«Есептеу техникасын жəне автоматтандырылған жүйені бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша орта кəсіби білім бағдарламасын іске асыратын, білім беру мекемелерінің оқу процесінде қолдану үшін оқу құралы ретінде «Федералдық дамыту институты» Федералдық мемлекетік мекемесімен ұсынылған

8-інші басылым, стереотиптік

ББК 32.973.26-018.2я723 Ф964

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

мекемелерінің        студенттеріне        арналған        оқу        құралы        /

Оқу  құралы  ПМ.02.  кəсіби  модулін  меңгеру  кезінде  қолданылуы  мүмкін. «Қолданбалы  информатика  (салалар  бойынша)»  мамандығы  бойынша  салалық бағдарламалық қамтамасыз етуді əзірлеу, меңгеру жəне дағдылану (МДК.02.01). Қолданбалы бағдарлама өнімдерімен тиімді жұмыс істеу əдістері сипатталған: мəтіндік редакторлармен, деректер базаларын басқару жүйелерімен, электрондық процессорлармен, автоматтандырылған құрастыру жəне технологиялық жобалау жүйелерімен, коммуникациялық бағдарламалық жүйелермен. Авторлардың оқытушылық жəне практикалық қызметінің тəжірибесінен, сондай-ақ Ресей Федерациясының білім Министрлігінің  гранттары  бойынша  орындалған, ақпараттық технологиялар саласында олардың  ғылыми  зерттеулерінің нəтижелерінен тұрады.

Орташа кəсіби білім мекемелерінің студенттеріне арналған.

32.973.26-018.2я723

Оқу басылымы Фуфаев Эдуард Валентинович, Фуфаева Лидия Ивановна Қолданбалы бағдарламалық пакеттер

Оқу құралы

Бас. № 108103940. Мөрге 04.04.2014 ж. қол қойылды. Пішімі 60 х 90/16. «Таймс» əріп түрі № 1 офсеттік қағаз.  Офсеттік баспа. Шартты баспа табақ 22,0. Таралымы 1000 дана. Тапсырыс № 129085, Мəскеу, Мира даңғ., 101В, 1-құрылыс.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16476 от 05.04.2013. Баспамен ұсынылған электрондық нұсқасы арқылы «Бірінші үлгілі баспахана» ААҚ-да басылған.

Заманауи ақпараттық технологияларды қолданудың  өндіріс жəне бизнес тиімділігін көтеру үшін шешімді  мəні бар. Белгілі болғандай, материалдық өндіріс саласы сияқты, тұрғындарға қызмет көрсету саласында да кез келген фирманың экономикалық қызметінің мақсаты, талап етілетін сапасымен, еңбек жəне материалдық қорлардың минималдық шығындарымен тауарларды немесе қызметтерді өндіру, ақырғы нəтижеде

пайдаға кенелу болып табылады.

Осындай мақсатқа жету – көп жоспарлы тапсырма болып табылады жəне оның шешімі фирманың барлық қызметкерлерінің шығармашылық қабілеттеріне, яғни өндірістік үрдістің əр қатысушысы, басшыдан бастап қатардағы атқарушыға дейін өзінің өндіріс аумағында шешім қабылдауына байланысты. Оңтайлы шешім қабылдау үрдісі жеткілікті түрде үлкен көлемді ақпаратты өңдеумен жəне талдаумен анықталады жəне келесі кезеңдерден тұрады: Заманауи экономикалық жағдайларда алдына қойылған тапсырмаларды шешуді қолданбалы бағдарламалық пакеттерін барынша        пайдаланумен        ақпараттарды        өңдеудің автоматтандырылған жүйесін қолдану қамтамасыз етеді. Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйесін əзірлеу өндірісті басқарудың автоматтандырылған жүйесін (БАЖ) құрумен тығыз байланысты, олардың жобасы XX ғасырдың 60-шы жылдары, яғни алғашқы электрондық есептеу машиналарының (ЭЕМ) пайда болуынан басталған. Ақпараттық технологияларға негізделген БАЖ құрылу тарихында келесі кезеңдерді атап өтуге болады.

1964 жж.)

басқару мəселелерін ақпараттарды өңдеудің əдістерімен жəне құралдарымен байланыстыруға бағытталған міндетін қою

кезеңі.

Осы мерзім аралығында кəсіпорындарда уақыттың нақты ауқымында өндірістік үрдіс барысы туралы ақпараттарды жинауды жəне өңдеуді автоматтандыруға бағытталған автоматтандырылған жүйе əзірленді жəне енгізілді. Мысалы, Львов телевизиялық зауытында (УССР) автоматтандырылған жүйелер теледидарларды жинау бойынша конвейерлік желілердің жұмысы туралы деректерді жинау үшін қолданылды.

Екінші кезең (1965–1969 жж.) ЭЕМ пайдалану саласында мамандардың бірлескен ұжымдарының жəне практикалық басқару органында жұмыс істеушілерінің құрылуымен сипатталады. Көптеген мамандарда ЭЕМ пайда болуымен ЭЕМ барлығын жасай алады деген пікір қалыптасты. БАЖ құруға КСРО, АҚШ жəне əлемнің өзге мемлекеттерінде үлкен қаражаттар бөлінді, алайда ақырында, алынған нəтижелер шығындарға сəйкес келмеді. Жүзеге аспай қалған күтулердің себептері қандай? Мамандар пікірін келесіге келтіруге болады: «БАЖ саласында əдістерді жəне басқару құралдарын дамыту жұмыстардың бір жақты бағыттылығы жəне мəселенің құрылымдық аспектісін жете бағаламау салдарынан күтілген нəтижеге əкелмеді». БАЖ құрудың екніші кезеңінде істердің бұндай жағдайын келесі себептерден анықтауға болады: өндірісті басқарудың ұйымдастырушылық формаларының жəне ақпараттарды өңдеудің əдістері мен құралдарының сəйкес келмеуі, яғни орталықтандырылған пайдалануды талап ететін үлкен ЭЕМ пайдалану өзіне көп деңгейлі орталықсыздандырылған қызметтердің жүйесін қамтитын өндірісті  басқаруды  ұйымдастыруға  сəйкес келмеуі; БАЖ мамандарының басқару органдарында жұмыс істеушілердің жəне əзірлеушілердің техникалық деңгейінің сəйкес келмеуі, яғни көпшілік жағдайда басқару қызметі саласындағы мамандар не бағдарламалау тілін, не ЭЕМ жұмысының технологиясын меңгермеген, ал ЭЕМ пайдалану жəне бағдарламалау жөніндегі мамандар басқару қызметі саласында қажетті білімді меңгермеген.

Үшінші кезең (1970–1974 жж.) салалық жəне мемлекеттік маңызы бар орталықтандырылған БАЖ əзірлеумен немесе ЭЕМ ұйымдастырушылық жəне техникалық мүмкіндіктерімен басқару құрылымының түйістірілуімен сипатталады. Осы ақпараттық технологиялардың пайда болу кезеңінде КСРО-да мынадай жүйелер жетілдірілді: жалпы мемлекеттік басқару жүйесі — ЖМБЖ; республикалық басқару жүйелері — РБЖ; салалық  басқару  жүйелері — СБЖ; жеке ірі өнеркəсіптік кəсіпорындарда өндірісті басқарудың автоматтандырылған жүйесі

Төртінші кезең (1975–1986 жж.) қысқа-БАЖ негізіндегі ӨБАЖ əзірлеумен жəне келесі функционалды басқару жүйелерін құрумен сипатталады: мемлекеттік        статистиканың        автоматтандырылған        жүйесін        –

(1986 жылдан қазіргі уақытқа дейін) ақпараттық технологиялардың екпінді даму кезеңі деп санауға болады. Қазіргі таңда біз бірегей технологиялық көріністің іс жүзінде жыл сайын жаңа техникалық сипаттамалары бар компьютерлер жəне қолданбалы бағдарламалық өнімдердің пайда болуының куəгерлері болып табыламыз. Мысалы, 1996 ж. Ресей нарығында алғашқы рет Mіcrosoft Offіce қосымшалар жиынтығымен Mіcrosoft Offіce 95 қолданбалы бағдарламалық жүйесінің орыс тіліне лайықталған нұсқасы пайда болды, ал 1997 жылдан бастап жыл сайын осы қосымшалардың жаңа нұсқалары шығарылуда. Заманауи қолданбалы бағдарламалық жүйенің екі маңызды қасиетін атап өткен жөн: біріншіден, олар бағдарламалаудың кəсіби тілін меңгермеген мамандарға ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйесін əзірлеуге мүмкіндік береді; екіншіден, қолданбалы бағдарламалық жүйелердің түрлендірілуі, əдеттегідей, алдағы өткен нұсқалармен сабақтастыққа ие болып келеді. Алайда, кез келген компьютерлік есептеу жүйесі (өндірісті басқару, ғарыш аппараты қозғалысының траекториясын есептеу, автоматты түрде жобалау жəне өзг.) өзіне аппараттық, ақпараттық жəне бағдарламалық қамтамасыз етуді қосқандықтан, қолданбалы бағдарламалық пакеттерін зерделеу барлық осы компоненттермен өзара байланысты екенін атап өткен жөн.

Есептеу жүйесі терминінен жалпы түрде аппараттық (аспаптық) жəне бағдарламалық құралдар кешенін қамтитын жəне автоматтандырылған жобалау жүйесінің (АЖЖ), ақпараттық қамтамасыз етудің автоматтандырылған жүйесінің (АҚАЖ), деректерді зияткерлік талдау жүйесінің (ДЗТЖ), өндірісті автоматтандырылған басқару жүйесінің (ӨАБЖ) жəне өзге міндетті компоненттері болып табылатын ақпараттарды компьютерлік өңдеу жүйесін (АКӨЖ) түсіну қажет. Осы жүйелерді əзірлеу үшін аппараттық жəне бағдарламалық құралдар кешенінің құрамы өңделетін ақпараттың түріне байланысты. Ақпараттарды компьютерлік өңдеудің қолданылатын тəсіліне байланысты ақпарат мəтіндік (таңбалық), графикалық жəне мультимедиалық (аудио жəне бейне) болып бөлінеді.

Ақпараттарды өңдеу үшін қажетті аппараттық құралдар компьютерлер жəне оларға қосылған шеткері құрылғылар болып табылады, олар: принтерлер, плоттерлер, сканерлер, модемдер, цифрлік фотоаппараттар, бейне камералар жəне т.б. Жəне де, егер аппараттық құралдар АӨКЖ «денесін» құраса, онда оның «жаны мен миы» бағдарламалық құралдар болып табылады. Тəжірибе көрсеткендей, мəтіндік редакторлар, деректер базаларын басқару жүйелері  (ДББЖ),  электрондық  процессорлар, (электрондық кестелер), графикалық редакторлар (оның ішінде автоматтандырылған жобалау жүйелері CAD/CAM) жəне коммуникациялық бағдарламалар сияқты  бағдарламалық  жүйелер ең көп қолданысқа ие болды. Мəтіндік редакторлар ең көп таралған бағдарламалық жүйелер болып табылады жəне олар қолданылмайтын қызмет саласын табу қиын. Дерекқорларды басқару жүйелері автоматтандырылған жобалау барысында, маркетинг қызметінде, сондай-ақ жасанды зерденің жүйесін жəне сараптау жүйесін əзірлеу барысында өндірісті басқару үрдісінде кең қолданыс тапты. Электрондық кестелер кез келген есептерді автоматтандыру барысында негіз болып табылады: өнеркəсіптік кəсіпорындардың өнімдерінің сапасын басқару жүйелерінде қолданылатын  жəне өткізу нарығын талдау барысында ірі сауда фирмаларында қолданылатын, жай арифметикалық операциялардан деректерді зияткерлік талдаудың қиын математикалық жүйелерін жасауға дейін. Соңғы жылдары қарқынды екпінмен тағы бір бағыт дамуда – өндірісте жəне бизнесте заманауи менеджементтің жəне маркетингтің негізі болып табылатын коммуникациялық технологиялар (оның ішінде Іnternet желісінде ақпараттарды ауыстырудың бағдарламалық жүйелері). Заманауи қолданбалы бағдардамалық жүйелермен жұмыс жасау технологиясын жəне өндірістік қызметтің əр түрлі салаларында ақпараттарды өңдеудің үрдістерін автоматтандыру үшін оларды қолдану тиімділігін қарастырамыз.

МƏТІНДІК ЖƏНЕ ГРАФИКАЛЫҚ АҚПАРАТТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ҚОЛДАНБАЛЫ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРІ

1 Тарау

қағидалары

Мəтіндік процессорлар немесе мəтіндік редакторлар — бұл əр түрлі маңыздағы мəтіндік құжаттарды жасауға мүмкіндік беретін қолданбалы бағдарламалық жүйелер.

терминдері дербес электрондық-есептеу машиналары (ДЭЕМ) деп аталатын, экранмен алғашқы компьютерлердің (XX ғ. 90 жж.) электрондық- сəулелік мониторларды басқарудың ерекше технологиялық қабылдауларына сəйкес келеді. Монитор экранында ақпараттардың пайда болу қағидасы оның бетінде жарқыраған нүкте –

пиксельдің қалыптасуымен байланысты. Электрондық сəуле экран бойынша солға, оңға жəне жоғарыдан төменге        жылжи        отырып,        дəйекті        түрде        жақын        ораласқан

пиксельдердің жиынтығын құрайды.

Жарқыраған нүктелер бір-бірімен бірлесе отырып,  экранда кейбір кескіндерді жасайды. Теледидарлық        кескіндерді        алудан        ерекшелігі                ақпараттарды компьютерлік        мониторға        шығару        бағдарламалық        басқару        болу қажет, олай болса əр пиксельді басқару бағдарламалары болу қажет. Бұл  ретте  процессор  жұмысының  жылдамдығы  тек  монитор экранын  басқару  үшін  секундына  миллион  пəрменнен  жоғарыны

құрау қажет.

Алғашқы процессорлардың техникалық сипаттамалары тек мониторда кескіндерді жасауға мүмкіндік беретін. Ақпараттарды өңдеудің өзге процестеріне ресурстар жетпеді. Осындай мəселені шешу үшін пиксельдерді басқару бағдарламасын орындау нəтижелерін орналастыру үшін буферлік жады деп аталатын

бейне жады əзірленді. Шартты түрде айтқанда, буферлік  жады бағдарлама жəне кескіннің электрондық жаймасы сызбасы арасында

Бірінші портқа пиксельдердің сипаттамаларының қалыптасқан мəндерінің жадына орналастыруды қамтамасыз ететін бағдарлама, ал екінші портқа – ақпараттарды оқып алу жəне оларды кескіннің жаймасы сызбасына беру бағдарламасы «жүгінді». Бұндай жағдайда баяу жұмыс жасайтын бағдарлама кескін үзінділерін бейне жадыға жеткізіп, ал тез жұмыс жасайтын жайма схемалары үзінділерден экранда кескін жасап тұратын.

Айтылған кескіндерді жасаудың технологиясы мəтіндік ақпаратпен қоса, графикалық ақпаратқа да тəн. Алайда, бір техникалық мəселені шешіп, яғни бейне жадыны əзірлеп, ЖЭЕМ конструкторлары екінші мəселеге, бейне  жадының  үлкен көлемдерін жасау қажеттілігіне тап болды. Сонымен, мысалы жолдағы 640 пиксельден экранда 200 жол сипаттамасымен ақ-қара түсті кескінде əр пиксельдің жағдайы туралы екілік ақпараттарды сақтау үшін (200 х 640)/8 = 16000 байтқа тең жады қажет. Ал түрлі түсті кескіндерді алу үшін бейне жадының көлемдерін кенеттен ұлғайту талап етіледі, ол өз кезегінде ЖЭЕМ құнын маңызды ұлғайтар еді. ІBМ фирмасының мамандарымен бұл міндет келесі түрде шешілді. Мəтіндермен жұмыс жасау барысында монитор экранына жеке бағдарламалық басқару пиксельдерін емес, ал ЖЭЕМ

үнемі есте қалатын құрылғыларында (ҮЕҚ) сақталатын күні бұрын жасалған 256 бейнелер шығарыла бастады. Бұл ретте экранда кез келген бейнені (əріптерді, тыныс белгілерін жəне т.б.) орналастыру үшін белгі орын деп аталатын, 8 х 8 = 64 пиксел тіктөртбұрышты матрица қолданылды, яғни монитор экранында əр бейне жолдары жолдық жайманың сегіз орнын алды. Əр бейненің өз нөмірі бар болғандықтан, бейне жадыда 8 байт бейне жадының бейне кескінін емес, ал тек оның нөмірін, яғни бар болғаны 1 байтты сақтауға болады. Электрондық кескін схемаларын басқарудың бағдарламасының кілті ретінде осы байтты қолдана отырып, ҮЕҚ-да тиісті бейнені табуға жəне оны экранда сызуға болады. Егер түрлі түсті бейне жасау қажет болса, онда бейне жадындағы əр белгі орын бір байтпен емес, екі байтпен анықталады. Екінші байт  бейне  түсін жəне оны қоршаған фонды көрсетуге арналған. Осылайша, ақпараттарды компьютерлік өңдеу технологиясы саласындағы мамандар монитор экранын басқарудың екі ережесін əзірледі:

мəтіндік жəне графикалық.

Бұл ретте, мəтіндік ереже күні бұрын жасалған бейнелер - 8 х 8 пиксель матрицаны монитор экранына бағдарламалық шығаруға, ал графикалық ереже оны экранға шығару барысында əр пиксельді бағдарламалық жасауға негізделді.

Мəтіндік редакторлар мəтіндік құжаттарды жасауға жəне редакциялауға арналған. Бұл  қолданбалы  бағдарламалар қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету қолданушылары арасында жетекші орынды алады. Қазіргі уақытта өз міндеті бойынша келесі топтарға бөлуге болатын, жүздеген мəтіндік редакторлар бар:

терминінен ішкі қолдану сияқты ұйымдар арасында іскерлік қатынаста болу үшін де кəсіпорындармен жəне фирмалармен əзірленген құжаттарды түсінеміз. Кез келген ұйымда əр қызметкер оңтайлы шешім қабылдау қажет. Оңтайлы шешім қабылдау үшін оны адамның қабылдауын жеңілдететін формада ұсынылған, расталған ақпарат керек. Ақпараттың анықтылығы жəне оны ұсыну сапасы іскерлік құжаттаманың маңызды талаптары болып табылады. Іскерлік құжаттарды дайындау жəне олармен жұмыс жасау барысында барлық ұйымдар Ресей Федерациясының тиісті нормативтік актілерін басшылыққа алады. Мысалы, басқару саласында ұйымдастырушылық-басқарушылық құжаттамаларын (ҰБҚ) əзірлеуге анықталған талаптар бар [17].

Сонымен қатар, іскерлік құжаттың тағы бір ең маңызды қасиеті Іскерлік құжаттарды жасауға барлық аталған талаптарды орындау заманауи ақпараттық технологиялар қажеттілігін анықтайды, яғни мəтіндік құжаттарды мəтіндік редакторларды қолданумен əзірлеу қажет. Қазіргі таңда іскерлік құжаттарды əзірлеу үшін ең көп таралған мəтіндік редакторлар болып табылатын: шетелдік Mіcrosoft Word, WordPerfect, WordStar 2000 жəне ресейлік Лексикон. Заманауи мəтіндік редакторларды, олар тек қана мəтінмен жұмыс жасауға мүмкіндік бергендіктен іскерлік құжаттарда болуы мүмкін суреттер, схемалар, кестелер сияқты иллюстративтік материалдарды жасауға жəне редакциялауға мүмкіндік бергендіктен

орындау, яғни мəтінді құжат парақтарына орналастыру болып табылады. Баспа мəтіндік редакторларына Adobe Acrobat, Aldus, PageMaker сияқты жүйелерді жатқызуға болады. Мəтінді алғашқы жасау технологиясы мəтіндік редакторларға қарағанда, бұл жүйелерде қиындау екенін атап өткен жөн. Сондықтан, көптеген жағдайда баспа қызметі үшін мəтіндік құжаттар екі кезеңде дайындалады: мəтінді мəтіндік редактор көмегімен (мысалы, Mіcrosoft Word) тереді, ал құжатты беттеуді жəне ақырғы дайындауды баспа жүйесінде орындайды.

Web-парақтарын əзірлеу жəне Іnternet желісінде WWW-түйіндерін қостау. Аталған топтың барлық редакторларында (Web-редакторларда) құжаттарды пішімдеудің арнайы тілі – HTML (Hyper Text Markup Language — таңбалардың гипермəтіндік тілі) қолданылады. Offіce 97 жасау барысында Mіcrosoft фирмасы HTML форматында Access, PowerPoіnt, Excel и Word көмегімен əзірленген, құжаттарды түрлендіру құралы қолданылғанын атап өткен жөн. Алайда, Web- сайттарды құру үшін, ал оған қоса WWW-түйіндерін құру жəне басқару үшін түрлендірудің осы құралдарының  мүмкіндіктері, сөзсіз, жеткіліксіз. Редакторлардың осы тобына мысалы FrontPage жатады.

Кəсіби емес мəтіндік редакторлар.

Бұл кейде үй мəтіндік редакторлары деп аталатын, сансыз бағдарламалық өнім. Бұндай редакторларды қарау қарапайым жəне анағұрлым аз жадыны алады. Олардың көмегімен нормативтік-техникалық талаптардың айрықша сақталуысыз ресімдеуге əр түрлі мəтіндік құжаттар жасауға болады. Мысалы, Mіcrosoft Offіce мазмұндалған NotePad и WordPad реакторлары, əрқайсысы 4 Кбайт жады көлемін алады, сол мезгілде Word 97 редакторы қатқыл дискіде жадының шамамен 35 Мбайт қалыпты жұмыс істеуі үшін талап етеді. Бұдан əрі кез келген ұйымның өндірістік-технологиялық қызметінде мəтіндік процессорларды тиімді пайдалану технологиясын ұсынамыз.

Кез келген құжаттың ақпаратты жəне  заңды  мəні  бар болғандықтан қолда бар ақпараттық технологиялар тек қана компьютерде сақталатын, электрондық құжат нұсқасын əзірлеуді ғана емес, сонымен қатар, оның қағаз нұсқасында, яғни беттерде дайындалуын қарастырады.

Құжат        беттерінің        сыртқы        ресімделуіне        байланысты        негізгі түсініктерді қарастырайық. Құжат        беті        келесі        сипаттамалармен        (параметрлермен)

Түптеуге арналған жиек

Колонтитул

Формат

Бағдар

Мəтіннің жасалуымен жəне ресімделуімен тікелей байланысты түсінікті қарастырайық.

Абзац

Азат жолды анықтаудың екінші нұсқасы, біздің пікірімізше, көбіне заманауи редакторларда мəтінді компьютерлік басу ерекшеліктерін көрсетеді. Абзац ішіндегі мəтін пернетақта

жаңа жолға ауысусыз (

[Enter] клавишін басуға дейін )

үздіксіз басылады.

