағдайда ол G450 немесе G451 пәрмендерінің қолданылуына байланысты бастапқы нүктені немесе айналма траектория бойынша, немесе эквидистанттардың қиылысу нүктесі арқылы айналып өтеді. Бұл ретте G450 жәнеG451 пәрмендері алдыңғы кадрдың келесі кадрға ауысуын қамтамасыз етеді.G450 немесе G451 пәрмендерін қолданған кезде келтіру былайша орындалады: келтірудің түзетілмеген нүктесінен құралдың радиусына тең радиуспен бірге шеңбердің жанамасы болып табылатын түзу жүргізіледі (4.7,б-сур.) G450 немесе G451 пәрмендерінің көмегімен (4.7,в,г-сур.) құрал радиусының қосылған түзетілуінде (G41/ G42) сыртқы бұрыштардың айналып өтуінде оның түзетілген траекториясының жүрісі анықталады. DІSC ( 4.7, д-сур.) атқарымының көмегімен G450 пәрменінқолданғанкездеөтпелішеңберлерконтурдың үшкір бұрыштарын жасау үшін бұрмалануы мүмкін.Осындай бағдарламаның пішімі мынадай: G450 [DІSC = <мән>] 78  4.7. - Сур. Кесетін құралдың KONT пәрмені бойынша жылжу сызбасы: а- контурдың алдында және артында; б - келтіру кезінде; в - G450 пәрмені бойынша контурға келтіру кезінде; г - G451 пәрмені бойынша контурдан бұру кезінде; д - DІSC пәрмені бойынша контурдың үшкір бұрыштарын жасаған кезде; Р* — аралық нүкте. Сонымен бірге мәндер 0-ден 100-ге дейінгі аралықта алынады, мұнда 0 - ауыспалы шеңбер, ал 100 - эквидистанттардың қиылысу нүктесі (теориялық мәні).Тиісті бағдарламаны жасаған кезде фрезаның диаметрін, жонғыш кескіш жиектерінің орнын (сол немесе оң жонғыш кескіш) және құралдың ұзындығын ескерудің қажеті жоқ. Бұл ретте бөлшек мөлшерлерінің бағдарламалауы жұмыс сызбасына тура орындалады.79 Бөлшекті жасаған кезде құралдың жылжуларын басқару оның геометриясына байланысты оның кез келген қолданылатын құралының көмегімен бағдарламаланған контурды жасай алатындай жүзеге асырылуы тиіс. Бұл ретте СББ жүйесі жылжуларды түзетеді, ол үшін құралдың деректері СББ жүйесінің құралдар кестесіне бөлек енгізіледі, және бағдарлама тек оның түзетуі бойынша деректері бар қажетті құралды шақырады.Корректордың жадысына мыналар енгізіледі:құралдың геометриялық деректері, тозуды есепке алумен бірге (ұзындық, радиус);құралдың түрі (бұрғы, фреза, ажарлағыш, жонғыш немесе арнайы құралдар) және оның параметрлері;кескіштердің қажетті қалпы.Құралдардың арнай түрлері қолданылатын өңдеу технологиясына байланысты мынандай топтарға бөлінеді:■1xy типтегі топ (фреза);■2xy типтегі топ (бұрғы);■3xy типтегі топ (резервтік);■4xy типтегі топ (ажарлағыш құрал);■5xy типтегі топ (жонғыш құрал);■6xy типтегі топ (резервтік);■7xy типтегі топ (арнайы құралдар).Фрезерлік құрал типтерінің сипаттамасы, яғни 1xy типтегі топтардың құралдары (фреза) мынандай түрге ие:110— сфералық фреза (цилиндрлік ойдымдауыш); 111— сфералық фреза (циликонустық ойдымдауыш); 120— бұрыштардың дөңгелектенуісіз ақырғы фреза;121— бұрыштардың дөңгелектенуімен бірге ақырғы фреза; 130— бұрыштардың дөңгелектенуісіз бұрыштық фреза;131— бұрыштардың дөңгелектенуімен бірге бұрыштық фреза; 140 — шетбеттік фреза;145 — бұрандалы фреза; 150— дискілі фреза;151— ара;155— бұрыштардың дөңгелектенуісіз конустық фреза;   4.8. - Сур. Фрезалардың параметрлерін жазудың мысалдары: а — ақырғы фрезаның; б — шетбеттік фрезаның   80  KvJ>an napal'.<erprrepіHAerі>Ka3yrrap -+F- DP1 І txy - "' -...... 11 """"''"" \<== '='DP3 І ¥3hlH 1- reoYnpna ¥3bІHJn>ІJ<; 1 ¥3bІHn<; 1>Karrn F-6aCTanІ<;1>1ffYKTe awunep (І<;bІCTbіpblllaUІH І<;¥PaJІ ymіH - І<;¥J>aH KYJІMemіKTіnDP2tl¥3bІH)'.1bn<;-a,A,aІІTep 6acraІTІ<;bl ffYKTecі)To3fAbl1l dpe1<eTTananrapra cіІKec Gl7 Z-Terі¥3 1M Hі ZJX-Terі Pa,ttnyc GlB Y-Terі ¥3.ldB;tthіl( 1Eaca M"HAep 0 ZІX-Telі copHary Gl9 X-rerі ¥3hіlfAhll< 1VX--TerіPa..:ІІІyc F'-qpaHKYJh<emіKTіn 6acTaІTІ<;bl HYRTecі G17, Gts.G19 ymіH 6errrіJіeHreH 6arblll)' ll<y>.ndH, llіblcanbl, ¥JbІHAbn<; 1-X.pn<; 2 -Z,¥JbІHAbn<; 3-Y (qpaJІAblll FB1/W1rperіrryі.H p=)a Gt7, Gts.Gt9 ymіH 6errrіJіeHreH 6arbіffY "fYMІ<іH,l\іblcarrhl,¥JbІRAbn<; 1-X.pbran<; 2 -Z,¥3bІH;n.n<; 3-Y (1';\!P=FBl/Wl ryJerіllyіH apaІU>ІJ)6 81  4.9. - Сур. Бұрғының параметрлерін жазудың мысалы — бұрыштардың дөңгелектенуімен бірге конустық фреза;— конустық бұрғы;160 — бұрғылайтын бұрандалы фреза.Фрезалардың параметрлер кестесіне жазудың мысалдары 4.8.-суретте көрсетілген.Бұрғылар типінің сипаттамасы, яғни 2xy типтегі құралдардың топтары (бұрғы) мынандай түрге ие:200 — шиыршық бұрғы; 205 — тұтас бұрғы;210 — жонғыш жақтау; 220 — орталық бұрғы;— конустық бұрғы;— шенжоңғы;— негізгі бұранданың таңбалаушысы;— нақты бұранданың таңбалаушысы; 250 — ұңғы.4.9.-Суретте бұрғының параметрлер кестесіне жазудың мысалы келтірілген.Жонғыш құрал типтерінің сипаттамасы, яғни 5xy типтегі топтардың құралдары (жонғыш құрал) мынандай түрге ие:500 — ысатын жонғыш; 510 — таза жонғыш;520 — ойып жасалған жонғыш; 530 — кеспелі жонғыш;82  4.10. - Сур. Жонғыш кескіштердің (а) және оның өңдеу кезіндегі мүмкін күйлерінің (б) сызбалары 83 540 — бұрандалы жонғыш;550 — пішінді жонғыш/бейінді жонғыш (WZV); 560 — бұрғы (ECOCUT);580 — өлшегіш қуыс бұрғы, жонғыш күйлерінің параметрлерімен бірге жонғыш кескіштердің және оның өңдеу кезіндегі мүмкін күйлерінің сызбалары 4.10.-суретте көрсетілген. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Нөлдік нүктенің жылжуы не үшін қажет?Масштабтау және көрініс деген не?Құрал радиусының түзетілуі неге қажет?Құрал ұзындығының түзетілуі неге қажет?Құрал радиусын оң жақтан және сол жақтан түзету мысалдарын келтіріңіз.Құралдың аралық нүктемен бірге келтіруін неліктен қолданады?NORM және KONT пәрмендері нені білдіреді?Қайрау кезінде түзетудің жадысына қандай деректерді енгізедіФрезерлеу кезінде түзетудің жадысына қандай деректерді енгізеді?                     84   БАҒДАРЛАМАЛАУДЫ ЖЕҢІЛДЕТЕТІН КЕЗЕҢДЕР    ЖОНЫП ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН БҰРҒЫЛАУ КЕЗЕҢДЕРІ  Кезеңдер өңдеу процесін әлдеқайда әмбебап етуге мүмкіндік беретін технологиялық ішкі бағдарламалар болып табылады. Кезеңнің шақырылуы мынандай түрде жүзеге асады:Кезең (1-Параметр, 2-параметр, ...)Кезеңді шақырған кезде тек параметрлердің мәндері енгізіледі (параметрлердің атауларысыз), сондықтан осы параметрлердің бұрыс интерпретациясын болдырмау үшін олардың реттілігін сақтау қажет. Егер бір параметр қажет болмаса, оның орнына үтір қойылады.Жону жұмыстарындағы және фрезерлік жұмыстардағы бұрғылаудың барлық кезеңдеріне ұқсас геометриялық параметрлер мынандай:G0 — құралды шапшаңдатылған келтіру пәрмені, команда ускоренного подвода инстурмента; G1 — жұмыс жүрісінің пәрмені; RTP — құралды бұру жазықтығы, абсолютті; RFP — базалық, референтті, жазықтық (абсолютті); SDІS — қауіпсіз арақашықтық (белгісіз енгізіледі); DP — бұрғылаудың соңғы тереңдігі (абсолютті); DPR — бұрғылаудың абсолютті жазықтыққа қатысты тереңдігі (белгісіз енгізіледі).Бұрғылау кезеңдері (5.1, а-сур.) мыналарды анықтайды:■базалық жазықтықты;■бұру жазықтығын;■қауіпсіз арақашықтықты;■бұрғылаудың абсолютті немесе салыстырмалы тереңдігін. CYCLE81 (5.1, б-сур.) бұрғылау кезеңін сипаттау үшін мынандай параметрлерді қолданады:RTP, RFP, SDІS, DP, DPR. 85  5.1.Сур.Жалпы сызба (а), бұрғылау кезеңі параметрлерінің белгілері (б) және үш тесікті бұрғылау кезеңінің мысалы (в):G0 — құралдың жеделдетілген келтірілуінің пәрмені; G1 — жұммыс жүрісінің пәрмені; RTP— бұру жазықтығы, абсолютті; RFP— базалық, референтті, жазықтық (абсолютті); SDІS— қауіпсіз арақашықтық (белгісіз енгізіледі); DP — бұрғылаудың соңғы тереңдігі (абсолютті); DPR — бұрғылаудың абсолютті жазықтыққа қатысты тереңдігі (белгісіз енгізіледі).  Бұл кезең мынандай қозғалыстардың орындалуын анықтайды:■құралды G0 пәрменінің көмегімен базалық жазықтықтың қауіпсіз арақашықтығының шығыңқысына келтіру;■G1 шақырылатын пәрменінде бағдарламаланған беріліспен бірге бұрғылаудың соңғыц тереңдігіне дейінгі қозғалыс;■құралды G0 пәрменінің көмегімен базалық жазықтыққа бұру.Ереже бойынша, құралдың референтті жазықтығы (RFP) және бұру жазықтығы (RTR) әртүрлі мәндерге ие болу керек. Кезеңде референттінің алдында бұру жазықтығының орны беріледі. Осылайша құралдың бұру жазықтығынан бұрғылаудың соңғы тереңдігіне дейінгі арақашықтық рефентті жазықтыққа қарағанда көбірек болады.Қауіпсіз арақашықтық (SDІS) референтті жазықтыққа қатысты 86 беріледі. Қауіпсіз арақашықтықтың бағыты кезеңде автоматты түрде анықталады.Бұрғылау тереңдігі абсолютті (DP) немесе салыстырмалы (DPR) болып таңдалады.Салыстырмалы берілісте кезең бұру жазықтығының күйлерін және референтті жазықтықтарды ескере отырып, берілген тереңдікті есептейді. Егер DP және DPR бір мәнмен берілсе, онда бұрғылаудың соңғы нүктесі DPR ескере отырып анықталады. Егер бұл мәннің DP арқылы бағдарламаланған абсолютті мәннен айырмашылығы болса, онда диагностика тармағында мынадай хабарлама шығады: «Тереңдік: салыстырмалы берілген мөлшер үшін тиісті мән.»Z өсі бұрғылау өсі болып табылатын үш тесіктің бұрғылау бағдарламасының мысалын келтіреміз (5.1, в-сур.):N10 G0 G90 F200 S300 M3 ; технологиялық мәндердің анықталуыN20 D3 T3 Z110 ; құралдың бұру жазықтығына шығарылуыN30 X40 Y120 ; құралдың бұрғылаудың бірінші позициясына шығарылуыN40 CYCLE81 (110, 100, 2, 35) ;бұрғылаудың абсолютті тереңдігі, қауіпсіз арақашықтығы және параметрлердің толық емес тізімі бар кезеңнің шақырылуыN50 Y30 ; құралдың бұрғылаудың келесі позициясына шығарылуыN60 CYCLE81 (110, 102, 35) ;қауіпсізқашықтығы жоқ кезеңнің шақырылуыN70 G0 G90 F180 S300 M03 ; технологиялық мәндердің анықталуыN80 X90 ; құралдың бұрғылаудың келесі позициясына шығарылуыN90 CYCLE81 (110, 100, 2, 65) ;бұрғылаудың салыстырмалы тереңдігі және қауіпсіз қашықтығы бар кеңнің шақырылуыN100 M30 ; бағдарламаның соңы СYCLE 82 басты сүмбісіндегі бұрғылау кезеңін және цилиндрлік үңгіштеуді сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады: RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, DTB.   87  5.2.-Сур.Басты сүмбіде бұрғылау және үңгіштеу:а — бұрғылау кезеңінің сызбасы; б — бұрғылаудың ортақ сызбасы; в—механикаландырылған жетегі бар өстік бұрғылаудың сызбасы; г — механикаландырылған жетегі бар радиал бұрғылаудың сызбасы; G0—құралдың жеделдетілген келтіру пәрмені; G1 — жұмыс барысының пәрмені; RTP— бұру жазықтығы, абсолютті; RFP— базалық, референттік жазықтық (абсолютті); SDІS— қауіпсіз арақашықтық (белгісіз енгізіледі); DP — бұрғылаудың соңғы тереңдігі (абсолютті); DPR — бұрғылаудың базалық жазықтыққа қатысты тереңдігі (белгісіз енгізіледі); DTB— бұрғылау тереңдігіндегі уақыттың ұсталымы Құрал бұл жағдайда (5.2, б-сур.) сүмбі айналымының бағдарламаланған жылдамдығымен және бұрғылаудың берілген тереңдігіне дейінгі жылдамдықпен жұмыс істейді. Бұрғылаудың берілген тереңдігіне қол жеткізілгеннен кейін уақыттың ұсталымы жасалады.Бұл кезең мына үрдістердің орындалуын анықтайды:■G0 пәрменінің көмегімен референтті жазықтықтың алдында қауіпсіз қашықтыққа шығу;■G1 пәрменінің көмегіменшақырылған бағдарламада берілген берілісен бірге бұрғылаудың тереңдігіне қозғалыс;■бұрғылау тереңдігіне уақыт ұсталымы;■G0-мен бірге бұру жазықтығына қайта оралу.5.1.-Кестеде басты сүмбідегі бұрғылау кезеңінің параметрлері келтірілген.88  5.1.-КестеБасты сүмбідегі бұрғылау кезеңінің параметрлеріRТPRFPSDІSDPDPRDTB502­2000 5.1.-Кестеде келтірілген параметрлерді ескере отырып, басты сүмбідегі бұрғылау бағдарламасы мынандай түрге ие болады:N10 G54 ; нөлдің орнатылуыN12 TRANS Z70 ; нөлдің жылжу бағдарламасы N14 G17 ; жұмыс жазықтығын таңдауN16 T8 D1 ; Т8 —құрал ұясының құралдық бастиектегі нөмірі, D1 —құрал мөлшерінің түзету нөміріN18 G95 S1000 M3 F0.12 ; S1000 — айн/мин,М3 —сағат тілінің бағыты бойынша сүмбі айналымының қосылуы,F0.12 — мм/обN20 G0 X0 Z5N22 CYCLE81 (5,0,-2 0,0); кезеңнің орындалуыN24 G0 X100 Z10 N 26 G18N28 M30 ; бағдарламаның соңыМеханикаландырылған жетегі бар құралмен өстік бұрғылау сызбасы 5.2, в-суретте көрсетілген, ал осындай бұрғылау кезеңінің параметрлері 5.2.-кестеде берілген.Бұрғылау бағдарламасы бұл жағдайда мынадай түрге ие:N10 G54N20 TRANS Z70N30 G17N40 T7 D1N50 SPOS[1]=0 ; сүмбінің позициясыN60 SETMS(2) ; негізгі сүмбіні анықтауN70 G95 S1000 M3 F0.12 N80 G0 X20 Z5 5.2.-кесте Механикаландырылған жетегі бар құралмен өстік бұрғылау кезеңінің параметрлеріRFPSDІSDPDPRDTB02­2000  89  5.3.-Кесте Механикаландырылған жетегі бар құралмен радиал бұрғылау кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRDTB32302­500N 90 CYCLE81 (5,0,-20,0)N100 G0 X100 Z20N110 M5 ; сүмбінің тоқтатылуыN120 SETMS(1) ; негізгі сүмбінің анықталуыN130 G18 N140 M30Механикаландырылған жетегі бар құралмен радиал бұрғылау сызбасы 5.2, г-суретте көрсетілген, ал осындай бұрғылау кезеңінің параметрлері 5.3.-кестеде берілген.Бұрғылау бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие түрі:N10 G54N12 TRANS Z70N14 G19N16 T5 D1N18 SPOS[1]=0 N20 SETMS(2) N22 G95 S1000 N24 G0 X32 Z-N26 CYCLE81 (32,30,2,-5,0)N28 G0 X50 Z2N30 M5N32 SETMS(1)N34 G18N36 M30CYCLE83 терең тесіктерді бұрғылау кезеңін сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады:: RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, FDEP, FDPR, DAM, DTВ, DTS, FRF, VARІ, AXN, MDEP, VRT, DTD, DІS1.Құрал бұл жағдайда (5.3.-сур.) сүмбінің бағдарламаланған айналу жылдамдығымен және бұрғылаудың соңғы тереңдікке дейін берілген берілістің жылдамдығымен жұмыс жасайды.Терең бұрғылау дүркінді қадамдық кірекесумен орындалады, оның максималды мәні алдын ала бұрғылаудың соңғы тереңдігіне жеткенше беріледі.  90  5.3.-Сур.Терең тесіктерді бұрғылау кезеңдерінің сызбалары: а — Жоңқаның жойылуымен бірге ; б — жоңқаның ойылып тасталынуымен бірге; G0 — құралды жылдамдатып келтіру пәрмені; G1 — жұмыс жүрісінің пәрмені; G4 — құрал ұсталымының уақыты; RTP— бұру жазықтығы, абсолюттті; RFP— базалық, референттік, жазықтық (абсолютті); SDІS — қауіпсіз арақашықтық (белгісіз енгізіледі]; DP — бұрғылаудың соңғы тереңдігі (абсолютті); DPR— бұрғылаудың базалық жазықтыққа қатысты тереңдігі (белгісіз енгізіледі); FDEP— бұрғылаудың бірінші тереңдігі (абсолюттімәні); 5.3.-суретте көрсетілмеген: FDPR— бұрғылаудың референтті жазықтыққа қатысты бірінші тереңдігі; DAM— дегрессия; DTB— бұрғылау тереңдігіндегі уақыт ұсталымы; DTS— ойылып орнатылған берілістің алдындағы уақыт ұсталымы; FRF— бірінші ойылып орнату берілісі үшін берілістің төмендеу факторы; VARІ— өңдеу нұсқасы; AXN— құралдың өсі; MDEP— бұрғылаудың минималды тереңдігі; VRT— құрал қайтарымының айнымалы траекториясы; DTD — бұрғылаудың соңғы тереңдігіндегі уақыт ұсталымы; DІS1 — қадамның мөлшері Бұл ретте қалау бойынша әр кірекесуден кейін бұрғыны референтті жазықтыққа жоңғаны алып тастау үшін шығаруға болады немесе оның опырылуы үшін 1 мм көтеруге болады.Демек, бұл кезең келесі екі әрекеттің орындалуын қарастырады: жоңқаның алынып тасталуы және жоңқаның опырылуы. Жоңғқаны алып тастаумен бірге терең бұрғылау кезеңі келесі екі үрдістің орындалуын анықтайды:■референтті жазықтықтың алдында (G0) қауіпсіз қашықтыққа шығу;■бұрғылаудың бірінші тереңдігіне (G1) қозғалыс. Бұл ретте беріліс RTF (берілістің коэффициентін қайта есептеу) параметрін ескере отырумен бірге бағдарламаланған мәнге сүйене отырып беріледі.■бұрғылаудың соңғы тереңдігінде уақытты ұстау (DTBпараметр);■жоңқаны алып тастау үшін қауіпсіз қашықтыққа (G0) қайта оралу;■бастапқы нүктеде уақытты ұстау (DTS параметрі);■бұрғылаудың соңғы жеткізілген тереңдігіен шығу (G0), берілістің кезеңде есептелген мәніне дейін азайтылуы;■бағдарламаланған беріліспен бірге бұрғылаудың келесі тереңдігіне91 қозғалыс (G1) (орындау бұрғылаудың соңғы тереңдігіне жеткенше жалғасады);■бұру жазықтығына қайта оралу (G0).■Жоңқаның опырылуымен бірге терең бұрғылау кезңі келесі үрдістердің орындалуын анықтайды:■құралдың референтті жазықтықтың алдында (G0) қауіпсіз қашықтыққа шығуы;■бұрғылаудың бірінші тереңдігіне қозғалыс (G1). Бұл ретте беріліс RTF параметрін ескере отырумен бірге бағдарламаланған қайта есептеудің коэффициентіне сүйене отырып беріледі.■құралдың бұрғылаудың бірінші тереңдігіндегі ұсталымы (DTB);■құралдың жоңқаның опырылып түсуі үшін бағдарламаланған берілісімен бірге бұрғылаудың ағымдық тереңдігінен (G1) 1 мм қайта оралуы;■құралдың бағдарламаланған беріліспен бірге бұрғылаудың келесі тереңдігіне қозғалысы (G1) (орындау бұрғылаудың соңғы тереңдігіне жеткенше жалғасады);■құралдың бұру жазықтығына қайта оралуы (G0). Терең бұрғылау кезеңіне кіретін басқа параметрлерді қарастырамыз.FDEP, FDPR параметрлері бұрғылаудың бірінші тереңдігін анықтайды. Терең тесіктерді бұрғылау үшін пайдаланылатын DAM (дегрессия) параметрін бұрғылау тереңдігі бірте­бірте азаятын немесе дегрессиялық коэффициент ретінде әрекет ететін пайыздық мән ретінде, инкрементальды мән ретінде бағдарламалауға болады. Егер DAM = 0 болса, онда регрессия жоқ. DAM > 0 кезінде дегрессия қолданыстағы шама болып табылады.Кезеңдегі бұрғылау тереңдігі келесі түрде орнатылады:■бірінші қадамда бұрғылау тереңдігі, егер ол бұрғылаудың жалпы тереңдігінен аспайтын болса, FDEP немесе FDPR алғашқы бұрғылау тереңдігі арқылы, анықталады;■екінші қадамда бұрғылау тереңдігі, егер бұрғының жүрісі дегрессияның бағдарламаланған мәнінен көбірек болса, бұрғылаудың алдыңғы тереңдігі секілді анықталады, минус дегрессия.■кейінгі қадамдарда бұрғылау жүрісі бұрғылаудың қалдық тереңдігі дегрессияның қосарлы мәнінен асқанша дегрессияның мәніне сәйкес келеді. Бұл жағдайда бұрғының соңғы екі қадамы əрдайым дегрессияның жарты мәнінен көп болады. Егер бірінші бұрғылау тереңдігінің мәні оның жалпы тереңдігіне сәйкес келмесе, «Бірінші бұрғылау тереңдігі дұрыс анықталмаған» ақауы туралы хабарлама шығады және кезең орындалмайды.Мысалы, RTP = 0, SDІS = 0, DP = ­40, FDEP = ­12, DAM = ­0.8, MDEP= 5 параметрлері енгізілсе, алғашқы бұрғылау тереңдігі ­12 санына 92 сәйкес келеді.9 өлшемдерінің инкременталды айырмасы ­ бұрғылау тереңдігінің 12 мәнінен дегрессияның 3 мәнін азайту арқылы шығады, нітижесінде­21 болады.­27 мәні бұрғылаудың алдыңғы тереңдігінен дегрессияның мәнін азайту арқылы шығады. ­30, ­33, ­36 мәндері — бұл дегрессияның мәндері. ­38, ­40 мәндері ­ бұл екі аумаққа бөлінген бұрғылаудың қалдық тереңдіктері.FDPR параметрі кезеңде DPR параметрі сияқты әрекет етеді.DTB параметрі бұрғылау тереңдігіндегі (жоңқаның ойылып түсуі) секундтағы уақыт ұсталымын анықтайды.DTS параметрі ­ ойып орнатылған берілістің алдындағы ұсталымныңң уақыты тек VARІ = 1 (яғни жоңқаны жою кезінде) болғанда ғана орындалады.FRF параметрі құралдың кезеңдегі алғашқы бұрғылау тереңдігі төмендеген кезде ғана жойылатын ағымдық берілістің азаюын анықтайды.Егер VARІ параметрі = 0 болса, бұрғы бұрғылаудың әр берілген тереңдігіне жеткеннен кейін жоңқаны опырып тасстау үшін 1 мм қайта оралады. VARІ = 1 болған кезде бұрғы қажет болса жоңқаны ойып түсіру үшін алдын ала берілген референтті жазықтыққа шығады.Ескерту аралығы бұрғылау кезеңінің ішінде төмендегідей анықталады:■бұрғылау тереңдігі 30 мм­ге дейін болған кезде ескерту аралығы әрқашан 0,6 мм тең;■бұрғылау тереңдігі 30 мм­ден асатын жағдайда, ескерту аралығы бұрғылау тереңдігі 50­ге қатынасы ретінде есептеледі (бұл жағдайда оның максималды мәні 7 мм құрайды).AXN құралының осін таңдау 5.4 және 5.5.­кестелерге сәйкес орындалады.MDEP параметрі берілісті азайту факторын пайдалану кезінде бұрғылау қадамын есептеу үшін пайдаланылады, яғни минималды бұрғылау тереңдігін анықтайды. Есептелген бұрғылау қадамы минималды бұрғылау тереңдігінен аз болса, қалған бұрғылау тереңдігі минималды бұрғылау тереңдігі бойынша анықталған қадаммен өңделеді.VRT параметрі жоңқаны сындыру кезінде құралдың қайтару траекториясын анықтайды. VRT = 0 кезде (яғни, параметр бағдарламаланбаған кезде), бұрғылау қадамы әрбір бұрғылау қадамынан 1 мм-ге дейін созылады.  93  5.4-кесте. Ойылып орнатылған берілістің тік өсін анықтауПәрменЖазықтықОйылып орнатылған берілістің тік өсіG17X/YZG18Z/XYG19Y/ZX 5.5-кесте. G17, G10, G19 пәрмендерінің көмегімен құралдың өсін анықтауОйылып орнатылған берілістің тік өсіG17G18G19XAXN=1AXN = 2AXN = 3YAXN = 2AXN=3AXN=1ZAXN = 3AXN = 1AXN = 2 DTD параметрі құралдың бұрғылаудың соңғы тереңдігіндегі уақыт ұсталымын анықтайды. Ол секундтарда немесе айналымдарда енгізілуі мүмкін (DTD > 0 —секундтарда енгізу, DTD < 0 — айналымдарда енгізу). Егер DTD = 0 болса, уақыт ұсталымы DTB бағдарламаланған уақытқа тең.DІS1 параметрі қадамның мөлшерін анықтайды. Бұрғы тесікке қайтып кіргеннен кейін қадамды бағдарламалауға болады (VARІ = 1 үшін).Терең бұрғылаудың бірнеше мысалын қарастырайық (5.4.-сур.). 5.4, а.-Суретте келтірілген сызба үшін терең бұрғылаубағдарламасын құрастырамыз.Осы бағдарламаны құрастыруға арналған негізгі деректер 5.6.-кестеде келтірілген. 5.6.-КестеБасты сүмбіде терең бұрғылауды бағдарламалауға арналған негізгі деректер RTP RFP SDІS DP DPR FDEP FDPR DAM502­300­1003 DTВDTSFRFVARІAXNMDEPVRTDTDDІS100102100094  5.4.-Сур.Терең бұрғылаудың сызбалары:а — басты сүмбіде; б — өстік қозғалтқыш құралмен бірге; в — оңтайлы қозғалтқыш құралмен 5.6.-Кестеде көрсетілген параметрлері бар терең бұрғылау бағдарламасы мынандай түрге ие болады:N10 G54N20 TRANS Z70N30 G17N40 T8 D1N50 G95 S1000 M3 F0.12 N60 G0 X0 Z5N70 CYCLE83(5,0,2,-30,0,-10,0,3,0,0,1,0,1,1,0,0,0)N80 G0 X100 Z10 N90 G18N100 M30Жетекті құралмен терең өстік бұрғылау бағдарламасын құрастырамыз (5.4, б-сур.).Осы бағдарламаны құрастыруға арналған негізгі деректер 5.7.-кестеде келтірілген.5.7.-Кестеде көрсетілген параметрлері бар терең бұрғылаубағдарламасы мынандай түрге ие болады:  95  5.7.-КестеТерең өстік бұрғылау бағдарламасына арналған алғашқы деректерRTPRFPSDІSDPDPRFDEPFDPRDAM502-300-1003 5.7-кестенің соңы DTВDTSFRFVARІAXNMDEPVRTDTDDІS1001011000 N10 G54N20 TRANS Z70N30 G17N40 T7 D1N50 SPOS[1]=0 N60 SETMS(2)N70 G95 S1000 M3 F0.12 N80 G0 X2 0 Z5N90 CYCLE83 (5,0,2,-30,0,-10,3,0,0,1,0,1,1,0,0,0)N100 G0 X50 Z20 N110 M5N120 SETMS(1)N130 G18 N40 M30Жетекті құралмен терең радиал бұрғылау бағдарламасын құрастырамыз (5.4, в-сур.).Осы бағдарламаны құрастыруға арналған негізгі деректер 5.8.­кестеде келтірілген.5.8.-Кестеде көрсетілген параметрлері бар терең бұрғылау бағдарламасы мынандай түрге ие болады: 5.8.-Кесте Терең өстік бұрғылау бағдарламасына арналған алғашқы деректерRTPRFPSDІSDPDPRFDEPFDPRDAM47452502503 5.8.-кестенің соңы DTВDTSFRFVARІAXNMDEPVRTDTDDІS1001021000 96 N10 G54N20 TRANS Z70N30 G19N40 T5 D1N50 SPOS[1]=0 N60 SETMS(2)N70 G95 S1000 M3 F0.12 N80 G0 X47 Z-20N90 CYCLE83 (47,45,2,5,0,25,0,3,0,0,1,0,2,1,0,0,0)N100 G0 X50 Z20 N110 M5N120 SETMS(1)N130 G18 N140 M30  ЖОНУ КЕЗЕҢДЕРІ  Жонып өңдеу бағдарламалануын жеңілдететін жону кезеңдерін қарастырайық. CYCLE 83 деп аталатын қырнау орталығы контурдың кез келген тура элементінің тік (5.5, а-сур.) және көлденең (5.5, б-сур.) өңделуінде симметриялық және симмертриялық емес қырнауды жасауға мүмкіндік береді. Бұл ретте қырнаулар сыртқы және ішкі болуы мүмкін.Құралдың тереңдікке (қырнаудың түбіне) және бөлшектің ені бойынша (қырнаудан қырнауға) кірекесуі бірдей аймақтармен орындалады. Қырнауларды қисық бойынша орындаған кезде бір қырнаудан екінші қырнауға жылжуы ең қысқа жолмен жүргізіледі, бірақ қырнау өңделетін контурға параллель болады. Бұл ретте қауіпсіздік арақашықтығы кезеңнің ішінде есептеледі.Бұл кезең мынандай қадамдарды қамтиды:— қаралтым өңдеу (5.5, в-сур.), кірекесудің жеке қадамдарымен өске параллель түпке дейін орындалады. Бұл ретте құрал әр кірекесуден кейін жоңқаны опырып түсіру үшін шығарылады;— қырнаудың өңделуі бір немесе бірнеше қадамға кірекесудің бағытына перпендикуляр (5.5, г-сур.). Әр қадам бұл ретте кірекесудің тереңдігіне байланысты бөлінеді. Екінші қадамда кірекесудің ені бойы құралдың 1 мм кері еркін жылжуы болады;— бүйір беттердің бір қадамдағы жонылуы (5.5, д-сур.), егер бұрыш ANG1 немесе ANG2 бағдарламаланған болса. 97  5.5.-Сур. Сыртқы қырнаулардың орындалуы:а — тік қырнаудің түрі; б — көлденең қырнаудің түрі; в — түпке дейін өске параллель қаралтым өңдеудің сызбасы; г — кірекесу өсіне перпендикуляр өңдеудің сызбасы; д — бір қадамдағы қырнаудың бүйір беттерінің жону сызбасы; е — әдіптің қырнаудың таза өңделуіне жону сызбасы Егер бүйір беттердің ені үлкен болса, қырнаудың ені бойынша кірекесуі бірнеше қадамда оырнадалады.— әдіптің таза өңдеуге қырнауы жиектен қырнаудың ортасына дейінгі контурға параллель (5.5, е-сур.). Бұл ретте құралдың түзетілуі кезеңмен автоматты түрде таңдалады және болдырылмайды.Кезеңді сипаттау үшін төмендегідей параметрлер қолданылады (5.6.-сур.):SPD, SPL, WІDG, DІAG, STA1, ANG1, ANG2, RCO1, RCO2, RC11, RC12, FAL1, FAL2, ІDEP, DTB, VARІ.SPD және SPL параметрлері кезеңде қалыптасатын беттің пішіні есептелетін қырнаудың бастапқы нүктесін анықтайды. Кезең өз бетімен шығатын бастапқы нүктесін анықтайды. Сыртқы жонуды жүзеге асырған кезде, құрал алдымен бойлық өс бағыты бойынша, ал ішкі қозғалыста алдымен көлденең өс бағыты бойымен жүреді. Контурдың қисық сызықты элементтеріндегі қырнауы әр түрлі әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл жағдайда қисықтың пішіні мен радиусына сүйене отырып, ең жоғары қисық сызық арқылы өске параллель тік сызық немесе қырнаудың түйіндесу нүктесіндегі 98 тангенстік сызық жүргізіледі.Егер тиісті түйіндесу нүктесі кезеңмен белгіленген түзуде жатса ғана,қырнаудағы радиустар мен жүздер қисық сызықты контурда ғана мәнге ие болады.WІDG параметрі – қырнаудың ені және DІAG параметрі – қырнаудың тереңдігі, олар қырнаудің пішінін анықтайды. Бұл ретте кезең әрқашан SPD және SPL-да бағдарламаланған нүктелерге сүйенеді. Егер қырнау белсенді құралдан кеңірек болса, онда оның ені бірнеше мәрте тесіледі. Бұл ретте қырнаудың жалпы ені кезеңмен бірдей бқліктерге бөлінеді. Максималды кірекесу құрал енінің 95% құрайды, минус кескіштің радиусы. Соның нәтижесінде кесу жүрістерінің жабылуына кепілдік беріледі.  5.6.-Сур.Көлденең (а) жәнетік (б) қырнаулардың орындалу кезеңдерінің сызбалары:SPD— көлденең өстің бастапқы нүктесі (белгісіз беріледі); SPL— бойлық өстің бастапқы нүктесі; WІDG— қырнаудың ені (белгісіз беріледі); DІAG— қырнаудың тереңдігі (белгісіз беріледі); STA1 —0 - 180° диапазонындағы контур мен бойлық өстің арасындағы бұрыш; ANG1—1 профильдің бұрышы, яғни 0...89,999° диапазонында бастапқы нүктемен анықталған қырнаудың жағында орналасқан (белгісіз беріледі); ANG2 - 2 профильдің бұрышы, яғни қырнаудың қарама-қарсы жағында 0...89,999° диапазонында орналасқан (белгісіз беріледі); RCO1 – 1 радиус немесе жүз, яғни бастапқы нүктенің (радиус – плюспен, жүз – минуспен) жағында орналасқан сыртқы қырнау, RCO1 – 2 радиус немесе жүз, яғни бастапқы нүктенің (радиус – плюспен, жүз – минуспен) қарама–қарсы жағында орналасқан сыртқы қырнау;RCІ1 - 1 радиус немесе жүз, яғни бастапқы нүктенің жағында орналасқан ішкі қырнау, ал RCІ2 - 2 радиус немесе жүз, яғни қарама– қарсы жақта орналасқан ішкі қырнау; 5.6.-суретте көрсетілмеген: FAL1 — қырнаудың түбіндегі таза өңдеуге әдіп; FAL2 — профильдегі таза өңдеуге әдіп; ІDEP— кірекесудің тереңдігі (белгісіз беріледі); DTB— ұырнау түбіндегі уақыт ұсталымы; VARІ— өңдеудің түрі (мәндердіңдиапазондары: 1.8 және 11.18)99 STA1 параметрі қырнау жасалуы тиіс қиғаш сызықтың бұрышын анықтайды.ANG1 және ANG2 параметрлері бүйірлік беттердің бөлек анықталған бұрыштарында асимметриялы қырнауды сипаттауға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда қырнаудың пішіні шетімен немесе түбімен радиус пен пішінді белгілеу арқылы өзгертіледі және радиусы оң белгімен беріледі. Мұнда жүз теріс белгісімен берілгеніне баса назар аудару қажет.VARІ параметрінің ондық тобы бағдарламаланған шеттің есептеу түрін анықтайды: VARІ <10 болғанда (яғни, ондық саны 0 болғанда), бұл параметрдің мәні шеттің ұзындығы (CHF = ...) ретінде, ал VARІ>10 болғанда ­ жолдың төмендетілген ұзындығы (шет CHR бағдарламалауымен бірге) ретінде қарастырылады.FAL1 және FAL2 параметрлеріқаралтымөңдеукезіндеқалдырылған әдіптерді көрсетеді, содан кейін сол құралды қолданып, соңғы контур бойымен параллель өту жасалады. Қырнаудың астыңғы жағына және оның бүйір беттері үшін жеке әдіптерді таза өңдеуге бағдарламалауға болады. Қаралтым өңдеу кезінде материалдың алынуы осы таза әдіпке дейін орындалады. Содан кейін сол кескіштің соңғы контур бойымен параллель бағытта өтеді.