Жаңа абзацқа ауысу [Enter] клавишін жаңа жолға ауысу пəрменін басумен жүргізіледі. Азат жол ішінің жолындағы бейнелер саны форматты беру жəне беттерді бағдарлау барысында автоматты түрде белгіленеді.

Азат жол келесі параметрлерді сипаттайды: бос жер (солға, оңға) — беттің тиісті жиегінің шетінен мəтін басына дейінгі қашықтық;

аралық — азат жол арасындағы қашықтық (миллиметрде немесе пиксельде). Азат жолдың бірінші жолы бос жердің немесе дөңес жолы көлемімен сипатталады. Бос жолға шегініс жасағанда барлық кейінгі жолдарды бастауға қатысты бірінші жолдың басы біршама қашықтыққа оңға жылжиды. Дөңес жолға шегініс жасағанда барлық кейінгі жолдарды бастауға қатысты бірінші жолдың басы біршама қашықтыққа солға жылжиды. Құжатты шығару кезінде азат жолдың бірінші жəне соңғы жолдары тиісінше соңында немесе парақтың бірінші жолында болуы мүмкін. Бұндай жағдайда оларды ілмелі жолдар деп атайды. Азат жол параметрлерін күйге келтіру кезінде ілмелі жолдардың пайда болу мүмкіндігін жою қажет.

Жол аралығы – бұл бейне биіктігінің көлемдерінде қойылатын, азат жол ішіндегі жолдар арасындағы аралық. Мəтіндік редакторларда жол аралығының келесі негізгі көлемдері қабылданды: дара, бір жарым, қос.

Бақылау сұрақтары

2 Тарау

Мысал үшін Word фирмасының Mіcrosoft  мəтіндік редакторларды қарастырамыз, біріншіден олар іс жүзінде тек қана жеке іскерлік құжаттарды шығару үшін ғана емес, сонымен қатар кəсіпорындарда        ақпараттық        қамтамасыз        етудің автоматтандырылған жүйелерін əзірлеу үшін де барлық заманауи технологиялардан тұрады, ал екіншіден олар Wіndows жүйесінің барлық қосымшаларымен, оның ішінде кəсіпорындарды басқару жүйелерінде көп қолданыс табатын, кестелік процессорлармен жəне деректер базасын басқару жүйелерімен (ДББЖ) өзара əрекеттеседі. Word (2.0, 5.5, 6.0, 97) редакторларының əр түрлі нұсқаларын салыстыра отырып, əр жаңа нұсқаларда жұмыстың барлық негізгі технологиялық əдістерін сақтау барысында техникалық мүмкіндіктердің ұлғаюын байқау қиын емес. Алайда, əр жаңа нұсқа компьютер жадының ресурстарын ұлғайтуды талап ететінін атап өткен жөн. Мысалы, Word 97 редакторында графикалық мүмкіндіктер маңызды ұлғайған жəне ол, біздің ойымызша, өте маңызды, Іnternet желісіне ақпараттарды жеткізу үшін қажетті HTML форматында шығарылған құжатты сақтау мүмкіндігі енгізілген. Word мəтіндік редакторлар келесі бағыттарда жоғарғы тиімділікпен қолданылуы мүмкін: Есептерді, техникалық нұсқаулықтарды жəне конструкторлық құжаттамалардың мəтіндік құжаттарын əзірлеу . Бұндай жағдайларда Word, тек жылдам ғана емес, нормативтік құжаттардың (МЕМСТ, салалық стандарт жəне т.б.) талаптарына сəйкес құжаттарды жасауға жəне оған қажетті графикалық ақпаратты (графиктерді, диаграммаларды, суреттерді, фото суреттерді жəне т.б.) енгізуге мүмкіндік береді.

Іс жүргізуде типтік формаларды əзірлеу . Кəсіпорындарда белгіленген ережелер жəне типтік формалар (бланктер) бойынша жасалатын құжаттардың алуан түрлері қолданылады.

Word        мəтіндік        редакторлар        пайдаланушыға        қажеттілігіне                қарай толтырылуы  жəне  басылуы  мүмкін,  оның  ішінде  типографиялық бланктерде, типтік құжаттардың үлгілерін жасау мүмкіндігін береді.

Кестелік                құжаттардың                        жасалуы. Word                мəтіндік редакторлардың  құндылығының  бірі  –  ақпаратты  кестелік  түрде қамтамасыз                ететін        құжаттардың        шығарылу        мүмкіндігі        болып табылады.        Осындай        кестелік                құжаттар        негізінде        графика                жəне диаграммада  оларды  өзгерту  арқылы  сандық  ақпарат  жүргізілуі,

сондай-ақ қажетті есептердің автоматты орындалуы мүмкін.

Сонымен бірге бұны тікелей мəтіндік редактор сияқты, Excel кестелік процессорларымен дайындалған кестелерді байланыстыра отырып, орындауға болады. Кестелік құжаттарды жасау үшін мəтіндік редакторларды қолдану мүмкіндігі кəсіпорынның экономикалық қызметін жүргізу жəне талдау, сондай-ақ ғылыми зерттеулердің эксперименттік деректерді өңдеу бойынша есептерді жасау барысында олардың тиімділігін анықтайды.

Жарнама жəне маркетинг.

Кəсіпорындардың  жарнамалық жəне маркетингтік қызметі міндетінің бірі ішкі жəне халықаралық нарықтарда жеке өнімдерді, тауарларды жəне қызметтерді жылжыту болып табылады. Осы қызметтің тиімділігі көбінесе тауарлар мен қызметтердің əлеуетті тұтынушыларға жарнамалық материалдарды беру тəсілімен анықталады: Соңғы үш тəсіл тек қана əлеуетті тапсырыс берушіге ақпараттарды жеткізу жылдамдығы жағынан аса тиімді ғана емес, сонымен қатар ең арзан болып табылады. Word мəтіндік редакторлардың мүмкіндігі оларды өндірісте  жəне  бизнесте жарнама жəне маркетинг үшін тартымды етеді.

Ақпараттық қамтамасыз етудің автоматтандырылған жүйесін құру. Заманауи кəсіпорындар мəселесінің бірі қызметкерлерді ақпаратпен жедел қамтамасыз ету болып табылады. Өндірістік ақпараттарды алу технологиясы кейбір  деңгейде кітапхана жұмысына ұқсас келеді. Белгілі болғандай, кітапханада қажетті кітапты алу үшін каталог бойынша оның сақталу орнын анықтау қажет, содан кейін оны өз бетінше сөреден табу, немесе оны кітапханашыға табуды тапсыру қажет. Өндірістік құжаттарды компьютерлік түрде əзірлей отырып, яғни мəтіндік немесе графикалық жүйелер көмегімен компьютерлік деректер банкін құру қажет. Егер кəсіпорында жергілікті есептеу желісі бар болса, кез келген құжатқа рұқсат ету

Ол        үшін        əр        пайдаланушының        компьютерінде        оларды        сақтау орнында  гиперсілтемелермен  кəсіпорындағы  қолда  бар  құжаттар каталогының болуы жеткілікті. Бұндай каталогтар 97 нұсқасынан бастап Word мəтіндік редакторларын қолданумен əзірленуі мүмкін. Бұндай жағдайда,        құжат аты бар жол бойынша тінтуірді жай ғана шертіп,  оны  бірнеше  секундтар  аралығында  пайдаланушыға  тіке жұмыс орнына жеткізуге болады.

Іскерлік  құжаттарды  əзірлеу  технологиясында  Word  мəтіндік редакторында келесі кезеңдерді  ажыратуға болады:

Мəтіндік редакторды жүктеу (ашу).

Белгілі болғандай, Wіndows жүйесінде құжатты (немесе қосымшаны) ашу оны іздеу мен активтендіруге саяды.

2.1. Сурет.  Mіcrosoft Word 97 мəтіндік редакторының терезесі

Құжатты активтендіру, оны қарау немесе орындау үшін ашу дегенді білдіреді. Ол үшін  осы құжаттың атын немесе оған тиісті белгіні белгілеу жəне оны тінтуірдің сол жақ батырмасымен шерту қажет.

Тақырып жолында жаңа құжатты шығару үшін редакторды ашу барысында осы құжаттың бастапқы атауы –

1-Құжат пайда болады.Бұрын жасалған құжатты редакциялау үшін оның файлын белсенді ету қажет. Бұл ретте, тиісті құжаттарға редактор жүктеледі, бұған қоса жүктелген құжатта оны əзірлеу кезіндегі барлық параметрлер сақталады.

Бет параметрлерін қою (барлық құжаттар үшін).

Құжатты əзірлеуге кірісу алдында оның беттері үшін параметрлерді көрсету ұсынылады.

Бет параметрлерін беру үшін келесі əрекеттерді орындау қажет: файл мəзірі бойынша тінтуірді шерту ;

командасын таңдау (2.2 сурет), ол орындалғаннан кейін бет параметрлерін орнату үшін диалог терезесі пайда болады;

оның атауы бойынша тінтуірдің сол жақ батырмасын шерткеннен кейін тиісті параметрлерді орнату үшін терезе пайда болады;

жиек көлемдерін белгілеу. Бұл жерде, егер сол жақ жиектің көлемі 2,5 мм болса, онда түптеуге арналған жиекті нөлге теңестіріп беруге болады;

колонтитул көлемдерін мəтін түріне немесе суреттер көлеміне байланысты белгілеу;

жасалатын құжаттың көлеміне тиісті қағаз көлемін белгілеу;

жиегі парақтың жіңішке жағына, ал мəтін оның енді жағын бойлай орналасады;

Құжатты əзірлеу үшін барлық құжаттар сақталатын абзац параметрлерін орнату ұсынылады. Егер жеке абзац үшін параметрлерді өзгерту қажет болса, онда ол белгіленеді жəне тек осы абзац үшін талап етілетін параметрлер орнатылады.

Абзац параметрлері келесі тəртіпте орнатылады:

бойынша).

Параметрлерді орнатудан кейін бағдарлама автоматты түрде мəтінді бетке орналастырады (берілген жолдар саны жəне жолдағы бейнелер). Беттің басындағы меңзер берілген қашықтықта орналасатын болады;

диалог терезесінің [ОК] бастырмасын тінтуірмен шерту.Бет параметрлерін жəне азат жолды орнатудан кейін құжат жасауға кірісуге болады.

Құжат жасау.

Құжат жасау құжаттардың нақты типіндегі талаптарға сəйкес мəтінді басу жəне сақтауды білдіреді. Құжат жасау барысында қажетті кейбір техникалық тəсілдерді қарастырамыз.

Ең алдымен, бұрын анықталмаған негізгі түсініктер мен терминдерді айқындап алу керек: қаріп түрі; мəтіндік меңзер жəне мəтін соңының бейнесі; масштаб жəне мəтінді масштабтау.

Қаріп түрі .

Word редакторында мəтінді теру үшін пайдаланушығакелесі негізгі параметрлермен сипатталатын қаріптердің жеткілікті көп саны беріледі: типі, кескіні, көлемі. Бұдан басқа, құжатты жасау барысында мəтінді түспен, əріп жəне өзге тəсілдер арасындағы аралықпен белгілеуге болады.

Əдепкі қалпы бойынша орнатылған қаріп параметрлер барлық құжаттар үшін берілген. Егер мəтіннің жеке фрагменті үшін қаріп параметрін өзгерту қажет болса, онда бұл фрагментті бөледі жəне тек соный талап етілетін параметрлері беріледі.  Қаріп параметрлерін таңдау келесі тəртіпте жүргізіледі:

Мəтіндік меңзер жəне мəтін соңындағы бейне.

Мəтіндік меңзер осы сəтте мəтін қайда енгізілетінін, сурет жəне кесте қойылатынын көрсететін «|», тік  сы зықшаны  қамтиды . Мəтіндік меңзерді басқару клавиші көмегімен немесе тінтуір көмегімен (оны құжаттың керек орнына сол батырмамен шерте отырып) жылжытады. Мəтін соңындағы бейне тек мəтін соңында тұратын жəне өз бетінше жылжытылмайтын «—» көлднең сызықшаны қамтиды.

Егер бұл бейне экранда болмаса, Түр

сөзінен сол жақта таңба (нүкте) пайда болады, ал мəтіннің соңында көлденең сызықша (мəтін соңындағы бейне) пайда болады.

Масштаб        жəне        мəтінді        масштабтау.

Масштаб                оның қалыпты        көлеміне                қатысты                пайыздық        өрнекте        құжат кескіндемесінің форматын анықтайды. Мысалы, 200 %  масштабты құжат кескіні оның қалыпты көлемінен екі есе ірі болуын, ал 100 % масштабты құжат табиғи түрде кескінделу қажет екенін білдіреді. Мəтінді масштабтау — бұл экрандағы мəтіннің бейнелену көлемін ұлғайту жəне азайту үрдісі.

Мəтінді масштабтауды екі тəсілмен жүзеге асыруға болады:

Түр

терезесінде мəнін таңдаумен.

Құжатты файлға жазғаннан кейін беттің таңдалған параметрлері вбзацтар жəне қаріптер сақталады, яғни мəтінді теруді редакциялау жəне жалғастыру үшін файлды кейінгі пайдалану  барысында оларды қою талап етілмейді. Абзац ішіндегі мəтінді теру барысында тек тыныс белгілер мен орфографияны сақтап отыру қажет. Бағдарлама автоматты түрде абзацты жолдарға бөледі жəне оларды ені бойынша тегістейді. Ені бойынша мəтінді тегістеу барысында сөздердің тасымалдауын орнату қажет, ол үшін

Сервис мəзірінен Сөздерді тасымалдау пəрменін таңдау қажет жəне пайда болған диалог терезесінде тиісті нұсқамаларды жасау керек. Бір абзац мəтінін аяқтағаннан кейін жəне екінші абзацқа көшу барысында [Enter] клавишін басқан жөн. Меңзер автоматты түрде келесі абзацқа жылжиды.

Сонымен, біз қағаз парағында мəтінді орналастыру талаптарына сəйкес құжат жасауға редактор дайындадық. Алайда, құжатты əзірлеуге кірісу алдында мəтінді теру жəне редакциялау бойынша бірнеше практикалық кеңестерді келтіреміз.

Мəтінді енгізу.

Мəтін мəтіндік меңзер бар жерге енгізіледі. Меңзерді  енгізу  орнына  ауыстыру  екі  тəсілмен  орындалады:

орнын ауыстыру клавиші көмегімен жəне тінтуір көмегімен.

Екінші тəсіл аса жылдам болып табылады жəне келесі əрекеттерге түйістіріледі: тінтуір көрсеткіші экрандағы қажетті орынға сыйғызылады жəне тінтуірдің сол клавишісімен шертіледі.

Мəтін бойынша жылжыту немесе мəтінді экранда орнын ауыстыру.

Бұл əрекет те пернетақта немесе тінтуір көмегімен жүргізіледі. Меңзерді орнын ауыстыру жəне пернетақта көмегімен мəтінді айналдыру [ ], [ ], [ ], [ ] клавиштерімен жүзеге асырылады. [Home], [End], [Page Up], [Page Down] клавиштерін басу барысында меңзер тиісінше жолдың басына, жолдың соңына, жоғарғы терезеге, төменгі терезе орнын ауыстырады.

көмескі жарығы өшіп тұрған жағдайда, курсорды басқару клавишін қолдануға болады. Ол аттас клавишті басу арқылы басқарылады. Тінтуір көмегімен мəтінді ауыстыру (мəтінді айналдыру) – айналдыру жолағын қолдану арқылы жүзеге асырылады. Жұмыс терезесінде екі айналдыру жолақтары – тік (терезенің оң шеті) жəне жазық (терезе асты) болып келеді.

Мəтінді бір жолға жоғары немесе төмен ауыстыру тиісінше [        ]

и [   ] клавиштер бойынша тінтуірді шертумен жүргізіледі.Мəтіннің ауыстырылуын жеделдету үшін келесі əрекеттерді орындау қажет:

тінтуір көрсеткішін айналдыру жолағына орнату (көрсеткіш нұсқар түріне айналады);

көрсеткіш-нұсқарды        тіктөртбұрышты        бастырмаға орналастыру;

көрсеткішті ұстай отырып, тінтуірдің сол бастырмасын басу жəне оны экран бойынша жоғары жəне төмен орналастыру..

Қазіргі таңда екі бастырмасы менролигі бар тінтуір құрылымы пайда болды. Бұндай құрылғыларда роликті айналдыру барысында тік айналдыру жолағын қолданусыз экран бойынша мəтінді жоғары немесе төмен ауыстырылуы жүргізіледі

Мəтінді белгілеу.

Word-пен жұмыс жасау барысында ең басты концепция келесі сөздермен көрсетіледі: «Белгілеу жəне өңдеу». Мəтіннің немесе оның фрагменттерінің белгіленуі теру жəне редакциялау операцияларының бірқатарын орындау барысында талап етіледі: қаріпті көшіру, форматтау, өзгерту жəне т.б. Мəтінді келесі тəсілдермен белгілеуге болады:

(бұл ретте барлық мəтін бөлінеді); Меңзерді басқару клавиші көмегімен мəтінді бөлу келесі тəртіпте жүргізіледі:

белгіленетін мəтіннің басына меңзерді орнату; [Shіft] клавишін басу жəне босатпау;

белгілеу бағытында меңзерді басқару клавишін басу (клавишті басу барысында бір бейне бөлінеді, ал оны ұстап тұру барысында –мəтінді тоқтаусыз бөлу).Тінтуір көмегімен мəтінді белгілеу тəсілі қандай фрагментті белгілеу талап етілуіне байланысты:

Белгілеу жолақтары

Мəтіннің белгіленуін тоқтату үшін тінтуір көрсеткішін оның белгіленген учаскесіне орналастыру жəне тінтуірдің сол батырмасымен шерту.

Мəтінді қосу.

Бұл жасалған құжаттың қажетті орнына мəтінді дағдылы енгізу. Мəтінді немесе жеке бейнелерді қосу (қателерді түзету барысында) ендірме режимінде немесе ауыстыру режимінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ендірме режимінде жұмыс жасау барысында енгізілетін бейнелер, сөздер жəне сөйлемдер мəтінге қосылады, бұл ретте оңға жылжытылады. Ауыстыру режимінде жұмыс жасау барысында жаңа бейнелер меңзер тұрған жердегі мəтіндегі бар бейнелерді ауыстырады. Бұл ретте ескі бейнелер автоматты түрде жойылады, яғни жаңа мəтін ескінің үстіне енгізіледі. Мəтінді енгізу режимдерін қайта қосу үшін [Іns] (Іnsert) клавиші қолданылады. Таңдалған режим күй жолағында көрсетіледі (ЗАМ деп белгіленген əріптер ауыстыру режимін қосуды білдіреді). Сондай-ақ,        мəтінді        енгізу        жолында        ЗАМ        əріптеріндегі бастырманы екі рет шерте отырып,  тінтуірмен қайта қосуға болады.

Мəтінді жою.

Құжатты шығару процесінде, оны редакциялау барысында  қосумен  бірге,  мəтіннің  фрагменттерін  –  бейнелерін, сөздерді  жəне  жеке  аумақтарды  жоюға  тура  келетін  жағдайлар

Бірінші тəсіл: мəтіндік меңзерді жойылатын бейнеден оңға қарай орнату жəне [Backspace] клавишін басу. Бұл жағдайда мəтіндік меңзер автоматты түрде онда ттұрған əріпті жоя отырып, бір позицияға солға орналасады. Бұл тəсілмен дəйекті түрде меңзерден сол жақта тұрған бірнеше бейнелерді жоюға болады. Екінші  тəсіл:  мəтіндік  меңзерді  жойылатын  бейнеден  солға қарай орнату жəне [Del] клавишін басу. Бұндай жағдайдамəтіндік меңзер орнында қалады, ал одан оң жақта тұрған бейне жойылады. Мəтіннің  аумағын  жою  үшін  осы  мəтінді  белгілеу  жəне  [Del] клвишін басу қажет. Егер қажетті мəтін байқаусызда жойылса, оны келесі тəсілдермен қайтаруға болады:

Мəтін аумақтарын көшіру жəне орналастыру.

Мəтінде іскерлік құжаттарды əзірлеу барысында бірдей сөздер жəне тұтастай сөйлемдер қолданылуы мүмкін.

ақпарат сыйатын жедел жады саласы.

Мəтіннің қайта енгізілуін орындамау үшін, көшіру операциясы қолданылады. Сондай-ақ, мəтінді редакциялау барысында оның жеке фрагменттерін бір орыннан екінші орынға орналастыруға тура келеді. Осы операцияларды орындау ауыстыру буферін қолданусыз жəне ауыстыру буферін қолданумен, екі тəсілмен жүргізіледі.

Ауыстыру буфері

Бірінші тəсіл экранда көрінетін мəтін фрагменттерін редакциялау барысында қолдану үшін, ал екінші – жиі қайталанатындарды көшіру жəне мəтіннің жеткілікті үлкен фрагменттердің орнын ауыстыру үшін ұсынылады. Мəтінді ауыстыру буферіне орналастырусыз орнын ауыстыру Drag and Drop əдісімен жүргізіледі (басқа орынға көшіру жəне қалдыру), ол үшін:

таңдалған мəтінді белгілеу керек;

тінтуір көрсеткішін мəтіннің белгіленген аумағына орнатып, тінтуірдің сол жақ батырмасын басу жəне оны жібермеу керек (яғни мəтінді ұстау қажет). Бұл жағдайда мəтіндік меңзер штрихтік тік сызық формасын қабылдайды, ал тінтуір көрсеткішінің төменгі соңында шағын тікбұрыш пайда болады;

сол жақ батырманы ұстап тұрып жəне тінтуір көрсеткішін орналастыра отырып, штрихтік мəтіндік меңзерді мəтіннің белгіленген аумағына орналастыру қажет орынға орнату;

сол жақ батырманы босату жəне белгілеуді тоқтату.Ауыстыру буферіне орналастырусыз мəтінді көшіру ұқсас орналастырумен орындалады, тек [Ctrl] клавишін осы қалпында басу жəне ұстап тұру керек. Сол кезде тінтуір көрсеткішінің үстінен

«+» белгі пайда болады.

Ауыстыру буферімен жұмыс жасау үшін Word  орнату барысында автоматты түрде құралдар панелінде шығарылатын,

Өңдеу мəзірінен Қиып тастау, Көшіру, Орнату пəрмендерін қосарлайтын батырманы қолдану қажет. Егер бұл батырмалар қандай-да бір себеппен болмаса, онда оларды Түр

Ауыстыру буферін қолдану барысында мəтіннің аумақтарын орналастыру келесі тəртіпте жүргізіледі:

мəтінді белгілеу;

[Копировать] батырмасы бойынша тінтуірді шерту; мəтіндік меңзерді қажетті орынға орнату; [Вставить] батырмасы бойынша тінтуірді шерту.

Мəтінді беттерге бөлу.

Word құжатын шығару барысында оны беттерге автоматты түрде бөледі, егер автоматты түрде  міндетті емес бет соңында бейне жазылады.

қайта қосқышы қосылады. Бұндай жағдайда [Қиып алу]  батырмасы  бойынша  тінтуірді шерту;

мəтіндік меңзерді қажетті орынға орнату; [Орнату] батырмасы бойынша тінтуірді шерту;

Мəтін аумақтарының көшірілуі ұқсас жүргізіледі: мəтінді белгілеу;

[Қиып алу] батырмасы бойынша тінтуірді шерту; мəтіндік меңзерді қажетті орынға орнату; [Орнату] батырмасы бойынша тінтуірді шерту.Мəтінді беттерге бөлу. Мəтін құжатын жасау кезінде, егер

қосқышы косулы жағдайда, Word автоматты түрде оны беттерге бөледі. Бұл жағдайда автоматты түрде соңғы беттің міндетті емес символы беріледі.

Егер мəтін Түр

режимінде басылса, онда бет соңы экранның барлық еніне нүктелік сызықпен көрсетіледі. Бет  соңындағы  бейнені  сондай-ақ  егер  бетті  қандай-бір  нақты орында аяқтау талап етілсе, қолмен орнатуға болады.

Ол үшін келесі əрекеттерді орындау қажет: меңзерді мəтіннің талап етілетін жеріне орнату;

қайта қосқышысын қосу; диалог терезесінің [OK] батырмасы бойынша тінтуірді шертеотырып, таңдауды растау.

Бұл ретте нақты таңдалған орында бет соңына міндетті бейне қойылады. Түр

Құжат шығарылғаннан кейін, егер мəтін бір беттен көп орынды алса, оларды нөмірлеу қажет. Ол үшін:

Бет нөмірлері пайда болған терезеде нұсқама жасау (қай жерге бет нөмірлерін қоюды жəне оны қалай оналастыруды, сондай-ақ нөмірді бірінші бетке қоюды көрсету);

ашылған терезесінде талап етілетін нөмірді белгілеу;

диалог терезесінің [OK] батырмасы бойынша тінтуірді шерте отырып, таңдауды растау;

атап шығуға жататын немесе əрекет ету тəртібін анықтайтын мəтін бөлігін белгілеу;

тінтуірмен тиісті белгілері бар жақтау бойынша шерте отырып,  белгілеу үшін бейнені таңдау;[ОК] батырмасы бойынша тінтуірмен шерту қажет.

Орфографиялық қателерді тексеру жəне жою.

Мəтінді тергеннен кейін ондағы орфографияны тексерген жəне қателерді жойған жөн. Орфографиялық қателерді тексеру жəне жою үшін редакторларда.

Тізімдермен жұмыс.

Құжаттың мəтінін əзірлеу барысында, əрекеттердің бірізділігін сипаттау жəне санап шығу кезінде, қандай- да бір мəтінді белгілермен немесе сандармен  белгілеу  қажет болады, ол үшін:

беттің  жəне  абзацтың  алдын  ала  параметрлерін  көрсетіп, барлық мəтінді басу;

санап шығу немесе іс-қимыл тəртібін анықтайтын мəтіннің бір бөлігін белгілеу;

тиісті  белгіні  тінтуірді  шерту  арқылы  басып,  белгілейтін символды таңдау;

Мəтінді тергеннен кейін оның орфографиясын тексеріп, қателерін жою қажет. Орфографиялық қателерді тексеру жəне жою  үшін редакторда орфографиялық сөздік бар. Тексеру терілген сөздерді орфографиялық сөздікпен салыстыру арқылы жүзеге асырылады.

пəрмені бойынша жүргізіледі. Бұған қоса тексеріс жүргізу қажет  мəтін  орнына мəтіндік меңзер орнату қажет.

Орфография пəрмені қосылғаннан кейін экранда пайда болған терезе арқылы орфографиялық сөздікте жаңа сөзді қосуға болады.

Файлдағы құжат жазбасы.

Орындалған құжат мəтінін дискіде сақтаған жөн, ол үшін келесі операцияларды орындаған жөн:

Шығарылған құжатпен жұмыс жасау қажеттілігі барысында, яғни оны редактор терезесіне енгізу үшін инструменттер панеліндегі [Открыть] батырмасы бойынша тінтуірмен шерту жəне ашылған терезеде файлға жолды көрсету (диск, каталог, файл атауы) қажет.

Бірінші тəсілді қолдану барысында принтер мəтіннің барлық беттерін бір данада басып шығарады. Екінші тəсіл құжатты басып шығарудың əр түрлі нұсқаларын анықтайды, мысалы тек көрсетілген мəтін беттеріне немесе даналардың берілген сандарын басып шығару.

пəрменін іске қосылғаннан кейін құжатты басып шығарудың талап етілетін тəсілдерді белгілейтін диалог терезесі пайда болады. Құжатты басып шағару алдында оның беттерінде мəтіннің орналасуын қарауға болады, ол үшін

пəрменін қосардайтын, инструменттер панелінде [Просмотр печати] батырма бойынша тінтуірмен шерту қажет.

Қызметтік құжаттардың əртүрлілігі арасында кестелер ерекше орын алады, яғни кəсіпорында қабылданған немесе кестелік формалардағы тиісті нұсқаулармен белгіленген құжаттар, мəтіндер толтырылады. Бұл іс жүзінде барлық технологиялық, қаржы- бухгалтерлік, мəтіндік-конструкторлық жəне көптеген басқалары.

Жұмыстар кезеңінің нөмірі

Жұмыс кезеңінің мазмұны

Орындалу мерзімі

Құны, долл.

Кезең немен аяқталады

Деректер базасының құрылымы

Барлығы

2.1 кестесінде шаруашылық шарттарды жасасу барысында жұмыстардың орындалуына күнтізбелік жоспарды дайындаудың мысалы келтірілген. Кесте бағаналардан (бағандардан) жəне жолдардан тұрады. Əр бағананың атауы бар. Бағаналар атаулары бар жолды кесте атауы (кесте тақырыпшасы) деп атайды. Жол жəне бағана қиылысындағы кесте саласын ұяшықтар деп атайды. Word мəтіндік редакторы кестелік құжаттарды шығару жəне ресімдеу бойынша үлкен мүмкіндіктерге ие. Онда, сондай-ақ математикалық есептерді орындауға, кестелер жəне диаграммалар құруға мүмкіндік беретін, орнатылған функциялар бар, мысалы фирманың экономикалық қызметін талдау барысында қажет. Word құжат мəтініне Wіndows өзге қосымшалары көмегімен əзірленген таблицаларды, кестелерді жəне диаграммаларды қоюға мүмкіндік береді, мысалы Excel-де жасалған таблицалар.

Кестелік құжаттарды (бұдан əрі таблица) дайындаудың екі сызбасы болуы мүмкін. Бірінші сызба құжаттарды кестенің белгіленген құрылымымен шығару үшін қолдануға ұсынылады. Екінші схема құрылымы əлі анықталмаған, құжаттарды шығару барысында ойға қонымды. Осы схемалар бойынша таблицаны жасау барысында əрекеттердің бірізділігін қарастырамыз.

кесте атауларын дайындау; кестені ақпаратпен толтыру; кестенің сыртқы түрін ресімдеу.Кестені жасау барысында ақпаратты толтыру жəне сыртқы түрін ресімдеу операциялары алмаса алады.

мəзіріндегі пəрмендермен жүргізіледі. Кестелер жасаудың алдында меңзерді  беттің (экранның) тиісті жеріне белгілеу, ал содан соң келесі əрекеттерді орындау қажет:

пайда болған диалог терезесіне бағаналардың талап етілетін санын белгілеу (бұл ретте бағана ені

); ^ [ОК] батырмасы бойынша тінтуірмен шерту.Бұндай кесте атауын дайындаудың бірізділігі жай құжаттарды орындау барысында қолданылады.

Аса қиын құрылымы бар құжаттарды дайындау үшін (2.5 сурет),

яғни: талап  етілетін  бағаналар  санымен  таблица  құрылымынжасау;

біріктірілетін ұяшықтарды белгілеу қажет;

Сур. 2.5

; Ұяшықтарды біріктіру пəрменін таңдау.Егер кесте бірнеше бетті алса, онда əр бетте оның тақырыпшасын қайталайды, ол үшін келесі нұсқамаларды орындаған жөн.

көп жағдайда 2.2. суретте жəне арнайы пəрмендерде көрсетілген меңзердің орнын ауыстырудың кейбір тəсілдерін қолданумен мəтінді теру жəне редакциялау ережелері бойынша орындалады. Кестелерді толтыру барысында қателерді түзету талап етілуі мүмкін. Ұяшықтар ішіндегі мəтінді редакциялау тəсілдері 2.2. бөлімшеде мазмұндалған арнайы тəсілдермен ұқсас. Кестелерді редакциялау барысында қолданылатын арнайы тəсілдерді келтіреміз.

мəзірінде тұр. Бұл пəрмендер: жолдарды қосуға, бағананы қоюға, жолдар мен бағаналарды жоюға көмектеседі.

Жолдарды кесте соңына қосу үшін қажет:

Кесте 2. 2

Ескерту: 1. [Tab] клавишін басу барысында мəтінді тергеннен кейін жолдың соңғы ұяшығындағы меңзер келесі жолдың бірінші ұяшығының басына ауыстырылады. Сол себепті таблица құрылымын дайындау барысында диалог терезелерінде жол сандарын көрсеті міндетті емес. 2. Ұяшықтағы мəтінді теру технологиясы форматталған бетте мəтінді теру технологямына толық сəйкес келеді. Егер мəтін бағана енінің ұзындығынан асса, ол автоматты түрде ұяшықтың келесі жолына көшіріледі. Бұл ретте таблицаның барлық жолының ұзындығы ұлғаяды.

Бір жолды кестенің кез келген жеріне қосу үшін  қосымша жолдары қоюды талап ететін жолдың кез келген орнына мəтіндік меңзерді орнатқан жөн;

Жолдар қосу пəрменін таңдау.

Кестенің бірнеше жолдарын  бірден қосу үшін:  қосымша жолдары қоюды талап ететін жолдың кез келген орнына мəтіндік меңзерді орнату  қажет;

меңзер көмегімен қанша жолдар қосу талап етілсе, сонша жолдарды төмен белгілеу;

Кесте мəзірін белсендіру; Жолдар қосу пəрменін  таңдауЖаға бағаналарды қою (қосу) үшін:

кестеде сол жақтан жаңа бағаналар қосу талап етілген бағаналарды белгілеу қажет;

Кесте мəзірін белсендіру; Қатарлар қосу пəрменін  таңдау.Бірнеше жаңа бағаналарды кірістіру технологиясы  жолдарды кірістіру технологиясы тек онымен айырмашылықпен ұқсас, бағаналардың тиісті санын жаңалар қосылар алдында бағаналардан сол жаққа белгілеу қажет. Кестеден жолдарды жəне бағаналарды жоюсыз жолдарда жəне бағаналарда ақпараттарды жою мəтін жолдарын жою ұқсас жүргізіледі, яғни:

меңзермен жолда жəне бағанада ақпаратты белгілеу; [Del] клавишін басу.Кестеден жолдарды жəне бағаналарды жою келесі тəртіпте жүргізіледі:

пəрменін таңдау;

тінтуір көрсеткішін        бағананың сол немесе оң тік сызығына орнату (бұл ретте көрсеткіш тиісінше нұсқар бағытын өзгертеді);

тінтуірдің сол батырмасын баса отырып жəне оны ұстап тұрып, тік сызықты тиісінше талап етілетін қашықтыққа солға немесе оңға  «жылжыту».

параметрі құжатты бастапқы форматтау барысында белгіленетін, азат жол параметрлеріне сəйкес кесте жолының ұзындығын анықтайды. Бұндай жағдайда кесте жолының ұзындығы мəтін ұяшығына енгізілетін көлемге байланысты автоматты түрде белгіленеді.

параметрлері тек құрылған таблицаның жолдары үшін белгіленеді. Бұндай параметрлерді таңдау барысында таблица жолының ұзындығы пиксельдік нүкте санымен жасалады.

белгіленген параметрімен ұяшыққа енгізу барысында жолдың минималдық ұзындығы пиксель нүктелерінің берілген санымен анықталады. Алайда егер енгізілген мəтіннің көлемдері ұяшықтың берілген көлемдерінен асса, кесте жолының ұзындығы мəтін көлемдеріне сəйкес ұлғайтылады.

белгіленген параметрімен ұяшыққа енгізу барысында жолдың ұзындығы өзгермейді. Егер енгізілген мəтіннің көлемдері ұяшықтың берілген көлемдерінен асса, тек оның бастапқы сыйған бөлігі ғана қалады. Жолдар ұзындығы барлық таблицалар үшін бірден сиқты кез келген жеке жол үшін де берілуі мүмкін.

Кесте жолдарының ұзындығы келесі тəртіпте жүргізіледі: жолды белгілеу (немесе барлық жолды);

Ұяшықтың ұзындығы жəне еніпəрменін таңдау;

пайда        болған        диалог        терезесінде        параметрлерді        орнату:

(пиксельдік нүктелердегі көлем); диалог терезесінің [ОК] батырмасы бойынша шерту.Кестеде жасалған экранда жолдар жəне бағаналар (кесте торлары) пунктирлік нүктемен белгіленге, яғни құжатты принтерге шығару барысында таблица торсыз басылып шығарылады. Кестені тормен басып шығару үшін келесі əрекеттерді орындау қажет:

кесте белгілеу;

қосымша парағын белсендіру жəне қажетті нұсқамаларды (жиектемесін немесе кесте торын, сызық қалыңдығын жəне түсін) таңдау;

диалог  терезесінің  [ОК]  батырмасы  бойынша  тінтуірменшерту. Ықылас болса таблицаның жеке бағаналарын немесе жолдарын əр түрлі түспен белгілеуге болады. Ол үшін талап етіледі:

жолды немесе бағаналарды бөл;

Формат;мəзірін белсендіру;

қосымша парағын белсендіру жəне қажетті нұсқауларды таңдау (өрнек, өрнек түсі жəне фон түсі);

диалог терезесінің [ОК] батырмасын тінтуірмен шерту. кестені редактордағы типтік стилдерді қолданумен болады, ол үшін:

меңзерді таблицаның кез келген жеріне  белгілеу;

Кесте мəзірін белсендіру;

пайда  болған  диалог  терезесінде  ұсынылатын  форматтың біркуін таңдау;

Бұл кестені жасау схемасы белгіленген формалар жоқ құжаттарды дайындау барысында қолданылады. Бұл жағдайда операциялар бірізділігі жəне оларды орындау тəсілдері бірінші тəсілмен кестелік құжаттарды (кесте атауларын ресімдеу, кестені ақпартпен толтыру, таблицаның сыртқы түрін ресімдеу) ресімдеу схемасында қолданылатындарға ұқсас. Айырмашылығы тек жұмыстарды орындаудың күнтізбелік жоспарын құру мысалында қарастыратын, кесте тақырыпшасын ресімдеудің бірізділігінде (2.1 табл. қараңыз):

кесте атауын теру, бұған қоса теру үрдісінде əр мүмкіндік бағана мəтінінің соңында (соңғыдан басқа) [Tab] клавишін басу;

терілген мəтінді белгілеу;

пайда болған диалог терезесінде [ОК] батырмасы бойынша тінтуірді шерту.Экранда көрсетілген əрекеттерді орындағаннан кейін кесте атауы пайда болады.

Кез келген фирманың өндірістік қызметінде əр түрлі математикалық есептеулерді орындауға қажет көптеген іс құжаттары (бухгалтерліктен басқа) қолданылады.  Мысалы, өнімдерді кірістері мен шығыстарын есепке алу; сауданы болжау, валюта курсының өзгерістері, өнімдер, кірістер жəне с.с. түрлері бойынша нарықтың өзгеру динамикасы; баланстық кестелер жасау; ақша чектерін есепке алу  жəне т.б. бойынша құжаттар.

Мұндай құжаттарды Word-та дайындау кезінде Wіndows-тің Калькулятор немесе Excel сияқты қосымшаларды сүйенбей, қажетті есептерді жүргізуге болады. Бұл ретте  есептер  нəтижелері автоматты түрде кестенің тиісті ұяшығына кіргізіледі. Word келесі операцияларды орындауға мүмкіндік беретін математикалық функциялардың жиынтығына ие: Математикалық есептеуді орындау Lotus, Excel жəне басқа да кестелік процессорларда қолданылатын  ақпаратты  өңдеу əдістерімен негізделеді. Мұндай əдістердің маңыздылығы барлық математикалық қимылдар кесте ұяшықтарындағы сандық мəліметтермен жүргізіледі. Əр ұяшықтың əріптік-сандық таңбасы бар, мысалы, A1, A2, B1, B2 жəне с.с., онда əріп кестенің бағанын, ал сан – жолын (басындағы жолмен қоса) білдіреді. Кестенің бірінші 26 бағаны А-дан Z-ке дейін латын əліппесінің əріптерін білдіреді. Егер кестедегі бағандар 26-дан көп болса, онда АА ... AZ жəне т.б. білдіреді.

Кестенің жолдары бірден бастап сандармен белгіленеді.

Сонымен, D1 = А4 ■ С6 өрнегі кестенің (А4) төртінші жолының бірінші бағанындағы ұяшықта жазылған санды білдіреді, (С6) алтыншы жолдың төртінші бағанындағы ұяшықта жазылған санға көбейтіледі, ал нəтижесі (D1) бірінші жолдың төртінші бағанындағы ұяшықта автоматты түрде жазылады.

Есептеу үшін формула нəтижесін көрсетілуге қажет ұяшықта жазылады. Есептеуді орындау тəртібін фирманың-сатушының қоймасынан фирмаға-сатып алушыға тауарларды беруге жүкқұжатын жасау мысалында қараймыз. Мұндай жүкқұжаттың нысаны 2.3 кестеде көрсетілген (жүкқұжаттың кейбір деректері ұсынылмаған)

2.3 кестеде бағандардың үстінде оларды білдіретін таңбалары көрсетілген.

Тауарды жөнелтуге арналған жүкқұжаттың №

Құны, р.

Барлығы

Жүкқұжатты толтыру кезінде əр атауы бойынша автоматты түрде есептеу жəне жіберілген тауардың жалпы құны бойынша қорытынды шығаруды талап етеді.

Бірінші атаудың тауар құны F2 = D2 • E2.формуласы бойынша есептеледі. Екінші атаудың тауар құны F3 = D3 • E3. Онда барлық тауардың құны F2 и F3, т.е. F4 = F2 + F3 ұяшықтарының мəндік сомасын білдіреді.

Есептеу формулаларын анықтап, кестені толтыруға кірісуге болады. Кестені əзірлеу реттілігі бұрын көрсетілген болатын, сондықтан есептерді шығарумен байланысты қимылдардың реттілігін ғана көрсетеміз:

Саны жəне Бағасы р. Бағандарындағы санды шығару; есептелетін ұяшықты (F2) белгілеу:

пайда        болған        диалогтік        терезеге        (=        D2        •        E2)        есептеу формуласын шығару;

санды жазу форматын таңдау; тінтуірмен [ОК] батырмасын шертуЕсептеу нəтижесі автоматты түрде F2 ұяшығында жазылатын болады. Ұқсас əрекеттерді тиісті формулаларды енгізіп, F3 жəне F4 ұяшықтары үшін орындау.

командасы арқылы оларды енгізеді, яғни енгізілген сан басында диалогтік терезенің

Есептеу нəтижелерін қосу үшін SUM функциясын жазбаның келесі нысандарында қолдануға болады: = SUM (A1 :A10) — А бағанының 1-ден 10-ға дейінгі ұяшықтары үшін сомаларды есептеу;

= SUM (A1;D10) — A1-ден D10-ға дейінгі ұяшықтары үшін сомаларды есептеу; =        SUM (ABOVE) — ағымдағы ұяшықтан жоғары орналасқан бағанның барлық ұяшықтары үшін сомаларды есептеу; = SUM (LEFT) немесе = SUM (RІGHT) — ағымдағы ұяшықтан жоғары орналасқан бағанның барлық ұяшықтары үшін сомаларды есептеу; Word        пайдаланушыға        есептердің        кең        түрін        орындау        үшін

математикалық функциялардың жеткілікті жиынтығын ұсынады.

Құны, р.

{ = 500\#”###0”}

Барлығы

Сонымен, жүкқұжат жасалды, есептер шығарылды, алайда сіз жіберілген үтіктердің санын қате енгіздіңіз. Қайта есептеу үшін келесі əрекеттерді жасау қажет:

санды ауыстыру үшін ұяшықты белгілеу; санды өшіру;

пайда болған диалогтік терезеге жаңа санды енгізу; санды жазу пішімін таңдау;^ тінтуірмен[ОК] батырмасын шерту (бұл ретте жаңа мəн ұяшыққа жазылады);

[F9]  пернесін  басу  (Word  барлық  кестені  қайта  есептеді жүргізеді);

кестені белгілеуді болдырмау.Қажеттілігіне қарай енгізілген есептеу формулаларының дұрыстығын кестені белгілеп, [Shіft] + [F9] пернелерін қиыстырып басып тексеруге болады, сонда 2.3. кестесі2.6. суретте көрсетілгендей болады. Суреттен Саны бағанындағы ұяшықтарда формула жоқ екендігі көрінеді. Бұл сандар бұл ұяшықтарға

Іс        құжаттарын        құру        үшін        Word-ты        пайдалану        фирманың жағдайларын талдау  жасауға  жəне  қызмет нəтижелерін болжауға мүмкіндік береді. Word-тың мүмкіндіктерін МЫСАЛДА қараймыз.

1996 жылғы 1-жарты жылдықтағы өнімді шығару бойынша есептік тізімдеме

№ р.с.

і

і

«Tefal» электр шəйнегі

45 000

«Tefal» электр үтігі

15 000

45 000

Келтірілген тізімдеме негізінде өнімдердің атауы бойынша сату көлімінің  өзгеру динамикасын талдауға болады,

60 000

50 000

40 000

10 000

2.8. сурет. 2.4. кестесінің мəліметтері бойынша жасалған бағаналы диаграмма

43%

Үтіктер

терезесі ашылады. Бұдан əрі,  шебердің  барлық  командаларын  қадамдап орындап,        тізімдемедегі        мəліметтерге        сəйкес графиктер мен диаграммалар алынады.

Шәйнектер 57% 2.7. суретте 2.4. кестеге сəйкес өнімдердің атауы бойынша сату көлемінің өзгеру динамикасы көрсетілген. 2.8 суретте жəне 2.9 суретте əртүрлі салаларда қызмет нəтижелерін талдау үшін қолданылатын бағаналы жəне дөңгелек диаграммалар берілген.