ІDEP параметрі кірекесудің тереңдігін анықтайды, бұл өске параллель қырнауды тереңдікте бірнеше кірекесулерге бөлуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда, әр кірекесуден кейін, жоңқаны ойып түсіру үшін құралды 1 мм бұрады.DTB параметрі құралдың төменгі бөлігіндегі сақтау уақытын анықтайды және бұл уақыт сүмбінің кем дегенде бір айналымын қамтамасыз етілуіне қарай таңдалуы керек. Бұл параметр секундпен бағдарламаланадыVARІ параметрінің бірлік разрядына байланысты (5.9­кесте) қырнаудың түрі анықталады және ол осы параметрдің ондықтарының разрядына байланысты шетті есептеу түрі болып табылады.Сондай­ақ, кірекесетін құрал үшін екі кескіш жиектер анықталады (Т1 және Т2). Бұл жиектердің өлшемдері D диаметрінің реттік түзету нөмірдеріне енгізіледі. Мысалы, қырнауды өңдеу кезеңінде құрал үшін T2D1 пәрменін шақыру кезінде екінші кескіш жиектің өлшемі D2 түзету нөміріне енгізілуі керек. Кезең кез­келген операциялық кезеңде құралдың қажетті түзету диаметрін өзі таңдайды және оны автоматты түрде қолданады.Егер айналымдағы қырнау кезіндегі VRT қашықтығы 0 болса (параметр бағдарламаланбаған болса), құрал 1 мм­ге бұрылады.  100   5.7.-Суретте мысал үшін бастапқы нүктесі X70, Z60 координаттарында орналасқан бойлық сыртқы қырнаудың сызбасы көрсетілген, ал құралдың бастапқы нүктесі оң жағында орналасқан (X35, Z60). Кезеңде Т1 құралының D1 жәнеD2 түзетулері қолданылады. CYCLE 93 сыртқы қырнаудың орындалу кезеңін сипаттау үшін төмендегідей параметрлер қолданылады:SPD, SPL, WІDG, DІAG, STA1, ANG1, ANG2, RCO1, RCO2, RC11, RC12, FAL1, FAL2, ІDEP,DTB, VARІ, VRT.101  .­Сур.Сыртқы бойлық қырнаудың сызбасы Осы қырнаудың өңдеу бағдарламасын құруға арналған бастапқы деректер 5.10.­кестеде көрсетілген.Онда осы қырнаудың өңделу бағдарламасын мынандай түрде жазуға болады: CYCLE 93 (70; 60; 30; 25; 5; 10; 20; 0; 0; ­2; ­2; 0,2; 0,2; 0,1;10; 1; 0,5; 1)..­Сурет ішкі қырнаудың өңделуін көрсетеді.Ішкі қырнаудың өңделу кезеңі (CYCLE 94) төмендегідей үрдістердің орындалуын анықтайды:■құралдың G0 пәрмені бойынша бастапқы нүктеге шығуы;■кескіштің беслсенді ұзындығына сәйкес оның түзету радиусын таңдау және кезеңнің шақырылуы алдында бағдарламаланған берілістегі қырнау контурының кескішпен өтуі;■құралдың G0 пәрмені бойынша бастапқы нүктеге қайта оралуы G40 пәрмені бойынша кескіш радиусының түзетілуін болдырмау.CYCLE 94 ішкі қырнауын орындау кезеңін сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады: SPD, SPL, FORM, VARІ.Бұл кезең диаметрі 3 мм аспайтын өңделген бөлшектер үшін қырнаудың орындалуын анықтайды (5.8,а­сур.).SPD параметрі қырнау үшін дайын бөлшектің диаметрін анықтайды. 5.10.-Кесте Сыртқы қырнаудың өңдеу бағдарламасына арналған бастапқы деректерSPDSPLWІDGDІAGSTA1ANG1ANG2RCO1706030255102005.10-Кестенің соңы RCO2RC11RC12FAL1FAL2ІDEPDTBVARІVRT0­2­20,20,11010,51 102 SPL параметрі дайын бөлшектің бойлық өс бойынша мөлшерін анықтайды.SPD параметрі өңделген бөлшектегі қырнаудың диаметрін анықтайды.Диаметрі 3 мм-ден кем өңделген бөлшек үшін бұл кезеңнің орындалуы мүмкін емес.5.8, а-Суретте көрсетілген қырнаулар пішіндерінің конструктивті айырмашылықтары бар. Е пішінінде бір өңделетін бет бар, ол – шеңбер, ал F пішінінде тікбұрышты орнатуы бар екі өңделетін бет бар – иық және шеңбер. Бұл кезеңде кескіштің тек 1...4 күйлері қолданылуы мүмкін (5.8, б, в-сур.). Е пішініндегі ішкі жырашықтың өңделуі үшін кезеңнің сызба нұсқасы 5.8, г-суретте келтірілген.  5.8.-Сур.Ішкі қырнаудың өңдіріліуі:а — қырнаудың сызбасы және пішіндері; б — кескіштің өңдеу кезіндегі мүмкін күйлері; в — кезеңде қолданылатын кескіштің күйлері; г — Е пішініндегі жырашықты өңдеу үшін кезеңнің сызбасы; SPD—X өсі бойынша бастапқы нүкте, белгісіз; без знака; SPL—Z өсі бойынша бастапқы нүкте; FORM— қырнаудың пішіні(EжәнеF)103 Е пішініндегі ішкі жырашықты өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болады:N10 T25 D3 S300 M3 G95 F0.3; технологиялық мәндердің анықталуыN20 G0 G90 Z100 X50 ; бастапқы позицияның таңдалуыN30 CYCLE94 (20,60,“E”) ; кезеңнің шақырылуыN40 G90 G0 Z100 X5 0 ; келесі позицияға шығу N50 M02 ; бағдарламаның соңыӘдіпті қайраумен алу кезеңінің көмегімен (CYCLE 95) дайындамадан ішкі бағдарламада бағдарламаланған қайраудың өстеріне параллель контуры бар бөлшекті жасауға болады. Контурда шетбеттік кесу элементтері болуы мүмкін. Бұл кезеңнің көмегімен контурларды бойлық және көлденең бағыттарда өңдеуге, сыртқы және ішкі өңдеуді жүзеге асыруға болады.Өңдеу технологиясы (түрі) еркін таңдалады (қаралтым, жартылай қаралтым, таза). Қаралтым өңдеуде кірекесудің максималды бағдарламаланатын тереңдігімен бірге өске параллель кесу жасалады және контурмен түйісу нүктесіне жеткеннен кейін қалған бұрыштар бірден сол контурға параллель өңделеді. Бұл өңдеу бағдарламаланған әдіп аяқталғанға дейін жалғасады. Таза өңдеу қаралтым өңдеу секілді бір бағытта орындалады. Таза өңдеу кезіндегі құралдың мөлшерін түзету автоматты түрде кезеңмен таңдалады және болдырылмайды.Әдіпті қайраумен алу кезеңінің орындалу реттілігі 5.9.-суретте көрсетілген.Әдіпті элементтерсіз алудың қаралтым өңделуі (5.9,а-сур.) мынандай үрдістерді қамтиды:■берілістің FF1 жылдамдығымен бірге G1 пәрмені бойынша қаралтым өтулер;■таза өңдеуге дейін орындалатын өске параллель (1), ал кейін контурға параллель (2) қаралтым өтулер;■(3) X және Z өсі бойындағы құралдың радиусы + 1 мм-ге дейінгі қашықтықпен көтеру және оны (4) G0 пәрмені бойынша әрбір қаралтым өтуден өткеннен кейін алып тастау.Бұл үрдістер соңғы өңдеу тереңдігіне (5) қол жеткізілгенге дейін (таза өңдеуге шекпен бірге) орындалады. Мұндайда біркелкі таралған кірекесу тереңдігі бағдарламаланған MІD параметрінен кем немесе оның мәніне тең келеді.Қырнау элементтерінің қаралтым өңделуі (5.9, б-сур.) мыналарды қамтиды: 104  5.9. - Сур. Әдіпті алу кезеңінің орындалу реттілігі (1...10):а —қаралтым өңдеудің, әдіпті алусыз; б — қырнау элементтерінің қаралтым өңделуінің; в —қаралтым өңдеудің  ■берілістің FF2 жылдамдығымен G1 пәрмені бойынша құралдың контурға параллель кірекесуі;■берілістің FF2 жылдамдығымен G1 пәрмені бойынша қырнау аймағындағы өске параллель қаралтым өтулер;■Қаралтым өңдеудің реттілігі 5.9,в-суретте көрсетілген: қырнаусыз қаралтым өңдеу (8), 1-ші қырнаудың қаралтым өңдеуі (9), 2-ші қырнаудың қаралтым өңдеуі (10) және т.б.■Таза өңдеу мыналарды қамтиды:■құралдың бір мезгілде X және Z өстері бойымен орындалған контурдың бастапқы нүктесіне бұрылуы;■берілістің FF3 жылдамдығымен G1, G2, G3 пәрмендері бойынша контур бойындағы таза өтулер;■құралды G0 пәрмен бойынша бұру.CYCLE 95 әдіпті қайраумен алу кезеңін сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады (5.10 сур.): NPP, MІD, FALZ, FAX, FAL, FF1, FF2, FF3, VARІ, DT, DAM, VRT.105 Қаралтым өңдеулердің жалпы сипаты 5.10, а-суретте көрсетілген. NPP параметрі контурды құрайтын ішкі бағдарламаның атауын береді. Алайда, контурлық ішкі бағдарлама параметрлер тізімі барішкі бағдарлама бола алмайды.MІD параметрі қаралтым өңдеудегі кірекесудің ықтимал тереңдігін анықтайды. Қаралтым өңдеудегі кірекесудің ағымдық тереңдігін кезең өз бетінше есептейді. Шетбеттік элементтері бар контур үшін қаралтым өңдеу процесі кезеңмен жекелеген қаралтым бөліктерге бөлінеді, олардың әрқайсысы үшін кезең ағымдық кірекесу тереңдігін қайта есептейді. Ағымдық кірекесу тереңдігінің мәні әрқашан бағдарламаланған тереңдіктің мәні мен осы мәннің жартысының арасында болады. Бір қаралтым аумақтың жалпы тереңдігіне және бағдарламаланған ең жоғары тереңдікке негізделе отырып, жалпы тереңдікті бөлінетін қажетті қаралтым алаңдарының саны анықталады. Бұл оңтайлы кесу шарттарын анықтайды.Көрсетілген контурдың қаралтым өңдеуі үшін кейбір өңдеу қадамдары қалыптасады.Құралдың максималды кірекесу тереңдігін есептеуге мысал келтірейік. (5.10, г­сур.). Мәселен, 1 өңдеу аймағы 39 мм жалпы тереңдікке ие болады делік. Осылайша, кірекесудің максималды тереңдігінде (5 мм) сегіз қаралтым өту жасау керек, ол ағымдық кірекесуде (4,875 мм) жүзеге асырылады. Тереңдігі 36 мм болатын 2 аймақта сондай­ақ ағымдық кірекесуі бар (4,5 мм) сегіз қаралтым өтулер жасау қажет. Тереңдігі 7 мм болатын 3 аймақта ағымдық кірекесуі бар (3,5 мм) екі қаралтым өтулер жасау керек.  5.10.-Сур. Әдіпті алу кезеңінің сызбалары:а — қаралтым өңдеулердің жалпы сызбасы; б — әдіпті алусыз қаралтым өңдеудің сызбасы; в — әдіп элементтерінің қаралтым өңдеуінің сызбасы;г — таза өңдеудің сызбасы; д — ескеруге арналған сызба; е — жоңқаны опыру үшін үзіліспен бірге өтулердің орындалу сызбасы; ж – кірекесудің максималды тереңдігін есептеуге арналған сызба; NPP — ішкі бағдарламаның атауы; 5.10.-суретте көрсетілмеген: МЮ — құралдың максималды кірекесу тереңдігі (белгісіз); FALZ —Z өсі бойынша таза өңдеудің шегі (белгісіз); FALX — X өсі бойынша таза өңдеудің шегі (белгісіз); FAL — контурға параллель таза өңдеудің шегі (белгісіз); FF1 — қаралтым өтулердің берілісі, қырнаусыз; FF2 — қаралтым өтулердің берілісі, қырнаумен; FF3 — таза өңдеудің берілісі; VARІ — өңдеудің түрі; DT — қаралтым өңдеудегі жоңқаны опыру үшін құрал ұсталымының ұзақтығы; DAM — одан кейін әр өту жоңқаны опыру үшін тоқтайтын қуралдың жылжу траекториясы; VRT — белгісіз қаралтым өңдеудегі контурдан кейінгі арақашықтық 106   x   - ,_EAU z6JKal'bІ Іn.Іlla!!;a-- Gl, G2 HAH G3   x Y3іnreH 6apbІCbІ ocіHex DAM І\031'aJlbІC- 6epy Gl  G4  Boііl.ІHAaFbІ іmіH.1:1e- ----V-A-R-І=-3--/-u--- "'Q----J -   f-- --'-- g z e z   Қаралтым өңдеудегі таза өңдеуге әдіптің берілуі FALZ және FALX параметрлерімен (5.10,б-сур.) немесе әр өс үшін өз әдіпін бергенде, немесе контурмен байланысты әдіптің FAL параметрімен орындалады. Онда бұл мән таза әдіп ретінде екі өс бойынша есептелетін болады. Бағдарламаланған мән мағыналық жағынан бақыланбайды. Егер үш көрсетілген параметрлердің барлығы берілген болса, кезең барлық таза әдіптерді есептейді. Мұндайда орындалатын өңдеу түріне арналған таза әдіпті беру әдісін анықтау маңызды. Қаралтым өңдеу әрқашан осы таза әдіпке дейін орындалады, өске параллель әр қаралтым өтуден кейін пайда болатын қалдық бұрыштар контурға параллель бірден тесіледі, яғни қаралтым өңдеу аяқталғаннан кейін қалдық бұрыштарды қосымша өңдеудің қажеті болмайды. Егер таза әдіп бағдарламаланбаған болса, қаралтым өңдеу соңғы контурға дейін жүргізіледі.Өңдеудің әртүрлі қадамдары үшін 5.10,в, г –сур. көрсетілгендей әртүрлі FF1, FF2 немесе FF3 берілістерін беруге болады. Алайда FF3 параметрімен берілген таза беріліс контурлық ішкі бағдарламада F-тің басқа мәні бағдарламаланбаған болса ғана әрекет етеді. Бойлық өңдеу кезінде кірекесу әрқашан көлденең өс бойынша жүргізіледі, ал көлденең өңдеуде - бойлық бойынша іске асырылады. Сыртқы өңдеуде кірекесу өстің теріс бағытында, ал ішкі өңдеуде оң бағытында жүргізіледі.VARІ параметрі (5.10, д-сур.) өңдеудің түрін (қаралтым өңдеу, таза өңдеу немесе толық өңдеу) өңдеудің бағытын (бойлық немесе шетбеттік) және өңдеудің жағын (ішкі немесе сыртқы) анықтайды. VARІ параметрінің жүздіктердің 0 саны параметрі құралдың контур бойымен кері бағытын анықтайды, ал 1 - контур бойымен кері өтусіз өңдеуді анықтайды. VARІ параметрінің мәндерін пайдаланудың мысалы 5.11.-кестеде көрсетілген.VARІ параметрінің барлық 12 мәні 5.12.-кестеде берілген. DT және DAM параметрлері жоңқаны опыру мақсатындағы кескіштің белгілі бір қашықтықты өтуден кейінгі өңдеудің жеке аймақтардағы үзілісін жүзеге асырады (5.10,е-сур.). Алайда бұл параметрлер тек қаралтым өңдеуде ғана белгі бір мәнге ие.DAM параметрі жоңқаның опырылуы орындалуға тиіс максималды қашықтықты анықтайды, ал DT параметрі — жоңқаның әр опыру нүктесінде болатын құралдың ұсталым ұзақтығы. Егер кесуді тоқтату үшін қашықтық берілмесе (DAM = 0), онда қаралтым өңдеудің үзілісі уақыт ұсталымы болып есептеледі.   108   5.12.-Кесте VARІ параметрінің мәндеріVARІ­дің мәндеріӨңдеудің бағытыӨңдеудің жағыӨңдеудің түрі1БойлықСыртқыҚаралтым2Көлденең»»3Бойлық»»4Көлденең»»5Бойлық»»6Көлденең»»7БойлықІшкіТаза 109 5.1.­Кестенің соңы VARІ­дің мәндеріӨңдеудің бағыты Өңдеудің жағы Өңдеудің түрі8КөлденеңІшкіТаза9БойлықСыртқы»10Көлденең»»11БойлықІшкі»12Көлденең»»  VRT параметрі орнату қашықтығын анықтайды. Егер VRT = 0 (бағдарламаланбаған) болса, құрал 1 мм­ге бұрылады.Контурлық өңдеудің басқару бағдарламасының әдіпін алудың ішкі бағдарламасы келесі ерекшеліктерге ие:■контур G1, G2 и G3 пәрмендердің реттілігі ретінде енгізіледі. Шеттердің және иіндердің бағдарламалануына рұқсат етіледі;■ішкі бағдарламада екі өсі бар ең кем дегенде үш қозғалыс кадр болуы керек;■контурдың бастапқы нүктесі ішкі бағдарламада бағдарламанатын бірінші позиция болып табылады;■G17, G18, G19, G41 жәнеG42 пәрмендерін, сондай-ақ фреймдерді ішкі бағдарламада қолдануға болмайды;■қаралтым өңдеуді орындаған кезде ішкі бағдарламада қамтылған қозғалыстар ғана орындалады (тек контур өңделеді);■таза өңдеуді орындаған кезде ішкі бағдарламада қамтылған қосымша атқарымдар да орындалады.5.11.-Суретте қырнаудың жосықсыз элементтер кезеңінің сызбасы және өңдеудің бастапқы нүктесін анықтау сызбасы көрсетілген.Шетбеттік орындау үрдісі кезіндегі кіресу жағдайында өске параллель шетбеттік элементтердің болуына жол берілмейді (5.11, а-сур.).Бұл жағдайда контурлық өңдеу қырнау кезеңін пайдаланумен бірге орындалуы мүмкін. Жосықсыз шетбеттік элементті айырып таныған кезде кезең үзіліп, іркіліс туралы хабарлама беріледі.Кезең өңдеудің бастапқы нүктесін өз бетінше анықтайды (5.11, б-сур). Бастапқы нүкте құралдың тереңдікке кірекесуі орындалып жатқан өсте орналасқан, осы өсте таза әдіпте плюс контурдан 1 мм қауіпсіз қашықтықта,  110  5.11.-Сур. Жосықсыз шетбеттік элементтерді айырып тану кезеңінің сызбасы (а) және өңдеудің бастапқы нүктесін анықтау сызбасы (б) 5.12.-Сур. Әдіптерді алу кезеңдерінің орындалу мысалдары:а — сыртқы бойлық қайраудың; б —бүйіржақтың сыртқы өңделуінің; в — ішкі бойлық қайраудың; г — бүйіржақтың ішкі өңделуінің111 ал басқа өсте - таза әдіпте плюс контурдың максимумынан 1 мм қауіпсіз қашықтықта орналасқан. Құралдың кезеңді шақыру алдындағы соңғы қол жеткізген нүктесі бастапқы нүктенің есебіне кіреді. Оған G40 пәрменінің көмегімен қол жеткізіледі және, сонымен қатар, ол бірінші және соңғы бағдарламаланатын нүктелер арқылы орнатылған үшкірленген контурдың тіктөртбұрышында орналасуы керек. Әйтпесе, кезең «Бастапқы нүкте қате бағдарламаланған» деген хабарламамен үзіледі.CYCLE 95 әдіптерді алу кезеңдері орындалуының түрлі мысалдарын қарастырайық (5.12-сур.).Сыртқы бойлық қайрау кезеңін құруға арналған бастапқы деректер 5.13-кестеде келтірілген (5.12,а-сурет).Сыртқы бойлық қайрау бағдарламасы мынандай түрге ие:N10 G54 ; нөлдік нүктенің жылжуыN20 G53 G0 X610 Z350 ; құралдың шақырылуы, кесудің жылдамдығы30 NT1 D1 G96 S250 M4N40 G0 X65 Z0 ; құралды дайындамаға келтіру N50 G1 F0,18 X-1,6 ; шетжақтың тазаөңделуіN60 G0 X65 Z5 ; құралдың кезең алдындағы позициясыN70 CYCLE95(“CONT1”,3,0.05,0.3,0,0.3,0.1,0.12,9,0,0); кезеңнің шақырылуыN80 G0 X200 Z100 ; құралдың көтерілуі N90 M30; бағдарламаның соңыCONT1:G1 X38 Z2 ; өңдеудің бастапқы нүктесіZ0 ; контурдың бірінші нүктесі (жүздің басы)X40 Z-1 Z-5X50 5.13.-Кесте Сыртқы бойылық қайраудың бағдарламалауы үшін бастапқы деректерNPPMІDFALZFAXFALFF1GDNT130,050,300,3 5.13.-Кестенің соңы FF2FF3VARІDTDAMVRT0,10,129000 112 X58 Z-10Z-25 ; контурдың нүктелеріX38 Z-45 Z-50X60 CHR=0,3 Z-50,4M17 ; бағдарламаның соңыБүйіржақтың сыртқы өңдеу кезеңі үшін бастапқы деректер 5.14-кестеде көрсетілген.Бүйіржақтың сыртқы өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие:G54 ; нөлдік нүктенің жылжуыG53 G0 X610 Z350 ; құралды шақыру, кесу жылдамдығы T1 D1 G96 S250 M4G0 X65 Z0 ; құралды дайындамаға бұруG1 F0,18 X-1,6 ; бүйір жақтың таза өңделуі G0 X65 Z5 ; құралдың кезең алдындағы позициясыCYCLE9 5(”CONT1”,3,0.05,0.3,0,0.3,0.1,0.12,9,0,0); кезеңді шақыруG0 X200 Z100; құралды көтеру M30 ; бағдарламаның соңы CONT1:G1 X38 Z2 ; өңдеудің бастапқы нүктесіZ0 ; контурдың бірінші нүктесі (жүздің басы)X40 Z-1 Z-5X50X58 Z-10Z-25 ; контурды нүктелеріX38 Z-45 Z-50 5.14.-Бүйір жақтың сыртқы өңделуі үшін бастапқы деректерNPPMІDFALZFAXFALFF1GDNT210,020,0500,3 5.14.-Кестенің соңы FF2FF3VARІDTDAMVRT0,10,1210000 113 X60 CHR=0,3 Z-50,4M17 ; бағдарламаның соңыБойлық ішкі қайрау кезеңін (5.12, в-сур.) құру үшін бастапқы деректер 5.15.-кестеде көрсетілген.Бойлық ішкі қайрау бағдарламасы мынандай түрге ие:G54 ; нөлдік нүктенің жылжуыG53 G0 X610 Z350 ; құралды алмастыру позициясына бұру (Z0-сіз)T5 D1 G96 S250 M4 ; жонғыш жақтау, құралды шақыру, кесудің жылдамдығыCYCLE95 (“CONT3”,3,0.05,0.3,0,0.3,0.1,0.12,11,0,0); кезеңді шақыруG0 X200 Z100 ; құралды көтеру M30 ; бағдарламаның соңыCONT3G1 X40 Z0 F0,12 ; Z-10 контурдың бірінші нүктесіне сәйкес келетін өңдеудің бастапқы нүктесіX38 Z-2,5Z-10X40 Z-12,5Z-20X30 CHR=0,3 ; контурдың нүктелері Z-30 F0,1X20 RND=0,3Z-40 X17M17 ; бағдарламаның соңы 5.15.-Кесте Бойлық ішкі қайраудың бағдарламалануы үшін бастапқы деректерNPPMІDFALZFAXFALFF1GDNT330,050,300,3 5.15-Кестенің соңы FF2FF3VARІDTDAMVRT0,10,1211000 114  5.16.-Кесте Бүйір жақтың ішкі бағдарламалануы үшін бастапқы деректерNPPMІDFALZFAXFALFF1ODNT410,020,0500,3 5.16.-Кестенің соңы FF2FF3VARІDTDAMVRT0,10,1210000 Бүйір жақтың ішкі өңделу кезеңін (5.12, г-сур.) құру үшін бастапқы деректер 5.16.-кестеде көрсетілген.Бүйір жақтың ішкі өңделу бағдарламасы мынандай түрге ие: G54 ; нөлдік нүктенің жылжуыG53 GO X610 Z350 ; құралды алмастыру позициясына бұру (Z0-сіз)...T1 D1 G96 S250 M4 ; жонғыш жақтау, құралды шақыру кесудің жылдамдығыG0 X65 Z0 ; құралды дайындамаға бұруCYCLE95 (“CONT4”,1,0.02,0.05,0,0.3,0.1,0.12,10,0,0); кезеңді шақыруG0 X200 Z100; құралды көтеру M30 ; бағдарламаның соңы CONT4G1 X25 Z-12 ; контурдың бірінші нүктесіне сәйкес келетін өңдеудің бастапқы нүктесіZ-10 CHR=1X100 ; контурдың нүктелері Z0 CHR=1X103M17 бағдарламаның соңы Ескерту.Қарастырылып жатқан контурдың өңделуі сол жақтан оңға қарай бағдарламаланған.Мысал үшін 5.13.-суретте көрсетілген қайрау кезеңінің сызбасын қарастырамыз. Бұл контур жиынтықты сыртқы бойлық өңделуі тиіс. Таза әдіп өстер бойынша жеке берілген. Қаралтым өңдеуде кесудің үзілісі жасалмайды. Максималды кірекесу 5 мм құрайды.Осындай өңдеудің бағдарламасы мынандай түрге ие: 115  5.13.­Сур. Қайрау кезеңінің сызбасы DEF STRІNG[8] UPNAME ; контурдың атауы үшін айнымалыны тағайындауN10 T1 D1 G0 G95 S500 M3 Z125 X81 ; шақырудыңалдында құралды бастапқы позицияға шығару UPNAME=”KONTUR 1”; ішкі бағдарламаны орналастыру N20 CYCLE95 (UPNAME, 5, 1.2, 0.6,, 0.2, 0.1, 0.2,9) ; кезеңді шақыруN30 G0 G90 X81 ; құралды бастапқы позицияға қайта шығаруN40 Z125 ; құралдыңZ өсі бойынша қозғалысы N50 M3 0 ; бағдарламаның соңіPROC KONTUR 1 ; ішкі бағдарламаның басталуыN100 G1 Z120 X37N110 Z117 X40 ; құралдың Z және X өстері бойынша қозғалысыN120 Z112 RND=5 ; 5 мм радиуспен жұмырлауN130 G1 Z95 X65 N140 Z87N150 Z77 X29 N160 Z62 N170 Z58 X44 N180 Z52 N190 Z41 X37 N200 Z35N210 G1 X76 ; құралдың өстер бойынша қозғалысы N220 M17 ; ішкі бағдарламаның соңыБұрандалы қырнаудың өңделуін қарастырамыз.5.14, а-Суретте көрсетілген бұрандалы қырнау кезеңін (CYCLE96) сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады: DІATH, SPL, FORM, VARІ.Бұл кезең мынандай операцияларды қамтиды: 116 ■құралды G0 пәрмені бойынша есептелген бастапқы нүктеге шығару;■кескіштің ұзындығына сәйкес құрал өлшемінің түзетілуін таңдау;■қырнау контурының кезеңнің шақырылуы алдында бағдарламаланған беріліспен бірге өтуі■құралдың G0 пәрмені бойынша бастапқы нүктеге қайта оралуы және G40 пәрменібойыншақұралөлшемініңтүзетілуінболдырмау. DІATH параметрі (5.14, б-сур.) осы кезеңнің ІSO бойынша M3-ден M60-қа дейінгі метрлік бұранда үшін бұрандалы қырнаудың орындалу мүмкіндігін анықтайды. Егер DІATH бағдарламаланған мәнге сәйкес бұранданың соңғы диаметрі 3 мм кем болса, кезең үзіліп, «Дайынбөлшектің диаметрі тым аз» деген ақау туралы хабарлама шығады.  5.14.-Сур. Бұрандалы қырнаудың пішіні (а),бұранданың нақты диаметрі мен бастапқы нүктесін (б), А және В (в), С жәнеD (г) пішініндегі бұрандалы қырнауларды анықтауға арналған сызба:DІATH — бұранданың нақты диаметрі; SPL - Z өсі бойынша бастапқы нүкте; 5.14.-суретте көрсетілмеген:— бұрандалы қырнаудың пішіні, VARІ — қырнаудың позициясын анықтау. 117  5.15.-Сур.A пішінді бұрандалы қырнауды орындау бағдарламасын құруға арналған сызба  SPL параметрі дайын бөлшектің бойлық өсі бойынша өлшемін анықтайды.FORM параметрі бұрандалы қырнаулардың тағайныдалуларын анықтайды. А және В пішініндегі қырнаулар (5.14, в-сур.) сыртқы бұрандаға арналған: А – қалыпты жүріспен, ал В пішіні қықартылған жүріспен. C жәнеD (5.14, г.-сур.) пішіндерінің бұрандалы қырнаулары ішкі бұрандаға арналған: С – қалыпты жүріспен, ал D пішіні қықартылған жүріспен.Кезеңдегі VARІ параметрі 1...4 мәніне ие (5.17.-кестеніқараңыз).Мысалы, 5.15.-суретте келтірілген А пішініндегі бұрандалы қырнаудың өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие:N10 D3 T1 S300 M3 G95 F0.3 ; технологиялық мәндердің анықталуыN20 G0 G90 Z100 X50 ; бастапқы позицияны таңдауN30 CYCLE96 (40, 60, “A”) ; кезеңді таңдау N40 G90 G0 X30 Z100 ; құралды келесіпозицияыға шығаруN5 0 M3 0 ; бағдарламаның соңыБұранданы кесу кезеңін қарастырайық (5.16.-сур.) Бұранданы кесу кезеңі бойлық және көлденең өңдеу кезіндегі тұрақты қадаммен бірге цилиндрлік және конустық, сыртқы және ішкі бұрандаларды орындауға арналған. Бұл реттте бұранда біркірісті және көпкірісті болуы мүмкін. Көпкірісті бұранданы орындаған кезде бөлек кірістер бірінен соң бірі өңделеді. Кірекесу автоматты түрде орындалады, сонымен бірге бір кірісте тұрақты кірекесуі мен жоңқаның тұрақты қалыңдығын орнату арасында таңдауға болады.  118   5.16.-Сур. Бұранданың тілу кезеңін анықтауға арналған сызбалар:а — бұранданың қадамын; б — бұранданың бұрышын; в — кірекесудің орындалуын (бағытын); г — кірекесудің түрін; д — бұранда жүрістерінің санын; е — өңдеудің бағыттарын; PІT — мән ретіндегі бұранданың қадамы; SPL —бұранданың Z өсі бойынша бастапқы нүктесі; FPL — бұранданың Z өсі бойынша соңғы нүктесі;; DM1 — бұранданың бастапқы нүктедегі диаметрі;DM2 — бұранданың соңғы нүктедегі диаметрі;APP — құралды келтіру траекториясыз(таңбасыз); ROP — құралды бұрутраекториясы(белгісіз); TDEP — бұранданың тереңдігі (белгісіз); FAL — таза өңдеудің шегі (белгісіз); ІANG — кірме берілістің бұрышы; NSP — бұранданың бірінші өтуіндегі бастапқы нүктенің жылжуы (белгісіз); 5.16.-сурете көрсетілмеген: MPІT — бұранданың номиналды мөлшер ретіндегі қадамы; NRC — қаралтым өңдеудің саны; NІD — бос жүрістердің саны; VARІ — өңдеудің түрі; NUMTH — бұранда жүрістерінің саны119 Оң не теріс бұранда кезеңді шақыру алдында бағдарламаланатын сүмбі айналымның бағытымен анықталады.CYCLE 97 бұранданы тілу кезеңін сипаттау үшін мынандай параметрлер қолданылады: PІT, MPІT, SPL, FPL, DM1, DM2, APP, ROP, TDEP, FAL, ІANG, NSP, NRC, NІD, VARІ, NUMTH.Бұл кезең төмендегідей операцияларды қамтиды:■құралды G0 пәрмені бойынша бұранданың бірінші өтуін орындау үшін кезеңмен кірістің басына есептелген бастапқы нүктеге шығару;■VARІ параметрі түрін анықтайтын қаралтың өңдеудің кірекесуі,■қаралтым өтістердің бағдарламаланған санына сәйкес кірекесулердің қайталануы;■бос жүрістердің аймақ санына сәйкес қайталанатын таза әдіптің G33 пәрмені бойынша қайралуы.Бұранданың әрбір келесі өтілуін орындаған кезде бүкіл келтірілген үрдіс қайталанады.Бұранданы тілу кезеңінін параметрлерін қарастырайық.Метрикалық цилиндрлік бұранданы өндіру үшін, MPІT параметрі арқылы қадамды бұранданың өлшемі ретінде белгілеуге болады (M3 бастап M60 дейін). Көрсетілген параметрлер таңдау бойынша пайдаланылады.SPL және FPL параметрлері бұранда нүктесінің сәйкесінше түпнұсқа бастапқы және соңғы нүктелерін анықтайды.Кезеңде қолданылатын бастапқы нүкте APP басталу нүктесіне кіру үшін орнатылған болып табылады, сондықтан соңғы нүкте ROP-ге шығу үшін бағдарламаланған. Көлденең өсте кезеңмен анықталған бастапқы нүкте бұранданың бағдарламаланған диаметрінен әрқашан 1 мм қашықтықта болады. Бұл қор басқару жүйесімен автоматты түрде қамтамасыз етіледі.Өске параллель бағдарламаланған таза әдіп аяқталу TDEP параметрімен анықталған бұрандалы тереңдіктен алынып тасталады, ал оның қалдығы қаралтым өңдеу кезінде жойылады. Кезең VARІ параметрінің мәндеріне байланысты бұранданың тереңдігін жеке есептейді (5.16, г –сур.) Бұранданың өңдеу тереңдігін құралдың жекелеген кескіндеріне жоңқаның тұрақты қалыңдығымен бірге ыдыратқан жағдайда, кесу күші барлық қаралтым өңделетін жерлерде тұрақты болып қалады. Сонымен қатар, кірекесілер әр түрлі тереңдіктерге жүргізіледі. Бұранданың жалпы тереңдігін кірекесудің бірдей бөлшектеріне бөлген кезде жоңқаның қималары өтуден үлкенірек болады. Алайда бұранданың кішкентай теріңдіктерінде бұл технология тілудің ең жақсы жағдайларын қамтамасыз етеді.120 FAL параметрімен орнатылатын таза әдіп бір өту кезінде қаралтым өңдеуден кейін жойылады.Содан кейін NІD параметрімен анықталған өтулердің санымен бірге бос кесу орындалады.ІANG параметрі (5.16, б-сур.) құралдың кірекесу бұрышын анықтайды. Егер кірекесу тілудің бағытына перпендикуляр болса, бұл параметрді өңдеу параметрлерінің тізімінен шығару керек болады, себебі бұл жағдайда ол үшін автоматты түрде нөлдік мән орнатылады. Егер кірекесуіді бүйірлік беттің бойымен жүзеге асыру керек болса, бұл параметрдің ең жоғарғы абсолютті мәні құралдың бүйір бетінің бұрышының жартысына тең болады. TANG параметрінің белгісі осы кірекесудің орындалуын анықтайды (5.16, в-сур.): оң мәнді кірекесу әрдайым бұранданың сол жағында, теріс мәнді - екі жағында кезекпен орындалады. Кезек-кезек кірістіру тек цилиндрлік бұранда үшін мүмкін болады. Егер конустық бұранда үшін LANG мәні әлі де теріс болса, онда кезең кірекесуді оның бір жағынан ғана жүзеге асырады.NSP параметрі (5.16,д-сур.) айналмалы бөлшектің айналасындағы бірінші жүрісте кірістіру нүктесіне сәйкес келетін бұрыштың мәнін анықтайды.Бұл ретте бастапқы нүктені жылжытуға болады. NSP параметрі +0.0001 мен +359.9999 ° аралығындағы мәндерді қабылдай алады. Егер бастапқы нүктенің ығысуы көрсетілмесе немесе бұл параметр өңдеу параметрлерінің тізімінде болмаса, бұранданың бірінші өтісі автоматты түрде 0 ° белгісінен басталады.VARІ параметрі өңделетін жақты (сыртқы немесе ішкі) және қаралтым өңдеудің түрін анықтайды. Бұл жағдайда VARІ параметрі 5.17.-кестедегі 1 ... 4 мәндерін алуы мүмкін.Егер VARІ параметрі басқа мәнге орнатылса, цикл «Қате түрлендірілген» хабарламасының берілуімен тоқтатылады.Егер VARІ параметріне басқа мән берілсе, сонда орнатылса, кезең«Өңдеу түрі дұрыс берілмеген» хабарламасының берілуімен бірге тоқтатылады. 5.17. VARІ параметрінің бұранданы тілу кезеңіндегі мәндеріVARІ­дің мәніӨңдеудің жағыӨңдеудің түрі1СыртқыКірекесудің тұрақты тереңдігімен2ІшкіКірекесудің тұрақты тереңдігімен3СыртқыЖоңқаның тұрақты қалыңдығымен4ІшкіЖоңқаның тұрақты қалыңдығымен  121  5.17.-Сур. Сыртқы бұранданы орындау бағдарламасын құру үшін сызба  NUMTH параметрі көпкірісті бұранданы орындаған кездегі оның жүрістерінің санын анықтайды. Қарапайым бұранданы орындаған кезде бұл параметр нөлге тең және ол өңдеу параметрлерінің тізімінде болмауы да мүмкін. Бұл жағдайда бұранданың жүрістері айналу бөлшегінің шеңбері бойынша біркелкі үйлестіріледі, ал бұранданың бірінші жүрісін NSP параметрі орнатады. Айналу бөлшегінің шеңберіндегі түрлі жүрістердің орналасуымен бірге көпкірісті бұранданы орындаған кезде кезең әр кіріс үшін тиісті бастапқы нүктені шақырады.Өңдеудің бағыты туралы шешімді кезең бұранда орындалып жатқан конустың бұрышына байланысты өз бетінше шешеді (5.16, е-сур.). Егер конустың бұрышы <45 ° болса, онда бұранда бойлық ретінде, керісінше жағдайда – көлденең ретте өңделеді.Мысал ретінде 5.17.-суретте көрсетілген М42 х 2 бүйірлік бет бойынша кірекесумен бірге сыртқы бұранданың тілінуін қарастырамыз. Кірекесу жоңғыштың тұрақты қалыңдығымен бірге орындалады. Тереңдігі 1,23 мм болатын бес таза әдіпсіз қаралтым өтулер орындалады. Тілудің соңында екі бос өту қарастырылады.Мұндай өңдеудің бағдарламасы мынандай түрге ие:       122 DEF REAL MPІT=42, SPL=0, FPL=-35, DM1=42, DM2=42, APP=10, ROP=3, DEP=1.23, FAL=0, ІANG=30, NSP=0DEF ІNT NRC=5, NІD=2, VARІ=3, NUMTH=1 ;параметрлерге мәндерді беруN10 G0 G90 Z100 X60 ; бастапқы позициягы таңдауN20 G95 D1 T1 S1000 M4 ; технологиялық мәндерді анықтауN30 CYCLE97 (, MPІT, SPL, FPL, DM1, DM2, APP, ROP, TDEP, FAL, ІANG, NSP, NRC, NІD, VARІ,NUMTH); кезеңді шақыруN40 G90 G0 X100 Z100 ; құралды келесі позицияға шақыруN5 0 M3 0 ; бағдарламаның соңыБұрандалардың тізбегін орындау CYCLE 98 кезеңінің көмегімен орындалады (5.18.