2.6. Дерекқорлармен жұмыс істеу

Word-тың тағы бір тамаша мүмкіндігі – бұл мəліметтер базасымен жұмыс. Мəліметтер базасы – бұл компьютердің (дисктерде жəне басқа тасушыларда) жадында сақталатын объектілер туралы ақпарат. Біртүрлі объектілер нышандардың бірдей жиынтығымен сипатталады жəне бір-бірінен осы нышандардың тек белгілерімен ерекшеленеді. Мəліметтер базасындағы ақпарат бағаналардан (жиектерден) жəне жолдардан (жазбалардан) тұратын кестелер түрінде сақталады. Əр кестенің шеті объектінің кез келген бір сипаттамасын белгілеуге арналған. Бір жолдағы əр ұяшыққа объектінің тиісті сипаттамасының мəні жазылады. Мəліметтер базасының ең қарапайым мысалы – бұл кестеге келтірілген фирма қызметшілері туралы ақпарат. Əдетте, фирманың əр қызметшісіне оның лауазымы, еңбекақысы, жұмысқа кірген күні, үйінің мекенжайы жəне басқа да мəліметтері көрсетілген карточка ашылады. Мұндай карточкалардың мəліметтерін 2.5. кестеде келтіруге болады. Мəліметтер базасының мақсаттарының бірі – қажетті ақпаратты іздеу. Word редактордың көмегімен жасалған кестелермен қатар, мысалы Access немесе Excel сияқты арнайы қолданбалы бағдарламаларды қолдану арқылы мəліметтерді іздеуге мүмкіндік береді

Қызметшілер туралы мəліметтер кестесі

20 000

Ақпаратты        іздеу        реттілігін        basa.doc.деп        аталатын        дискте сақталған 2.5. кестедегі мысалда қараймыз. 12000 р. Артық еңбекақы алатын фиоманың қызметшілерін табу керек болсын. Іздеу келесі тəртіпте жүргізіледі:

База данных диалогтік терезесі пайда болады (2.10 сурет) [Мəліметтерді алу ...] батырмамен тінтуірді шерту;

пайда болған диалогтік терезеде (2.11 сурет) қажет кестені

(мəліметтер базасын) таңдап, [ОК] батырмасын тінтуірмен шерту; келесі        пайда        болған        диалогтік        терезеде        (2.12        сурет)

мəліметтер базасы Word редакторында құрылғанын растау; мəліметтер        көзін

растағаннан кейін [Опции запросов] батырмасын тінтуірмен шерту; пайда  болған

Опции  запросов диалогтік  терезесінде  2.13суретте  көрсетілгендей  мəліметтер  базасынан  ақпаратты  таңдау шартын жазып алу жəне [ОК] батырмасын тінтуірмен шерту;

қайта пайда болған Мəліметтер базасы (2.10 сурет) диалогтік терезесінде [Құжатқа мəліметтерді ендіру] батырмасын тінтуірмен шерту; (ағымдағы).

Жүргізілген іздеудің нəтижесінде берілген таңдау шарттарына жауап беретін барлық мəліметтер 2.14. суретте көрсетілген кесте түрінде экранға шығарылатын болады. Кестелерде мəліметтерді іздеуді бір уақытта бірнеше шарттар (бірнеше жиектер) бойынша жүргізуге болады. Мысалы, келесі шарттар бойынша қанағаттандыратын мəліметтерді табуға болады: берілген шегінде бірдей лауазымды атқаратын жəне еңбекақы алатын мамандар жəне жұмысқа кірген күні (артық, кем, тең, тең емес, артық немесе тең, кем немесе тең). Келтірілген мысалдан мəліметтер базаларын жасау жəне олармен жұмыс істеу үшін Word редакторының техникалық мүмкіндіктері көптеген өндірістік жағдайларда толық жеткілікті екенін көруге болады. Егер фирмада Access жүйесінде əзірленген мəліметтер базасы немесе Excel алаңында жасалған кестелер  (мысалы  бухгалтерлік) бар болса, онда əртүрлі есептер, анықтамалар жəне басқа да іс құжаттарын орындау кезінде, олардан Word редакторының көмегімен де бұрын көрсетілгендей əрекеттерді орындап, қажетті мəліметтерді алуға болады.

2.7. Əртүрлі құжаттармен бір уақытта жұмыс істеу

Іс  қағаздарын  жүргізу  құжаттармен  жұмыс  істеудің  əр  түрлерін қамтиды, мысалы: Делопроизводство включает в себя различные виды работы с до- кументацией, например: Құжаттарды əзірлеу кезінде Word редакторының екі режимі пайдаланылады: көп терезелі режим жəне Wіndows-тың басқа қосымшаларымен  жұмыс;  Бұған  қоса  екі  режим  де  алмастыру

буферін пайдалануға негізделген.

пəрменін таңдап немесе құралдар тақтасының тиісті батырмасында тінтуірмен шертіп терезе ашу;

осы құжатты жүктеу бойынша қажет əрекеттерді жасап, мəліметтер көшірілуге тиіс құжатты ашу (бұл ретте дисплей экранында осы құжаттың мəтіні шығуы тиіс);

мəтіннің қажет үзіндісін белгілеу жəне алмастыру буферіне көшіру;

атын тінтуірмен шерту (егер құжат сақталмаған жағдайда,көрсетілген сызбаға сəйкес болса, атының орнына мəзірде

ашылған        терезеде        (Документ1)        оған        басқа        құжаттың буферден көшірілген үзіндісін қойып, қажет мəтінде жасау.

Word редакторының Wіndows-тың басқа қосымшалармен жұмысы.

Мəтінді құжаттар əзірлеу кезінде Word-та мүмкін емес немесе тиімді емес қандай-да бір əрекетті орындау қажеттілігі туындауы мүмкін. Мысалы, қарапайым арифметикалық есептерді редакцияланатын құжатты жаппай шығаруға Wіndows 3.1 жəне Wіndows 3.11 болады, ол үшін қажет:

пəрменін орындаумен бірдей, ол жүйелік мəзір батырмасын тінтуірмен шерткенде қол жетімді болады;

тиісті қосымшаны орындауға жіберу; қосымшада талап етілетін əрекеттерді орындау;

Ctrl] + + [Esc] пернелерін қисындыра басып, Word-қа қайта қосылу жəне пайда болған терезеде

Word.. жолын тінтуірмен белгілеу, содан кейін экранда редакцияланатын құжатпен терезе ашылады.Егер Wіndows-тің басқа қосымшаларымен жұмыс нəтижесінде редакцияланатын құжаттың мəтініне қою қажет болса, онда Word- қа «қайта оралу» алдында оларды алмастыру буферіне көшіріп алған жөн, редакцияланатын құжатқа көшкеннен кейін буфердегі ақпаратты қажет орнына қою. Wіndows 95 жүйесінде жұмыс істеу кезінде бір қосымшадан басқа қосымшаға көшу жеңілірек, яғни бірнеше қосымшалармен жұмыс істеген кезде олардың əрқайсысын біртіндеп ашады. Мұндай жағдайда бұл жолда ашық қосымшалар атаулары пайда болады, сонда белсенді қосымшадан кез келген басқа қосымшаға ауысы үшін тиісті батырмаға тінтуірмен шертсе жеткілікті.

Иллюстрациялық (графикалық) материалмен құжат  жасаған кезде қажет кейбір жұмыстарды қабылдауды қарайық. Wіndows жүйесі жəне Word редакторы Word редакторының файлдары құрамына кіретін Clіpart файлынан дайын суреттерді жəне басқа да құжаттардың суреттерін қою мүмкіндігін ұсынады.

Clіpart файлынан дайын суреттерді қою.

Мəтінді редактор Clіpart арнайы файлында жасалатын құжатқа қоюға болатын 100 шамасында дайын суреттер бар (2.15. сурет) Clіpart файлынан дайын суреттерді таңдау жəне қою келесі тəртіпте жүргізіледі:

суретті қоятын жерге мəтіндік меңзер орнату;

терезесінде (2.16. сурет) пайда болған қажет суретті табу жəне [ОК] батырмасын тінтуірмен шерту.Таңдалған сурет мəтіндік меңзер тұрған жерге құжат мəтініне қойылады.

Басқа құжаттардан суреттерді қою . Кез келген қосымшада оны алдын ала редакциялаумен əзірленген құжаттан суретті қойғандағы əрекеттердің реттілігін қарайық:

суретті немесе оның үзіндісін белгілеу;

[Ctrl] + [C] батырмаларын қиыстыру арқылы алмастыру буферіне суретті көшіру;

[Ctrl]  +  [V]  батырмаларын  қиыстыру  арқылы  редакциялау үшін алмастыру буферінен суретті қою;

суретті редакциялау;

редакцияланған суретті немесе оның үзіндісін белгілеу; белгіленген объектіні алмастыру буферіне көшіру; Word-қа өту (сурет қойылатын құжатқа);

алмастыру буферінен суретті қою.Графикалық редакторлардағы – Wіndows қосымшаларындағы суреттерді редакциялау – Word-тағы барлық амалдарды зерттегеннен кейін аса қиындық тудырмайды. 2.17. суретте осы кітаптағы суреттерді авторлардың редакциялауын орындаған Paіnt графикалық редакторының терезесі көрсетілген. Суреттен графикалық редактор терезесі енді таныс Word редакторынан іс жүзінде айырмашылығы жоқ екендігі көрінеді, яғни графикалық редакторды игеру аса қиыншылық тудырмайды, сондықтан екі кеңес қана береміз.

2.17. сурет. Редакциялау үшін суреті бар  Paіnt  графикалық редакторы терезесінің түрі

Суретпен қандай-да бір əрекет жасамас бұрын не істеу қажет екенін ойлаңыз. Содан кейін тиісті батырманы тінтуірмен шертіп, ойындағыңызды орындаңыз. Орындалған əрекеттерді

Осы тарауды аяқтамас бұрын, [Prіnt Screen] батырмасының тамаша қасиеті туралы айта кеткен жөн, оны басқанда экранның барлық бетіндегі алмастыру буферіне көшіріледі. Word редакторымен жұмыс технологиясын игеру Wіndows-тың басқа қосымшаларын зерттеуге уақытты айтарлықтай  қысқартады.

Бақылау сұрақтары

3 Та ра у

Mіcrosoft PowerPoіnt презентациясын жасау шеберін мəтіндік- графикалық редакторлар тобына жатқызуға болады. «Презентация» термині ұсыну, көрсету дегенді білдереді, демек PowerPoіnt негізгі мақсаты – əртүрлі дыбыстық жəне анимациялық əсерлері бар (оның ішінде сөйлеу сүйемелдеу) көрсету слайдтарын жасау. Презентация жасау шеберін қолдану əртүрлі. Мысалы, əртүрлі ғылыми конференцияларға шыққанда жəне оқу кезінде курстық жəне дипломдық жұмыстарды қорғағанда иллюстрациялық материалды көрсету. PowerPoіnt тиімді қолдану кəсіпорындар мен фирмалардың жарнамалық қызметінде, əсіресе оның соңғы нұсқасы (мысалы, PowerPoіnt 2000) Іnternet желісінде презентацияны таратуға мүмкіндік беретінін ескерсек. 3.1. суретте Mіcrosoft PowerPoіnt 2000 жұмыс терезесі көрсетілген, оның негізгі тармақтары Word мəтіндік редакторының мəзіріне ұқсас. Презентацияны технологиялық əзірлеу мəтін жасауға жəне оған графикалық объектілерді қоюға əкеледі, яғни ол Word мəтіндік редакторындағы жұмысқа іс жүзінде ұқсас. Презентация слайдтардың кейбір реттілігін ұсынатын болғандықтан, оны жасамас бұрын болашақ бейнефильмнің сценарийін əзірлеу қажет. Мысал ретінде келесі бейнефильмдер сценарийінде көрсетілген презентация үзіндісін көрсетеміз: Слайд 1. Кафедраның атауы жəне оның қысқаша сипаттамасы. Слайд 2. Арнайы кафедраның сипаттамасы. Слайд        3.        Кафедраның        ұйымдастырушысы        жəне        басшысы

Слайд 10. Бет басы (кафедрада оқу процессі). Слайд 11. Оқу процессінің ерекшеліктері.

Слайд 12. Бет басы (кафедрадағы ғылыми жұмыс).

Слайд 13. Кафедрадағы ғылыми жұмыс негізгі бағыттары. Слайд 14. Бет басы (мəдениет, спорт жəне демалыс).

Слайд 15. Мəдени іс-шаралар.

3.1. сурет. Mіcrosoft PowerPoіnt 2000 жұмыс терезесі

Mіcrosoft фирмасының PowerPoіnt жасау шеберінің негізгі құндылығы кəсіпқой емес адамдардың слайдтарды əзірлеу үшін құралдардың жеткілікті жиынтығы болып табылады. Алайда презентацияны кəсіби əзірлеу үшін, əсіресе жарнамалық қызметте сценаристер мен дизайнерлер қажет.

PowerPoіnt 2000 кейбір мүмкіндіктерін қараймыз.

пəрменін таңдағаннан кейін үш парақты бастапқы диалогтік терезе ашылады, яғни презентацияны жасаудың үш əдісі:

əдісі əзірлеуші өзі сценарий ойлап табуды, яғни құрамын, слайдтардың реттілігін жəне олардың əрқайсысының дизайнерлік стилін анықтауды ұсынады.

ljB n

|        ^ _jУчебник . | ^Содержа.. | ^]ГЛАВД5-. | Mіcroso... lljPeweіPaі.. '

а *.

12:1

Мұндай жағдайда пайдаланушыға əр слайдты реттеп əзірлеуді ұсынылады. 3.4 суреттен əр слайдты əзірлеу кезінде əзірлеуші бұрын əзірленген сценарийга сəйкес келетін автомакет таңдай алатыны көрінеді. Егер бар автомакеттердің арасында қажет нұсқа болмаса бос слайдтың макетін тауңдауға жəне оны өз стилі бойынша əзірлеуге болады.

Мастер автосодержания əдісі пайдаланушыларға презентацияны ұсынылған құрам мен дизайн негізінде əзірлеуді ұсынады. Мұндай əдісті таңдау кезінде алдымен презентацияны жасаудың бастапқы диалогының терезесі ашылады (3.5. сурет), ал сосын тек рет-ретімен

Презентации парағын қолданған кезде пайдаланушыға дайын үлгілер жиынтығы ұсынылады (3.6. сурет.

презентациясының сипатын таңдағанда типтік слайдтар (3.7. сурет) құрылымымен диалогтік терезе ашылады. Бұдан əрі слайдты жасау технологиясы келесіге келтіреді:

Слайдтарды жасау үшін презентация дайындығын жүргізу жəне олардың ауыстырудың уақыттық аралығын белгілеу қажет. Ол үшін əзірленген презентацияны əзірленген презентацияны Түр

режимінде беру ұсынылады. Бұл ретте экранда презетацияның барлық слайдтары көрсетіледі (3.8. сурет).

диалогтік терезесі пайда болады, онда кадрларды ауыстырудың барлық шарттарын жасаған жөн:

(бұл ретте кадрларды ауыстыру уақыты беріледі); .

Презентацияның дайындығы.

Дайындықтың мəні презентацияны қарауда жəне жеке слайдтарды редакциялауда (оның ішінде олардың əрқайсысын көрсету уақыты). Презентацияны көрсету үшін

режимінде ұсыну жəне бұрын мазмұндалған технологиялық əдістерді қолданып, слайдтарға қажетті түзетулерді жүргізу ұсынылады. Редакциялау кезінде жəне презентацияны жасау процессінде жаңа слайдтар қоюға жəне бар слайдтарды өшіруге болады. PowerPoіnt презентация мастері қысқаша танысу нəтижесінде мəтіндерді, графиктерді жасаудың жəне оларды редакциялаудың барлық технологиялық əдістері іс жүзінде Word мəтіндік редакторымен жұмыс əдістерімен ұқсас екендігін байқау қиын емес.

Бақылау сұрақтары

4 бөлім

Бірінші реттен оңтайлы шешімдер қабылдау, нəтижелерді жою емес жəне дұрыс емес техникалық шешімдердің салдары – кəзіргі замануи кəсіпорындардың басқару қызметінің ұраны осы.

МББЖ — бұл басқарудағы табыс.

Қызметтің кез келген саласында оңтайлы шешім қабылдау процессі ең алдымен ақпараттың үлкен көлемдерін алдын ала талдау қажеттілігімен, яғни алдымен ұйғарынды шешімдер жолын табуымен, кейін шектеулі жолдан бір ұйғарынды шешім таңдаумен байланысты Тəжірибе көрсеткендей, тиімсіз шешімдерді қабылдау көп жайғдайда маманда қажетті ақпараттың жоқ екендігімен анықталады. Мəліметтер базаларын мен мəліметтер базаларын басқару жүйесін бұл жағдайда өндіріспен басқаруды жетілдіруде стратегиялық құрал ретінде қарастыруға болады, себебі бұл бағдарламалық өнімдер оңтайлы шешімдер қабылдау үшін қажетті ақпараттық жүйелерді жасауға мүмкіндік береді. Сонымен, мəліметтер базасы (МБ) жəне мəліметтер базаларын басқару жүйесі (МББЖ) дегеніміз не? Өкінішке орай, ақпараттық технологиялардың бұл бағыттарында айтарлықтай нақты анықтама жоқ.Солардың кейбіреуін қарастырайық. Дерекқорларын басқару жүйесі – көптеген пайдаланушылармен МБ жасауға, жүргізуге жəне бірлесіп пайдалануға арналған тілдік жəне бағдарламалық құралдар жиынтығы.

Дерекқорларын басқару жүйесінің негізгі функциялары – бұл мəліметтерді анықтау (мəліметтер базаларының құрылымын сипаттау), мəліметтерді өңдеу жəне мəліметтерді басқару. МБ екінші анықтамасының елеулі айырмашылығына, атап айтқанда МБ ақпаратты ерекше ұйымдастыру сипаттамасына назар аударайық. Көбіне біздің пікіріміз бойынша МБ жəне МББЖ түсініктерінің мəні есептеу жүйелері бойынша түсіндірме сөздікте ашылған.  [16]. Дерекқорлар – басқарудың тиісті құралдары пайдаланылатын анықтамалар  мен  хабарларға  арналған  мəліметтер  файлы.  Бұл, біріншіден оған хабар беретін бағдарламаға тəуелді емес сызбалар көмегімен анықталатын жəне екіншіден тікелей қол жетімді есте сақтау құралы түрінде жүзеге асырылатын файл дегенді білдереді. Бұл анықтамада мəліметтер базасы файлының кез келген мəтінді файлдан        негізді        айырмашылығы        жартылай        қараланған        əріппен белгіленген, атап айтқанда осы файлдан нақты объект (нақты жазба)

қолданбалы бағдарламалардан жəне (немесе) соңғы пайдаланушылардан келіп түсетін мəліметтер базасына хабарларды өңдеуге жəне дерекқорлардың тұтастығын сақтауға мүмкіндік беретін дерекқорлар тілінде өңдеу құралы бар бағдарламалық қамтамасыз ету жүйесі. Дерекқорлардың иерархиялық, желелік жəне реляциялық жұмысын қамтамасыз ететін МББЖ үш классын ажыратады. Қазіргі уақытта кəсіпорындар мен фирмалардың ақпараттық жүйесін əзірлеу үшін

реляциялық дерекқорлар кең таратылған. Мұндай МБ ақпаратты өңдеу алгоритмі реляциялық алгебра элементтеріне негізделген. Шын мəнінде реляциялық дерекқорлар - екі өлшемді массивтер – кестелер түрінде берілген объектілер туралы ақпарат (мəліметтер). МБ бір файлындағы кестелер саны біріншіден, шешілетін ақпараттық жүйеге жəне екіншіден, ақпаратты кестелер арасында байланысқан жеке оңтайлы бөлу қажеттілігіне байланысты.

* Тікелей рұқсат файлының түсінігі жəне оны ұйымдастыру принциптері көп мөлшерді массивтерді бағдарламалау теориясынан белгілі, оның ішінде Basіc и Паскаль алгоритмидік.

Реляциялық МБ оңтайлығының критерийлері болып ақпаратты іздеу қадамдарының саны жəне мəліметтерді орналастыру үшін қажет жадтың көлемі болып табылады. Сонымен реляциялық мəліметтер базасы бір бірімен нақты қатынастармен байланысқан көптеген кестелердің кейбіреуін білдіреді. Пайдаланушының МБ кестесінен нақты мəліметтерді алуына арналған автоматтандырылған ақпараттық жүйені жасау үшін келесіні қамтамасыз ететін бағдарламалар қажет: Сонымен, МБ кестесін жəне тиісті бағдарламаларды əзірлеп, біз реляциялық дерекқорлар басқарудың ақпараттық жүйесін немесе реляциялық МББЖ аламыз.

бағдарламалық жүйелерді шолу

Мəліметтердің амал-шарғысының барлық тілдері (МАТ) – көптеген МББЖ үшін реляциялық мəліметтер базаларының пайда болуына дейін жасалған сұрату тілдері иерархиялық байланысқан файлдар түрінде берілген мəліметтермен операцияда бағдарланған жəне ақпаратты іздеудің тиісті алгоритмі болған. Реляциялық мəліметтер базаларының пайда болуы басқа, ақпаратты іздеудің жылдам алгоритмдерін жасау үшін алдыңғы себептерін анықтады. Ақпараттық жүйені иерархиялық ұйымдастыруға сəйкес (4.1.сурет) И.И. Иванов қайда тұратынын білу үшін іздеу бағандарының барлық ұшының мекенжайларын көрсету қажет. Мұндай іздеудің алгоритмін келесі іс-əрекеттермен сиапттауға болады (тармақтық нұсқармен белгіленген):

талап етілген Т.А.Ə. жиегінің мəнін табу; пəтердің нөмірін табу жəне жадында сақтау; үйдің нөмірін табу жəне жадында сақтау;

көшенің нөмірін (атауын) табу жəне жадында сақтау;  қаланың        нөмірін        (атауын)        табу        жəне        жадында        сақтау(егержүйе нақты қала үшін əзірленсе, бұл тармақты алып тастауға болады);

іздеу нəтижесін шығару.Сонымен аталған иерархиялық сызбада мекенжайдың орналасқан жері үшін бес қадамды орындау қажет.

ө

шесі 1.1

й        1.1.1

й        1.1.2

аласы1

ө

шесі 1.2

Пәтер        1.1.1.1

Сидоров И. И.

Пәтер        1.1.1.2

Иванов И. И.

Кесте – жүйені ұйымдастырудың реляциялық сызбасы түрінде құрылымданған ұқсас жүйе үшін мекенжайды іздеу алгортмін қараймыз (4.2.сурет).

Мекенжайды іздеу алгоритмі мұндай жүйеде келесі қадамдармен анықталады:

Т.А.Ə. жиегінің мəні берілгенмен (И.И. Иванов) тең болатын жолдың нөмірін табу;

2 жолдың 1...3 бағандарындағы мəнді шығару.Сонымен мекенжайды іздеу қадамдарының керек саны ақпараттық жүйені реляциялық ұйымдастыру кезінде иерархиялыққа қарағанда іс жүзінде үш есе кем болып шықты.

Пəтердің нөмірі

Сидоров С.С.

Иванов И.И.