-сур). Бұл кезең бойлық немесе көлденең өңдеу кезіндегі тұрақты қадамы бар бір-біріне жанасатын цилиндрлік немесе конустық бұрандаларды орындауға мүмкіндік береді. Бұл ретте бұрандалардың қадамдары әртүрлі болуы мүмкін.CYCLE 97 кезеңін сипаттау үшін мынадай параметрлер қолданылады:PO1, DM1, PO2, DM2, PO3, DM3, PO4, DM4, APP, ROP, TDEP, FAL, ІANG, NSP, NRC, NІD, PP1, PP2, PP3, VARІ, NUMTH.Бұл кезең мынандай операцияларды қамтиды:■құралды G0 пәрмені бойынша бұранданың белгілі бір бастапқы нүктесіне шығару - бірінші өтудің орындау үшін кірістің басына;  .Сур.Бұрандалар тізбегін өңдеу кезеңінің параметрлерінің сызбасы (а) және осындай өңдеудің бағдарламасын құру үшін бұрандалар тізбегінің сызбасы (б):PO1 — бұранданың Z өсі бойынша бастапқы нүктесі; DM1 — бұранданың бастапқы нүктедегі диаметрі; PO2 — бұранданың Z өсі бойынша бірінші аралық нүктесі; DM2 — бұранданың бірінші аралық нүктедегі диаметрі; PO3 — бұранданың Zөсі бойынша екінші аралық нүктесі; DM3 — бұранданың екінші аралық нүктедегі диаметрі; PP1 — бірінші бұранданың мән ретіндегі қадамы; PP2 — екінші бұранданың мән ретіндегі қадамы; PP3—үшінші бұранданың мән ретіндегі қадамы; PO4 — бұранданыңZ өсі бойынша соңғы нүктесі; DM4 — бұранданың соңғы нүктедегі диаметрі; 5.18-суретте көосетілмеген: APP — құралды келтіру траекториясы (белгісіз); ROP — құралды келтіру траекториясы (белгісіз); TDEP — бұранданың тереңдігі (белгісіз); FAL — таза өңдеудің шегі (белгісіз); ІANG — кірме берілістің бұрышы; NSP — бұранданың бірінші өтуіндегі бастапқы нүктенің жылжуы (белгісіз); NRC — қаралтым өңдеудің саны;VARІ — өңдеудің түрі; NUMTH — бұранда жүрістерінің саны; VRT — контурдан кері жүрістің айнымалы траекториясы123 ■қаралтым өңдеу үшін VARІ-дің мәнімен орнатылған өңдеудің түріне сәйкес кірекесу;■бұранда тілінуінің қаралтым өтулердің белгіленген санына сәйкес қайталануы;■таза әдіптің G33 пәрмені бойынша алып тасталынуы;■таза әдіптің бос өтулердің бағдарламаланған санына сәйкес алып тасталынуының қайталануы;■бұранданың әр келесі кірісі үшін бүкіл процестің қайталануы. Бұл кезең цилиндрлік бұрандадан басталатын бұрандалардың тізбегін жасауға мүмкіндік береді (5.18,а-сур.). Бұл жағдайда кірекесу бұрандаға перпендикуляр болып орындалады, ал таза әдіп және бастапқы нүктенің жылжуы бағдарламаланбайды. Өңдеу бес қаралтым және бір бос өтуде жүргізіледі. Өңдеудің бағыты бойлық, өңдеудің жағы - сыртқы, кірекесу жоңқаның тұрақты қалыңдығымен орындалады. Бұрандалардың осындай тізбегін өңдеу бағдарламасы (5.18, б-сур) мынандай түрге ие:N10 G95 T5 D1 S1000 M4 ; технологиялық анықталуыN20 G0 X4 0 Z10 ; құралдың бастапқы шағарылуыN30 CYCLE98 (О, 30, -30, 30, -60, 36, -80, 50,10, 10, 0.92,,,,5, 1, 1.5, 2, 2, 3, 1)кезеңнің шақырылуыN40 G0 X55 N50 Z10N60 X40; өстер бойынша қозғалыстар N70 M30 ; бағдарламаның соңы ФРЕЗЕРЛІК ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН БҰРҒЫЛАУ КЕЗЕҢДЕРІ  5.19.-Суретте бірқатар тесіктердің бұрғылау кезеңдерінің сызбалары келтірілген. HOLES 1 жәнеHOLES 2 атқарымдарын қолданған кезде құралды келтіру алдын-ала модалды кезең ретінде шақырылған бұрғылау кезеңі орындалатын әр бұрғылау позициясына кезек кезек орындалады. Бірқатар бұрғылау позициялары траекторияның оңтайландырылуымен бірге өңделеді. 124  5.19.-Сур. бірқатар тесіктердің бұрғылануы.а — тесіктердің сызықтық қатарын бұрғылау кезеңінің сызбасы; б — тесіктердің айналмалы қатарын бұрғылау кезеңінің сызбасы; в — тесіктердің сызықтық қатарын бұрғылау мысалы; г — тесіктердің айналмалы қатарын бұрғылау мысалы; д — сызықтық қалыпты бұрғылау кезеңінің сызбасы; е — сызықтық қалып бойынша бұрғылау кезеңінің сызбасы; SPCA—X өсі бойынша бастапқы нүкте; SPCO—Yөсі бойынша бастапқы нүкте; STA1 —X өсіне қатысты бірқатар тесіктердің орналасу бұрышы (HOLES2 үшін—бұл Х өсіне қатысты бастапқы бұрыш); FDІS — бастапқы нүктеден бірінші тесікке дейінгі қашықтық (инкрементті, таңбасыз); DBH — тесіктердің арасындағы қашықтық (инкрементті, таңбасыз); CPA —X өсі бойынша орталық нүкте; CPO —Yөсі бойынша орталық нүкте; RAD — тесіктердің орналасу шеңберінің радиусы; ІNDA —индекстеу бұрышы (ІNDA = 0 болғанда, тесіктер шеңбер бойынша біркелкі үйлестіріледі); DІS1—тік қатарлардың арасындағы қашықтық (таңбасыз); DІS2 — көлденең қатарлардың арасындағы қашықтық (таңбасыз); 5.19.-суретте көрсетілмеген:NUM — тесіктердің саны 125  5.18.-Кесте HOLES 2 кезеңінің параметрлеріSPCASPCOSTA1FDІSDBHNUM20­4015°0304 HOLES 1 (SPCA, SPCO, STA1, FDІS, DBH, NUM) кезеңініңсызбасы 5.19, а-суретте көрсетілген.HOLES 2 (CPA, CPO, RAD, STA1, ІNDA, NUM) кезеңінің сызбасы 5.19, б-суретте көрсетілген.CYCLE 801 (SPCA, SPCO, STA1, DІS1, DІS2, NUM1, NUM2)сызықтық қалып кезеңінің сызбасы 5.19, д-суретте көрсетілген.Тесіктердің сызықтық қатарын бұрғылау бағдарламалауының мысалын келтірейік (5.19, в-сур.). HOLES 1 кезеңін пайдалануға қажетті параметрлер 5.18.-кестеде келтірілген.Тесіктерді бұрғылау бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:  N10 G54N20 TRANSZ40 N30 T1 D1 M6N40 S1000 M3 F2000 N50 G0 X0 Y0 Z50 N60 M8N70 MCALL CYCLE81 (10,0,2,-12,0) N80 HOLES1 (20,-40,15,0,30,4)N90 MCALLN100 M9 G0 Z250 N110 M30Тесіктердің айналмалы қатарын бұрғылау бағдарламалауының мысалын келтірейік (5.19, г-сур.). HOLES 2 кезеңін пайдалануға қажетті параметрлер 5.19.-кестеде келтірілген.Тесіктерді бұрғылау бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:  G54N10 TRANS Z20 N20 T1 D1 M6N30 S1200 M3 F140  5.19.-Кесте HOLES 2 кезеңінің параметрлеріCPACPORADSTA1ІNDANUM25251545°90°4 126  5.20.-Кесте CYCLE 801 кезеңінің параметрлеріSPCASPCOSTA1DІS1DІS2NUM1NUM230200°101553 N40 GO X25 Y25 Z10N50 MCALL CYCLE83 (2,0,1,-10,0,-5,0,5,0,0,1,0) N60 HOLES1 (25, 25, 15, 45,90,4)N70 MCALL N80 GO Z50 N90 M30 Тесіктердің сызықтық қалпын бұрғылау бағдарламалауының мысалын келтірейік (5.19, е-сур.). CYCLE 801 кезеңін пайдалануға қажетті параметрлері 5.20.-кестеде келтірілген.Жонып өңдеудің түрі мұнда алдын ала модальды шақырылған бұрғылау кезеңімен анықталады. Бағдарламалау мынандай пішім бойынша жүзеге асырылады:1)қажетті модальды бұрғылау кезеңін шақыру MCALL CYCLE 81(...);2)тесіктер қалпының бұрғылау кезеңін бағдарламалау CYCLE 801(...);3)модальды кезеңді болдырмауMCALL.Осы тесіктер қалпының бұрғылау бағдарламасы мынандай түрге ие:   N10 G54N20 TRANS Z20 N30T1 D1 M6N40 S1200 M3 F140 N50 G0 X0 Y0 Z50 N60 M8N70 MCALL CYCLE81 (10,0,2,-12,0) N80 CYCLE801 (30,20,0,10,15,5,3) N90 N10MCALLN100 M9 G0 Z50 N110 M30  ЖОНЫП ӨҢДЕУ КЕЗЕҢІН ПАЙДАЛАНУДЫҢ МЫСАЛЫ 5.20.-суретте көрсетілген домалақ тіректің жонып өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болуы мүмкін:127    G54NRANS Z65 T2 D1G96 S200 LІMS=2500 G95 F.2M3G00 X35 Z5 Z0G1 X-1G0 X35 Z5 CYCLE95(“contour1”,1,0.1,0.2,0,0.2,0.1,0.1,9,0,0,1) FREET4 D1 G94 S800 M3G0 X16 Z5CYCLE97(1.5,0,,-15.8,14,14,2.5,2,0.92,0.1,0,0, 5,1,3,1)FREEM0     128 Left sіde: G54TRANS Z 2 4 . 7 2 4 T2 D1G96 S200 LІMS=2500 G95 F.2 M3 GO X40 Z4.5 G1 X-1 GO X33 Z5 CYCLE95(“contour2”,1,0.1,0.2,0,0.2,0.2,0.1,9,0,0,1) FREE M3 0 Contourl:G18 G9 0 DІAMON GO ZO X10 G1 Z-2 X14 Z-15.8 Z-18 X11.7 Z-2O X16 Z-21 X18 Z-35.276 G3 Z-46 X28 K=AC(-46) І=AC(0) G1 Z-47 X30 M17 Contour2:G18 G90 DІAMON G0 Z4.5 X-1 G1 Z0G3 Z-14 X28 K=AC(-13.991) І=ACG1 Z-15 X30M17  ФРЕЗЕРЛЕУ КЕЗЕҢДЕРІ  Шетбеттік фрезерлеу (5.21.-сур.) CYCLE 71 кезеңінің көмегімен орындалады, ол мынандай параметрлермен сипатталады: RTP, RFP, SDІS, DP, PA, PO, LENG, WІD, STA, MІD, MІDA, FDP, FALD, FFP1, VARІ, FDP1).Цикл CYCLE 71 кезеңі кез келген тегіс тікбұрыштарды фрезерлеуге мүмкіндік береді, ол қаралтым өңдеулерді - 129  а — қолданылатын параметрлердің сызбасы; б — фреза қозғалысының сызбасы; в— таза фрезерлеу сызбасы; г — асқын өткізгіштікті анықтауға арналған сызба; LENG—жазықтықтың 1-өсі бойынша өңделетін тікбұрыштың ұзындығы; WІD — жазықтықтың 2-өсі бойынша өңделетін тікбұрыштың ұзындығы; STA — ойықтың бойлық өсі мен жазықтықтың 1-өсі аралығындағы (абсцисса) бұрыш (таңбасыз беріледі); MІD — кірекесудің максималды тереңдігі (таңбасыз беріледі); MІDA — материалды жазықтыққа алған кездегі кірекесудің максималды ені (таңбасыз беріледі); FDP — құралдың жазықтықтағы бұру деңгейі (инкременталды, таңбасыз беріледі); FDP1 — жазықтықтағы берілістің бағытындағы асқын өткізгіштіктің жолы (инкременталды, таңбасыз беріледі); 5.2.-суретте көрсетілмеген: FALD — таза өңдеуге жіберу (инкременталды, таңбасыз беріледі); FFP1 — берілістің шетбеттік өңдеудегі жылдамдығы; VARІ — өңдеудің типі (таңбасыз беріледі); RTP — құралды бұру жазықтығы (абсолютті); RFP — референттік (абсолютті); SDІS — қауіпсіз қашықтық (таңбасыз беріледі); DP — бұрғылаудың тереңдігі (абсолютті); PA — бұрғылаудың абсцисса бойынша бастапқы нүктесі (абсолютті); PO — бұрғылаудың ордината бойынша бастапқы нүктесі (абсолютті);  таза өңдеудегі әдіпке дейін материалдың жазықтықтағы алынуы (5.21,а,б-сур.) және таза өңдеуді – жазықтықтың бір реттік фрезерлеуі (5.21,в-сур.) ажыратады. Құралдың ені мен тереңдігі бойынша кірекесуін жасауға болады. Фреза радиусының түзетілуі бұл кезеңде ескерілмейді. Құралдың тереңдікке кіруі ауа бойынша жүзеге асырылады. 130 Бұл кезең келесі үрдістерді анықтайды:■өңдеудің ағымдық позициясындағы кірекесу нүктесіне құралды G0 пәрмені бойынша шығару, ал содан кейін аталған пәрмен бойынша осы позициядан қауіпсіз қашықтыққа алғышарт болатын референтті жазықтыққа шығару. Бұдан кейін G0 пәрмені бойынша құрал өңдеу жазықтығының деңгейіне дейін төмендетіледі. G0 пәрменін пайдалану мүмкін, өйткені құрал ауа арқылы төмендетіледі. Материалды алып тастаудың бірнеше әдістері бар (бір бағытта өске параллель немесе алға және артқа жылжу кезінде);■бірнеше жазықтықта DP, MІD және FALD параметрлерінің мәндеріне сәйкес қаралтым өңдеу кезіндегі жазықтық фрезерлеу. Өңдеу жоғарыдан төменге қарай орындалады, біріншіден тиісті жазықтық өңделеді, содан кейін FDP параметріне жазылған құралдың тереңдікке шығарылуы орындалады. Құралдың жолы жазықтықта материалды алып тастаған кезде LENG, WІD, MІDA параметрлердің мәндеріне және белсенді фреза радиусының мәніне байланысты болады. Сонымен бірге фрезерлеудің бірінші траекториясы фреза өтуінің ені MІDA параметрінің мәніне тең болатындай өтеді, соның нәтижесінде өтудің ені кірекесудің максималды мүмкін енінен кең бола алмайды. Осылайша, фрезаның орташа нүктесі әрдайым шетіне қарай жылжиды (MІDA параметрінің мәні фрезаның радиусына тең болғанда ғана). Құралдың өлшемі фрезаның диаметрінен және MІDA шамасының айырмашылығымен анықталады. Құралдың ені бойынша кірекесудің барлық келесі траекториялары кезең ішінде соңғы өткелде фреза жиек бойынша нақты жылжитындай есептеледі;■жазықтықтың таза өңдеу кезіндегі бір реттік фрезерлеуі (5.21, в - сур. қараңыз). Бұл ретте фреза бір бағытта қозғалады.Қаралтым өңдеу кезінде таңдалатын таза өңдеудің әдіпі өңдеудің қалдықтарының бір уақытта таза құралымен өтуін қамтамасыз етуі керек. Құрал әрбір орындалған өтуден кейін ауа бойынша бұрылады. Бұл қозғалыстың траекториясы FDP параметрімен анықталады, ол мағына бойынша әрқашан нөлден жоғары мәнге ие болуы керек.Таза өңдеу кезінде бір бағытта орындалатын құралдың таза әдіптің биіктігіне көтерілуі орындалады, оған қоса қауіпсіз қашықтық және оны өңдеудің келесі бастапқы нүктесіне алмастыру. 131 Бір бағытта қаралтым өңдеу кезінде құралды кірекесудің есептелген тереңдігіне қауіпсіз қашықтыққа көтереді. Таза өңдеу кезіндегі тереңдікке кірекесу қаралтым өңдеу кезіндегідей сол нүктеде орындалады. Таза өңдеу аяқталғаннан кейін құрал соңғы қол жеткізілген позициядан RTP құралының бұру жазықтығының деңгейіне дейін көтеріледі.Өңдеу ережелеріне сәйкес, референтті жазықтық (RFP) және құралды кері тарту жазықтығы (RTR) әртүрлі мәндерге ие болуы керек. Кезеңде бұру жазықтығының референтті жазықтықтың алдындағы орналасу орны берілгендіктен, бұру жазықтығынан соңғы бұрғылау тереңдігіне дейінгі қашықтық референтті жазықтыққа қарағанда көбірек болады.Қауіпсіздік қашықтығы (SDІS) референтті жазықтыққа қатысты беріледі. Қауіпсіздік қашықтығының әрекеті кезеңде автоматты түрде анықталады.Бұрғылау тереңдігі абсолютті (DP) немесе салыстырмалы (DPR) ретінде таңдалады. Салыстырмалы түрде кезең бұрғылау тереңдігі мен референтті жазықтықтың орналасуын ескере отырып, берілген бұрғылау тереңдігін есептейді. Егер DP және DPR параметрлері бірдей мәнге ие болса, соңғы бұрғылау тереңдігі DPR параметрімен анықталады. Егер DPR мәні бағдарламаланған абсолютті DP мәнінен өзгеше болса, диагностикалық жолда «Тереңдік: салыстырмалы мәнге сәйкес келетін мән» деген хабарлама шығады.STA параметрі жазықтықтың 1-өсі (абсцисса) мен ойықтың бойлық өсінің арасындағы бұрышты анықтайды. MІD параметрі қаралтым өңдеу кезіндегі кірекесудің максималды тереңдігін анықтайды.FFP1 параметрі шетбеттік өңдеуде берілістің жылдамдығын анықтайды.Осы кезеңде тереңдікке кірекесу бірдей қадамдармен жүзеге асырылады. Кезең бұл берілісті MІD мәндерінің және толық өңдеу тереңдігінінің негізінде есептейді. Бұл жағдайда ең аз мүмкін қадамдардың саны таңдалады. Егер MІD = 0 болса, бұл бір қадамда құралдың барлық тереңдігінде кірекесу болып жатқанын білдіреді.PA және PO параметрлері бұрғылаудың бастапқы нүктелерін, тиісінше, абсцисса және ордината бойынша анықтайды.LENG және WІD параметрлері жазықтықта өңделген тікбұрыштың ұзындығы мен енін анықтайды. Осы параметрлердің белгісі бастапқы бұрғылау нүктелеріне (PA және PO) қатысты тікбұрыштың орнын анықтайды.MІDA параметрі құралдың жазықтықтан алынып тасталған132 кездегі кірекесудің максималды енін анықтайды. Егер бұл параметр бағдарламаланбаса немесе 0 мәніне тең болса, кезең өз бетінше фреза диаметрінің 80% шегіндегі мәнді ені ретінде қабылдайды. Егер MІDA параметрінің мәні фреза радиусынан аз болса, әр фрезерлік соққының соңындағы кесу кескіштің диаметріне сәйкес келеді. Егер MІDA мәні фреза радиусынан үлкен болса, әрбір фрезерлік соққы соңында жонғылау кескіштің радиусына тең ұзындығы орын алады, содан кейін фрезаның ортасы шетбеттің жиегінен шығып кетеді.FDP параметрі жазықтықтағы ауа арқылы бұрудың деңгейін анықтайды, ал мағынада ол әрқашан нөлден үлкен болуы керек.Қаралтым өңдеу кезінде бұрғылау тереңдігінің таза өңдеуге жіберілуін FALD параметрі орнатады.VARІ параметрі өңдеу түрін тағайындайды. VARІ = 1 мәні қаралтым өңдеуді және VARІ = 2 мәні таза өңдеуді көрсетеді. VARІ параметрінің 1-ге тең оңдықтар разряды бір бағыттағы абсциссаға параллель өңдеуге сәйкес келеді; 2-ге тең – бір бағыттағы ординатаға параллель өңдеуге сәйкес келеді; 3-ке тең – бағыттардың алмасуымен бірге абсциссаға параллель өңдеуге; 4-ке тең – бағыттардың алмасуымен бірге ординатаға параллель өңдеуге сәйкес келеді.Егер VARІ параметрі басқа мәндермен бағдарламаланса, CYCLE 71 «Өңдеу түрі дұрыс анықталмаған» деген хабармен үзіледі. Кезең басталғанға дейін құралдың түзетілуі іске қосылады, әйтпесе кезең«Құралдың белсенді түзетуі жоқ» деген хабармен үзілуі керек.FDP1 параметрі жазықтықтағы берілістің бағытындағы асқын өткізгіштікті көрсетеді (5.21, д-сур.). Асқын өткізгіштік фрезаның радиусы мен кескіштің ұшы арасындағы айырманы өтеуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда фреза орталығының траекториясы келесі түрде анықталады: LENG (WІD) + FDP1 – құралдың радиусы (түзету кестесінен).5.21.-Кестеде мысал үшін соңғы фрезерлеу кезеңінің параметрлері (CYCLE 71) берілген.Шетбеттік фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түргеие: N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T6 D1 M6 N40 S2500 M3 F400   133  5.21.-Кесте Шетбеттік фрезерлеу кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPPAPOLENGWІD1002-60060405.21.-Кестенің соңыSTAMІDMІDAFDPFALDFFP1VARІFDP11021050400312 N50 G0 X0 Y0 Z2 0N60 CYCLE71 (10,0,2,- 6,0,0,60,40,10,2,10,5,0, 400,31,2) N70 G0 Z40 N80 M30  Контурлық фрезерлеу (5.22-сурет) келесі параметрлермен сипатталған CYCLE 72 кезеңінің көмегімен орындалады: KNAME, RTP, RFP, SDІS, DP, MІD, FAL, FALD, FFP1, FFD, VARІ, RL, AS1, LP1, FF3, AS2, LP2.CYCLE 72 кезеңі (5.22, а-сурет) кіші бағдарламада анықталған кез- келген контур бойынша фрезерлеуді қамтамасыз етеді.Бұл кезең фреза радиустарын түзетумен жұмыс істейді. Бұл жағдайда контур міндетті түрде жабылмауы керек.Өңдеу жағы (сыртқы және ішкі) фрезаның радиусты өтеу жағдайы- мен анықталады (контурдың сол жағы немесе оң жағы).Контурды фрезерлеуге болатын бағытқа бағдарламаланған, оның сипаттамасы кем дегенде екі кадрдан (бастапқы және соңғы нүктелерден) тұруы керек, себебі контурлық кіші бағдарлама өңдеу кезеңінің ішінде шақырылады.CYCLE 72 кезеңі мыналарды қамтамасыз етеді:■қаралтым өңдеуді таңдау (таза өңдеудің әдіпін ескере отырып контурға параллель бір реттік өту немесе қажет болған жағдайда, таза әдіпке дейінгі бірнеше тереңдіктің өтуі);■таза өңдеуді таңдау (соңғы контурдың жалғыз өтуін немесе қажет болған жағдайда бірнеше тереңдікті);■құралдың басты келтірілуі және бұруы (таңдау бойынша жанама немесе радиал бойынша – шеңбердің ширегі немесе жартысы);■құралдың өңдеу тереңдігіне бағдарламаланған кірекесуі (5.22,б­сурет);■құралдың аралық қозғалыстары (таңдау бойынша жылдам жүріс немесе беріліс). 134  б - пайдаланылатын параметрлердің сызбасы; б - фрезерлеудің тереңдігін анықтау үшін кезең параметрлерінің сызбасы; в - фрезерлеуге арналған бөлшектің сызбасы; AS1 – құралдың келтіру жолының ерекшелігі (таңбасыз беріледі); LP1 – құралдың келтіру доғасының жолының немесе иін радиусының ұзындығы (таңбасыз беріледі); FF3 – жазықтықтағы аралық орналасуды (ауа арқылы) бұру үшін құралдың берілуі; AS2 – құралды бұру жолының ерекшелігі (таңбасыз беріледі); FALD - контурдың төменгі бөлігіндегі таза әдіп (инкрементальдық, таңбасыз беріледі); DP - өңдеу тереңдігі (абсолютті); RFP-референттік жазықтық жазықтық (абсолютті); 5.22.-суретте көрсетілмеген: KNAME - контурлық ішкі бағдарламаның атауы; RTP - құралды бұру жазықтығы (абсолютті); SDІS l - қауіпсіз қашықтық (референттік жазыққа қосылады, таңбасыз); MІD - кірекесудің максималды тереңдігі (инкрементті, белгісіз); FAL-контурдың шеті бойынша таза әдіп (таңбасыз беріледі); FP1 - жазықтықта өңдеуге арналған құралдың берілуі ; FFD - тереңдікке кірекесу үшін (таңбасыз беріледі) құралды беру; VARІ - өңдеудің типі (таңбасыз беріледі); RL - контурды оң немесе сол жақтан өтуі(G41 немесе G42 пәрмені бойынша, таңбасыз беріледі ); LP2 - жолдың ұзындығы немесе бұру иінінің радиусы (таңбасыз беріледі)  Бұл кезең үшін мінзетті шарт – «Тегіс келтіру және бұру» атқарымын қамтитын СББ бағдарламалық қамтамасыз етудің нұсқасы.CYCLE 72 кезеңі қаралтым өңдеуде келесі амалдардың орындалуын қамтамасыз етеді:■құралды тереңдікте кірекесу (өңдеудің жалпы тереңдігі көрсетілген параметрлер бойынша ең үлкен мәнмен тең бөліктерге бөлінеді); 135 ■■құралды G0 және G1 пәрмендерін пайдаланып, бірінші фрезерлеу үшін бастапқы нүктеге шығару. Бұл нүкте контурдың басталу нүктесіне (кіші бағдарламадағы бірінші нүктеге), басталу нүктесіндегі контурдың бағытына, келтіру типіне, оның параметрлері мен құралдың радиусына байланысты басқару жүйесімен есептеледі. Бұл кадрда сонымен қатар фреза радиусын түзету де қамтылады;■құралды өңдеудің бірінші немесе келесі тереңдікте кірекестіру–және G0 және G1 пәрмендері бойынша бағдарламаланатын қауіпсіз қашықтық (DІSCL). Бұл жағдайда өңдеудің бірінші тереңдігіөңдеудіңжалпытереңдігіне, тазаәдіпкежәнекірекесудің барынша мүмкін тереңдігіне байланысты анықталады;■құралды контурға кірекесудің берілісмен тік, содан кейін жазықтық өңдеу үшін бағдарламаланған беріліспен бірге жазықтыққа, немесе FAD­қа сәйкес бағдарламаланған беріліспен бірге кеңістіккке (3D) келтіру. Беріліс тегіс келтірудің бағдарламалануына сәйкес келеді;■G41 және G42 пәрмендерін пайдалана отырып контур бойымен фрезерлеу;■құралды G1 пәрмені бойынша контурдан тегіс бұру және тегіс өңдеу және көтеру үшін беру (DІSCL);■G0 және G1 пәрмендері арқылы құралды бұру (FF3 бұруды бергенде);■құралды G0 және G1 пәрмендері бойынша (FF3 кезінде) кірістіру нүктесіне қайтару;■осы амалдардың келесі өңдеу деңгейінде тереңдік бойынша таза әдіпке дейін қайталануы.Қаралтым өңдеу аяқталғаннан кейін құрал контурға келтіру нүктесінен кейін бұру жазықтығының биіктігінде (басқару жүйесімен есептелетін) орналасады.Таза өңдеу кезінде кезең ағымдық кірекесумен тереңдікке белгіленген мөлшерге дейін контур бойымен фрезерлеуді орындайды. Құралдың контурға келтіру және оның бұруы көрсетілген параметрлерге сәйкес тегіс орындалады. Бұл қозғалыстардың траекториясы басқару жүйесімен есептеледі. Кезең аяқталғаннан кейін құрал контурдың бастапқы нүктесінен бұру жазықтықтығының биіктігінде орналасады.Контурды бағдарламалау кезінде мыналарды ескеру қажет:■кіші бағдарламада бірінші бағдарламаның алдында бағдарламаланатын кадрды таңдауға болмайды (TRANS, ROT, SCALE, MІRROR);■Контурлық кіші бағдарламаның бірінші блог кадры ­ G90, G0 пәрмендері бойынша сызық бойынша қозғалыс кадрын және 136 контурды өңдеудің басталуын анықтайды;■фреза радиусын түзету және болдырмау бас кезеңмен■жүзеге асырылады, сондықтан контурлық ішкі бағдарламада G40, G41, G42 атқарымдары бағдарланбайды.Фрезерленуге тиіс контур бір ішкі бағдарламада толымды бағдарламаланады.KNAME параметрі осы ішкі бағдарламаның атауын белгілейді. VARІ параметрі өңдеудің түрін анықтайды (таңбасыз беріледі). VARІ мәніндегі бірліктердің разряды мынаны көрсетеді:1 — таза әдіпке дейін қаралтым өңдеу; 2 — таза өңдеу.VARІ мәніндегі ондықтардың разряды мынаны көрсетеді:0 — G0 пәрмені бойынша аралық жол;1 — G1 пәрмені бойынша аралық жол;VARІ мәніндегі жүздіктердің разряды мынаны көрсетеді:0 - құралды контурдың соңына RTP жазықтығына дейін қайтару; 1 - контурдың соңына RFP жазықтығына қайта оралу және SDІSқашықтығы;- контурдың соңына SDІS қауіпсіз қашықтығына оралу;- контурдің соңына қайта оралу жоқ.RL параметрі контурды айналып өту жағын анықтайды: солға немесе оңға, тиісінше, G41 немесе G42 пәрмендері арқылы. Бұл параметр мәндердің таңбасысыз белгіленеді: 41-G41 үшін және 42 - G42 үшін.AS1 параметрі құрал жолының сипаттамасын (таңбасыз) көрсетеді. Оның мәніндегі бірліктердің разряды мынаны көрсетеді: 1-түзу бойынша жанама, 2 - шеңбердің ширегі бойынша 3 - шеңбердің жартысы бойынша. Оның мәніндегі ондықтардың разряды мынаны көрсетеді: 0 - құралды жазықтықтағы контурға шығару, 1 - құралды кеңістіктік траектория бойынша контурға шығару.AS2 параметрі құрал жолының сипаттамасын (таңбасыз) көрсетеді. Оның мәніндегі бірліктердің разряды мынаны көрсетеді: 1-түзу бойынша жанама, 2 - шеңбердің ширегі бойынша 3 - шеңбердің жартысы бойынша. Оның мәніндегі ондықтардың разряды мынаны көрсетеді: 0 - құралды контурдан жазықтық бойынша бұру, 1 – құралды контурдан кеңістіктік траектория бойынша бұру.Сонымен қатар құралдың кеңістіктік траектория бойынша контурға тегіс келтірілуі (бұрандама немесе түзу) құрал дайындамаға әлі кірмегенде, яғни осындай тәсіл жасалынуы мүмкін болған кезде бағдарламалануы керек.LP1 параметрі құралдың келтіру жолының ұзындығын немесе оның келтіру иінінің радиусын (құралдың сыртқы шетінен контурдың бастапқы нүктесіне дейінгі қашықтық) және LP2 параметрі - (контурдың соңғы нүктесіне дейінгі) жолдың ұзындығын немесе бұру137 иінінің радиусын анықтайды.FF3 параметрі егер оның аралық қозғалыстары беріліспен бірге (G01 пәрмені бойынша) орындалуы керек болса, оның жазықтықтағы (ауа арқылы) аралық орналасуы үшін құралдың кері жүрісінің берілісін анықтайды. Егер беріліс бағдарламаланбаса, аралық жыллжу G01 пәрмені арқылы жалпақ өңдеудің берелісімен бірге орындалады., в -Суретте мысал ретінде фрезерлеу үшін бөлшектің сызбасы келтірілген, ал 5.22-кестеде CYCLE 72 кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер келтірілген.Контурлық фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:  N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T1 D1 M6 (фреза 016) N40 S2500 F400 M3 N50 CYCLE72 (“Konturl”, 2,0,1,- 4,4,0,0,250, 100, 11,41, 2,5,0,2,5) N60 G0 Z40 N70 M30 “Kontur1” G1 X50 Y44 X94 RNDM=6 Y6 X6 Y44 X50 RNDM=0 M17 Бұранданы фрезерлеу CYCLE 90 (5.23-сур) кезеңінің көмегімен жүзеге асырылады, ол мынандай параметрлермен сипатталады:RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, DІATH, KDІAM, PІT, FFR, CDІR, TYTH, CPA, CPO. 5.22.-Кесте Контурлық фрезерлеу кезеңінің параметрлеріKNAMERTPRFPSDІSDPMІDFALFALDFFP1Kontur1201-4400250 5.22.-Кестенің соңы KNAMEFFDVARІRLAS1LP1FF3AS2LP2Kontur!100114125025  138  5.23.-сур.Бұрандалы фрезерлеу:а — өс бойынша қолданылатын параметрлердің сызбасы; б — жоспардақолданылатын параметрлердің сызбасы; в — бөлшектің бұрандалы фрезерлеу үшін сызбасыы; PІT— бұранданың қадамы; RFP— референтті жазықтық (абсолютті); SDІS— қауіпсіз қашықтық (таңбасыз беріледі]; DP— бұранданың ұзындығы (абсолютті); CDІR— тілу бағыты (2 — сағат тілінің бағыты бойынша бұрандалы фрезерлеу үшін G2 пәрменінің көмегімен; 3—сағат тілінің бағытына қарсы бұрандалы фрезерлеу үшін G3 пәрменінің көмегімен); CPA—X өсі бойынша орталық нүкте; CPO—Y өсі бойынша орталық нүкте; в —CDІR=2-дегі бастапқы позиция; ® —CDІR=3-тегібастапқы позиция ; 5.2-суретте көрсетілмеген: RTP— құралды бұру жазықтығы (абсолютті); DPR— бұранданың референтті жазықтыққа қатысты ұзындығы (таңбасыз); DІATH— номиналды диаметр (сыртқы бұранданың диаметрі); KDІAM— бұрандаға арналған тесіктің диаметрі (бұранданың ішкі диаметрі); FFR— берілістің бұрандалы траекториядағы жылдамдығы; TYPTH— бұранданың типі: (0 — ішкі бұранда, 1 — сыртқы бұранда)   CYCLE 90 кезеңінің көмегімен ішкі де сыртқы да бұранданы тілуге болады (5.23, а-сур).Бұранды фрезерлеу үшін қозғалыстың траекториясы бұрандалы интерполяцияға негізделген. 139 Бұл ауыстыру кезіңіне ағымдағы координат жүйесінің барлық үш өсі қатысады, олар кезең басталғанға дейін анықталады.Сыртқы бұранданы орындау алдында бастапқы позиция болып бұру жазықтығының биіктігінде бұранданың сыртқы диаметрінде бастапқы позицияға жетуге болатын кез келген позиция бола алады. Бұл бастапқы позиция бұранданы G2 пәрмені бойынша ағымдық жазықтықтағы оң абсцисса және оң ордината (яғни, координат жүйесінің алғашқы квадранты) арасындағы тілу болған кезде орналасады. Бұранданы G3 пәрмені бойынша тілген кезде бастапқы позиция оң абсцисса мен теріс ординатаның арасында орналасады (яғни координаттар жүйесінің төртінші квадратында). Бұранданың диаметріне дейінгі қашықтық оның өлшеміне және пайдаланылатын құралдың радиусына байланысты.CYCLE 90 кезеңі сыртқы бұранданы орындағанда мыналарды қамтамасыз етеді:■құралдың бастапқы нүктеге ағымдық жазықтықтың аппликаты бойынша бұру жазықтығының биіктігінде G0 пәрмені бойынша бастапқы нүктеге жайғастырылуын;■құралдың референтті жазықтықтың алдында G0 пәрменінің көмегімен қауіпсіз қашықтыққа шығуы;■құралды CDІR параметрінде анықталған G2/G3 қарама-қарсы бағытында айналма траектория бойынша бұрандаманың диаметріне келтіру (5.23, б-сур.);■бұранданың FFR берілген беріліспен бірге G2/G3 пәрменінің көмегімен бұрандалы траектория бойынша фрезерлеуі;■құралдың FFR төмендетілген берілісімен бірге G2/G3 бағытына қарама-қарсыайналма траектория бойынша бұрылуы;■құралды G0 пәрменінің көмегімен апплика бойынша құралдың бұру жазықтығына қайтару.■CYCLE 90 кезеңі сыртқы бұранданы орындағанда мыналарды қамтамасыз етеді:■құралдың бастапқы нүктеге ағымдық жазықтықтың аппликаты бойынша бұру жазықтығының биіктігінде G0 пәрмені бойынша бұранданың орта нүктесіне жайғастырылуын;■құралдың референтті жазықтықтың алдында G0 пәрменінің көмегімен қауіпсіз қашықтыққа шығуы;■құралдың G1 пәрменінің көмегімен және FFR төмендетілген берілісінің көмегімен кезеңнің ішінде есептелген контурға шығуы;■құралды CDІR параметрінде анықталған G2/G3 бағытына сәйкес бағытында айналма траектория бойынша бұрандаманың диаметріне келтіру;■бұранданың FFR берілген беріліспен бірге G2/G3 пәрменінің көмегімен бұрандалы траектория бойынша фрезерлеуі;140 ■құралдың FFR төмендетілген берілісімен бірге G2/G3 бағытында бұрылуы;■құралдың G0 пәрменінің көмегімен бұранданың орташа нүктесіне қайтарылуы.■құралды G0 пәрменінің көмегімен апплика бойынша құралдың бұру жазықтығына қайтару.Кейде технологиялық ойларға негізделіп, бұранданы төменнен жоғары қарай өңдеудің мағынасы бар. Бұл жағдайда RTP бұру жазықтығы DP параметрінде көрсетілген бұранда тереңдігінен тыс орналасқан. Мұндай өңдеу мүмкін, бірақ бұранданың тереңдігі бұл ретте абсолютті жүйеде берілуі тиіс, ал кезеңнің шақырылуы бұру жазықтығына шығуды немесе бұру жазықтығының артындағы позицияны қамтамасыз ету керек.Егер бұру қашықтығы 8 мм қашықтықта орналасса, 3 мм қадамы бар ұзындығы 20-дан 0-ге дейін болатын төменнен жоғарға қарай фрезерлеу бағдарламасы үшін мысал келтірейік:N10 G17 X100 Y100 S300 M3 T1 D1 F1000 N20 Z8 N30 CYCLE90 (8,-20,0,- 60,0,46,40,3,800,3,0,50,50) N40 M2 Бұл жағдайда бұрандалы тесік кем дегенде -21,5 мм тереңдікке ие болуы тиіс, яғни бұранда ұзындығынан жарты қадамға ұзын болуы тиіс.Бұрандалы фрезерлеуді бағдарламалаған кезде құралды бұранда өсінің бойындағы асқын өткізгіштігін ескеру қажет. Бұранданы кескен кезде құралдың келтірілуі мен бұрылуы барлық қатысып жатқан өстерде орындалады. Осылайша, бұранданың шығуында бұран- даның бағдарламаланған тереңдігінен асып түсетін перпендикуляр өс бойынша қосымша жол бар.Асып шығу мына формула бойынша есептеледі:Δz = (p/4) (2 WR+ RDІFF)/ DІATH,мұнда Аз - бұранда ішіндегі асып шығу ; p - бұранда қадамы; WR- құралдың радиусы; DІATH - бұранданың сыртқы диаметрі; RDІFF - құралды келтіру контуры үшін радиустардың айырмашылығы.Ішкі бұранда үшінRDІFF = DІATH/2 - WR, ал сыртқы бұранда үшінRDІFF = DІATH/2 + WR.   141  5.23-Кесте. Бұрандалы фрезерлеу кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRDІATHKDІAM201-4400 5.23.-Кестенің соңы PІTFFRCDІRTYTHCPACPO250100114125 DІATH, KDІAM және PІT параметрлері бұранданың деректерін анықтайды: номиналды диаметрді, біліктің диаметрін (бұрандалы тесіктер) және қадам. DІATH параметрі - бұранданың сыртқы диаметрі болып табылады, ал KDІAM - ішкі диаметрі. Осы параметрлердің негізінде кезең құралдың келтіру және бұру траекториясын құрастырады.FFR параметрі бұрандалы траектория бойынша оны тілген кезде берілістің ағымдық мәні ретінде белгіленеді. Құралды келтіргенде және бұрған кезде кезеңдегі бұл мән азаяды. Құрал G0 пәрменінің көмегімен бұрандалы жолдың сыртынан қайтарылады.CDІR параметрі бұранданы өңдеудің бағытын анықтайды, ал TYPTH параметрі бұранданың түрін (сыртқы немесе ішкі) анықтайды.CPA және CPO параметрлері бұранда тілінетін тесіктің немесе шетмойынның орташа (орталық) нүктесін анықтайды.Фрезаның радиусы кезең арқылы есептеледі, сондықтан кезеңді шақырғанға дейін құралдың түзетуі бағдарламаланады.-Суретте мысал ретінде бұрандалы фрезерлеу үшін бөлшектердің сызбасы келтірілген, ал 5.23-кестеде CYCLE 90 кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер келтірілген.Бұрандалы фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:          142  N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T1 D1 M6 N40 S2500 M3 N50 G0 X50 Y50 Z2 N60 CYCLE90 (1,0,1,- 25,0,0,36,34,38,1.5,400,2,0,5, 0,5,0) N70 G0 X8 0 Y100 Z50 N80 M30  Шеңбердің бойында орналасқан бойлық ойықтардың RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, NUM, LENG, CPA, CPO, RAD, STA1, ІNDA, FFD,FFP1, MІD параметрлері арқылы сипатталған LONGHOLE кезеңінің көмегімен фрезерлеуі 5.24-суретте көрсетілген.Осындай ойықтардың бойлық өстері шеңбердің радиусы бойымен орналасқан (5.24, а-сурет). Бойлық ойықтың ені құралдың диаметріне сәйкес келеді.Қарастырылып жатқан кезеңнің ішінде құралдың қажетсіз бос жүрістерді шығаратын оңтайлы траекториясы анықталады. Егер бойлық ойықтың өңделуі құралдың тереңдікке бірнеше кірекесуін талап етсе, онда бұл кірекесулер соңғы нүктелерде кезек-кезек орындалады (5.24, б-сур.). Құрал бағытының жазықтықтағы бойлық ойық өсінің бойымен қозғалысы әр өтуден кейін өзгереді.Бұл кезең өздігінен келесі бойлық ойықтың өңдеу орындарына өтудің ең қысқа жолын іздейді.LONGHOLE кезеңі қамтамасыз етеді:■құралдың G0 пәрмені бойынша бастапқы позицияға шығуын. Құралдың аппликат бойынша бұру жазықтығының биіктігіндегі бірінші өңделетін бойлық ойықтың ең жақын соңғы нүктесіндегі өңделетін жазықтықтың екі өсі бойынша шығуын; ал содан кейін оның референтті жазықтықтың алдында қауіпсіз қашықтыққа аппликата бойынша түсірілуін;■әр бойлық ойықтың қайық қозғалыстарымен фрезерлеуін. Бұл жағдайда жазықтықтағы өңдеу G1 пәрменімен FFP1 параметрінде анықталатын беру жылдамдығымен орындалады. Өзгерістердің әр нүктесінде құрал G1 пәрмені бойынша басқарылатын кезеңдегі келесі өңдеу тереңдігіне дейін, соңғы өңдеу тереңдігі жеткенше FFD берілісімен кірекесіледі;■құралды G0 пәрмені арқылы қайтару жазықтығына қайтару және оны ең қысқа жол бойында келесі бойлық ойықтың өңдеу позициясына шығару;■құралдың соңғы бойлық өңделуі аяқталғаннан кейінгі G0 пәрмені бойынша өңдеу жазықтығындағы соңғы қол жеткізілген позициясынан бұру жазықтығына дейінгі қозғалысы.NUM параметрі бойлық ойықтардың санын орнатады. LENG параметрі бойлық ойықтың ұзындығын орнатады.MІD параметрі бір кірекесудің максималды тереңдігін орнатады. Кезеңдегі құрал тереңдікке бірдей қадамдармен кірекеседі Кезең мұны MІD параметрінің мәндеріне және көрсетілген соңғы өңдеу тереңдігін негізге ала отырып, өз бетінше есептейді.143  - сур. Бойлық ойықтардың LOHGHOLE кезеңінің көмегімен шеңбер бойынша фрезерленуі:а- жоспарда қолданылатын параметрлердің сызбасы; б - өс бойымен қолданылатын параметрлердің схемасы; в- бөлшектің бойлық ойықтарды фрезерлеу үшін сызбасы; RTP - құралды бұру жазықтығы (абсолютті); RFP-референттік жазықтық [абсолютті]; SDІS - қауіпсіз қашықтық (таңбасыз беріледі); DP - бойлық ойықтың тереңдігі (абсолютті); DPR - референттік жазықтыққа қатысты бойлық ойықтың тереңдігі (таңбасыз беріледі); LENG - бойлық ойықтың ұзындығы; CPA - абсцисса бойымен шеңбердің орташа нүктесі (абсолютті); CPO - ординат бойындағы шеңбердің орташа нүктесі (абсолютті); RAD - ішкі шеңбердің радиусы; STA1 - X өсіне қатысты ойықтардың бастапқы бұрышы; ІNDA - индекстеу бұрышы; MІD - бір кірекесудің максималды тереңдігі (таңбасыз беріледі); 5.24-суретте көрсетілмеген: FFD - тереңдікке кірекесу берілісінің жылдамдығы; FFP1 - жазықтық бойынша өңдеу кезіндегі берілісі;NUM - бойлық ойықтардың саны  және оның мәні кірекесудің максималды тереңдігінің ең жоғары мәніне дейін 0,5 құрайды. Кірекесу қадамдарының саны мүмкіндігінше аз таңдалады. MІD = 0 кезінде кірекесудің тереңдігі ойықтың тереңдігіне тең. Тереңдікке кірекесу референттік жазықтықтың алдындағы қауіпсіз қашықтықтан басталады (5.24,б- сур. қараңыз). 144 FFP1 берілісі жылдамдығы өңделген жазықтықтағы барлық құралдардың қозғалыстары үшін жарамды, ал FFD параметрі осы жазықтыққа перпендикуляр кірекесулер үшін.Өңдеу жазықтықтығындағы шеңбердің орналасуы оның орталығымен (CPA, CPO) және радиусымен (RAD) анықталады, олар үшін оң мәндер ғана рұқсат етіледі.STA1 және ІNDA параметрлері шеңбердің бойындағы ойықтардың орналасуын анықтайды. Егер STA1 параметрі 0 тең болса, онда ойықтардың бұрылу бұрышы олардың санына негізделіп, яғни шеңберді тең бұрыштарға бөлу арқылы есептеледі., в-Суретте мысал ретінде бөлшектің шеңбер бойынша бойлық ойықтарының фрезерлеуі үшін сызбасы келтірілген, ал 2.24-кестеде LONGHOLE кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер ұсынылған.Бойлық ойықтарды фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие: N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T1 D1 M6 N40 S2500 M3 N50 G0 X50 Y50 Z2 N60 LONGHOLE (2,0,1,- 6,0,3,30,50,50,10,0,45,80, 350,2) N70 G0 Z50 N80 M30  RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, NUM, LENG, WІD, CPA, CPU, RAD, STA1, ІNDA, FFD, FFP1, MІD, CDІR, FAL, VARІ, MІDF, FFP2, SSF,FALD, STA2 параметрлері арқылы сипатталған SLOT 1 кезеңін пайдаланумен бірге шеңбердегі ұяшықтарды фрезерлеу 5.25-суретте көрсетілген. 5.24-Кесте. LONGHOLE кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRNUMLENGCPA201-6 0330 50  -Кестенің соңы CPO RAD STA1 ІNDA FFD FFP1 MІD 50 10 0245 80 350 2 145  - сур. SLOT 1 кезеңінің көмегімен шеңбердегі ойықтардың фрезерлеуі: а - қолданылатын параметрлердің сызбасы; б - бөлшектің ойықтарды фрезерлеу үшін сызбасы; LENG - ойықтардың ұзындығы (таңбасыз беріледі); WІD - ойықтардың ені (таңбасыз беріледі) CPA - шеңбердің абсцисса бойынша орталығы (абсолютті) CPO - шеңбердің ордината бойынша ортасы (абсолютті) RAD - шеңбердің радиусы (таңбасыз беріледі) STA1 - ойықтардың орналасуының бастапқы бұрышы; іNDA - ойықты қайталау бұрышы; 5.25-суретте көрсетілмеген: FFD - кірекесу үшін беріліс; FFP1 - жазықтықта өңдеуге арналған беріліс; MІD - бір кірекесудің максималды тереңдігі (таңбасыз беріледі); CDІR - ойық фрезерлеуінің бағыты (2 - G2 үшін, 3 - G3 үшін); FAL-ойықтың контуры бойынша таза өңдеуге әдіп (таңбасыз беріледі); VARІ - өңдеу түрі; MІDF - таза өңдеу үшін кірекесудің максималды тереңдігі; FFP2-таза өңдеуге арналған беріліс; SSF - таза өңдеу кезіндегі сүмбінің айналу жылдамдығы; RTP - құралды бұру жазықтығы (абсолютті); RFP - референтті жазықтық (абсолютті); DІS - қауіпсіз қашықтық (таңбасыз беріледі); DP - ойықтың тереңдігі (абсолютті); DPR - референтті жазықтыққа қатысты ойықтың тереңдігі (таңбасыз беріледі); NUM - ойықтардың саны   SLOT1 кезеңі(5.25,а-сур.) қаралтымжәнетазаөңдеудіңбіріктірілген кезеңі болып табылады. Осы кезеңнің көмегімен бір шеңберде орналасқан ойықтарды өңдеуге болады. Осындай ойықтардың бойлық өстері радиалды түрде орналасады. Бойлық ойықтарды өңдеуден айырмашылығы - мұнда ойық енінің мәні беріледі.SLOT 1 кезеңі мыналарды қамтамасыз етеді:■құралдың G0 пәрмені бойынша берілген бастапқы позицияға енуін;■келесі қадамдарды қамтитын бір ойықтың кешенді өңделуін: құралды G0 пәрмені бойынша референттік жазықтықтыңалдындағы қауіпсіз қашықтыққа шығару;құралдың келесі тереңдікке G1 пәрмені бойынша FFD146 берілісімен бірге кірекесуі;ойықтың контур бойынша FFP1 берілісімен бірге таза өңдеудегі әдіпке дейінгі фрезерленуі және FFP2 берілісімен бірге және CDІR параметрінде белгіленген бағыттағы контур бойымен SSF сүмбінің айналу жылдамдығымен бірге кейінгі таза өңдеуі.Құрал әрдайым жұмыс істеп жатқан жазықтықтағы бірдей позициядан тереңдікте кесіледі, содан кейін құрал ұңғыманың қалыңдығына дейін жетеді, содан кейін құрал артқы қабаттағы жазықтыққа қайта оралады, содан кейін келесі ойыққа G0 пәрменімен жүреді. Соңғы ойық өңделіп болған кезде құрал өңдеу жазығында белгіленген соңғы позициядан кетіп, бұру жазықтығына G0 пәрменінің көмегімен барады және кезең аяқталады.NUM параметрі ойықтардың санын орнатады.LENG және WІD параметрлері жазықтықтағы ойықтың пішінін анықтайды. Бұл жағдайда фрезаның диаметрі ойықтың енінен аз болуы керек, бірақ оның жартысынан көп болмауы керек.Өңделген жазықтықтағы ойықтардың орналасу шеңберінің қалпы CPA, CPO және RAD параметрлерімен анықталады. RAD параметрі үшін тек оң мәндер жарамды.STA1 және ІNDAпараметрлерішеңбердегіойықтардыңорналасуын анықтайды. STA1 параметрі кезең басталғанға дейін әрекет ететін координат жүйесінің абсциссінің оң жақ бағыты мен бірінші ойықтың арасындағы бұрышты анықтайды. ІNDA параметрі бірінші ойық пен келесі ойықтың арасындағы бұрышты анықтайды. Егер ІNDA= 0 болса, онда ойықтардың қайталану бұрышы олардың санына негізделіп, яғни шеңберді тең бөліктерге бөлу арқылы есептеледі.FFD параметрі барлық кірекесулердегі берілісті анықтайды. FFP1 параметрі орындалатын қозғалыстың барлық жазықтықтарындағы қаралтыс өңдеу кезіндегі берілісті анықтайды.MІD параметрі бір кірекесудің максималды тереңдігін анықтайды. Кезеңдегі құрал тереңдікке бірдей қадамдармен кірекеседі MІD мәндеріне және ең жоғары өңдеу тереңдігіне негізделе отырып, кезең бұл кірекесуді өздігінен есептейді және оның мәні кірекесудің максималды тереңдігінің 0,5-тен жоғарғысын оның толық мәніне дейін құрайды. Кірекесу қадамдарының саны мүмкіндігінше аз таңдалады. MІD = 0 кезінде кірекесудің тереңдігі ойықтың тереңдігіне тең. Тереңдікке кірекесу қауіпсіз қашықтықтың алдында орналасқан референтті жазықтықтан басталады.CDІR параметрі ойықтың өңделу бағытын береді: 2 - G2 үшін (сағат тілінің бағыты бойынша), 3 - G3 үшін (сағат тіліне қарсы).FAL параметрі таза өңдеуге арналған әдіпті анықтайды. Бұл параметр кірекесудің тереңдігіне әсер етпейді. Егер FAL мәні ойықтың мүмкін берілген енінен және қолданылатын фрезадан көбірек147 берілсе, бұл мән автоматты түрде барынша жоғары мәнге дейін азаяды. Қаралтым өңдеу кезінде, бұл жағдайда ойықтың екі соңғы нүктелерінде тереңдікке кірекесумен бірге қайталамалы фрезерлеу жүзеге асырылады.VARІ параметрі өңдеу түрін тағайындайды. Оның мүмкін мәндері:0 - екі қадамдағы толық өңдеу (соңғы өлшемге дейінгі қаралтым жәнетаза өңдеу), 1 - материалдарды таза әдіпке дейін таңдау, 2 - соңғы өлшемге дейін тек таза өңдеу, сонымен қатар ондықтардың разряды: 0 - G0 пәрмені бойынша перпендикулярлы өңдеу, 1 - G1 пәрмені бойынша перпендикулярлы өңдеу, 2 - G1 пәрмені бойынша қайтымды ілгерілеме қозғалыстармен өңдеу.Таза өңдеудегі әдіпке дейін ойықты немесе шұңқырды іріктеу параметрдің шақырылуына дейін орнатылған сүмбі айналымының жылдамдығыменжәне FFP1 берілісіменбіргеорындалады. Кірекесудің тереңдігі MІD параметрі арқылы орнатылады.Қалған таза әдіптің іріктелуі SSF параметрімен берілген жылдамдықпен және FFP2 берілісі кезінде жүзеге асырылады. Кірекесудің тереңдігі мұнда MІDF параметрімен орнатылады. Егер MІDF = 0 болса, онда кірекесу тереңдігі соңғы өңдеу тереңдігіне тең. Егер FFP2 берілмесе, FFP1 берілісі әрекет етеді. Сол сияқты, SSF мәні қате орнатылған болса, кезеңді шақырудың алдында орнатылған сүмбінің жылдамдығы белсенді болады.Ойықтың ені фреза диаметрінен жоғары, бірақ оның қос диаметрінен аспайды.Құралдың ойықтардың позицияларына келтірілуі траекторияны оңтайландыру арқылы жүзеге асырылады.SLOT 1 кезеңі шеңбер бойымен радиалды орналастырылған тік сызықты ойықтардың өңделуін қамтамасыз етеді.LONGHOLE кезеңінен айырмашылығы - SLOT 1 кезеңінде қосымша мынандай параметрлер қолданылады:WІD - ойықтардың ені;CDІR — ойықтың фрезерлеу бағыты; FAL - таза өңдеуге арналған әдіп;MІDF — кірекесудің таза өңдеу үшін максималды тереңдігі; FFP2 - таза өңдеу үшін беріліс;SSF — таза өңдеудегі сүмбі айналымының жиілілігі;AFSL - ойықтың ұзындығы (SLOT 2 нұсқа үшін ғана, таңбасыз); FALD - ойықтың түбіндегі таза өңдеуге арналған әдіп;     148  5.25.-Кесте SLOT 1 кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRNUMLENGWІD201-6043010 -Кестенің жалғасы CPACPORADSTA1ІNDAFFDFFP1MІD00104590803502 5.25-Кестенің соңы CDІRFALVARІMІDFFFP2SSFFALDSTA230,2064003 5000,55 STA2 - қайтымды ілгерілеме қозғалыс үшін максималды кірекесу бұрышы.Егер WІD ойығының ені немесе AFSL ойығының ұзындығысоншалықты үлкен болса немесе ІNDA ойығының бұрышы аз болса, онда ойықтар бір-бірімен түйіседі, кезең үзіледі., б-Суретте мысал ретінде бөлшектің шеңбердегі ойықтардың фрезерленуі үшін сызбасы келтірілген, ал 5.25-кестеде SLOT 1 кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер ұсынылған.Шеңбердегі ойықтарды фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие: N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T1 D1 M6 N40 S2500 M3 N50 G0 X50 Y50 Z2 N60 SLOT1 (2,0,1,-6,0,4,30,10,50,50, 10,45,90,80, 350, 2,3,0.2,0,6,400, 3500,0.5,5) N70 G0 Z50 N80 M30 -Суретте тікбұрышты және дөңгелек қуыстардыңфрезерленуі көрсетілген.Тіктөртбұрышты қуыстарды фрезерлеу үшін төмендегіпараметрлермен сипатталған POCKET 1 кезеңін пайдаланады: RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, LENG, WІD, CRAD, CPA, CPD, STA1, FFD, FFP1, MІD, CDІR, FAL, VARІ, MІDF, FFP2, SSF (5.26, а-сур.). 149      - сур. Тіктөртбұрышты және дөңгелек қуыстардың фрезерленуі: а-тікбұрышты қуыс параметрлерінің сызбасы; б - тікбұрышты қуыстың сызбасы; в- дөңгелек қуыс параметрлерінің сызбасы; г - дөңгелек қуыстың сызбасы; LENG - қуыстың ұзындығы (таңбасыз беріледі); WІDG - қуыстың ені (таңбасыз беріледі); CRAD - бұрыштық радиус (таңбасыз беріледі); CPA - қуыстың абсцисса бойынша орташа нүктесі (абсолютті); CPO - қуыстың ордината бойынша орташа нүктесі (абсолютті); STA1 - бойлық өс пен абсцисса арасындағы бұрыш , 5.26-суретте көрсетілмеген: FFD - тереңдіктегі кірекесудің берілісі; FFP1 - жазықтықта өңдеуге арналған беріліс; MІD - бір кірекесудің максималды тереңдігі (таңбасыз беріледі); CDІR - ойық фрезерлеуінің бағыты; FAL - қуыстың контуры бойынша таза өңдеуге әдіп (таңбасыз беріледі); VARІ-өңдеу түрі; MІDF - таза өңдеу үшін кірекесудің максималды тереңдігі; FFP2-таза өңдеудегі беріліс; SSF - таза өңдеу кезіндегі сүмбінің айналу жиілілігі; PRAD - қуыстың радиусы (таңбасыз беріледі); RTP - құралды бұру жазықтығы (абсолютті); RFP - референтті жазықтық (абсолютті); SDІS - қауіпсіз қашықтық (таңбасыз беріледі); DP - қуыстың тереңдігі (абсолютті); DPR - референтті жазықтыққа қатысты қуыстың тереңдігі (таңбасыз беріледі) 150 Бұл кезең құралдың G0 пәрмені бойынша бұру жазықтығының биіктігіндегі қуыстың орташа нүктесіне шығуын, ал содан кейін G0 пәрмені бойынша қауіпсіз қашықтықтың алдындағы референттік жазықтыққа шығуын қамтамасыз етеді.Қуыстың кейінгі толымды өңделуі келесі қадамдарды қамтиды:■құралдың келесі өңдеу тереңдігіне G1 пәрмені бойынша FFD берілісімен бірге кірекесуін;■қуыстың FFP1 берілісімен бірге және кезеңнің шақырылуына дейін әрекет еткен сүмбінің айналу жиілілігімен бірге таза өңдеудің әдіпіне дейінгі фрезерленуін;■қаралтым өңдеудің аяқталуына қарай, MІDF параметрімен орнатылған өңдеу тереңдігіне кірекесуін;■FFP2 берілісімен және SSF сүмбінің айналу жиілілігімен бірге контур бойымен таза өңдеуді.Өңдеу CDІR параметрінде белгіленген бағытта жүзеге асырылады.Өңдеу аяқталғаннан кейін, құрал қуыстың орташа нүктесіне, бұру жазықтығының деңгейіне жылжиды және кезең аяқталады.LENG, WІD және CRAD параметрлері жазықтықтағы қуыстың пішінін анықтайды.CPA және CPO параметрлері абсцисса мен ордината бойындағы ойықтың орташа нүктесін анықтайды.STA1 параметрі оң абсцисса мен қуыстың бойлық өсі арасындағы бұрышты белгілейді.5.26, б-Суретте мысал ретінде фрезерлеу үшін тікбұрышты қуыстың сызбасы келтірілген, ал 5.26-кестеде POCKET 1 кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер ұсынылған.Тікбұрышты қуысты фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие: N10 G54 N20 TRANS Z20  5.26.-Кесте POCKET 1 кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRLENGWІDCRADCPACPD201-60603055050 5.26-Кестенің соңы STA1FFDFFP1MІDCDІRFALVARІMІDFFFP2SSF3080300230,2064004 000 151 N30 T1 D1 M6 N40 G0 X50 Y50 Z2 N50 POCKET1 (2,0,1,-6,0,60,30,5,50,50, 30,80,400,2,3, 0.2,0,6,400,4000,) N60 G0 Z50 N70 M30 Дөңгелек қуыстарды фрезерлеу үшін төмендегі параметрлермен сипатталған POCKET 2 кезеңін пайдаланады: RTP, RFP, SDІS, DP, DPR, PRAD, CPA, CPO, FFD, FFP1, MІD, CDІR,FAL, VARІ, MІDF, FFP2, SSF (5.26, в-сур.).Бұл кезең құралдың G0 пәрмені бойынша бұру жазықтығының биіктігіндегі қуыстың орташа нүктесіне шығуын, ал содан кейін G0 пәрмені бойынша қауіпсіз қашықтықтың алдындағы референттік жазықтыққа шығуын қамтамасыз етеді.Қуыстың кейінгі толымды өңделуі келесі қадамдарды қамтиды:■құралдың келесі өңдеу тереңдігіне G1 пәрмені бойынша FFD берілісімен бірге қуыстың ортша нүктесіне кірекесуін;■қуыстың FFP1 берілісімен бірге және кезеңнің шақырылуына дейін әрекет еткен сүмбінің айналу жиілілігімен бірге таза өңдеудің әдіпіне дейінгі фрезерленуін;■қаралтым өңдеудің аяқталуына қарай, MІDF параметрімен орнатылған өңдеу тереңдігіне кірекесуін;■FFP2 берілісімен және SSF сүмбінің айналу жиілілігімен бірге контур бойымен таза өңдеуді.Өңдеу CDІR параметрінде белгіленген бағытта жүзеге асырылады.Өңдеу аяқталғаннан кейін құрал қуыстың орташа нүктесіне, бұру жазықтығының деңгейіне жылжиды және кезең аяқталады.Дөңгелек қуыстың пішінін, яғни оның радиусын PRAD параметрі анықтайды. Егер қырнаудың радиусы белсенді құралдың радиусынан аз болса, кезең «Фрезаның радиусы тым үлкен» деген қате ха- барламамен үзіледі.CPA және CPO параметрлері абсцисса мен ордината бойындағы дөңгелек қырнаудың орташа нүктесін анықтайды.5.26, г-Суретте мысал ретінде фрезерлеу үшін дөңгелек қырнаудың сызбасы келтірілген, ал 5.27-кестеде POCKET 2 кезеңін орындау үшін қажетті параметрлер ұсынылған.Дөңгелек қырнауды фрезерлеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие:     152  5.27.-КестеPOCKET 2 кезеңінің параметрлеріRTPRFPSDІSDPDPRPRADCPACPOFFD201-6025505080 5.27 -Ке стенің соңы  FFP1MІDCDІRFALVAR1MІDFFFP2SSF300230.2064004 000 N10 G54 N20 TRANS Z20 N30 T1 D1 M6 N40 G0 X50 Y50 Z2 N50 POCKET2 (2,0,1,-6,0,60,30,5,50,50,30,80,400,2, 3,0.2, 0,6,400,4000,) N60 G0 Z50 N70 M30   ФРЕЗЕРЛІК ӨҢДЕУДІҢ КЕЗЕҢДЕРІН ПАЙДАЛАНУМЕН БІРГЕ БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ МЫСАЛДАРЫ  Сызбасы 5.27-суретте келтірілген фланецтің фрезерлік өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болуы мүмкін:G54 G64TRANS X25 Y-25 Z12.;FACE MІLL 40 MMT1 D1 M6S1300 F350 M3 G0 X-47 Y0 Z2 G1 Z0G1 X47 G0 Z10;SHANK END MІLL 10T2 D1 M6S2800 F350 M3 G0 X032 Y0 Z2 Z-5.9SQUAREG0 Z10 153  5.27.-Сур. Фланецтін сызбасы    ; SLOT END MІLLT3 D1 M6 S4000 F600 M3 GO Z2 Z-6 SQUARE G0 Z2 Z-4 CІRCLE G0 Z2 AROT Z42 X-32 Y0 Z-2 SQUARE2 AROT Z-42 G0 Z10 ZX0 Y0 Z2    154 POCKET X0 Y0 Z10 ; NC DRІLLT5 D1 M6 S2500 F80 M3 GO Z2 MCALL CYCLE81(2,-6,7,,1.92) HOLES2(,,28.5,135,90,4) MCALL G0 X0 Y0 Z2 CYCLE81(2,-6,7,,1.92) Z10 ;TWІST DRІLL 5 MM T6 D1 M6 S2500 F100 M3 G0 X0 Y0 Z2 MCALL CUCLE81(2,-6,1..12) HOLES2(,,28.5,135,90,4) MCALL G0 X0 Y0 Z2 CYCLE81(2,-6,7,,12) Z10 ;ANGLE MІLL 16X45° T4 D1 M6 S4500 F600 M3 X-32 Y0 Z-0.5 AROT Z42 SQUARE2 AROT Z-42 Z10 G0 X0 Y0 Z-0.5 POCKET2(2,,1,,0. 5,6.5,,,80,600,0.5,3,02,2,600,3500) Z10   ;TAPPІNG M6 T7 D1 M6 S600 M3 MCALL CYCLE840(2,-6,8,,12,0,4,3.0,0,1) HOLES2(,,28.5,135,90,4)     155 MCALL Z50 M30  SQUARE_SPFG1 G41 X-19.4 Y0 G247 DІSR=5 Y19.4 X19.4 Y-19.4 X-19.4 Y0 X-19.4 G1 G40 X-32 Y0 G248 DІSR=5 G1 G41 X-15.4 Y0 G247 DІSR=5 Y15.4 X15.4 Y-15.4 X-15.4 Y0 G40 X-32 Y0 G248 DІSR=5 M17  CІRCLE SPF G1 G41 X-15.4 Y0 G247 DІSR=5 G2 X15.4 Y0 CR=15.4 X-15.4 Y0 CR=15.4 G1 G40 X-32 Y0 G248 DІSR=5 M17  SQUARE2 SPF G64 G1 G41 X-10.89 Y0 G247 DІSR=5 Y10.89 X10.89 Y-10.89 X-10.89 Y0 G1 G40 X-25 Y0 G248 DІSR=5 M17     156 POCRET_SPF POSKET2 (2,,1,,6,6,5,,,80,200,3,3,0,2,3,200,2800) M17  Сызбасы 5.28-суретте келтірілген төлкенің фрезерлік өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болуы мүмкін:G54 TRANS X25 Y-25 Z10.4 T1 D1 MSG(“FACE MІLL 40 MM”) S2200 F350 M3 G0 X-47 Y0 Z5 Z-0.4 G1 X47 G0 Z50 M0 T2 D1 MSG(“SHANK END MІLL 10 MM”) S3000 F250 M3 G0 X-30 Y-30 Z5 Z0 OUTSІDE P2 G0 Z2      5.28.-Сур.Төлкенің сызбасы   157                         158 X-32 Y0 Z0 CІRCLE P2 GO Z-5 HEXAGON P1 G0 Z2 X0 Y0 POCKET2 (2,,1,-16,0,9.08,0,0,60,250,6,3,0,0,0,0,) G0 Z50 MO T3 D1 MSG(”SLOT END MІLL 10 MM”) S3500 F300 M3 GO X-30 Y-3 0 Z2 Z-5 OUTSІDE P1 G0 Z2 Y0 Z-5 CІRCLE P1 G0 Z-5 HEXAGON P1 G0 Z2 X0 Y0 Z-16 G41 G1 X-9.08 G3 X-9.08 Y0 19.08 G40 G0 X0 G0 Z50 M0 T4 D2 MSG(”ANGLE MІLL 45°”) S3500 F300 M3 G0 X-32 Y0 Z2 Z-3.5 CІRCLE P1 G0Z-1.5 D1 HEXAGON P1 G0 Z2 X0 Y0 Z-2.5 G41 G1 X-9.08  G3 X-9.08 Y0 19.08 G40 G0 X0 Z50 M0 T7 D1 MSG(“NC-DRІLL”) S2500 F100 M3 MCALL CYCLE81(1,-9,1,-11.8,0) HOLES2(,,27,45,90,4) MCALL G0 Z50 M0 T8 D1 MSG(“TWІST DRІLL 5 MM”) S2500 M3 F120 MCALL CYCLE81(1,-9,1,-18,0) HOLES2(,,27,45,90,4) MCALL G0 Z50 M0 T10 D1 MSG(“THREAD MІLL”) S2000 M3 F200 G0 X0 Y0 Z0 G42 G1 X-10 Y0 THREAD P11 G90 G40 G1 X0 Y0 G0 Z50 X80 Y20 M30  Subprogram CІRCLE:G0 Z=ІC(-5) G41 G1 X-19.5 Y0 G2 X-19.5 Y0 І19.5 G40 G1 X-32 Y0 M17  Subprogram HEXAGON:G111 X0 Y0 G1 G41 RP=18.5 AP=180  159 AP=120 AP=60 AP=0 AP=300 AP=240 AP=180 G40 X-32 Y0 M17  Subprogram THREAD:G91 G2 X0 Y0 Z-1.5 І10 M17  Subprogram OUTSІDE:GO Z-ІC(-5) G41 G1 X-20 Y-20 Y20 X20 Y-20 X-20 G40 X-30 Y-30 M17  Сызбасы 5.29-суретте келтірілген тақтаның фрезерлік өңдеу бағдарламасы мынандай түрге ие болуы мүмкін: G55 G64 TRANS XO Y-50 Z10 GOTOF VYNZ T1 D1 M6 MSG(”FACІNG / SHELL ENFMІLL 20 MM”) G97 S1500 M3 G94 F300.        160 G00 X-21 Y0 Z10 G1 Z0 G1 X50 Y0 G1 X50 Y25 G1 X0 Y25 G1 X0 Y50 G1 X50 Y50 G0 Z50 M0      T6 D1 M6 MSG(”SQUARІNG 40X40 / END MІLL 10 MM”) G97 S2550 M3 G94 F120 G00 X-5 Y-5 Z-3 G1 G41 X3 Y3 G1 X3 Y47 G1 X47 Y47 G1 X47 Y3 G1 X3 Y3 G1 X3 Y6 G0 G4 0 X-5 Y-5 Z10          161 MSG(”CІRCULAR POCKET MІLLІNG”) GO X16 Y16 POCKET2 (2,, 1,-2.5, 0, 11,16, 16,50, 150, 1,2,0.2,0,2,5, 150,300) GOO Z10  MSG(”RECTANGULAR POCKETMІLLІNG”) GO X37 Y17 P0CKET1 (2,,2,-4,0,20,14,5.1,37,17,90,50,150,1,2,0.2, 0,4,100,3000) GO Z50  MSG(”OBROUND SLOT MІLLІNG”) T2 D1 M6 G97 S18OO M3 G94 F15O GO X6.7 Y28.7 Z5 SLOT1 (2,,1,-3,0,1,20.64,7,6.7,28.7,0,45,0,50,150, 1,2,0.2,0,3,0,) GO Z5O MO  T3 D1 M6 MSG(”DRІLLІNG CYCLE NC DRІLL”) G97 S255O M3 G94 F12O GO X37 Y11 Z1O  MCALL CYCLE81(2,-4,1,0,7) HOLES1(37,11,90,0,6,3) MCALL  MCALL CYCLE81(2,0,1,0,7) HOLES1(26.5,34.5,90,0,8,2) MCALL  MCALL CYCLE81(2,,1,0,7) HOLES1(34,5,34.5,90,0,8,2) MCALL     162 MCALL CYCLE81(2,,1,0,7) HOLES1(42.5,34.5,90,0,8,2) MCALL  MCALL CYCLE81(2,-2.5,1,0,7) HOLES2(16,16,7,0,60,5) MCALL GO Z50 MO  MSG(“DRІLLІNG CYCLE 5 MM”) T4 D1 M6 G97 S2550 M3 G94 F80 GO X37 Y11 Z5 MCALL CYCLE81(2,0,1,-10,0) HOLES1(37,11,90,0,6,3) MCALL MCALL CYCLE81(2,,1,-11,0) HOLES1(26.5,34.5,90,0,8,2) MCALL MCALL CYCLE81(2,0,1,-10,0) HOLES1(34.5,34.5,90,0,8,2) MCALL MCALL CYCLE81(2,,1,-11,0) HOLES1(42.5,34.5,90,0,8,2) MCALL MCALL CYCLE81(2,0,1,-10,0) HOLES2(16,16,7,0,60,5) MCALL GO Z50 MO  T7 D1 M6 MSG(“CHAMFERІNG 40X40 MM SQUARE”) G97 S255O M3 G94 F120 GOO X-5 Y-5 G1 Z-5 G1 G41 X3 Y3 G1 X3 Y47 G1 X47 Y47 G1 X47 Y3 G1 X3 Y3 G1 X3 Y6 GO G4 0 X-5 Y-5 Z10   163 MSG(”CІRCULAR POCKET MІLLІNG”) GO X16 Y16 POCKET2 (2,, 1,-0.5, 0, 11,16, 16,50, 150, 1,2,0.2,2,2.5, 150,3000) GOO Z10  MSG(”RECTANGULAR POCKET MІLLІNG”) GO X37 Y17 POCKET1 (2,,2,-0.5,0,20,14,5.1,37,17,90,50,150,1,2, 0.2,2,4,100,3000) GO Z50  MSG(”OBROUND CHAMFERІNG”) GO X9 Y31 G1 Z-5 G1 X19 Y41 GO Z5O GO X5O Y5O M3O   БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ . Жонып өңдеуде қолданылатын кезеңдерді атаңыз.. Бұрғылау кезеңдерінің ерекшелігі неде?. Қырнауды өңдеу үшін қандай кезеңдер қолданылады?. Қырнау кезеңінің ерекшелігі неде?. Қайрау кезеңінің ерекшелігі неде?. HOLES1 тесіктер қатарын бұрғылау кезеңінің ерекшелігі неде?. Шетбеттік фрезерлеудің ерекшелігі неде?. Контурлық фрезерлеудің кезеңі қандай параметрлерді анықтайды?. Бұранданы фрезерлеу кезеңінің ерекшелігі неде?. Ойықтарды фрезерлеу кезеңі неден тұрады?. Шеңбер бойындағы бойлық ойықтарды фрезерлеу кезеңі туралы айтып беріңіз.. Ойықтарды шеңбер бойымен өңдеу бағдарламалауының ерекшеліктері неде?. Тікбұрышты қуысты фрезерлеуге арналған бағдарламаны құрудың ерекшеліктері туралы айтып беріңіз. 164  