4.2. сурет. 1 қаланың ақпараттық жүйесін ұйымдастырудың кестелік (реляциялық) сызбасы

Бағдарламалық жүйелердің сипаттамалары (МББЖ)

Кəсіпорын шегінде ақпараттық жүйелерді əзірлеу кезінде əртүрлі мамандармен (программисттер емес) қолдануға арналған

SQL-Server

Кəсіби  бағдарламашыларға        арналған;  мəліметтерді  сақтаудың жоғары деңгейінің мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Vіsual Basіc

Бағдарламашыларға арналған; қиын емес ақпараттық жүйелерді əзірлеу жəне Access компоненттерімен жұмысты автоматтандыру

Бағдарламашыларға арналған; бір кəсіпорын шегінде ақпараттық жүйелер жасауды қамтамасыз етеді; мəліметтер қорғалмаған

Кесте – екі өлшемді массивтер түрінде құрылымдалған ақпаратты өңдеу үшін XX ғ. 70 жылдарында ІBM фирмасында SQL деп кейін атау алған тиісті тіл əзірленген. SQL тілі МББЖ əзірлеуге арналған барлық бағдарламалық өнімдер үшін  өзек  болып табылады. Пайдаланушылар мен МББЖ əзірлеушілерінің арасында келесі бағдарламалық өнімдер кең таралған:

Реляциялық МББЖ білдіретін компьютерлік ақпараттық жүйе келесі негізгі элементтерден тұруы тиіс; кестелер, сұратулар, нысандар, есептер.

Кестелер.

Мəліметтер базасының кестесі əртүрлі  мақсатта болуы мүмкін.Мысалы, тұрақты ақпарат кестелері жəне динамикалық кестелер .

Мысалы,        ұйымдардың        қызметшілерінің        тізімі,        технологиялық операциялар аталары жəне т.б.

Ауыспалы ақпарат кестесі (динамикалық кестелер) – бұл үнемі толықтырылатын немесе пайдаланушымен өзгертілетін объектілер туралы ақпарат кестесі. Мəліметтер базасының кестелері (4.3. сурет) жиектерден – бағандардан, жазбалардан – жолдар мен ұяшықтардан – бағандар мен жолдардың қиылыстарынан тұрады. Ж и е к МБ объектілерін сипаттайтын нышандардың бірінің мəнінен тұрады. Кестедегі жиектер саны МБ объектілерін сипаттайтын нышандардың санына сəйкес келеді. Жа зб а объектті сипаттайтын барлық нышандардың мəнінен тұрады. Жазбалар саны кестедегі берілген объектілер санына сəйкес келеді.

Ұяшы қ бір (нақты) объектті сипаттайтын барлық нышандардың мəнінен тұрады. МБ кестесінің жиегі көптеген параметрлермен сипатталады, олардың ішінде жиектің аты, жиектің қолы, белгілер саны, мəліметтер типі міндетті болып табылады.

Жиектің атауы

Жиектің қолы

в мм

max

в мм

max

1060 x 800x 1200

1550x790x 1150

4.3. сурет. Металл кескіш білдектер мəліметтер базасының кестесі

Сан дық

МБ кестесін жобалай отырып, барлық жиектердің сипаттамасын басында сипаттау, яғни мəліметтердің физикалық моделін əзірлеу қажет Мəліметтердің физикалық моделі əр жиектің қасиетін анықтайтын көптеген сипаттамаларды білдіреді. Мəліметтердің физикалық моделінің келесі ерекшеліктерін атап өтейік (4.4. сурет): белгілер саны мəтіндік жиектер үшін көрсетіледі, бұл компьютер жадын үнемдеу қажеттілігімен байланысты; дəлдік сандық жиектер үшін беріледі жəне үтірден  кейін белгілер санымен көрсетіледі.

МБ сұратулар.

Сұратулар пайдаланушы қойған шарттар (жиектер мəндері) кестелердегі ақпаратты іздеу жəне өңдеуге арналған пəрмендер жиынтығын білдіреді. Қазіргі замануи МББЭ келесі сұрату түрлерін қалыптастыруға мүмкіндік береді: кестелерді таңдау, жаңарту, қосу, өшіру, жасау. Таңдауғ а сұ р а т у  мəліметтер  базасының  нақты кестесіндегі (кестелеріндегі) ақпаратты іздеуге арналған (мысалы, кестедегі А классты білдектер модельдерін іздеу. 4.3. сурет).

ұ рау

Жаңартуға сұрату кестедегі жеке ұяшықтарда мəліметтерді автоматты түрде жаңартуға арналған (мысалы, егер 4.3. суреттегі СТ-125 білдегін жетілдіру кезінде кез келген параметр өзгертілсе, мəліметтер базасында тиісті жазбаны автоматты түрде табатын жəне тиісті ұяшықта параметрдің нақты мəнін өзгертетін сұрату жасауға болады. Қосуға жəне өшіруге сұрату сəйкесінше кестедегі (МБ) жазбаларды автоматты түрде қосуға немесе оларды өшіруге арналған.

Нысандар ақпараттық жүйелерді əзірлеу кезінде пайдалану мен компьютер арасында достық интерфейс ұйымдастыруға арналған. Өз мақсаты бойынша нысандарды ажыратады:

Есептер.

Есептер – пайдаланушыға оңтайлы түрде ақпаратты өңдеу нəтижелерін енгізу нысандары. Əдетте, есептер кəсіпорында қабылданған есептілік нысандарына сəйкес келеді, мысалы, бухгалтерлік есептілік немесе технологиялық құжаттамалар үшін қабылданған нысандар. Есептер МБ кестелеріндегі немесе сұратуды  орындау нəтижесінде қалыптасқан ақпарат негізінде əзірленеді. МББЖ əзірлеу кезінде оның элементтері 4.5.суретте берілген сызбаға сəйкес өзара байланысты болуы мүмкін.

Ақпараттық жүйені жасауға кіріскенде əзірлеуші ең аз дегенде келесі шарттарға жауап беретін мəліметтер базасын ұйымдастыруды алдын ала ойластыруы тиіс:

қамтамасыз ету;

Əрине, кез келген тапсырманы (оның ішінде  ақпараттық) əртүрлі əдістермен шешуге болады. МБ ұйымдастыру əдістерін бағалау үшін жүйе сипатының үш деңгейін қарастыратын мəліметтердің ақпараттық моделі əзірленеді: тұжырымдамалық, логикалық жəне физикалық.

МБ        сипаттаудың        тұжырымдамалық        деңгейі (

тұжырымдамалық модель ) ақпараттық объектілерді жəне оларды сипаттау тəсілін жəне мəліметтерді сақтауды көрсетпей байланысын білдіреді, яғни бұл жағдайда ақпараттық объектілер деп деректері МБ сақталатын ақпараттық жүйе элементтерін атайды. Əдетте, МБ кестелерінде бір классты объектілер туралы мəліметтер бар. К л асс деп белгілердің бірдец жинағымен сипатталатын көптеген объектілерді атайды. Бір классты ақпараттық объектілер туралы мəліметтер бір немесе бірнеше кестелерде болуы мүмкін. МБ сипаттаудың тұжырымдамалық деңгейі ақпараттық жүйенің нақты тапсырмаларымен анықталады. Сонымен, мысалы, кəсіпорынның кадрлар бөлімі үшін ақпараттық жүйе объектілер ретінде кəсіпорынның қызметшілері туралы əртүрлі мəліметтерден тұруы мүмкін: Тұжырымдамалық модельді əзірлеудің соңғы тапсырмасы МБ кестесінің оңтайлы құрамын жəне олардың арасындағы байланысты орнықтыру болып табылады. Тұжырымдамалық модель, əдетте, МБ əзірлеуге арналған таңдалған бағдарламалық жүйеге тəуелді емес.

МБ сипаттаудың логикалық деңгейі (логикалық модель) дағы мəліметтер арасындағы логикалық байланысты көрсетеді. Біршама көптеген кестелерді ұсынатын реляциялық МБ мəліметтер арасындағы байланыстың келесін типтері болады: біреуі біреуіне, біреуі көбіне, көбі көбіне.

Біреуі біреуіне байланысы бір кестенің бір элементі (немесе бір жазбасы) басқа кестенің бір элементімен (немесе бір жазбасымен) байланысты.

Біреуі көбіне байланысы бір кестенің бір элементі (немесе бір жазбасы) басқа кестенің көп элементімен (немесе көп жазбасымен) байланысты.

Көбі көбіне байланысы бір кестенің көп элементі (немесе көп жазбасы) басқа кестенің көп элементімен (немесе көп жазбасымен) байланысты.

МБ кестесінің физикалық моделі барлық жиектердің сипатын білдіреді. Нысанның физикалық моделі оның барлық элементтерінің сипатын белгілейді (аясының түсі, жиектеме мөлшері, əріптің типі жəне т.б.) Сонымен,        реляциялық        мəліметтер        базасы        негізінде ақпараттық жүйелерді жобалау келесі іс-əрекеттермен келтіріледі: Келесі      мысалды      қараймыз.        Фирма бөлімшелерінің менеджерлерімен басқа ұйымдармен жасалған келісім шарттарды есепке алуды жүргізуге арналған, ұйым басшысына əр менеджердің жұмыс тиімділігін бағалауға рұқсат беретін ақпараттық жүйені жасау қажет болсын. Менеджерлер қызметін есепке алу келесі көрсеткіштер бойынша жүзеге асырылады: Фирма менеджерлерінің жұмысы туралы толық ақпарат кесте түрінде ұсынылған, 4.6. суретте көрсетілген құрылым. Ұйымда үш бөлім болсын: «Өтім бөлімі», «Өндірістік бөлім» жəне «Жарнама бөлімі», онда сəйкесінше менеджер Иванов И.И., Сидоров С. С. жəне Петров П. П. жұмыс істейді. 4.7. суретте уақыттың кейбір кезеңдеріндегі менеджерлердің жұмыс нəтижелері көрсетілген. Бұл кестенің əр ұяшығы символдық жəне 50 белгіден тұрады делік. Талап етілетін жадының көлемін белгілердің саны бойынша бағалайтын боламыз. МБ ұйымдастыру үшін берілген шарттардан кесте ұяшықтарының саны (ҰС) мен əр ұяшықтағы белгілер санын (БС) жүргізуге тең жадының көлемі (ЖК) талап етіледі:

Келісім шарттың құны

Бөлімше

Фирма

Өз        кезегінде        ҰС        жолдар        санын        –        жазбадарын        (43)        жəне бағандар санын – кестенің ЖС жиектерін жүргізуге тең:

Сондықтан мысалда қаралған талап етілетін жадының көлемі

ЖК = 35-50 = 1750 белгілер.

МБ кестесін ұйымдастырудың басқа əдісін қараймыз. Бастапқы кестеде бір-бірімен байланысты екі кестедегі ақпаратты жазамыз: менеджерлер туралы мəліметтер олардың қызмет нəтижелері туралы мəліметтер (4.8.сурет). осы кестелер арасындағы байланыстарды менеджердің Т.А.Ə. жиегі бойынша орналастырамыз.Байланыстар сипаты – біреуі көбіне, яғни бір кестенің бір жазбасы басқа кестенің көп жазбаларымен байланысты болуы мүмкін. Талап етілетін жадының көлемін МБ қойған бұл жағдайда  келесі формула бойынша табамыз

4.8. суретте кестенің жады көлемі, а

Менеджерлер қызметінің нəтижелері туралы мəліметтер

Өндірістік бөлім        Формоза        Формоза 1        1300

1        Өтім бөлімі        Белый ветер  Белый ветер 1        1100

4.8. сурет. Фирманың менеджерлері туралы ( а)

жəне олардың жұмыстары туралы мəліметтер ( б )

Осы кішкене мысалды біз мəліметтер базасын ұйымдастырудың əртүрлі тəсілдерінің тиімділігін бағалау мүмкіндігін көрсеттік. Əртүрлі ақпараттық модельдерді əзірлеу жəне бағалау қажеттілігі қазіргі уақытта кез келген мəліметтер базасын, əсіресе көп пайдаланылатын ақпараттық жүйелерде жобалау кезінде міндетті болып табылады.

Көпқолданылатын ақпараттық жүйелерді шығару қағидалары.

Əлбетте, кəсіпорындарда игерілетін ақпараттық жүйелер мен дерекқорлар көпқолданылатын болуы қажет, əйтпесе оларды шығаруға шығындардың орны толтырылмайды. Көпқолданылатын ақпараттық жүйелерді шығару қағидаттары екі міндетті шарттарды орындауға саяды: жүйелік көзқарас жəне стандарттау.

ақпараттық жүйе «өз араларында өзара байланысқан жəне өзара əрекет ететін элементтердің» кейбір көптегендерден тұратын «үлкен жүйе» ретінде қаралады [2]. Сонымен бірге міндетті: барлық жүйелерді ықтимал қолданушылардың мүдделерін есепке алу жəне шығару мен енгізудің модульдық қағидасы.

Барлық жүйелерді ықтимал қолданушылардың мүдделерін есепке алу үшін орнату: Жобалауға мұндай көзқарас ДҚ шығару мерзімдерін арттыру, бірақ тұтас алғанда барлық ақпараттық жүйелерді шығаруға шығындарды азайтуды елеулі қамтамасыз етеді. Түсініктеме беру үшін кəсіпорындардың бірінде ДҚ шығарудың келесі нақты мысалды келтіреміз, онда тиісті бағдарламалардың пайда болуы қызметкерлермен құны бойынша бағаланды, жəне олар өздері үшін қажетті дерекқорларды əзірлеуге «ұмтылды». Цехтардың жұмыскерлерінің алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі, бөлшектерді механикалық өңдеу үшін құралды таңдап алу болды, сондықтан    кесетін    құрал    бойынша    цехтік    ДҚ    шығарды, оған тиісінше уақыт пен құрал жұмсады.

Сонымен қатар зауыттың конструктор  бөлімінде  кесетін құралды жобалаумен айналысатын мамандар ұқсас ДҚ құрады. Алайда, басшылық тиісінше жалпызауыттық ақпараттық жүйені құру шешімін қабылдағанда, əртүрлі мамандар кесетін құралдың бірдей белгілерін əр түрлі əдістермен сипаттағаны анықталды. Жəне бұрын құрастырылған дерекқорларды толығымен қайта жасау керек болды, оған қосымша уақыт пен қосымша құрал қажет болды. Қорыта айтқанда, мамандарының арасында өзара келісілмей құрастырылған ДҚ шығындалған қаражаттар кəсіпорын үшін жоғалтылды. Модулдық қағидат əрбір жүйе өндіріске бөлек ене алатын бөлек өзара        байланысқан        модульдер        (қосалқы        жүйелер)        түрінде шығарылуы қажет, яғни барлық жүйелерді нақты шығарғанға дейін. Олардың көпқолданылатын сипатын ескере отырып, ақпараттық жүйелерді

Ақпараттық қамтамасыз етуді стандарттау таңбалық ақпаратты компьютерлік өңдеу қағидасымен қамтамасыз етілген, сонымен дерекқорлар объектілері бір мағынада компьютермен анықталуы қажет. ДҚ шығарудың бұл аспектісі барлық ақпараттық объектілерді сəйкестендірудің (грамматикалық жазылуының) дəл ережелерінің қажеттілігін анықтайды. Сонымен,

Жоңғылы кескіштің бөлшегін механикалық өңдеу үшін құралдың атауын белгілеп, оның ешқандай басқа белгілерін пайдалануға болмайды, яғни мұндай жағдайда

Бағдарламалық қамтамасыз етуді стандарттау қажеттілігі айқын: көпқолданылатын бір бірінен ажыратылған жүйелерді шығару кезінде олардың бірінің деректері басқаның бағдарламалық жасақтамасымен өңделуі қажет. Аппараттық жасақтаманы стандарттау компьютерлік техниканы пайдалануға шығындарды төмендету қажеттілігімен байланысты.

Көпқолданылатын ақпараттық жүйелерді ұйымдастыру.

Қазіргі заманғы кəсіпорындардың компьютерлік ақпараттық жүйелері желілік технологияларды қолдана отырып жасалады. Дерекқорды құру кезінде желілік ақпараттық  технологияларда ДҚБЖ ұйымдастырудың екі түрі (екі архитектурасы) қолданылады: файл – сервер жəне клиент – сервер. ДҚБЖ    бұл    түрлерін    ұйымдастырудың    жалпы    белгілері с е р в е р д і ң (компьютердің) болуы болып табылады, онда дерекқорлар (файлдар), жəне жұмыс станциялары (компьютерлерді қолданушылар) – клиенттер болады. Файл – сервер архитектурасында – клиенттің сұрау салуы бойынша оған ДҚ бар файл жіберіледі, содан кейін клиенттің компьютерінде ақпаратты өңдеудің барлық үдерістері жасалады. Клиент – сервер архитектурасында ақпаратты өңдеудің барлық үрдістері клиенттің сұрау салуы бойынша серверде орындалады, ал

клиентке тек қана деректерді өңдеудің нəтижелері жіберіледі.

ДҚБЖ көпқолданылатын желілерін ұйымдастыру кезінде клиент

Дерекқорлардың негізінде ақпараттық жүйелерді шығарудың əдістемелік амалы жəне олармен жұмыс істеу технологиясы одан əрі Mіcrosoft Access ДҚБЖ пайдалану мысалында қаралатын болады.

Бақылау сұрақтары

7.

сүмбінің айналыс жиілігі, об/с.400………………………..3000 ауқымды өлшемдері, мм…………………...1000 х 2000 х 1500 сандық бағдарламалық басқару жүйесінің болуы...................иə

5- та р а у

саласы

Mіcrosoft Access — бұл Mіcrosoft фирмасымен шығарылған бағдарламалық орта, ол жеткілікті үлкен көлемді ақпараттармен реляцияланған дерекқорларды басқару жүйелерін құру үшін көзделген (жүздеген Мбайт). Mіcrosoft Access дерекқорларды басқару жүйесі деректерді құруды жəне өңдеуді автоматтандыру үшін барлық қажетті құралдарды қолданушыға ұсынады. Mіcrosoft Access жүйесі өндіріс пен бизнестің əртүрлі салаларында ақпараттық жүйелерді шығаруды қамтамасыз етеді. Жəне анда-санда оны үстел ДҚБЖ деп атаса да, ол автоматтандырылған        жобалау        жүйелерін        немесе автоматтандырылған сараптама жүйелерін шығаратын сияқты күрделі көпқолданылатын міндеттерді шешу үшін оны қолдануға мүмкіндік беретін сипаттарға ие болады. Мысалы, «Топ-Системы» фирмасы Mіcrosoft Access пайдалана отырып,  «T-flex-CAD»  параметрлік  сызу  жүйесіне  біріктірілген «Техно-Про» бөлшектерді дайындаудың технологиялық үдерістерін автоматтандырылған жобалау жүйесін шығарды. К.Э. Циолковский атындағы МАТИ—РГТУ «Аспаптар өндіру жəне ұшу аппараттарын басқару жүйелерінің технологиялары» кафедрасында «Лазер-2000» жинаудың технологиялық үдерістерінің АЖЖ жəне «Класс — Эксперт» жаңа аспаптарын дайындауға күтілетін шығындарды бағалаудың сараптама жүйесі шығарылды. Access ДҚБЖ дерекқорлар негізінде ақпараттық жүйелерді шығару əдістемелерін оқыту кезінде оны теңеуден тыс қоятын сипаттамалары бар:

Access ДҚБЖ басқа бағдарламалық өнімдерді пайдалана отырып шығарылған деректермен жұмыс істеу мүмкіндігі болып табылады, яғни деректер импорты немесе экспорты. Access басқа Wіndows қосымшаларымен шығарылған деректермен (мəтіндік, графикалық, электронды кесте), сондай-ақ, dBASE, Paradox, Btrіve, SQL бағдарламалаудың арнайы тілдерін пайдалана отырып шығарылған дерекқорлармен өзара əрекет жасайды. Access ДҚБЖ ақпаратпен барлық əрекеттер — деректерді оқу, қосу, жою жəне басқалар SQL —сұрау салулардың құрылымдалған тілінде жазылған командалардың көмегімен орындалады, олар реляциялық дерекқорлардың ресми стандарты ретінде ІSO стандарттардың халықаралық ұйымымен бекітілуі қажет. SQL тілін түрлендіру іс жүзінде барлық реляциялық ДҚБЖ құрылымында қолданылады. Access ДҚБЖ құрылымында басқа дерекқорлармен өзара əрекетті қамтамасыз ететін Open Database Connectіvіty (ODBC — деректерге ашық қолжетімділік) драйвер болады.

Импорт жəне деректерді қосу.

Access кестелерін құру кезінде көшіру арқылы басқа бағдарламалық өнімдердің көмегімен əзірленген əртүрлі форматтары бар файлдардан деректердің импорты мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Деректерді қосу — басқа дерекқорларда бар ақпараттарға (кестелерге) дерекқорлардың бірінен өтініш білдіру мүмкіндігі, олар сол компьютерде, сондай-ақ желіге біріктірілген басқа компьютерлерде болуы мүмкін.

Файлдар импортының технологиясы: файл импортталатын дерекқорды ашу;

диалогтік терезеде ұсынылған тізімнен импортталатын файлдың форматын таңдау. Сонымен бірге Access

Файлдарды таңдап алу терезесінде импортталатын файлды таңдап алу.Импорт үдерісінде Access деректер форматына импортталатын деректер алаңдарының түрлерін қайта құру болады. Access ортасында құрастырылған деректерді жəне басқа ДҚ импорты ұқсас жүргізіледі. Мысалы, Access кестелеріне мəтіндік файлдарды импорттау кезінде оларды тиісті түрде құрылымдау қажет: əлде мəтінді кесте түрінде рəсімдеу, əлде мəтінде абзацтың басын жəне аяғын ажырататын бөлгіш пайдалану. Мұндай бөлгіштер үтір, бос орын, табуляция бола алады.

Кестелерді қосу технологиясы:

файл импортталатын дерекқорды ашу;

Кестелерді қосу диалогтік терезеде ұсынылғантізімнен импортталатын файлдың форматын тағдап алу, Access

Дерекқорларды таңдап алу терезесінде ДҚ атын таңдап алу, Access таңдап алынған ДҚ кестелерінің тізімімен диалогтік терезе ашады;

Бір ДҚ басқаға кестелерді экспорттау технологиясы импортқа іс жүзінде ұқсас.

Өндіріс пен бизнесте қолданылатын қазіргі заманғы компьютерлік технологиялар Іnternet жəне Іntranet — жергілікті жəне ғаламдық есептеу желілерін пайдаланудың кең мүмкіндіктеріне бейімделеді, яғни қашықтағы пайдаланушылармен графикалық жəне мəтіндік ақпараттарды беру немесе алу (тетіктердің, түйіндердің сызбалары, технологиялық құжаттамалар, фирманың қаржылық қызметтері туралы деректер). Mіcrosoft Access 2000 ДҚБЖ қолданушыға осы операцияларды орындау үшін барлық қажетті заттарды ұсынады. Access 2000 ДҚБЖ Іnternet арқылы ақпарат алмасу үшін деректерге қол жеткізудің осылай аталатын арнаулы формаларды ұсынатын парақтарды құру көзделген (Data Access Pages), олармен Web-шолғыштарда жұмыс істеуге болады, мысалы Іnternet Explorer. Шын мəнінде деректерге қол жетімділік парағы — ол форма түрінде шығарылған, енгізуге, көруге жəне дерекқорда ақпараттарды іріктемелер жасауға жол беретін Web-парақша. Деректерге қол жетімділік парақтары формалардан ерекшелікте дерекқорлар файлынан тыс бөлек файлдар түрінде сақталады жəне Web-серверлерде жариялануы мүмкін.