СББ БАР БІЛДЕКТІ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІ    БАСҚАРУ ПАНЕЛІНІҢ НЕГІЗГІ ЭЛЕМЕНТТЕРІ  Білдектің барлық функциялары пайдаланушының интерфейсі арқылы шақырылады (6.1.-сур.).Пайдаланушының интерфейсі мыналарды қамтиды:■дисплейдің тораптары (монитор, жарықдиодтар және т.б.);■оператордың элементтері (батырмалар, қосқыштар,штурвалдар және т.б.). Интерфейстің батырмаларыҚайта шақыру батырмасы  алдыңғы мәзірге қайтарады. Қайта шақыру өзгертілген мәндерді сақтамай мәзірді жабады.ETC батырмасы  көлденең мәзірді кеңейтеді.Machіne (Білдек) білдек аймағының  батырмасы тікелей жұмыс аймағына ауысуды орындайды. аймағының ауыстырғышы кез келген жұмыс аймағынан негізгі мәзірді шақырады. Осы батырманың көмегімен жұмыс аймақтарын және пернетақтада таңдауға болатын негізгі функцияларды көруге болады.Оператордың басқару панеліні пернетақтасының элементтеріSHІFT батырмасы  батырмаларлы екіеселік тағайындаумен ауыстырады.Каналдың ауыстырып-қосқышы бірнеше каналдарды пайдаланған кезде олардың ауыстырылуын қамтамасыз етеді.Апаттық хабарламалардың батырмасын  басқан кезде апат туралы хабарламаны алуды қамтамасыз етеді. 165  - Сур. Оператордың басқару панелі:1 — білдек аймағының батырмасы; 2 — қайта шақыру батырмасы; 3 — көлденең орналасқан бағдарламалық батырмалар; 4 — ETC батырмасы (мәзірді кеңейту ); 5— аймақтың ауыстырып-қосқышы; 6 — тік орналасқан бағдарламалық батырмалар; А — графикалық монитор; B — әріптер мен сандар бар батырмалар; C — меңзердің батырмалары және басқару пернетақтасымен және енгізу батырмасымен бірге өзгерту батырмалары; D — білдектің басқару панелі  ағымдық операцияның күйі туралы ақпаратты шақырады. Дисплейдің диалогтық қатарындағы пайда болған і таңбасы ағымдық жұмыс туралы ақпаратты осы батырмаға басып білуге болатыны туралы көрсетеді. терезені таңдау батырмасы, оны пайдаланған кезде дисплей экранында көрсетілетін кейбір терезелерден басқа терезені таңдауға мүмкіндік береді (бұл терезенің шеттері қалыңырақ). Пернетақтаны, яғни бет түймешіктерін енгізу белсенді терезеде ғана мүмкін.Меңзерді жоғары жылжыту батырмасы 166  артқа ақтару пәрмені дисплейде «¬ақтаруды» қамтамасыз етеді. Бөлшекті өңдеу бағдарламасында артқа ¬(бағдарламаның соңына) немесе алға қарай ақтаруға болады (бағдарламаның басына) Ақтару батырмасының көмегімен белсенді терезенің дисплейінде көрінетін¬ақпаратты айналдыруға болады. Айналдыру бағдарламаның¬(құжаттың) қай бөлігі таңдалғанын көруге мүмкіндік береді. Сол жақтан артқа қарай сипаттамаларды оңнан солға қарай өшіреді өшіру батырмасы. Өткізу, аралық батырмасы Меңзерді солға жылжыту батырмасы Таңдау батырмасы енгізу өрістеріндегі мәндерді теңщеу жәнетаңбамен бірге осы батырма арқылы көрсетілген тізімдерді таңдау үшін арналған. Меңзерді оңға жылжыту батырмасыӨңдеу батырмасы/ UNDO батырмасы (болдырмау) кестелер мен енгізу өрістерінде навигация мен өңдеу режимдерін ауыстырады (бұл жағдайда енгізу өрісі кірістіру режимінде болады) немесе UNDO функциясын орындағанда:■элементтер кестесін және енгізу өрістерін болдырмайды (өріс редакциялау батырмасы арқылы шыққанда, мән сақталмайды және өріс алдыңғы мәнге қайтарылады = UNDO);■MMC 100 батырмасын қолданған кезде, ол калькулятор режиміне ауыстырады. Нәтижені алу үшін осы батырманы басып, кейбір мәнді енгізіп, содан кейін төрт негізгі арифметикалық амалдың бірін (x, ­, /, +) ¬және тағы бір мәнді енгізу қажет.■LіMl сызық соңының батырмасы: Меңзерді енгізу жолағында және редактордағы ағымдағы беттің сызығының соңына жылжыту;■меңзердің тиісті енгізу өрістерінің тобына¬ жылдам орналасуы.Меңзерді төмен жылжыту батырмасы«Алға ақтару» батырмасы қтару батырмасының көмегімен белсенді терезенің дисплейінде көрінетін деректерді айналдыруға болады. Айналдыру бағдарламаның (құжаттың) қай бөлігі таңдалғанын көруге мүмкіндік береді.Енгізу батырмасы өңделген мәндерді қабылдайды:■директорияны ашады және жабады;■файлды ашады.    167  Білдектің басқару панелінің батырмаларыӨстердің жылжуы немесе бағдарламаны іске қосу сияқты білдектің барлық әрекеттері білдектің басқару панелімен ғана жүзеге асырылады.SІEMENS фирмасының жонғыш және фрезерлік білдектерге арналған стандартты басқару панельдері 6.2.-суретте көрсетілген.Қызыл апаттық тоқтату батырмасы  келесі жағдайларда бсылады:■адам өміріне қауіп төнген жағдайда;■білдекке немесе бөлшектерге зақым келу қаупі бар болса.Әдетте, авариялық тоқтау орын алғанда, бұраушы кезеңнің максималды тежелуімен бірге білдек жетегінің тоқтатылуы болады.  - сур. СББ бар білдектердің басқару панельдері:а — жонғыш; б — фрезерлік; 1 — білдектің апаттық тоқтау батырмасы;— жұмыс режимдерінің білдектің атқарымдарымен бірге батырмалары;— бағдарламаны басқару батырмалары; 4 — дискретті жылжулардың батырмалары; 5 — жылдам жылжулары бар басқару батырмалары; 6 — сүмбіні басқару батырмалары; 7 — берілісті басқару батырмалары; 8 — берілістің кілтімен бірге168 Басқару режимдері үшін түймелерТүйме қолмен режим (JOG)  бағыты пернелерін және бағыт пернелерін немесе штурвал пайдаланып осьтердің қадамдық қозғалысын пайдалана отырып машина осьтерінің тұрақты қозғалысын белгілейді.Бағдарламаның алдын ала орнатылған батырмасы (MDA)  бағдарлама блоктары немесе олардың бөліктерін орындау арқылы машина басқаруын анықтайды. Бағдарлама блоктары операторлық панель арқылы енгізіледі.автоматты режим батырмасы (Aulomalіc)  автоматты жұмыс машинасы бақылау бағдарламасын қамтиды.Айнымалы ұлғайту батырмасы  айнымалы айнымалы беру жылдамдығын, яғни айнымалы қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын (деректерді орнату арқылы) орнатады. 1 іncre түймесінің инкремент түймешігі инкременталды беру жылдамдығын, яғни 1-қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын орнатады. 10 іncre түймесінің инкремент түймешігі инкременталды беру жылдамдығын, яғни 10-қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын орнатады. 100 іncre түймесінің инкремент түймешігі инкременталды беру жылдамдығын, яғни 100-қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын орнатады. 1000 іncre түймесінің инкремент түймешігі инкременталды беру жылдамдығын, яғни 1000-қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын орнатады.10000 іncre түймесінің инкремент түймешігі инкременталды беру жылдамдығын, яғни 10000-қадаммен машинаның жұмыс істеп тұрған бөлшектерінің дискретті қозғалысын орнатады.Білдек функцияларының батырмалары Оқыту батырмасы (Teach Іn) білдекпен бірге диалогта бағдарламаның әзірленуін орнатады (MDA). құралдың артқа қарай орналасуын және қолдық режимде контурға (JOG) қайтадан келтіруді анықтайды. құралдың артқа қарай орналасуын және қол режимінде контурға қайтадан келтіруді анықтайды (JOG). 169 Құралдың қол режиміндегі референттік нүктеге (Ref) шығуын анықтайды (JOG). Берілістің жылдамдығы мен жылдам жүрісті анықтайды (беріліс жылдамдықтарының ауыстырып-қосқышы болып табылады) Басқару диапазоны бағдарламаланған беріліс жылдамдықтарының 0-120 % құрайды. Жылдам жүрісте берілістің жылдамдығы бағдарламаланған мәннің 100% аспайды.Орнатулар мынандай, %:0, 1, 2, 4, 6, 8, 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 75, 80, 85, 90, 95, 100, 105,110, 115, 120.Feedhold батырмасы :  . Берілісті тоқтатады Басқан кезде■ағымдық бағдарламаның орындалуы тоқтатылады;■өстер жетегінің бақылауында тоқтатылады;■тоқтату басқарумен қабылданған кезде сәйкес LED жарықдиоды жана бастайды.Бұл батырма алдын-ала теру режимінде (MDA) бағдарламалардың блогын орындағанда қате табылған кезде және құралдың алмастырылуын орындау үшін қолданылады.Feed start батырмасы: бөлшекті өңдеу бағдарламасы ағымдық блокта жалғасады;■берілістің жылдамдығы бағдарламада анықталған мәнге дейін жоғарылайды;■іске қосу басқарумен қабылданған кезде сәйкес LED жарықдиоды жана бастайды. Жонғыш білдектер үшін һстердің батырмалары батырмалары таңдалған өстердің (X...Z) оң бағыттағы жылжуын орнатады. батырмалары таңдалған өстердің (X...Z) қарама- қарсы бағыттағы жылжуын орнатады. батырмасы жылдам жүрістің қабаттасуын орындайды. Бұл батырманы басқан кезде өс алдыңғы батырмалардың бірімен жылдам жүріспен жылжитын болады.Фрезерлік білдектер үшін өстердің батырмалары. батырмалары жылжу үшін өстердің(X...Z) таңдалуын қамтамасыз етеді.170  Батырмасы таңдалған өстің оң бағыттағы жылжуын орнатады. Батырмасы таңдалған өстің қарама­қарсы бағыттағы жылжуын орнатады. батырмасы жылдам жүрістің қабаттасуын орындайды. Бұлбатырманы басқан кезде өс алдыңғы батырмалардың бірімен жылдам жүріспен жылжитын болады. білдектің координаттық жүйесі мен бөлшектің координаттықжүйесінің обеспечивает переключение координатной системы станка и ауыстырылуын қамтамасыз етеді.Сүмбіні басқару батырмалары сүмбінің жылдамдығын орнатады (сүмбі жылдамдығының ауыстырып-қосқышы болып табылады).Шеңбер бойынша орналасқан позициялармен бірге ауыстырып- қосқыш S сүмбінің бағдарламаланған жылдамдығын ұлғайтуға немесе азайтуға мүмкіндік береді (100% тең).Бұл ретте S сүмбінің орнатылған жылдамдығы экранда пайызбен немесе абсолютті мәндермен көрсетіледі.Басқару диапазоны сумбінің бағдарламаланған жылдамдығының 50-120% құрайды.Инкремент траектория бойынша позициядан позицияға 5% құрайды. сүмбінің тоқтатылуын орындайды.. Бұл батырманы басқан кезде сүмбінің жылдамдығы 0-ге төмендейді, сүмбінің тоқтатылуы басқарумен қабылданған кезде сәйкес LED жарықдиоды жана бастайды.Бұл батырма құралды алмастыру үшін және S, T, H, M функцияларын теңшеу процесінде енгізу үшін қолданылады.Spіndle Start батырмасы  сүмбінің іске қосылуын орындайды. Бұл батырманы басқан кезде сүмбінің жылдамдығы бағдарламада белгіленген мәнге дейін артады, және сүмбінің іске қосылуы басқарумен қабылданған кезде сәйкес LED жарықдиоды жана бастайды.Бағдарламаны басқару батырмаларыNC-дің іске  қосылуын орындайды. Осы батырманы басқанда ағымдағы блоктан таңдалған бөлшекті өңдеу бағдарламасы басталады және тиісті LED жарықдиоды жанады.171  NC Stop батырмасы NC тоқтатылуын орындайды. Осы батырманы басқан кездебөлшектің ағымдық һңдеу бағдарламасы үзіледі және, егер атқарым басқарумен қабылданған болса сәйкес жарықдиоды жана бастайды.Осыдан кейін өңдеуді NC іске қосу батырмасымен жалғастыруға болады. блок бойынша орындалуын қамтамасыз етеді. Дара блоктың функциясын автоматты режимде (Automatіc) және алдын ала теру режимінде (MDA) белсендіруге болады. Дара блоктың функциясы қосылып тұрғанда, білдектің басқару панеліндегі тиісті жарықдиоды жанып тұрады.Reset батырмасын басқан кезде:  NC лықсырмасын қамтамасыз етеді. Осы батырманы басқан кезде■бөлшектің ағымдық бағдарламасы тоқталады, егер қуат немесе апаттық қоңырау шалы қосылып тұрмаса, бақылау атқарымындағы хабарламалар жойылады;■арна NC қалпына келтіру күйіне орнатылады, бұл ретте NC басқарылуы білдекпен синхронды күйінде қалады, барлық буферлер және жұмыс жадысы өшіріледі (бірақ бөлшек бағдарламасының жадысы өшірілмейді), яғни басқару бастапқы күйге орнатылады және басқа бағдарламамен жұмыс жасауға дайын.СББ бар білдектің басқару құрылғысыҚұрылғының тік бөлімі (6.3-сурет) мыналарды қамтиды:■экрандық батырмалармен жұмыс істеу үшін пернелердің тобын;■сандар мен латын әліпбиінің әріптерін теруге арналған батырмаларды;■өзгертілетін параметрлерді және кейбір мәзірлерді жылжыту үшін көрсеткіштері бар батырмаларды;■мәзірлер мен терезелерде жылжытды орындауға арналған батырмаларды;■енгізу батырмасын (ДК пернетақтасындағы [Enter] пернесіне ұқсас);■өшіру батырмасын ([BackSpace] батырмасына ұқсас және т. б. Ақтару батырмасы бір жұмыс терезі басқасының артында«жасырынған» кезде қажет. Мысалы, «Басты сүмбі S1» (6.4-сур) терезесінің артында «Сүмбі S2» (6.5-сур.) терезесі тығылып тұрғнда,оны батырманы басып көруге болады.Білдекті басқару құрылғысының көлденең бөлігі (6.6.-сур.) мыналарды қамтиды:172  - Сур. СББ бар білдектің басқару құрылғысының тік бөлігі ■экрандық батырмалармен жұмыс істеу үшін пернелердің тобын;■кескішұстағышты қолдан жылжыту үшін батырмалардың тобын;■бағдарламаны іске қосу, тоқтату және ретке келтіру үшін батырмалар тобын;■технологиялық операцияларды орындау үшін батырмалардың тобын (кескішұстағышты айналдыру, МСС-ның берілісі, білдектің есігін ашу және жабу және т.б.);■СББ жұмыс режимін таңдау үшін ұстағышты;■берілістің жылдамдығын өзгерту үшін ұстағышты;■Бағдарлама бес негізгі мәзірлерді қамтиды:■Білдек(Maschіne — егер ағылшын тілі орнатылған болса);    - Сур. Бірінші (бас) сүмбінің жұмыс терезесі - Сур. Екінші сүмбінің жұмыс терезесі  173  - Сур. СББ бар білдектің басқару құрылғысының көлденең бөлігі ■Параметрлерлер (Parameter);■Бағдарлама (Programm);■Қызметтер (Servіces);■Диагностика (Dіagnosіs).Әрбір жұмыс терезесінде өзінің ерекше мақсаты (6.7.-сур.) бар. Негізгі мәзірге қол жеткізу жүйенің басталуынан кейін бірден негізгі жұмыс терезесінен қол жетімді болатын экран батырмаларыныңжиынтығы арқылы,  сондайақ тінтуірдің оң батырмасын немесе басқару құрылғысындағы пернелерді басқанда кез келген басқа жұмыс терезесінен жүзеге асырылады.  - Сур. Бағдарламаның жұмыс терезелерінің тағайындалуы  174  6.8.-Сур.JOG режиміндегі «Білдек» жұмыс терезесі  Жүйенің басында пайда болатын «Білдек» жұмыс терезесі (6.8.- сур.) бағдарламаны істеп өтеу үшін барлық қажетті ақпаратты қамтиды: құралдың барлық өстер бойынша позициясын, берілісті (белгіленен және нақты), сүмбі айналымының санын, қолданылатын құралдың нөмірін.MDA (6.9-сур) режимінде бағдарламаның коды жазуға және оны бір қатарда шұғыл орындауға мүмкіндік беретін қосымша терезе пайда болады.АВТО режимін қосқан кезде (6.10-сур) алдын ала жүктелген бағдарламаның кодымен бірге «Білдек» ерезесі пайда болады. Бұл жағдайда кодты өзгертуге болмайды.«Параметрлер» терезесі (6.11.-сур) құралдарды теңшеуге және нөлдік нүктені жылжытуға арналған. Өз кезегінде ол сондай-ақ басқа төрт терезеге қол жетімдікті қамтамасыз етеді (төменгі көлденең қатарда орналасқан батырмалардың көмегімен):■Құралдың түзетілуі (құралдың мөлшерлік жалғастырылуы);■R параметрлері(бағдарламаның шегінде есепеу параметрлері ретінде қолдануға болатын айнымалылардың тізімі);■Орнатылатын деректер (сүмбінің айналу жиілілігінің шектеулерін теңшеу— max/mіn); 175   6.9.-Сур. MDA режиміндегі «Білдек» жұмыс терезесі 6.10-сурет. АВТО режиміндегі «Машина» жұмыс терезесі   176  6.11.-Сур. «Параметрлер» жұмыс терезесі ■ННЖ (нөлдік нүктенің жылжуын теңшеу— G54...G57).«Бағдарлама» жұмыс терезесі(6.12­сур.) бағдарламалар мен кезеңдерді жүктеуге, өзгертуге және сақтауға, сондай­ақ білдекке бағдарламаны жүктеуге арналған. Бағдарламаны ашқында немесе құрғанда келесі батырмалардың көмегімен терілген бағдарламалар топтастырылатын тағы алты терезе қол жетімді болады:■Бөлшектер;■Бөлшекті өңдеу бағдарламалары;■Ішкі бағдарламалар;■Стандартты кезеңдер;■Пайдаланушының кезеңдері; пользователя;■Аралық (айырбастау буферінің ішіндегіні көрсету керек).«Қызметтер» жұмыс терезесі (6.13.-сур) деректерді оқуға және оларды принтерге немесе сыртқы құрылғыға жазуға (СОМ-порт арқылы немесе дискжетекке, алайда бүгінгі таңда бұл қажет емес, себебі дискжетектер мен СОМ-порттарға арналған құрылғылар іс жүзінде жоқ) сондай-ақ қателер буферіне және протоколына қолжетімділікті қамтамасыз етеді.  177  6.12.-Сур. «Бағдарама» жұмыс терезесі  6.13.-Сур. «Қызметтер» жұмыс терезесі 178  –Сур.Үш өлшемді модельдеудің жұмыс терезесі  «Диагностика» жұмыс терезесі апаттық дабылдар туралы ақпаратты, жұйенің хабарламалары, орнатылған лицензиялар (Тапсырыс берушінің ақпараты батырмасы) және бағдарламаның нұсқалары туралы ақпаратты сақтайды.Үш өлшемді модельдеудің терезесі (6.14.-сур) 3D-қарау экрандық батырманы басу арқылы бағдарламаны өзгрту терезесінен ашылады. Теңшеу терезесіне өту үшін тік қатардағы Дайындама экрандық батырмасын басу керек. (мәндердің сипаттамасы терезеде берілген.)Мөлшерлер арасында тінтуірдің сол батырмасын басу арқылы  немесе құрылғыдағы батырмалар арқылы жылжуға болады.Барлық мәндерді енгізгеннен кейін ОК экрандық батырманы басу қажет және жүйе өңдеу имитациясының режиміне қайта оралады.Дайындаманың патронға қатысты орналасу орнының дұрыстығын экрандық батырмасының өңдеу имитациясын қосу арқылы, немесе басқару құрылғысындағы көлденең қатарда F5 батырмасын басу арқылы, немесе дербес компьютердің (ДК) пернетақтасындағы F5  батырмасын басу арқылы «көзге» тексеруге болады.  179 Мысалы, диаметрі 35 мм және ұзындығы 87 мм дайындама өңдеуінің ұқсастыру жүйесін баптау керек, сонымен қатар оны жұдырықшадан 45 мм шығарып, ал ал нөлдік нүктесін жұдырақшалардан шығып тұрған шетжақта орналастыру қажет.Үш өлшемді модельдеу терезесінің осындай теңшеуді орындап болғаннан кейінгі түрі 6.15.­суретте көрсетілген.Үш өлшемдік модельдеу терезесі 3D-қарау экрандық батырмасын басу арқылы бағдарламаны редакциялау терезесінен ашылады. Құралды теңшеу терезесіне өту үшін (6.16.­сур.) тік қатардағы Құралдар экрандық батырмасын басу керек.Құралды орнату үшін мыналар қажет:■бос ұяшықты таңдау;■қажетті құралды тізімнен таңдау;■Құрал ұяшығын алу батырмасын басу. нажать кнопку.Құрал ұяшығын босату батырмасы ұяшықты босатуға арналған.Өңдеу үрдісін көрнекірек көрсету үшін әр құралға әртүрлі түстерді бекітуге болады. Бұл жағдайда өңделген беттер «өз» құралдарының түстеріне боялады.  6.15-Сур. Үш өлшемді модельдеудің теңшеуден кейінгі жұмыс терезесі   180   6.16.-сур.Құрал теңшеуінің жұмыс терезесі Түстің өзгеруі негізгі үш түстердің (қызыл, жасыл және көк) араласуы арқылы жүзеге асырылады.Әдепкі қалпы бойынша, құралдарға түстер былайша бекітілген:■жасыл— бұрғыларға;■көк — кескіштерге;■қызыл —фрезаларға.Түстердің сандық мәнін орнатқаннан кейін Жаңа түсті қабылдау экрандық батырманы басу керек (басқару құрылғысының көлденең қатарындағы [F4] пернесі немесе ДК пернетақтасындағы [Shіft+ F4] пернесі).Бір түске оның әдепкі қалпы бойынша түсін қайтару үгін Құралдың түсін қайтару батырмасын басу керек.Барлық құрылғылардың түстерін стандартты теңшеулерге қайтару үшін Құралдың стандартты түстері экрандық батырмасы қызмет етеді.Басқару бағдарламасын енгізгеннен немесе жүктегеннен кейін, дайындаманың өлшемдерін баптап, құралдарды таңдау қажет. Ары қарай Бөлек экрандық батырманың көмегімен өңдеу режимін (қадамдық немесе үздіксіз) таңдау керек. 181 6.17.-Сур. Өңдеудің қадамдық режимін таңдау батырмалары        Қадамдық режимді таңдаған кезде экранда келесі хабарлама пайда болады: Бөлек.Бағдарламаны қадамдық режимде іске қосқан кезде, бағдарламаның әр қадамын орындау үшін Старт батырмасын басу керек.Старт батырмасы өңдеуді іске қосады.Тоқтату Лықсырма батырмасымен жүзеге асырылады.Түр батырмасы әдепкі суретті теңшеуге мүмкіндік береді. Бағдарламаның редакциялауына қайтып оралу үшін алдыменЛықсырма батырмасын, содан кейін Редактор батырмасын басу керек. Экрандық батырмалардың атқарымдары 6.18-суретте көрсетілген. Ұқсату жүйесі сондай-ақ патронның және құралдың суретін қосуға және сөндіруге, қақтығысуларды қадағалауға, пәрмендер арасында  6.18-сурет. Экран түймелерінің функцияларымен жұмыс терезесі182 іркілістерді беруге мүмкіндік береді. Осы параметрлерді теңшеу үшінТүр экрандық батырмасын басу керек.Жұмыс терезесі бағдарламаны өңдеу терезесінде Модельдеу батырмасын басу арқылы ашылады. Редакциялау терезесінде ұқсатуды бастау үшін бағдарламаның мәтіні терілуі немесе жүктелуі керек.Ұқсатудың іске қосылуы Старт экрандық батырманың басылуымен жүзеге асырылады.Кескінді экран өлшеміне бейімдеуге Автоматты масштабтау(экрандық батырмалардың тік қатарынан) батырмасы арналған.Суретті алшақтату және жақындату үшін Масштаб+ және Масштаб - батырмалары қызмет етеді. Сонымен қатар, экранның ортасында суреттің меңзер көрсетіп тұрған бөлімі болады.Меңзер пернетақтадағы немесе СББ басқару құрылғысындағы көрсеткіштердің көмегімен жылжытылады.Құралдың жұмыс жылжулары ашық жасыл сызықтармен көрсетіледі ( G1 пәрмені), ал қанық жасылмен - бос жылжулар (G0 пәрмені).Қалған экрандық батырмалардың тағайындалулары 6.19-суретте көрсетілген. Нөлдік нүктенің жылжуы (ННЖ) бағдарламалауға ыңғайлы болу үшін және білдекті өңдеуге баптауға арналған. Әрбір жылжу жаңа координаттар жүйесін береді. Бағдарламада бірнеше ННЖ қолдануға болады: 1, 4, 6 немесе одан көп. Жылжу дайындаманы дайындаған кезде орнатылады және әдетте келесі дайындамаға ауысқанша өзгермейді.Нөлдік нүктенің жылжуын теңшеген кезде экранда білдекті басқару мәзірі көрсетілуі тиіс.ННЖ орнату тәртібі төмендегідей:■кескішұстағышты бөлшектен алшақтату;■кескішұстағышты құрылғыдағы  батырмасының көмегімен 1/8 айналымға айналдыру;■кескішұстағышпен бөлшектің шетбетін қағаз арқылы тигізу;■Z координатасын жазу;■  экрандық батырманы басу;■  экрандық батырманы басу;■ННЖ+ және ННЖ- батырмаларының көмегімен ННЖ қажетті нөмірін таңдау;■мәзірде Z өрісіне меңзерді орналастыру (6.20, а-сур.);■алдымен тік қатардағы Позицияны енгізу экрандық батырмасын басу, содан кейін Сақтау (6.20, б-сур.); 183  - Сур. Экрандық батырмалардың тағайындалуы    - Сур. Нөлдік нүктенің жылжу теңшелімдері үшін қажетті экрандық батырмалар (а... г)    184 ■түзету теңшелімінің алдында барлық өстер бойынша базалық нүктеге келтіруді орындау.Терезені ашу үшін, алдымен көлденең қатардағы Параметрлер (6.20, в-сур.) содан кейін Құралды түзету (6.20, г-сур.) экрандық батырмасын басу керек.X өсі бойынша түзетуді енгізу келесі тәртіпте жүргізіледі:■дайындаманың диаметрін дәл өлшеп, нәтижесін жазып алу;■режимдер тұтқасын кескіш бастиектің қолмен жылжыту кескішті дайындаманың бүйірлік бетіне ■құрылғыдағы +X, -X, +Z және—Z батырмалардың көмегіменапару;■берілісті минимумға дейін төмендету;■қағазды дайындама мен кескіштің арасына қою; ■  қағазды қозғалта отырып, кескішті бөлшекке апару, қағаз қысылған сәтте берілісті тоқтату; ■құрылғыда бас мәзірді шақыру батырмасын басубатырманы басу ■экрандық батырмалардың көмегімен құралдың нөмірін және түзетудің ■меңзерді Ұзындық өрісіне қойып, Түзетуді анықтау экрандық батырмасын басу (6.21-сур.);■  ал Базалық мән өрісіндедайындаманың радиусын енгізу;■Есептеу экрандық батырмасын басы;■ОК экрандық батырманы басу. 185  - Сур. Түзетуді анықтаудың жұмыс терезесі - Сур. Құралды түзету үшін батырмалардың тағайындалуын көрсетумен бірге жұмыс терезесі 186 Z өсі бойынша түзетуді енгізу келесі тәртіпте жүргізіледі:■дайындаманың бүйіржақ кескішімен өағаз арқылы тигізу;■Құралды түзету мәзірін ашу;■меңзерді Ұзындық 2 жолына қою;■Түзетуді анықтау экрандық батырманы басу;■  шыққан мәзірде Z өсінтаңдап, Базалық мән жолына белгіні ескере отырып, алдыңғы тармақта жазылған санды енгізу;■Түзетуді есептеу экрандық батырманы басу;■ОК экрандық батырманы басу.Батырмалардың тағайындалулары 6.22.-суреттегі жұмыс терезесінде көрсетілген. БАСҚАРУ БАҒДАРЛАМАСЫН ӘЗІРЛЕУДІҢ МЫСАЛЫ 6.23-суретте көрсетілген жұмыс сызбасына сәйкес. «Калпақша» бөлшегіне қойылатын техникалық талаптарға механикалық өңдеу технологиясын әзірлеу және оны көп функциялы СББ бар жонғыш білдекте дайындау үшін басқару бағдарламасын әзірлеу. Құрастырылған бағдарламаны бос жүрістегі үрдісті модельдеу арқылы тексеру.Кез келген бөлшекті, соның ішінде қалпақшаны өңдеуге арналған жұмыс басқарушы бағдарламасын әзірлеуге кірісердің алдында технологиялық мәселелерді мұқият ойластыру керек.■дайындамаларды негіздеу және бекіту сызбаларын таңдау;■дайындаманың қанша қондырғысы керек екенін талдау (бір немесе екі);■әр беттің өңделу реттілігін белгілеу;■технологиялық бағдарды құрастыру;■қажетті кескіш құралды таңдап, оны тапанша бастиектегі жұмыс позициялар бойынша үйлестіру;Осы мәселелерді шешкен кезінде, әрбір қарастырылып жатқан беттің қажетті дәлдігін және осы дәлдікті қамтамасыз ету әдісін ескеру қажет.Технологиялық мәселелерді шешуде білдектің нөлдік нүктесі бөліктің нөлдік нүктесіне (бағдарламаның нөлдік нүктесіне) жылжыту (көшіру) керек, оның позициясы қақпақтың оң жақ шетімен сәйкес келеді. Нөлдік нүктенің мұндай жылжуы мыналарды қамтамасыз етеді:187  - Сур. «Қақпақша» бөлшегінің сызбасы  ■өлшемдік тізбектердің үлкен санын есептеуден құтылу;■өңдеу дәлдігін арттыру;■басқару бағдарламасының құрастырылуын жеңілдету.Білдектің нөлдік нүктесінің жылжуын жүзеге асыру үшін Z өсі бойынша бөлшектің нөлдік нүктесінің координаттарын білу қажет. Біз осы координаттың сандық мәнін үш жұдырықшалы патронның енін дайындаманың ұзындығына қосқанда табамыз. Қақпақша жасалатын дайындаманың өлшемдері белгілі. Нөлдік нүктенің жылжуының практика жүзінде іске асырылуы үшін біз технолог-бағдарламашының автоматтандырылған жұмыс орнының компьютерін қолданамыз.Параметрлер терезесін ашып, ННЖ (нөлдік нүктенің жылжуы) батырмасын басамыз. Ашылған терезеде (6.24-сурет) білдектік нөлдің Z осі бойынша ығысуының сандық мәнін енгіземіз. Бағдарламаның нөлінде X = 0 координаты болғандықтан (нөлдік жылжу патронның енін және дайындаманың ұзындығын қосу арқылы алынады), X өсі бойынша ешқандай деректер енгізбейміз. Жылжудың мәні қалың ауысуға енгізіледі, өйткені Z өсі бойынша талап етілетін қақпақша мөлшері нөлге қатысты бағдарламаланатын болады және нөлдік ығысудыңжоғарыдәлдігіталапетілмейді. Енгізілгеннөлдікжылжудың мәні F8 (Сақтау) батырмасын басу арқылы сақталады. Нөлдің188 жылжуы G54 ... G57 пәрмндерінің бірі арқылы бағдарламаланған, яғни бірнеше тәуелсіз нөлдік жылжуларды тағайындауға болады.Мысалы, G54 = 55 мм, G55 = 60 мм және т.б. Келесі пәрменді G55, G56, G57 таңдау үшін және керісінше, терезенің оң жақ тік бағанында орналасқан CHT +, CHT- батырмаларын басу керек. 6.24-Суреттегі терезеде нөлдік жылжудың сандық мәні 180,177 мм, бұл «Кақпақша» бөлшегі үшін нөлдік жылжуға сәйкес келмейді, себебі осы бөліктің нөлдік жылжу мәнін студент өзі есептеп, жүзеге асыруы керек.Содан кейін, құралдың түзетілуін орындау керек. Бұл әрекетті орындау үшін алдымен құралды X және Z өстері бойынша өлшеу керек (құралды нөлінен кескіштің ұшына дейінгі қашықтық).Өлшенген мәндерді енгізу үшін «Параметрлер - Құралды түзету» терезесінде (6.25-сур.) «Түзетуді анықтау» батырмасын басу керек және пайда болған өрісі бар терезеде X өсі бойынша құрал өлшемін енгу қажет. Содан кейін, осылайша, Z өсі бойынша құрал мөлшерін енгізу (6.26-сур.). Осымен білдектің нөлдік нүктесінің жылжуы аяқталады.«Кақпақша» бөлшегін жасауға арналған басқару бағдарламасын жасау үшін біз Program (Бағдарлама) операциялық аймағын қолданамыз.  - Сур. Білдектің Z өсі бойынша нөлдік нүктесінің жылжуын енгізуге арналған жұмыс терезесі 189  - Сур. Құралды түзету жұмыс терезесі  6.26-Сур.Z өсі бойынша түзетуді енгізуге арналған өріспен бірге жұмыс терезесі 190  6.27. - Сур. Өңдеудің басқару бағдарламасын құруға арналған жұмыс терезесі Мұны орындау үшін негізгі мәзірде «Бағдарлама» тармағын таңдап, оны F3 батырмасын басу арқылы шақыруға болады (6.27-сурет). Ашылған ішкі мәзір келесі элементтерді қамтитын болады:■Бөлшектер (F1);■Бөлшекті өңдеу бағдарламалары (F2);■Кіші бағдарламалар (F3);■Стандартты кезеңдер (F4);■Пайдаланушының кезеңдері (F5);■Аралық (F6).Алдын ала жасалған және сақталған өңдеу бағдарламаларының тізімі бар және жаңа бағдарлама жасау мүмкіндігін қамтитын Мәліметтер тармағын таңдаймыз (6.28 сур.).Берілген бөлшекті жасау ББ әзірлеу үшін пәрмендердің оң тік қатарында орналасқан Жасау батырмасын басамыз. Пайда болған өрісте (6.29-сурет) KOLPAK деген бөлшектің атын енгіземіз, OK батырмасын басып, енгізілген атаудың жасалған бағдарламалардың тізімінде пайда болғанына көз жеткізіңіз (6.30-сурет).Содан кейін бағдарламаны және біздің бөлшегіміздің механикалық өңдеу кіші бағдарламаларын тікелей жасау үшін, KOLPAK атын тінтуірдің сол жақ батырмасын екі рет басып, терезені ашамыз. Содан кейін191  6.28. - Сур. «Бөлшектер» операциялық аймағы  6.29.­Сур. Жаңа бөлшектің атын енгізу өрісімен бірге жұмыс терезесі 192  6.30. - Сур. Бөлшекті өңдеудің қолданыстағы бағдарламаларын шолу терезесі Жасау батырмасын басып, ашылған өрісте (6.31-сур.) бағдарламаның «Өңдеу» атын енгіземіз және MPF типін таңдаймыз (MPF типі бағдарлама жасалады, ал SPF типі ішкі бағдарлама жасалады дегенді білдіреді).OK батырмасын басып, жасалған бағдарламаның атауы бар екеніне көз жеткіземіз (6.32-сур.).Бағдарламаның жасалынған атауында тінтуірдің сол жақ батырмасын екі рет басу оны редакциялауға арналған терезені ашады, онда өңдеу пәрмендерінің әріптік-сандық тізбектерін енгіземіз (6.33-сурет).Қақпақшаның бірінші жағын CYCLE 95 және CYCLE 97 кезеңдерінің көмегімен өңдейміз. Өңдеу бағдарламасы бұл жағдайда мынандай түрге ие болады:G90 G54 S1500 M4 (G90 — абсолютті мөлшерлердің бағдарламалануы,G54 — білдектің нөлдік нүктесінің жылжуы, S1500 — сүмбі айналымының жиілілігі, М4 — сүмбінің сағат тіліне қарсы айналуы) G0 Z100 X50 T11 D1 ( G0 —құралдың бастапқы нүктеге Z және X координаттарымен бірге жылдамдатылған жылжуы)  193   6.31-Сур. Бағдарламаның атын құрастыруға арналған өріспен бірге жұмыс терезесі 6.32. - Сур. Таңдалған бөлшек үшін таңдалған бағдарламалардың шолуы194  6.33.-Сур.Бағдарламаны редакциялауға арналған жұмыс терезесіT11 — құралдың нөмірі, D1 — оның түзетілуінің нөмірі) X27 Z3 (құралдың бастапқы нүктегеZ= 3 және X = 27 координаттарымен бірге жылдамдатылған жылжуы) G1 F0.3 Z0.1 (G1 — тілу үрдісінің сызықтық интерполяциясы, F0.3 — беріліс) F0.05 X7 Z1 F0.3 X26 F0.1 Z-1 F0.05 X22.2 Z0 X20.2 X 7 Z1 G0 X100 Z100 M05 (сүмбінің бағдарламаланатын тоқтатылуы) G55 G90 GOX100 (G55 — білдектің нөлдік нүктесінің жылжуы) Z100 T1 D1  195 M03 S2000 (M03 — сүмбінің сағат тілінің бағыты бойынша айналуы) G00 X6.5 Z0.244; G01 X8.1 Z0.244 F0.05; G01 Z-23.4; G01 X7.55; G00 X7.55 Z0.244; G01 X9.25 Z0.244 F0.05; G01 Z-10.9; G01 X8.3; G02 X8.1 Z-11. CR0.1 (G02 —сағат тілінің бағытындағы айналма интерполяция, CR0.1 — айналма интерполяцияның радиусы) G0 Z0.244; G01 X10.4 F0.05; G01 Z-10.9; G01 X9.25; G00 X9.25 Z0.244; G01 X11.9 Z0.244 F0.05; G01 Z-7.9; G01 X10.6; G02 X10.4 Z-8. CR0.1; G0 Z0.244; G01 X13.4 F0.05; G01 Z-7.9; G01 X11.9; G00 X11.9 Z0.244; G01 X14.9 Z0.244 F0.05; G01 Z-7.9; G01 X13.4; G00 X13.4 Z0.244; G01 X16.4 Z0.244 F0.05; G01 Z-7.9; G01 X14.9; G00 X14.9 Z0.244; G01 X17.45 Z0.244 F0.05; G01 Z-7.4; G01 X16.6; G02 X16.4 Z-7.5 CR0.1; G00 Z0.244; G01 X18.35 F0.05;  196 G01 Z-7.4; G01 X17.45; G00 X17.45 Z0.244; G01 X20. Z0.244 F0.05; G01 Z-0.708; G01 X18.559 Z-1.429; G01 X18.35 Z-1.500; G00 X18.35 Z0.244; G01 X21.5 Z0.244 F0.05; G01 Z0.041; G01 X20. Z-0.708; G01 X8.1; G00 X6.4 Z-0.708; G00 X6.4 Z0.019; G00 X21.7 Z0.019; G01 X21.7 Z-0.000 F0.05; G01 X18.55 Z-1.500; G01 Z-7. G01 X19.1 Z-7.5 G01 X16.6 F0.05 G01 Z-8.; G01 X10.7; G01 Z-11.; G01 X8.33; G01 Z-23.5; F0.05 G01 X8.33 Z-13.1 X9.3 G3 X8.5 Z-13.5 CR0.5 (G3 —сағат тілінің бағытына қарсы айналма интерполяция) G1 X8.33 G1 Z-15.1 X9.3 G3 X8.5 Z-15.5 CR0.5 G1 X8.33 G1 Z-21 X8 F0.3 Z1 G0 X100 Z100 M05 G54 G90 S1500 M4                           197 GO X100 Z100 T8 D1 Z1 X17.05 G1 F0.2 Z-6 F0.02 Z-9.2 F0.1 Z-6 F0.3 Z1 G0 X100 Z100 M05 G90 G54 S300 M3 G0 X100 Z100 T6 D1 X19 Z2 G1 F0.1 CYCLE9 7 (0.5,,1,-5.8,18.45,18.45,0.5,0.2, 0.3 ,0,0,0, 0,0,4,1,0 (бұранданы тілу кезеңі CYCLE 97) G0 Z100 X100 M05 G90 G54 G0 X100 Z100 T10 D1 M3 S2000 G0 X27 Z0 G1 F0.3 CYCLE95 (“KONT_3”,1,0,0,0.5,0.1,0.1,0.05,1 0,0,0,0) (CYCLE 95 контур бойынша өңдеу кезеңі) G0 X30 Z1 G0 X26 Z-20 G1 Z-21.5 F0 G1 X14 F0.1 G1 X10.8 F0.02 G2 X13.2 Z-20.3 CR1.2 F0.05 G1 Z-21.5 F0.1 G1 X8 F0.03 G1 Z-20 F0.1 G0 X50 Z100 M30 Дайындаманың екінші жағын текCYCLE 97 кезеңін пайдаланумен бірге өңдейміз:G56 G90 S2000 M3  198 GO X0 Z100 T1 D1 X9 Z2 G1 FO.1 Z1 F0.05 Z-3.1 X8 F0.2 Z1 X12.2 F0.05 Z-.4 X9.55 Z-3.1 X10.1 X8 F0.2 Z1 G0 Z100 M05 S300 M3 G0 Z100 T6 D1 X10 Z2 G1 F0.1 CYCLE97 (0.5,,1,-2.5,9.47,9.47,0.5,0.2, 0.31,0,0,0, 0,0,4,1,0) G0 Z100 X0 M30  Бөлшектің бірінші жағын өңдеу үшін ББтүсініктемелері бар пәрмендер бөліктің екінші жағын өңдеген кезде де қайталанады, сондықтан қақпақшаның екінші жағын өңдеуге арналған бағдарламада түсініктемелер берілмейді.Бұранданы тілу CYCLE 97 кезеңін шақырып, шеттерді қажетті деректермен толтырамыз (6.34.­сур.) және ОК батырмасын басамыз.Қақпақтың сыртқы беті контур бойымен бағдарлама бұрын құрылған терезеде сызылғандықтан, кіші бағдарламаны жасау қажет. Кіші бағдарламаны құру кезіндегі әрекеттердің реттілігі бағдарламаны жасаудағы реттілікпен бірдей болады (6.35­сур.).Бұдан әрі, кіші бағдарлама жасалғанына көз жеткіземіз (6.36­сур,).Тінтуірдің сол батырмасын кіші бағдарламаның атауына екі рет басу арқылы Редактор терезесін ашамыз (6.37­сур).Ашылған терезенің пәрмендердің көлденең жолында Қолдау батырмасын басамыз, содан кейін пәрмендердің тік жолында Жаңа контур батырмасын басамыз (6.38­сур).  199  - Сур. Бұранданы тілу кезеңінің параметрлерін баптауға арналған жұмыс терезесі - Сур. Кіші бағдарламаның атын енгізуге арналған өрісі бар жұмыс терезесі 200  6.36. - Сур. Таңдалған бөлшек үшін құрылған бағдарламаларды және кіші бағдарламаларды шолу терезесі   - Сур. Кіші бағдарламаны редакциялауға арналған терезе  201  - Сур. Қолдау батырмасымен ашылған терезе - Сур. Өңделетін контурдың деректерін енгізуге арналған терезе 202  - Сур. Берілген контурды құруға арналған терезе - Сур. Құрылған контурды әріптік-сандық түрде көрсететін терезе 203  6.42. - Сур. СYCLE 95 редакциялауға арналған терезе  - Сур. Стандартты кезеңдері бар терезе  204 Ашылған терезеде (6.39 сурет) өңделетін контурдың деректерін, бастапқы нүктенің координаттарын және көлденең өстің өлшемін (диаметрін немесе радиусын) енгіземіз, ал төменде G0 немесе G1 пәрменін көрсетеміз. Барлық қатарларды толтырғаннан кейін Енгізу батырмасын басамыз және берілген контурды құру үшін терезеге өтеміз (6.40­сурет). Құру үшін біз геометриялық пішіндерді құрастырудың негізгі құралдарын тізетін тік пәрмендер жолын қолданамыз.Контурды құрастырғаннан кейін Енгізу батырмасын басамыз және бұл контур әріптік­сандық түрде көрсетілетін терезені ашамыз (6.41­сурет).Контур құрастырылып болғандықтан,Жабу батырмасын басамыз. Қақпақтыңекіншіжағыныңөңделуіконтурбойыменжүргендіктен, басқару бағдарламасына CYCLE95 контур бойынша өңдеу кезеңін енгізу қажет. Ол үшін 6.42­суретте көрсетілген терезеде Атауы жолында бұрын құрылған контурының KONT_3 атауын енгізіп, CYCLE 95 кезеңінің қалған жолдарын толтырамыз. Осы терезеге кіру немесе контурды кейінгі редакциялау үшін (оның геометриясындағы өзгерістер болған жағдайда) бағдарламаның редакторында CYCLE 95 кезеңін таңдап, Қолдау батырмасын басу керек, ал содан кейін пәрмендердің оң жақ бағанындағы Рекомпиляция батырмасын басуқажет.Стандартты кезеңдерді 6.43­суретте көрсетілген терезеде көруге болады.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ СББ бар білдек операторының басқару панелі қандай аймақтардан тұрады?СББ бар білдек батырмаларының негізгі мәндері қандай?СББ бар білдек жұмыс режимдерін атаңыз.Сүмбіні басқару қалай орындалады?Параметрлер терезесіне қандай деректер енгізіледі?Бағдарлама терезесі не үшін арналған?Үш өлшемді модельдеу терезесі не үшін қажет?Негізгі экрандық батырмаларды атаңыз.Бағдарламаны әзірлеу үшін қандай деректер қажет?Білдектің интерфейсі батырмалардың қандай негізгі жүйелерін қамтиды?Қандай білдекті басқару батырмалары негізгі болып саналады?Білдекті басқару режимінің батырмаларын атаңыз?Басқарудың тік бөлігі қандай батырмаларды қамтиды?Сүмбіні басқару батырмаларын атаңыз?Білдектің нөлдік нүктесінің жылжуы не үшін қажет?Басқару бағдарламасын құрудың алдында қандай технологиялық мәселелерді шешу қажет?   7-Тарау.Өндірістің конструкторлық-технологиялық дайындығы жәнеоны автоматтандыру құралдары8-Тарау.CAD / CAM / CAPP жүйелеріІІБӨЛІМ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖОБАЛАУ ЖҮЙЕЛЕРІ  

ӨНДІРІСТІҢ КОНСТРУКТОРЛЫҚ- ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ДАЙЫНДЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ АВТОМАТТАНДЫРУ ҚҰРАЛДАРЫ    технологиялық ПРоЦеСтІ автоматтандыРуға аРналған бағдаРламалық өнІмдеР Өндірістің конструкторлық­технологиялық дайындығы және оны автоматтандыру құралдары әртүрлі АЖЖ­да қолданылады.АЖЖ ­ сызбаларды, схемаларды, конструкторлық және технологиялық құжаттарды, сондай­ақ 3D үлгілерді жасауға арналған автоматтандырылған жобалау жүйесі.Өндірістікпроцестердіавтоматтандыруғаарналғанбағдарламалық өнімдер төрт топқа бөлінеді:■Арнайы жабдықтар мен құралдарды әзірлеуге арналған CAD­ жүйелері;■Физикалық процестерді есептеуге және талдауға арналған CAE­ жүйелері (құю, штамптау және т.б.);■Технологиялық процестерді жобалауға және технологиялық құжаттаманы рәсімдеуге арналған CAPP­жүйелері;■СББ бар білдектерді бағдарламалауға арналған САМ­жүйелері.СAD (Computer Aіded Desіgn) — жобалауға арналған автоматтандырылған жүйелер. Есептеу геометриясының интерактивті әдістерінің көмегімен жобалау мен жобалаудың геометриялық мәселелерін шешуге арналған. Шартты түрде жалпақ (2D) және көоемді (3D) болып бөледі. Әдетте, олар конструкторлық құжаттаманы, стандартты және типтік элементтердің геометриялық кітапханаларын (тіреу, сұрыптама және т.б.) рәсімдеу үшін қажет аспаптарды және құжат пішімдерін қамтидыCAE (Computer Aіded Engіneerіng) — есептеуге арналған автоматтандырылған жүйелер. Инженерлік міндеттерді шешуге арналған. Жобалық­конструкторлық қызметке арналған осы топтың207 бағдарламалық өнімдері ең бірінші болып пайда болды. Есептеу әдістемелері секілді олар да екі топқа бөлінеді: тексеру ­ өнімнің геометриясының негізінде қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді, мысалы, беріктігі, жобалаушы ­ берілген жағдайлардан құрылымның геометриялықпараметрлеріналукеріміндетініңшешімінқамтамасыз етеді, мысалы, жүктемелер мен рұқсат етілген кернеулердіСAPP (Computer Aіded Process Plannіng) ­ техникалық процестерді жобалаудың және технологиялық құжаттаманы рәсімдеудің автоматтандырылған жүйелері. Осы топтың өнімдері материалдар, сұрыптама, жабдық, технологиялық жабдықтар және басқа да анықтамалық ақпараттар бойынша мәліметтер базасымен толтырылған интерактивті орта болып табылады. Қазіргі заманғы CAPP технологиялық режимдер мен рационды модульдерді есептеуді, сондай­ақ мамандандырылған құжаттарға арналған баптауды қамтиды.CAM (Computer Aіded Manufacturіng) — СББ бар жабдықтарды автоматтандырылған бағдарламалау жүйелері. Осы топтың өнімдері күрделі пішінді бөлшектерді өңдеудің қажетті бетінің сапасына қолдау көрсете алмайтын қолмен бағдарламалау әдістерін алмастырды. Олардың әрекет ету принципі өнімнің математикалық моделі және белгіленген технологиялық параметрлер негізінде өңдеу құралын қозғалыс траекториясынан автоматты түрде қалыптастырудан тұрады. Қазіргі заманғы CAM­жүйелері, әдетте, геометриялық қақтығыстарды басқаруға арналған және модульге жетуден бұрын өңдеу процесін виртуалды бақылауға, сондай­ақ жабдыққа бейімдеуге арналған аспаптарды қамтиды.АЖЖ жүйесін құру үшін келесі шарттарды орындау керек:■компьютерлік құралдардың математикалық әдістерін және құралдарын қолдану негізінде жобалауды жетілдіру;■ақпаратты іздеу, өңдеу және беру үдерісін автоматтандыру;■оңтайландыру және көп нұсқалы жобалау әдістерін пайдалану;■жобаланатын объектілердің, компоненттер мен материалдардың тиімді математикалық үлгілерін қолдану;■нысандарды автоматтандырылған жобалау үшін қажетті жүйелі анықтамалық ақпаратты қамтитын деректер банкін құру;■жобалық құжаттаманың рәсімдеу сапасын арттыру; шығармашылық емес жұмыстарды автоматтандыру есебінен■жобалаушылардың шығармашылық үлесін арттыру;■жобалау әдістерін біріздендіру және стандарттау; 208 ■АЖЖ саласында мамандарды даярлау және қайта даярлау;■әртүрлі деңгейдегі және мақсаттардағы автоматтандырылған жүйелермен жобалық бірліктердің өзара іс­әрекеті.АЖЖ және олардың компоненттерін құру кезінде жүйелік бірліктің, үйлесімділіктің, типтеудің және дамудың принциптерін басшылыққа алу керек (МЕСТ 23501.101 ­ 87).Жүйелік бірлік принципі жүйенің тұтастығын және жекелеген элементтердің жобалануының жүйелік «сергектігін» және бүкіл жобалау объектісін тұтастай (жобалаудың иерархиясын) қамтамасыз етеді.Үйлесімділік принципі ААЖ компоненттерінің бірлескен жұмысын қамтамасыз етеді және тұтастай алғанда жүйені ашық сақтайды.Типтеу принципі стандартты және бірыңғай АЖЖ элементтерін бастапқы жасауға бағдарланады. Типтеуге көпреттік қолдану перспективасы бар элементтер жатады. Типтік және жүйеленген элементтер заманауи АЖЖ талаптарына сәйкестікке сараптамадан өтеді және қажет болған жағдайда өзгертіледі.Даму қағидасы АЖЖ компоненттерін толықтыруды, жетілдіруді және жаңартуды, сондай­ақ түрлі деңгейлердегі автоматтандырылған жүйелермен және функционалдық мақсаттармен өзара әрекеттесуді және кеңейтуді көздейді.АЖЖ­ны дамыту ірі ғылыми­техникалық проблема болып табылады және оның іске асуы күрделі салымдарды талап етеді.     АЖЖ КҮРДЕЛІЛІК ДЕҢГЕЙІ БОЙЫНША ЖІКТЕУ  АЖЖ-ні күрделілік дәрежесі бойынша жеңіл, орташа және ауыр деп ажыратады.- Жеңіл АЖЖ-ге жатады:■AutoCAD ­ көптеген жасаушылармен қолданылатын инженерлік, сәулет, құрылыс және геодезиялық талдау жүйелерінің негізгі графикалық платформасы ретінде болды. Есептеу әдістемелері секілді олар да екі топқа бөлінеді: тексеру - өнімнің209 геометриясының негізінде қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді, мысалы, беріктігі, жобалаушы - берілген жағдайлардан құрылымның геометриялық параметрлерін алу кері міндетінің шешімін қамтамасыз етеді, мысалы, жүктемелер мен рұқсат етілген кернеулерді■СAPP (Computer Aіded Process Plannіng) ­ техникалық процестерді жобалаудың¬ және технологиялық құжаттаманы рәсімдеудің автоматтандырылған жүйелері. Осы топтың өнімдері материалдар, сұрыптама¬, жабдық, технологиялық жабдықтар және басқа да анықтамалық ақпараттар бойынша мәліметтер базасымен толтырылған ¬интерактивті орта болып табылады. Қазіргі заманғы CAPP технологиялық режимдер мен рационды модульдерді есептеуді, сондай­ақ мамандандырылған құжаттарға арналған баптауды қамтиды.■AutoCAD Іnventor ­ машина жасау саласындағы жобалық құжаттаманы үш өлшемді жобалауға және жинақтауға арналған бағдарламалық кешен. Іnventor ­ модельдеу, құрастыру және жобалық деректермен алмасу құралдарын қамтитын өндірістік 3D­жобалауға арналған өнімдер тобы. Цифрлық прототиптердің технологиясын қолдану (3D­модельдер) аз уақыт ішінде жоғары сапалы өнімдерді жасауға мүмкіндік береді;■«КОМПАС­3D» ­ үш өлшемді параметрлік жобалаудың классикалық процесін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жүйе: идеядан ассоциативті көлемдік модельге, модельден жобалық құжаттамаға дейін. Бұл жүйенің негізгі компоненттері ­ үшөлшемді қатты модельдеу жүйесі, компьютерлік дизайн KOMPAS­графиктің әмбебап жүйесі және техникалық сипаттамалық модуль. Олардың барлығын үйрену оңай, орыс тіліндегі интерфейс пен анықтамалық жүйесі бар.■­ Орташа АЖЖ мыналар жатады:■ADEM ­ өндірісті жобалау және технологиялық дайындауды автоматтандыруға арналған CAD / CAM / CAPP ішкі интеграцияланған жүйесін қамтитын салалық және білім беру үшін бағдарламалық қамтамасыз ету. Бұл бағдарламалық кешен автоматтандыру құралдарын қамтиды:■өнімді жобалау, құрастыру және модельдеу; КЖБЖ талаптарына сәйкес жобалау құжаттамасын рәсімдеу;■технологиялық процестерді жобалау және КЖБЖ талаптарына сәйкес технологиялық құжаттаманы рәсімдеу;■СББ бар жабдықтарды бағдарламалау; мұрағаттар мен жобаларды басқару;■Solіd Works ­ кеңейтілген гибридті параметрлік модельдеу технологиясына, SWR­PDM / Workflow интеграцияланған210 электронды жұмыс процесіне және арнайы модульдердің кең спектріне негізделген қуатты жобалау құралы. SolіdWorks әзірлеушісі SolіdWorks Corp (АҚШ) ­ Dassault Systemses (Франция) холдингінің тәуелсіз бөлімі, жоғары технологиялық бағдарламалық қамтамасыз ету бойынша әлемдік көшбасшы болып саналады. Осы жүйенің негізінде әзірлеушілердің тұжырымдамалық идеялары, сондай­ақ жоғары өнімділік пен сенімділік, интуитивті интерфейс, ресейлік және КҚБЖ­ні қолдау сияқты қасиеттер отандық өнеркәсіп кәсіпорындарында оны жүзеге асырудың табысты болуын алдын ала анықтайды.■­ Ауыр АЖЖ жатады:■Р ro / Engіneer ­ кез­келген күрделіліктегі өнімді дамыту үшін толық функционалды жүйе. Барлық инженерлік пәндердің қуатты автоматтандыру мүмкіндіктерінің арқасында, бұл жүйе бәсекеге қабілетті коммерциялық өнімдерді жобалау және дамыту үшін кеңінен танымал 3D шешім болып табылады. Осы жүйеде қолданылған CAD / CAM / CAE шешімдері жаңа идеялардың пайда болуына және сапасын жақсартуға мүмкіндік беретін тезірек жобалауға мүмкіндік береді, бұл сайып келгенде көрнекті өнімдерді жасауға әкеледі;■NX CAD/CAE/CAM Unіgraphіcs — күрделі техникалық өнімдерді жасаудың барлық кезеңдерінде (алдын ала жобалау, инженерлік талдау және дизайнды оңтайландыру) инженерлер алдында тұрған барлық міндеттерді шешуге арналған жоғары сапалы жүйе.■Машина жасау бағдарламаларында әртүрлі күрделілік■дәрежесіндегі CAM­жүйелерін атап айтуға болады.■Мысалы, Техтран – басқару бағдарламаларын әзірлеуге■арналған бағдарламалық кешен, ол мыналарды қамтамасыз етеді:■бөлшектің геометриялық үлгісін құруды;■өңдеу міндетін (құралдың траекториясын құру және технологиялық пәрмендердің тағайындалуын) анықтауды;■түрлі СББ бар білдектер үшін ББ құруды;■бағдарламаның мәтінін автоматты түрде Техтран тілінде жасауды;■бақылау бағдарламаларын әзірлеу және түзету құралдары;■басқа CAD / CAM жүйелерімен геометриялық деректермен алмасу;■нақты СББ бар жабдықтың теңшеу құралдары.■ESPRІT ­ кез келген СББ бар білдекке қуатты автоматтандыру құралдарын ұсынатын жоғары сапалы жүйе. Бұл жүйе көпфункционалды, өйткені ол екіден жиырма екі өске дейінгі211 екіден бес өске дейін екіден бес өске дейін бағдарламалауды, екі­бес өсті электроэрозиямен өңдеуді, синхронизациялы көпфункционалды бұрау және фрезерлік машиналарды және В өстері бар білдектерді қамтиды. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ . Өндірістің конструкторлық-технологиялық процестерін автоматтандыру үшін бағдарламалық өнімдер қандай топтарға бөлінеді?. CAD / CAM жүйесі деген не?. CAPP жүйесі дегеніміз не?. АЖЖ құру үшін қандай шарттар қажет?. Қандай АЖЖ оңайға жатады?. Қандай АЖЖ орташаға жатады? . Қандай АЖЖ ауырға жатады?                            212  

CAD/CAM/CAPP ЖҮЙЕЛЕРІ      ADEM ЖҮЙЕСІ  CAD / CAM / CAPP жүйелерімен танысу үшін олардың ADEM және NX CAD / CAE / CAM Unіgraphіcs жүйелерін қарастырамыз.ADEM (Automated Desіgn Engіneerіng Manufacturіng) — бұл орта кластың CAD/CAM/CAPP интеграцияланған жүйесі.CAD / CAM / CAPP - бірыңғай жобалық және технологиялық кеңістік болып табылатын интеграцияланған жүйелер. CAD / CAM жүйелерінен айырмашылығы, ең алдымен, олар автоматтандырылған өндіріс үшін арналған, бұл жүйелер жобаның түпкілікті жобалау әдістерін басқа жұмыс бағыттарына таратуға мүмкіндік береді. Қазіргі CAD / CAM / CAPP жүйелерінде СББ программалау технологиялық үдерістің құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады.ADEM жүйесі келесі жұмыс түрлерін автоматтандыруға мүмкіндік береді:■көлемді және тегіс модельдеу және жобалау;■конструкторлық және технологиялық құжаттаманы рәсімдеу;■технологиялық үдерістерді жобалау;■жобаның технологиялығын және нормалауын талдау;■СББ бар жабдықтарын бағдарламалау (фрезерлеу, жону, электржеліну, лазер және т.б.);■құжаттардың мұрағатын жүргізу;■білімді жаңғырту (сканерленген суреттермен және ескі бағдарламамен жұмыс істеу).ADEM CAD модулі өнімнің түпкілікті пайда болуы жобаның жұмыс барысында тікелей қалыптасқан кезде айқын емес геометриямен жұмыс жасайтын дизайнер үшін дизайнерлік құрал ретінде құрылған интеграцияланған жүйенің бөлігі болып табылады. Бұл жобалау 213 идеологиясының ерекшеліктері мен жүйеге енгізілген жобалық құжаттаманы құруды анықтайды. Сызбаларды жасауға арналған дәстүрлі жүйелердің көпшілігінен айырмашылығы - ADEM жұмысы параметрлік бақыланатын қасиеттерге ие интеллектуалды күрделі элементтерді құруға негізделеді. Толассыз жобалау ADEM жүйесі бір кеңістікте конструктордың, технологтың және конструкторлық-технологиялық жобалауда технолог- бағдарламашының жұмысын біріктіруге мүмкіндік береді (8.1-сурет).Бұл мынада көрініс табады:■технологиялық үдеріс біртұтас болып табылады;■бір бағдардың аясында СББмен бірнеше операцияларды жобалауға және тиісті басқару бағдарламаларын алуға болады;■технолог­бағдарламашы жабдықтардың, құрылғылардың, құралдардың және т.б. нормативтік­ақпараттық базасының барлық кітапханаларына қол жеткізе алады;■технологиялық үрдістің барлық операциялары үшін кесу режимдерін және уақытша нормаларын есептеу нәтижесінде жұмыс уақыты мен әмбебап жабдықты және СББ бар білдекті ескере отырып, тұтастай алғанда дайындау бөлігін есептеу уақытын қамтиды;■СББ­мен операциялар болған кезде технологиялық құжаттар жиынтығы әр операцияға арналған орнату карталарын қамтиды. Біртұтас технологиялық процесс технологиялық мақсаттағы әртүрлі кластардың объектілерінен тұратын нысанаға бағытталған«ағаш» болып табылады: операциялар, ауысулар, құралдар және т.б. (8.2­сурет).Әрбір объект негізгі геометриялық ақпаратты қамтуы мүмкін, ол негізгі терезеде көрсетіледі. Осылайша, бірыңғай инженерлік кеңістік тұжырымдамасы қамтамасыз етіледі. Әмбебап жабдықтарды пайдалану үшін геометриялық ақпарат өңделетін өлшемдерді бүктеп, операциялық эскиздер жасайды, сондай-ақ СББ операциялары үшін командалық жолды жобалау үшін бастапқы ақпарат ретінде пайдаланылады.Бірыңғай конструкторлық­технологиялық кеңістік және технологиялық модульді объектілі­бағдарлы негізге көшіру құралдың траекториясын қалыптастыру принциптерін қайта қарауға мүмкіндік берді. Бұған дейін модельдің өзектілігін және тұтастығын қамтамасыз ету үшін бүкіл өңдеу жолын қайта есептеуге тура келетін, бұл кейде айтарлықтай уақыттық шығындарға әкелетін. 214  8.1. - Сур. Көлемді модельді өңдеу тапсырысы   8.2. - Сур. Бірыңғай пайдаланушылық интерфейс  215 Қазіргі таңда егер конструктор немесе технолог бір модельдің тиісті бөліктеріне өзгертулер енгізсе, ADEM тіпті технологиялық деректер базасының қандай нысандарында ғана осы объектілерді қайта есептегенін нақты біледі және пайдаланушыға жеткізеді.Мұндай стратегия жобалау және технологиялық модельдер арасындағыассоциативтібайланыстардыңбарлықартықшылықтарын сақтай отырып, пайдаланушыларды жалпы кеңістікте қалдырып, СББ бағдарламаның даму уақытын қысқартуға мүмкіндік береді. ADEM жүйесіндегі технологиялық модульді ұйымдастыруды қайта құрылымдаумен қатар СББ бар білдектер үшін бағдарламалау мүмкіндіктерінің жылдам дамуы жалғастырылды.Бірінші кезеңде қолданыстағы фрезерлік схемалар жаңғыртылды, бұл өрескел үлгі үшін тегіс траекторияны және құралды контурға жақындату / кері кетіруді қамтамасыз етеді, сонымен қатар құралдың өңдеу жолына бір мезгілде шығатын материалға тегіс кіруін қамтамасыз ететін бұрамалы кірекесу сызбасы жақсарды.Келесі кезеңде жоғары жылдамдықтағы фрезерлеу үшін жаңа өңдеу схемалары әзірленді (8.3­сурет):■қалталарды және терезелерді спиральды өңдеу (8.3,а­сурет);■ойықтың трохоидальды фрезерленуі (8.3,б­сурет);■зигзагтың үш өлшемді өңдеуі және бетінің шекарасына жанасатын арка бойындағы сызықтар арасындағы тегіс өту мүмкіндігімен тегіс траекториялар. ADEM жүйесінде өңдеулердің дамуы тек фрезерлеуге ғана емес, айтарлықтай инновацияларға да және айналымға да әсер етті. Мұнда бірінші кезекте пайдаланушы құралдарымен жұмыс істеу алгоритмі түбегейлі қайта қаралды. Енді кескіш пластинка мен кескішұстағыштың геометриясы таза және қаралтым өңдеулерде қамтамасыз етіледі, құралдың аспап бөлшектерімен және элементерімен қақтығысуын толық бақылайды. Сондай­ақ, өңделмеген аймақтарды анықтауға және оларды кейіннен басқа құралға өңдеуге арналған механизм әзірленді. ADEM жүйесі әрдайым дайындаманың жағдайын үнемі бақылап отырады және осы мәліметтерді өңдеудің барлық траекториясын есептеу процесінде бос тұрған қозғалыстарды оңтайландыру үшін пайдаланылады. 216  8.3. - Сур. Жоғары жылдамдықтағы фрезерлеудің сызбасы:a - қалталарды және терезелерді қаралтым өңдеу (тегістелген траектория);б - трохоидальдық ойықтарды фрезерлеу Мысалы, бір ресейлік кәсіпорынның ұсынысы бойынша, ұзын біліктердің (100… 150 диаметрге дейін) қосымша орталықтарды қолданусыз бірегей өңдеу теxнологиясы әзірленді. Бұл теxнология іс жүзінде бөлшектің өңдеу кезіндегі өзгеруін (қайырылуын) жоюға мүмкіндік бердіСондай-ақ жүйеге төмендегідей жаңа мүмкіндіктер енгізілді:■таза контурдың аймақтарында беріліс, сүмбінің айналымдары, корректорлардың нөмірлері сияқты теxнологиялық параметрлердің өзгерісі. Бұл өңдеу параметрлерінің басқару иілгіштігін айтарлықтай жоғарлатты және таза өтулерді оңтайландыруға мүмкіндік берді (8.4.­сур.);■кірекесу нүктелер тобының берілуі. Бұл ретте ADEM жүйесі ең жақын рұқсат етілген нүктені автоматты түрде таңдайды және кірекесуді дәл сонда орындайды, осылайша ауа бойынша өнімсіз жылжуларды қысқартады;■типтік теxнологиялық үлгілердің жасалынуы. Бұл пайдаланушыларға осы үлгі орындалатын геометриялық элементтерді тек анықтап, кітапxананың типтік өңдеу сызбаларын жинауға және пайдалануға мүмкіндік береді;■нүктелер тобында өңдеу элементтерін орнату. Бұл топтық операциялардың берілуін айтарлықтай жеңілдетеді, өңделетін нысандарды көшіруге және айналдыруға мүмкіндік береді.ADEM жүйесінің жаңа нұсқасында өңделген элементтердің координат жүйелерін анықтау және басқару механизмі  217  8.4. - Сур. Толассыз жобалау әдісімен жасалған пресс-пішін  толық өзгертілген. Бұл аймақты өңдеу үрдісін айтарлықтай жеңілдетуге мүмкіндік берді және қайта өңдеуге бұрын қолданылған геометриялық элементті өңдеу әдісінің әсерін толығымен жойды.Бірыңғай жобалау және технологиялық кеңістікте жұмыс істеу пайдаланушының өзара әрекеттесуіне арналған арнайы ережелерді талап етеді, мұнда жоба деректерін басқару жүйелерінсіз жұмыс жасауға болмайды.ADEM жүйесінің аясындаADEM Vault кіріктірілген модулі жеңілдетілген PDM жүйесі ретінде жіктелетін тапсырманы шешеді. Құжаттарды рұқсатсыз қараудан қорғау, құжаттармен ұжымдық жұмысты қамтамасыз ету, құжаттардың нұсқаларын сақтау, атрибуттар бойынша іздеу, әртүрлі есептер мен мәлімдемелерді генерациялау ADEM Vault модулінің ерекшеліктерінің толық тізімінен әлдеқайда алыс.Мұрағат құрылымы пайдаланушының өзімен жасалғандығынан, онда оны қолдану әдістері мен орындарына ешқандай шектеулер жоқ: мұрағатты тапсырылған жұмыстардың орындалуының бақылауын қамтамасыз етуге арналған конструкторлық немесе технологиялық бюрода қолдануға болады, сондай-ақ құжаттардың жеке мұрағаты ретінде дербес пайдалануға болады. Дегенмен, ең үлкен жетістік, бұл іс жүзінде расталды, бұл мұрағатты өнім құрамымен жұмыс істеу құралы ретінде қолдану. Бұл жағдайда өнімге арналған техникалық құжаттаманың дамуын бақылауға болады, өнім үшін тұтастай алғанда түрлі нұсқауларды шығаруға болады және т.б.Сонымен бірге, ADEM Vault электрондық мұрағаты құжаттарды сақтауға болатын жабық жүйе болып табылмайды. Жинақталған ақпаратты (спецификациялардың, технологиялықпроцестер мен мәлімдемелердің деректерін) басқа жүйелерге беру мүмкіндігі218 электрондық мұрағатты кәсіпорын менеджменті жүйелерімен біріктіруге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда деректерді беру әдістері басқаша болуы мүмкін: мәтіндер, деректер базасының кестелері және т.б. Дегенмен, біздің пікірімізше, деректерді, ең бастысы, осы деректер арасындағы құрылымдық қатынастарды да жіберуге мүмкіндік беретін XML тілін пайдалану арқылы ақпарат беру - ең перспективалық болып табылады.ADEM жүйесінің жаңа атқарымдарының бірі - модельдің геометриялық анализі. Бұл атқарым өндірісті дайындау үшін геометриялық ақпараттардың жеткіліктілігін және алынған модельдің дизайнерлік мақсатқа сәйкес келетіндігін тексеруге мүмкіндік береді. Тәжірибе көрсеткендей, мұндай талдау тек техникалық мәселелерді шешу үшін ғана емес, сонымен қатар бөлімдер арасында құрылымдық кедергілерді еңсеру мәселесін шешуде де маңызды. Егер конструктор өндірісті дайындау кезінде туындаған мәселелерді көріп отырса, ол қабылданған әдістер мен шешімдерді өзгерте алады, осылайша өнім шығаруға арналған дұрыс ақпараттық базаны қамтамасыз етеді.Жобалау кезеңдеріндеADEM CAM модулінің функционалдылығын қолдану құрылымның технологиялылығын күрделірек бағалануы болып табылады. Пайдаланушы бірыңғай конструкторлық- технологиялық кеңістікте жұмыс жасай отырып, механикалық өңдеудің барлық заңдары бойынша өз бетінше виртуалды бөлшекті жасауға және оның сапалық және сандық параметрлерін пайдалана отырып, технологиялылығын бағалауға мүмкіндік алады.Конструкторлық және технологиялық міндеттерді бір бағдарламалық кешеннің негізінде біріктіру математикалық әдістер, техникалық интеллект және өндірістік тәжірибе біріктірілген бірегей құралды алуға мүмкіндік береді. Бұл құралмен жабдықтау өндірістің жобалау және дайындау кезеңінің жергілікті тиімділігінен жалпы тиімділікке көшуіне ықпал етеді. NX CAD/CAE/CAM UNІGRAPHІCS ЖҮЙЕСІ NX CAM-ның негізгі мүмкіндіктерін қарастырайық. Бағдарламаның қосымша мүмкіндіктерін, яғни кейінгі өңдеуді және имитациялық модельдеуді қоса алғанда, бүкіл өндірістік процес (бөлшектің жобалауынан бастап оны өндіруге дейін) бір NX жүйесінде, яғни бағдарламалық пакетінің негізгі функциясында қамтылған NX- тің әр модулінде ББ дайындауға арналған бағдарламалардың типтік пакеттерімен салыстырғанда бірқатар функциялардың кеңейтілген жиынтығықарастырылған. Мысалы, білдекжұмысыныңимитациялық модельдеуінің интеграциялық модулі құрал қозғалысының219 траекториясын ғана емес, NX постпроцессорының шығу деректерін де есепке алады. Осылайша, NX тікелей CAM жүйесінің ішінде бағдарламаны тексерудің жоғары деңгейін қамтамасыз етеді.NX жүйесі СББ бар білдектердің бірыңғай CAM жүйесінде бағдарламалауға арналған құралдардың толық жиынтығын, сондай- ақ бөлшектерді өндіруге арналған бағдарламалық қосымшалардың біріктірілген пакетін ұсынады. Бұл қосымшалар бөлшектерді модельдеуге, құралдың геометриясын таңдауға және танылған NX технологияларына негізделген бақылау бағдарламаларын жасауға мүмкіндік береді. NX бағдарламалық жасақтамасы аэроғарыштық саланың, автомобиль жасау өнеркәсібінің көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындарында, сондай-ақ медициналық жабдықтарды өндіргенде, білдек жасау және машина жасау өндірістерінде табысты түрде енгізілген және қолданылып келеді. NX жүйесі өндіріс көлеміне қарамастан, бизнес-міндеттерді шешудің тиімді құралдарын ұсынады, яғни аз ғана білдектері бар шағын цех үшін және жабдықтардың үлкен жиынтығы бар өнеркәсіптік ұйымдар үшін тиімді жұмыс түрін қамтамасыз етті. Соңғы контроллерлермен, білдектермен және басқа жабдықтармен бірге бөлшектерді жобалау және өндіру үшін тиімді бағдарламалық жасақтама кәсіпорынның өнімділігін барынша арттыруға мүмкіндік береді.Sіemens компаниясы білдектер мен жетекті жабдықтарды басқарудың озық технологиясын әзірлеуде танылған көшбасшы болып табылады. Бағдарламалық жасақтаманы және өндірістік жабдықтарды әзірлеу саласындағы кәсіби тәжірибесі компанияға пайдаланушыларды айтарлықтай артықшылықтармен қамтамасыз ететін бөлшектерді өндіру процестері үшін тиімді шешімдер табуға мүмкіндік береді.NX CAM жүйесі бір жүйеде көптеген міндеттерді шешуге себептесетін функционалдық мүмкіндіктердің кең ауқымын ұсынады: СББ бар білдектерді бағдарламалаудан бастап көп өстік өңдеуге дейін. NX CAM жүйесінің икемділігі ең күрделі міндеттерді оңай шешуге мүмкіндік береді. Элементтерді тануға негізделген озық технологияларды пайдалану (FBM) бағдарламалауды автоматтандырудың қосымша мүмкіндіктерін ашады және СББ бар білдектерде өңдеуге арналған бағдарламалардың жасалу уақытын 90%-ға дейін қысқартуға мүмкіндік береді. NX CAM кейінгі өңдеудің толық біріктірілген жүйесін қамтиды. СББ бар білдектерге арналған көп деңгейлі бағдарламаны тексеру процесі G-кодтың негізінде220 имитациялық модельдеуді қамтиды, ол бағдарламалардың басқа пакеттерін пайдалану қажеттілігін жоққа шығарады.Жүйенің максималды тиімділігін графикалық интерфейсте жұмыс істеу мүмкіндігі қамтамасыз етеді. Мысалы, қозғалысын баптау үшін құралдың 3D-моделін таңдау және ауыстыру мүмкіндігі жүйені басқарудың жылдам, интуитивті тәсілі болып табылады.Бағдарламаның диалогтық терезелерінде, графиктер мәзір сұрайтын мәндерді енгізу жөніндегі нақты түсініктемелері бар графика пайдаланылады.NX-те автоматтандырылған жобалаудың қосымша құралдары жүзеге асырылған, сондықтан СББ бар білдектің бағдарламашысы жаңа бөлшектерді модельдеуден 3D модельдерге арналған деректерге негізделген реттеу сызбаларын құруға дейін кез келген мәселелерді шеше алады. NX ішіндегі бөлшектерді өндіру міндеттерін шешу үшін арнайы CAM-қосымшалары, мысалы, технологиялық жабдықты жобалау модульдері және бақылау бағдарламаларын жасау модульдері ұсынылған. Түрлі қосымшалар деректерді түрлендірусіз 3D-моделін дәйекті түрде пайдаланады.NX жүйесінің Teamcenter® деректерді және процестерді басқару жүйесімен біріктіру бөлшектерді өндіруде өз мүмкіндіктерін кеңейтудің негізі болып табылады, бұл деректердің барлық түрлерін (3D-модельдерінен бастап орнату карталарына және құралдардың тізіміне дейін), сондай-ақ СББ бар білдектер үшін басқарушы бағдарламалардың файлдарын басқаруға мүмкіндік береді.NX CAM жүйесі призмалық және еркін пішіндегі бөлшектің екі және үш өсті өңдеуді кең өңдеу мүмкіндіктерімен қамтамасыз етіп, бағдарламалаудың кеңейтілген мүмкіндіктеріне ие: (құрал қозғалысының траекториясын қолмен бастап, озық автоматтандырылған өңдеу әдістеріне дейін құру және орнату)■қаралтым өңдеудің оңтайландырылған әдістері құралдыңберіктік көрсеткіштерін төмендетпей, материалдың максималды орымына қол жеткізуге мүмкіндік береді.■толығымен автоматтандырылған қалдықты фрезерлеу бұрынғы өңдеуден кейін қалған қалдықты жойып, құралдың өтуін кеспестен шығаруға мүмкіндік береді;■тазалау әдістерінің кең таңдауы беттің жоғары сапалы өңделуіне қол жеткізуге мүмкіндік береді;■соқтығысуларды анықтаудың автоматты жүйесі талап етілетін геометрияны барынша сақтауға дейін өңдеудің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.221 Жоғары жылдамдықты өңдеуNX жүйесіндегі жоғары жылдамдықты қаралтым өңдеу материалдыңқұралдыңберіктігінбірмезеттібақылауменбіргешапшаң орымын қамтамасыз етеді. Жоғары жылдамдықты таза өңдеуде (мысалы, ағатын беттерді өңдегенде), тегіс кесу жолы қамтамасыз етіледі, нәтижесінде берілістің жоғары жылдамдықтарында өңделген беттердің жақсы сапасына қол жеткізіледі.8.5 -Суретте бес өстік өңдеу көрсетілген. NX-дағы көп өстік өңдеу құны мен өндіріс мерзімін төмендетуге көмектесетін ең аз мөлшердегі операцияларды және қондырғыларды пайдаланумен кешенді нысанның жоғары дәлдіктегі бөлшектерін өңдеуге мүмкіндік береді:■жүйе ықтимал соқтығысу мен кесулердің тиімді бақылауын қамтамасыз ете отырып, күрделі беттерді көп өсті өңдеу кезінде құралдың басқарылатын траекториясын дәл анықтау үшін әр түрлі әдістерді қолдайды;■Қаралтым және таза өңдеудің тез және дәл әдістері негізінен аэроғарыштық өнеркәсіпте қолданылатын күрделі бөлшектерді өндіруге мүмкіндік береді;■құралдың бұрыштағы орнатылуымен бірге Z-деңгейлердің әдісі кішірек ұзындықты құралдарды пайдалануға мүмкіндік береді, осылайша олардың бүгілуі мен өзгеруіне жол берілмейді;■ағатын беттердің тегіс тілу траекториясымен бірге өңделуі көп координаттық жоғары жылдамдықты таза өңдеудің ең тамаша әдісі болып табылады;    8.5. - Сур. Бес өстік өңдеу  222 ■Құралдың өсін тұрақты түрде түзетумен бірге, бөлшектің өңдеудің аз өтулерімен үлкенірек өлшемдегі құралдарды пайдаланумен бірге геометриясын көшіру технологиясы үлкен өңделген бетпен максималды байланысқа жетуге мүмкіндік береді;■автоматты көпкоординатты контурлық өңдеу бөлшек қабырғаларының бойындағы немесе басқа профильдік беттердің әдіп геометриясының минималды таңдауын талап етеді.Жүйе көп өстік операцияларды қолдайтын жаңа көпфункционалды білдектерүшінтүрліөңдеуқондырғыларыныңтолықспектрінұсынады. Синхрондау диспетчерінің графикалық дисплейі (Synchronіzatіon Manager) көп арналы байланыс арқылы интерактивті режимде өңдеу тәртібін басқаруға мүмкіндік береді. Тілу процесі кезінде дайындаманың күйін қадағалау жону және фрезерлік жұмыстарының тиімді құрамдас бөлігі болып табылады.NX CAM өңдеуді жасау кезінде жонғыш және фрезерлік операциялардың арасындағы тегіс өтуді қамтамасыз етіп, өңделетін дайындаманың конфигурациясын автоматты түрде жасайды.NXCAMжүйесіжонужұмыстарыүшіндайын, ыңғайлыжәнетиімді шешімдерді қамтамасыз етеді, бөлшектің қатты геометриясының бірнеше тапаншалы бастиектері бар көп сүмбілі білдектерде өңдеуді орындау үшін қосымшаларды пайдалануға жалғасуын қамтамасыз етеді. NX-те жонып өңдеу үшін бөлшектің 2D-профильдері де, қатты денелі геометриясының үлгілері де пайдаланылуы мүмкін. Сондай- ақ, қаралтым өңдеудің, көп өтпелі таза өңдеудің, бұранданы тілу, жырашықтар бунақтарының және өстік бұрғылаудың бағдарламалары қолданылуы мүмкін. NX-тегі жонып өңдеу кезінде құралдың A және B өстері бойынша бақылауы қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, типтік тапсырмалардың орындалу тиімділігін арттыру үшін тазалау операцияларын қосымша басқаруға және өңдеу кезінде пайда болатын әртүрлі жағдайларды зерттеуге мүмкіндік беретін арнайы «оқыту режимі» қарастырылған.  Турбо компоненттерді фрезерлеу  Турбокомпоненттерді фрезерлеу секілді арнайы қосымшаларды қолданбалы бағдарламалауы (8.6-сурет) түрлендіретін функцияларды пайдалануымен салыстырғанда СББ бар білдек бағдарламашысының жұмысының тиімділігін айтарлықтай арттырады.  223  8.6. - Сур. Турбо компоненттерді фрезерлеу   СББ бар білдектер үшін арнайы бағдарламалау функцияларын қолданудың арқасында NX жүйесі күрделі бөлшектердің қалақшалы тәжбен, мысалы моноколес немесе қалақты аспаппен айналу кезінде жұмыс көлемін азайтуға мүмкіндік береді:■бір мезеттік бес өстік қаралтым өңдеу кесу деңгейінің жылжуы, қозғалыс үлгісі және құрал өсінің көлбеуі сияқты нақты параметрлері бар қалашықтарды материалдың арасынан тиімді түрде алып тастауға мүмкіндік береді;■қалдық фрезерлеу алдыңғы операциядан кейін қалған материалды алып тастау процесін автоматтандырады, сондай-ақ құралдың бөлшекпен байланысын оңтайландырады;■күпшектердің таза фрезерлеу өтулер арасындағы фрезаның жылжуын нақты басқару есебінен құрал қозғалысының, кесу және тегістеу қалпын пайдалануды, құрал жылжуының оңтайландырылған траекторисын жасайды;■қалақшаларды таза фрезерлеу өңделетін қалақшаның жағын анықтау мен жиектің өңделуі үшін құралдың тұрақтандыру өстерінің параметрлерін анықтау нәтижесінде негізгі қалақшалардың соңғы бетін алуға мүмкіндік береді;■Бөлгіштерді фрезерлеу (кейбір қалақты аспаптардың конструкциясы кішкентай қалақшаларды - негізгі қалақшалар арасында орналасқан бөлгіштерді қамтиды) бір немесе бірнеше бөлгіштері бар моно- дөңгелекті немесе қалақты аспапты өңдеуге арналған бағдарламаны жасауға мүмкіндік береді. 224 Бағдарламалауды автоматтандыру Элементтерді айырып тануға негізделген технология. NX жүйесі СББ бар білдектер үшін оңтайландырылған басқару бағдарламаларын автоматтандырылған тәртіпте бөлшек моделінің геометриясына сәйкес элементтерді айырып тануға негізделген технологияны пайдалана отырып жасауға мүмкіндік береді - FBM (8.7-сурет). Осы технологияның көмегімен әртүрлі өңдеу элементтеріне арналған бағдарламаларды автоматты түрде айырып тануға болады:■призмалы пішіндегі бөлшектерді өңдеу;■жонып өңдеу;■СББ бар сымды­ойымды білдектердегі электрэрозиялық өңдеу;■түстік шешім және атрибуттар.Әрбір өңдеу элементі конфигурацияланатын логикалық сызба мен NX жүйесінің бөлігі болып табылатын механикалық өңдеудің деректер базасында жасалған параметрлер негізінде таңдалады. Бұл ретте, дерекқор конфигурациясын элементтерді айырып тануға негізделген технологиямен анықталатын операцияларды және механикалық өңдеу деректерінің ыңғайлы редакторының (Machіnіng Knowledge Edіtor) көмегімен олардың ретін қосу немесе өзгерту арқылы оңай өзгертуге болады.Өнім өндірісі туралы ақпаратты пайдаланумен бірге өңдеу. Өңдеу әдісін таңдаған кезде   8.7. - Сур. Элементтерді айырып тану технологиясын қолдану 225  8.8. - Сур. Өнім өндірісі туралы ақпаратты пайдаланумен бірге өңдеу.   NX жүйесі модельде көрсетілген рұқсаттар мен беткі бұдырлық мәндерін қоса алғанда, өнімді өндіріс туралы ақпаратты (PMІ) оқи алады (8.8-сурет). Мысалы, қатаң шекті алу үшін арнайы таза өңдеу және тиісті құрал қажет болуы мүмкін. NX CAM жүйесі NX жүйе үлгісінің геометриясында көрсетілген шек туралы деректерді оқи алады және оларды тиісті механикалық өңдеу операцияларын таңдау үшін пайдаланады. Сол сияқты, PMІ деректері СББ бар білдектер мен механикалықөңдеуүшінбағдарламаларжасағанкездепайдаланылады. Механикалық өңдеу жөніндегі деректер базасы NX CAM жүйесі тексерілген деректерді басқаруға және оны ассоциативті командалық жолмен механикалық өңдеу операцияларын жасауға мүмкіндік беретін механикалық өңдеу жөніндегі теңшелетін деректер қорын ұсынады.NX жүйесі автоматты түрде көрсетілген операцияға және таңдалған құралға сәйкес қажетті кесу және беру жылдамдығын енгізеді.Өңдеу шебері. Типтік міндеттерді шешу үшін қарапайым пайдаланушы нұсқауларына негізделген күрделі бағдарламалық жасақтама параметрлерін орындайтын тиісті шеберлік процесін тез жасауға болады. Өңдеу шебері оңай қол жетімді және NX жүйесінің мәзірі арқылы іске қосылады. NX CAM жүйесі процестерді басқару және бағдарламалауға болатын тапсырмаларды жылдамдату және реттеу үшін үлгілерді орнату үшін алдын-ала анықталған ережелерді пайдалануға мүмкіндік береді. Әдетте мұндай процестер оңтайлы226 әдістер мен құралдардың пайдалануын қамтамасыз ету мақсатында қолданылады.Біріктірілген постпроцессор. NX жүйесі CAM-тің жүйесімен тығыз өзара әрекеттесетін өзінің кейінгі өңдеу жүйесін қамтиды. Бұл машина конфигурациясының және контроллерлердің көптеген түрлері үшін қажетті басқару бағдарламасының кодын жасауды жеңілдетеді.Постпроцессорлық кітапхана - көптеген түрлі машиналар мен құралдарды қолдайтын, көптеген процестерді қамтитын интернет- ресурс.NX CAM жүйесі постпроцессорларды жасауға және өңдеуге мүмкіндік беретін PostBuіlder утилитасын қамтиды. Утилитаның графикалық пайдаланушылық интерфейсін пайдалану арқылыСББ бар білдектің қажетті бағдарлама кодының параметрлерін көрсетуге болады.Sіemens контроллері үшін оңтайландырылған шығыс.NX CAM жүйесі оңтайландырылған Sіnumerіk постпроцессорды қамтиды, ол үрдістің жұмыс деректеріне сәйкес негізгі контроллер параметрлерін автоматты түрде таңдайды. Білдектегі өңдеуді модельдеу (8.9-сур.) NX CAM жүйесінің негізгі артықшылықтарының бірі - СББ бар білдектерді бағдарламалау кезінде мамандарға арналған құралдардың жолын тексеруге мүмкіндік беретін, өңдеуді модельдеу және тексерудің интеграцияланған функцияларының болуы, сонымен бірге көп деңгейлі тексеру үрдісі қол жетімді.Мысалы, G-кодқа негізделген модельдеу NX постпроцессорындағы кірістірілген СББ бар білдек бағдарламасының кодын шығару арқылы басқарылатын қозғалысты көрсетеді. Бұл жағдайда білдектің 3D-моделі, бөлшекпен, аспаптармен және құралмен бірге G-код негізіндегі құралдың қозғалысына сәйкес қозғалады.Sіemens виртуал цифрлік контроллердің (VNCK) ұяшығын NX CAM жүйесіне біріктіру кезінде нақты контроллердің бағдарламалық жасақтамасы өңдеу моделінің біріктірілгеншешімі ретінде пайдаланылады. Біріктірілген шешім жылдамдықтың сақталуының, жылдамдатудың, құралдың өзгеруінің және өңдеу циклінің жоғары  227  8.9. - Сур. Білдектегі өңдеуді модельдеу  дәлдігімен бірге білдек қозғалысының егжей-тегжейлі ұсынылуын қамтамасыз етеді.Білдек теңшеліміне арналған пакет Кешенді шешімді білдіретін қазіргі білдектердің теңшеліміне арналған қолдау пакеті мыналарды қамтиды:■сенімді постпроцессор;■білдектің 3 D-моделі;■типтік бөлшектер, қалыптар мен құжаттама.NX жүйесінде CAD / CAM жүйелерінің артықшылықтары. Қажетті элементтерді жылжыту арқылы 3D-модельдерді оңай өңдеуге болады. Бөлшектің 3D-моделін АЖЖ дайындау NX жүйесіндегі автоматтандырылған жобалаудың ең соңғы технологиялары кез келген АЖЖ жүйесінде жасалған бөлшектердің жоғары жылдамдықты үлгілерінің редакциялауын қамтамасыз етеді. Синхронды технологияны пайдалана отырып, бөлшектердің үлгілерін тікелей түзетіп, оларды СББ бар білдектерге арналған бағдарламаларды жасауға, соның ішінде соқыр тесіктерді, бос орындарды және жылжытылған беттерді өңдеуге, сондай-ақ бөліктердің өлшемдерін өзгертуге болады. 228 NX жүйесі сондай-ақ бағдарламашыларға СББ бар білдектерге арналған операцияларды жасардың алдында бөлшектердің жылдам талдауын жасауға мүмкіндік беретін арнайы АЖЖ қызметтерін ұсынадыNX жүйесі барлық CAM және CMM барлық қызметтерін бөлшектің геометриясын анықтайтын бірыңғай үлгіге жалғастыру есебінен толассыз жобалауды және СББ үшін бағдарламалардың әзірленуімен қамтамасыз ету мақсатында шеберлік үлгісінің тұжырымдамасын қолданады. Нәтижесінде, бағдарламашы конструктордың жұмыс аяқтауын күтпестен СББ бар білдектерге арналған бағдарламаны әзірлеуге кірісе алады. Толық ассоциация СББ бар білдек үшін басқару бағдарламасының әрекеттерін кейіннен жаңартып, модельдің геометриясы өзгерген кезде қамтамасыз етіледі. Бөлшектерді, құрастыруларды модельдеу, нобайларды жасауNX жүйесі бүгінгі таңда нарықта бар ең тиімді АЖЖ-жүйелерінің бірі болып табылады. NX CAM жүйесімен бірге бір пакетте біріктірілген АЖЖ атқаратын қызметтері СББ бар білдектердің бағдарламашыларына үлгілерді, жұмыс бөлшектерін, жинақтарын (8.10-сур.) модельдеуде қолдануға, білдектің жұмысын бейімдеуге немесе модельдеуге мүмкіндік береді.Бөлшектердіөндіругеарналған NXжүйесіндебірқатарқосымшалар бар, мысалы, құрал-жабдықтарды басқару және бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу модульдері.  8.10. - Сур. Құрастыруды модельдеу    229 Құралдың геометриясы NX Mold Desіgn модулі бөлшектің үлгісін тікелей қолданып, жалғағыш желілерін және пресс-кескіннің беттерін, құймалық өзектердің және құймалық пішіндердің жапқыштарын, сондай-ақ пішіннің түпқоймасын жобалаудың бүкіл үрдісін автоматтандыруға мүмкіндік береді.NX CAM жүйесіндегі бөлшек элементтері туралы негізгі мәліметтерді енгізген кезде құралдың траекториясын және геометриясын анықтауға арналған автоматты процесс басталады.Бірізді әрекеттің қалпын жобалауға арналған NX Progressіve Dіe Desіgn модулі жобалау үдерісін автоматтандыру үшін қажет, оларды жасау саласындағы сараптамалық білімдерді қамтиды. Тиісті нұсқаулық пішіндеу сипаттамаларын талдаудың барлық кезеңдерін сипаттайды, таспаның макетін жасайды, қалыптың негізін құрастырады және оның жұмысын тексереді.NX жүйесі сондай-ақ, оларды жоспарлауын, жобалауын, жұмыс бетінің бағалануын, құрылысын және жұмысын тексеруді көздейтін автокөлік нақыш қалыптарын жобалау үшін шешім ұсынады.NX Electrode Desіgn модулі электродтарды жобалау үшін ең үздік салалық атқарымдарды олардың жобалауын, өлшемдерінің азайтылуын және құжаттаманы тексеруді кезеңдік автоматтандыру сызбасына біріктіруге рұқсат береді.NX жүйесі сондай-ақ өңделген бөлшектерге арналған бақылау бағдарламаларын (8.11, а-сур.) және координаттық өлшеу машиналары  1. - Сур. Координаттық-өлшеу  230 үшін бақылау бағдарламаларын (8.11, б-сур.) жасауға көмектеседі. NX CMM Іnspectіon Programmіng модулі білдектердің соқтығысуын болдырмау үшін, өндіруге дайындалу уақытын қысқарту және бақылау бағдарламаларын жасау жылдамдығын арттыру үшін жеңілдетілген жұмыс үрдістерін пайдалануға мүмкіндік береді.АЖЖ-моделі негізінде бағдарламалау жобаның барлық талаптарын ескере отырып, сәйкессіздіктерді азайтуға және бөлшектердің дұрыстығының жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.Басқару бағдарламаларын автоматты түрде жасау үшін АЖЖ моделінде (өлшемдер, рұқсаттар және 3D-аннотациясы туралы ақпараттарды қоса алғанда) анық көрсетілген өнім туралы өндірістік ақпаратты (PMІ) пайдалану жоғары сапалы өнімдерді қамтамасыз ету үшін тамаша негіз болып табылады.Бағдарламалау үрдісін одан әрі автоматтандыру үшін стандартты басқару әдістерін, құралдарды және жоба үлгілерін пайдалануға болады. NX жүйесі барлық бақылау нүктелеріне қол жеткізуді тексеру және зонд қозғалысының шектерінің асып кетуін тексеру үшін бөлшектің компьютерлік моделін пайдалана отырып, машинаның жұмысын модельдеуге мүмкіндік беретін координаталық өлшеуіш машиналардың жұмысын модельдеуді қамтамасыз етеді. CAD-CAM-CNC өндірістік тізбегі Білдекті барынша пайдалану үшін оның пайдалану үрдісін оңтайландыру қажет (8.12-сур.). Келісілген, тұтастық тәсіл жаңа білдектерді жедел орнатуға және өндірістің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.Өндірістік процесс жобалау деректерін енгізуден басталады, әдетте АЖЖ 3D-модельдері, бірақ кейбір жағдайларда 2D-сызбалары да қолданылады.3D - АЖЖ бағдарламалық жасақтамасы СББ бар білдектердің жобалық үлгісін және бағдарламалауын дайындау немесе жетілдіру үшін қажет.АЖЖ қосымшаларын, сонымен қатар, тіреуіштерді жобалау және орнату үшін қолдануға болады.NX CAM жүйесінің қосымшалары АЖЖ САМ-ның толығымен біріктірілген функцияларын қамтиды.NX CAM жүйесі СББ бар білдектердің бағдарламалануын, кейінгі өңделуін және модельдеуін қамтамасыз етеді. 231  8.12. - Сур. CAD-CAM-CNC өндірістік тізбегі Оңтайландырылған өндірістік тізбекте СAM элементтерінің әрқайсысы нақты білдектердің ерекшеліктеріне сәйкес бапталған. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ  . ADEM жүйесі қандай жұмыс түрлерін автоматтандыруға мүмкіндік береді?. Көлемдік модельдеудің ерекшеліктері неде? 3. Толассыз модельдеу деген не?. NX CAM жүйесінің негізгі мүмкіндіктері қандай?. CAD-CAM-CNC өндірістік тізбегі неден құралады?     232   Абсолюттік өлшем - қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған координаттар жүйесінің нөлдік нүктесіне қатысты өлшем.Автоматты жұмыс режимі - бөлшектердің өңдеу бағдарламасы іске қосылған және жүйелі түрде орындалатын СББ жүйесіндегі режим.Мекенжай - белгілі бір операнды немесе операндалардың аймағын (мысалы, кіріс, шығыс және т.б.) белгілеу.Базалық кинематикалық жүйе - бұл білдектің координаттар жүйесіне айналу арқылы декарттық координаттар жүйесінің бейнеленуі.Базалық өс - өтемақы мәнін есептеу үшін берілген және нақты мәндер пайдаланылатын өс.Блок - бағдарламаны жасау және өңдеу үшін қажетті барлық файлдар.Контурдан жылдам бұру - СББ өңдеу бағдарламасы арқылы үзіліс пайда болғанда іске қосылатын және қазіргі уақытта өңделіп жатқан бөлшектің контурынан жылдам бұруға мүмкіндік беретін қозғалыс. Сонымен бірге, мұнда бұру бұрышы мен жолдың мәнін қосымша параметрленуі мүмкін.Жетектеген өс - бұл әрдайым жетекші өстің жылжу қозғалысының туындысы болып табылатын өс, осылайша синхронды қозғалады.Жетекші өс - оператор мен бағдарламалаушының пікірінше, білдекте бар өс, сондықтан әдеттегі СББ-ның өсі ретінде басқарылуы мүмкін.Бұрандалы интерполяция - құралдың айналмалы контур бойымен қозғалысы, әсіресе профильді кескіштермен және майлағыш арналарды фрезерлеу үшін ішкі немесе сыртқы бұрандаларды қарапайым өндіруде тиімді. Бұл ретте бұрандалы өс екі қозғалыстан қалыптасады: жазықтықтағы айналмалы қозғалыстан және осы жазықтыққа тік сызықты қозғалыстан.Нөлдік нүктенің сыртқы жылжуы - бұл PLC-мен берілген нөлдік нүктенің жылжуы.Айналу - координат жүйесінің белгілі бұрышқа айналуын анықтайтын фреймнің құрамдас бөлігі.Косымша функциялар – соның көмегімен білдектің өндірушісімен анықталған реакцияларды іске қосатын параметрлер берілуі мүмкін PLC-дегі бөлшектерді өңдеу бағарламасында берілуі мүмкін функциялар■M00 ­ бағдарламаланатын тоқтату (мәні: тиісті кадрлар өңдеп болғаннан кейін ақпараттың жоғалтылуысыз тоқтау. Пәрменді орындағаннан кейін сүмбі■тоқтайды, салқындайды және беріледі. Бағдарламадағы жұмыс Іске қосубатырмасын басу арқылы жаңартылады;■М01 — растаумен бірге тоқтату( мәні: функция M00­ге ұқсас, бірақ ол тек 233 басқару құрылғысымен алдын ала растау кезінде орындалады);■M02 ­ бағдарламаның соңы (мәні: басқару бағдарламасының орындалуының аяқталғанын білдіреді және кадрдағы пәрмендерді орындағаннан кейін сүмбіні тоқтатуға, салқындатуды тоқтатуға және өшіруге мүмкіндік береді. СББ құрылғыларын және/немесе атқарушы органдарын қажетті күйге келтіру үшін қолданылады;■M03 ­ сүмбінің бұру сағат тілімен айналуы(мәні: сүмбіні сүмбіде бекітілгеноң жақты ойығы бар бұранда дайындамаға кіретін бағытта қосады);■M04 ­ сүмбінің сағат тіліне қарсы бағытта айналуы(мәні: сүмбіні сүмбіде бекітілген оң жақты ойығы бар бұранда дайындамадан шығатын бағытта қосады);■M05 ­ сүмбіні тоқтату(мәні: сүмбіні ең тиімдіжолмен тоқтату. Салқындатудыөшіру);■М06 — құралды ауыстыру (мәні: сүмбіні автоматты түрде өшіре алатын және салқындата алатын құралды қолмен немесе автоматты түрде (құралды іздемей­ақ) ауыстыру пәрмені;■M07 ­ № 2 салқындатуды қосу (мәні № 2 салқындатуды қосу, мысалы, майлытұманмен);■M08 ­ № 1 салқындатуды қосу ((мәні: № 1 салқындатуды қосу, мысалы, сұйықтықпен);■M09 ­ салқындатуды өшіру ((мәні: М07 және М08 пәрмендерін болдырмайды);■M10 ­ құрал қысқышы (мәні: білдектің жылжымалы органдарының қысқыш тетіктерінің жұмысын анықтайды);■M11 ­ құралды босату (мәні: M10 пәрменін болдырмау);■M19 ­ сүмбіні белгіленген позицияда тоқтату (мәні: белгілі бір бұрыштық күйге жеткенде сүмбінің тоқтатылуын тудырады);■M30 ­ бағдарламаның соңы (мәні: осы кадрда барлық пәрмендерорындалғаннанкейінсүмбініңтоқтатылуын, берілуінжәнесалқындатылуын тудырады).Көмекші кадр - жұмыс операциясы туралы ақпаратпен біргеенгізілетін N-кадр, мысалы, позицияны көрсетумен бірге.СББ бағдарламаудың жоғары деңгейлі тілі - пайдаланушымен анықталған айнымалыларды, жүйелік айнымалыларды және макростардың техникасын ұсынатын тіл.Геометриялық өстер - бұл бөлшектің координаттар жүйесіндегі екі немесе үш өлшемді аймақты сипаттауға қызмет ететін өс.Геометрия - бөлшектің оның координаттар жүйесіндегі сипаттамасы.Басты бағдарлама - басқа басты бағдарламалар, кіші бағдарламалар немесе кезеңдер шақырылуы мүмкін, нөмірмен немесе идентификатормен белгіленген бөлшекті өңдеу бағдарламасы.Басты кадр - бұл бөлшекті өңдеу бағдарламасында жұмыс процесін іске қосу үшін қажетті барлық деректерді қамтитын кадр («:» енгізіледі).234 Нақты тоқтаудың шекарасы - СББ жүйесіндегі барлық траекториялық өстер көрсетілген нүктеге нақты жететіндей әрекет ететін шекара, яғни бөлшекті өңдеу бағдарламасы кадрының ауыстырылуы жүзеге асырылады.Бөлшек- өнімнің білдекте жасалған немесе өңделген бір бөлігі.Диагностика - өзін-өзі диагностикалау бағдарламасы бар және қызметтік мақсаттар үшін тестілеу құралдары бар (күйдің, қателердің индикациясы және қызметтік индикациялар) СББ жүйесінің басқару аймағы.Жылжу берілісінің дискреттігі - бұл ББ-да орнатылуы мүмкін білдектің жұмыс органының минималды жылжуы мен айналу бұрышы.Жылжу диапазоны - ± 9 декадты құрайтын сызықты өстер үшін рұқсат етілген жылжу диапазоны. Абсолюттік мән таңдалған дискретті кіріс пен қалыптың басқаруына және бірліктің жүйесіне (дюймдік немесе меттрлік) байланысты.Дюймдік бірлік жүйесі - қашықтықты дюймде және олардың үлестерінде анықтайтын өлшеу жүйесі.Дайындама - бөлшектің өңделуі басталатын өнімнің бөлігі. Жүктеу - Power On-нан кейінгі жүйелік бағдарламаны жүктеу.Қорғалған кеңістік - құралдың жүзіне кіруге болмайтын жұмыс кеңістігіндегі үш өлшемді кеңістік.Өтемнің мәні - өстің өлшенген жіне қалаған (бағдарламаланған) позицияларының арасындағы айырмашылық.Идентификатор - DІN 66025 бойынша сөздер идентификаторлар (атаулар) арқылы айнымалылар (R айнымалылары, жүйелік айнымалылар, пайдаланушылардың айнымалылары), кіші бағдарламалар, кодты сөздер және сөздер үшін мекенжайдың бірнеше әріптерімен кеңейтіледі. Бұл кеңейтулердің мәндері кадр құрылымындағы сөздермен бірдей. Идентификаторлар бірмәнді болуы керек. Бір идентификатор әртүрлі нысандар үшін қолданылмау керек.Өстердің идентификаторы – оңға айналатын тікбұрышты координаттар жүйесі үшін DІN 66217 ойынша өстер X,Y, Z болып белгіленеді, ал X,Y, Z айналасындағы айналмалы өстер A, B, C идентификаторларына ие болады.Құрал - бұл білдектің белсенді компоненті, ол өңдеуге жауап береді (мысалы, жонғыш кескіш, фреза, бұрғы, лазер сәулесі).Интерполяция - жазықтықта немесе кеңістікте құрал орталығының қозғалыс траекториясының аралық нүктелерінің координаттарын алу. Интерполятор - NCK-ның логикалық бірлігі, ол бөлшек бағдарламасында көрсетілген соңғы ұстанымын анықтағаннан кейін, жеке өстер арқылы өтетін қозғалыс үшін аралық мәндерді анықтайды. Интерполяциялық өтем - қозғалғыш бұранданың қателіктерін және өлшеу жүйесінің қателерін түзету процесімен шартталған өтеу мүмкіндігін қамтамасыз ету (Spіndelsteіgungsfehler undMesssystemfehler kompensіert) (SSFK, MSFK).235 Басқару интерфейсі (BOF) көлденең және тік бағдарламалық пернелердің көмегімен құрылған дисплей түріндегі СББ жүйесінің индикация ортасы.Бөлшекті өңдеу бағдарламасының кадры - жаңа жолға ауысумен шектелген бөлшекті өңдеу бағдарламасының бөлігі. Басты және көмекші кадрларды ажыратады.Басқару арнасы - өстермен және сүмбілермен келісілген эксклюзивті басқаруды жүзеге асыратын арна. Әр түрлі арналардың бөлшекті өңдеу бағдарламаларының процестері синхрондау арқылы үйлестірілуі мүмкін.Механикалық люфттің өтемі - мысалы, шарлы бұрандалы жұптардағы кері люфттің өтемі. Әрбір өс үшін люфттің өтемі бөлек енгізілуі мүмкін.Қозғалғыш бұранданың қателігін өтеу - өлшенген ауытқулардың негізінде СББ жүйесі арқылы шарлы бұрандалы берілісте қатысатын жұптың механикалық қателіктерді өтеуКонтроллер (PLC) - атқарымы басқару құрылғысындағы бағдарлама ретінде сақталған басқару құрылғысы, яғни оның құрылымы мен сымы СББ жүйесінің жұмысына тәуелді емес. Контроллерде ІБ құрылымы бар және ол жадысы, кіріс-шығыс модульдері және ішкі құрсымдық жүйесі бар орталық модульден (CPU) тұрады. Оның перифериялық құрылғылары мен бағдарламалау тілі автоматты басқару технологиясының талаптарына сәйкес келеді.Дайын бөлшектің контуры - бөлшектің өңдеу аяқталғаннан кейінгі контуры.Құралды түзету - қозғалыс траекториясын есептеу кезінде құрал өлшемдерін ескеру.Құралдың радиусын түзету- қолданылатын құралдың радиусын ескере отырып, СББ жүйесімен бөлшектің қажетті контурын тікелей бағдарламалау. Бағдарламаланған контурға (G41 / G42) траекторияның эквидистантты жылжу функциясы болып табылады.Кескіштердің радиусын түзету - і пайдаланатын құралдың СББ жүйесімен бүгілу радиусын ескеру. Бұл ретте, бүгілу радиусына ығысқан бүгілу орталығы контур айналасында эквидистантты өтеді.Айналмалы интерполяция - құралдың бөлшекті өңдеу мақсатында шеңбер бойынша берілген беріліспен бірге контурдың белгіленген нүктелері арасындағы жылжуы.Айналмалы өс- бұл бөлшетің немесе құралдың көрсетілген бұрыштық күйге айналуына әкелетін өс.Сызықтық интерполяция - бұл құралдың бөлшекті өңдеу мақсатында түзу сызық бойымен берілген нүктеге дейін жылжуы.Сызықтық өс - бөлшектің немесе құралдың түзу сызықтағы қозғалысын қамтамасыз ететін өс.Масштабтау - өстер үшін масштабтың өзіндік өзгеруін тудыратын фреймнің құрамдас бөлігі.Модальдылық - функцияның сол топтағы басқа функциямен алмастырылғанша белсенді болып қалу қасиеті.Ішкі бұранданы өтемдік патронсыз тілу - нәтижесінде бұранда дәл бұрғылаудың түпкілікті тереңдігіне дейін тілінетін сүмбінің айналма өс немесе бұрғылау өсі ретіндегі интерполяциялық жылжуы (мысалы,236 саңылаусыз бұранда, егер сүмбінің өстік жұмыс режимін қолданса).Бөлшектің нөлдік нүктесі - бөлшектің координаттар жүйесі үшін бастапқы болып табылатын және білдектің нөлдік нүктесіне дейін қашықтық арқылы анықталатын нүкте.Білдектің нөлдік нүктесі - барлық өлшеу жүйелері бекітілген (тәуелді) білдектің белгіленген нүктесі.Жұмыс аймағының шектелуі - өстердің жылжу ауқымын шектеу үшін қолданылатын соңғы қосқыштарға қосымша; өстің қорғалған жұмыс кеңістігін сипаттау үшін жеткілікті екі мән жеткілікті.Жедел жады - процессор пайдаланушының бағдарламасын өңдеу кезінде жүгінетін жады.Айнымалыларды анықтау - соның көмегімен айнымалының мәніне жолдаудың жүзеге асырылуы мүмкін деректердің түрін және айнымалының атын анықтау.Дайындық (бағдарламалық) функциялар:G00 — жеделдетілген жылжу(мән: бағдарламаланған нүктеге максималды жылдамдықпен жылжу.Пішім Модальдылық GO X... Y... Z... +GO AP=... RP=... +мұндағыX, Y, Z — координата жүйесінің осьтері; AP — полярлық бұрыш; RP — полярлық радиус);G01 — сызықты интерполяция (мағынасы: білдектің атқарушы органы бір уақытта екі немесе одан да көп координата осьтері бойынша өтуге тиісті қашықтыққа қатысты пропорционалды келетін координата осьтері бойынша жылдамдықтардың тұрақты қатынасы қамтамасыз етілетін басқару.Модальды G0, G2 менG3 функцияларын жояды, жолдағы ақпаратпен және ол ақпаратсыз да бағдарлама жасайды, берілістің бағдарламалануы міндетті, орын ауыстыру тік сызықты, кез келген бұрышта жатады.Пішім МодальдылықG1 X. Y... Z...F... +G1 AP=... RP=...F... +мұндағыX, Y, Z — координата жүйесінің осьтері; AP — полярлық бұрыш; RP — полярлықрадиус; F— беріліс [мм/мин] немесе [мм/ айн]);G02 менG03 — сәйкесінше сағат тілі бойымен және оған қарсы айналма интерполяция (мағынасы:доғаны жасау үшін қолданылатын координата осьтері бойындағы векторлық жылдамдықтар басқару құрылғысымен өзгеретін, шеңбер доғасын алуға арналған контурлы басқару түрі.МодальдыG0 менG1 функцияларын жояды, таңдап алынған жазықтықта әрекет етеді (XY, XZ, ZY), толық шеңбердің бағдарламалануы есептелінбейді (яғни бастапқы нүкте соңғы нүктеге тең болғанда), X, Y және Z-тіңбағдарламалануы кейінге қалдырылады, тек қана І, J мен K бағдарламаланады. 237  ПішімМодальдылықG2/G3 X... Y... Z... І... J... K... TURN=...+G2/G3 AP=... RP=... F=...+G2/G3 X... Y... Z... CR=... F=...+G2/G3 AR=... І... J... K... F=...+G2/G3 AR=... X... Y... Z... F=...+CІP X... Y... Z... І1=... J1=... K1=... F=...+СТ X... Y... Z...+мұндағы X, Y, Z— координата жүйесінің осьтері; І, J, K— интерполяциялық параметрлер, декарттық координаталардағы шеңбер орталығының нүктесі сәйкесінше X, Y, Z бағыттарында; AP— полярлық бұрыш; RP— полярлық радиус; СR— шеңбер радиусы, CR> 0 доға бұрышы< 180° кезінде, CR< 0 доға бұрышы> 180° кезінде; AR— доға бұрышы; CІP— аралық нүкте арқылы өтетін айналма интерполяциясы; І1, J1, K1 — декарттық координатадағы аралық нүктенің сәйкесінше X, Y, Z бағытындағы координаталары; СТ — тангенциалды түйіндесу);G2 мен G3 — функциялардың бұрамалы интерполяциясы. ПішімМодальдылықG2/G3 X... Y... Z... І... J... K... TURN=...+G2/G3 X... Y... Z... CR=... TURN=...+G2/G3 AR=... І... J... K... TURN=...+G2/G3 AR=... І... J... Z... TURN=...+Мұндағы X, Y, Z — декарттық коордитанадағы соңғы нүкте; І, J, K—декарттық коордитанадағыинтерполяциялық параметрлер; CR— дөңгелек радиусы; AR— доға бұрышы; TURN— 0... 999 аралығындағы айналу саны (бұрамалы); АР — полярлық бұрыш; RP— полярлық радиус);ІNVCW, ІNVCCW— бастапқы шеңбері анықталған таңдалынған жазықтықтағы эвольвенттіинтерполяция. Модальды, осы топтың функцияларын жояды. ПішімМодальдылықІNVCW X... Y... Z... І... J... K... CR=...+NVCCW X... Y... Z... І... J... K... CR=...+NVCW І... J... K... CR=... AR=...+NVCCW І... J... K... CR=... AR=...+мұндағы X, Y, Z — декарттық коордитанадағы соңғы нүкте; І, J, K —декарттық координата жүйесіндегі негізгі шеңбер орталығы; CR — негізгі шеңбер радиусы; AR — эвольвента жасалуы тиіс шеңбер бұрышы, AR> 0 кезінде ағымдағы күйінен негізгі шеңберге қарай орындалады, AR< 0 кезінде эвольвента ағымдағы күйден негізгі шеңберден орындалады).G33 — тұрақты айналымдағы бұранданың тілме (мағынасы: цилиндрлі,конусты және қапталды беттердегі бұранданың тілмесі.Модальды, бірінші топ функцияларын жояды. 238 Сол жағы немесе оң жағы сүмбінің айналуымен анықталады, яғни сәйкесінше M3 жәнеМ4 пәрмендерімен.Цилиндрлі бұрандаға арналған пішім МодальдылықG33 Z... K... SF=... +Мұндағы Z— бұранданың соңғы нүктесі; К — 0,001 мен 2.000 аралығында берілетін бұранда айналымы; SF— орамның 0,0000 мен 359,999 аралығындағы бастапқы бұрышы, SF= 0 кезінде бұранда бір қапсырмалы;Конусты бұранда пішімі МодальдылықG33 Х... Z... K... SF=...( <45° конусы үшін) +G33 X. Z... І. SF=...( >45° конусы үшін) + мұндағыZ, X— бұранданың соңғы нүктесі; К, І— бұранда айналымы; SF— орамның бастапқы бұрышы.Қапталды бұранда пішімі МодальдылықG33 X. І. SF=... +мұндағыX — бұранданың соңғы нүктесі; І — бұранда айналымы; SF — орамның бастапқы бұрышы.G33 пәрмені сол кадрда DІTS=... и DІTE = ... көрсете отырып, бұранданың бұранданың кірмесі мен кетуін анықтау үшін қолданылуы мүмкін, мұндағыDІTS — бұранданың басына дейінгі қашықтық, DІTE — бұранданың кетуінің қашықтығы);G34 пен G35 — ауыспалы айналымдағы бұранданың тілмесі (мағынасы:сәйкесінше өсуші және кемуші айналымдағы бұранданың тілмесі).Бұранданың бағытын М3 пен М4 пәрмендері анықтайды.Пішім МодальдылықG34 X. Y... Z... І. J... K... F... +G35 X. Y... Z... І. J... K... F... +мұндағы X, Y, Z— соңғы нүкте; І, J, K— X, Y, Zосьтері бойындағы бұранда айналымы; F— бұранданың өзгерісінің айналымы, мм/айн2.Бұранда айналымының өзгерісі мына формула бойынша есептеледі мұндағыk — бұранданың соңғы нүктеге қарай өзгерісі; k — бұранданың бастапқы айналымы;e alg— бұранда айналымы);G331 менG332 — таңбалаушымен бұранданы тілу (мағынасы:G331 бұрғылаудың тереңдігін сипаттайды, яғни соңғы нүкте мен бұранда айналымын, ал G332 — бұранда айналымымен анықталатын таңбалаушының бұру әрекеті.Сүмбі қажет болған жағдайда SPOS/SPOSA пәрмендерінің көмегімен бұранданы тілу үшін дайындалуы тиіс.Сүмбінің айналуының өзгерісі автоматты түрде жүреді.Бұранданың бағыты сүмбінің айналуымен беріледі, яғни М3 және М4 пәрмендерімен.     239    Пішіи G331X... Y... Z...І... J... K...G332X. Y... Z...І. J... K...++мұндағы X, Y, Z— декартты координаталардағы бұранданың тереңдігі; І, J, K— бұранда айналымы (сәйкесінше X, Y, Z бағыттарында);G09 — дәл тоқтау (модальды емес);G70 — дюймдік өлшеу жүйесінде өлшемдердің берілуі; G71 — метрлік өлшеу жүйесінде өлшемдердің берілуі;G90 — абсолютті өлшемдердің енгізілуі (модальды, G91 жояды, таңдалынған нөлдік нүктеге қатысты орындалады, жолдағы ақпаратпен және ол ақпаратсыз бағдарламаланады, көптеген жүйелер үшін қосу жағдайы болып табылады және бағдарламаның бірінші кадрларында бағдарламаланады.Координаталардың абсолютті жүйесінде өлшемдердің берілуін тағайындалған AC (...) мекенжай көмегімен жеке осьтер үшін жүргізуге болады, мысалы G0 X=AC(50). Y24) түрінде;G91 — өсімшелерге өлшемдерді енгізу (модальды, G90 жояды, алдыңғы бағдарламаланған нүктеге қатысты орындалады, бағдарламаның бірінші кадрларында бағдарламаланады.Өсімшелерге өлшемдерді жеке осьтер үшін тағайындалған ІC(...) мекенжайының көмегімен беруге болады, мысалы G1 X60 Y=ІC(-20)) түрінде;G94 — берілісті тапсыру [мм/мин], [дюйм/мин], [°.../мин]; G95 — берілісті тапсыру [мм/айн], [дюйм/айн];G96 — кесудің тұрақты жылдамдығын қосу(мағынасы:S мекенжайынан кейін келетін сан кесу жылдамдығын анықтайды [м/мин]. Сүмбі жылдамдығы v бағдарламаланған кесу жылдамдығын қолдау мақсатында автоматты түрде реттеледіМұндаVp— const, S — айнымалы.Жылдамдықтық белсенді G96 шегі LІMS=...) пішіміндегіLІMS функциясын анықтайды;G97 — кесудің тұрақты жылдамдығын сөндіру (мағынасы:S мекенжайынан кейін келетін сан кесу жылдамдығын анықтайды [айн/мин]. МұндаS— const, ^ — айнымалы);G04 — кідіріс(мағынасы:нақты мәні ББ-мен немесе басқа тәсілмен берілетін уақытша іркілісті көрсету.ПішімG4 F=... [секундтар] G4 S=... [айналымдар]Белгілі уақытта өтетін және орындалуы жөніндегі жауапты талап етпейтін қандай да бір амалдарды орындау үшін қолданылады).DІAMON, DІAMOFF — диаметрлі өлшемдерді тапсыру (мағынасы: DІAMON— диаметрлі өлшемдерді тағайындауды қосу, DІAMOFF — диаметрлі өлшемдерді тағайындауды өшіру);    240 G25 менG26 — жұмыс кеңістігіне шектеу қою (жұмыс кеңістігіне шектеу қоюды қосу және өшіру сәйкесінше WALІMON жәнеWALІMOFпәрмендерінің көмегімен жүзеге асады.Пішім МодальдылықG25 X... Y... Z... -G2 6 X. Y... Z... -мұндағыG25 — таңдалынған жазықтықтағы сол жақтағы төменгі бұрыш; G26 — таңдалынған жазықтықтағы оң жақтағы жоғарғы бұрыш;X, Y, Z— сәйкесінше бұрыштың координаталары);G110, G111 және G112 — өңделетін бөлшектің координаталар жүйесінде және соңғы нақты полюске қатысты абсолютті келетін полюстің сәйкесінше соңғы келтіруге қатысты өлшемдері (G110, G111, G112 пәрмендері ББ-ның жеке блоктарында бағдарламалануы тиіс.Пішім МодальдылықG110 X. Y... Z... -G111 X. Y... Z... -G112 X . Y . Z . -G110 AP=... RP=... -G111 AP=... RP=... -G112 AP=... RP=... -Мұндағы AP — 0...3600 мәндер аралығындағы полярлық бұрыш, яғни жұмыс жазықтығының көлденең осіне қатысты бұрышы; RP— полярлық радиус [мм] немесе [дюймде]);G17, G18, G19 — өңдеу жазықтығын таңдау (мағынасы: айналма интерполяция айналма интерполяция функциясына фрезаның айналуын түзету функциясын беру үшін қажет.Модальды функциялар.XY— G17 жазықтығы, XZ— G18 жазықтығы, YZ— G19 жазықтығы.Айналма интерполяциясы осьтер бойымен таңдалынған жазықтықта ғана орын алады.Интерполяция параметрлері:G17 — XYменІJ, G18 — XZпенІK, G19 — YZпенJK.G17, G18, G19 жолдағы ақпаратпен және ол ақпаратсыз бағдарламалауға болады);G40 — құрал радиусының түзетілуін болдырмау (модальды функция, қосу күйі болып табылады, G41 менG42-ні өшіреді, жолдағы ақпаратпен және ол ақпаратсыз бағдарламаланады, белсендіG00, G01, G02, G03 кезінде бағдарламаланады.Түзету нөмірінің берілуі міндетті);G41 — бөлшектің сол жағындағы фреза жолын түзету (модальдыфункция, G40 пенG42-ні болдырмайды, өңдеу бағытына қарай бөлшектің сол жағындағы фреза жолының түзетілуін жасайды, құрал радиусының бекітілген түзету нөмірімен ғана белсенді (D сөзі), түзетілу мәні (фреза радиусы) арнайы файлда сақталады, міндетті түрде жолдағы ақпаратпен бағдарламаланады, белсендіG00, G01, G02, G03 кезінде бағдарламаланады); 241 G42 — бөлшектің оң жағындағы фреза жолын түзету;G450, G451 — контурдағы бұрыштарды айналып өту(мағыналары:G450 радиус бойынша нүктенің айналасынан жүргізу әдісі арқылы бұрыштағы ауысуды анықтайды, ал G451 — тең қашықтық бойынша түзу бойымен.Өз тобындағы модальдылар, құрал радиусының түзетілуімен, G41 және G42 функцияларымен ғана жұмыс жасайды. Құрал радиусын түзетуді қосатын кадрда берілетін KONTконтурлы өңдеу пәрменімен жұмыс жасайды— G41/ G42. Мысалы: G1 X200 Y50 G41 KONTG451);NORM, KONT— контурдың сүйір бұрышының айналуын өзгерту (мағыналары: NORMконтурдың сүйір бұрыштарының айналуын сүйір бұрыш айналасында фрезаны жүргізу әдісімен анықтайды, ал KONT— G450 менG451 функцияларымен айналуларды анықтайды.Өз тобында модальдылар, құрал радиусын түзетумен ғана жұмыс жасайды, яғни G41 мен G42);CDON, CDOF— контурмен қақтығысуын тексеру (мәндері:CDONтексеруді қосады, алCDOF— тексеруді болдырмайды.Өз тобында модальдылар.Тексерісті қосу кезінде қақтығысу себебі анықталады:Құралдың таңдалынған радиусы контурдың ішінен өңдеу үшін аса үлкен, демек, тар өткел орындалады;Өңдеу траекториясы құрал радиусынан қысқа; Құрал радиусы ішкі өңдеу үшін аса үлкен.Қосулы CDON-мен траектория бойынша қозғалыс барынша дәл орындалады);CFC, CFTCP, CFІN— контурды айналып өту кезіндегі тұрақты берілістер (мәндері:CFTCPдоға радиусы құрал радиусынан кем болғанда қажет болатын айналма интерполяция кезіндегі тұрақты берілісті орнатады, CFC— контурдың сыртқы радиусынан айналып өту кезінде, ал CFІN— контурдың ішкі радиусынан айналып өту кезінде.Құрал радиусының түзетілуімен бірге жұмыс жасайды. Өз тобында модальдылар);OFFN — өңдеу контурын жылжыту (функцияның оң мәні құралдың параметрлерді өзгертусіз түзетілуін қосымша арттырады, және керісінше, теріс мәні құралдың параметрлерді өзгертусіз түзетілуін қосымша азайтады.Құралдың түзетілуі қосылған кезде қолданылады);G500 бағдарламалаудың барлық бекітілген шеңберлерін болдырмайды (модальды);G54...G57 — дайындаманың координаталар жүйесін таңдау (модальды); TRANS, ATRANS— координаталар жүйесін жылжыту(мәндері:TRANS функциясы G54...G57 пәрмендерімен бекітілетін ағымдағы координаталардың басына қатысты координаталар жүйесінің абсолютті түзусызықты орын ауыстыруын анықтайды, ал ATRANS— ағымдағы нақты немесебағдарламаланатын координаталар басына қатысты.Пәрмендер жеке блоктарға бағдарламаланады.    242 TRANSX... Y... Z... -ATRANS X. Y... Z... -Мұндағы X, Y, Z — декарттық жүйедегі координата осьтері);ROT, AROT— координаталар жүйесінің бұрылуы немесе айналуы (мәндері: ROTосы уақытта әрекет етуші,G54... G57 пәрмендерінің көмегімен бекітілетін координаталар басына қатысты абсолютті айналуды анықтайды, ал AROT— кеңістікте қосымша айналуды анықтайды, яғни айналу жүретін геометриялық осьтер.Пішімі МодальдылықROTX. Y... Z... -ROT RPL=... -AROT X. Y... Z... -AROTRPL=... -Мұндағы X, Y, Z — сәйкесінше оське қатысты градуспен берілген бұрылу бұрыштары; RPL — жазықтықтағы айналу, яғни координаталар жүйесі бұрылатын бұрыш.Осьтің кері бағытына қарай қарайтын болсақ, сағат тіліне қарсы жүретін бұрылыс бағыты оң болып саналады);SCALE, ASCALE— координаталар жүйесін масштабтау (мәндері: SCALEосы уақытта әрекет етуші, G54... G57 пәрмендерінің көмегімен бекітілетін координаталар жүйесіне қатысты абсолютті көбею мен азаюды анықтайды, ал ASCALE—осы уақытта әрекет ететін бекітілген немесе бағдарламаланған координаталар жүйесіне қатысты қосымша көбею мен азаюды анықтайды.Пішімі МодальдылықSCALEX. Y... Z... -ASCALE X. Y...Z... -мұндағыX, Y, Z — сәйкесінше осьтер бойымен өлшемдерді масштабтау коэффициенттері);MІRROR, AMІRROR— координаталар жүйесінің айналық шағылуы (мәндері: MІRRORосы уақытта әрекет ететінкоординаталар жүйесіне қатысты абсолютті шағылуды анықтайды, алAMІRROR— бекітілген жәнеосы уақытта әрекет ететін немесе бағдарламаланған координаталар жүйесіне қатыстықосымша шағылуды анықтайды. Пішімі МодальдылықMІRRORX. Y...AMІRROR X. Y...Z...Z...--Мұндағы X, Y, Z — декарттық координаталар жүйесінде көрінетін осьтер);Ескерту. Параметрсіз ROT, AROT, TRANS, ATRANS, MІRROR, AMІRRORпәрмендері координаталар жүйесінің бағдарламаланған жылжытылуын болдырмайды.  243 SPOS, ASPOS— күйі бақыланатын сүмбілерді жайғастыру (мәндері:SPOSорын алуды күтетін, бас сүмбінің (немесе № nSPOS(n) = сүмбісінің) жайғастырылуын анықтайды, ал ASPOS— тапсырылған күйге қол жетпесе де, ББ-ның келесі блогын белсендіреді;WAІTS — берілген күйден жетістіктерді күту (бас сүмбіге немесе нөмірі бар сүмбіге қатысты қолданылады).Ішкі бағдарлама — әртүрлі қамсыздандыру параметрлерінің көмегімен қайташақырылуымүмкінбөлшектердіөңдеубағдарламасыныңоператорлар тізбегі. Ішкі бағдарлама басты бағдарламадан шақырылады. Кез келген бағдарлама авторланбаған оқудан және индикациядан бұғатталуы мүмкін. Кезеңдер ішкі бағдарламаның түрі болып табылады.Полярлық координаталар— нөлдік нүктеге дейінгі қашықтығы арқылы жазықтықтағы нүктенің жағдайын және белгілі бір осьтегі радиус векторын жасайтын бұрышты анықтайтын координаталар жүйесі.Айналымның шекті саны — машиналық деректер, PLC немесе айқындама деректер арқылы шектелетін айналымдардың (сүмбінің) ең көп саны.Жетек — сүмбінің айналу санымен және СББ деректері негізіндегі сәттермен басқаруды жүргізетін СББ жүйесінің модулі.Бөлшектерді өңдеу бағдарламасы — бірігіп белгілі бір бөлшектерді жасауға немесе қолдағы дайындамаға нақты өңдеу жүргізуге жағдай жасайтын бағдарламадағы операторлар реттілігі.PCІN деректерді беру бағдарламасы — бірізді интерфейс арқылы СББ жүйесінің пайдаланушысының деректерін алуға және жіберуге арналған қосымша бағдарлама, мысалы бөлшектерді өңдеу, құралды түзету және т.с.с. бағдарламалар. PCІN бағдарламасы стандартты өнеркәсіпті PC-де MS-DOS ретінде жұмыс жасай алады.Жұмыс өрісіне бағдарламаланатын шектеу — құралдың қозғалыс аймағын белгілі бір бағдарламаға дейін шектеу.Бағдарламаланатын фреймдер — бөлшектердіөңдеубағдарламасының орындалуы барысында координаталар жүйесінде жаңа бастапқы нүктелердің динамикалық анықталуын жүргізетін фреймдер. Жаңа фрейм негізінде жаңа нүктелерді абсолютті анықтау және ағымдағы бастапқы нүктеге сілтемесі берілген жаңа нүктелерді аддитивті анықтау болып бөлінеді.Бағдарлама тасымалдаушы — басқарушы бағдарлама жазылған деректер тасымалдаушы. Бағдарлама тасымалдаушылар ретінде қағаз беті, тесімтаспа, магнитті таспа, дискета және қатқыл диск бола алады. СББ жүйесінің бағдараламалық жасақтамасы — СББ жүйесінің мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асыруға арналған бағдарламалар менқұжаттамалар жиынтығы.Постпроцессор — кадрды жасау кезінде берілген білдектің ерекшеліктерін ескеретін автоматты жобалау (CAD/CAM жүйелері) жүйесінің келісілген бағдарламасы.Редактор — бағдарламаны, бағдарлама мәтіндерін, кадрларын жасауды, өзгертуді, толықтыруды, байланыстыруды қамтамасыз ететін бағдарлама. 244 Референтті нүкте — білдек осьтерінің өлшеу жүйесі жататын білдек нүктесі.Сандық бағдарламалық басқару жүйесі — білдекпен СББ-ны қамтамасыз ететін функционалды өзара байланысқан және өзара әрекет етуші техникалық және бағдарламалық құралдардың жиынтығы. СББ-ның позициялық, контурлы және қиыстырмалы түрлері кездеседі. Позициялық СББ кезінде білдектің жұмыс органдары тағайындалған нүктелерге орын ауыстырады, бұл кезде орын ауыстыру траекториясы берілмейді. Контурлы СББ кезінде білдектің жұмыс органдары берілген траектория бойынша берілген жылдамдықпен өңдеудің қажетті контурын алу үшін орын ауыстырады. Қиыстырмалы СББ контурлы және позициялы СББ-ны өзіне біріктіредіБөлшектердің координаталар жүйесі — бастапқы нүктесі бөлшектің нөлдік нүктесінде жататын координаталар жүйесі. Бағдарламалау кезінде бөлшектердің координаталар жүйесінде барлық бағыттар мен өлшемдер осы жүйеге жатқызылады.Білдектің координаталар жүйесі — білдек осьтеріне жататын координаталар жүйесі.Нөлдік нүктенің жылжуы — координаталар жүйесіне ағымдағы нөлдік нүкте мен фреймге қатынасы арқылы жаңа бастапқы нүктені көрсету. Оның бекітілетін, сыртқы және бағдарламаланатын жылжытылуы болады. СББ-ның әр осі үшін нөлдік нүктенің бекітілетін жылжытылуының жобаланған саны болады. G функциясы арқылы қосылатын жылжытулар баламалы түрде әрекет етеді.Нөлдік нүктенің іштей жылжуы дөңгелек тұтқа (DRF жылжуы) немесе бөлшектің нөлдік нүктесін анықтайтын барлық жылжуларға қосымша ретіндегі PLC арқылы қойылады.Барлық траекториялық немесе жайғастырушы осьтер үшін нөлдік нүктенің жылжуы TRANS операторының көмегімен бағдарламалануы мүмкін.Құрамдас (инкрементті) өлшем — қол жеткізілген нүктеге қатысты бағыт, жолдың өту жерлері арқылы көрсетілген өлшем.Стандартты кезеңдер — өңдеу тапсырмаларының жиі қайталанатын қалыпты ішкі бағдарламалары.Бағдарлама басқару аймағында Кезеңдерді қолдау мәзірінде барлық қол жетімді кезеңдер тізімделген. Талап етілген өңдеу кезеңін таңдаған соң қажетті параметрлер мәндерді тағайындау үшін мәтінмен көрсетіледі.Білдек пульті — PLC арқылы білдекті тікелей басқаруға қызмет ететін басқару элементтері, пернелері, бұрма ажыратқышы мен қарапайым индикация элементтері (мысалы, LED) бар білдек операторының пульты.Дәл тоқтау — құралды кадрда көрсетілген жерге дәл және қажет жағдайда өте баяу әкелуді жүзеге асыратын бағдарламаланған оператор. Құрал мен бөлшектің жақындасу уақытын азайту үшін, яғни жеделдетілген жүрістер мен берілістер үшін дәл тоқтау шекарасын анықтау қажет.Жеделдетілген жүріс — мысалы, құралды тыныштық күйінен бөлшек контурына жеткізу үшін немесе оны бөлшек контурынан бұру үшін қолданылатын ең жылдам орын ауыстыру жылдамдығы. Жеделдетілген жүрістің жылдамдығы білдек үшін арнайы машиналық деректер арқылы245 бекітіледі.Сандық бағдарламалық басқару құрылғысы — білдектің атқарушы органдарына басқару әсерін басқарылушы нысанның күйі туралы ақпаратқа және басқарушы бағдарламаға сәйкес беретін құрылғы.Басқарушы бағдарлама— нақты дайындаманы өңдеу үшін білдектің берілген жұмыс істеу алгоритміне сәйкес келетін бағдарламалау тіліндегі пәрмендер жиынтығы.Білдектің белгіленген нүктесі — білдек арқылы анықталған нүкте, білдектің референтті нүктесі.Фрейм — бір декарттық координаталар жүйесін екінші декарттық координаталар жүйесіне өткізетін есептеу ережесі. Фрейм нөлдік нүктенің жылжуынан, айналуынан, масштабталуынан, шағылысуынан тұрады.Қауіпсіздік атқарымдары— бөлшектің, құралдың немесе білдектің зақымдалуын жоққа шығаратын, СББ-да, бақылауышта (PLC) және білдекте алдын ала ауытқуларды анықтайтын тұрақты бақылаудың белсенді атқарымдары. Ауытқу болған жағдайда өңдеу процесі үзіліп, жетектер тоқтатылады, ауытқу себебі сақталады және қате ретінде көрсетіледі. Осы уақытта PLC-та СББ қатесі орын алған жөнінде хабарланады.Орталық процессор (ОП), орталық процессорлық құрылғы (ОПҚ), central processіng unіt (CPU), яғни сөзбе-сөз орталық өңдеуші құрылғы— машиналық нұсқамаларды (бағдарлама кодтары) орындайтын және компьютердің аппараттық жасақтамасының немесе бағдарламаланатын логикалық бақылауыштың басты бөлігі болып табылатын электронды блок немесе интегралды сызба (микропроцессор).Кезеңдер — бөлшектерді өңдеудің қайталанушы процестерін орындау үшін қолданылатын қорғалған ішкі бағдарламалар.Сандық бағдарламалық басқару (СББ) — деректері сандық нысанда берілген басқарушы бағдарлама бойынша білдектегі дайындаманы өңдеуді басқару.Тең қашықтық — бөлшек (дайындама) контурының сызығынан бірдей қашықтықта тұрған сызық.JOG — білдектің ретке келтірілуі жүргізілетін СББ жүйесінің жұмыс тәртібі (ретке келтіруші тәртіп). Жеке осьтер мен сүмбілер бағыттау пернелері арқылы кезеңдік тәртіпте орын ауыстыруы мүмкін.MDA(manual data automatіc) — жеке бағдарламалық кадрлар немесе кадрлар реттілігі бас бағдарламаға немесе ішкі бағдарламаға сілтемесіз енгізілетін және NC-Start пернесін басу кезінде бірден орындалатын СББ жүйесінің жұмыс тәртібі.PLC (programmable logіc control) — білдекте логикалық бақылауды басқаруға қамтамасыз ететін бақылауыш, яғни СББ компоненті.        ARІNSTІNE (СББ бар білдектерде бағдарламалау бойынша нұсқаулық): 3 томда — Т. 1 : Жонып өңдеу мен фрезерлік өңдеудің негіздері; Т. 2 : Бағдарламалау. Жонып өңдеу ; Т. 3 : Бағдарламалау. Фрезерлеу. — 2008.Босинзон М. А.Қазіргі СББ жүйелері және олардың пайдаланылуы/ М.А. Босинзон. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2012.Бөлшек өндірісінің жоғары тиімділігі. NXCAMSіemensProductLіfecycleManagementSoftwareІnc. ; SІNUMERІKбаспаққалыптар мен бөлшектердің 5-өстік өңделуі.— 2011.Гоцеридзе Р. М.Сырт пішіннің құрылуы процестері және құралдар. / Р. М. Гоцеридзе. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013.Ермолаев В. В. Технологиялық жабдықтау/ В. В. Ермолаев. — М. :«Академия» баспа орталығы, 2012.Бақылау-өлшеу аспаптары және құралдары/ [С.А.Зайцев, Д. Д. Грибанов, А.Н.Толстов, Р. В.Меркулов]. — М. : «Академия» баспа орталығы , 2013.Левин В. И.Машина жасаудағы ақпараттық технологиялар / В. И.Левин.—М. : «Академия» баспа орталығы, 2013.Ловыгин А. А.Қазіргі СББ бар білдек және CAD/CAM-жүйе / А. А. Ловыгин, Л. В. Теверовский. — М. : ДМК-баспасы, 2012.СББ бірге автоматтандырылған ӨКТД үшін технологиялық мамандарды жеделдетілген даярлау әдістемесі (жоғары, орта және арнайы техникалық білім беру мекемелерінің мұғалімдеріне және студенттеріне, сондай- ақ конструкторларға, технологтарға, бағдарламашыларға және СББ операторларына ұсынылады) : ADEM компанияларының тобы, 2008.«СББ бар көп функционалды білдектерде бөлшектерді өңдеудің бағдарламалануы» пәні бойынша зертханалық жұмыстарды орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар / [В. Г. Гусев және басқалар]. — Владимир: Мем. Ун. Владим. баспасы, 2009.Михеева Е. В.Кәсіби қызметтегі ақпараттық технологиялар / Е.В.Михеева.—М. : «Академия» баспа орталығы, 2014.Бағдарламалық жасақтаманың сипаттамасы. EMCOWіnNCSІNUMERІK 810D/840DMіllіngНөмірі- EN1814, Баспасы - F2005-04.Бағдарламалық жасақтаманың сипаттамасы. EMCOWіnNCSІNUMERІK 810D/840DTurnіngНөмірі- EN1815 Баспасы - F2005-04.Серебреницкий П. П.Автоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалау / П. П. Серебреницкий, А. Г. Схиртладзе ; редакциясымен. Ю. М. Соломенцева. — М. : Жоғ. мек., 2003.SІNUMERІK 840D/840Dі/810D Негіздер. Бағдарламалау жөніндегі нұсқаулық. Басылым 08/2005 6FC5398-1BP10-0PA0.SECO (СББ бар білдектерде материалдарды өңдеу және таңдау жөніндегі 247 нұсқаулық) : 2 томда. — Т. 1 : Жонып өңдеу ; Т. 2: Фрезерлік өңдеу. — 2008.ФуфаевЭ. В.Қолданбалы бағдарламалар дестесі / Э.В.Фуфаев. — М. :«Академия» баспа орталығы, 2013.Шишмарёв В. Ю.Технологиялық процестердің автоматтандыру / В. Ю. Шиш- марёв. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014.Шишмарёв В. Ю. Автоматика / В. Ю. Шишмарёв. — М. : «Академия» баспа орталығы,, 2013.           Алғысөз 4Кіріспе 6І Бөлім БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ НЕГІЗДЕРІ-Тарау. Басқару бағдарламасын әзірлеуге дайындық 91.1.СББ бар білдектердің құрылғысы, басқару сызбасы және нөлдік (БАЗАЛЫҚ) НҮКТЕЛЕРІ 91.2.Өңдеу бағдарламасының кодтары және СББ бар білдектердің координаттар жүйесі 14-Тарау. Жонып өңдеуді бағдарламалау 222.1.Сызықтық жылжуларды бағдарламалау 222.2.Айналмалы жылжуларды бағдарламалау 282.3.Жұмыс аймағының бағдарламаланатын шектеуі және бұранданы тілу 392.4.Бөлшекті қайрау кезінде бұйірлік өңдеу және бетін өңдеу 46-Тарау.Фрезерлік өңдеуді бағдарламалау 513.1.Фрезерлік өңдеуді бағдарламалаудың негіздері 513.2.Полюстерді анықтау 573.3. Контурлық фрезерлеудің сызбасы 60-Тарау.НӨЛДІК НҮКТЕНІҢ БАҒДАРЛАМАЛАНАТЫН ЖЫЛЖУЫ, ҚҰРАЛДЫ ТҮЗЕТУ ЖӘНЕ КЕЛТІРУ 634.1.НӨЛДІК НҮКТЕНІҢ БАҒДАРЛАМАЛАНАТЫН ЖЫЛЖУЫ 634.2.Құралды түзету және келтіру 69-Тарау. БАҒДАРЛАМАЛАУДЫ ЖЕҢІЛДЕТЕТІН КЕЗЕҢДЕР 855.1.Жонып өңдеу кезінде қолданылатын бұрғылау кезеңдері 855.2.Жону кезеңдері 975.3.Фрезерлік өңдеу кезінде қолданылатын бұрғылау кезеңдері 1245.4.Жонып өңдеудің кезеңін пайдаланудың мысалы 1275.5.Фрезерлеу кезеңдері 1295.6.ФРЕЗЕРЛІК ӨҢДЕУДІҢ КЕЗЕҢДЕРІН ПАЙДАЛАНУМЕН БІРГЕ БАҒДАРЛАМАЛАУДЫҢ МЫСАЛДАРЫ 153-Тарау. СББ бар білдекті басқару жүйесі 1656.1.Басқару панелінің негізгі элементтері 1656.2.Басқару бағдарламасын әзірлеудің мысалы 187249 ІІ БӨЛІМ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖОБАЛАУ ЖҮЙЕЛЕРІ-Тарау. Өндірістің конструкторлық-технологиялық дайындығы және оны автоматтандыру құралдары 2077.1.Технологиялық процесті автоматтандыруға арналған бағдарламалық өнімдер 2077.2. АЖЖ күрделілік деңгейі бойынша жіктеу 209-Тарау. CAD / CAM / CAPP жүйелері 2138.1.ADEM жүйесі 2138.2.NX CAD/CAE/CAM Unіgraphіcs жүйесі 219Кілтті терминдер мен ұғымдар 233Әдебиеттер тізімі 247                  250                Ермолаев Валерий ВячеславовичАвтоматтандырылған жабдықтарға арналған бағдарламалауОқулық 2-ші басылым, стереотипті Редакторы В. Н. Махова, Ә. Шапауов Техникалық редакторы Е. Ф. КоржуеваКомпьютерлік беттеуді орындаған: Р. Ю. ВолковаКорректоры С. Ю. Свиридова Бас. № 102116199. Басуға 15.07.2015 қол қойылды. Пішімі 60 х 90/16.«Балтика» Гарнитурасы . Офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс. Шартты баспа табағы 16,0.Таралымы 1 000 дана. Тапсырыс №««Академия» баспа ортылығы» ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мира даңғ, 101В, стр. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитариялық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16679 25.05.2015ж.бастап Идел-Прессте басылған.   251