Іс        жүзінде        деректерге        қол        жетімділік        парақтары        HTML

форматында ақпаратты құруға жəне сақтауға жол береді.

Қазіргі заманғы ақпараттық технологиялардың жетістіктерінің бірі Іntranet жергілікті (кəсіпорын ішінде) компьютерлік желілерде мамандардың бірлескен жұмыс істеу мүмкіндігі болып табылады. Бұл жағдайда Access 2000 клиент – сервер архитектурасы бойынша дерекқорлармен тиімді жұмыс істеуді ұйымдастыруға жол береді, яғни кеңейтілген ADP бар жобаның арнаулы файлын құру, онда қолданушы интерфейсінің объектілері сақталады — формалар, есеп берулер, макростар, модульдер.  Дерекқорлардың  барлық объектілері — кестелер, сұрау салулар SQL тілінде шығарылады жəне SQL-Server файлдары түрінде сақталады, ал клиенттік бөлігі Access 2000 ортасында шығарылады. Бұл жағдайда дерекқорларды орталықтандырылған құру жəне осы деректерге əртүрлі қолданушылармен тиімді қол жетімділіктер қамтамасыз етіледі. Мұндай дерекқорларды кейде корпоротивті деп атайды.

Қазіргі уақытта компьютерлік ақпараттық технологиялардың жаңа бағыты дамуда — деректерді интеллектуалды талдау (ДИТ), оның негізгі мақсаты — қабылданатын шешімдердің тиімділігін арттыру. ДИТ жүйелері ДҚБЖ пайдалануға жаңа интеллектуалды көзқарасты іске асырады, əсіресе қызметтің əртүрлі салаларында

іздеу жəне заңдылықтарды анықтау . Сонымен, «Ребус» (dBase-ІІІ) ДҚБЖ пайдалану кезінде өндіріс жəне пайдалану үдерісінде өнімдердің бас тартуларының себептерін есепке алу жəне кейінгі талдау үшін дерекқорлар дамытылды. Қазіргі уақытта ДҚБЖ дамуымен бұл ДҚ шығару бағыты қызметтің ең жауапты салаларында — маркетингте, өндірісте, қызмет көрсетуде бизнес- процесстерді талдау кезінде пайдаланыла бастады. ДИТ дамуы келесі техникалық жəне əлеуметтік-экономикалық факторлармен негізделген:

ДИТ үдерісінің келесі кезеңдерін ажыратады:

деректерді таңдап алу; деректерді трансформациялау; ақпараттарды талдау.Əдеттегідей, нақты міндетті шешу үшін ДҚ тұратын барлық ақпарат талап етілмейді, яғни бар кестелерден алаңдардың анықталған номенклатурасымен жазбаларды таңдап алу талап етіледі.

ДИТ үшін деректерді таңдап алу технологиясы:

кестелерден талап етілетін ақпараттарды таңдап алуға сұрау салулар құру жəне оны

Деректерді талдау кестесіне қосу.Дерекерді талдау үшін кесте құрғаннан кейін кейде ақпаратты бажайына келтіру (трансформация) жүргізіледі — қосарлаушы жазбаларды өшіру, алаңдардағы деректерді бірыңғай форматқа келтіру жəне басқалар. Анықталған заңдылықтарды алу мақсатында ақпараттарды тікелей талдау үшін математикалық статистиканың таныс əдістері қолданылады. Сонымен бірге ақпаратты талдау үдерісі екі негізгі рəсімдерге саяды: жорамалды тексеруге жəне заңдылықтарды іздеуге.

кестесінде тұратын есептеме түріндегі (кесте, графика, диаграмма) ақпаратты ұсынады, бұған қоса бұл есептеменің нəтижелері əртүрлі математикалық əдістерді пайдалана отырып, статистикалық талдауға ұшырауы мүмкін. Заңдылықтарды іздеу келесі операцияларға саяды: болжамды модельдеуге; байланыстарды талдауға; ДҚ сегменттеуге; ауытқуларды сəйкестендіруге. Болжамды модельдеудің мақсаты математикалық медельдерді жасау жəне талдау негізінде деректердің талданатын жүйелерін жүргізудің жалпыланған модельдерін құруға жасалады. ДҚ жекелеген жазбаларының арасындағы тəуелділігі (байланысы) корреляциялық жəне кемімелдік талдаудың классикалық əдістерімен анықталады. ДҚ сегменттеудің мақсаты — деректерді талдаудың салаларын тарылту мақсатымен топтарға жазбаларды бөлгілеу — деректерді топтастырумен есептемелерді құру болып табылады. Ауытқуларды сəйкестендірудің мақсаты белгіленген топтарға кірмейтін жазбаларды анықтау жəне деректерді математикалық өңдеуді жүргізу болып табылады, яғни бұл ауытқулар «шу» немесе олар заңды үдеріс болып табылады ма, соны белгілеу.

6 Та ра у

Компьютерді іске қосып, Access ашпастан бұрын, ДҚ объектілерінің міндетті сипаттамаларын — деректердің физикалық үлгісін, яғни объектілердің сипаттау нышандарын (өрістердің құрамы мен саны) жəне кестенің өрісінің  сипаттамаларын қондырып, нəтижесін кесте түрінде рəсімдеу қажет (6.1 сурет).

Сонан соң Access ортасында кесте құруға кірісуге болады. Аталған жүйенің барлық нұсқаларында əрекеттердің реттілігі ұқсас. Диалогті терезелерді рəсімдеуде де ғана сəл айырмашылық бар. Mіcrosoft Access 2000 нұсқасын қолдана отыра кестені құру мысалдарын қарастырайық.

диалогті терезесінде (6.2 сурет) Деректер қорының ауыстырып-қосқышын белсенді етіп, батырманы тінтеуірмен басу[OK];

Рис. 6.2 .

Деректер қорын  Құру диалогты терезесі

Рис. 6.3. Жаңа деректер қорының Файлы диалогты терезесі

Деректер қоры диалогты терезесінде Кесте бетбелгісін белсендіру жəне құрылымдаушы тəртібінде

кесте құрылымдаушының ашылған диалогті терезесінде (6.4. сурет) өрістердің белгіленген құрамы мен сипаттамаларына сай кестенің құрылымын жасау.Кесте құрылымдаушысында негізгі төрт ақпараттық блок бар:

. Өрістің жалпы қасиеттері міндетті түрде толтырылады. Подстановка терезесінде деректерді негізгенде кестеге тікелей енгізілетін мағыналарды ң тізімін енгізуге болады. Бұл жағдайда пайдаланушы қажетті мағынаға тышқанмен сырт еткізуі тиіс. Бұл тізімі бар өрістер деп аталады. Кестенің өрісіне атау қою кезінде келесідей ережелерді басшылыққа алған жөн:

Кесте құрылымдаушының ақпараттық блоктарының жолдарына деректерді енгізу технологиялары Word мəтіндік редакторындағы кестемен жұмыс технологиясына іспеттес. Ақпараттық блоктарды толтыру əр өріске дəйекті түрде келесі ретпен енгізген жөн:

өрістің атауы; деректер түрін таңдау;

Описание (Сипаттау) блогінің жолына аталған жолдың ұяшығына енгізілетін мағынылардың мəнін ашатын түсіндірме енгізу (алдағы уақытта кестені толтыру кезінде бұл түсіндірме экранның төменгі жағында көрінеді);

өрістің қасиетін беру;

аталған əрекеттерді кестенің барлық өрісі үшін қайталап орындау.Mіcrosoft Access бағдарламасында кесте құрастырушысында деректер түрлерін тізім арқылы таңдауға болады. Осы тізімге енетін деректер түрлерін атайық.

Мəтіндік . Осы түрдегі деректер өрісінде кез-келген 255 символ, оның ішінде сандар да болуы мүмкін. Осындай деректер өрісі жаппай сандардан құралуы мүмкін, егер есептеу жүргізілмесе.

Мемо.

Мəтіндік ескертпелер өрісі деп аталатын деректер өрісінің бұл түрі 255 символдан асатын ұзын мəтіндерді сақтауға арналған; ал Access 2000 бағдарламасында — 65  535  символға дейін. Бұл деректер түрінің мəтіндіктен айырмашылығы – ол деректерді емес осы деректерге арналған сілтемелерді сақтайды, ал бұл кестені өңдеу үрдісін жылдамдатады. Сонымен қатар,

Математикалық есептеулерде қолданыла алатын деректер қорының объектілерін сипаттауға арналған түрі.

Дата/время.

Деректердің бұл түрі күн мен уақытты көрсетуге арналған, кестенің нақты жазбасын сипаттайды, мысалға, тауардың қоймаға түсу күні немесе пайдаланушының Іnternet желісін қолдану бастамасы мен соңы. Осындай деректер өрісіне 100 ден 9999 жылдар аралығындағы күндерді енгізуге болады.

Ақшалай деректердің бұл түрі сандық түріне іспеттес, тек бір айырмашылығы – енгізілетін сандардың сипатында. Енгізілетін сандардың нақтылығы нүктеден кейін төрт саннан аспайды, ал бүтін бөлігі 15 ондық санға дейін жетуі мүмкін. Санның соңында валюта белгісі қойылуы ықтимал.

Санауыш.

Өрісте ДҚ жазбасының қайталанбас нөмірі сақталады. Бұл өрістің деректері жаңартылмайды. Access 2000 кестесі 2 млрд жазбаға дейін сақтай алады.

Логикалық.

Логикалық мəндерді Ақиқат/Жалған, Ия/Жоқ Қосу/Өшіру түрінде енгізу үшін арналған. Логикалық түрдегі деректер өрісі негізгі бола алмайды, тек индексті. OLE (OLE-объект). Деректердің өріс-ұяшықтардың бұл түріне Wіndows жүйесінде жасалынған үстемелерге сілтемелер енгізіледі . Бұл мəтіндік, графикалық, музыкалық, мультимедиялық файлдар болуы мүмкін. Өрістің ұяшығындағы сақталатын деректердің көлемі компьютердің тасының кеңістігімен ғана шектелген.

Гиперсілтеме (Hyperlіnk). ДҚ орналасқан компьютерде, немесе локалды не Іnternet желісіндегі кез-келген компьютердегі кез-келген құжатқа сілтеме жасауға болатын мекен-жай енгізуге мүмкіндік береді. Гиперсілтеме үш бөліктен құралады: файлға сілтеме жасайтын мекен-жай, файл ішіндегі үзіндіге немесе мəтін парағына сілтейтін қосымша мекен-жай жəне көрінетін мəтін. Гиперсілтеменің əр бөлігі 2048 символға дейін болады.

Мастер подстановок.

Өріс ұяшығына енгізілетін деректерді қабылдай алатын белгіленген мағыналар тізімін жасауға мүмкіндік береді.

блогының тиісті өрісіне апарып кестені толтыру барысында ақпаратты дұрыс енгізуге мүмкіндік беретін түсіндірме жасайды. Түсіндірмені енгізу, əсіресе өрістің атауының мағынасы деректерді дұрыс енгізу үшін жеткіліксіз болған жағдайда міндетті. Мысалға, технологиялық  жабдықтардың сипаттарын енгізуде D max (4.3 сурет) өрісінде қолданушы аталған модельдің станогында өңделуі мүмкін дайындаманың максималды диаметрінің өлшемі миллиметрмен көрсетілгенін білуі тиіс, яғни

Описание блогында келесідей түсіндірме енгізуге болады:дайындаманың максималды диаметрі мм-мен көрсетілген .

блогына көшіп, өріске қажетті қасиеттерді енгізіледі. 6.5 суретінде бір өрістің қасиеттері сипатталған кесте құрылымының үзіндісі көрсетілген:

Рис. 6.5. Кесте құрастырушысына кесте сипаттамасын енгізудің мысалы

Кестенің барлық өрістерінің сипаттарын енгізгеннен соң, құрастырушы жабылады, жəне де кестенің атауын беруді жəне егер бұрын қойылмаса, негізгі өрістерді енгізу ұсынылатын диалогты терезелер ашылады.

Негізгі өрістер ДҚ бір кестесінің деректері басқа кестелердің деректерімен байланысты болуы керек кезде белгіленеді. Сонымен қатар, негізгі өріс кестедегі əр жазбаны анықтауы тиіс жəне оның мағынылары қайталанбауы шарт. Деректерінің мағынасы барлық жазбаны анықтайтын кестенің кез-келген өрісі негізгі бола алады. Егер бір өрістің деректері арқылы жазбаны анықтауға мүмкіндік болмаса, бірнеше негізгі өрісті белгілейді. Негізгі ретінде

ол кестенің əр жазбасын біркелкі анықтайды.

Негізгі өріс кестелер құрастырушысында өріс қасиеттерін сипаттауда пайда болады, сондықтан құралдар панелінде қажетті өрісті таңдап тінтуірмен тиісті батырмаға басу қажет. Объектілердің сипаттары бірдей мазмұнды бірнеше кестелер құрастыру кезінде деректерді көшіру технологиясын қолданған жөн. Бұл үшін келесідей қадамдарды жасау керек:

Конструктор режимінде бұрын жасалған кестені ашу; басқа кестеде қайталанатын өрісті белгілеу;

белгіленген өрісті (барлық қасиеттерімен қоса) айырбастау буферіне көшіру;

айырбастау        буферінен        кестені        құрастырушының        тиісті жолына өрістің қасиеттерін енгізу.ДҚ кестелері құрастырылғаннан соң, деректердің тұтастығын қамтамасыз ету үшін байланысты кестелердің арасында байланыс орнату қажет.* Деректердің тұтастығы байланысты кестелердегі кездейсоқ өзгерістерден қорғанысына кепілдік береді. Байланысты кестелерде бір кесте басты, ал екіншісі – бағынышты болып табылады. Басты кесте негізгі өрісті, ал бағынышты – негізгі емес ұқсас өрісті сақтауы тиіс.

Кестелер арасында байланыс орнату үшін келесі қадамдарды орындау шарт:

дерекқор        схемасының        құрастырушысының        ашылған терезесіне  басты жəне бағынышты кестелерді негізу (6.7. сурет);

байланыс параметрлерін қосса, онда басты кестедегі кез-келген өзгерістер бағынышты кестеде де деректердің автоматты өзгеруі орын алады. Сонымен, деректер қорының кестелер құрамы қондырылған əр кестенің құрылымы құрастырылған, кестелер арасында байланыстар анықталып, орнатылған. Енді кестелерге деректер енгізуге кірісуге болады.

жəне        пішіндер        (формалар)        арқылы.        Деректерді        енгізу        жолын таңдауда келесі жайттарды басшылыққа алған жөн

Бақылау сұрақтары

Кез-келген ақпараттық жүйесінің негізгі қызметі - пайдаланушыға қажетті жəне дұрыс ақпарат беру, жəне деректер қоры бұл қызметке сай келеді. ДҚ кестелерінде сақталған ақпаратты өңдеу сұраныстар арқылы жүзеге асырылады, ал сұраныстар дегеніміз – пайдаланушымен берілген шарттар бойынша (өрістер мағынасы) кестелерде ақпаратты іздеу жəне өңдеуге арналған пəрмендер жиынтығы. Access жүйесінде орындалатын əрекеттерге байланысты келесідей сұраныстар түрін жасауға болады: сұрыптау; жаңарту; қосу; жою; кесте құру. Сұраныстар түрі орындалу технологиясы жəне ақпаратты ұсыну формалары бойынша ажыратылуы мүмкін. Орындалу технологиясы бойынша сұраныстар тұрақты жəне параметриялық болып бөлінеді. Тұрақты сұраныстарда ақпаратты таңдау жағдайлары ұзақ уақыт бойы өзгермейді. Параметриялық сұраныстарда ақпаратты таңдау параметрлері өзгереді. Сұраныстарды орындау нəтижелері бойынша динамикалық кестелері алынады, олар өзінің пішіндері бойынша екі түрге бөлінуі мүмкін: ДҚ бастапқы кестесіне (кестелеріне) сай құрылымымен, ДҚ бастапқы кестесінен (кестелеріне) өзгеше құрылымымен – кросс- кестесі деп аталады. ДҚ бастапқы кестесімен салыстырғанда кросс-кестедегі бағаналардың тақырып аты болып атаулар емес, таңдалған өрістердің мағыналары табылады. Кросс-кестелер ерекше сұраныстар түрлері арқылы құралады – қиылыс, яғни бөлек өрістердің мағыналарын топтастыру арқылы ақпаратты  таңдау үшін қолданылады.

Access жүйесінде пайдаланушыға сұраныстарды жасаудың екі тəсілі ұсынылады:

Мəзір режимінде сұраныс жасау шеберлер жүйесі арқылы орындалады. Бұл жағдайда пайдаланушы құрастыру кестесінде сұраныс параметрлерін көрсете отыра шебермен ұсынылатын мүмкіндіктерді қолданады. Бұл жағдада Access жүйесі бағдарлама кодын пəрмендердің арнайы реттілігін SQL — сұраныстарды құрастырудың жүйеленген тілінде құрылымдайды.

режимінде пайдаланушы сұраныс кезінде орындалатын барлық əрекеттерді SQL тіліндегі сəйкес пəрмендер арқылы сипаттауы тиіс. Мəзір режимінде сұраныстарды құрастыру мүмкіндіктері ДҚ кестелерінде ақпаратты өңдеудің кез-келген міндеттерін шешуге жеткілікті. Сұраныстарды құрастырудың технологиясын Access 2000 ДҚБЖ мысалында қарастырамыз, мұнда сұранысты құрастыру екі əдіспен орындалады: өз бетінше жəне шеберлер көмегімен. Жобалаудың кез-келген əдісі кезінде ДҚ объектілерінің Сұраныс терезесін ашу қажет [Запросы]*.

* Əрі қарай қарастырылатын оқытушылардың жүктемесін құру жəне талдау үшін жасалған деректор қорына негізделген.

Пайдаланушы сұраныстарды құрастырудың келесідей нұсқаларын таңдай алады: ДҚ        элементтерінің        терезесінің        мəзір        жолында        [Создать]

Бірінші əдісті таңдағанда сұранысты жасау терезесі ашылады (7.2. сурет), онда пайдаланушыға өз бетінше жəне режимдердегі құрастырушы көмегімен жаңа сұраныс жасау ұсынылады

. Қайталанатын жазбалар. Бағынышсыз жазбалар.

7.3.        Сұраныстарды сұранысты құрастырушы арқылы орындау

Сұранысты        құрастырушы        арқылы        сұраныс        орындаған        (7.3.

сурет) кезде келесі əрекеттерді орындау қажет: сұраныс құрастырушысын ашу;

Добавление  таблицы  ашылған  терезеде  негізінде  сұраныс жасалатын кестені не кестелерді таңдау (Добавить пəрмені арқылы).

арқылы ).

Таңдау тиісті кестеге  тінтуірмен басу арқылы жасалады.

Сонымен қатар, құрастырушы терезесінде өрістердің атаулары бар кесте пайда болады (суретте осы əрекеттерді орындау тұтас сызықтармен көрсетілген);

Кестені (кестелерді) енгізген соң, [Закрыть] таңбашасына тінтуірменмен басу;

сұраныс қажетті кестенің өрстерін сұраныс құрастырушының өрістеріне көшіру (суретте осы ;əрекеттердің орындалуы пунктирлі сызықпен көрсетілген), содан соң сұранысты орныдау шарттары бойынша құрастырды жалғастыру;

Жазбалардың белгілі бір өрістердің мағынасына сай ретін орнату (мысалға, өрісте алфавит бойынша АТƏ);

Батырма С ұ

Сонымен қатар оқытушылар  тектері алфавитті ретпен шығарылуы тиіс, ал Семестр өрісінің мағынасы  экранға шығарылмауы тиіс. Берілген шарттарды орындау үшін құрастыру кезінде келесідей сұраныс параметрлері енгізілген:

«көктемгі»; КЖ өрісі үшін Іріктеу тəртібі — «>0» шарты,бұл осы өрістегі курстық жұмысты орындауға бөлінетін сағттардың саны 0-ден артық болуы тиіс дегенді білдіреді;

Сұранысты құрастыру барысында оның орындалуына тексеріс жүргізуге болады. Ол үшін тінтуірдің меңзерімен құралдар панелінде  сұранысты орындау таңбашасына басу жеткілікті. Біз іріктеуге сұраныс жасау технологиясын қарастырдық. Басқа сұраныс түрлерін  жобалау технологиясы ұқсас. Құрастырудың аяқталысымен сұранысты құрастыру терезінде сəйкес таңбашаны басып жабу қажет. Сонымен қатар  сұранысқа атау беруді ұсынатын диалог терезесі ашылады.

Дата/время түрлерінің өрістерінде қасиеттерін немесе шарттарын іріктеу үшін қолданылатын функциялар

Day

Апта күндері бойынша 1 (жексенбі) бастап 7 (сенбі) аралығында іріктеу шарттарын бекітеді.

ww Тоқсан жəне апта  нөмірлеріне сай іріктеу шарттарын бекітеді (q 1 – 4 аралығындағы , ал ww

Ағымдағы күнді  іріктеу шарты ретінде бекітеді (например, условие <Date()-15дегеніміз ағымдағы күннен 15-күннен кем барлық жазбалар таңдалатын болады деген сөз)

Егер бір мезгілде бірнеше параметрлерге, яғни бірнеше өрістің мағынасына жауап беретін

логикалық шартына сай келетін, жазбаларды таңдау қажет болғанда, онда тиісті мағыналар Іріктеу шарттары өрісіне енгізіледі. Егер

шартына байланысты, жазбаларды логикалық іріктеу қажет болса, онда сəйкес мағыналар

Іріктеу шарттарын тікелей сұраныс құрастырушысының өрістеріне енгізуді тұрақты сұраныстарды жобалау кезінде орындау ұсынылады.

Қиылысты сұраныстарды құрастыру.

Орындау нəтижесі кросс-кестелер болып табылатын қиылысты сұраныстарды сандық өрістерді талдау үшін құру орынды. Мысалға, 7.6. суреттегі құрылымы көрсетілген кестенің негізінде əр түрлі топтарда оқытушылармен өткізілетін зертханалық жұмыстардың санын көру үшін сұраныс жасау қажет. Сұранысты орындау нəтижесінде динамикалық кесте алынады (7.7. сурет), оның бағанасының

7.6. суретте келтірілген кестелердің санына сəйкес, ал бағананың əр жазбасы бірдей көрсеткішке ие. Осылайша, АТƏ өрісі екі кестеде де бірдей мағынаға ие. Осы өрістің мағынасы кросс- кестеде жолдың тақырып аты деп аталады.

өрісінің мағынасы болып табылады. Кросс-кестенің бағаналарының ұяшықтарында сағаттар, яғни əр оқытушы үшін

Лабы өрісінде көрсетілген мағынасы жазылған. Нагрузка кестесіндегі əр оқытушы үшін жазбаның саны оның оқитын пəндерінің санына сəйкес болғандықтан, кросс-кестенің ұяшықтарына əр топтағы барлық пəндер бойынша зертханалық жұмыстардың жалпы санын жазу қажет.

Қиылыс сұраныстарын жасау дəйектілігі бұрын сипатталған сұраныстарды құрастыру технологиясынан  аса  айырмашылығы жоқ. Осындай сұранысты құрастыру алдында оны жасау тəртіптемесін таңдаған жөн, мысалға

таңбашасына тінтуірмен басқанда құрастырушы терезенің түрі 7.8. суреттегідей күйде болады.

Петров П.П.

Қиылысты сұраныста үш өріс болу керек екендігіне назар аударған жөн. Бір өріс - жолдардың тақырып аты, екіншісі бағаналардың тақырып аттарын анықтаса, үшіншісі - бастапқы кестедегі тиісті өрістің мəнін сақтауы тиіс. Қарастырылған мысалда алғашқы екі өріс үшін Групповая операция атты құрастырушының жолында Группировка параметрі таңдалса, ал үшінші өрісте Sum

(сомалау) параметрі таңдалады. 7.9. суретте осы сұранысты орындаудың нəтижесі. Сұраныстағы жолдың саны АТƏ өрісіндегі мағыналар санына тең. Келесіге назар аударайық. Жүктеме бастапқы кестесінде бір оқытушыға арналған жазбалар саны  бірден көп жəне оқылатын пəндер санына тəуелді.

Группировка топтық операциясын орындауда барлық жазбалар оқытушылардың тегі бойынша бір жолға құрылады. Осындай əрекеттер

7.4. Сұраныстар арқылы есептеулердің автоматтандырылуы

ДҚБЖ Access бағдарламасының маңызды қасиеттерінің бірі - əр түрлі есептеулерді автоматтандыруда. Мысалға, рубль валютасындағы тауар бағасын шетелдік валюталарға қатынасын есептеу үрдісі. Мұндай есептеулер мекемелердің қаржылық жəне сауда-саттық қызметінде қажет. Сұраныстарды қолдану арқылы есептеу үрдісі сұранысты құрастыруда арнайы есептеу  өрісін жасауға негізделген. Бұл əдісті бастапқы кестеде есептеу өрісі қарастырылмаған жағдайда қолданған жөн. Конструктор тəртіптемесінде сұраныс құру кезінде жасауға болады, ол үшін келесідей қадамдар орындау қажет:

тəртіптемесінде сұраныс құру;

Построить пəрменін іске қосу, оны орындау нəтижесінде есептеуге өрнек құру жүзеге асырылатын өрнек құру терезесі ашылады. Мысалға, оқытушының көктемгі семестр бойынша жүктемесін есептеп шығару қажет (7.10 сурет). Кестенің бұл сұранысында тек үш өріс таңдаймыз:

Пəн бойынша сағат саны . Сонан соң, өрнек құрастырушыны шақырып (7.11 сурет), барлық сандық өрістердің есептеу формуласын жасайық. Осы формуланы сұраныстың есептеу өрісіне саламыз.

7.2. суретте сұранысты орындау нəтижесі көрсетілген.

Осылайша сұранысты орындау нəтижесінде нақты оқытушы жүргізетін əр пəн бойынша жалпы сағат саны есептелген. Назар аударатын жайт, экранға шығарылған динамикалық  кестеде

Семестр өрісі жоқ, себебі сұраныстарды құрастырушы терезесінде тиісті жою жасалынған.

7.5. SQL сұраныстардың құрылымдалған тілі туралы жалпы түсінік.

Біз сұраныстарды құрастырушы арқылы орындалатын əр түрлі сұраныстардың технологияларын қарастырдық. Дегенмен, кез- келген сұранысты орындау SQL бағдарламасы арқылы жүзеге асыралады, ол құрастыру барысында автоматты түрде жасалынады. Бұл бағдарламаның мəнін түсіну үшін Конструктор емес SQL режимінде сұранысты қарасақ болғаны. Мысал ретінде нəтижелер жəне ставка бойынша есептеу өрістері бар оқытушының жүктемесін құрылымдауға сұранысты қарастырайық (7.13 сурет). 7.13 а суретте сұраныстың АТƏ өрісінің мағынасы бойынша деректерді іріктеу шарты бар бөлігі көрсетілген, ал 7.13, б суретінде – есептеу өрістері бар сұраныс бөлігі. Егер бұл сұранысты SQL режимінде қарастырсақ, сұраныс құрастырушысының терезесінде -бағдарламаның мəтіні (7.14 сурет) пайда болады.

а

б

7.13. сурет. Сұрыптауға берілген сұраныстың екі үзіндісі (а,б)

7.14 сурет.

тəртіптемесіндегі құрастырушы терезесі

SELECT нұсқауы (оператор) тілдің ядросы болып табылады. ДҚ кестесінен өрістерді таңдау үшін қолданылады. Аталған мысалда сұранысқа енгізілген Жүктеме кестесінің барлық өрістері көрсетілген (7.6. сурет). FROM ұсынысы нұсқаудың бір бөлігі болып табылады жəне сұраныстың деректер көзін  анықтау үшін қолданылады. WHERE ұсынысы сұраныс орындауда деректерді іріктеу шарттарын бекітеді. Аталған сөйлемде деректерді іріктеу шарты АТƏ өрісінің мəні болып табылады, ол

FROM (сұраныс құрастыруда негіз болатын кестелер мен сұраныстардың   тізімі);

Қарастырылатын құрылымнамада SELECT шарттары:

ALL — кілт сөз, оның мағынасы – нəтижеленетін жазбалардың жинағына сұраныстың шарттарын қанағаттандыратын кестенің немесе сұраныстың барлық жазбалары енгізіледі; DІSTІNCT — нəтижеленетін жазбалардың жинағына кестенің немесе сұраныстың қайталанатын жазбалары енгізілмейтінін білдіретін негізгі сөз.

Деректерді анықтаудың операторы

Жаңа ДҚ кестесін құрады

ДҚ кестені жояды

Бар кестенің құрылымын немесе  оған берілетін тұтастық шектеулерін  өзгертеді

SQL-сұранысына сəйкес келетін виртуалды кесте ні құрады

Бұрын берілген көріністі өзгертеді

Бұрын берілген көріністі жояды

Сəйкес атрибуттары бойынша жылдам кіруді қамтамасыз ететін кейбір

Бұрын жасалған индексті жояды

Деректерді манипуляциялау операторы

Негізгі кестенің  іріктеу шарттарына сəйкес келетін бір немесе бірнеше жолдарды жояды. Оны қолдану тұтастықты қолдау қағидасына сəйкес. Сондықтан ол үнемі дұрыс орындалмауы мүмкін, тіпті синтаксистік дұрыс жазылса да

Базалық кестеге бір жол енгізеді. Оның кестенің не сұраныстың бір кестесінен екіншісіне бірнеше жолды бірден көшіретін модификацияларына жол беріледі

Іріктеу шарттарына сай келетін бір немесе бірнеше жолдарындағы бір не бірнеше бағаналардың мағынасын жаңартады

Сұраныс операторы

Алгебраның релятивтік  операторларының барлығын ауыстырады жəне сұранысқа сай келетін нəтижелі  қатынас құруға мүмкіндік береді.

Əрекеттерді (транзакцияларды) басқару операторлары

Транзакцияға біріктірілген кешенді өзара байланысты ақпарат өңдеуді аяқтайды

Транзакция барысында енгізілген өзгерістерді өшіреді

ДҚ аралық мəнін сақтайды жəне оны болашақта қайтып келу үшін белгілейді

Деректерді əкімшілендіру операторлары

Деректер қорындағы негізгі объектілердің жинағын жəне барлық деректер қорына қатысты шектеулерді өзгертеді

Бұрын жасалған сақтау облысын таңдайды.

Барлық деректер қорына кілт сөзді өзгертеді

Жаңа деректер қорын жасайды

Деректер қорын сақтаудың жаңа облысын табады

Деректер қорын жояды

Деректер қорын сақтау облысын жояды

Деректер қорына немесе оның жеке элементтеріне қол жеткізу құқығын ұсынады

Деректер қорына немесе оның жеке элементтеріне қол жеткізу құқығын шектейді

Сұранысқа меңзерді қояды, атау беріледі, олармен байланысты ДҚ анықтайды

Деректер қорының меңзерімен объектілерін жабу

Белгілі бір жазбаға меңзерді қойып, оны оқиды

Меңзерді жəне деректер қорының объектілерін жабады

SELECT ережесіне сəйкес, сұраныс орындау жоспарын жасайды.

Бұрын жіберілген сұраныстарды орындайды

Бақылау сұрақтары

белгіленуі

Wіndows жүйесінде пайдаланушы қосымша деп аталатын заманауи  қолданбалы  бағдарламаларды  жасау  пайдаланушының «жолдастық» интерфейсін жобалауды қажет етеді, яғни компьютер мен пайдаланушы арасында диалогты ұйымдастырудың тиімді əдістерін əзірлеу. Осындай диалогты ұйымдастырудың тəсілінің бірі Кестеге деректерді енгізу қалыптары оператордың қателіктерін жоққа шығаратын ақпаратты енгізудің үрдісін қамтамасыз етуі қажет. Сонымен қатар, осындай формалар кестедегі деректердің талдауын жасауын қамсыздандыруы тиіс. Сұранысқа ақпаратты өңдеудің шарттарын енгізуге арналған ұқсас тағайындалуы бар қалыптар сұраныстарды SQL тілін қолданбай құрастыруға мүмкіндік береді. Құрылған қолданбалы бағдарламаны тиімді рəсімдеуін қамтамасыз етуге арналған пайдаланушы интерфейсін ұйымдастырудың қалыптары əр түрлі тағайындаулы болуы мүмкін: қалып-бет басы, қалып-мəзір, бастырмалы қалыптар жəне т.б.

ДҚ кестелерімен жұмыс кезінде ыңғайлы жəне интуитивті түсінікті интерфейс түріндегі деректерді енгізу  қалыптары келесідей амалдардың орындалуын қамтамасыз етеді:

деректерді қосу жəне енгізу; кез-келген жазбаны қарау; деректерді түзету. 8.1. суретінде САПР ТП «ЛАЗЕР 2000» кестелерінің біріне деректер енгізудің қалыбы көрсетілген.  (16 тарауды қараңыз).

Деректерді енгізу қалыптарын əзірлеу келесідей дəйектілікте орындалады:

диалогты  терезесінде  (8.2  сурет) қалып жасалатын кестені (тізімнен) таңдау;

қалыпты жасау əдісін таңдау.Access жүйесі деректер қорын құрастырушысына қалыптарды жобалаудың жеті тəсілін ұсынады: Конструктор (құрастырушы); Мастер форм (қалып шебері); Автоформа (автоқалып): бағаналы; Автоформа (автоқалып): таспалы; автоформа: кестелі; Диаграмма; Жиынтық кесте. Деректерді енгізудің қалыптарын жасау үшін қалыптарды автоматты жобалау əдісі Автоформа:бағаналы таңдау ұсынылады. Осы тəсілді қолданған жағдайда кестенің барлық өрістері бір бағанада орналасады, яғни əр өріс бір жолда. Өрістің таңбасы кестеде көрсетілген атауға сай. Бір бетте (экранда) бір жазбаның деректерін енгізуге арналған өрістер орналасады. Осылайша алынған қалыпты əрі қарай Конструктор тəртіптемесінде ашып аяқтауға болады (оны қалыптарды өз бетінше жасауға да қолданады).

Кестелік қалыпта бір бетте монитор экранына қанша жазба сыйса, сонша жазба көрсетіледі (8.3. сурет). Сонымен қатар, əр жазба бір жолды алады. Қалып-диаграммасын кесте мəліметтерін  түрлі  диаграммалар мен сызбалар түрінде көру үшін жасаған жөн. Осындай қалыптар ұйымның экономикалық қызметінің немесе ғылыми тəжірибелердің нəтижелерін өңдеуге қажет екендігі айқын. Жиынтық кестеде екі байланысты кестенің мəліметтері көрсетілуі мүмкін, оның біреуі басты, ал екіншісі – бағынышты. Бағынышты кесте басты кестенің қалыбына енгізілген. 8.4. суретте келесі топтамалардан  құралған  қалыптарды жасаушы терезесі көрсетілген:

Жазу

ө рі

і

Надпись пəрмені қалыптарды құрастырушының кез-келген топтамасына  мəтін жазбаларын енгізуге арналған: Ескертпе. Бірнеше жолдарға жазба енгізу үшін бірінші жолдың соңында күймешені қайтару символын енгізу үшін [Ctrl] + [Enter] пернелерін басу қажет. Бұл жағдайда келесі мəтін жолдары автоматты түрде көшіріледі, ал жазбаның максималды кеңдігі бірінші жолдың ұзындығымен анықталады. Деректерді        енгізудің        тиісінше        өрістерін        жасауға        арналған [Поле],        [Поле        со        списком],        [Список]        пернелері        сұранысқа

деректерді енгізудің қалыптарын жобалауда қолданылады.

Егер кестеге деректерді енгізудің қалыптары автоматты тəсілдердің бірімен жасалған болса, онда өрістер автоматты түрде қалыптарды құрастырушының аясында орналасады жəне пайдаланушы бұл əмірлерге қайта оралмайды. Кестеге деректерді енгізудің қалыптарын өз бетінше құрастыруда өрістерді орналастыру кестенің өрістер тізімінен өрісті көшірту жүзеге асырылады. Ол үшін Конструктор режимінде Вид мəзірін белсендіріп,

Список полей пəрменін таңдап жəне терезеде ашылған тізімнен ретімен өрістерді көшіртіп, кестені құрастырушы деректерінің аясында орналастыру (8.5. сурет). Көшіртудің дəйектілігі жəне өрістерді орналастыру деректерді енгізудің дəйектілігіне сай болуы тиіс. [Группа переключателей], [Выключатель], [Включатель], [Флажок] таңбалары логикалық түрдегі өрістерге деректерді енгізуді ұйымдастыруға  арналған.

пəрмені қалыпқа суреттерді енгізуге арналған. Суреттерді енгізу технологиясы Word мəтіндік редакторындағы суреттерді енгізу технологиясына ұқсас.

Кестелерді автоматты құрастыруда қалыптағы  осындай терезелер де автоматты жасалады.

Присоединенная рамка объекта пəрменімен ашылатын терезеде басқа құжатта немесе басқа ДҚ орналасқан OLE-объектісін енгізуге болады.

Разрыв страницы пəрмені егер деректерді енгізетін өрістер бір бетте (дисплейдің экранында) орналаспайтын жағдайда қолданылады.

Набор вкладок пəрмені егер деректерді енгізудің өрістері бір бетке (дисплейдің экранына) сыймаған жағдайда қолданылады. Сонымен қатар, сəйкес қосымша жасауда белгілі бір сипаттары бойынша біріктірілген əр топ өрістеріне ұсынылады. Қалыпты құрастыру барысында өрістерді орналастыру технологиясы өрісті қосымшадағы  сəйкес орынға көшіртуге негізделген.

Подчиненная форма (отчет) пəрмені құрылымдық қалыптарды жасауда қолданылады, олар əдетте, бірі-бəріне қатынасымен байланысты кестелер үшін жасалады. Бұл жағдайда бір кесте – басты, ал басқасы - бағынушы болады. Құрылымдық қалыптарды əзірлеу жүйесі бағынышты кестеге деректерді енгізу қалыбын əзірлеуді жəне бағынышты қалыпты енгізу қажет облысты ескеретін басты кестеге деректерді

Ақпаратты енгізудің құрама бөлігін құрастыру САПР «ЛАЗЕР 2000» жинағындағы технологиялық үрдістердің жол карталарын автоматты жобалауға деректер базасын жасау мысалында көрсетілген.

Параметрлік сұраныстарды жасау технологиясын жəне олармен байланысты деректерді іріктеуге шарттарды енгізуге арналған қалыптарды қарастырайық:

8.8. сурет. Басты кестеге деректерді енгізу қалыбы

Осындай қалыптарды жəне сұраныстарды жасаудың технологиясы 7.3. жəне 8.2. тармақшаларда аталған тəсілдерге сай келеді. Ерекшелігі тек оларды жобалау дəйектілігінде:

деректерді іріктеу шарттарын енгізбей сұраныс жасау; деректерді іріктеуге арналған қалыпты жасау; сұранысты кұрастырушы режимінде  ашу;

шарттары арасында байланыс орнататын көрініс құру.

Мысал ретінде оқытушылардың жүктемесін жасау жəне талдау үшін қолданылатын деректер қорын алайық. Деректер қорымен жұмыс барысында жиі Оқытушылардың жүктемесі кестесінен тегі бойынша іріктеу жасауға тура келеді, сондықтан тиесілі сұраныс жасалған болатын (8.10 сурет). Осындай сұранысты орындау үшін

Тегін енгізу үшін 8.11 суретте көрсетілген қалып жасалған болатын, онда тізімі бар арнайы өріс қарастырылған.

Өрнек құруды ашу батырмасы

Оқытушының жүктемесі сұранысында қалыпты жасағаннан соң (8.10 суретті қараңыз) Іріктеу шарты жолында АТƏ өрісі жолында мынадай түрдегі

Нагрузка кафедры

ПолеСоСпискомО

өрісі үшін деректерді іріктеудің шарты болып табылатын қалыптағы өріс атауы . Тік жақшалар жəне леп белгісі осы көріністерді құрудың грамматикасының бөлшектері болып табылады.

шеберін қолдану арқылы (8.12 сурет). Ол үшін қалыпты құрастырғаннан соң қажет:

жол ұяшығына меңзерді қою; өрнектерді құрастырушыны ашу.Құрастырушы терезесі ашылғаннан соң келесі амалдарды орындаған шарт:

сəйкес  таңбашасында  тінтуірдің  батырмасын  басу  арқылы ДҚ объектісін таңдау (бұл жағдайда

Forms);

осы типтегі объектілердің ашылған тізімінде қажетті объект(қалып) атауын таңдау

əрі қарай ашылған терезеде ДҚ барлық бөлшектерінің (өріс, қолтаңба, таңбашалар жəне т.б.) көрсетілген тізімнен

Аталған амалдар негізінде сұраныстағы деректерді іріктеу шарттарын қалып өрісіне енгізілетін мағыналармен байланыстыратын өрнек қалыптасады.

Кез-келген қосымшаны жасаудың соңғы мақсаты – ыңғайлы пайдаланушы интерфейсін жасау. Пайдаланушы интерфейсін жасау киноның сценарийін жазумен іспеттес. Access жүйесінде оған кірістірілген бағдарламалық құралдар, соның ішінде Vіsual Basіc бағдарламалау тілі, жасаушыға пайдаланушы интерфейсін аз шығын арқылы жасауға мүмкіндік береді, себебі Access жүйесі ортасында пайдаланушылық интерфейстің  қалыптарын құрастыруда объектілі-бағытталған бағдарламалау əдісі қолданылады. Бұл əдістің мəні – жасаушы объектілердің қасиеттерін сипаттайды, ал бағдарлама осы қасиеттерге сай экранда

берілген объектілерді қалыптастырады.

Қолда бар құралдарға қарамастан, пайдаланушы интерфейсін жасау өнер болып табылады. Сондықтан пайдаланушы интерфейсі үшін коммерциялық жүйелерді жасауда дизайнерлердің көмегіне жүгінген жөн. Қосымшаның сценарийі, яғни қалыптардың құрамы мен дəйектілігі жасаушымен нақты тапсырманы шешу алгоритміне сай анықталады. Пайдаланушы интерфейсінің қалыбын жобалауда кестелерге жəне сұраныстарға мəліметтерді енгізу технологиясын сипаттау кезінде қарастырылған  əдістер мен тəсілдер қолданылады. Нақты жағдайда қалыпты жасаудың негізгі əдісі – оларды құрастырушы (конструктор) тəртіптемесінде жасау. Деректер қорымен жұмысты автоматтандыруға мүмкіндік беретін басқарушы бөлшектерді жасау технологиясын қарастырайық. Пайдаланушы интерфейсті жасаудың кең тараған əдісі – пернелі қалып деп аталатын əдіс, онда басқарушы объектісінің бірі перне болып табылады. Осындай пернеге «басу» белгілі бір əрекеттің орындалуын білдіреді, мысалға, қалыпты немесе сұранысты ашу, есепті басып шығару, қосымшадан шығу жəне т.б. Сонымен, пайдаланушы интерфейс жүйемен жұмыс барысында əрекет алгоритміне сай келетін экрандық қалыптардың дəйектілігі ретінде қарастырылады. Экрандық қалыптар деректер қорының базасының барлық объектілерін, кестелерді, сұраныстарды, есептерді басқарудың бөлшектеріне ие болуы тиіс екендігі анық. Ма кро с тар - жұмысын деректер базасының бөлшектерімен автоматтандыратын макропəрмендер жинағы болып  табылады. Мод у льде р — Vіsual Basіc тілінде жазылған бағдарламалар.

Кестеге деректерді енгізу үшін жасалған қалыбы пайдаланушыға келесідей əрекеттер жасауға мүмкіндік береді: деректерді қосу жəне енгізу, кез-келген жазбаны қарау, деректерді дұрыстау.

Деректерді енгізу жəне қосу.

Деректердерді енгізудің техникалық тəсілдерін 8.13 суретте көрсетілген мысал негізінде қарастырайық.

Көрсетілген қалып құрама болып табылады жəне деректерді екі байланысты кестеге енгізу үшін арналған:

технологиялық операциялардың Түрі жəне технологиялық операциялардың типі. Осындай        қалып        өрісіне        ақпарат        енгізу        технологиясы        Word

Кестемен жұмыс барысында белгілі бір жазбаны қарау жəне түзету енгізуі, яғни белгілі бір өрісте деректі өзгерту қажеттілігі туындайды. Ол үшін келесі əрекеттерді орындаған жөн

Іздеу жəне алмастыру диалогты терезесінде қызықтыратын жазбаның белгілі бір өрісінің мағынасын енгізу;

пернесіне тінтуірмен басу .

Орындалған əрекеттер нəтижесінде деректерді енгізу қалыбының терезесінде іздеген жазбаның барлық өрістерінің мағыналары шығады. 8.14 кестеде кестеде 005 бұйымды жинау технологиялық үрдісінің сипаты сақталған №25 амалды іздестіру мысалы көрсетілген. Кестені ашу кезінде қалып деректерінің аясында №5 амал мазмұны көрсетілген. Табу пəрменінің іске қосылуымен Іздеу жəне алмастыру  диалогты  терезесі  пайда болады. Оның

№ енгізілген. [Найти далее] батырмасын басқаннан соң жүйе жазбаны іздеуді бастайды жəне 25 амал үшін барлық өріс мағыналарын шығарады (8.15 сурет) Іздеу жəне алмастыру диалогты терезесінде өрістің мағынасын өзгерту қажеттілігі туындағанда

Замена қосымшасын ашып, № оп өрісіндегі деректердің сəйкес түзетулері немес алмастырылуын жүзеге асыру.

Бақылау сұрақтары

тағайындалуы Есептемелер, əдетте, ақпаратты өңдеу нəтижелерін басылымға шығару үшін жасалады. Есептемелер қалыптарға ұқсас кестелермен де, сұраныстармен де байланысты болуы мүмкін. Бірінші жағдайда, есептемеде барлық кесте бойынша ақпарат орналастырылады, ал екіншісінде – тек тиісті сұраныс талаптарына сай келетін жазбалар ғана. Тікелей кестеден немесе сұранысты орындау нəтижесін ақпаратты басылымға шығарумен салыстырғанда есептемелер келесідей артықшылықтарға ие : Есептемелерге сурет, диаграмма жəне өзге де OLE- объектілерін, сонымен қатар, тараулардың атауларын жəне басқа мəтіндік ескертпелерді енгізуге болады. Есептемелер ұйымның қызметін жарнамалайтын презентациялар үшін қолданылады жəне бағынышты есептемелері болуы мүмкін

Басылымға шығармастан бұрын есептемені алдын-ала экранда көруге болады.

Есептемені жасаудың бастамасы  қалыпты  жасау технологиясына ұқсас:

деректер қорын ашу;

ДҚ объектілерінің ашық терезесінде Есептемелер (9.1. сурет) жаңаны жасау əдіс-тəсілдері мен бұрын жасалған есептемелердің тізімі көрсетіледі.

9.1. сурет. ДҚ есептемелерінің терезесі Access 2000 жүйесінде жаңа есептемені жасау үшін екі əдіс ұсынылады: есепті құрастырушы режимінде жəне шебер көмегімен жасау.Есептемені құрастырушы режимінде жасау шебер арқылы есептеме жасау дағдыларын игергеннен соң əзірлеген абзал. Сондықтан, соңғы нұсқаны қарастырайық. Шебер арқылы есептеме жасау - ретімен ашылатын диалогты қалыптардағы сұрақтарға жауаптардың дəйектілігін білдіреді.

есептеме        негізделе        отыра        жасалатын        кестені        немесе сұранысты таңдау;

мағыналары есептемеге енгізілетін  өрістерді таңдау;

Келесі ашылған диалогты терезеде (9.4. сурет) жазбаларды топтастырудың ретін таңдау қажет: «өсуі» немесе «азаюы» бойынша

жəне қажетті қорытынды есептеу шығарылу тиісті сандық өрістерді таңдау. Келтірілген мысалда деректерді іріктеу үшін пəн өрісі таңдалған. Бұл дегеніміз, есепті əр мұғалім дəріс оқитын, зертханалық жұмыс өткізетін немесе курстық  жұмыстың орындалуын бақылайтын пəндер атаулары бойынша рəсімдеу кезінде семестр бойынша алфавит ретімен, яғни «өсуі» бойынша орналасады. Қорытынды жасау үшін өріс таңдау үшін топтастыру тəртібін орнатқаннан соң тінтуірдің оң жағымен Нəтижелері таңбашасына шеріп басу қажет. Келтірілген мысалда сағатты барлық сандық өрістер бойынша есептеу қарастырылған. Нəтижелері терезесінің келесідей нұсқауларына  назар аударайық (9.4. суретті қараңыз): деректер мен нəтижелер жəне тек қана нəтижелер. Бірінші жағдайда есептемеге барлық пəн бойынша сағат саны көрсетіліп жəне есептеу нəтижелері көрсетілетін тағы бір жолы бар жазбалар шығарылады. Ақпаратты шығарудың мұндай жолы - деректер топтамасы бар есеп жəне қорытынды шығару деп аталады.

Екінші жағдайда əр оқытушы үшін əр семестр бойынша пəннің атауысыз есептеу нəтижелері көрсетілетін болады (əр өріс бойынша семестрдегі жалпы сағат саны) 9.5. суретте көрсетілген диалогты терезедегі барлық аталған əрекеттерді орындаған соң, есептемелердегі деректердің көрсетілу нұсқалары ұсынылады. (9.6. сурет). Есептемені рəсімдеу стилін таңдауда есепті жасау аяқталады. Есепті жасау шеберінің соңғы диалогты терезесінде көрсетілгендей есепке атау қою ғана қалады. (9.7. сурет) 9.8. суретте деректердің топтастырылуы жəне қорытында шығарылған есептеменің мысалы көрсетілсе, 9.9. суретте - қорытынды есептің мысалы.

Бақылау сұрақтары

Макрос дегеніміз жиі қайталанатын əрекеттерді орындауды автоматтандыру үшін қолданылатын макропəрмендердің дəйектілігін, яғни Mіcrosoft Access жүйесінің ережелерін білдіреді. Access жүйесінде макропəрмендерді атқаратын қызметіне қарай келесідей кластарға бөлуге болады:

Стандартты мəзір пəрменін орындайды. Пайдаланушының жеке мəзірін жасауда қолданылуы мүмкін

Белсенді объектіде (кесте немесе қалып түрінде) деректерді жаңарту үшін қолданылуы мүмкін.

Нөмірі көрсетілген, бірінші, соңғы, алдыңғы жəне келесі жазбаларды ағымдағы қылады

Пайдаланушы мəзірін құрастыру жəне мəзір пəрмендерін орындау

Экранда Көрсету Макростың жұмысы барысында орындалатын əрекеттер туралы аралық ақпаратты экранға шығарады

Макростың  жұмысы кезінде меңзердің түрін өзгертеді (мысалға, көлемді кестелерден сұрыптау жүргізген кезде) Жаю

Жаңарту Кестедегі не қалыптағы сұраныспен байланысты басқару элементтерінің деректерін жаңартады

Хабарлмадарды Қондыру Жүйелік хабарламаларды не ескертулерді тағайындады (болдырмайды), экранға қателер туралы хабарламалардың шығарылуын тоқтатпайды

Ағымдағы деректер қорының кез-келген объектісін (ескі не жаңа атаумен) басқа Access деректер қорына көшіреді

Объектіні Жөнелту Объектінің мазмұнын құжат түрінде көрсетеді жəне оны электрондық пошта арқылы жібереді

Деректер Қорынқайта құру Объектілерді басқа ДҚ  (dBASE, Paradox, FoxPro)экспорттайды немесе импорттайды

Мəтінді Қайтақұру Деректерді импорттау немесе экспорттау кезінде ақпаратты мəтіндік құжаттарға жібереді немесе мəтіндік құжаттардағы деректерді қайта құрады

Электронды        Кестені Қайта құру Деректерді импорттау немесе экспорттау кезінде ақпаратты электронды кестелерге жібереді немесе ақпаратты  кесте түрінде

Макросты орындау бастырманы басумен байланысты пайдаланушы интерфейсі қалыптарын жасауда екі тəсілді қолдануға болады : Не болса да, алдын ала батырмалы қалыпты жасау қажет. 10.1 суретте мысал ретінде технологиялық үрдістерді автоматты жоспарлау жүйесінің батырмалы түрі көрсетілген, оның кез-келген батырмасына басқанда сəйкес диалогты терезе ашылуы қажет. Аталған мысал арқылы басқарушы макростарды əзірлеу дəйектілігін қарастырайық. Сонымен, [Создание Баз данных] батырмасын басқанда Создание Баз Данных деп аталатын келесі

контекстік мəзірі

Бар макростарды таңдау бастырмасы Макростарды жəне бағдарламаларды құрастыру

диалогты қалыпты ашатын макрос орындалуы тиіс. Макросты əзірлеу келесідей реттілікпен орындалады: Деректер қорымен кез-келген əрекеттерді орындау үшін батырмалар осыған ұқсас жасалады.

Қасиеттерді сипаттау терезесі Access ортасында объектілі- бағытталған бағдарламалаудың негізі болып табылады. 10.5 суретте [Создание Баз данных] батырмасын басқанда ашылатын қалып көрсетілген. Аталған қалыпта батырманы рəсімдеудің басқа да мысалдары келтірілген. Жоғарыда аталған əрекеттерді белгіленген батырма үшін орындау нəтижесінде макрос пайда болады, яғни осы батырманы басқанда макростың сəйкес пəрмені (немесе пəрмендері) орындалады.

Белгілі бір қызмет атқаратын пəрмендер жасау: Батырмалы қалып əзірлеу;

Макрос құрастырушысын қолдана отыра əр батырма макрос əзірлеу жəне оларға атау беру;

Қалыпты құрастырушы тəртіптемесінде ашу жəне əр батырма үшін сəйкес қасиеттер терезесінде макрос атауын таңдау.10.6 суретте басқару батырмаларымен ДҚ кестесіне ақпарат енгізу мысалы, ал 10.7 суретте – макропəрмендердің дəйектілігінен құралған макростар көрсетілген, батырмаға басқанда бұйымды тағайындаудың технологиялық үрдісінің жол  картасының мазмұнын басылымға жібереді – [Печать МК].

Access жүйесінде пайдаланушы интерфейсін жасауда тек макростарды емес, Vіsual Basіc тілінде жазылған бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік бар. Макростарды қолдану деректер қорының объектілерін басқару үрдісін автоматтандыру үшін тиімді. Бұл кезде батырмалы қалыптарды əзірлеуде макросты басқару бөлшегі – батырмамен байланыстырады. Пайдаланушы интерфейсін жасауда тиесілі макропəрмендері жоқ міндеттер кездесуі мүмкін. Vіsual Basіc тілінің мүмкіндіктерін қолдану қажет, Basіc бағдарламалау тілінің түпкілікті айырмашылығы – ол заманауи объектілі-бағдарлы бағдарламалау қағидаларына сай жасалған. 10.8 суретте жинақтаушы бірліктің мағынасын (жинақ сызбаларының нөмірлері) жылдам іздеуге арналған дайын бұйымдардың классификаторын əзірлеу қалыбы көрсетілген. Аталған классификатор бірі-көбіне қатынасымен байланысқан төрт кестеден (тізімнен) төрт деңгейлі иерархиялық жүйе болып табылады:

Классификаторды толықтыру алгоритмі келесідей əрекеттерден құралады :

Түрлердің атауларын енгізу;

Бұйым        типтерін        ерекшелеп,        меңзерді        екінші        тізімнің деректерін енгізу өрісіне көшіру  —

Виды изделий ;

Аталған        əрекеттерді        келесі        тізімдерді        толтыру        үшін қайталау.Аталған алгоритмді макростар арқылы жүзеге асыру мүмкін еместігі анық. Сондықтан, осы рəсімдерді орындау үшін Vіsual Basіc тілінде бағдарлама жасалынған болатын (бағдарламаларды құрастырушыны қолдана отыра). Бағдарламаларды құрастырушының жəне осы бағдарламасының үзіндісі бар терезесі 10.9 суретте көрсетілген. Макростарға ұқсас бағдарлама əр басқару бөлшегі үшін жасалынады. Бағдарламаны жасау реті макросты жасау реттілігіне іспеттес:

қалыпты құрастырушы тəртіптемесінде ашу; объектіні (өрісті) ерекшелеу;

объектінің қасиеттері терезесін шақырып, ал содан соң,сəйкес қасиеттің өрісінде бағдарламаны құрастырушыны шақыру.Осы        əрекеттердің        нəтижесінде        Prіvate        Sub        бастапқы        тіл операторы бар бағдарламаны құрастырушының терезесі ашылады

Бақылау сұрақтары

DoCmd.OpenQuery «

ТипИздДоб» Ме![ТипИздДоп] = Null Ме\{Обозн изделии].SetFocus

КЕСТЕЛІК ПРОЦЕССОРЛАР ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ МƏЛІМЕТТЕР

Кестелік процессорлар (кейде оларды электронды кестелер деп атайды) аналитакалық есептік мəселелерді автоматтандыру үшін арналған қолданбалы бағдарламалық жүйелер бағытын қамтиды. SuperCalk, Lotus 1-2-3, Quatro Pro, Excel for Wіndows сияқты бағдарламалық жүйелер кеңінен қолданыс тапты. Кестелік процессорларды қолдану аймағы өте кең: төлем ақы есептеуден бастап ғылыми зерттеулерде қолдануға дейін. Кестелік процессордың жұмыс істеу принципі математикалық əрекеттердің алгебралық ұғымдарын жəне ақпаратты компьютерлік өңдеу əдістерін қолдануына негізделген. Қарапайым мысалды қарастырайық. Үш айнымалының қосындысын табу керек дейік, яғни D = A + B + C. Мұнда D айнымалының мəні өрнектің оң жағындағы ең болмаса бір айнымалының мəні өзгергенде өзгереді. Бұл есептеу процесінің алгоритмін құрастырамыз. Баған мен жолдардан тұратын кесте болсын. Бұл кестеде жодар бірден бастап нөмірленген, ал бағандар А-дан бастап  Z-ке  дейін  латын алфавитінің əріптерімен белгіленген. (Ұқсас кестелер Word редакторының кестелерінде есептеу əдістерін зерттеу кезінде қарастырылған.)

Осы жағдайда есептеу процесін келесі əрекеттерде көрсетуге болады:

бірінші A айнымалының мəнін А1 ұяшығына орнату; екінші В айнымалының мəнін В1 ұяшығына орнату; үшінші С айнымалының мəнін С1 ұяшығына орнату;

есептеудің нəтижесін ячейку D1 = A1 + B1 + C1 ұяшығына орнату.Осы мысалдан электрондық кестелерде барлық математикалық əрекеттер ұяшықтардың үстінде орындалады, мысалы А1 ұяшығында орналасқан айнымалының мəні өзгергенде, D1

ұяшығындағы айнымалының мəні автоматты түрде өзгереді. Сонау 1979 ж. құрастырылған VіsіCalk бастап, осындай есептеудің автоматизация принципінде барлық кестелік  процессорлар салынған. Мысалы үшін Mіcrosoft Offіce барлық версияларының құрамына кіретін Excel кестелік процессорының жұмыс принципін қарастырайық.

11.1 сур. Excel кестелік процессорының жұмыс терезесі көрсетілген. Электрондық процессормен жұмыс істеу технологиясын зерттеуді бастамас бұрын, Excel жүйесінің негізгі элементтерін қарастырайық:

кітап

парақ

Белсенді (ағымдағы) ұяшықтың аты  Редакциялау жолы

ұяшық

Кесте 256 бағандардан тұратынына байланысты, ал латын алфавитінда тек қана 26 əріп болғандықтан, 27 бағаннан бастап қос белгілеу  АА, АВ, АС жəне т.б. қолданылады. Кестенің ұяшықтарында мəтіндік (символды) деректермен қатар сан немесе формула түрінде сандық деректер орналасуы мүмкін. Сонымен бірге формулалар өзімен ұяшықтар үстіне қатынас ретінді болуы мүмкін, мысалы (= A1 + B2) немесе = (А1 + В2)/31. Ұяшықта формула алдында міндетті түрде тең (=) белгісі тұру керек, əйтпесе енгізілген формула бағдарламамен жай мəтін ретінде анықталады.

Алдыңғы тарауларда Word жəне Access қосымшаларымен жұмыс істеу технологиясы жəне 11.1 сур. көрсетілген командалық мəзірлер айтарлықтай жанжақты қарастырылды, сондықтан Excel жүйесінде есептеу технологиясын игеруді нақты мысалдан бастаймыз. Мысалға қандай да бір организацияның  деректер  базасын əзірлеу бойынша қызмет көрсету келісім шартын орындаумен байланысты шығындар сметасын есептеу керек дейік Шығындар сметасын есептеу кезінде келісім шарт құны тапсырыс берушімен анықталады. Ал орындаушы шығындардың құраушыларын өзгерте отырып, максималды кірісті қамтамасыз ете алады. Осы мысалда Excel кестелерімен жұмыс істеудің технологиялық тəсілдерін қарастырамыз: Excel ұящықтарына мəтінді енгізу жəне редакциялау технологиясы мəтіндік редакторларда сондай операцияларды орындаудан ерекшеленбейді. Кейбір ерекшеліктерге назар аударайық. Деретерді енгізу үшін сəйкес ұяшықты активтендіру керек немесе оған курсорды апару керек. Сонан соң ұяшықтың рамкасы қою сызықпен ерекшеленеді, содан кейін оған деректерді енгізуге

болады (мəтіннің немесе формуланың 255 символына дейін).

Мəтінді редакциялау үшін келесі əрекеттерді жасау қажет:

мəтін немесе формуланы редакциялауды қажет ететін ұяшыққа курсорды орнату, мұнда оны құрайтын ақпарат редакциялау жолында көрсетіледі;

курсорды редакциялау жолына орнату жəне керек кезінде оның мағынасын өзгерту.Есептеуді орындау кезінде оның нəтижелері мен бастапқы деректері ұяшықтарға əр түрлі форматта енгізілу жəне шығарылуы мүмкін. Excel кестелік процессорында деректердің келесі форматтар қабылданған: Жалпы, Сандық, Ақшалық, Қаржылық, Күн, Уақыт, Пайздық, Бөлшек, Экспоненциалды, Мəтіндік, Қосымша, Барлық форматтар.

Жалпы формат еркін типті мəтіндік немесе сандық деректерді енгізу жəне шығару үшін қолданылады.

Сандық формат фиксацияланған дəлдікпен (үтірден кейін анықталған белгі саны) оң жəне теріс сандарды енгізу мен шығару үшін қолданылады.

Ақшалық формат структура бойынша сандық форматқа сəйкес, бірақ онда ақша бірлігін беруге болады (рубль, АҚШ доллар жəне т.б.) Күн

форматы уақытты көрсетусіз күнді көрстеу үшін қызмет етеді.

формат пайыз түрінде % белгісімен көрсетілген жəне үтірден кейін анықталған белгі сандарымен берілген сандарды енгізу жəне шығару үшін қолданылады.

формат, əдеттегідей, есептеу натижелерін экспоненциалды түрде шығару үшін қолданылады.

Мəтіндік формат деректерді мəтіндік түрде енгізу жəне шығару үшін қолданылады. Сондай-ақ осы форматта енгізілген сандармен ешқандай əрекеттер жасалынбайды.

Қосымша формат пошталық индекс немесе телефон номері сияқты деректерді енгізу үшін қолданылады.

Барлық форматтар командасы бойынша қолданушы ұяшыққа кез келген деректер типін  енгізе алады. Кестенің ұяшықтарында  енгізілетін  немесе  көрсетілетін деректер форматын беру үшін келесі əрекеттерді орындау қажет:

курсорды сəйкес ұяшыққа қою;

командасын таңдау (11.3 сур.);

Кестелік процессоралардың негізгі міндеті – есептеу операцияларын орындауды автоматизациялау (жиі оларды басқа да мақсаттарда қолданады, мысалы мəтін редакторының орнына). Excel кестелік процессорында есептеулер кестенің ұяшықтарының үстінде алгебралық əрекеттер орындауда негізделгендіктен, оларды орындаудың келесі технологиялық тəсілдерін қарастырайық: формулаларды енгізу жəне кіріктірілген функцияларды қолдану.

Кестенің ұяшықтарына формулаларды енгізу.

Ұяшыққа формуланы енгізу кезінде алгебралық өрнектерді жазу кезінде қолданылатын ережелерді сақтау қажет. Формула алдында тең белгісін қою талап етіледі. Есептеу операциялары үшін қолданылатын кірістірілген функцияларды қарастыру. Excel кестелік процессор келесі кірістірілген функцияларды құрайды: математикалық жəне тригонометриялық, статистикалық, қаржылық. Кірістірілген функциялардың қолдануымен деректерді есептеу жəне өңдеудің келесі əдістері бар:

Ұяшыққа функцияны енгізу кезінде формулаларды енгізу кезінде қолданылатын ережелер де қолданылады. Есептелетін функцияның енгізу форматы келесі турде болады: = <ФУНКЦИЯ АТЫ>(ҰЯШЫҚТАРДЫҢ АТТАРЫ).

Функцияның аргументтерін жазу кезінде келесі  ережелерді сақтау қажет. Бірінші жағдайда Н19 жəне Н23 ұяшықтарынан деректердің қосындысы орындалады, ал екінші Н бағанының 19 ұяшығынан 23- сіне дейін деректердің қосындысы орындалады, ол = H19 + H20 + H21 + H22 + H23 формуласын сəйкес.

онда оның аргументтері ретінде екі ұяшықты алады – соңғы үстінгі сол жақтағы жəне соңғы төменгі оң жақтағы, яғни = СУММ(А1;С2) жазуы А1 + В1 + С1 + А2 + В2 + С2 ұяшықтардың қосындысын табу керектігін білдіреді.

Ұқсас есептерді функция мастерін қолданып есептеуге болады: есеп орындалатын ұяшыққа курсорды орнату;

командасын таңдау, соның нəтижесінде функция мастері терезесі ашылады (11.6 сур.);

пайда болған тізімнен керекті функцияны таңдау жəне [OK] батырмасын басу, нəтижесінде функцияның аргументіне кіретін ұяшықтардың мəнін енгізу үшін терезе ашылады (сур11.7);

сəйкес өріске ұяшық атын енгізу, одан кейін орындалған есептеулердің нəтижесі пайда болады (функция мəні);

сəйкес ұяшыққа нəтижені енгізу үшін [OK] батырмасын басу.

Бақылау сұрақтары

Excel-де бар қаржылық функцияларға толығымен сəйкес келетін, кейбір түсініктерді, анықтамаларды жəне классикалық қаржылық- экономикалық есептеулерде қолданылатын əдістерді қарастырайық. Сандық қаржылық талдау қаржылық көрсеткіштерін есептеудің сəйкестендірілген модельдер мен əдістерді қолдануды қажет етеді.

Ақшаның уақытша құндылығы  барлық  қаржылық есептеулердің ерекшелігі болып табылады, яғни уақыттың əр түрлі моменттерінде ақшаның құны бірдей емес принципі. Бүгін алынған соманың құны, келешекте алынатын оның эквивалентіне қарағанда, көбірек екен деп болжамданады, яғни жоспарланатын кірістердің құны ағымдағы кірістерге қарағанда төмен болады. Абсолютті мəні бойынша бірдей сомалардың тең емес құндылығы сонымен қатар əр түрлі периодта инвестицияланған бірдей ақша сомалары келешекте əр түрлі кірістерді əкелетінімен байланысты.

Қаржылық есептеулердің негізгі түсініктері:

Кез келген формада қарызға берілетін ақша  сомаларынан пайызы есептеу əдістерінің əр түрлілігі пайыздық мөлшерлемелердің əр түрлілігін анықтайды. Пайыздар оны есептеудің базасы бойынша ажыратылады. Пайызды есептеу үшін ретті өзгеретін базаны қолданғанда өсіру немесе дисконттау нəтижесінде алынатын соманы базалық сома ретінде алынады.

Қарапайым пайыздық мөлшерлемелер негізінде қаржылық есептеу модельдерінің негізгі типтерін қарастырайық.

Қарапайым проенттік мөлшерлеме бойынша өсіру.

Берілген операцияны орындау кезінде келесі белгілеулер мен формулалар қолданылады: