К Ə С І Б И Б І Л І М Б Е Р У     О. М. МАНЬКО, А. В. МЕШАЛКИН, С.И.КРИВОВ  ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ НЕГІЗДЕРІ ОҚУЛЫҚ Орта кəсіптік білім мамандығы үшін «Ауыл, орман жəне балық шаруашылығы» даярлығы бағыты бойынша орта кəсіптік білім бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелердің оқу процесінде пайдалану үшін оқулық ретінде «Білім дамыту федералдық институты»Федералды мемлекеттік автономды мекемесі тарапынанұсынған Пікірдің тіркеу нөмірі 13809 сəуір 2015 ж. «БДФИ» ФМАМ      Мəскеу «Академия» Баспа орталығы 2015 ӘОЖ 574(075.32)КБЖ 20.18ші722 Бл кітап азастан Республикасыны Білім жəне ылым министрлігі жəне«Кəсіпор» холдингі» КЕА арасында жасалан шарта сəйкес ««ТжКБ жйесі шін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды йымдастыру ж ніндегі ызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында аза тіліне аударылды.Аталан кітапты орыс тіліндегі нсасы Ресей Федерациясыны білім беру дерісіне ойылатын талаптарды ескерілуімен жасалды.азастан Республикасыны техникалы жəне кəсіптік білім беру жйесіндегі білім беру йымдарыны осы жадайды ескеруі жəне оу дерісінде мазмнды б лімді (технология, материалдар жəне ажетті апарат) олдануы ажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жзеге асырды, зады мекенжайы:Астана ., Иманов к ш., 19,«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kzП і к і р б е р у ш і –М.В.Ломоносов атындағы ММУ география факультетінің ғылыми қызметкері, геогр. ғылымы канд. А.А. МедведковМанько О. М.М247Экологиялық табиғатты пайдалану негіздері: орта кəсіптік білім мекемелері студенттері үшін / О.М. Манько, А. В. Мешалкин, С. И. Кривов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2015. — 192 б.ІSBN 978-5-4468-1558-6 Оқулық орта кəсіптік білім үшін «Ауыл жəне балық шаруашылығы»,«Экологиялық табиғатты пайдалану негіздері» ОП дайындау бағыттары бойынша Федералдық мемлекеттік білім беру стандартына сəйкес құрылған. Оқулықта экология жəне табиғи ресурстарды тиімді пайдалану бойынша негізігі мəліметтер бар . Экологияның негізгі заңдылықтары, экожүйелердегі материалдық жəне энергетикалық ағындар, агроэкожүйелердің ерекшіліктері, табиғатты пайдалану саласында мемлекеттік басқару, Ресейдегі табиғи ресурстар жəне қоршаған орта жағдайлары қаралған. Биоресурс, ауыл шаруашылық өндірісі, топырақтың тозуы, мелиоративтік шаралар, топырақтардың агроэкология,биоиндикацияларына ерекше көңіл бөлінген.Орта кəсіптік білім мекемелерінің студенттеріне арналған. ӘОЖ 574(075.32)КБЖ 20.18ші722  ІSBN 978-5-4468-1558-6© Манько О.М., 2015© «Академия», білім беру-баспа орталығы 2015© «Академия», Рəсімдеу. Баспа орталығы , 2015   Құрметті оқырман!    Бұл оқулық «Ауыл, орман жəне балық шаруашылығы» дайындық бағыты бойынша оқу-əдістемелік жиынтығының бөлігі болып табылады.Оқулық «Экологиялық табиғатты пайдалану негіздері» жалпы кəсіптік тəртіпті оқу үшін арналған.Жаңа ұрпақтың оқу-əдістемелік жиынтығы жалпы білім беретін жəне жалпы кəсіптік тəртіп жəне кəсіптік модульдердің зерттеуін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дəстүрлі инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Əр жиынтықта жалпы кəсіби құзыреттілікті меңгеру үшін, соның ішінде жұмысшының талаптарын ескере келе, кəсіби оқулық, оқу құралдары, оқыту жəне бақылау құралдары бар.Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен тренажерлері бар теориялық жəне практикалық модульдер, мультимедиялық объектілер, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер бар. Оларға оқу процесінің негізгі параметрлері жұмыс уақыты, бақылау жəне практикалық тапсырмаларды орындау нəтижелері белгіленетін терминологиялық сөздіктер мен электрондық журнал енгізілген. Электрондық ресурстар оқу процесіне оңай енгізіледі жəне əртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.              Кіріспе    Табиғатты пайдалану – бұл адамдардың өз керектігін қанағаттандыру үшін Жердің газ тəрізді, сұйық жəне қатты қабыршақтарын қамтитын қоршаған ортаны пайдалануы. Тіршілік ету аймағы деп табиғи ортаны ғана емес, сонымен қатар адамның жасанды құрған физикалық ортасын – өнеркəсіп, ауыл шаруашылық кəсіпорындары, қалалар жəне т.б. түсіну керек.«Экологиялық табиғатты пайдалану» пəні табиғи, қоғам жəне техникалық ғылымдарды қамтитын кешенді тəртіпті білдіреді. Экологиялық табиғатты пайдалануды зерттеу объектісі – адамның, адамзат қоғамының тіршілік ету аймағымен өзара əрекеті жəне өзара байланысы.Табиғатты пайдаланудың негізгі бастамалары экологияда – қоршаған орта факторларының тірі организмдермен өзара əрекеттесуі мен өзара байланысы болып табылады, ал экологияның негізгі объектісі – экожүйе – тірі организмдердің жиынтығы жəне олардың тіршілік ету ортасы. Экология саясат, экономика, құқық жəне басқа қоғамдық ғылымдармен тығыз байланысты.Табиғатты пайдалану ұтымды жəне ұтымсыз болуы мүмкін. Табиғатты ұтымды пайдалануда экологиялық баланс жəне табиғи ресурстық əлеуетті қайта қалпына келтіру мүмкінділігі сақталады. Табиғатты ұтымсыз пайдалануда табиғи ресурстардың қайтарылмайтын сарқылуы жəне қоршаған ортаның эконолгиялық нашарлауы болады.Табиғатты пайдаланудың екі негізгі түрі бар – жалпы жəне арнайы. Жалпы табиғатты пайдалану ешқандай рұқсатты талап етпейді. Ол кез-келген азаматтың тууы мен одан кейінгі өмірінің нəтижесінде туындаған өз құқықтарының негізінде жүзеге асырылуы мүмкін,мысалы ауаны, суды жəне т.б. пайдалану.Арнайы табиғатты пайдалану жеке жəне заңды тұлғалармен уəкілетті мемлекетік органдардың рұқсаты негізінде жүзеге асырылады. Арнайы табиғатты пайдалану табиғи ресурстарды қолданумен байланысты, мысалы, жерді ауылшаруашылық пайдалану, сондықтан ол Ресейдің салалық табиғат қорғау заңнамасы арқылы реттеледі: 4Жер кодексі, Су кодексі, Орман кодексі, «Атмосфералық ауаны қорғау туралы», «Жер қойнауы туралы» жəне т.б. заңдар.Табиғи ресурстарды барынша пайдалануға ұмтылатын жəне сол үшін ғылым мен техника жетістіктерін пайдаланатын қазіргі адам қоршаған орта үшін планетада ең қауіпті тіршілік болып табылдаы. Қоршаған ортаның бүлінуін болдырмау қажеттілігі адамның жойқын əрекеттері нəтижесінде табиғатты пайдалану процесінің əртүрлі кезеңдеріне сəйкес келетін табиғат қорғау қызметінің бірнеше бағыттарын қалыптастыруға əкелді:■ табиғи ресурстарды өндіру, өңдеу жəне пайдалану кезінде қоршаған ортаны қорғау;■ табиғи байлықтарды қалпына келтіру жəне қорғауды қамтамасыз ету.Табысты экологиялық қызметті жəне табиғатты ұтымды пайдалануды қамтамасыз ету үшін қоршаған ортаның жай-күйі туралы ақпаратты беретін үздіксіз бақылаудың ақпараттық жүйесін көрсететін экологиялық мониторинг жүргізіледі. Мониторинг арқылы қоршаған ортаны ластау көздері анықталады жəне экологиялық талаптардың сақталуын бақылау қамтамасыз етіледі.Ауыл шаруашылығындағы экологиялық проблемаларды жəне оларды шешу жолдарын агроэкология зерттейді, негізгі объектісі топырақ болып табылады – ауыл шаруашылығы өндірісінің басты құралы жəне агроэкожүйенің негізі. Адамзат, топырақты пайдалана келе, барлық азық-түліктің 95 % алады, сондықтан топырақтың құнарлылығын сақтауға, ауыл шаруашылығын жүргізуде топырақтың«денсаулығын» сақтауға басымдық беру керек.               5 1 Тарау  ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ  «Экология» термині екі грек сөзінен құрылған: oіkos – үй, отан жəне logos – оқыту жəне сөзбе-сөз айтқанда «мекендейтін жері туралы ғылым». Жалпы мағынада экология – бұл тірі организм жəне олардың қоғамдыстарының оларды қоршаған мекендеу ортасымен өзара қатынасытарын зерттейтін ғылым. Белгілі бір аумақта тұратын тірі организмдердің (өсімдік, жануарлар, саңырауқұлақ жəне микроорганизмдер) тарихи қалыптасқан жиынтығы биота деп аталады.Жер бетінде тіршілік ететін тірі организмдердің тұтас жиынтығы, осы организмдермен үнемі алмасатын планета мəнімен бірге, биосфера деп аталады. Организмдердің өмірлік белсенділігінің жиынтық нəтижесі – заттардың органикалық емес күйінен органикалық күйіне жəне керісінше өзгерудің Жер бетіндегі орасан процесі. Бұл биосфераның барлық үлкен жүйесі үшін негізгі жəне ең маңызды процесс.Биосфера атмосфераның төменгі бөлігін (20-25 км биіктікте озон қабаты), барлық гидросфераны – максималды тереңдікке дейін (11 022 м) жəне педосфера – Жердің топырақ жамылғысын қоса литосфераның үстінгі бөлігін қамтиды.    1.1. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕ  Биосфераның барлық организмдері – өсімдік, жануарлар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер əртүрлі жағдайларда өмір сүреді, бірақ нақты өмірлік кеңістікке ие. Əр организм өзінің дамуы жəне көбеюі үшін тіршілік ету аймағы деп аталатын қоршаған ортаның белгілі бір жағдайларын талап етеді. Тіршілік ету аймағы – бұл тірі организмді қоршап тұрған жəне ол тікелей өзара əрекеттесетін табиғат бөлігі. 6Тіршілік ету аймағынан организмдер өмір үшін қажетті барлық нəрсені алады жəне оларға зат алмасу өнімдерін бөліп шығарады. Тіршілік ету аймағы табиғи жəне жасанды (адаммен жасалған) болып ажыратылады. Табиғи тіршілік ету аймағы – жер үсті-əуе, топырақ, су, жəне ішкі оргнизмі.Үлкен масштабтағы тіршілік ету аймағының өмір сүру кеңістігін көбінесе барлық аймақтардың өкілдері, микроорганизм, өсімдік, саңырауқұлақ жəне жануарлар қауымдалыстары толтырады. Популяция – белгілі бір аумақты мекендейтін жəне басқа ұқсас жиынтықтардан көп немесе аз дəрежеде оқшауланған бір түрдегі жеке тірі организм жиынтығы. Эволюциялық процестің элементарлық бірлігі ретінде популяцияның уақыт пен кеңістікте ұзақ тіршілік ету, генетикалық қатынаста ерекшеленетін сол немесе басқа топтардың басымды көбею салдарынан өзін-өзі жаңғырту жəне түрлендіру қабілеті бар.Тіршілік ету аймағының белгілі бір учаскесін мекендейтін, биотоп деп аталатын түрлі түрдегі популяциялар тобы биоценоз қоғамдастығын құрайды. Биотоп үшін белгілі минералдық жəне органикалық заттар, климаттық факторлар (температура, ылғалдылық, жарықтандыру жəне т.б.) жəне түрлі субстраттардың (топырақ, сутоған түбі) физико-химиялық қаситеттері тəн.Биоценоздардың екі негізгі түрін ажыратылады: табиғи жəне антропогендік (агробиоценоз). Əр өсімдік қоғамдастығы – фитоценоз (грек тілінен phyton – өсімдік) – биоценоздың компоненттері ретінде өзара тығыз байланысты, оған тəн қоғамдастықтар жануар, саңырауқұлақ жəне микрооргнизмдермен мекеленген.Биоценоз биотоппен бірге биогеоценозды құрайды – тірі организмдер мен олардың тіршілік ортасының жиынтығы. Биоценоз жəне биотоп заттар жəне энергиямен алмаса отырып, өзара бір-біріне əсерін тигізеді жəне екеуі де өмірді Жердегі тіршілік түрінде сақтау үшін қажет. Экожүйе – экологияның негізгі функционалдық бірлігі. Экожүйенің маңызды ерекшілігі – биоценоздың жəне биотоптардың жиынтығының функционалды тұрақтылығы, кем дегенде қысқа мерзімде. Биогеоценоздың міндетті компоненті - өсімдік қоғамдастығы болып табылады. Сонымен қатар экожүйе өсімдік қауымдастығын, сондай-ақ топырақты, мысалы, жануардың өлі денесін немесе ыдырау сатысында ағаштың діңгегін енгізбеуі мүмкін. Осылайша, кез келген биогеоценоз экожүйе деп атала алады, сол уақытта əрбір экожүйе биогеоценоз болуы мүмкін емес. 7Экожүйе мөлшерлері əр қилы болуы мүмкін жəне экожүйенің өлшемі кіші болған сайын, оның құрамына кіретін организмдер құрамы неғұрлым тығыз өзара əрекеттеседі.Құмырсқа илеуінің экожүйесі орман биогеоценоз құрамына кіреді, ал ол өз кезегінде – географиялық ландшафт бөлігі. Ландшафт шегінде өсімдік тұқымдары ауыстырылады, жануарлар жылжытылады. Түлкінің іні мен қасқырдың жатыны бір биогеоценозда, ал бұл жыртқыштар бірнеше биогеоценоздардан тұратын үлкен аумақта аң аулайды. Жер шарының барлық экожүйелері атмосфера мен организмдердің өмірлік белсенділігі өнімдері пайда болатын жəне бүкіл бірыңғай биосфераны құрайтын Əлемдік мұхит арқылы байланысады. Экожүйелер - кішігірім шағын экожүйелерге (əдетте жеке серіктестер, мысалы, сүтқоректілердің тұрғындары, оның ішінде паразиттер, тұрғындар жəне т.б.), орта – мезоэкожүйелер (орман, тоған жəне т.б.) жəне үлкен – макроэкожүйелер (мұхиттың биогеографиялық өңірлері, құрылық жəне т.б.).Адам орындарында адамның шаруашылық қызметімен байланысты жаңа антропогендік экожүйелер (грек сөзі anthropos – адам жəне genes – туған) пайда болатын табиғи экожүйелерді талқандай келе, ағаштарды кеседі, аңдарды жояды, даланы жыртады жəне тұқым егеді, батпақты жерді құрғатады, қалалар салады.Əрбір түрдің өкілдері басқа организмдермен байланыс оларды қалыпты өмір сүру жағдайларымен қамтамасыз ететін осындай биотикалық ортада өмір сүре алады. Осы байланыстардың негізгі көрінісі - экожүйелерде олардың фукнционалдық рөлдерін анықтайтын организмдердің өзара қарым-қатынасы. Кез келген биоценоз тамақтану түрлерінен ерекшелінетін организмдерді қамтиды, олардың арасында үш топ бар.Фотосинтезді организмдер (фотоавтотрофтар немесе фототрофтар) – күн сəулесінің энергиясын пайдалана отырып, органикалық заттардың органикалық емес заттардан ситезделуіне қабілетті жасыл өсімдіктер мен балдырлар. Автотрофтар – бұл продуценттер (органикалық заттарды өндірушілер), биоценоз организмдерінің бірінші функционалдық тобы.Органикалық заттардың пайда болуы хлорофилдың қатысуымен фотосинтезге байланысты. Фотосинтез процесінде атмосферадан жұтылған көмірқышқыл газы глюкозаны қалыптастыра отыра, сумен əрекеттеседі жəне атмосфераға оттегін шығарады.  86CO + 6CH O светхлорофилл→ С6Н12О6 + 6О2 ↑ Глюкоза, сонымен қатар аммиак, сульфат, фосфат жəне кейбір басқа органикалық емес өсімдік жасушаларында Көптеген органикалық қосылыстар – көмірсутегі, майлар, ақуыздар жəне т.б. құрылады. Фотосинтез – бұл энергияның шығынын талап ететін эндотермиялық химиялық реакция, бұл ретте Күннің жарық энергиясы айналады жəне өсімдіктердің органикалық қосылыстарындағы химиялық байланыстардың энергиясы түрінде жиналады.Сонымен қатар органикалық заттардың күн сəулесінің энергиясын емес, химиялық реакциялар барысында шығарылған энергияны синтездейтін хемоавтотрофтардың бактерия өндірушілері бар. Мысалы, Nі- trosomonas бактериялары ауа оттегін пайдалана отыра, нитритқа аммиак пен аммоний тұздарын қышқылдандырады жəне осылайша нитрификациялау процесін жүзеге асырады: 2NH3 + 3O2 = 2HNO2 + 2H2O Одан əрі нитриттар Nіtrobacter ферменттері əсерімен нитраттарға дейін қышқылданады: 2HNO2 + O2 = 2HNO3 Бір уақытта осы бактериялар жасушаларында аммиак пен азот қышқылының тотығу реакциялары кезінде шығарылған энергияны пайдалану арқасында органикалық заттардың синтезі жүзеге асырылады. Сол сияқты хемосинтез басқа хемоавторофтық бактерияларда да кездеседі (темір бактериялар, күкірт бактериялар жəне т.б. ).Кез келген қоғамдастықта қоректенуі үшін дайын органикалық заттар қажет болатын гетеротрофты организмдер бар. Бұл жануар, саңырауқұлақ жəне бактериялардың көптеген бөлігі. Гетеротрофтар консумент, детритофаг жəне ре¬дуценттерге бөлінеді.Консументтер (тұтынушылар) тірі организмдердің органикалық заттарымен қоректенеді. Олардың арасында ең қарапайымдар, құрт, балық, моллюскалар, буынаяқтылар, құстар, сүтқоректілер (соның 9ішінде адам) сияқты түрлі жануарлар.Тікелей продуценттермен қоректенетін жануарлар бастапқы консументтер (бірінші реттегі консументтер) деп аталады. Оларға өсімдік қоректі жануарлар (фитофагтар), сонымен қатар басқа өсімдіктер есебінен дамитын паразит бактериялар, саңырауқұлақтар жəне хлорофиллсіз өсімдіктер жатады.Қайталама консументтер (екінші реттегі консументтер) бастапқы консументтермен қоректенеді. Олардың санына жыртқыштар жəне өсімдік қоректі паразиттер жатады. Екінші немесе үшінші реттегі консументтермен қоректенетін үшінші жəне одан жоғары консументтер болады. реттегіФитофагтармен қоректенетін консументтерді етқоректілер деп атайды (қасқыр, түлкі жəне т.б.); продуцент жəне консументтермен қоректенетін консументтерді талғамсыз қоректілер деп атайды (адам, аю жəне т.б.).Детритофагтар – өлі органикалық заттар – өсімдік жəне жануар қалдықтарымен қоректенетін организмдер (детритпен). Бұл əртүрлі шіріген (иістенген) бактерия, саңырауқұлақ, құрт, жəндіктер.Редуценттер (ыдыратушылар) – бактериялар мен ең төменгі саңырауқұлақтар – детритофагтардың бүлдіргіш жұмысын аяқтайды. Олар органикалық заттардың ыдырауын толық минералдануға дейін жеткізеді, яғни оны органикалық емес заттар – көмір қышқыл газы, су, аммиак, күкіртті сутек жəне т.б. дейін ірітеді. Минералдану өнімдері қайтадан өндірушілер тарапынан қолданылады. Өлі органикалық қалдықтармен қоректенетін детритофагтар мен редуценттер сапрофиттер жəне сапрофагтар тобын құрайды (грек тілінен sapros– шіріген). Құстардың кейбір түрлері (қарға, қарақұс жəне т.б.) жəне сүтқоректілері (гиена, қорқау жəне т.б.) жататын ірі детритофагтар қоқыс тасушылар деп аталады.Демек, экожүйеде тамақ жəне энергетикалық байланыстар трофикалық тізбектерді (грек сөзі trophe – қоректену) - қоректену тізбегін құрастыра, өндірушілерден тұтынушыларға жəне одан əрі – ыдыратушыларға жіберген.Трофикалық тізбектің негізгі екі түрі бар – жайылым (желіну тізбегі) жəне тозаңдану (шіру тізбегі) (1.1 сурет).Бірінші реттегі паразиттер, олармен, өз кезегінде екінші реттегі паразиттер жəне тағы басқалары қоректенетін еркін тірі оргнизмнен басталатын паразиттік тамақ тізбегі бар. Суық қан организмдерінде паразиттік тіршілік ететін аскаридтер бірінші реттегі паразиттер 10болып табылады, аскарид жасушаларында паразиттік тіршілік ететін организмге қорекпен енетін энергия оның тіршілік əрекетіне (өсуі мен тыныс алуы) жəне көбеюіне ішінара жұмсалады, организмнен нысаптармен (нəжістермен) жəне экскреттермен жартылай шығарылады. 1.1. сур. Жайылым (Ж) жəне тозаңдану (Т) қорек тізбегінің схемасы Өсімдіктерде қиын қорытылатын қылшық талшықтардың үлкен саны болуына байланысты (целлюлоза, лигнин, гемицеллюлоза) шөпқоректі жануарлар жыртқыштарға қарағанда тағамды екі есе рет аз тиімдірек етеді. Экскремент жəне экскреттердегі энергия (метаболизмнің соңғы өнімдері: несепнəр, зəр қышқылы, креатинин, амин қышқылдары жəне т.б.) детритофаг жəне редуценттерге жіберіледі.Ауыл шаруашылық жануарлары, тіпті мал азығында жайылымда сақталған кезде де жоғары өнімдірілігімен , яғни өнімдерді жасау үшін тұтынылған азықты аса тиімді пайдалану қабілеттілігімен ерекшелінеді, себебі азық табу, жаулардан қорғау, ауа-райы жəне басқаларға байланысты энергетикалық шығындардан босатылған.Желінгіштік трофикалық тізбегінде кейінгі байланыс организмдері бұрынғы организмдерді жейді, осылайша энергия мен заттың тізбекті тасымалдауын жүзеге асырады. Байланыстан байланысқа өту кезінде жылу түрінде (тыныс алуға, қозғалысқа, көбеюге, дене температурасын сақтауға шығындар) серпілетін əлеуетті энергияның көп бөлігі (орташа 90%) жұмсалады. Осы себептен желінгіштік қорек 11тізбегіндегі байланыстар саны шектеулі жəне 4 – 5-тен аспайды. Қорек тізбегіндегі əр кейінгі деңгей биомассасы бұрынғының тек 5-20% құрастырады. Осыған байланысты өсімдіктер мен жануарлардың биомассаларының арақатынасы осындай, жануарлардың үлесіне əдетте тек 1 -3% келеді. Əр кейінгі трофикалық деңгейде энергияның төмендеуі жиі адамдар санының азаюымен бірге жүреді. Азық тізбегі неғұрлым қысқа болса, соңғы қол жетімді энергияның көлемі соғұрлым көп, соғұрлым кейінгі сатыларда көп өнім алуға болады.Трофикалық тамақ тізбегіндегі ассимиляцияланған энергияның прогресивті төмендеуі - олардың саны, биомассасы немесе энергиясында жəне графикалық модель түрінде бейімделген экожүйелердегі өндірушілер, тұтынушылар жəне ыдыратушылар ара қатынасында қорек (трофикалық) экологиялық пирамида құрылымында көрініс табуы мүмкін (1.2 сурет). 1.2. сур. Дəнді дақылдармен өсіп кеткен шалғын санының экологиялық пирамидасы (Н.И.Николайкин бойынша, 2004)  аз.Мұндай пирамидада əр кейінгі деңгей бұрынғыдан шамамен 10 рет Детрит (тозаңдану) тізбегінде бірінші трофикалық деңгейдедетрит, ал екінші деңгейде детритофаг; үшінші жəне төртінші деңгейлерді жыртқыштар алады. Детрит тізбегіне мысал: ормандағы жапырақты төсем – жаңбыр құрттары – қара барылдақ торғай – қырғи. Басқа мысал: өлі жануар – жемтік шыбын құрттары – шөптік құрбақа 12– кəдімгі сужылан. Жаһандық масштабта тозу тізбектерінің үлесіне автотрофтармен сақталатын энергия мен заттардың 90 % келеді жəне тамақтану тізбегі үлесіне тек 10 % келеді.Трофикалық деңгейлерді көрсетумен экожүйенің мысалы емен бола алады (1.1. кесте.). 1.1. Кесте. Емен тоғайының трофикалық деңгейлер  ТрофикалықдеңгейіОрганизмдер тобыСипаттау, өкілдеріБіріншіЖоғарғы (бірінші) белдеуЕң биік жарық сүйгіш(продуценттер) ағаштар Екінші белдеуКөлеңкеге төзімді төмен  ағаштар Үшінші белдеуКөлеңкеге төзімді бұталар Төртінші белдеуКөлеңкеге төзімді шөптер Бесінші белдеуМүктер, қыналарЕкінші (фито-Тамыр жегіштерМамыр қоңызыныңжəне детритофагтар)Діңгек жегіштерқұрттары, сымшы құрт Сүген қоңыз, ағаш шабушы  қоңыз Жапырақ жегіштерҚырықбуын, жапырақты  қоңыз, мамыр қоңызы Шырын сорғыштарШіркей, қандала Тозаң жегіштерҚола шыбыны, бал ара, ара Жеміс жегіштер жəнеТышқандар, тиін, жабайы тұқым жегіштерқабан ДетритофагтарСасық қоңыз, жаңбыр құрты,  шырышты ұлу СаңырауқұлақтарСаңырауқұлақтардың тобын  ажыратуҮшінші жəнеЖəндікқоректілерҚызыл, бұлбұл,кейінгілер тоқылдақ,қызыл қоңыз,  өрмекші, кірпі ЖыртқыштарҚасқыр, түлкі, жапалақ,  сужылан ПаразиттерКене, сона 13Формасы бойынша көптеген жəне əртүрлі емен өсімдіктері бір- бірінен биіктеген бес белдеу түрінде жарыққа, ылғалға жəне жылуға қажеттіліктеріне сəйкес кеңістікте жайласады.Паразитизм тұжырымдамасына назар аудару керек – организмдердің өзара əрекеттесуі, олардың біреуі бетінде немесе оның денесінің ішінде бола тұра, басқа біреудің есебінен өмір сүреді. Паразит өзінің иесінің денесін біртіндеп азық ретінде пайдаланады, өзінің өмір сүру циклы аяқталғанға дейін оны тірі қалдырады. Жалпы биологиялық позициядан паразиттер жыртқыштар сияқты экожүйеде маңызды рөл атқарады. Мұндай табиғи жаудың жоғалуы (немесе жойылуы) иесінің (жемтіктің) популяциясына (қауымдалысына) зиян келтіреді, себебі əлсіз, дамуда кейін қалған немесе басқа кемшіліктері бар пенделер жойылмайды, бұл бірте-бірте тозуы жəне жоғалуына ықпал етеді. Жаулары жоқ түр азғындыққа ұшырайды. Белгіленген жағдайларда мұндай жағдайлар ерекше маңызға ие, мысалы, ауыл шаруашылығында өсімдіктерді қорғау құралдарын əзірлеу жəне пайдалану.Қорек тізбегі мен трофикалық деңгей жеңілдтеліген ұғымды білдіреді, мысалы, талғамсыз қоректі жануарлар жануар жəне өсімдік тағамдарымен қоректенеді жəне қорек тізбектері бір-бірінен оқшауланбаған, ал тығыз біріктірілген. Олардың қосақтануын жиі қорек желісі деп атайды.Биота арқасында табиғатта көміртегі айналымы болады: жасыл өсімдіктер, балдырлар жəне кейбір микроорганизмдер (автотрофтар) органикалық қосылыстар түрінде атмосфералық СО2 бекітеді; өсімдіктермен бекітілген көміртегінің бөлігі тірі организмдермен қолданылады, олар тыныс алу кезінде СО2 бөліп шығарады жəне оны атмосфераға қайтарады. Бөліп шығарылған көміртегінің кішкене бір бөлігі (3 – 5%) өсімдіктердің тыныс алу процесінде тұтынылады. Өлі өсімдіктер мен жануарлар ақырында топырақ микрорганизмдерімен іріп-шіриді, олардың тіндерінің көміртегі нəтижесінде СО2 дейін қышқылданады жəне атмосфераға қайта келеді. 0,03%-дан 2 %-ға дейін атмосферада СО2 концентрациясының көтерілуі фотосинтездің күшеюіне əкелетінін айтып кету керек, бірақ оның əрі қарай өсуіне байланысты соңғысы басылады.Жер бетінде өмір пайда болғаннан бері атомосфераның көміртегі бірнеше рет тірі организмдерден өтті: атмосферда болатын көміртек мөлшерін өсімдіктер 3-4 жылда сіңіреді. Топырақ көміртегі айналымының циклі 300-400 жылды құрастырады. Биологиялық 14байланысты көміртектің негізгі резервуары (қоймасы) - орман.Көміртегінің биологиялық айналым циклі шеттелмеген: бұл элемент карбонат, торф, көмір, мұнай, сапропель, гумус кен орындарын қалыптастыра келе, айналымнан ұзақ мерзімге жиі шығады. Екінші жағынан, көміртек циклінің бұзылуы минералды отынды қарқынды жандандыру, сонымен қатар жаңартаудың атылуы нəтижесінде атмосфераға СО2 көп мөлшерінің қайтарылуы есебінен болады.Өнеркəсіптік дəуірдің басынан бастап адамзат көміртек цикліне əсерін тигізеді: көміртек циклінің сандық сипаттамасы қазба отынының (көмір, мұнай, газ) жану көлемінің күрт өсуі жəне 1950 жж. тропикалық орманның жоспарлы кесілуінің басталу сəтінен бастап айтарлықтай өзгерді.Көміртек сияқты басқа биогендік элементтер (азот, фосфор, калий, магний, күкірт жəне т.б.) экожүйелерде қоршаған ортаға үнемі қайтып келеді, синтезделген өсімдіктердің түрлері арасындағы қоректік қатынастардың нəтижесінде органикалық заттар ақыр соңында өсімдіктер қайта қолданыла алтын органикалық емес заттарға ыдырайды. Осылайша, тек төрт компонент: қоректік заттардың қорлары, продуценттер, консументтер жəне редуценттердің болғанында ғана қамтамасыз етілетін заттардың биологиялық айналымы сақталады.Айналымға бірнеше рет тартылған химиялық элементтерге қарағанда фотосинтезделген органикалық қосылыстардың химиялық байланысы энергиясына жасыл өсімдіктермен қайта құрылған күн сəулесі энергиясы организмдермен шексіз пайдаланыла алмайды.Биоценоз мүшелерінің белсенділігіне байланысты əрбір айналым циклі барлық жаңа энергия көздерін талап етеді. Осылайша, Жердегі тіршілік күн энергиясының есебінен заттардың тұрақты айналымы ретінде жүзеге асырылады. Экожүйелердің тұрақтылығының негізгі қағидаты – энергия ағынымен қолдау көрсетілетін заттардың айналымы, - іс жүзінде Жердегі өмірдің шексіз болуын қамтамасыз етеді.Жер үсті экожүйелерінде экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ететін биогендік элементтердің жинаушысы жəне резервуары болып топырақ қызмет етеді. Топырағы жоқ су, жартас, барқын жəне үйінділердегі экожүйелер өте тұрақсыз. Заттардың айналымы оларда жеңіл үзіледі жəне қиын жаңартылады. Заттар айналымы теңгерілмеген осындай тұрақсыз экожүйелерге 15жағалаудан орталыққа дейін өсіп кеткен тоған немесе шағын көлдерді жатқызуға болады Нəтижесінде уақыт өте келе, көл шымтезек батпаққа айналады. Су қоймасының тозуы жəне құруы классикалық суксцессияның дəлелдемесі болып табылады – табиғи факторлар мен адам қызметінің əсерінен бір жəне сол аумақта биоценоздардың дəйекті заңды ауысуы. Құрғақ климатта су қоймалары ақ сортаңға ауысады.    1.2. ҚОРШАҒАН ОРТА ФАКТОРЛАРЫНЫҢ ТІРІ ОРГАНИЗМДЕРГЕ ƏСЕРІ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ   Экожүйелердің құрамы мен тіршілік əрекетіне экологиялық деп аталатын сыртқы ортаның əр түрлі факторлары əсерін тигізеді. Экологиялық факторлар – ең болмаса оның жеке даму сатыларының бірінде тірі организмге тікелей немесе жанама түрде əсер ете алатын қоршаған ортаның барлық элементтері. Барлық экологиялық факторлардың шығу тегі табиғи немесе антропогендік болуы мүмкін жəне абиотикалық жəне биотикалыққа бөлінеді (1.3 сурет).Табиғи факторлар адамның əсеріне байланысты емес. Антропогендік факторлар – табиғатты тірі организмдер мекендейтін орта ретінде өзгертетін немесе олардың өміріне əсер ететін адамзат қоғамы қызметінің барлық нысандары.Адамның табиғатқа тигізетін əсері өнеркəсіптік кəсіпорындардың жұмысымен жəне ауыр техниканы қолданумен байланысты. Бұл жағдайларда антропогендік факторларды техногендік деп атайды.Абиотикалық факторлар тірі емес компоненттер мен қоршаған орта жағдайларын қамтиды. Атап айтқанда, оларға ғарыштық жəне климаттық факторлар жатады.Ғарыштық факторлар – бұл күннің сəуле шығаруы жəне аспан денелері ретінде Жердің негізгі параметрлері – нысаны, айналуы, жер осінің көлбеуі. Жердің Күн жəне өзінің осі айналасын айналуы жыл мезгілі, күн жəне түннің ауысуын қамтамасыз етеді. Жер осінің көлбеуі мен планетаның пішіні оның бетіндегі жылудың таралуына əсерін тигізеді. Ғарыштық жəне планетарлық факторлар ендік географиялық белдеулердің: экваторлық, тропикалық, субтропикалық, қалыпты жəне полярлық пайда болуына себеп болды.Климаттық факторларға ауаның температурасы жəне 16ылғалдылығы, атмосфералық қысымы, жауын-шашын саны жəне т.б. жатады. Климат көп жағдайда географиялық белдеудегі экожүйелердің қалыптасуын анықтайды. Осылайша қалыпты белдеуде қылқанды, аралас жəне кең жапырақты, орманды дала, дала, шөлейт жəне шөл аймақтары пайда болады. Тау экожүйелерінде тау етегінен шыңдарына дейін климат өзгереді жəне тиісінше биік географиялық белдеулер ерекшеленеді (биіктік аймақ). 1.3 сурет. Экологиялық факторлар сыныптамасы Биотикалық факторлар – бұл бір организмдердің басқаларға тікелей жəне делдалдық əсерлері.Климат топырақ шығарудың басқа факторларымен жиынтықта (топырақ шығару жынысы , биологиялық белсенділік, топырақтық жəне жер сулары жəне т.б.) топырақтың түрлі түрлерінің қалыптасуын анықтайды. Күннен, атмосферадан жəне гидросферадан түсетін энергия мен заттардың ағындары планетаның барлық қабыршақтары арасындағы байланыс буын болып табылатын топырақта белсенді өзара əрекеттеседі, осылайша абиотикалық жəне биотикалық факторлар арасындағы байланысты негіздейді. 17Экологиялық факторлардың алуан түрлілігіне жəне олардың əртүрлі шығу тегіне қарамастан олардың тірі организмдерге əсер етуінің кейбір жалпы ережелері мен заңдылықтары бар. Организмдердің тіршілік етуі үшін белгілі бір тіркесім қажет.Егер тіршілік ету ортасының барлық жағдайлары, біреуін қоспағанда, қолайлы болса, онда бұл жағдай қаралып жатқан организмнің өмірі үшін шешуші болады. Ол организмнің дамуын шектейді (лимиттейді), сондықтан шектеу (шек қойылатын) фактор деп аталады. Американдық зоолог В.Шелфорд тұжырымдаған толеранттылық заң бойынша популяцияның (организмнің) гүлденуінің шектеулі факторы болып қалайша ең аз экологиялық əсер болса, солайша ең көбі болуы мүмкін, ал олардың арасындағы диапазон төзімділік мөлшерін анықтайды.Экологиялық фактор əрекетінің қолайлы өрісі оңтайлы аймақ (қалыпты өмірлік белсенділік) деп аталады. Фактордың əсерінен оңтайлы ауытқу неғұрлым көп болса, соғұрлым бұл фактор халықтың өмірлік белсенділігін тежейді. Бұл өріс қанаушылық аймағы деп аталады. Фактордың максималды жəне минималды жол берілетін мəндері - бұл организмнің немесе халықтың болуы мүмкін болмайтын сыни ұғымдар ( 1.4 сурет).1.4. Сур. Организмдердің өмірлік белсенділігіне қоршаған орта факторларының əсері 18Организмдердің барлық өмірлік процестерін, соның ішінде қалыпты даму мен көбеюді қоса, əсер ететін факторлардың жиынтығы өмір жағдайлары деп аталады. Көбею жағдайлары болмаған жағдай өмір сүру шарттары деп аталады. Толераннтылық (төзімділік) аймағы ол өмір сүре алатын организмнің төзімділік шектерін анықтайды.Тірі организмдердің алуан түрлері оңтайлы жəне төзімділік шегінде бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Əр түрдің өздерінің оңтайлығы, қалыпты тіршілік əрекеті аймағы, қысым аймақтары жəне қоршаған ортаның əрбір факторына қатысты төзімділік шектері бар.Тіршілік ету үшін қоршаған ортаның қатаң анықталған, тұрақты жағдайлары қажетті организмдерді стенобионтты деп атайды (грек сөзі stenos – тар жəне bіon – өмір сүретін), ал қоршаған орта құбылмалығының кең ауқымында өмір сүретіндерді эврибионтты деп атайды (грек сөзі eurys - кең). Бұл ретте бір жəне сол түрдің организмдерінде бір факторға қатысты төзімділіктің тар шектеулері жəне басқаларға қатысты кең шектеулері (мысалы, тар ауқымға температура жəне кең ауқымға су тұздылығының бейімделуі) болуы мүмкін. Сонымен бірге фактордың бір жəне сол қарқындылығы бір түр үшін оңтайлы, басқасы үшін зұлымдық аймағында жəне үшінші үшін төзімділік шегінен шыға алады.Организмдердің қоршаған орта факторларының белгілі бір ауытқуларына бейімделу қабілетін экологиялық пластика деп атайды. Əрине, экологиялық пластика ең көп дəрежеде эврибионтты организмдерге тəн, ол олардың кең таралуын қамтамасыз етеді жəне ең аз дəрежеде таралу аймақтарымен шектелген стенобионтты организмдерге тəн.Организмдердің стенобионтты түрлері жиі қоршаған орта жағдайының ең жақсы биоиндикаторлары болып табылады, ал олардың жоғалуы белгілі бір орындарда олардың мекендейтін жерлеріне қолайсыз əсер етуінің дəлелі. Атмосфералық биоиндикаторлар ретінде, мысалы ағаш діңгегіндегі қыналар болуы мүмкін, əсіресе күкірттің қос тотығымен (лихеноиндикация) ластануына сезімтал, ал өсімдіктер арасында жалбыз немесе далалық қырықбуындардың болуы топырақ ылғалдылығынының жоғарылауын көрсетеді.Егер жағдайлардағы өзгерістер біртіндеп байқалса немесе бірте- бірте болса, көптеген түрлер бейімделіп, тірі қалуы мүмкін. Өзгеруі неғұрлым кенет болса, тірі қалу үшін тектік қорының алуан түрлілігі соғұрлым көп. Апатты жағдайларда, мысалы, ядролық соғыс, бəлкім, 19бірде-бір түр тірі қалмас. Ең маңызды экологиялық принцип: түрдің өмір сүруі оның генетикалық əртүрлілігімен жəне экологиялық факторлардың əлсіз ауытқуларымен қамтамасыз етіледі.Организм үшін ең маңызды, демек, экожүйе үшін - шектеу факторы, сондықтан экологиялық сараптамада организмдердің өміріндегі əлсіз байланыстарды анықтау маңызды. Мысалы, астықтың мөлшері өсімдіктің қажеттілігі ең аз қанағаттандырылатын биогендік элементтің топырағындағы құраммен анықталады. осы қоректік заттардың топырақ құрамында анықталады.В.Шелфордтың толеранттылық заңымен экологиялық қуыс ұғымы тығыз байланысты – оның шектерінде организмдердің сол немесе басқа түрлері мекендейтін қоршаған орта факторларының жиынтығы,, осы түр оның шектерінде шексіз ұзақ тіршілік ете алатын оның табиғаттағы орны. Организм қуыс шегінен шыққан жағдайда ол немесе өледі, немесе қоршаған ортаның өзгерген жағдайларына бейімделуге тырысады.Географиялық оңтайлық ережесі немесе Гаузе ережесі табиғаттың өте үнемді екендігін көрсетеді: тіпті бірдей экологиялық қуысты иемденетін екі түр тұрақты түрде бірге өмір сүре алмайды. Бəсекелестік күресте бір түр екіншісін сыйғызбайды. Табиғат кеңістік пен уақытта экологиялық қасиеттері бірдей организмдерді бөліп тастады. Олар орманның əр түрлі биотоп, белдеулерінде тіршілік етуге бейімделді. Осылайша, аюлар бірнеше түрлерге бөлінді: қоңыр аю ормандарда өмір сүреді, ақ аю – Арктика мұздарында, австралиялық коала – ағаштарда. Бірдей экологиялық қажеттіліктері бар аң, құс, жəндіктер арасында біреулері түнгі жəне ымырт жыми, басқалары – күндізгі жарық өмір сүреді. Егер табиғатта кеңістік- уақыттық бөлектеудің мүмкіндіктері шектелетін жағдай туындаса, түрдің біреуі немесе өзіне жаңа экологиялық қуысты қалыптастырады, немесе жоғалады.Жаратылыстық ережесі табиғатқа шекті антропогендік қысымның адам үшін оның құлдырауы мен экономикалық ысыраптылығына ұрындыруы мүмкін. Сондықтын суды беру (арықтар құрылысы), мелиорациялау, ағаш кесу, үлкен аймақтарды суландыру, орман мен егістерді химиялық өңдеуге қатысты кез келген басқару шешімдерді мүлтіксіз жəне абайлап есептеу қажет. Қайғылы нəтижелерден басқа табиғатты «қатты» басқару экономикалық шығындарға айналады.Экологиялық қуыстарды міндетті толтыру ережесіне сəйкес бос 20экологиялық қуыс əрқашан табиғи түрде толтырылады, алайда кей кездерде бұл бірталай уақытты талап етеді.    1.3. ЭКОЖҮЙЕЛЕРДІҢ ДАМУЫ МЕН ЭВОЛЮЦИЯСЫ Əр экожүйе өз тіршілігін биогенді элементтердің айналым жəне жарық күн энергиясының тұрақты ағыны есебінен қуаттайды. Экожүйелерде энергия айналымы іс жүзінде жоқ, өйткені энергия редуценттерден консументтерге өте аз мөлшерде қайтып келеді жəне бір күні, қорек тізбегі арқылы өтіп, энергия жер маңындағы кеңістікке шығарылады.Экожүйелерде орын алатын процестердің тұрақтылығы мен теңгерімі олардың гомеостазын қамтамасыз етеді (грек сөзі homoіos – ұқсас, бірдей жəне stasіs - жағдай) – қоршаған ортаның өзгергені жағдайында экожүйенің авторегуляциялау қабілеті. Гомеостати¬калық механизмдер белгілі бір шектерде қызмет атқарады, егер жағдайлардың өзгерістері осы шектерден асып кетсе, қосымша бейімделу мүмкін болмаған жағдайда, экожүйе өлуі мүмкін. Гомеостатикалық механизмдердің бұзылулары көптеген жағдайларда антропогендік факторлармен араңдатылады.Экожүйелердің тұрақтылығының екі түрін ажыратады: төзімді тұрақтылық – экожүйенің өз құрылымы мен функциясын өзгеріссіз сақтай отыра, бұзушылықтарға қарсы тұру қабілеттілігі; серпімділік тұрақтылығы – жүйенің оның құрылымы мен функциясы бұзылғаннан кейін қалпына келу қабілеттілігі. Экожүйелер, əдетте, қоршаған ортаның қолайлы физикалық жағдайларында төзімді тұрақтылықты, ал қолайсыз жағдайларда серпімділік тұрақтылықты көрсетеді.Гомеостатикалық механизмдер негізінде тірі зат, оның қасиеттері жəне функцияларымен байланысты. Гомеостатикалық механизмдердің бастысының бірі – Ле Шателье – Браунның принципі: күштер жүйесін тұрақты тепе-теңдік күйінен шығаратын күштер жүйесіне əсер еткен жағдайда, соңғысы осы əсердің əлсіреуіне əкелетін бағытта ауысады. Гомеостатикалық механизмдер популяция деңгейінде де, организмдердің түраралық жəне ішкітүраралық өзара əрекеттесу деңгейінде де іс-əрекет жасайды.Популяцияның ең маңызды қасиеттері санына оларға тəн пенде 21санының динамикасы жəне оларды реттеу механизмдері жатады. Олар теріс кері байланыс принципі бойынша жұмыс істейді: саны неғұрлым көп болса, соғұрлым оның төмендеуін негіздейтін механизмдер күшті істейді жəне керісінше, саны төмен болған жағдайда, осы механизмдердің əсері əлсірейді. Осы түрдегі факторлар белгілі бір шекараларда сандарды ұстап тұруды қамтамасыз ететін популяциялық гомеостаз негізінде жатыр.Түраралық деңгейдегі популяциялардың санын реттейтін фактордың мысалы, атап айтқанда, жыртқыш – жемтік түрдегі организмдердің өзара байланысы болуы мүмкін. Жемтіктің көп саны жыртқышты көбейту үшін қоректену жағдайын жасайды, бұл өз кезегінде санын көбейтіп, жемтіктер санын азайтады. Осы өзара əрекеттесу нəтижесінде екі түрдің санында синхронды-ауытқу сипаттамасы бар. Реттеуші факторлар ешқашан популяция сандарын нөлге дейін жеткізбейді, себебі популяция саны азайған сайын олардың əрекет ету күші азаяды. Паразит – қожайын өзара қатынастары да осылай əрекет етеді.Түраралық механизмдерге сонымен қатар өткірлігі организмдердің санына тікелей байланысты болатын бəсекелестік жатады. Бəсекелестік сонымен бірге ішкіпопуляциялық гомеостаздың негізінде жатыр, бұл ретте бəсекелестіктің күрделі формалары пенде бөліктерінің өлуімен аяқталады, өсімдік əлемінде фитоценоздардың өздігінен жұтуында көрініс табады.Қоныс аудару халық санының құбылысындағы гомеостаздың факторы ретінде популяциядан пенделердің жаппай қайтарылмайтын нəтижесі түрінде немесе пенделердің бір бөлігін біршама төмен халық тығыздығына ие басқа популяцияларға біртіндеп алу түрінде көрінеді. Əр экологиялық жүйе абиотикалық факторлардың ритмикалық өзгерістеріне бейімделген – күнделікті жəне маусымдық, бұл биоценоз белсенділігінің мерзімді өзгерісінде көрінеді. Мысалы, орта белдеудегі өсімдіктердің фотосинтезі мен транспирациясы күндіз (жыл мерзімінің жылы уақытында) жəне кешке қарай (суық түскеннен бастап) баяулайды белсенді өтеді. Мұндай динамикада экожүйесінің негізгі қасиеттері, тұтастығы мен функционалдық тұрақтылығын қосаалғанда, сақталады.Қолайсыз маусымдарда кейбір түрлер тіршілік ету үшін жақсы жағдайлар бар аудандарға көшеді. Отырықшы түрлер биоценоздың ядросын құрастырады, ал маусымдық түрлер жеке кезеңдерде оның пайда болуын жəне биоценотикалық байланыстарын анықтайды. 22Барлық жағдайларда белсенді түрлер санының азаюы тірі организмдердің негізін құрайтын биогенді-химиялық элементтер циклінің қарқындылығын төмендетеді.Экожүйе динамикасы бірқатар дəйектілікпен қоғамдастық сукцесиондық ауыстырумен (латын сөзі successіo – мираскерлік, мұрагерлік) анықталады, бір жəне сол аумақ (биотоп) шегінде экожүйенің тұрақтылығын арттыру бағытында бір биоценоздың екіншісіне ауысуы жүргізіледі, соңғысы климакстық деп аталады. Климакстық экожүйелер ең үлкен көлемде қоршаған ортаны құрайтын түр-эдификаторлардың ұқсастығын біріктіреді. Мысалы, дала экожүйелері үшін тығыз- бұта дақылдары (ақселеу мен бетегелі дала) эдификаторлар болып табылады. Экожүйе өлшемдері сияқты сукцессия көлемі де əр түрлі.Сукцессия негізінде осы биоценоздың биологиялық циклінің аяқталмауы жатыр. Сукцессия себептері, мысалы, бір бағытта ұзақ уақыт бойы жұмыс істеп келе жатқан сыртқы факторлар: мелиорациялау нəтижесінде шалшықтанған жерлерді қуарту, малды бағу, су қоймаларының биогендік элементтермен ластануының артуы жəне т.б. бола алады.Сукцессияны əрбір тірі организм қажетті заттарды алу жəне оны метаболизм (заттар алмасуы) өнімдерімен қанықтыру есебінен өзін қоршаған ортаның өзгеруі деп түсіндіруге болады. Уақыт келе, организмдердің популяциясы қоршаған ортаны оларға қолайсыз бағытқа өзгертеді, нəтижесінде қоршаған ортаның өзгеруі экологиялық жағынан тиімді болатын басқа түрлердің популяцияларымен қысып шығарылады. Осылайша, басыңқы түрлердің ауысымы болады. Биоценоздың ұзақ өміп сүруі белгілі бір организмдердің қызметінен туындаған ортаның өзгеруі экологияның басқа талаптарына сəйкес басқалардың қызметімен дəл орнын толтырған жағдайда мүмкін болады.Өсімдіктердің ауысыуымен сукцесиялар бастапқы жəне қайталама болуы мүмкін.Бастапқы сукцессия əдепкі жансыз субстратта (негізде) басталады, мысалы тастаған құмды шұңқырда. Бастапқыда мұнда пионер организмдер пайда болады (қабық балдырлар, қаспақ қыналар жəне т.б.) Олардың артынан шөпті өсімдіктер, одан əрі жылдам өсуімен, сипатталатын, бірақ жарық сүйгіш, сондықтан 40-50 жылдан кейін жұқаланатын бұталар мен пионер ағаштар (қайың, көктерек, тал) пайда болады. 23Пионер ағаштарының шұңқыры астында ағаштардың жапырақты ағаш түрін бірте-бірте өтіп, аралас шырша жапырақты немесе таза шырша ормандарының жергілікті экожүйесін қалыптастыратын, басқа да өсімдіктер мен жаунарлар түрлерінің жиынтығымен біртіндеп өсіп келе жатқан көлеңке-шыдамды шыршаны жайғастыру үшін жағдайлар жасалады.Қайталама сукцессиялар көбінесе жергілікті (климакстық) экожүйелердің басым бөлігін жойған адамның кінəсы бойынша пайда болады. Мысалы, ағаштарды кесу немесе өрттен кейін айтарлықтай алаңдардағы ормандар пионер ағаштарынан өтпелі (уақытша) экожүйелермен ұсынылған. Қайталама сукцессиялар (мұрагерліктер) бастапқыларға қарағанда тезірек жүреді, өйткені олар аралық сатылардан жəне бай топырақ аясынан басталады. Экожүйелердің жойылуына жəне өзгеруіне адамның əртүрлі əрекеттері жəне олардың салдары, мысалы, батпақты жерді құрғату, адамдардың демалыстары нəтижесінде ормандарға тым жүктемелердің тиуі (рекрециялар), химиялық ластануы, малды бағу, өрттер жəне т.б. əкеледі.Сукцессияның өзіндік түрі – мысалы, орман қоқыстарында байқалатын арналы немесе конвейер сукцессиясы. Жоғарыдан келетін қоқыстардың əрбір бөлігінде өсімдік қалдықтарының тереңірек ыдырауын қамтамасыз ететін микроорганизмдердің, ең қарапайымдылардың, нематодтардың жəне кіші буынаяқтылардың сукцесиондық ауысымы болады. Барлық мекендеушілермен бірге құлдырау жаңа түсімдердің астында өзін жерлеумен біртіндеп төмендейді, ал қоқыстың жалпы стратификациясы өзгеріссіз көрінеді.Антропогендік əсерлер жиі экожүйелерді оңайлатуға əкеліп соғады, ол дигрессия ( латын сөзі dіgressіo – ауытқу) деп аталады, олардың арасында жайылым, рекреациондық (демалу) жəне т.б. ажыратылады. Бұл түрдің ауысуы əдетте құрылымның күрделілігімен сипатталатын климакс экожүйелерімен емес, ал оңайлату кезеңдерімен, жиі – экожүйелердің толық ыдырауы жəне аумақтың шөлейттендіруімен аяқталады.Сонымен қатар автотрофты жəне гетеротрофты сукцессияларды ажыратады.Автотрофты сукцессиялар орталық буыны өсімдік жамылғысы болып табылатын экожүйелерде болады. Оның дамуымен гетеротрофты компонентттердің ауысуы да байланысты. Мұндай сукцесиялар потенциалды өлмейтін болып табылады, өйткені олар фотосинтез процесінде үнемі энергия жəне затпен толықтырылады 24жəне климакс сатысында аяқталады.Гетеротрофтық сукцессия деструктивті жəне фотосинтезделген өсімдіктер (продуценттер) жоқ субстраттарда болады, ал бұл сукцесияларға тек гетеротрофтық организмдер қатысады: жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар. Органикалық заттар жойылып, оның энергиясы босатылғандықтан, сукцессиялық қатар аяқталады, жүйе ыдырайды. Гетеротрофтық сукцессия мысалы ретінде өлі ағаштың ыдырауы болуы мүмкін: басында жəндіктер-қабық құрттары əлсіреген ағашта орналасады, соден кейін олар ағаштан қоректенетін жəндіктермен (ксилофагтар) ауыстырылады.Бір мезгілде ағаш саңырауқұлақтармен жойылады: алдымен пионер саңырауқұлақтар, əдетте ағашты əр түрге бояйды, одан əрі жұмсақ шірік пайда болуына ықпал ететін деструкторлық саңырауқұлақтар, соңында – шірік ағаштың бөлігін гумусқа айналдыратын ылғалды саңырауқұлақтар (гумификаторлар). Бактериялар сукцессияның барлық сатыларында болады. Нəтижесінде ағаштың органиқалық заттарының көптеген бөлігі минералдық заттарға: көмір қышқыл газы, су аммиак жəне т.б дейін ыдырайды.Кез келген сукцессия үшін, əсіресе бастапқы, процесс ағымының келесі жүйелі заңдылығы тəн:■ бастапқы кезеңдерде түрлердің алауан түрлілігі аз, өнімділік пен биомасса аз, бірақ сукцессия дамуымен бұл көрсеткіштер көбейеді;■ сукцессиялық қатардың дамуымен тіршілік ету ортасы толығымен меңгеріледі, қоректену тізбектері мен желілері күрделене түседі;■ сукцессия сатысының өзгеруіне қарай еркін экологиялық шоғырлар саны азаяды (климакс қауымдастығында олар мүлдем болмауы мүмкін), жекелеген түрлердің пайда болу ықтималдығы төмендейді;■ бастапқыдан кейінгіге дейін заттардың айналу процестері, экожүйелердің тыныс алуы қарқындатылады, энергия ағыны ұлғаяды;■ сукцессиялық үдерісінің жылдамдығы экожүйелердің құрамы мен жұмысында негізгі рөл атқаратын организмдердің өмір сүру ұзақтығына байланысты болады (сукцессиялардың өмір сүру ұзақтығы - орман экожүйелерінде, қысқа – дала экожүйесінде, ең қысқа – су экожүйелерінде);■ сукцессиялардың соңғы сатыларының өзгермелілігі салыстырмалы болып табылады, өйткені динамикалық үдірістер бұл реттер тоқтатылмайды, бірақ тек баяулайды; 25■ климакстық топтанудың жетілген сатыда экожүйе биомассасы ең ірі тұрақты мағыналарға жетеді.    1.4. АГРОЭКОЖҮЙЕ  Педосфера (грек. pedіs – бөктер жəне sphaіra – шар). Топырақ – тірі ағзалар тіршілік ететін қопсытылған шөгіндінің үстінгі бөлігі. Олардың топыраққа ену мүмкіндігінің максималды тереңдігі өте құрғақ жəне салқын аймақтарда немесе тығыз мүжілмеген тау жыныстарын өрістету жерлерінде бірнеше миллиметрге дейін, борқылдақ жəне өткізу беткі шөгінділерімен сипатталатын жылы жəне ылғалды аймақтарда 4,5 дейін жəне одан көп ауытқиды.Топырақ құрлықтың биоценоздерінің көбірек мекендеуші төменгі бөлігі болып табылады: биосфераны мекендеуші барлық жануарлардың арасында, топырақта мекендеушілер ең үлкен биомасса иегері.Топырақ – агроценоз (грек. agros – дала) деп аталатын жəне ауылшаруашылығын пайдалану жерлерінде туындайтын биоценоздардың ажырмас бөлігі. Агроценоздарға мысал ретінде дала, жайылым, бақша, бақ, жүзімдіктер жəне т.б. қызмет етеді. Агроценоздар əлемнің 30 % жер ресурстарын алып жатыр, соның ішінде егістіктермен– 10%, ал шабындықтар мен жайылымдар – шамамен 20%.Табиғи биоценоздарға агроэкожүйелер максималды жақындалған – адамның саналы түрде жоспарланған ауылшаруашылығы өнімдерін алу мен оны жазықтықта құрайтынын қайтару теңгерілген аумақтар. Дұрыс жоспарланған агроэко жүйеге егіндіктерден басқа жайылым немесе шалғындық пен мал шаруашылығы кешені кіреді. Алқаптан өніммен бірге алынған өсімдіктің Литосфераның ең беткі көкжиегі – топырақ қабаты, немесе қоректік элементтері тыңайтқыш түрінде биологиялық айналым жүйесіне қайтады.Ауылшаруашылық өндірісінің ерекші үлгісі – өнеркəсіптік негізде (сүт жəне мал жемдейтін кешенде, шошқакешендері, құс фабрикалары) екінші биологиялық өнім алу жəне мал басын шоғырлаудың жоғарылығы тəн шекті аумақтарда мал шаруашылығы өнімін қайта өңдеу жəне алу үдерісін біріктіру. Агроценоздарға сонымен қатар су ортасында жасанды жасалған өсімдіктер мен 26жануарларды да жатқызуға болады.Топырақтың қалыптасуы бірлесіп бірнеше топырақ түзілуінің факторларын белгілейді: топырақ түзуші жыныстар, микро-, өсімдік жəне жануарлар ағзалары, климат, бедер, жер топырақ суы мен жер асты сулары, уақыт, адамның шаруашылық қызметі. Топырақ түзілу үдерісінің ағымы нəтижесінде жер бөлшектерінің топырағын құрайтын мөлшерінде өзгерістер орын алады (механикалық құрамының), органикалық заттармен байыту, суспензия түрінде ерітілген күйде эле¬менттердің көшуі, кейбір қабаттарда жуулы заттардың жинақталуы.Топырақ – ауылшараушылығы өндірісінің басты құралы жəне агроэкожүйенің негізі, оның көмегімен адамзат барлық азық-түліктің 95 % алады. Топырақтың маңызы оның тіршілік ортасының жəне онда өсіп-өнуші өсімдіктердің механикалық тірегі қызметімен ғана шектелмейді, биогендерді, суды жəне энергетикалық заттарды шоғырландырады. Ол ауыл шаруашылығын жүргізуге ерекше маңызды басқа да қызметтерді атқарады:■ табиғатта биоалуантүрлілік қолдауды жəне өсімдік популяциясын жаңарту мүмкіндігін қамтамасыз ететін тұқымдарды сақтау (топырақ өсімдік тұқымын оның ішінде көктеуін тежейтін заттардың болуы арқасында олардың өнгіштігін жоғалтпай бірнеше жыл сақтауға қабілетті);■ топырақтың биогендік элементтерінің алмасуын белгілейтін жəне түрлі ластағыш заттарды (топырақта тірі ағзаларда болатын белгілі ферменттер болады – пероксидаздар, нитрогеназдар, нитратредуктаздар, каталаздар жəне т.б.) зиянсыздандыруға топырақтың қабілетін қамтамасыз ететін ферменттерді (биохимиялық реакцияны үдеткіштер) өндіруші тіршілік ортасын жасау;■ топырақтағы ағзалардың тіршілік етуін қамтамасыз етуші гидротермиялық режимді реттеу;■ көптеген патогендерді (ауру тудыратын микроағзалар) зиянсыздандыратын, сонымен қатар түрлі токсиканттардың (улы заттар) адсорбциялану есебінен жұтылатын жəне тежейтін биота нəтижесінде топырақтың өзін-өзін тазарту қабілетімен белгіленетін санитарлық функция, бұл ауылшаруашылығы өнімдеріне олардың түсуінің алдын алады;■ ақпараттық қызмет – көктемде топырақ температурасының +5°C белгісі арқылы ауысуы оның құрамындағы азот, фосфор жəне калий қоспаларының қозғалғыштығын көтеруді қоздырады жəне өсу 27мерзімі басталуына байланысты өсімдіктердің қоректік элементтерді тұтынуының басталуына «белгі» ретінде қызмет етеді;■ топырақтың «жады» – аумақтың экологиялық жай күйі туралы ұзақмерзімді ақпаратты сақтау қабілеті. Агроценозда табиғи экожүйе сияқты міндетті трофикалық деңгейлерінің болуына қарамастан – трофикалық тізбек түзетін продуценттер, консументтер, редуценттер бар, бұл екі қоғамдастық түрлерінің арасында биологиялық алуантүрлілік, тұрақтылық, жəне өзінен өзі реттелу, энергия көздері, заталмасу, өзгеру жылдамдығы қабілеттерінде едəуір айырмашылық бар.Агроценоздардағы ағзалардың алуантүрлілігі табиғи экожүйелерімен салыстырғанда күрт төмендеген. Агроценоздердің біркелкілігі мен түр-тұқым жұтаңдығы адам агротехниканың арнаулы жүйесімен қолдайды. Əдетте егістікте өсімдіктің бір түрін өсіреді (дара дақыл егісі), сондықтан жануарлар (зооценоз) жəне топырақтардың микроағзалары құрамы (микробо¬ценоз) күрт азайды. Дара дақыл егісі онымен қоректенетін мəселен картоп алқабындағы колорад қоңызы сияқты консументтердің көбеюі мен дамуына жақсы жағдай жасайды. Алайда ең аз агроценоздардың өзінде түрлі жүйелі жəне экологиялық топтарға жататын бірнеше ондық ағза түрлері бар. Айталық, бидай алқабының агроценозына арамшөптер, жəндіктер - бидай зиянкестері, жыртқыштар, топырақ үсті қабатында тіршілік ететін -омыртқасыздар жəне патогендік саңырауқұлақтар жəне басқалары. Агроценозда тағам тізбектері табиғи экожүйелерден қысқа. Адамзат қорегінің негізін өсімдіктердің 30 құрайды. Маңызды ауылшаруашылық егістері – біржылдық: күріш, бидай, жүгері, картоп, арпа, соя, сұлы, қарабидай жəне басқа.Агроценоздердің табиғи экожүйелерден ерекшелігі өздігімен реттелуге қабілетсіз, адаммен реттеледі. Екпе түрлері жасанды іріктелумен қолдау табады, адам көмегінсіз тіршілік етуге күресті көтере алмайды (əсіресе біржылдық егістер). Агроценозда адамның араласуының болмауында екіншілік сукцессия байқалады– əдетте арамшөптердің белсенді көбеюі түрінде. Адам қолдауынсыз дəнді дақыл егістігімен басымдығымен агроэкожүйелер бір жылдан көп артық өмір сүрмейді, көпжылдық шөптерде – 3 – 4 жыл, жеміс егістерінде – 20 – 30 жыл, содан соң олар ыдырап, тозады.Агроэкожүйелерде ауылшаруашылық егістігінің генетикалық негізі жүйелерде күрт тарылған, осыған байланысты соңғысы зиянкестер мен кеселдердің жаппай көбеюіне төтеп беруі аса төмендігімен 28ерекшеленеді. Бидайдың барлығы төрт сұрыпы ғана канада жайылмаларында дəнді дақыл өнімінің 75 % қамтамасыз етеді, бұған қоса бидайға бөлінген алқаптың жартысынан көбіне бір ғана сұрып егіледі; АҚШ-та картоп түсімі 72 % төрт сұрыппен қамтамасыз етілген, ал бұршак егісінің барлық өндірісі екі сұрыпқа негізделген.Осы уақытта бірқатар елдерде (АҚШ, Канада, Аргентина жəне басқа) ауылшаруашылығында зиянкестерге төтеп беруі жоғары генетикалық модифицияланған ағзалар (ГМА) кеңінен қолданылады. Алайда қоғамда мұндай ағзалар өнімдерімен қоректену денсаулық үшін келешекте денсаулық үшін болжап болмайтын келеңсіз зардап шектіруі мүмкін деген қауіп бар.Агроценоздер егілген өсімдіктердің өсуі үшін жайлы жағдайды қамтамасыз ету жолындағы адам қызметінің арқасында қосымша қуат алады (арнайы агротехника, шаю жəне т.б.). Агроценозде зат алмасу тұйық емес. Агроценоздің таза бастапқы өнімі (өсімдік биомассасы) экожүйеден өнім түрінде алынып, тағам тізбегіне түспейді. Оның зиянкестерді жиі пайдалануы адам қызметімен барынша болдырмайды. Мұның нəтижесінде топырақ өсімдіктің тіршілік етуі үшін қажетті минералды заттардан жұтаңданады.Агроценоздерде өзгерістер табиғи биоценоздардағыға қарағанда едəуір тез жүреді. Бұл жасанды экожүйелерөте тұрақсыз жəне антропогендік əсеріне өте сезімтал. Агроценоздерде зиянкестердің бөлек түрлерінде популяция санының шектен тыс көбеюі едəуір жиі орын алады.Ұзақ өмір сүретін орман өсімдіктерінен жасалған агроценоздер, біржылдық өсімдіктерден едəуір ерекшеленеді. Мəселен, егер жұтаң құмды топырақтарда қарағайлы орман жасалған болса, өсірілетін қарағайшықтарға күтім бастапқы кезеңде ғана керек, яғни олар əлі əлсіз жəне шөптермен бəсекелесуге шыдай алмауы мүмкін кезде. Əрі қарай, 3 – 5 жыл өткен соң, қарағай топтана бастайды жəне біртіндеп табиғи толыққанды экожүйеге жақын өзінің ортасын жəне экожүйесін қалыптастыратын доминанттық түр жайғасымын алады.Алайда жасанды жолмен жасалған қарағайлы орман өміршеңдігінен (орнықтылық) табиғи орманнан төмен, бұл дегенің түр алуандылығының төмендігімен шартталған. Өсімдіктердің жасы бойынша біркелкілігі жəне топырақ аясының бастапқы біркелкілігі нəтижесінде қарағайшықтар бойы бойынша аз ерекшеленеді жəне ағаштың ұшар басы жанасу кезеңінде қатты түрішілік бəсекелестік туындайды. Бұдан басқа, аумағы бойынша өсімдіктердің тегіс 29орналасуы жəне қылқанды түрлерінен біртүрді сүректі фитоценоздардың жасалуы тіпті қылқанды орманның толық бүлінуіне əкеп соқтыратын түбірлі губка- зең ауруларының кең таралуына себепші болады.Егіншіліктің бірінші кезеңдерінде агроценоздер бүгінгіден мықтырақ болды. Егіндіктер біршама шағын аумақтарды алып, реттеуші-жануарлар жəне тозаңдандырушыларға бай табиғи өсімдіктермен қоршалған болатын. Екпе өсімдіктер түп негіздік сапа үлгісі бойынша түрлі қоспалармен көрінеді. Құрғақшылық жылдары бір үлгілері тір қалды, ылғалды жылдары-өзгесі. Жақын жəне табиғи байланыстарының жүйесі тіршілік етті. Мұндай агроценоздер біршама биік емес, бірақ оларда сенімді өнім, жəне зиянкестер санының жарқ етуі сирек. Тауарлық егістіктің қарқынды дамуымен егістіктің өнімділігі артты, бірақ экожүйе беріктігі күрт төмендеді.Агроценозға адамның шаруашылық қызметінің келеңсіздігі салдарын азайту үшін, агроценозды табиғи экожүйеге жақындату мақсатында табиғатқорғау шараларын жүргізу қажет. Бұл шаралар ең алдымен өзіне органикалық жəне минералдық тыңайтқыштарды енгізу, сонымен қатар егіндіктердің өнімділігін биоалуантүрлілігін біршама көтеру жолымен топырақтың құнарлылығын (яғни оның құрамындағы қоректік заттар теңгерімі) қолдау жатады. Барлық ландшафты агрошаруашылыққа айналдыруға болмайды, оның көптүрлілігін сақтап, көбейту қажет, бұл қайта қалпына келтірілетін топтардың сукцессиялық қатарын қайта қалпына келтірудің түрлер көзі болып қызмет көрсетуі мүмкін.Құнарлы топырақтар – бұл оның қорек элементтерін, сумен, ауамен де өсімдіктер қажеттілігін қанағаттандыру қабілеті, олардың тамыр жүйелерін жеткілікті түрде жылу мен ауамен қамтамасыз етуі. Өсімдік қорегінің басты элементтері (биогендік элементтер) – N, P,K. В өсімдіктерге едəуір аз мөлшерде қажет: макроэлементтер – Ca, Mg, Fe, S; микромөлшері– микроэлементтер – B, Mo, Cu, Zn, Mn, Co.Табиғи (потенциалдық) жəне жасанды (тиімді) құнарлы болып бөлінеді. Табиғи құнарлылық топырақта адам қатысуынсыз жасалған қоректік заттардың жалпы қорымен сипатталады. Жасанды құнарлылық тыңайтқыштар, агротехникалар, мелиорация жəне т.б.жолдармен адам еңбегімен жасалады. Құрамында биогенді элементтері бар заттар- тыңайтқыштарды қолдану, – ауыл шаруашылығын жеделдетудің басты бағыттарының бірі, сапасы жоғары өнім алудың негізгі жолы. 30Топырақтың қасиеттері кешенінің құнарлылығын көрсететін жəне ауылшаруашылығы егісінің өніміне тікелей əсер ететін барлығынан құрамында қарашірік, қышқылдық деңгейінің (рН), фосфор мен калий бар агрохимиялық көрсеткіштер ерекше маңызы бар.Агроценоздардың өнімділігі топырақтың құнарлылығына ғана емес, пайдалы жəндіктердің болуына да байланысты (тозаңдандырғыштар, ауылшаруашылық зиянкестерінің табиғи жаулары) жəне басқа жануарлар. Белгілі, мəселен, Қытайда«торғайларға қарсы» компания, астық өнімдеріне зиян келтіреді деп, мыңдаған торғайлар жойылған кезде, дəнді дақылдар зиянкестерінің көбеюі жарқ етуіне əкеліп, елдің диқандарына қатты шығын келтірді. Биоалуантүрлілікті қолдау шағын телімдерде түрлі дақылды алмастыру жəне олардың арасында жыртқыштар мен паразит зиянкестер тіршілік ете алатын тың жер аралшықтарын сақтау есебімен қамтамасыз етіледі.Əсіресе антропогендік əсерге ұшырамайтын қорық аумақтарын сақтау жөнінде қамқорлық қылған жөн. Түр алуандығы бай қорықтар топтасудың сукцессиондық қатарын қалпына келтіру үшін түрлер көзі болып табылады.Табиғи экожүйенің құбылуының келеңсіздігі салдарын агроценозға өсімдік жəне мал шаруашылығының үйлесуі есебінен азайтуға болады, ғылыми негізделген улы химикаттар мөлшерін қолданып, мүмкіндігінше оларды агротехникалық əдістермен ауыстыру. Дара дақылдардың зиянкестерінің популяциялық санын төмендету үшін ауыспалы егісті пайдалану қажет – тап сол телімде өсірілетін дара дақылдарды жыл сайын алмастыру. Келешекте В перспективе агроэкологиялық шешімдер агроценоздар қасиетінің табиғи экожүйе қасиеттеріне мейлінше жақындауын қамтамасыз етуі тиіс.Экологиялық ұйымдастырылған агроэкожүйе сестайнинга (ағылш. sustaіnable – қолдаушы) талаптарына сəйкес келуі тиіс – табиғат пайдаланудың ресурстарды бұзушы əдістеріне тыйым салу жүйелері. Агроэкожүйелерді оңтайландыру үшін системы есептеу жолымен оның құрамдастарына мақсатқа лайық ара салмағы белгіленеді – егістік үлесі, жемдік алқап (мəселен, жоңышқа егілген алқап), табиғи алқап (мəселен, шалғын), мал саны, егістік мөлшері жəне басқа.     31БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ МЕН ТАПСЫРМАЛАР 1. Мұхит түбінде тек қана гетеротрофтық ағзалар тіршілік етеді. Неге?2. Адамның азыққа пайдалану үшін өсіретін барлық дерлік жануарлары – неге шөпқоректі?3. Экологиялық пирамида қағидасы негізінде теңізде салмағы 300 кг. болатын дельфин өсу үшін қанша планктон қажет екенін анықтаңыз, егер қоректені тізбегінің түрлері мынадай болса: планктон, жыртқыш емес балықтар, жыртқыш балықтар, дельфин.4. Ақ аю мен түйе секілді əр түрлі жануарлардың тіршілік ету ортасына бейімделуінде ортақ не бар?5. Хлорофилл құрамында жасыл өсімдік, фотосинтезді қамтамасыз ететін магний бар. Магния айналымы мен көміртек айналымымен өзара қалай қатысады?6. Аквариумда зат алмасу қалай көрінеді?7. Өткен дəуірлерде тас көмір қорлары пайда болған экожүйелердің басты ерекшеліктері туралы не айтуға болады?8. Ұзақтар жұбы балапандарына тəулігіне 40–45 г жəндік əкеледі (шамамен 1 000 əр түрлі жəндіктер). Балапандарды 29–30 күн қоректендіреді. Егер көк қасқа шегіртке популяциясының бастапқы тығыздығы- 1 м2 ге 1 дара ағза болып, ал ұзақтар осы ауданда көбіне осы жəндіктермен қоректенетін болса, ұзақтардың бір мекені балапандарын қоректендіру кезеңінде мекенінен 3км. радиустағы көк қасқа шегіртке санын төмендетеді ?9. Емен орманын шалғындықтан гөрі орнықты биогеоценоз деп есептейді. Неге екенін түсіндіріңіз. Емен орманында қандай өсімдіктердің түрлері үстем? Емен орманнының орнықтылығының өрсеткіші ретінде не қызмет тетеді?10. Арпаны өсіру тəжіоибесінде топырақта жауынқұрттардың болуынан өнімнің 54 пайызға көбеюі орын алды. Агроценозда жауынқұрттар мен екпе өсімдіктердің арасында қандай байланыс туындайды?11. Солтүстік ендіктерде оңтүстік екпе өсімдіктерді өсіруге қандай экологиялық фактор шектеу болады?12. Екпе өсімдіктер табиғи топтануда неге өспейді, немесе«жабайыланып» өз сұрыптық сапасын жоғалтады?13. Заманауи агрономияның озық əдістерінің бірі – сорттық қоспа өсіру немесе бір алқапта түрлі түрлерін іріктеп алу. Бұл экологиялық тұрғыда не береді?14. Агроэкожүйенің жоғары өнімділігі мен жоғары орнықтылығы үйлесе ме?15. Түтіндеген өндірістік кəсіпорындар төңіректеріндегі ормандарда төсем жинала бастады. Неге бұлай бола бастады, мұндай ормандардың болашағы туралы не айтуға болады?16. Атмосферадағы қандай газдың шоғырлануының жоғарылығы ағаш діңгектерінде өсетін қыналарды құртады? 3217. Адамдардың өнім түрінде алқаптардан алған заттары ерте ме кеш пе бəрібір қайта өңделген күйде қоршаған ортаға қайтып баратын болса, жердің үстіңгі топырақ қабатының құнарлылығы неге төмендей бастады?18. Топырақ құнарлылығы мен мол өнімді қамтамасыз ету шараларын кему мəнінде атап өтіңіз.                                      33 2 Тарау ТАБИҒАТ ПЕН ҚОҒАМНЫҢ ӨЗАРА ƏРЕКЕТІ Табиғат адамның өмір сүру ортасы жəне оған қажет ресурстардың жалғыз көзі болып табылада. Қоғамның табиғи ортасыз тіршілік етуі мүмкін емес. Адам – табиғаттың бір бөлшегі, жəне тіршілік иесі ретінде өзінің тіршілік қарекетімен табиғи ортаға елеулі əсер етеді.Адам шаруашылығы қызметінің табиғатқа əсері өндіріс күшінің даму жəне шаруашылық айналымына тартылатын заттар массасының көбею шамасына қарай күшейіп келеді, ал ғаламшардағы халық санының жедел өсуі көбіне көп биосфераның қайтымсыз бұзылуына əкелуде. Өз кезегінде адам өзгерткен орта қоғамға əсерін тигізді. Қоғам мен табиғат – бұл біртұтас динамикалық жүйе, бір бөлігі кері байланыс принципі бойынша өзара қозғалыста болады. Бір бөлігі өзгерген көбірек өзгерген сайын, екіншісі де осы түрде жүйе тұтастығын қолдауды қамтамасыз етеді.   2.1.  ҚОҒАМНЫҢ ОРНЫҚТЫ ДАМУЫНЫҢ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ  Қазіргі заман өндірісінің өзіндік ерекшелігі – табиғат ресурстарына қатысты əдеттен тыс ысырапшылдығы: бастапқы шикізаттың тек 2 – 6% соңғы пайдалы өнімге, ал қалған 94–98% – қалдыққа кетеді. Əрдайым жаңа табиғи ресурстарды пайдаланудың көбеюі жəне өндірістік қалдықтардың пəрменді ағыны табиғат кешенінің өздігінен қалпына келу қабілетін бұзды. Қазіргі кездегі экологиялық мəселелер материалдық өндірістің барлық салаларында іс жүзінде көрінеді жəне əсіресе ауыл шаруашылығында- көрнекі.Қоғам мен табиғаттың өзара əрекеттері келесі негізгі түрлерге бөлінеді:■ табиғатпайдалану – адам қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында табиғат ресурстарының пайдалы қасиеттерин пайдалану;■ қоршаған табиғат ортасын қорғау – қоршаған табиғат 34ортасының нысандарын ластанудан, бүлінуден, зақымданудан, сарқылудан, бұзылудан сақтау;■ экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – адам қызметі жəне экологиялық сипаттағы табиғи апат салдарынан туындаған қауіптен қауіпсіздік нысандарының өмір үшін маңызды мүдделерін қорғау (тұлғалар, кəсіпорындар, аумақтар, аймақтар жəне т. б.).Биосферадағы экологиялық тепе-теңдікті жаһандық ауқымда бұзатын факторлер, олардың маңызының кему тəртібімен келесі түрде көрсетуге болады:1) ғаламшардағы халық санының жедел өсуі;2) жерлердің шөлейттенуі,топырақ құнарының төмендеуі;3) орман алқаптары мен оның өнімділігінің азаюы;4) атмосфераның ластануының өсуі;5) су нысандары мен топырақтың ластануы;6) биомассалар мен геноқордың азаюы.XІX ғасырда Жер шары тұрғындарының саны 0,65 млрд адамға көбейді, ал XX ғ. – 4,5 млрд. 2011 ж. қазан айында 7 млрд адамды құрады, ал 2050 жылға болжамға сəйкес 9,5 млрд. жетеді. Əлемдік демографиялық үдерістің математикалық үлгісін жасаған атақты орыс оқымыстысы С.П. Капица, тұрғындар санының жылдам өсуін сыртқы жағдайларға байланысты емес екенін көрсетіп, қазіргі уақытта орын алып жатқан күрт өсіп-өнудің себептерін көрсетті. Осы үлгіге сəйкес жақын болашақта шамамен 14 млрд. адамға тоқтап, Жер тұрғындар өсуін тоқтатады. Анықтама үшін: кейбір мəліметтер бойынша, Жер ресурстары 100 млрд адамға дейін асырауға қабілетті.Экологиялық мəселелердің шешімі қоғам мен табиғи ортаның оңтайлы сəйкестікке саналы жетістігімен тұжырымдалады. Адамның заттар мен энергияны пайдалануы тиімді болуы тиіс, ал өндіріс қалдықсыз, табиғатта болып жатқан ұқсас үдеріске ұмтылуы тиіс (алайда мүлде қалдықсыз өндіріске қол жеткізу мүмкін емес – бұл«мəңгілік» қозғалтқыш жасаумен бірдей). Тек қана осы негізде салауатты жəне үйлесімді табиғи ортамен қамтамасыз ететін, негізгі өшлемшарты адам денсаулығы болып табылатын өмір сапасын жүйелі түрде көтеру мүмкін.Төніп келе жатқан экологиялық дағдарысты еңсеру мақсатында БҰҰ тапсырмасы бойынша бір топ ғалымдар қоғамның орнықты даму тұжырымдамасын жасап, оның басты бөліктері Рио-де-Жанейро (1992 ж.) өткен қоршаған орта мен даму бойынша конференцияда қолдау тауып, əлемнің барлық елдеріне ұсынылды. Тұжырымдаманың 35негізгі мəні қоршаған ортаның тиімді сақталуы тек қана қазіргі буын адамдарына ғана емес, болашақ ұрпақтарға да сақталуымен тұжырымдалады. БҰҰ 2002 жылы өткізілген орнықты даму бойынша бүкілəлемдік саммиті ғаламшардың тіршілік қамтамасыз ету жүйесін сақтау тұрғысында адамның негізгі қажеттілігін ұзақмерзімді қанағаттандыру үшін орнықты даму идеяларын барлық əлемдік қоғамдастықтың бейілділігін бекітті. Биосфераның кепілді орнықты дамуы үшін Жер тұрғындарының саны мен табиғат ресурстарының арасында тепе-теңдік қамтамасыз етілуі қажет.Апаттарды болдырмай, орнықты даму үшін қоғам орнықты дамудың тұжырымдамасын құрайтын үш принципті ұстануы тиіс:■ жаңартылатын ресурстардың қалпына келу жылдамдығы оларды пайдалану жылдамдығынан төмен болуы тиіс;■ жаңартылмайтын ресурстарды пайдалану оларды ауыстыруды іздеп табу жылдамдығынан аспауы тиіс;■ ластаушы заттарды шығарудың қарқындылығы олардың табиғи ортада бұзылуы немесе ассимиляциялану жылдамдығынан аспауы тиіс.1996 ж. Ресейде елдің аймақтарына айқындау жəне орындауға ұсынылған орнықты дамудың тұжырымдамасының ұлттық нұсқасы жасалып, Мемлекеттік Дума жəне РФ Үкіметімен мақұлданды. Бұл құжаттың кемшілігі орындарда тұжырымдаманы жүзеге асыру құралдары мен механизмдерімен байланысты көптеген принципшіл мəселелердің екіұштылығы болып табылады. Орнықты даму тұжырымдамасының принциптерін енгізу сонымен қатар Ресейдің Қалақұрылысы Кодексінде (2004 ж.) аумақтың орнықты даму принциптері түрінде көрініс тапты.2010 ж. РФ Үкіметінің № 2136-р өкімімен 2020 ж. дейінгі кезеңге РФ ауылдық аумақтарында орнықты даму Тұжырымдамасы бекітіліп, мұнда, экономика дамуына табиғи-ресурстық бағыттылығымен, оның технологиялық деңгейінің төмендігімен, экологиялық тəрбиенің жетіспеушілігімен жəне көші-қон үдерісімен шартталған, ауылдық аумақтардың көп бөлігінде үрейлі экологиялық ахуал белгіленген. Ауылдық аумақтарда орнықты даму саласындағы мемлекеттік саясат ауылдық экономика, ауыл тұрғындарының өмір сапасын жəне деңгейін, сонымен қатар ауыл аумақтарындағы табиғи- ресурс əлеуетін ұдайы өсіру жəне үнемді пайдалану қарқынын көтеруге бағытталған құқықтық, қаржылық-экономикалық жəне ұйымдастырушылық шараларды қосады. 36 2.2. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖƏНЕ ОЛАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУАдамның барлық қызметі табиғат ресурстарын пайдаланумен сөзсіз байланысты жəне негізделген, осылайша табиғи ортамен өзара əрекетте. Табиғат ресурстары – қоғамның, қоғам өндірісінің түрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру жəне өмір сүру үшін пайдаланатын немесе пайдаланылуы мүмкін табиғат элементтері. Табиғат ресурстарының жіктелуі Табиғат ресурстарын келесі санаттарға бөлуге болады:■ еңбек құралдары – жер, су жолдары, суаруға арналған сулар;■ энергия көздері – жанғыш қазбалар, гидро жəне жел энергиясы, атом отыны, биоотын жəне т.б.;■ Шикізат пен материалдар – пайдалы қазбалар, древесина, био- ресурстар, техникалық су қоры;■ Тікелей тұтыну заттары – ауа оттегісі, дəрілік өсімдіктер, ауыз су, жабайы өсімдіктер, саңырауқұлақтар, аңшылық жəне балық аулау өнімдері, рекреация нысандары.Жоғарыда аталған табиғи ресурстарға сəйкес жататындар, мəселен, пайдалы қазбалар кендері, су қорлары, топырақтар, түрлі энергия көздері (2.1 кесте). Табиғат ресурстары табиғат пайдаланудың басты нысаны болып табылады, соның барысында пайдалануға, əрі қарай қайта жасауға жəне адам тарапынан ықпал етуіне ұшырайды.Кейбір табиғат ресурстары сарқылатын, қайта қалпына келмейтінге жатады, себебі сүрелі үздіксіз пайдалану ерте немесе кеш пе жойылуға əкеліп соқтырады. Бұл энер¬гетикалық жəне неэнергетикалық минералдық ресурстар – мұнай, көмір, түрлі кендер жəне тағы басқа. Минералды ресурстардың кендерінің қалыптасуы мыңдаған жылдар бойына белгілі бір жағдайда жүрді, бірақ олар жақын маңдағы онжылдықта таусылуы мүмкін.Таусылатын қалпына келетін ресурстары (флора, фауна, су ресурстары) көбеюі немесе басқа табиғи циклдері арқылы қалпына келуге қабілетті. Мұндай топшалардың ең үлкен құндылығы қалпына келу қарқыны өте баяу, мəселен құнарлы топырақ немесе ағаштары жоғары сапалы орман ресурстары.  372.1. Кесте. Табиғат ресурстарын Н.Ф.Реймерсше жіктеу  АталуыСипатыМысалдарЭнергетикалықресурстарМеханикалық, химиялық жəне физикалық энергиясының кез – келген көздері, табиғи жəне жасанды белсенділендірілгенКүн сəулеленуі жəне одан туындаған энергетикалық үдерістер (жел энергиясы, толқындар жəне т. б); мұнай, газ, көмір, торф; биоотын (ағаш,биогаз жəне т.б.)Атмосфералық газ ресурстарыЖер атмосферасыныңқұрамындағы газдар мен заттарO2 , N2 , Ar; фитонцидтер жəне басқа ұшатын заттарСу ресурстарыГидросфера сулары – Жердің су қабығыТеңіздер, көлдер, өзендер, жерасты жəне артезиан сулары, мұздықтарЛитосфера ресурстарыЭнергия көзі болып табылмайтын жердің қатты қабатының заты; атыраптың географиялық, геоморфоло- гиялық жəне геологиялық ерекшеліктеріне байланыстышаруашылық жүргізу талаптарыТопырақ; пайдалы қазбалардың кен орындары (кен, калий тұздарының, фосфориттердің жəне т.б.); жазық жəне таулы атырап; сейсмикалық белсенділігі деңгейіӨсімдіктері ресурстері (продуценттердің)Өсімдіктердің түрлік құрамы (флора) жəне олардыңбиомассасыОрмандар, шалғындар жəне түрлі климаттық аймақтарыныңбасқа фитоценоздарыКонсументтер ресурстарыКонсументтердің түрлік құрамы (жануарлар – фауна, саңырауқұлақтар), олардыңсаныБалықтар мен теңіз өнімдері, кəсіпшілік жануарлар, жəндіктер- тозаңдандырғыштар,саңырауқұлақтар жəне т.б.РедуценттерресурстарыРедуценттердің түрлік құрамыжəне оның биоомассасыМикроағзалар,саңырауқұлақтарКлиматтықресурстарОсы жерлердегі ауа-райыныңкөпжылдық режимі (климат)Теңіз климаты, континентті,субтропиктік, шөл жəне басқа.Рекреациондық- антропо экологиялық ресурстарҒаламшардың қазіргі жəне өткен жай-күйлерін көруге.,соынмен қатар оның болашағын болжауға мүмкіндікберетін табиғи нысандарҚорықтар, тірек геологиялық ческие тіліктер, палеонтологиялық көму жəне басқа.Уақыт пен кеңістік ресурстарыХалық тығыздығы, ластану деңгейі жəне олар өмір сүретінластанбаған аумақ алаңыЭкологиялық мəселелердің ушығуы оларды шешу үшін азуақыт қалдырады 38Кейбір табиғи ресурстар абсолюттік сарқылмайтын болып табылады: күн энергиясы, жершілілік жылу, ауа. Биогендік айналымға қатысушылар басқа ресурстар (су, азот, көміртегі, оттегі), – біршама сарқылмайтын.Ауылшаруашылық өндірісінің ресурстары болып сонымен қатар ауылшаруашылық өнімдер жасауға қатысатын ресурстарды атайды:■ агроклиматтық – екпе өсімдіктерді өсіруге жəне мал жаюға қажетті жылу жəне ылғал;■ топырақ-жер – жер жəне оның беткі қабаты – топырақ, биомассаны өндіруге бірден-бір қабілеті бар;■ биологиялық өсімдіктер – азық қорлары;■ су – суаруға пайдаланатын сулар, ауылшаруашылықта мал суаруға пайдаланатын ауыз су жəне т.б. Жер қойнауы Жер қойнауы – топырақ қабатынан төмен орналасқан, ал топырақ қабаты жоқ кезде – жер бетінен жəне су айдындары мен су ағындарының түбінен төмен орналасқан, геологиялық зерттеу мен игеруге болатын тереңдікке дейін созылып жатқан жер қыртысының бөлігі;Жер қойнауының бөлігі - белгілі бір мемлекет аумағы шегіндегі жер түбіндегі жəне оның бетіндегі пайдалы қазбалар – қатты, сұйық (судан басқа) жəне газтəрізді (табиғи газ), табиғи заттар мен халық шаруашылығында пайдаланатын құрлықтық қайраң болып табылады.Ресей пайдалы қазбалар қорына бай. Ол табиғи газ бен сүрек қорлары бойынша əлемнің барлық елдері арасында бірінші, тас көмір мен сирекжерлік металдар қорлары бойынша екінші орын, алтын кеніші бойынша – үшінші орын алады.Пайдалы қазбаларды өндіру бойынша адамның қарқынды қызметі қорлардың сарқылуына əкеледі жəне жер қойнауының құрылымының, гидрогеологиялық жəне химиялық өзгеруіне ықпал етеді. Осыған байланысты табиғат ресурстарын тиімді пайдалану мəселелері туындайды. Бұл тапсырманы шешу пайдалы қазбалар жер қойнауынан тек толық алынуымен тоғысып қана қоймайды, барлық тау массаларын толық пайдалануды, карьер суларын кəдеге жаратуды, тау өнімдерін халық шаруашылығында пайдалану да қосады. Пайдалы қазбаларды өндірумен байланысты емес жер асты құрылыстарын салу мен пайдаланудың да сонымен қатар жер қойнауын пайдаланудың39түрінің көрінісі екенін атап өткен жөн.Жер қыртысындағы пайдалы қазбалардың көп қоры, шектеулі жəне уақыт өте келе толығымен таусылуы мүмкін. Осыған байланысты Жер қойнауын тиімді пайдалану стратегиясы жаһандық экологиялық саясаттың элементтерінің бірі ретінде дағдарыс жағдайынан шығуды қамтамасыз ететін қызметтің келесі бағыттарын қарастыруы тиіс:■ баламалы көздерден энергия алу əдістерін жасау жəне басқалай минералды ресурстарды пайдаланушы өндірістерді жасау;■ пайдалы қазбалардың төмендеуі немесе толығымен жоғалтуды қамтамасыз ететін өндіру əдістерін жетілдіру;■ жер қыртысының тереңдеу қабаттарында кен орнын жасау;■ табиғат ресурстарын жаңғырту мен сақтау механизмдерінің біріболып көрінентін табиғаттағы зат алмасу үдерісі баламасы бойыенша өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу (рециклинг) жəне екінші мəрте пайдалану.Пайдалы қазбаларды өндіру ашық əдіспен (карьерлер) немесе жабық – жерасты, шахта, ұңғымалар, жерасты тау-кен қазындыларын ұңғылау жолымен іске асырылады. Шахта тереңдігі 4 км. дейін жетуі, ал пайдалану жəне барлау ұңғымаларында –10 км.асуы мүмкін. Бұңғымаларды бұрғылау мұнай жəне газды өндіру, қатты отынды жерасты газдандыру, мəселен күкірт секілді пайдалы қазбаның кендерін сілтісіздендіру, еріту немесе балқыту үшін іске асырылады.Қоршаған табиғи ортасына ең үлкен нұқсан келтіретін жамылғы жыныстарды жинау үшін орын алуды талап ететін жəне бедердің төмендеуіне əкеліп соқтыратын өңдеудің ашық əдісі. Терең (800 м дейін) жəне ауданы бойынша едəуір карьерлерді жасау тау жыныстарының жылжуымен, олардың құлауымен, тасқынымен іске асады.Өндірістік қажеттілікке байланысты өндіріліп жатқан кеніштің айналасында бос жыныстарды жайғастырады, үйінділер мен қалдық қоймасы. Қалдық қоймасында жақын маңдағы аумақты басып жатқан жəне жер асты суларын ластаушы лас сулар жиналады, ал құрғақ қалдық қоймаларының бетіне үлкен арақашықтықта улы шаң желмен орнығады.Жер асты өндірісі кезінде егер бос жыныстар пайдаланылған жерасты алқаптарын толтыру үшін пайдаланылса, қоршаған ортаға нұқсан едəуір азырақ болады. Бос жыныстардарды жоғары көтерумен байланысты энергетикалық жəне материалдық шығындар да едəуір төмен болады. 40Көп көлемде көмір, мұнай, газ өндіру, жер асты суларын сорғылау, ірі су қоймаларын жасау бойынша адам қызметі əрі қарай бетінің отыру (бүгілуіне) əкелуі мүмкін. Жер қыртысының бүгілуі сонымен қатар шахта алаңының беттеріне үйілген үлкен үйінділерге, немесе көп биік қабатты жəне өнеркəсіптік ғимараттар бетіне үлкен жүктеме болуы мүмкін. Тау жыныстарының қазбаларға қауіпті отыру мен жылжуы дамиды, егер жабын қалыңдығы жасалған қабаттан 300 мəрте артық болмаса дамиды.Донецк, Мəскеу маңы жəне басқа бассейндердегі көмір өндіру аудандарында жерасты өндірімдеріне байланысты жер қыртысының бүгілуі мен отыруы анықталған. Мехикода жер асты суларын сорғылау мəселен, қаланың 8,5 м.аса отыруына əкеліп соқтырды. Тиісті кен орындарын пайдалану кезінде мұнай жəне газ шоғырланған құрылымдардың шөкпе қабат қысымының төмендеуі жер қыртысының бүгілуіне ғана емес, оның бетіндегі үлкен аумақтарда гидро жəне жылу режимінің бұзылуына да əкеліп соқтырады.Төсеніштік жыныстарға механикалық жүктеме нəтижесінде, сонымен қатар жер асыт суларын халық жəне өндірістік кісплрындардың қажеттілігі үшін қарқынды пайдалану салдарынан ірі қалалар астынан депрессиялық (іркілістер) ойыңқылар пайда болуда. Өз кезегінде депрессиялық ойыңқылар бетінен сулы қабаттарға ластаушы заттар «сорылатын» арнаға айналады. Бұған Киевті сумен жабдықтау жерасты көздерінің Чернобыль апаты (сəуір 1986 ж.) уақытындағы қала маңына түскен Sr-90 и Cs-137 изотоптардың 200- 250 м тереңдігіне ауытқып тез енуі мысал бола алады.Жер қыртысының отыруы мұнайгазөндіру, жерасты ядерлік жарылыс аудандарында, су қоймалары аймақтарында байқалатын антропогендік жер сілкінісіне əкелуі мүмкін. 1971 ж. Грозный қаласындағы күштілігі 7 балл жер сілкінісі борлы əктастардың қабатында 250 атм. Қысыммен 4 км тереңдікке құлауымен байланысты (жер сілкінісінің эпицентрі – тереңдігі 2,5 км). Камень-на- Оби қаласында 1963 жылы қатты жер сілкінісінің (8 балл) орын алуы Обь теңізінің көлемі 8,8 км3 суының толып кетуімен байланысты. Жер асты ядерлік жарылыстар 5,0 – 6,8 балдық жер сілкінісімен эквивалентті жəне жер қыртысының жарылуына əкеп соқтыруы мүмкін.Таулы аудандарда жол, үй жəне өнеркəсіп құрылыстары геоморфологиялық (жер бетінің бедеріне байланысты) үдерістерді – опырылу, тау көшкінінің жүруі, сырғымалар, селдерді жандандыруы 41мүмкін. Батыс Сібірдегі мəңгі тоң жағдайында мұнай мен газды барлауды кеңейту магистралды құбыр желісінің (құбыр желісінен 50 м дейін) орналасқан орындарында топырақтың ісулерінің жандануына жəне диаметрі 40 м дейін жəне термо¬карсттық ойықтың пайда болуына əкеліп соқтырады. Заманауи үрдісте шетелге сату үшін мұнай мен газ өндірісінің өсуіне аймақта жайсыз антропогендік үдерістердің кеңею жəне ауданы мыңдаған шаршы километрмен өлшенетін аумақтары бар Сібірдің табиғи кешендерінің тепе-теңдігінің бұзылу қаупі туындап отыр.Жоғарыда айтылған жер қойнауларын қорғау жəне тиімді пайдаланудың негізге алынатын қағидаттарды есепке алынады. Сонан соң, минералдық ресурстарды барлау мен өңдеуден шығынынан босауы, минералдық шикізаттарды тиімді пайдалану жəне ұқыпты жарату, ал жұмыс соңында – ландшафтарды қалпына келтіруі тиіс. Жер қойнауын пайдалану кезінде келесі негізгі бағыттар бойынша ресурсүнемдеу жəне табиғат шаралары жүзеге асырылуы тиіс:■ қоршаған орта үшін минималдық жоғалту жəне миниалдық шығынды қамтамасыз етуші минералдық шикізат қорларын есептеу жəне барлау технологияларын жетілдіру;■ минералдық шикізат өндіру, тасымалдау, молайту жəне өңдеу кезінде шығынның алдын алу;■ пайдалы қазбаларды өндіру кезінде тек негізгі ғана емес, оған ілесуші құрамдастардың толығырақ алынуын қарастыратын табиғат ресурстарын кешенді пайдалану, осылайша қоршаған табиғи ортнаы қорғауды қамтамасыз етуші қалдықтарды жасаушыларды кəдеге жарату мəселелерін шешу;■ қоршаған ортаны радиоактивті ластанудың алдын алу мақсатында жер қойнауындағы радиоактивті қалдықтарды көму əдістерін жетілдіру.Пайдалы қазбалар өндіру кезіндегі ең басты экологиялық мəселе – қалдықтардың туындауы, олар қатты («бос» тау жыныстары, минералды тозаң), сұйық (шахталық, карьерлік жəне ағын сулар) жəне газ тəрізді (үйінділерден бөлінетін шығарындылары) болып бөлінеді.Қалдықтарды кəдеге жарату жəне эко¬логиялық ахуалды жақсартудың негізі бағыттары – бұл қалдықтарды өнеркəсіптік жəне құрылыс өндірісінде, жол құрылысында қазылған кеңістікке қалау үшін шикізат, сонымен қатар өндірісте тыңайтқыш ретінде пайдалану. Сұйық қалдықтар тиісінше тазартылғаннан кейін шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау, суару үшін, ал газтəрізділер- жылыту жəне газбен 42жабдықтау үшін пайдаланылуы мүмкін.РФ 1992 ж. 21 ақпандағы № 2395-І «Жер қойнауы туралы» Заңымен жер қойнауын тиімді пайдалану бойынша келесі талаптар белгіленді:■ заңмен белгіленген тəртіпте жер қойнауын пайдалануға беру жəне жер қойнауын өз бетінше пайдалануға жол бермеу;■ геологиялық зерттеудің толықтығын, жер қойнауын қорғау жəне тиімді кешенді пайдалануды қамтамасыз ету;■ пайдалы қазбалар қорларына дұрыс бағаны қамтамасыз ететін немесе пайдалы қазбалар өндірумен байланысты емес мақсатта пайдалануға берілген жер қойнауы телімдерінің қасиеттеріне озық геологиялық зерттеу жүргізу;■ мемлекеттік сараптама жүргізу жəне пайдалы қазбалар, сонымен қатар пайдалы қазбалар өндірумен байланысты емес мақсатта пайдаланылатын жер қойнауы телімдері қорларын мемлекеттік есепке алу;■ жер қойнауынан негізгі жəне онымен бірге жатқан пайдалы қазбалар мен ыңғайлас құрамдастармен бірлескен қорынан толығырақ алынуын қамтамасыз ету;■ пайдалы қазбалар кен орындарын жасау кезінде жер қойнауында негізгі жəне онымен бірге жатқан пайдалы қазбалар мен ыңғайлас құрамдастармен бірлескен қорында қалған жəне алынған қорларды анық есепке алу;■ пайдалы қазбалар кен орындарын су басудан, суланудан, өрттен жəне басқа да олардың өңдеуді қиындатын немесе кен орындарының өнеркəсіптің құны мен пайдалы қазбалар сапасын түсіретін факторлардан қорғау;■ жер қойнауын пайдалануға, əсіресе мұнай, газ немесе басқа да заттар мен материалдарды жерасты сақтау, өндіріс қалдықтары мен зиянды заттарды көму, ағын суларды қашыртуға байланысты жұмыстар жүргізгенде, жер қойнауының ластануының алдын алу;■ пайдалы қазбалар өндіру жəне пайдалы қазбалар өндіруге байланысты емес жер асты құрылыстары бойынша кəсіпорындарды тоқтатып қою жəне таратудың белгіленген тəртібін сақтау;■ пайдалы қазбалармен ыңғайлас алаңдарға өз бетінше салудан сақтандыру жəне осы алаңдарды басқа мақсаттарда пайдаланудың белгілі тəртібін сақтау;■ жерасты сулары нысандарының су жиналатын алаңдарында жəне ауыз су шаруашылық-тұрмыстық сумен жабдықтау немесе 43өнеркəсіптік резервтеу немесе ауыз су эəне шаруашылық-тұрмыстық сумен жабдықтау көздері ретінде іске асрылатын жераст сулары мен ыңғайлас жерлерде өндірістік қалдықтарды орналастыру мен пайдалануды болдырмау.Жер қойнауын пайдалану кезінде халық өмірі мен денсаулығының, ғимараттар мен құрылыстарды қорғау, атмосфералық ауа, жер, орман, су жануарлар əлемі жəне қоршаған ортаның басқа да нысандарының қауіпсіздіктері қамтамасыз етілуі тиіс. Тау жыныстарын қопарылыстары мен атмосфералық ауаны тозаңмен, зиянды газдармен, жаман иіс шығаратын заттармен ластаудың көзі болып табылатын қалдықтар қоймасын елді-мекендерге орналастыруға тыйым салынады.Тау жұмыстары өндіріс нəтижесінде бұзылған жерлер, жұмыс аяқталғанда əрі қарай пайдалануға жарамды күйге келтірілуі тиіс. Топырақ қабатының құнарлылығының бұзылуына байланысты жұмыс өндірісі кезінде топырақтың құнарлы қабаты алдын ала алынып, топырақ құнарлылығын қалпына келтіру немесе өнімділігі аз алқаптар үшін сақталуы жəне пайдалануы тиіс.Пайдалы қазбалар кен орнын жасау кезінде топырақтың судан жəне желден азуына, сортаңдануына, батпақтануына немесе жер құнарлылығын кетіретін немесе осы үдерістерге кедергі болатын шаралар жүзеге асырылады.Жер асты мен жер беті суларын пайдалану кезінде ең бірінші кезекте халықтың ауыз суы мен тұрмыстық қажеттілігін, судың ластанудан жəне сарқылудан қорғалуын, тау жұмыстары мен кəріз суының қоршаған ортаға зиянды əсерін ескерту жəне жойылуын қамтамасыз етуі тиіс. Тау-кен телімі шеңберінде гидрогеологиялық қадағалау жəне жер асты мен жер беті суларының жай –күйін бақылауды қамтамасыз етуі тиіс. Жер қойнауын қорғау қағидасы (ПБ- 07-601-03) РФ Мемтаутехқадағалаудың 2003 жылғы 6 маусымдағы№71 Қаулысымен (ПБ-07-601-03) бекітілген. Атмосфера Атмосфера жерді қоршап тұрған газды қабықша. Онсыз жауын- шашын да, жел де, дыбыс та, ымырт та, поляр жарқылы жəне ешқандай басқа да метеорологиялық құбылыстар болмас еді, ал аспан болса мүлдем қараңғы болар еді. Атмосфера құрамы, температурасы, ондағы ауа массасының ауысуы Жер бетіндегі барлық тірі ағзалардың 44тіршілік етуіне қажетті жағдайлар болып табылады. Ол тыныс алудың физиологиялық үдерісін қамтамасыз етеді, адам мен басқа ағзалардың тіршілігіндегі газ тəрізді өнімдерге айналатын ортаға қызмет етеді. Атмосферасыз Жерде гидросфера – Жердің су қабаты да болмас еді. Жылыжай əсері жəне ауа массасы ауысуының есебінен атмосфера Жерде жайлы жылы жағдай жасайды: ол болмаған жағдайда, Жердің орташа температурасы -23 °C құрайтын еді, шындығында ол шамамен+ 15 °C тең. Атмосферадағы жылу мен ылғалды тарату – Жер бетіндегі табиғи аймақтардың тіршілік етуінің жəне гидрологиялық режимнің ерекшеліктерін анықтайтын мұхиттық ағынның, топырақ- өсімдік жабынының жай-күйі, сонымен қатар бедер қалыптасу үдерісінің негізгі себебі.Атмосфера Жер мен Ғарыштың арасындағы дəнекерші болып табылады. Ол ғаламшардағы тірі табиғатты күн сулессі затттары ағынының зиянды əсеінен қатты қысқа толқынды сəулеленуден, ультракүлгін сəулелер мен метеориттерден қорғайды. Атмосфераның құрылысы бірнеше қабат құрылымнан тұрады: тропо¬сфера, стратосфера, ионосфера, магнитосфера, сонымен қатар стратосфера мен ионосфера арасында 50-85 км.биіктікте орналасқан атмосфераның ең суық аймағы - мезосфера.Күн желі деп аталатын зарядталған бөлшектер ағыны, күн жарқылдарынан кейін күштірек, жер бетіне дейін жібермейді, ғаламшардың бірінші қорғаныс қабаты – магнитосфера. Ол күн желіне табиғи қақпан ретінде қызмет етеді. Жердің магниттік өрісіне тап болған күн желінің протондары мен электрондары полюстер аймағында магниттік күшті желілерде тарап кетеді де, где достигают плотных слоев атмосфераның тығыз қабатына жетіп, ауамен ионтдалу нəтижесінде «зиянсыздандырылады».Күн жағынан Со стороны Солнца граница магнитосфера шекарасы мықты қабысқан жəне жер бетінен 7–10 жер радиусымен жайылып кетеді. Түн жағынан күн желімен лақтырылған геомагниттік өрістің күшті желілері Ай орбитасынан Юпитер орбитасына дейін жайылып жатқан шлейф түзеді. Магнитосфераның нақ созылған бөлігінен кейде магниттік күшті желілер жарылысы жағдайы болып тұрады, жəне күн желі сол арқылы магнитосфераның ішіне басып кіреді.Жердің екінші қорғаныс тосқауылы – ионосфера – бұл 800– 1 000 км биіктіктен төмен орналасқан (шамамен 80 км биіктікке дейін), мұнда атмосфералық газдың атомдары мен молекулалары бар 45тіршілікке зиянды қысқатолқынды (гамма-, рентгеновское), электр магнитті сəулеленуді сіңіреді, бұл ретте иондалған бөлшектер пайда болады.Ультракүлгін сəулелерінің бөлігі атмосфераға тереңірек еніп, 15-35 км биіктікте орналасқан, Жердің үшінші қорғаныс қауасы- стратосферада озон қабатын түзеді. Благодаря стратосфералық озонның арқасында толқынының ұзындығы 285 нм кем емес ультракүлгін сəулелер жер бетіне іс жүзінде жетпейді.Темрітасты метеориттер ағыны экватор үстінен 16-18 км дейін биіктікте жəне полюстердің үстінен 6-8 км жайылып жатқан атмосфераның тығызырақ төменгі қабаты - тропосферадағы оттегінің жоғары болуының арқасында жер бетіне сирек жетеді. Тропосфера, осылайша ғаламшардың төртінші қорғаныс қауасы болып табылады.Тропосферада биіктікпен температураның төмендеуі байқалады (орт есеппен 0,645 °C əр қайсысына 100 м), шамамен 11 км биіктікте ол -56 °C мəнге жетеді. Тропосферад атмосфераның бар массасының сосредоточено более 80 % артығы жинақталған. Жер бетіндегі атмосфералық ауаның негізгі құрамдастары көлемі бойынша қатынасы (%): азот – 78,09, оттегі – 20,95, аргон – 0,94.Тропосферада температура, ылғалдылық, мөлдірлік жəне ауаның басқа да сипаттамалары бойынша біршама біртекті болатын ауаның үлкен көлемдері (көлденеңінен жүздеген жəне тіпті мыңдаған километр) болып келетін ауа массалары қалыптасады. Бір мезгілде атмосфералық бағыттар аймағында – ені бірнеше ондаған километрді құрайтын шекаралық қабаттарда байланысатын бірнеше ондаған ауа массалары бар.Ауа массалары əрқашан орын ауыстырады, өзгереді, бұзылады жəне қайта пайда болады, жəне бұл ауа-райының өзгеруіне əкеп соқтырады. Тропосфера – атмосфераның мұхит жəне құрлықпен белсенді өзара əрекет ету аймағы, онда су буы мен аэрозольдердің негізгі массасы шоғырланған.Су буының парциалдық қысымы тропосфераның əр түрлі жерінде жəне əр түрлі уақытта айтарлықтай ерекшеленеді, бірақ, жалпы, ол жер бетіне жақын жерде ең жоғарғы мəнге жетеді жəне жоғарлылықпен лезде кетеді. Тропиктік аймақтарда су буы 4 %-ға жетеді, ал арктикалық аймақтарда 0,00002 %-ға дейін азаяды.Су буы инфрақызыл сəулеленуді қатты сіңіретініне байланысты, олар түңгі уақытта температураны сақтап тұруда маңызды рөл атқарады. Мысалы, су буының концентрациясы өте аз шөлдерде 46күндіз ыстық, ал түнде салқын болады. Су буы концентрациясының жоғарлылықпен азаюы – тропосферада температураның төмендеуінің негізгі себептерінің бірі.Атмосфераның ерекше белгісі – оның қозғалғыштығы: қалыңдығы 11 км қабатта ауаның тік араласу уақыты шамамен 2,5 айды құрайды. Атмосфераның қозғалғыштығы арқасында ауаның көлденең ауысуы ретінде келтірілетін жел орташа ендіктерде Жер айналасында орта есеппен 20-30 күнде айналым жасайды. Желдің пайда болу себебі – жер беті бойынша атмосфералық қысымның əркелкі таралуы, бұл оның қызуының əртектілігімен жəне планетаның айналуымен шартталған.Жер бетінің əртекті қызуының жəне оның өз өсінің айналасында айналуының нəтижесінде атмосфераның ғаламдық циркуляциясы қалыптасады. 30° ендікте Солтүстік жəне Оңтүстік жарты шарларда жоғары қысым аймағы орналасқан, жəне жел төмен қысымды аймағы орналасқан экватор жаққа қарай соғады. Сонымен қатар, шамамен 60° ендікте екі жарты шарларда төмен қысым аймақтары, ал полюстерде - жоғары қысым аймақтары түзіледі. Жердің айналуы есебінен 30 ендік облыстарынан экваторға қарай соғатын жел шығыс бағытқа, 60 ендіктің төмен қысымды облыстарына қарай – батыс бағытқа ауысады.Полярлық жел шығыс бағытта соғады: екі жарты шарлардың жоғары ендіктерінде атмосфера полюстердің айналасында батыстан шығысқа қарай айналады.Атмосфераның құрамына кіретін газдар (N2, O2, Ar жəне т.б.) өз қылығы бойынша идеал газдың қылығынан аз ерекшеленеді, сондықтан оларға идеал газдарға арналған физикалық заңдардың барлық теңдеулері қолданылады. Бірақ атмосфералық химиялық үдерістердің өзіндік ерекшелігі бар: химиялық реакциялардың көбісі жарық квантының əсері астында өтеді, яғни фотохимиялық реакциялар болып табылады; көптеген реакциялар тізбекті болып табылады, бұған қоса коваленттік байланыс түрі тəн бөлшектердің қатысуымен болатын тотығу-тотықсыздану реакциялар басым болады. Планетаның бетінен тотықсыздану нысанда бөлінетін газ тəрізді қоспалардың көбісі оған атмосферадан тотыққан нысанда қайтады. Жердің атмосферасы ғаламдық тотықтырғыш резервуардың рөлін атқарады.Атмосфералық үдерістерде су үлкен рөл атқарады: будың конденсациясы кезінде бу түзілудің жасырын жылуының атмосфераға 47бөлінуі – түрлі атмосфералық үдерістер үшін ең маңызды энергия көзі. Сондықтан су буын «атмосфераның негізгі отыны» деп атайды. Атмосферада су буының, сондай-ақ көмірқышқыл газының жəне метанның бар болғаны арқасында, планетаның бетінде «жылыжай жағдайлар» жасалады жəне орташа температура оң мəндерге ие.Атмосфера – Жердің геологиялық резервуарларының ең кішкентайы, оны ласқа осал əрі сезгіш етеді. Атмосфераға заттардың тіпті шағын мөлшерде енуі оның əрекетінде едəуір өзгерістерге əкеп соқтыруы мүмкін.Атмосфера адамның шаруашылық қызметінде маңызды рөл атқарады, себебі атмосфералық ауа кейбір химиялық қорлардың көзі жəне газ тəрізді қалдықтарды шығару орны ретінде келтіріледі. Үдеме антропогендік жүктеменің нəтижесінде атмосфера көміртек тотығымен (ІV) жəне кейбір басқа заттармен ластанады. Аэрозольдер концентрациясының өсуі, жылу шығарындылары, озон қабатының бұзылуы, құрлық (жер жырту, мелиорациялау жəне басқа) пен мұхиттың (мұнайдың үлдірі) сипатындағы өзгерістер, əскери қимылдар - осының барлығы климатқа əсер етеді жəне тізбекті реакцияның механизмі бойынша бірқатар жағымсыз табиғи құбылыстарды тудыруы мүмкін.Адамның шаруашылық, əсіресе жану үдерістерімен байланысты қызметі атмосфераға түрлі ластаушы заттардың шығуымен, тұмшаның пайда болуымен, қышқыл жауын-шашынның түсуімен жəне теріс құбылыстармен сүйемелденеді. Ластаушы заттардың антропогендік шығарындылар үлкен концентрацияларда жəне ұзақ уақыт ішінде тек адамға ғана емес, сонымен қатар қалған биотаға зиян келтіреді. Атмосфераның өздігінен тазару қабілеттілігі болғанмен, қазіргі адам бұл қабілеттілікті бұзуы мүмкін.Жер айналасындағы кеңістікте ХХ ғ. соңғы ширегінде ғарышты игерудің нəтижесінде массасы шамамен 3 000 т. құрайтын 3,5 млн. артық ғарыш аппараттарының фрагменттері жиналды. «Ғарыштық қоқыстың» ең жоғары концентрациясы 400–1 000 км. шыңдарда байқалады. Ғарыш аппаратының өлшемі шамамен 1 см. жарықшақпен кездесуі апатты болып келеді. Əсіресе ядролық реакторлармен жабдықталған спутниктер үшін мұндай жарықшақтармен кездесу қауіпті. 38 радиациялық спутниктердің (31 ресейлік жəне 7 американдық) бірінің жарықшалармен шамамен 1 000 км биіктікте қатығысуы осындай спутниктің 1 сағ. ішінде радионуклидтерді қоршаған ортаға шашырауымен сүйемелденетін құлауына əкеп 48соқтырады. Келтірілген жағымсыз əсердің мысалдары адамның атмосфераға, сол сияқты Жердің басқа да қабықтарына байланысты шаруашылық қызметті жүзеге асыруда орынды əрі ойластырылған əдістің қажеттілігі туралы айтады.Атмосфералық ауада ластаушы заттардың пайда болуы табиғи, сонымен қатар антропогендік құбылыстармен шартталған (2.2 кесте). Əсіресе ластаушы заттардың антропогендік шығарындысы ХХ ғ. байқарлық ұлғайды, оның ішінде атмосфера құрамындағы метан екі есе, көмірқышқыл газы - 30 %-ға, азот тотығы - 15 %-ға ұлғайды. 2.2. Кесте. Кейбір табиғи жəне антропогендік жынысты ластаушы заттардың атмосфераға шығарындылар көлемі (Ф.Корте, 1987)  Ластаушы затШығарындылар көлемі, млн т/жыл табиғиантропогендікCO2600 0 0 02 2 0 0 0CO3 800500Көмірсутектер2 60090CH41 6001 1 0NH31 2 0 07NO + NO270053N2O1454SO22 0150 Атмосфералық ауаның ластануы – тыныс алу мүшелері, сол сияқты жүрек-қан тамырлары жүйесі ауруының артуының негізгі себептерінің бірі. Барлық тыныс алу мүшелері ауруларының 20 % қасы жəне қан айналымы жүйесі ауруларының 10 % атмосфераның ластануымен байланысты деп саналады.Атмосфералық ауаның ластануы жердің 50 % артық халқы тұратын ірі қалалар үшін ең өзекті болып келеді. Онда ластану көздерінен тікелей шығарылған заттар (бастапқы ластаушы заттар) жəне олардың химиялық өзгерістердің өнімдері (қайталама ластаушы заттар) бар. Қалалардың атмосфералық ауасының ластануының негізгі көздері – өнеркəсіптік кəсіпорындар мен автокөлік. Əлемде атмосфералық ауа ластануының ең жоғары деңгейінің бірі мыс қорыту зауыты орналасқан Челябі облысының Карабаш қаласында белгіленді. Бұл қала тұру үшін экологиялық тұрғыдан ең қауіпті елді мекен 49ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді.Негізінде, қалаларда ауа көмірсутектерден (бұдан əрі шартты белгіленді СН) тұратын отынның жану үдерістерінің өтуі нəтижесінде ластанады, жəне СО2 көмірқышқыл газының түзілуімен оның əдеттегі жану үдерісі мына теңдеумен келтірілуі мүмкін 4СН + 5О2 → 4СО2 + 2Н2О Оттегі жетіспеген кезде жанып тұрған отыннан СО улы иіс газының – көміртек тотығының (П) едəуір мөлшері түзіледі: 4СН + 3О2 → 4СО + 2Н2О Егер оттек одан да аз болса, онда жану кезінде күйе түрінде С көміртек түзіледі: 4СН + О2 → 4С + 2Н2О Төмен температура жəне О2 болмашы концентрациясы кезінде отын пиролизінің реакциясы көпоралымды хошиісті көмірсутектердің, мысалы, қайғылы белгілі канцероген – бенз(а)пиреннің туындауына əкеп соқтыруы мүмкін. Құрамында күкірт қосылысы (тас көмір, мазут) бар қазба отынның жануы атмосфералық ауаның SO2 күкіртті газбен ластануына əкеледі.Атмосфералық ауаның құрамында ластаушы заттардың болуы шығарындылардың көлеміне, сол сияқты олардың атмосферада болу уақытына байланысты; соңғысы осы заттардың ауа компонеттерімен болатын химиялық реакциялардың өту жылдамдықтарымен, кейбір физикалық жəне басқа да реакциялармен белгіленеді (2.3 кесте).Жаңбыр жəне жел сияқты ауа-райының құбылыстары, сондай-ақ ауаның табиғи тік араласуы тропосфераға шамамен бір жеті бұрын ластаушы заттардың көбісінен өздігінен тазаруға мүмкіндік береді.Желсіз ауа-райы ұзақ уақыт сақталған кезде, ластаушы заттар біркелкі үлкен концентрацияларда атмосфераның жер бетіне жақын қабатында жиналғанда, тұмша – атмосфералық ауаның кез келген сипаттағы айқын ластануы пайда болады.Планетаның бетінен атмосфераға бөлінетін газ тəрізді қоспалардың көбісі қалпына келу нысанда немесе төмен деңгейлі тотығуы бар оксидтер (H2S, NH3, CH4, N2O, NO) түрінде болады. Планетаның 50бетіне қайтатын қоспалар көбінесе жоғары деңгейлі тотығуы бар қосылыстармен (H2SO4 жəне сульфаттар, HNO3 жəне нитраттар, CO2) келтірілді. 2.3. Кесте. Ластаушы заттардың атмосферада болу уақыты жəне шамамен алынған концентрациялары (P.Brіmblecombe, 1986)   Ластаушы затАтмосферада болу уақытыКонцентрация 10%мг/м3 (при 25 °C)H2S1 күн5 ∙ 10-90,00007NH32 күн10-70,0007NO4 күн10-80,0001NO24 күн3 ∙ 10-80,0006HCl4 күн10-100,0000015SO23 - 7 күн10-9 – 10-80,0003 – 0,0030CO0 , 1 жыл10-50,11CH43 , 6 жыл16 ∙ 10-51,05CO24 жыл0,036650N2O2 0 - 3 0 жыл3 ∙ 10-50,54 Жану үдерістерінің өтуі нəтижесінде түзілген CO2, NO2, SO2, SO3 жəне басқа да оксидтер судың тамшыларында еріп, қышқылдарды түзейді жəне Жер бетіне қышқыл атмосфералық жауын-шашын түрінде түседі.Таза жаңбыр суының рН шамасы көмірқышқыл газымен анықталады жəне 5,6 құрайды. Жаңбыр суы, егер оның рН 5-тен кем болса, қышқыл болып саналады. Жаңбыр суында табылатын негізгі қышқылдар – күкірт, азот, құмырсқа жəне сірке қышқылдары. Түзілген қышқылдар шамамен 7 тəулік ішінде атмосферадан шығарылады.Қышқылды жаңбыр (рН < 5) Батыс Еуропаның, АҚШ-тың жəне Жапонияның жоғары кенттенген (урбанизацияланған) облыстарына тəн, бірақ, сонымен қатар алыс мұхит аудандарында белгіленді. Ресей аумағында жағдай қолайлырақ: орта есеппен ел бойынша атмосфералық жауын-шашынның рН шамалары 5,5-ке, ал Батыс пен Шығыс Сібірдің оңтүстік аудандарында – 6-ға жақын.Қышқылды жауын-шашын көлдерге, өсімдікке, топыраққа жəне адам қызметінің түрлі объектілеріне (ғимараттар, ескерткіштер жəне т.б.) түседі. Ішкі суаттардың қышқылдануы балықтардың өмір сүру51жағдайының нашарлауына жəне өліміне алып келеді, олар үшін рН оңтайлы шамасы 6,5-8,5 диапазонында болады. Қышқылды жауын- шашынның ғимараттарға, құрылыстарға, ескерткіштерге түсуі олардың тез бұзылуына əкеп соқтырады.Топырақтың рН төмендеуі оның құнарлылығын елеулі нашарлатады (өсімдіктердің өсіп жетілуі үшін топырақтың рН шамаларының оңтайлы аралығы 5,5-7,0 құрайды). Бірақ қышқылды жаңбыр карбонаттық немесе оған қоса сілтілі топырақ таралған аудандары үшін пайдалы болуы мүмкін екенін айта кету жөн, себебі ол осы топырақты азот пен күкірт қосындыларымен байытады жəне сол уақытта олардың сілтілігін төмендетеді.Негізінде, қышқылды жаңбыр антропогендік жынысты болып келеді жəне жану үдерісінде бөлінетін күкірт пен азот оксидтерінің атмосферада жиналуымен, сондай-ақ ұшпа органикалық қосылыстардың өзгеруімен шартталады. Атмосфераға күкірт пен азот оксидтерінің антропогендік шығарындыларынан қоршаған ортаны қорғау үшін екі тəсіл қолданылуы мүмкін: шығыс отынды (ең алдымен күкірт қосындылары – көмірден, мазуттан) тазарту жəне түзілетін шығарылатын газды тазарту. Жанудың төмен температурасы кезінде азот оксидтері аз түзіледі.Атмосфераға шығарылатын өнеркəсіптік газдардың шығарындыларын төмендетудің ең тиімді тəсілі, мысалы, тұйық газ тəрізді ағындыларды қарастыратын қалдықсыз технологиялық үдерістерді жасау. Бірақ, осы уақытқа дейін зиянды шығарындыларды болдырмаудың негізгі құралы газдарды тазартудың тиімді жүйелерін əзірлеу жəне енгізу болып қала береді, яғни газдан ластаушы затты айыру немесе оны зиянсыз қосылысқа айналдыру түсініледі.Автокөліктен болатын зиянды шығарындылардың көлемі өсіп келеді жəне мысал ретінде заманауи Санкт-Петербургте ластауға жалпы салымның 84 % құрап, Ресейдің көптеген қалаларында өнеркəсіптік шығарындылардан басым болады.Бұдан басқа, 80-90 км/сағ. жылдамдықпен қозғалып, автомобиль 300-350 адамға тыныс алу үшін қажетті оттекті соншалықты тұтынады.Дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған автомобильдердің пайдаланылған газының уыттылығы бензинді карбюраторлық қозғалтқыштармен жабдықталған автомобильдерге қарағанда, компоненттердің жиынтығы бойынша шамамен үш есе аз (2.4 кесте). Онда қысу кезінде температураның көтерілуі нəтижесінде отынды-ауа 52қоспасы тұтанатын дизельдік қозғалтқыш та отынды 20–30 % аз тұтанады. Бензинді қозғалтқышта отынды-ауа қоспа бөгде көзден – электр ұшқыннан тұтанады, бұл бензиннің толық жануын төмендетеді. Бірақ дизельдік қозғалтқыштарда пайдаланылған газдарда күйе концентрациясы едəуір жоғары.Негізінде, автомобиль қозғалтқыштарының экологиялылығы олардың отынды шығыс сипаттамасымен анықталады: көлік көмірсутекті отынды неғұрлым көп тұтанса, соғұрлым пайдаланылған газдар атмосфераға экологиялық зиянды аз келтіреді. Автомобиль қозғалтқыштарының экологиялылығын жоғарлатудың келесі негізгі бағыттары: 2.4. Кесте. Автомобиль қозғалтқыштарының пайдаланылған газдарының болжалды құрамы  Концентрацияның компоненті, өлшем бірлігіҚозғалтқыш бензиндідизельдіO2, % айн.0,05 – 8,002,0–18,0СО2, % айн.5,0 – 12,51 – 12Н2О, % айн.3 – 130,5–10N2, % айн.74 – 7776 – 78CO, % айн.0,1 – 10,00,01 – 0,50Көмірсутектер, % айн.0,2 – 2,00,01 – 0,50Альдегидтер, % айн.0,0 – 0,20,00 – 0,05NO + NO2, мг/м30,05 – 0,500,1 – 0,5SO2 + SO3, мг/м30,0030,015Күйе, г/м30,1 кем20 кемБенз(а)пирен, мкг/м32510 ■ отынның меншікті шығынын төмендету;■ негізінен қозғалтқыштардың жаңа құрылымдарын қолдану;■ отын сапасын жоғарлату жəне отын қоспаларын қосу;■ отынның экологиялық тұрғыдан қауіпсіз түрлерін пайдалану;■ зиянды шығарындыларды кəдеге жарату жəне бейтараптау;■ автомобиль массасын азайту жəне оның аэродинамикалық формаларын жақсарту;■ қозғалтқыштың барлық жүйелерін диагностикадан өткізу жəне 53жөндеу.Қалалардың атмосферасы ауаны көмірқышқыл газдан босататын жəне оны оттекпен байытатын жасыл көшеттердің есебінен едəуір жақсаруы мүмкін. Ағаштар мен бұтақтардың жапырақтарында ауада 72 % дейін қалқыма шаң-тозаңның бөлшектері жəне 60 % дейін күкірт тотығы басылып қалады. Көптеген ағаштар мен бұтақтардың түрлері бактерияларды өлтіретін фитонцидтерді бөліп шығарады. Жасыл көшеттер айтарлықтай шамада қаланың микроклиматын реттейді жəне шуды басады.Атмосфералық ауаны қорғаудың құқықтық негіздері 1999 ж. 4 мамырдағы «Атмосфералық ауаны қорғау туралы» № 96-ФЗ жəне 2002 ж. 10 қаңтардағы «Қоршаған ортаны қорғау туралы» № 7-ФЗ федералдық заңдарды белгілейді. Елді мекендердің атмосфералық ауасын қорғауға қатысты гигиеналық талаптар СанЕжН 2.1.6.1032-01 реттейді. Қалалардың жəне басқа да елді мекендердің атмосферасын жақсартуда қоршаған ортаның қорғасын қосылыстарымен ластануын жойған, 2003 ж. 22 наурыздағы «Ресей Федерациясында этильдендірілген автомобиль бензиннің өндірісіне жəне айналымына тыйым салу туралы» № 34-ФЗ федералдық заңның қабылдануы елеулі рөл атқарды. Атмосфералық ауаның тазалығын жақсартуға 2013 ж. 1 маусымнан бастап қолданылатын, қоғамдық жерлерде темекі шегуге тыйым салуды болжайтын, 2013 жылғы 23 ақпандағы «Айналадағы темекі түтінінің əсерінен жəне темекіні тұтынудың салдарынан азаматтардың денсаулығын қорғау туралы» № 15-ФЗ федералдық заңның қабылдануы ықпал тигізді. Гидросфера Су – Жердегі ең маңызды заттардың бірі. Оның тірі ағзалардағы құрамы 60-тан 99%-ға дейін ауытқиды. Бұл тірі материяның ең таралған органикалық емес құрамдас бөлігі.Судың барлық əлемдік қорлары гидросфераны құрайды, оған Əлем мұхиты жəне құрлықтың сулары – өзендер, көлдер, су қоймалары, жерасты сулар, батпақтар, полярлық мұздықтар жəне т.б. кіреді.Су планета бетінің шамамен 86 % қамтиды.Өзінің ауытқыған қасиеттерінің арқасында, су Жердегі өмірді қамтамасыз етеді, əр түрлі ендіктерде климатты реттейді, адамзаттың тіршілігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Судың жоғары жылу сыйымдылығы, оның фазалық ауысуларының едəуір энергиясы 54жəне су айдынының үлкен ауданы планетаның жылу режимін ұстап тұруда жəне климаттың қалыптасуында баға жетпес рөл атқарады. Гидросфера атмосфармен бірге планетаның ландшафтық бейнесін ескеріп, топырақ түзуде жəне Жердің өсімдік жабының қалыптастыруда шешуші факторлар болып табылады.Биосферадағы ең маңызды үдеріс – ғаламдық су айналымы, немесе гидрологиялық цикл. Ол географиялық қабықша бірлігінің негізі болып келеді жəне заттар мен энергияның алмасуында ең маңызды рөл атқарады. Күн энергиясының əсерінен су буланады, атмосфералық ылғалды тасымалдау үдерісіне қосылады жəне кейін Əлем мұхиты мен континеттерде жауын-шашын түрінде түседі. Су континеттердің бетінде су жинайтын алаптар бойынша таралады, көл ретінде теңіздер, мұхиттар мен көлдерге ағады жəне ылғал айналымына қайта кіреді.Гидрологиялық циклдің бар болуы жəне судың түрлі заттарды еріту қабілеттігі гидросфераны тікелей атмосфера мен литосфераға түсетін ластаушы заттардың көпшілігінің табиғи аккумуляторы етеді. Суда тірі табиғатқа жат ластаушы заттардың бар болуы жеке тірі ағзалардың тіршілік əрекеті үдерісіне жəне бүкіл су экожүйесінің əрекет етуіне теріс əсерін тигізеді.Ең алдымен құрлықтың тірі ағзаларына қажетті тұщы су Жердегі жалпы су көлемінің не бары 2,53 % құрайды. Осы мөлшердің шағын бөлігі (0,36 %) адамның пайдалануы үшін қолжетімді, ал аса үлкен үлесі (0,36 %) мұздықтар мен қар түрінде (Антарктида, Гренландия, Арктика) жинақталады.Жерүсті тұщы судың барлық түрлерінің ішінен ең маңыздысы – өзен ағыны, ол бойынша əлемде Ресей Бразилиядан кейін екінші орында тұр. Өзендер елдің су қорының негізі болып табылады. Су қорларын есепке алу үшін су кадастрлары құрылады, яғни судың ел аумағы бойынша таралуын, сондай-ақ мол сулы өзендердің маусымдық таралуын ескеретін мəліметтер жинағы.Суды тұтыну, кез келген басқа ресурсты тұтынуға қарағанда, бірнеше рет көп: дамыған елдерде адам күнделікті қажеттіліктер үшін 200-400 л. суды тұтынады, ал өндіріс үшін, мысалы, 1 т. қантқа шашамен 100 м3 су кетеді. Сол уақытта құрлықтың 60 %-да тұщы судың тапшылығы байқалады: əлем халқының ширегі оның тапшылығын сезеді, ал тағы 500 млн. адам тұщы судың жетіспеушілігінен жəне оның нашар сапасынан зардап шегеді. Су қорларын пайдаланудың əр түрлері суды пайдалану жəне суды тұтыну 55болып табылады.Суды пайдалану – суды су объектілерінен (су көлігі, гидроэнергетика, балық өсіру шаруашылықтары, көлде суға түсу жəне т.б.) алусыз қолдану. Суды пайдаланудың нəтижесінде су белгілі бір деңгейде ластанады, оның сапасының төмендеуіне əкеп соқтырады.Су тұтыну суды алуға жəне кейін суды алған көзіне қайтаруға байланысты болады. Бұл жағдайда су тек ішуге, суаруға, жууға, ерітінділер дайындауға жəне т.б. пайдаланылады. Суды тұтынудың нəтижесінде су тек қана ластанбайды, сонымен қатар су булануға, төгілуге жəне т.б. байланысты қайтарымсыз жоғалады.Сонымен қатар, ауыл шаруашылықты сəтті жүргізу судың үлкен шығындарын болжайды: мысалы, 1 кг. картопты өсіру үшін 200 л. су қажет, ал 1 кг. күрішті өсіру үшін 2 400 л. су қажет. Ауыл шаруашылықта су келесі мақсаттарға:■ ауыл шаруашылық дақылдарын суаруға;■ жерасты су қорларын толықтыруға;■ топырақта жиналған тұзды шаюға;■ зиянкестер мен аурулардан қорғау үшін өсімдіктерге су бүркуге;■ қатқақтардан қорғауға;■ тыңайтқыштарды енгізуге;■ жазда ауа мен топырақтың температурасын төмендетуге;■ малды күтуге;■ суару үшін (əсіресе, дəнді дақылдарды) қолданылатын өңделген ақпа суды эвакулациялауға;■ жиналған астықты қайта өңдеуге жұмсалады.Жыл сайын Ресейде түрлі көздерден ауыл шаруашылық қажеттіліктері үшін орташа есептегенде шамамен 2 % өзен ағыны шығарылып тасталады. Бірақ өнеркəсібі жоғары дамыған жəне суарылатын егін шаруашылығының үлкен үлесі бар кейбір аудандарда бұл көрсеткіш 40 %-ға жетеді. Пайдаланылған судың бөлігі суарылатын алқаптардан жəне жасанды су қоймалардың бетінен судың булануы есебінен, жетілмеген өнеркəсіптік технологиялардан жəне ағып кетуден жоғалады. Антропогендік əсер Волганың жылдық ағынын 10%-ға, ал Дон, Кубань, Теректің ағынын 25 - 40%-ға азайтты. Ресейдің еуропалық бөлігінің шағын өзендерінің ағыны 50 %-ға төмендеді, ал олардың кейбіреулері мүлдем жойылды.Таза суға деген өсіп келе жатқан мұқтаждар экологиялық проблемалардың туындауына əкеп соқтырды, олардың бастысы: 56■ қорлардың таусылуы жəне жерүсті суаттар мен су ағындарында су деңгейінің төмендеуі;■ түрлі химиялық жəне биологиялық ластанумен шартталған судың сапасының нашарлауы;■ суаттар мен су ағындарының физикалық (термиялық жəне радионуклидтік) ластануы;■ өзендердің гидрологиялық режимінің жəне эрозиялық- аккумулятивтік қызметі ауқымдарының өзгеруі;■ жасанды суаттар аудандарында сейсмикалық белсенділік;■ суаттардың биологиялық құнарлылығының таусылуы;■ жерасты су деңгейінің өзгеруі, олардың қорларының таусылуы жəне сапасының нашарлауы.Жерүсті жəне жерасты су қорларының таусылуы екі фактормен:суды шаруашылық мақсаттарда пайдалану кезінде оның қайтарымсыз жоғалуымен жəне үстіңгі бетінде күшейтілген булану болатын жасанды суаттардың құрылуымен шартталған.Өзендерде жасанды су қоймаларының құрылуы, өзендер мен суаттардың көлік магистральдері ретінде қолданылуы, шаруашылық қажеттіліктер үшін өзендерден судың алынуы олардың гидрологиялық режимінің (ағынды реттеу жəне төмендету, су ағыны мен көлемінің жылдамдығын өзгерту) едəуір бұзылуына əкеп соқтырады. Су қоймаларының түбінде шөгіндінің жиналуы олардың тартылуына əкеп соқтырады. Бірақ үстіңгі беттің жиынтық ауданы бойынша жасанды су қоймалары жасанды көлдерден 6 есе, ал судың көлемі бойынша – 45 есе кем түседі, су қоймаларында жыл сайынғы шөгінді жиналуы көлдерде табиғи шөгінді жиналуынан 2,7 есе артық. Жасанды су қоймаларындағы акватория ауданының бірлігіне келетін шөгінді жиналуының жылдамдығы табиғи көлдерге қарағанда 17 есе жоғары.Жерасты сулар сумен жабдықтаудың ең кем ластанған көздері болды, бірақ уытты қалдықтарды орналастырудың қауіпті практикасы, су жинайтын бассейндер бетінің ластануы, сондай-ақ сулы деңгейжиектердің аса терең деңгейлерінен суды қолдану жерасты суларда түрлі химиялық қосылыстар, оның ішінде минералды тұздар концентрациясының ұлғаюына алып келді. Көптеген сулы деңгейжиектер өте баяу қалпына келетіндіктен, деңгейжиектің тіпті бір рет ластануы бірнеше ұрпақтардың өмірі ішінде сақталуы мүмкін. Бұдан басқа, сулы деңгей жиектердің қалпына келуіне қарағанда, көптеген жерлерде жерасты сулар аса57жоғары қарқынмен алынады.Іс жүзінде жерасты сулары ұзақ уақыт бойы қуатты су бөгеттерімен пайдаланылған əлемнің барлық ірі қалаларында 20 км дейінгі жəне одан артық радиусты едəуір депрессиялық ойыңқылар (төмендеу) пайда болды. Мысалы, Мəскеуде жерасты сулар іріктелуінің күшеюі тереңдігі 70-80 м. дейінгі, ал қаланың жеке аудандарында – 110 м. жəне одан артық үлкен аудандық депрессияның қалыптасуына алып келді. Осыдан – жерасты сула деңгейінің төмендеуі жəне тау жыныстарының нығыздалуына байланысты кенттенген аумақтардың төмен түсуі.Жерасты сулар деңгейінің едəуір төмендеуі беттік ағымның қысқаруымен, батпақтанған аумақтардың құрғауымен, ормандардың құрғап қалуымен, жер қабатының шөгуімен жəне тіпті құлауымен сүйемелденеді. Жер қабатының түсіп кету себебі суффозиялық- карстық үдерістер (суффозия – тау жыныстарының қабатында сүзгіленетін судың ұсақ минералды бөлшектерді жəне еріген заттарды шығаруы) болуы мүмкін. Сонымен қатар, судың шамадан тыс іріктелуі теңіздегі немесе тереңдіктегі тұзды сулардың ағыны нəтижесінде сулы деңгейжиектердің сортаңдауына алып келеді.Табиғи жағдайда суаттарға ластаушы заттардың түсуі судың бастапқы қасиеттері мен құрамын қалпына келтіруге бағытталған өздігінен тазару үдерістерімен өтеледі. Табиғи жағдайда судың өздігінен тазаруы суда ластаушы заттардың концентрациясын экожүйенің əрекет етуі үшін қауіп төндірмейтін деңгейге дейін жеткізетін физикалық, биологиялық жəне химиялық үдерістердің өтуі нəтижесінде орын алады.Су ортасының өздігінен тазаруы үшін келесі үдерістер аса маңызды:■ масса тасымалдаудың физикалық үдерістері – ірі дисперсиялы қоспаларды жəне коагулянған коллоидтарды тұндыру, еселеу, ластаушы заттарды көршілес суаттарға жəне ағын суларға шығару (ағын бойынша төмен қарай), жеңіл ұшқыш заттардың булануы, қалқыма бөлшектермен жəне түптік шөгінділермен сорбция, биожиынтық;■ биохимиялық түрлендіру;■ химиялық түрлендіру – гидролиз, фотолиз, тотығу.Ластаушы заттар химиялық табиғатына байланысты олардың масса тасымалдаудың жəне түрлендірудің кейбір үдерістер комбинацияларынан басым болуы мүмкін. Мысалы, су ортасының 58консервативтік заттардан (металл иондары, минералды тұздар, хлорорганикалық пестицидтер түрінің гидрофобты қосылыстары, мұнай өнімдері, радионуклидтер,) өздігінен тазаруы масса тасымалдау, физикалық-химиялық кешен құрағыш, сорбция жəне биожиынтық үдерістері есебінен болады.Бұл жағдайда өздігінен тазару үдерісі көрінер сипатқа ие, себебі қоршаған ортада тек ластаушы заттар ғана қайта бөлінеді (шашырайды) жəне олармен іргелес объектілер ластанады. Көлдерде заттар айналымы өздігінен тазару барысында, ең алдымен, ластаушы заттарды балшыққа көмуге, ал өзендерде – олардың минерализациясына бағытталды.Əсіресе, биохимиялық үдерістермен су ортасының биогендік жəне жеңіл сіңірілетін органикалық заттардан өздігінен тазарылуы анықталады. Органикалық ластану деструкциясының үдерісі трофикалық тізбекті түзетін гидробионттардың бүкіл тобымен қамтамасыз етіледі: бірінші трофикалық деңгейге тікелей жеңіл сіңірілетін органикалық заттармен қоректенетін бактериялар; екіншіге– бактерияларды жейтін инфузориялар; үшіншіге – инфузориялармен жəне бактериялармен қоректенетін зоопланктондар жатады. Балықтар жəне басқа да гидробионттар зоопланктонды жəне басқа жоғары сатыдағы су өсімдіктерін жейді.Суда органикалық қалдықтардың көп мөлшері бар болғанда, барлық еріген оттек тотығуға шығындалады, жəне аэробты (оттекпен дем алатын) гидробионттар өледі (балықтың қырылуы), жəне олардың орнына көп мөлшерде СН4, СО2, Н2О, NH3 жəне H2S түзіндімен ашу жолымен қалған биомассаны бұзатын анаэробты (бос оттек болмағанда өмір сүретін) микроағзалар келеді.Су объектілері – су экожүйелерін деградацияға апаратын көп мөлшердегі ластаушы заттардың ағынды су аккумуляциясындағы түпкілікті түйіні. Суда биогендік элементтердің (ең алдымен азот пен фосфордың) концентрациясын ұлғайту суаттардың эвтрофикациясына – оларда өсімдік ағзалардың күшейтілген дамуына жəне толықтай минералданбайтын органикалық заттардың жиналуына апарады. Сонымен қатар, түптік шөгінділердің есебінен су екінші рет ластануы, аңғарлардың қурап қалған ағаштармен, қоқыспен жəне басқа да заттармен ластануы мүмкін.Батып кеткен ағаштың теріс əсері, ең алдымен, шамамен 1 т. ағашқа келетін 7 г/тəу. құрайтын биомассаның еріген оттекті сіңіруімен байланысты. Ағаштың оттекті белсенді сіңіруі оны батып 59кету сəтінен бастап 200 тəуліктен артық жалғасады. Батып кеткен ағаштың саны көп болғанда, оның суға теріс əсері анықтаушы болып келеді.Ірі өнеркəсіптік аудандарда өзендердегі су жартылай сарқынды сулардан тұруы мүмкін, сондықтан шағын өзендер мен суаттарды сауықтыру үшін олардың ластану деңгейін шығарындылармен жарамды деңгейге дейін төмендету түйінді мəнге ие. Бұл міндет келесі іс-шараларды жүйелі түрде орындау нəтижесінде шешілуі мүмкін:■ əрбір су жібергіштің орналасу орнын бекітумен, шығынын өлшеумен жəне жіберілетін сарқынды сулардың сапасын анықтаумен барлық қолда бар су жібергіштердің экологиялық инвентаризациясы;■ жинақталған деректерді талдау, судың сапасын қалыптастыруда əрбір су жібергіштің рөлін белгілеу, əрбір су жібергіш бойынша жіберілетін сарқынды сулардың сапа нормативтерін əзірлеу;■ сарқынды суларда ластаушы заттардың концентрациясын төмендетуге бағытталған, олардың алдын ала тазарылуын ұйымдастыруды, ал тазарту мүмкін болмағанда, əрекет етеуін шектеуді немесе ластау көздерін жоюды қосатын іс-шараларды əзірлеу.Су объектілерінің өздігінен тазару үдерістерін белсендіру үшін табиғатта бар аналогтардың техникалық интерпретациясы болып саналатын инженерлік əдістер қолданылады. Оларға биосуқоймаларын, тұндырғыш су қоймаларын жасау, су қозғаласын баяулату, тотықтырғыш үдерістерін белсендіру (каскадты қолданатын аэрация), ағынды таяздықтарды (биоплато, биолагуналар) орнату, суды сүзгілеу арқылы тазарту (сүзетін бөгеттер), биосүзгілерді қолдану жатады. Биотұндырғыштарда жəне су қоймаларында жиналатын түптік шөгінділер мен су өсімдіктерінің қалдықтарын мерзімді жойып тұру қажет.Құрлықтағы суаттардың аса ластануы сарқынды суларды тудырады, олардың арасында өнеркəсіптік, коммуналдық-тұрмыстық жəне ауыл шаруашылық сулар бар.Өнеркəсіптік сарқынды сулар өнеркəсіп салаларының сипаттамасына байланысты экожүйелерді түрлі компоненттермен ластайды жəне шартты түрде келесі:■ əсіресе, минералды немесе органикалық емес (металлургия, машина жасау, кен- жəне көмір өндіретін өнеркəсіп кəсіпорындарының, минералды тыңайтқыштарды, қышқылдарды, құрылыс бұйымдарын өндіретін зауыттардың ағыдары жəне т.б.); 60■ əсіресе, органикалық (ет, балық, сүт, тамақ, целлюлоза-қағаз, микробиологиялық өнеркəсіп кəсіпорындарының ағындары жəне т.б.);■ минералды жəне органикалық (мұнай өндіретін, мұнай өңдейтін, мұнай-химиялық, тоқыма, жеңіл өнеркəсіп кəсіпорындарының шығарындылары жəне т.б.) заттармен ластанған суларға бөлінеді.Коммуналдық-тұрмыстық сарқынды сулар тұрғын, қоғамдық ғимараттардан, кір жуатын орындардан, асханалардан, ауруханалардан жəне т.б. келеді. Бір адамға келетін коммуналдық- тұрмыстық сарқынды сулардың шамамен алғандағы тəуліктік көлемі суды тұтыну көлеміне тең жəне 200-400 л., ал олармен шығатын органикалық заттардың массасы 180 г. құрайды. Ластаушы заттардың санында несепнəр, синтетикалық беттік белсенді заттар (СББЗ), фосфаттар, аммиак, нитраттар, нитриттер, натрий хлориді басым болып келеді. Сонымен қатар, коммуналдық-тұрмыстық сарқынды суларға жауын-шашынның түсуі мен көшелерге су себу нəтижесінде елді мекендердің аумақтарынан жəне өнеркəсіптік кəсіпорындардан ағатын су жатады.Коммуналдық-тұрмыстық сарқынды сулардың құрамында микроағзалардың саны едəуір, оның ішінде суаттардың микробиологиялық ластануына себеп болатын патогенді микроағзалар (ауру тудырғыш бактериялар, гельминт жұмыртқалары, вирустар) болуы мүмкін. Орталықтандырылған кəріз болғанда, коммуналдық- тұрмыстық сарқынды сулармен ластану мейлінше төмендейді.Құрлық суларының ауыл шаруашылық ластануы мал шаруашылығы жəне құс шаруашылығы қалдықтарының атмосфералық жауын-шашынмен шайылуымен, топыраққа тыңайтқыштарды, улы химикаттарды, пестицидтерді енгізумен байланысты.Сарқынды суларды тазартуға қойылатын талаптар өздігінен тазарудың жəне биологиялық тұрғыдан толыққанды табиғи су ортасын қалыптастырудың экохимиялық үдерістерімен тығыз байланысты. Суатқа жіберілетін ағын төменде келтірілген салдарды:■ су ортасының өздігінен тазару жүйесінің жұмыс істеуінің бұзылуын, яғни температура, мөлдірлік, рН, қалқымалы заттардың, ауыспалы валенттіліктің металл иондарының жəне кейбір басқа заттардың мөлшері сияқты параметрлердің елеулі өзгерісін;■ су ортасының мекендеушілеріне уытты əсерді;■ қалпына келтіруші заттардың немесе тотықтырғыш заттардың артық мөлшері, көк-жасыл балдырлардың «гүлденуі» жəне рұқсат 61етілген шекті концентрациялардан асатын биогенді элементтерден (əсіресе фосфордан) туындайтын эвтрофикация үдерісі есебінен суатта өтетін тотығу-тотықсыздану үдерістері динамикасының бұзылуын туындатпауы тиіс.Шаруашылық-тұрмыстық жəне алдын ала тазартылған өндірістік сарқынды суларды биологиялық тазартуға ұшыратады. Биологиялық тазарту үдерістерінің экологияландырылуы екі бағыт бойынша: таза техникалық (сарқынды суларды аэрациялауға жəне өңдеуге жұмсалатын шығындарды қысқарту) жəне биохимиялық (жалпы, өзінің трофикалық тізбегінде сарқыма суларды ластаушы заттарды толығымен пайдаланатын микроағзаларды жəне биоценоздарды іздеу) бағыт бойынша дамиды.Қоршаған ортаға едəуір зиянды əрқашан жану үдерістерін сүйемелдейтін жəне қышқылды жауын-шашынның түзілуіне апаратын газ-түтін шығарындылары келтіреді. Канадада, Скандинавия елдерінде, Коль түбегінде жəне Карелияда көлдердің жалғасып келе жатқан қышқылдануы туралы көптеген деректер бар, бұл ретте рН 4,0– 4,5 өлшемі балықтың көбісі үшін қауіпті екенін ескеру қажет.Табиғи сулардың мұнаймен ластануының ауқымдары зор. Құбыр желілерінің трассаларында жəне оларды тасымалдаудың басқа да жолдарында мұнай өнімдерінің ағып кетуі Ресейде жылына 15 млн. тоннаға дейін құрайды. Олардың едəуір бөлігі суаттарға түседі.Су объектілерінің, сонымен қатар атмосфераның ластануын жоюдың стратегиялық бағыты қалдығы аз технологиялық үдерістерді құру болып табылады, олардың негізгі компоненттерінің бірі - жергілікті тазарту құралдарымен жабдықталған су айналымы жүйелері.Технологиялық үдерістерді су айналымы жүйелеріне ауыстырған соң екі жақты экономикалық əсерге қол жеткізіледі: біріншіден, судың тұтынылуы кенет қысқарады, ал екіншіден, тазартудың өзі оның тиімділік деңгейінің айтарлықтай төмендеуі есебінен арзанырақ болады.Гидросфераны қорғаудың құқықтық негіздері 2002 ж. 10 қаңтардағы № 7-ФЗ «Қоршаған ортаны қорғау туралы», 1999 ж. 30 наурыздағы № 52-ФЗ «Халықтың санитарлық-эпидемиологиялық сауаттылығы туралы», 2006 ж. 3 маусымдағы № 74-ФЗ «Ресей Федерациясының Кіріспе кодексі», 2000 ж. 5 тамыздағы № 117-ФЗ«Ресей Федерациясының Салық кодексі» (екінші бөлімі) федералдық заңдарында қамтылды. Сонымен қатар, гидросфераны қорғаудың 62талаптары МЕМСТ 17.1.3.13 – 86 «Табиғатты қорғау. Гидросфера. Жерүсті суларды ластаудан қорғаудың жалпы талаптары»; МЕМСТ17.1.3.06 – 82 «Табиғатты қорғау. Гидросфера. Жерүсті суларды қорғаудың жалпы талаптары» келтірілді. Жерүсті жəне жерасты суларды қорғау жөніндегі гигиеналық талаптар СанЕжН 2.1.5.980-00 и СанЕжН 2.1.5.1059-01 қамтылды. Ауыз судың сапасына қойылатын гигиеналық талаптар СанЕжН 2.1.4.1074-01 (орталықтандырылған сумен жабдықтау) жəне СанЕжН 2.1.4.1175-02 (орталықтандырылған сумен жабдықтау) келтірілді. Биологиялық ресурстар Биологиялық ресурстар, оның ішінде өсімдіктер (флора) жəне жануарлар (фауна), сонымен қатар саңырауқұлақтар мен бактериялар, таусылатын жəне қалпына келетін ресурстар болып табылады. Адаммен қатар, ғаламшар заттегімен бірге олар биосфераны құрайды. Жердегі өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жалпы саны 2,5 миллионнан асады, соның ішінде өсімдіктер – шамамен 500 мың, жануарлар – 2 миллионнан астам. Өсімдіктердің биосалмағы жануарлардың биосалмағынан əлдеқайда көп. Өсімдіктер мен жануарлар əлемінің орналастырылуы ендік зоналылық пен биіктік белдеулігі заңдарына бағынады.Өсімдіктер мен жануарлар, заттар айналымына қатыса отырып, химиялық элементтердің кезуінде жəне табиғаттағы өзара байланыстарды қостауда өте маңызды рөл ойнайды. Ландшафттардың қалыптасуында, топырақ пен желдену қабығының құрылуында олардың үлкен маңызы бар. Өсімдіктер мен жануарлардың қатысуымен сулардың химиялық құрамы қалыптасады, ерекше жер бетіне жақын атмосфера пайда болады.Өсімдіктер мен жануарлар бір-бірімен тығыз байланысты. Жануарлардың біреулері өсімдіктерді тозаңдатушы болып қызмет етсе, басқалары олардың тұқымдарын тасымалдайды. Жануарлардың көбі өсімдіктерді қорек етеді. Кейбір жəндіктер мен микроағзалар өсімдіктер мен жануарлардың ауруларын туындатады. Өсімдіктер мен жануарлардың арасында ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкестері, кеме қатынасына, суды пайдалануға жəне сумен қамтамасыз етуге кедергі жасайтын түрлер бар.Өсімдіктер мен жануарлар адам үшін əр түрлі азық-түлік көздері болып табылады. Жабайы өсетін флора ауыл шаруашылығы63жануарлары үшін азық, техникалық жəне дəрілік шикізат ретінде пайдаланылады. Флора мен фауна екпе өсімдіктердің жаңа сұрыптарын жəне үй жануарларының жаңа тұқымдарын шығаруда, сонымен қатар барларының сапасын жақсартуда пайдаланылады.Адам флора мен фаунаға оң да, теріс те ықпал жасайды. Адамның оң əсері фотосинтезге қатысатын ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруі, орманды жаңғырту жұмысы, ашық аймақтарға ағаш өсіруі, елді мекендерді көгалдандыруы, зиянкестермен жəне өсімдіктердің ауруларымен күресі арқылы көрінеді. Адамның əсерімен өзінің ерекше фаунасы бар жаңа мəдени ландшафт пайда болды.Адамның өсімдіктер мен жануарлар əлеміне тигізетін теріс əсері тікелей (тікелей жою) немесе жанама (тіршілік ету жағдайларын өзгерту) болуы мүмкін. Ол Жердің өсімдік жабынының, əсіресе ормандардың, азаюына, өсімдіктер мен жануарлар əлемінің түрлік құрамының азуына əкеледі. Өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің бір бөлігі толығымен жойылды, басқалары сирек жəне жойылып бара жатқандар дəрежесіне өтті.Адам əрекеті экожүйелерге оларға жат өсімдіктердің, жануарлардың жəне микроағзалардың енуімен сипатталатын биологиялық ластануға əкеледі, жаппай көбею кезінде олар жиі теріс əсер қалдырады. Бірқатар жағдайларда жаңа түрлер бəсекеге қабілеттірек болады да, жергілікті түрлерді ығыстырады, мысалы, ондатр жұпар тышқанды ығыстырады. Ресей аймағында өзге елдерден кіргізілген 100-ден астам арамшөп өседі. Биологиялық ластануға тірі ағзаларды əдейі жерсіндіруді де жатқызуға болады (адаммен мақсатты түрде табиғи таралу аймағынан тыс жерде тарату жəне жаңа жағдайларға бейімдеу).Адамның қолайсыз ықпал етуінің нəтижесінде, флора мен фаунаны қорғау, планетаның биоалуандығы мен тектік қорын сақтау, биоресурстарды қалпына келтіру жəне оларды орынды пайдалану бойынша кідіріссіз шара қолдану қажеттілігі туындады. Адамның жануарлар мен өсімдіктердің əр түрлеріне деген көзқарасы келесі қағидаға негізделуі керек: əрбір түрдің бірегей тектік қоры бар жəне олар биологиялық əр алуандықты қамтамасыз етеді. Сондықтан жануарлардың немесе өсімдіктердің қандай да болмасын түрінің жойылып кетуіне жол беруге болмайды.Табиғатты қорғау қызметі мен экологиялық тепе-теңдікті сақтаудың бір нысаны – ерекше қорғалатын табиғи аймақтар желісін құру, ол – мемлекеттік билік шешімімен толықтай немесе 64жартылай шаруашылық пайдаланудан алынған ерекше табиғатты қорғау, ғылыми, мəдени, эстетикалық, рекреациялық немесе сауықтыру маңызы бар табиғи кешендер мен объектілер орналасқан жер, су беті жəне олардың үстіндегі ауа кеңістігінің телімдері. Ресей Үкіметімен 2011 жылдың 22 желтоқсанындағы № 2322-р «2020 жылға дейінгі кезеңге федералды маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың даму Тұжырымдамасын бекіту туралы» Өкім жəне оны жүзеге асыру бойынша іс-шаралар жоспары қабылданды.1995 жылдың 14 наурызындағы № 33-ФЗ «Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы» Федералды заңына сəйкес, ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың келесі негізгі санаттары белгіленеді:■ мемлекеттік табиғи қорықтар, онда адамның табиғи үрдістерге қандай да болмасын араласуына тыйым салынады; ■ ұлттық саябақтар, табиғатты қорғау, ағартушылық, ғылыми, мəдени мақсаттарда пайдаланатын федералды маңызы бар қорғалатын аймақтар болып табылады, оларда аймақтың бір бөлігі саяхатшыларға жəне демалу үшін ашық болады, бірақ бөлек қорық жерлері де бар;■ табиғи саябақтар – ұлттық саябақтарға ұқсас, бірақ өңірлік маңызға ие;■ мемлекеттік табиғи қаумалдар – қорықтардан айырмашылығы қаумалдарда барлық табиғи кешен емес, тек оның кейбір бөліктері ғана қорғалады – тек өсімдіктер, жануарлар немесе өсімдіктер мен жануарлардың бөлек түрлері ғана;■ табиғат ескерткіштері – федералдық немесе өңірлік маңызы бар бірегей табиғи кешендер;■ дендрологиялық (лат. тілінен dendron – ағаш) саябақтар мен ботаникалық бақтар, оларда арнайы жиналған өсімдіктер топтамалары бар;■ емдік-сауықтыру жерлері мен курорттар.Қызыл кітап биологиялық ресурстарды сақтауда маңызды рөл атқарады, оған сирек кездесетін жəне жойылу қаупі бар жануарлар, өсімдіктер жəне саңырауқұлақтардың аннотацияланған тізімі жиналған. Əлемдік жəне ұлттық деңгейдегі қызыл кітаптардың көбіне қарағанда, Ресейдің Қызыл кітабына енгізілген түр, санаты мен дəрежесіне тəуелсіз, автоматты түрде заңнамамен қорғалатын болады (аулауға тыйым).Флора. Жер флорасын құрайтын жабайы өсетін жəне екпе өсімдіктердің арасынан (шамамен 6 мың түр) ең көп таралған ауыл 65шаруашылық дақылдарының 15 – 20 түрі бар. Орынды пайдаланғанда өсімдіктер табиғи ресурстардың таусылмайтын көзі болып табылады.Фотосинтез жасайтын өсімдіктер күн сəулесінің қуатын пайдаланып, оны синтезделген заттектердің химиялық байланыс қуатына айналдырады да, органикалық емес заттектерден органикалық заттектерді жасайды. Миллиард жылдар бойы өсімдіктер органикалық заттектердің өте көп мөлшерін синтездеді, олардың бір бөлігі мұнай, табиғи газ, тас көмір, жанғыш тақтатас, жертезек түрінде қазіргі уақытқа дейін сақталған. Көмір мен мұнай түрінде ғана сақталған көміртек, оның барлық тірі ағзалардағы мөлшерінен шамамен 50 есе асады. Фотосинтез дем алу үшін қажетті оттегінің бөлінуімен қатар жүреді.Өсімдіктер адамның өмір сүруі үшін қажетті жағдайды жасайды, климат қалыптастырушы, су қорғаушы, топырақ қорғаушы рөлді атқарады. Өсімдіктер атмосфераның жерге жақын қабатындағы климатты жұмсартады, ауаның көптеген ластайтын заттардан жəне тозаңнан тазартылуын қамтамасыз етеді. Өсімдіктердің транспирациясына құрлық үстінде буланатын ылғалдың 90%-ы келеді. Жасыл аймақтар адамға толыққанды дем алуды қамтамасыз етеді, күйзелісті жояды, денсаулықты нығайтады.Өсімдік топтарының арасында ормандар ерекше рөл атқарады. Олар құрлық бетінің шамамен үштен бір бөлігін алады жəне Жер фитомассасының 82%-ын құрайды. Ол Солтүстік жарты шардағы қылқан жапырақты қалың орманның кең белдігі, қоңыржай белдеудің аралас жəне жапырақты ормандары, мəңгі жасыл субтропикалық жəне тропикалық ормандар. Планета ормандарындағы қылқанды түрлердің үлесі 30 %, жапырақты түрлердің үлесі – 70 % құрайды. Ормандардағы жалпы əлемдік ағаш қоры – шамамен 350 млрд м3. Биосфераның сақталуы мен қызмет етуі көбіне ормандардың жағдайына байланысты, сондықтан табиғат пайдалануды оңтайландырғанда ормандарды қорғау алдыңғы қатарлы маңызға ие болады.Орман булану көлемін, беткі жəне ішкі ағыстарды жəне жалпы су теңгерімін анықтап, өзендердің гидрологиялық құрамына тікелей əсер етеді. Орманды аудандарда жер асты сулары бүкіл жыл бойы өзендер мен жылғаларды бір қалыпты толықтырып отырады: ормандар ерекше су қоймаларының рөлін атқарады. Ормандарды жойғанда өзендердің жер асты толықтырылуы қысқартылады, ол олардың сабалық деңгейінің төмендеуіне əкеледі. Ормандардың суларды сақтау 66маңызына байланысты, тегістіктердегі оңтайлы ормандылық 25 – 30%, ал таулы аудандарда 35 – 50% құрау керек.Беткі ағысты азайтып, ормандар атмосфералық жауын- шашындарға топырақ пен жерді шайып кетуге жəне жырып кетуге кедергі жасайды, яғни топырақ қорғау рөлін атқарады. Ормандарды жою топырақ шайылуы мен дефляцияның (желденудің) күрт күшеюімен қатар жүреді. Орманды аудандарда өзендер, тоғандар жəне су қоймалары қатты батпайқтанбайды.Ормандар ауыл шаруашылық алқаптарын да қолайсыз табиғи үрдістерден қорғап, олардың айналасында микроклиматтың жұмсағырақ болуын қамтамасыз етеді: температураның құбылу амплитудасын, жел жылдамдығын төмендетеді, ауа мен топырақтың ылғалдылығын көтереді. Орман арасындағы алқаптарда егін əлдеқайда тұрақты болады.Ормандар көгалдар мен батпақтарға қарағанда, көмірқышқыл газын əлдеқайда жылдам сіңіреді: Орыс жазықтығының 1 га аралас ормандары күніне 280 кг СО2 сіңіріп, 220 кг О2 шығарады. Алып сүзгі секілді, ормандар ауаны тозаң мен микроағзалардан тазартады: жыл сайын 1 га емен көшеттері 54 т, қарағай ормандары – 35 т, шырша ормандары – 32 т тозаң сүзеді. Ағаштар шығаратын фитонцидтер микроағзаларды жояды, сондықтан орман ауасында олар анағұрлым аз.Ормандарды жаһандық деңгейде жою атмосферадағы көмірқышқыл газының шоғырлануының көбеюіне жəне ауаның жер айналасындағы қабаттарындағы орташа температураның көтерілуі арқылы көрінетін жылыжай əсерінің күшеюіне əкеледі. Соңғы 200 жыл ішінде ормандар аумағы екі еседен көп қысқарды, ал Еуропа«жалаңаштанып» бара жатыр. Ормандар көлемінің азаюы аймақтық жəне жаһандық деңгейдегі климат жағдайының бұзылуымен қатар жүруі мүмкін.Орманның ең қауіпті жауы – от, ал орман өрттерінің негізгі себебі– адамның немқұрайлылығы. Өрт өткен жəне шабылған жерлерде бағалы қылқанды түрлердің орнына құндылығы төмен орман – көктерек, қайың жəне қандыағаш тоғайлары өседі. Өртпен күресу үшін орманның өртке қарсы ұйымдастырылуы қажет – соқпақтарды жасау, орман алаптары мен көшеттерінің айналасын жыл сайын жырту, ормандарды өртке қарсы авиация көмегімен қадағалау, өрт қаупін аймақ бойынша болжамдау жəне т.с.с.Топырақтын тым көп ылғалдануы, су қоймаларын, тас жолдар жəне 67темір жолдар салу нəтижесінде су басу, атмосфера мен топырақтың ластануы орман ресурстарына үлкен зиян келтіреді.Орман ресурстарына, ең алдымен, сүрек жатады, одан 20 мыңнан астам бұйым мен өнім жасайды. Алайда қазіргі уақытқа дейін алынатын сүректің шамамен жартысы отын ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар ормандар техникалық шикізат – сағыз, азықтық ресурстар – саңырауқұлақтар, жидектер, жаңғақтар, жабайы өсетін жемістер, жабайы құс етінің көзі болып табылады. Ормандарда көптеген дəрілік шөптер дайындалады. Ормандар рекреациялық ресурс ретінде кеңінен пайдаланып келеді.Орманды орынды пайдалануда ағаш химиясы ерекше орын алады, оның көмегімен ағаш дайындаудың (бұтақтар, қылқандар, қабықтар, томарлар) жəне ағаш өңдеудің (жоңқа, кесінді, үгінді) барлық қалдықтарын қайта өңдеуге болады. Ағаш химиясы барлық ағаш қалдықтарының толық кəдеге жаратылуын қамтамасыз етіп, олардан қағаз, картон, пластмасса, жасанды талшықтар, спирттер, органикалық қышқылдар, шайыр жəне т.б. шығара алады.Ресей орман ресурстарының көлемі бойынша алдыңғы қатарлы орындардың бірін алады. Əлем ормандары алқабының 20% жəне əлемдік ағаш қорының 24% Ресейге келеді, соның ішінде ең құнды қылқанды түрлер, олардың үлесі елдің жалпы орман ресурстарының 78% құрайды. Тұтас алғанда, Ресейдің ормандылығы – шамамен 45 %, бірақ орман қорының 80 %-дан артығы елдің азиялық бөлігінде орналасқан. Ресейдегі ағаштың жыл сайынғы жалпы өсімі шамамен 500 млн м3 құрайды.Ресей ормандарында ең көп алқаптарды балқарағай, қарағай, самырсын жəне майқарағай алады. Халық шаруашылығында ең кең пайдаланылатын қарағай, ал шырша сүрегі көбіне қағаз жасауға жұмсалады. Көлемі мен сүрек қоры бойынша бірінші орынды алатын балқарағай ормандары əзірше аз пайдаланылады, себебі өңдеу орталықтарынан алшақта орналасқан жəне сүрек тығыздығы тым жоғары болған соң қорытқанда батады.Сүрегінің тығыздығы жоғары емес, жұмсақ жапырақты түрлердің арасында (көктерек, қандыағаш, жөке, терек, тал, қотыр қайың жəне үлпек қайың), көбіне ұсақ жапырақтылар кең тараған (қайың, көктерек), олар ең аз қолданылады.Қазіргі уақытта қатты жапырақты түр ағаштарының жетіспеушілігі өткір байқалуда (емен, шамшат, қызылқайың, шаған, үйеңкі), өйткені жапырақты ормандардың көбі XІX ғасырда 68жойылған. Қатты жапырақты орман алқаптарын қалпына келтіру – отандық ормантанудың басты мақсаттарының бірі. Ормандарды игеру олардың көпмақсатты, тиімді, үзіліссіз, тауыспай пайдаланылуын қарастырады, соның ішінде орман өнеркəсібінің дамуы арқылы.Мақсаттық арналуы бойынша ормандар қорғайтын, пайдаланылатын жəне резервтік болып бөлінеді.Қорғайтын ормандар орта қалыптастырушы, су қорғаушы, қорғаушы, санитарлық-гигиеналық, сауықтыру жəне тағы басқа пайдалы қызметтердің орындалуын қамтамасыз ету керек. Ондай ормандарда іріктеп шабу тек кеуіп қалған жəне зақымданған орман көшеттерін шығарып тастау мақсатымен ғана жасалады.Пайдаланылатын ормандар жоғары сапалы сүрек жəне тағы басқа орман ресурстарын, оларды өңдеу өнімдерін тұрақты, барынша əсерлі шығару мақсатымен, ормандардың пайдалы қасиеттерін сақтап, игеруге арналады.Резервтік ормандарға 20 жыл бойы сүрек шығару жоспарланбайтын ормандар жатады. Ондай ормандар авиация көмегімен қорғалу керек. Резервтік ормандарды тек оларды қорғайтын немесе пайдаланылатын ормандарға жатқызғаннан кейін ғана пайдалануға болады.Ормандарды тиімді пайдалануды ұйымдастырудағы басты мақсаттардың бірі – есептік ағаш кесуді есептеу, яғни əрбір нақты географиялық аумақта ағаш өсімінің көлемінен аспайтын піскен сүрек ресурстарын пайдалану мүмкіндігінің ғылыми негізделген мөлшері. Есептік ағаш кесуді бекіту тəртібі 2006 жылдың 4 желтоқсанындағы№200-ФЗ Ресей Федерациясының Орман кодексінің 62 бабымен анықталады.Ағаш дайындау барысында орманды тұтас, топтап іріктеу арқылы, біртіндеп жəне іріктеп кесу қолданылады. Тұтас кесу кезінде бір амалмен барлық ағашқұрам кесіледі, ол сүректің барынша көп шығуын қамтамасыз етеді, бірақ орманның табиғи фактор ретінде тіршілік етуін толығымен тоқтатады. Мұндай жағдайда қылқанды ормандар құндылығы төмен ұсақ жапырақты ормандармен баяу алмастырылады. Топтап іріктеу арқылы жəне біртіндеп кесу кезінде егістіктің 30%-нан 60%-на дейін кесіледі, ағаш дайындау құны елеулі өседі, бірақ піскен егістіктерді өсіру мерзімі қысқарады жəне орман табиғи фактор ретінде тіршілік етуді жалғастырады. Іріктеп кесу кезінде 30–40 %-дан кем ағашқұрам жойылады, ормандардың толығымен табиғи түрде қалпына келуі қамтамасыз етіледі, бірақ ағаш 69дайындау құны – ең жоғары.Көгалдар – көпжылдық шөпті өсімдіктер өсетін жер телімдері (астық тұқымдастар, беде жəне т.б.). Ресейде көгалдар үлкен аймақта тараған. Əдетте олар шабындықтар мен жайылымдар ретінде пайдаланылады. Көгалдарды пайдаланғандағы басты қауіп болып табылатын малды тым көп жаю, ол жайылымның баяу азып, шөптердің құнарлылығының біртіндеп төмендеуінен басталады. Түйіні күтпеген жерден орын алуы мүмкін, өсімдіктердің биомассасы малдың қажеттіліктеріне сай келмей қалған кезде ол барлық өсімдіктерді толығымен тауысып қояды. Келесі кезең болатын шөлге айналу. Малды көгалдарда жаю жайылымды шамадан тыс пайдаланбай, шөп қалыңдығының даму мерзімдерін ескере отырып, жүзеге асырылуы тиіс. Ол үшін оларды тұтынудың өрістік жүйесі қолданылады, ол кезде жайылым өрістерге бөлініп, малды жаю үшін кезекпен пайдаланылады.Шөп жамылғысының бұзылуы барлық географиялық ендіктерде эрозиялық үдерістермен қатар жүреді, топырақ бөлшектерінің сумен (су эрозиясы) немесе желмен (ауа эрозиясы) ілініп шығарылуы. Қалың өсімдік жамылғысы бөктерлерді жаңбыр тамшыларының соққысынан қорғайды, ал орман төсемігі жəне көгалдардағы қурап қалған өсімдік бөліктерінен тұратын қыл-қыбыр ылғалды сіңіреді, сөйтіп жер үсті шайылуға жол бермейді. Өсімдіктердің тамырлары да топырақ бөлшектерін ұстап тұрады да, топырақты су мен желдің қиратушы əрекетінен сақтандырады.Елдің өсімдік байлығын сақтап, молайту мақсатында табиғат пайдаланушылардың қызметі Орман кодексінен басқа, 2001 жылдың 25 қазанындағы № 136- ФЗ Жер кодексімен жəне 2004 жылдың 29 желтоқсанындағы № 190-ФЗ Қала құрылысы кодексімен, и Градостроительным кодексом от декабря г., 2007 жылдың 24 шілдесіндегі № 221-ФЗ «Жылжымайтын мүліктің мемлекеттік кадастры туралы», 1995 жылдың 14 наурызындағы № 33-ФЗ «Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы», 1996 жылдың 10 қаңтарындағы № 4-ФЗ «Жерлердің мелиорациясы туралы», 2002 жылдың 24 шілдесіндегі № 101-ФЗ «Ауыл шаруашылық мақсаттағы жерлердің айналымы туралы», 2004 жылдың 21 желтоқсанындағы № 172-ФЗ «Жерлердің немесе жер телімдерінің бір санаттан басқа санатқа ауыстырылуы туралы», 1998 жылдың 16 шілдесіньдегі № 101- ФЗ «Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің құнарлылығын 70қамтамасыз етуді мемлекеттік реттеу туралы», 2001 жылдың 10 шілдесіндегі № 92-ФЗ «Территорияның радиациялық ластанған аумақтарын қалыпқа келтірудің арнайы экологиялық бағдарламалары туралы» жəне т.б. Федералды заңдармен реттеледі.Фауна. Фотосинтез жасаушы өсімдіктермен шығарылатын органикалық заттар мен оттегі жануарлармен қоректену жəне де малу үшін пайдаланылады. Сөйтіп, фауна өкілдері консумент қызметін атқарады. Сонымен қатар, консументтермен зат алмасу өнімі ретінде шығарылатын көмірқышқыл газ жəне басқа минералды заттар өндірушілерге қажетті биоген болып табылады. Жануарлар мен фотосинтез жасаушы өсімдіктер – табиғаттағы зат айналымын қамтамасыз ететін ажырамас құраушылар (2.1 суреті). Өсімдіктердің жер бетіндегі бөліктері мен тамырлары жыл сайын түспе түрінде топыраққа араласады. Органикалық заттардың барлығы құрылатын негізгі химиялық элементтер – C, H, O – өсімдіктердің құрғақ затының салмағының шамамен 90 % құрайды. Олардан басқа өсімдіктердің құрамында N, P, S, K, Mg, Ca, Na, Cl жəне тағы басқа көптеген элементтер бар. Олар кездейсоқ қоспалар емес, белгілі физиологиялық маңызы бар. Өсімдіктерді жағып жібергенде ол элементтердің көп бөлігі (азоттан басқа) күлде қалады, сондықтан олар күл элементтері деп аталады. Органикалық зат жойылған соң, күл элементтері топыраққа түседі де, тағы да өсімдіктермен сіңіріп алынады. Сөйтіп,«топырақ – өсімдіктер – топырақ» жүйесіндегі күл элементтерінің заңдылыққа сай кезеңдік таралуы болады.Топырақтағы органикалық заттар детритофагтар (лат. тілінен detrіtus – ыдырау, ыдырау өнімі жəне грек тілінен gayoq – жайпауыш), некрофагтар (грек тілінен veKpog – өлі) немесе өлексе жегіштер – ыдырап жатқан органикалық материалды (детритты), жемтікті (өлексені) қорек ететін жануарлар ықпалының күшімен бұзылады. Əртүрлі ағзалар, өздеріне тəн ферменттер мен суды пайдаланып, өсімдіктер жəне жануарлар қалдықтарының белгілі құрамдастарымен өзара əрекеттеседі. Мысалы, Например, таяқша тəрізді спорасыз бак- териялар ең қол жетімді құрамдастармен қоректенеді – қарапайым көмірсулар, амин қышқылдары, қарапайым ақуыздар. Целлюлозалық миксобактериялар тұрақты көмірсуларын сіңіреді. Актиноми цеттер өсімдік қалдықтарының ең тұрақты құрамдастарын ыдыратады (жасұнық, лигнин). Ыдыратушылардың тіршілігі органикалық заттардың органикалық емес заттарға ыдырауының аяқталуын қамтамасыз етеді. 71   2.1. Сур. Заттардың табиғаттағы биологиялық айналымы Детритофагтардың детритты ұқсатуы жəне оның ыдырау өнімдерінің арасында химиялық реакциялардың өтуі нəтижесінде органикалық заттың бір бөлігі жүздеген жылдар бойы қоршаған ортадатұрақты гумин жəне фульвоқышлқылдар түрінде қалады, олар қарашірік құрамына кіреді жəне жер құнарлылығының негізін құрайды. Сөйтіп, жануарлар мен микроағзалар топырақтың қалыптасу процессіне өз үлестерін қосып, топырақтардың құрылымы мен құрамын анықтайды.Өсімдіктердің ауру жəне тіршілікке икемділігі нашар даналарын жоюдағы жануарлардың рөлі ерекше маңызды. Солай жануарлар тұрақты түрде табиғи іріктеуге көмектеседі де, өсімдіктердің тіршілікке икемділігін сақтайды жəне тіршіліктің өзгеріп жатқан жағдайларына икемдірек болу бағытындағы олардың эволюциясын жылдамдатады.Жыртқыш жəне паразит жануарлар өсімдікті қорек ететін жануарларға қатысты осындай рөл атқарады да, олардың тым көп тарауына жол бермейді. Тек адаммен қатты бұзылған табиғи ландшафттарда ғана (мал бағу, өрттер, ағаш кесу, жер жырту) жабайы өсетін жəне екпе өсімдіктерге қатты зиян келтіретін өсімдік қоректі жəндіктердің жаппай таралып кетуі орын алады. 72Жер бетіндегі жануарлар жабықтұқымды өсімдіктердің көптеген түрлерінің айқаспа тозаңдануында жəне тұқымдарының таралуында елеулі рөл атқарады, əсіресе ағаштар мен бұталардың. Тозаңдандырушы жануарлар болмаса, өсімдіктер арасында қылқандылар, қырыққұлақтар, мүк жəне тағы басқа ашықтұқымдылар басым болар еді, себебі гүлді өсімдіктердің көбі жəндіктермен тозаңдандырылады.Адам өз қажеттіліктері үшін жабайы жануарларды жəне олардың тіршілік ету өнімдерін белсенді пайдаланады. Балық аулау, теңіз кəсіпшілігі, аңшылық ақуызды тағамның елеулі көзі болып табылады, ұлпан, былғары, парфюмерия жəне фармацевтік өнеркəсіп үшін шикізат береді.Жабайы жануарларды қолға үйрету үшін пайдаланады, арнайы фермаларда жəне аң өсіру шаруашылықтарында өсіреді. Жануарлардың əрбір түрі бірегей генетикалық қорға ие. Жабайы фауна үй жануарларының жаңа тұқымдарын шығару жəне бар тұқымдарын жақсарту үшін жиі пайдаланылатын болды.«Ресей Федерациясында 2007 жылы қоршаған орта жағдайы мен қорғалуы туралы» Мемлекеттік баяндаманың деректері бойынша, Ресейдегі омыртқалылар фаунасында 1 513 түр бар: 320 –сүтқоректілер, 732 – құстар, 80 – рептилия, 29 – қосмекенді, 343 – тұщы суды мекендейтін балықтар, 9 – дөңгелек ауыздылар. Ресеймен ұласып тұрған теңіздерде теңіз балықтарының шамамен 1 500 түрі кездеседі. Омыртқасыздар фаунасында 130 000 түр бар. Ресейде сүтқоректілердің 50 түрі жəне құстардың 60 түрі тұрақты түрде аулау объектісі болып табылады жəне шамамен 20 түр сүтқоректілер мен 15 түр құстардың аулануы тұрақты емес. Жабайы тұяқты жануарлар, қоңыр аю жəне қымбат терілі аңдардың 20 түрі ең үлкен экономикалық маңызға ие. Коммерциялық мақсаттарда сайрағыш құстардың 19 түрі жəне аушы жыртқыш құстардың 6 түрі ауланады. Құстардың басқа түрлері мəдени, ғылыми, ағартушылық жəне тағы басқа қоғам қажеттіліктері үшін пайдаланылады.Аңшылық аулау, балық аулауды қарқындату жəне ауыл шаруашылығын дамыту барысында жануарлар жаппай қырылды, нəтижесінде көптеген түрлердің саны күрт төмендеді, ал кейбір түрлер жойылып кетті. Жануарлар саны тікелей қыру нəтижесінде ғана емес, олар мекен ететін жерлерде экологиялық жағдайдың нашарлауының салдарынан да төмендеп келеді. Соңғы екі мыңжылдық ішінде Жер бетінде сүтқоректілердің 106 түрі жəне 73құстардың 150 түрі мен түршесі жойылып кетті.Сонымен қатар, ауланатын аң-құстар санының шамадан тыс көбеюі əдетте азықтық ресурстардың сарқылуымен, жануарлар арасында аурулардың пайда болуымен жəне ақыр соңында олардың жаппай қырылуымен қатар жүреді. Антропогендік ықпалғы ұшыраған экожүйелер (биологиялық əр түрліліктің төмендеуі, қоршаған ортаның өзгеруі, таралу аймағының фрагменттелуі жəне т.с.с.), өз бетімен өзінің тұрақтылығын сақтау қабілетінен ішінара айырылуы мүмкін жəне олай болған жағдайда адам тарапынан реттеуді қажет етеді. Аң аулау жануарлардың санын реттеп, оны ең қолайлы деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік береді.Қазіргі уақытта Ресейдегі ауланатын аң-құстардың негізгі түрлерінің санын есептеу Федерация субъектілерінің деңгейінде жүргізіледі, ал аулауға жатпайтын (яғни, аулануына тыйым салынған) түрлердің есептелуі жүргізілмейді деуге болады, бірақ олардың кейбіреулері елеулі коммерциялық құндылыққа ие жəне сұғанақ аңшылармен пайдаланылады.Ауланатын жануарлардың лицензияланатын түрлеріне мониторинг жасау аясында, аймақтарда ауланатын ресурстар жағдайына жыл сайын сараптама жасалады. Ол жануарлардың негізгілері болып табылатын бұлан, қабан, елік, аю, бұлғын жəне қасқыр. Алынған деректер негізінде бұл түрлерді тиімді пайдалану бойынша ұсыныстар дайындалады. Əрбір облыс немесе республика аулануына тыйым салынған жануарлар түрлерінің тізімі бар аң аулаудың үлгілі ережелерін белгілейді. Барлық Ресей территориясында бүкіл жыл бойы ақ аюды, уссуриялық жолбарысты, шұбар бұғыны, қар барысын, жабайы өгізді, аққудың барлық түрлерін, гаганы, құтанды, бірқазанды, қоқиқазды, дегелекті, дуадақты жəне тағы басқа бірқатар сирек кездесетін жануарларды аулауға тыйым салынған. Одан басқа, сайрағыш жəне жыртқыш құстарды жəне табиғи апаттан қашқан немесе қорғансыз жағдайдағы жануарларды аулауға болмайды.Қазіргі уақытта жануарлардың мыңдаған түрлеріне толық жойылып кету қаупі төніп тұр. Ресей Федерациясының Қызыл кітабына жануарлардың 231 түрі кіргізілген (2001 ж.). Олардың арасында – сүтқоректілердің 16 түрі, соның ішінде жұпар тышқан, уссуриялық жолбарыс, қар барысы, қызыл қасқыр, ақ аю жəне т.б. Сонымен қатар, Ресей аумақтарының өздерінің сирек кездесетін жануарларының тізімдері жазылған қызыл кітаптары да бар.Жануарларды қорғау ең алдымен олардың тіршілік ету мекендерін 74қорғауда тұрады. Құрлық фаунасын қорғауды ұйымдастыру екі өзара толықтырушы бағыт бойынша жүзеге асырылады: қорық жасау жəне пайдалану барысында сақтау. Фаунаның қорғалуы кешенді болуға тиісті, оған қорықтар, қаумалдар жүйесі, аң аулауды реттеу, биотехникалық іс-шаралар (селекция, жаңа жерге орналастыру, қыс мезгілінде жануарларды ішінара қосымша жемдеу, жасанды ұялар жасау жəне т.б.) кіру керек.Жануарлардың көптеген түрлері тар экологиялық қатқа ие жəне қорықтарда жасалатын салыстырмалы түрде тұрақты табиғи жағдайларда ғана тіршілік ете алады. Қорықтардың арқасында ғана, мысалы, жабайы өгіз, құндық, теңіз кəмшаты, теңіз мысығы, ала бұғы популяцияларын сақтап қалу мүмкін болды.Жер пайдалануды дұрыс ұйымдастырған кезде ауыл шаруашылығы өндірісі жануарлардың көптеген түрлерін сақтап қалуға кедергі жасамайды. Егістіктерді бір жылдық жəне көпжылдық дақылдармен алмастыру, егін даласын қорғайтын жəне сай жанындағы орман алқаптары, бұлақтар мен тоғандар, ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруге қолайсыз жерлердегі табиғи фитоценоздар жабайы жануарлардың тіршілік етуі үшін қажетті жағдайларды жасайды. Олар жануарларға тіршілік ету орыны болады жəне сонымен қатар топырақтың эрозиядан қорғалуы мен жанындағы алқаптарда егіншілік əсерлілігінің көтерілуін қамтамасыз етеді. Құстардың көп болуы зиянкес жəндіктермен күресу үшін улы химикаттардың қолданылуын азайтуға мүмкіндік береді. Сүрек дайындауды дұрыс ұйымдастыру, ең алдымен іріктеп кесуді қолдану, көптеген аңдар мен құстардың тіршілік ету жағдайларын сақтап қалуға септігін тигізеді.Фаунаны байыту үшін көптеген елдерде жабайы жануарларды жерсіндіру (оларды жаңа биогеоценоздарға тарату) жəне қайта жерсіндіру (белгілі аймақта бұрын жойылып кеткен жабайы жануарлардың санын қалпына келтіру) жүзеге асырылады. Мысалы, Ресейде солтүстік америкалық ондатрлар жерсіндірілген, олар шөп басып бара жатқан көлдер мен батпақтарды меңгерді. Байкал түрке балығы енді Онежск көлінде, ал қара теңіз тікенді балығы – Ка¬спий теңізінде сəтті түрде көбеюде. Бұлғын мен құндызды қайта жерсіндіру бұл түрлерді жойылып кетуден сақтап, оларды аулауға рұқсат етуге мүмкінді берді.Табиғи-ошақтық аурулар – ол адамның паразиттік немесе жұқпалы аурулары, олардың қоздырғыштары адамнан тəуелсіз кейбір табиғи биоценоздарда белгілі ландшафты мен климаттық жағдайлары бар 75шектелген аумақтарда жабайы жануарлар арасында айналып жүреді (көбіне кеміргіштер жəне құстар). Осындай эндемиялық ошаққа түскен адамдар ауруды жұқтырып алуы мүмкін. Жануардан жануарға жəне жануардан адамға аурудың қоздырғыштары көбіне қан сорушы жəндіктер – ауруды таратушылар арқылы беріледі. Оба, туляремия, кене жəне масса энцефалиты, кене бөртпе сүзегі, құтыру – табиғи- ошақтық аурулардың мысалдары.Ауру жануардан таратушы (кенелер, масалар, бүргелер) арқылы берілетін аурулар трансмиссивті деп аталады. Кейбір табиғи- ошақтық аурулар басқа жолдармен беріледі: құтыру – ауру жануардың тістегені немесе сілекейлегені нəтижесінде, сарғышсыз лептоспироз – су арқылы, диерсениоз – тамақпен, оба мен орнитоз – ауа-тамшылы жолмен.Ресей Федерациясының территориясындағы табиғи-ошақтық зоонозды (грек тілінен zoon – жануар жəне nozos – ауру) жұқпа бойынша эпидемиялық (адамдардың ауруы) жəне эпизоотикалық (жануарлардың ауруы) жағдай айтарлықтай қиын болып қалуда. Елдің еуропалық аумағының бөлек аудандарында адам ауруларының көбі бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаға (БСГҚ), туляремияға жəне лептоспирозға келеді. Кей жерлерде жануарлар құтыруы бойынша жағдай өткір болып қалуда.Адамның БСГҚ немесе лептспироздарды жұқтыруының негізгі себептері – қайнатылмаған құдық немесе бұлақ суын ішу жəне сыртқы орта объектілерімен, кеміргіштердің ластанған бөлінулерімен (зəр, қи) ұштастырылу. Туляремияның негізгі жұқтырылу жолы (90 %) – трансмиссивті, қан сорғыш жəндіктер (масалар, соналар) тістеген кезде.Теңіз биоресурстары алып, бірақ шексіз емес: Əлем мұхитының биомассасы құрлық биомассасынан 200 – 215 есе аз, ал құрлық аумағының орташа бірлігінің құнарлылығы мұхит аумағының орташа бірлігінің құнарлылығынан үш ретке жоғары.Əлем мұхитының биоресурстарынан балықтың қолданылуы басымырақ (87 %), сонымен қатар моллюскалар (8 %) жəне шаянтəрізділер (5 %). Балық аулаудың негізгі аудандары Солтүстік жартышардың қоңыржай белдеуінде орналасқан, онда балықтың 60%-нан көбі ауланады. Балықтың жалпы қоры шамамен 230 – 500 млн т деп бағаланады.Ауланған балықтың 90 %-нан астамы материктік шельфке келеді, ол Əлем мұхиты айдынының 7 – 8 % алады. Шельф тереңдігі 200 м 76аспайды, ал мұхиттың орташа тереңдігі 3 800 м құрайды. Жағалау суларында қоректік тізбектің басында тұратын жəне теңіздер мен мұхиттардың барлық биомассасының 67 % құрайтын фитопланктонның қоректенуі үшін қажетті биогенді заттар өте көп. Жағалау суларының нəрлі заттармен байытылуы олардың құрлықтардан түсуі жəне мұхит тереңдіктерінен көтерілуі есебінен жүзеге асырылады.Балық үйірінің өз бетімен көбеюін қамтамаыз ету үшін шамамен оның жартысын ауламай қою керек, ал аулаудың экологиялық рұқсат етілетін көлемі жылына шамамен 95 млн т құрайды. 1990-шы жылдары балық аулау көлемі елеулі түрде азайды, себебі популяцияның ұдайы өсуін қамтамасыз ететін рұқсат етілген максимумнан асып кетті. Соңғы уақытқа дейін аулаудың негізгі бөлігін ең бағалы кəсіпшілік балық түрлеріне жататын майшабақ, нəлім, скумбрия, албырт, тунец, камбала, теңіз алабұғасы құрайтын. Белсенді аулау нəтижесінде бұл балықтардың саны күрт төмендеді, басқа балықтардың аулануы да қысқарды. Қазіргі уақытта балық аулаушылардың қармағына құндылығы төменірек кəсіпшілік балықтары ілігеді – хамса балық, мойва, минтай, сардина, путассу, макрель. Акваторияның жергілікті табиғи ерекшеліктерін ескеріп, балық аулаудың ғылыми негізделген көлемін анықтау – Əлем мұхитының био¬ресурстарын қорғаудың ең маңызды мақсаттарының бірі.Көптеген елдерде балық өсіретін зауыттар ұйымдастырады, ол жерде бағалы кəсіпшілік балықтардың құртшабақтарын өсіреді. Кейін ол құртшабақтарды теңізге жібереді, нда олар кəсіпшілік өлшемдерге дейін өсіп, ауланады. Кейбір елдерде устрицаларды өсіру фермалары дамыған.Теңіз биоресурстарын сақтауды теңіз жəне мұхит суларын XX ғ аяғы – XXІ ғ басында кең тараған ластанудан қорғаусыз жүзеге асыру мүмкін емес. Мұхит пен теңіздердің ластануымен күрес жəне биоресур¬старды ұдайы өсіру бойынша арнайы шара қолдану – Əлем мұхитының биоресурстарын қорғаудың екі негізгі бағыты. Əлем мұхитының біреу ғана екенін ескере отырып, оның биоресурстарын сақтау мəселелері тек қана халықаралық ынтымақтастық аясында шешілуі мүмкін.Жабайы жануарларды пайдалану жəне қорғаудың құқықтық реттелуі 1995 жылдың 24 сəуіріндегі № 52-ФЗ «Жануарлар дүниесі туралы» жəне 1995 жылдың 14 наурызындағы № 33-ФЗ «Ерекше 77қорғалатын табиғи территориялар туралы» Федералдық заңдарымен, ал ауыл шаруашылық жануарлар бойынша – 1995 жылдың 3 тамызындағы № 123-ФЗ «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» жəне 1993 жылдың 14 мамырындағы № 4979-1 «Ветеринария туралы» Федералдық заңдарымен қамтамасыз етіледі. Балық аулау жəне су биоресурстарын сақтау саласындағы қарым-қатынасты реттейтін негізгі заң 2004 жылдың 20 желтоқсанындағы № 166-ФЗ«Балықшылық жəне су биологиялық ресурстарын сақтау туралы», сонымен қатар, 1995 жылдың 30 қарашасындағы № 187-ФЗ «Ресей Федерациясының құрлықтық қайраңы туралы» жəне 1998 жылдың 17 желтоқсанындағы № 191-ФЗ «Ресей Федерациясының ерекше экономикалық аймағы туралы» Федералдық заңдары. 2009 жылдың 1 қаңтарынан № 166-ФЗ заңына су биоресурстарының барлық балық түсімі жəне одан өндірілген өнімді Ресейдің теңіз кемежайларына əкелуді талап ететін өзгерістер күшіне енді, нəтижесінде табылған су ресурстарының негізгі массасы кеден бақылауынан өтетін болды.    2.3. ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚҰЛДЫРАУЫ ЖƏНЕ МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ ШАРАЛАР   Ең алдымен адамның шаруашылық қызметінің ықпалымен немесе кейбір табиғи факторлардың əсерімен орын алатын топырақ қалыпстасуы жағдайларының өзгеруінің нəтижесінде, топырақтың құлдырауы – оның қасиеттерінің біртіндеп нашарлауы (құрылымының бұзылуы, қарашірік құрамының азаюы, ластаушы заттардың жиналуы, құнарлылықтың төмендеуі) мүмкін. Құлдырау процесстері.Топырақтың құлдырауымен күресу БҰҰ қоршаған орта жəне даму Конференциясымен (Рио-де- Жанейро, 1992 ж.) қабылданған құжаттарда атап көрсетіледі: топырақ құлдырауының соңғы деңгейі құрлық аумағының 1 % байқалады, қатты құлдырау – 15, орташа – 46 жəне жеңіл – 38 %. Сонымен қатар, құлдырау процесстері оған шалдыққан аумақтардың 56 % су эрозиясымен, 28 – жел, 12 жəне 4% – сəйкес химиялық жəне 78физикалық құлдыраумен шартталған. Су эрозиясымен шартталған құлдырау əлемнің барлық аумақтарында бар, бірақ олар əсіресе Африкада, Азияда жəне Оңтүстік Америкада көп.Ресейде құлдырау процесстерінің нəтижесінде солтүстік аудандарда бұғы жайылымдары бұзылуда, В России вследствие протекания деградационных процессов разрушаются оленьи пастбища в северных районах, қарашіріктің азаюы, топырақтың сарқылуы жəне эрозиясы елдің орталық бөлігіне сай, шөлейттену оңтүстікте орын алады. Жерлердің суға кетуі, өнеркəсіптік токсиканттармен ластану (ауыр металлдар, мұнай өнімдері жəне т.б.), жерлердің қоқыстануы жəне бұзылуы тəрізді қауіпті табиғи-техногендық құбылыстар дамып жатыр.Топырақтың құлдырауының алдын алу мақсатында жер пайдаланушылардың шаруашылық қызметі мемлекет деңгейінде сəйкес федералды заңдармен, нор¬мативті құжаттармен реттеледі (МЕМСТ, СанПиН, СНиП жəне т.б.), алайда олар көбіне сақталмайды. Амандығы топырақ сапасына байланысты ауыл шаруашылығы жұмысшылары шын мəнінде жерді қорғауға тиісті назар аудармайды – себебі қысқа мерзімді болашақта топырақты қорғау бойынша шаралар олардың құнарлылығын төмендетіп, пайданы азайтуы мүмкін.Топырақтың құлдырауымен күресу жəне олардың құнарлылығын көтеру үшін жерлерді мелиорациялауды қолданады (латын тілінен melіoratіo – жақсарту). Мелиорациялау шараларының арасында келесілер бөлінеді:■ гидротехникалық – суару, кептіру, сорланған топырақтарды шаю;■ мəдени-техникалық – тастарды, төмпешіктерді жою;■ химиялық – қышқыл топырақтарды əктеу жəне кебірлі топырақтарды гипстеу;■ су эрозиясымен күрес – топырақтың шайылуы мен бұзылуының алдын алу;■ агроорманмелиоративтік – пішіндеу, жота, тізбек жасау, жер үңгірлеу, саңылаулау, егістік қорғау екпе ағашын отырғызу; Топырақ эрозиясы жəне оны алдын-ала сақтандыру Топырақ эрозиясы – топырақтың бөлшектерін ұстап алу жəне оларды сумен немесе желмен алып тастау процесі; жалпы жағдайда, эрозия дегеніміз құрғақ жердің бұзылуының табиғи процестер79жиынтығын білдіреді.Эрозия топырақты қайтымсыз бұзады, оны гумустан – құнарлылықтың негізінен айырады. Сонымен бірге сумен алып кетілген ұсақ лайлы бөлшектер су тоғандарын, өзендерді, көлдерді жəне су қоймаларын толтырады, бұл су организмдерінің мекенін толығымен өзгертеді.Эрозияның айрықша қисықсыздығы – айдалатын қабаттың алғашқы 20-30% жоғалуы қосымша минералды тыңайтқыштар енгізілгені жəне жауын-шашын қолайлы таратылғаны жағдайда бұл шығымдылыққа дерлік əсер етпейді.Адам табиғи ортаны өзгерте отыра, іс жүзінде ол қоныстанған барлық жерде эрозия процестерін белсендіреді. Эрозия қарқындарын тездетудің негізгі себептері – ауыл шаруашылығын дұрыс жүргізбеу, соның ішінде өсімдік жамылғысының бұзылуына əкелетін мал жайылымы, монокультураларды егу, талқандағыш агротехника жəне т.б.Өсімдіктер – судың беткі қабаты жəне желмен тұқымды жою жылдамдығын шектейтін негізгі фактор. Эрозияның өте маңызды қасиеті – топырақтың бөлшектерін саралап қармау жəне басып шығару: гумус жəне саздың жұқа жəне жеңіл бөлшектері алдымен жуылады жəне желмен үрленіп тастайды, ал құм жəне тастар қалады. Жұқа бөлшектерді алып тастай отыра, эрозия топырақтың қаттылығын арттырады (құмды, содан кейін жартасты болады).Гумустың жуылу жəне саралау нəтижесінде топырақ құнарлылығын жоғалтады, қуаң аудандарда бірте-бірте шөлге айнйлады, яғни оның шлейттенеді.Ресей аумағында Қалмықия мен Астрахань облыстарының Қара жерлері шөлейттенуге ұшыраған.Су эрозиясы тамшы эрозиясынан басталады, яғни жалаң топыраққа таматын жаңбыр тамшылары əрекетінен. Топырақ кесектері мен агрегаттардың бұзылуы нəтижесінде ұсақ бөлшектер аэрация мен инфильтрацияны нашарлата отыра, басқа агрегаттар арасындағы тесіктер мен кеңістіктерді жабады. Инфильтрацияның төмендеуі үстінгі ағынын арттырады, бұл алдымен атыздарды, содан кейін сайларды қалыптастыру арқылы эрозияның одан əрі дамуына əкеледі.Эмпирикалық жолмен судың көмегімен тасымалданатын топырақ бөлшектерінің саны судың жылдамдығының төртінші дəрежесіне пропорционалды екені анықталды. Демек, ағынды судың өсу қарқынының ұлғаюы 16 рет бұзылған бөлшектердің санының өсуін тек 2 рет туындырады. Тік беткейлерде атмосфералық сулардың ағу 80жылдамдығы едəуір артады, тиісінше тасымалданған бөлшектредің массасы мен мөлшері артады.Жел эрозиясы негізінен тек құрғақ аймақтарда ғана байқалады, сирек өсімдіктер жамылғысы топырақты күнделікті жел соғудан – дефляциядан қорғай алмайды. Күшті (15 – 20 м/с) жəне ұзаққа созылған желдерде бірнеше сағат ішінде 1 гектардан 500 тоннаға дейін топырақ шашатын шаңды дауылдар басталады. Желдің астына түскен топырақтың қатты бөлшектері мөлшеріне қарай тропосферада бірнеше минуттан 28 күнге дейін, ал орта есеппен 5-7 күн шамасында болады. Атмосфералық шаңды ауыстыру біртіндеп жүзеге асырылады. Ормандарды кесіп тастау жəне жерді жыртумен байланысты жел эрозиясы орман-дала (Ульянов облысы) мен тіпті тайгаға дейін (Лена өзені бассейні) жаңа аудандарды қамтиды.Алдын-ала террассалаусыз (жазық жерлерді қалыптастыру – ағаштармен қоршалған террастар), сондай-ақ күн мен желдің əсеріне ашық қалған жерлерді айдауға арналған жерлерді егістік жерлерде жиі егістік ретінде қарастыратын жерді аямай өңдеу практикасы жел жəне су эрозияларының күшеюіне əкеледі. Ормандардың азаюы əсіресе беткейлердегі эрозияға себепші болады. Малдар жайылымы ақыр соңында шөлейттенуге əкеледі. Орта жəне Алдыңғы Азия, Солтүстік Африканың шөл мен шөлейттері пайда болуы көп жағдайда мал шаруашылығы тайпалары мен халықтарына байланысты. Көптеген қойлар, түйелер, жылқыларлармен жеуге болматын нəрсе, малшылармен кесіп, өртелді.Өсімдік жамылғысының жойылғаннан кейін қорғалмаған топырақ бүрку, шабу жəне шөлейттенуге ұшырады.Эрозияға қарсы шаралар топырақ қабатын өсімдіктер арқылы нығайтуға, беткі ағындарды əлсірету мен реттеуді, еріген қарды жəне жаңбыр дауылдарын ұстап тұруды, желдің жылдамдығын азайтуды жəне т.б. бағытталған.Дəстүрлі агротехникалық шаралар егінді баурайларға көлденең жырту мен культивациядан, құрғақ аймақтарда орылған егістікті қалдыруымен бірге жерді өңдеуден (егін дақылдарының астыңғы бөлігі), жырту қабатын тереңдетуден, топырақты қорғау ауыспалы егістен, таржолақты (ленталық) егістен (егілетін дақылды алмасу, мысалы, жүгері мен шөпті) тұрады.Ормандарды молықтыру жөніндегі іс-шараларға орман баспана белдіктерін құру, құдықтар, шұңқырлар, құмдар, су қоймаларын ормандандыру кіреді. Аңғарлармен күресу үшін инженерлік- 81техникалық шаралар кеңінен қолданылады.Эрозиямен күресудің заманауи əдістері арасында АҚШ-тың шығысында кең тараған жыртылмаған егішілікті атап өту қажет. Бұл агротехникаға сəйкес жерге бірінші гербицидтерді себеді (арамшөпке қарсы химиялық құралдар), сосын оның үстінен бірнеше операция жүргізетін сепкіші бар трактор жүреді: өлген арамшөптердің қалдықтарынан өтіп болат дискісі атыздарды кеседі, оған тұқымдар мен тыңайтқыштар түседі, содан кейін ол жабылады. Жаңа көктеулер мульчаны тесіп өседі, жəне егіндіктегідей жақсы дамиды. Егінді жинағаннан кейін алдыңғы дақылдың қалдықтары келесі дақыл үшін мульча қоры болып қалады. Осымен, топырақ ешқашан ашық болып қалмайды, эрозия пайда болуы мейлінше қысқартылады, топырақта құнарлы жер қабатының қайта пайда болу мен сақталуына əрқашан органикалық заттар бар.Жыртылмайтын егіншілік өте көп еңбекті емес, уақыт пен қуатты үнемдейді, топырақтың ең аз тығыздауын қамтамасыз етеді, жер жырту үшін қажетті топырақтың құрғауын күтпей ақ көктемде ең қолайлы мерзімдерде егуге мүмкіндік береді.Əдістің кемшіліктері – химикаттардың кең пайдалануы қажетті емес жағымсыз əсерлерді болдыру мүмкіндігі, жəне мөлшерін жырту азайтатын кейбір қауіпті зиянкестердің (тышқандар, шырыштылар, жəндіктер, фитопатогендер) тарауы. Жалпы, жыртылмайтын егісттік дəстүрлі əдістерге қарағанда 2-4 есе көп пестицидтерді (арамшөппен, өсімдіктердің ауруларымен, жəндіктермен, кеміргіштермен күресудің химиялық құралдары) талап етеді одан басқа, бірте-бірте арамшөптерде гербицидтерге тұрақтылық пайда болады, бұл олардың мөлшерін ұлғайту қажеттігіне əкеледі. Топырақтың тұздануы Орта Азия елдері, Ресей мен Украинаның оңтүстігінде топырақтың тұздануы үлкен даму алған. Осы аудандарда кездесетін тұзданған топырақтардың (сор топырақтар, сортаңдар, уыттар) топырақ ерітіндісінде 1% артық тұз натриі бар, олардың ішінде Na2CO3, NaCl, Na2SO4, сонымен қатар MgSO4 басым. Топырақтың жоғары дисперсті бөлігі де (сіңіру кешені) натрий катиондарымен қаныққан, бұл гумус- балшық агрегаттарының жойылуына жəне гумус қосылыстары мен жоғары дисперсті минералдардың жер қыртысының жоғары бөлігінен сүзгілеу суларымен өткізілген жұқа суспензия жағдайының ауысуына 82əкеледі. Тұздану шөлейттенудің бір формасы болып табылады.Топырақтың тұздануына жоғары рельефті элементтерден жер асы суларының төмен жəне жоғары деңгейіне дейін ауысатын еритін тұздардың көп мөлшері бар топырақ қалыптастырушы жыныстар себеп болуы мүмкін (бастапқа тұздану).Топырақ ерітіндісінде жеңіл ерітілген тұздардың концентрациясының жоғарылуы өсімдіктердің дамуына теріс əсер етеді, бұл үш фактордың жиынтық əсерімен байланысты. Басым əсері əдетте топырақтың ерітіндісінің жоғары осмотикалық қысымымен жүзеге асады, бұл тұзды топырақ өсімдіктерінде топырақтың жоғары ылғалдығымен бірге жиі құрғақшылықтан зардап шегуі үшін өсімдіктердің ылғал жұтуының нашарлауына əкеледі.Өсімдіктердің қалыпты дамуына кедергі жасайтын басқа факторы – Na+, Cl-, SO 2-, HCO -, Ca2+, Mg2+, кей кездерде NO - и K+ иондарының4 3 3нақты əсері. Жапырақтарда 0,2 % көп Na+ немесе 0,5 % көп Cl (құрғақ заттарға қатысты) жиналса, лигуминдстер жанады: олар қола түсті болады, некроздар пайда болады. Топырақ ерітіндісінде Са2+ иондарының жоғары концентрациясы өсімдіктердің Mg2+ и K+ катиондарымен, ал Na+ көп мөлшерінің болуы - Ca2+ и Mg2+катиондарымен тамақтануына кедергі келтіреді. Na2CO3 болуы ортаны сілтілік реакцияға əкеледі, бұл көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарының қалыпты дамуына кедергі келтіреді.Тағы бір фактор – топырақтың құрылымдау жəне тығыздалу есебінен оның суы мен ауа режимінің нашарлауынан туындаған натрий катиондарының қатысуымен топырақтың физикалық қасиеттерінің күрт нашарлауы. .Суармалы жерлерде суару дұрыс ұйымдастырылмаған кезде топырақтың тұздануы байқалады (қайталама тұздану). Бұл құбылыс суару ұзақ уақыт пайдаланылған жерлерде кеңінен тараған (Египет, Ирак, Үндістан, Пакистан жəне т.б.). Мысалы, Нил өзені аңғарында суармалы жерлердің 70 % астамы тұздылыққа ұшырыған. Бұл үрдістің негізгі механизмі – тұздардың суару суларымен қосылуы жəне олардың топырақ қабатында жиналуы. Суару үшін пайдаланылатын судағы максималды рұқсат етілген тұз мөлшері – 500 мг/л.Топырақ өте ылғалданған кезде, мысалы, суару арықтары бойында жер асты суларының деңгейі көтеріледі, бұл капиллярлар арқылы өсімдіктердің тамырларына жақын топырақ қабатына ылғалдың көтерілуімен бірге жүреді, мұнда судың буы буланған кезде тұз жиналады. Неғұрлым климат құрғақ жəне гранулометриялық құрамы 83бойынша топырақ ауыр болса, соғұрлым бұл үрдіс көп дəрежеде көрінеді.Жабық құбырлар мен жаңбыр суын пайдалану арқылы тұздануды болдырмауға, тұздалған сулардың артығын бұрып жіберуге болады,, бірақ бұл қосымша экологиялық проблеамаларды туындатады. Жер асты суларының деңгейінің көтерілуін болдырмау үшін суаруды төмен немесе орташа қарқындылық режимінде жүргізу керек. Тұзданудан топырақты қорғаудың міндеттері шарттарына негізгі каналдарының арналарын бетонды қалқалау жатады. Арналар бойындағы орман белдеулерін жасау жер асты сулары деңгейінің тұрақтылығын сақтауды қамтамасыз етеді, өйткені ағаштар биологиялық дренаж рөлін атқара отырып,сүзілген суды ұстап қалады жəне ауыстырады.Дала жəне шөлейттегі сортаң топырақтарда рН төмендетуге жəне натрий тұздарын алып тастауға үлесін қосатын гипстеу ұсынылады. Мұнда қалыптасқан натрий сульфаты суда жақсы ериді жəне кейіннен топырақты жууда оңай алынып тасталады: 2Na+ + CaSO4 → Ca2+ + Na2SO4Топырақтың тұздануын төмендетудің тиімді жолы – тұздардың көп мөлшерін жинақтайтын галофитті өсімдіктерді өсіру болып табылады (ұзартылған бидайық, тəтті беде, мұздықтар, шөптер жəне т.б.) Əрине, кенеттен өскен галофиттерді даладан алып тастау керек. Селекционерлер тұзға төзімілідігі жоғары өсімдіктердің сорттарын өсіруге тырысады, бірақ күшті тұздылыққа бейімделу жиі өсімдікте көптеген тұздардың жинақталуына байланысты, нəтижесінде ол жеуге жарамайды.  Топырақтың батпақтануы Батпақтануға алып келетін жердің артық ылғалдануы Қара топырақсыз аймақтың бірқатар ауданында кең таралған, сонымен қатар канал, су қоймасы жəне тығындалған артезиан ұңғымалары жанында байқалады. Шалшықталған жерлер (шымтезек қабаты 30 см-ден кем) мен батпақ (шымтезек қабаты 30 см-ден көп) аумақтардың көбі Ресейдің шамамен 370 млн га (елдің 12,6 % территориясы) жерін алып жатыр, соның ішінде 139 млн га – 84батпақтар. Шымтезектелген аумақтың 84 %-ы елдің азиялық бөлігінде, негізінде, көпжылдық тоң таралған аймақтарында орналасқан.«Территорияның артық ылғалдануы» терминіне беткейінде шымтезек қабаты жоқ, кез келген текті судың артықшылығы бар жерлер жатады. Жердің шамадан тыс ылғалдануы əлсіз желдетілу мен жоғары жылу сыйымдылықпен сипатталады. Оларды жылытуға батпақтанбаған жерлерге қарағанда көп жылу кетеді. Ондай жерлер көктемде баяу ериді, сөйтіп оларды өңдеу мен егу уақытын созады. Оларда органикалық заттардың анаэробты үрдістері басым болады, сондықтан өсімдіктердің минералды қоректенуіне аз элемент болады.Батпақ дегеніміз өзіне шамадан тыс ылғалдану, ылғал сүйгіш өсімдіктердің болуы жəне шымтезектің құрылу үрдісі тəн экожүйенің ерекше түрі.Шымтезекті батпақ дегеніміз тек органикалық заттардан тұратын жəне аз көлемде минералды қосылыстары бар топырақ. Батпақтың жер асты жəне беткей суларының жиектері қабысады.Шымтезек шоғыры үлкен ылғал сыйымдылығына, жоғарғы капиллярлыққа жəне өте төмен су өткізгіштікке ие (шымтезекті сүзу коэффициенті – 0,001-0,005 см/сағ). Нəтижесінде көктемнен бастап сумен қаныққан шымтезек батпағы суды сорғыш тəрізді ұстайды жəне оны тек булану үшін жұмсайды.Өсімдіктердің қоректену тəсіліне жəне табиғатына байланысты батпақтар төменгі (эвтрофиялық), жоғары (олиготрофиялық) жəне өтпелі (мезотрофиялық) топтарға бөлінеді.Ойпаттық батпақ жер асты немесе өзен суларымен қоректенеді, салыстырмалы түрде қоректік заттарға бай, түрлі өсімдік жамылғысы болады (мүк, батпақты шөптер, ағаш түрлері). Бұл батпақтар негізінен салыстырмалы түрде құрғақ жерлерде, негізінен алқапта жəне үлкен өзендердің дельталарында кездеседі.Жоғары батпақтар, негізінен, атмосфералық жауын-шашындармен қоректенеді, сондықтан олар минералды заттар кедей жəне олардың өсімдігінде тек шымтезек мүгі кездеседі. Батпақтың бұл түрі негізінен Еуразияның тундра мен тайга аймақтарының ландшафтымен шектеледі.Өте ылғалданған жерлерді ылғалдандыру топырақтың желдетуін күшейтіп температурасын арттырады, микробиологиялық үрдістердің бағытына оң əсер етеді, соның арқасында топырақ, өсімдіктерге жылжымалы жəне жеңіл сіңірілетін пішіндегі, қоректік заттарға 85байытылады.Тəжірибеде кептірудің екі негізгі тəсілі қолданылады – ашық кептіру каналдары жүйесі жəне жабық дренаждар немесе олардың қосындысы. Ашық каналдармен жерді кептіру беткей сулармен артық ылғалданған шымтезек батпақтарын, шабындық жерді жəне суды аз өткізгіш топырақтарды алдын ала кептіргенде қолданылады. Жабық дренажбен кептіру ұзақ негізде қашыртқылар көмегімен жасалады – су өткізетін материал қойылған жабық каналдар. Су қабылдағыш ретінде көбінесе өзендер қолданылады, кейде – аңғарлар, тоғандар, көлдер.Кептіру кезінде ер асты суларының деңгейі топырақ беткейінен 1,5 м-ден көп төмендеуі капиллярлық жиектерден тамыр жайылатын қабаттың бөлінуіне əкеледі, сөйтіп орман опат болады. Кептіруді орынды түрде өткізу керек жəне мүмкін пайда болатын органикалық заттардың минералдануы жəне олардың гидрофобтануы (суланбаудың күшеюі), топырақ ерітіндісінің қышқылдануы сияқты жағымсыз үрдістерді ескеру керек.Есте ұстау қажет, батпақтар маңызды су шаруашылық жəне экологиялық қызметтерді атқарады, өзендер мен жер асты суларын қоректендіреді жəне ластанған атмосфералық жауын-шашындарды тазартады. Топырақтың нығыздануы Топырақтың нығыздануы гравитациялық күштердің əсерінен (жаңбыр, əсіресе өсімдіктердің жоқ кезінде, ауыр ауыл шаруашылық техникалары) жəне құрылымның бүлінуі нəтижесінде болуы мүмкін. Топырақтың нығыздануына суару, əсіресе жылына екі егін егу жағдай жасайды.Топырақтың жүйелік нығыздану нəтижесі жиналып, оның қаттылығы мен тығыздығының өсуіне, беткейлік ағынның күшеюіне, газ алмасудың бұзылысына, ылғалдылықтың төмендеуіне, құрылымдық жиынтықтың бүлінуіне, қореқтік заттардың жойылуына, фитопатогендерге қарсы төзімділіктің төмендеуіне алып келеді. Нығыздалған топырақ су, жел жəне басқа да эрозияларға ұшырағыш болып келеді.Анаэробты микроорганизмдердің əсерінен нығыздалған топырақта нитраттар мен нитриттердің қалпына келу үрдістері болады (денитрификация). Денитрификациялайтын бактериялар – анаэробтар 86өз тіршілік əрекетіне қажетті энергияны органикалық заттардың ауа отттегімен емес, нитрит немесе нитрат тотығуы əсерінен алады. Үрдіс жиынтық сызба бойынша жүргізіледі (С – органикалық заттардың көміртегі): 5C + 4KNO3 = 2K2CO3 + 3CO2↑+ 2N2↑ Осы үрдістің нəтижесінде азот газдық пішінге ауысып, топырақтан ұшып кетеді. Өсімдіктер оның жетіспеушілігін сезінеді, ал топыраққа кіргізілген азотты (нитратты) тыңайтқыштарды өсімдіктер тлығымен қолданбайды.Анаэробты жағдайда сульфаттың микробиологиялық қалпына келуі болуы мүмкін (десульфофикация, сульфатредукция): SO4 + 8H + 8e̅ → S2– + 4H2OЖасалып жатқан металдың баяу ерігіш сульфидтері пайда болған жерінде көпке дейін сақталады.Темір мен марганец те қалпына келеді жəне өсімдіктерге сіңірілетін суға ерігіш пішінге өтеді: Fe(OH)3 + 3H+ + e̅ → Fe2+ + 3H2O MnO2 + 4H+ + 2e → Mn2+ + 2H2OЖоғары концентрацияда темір мен марганец иондары улы. Қалпына келтірілген пішінде бұл элементтер топырақтан оңай шайылып кетеді, себебі олардың қозғалғыштығы жоғары.Топырақтың нығыздануын төмендету үшін келесі шаралар қолданылады:■ ауыр доңғалақты көлік құралдарының өрістерден өтуін азайтуға негізделген ұйымдастырушылық-технологиялық шаралар (біріктіру жұмыстары);■ топырақтың тығыздалуына жəне ыдырауына тұрақтылығын жоғарылатудың агротехникалық əдістері (топырақты мəденилендіру жəне олардың гумустық құрамын жоғарылату, қопсыту). Топырақтың ластануы Табиғи экожүйе мен адамға зиян əсер келтіретін заттардың,87ағзалардың, физикалық факторлардың (жазық жəне т.б.) қоршаған ортаға тəн емес, немесе оған тəн емес мөлшерде (қарқында) кіруі немесе онда пайда болуы ластану деп аталады. Ластанудың биологиялық, химиялық жəне физикалық түрлері бар (мысалы, радиоактивті ластану).Ластану табиғи (жанартаулардың атқылауы, орман өрті жəне т.б.) жəне антропогенді (адамның шаруашылық əрекеті əсерінен пайда болатын) текте болады. Топырақтың ластануы көп уақыт бойы білінбеуі мүмкін, себебі топырақ күңгірт жəне көп жағдайда айтарлықтай буферлік ыдысы болады.Биологиялық ластану, көбінесе қоқыстардың болуының жəне қалалардағы тұрмыс қалдықтарын уақтылы жинамаудың əсерінен, синантропты (адам өмірімен байланысты) жануарлар (егеуқұйрық, қарға, жəндіктер жəне т.б.) санының күрт өсуіне алып келеді. Ортаның биологиялық ластануына үлкен үлесті антибиотик, фермент, вакцина, сары су, биоконцентраттар жасайтын өндірістік биосинтез мекемелері қосады.Бұл мекемелердің қалдықтарында микроорганизмдердің тірі жасушалары кездеседі.Адам денсаулығына əртүрлі патогендердің ластануы зиян келтіреді. Олар адам ағзасына үш түрлі тізбек бойынша кіре алады:■ адам – топырақ – адам (патогендік ағзалар жұқтырған адамнан босатылады жəне басқа адамға тікелей топырақ арқылы немесе ластанған топырақта өсірілген көкөністер немесе жемістер арқылы беріледі; осылай тырысқақ қоздырғыштары, таяқшалы дизентерия, іш сүзегі, паратиф, паразиттік құрттар беріледі);■ жануар – топырақ – адам (патогендер адам ағзасына жұқтырған жануарлардың бөліністерімен ластанған топырақпен тікелей байланысу арқылы кіреді; лептоспироз, сібір жарасы, туляремия, Ку безгегі осылай тарайды);■ топырақ – адам (адамның жұқтыруы топырақпен тікелей байланысқанда болады, аурулардың мысалдары – сіреспе, бутузизм, микоздар).Химиялық ластану – кейбір орталарда химиялық құрамдас бөліктердің көбеюі, сондай-ақ химиялық заттардың қоршаған ортаға өздеріне тəн емес концентрацияларда енуі.Токсиканттар – улы заттардың топырақтағы үлкен концентрациясы топырақ ағзаларының өмірлік белсенділігіне теріс əсер етеді жəне адам, флора мен фаунаның ауыр салдарына əкеледі. Мысалы, қатты 88ластанған топырақтарда, сүзек жəне паратиф патогендері бір жарым жылға дейін сақталуы мүмкін, ал қалған жерлерде олар 2-3 күн бойы сақталуы мүмкін. Көптеген химиялық заттар канцерогенді жəне мутагендік қасиеттерге ие.ЮНЕСКО сарапшылары пестицидтер, ауыр металл иондары, бенз(а)пирен, асбест, диоксиндер, бензол жəне басқа да заттар кіретін 200 аса қауіпті ластағыштардың тізімін жасады.Топырақтар химиялық ластанудың төзімділігіне байланысты ерекшеленеді. Топыраққа енетін химиялық заттардың жинақталуы гумустың жəне карбонаттардың болуы, механикалық құрамы, орта реакциясы, сіңіру қабілеті, су режимі сияқты қасиеттеріне байланысты. Ластаушы заттардың ең көп мөлшері əсіресе құрамында гумусы көп балшық топырақтарында, шымтезек батпақтарында жинақталуы жəне сақталуы мүмкін, ең азы – жеңіл органикалық заттармен қамтылған жеңіл құмды топырақтарда болады.Топырақ бөлшектері ұсақ ұяшықты сүзгі жасайды, ол сүзіліп жатқан судағы жүзінділерді тиімді түрде ұстап қалады. Гумус пен балшық бөлшектері бірқатар заттарға адсорбция жасайды. Топырақ бірқатар жылдар бойы ластайтын заттарды жер асты суларына өткізбей ұстап тұра алады. Алайда адсорбциялық сыйымдылықтың таусылуына байланысты тез өту басталады – жер асты суларының тіпті ластаушы заттардың қосымша түсуінсіз сыртқы кездейсоқ ластануы.Топырақтың органикалық ластағыштардан өзін-өзі тазарту мүмкіндігі бар, өйткені оның көптеген мекендеушілері ақуыздарды, майларды жəне т.б. ыдырататын ферменттерді синтездейді. Топырақтардағы қоспалардың сүзгіленуі жəне жиналуы, сондай-ақ топырақтың қалпына келу қабілеті антропогендік ластаушыларға қатысты олардың буферлік қабілетін анықтайды.Қышқылдық ластану. Антропогенді қышқылдық ластану (қышқыл жаңбыры, физиологиялық қышқылдық тыңайтқыштардың тұрақты пайдаланылуы, қылқан мономəдениеттерін өсіру) топырақтың буферлік қабілетіне əсер етеді. Топырақта жиналған, сутегі иондары коллоидтық бөлшектермен адсорбцияға байланысты K+, Mg2+, Ca2+, Na+ катиондарын ауыстырады. Ауыстырылған катиондар топырақтың терең қабаттарына көшіп, ағаштардың тамырларына қол жетімсіз болады. Топырақтың құнарлылығы төмендейді.рН-тың төмен мəндері топырақтың темір бар коллоидты 89бөлшектеріне аниондардың қосылуына жағдай жасайды, себебі сутек иондары кешендерге оң заряд береді. Фосфат аниондарында темір қышқылдары бар коллоидтық бөлшектердің қышқылдық қалдықтарын ОН топтарымен алмастыруға болады, ал фосфаттардың қалдықтары байланыстырылады жəне өсімдіктердің фосфорды одан əрі игеруі мүмкін емес болады.Топырақтың қышқылдануы кезінде Al3+ иондары бөлінеді. Олар балшықты топырақтардың негізгі компоненті болып табылады.Қазіргі таңда олардың өсімдіктерге қарсы жоғарғы улағыш қасиеті дəлелденген: Al3+ қатысында өсімдіктердің тамыр түкшелері қурап қалады. Əсіресе олардың қурау қаупі [Ca2+]/[Al3+] қатынасының аз мөлшерінде жоғары болады. Өсімдіктердің тамыр түкшелерінің зақымдануы су есеңгіреуін шақырады, соның нəтижесінде қоректену үрдісі бұзылады. Алюминий иондарының топырақта шамадан тыс болуы кезінде өсімдікке Cl–, Ca2+, Fe2+ иондарының түсуі төмендейді. Дəл сондай əсерді темір қосылыстары да жасай алады: бір рН бірлігінде топырақ қышқылдығының жоғарылауы еритін темір құрамын 100 есеге өсіреді.Al3+ ионы адамға да улы. Олар қан плазмасында, басқа дамүшелерде жиналып созылмалы бүйрек жетіспеушілігі бар науқастарға қауіпті жағдай туғызады. Бүйрек қызметі қалыпты адамдарда Al3+ иондары концентрациясының артуы əр түрлі бұлшықет склерозы мен Паркинсон жарыместігіне əкелуі мүмкін: бұл жағдайларда Al3+ иондары мидағы тіндерге жиналады. Осы аурулар жиілігі жоғары жерлердегі топырақ пен суда Al3+ иондарының концентрациясы жоғары, ал Ca2+ жəне Mg2+ концентрациясы төмен болады. Нейротоксикалық қасиеттері бар Al3+ сонымен қоса Альцгеймер ауруының себебі болуы мүмкін.Қышқыл топырақта ауыр металдардың көбі (Cd, Hg, Pb, Cr, Nі, Co, Cu, Zn и др.) қозғалмалы (тез еритін) пішінге ауысып, олардың жоғарғы улылығына себепші болады. Ауыр металл қосылыстарымен ластанған топырақ қышқылданғанда, олардың өсімдіктерге сіңірілуі қатты өседі.РН төмендеуі детритті өңдеуді қамтамасыз ететін микроорганизмдердің дамуына кедергі келтіреді жəне топырақтың пайда болу процессін бұзады. Топырақта микроорганизмдердің белсенділігін басудың нақты нəтижесі оның қалыпты тыныс алуын бұзу болып табылады. Топырақтың құрамындағы қышқылдықты арттырумен байланысты барлық өзгерістер өсімдіктердің өсуін 90төмендетеді.Физиологиялық қышқыл тыңайтқыштар – дегеніміз əлсіз негіздер (аммоний гидроксиды) мен күшті қышқылдардың тұздары. Бұндай тыңайтқыштарға аммиак селитрасы NH4NO3, аммоний сульфаты (NH4)H2PO4, біртұтас аммоний фосфаты (NH4)H2PO4 жатады. Олардың жүйелі түрде енгізілуі кезінде сутек иондарының гидролиздік бөлінуіне байланысты топырақтың қышқылдануы өтеді: (NH4)2SO4 + 2H2O ↔ 2NH4OH + H2SO4 NH4+ + H2O ↔ NH4OH + H+Физиологиялық сілті тыңайтқыштар – қатты негіздер мен əлсіз қышқылдар тұздары, мысалы, сақар – күлде кездесетін калий карбонаты К2СО3. Топыраққа түсіп, ол гидролизденеді де сілті ортасын жасайды: К2СО3.+ 2H2O ↔ 2KOH + H+CO3, CO 2– + 2H O ↔ H CO , + 2OH–3 2 2 3 Қылқан көшеттерінде қышқыл ақшыл сұрғылт топырақтың пайда болу үрдісі де топырақтың антропогенді қышқылдануына жатқызуға болады. Қылқан ағаштарының астындағы төсеніш қабаты толықтай ыдырамайды, себебі фитонцидтер жəне олардың алғашқы ыдырау қалдықтары гумус жасайтын микроорганизмдерге зиянды əсер етеді немесе олардың əрекетін тежейді. Қылқан төсеніші заласыздандырылған, ыдырау ақырын өтеді жəне фульвоқышқылдардың пайда болуымен жүреді. Олар суда жақсы ериді жəне ашық қышқылдық қасиеттері болады.Фульвоқышқылдар 30 % жартылай ыдыраған көмірсулардан тұруы мүмкін, олар металл иондарын кешендерге байланыстырып темір оксидін ерітеді. Қышқыл құрамдастары шамадан тыс көп болған жəне метал иондарын қосып алу қабілеті бар гумус жиналған топырақ уақыт өте келе ағарады да, күл түсіне айналады. Ол су арқылы ерігіш метал фульваттарының шығуы есебінен болады. Ондай гумус шикі деп аталады. XX ғ. басында қылқан мономəдениеттерін Орталық Еуропаға отырғызудың себебінен бұрын құнарлы болған жерлер сапасы төмен жерлерге айналды.Топырақ қышқылдануымен күрес үшін əктеуді жəне физиологиялық сілті тыңайтқыштарын қолданады. 91Ауыр металл қосылыстары. ЮНЕСКО сарапшылары құрған өте қауіпті улы заттар тізіміне ауыр металл қосындылары – Hg, Pb, Cd, Cr, Nі, Mn, Co, V, Cu, Zn, Sb, сонымен қатар типтік металлоид қосылыстары кіреді – As жəне Se. Ауыр металдар улы əсерді еріген қалыпта – ионды пішінде көрсетеді, бұған қоса ең улы əсер жоғарғы тотығу дəрежелі өтпелі металл иондарында болады. Аталған металдардың көбі d-элементтерге жатады. Олар кешенді байланысты оңай жасайды, соның ішінде биолигандтармен де. Осы қабілеттіліктің арқасында Cu, Co, Nі, V, Cr, Mn, Mo, Fe, Zn ферменттер мен кейбір нəруыздардың простетикалық тобына (нəруыз емес табиғатты органикалық қосылыстар) кіреді. Биомолекулалар кешендерінің құрамында олар оттегі, алкильді топтарды жəне көптеген басқа өмірлік процестер мен реакцияларды ауыстыруға қатысады. Тірі организмдердің ауыр металдардағы жеке қажеттіліктері өте аз, сондықтан оларды шамадан тыс жеткізу түрлі улы əсерге əкеледі.Биологиялық молекулалардың бөлігі болып табылмайтын ауыр металдар, табиғи биологиялық айналымға қатыспайды, яғни олар ксенобиотиктер – тірі организмдерге жататын химиялық заттар. Оларға қорғасын, кадмий жəне сынап жатады. Олар, əсіресе, тиол топтары (-SH) белоктарымен күшті байланыстар құрайды, сондықтан оларды тиол улары деп те аталады..Cd, Hg и Pb қосылыстарының жəне басқа да улардың ағзаға уытты əсері шектік шоғырға жеткенде болады.Ол тек удың ағзаға кіруі, шыққанынан тез болғанда ғана болады (сур. 2.2).Ауыр металдар топырақ микроорганизмдерінің санына, түрлік құрамы мен өмірлік белсенділігіне айтарлықтай əсер ете отырып, олардың биохимиялық белсенділігін жəне ферментативті қызметін басады. Көптеген ферменттерге кадмий улы болып табылады. Ол мырышты ферментегі мырышты алмастыра алады, сөйтіп белсенді емес күйге ауысады. Ішіне Cd2+ түскен ағзалар басқа ағзаларға тамақ ретінде қызмет етуі мүмкін. Осылайша, Cd2+ жалпы тағам тізбегіне түседі.Ауыр металдардың топырақ құрамындағы аялық мөлшерін қамтамасыз ететін негізгі табиғи көзі тау жыныстары мен тау жыныстарын құрастырушы минералдар болып табылады. Топырақтағы аялық шоғырланудың жергілікті артықшылығы, əдетте, адам қызметінің арқасында болады.  92 Сур. 2.2. Уыттың ағзаға жиналу сызбасы (күнделікті тұтынғанда жəне жартылай шығару кезеңі 24 сағ болғанда) Ауыр металдардың қосылыстарымен жаһандық техногендік ластану атмосфераға жұқа аэрозольдерді ауыстыру жəне олардың топырақ бетіне түсуімен байланысты болады. Атмосферадағы аэрозолдардың өмір сүру уақыты олардың фракциялары мен шаңдарының өмір сүру мерзімімен анықталады жəне əдетте атмосфераның төменгі қабаттарында ол 1-2 аптадан аспайды.Қалдықтардың негізгі бөлігі ластау көздерінің тікелей жанында шөгеді – түсті металлургия мекемелері (Cu, Nі, Cd, Pb, Zn, Cr, Sn, Mn, Hg, As), суперфосфат зауыттары (Cu, Zn, Pb, F), жылу электростанциясы (V, Cd), автодаңғылдарғы жақын жерлер (Pb, Cd, Zn) жəне т.б. Өнеркəсіптік кəсіпорындардың орналасуына жəне қарқынды қозғалысына байланысты кез-келген қалалық аудандар ауыр металл қосылыстарымен қоршаған ортаның ластануының маңызды көзі болып табылады.Сонымен қатар, топырақтың ластану көзі сумен суару немесе тыңайтқыш ретінде ауыр металдардың құрамын жоғарылату арқылы үйдегі кəріздік су тұнбаларын енгізу, шахталардың немесе металургиялық кəсіпорындардың су немесе ауа ағындары арқылы ауыр металлдарды қоқысымен қосымша ластауы болуы мүмкін.Жердің ішкі бөлігінен алынатын ауыр металдардың қолданылуы, əдетте, олардың қоршаған ортаға қажалу, коррозия, ұшу арқылы шашырауына əкеледі (элементорганикалық қосылыстар түрінде Pb, 93Hg, Sn, Sb, As жəне Se). Ауыл шаруашылық өндірісінде ауыр металдармен топырақтың ластануы ауыр металдардан тұратын органикалық, минералды тыңайтқыштар мен пестицидтердің жоғары дозаларын үнемі қолдану арқылы пайда болуы мүмкін. (кесте. 2.5).Топырақтың бетіне енетін ауыр металдар, негізінен жоғарғы гумустың кеңістігінде жиналады жəне сілтілеу, өсімдіктерді тұтыну жəне эрозия кезінде баяу шығарылады. Ауыр металдардың жартылай жойылу кезеңі (бастапқы концентрациядан жартысының жойылуы) əр элементте басқаша болады, бірақ өте ұзақ уақытты құрайды, мысалы, Zn үшін – 70 – 510 жыл, Cd – 13–110, Cu – 310–1 500, Pb – 740 – 5 900жыл. 2.5. Кесте. Топырақтың əртүрлі химиялық элементтерменластануының ауылшаруашылықтық көздері (по А. Кабата Пендиас, 1989)      Эле- ментТопырақтың 1 кг құрғақ салмағына элементтің түсуі     Ақпа сумен суландыру барысындаФосфор тыңайтқыш- тарыменəктаспенАзот тыңайт қышта- рыменОрганика лық тыңайтқыш- тарменПестицид- терменAs2 – 262 – 1 2 000,1 – 24,02 , 2 – 1 2 0, 03 – 252 2 – 60Cd2 – 1 5000,1 – 170,00,04 – 0,10,05 – 8,50,3 – 0,8–Со2 – 2601 – 1 20,4 – 3,05,4 – 12,00,3 – 24,0–Сr20 – 40 6006 6 – 24510–153,2 – 19,05,2 – 55,0–Сu50 – 3 3001 – 3002 – 1251 – 152 – 6012 – 50F2 – 7408 500 – 38 000300–718 – 45Hg0,1–55,00 , 0 1 – 1, 20,050,3 –2,90,09 – 0,20,8 – 42,0Mn60 – 3 90040 – 2 0 0 040 – 1 2 0 0–30 – 550–Мo1–400 , 1 – 60,00,1 – 15,01 – 70,05 – 3,0–Nі16–5 3007 – 380 – 1 07 – 347,8 – 30,0–Pb50 – 3 0007 – 22520 – 1 2502 – 276,6–15,060Se2 – 90,5 – 25,00,08 – 0,1–2,4–Sn40 – 7003 – 190,5 – 4,01,4 – 16,03,8–Zn700 – 49 00050 – 1 45010 – 4501 – 4215 – 2501,3 – 25,0  94Сынапты ең көп мөлшерде түсті металлургия кəсіпорындары мен сынап өндіріс циклі элементтерінің бірі болып табылатын кəсіпорындар шығарады (фунгицидтер, бояғыштар, хлор, каустикалық сода жəне т.б.). Қалалардың қоршаған ортасына сынаптың айтарлықтай мөлшерін құрамында сынабы бар материалдарды, құралдар мен жабдықтарды пайдаланатын медициналық мекемелер мен зертханалардан, сондай-ақ тазартылмаған люминесцентті лампаларды сындырғанда түседі. ХХ ғасырдағы антропогендік əсердің нəтижесінде қоршаған ортаға түскен сынаптың мөлшері табиғиға қарағанда шамамен 10 есе асып, 57000 тоннаны құрады. Əлемде жыл сайын шамамен 9000 тонна сынап шығарылады, оның ішінде шамамен 5000 тонна мұхиттарда кездеседі.Өнеркəсіптік аудандарда атмосфералық жауын-шашын сынап ластануының маңызды көзі болып табылады. Ресейдің өнеркəсіптік аймақтарындағы жаңбыр суларындағы сынап иондарының орташа концентрациясы 0,25 мкг/л, беткей тұщы суларда - шамамен 0,1 мкг/л жəне 0,0001-2,8 мкг/л аралығында ауытқиды.Гумусқа бай топырақтардағы салыстырмалы түрде төменгі уытты сынап иондары, гуминді жəне фульвоқышқылдармен күшті кешендерге толығымен байланыс жасайды. Қалқымалы заттар осы комплекстерді сіңіріп тұнба түзеді, бұл түбіндегі шөгінділердегі сынаптың жиналуына əкеледі.Mycobacterіum актиномицеттері, Aspergіllus жəне Neurospora саңырауқұлақтары жəне əртүрлі аэробты жəне анаэробты бактериялардың өмірлік белсенділігі нəтижесінде жəне гуминді жəне фольвин қышқылдарының метил топтарының донорлары бола алуынан, сынаптың метилденуі орын алады. Үрдіс 20 - 70 ° C температуралық диапазонда жəне рН 6 - 8 теңдеулеріне сəйкес жүргізілуі мүмкін: Hg2+ + CH – → CH Hg+3 3CH3Hg+ + CH – → CH3HgCH3Метилдену арқылы алынған моно- жəне диметилсынаптың қасиеттері əртүрлі, бірақ екеуі де қарапайым бейорганикалық сынаптың қосылыстарына қарағанда əлдеқайда улылығы бар. Олар теріге жəне организмнің физиологиялық кедергілеріне оңай енеді, себебі өте тұрақты жəне майда еритін (липофильді) болып табылады. Орталық жүйке жүйесінің жасушаларында шоғырланатын метилсынап 95некроз шақырып, мидың сұр заттарын толық атрофияға дейін бұзады. Халықтың кəсіби емес топтарына сынаптың уытты əсері, əдетте,1950 жылдары Жапонияның Минамата қаласының халқы, улы метилсынаппен зақымдалған балықты үнемі тұтынумен байланысты анықталған Минамата ауруының (орталық жүйке жүйесінің зақымдалуы, психикалық жəне физикалық ауытқулар, балалардағы ақыл-есі кемістігі) сипаттамасымен суреттеледі.Күнделікті өмірде адам ағзасына сынап алудың негізгі жолы оның ингаляциялық жұтуы болып табылады (шамамен 1 мкг/тəул). Денедегі сынаптың жартылай шығу уақыты адамның көптеген ұлпаларында 70- 80 күн. Сынаптың күнделікті қабылдануы – 42,5 мкг құрайды..Қорғасын батареяларды, кабель қаптарын, дəнекер, пигменттерді өндіру үшін қолданылады. Қорғасынның əлемдік тұтынуы шамамен 6 млн. тоннаны құрайды, оның 80% -ы АҚШ, Еуропа жəне Жапонияға тиесілі. Қорғасынның 40% дейін қайта өңдеуден өтеді.Ресейде 2003 жылға дейін қорғасынды қоршаған ортаға тастайтын негізгі жеткізушісі, дүмпібасқы қоспасы ретінде тетраэтилқорғасын Pb(C2H5)4 (этилденген жанармай) ұүрамында бар жанармайда жұмыс істейтін автокөліктер болатын. Қорғасын бензинде жұмыс істейтін автомобильдердің пайдаланылған газдарында, негізінен, оксидтер, карбонаттар жəне сульфаттар түрінде шамамен 1 мг / м 3 қорғасын бар. Автокөлік жолының едəуір қашықтығында қорғасын шаңы жиналады. (сур. 2.3).22 наурыз 2003 ж. № 34-ФЗ қабылданған «Ресей Федерациясында қорғасын бензинінің өндірісі мен айналымына тыйым салу туралы» федералды заңы автокөлік жолдарындағы экологиялық ахуалды едəуір жақсартты, бірақ бұрыннан жиналған қорғасын көптеген ғасырлар бойы жол бойындағы топырақта қалады жəне өсіп келе жатқан өсімдіктерге көшеді. Қоспаның 85%-ына дейін адам ағзасына азық-түлікпен, оның 2/3-і өсімдіктен енеді: жапырақты, сабақты көкөніс пен тамыр дақтарында, қорғасын қосылыстары 2 мг/кг-ға дейін жетуі мүмкін.Адам ағзасында басқа ауыр металдар катиондары сияқты қорғасын катиондары белоктармен біріктіріліп, сүйектерде жинақталуы мүмкін (95% дейін). Құрғасын жинақталуы кальций, темір, фосфат иондары жəне D витамині асып кеткенде төмендейді. Қорғасынның жартылай шығу мерзімі шамамен 10 жыл. Pb-нің рұқсат етілген күнделікті мөлшері – 400 мкг. Адам үшін қорғасынның уытты дозасы – 1 мг, өлімге алып келетін – 10 г (А.В. Скальный, 2004). 96 Сур. 2.3. Автомагистральге дейінгі қашықтыққа байланысты өсімдікте жəне топырақтың беткей қабатында қорғасынның жинақталуы ( Киоке бойынша, 1979) Қорғасынмен жедел улану тəбетті жоғалту мен құсуға алып келеді; созылмалы түрі – ақырындап бүйрек бұзылыстарына, анемияға, жұйке жүйесі ауруларына, соның ішінде қылықтың бұзылысына, ми зақымдануына алып келеді. Қорғасын, сондай-ақ кадмий жəне сынап, тор қабық таяқшаларының реакциясына теріс əсер етеді, осылайша кешкі көріністі нашарлатады («түнгі соқырлық»). Қорғасын - бұл канцероген емес, бірақ ол басқа қатерлі заттардың əсерін күшейтеді: 97қорғасын қосылыстарының қатысуымен 5 есе төмен канцерогенді көмірсутектер қатерлі ісік туғызады. Қорғасынмен уланудың кейбір түрлері кальций комплексонатын (этилендиаминтетрааксус қышқылының кальций тұзы) қолдану арқылы тиімді емделеді.Кадмий өнеркəсіпте болат бұйымдарын тат басуына құрсы жабын, поливинилхлоридті тұрақтандырғыш, пластмасса, эмальдар, лактар, керамика жəне шыны, никель-кадмий аккумуляторлары мен батареяларының электродты материалы үшін поливинилхлоридті тұрақтандырғыш, пигменттер (СdS - ашық сарыдан қызғылт-қызылға дейін) ретінде пайдаланылады. Химия өнеркəсібінде кадмий қосылыстары катализаторлар ретінде қолданылады (терефтал қышқылы өндірісі, майларды гидрирлеу жəне т.б.).1980 жылдардың ортасында кадмийді қоршаған ортаға антропогендік жеткізу жылына 7,6 мың тоннаны құрады. Кадмий ластануының негізгі көзі - мырыш өндіру жəне гальваникалық өндіріс (кадмийлендіру). Кадмийдің айтарлықтай көлемі қоршаған ортаға өмірлік батареялар мен пластмассадан тұратын тұрмыстық қалдықтармен бірге кіреді. Пластмасса, мазут, көмір жəне дизель отынын жағу атмосфералық кадмиймен ластауға əкеледі (1 тонна көмір құрамында мұнайға қарағанда кадмий орташа 2 г аз). Қоршаған ортаны кадмимен кең ластауға будың жоғарғы қысымы, яғни оның булануының оңайлығы əсер етеді. Мысалы, көмірдің балқуы, жануы жəне оның қосылыстарының салыстырмалы түрде суда əсіресе қышқыл ортада тез ерігіштігі.Ауылшаруашылық топырақтары тыңайтқыштар фосфориттерден жасалған кезде кадмиймен ластанады, себебі бұл тыңайтқыштарда оның мөлшері əдетте 35-260 г/т құрайды. Сұйыққоймалар жəне тазарту құрылғыларындағы кадмий қосылыстарын жинайтын лайды тыңайтқыштар ретінде пайдалану 1970-жылдардағы ГФР-дағы«кадмий дауы» дəлелдейтін топырақтың кадмиймен ластануына қауіп төндіруі мүмкін. Кадмийдің агроценозды ластануының қосымша көзі– оның атмосферадан жауын-шашын болып түсуі (жылына шамамен 3 г/га).Кадмий топырақтан өсімдіктерге оңай ауысып, адам ағзасына тамақ тізбегі арқылы түседі. Əсіресе кадмий көптеген саңырауқұлақтарда жинала алады (қозықұйрықтар - 170 мг/кг дейін). Кадмий іс жүзінде денеден шығарылмайды (жартылай өмір мерзімі 10 жылдан асады), ол коммерциялық жəне ауыл шаруашылық жануарлар бүйрегінде (шошқа бүйрегінде - 2 мг/кг-ға дейін) жасына байланысты 98жинақталады. Қорғасын жəне сынаптағы азық-түлік өнімдерінің ластану дəрежесі халықаралық нормаларға қарағанда айтарлықтай төмен болғандықтан, кадмий қосылыстарымен ластану ең жоғарғы рұқсат етілген деңгейге жақын.Темекі шегу дененің кадмиймен ластануына айтарлықтай ықпал етеді: Ф. Корте мəліметтері бойынша, 10 темекі шекен кезде 0,7 мкг Cd сіңіріледі (егде адамдардың бүйрегінде шамамен 20 мг, шегушілердің бүйрегінде – 40 мг дейін). Ингаляция кезінде ағзаға Cd- нің сіңуі (сіңу мүмкіндігі) тағам арқылы сіңуден əлдеқайда жоғары. Жоғары жануарлар мен адамдар асқазан-ішек жолдарында жұтылған кадмий қосылыстарының 1-5% сіңіреді.Кадмий, ең алдымен, қорғасын немесе сынапқа қарағанда аса қауіпті ауыр металл болып табылады. Кадмийдің улануының ең алғашқы белгілері - бүйрек жəне жүйке жүйесінің зақымдалуы, несептегі ақуыз, жыныс мүшелерінің функциялары бұзылуы; Кейінірек жедел сүйек аурулары арқа мен аяқтарда пайда болады, өкпе қызметі бұзылады; кадмий қосылыстарының канцерогендік əсері анықталды. Ол кез келген түрде қауіпті: ішке 30-40 мг қабылдау өлімге əкелуі мүмкін.Кадмийдің организмге жинақталуын, шамамен, қанда темірдің жетерлікте болуы тоқтатады, ал уланғанда уға қарсы ретінде D дəруменінің үлкен дозасы қызмет етеді. Ересек адам ағзасындағы кадмийдің күнделікті қабылдануы əртүрлі бағалаулар бойынша 1-2- тен 70 мкг-ға дейін өзгереді, бірақ шамалы төмен мəнге жақын.Кадмий арқылы созылмалы улану тарихқа, кадмий мөлшері шамамен 1 мг/кг болатын күрішті ұзақ уақыт бойы тұтынған жапон тұрғындары арасында пайда болған, итаи-итаи ауруы болып кірді. Күріш суармалы егістіктерде өсірілді, суармалы су мырыш кенінің ағынды суларындағы кадмиймен ластанған. Ауру сүйек деформациясымен жəне бірнеше сынықтармен сипатталды, өйткені кадмий кальцийдің химиялық аналогы болғандықтан, оны қарқынды түрде ауыстырады жəне бүйректен басқа сүйектерде жиналады.Пестицидтер. Пестицидтер (лат. pestіs – жұқпа жəне caedo – өлтіремін) деп аталатын химиялық заттар өсімдіктер мен ауылшаруашылық өнімдерін қорғау, жануарлардың паразиттерін жою, қауіпті ауру таратушыларымен күресу жəне т.б. үшін қолданылады. Интенсивті түрде олар 1940 жылдары қолданыла басталды. Жыл сайын əлемде 1,5 мың тонна пестицидтер өндіріледі. Топырақ пестицидтердің негізгі қабылдағышы жəне аккумуляторы болып 99табылады. Олар топырақ коллоидтары арқылы адсорбция нəтижесінде жинақталады.Қолдану саласына байланысты пестицидтер акарицидтер (кенелермен күрес), антицептиктер (микроорганизмдерден ағаштарды қорғау), бактерицидтер (бактериялармен күрес), гербицидтер (арамшөптерді жою), инсектицидтер (жəндіктермен күрес), дефолианттар (жапырақтарды жою), зооцидтер (зиянды омыртқалылармен күресу), родентицидтер (кеміргіштермен күрес), фунгицидтер (саңырауқұлақтармен күрес) жəне тағы басқалар болып бөлінеді. Пестицидтердің ең көп тобы гербицидтер болып табылады.Пестицидтерді пайдалану ауыл шаруашылығында еңбек шығындарын 2 – 3 есеге азайтады, өнімділікті арттырады, ауылшаруашылық өнімдерін толық жəне жақсы сақтауға мүмкіндік береді. Бір мезгілде пестицидтердің құнының есесі бірнеше рет қайтарылады. Дегенмен, олар жануарлар əлеміне, өсімдіктерге, топыраққа, атмосфераға, суға жанама əсер етеді.Пестицидтер зиянкестерге, ауруларға, арамшөптерге əсер етеді жəне бірнеше қосымша əсері бар деп саналады. Шындығында, пестицидтер бүкіл экожүйеге əсер етеді. Пестицидтердің əрекеті ешқашан біржақты емес.Қоршаған ортаның пестицидтермен ластануы келесі салдарға əкеледі:■ биогеоценоздардың жойылуы – тек қана жол берілетін объектілерге ғана емес, сондай-ақ табиғи нысандарындағы табиғи жаулар мен паразиттерді қоса алғанда, көптеген нысандардың əрекет ету нысаналары болып табылмайтын басқа да көптеген түрлердің бұзылуына əкеліп соғады, соның арқасында табиғи жағдайдағы зиянкестердің саны белгілі бір деңгейде сақталады жəне зиянкестердің пайдаланылатын препараттарға қарсы тұрақтылығы (төзімділік) пайда болса оның жаппай дамуы орын алады, себебі зиянкестердің жаулары бұрын жоғалып кеткен;■ микробикоценозды бұзу – нитрификация процестеріне қысым жасау, топырақ стерилизациясы, фитопатогендік микроорганизмдердің көбеюі, басым нысандардың өзгеруі;■ жəндік-тозаңдандырғыштардың жоғалуы – аралардың өлімі пестицидтердің тікелей улануынан ғана емес, сонымен қатар пестицидтермен өңделген жерден келген аралар басқа иіске ие болып ұядан қуылғандығынан да өседі;■ Алғашқы арамшөптердің сирек кездесетін гербицидтер 100түрлеріне өзгеруі (далалық қырықбуын, өгейшөп, түлкіқұйрық, бидайық жəне т.б.);■ су объектілерінің ластануы – пестицидтердің қолданылатын мөлшерінің аз ғана бөлігі мақсатты əсер етеді (инсектицидтер мен фунгицидтер үшін – қолданылатын мөлшердің шамамен 3%, гербицидтер үшін – 5-40%), қалғандары қоршаған ортаға шашылып, тамақ тізбегіне жинақталады, көптеген еритін ластаушы заттардың соңғы жинақталу нүктесі - гидросфера болып табылады;■ адамдар мен жануарларға улы əсер (аллергендік, гонадотоксикалық, канцерогендік, теріні қалпына келтіруші, мутагендік, тератогендік, эмбриотоксикалық);■ гербицидтерді қолданғаннан кейін топырақтың эрозиясының ықтималдығы шөп жамылғысының əлсіз дамуы аясында өседі.Пестицидтердің көпшілігі ксенобиотиктер болып табылады. Пестицид зиянкеске керекті əсерді келтіре отырып, шірудің зиянысыз өніміне айналып жойылуы керек еді. Дегенмен, пестицидтердің көбісі қоршаған ортада жиналатын жəне азық-түлік тізбегі арқылы тасымалданатын өсімдіктер мен жануарлардың бірнеше организмдерінде өз концентрациясын бірнеше есе арттыра алатын тұрақты қиын ыдырайтын қосылыстар болып табылады. Ең қауіпті əсерді бірнеше ондаған жылдар бойы қоршаған ортаға жиналы қалуы мүмкін пестицидтер мен олардың метаболиттері көрсетеді (тірі жасушалардағы метаболизмнің аралық өнімдері).Қоршаған ортаға кіретін пестицидтер абиотикалық (фотохимиялық, тотығу-тотықсыздану реакциялары, гидролиз) жəне биотикалық (ферменттердің əсер етуі) жолымен жойылуы мүмкін. Биотикалық ыдырау процестері абиотикалық процестерге қарағанда əлдеқайда тез жүреді. Биотикалық процестердің жылдамдығы ферменттердің концентрациясына, яғни пестицидті өңдеуге қатысатын микроорганизмдер санына байланысты..Органофосфор қосылыстары (карбофос, фосфамид, метафос, амифоз) жəне карбамин қышқылының туындылары салыстырмалы түрде тез ыдырайды, бұлар тіпті үлкен масштабта қолдану кезінде де улы метаболиттерді тудырмайды. Бұл пестицидтердің абиотикалық жəне биотикалық ыдырауы гидролиз есебінен туындайды: (RO)3PO + 3H2O → H3PO4 + 3ROH Агроөнеркəсіптік кешенінде өндіру мен пайдалану жағдайында 1011980 жылдарға дейін басқа пестицидтер арасында бірінші орынды органохлор қосылыстарына тиесілі ДДТ (4,4'- дихлордифенилтрикорметилметан) жəне линдан (у- гексахлорцикллогексан) алды. Нəтижесінде барлық экологиялық объектілердің осы қосылыстармен ластануы кеңінен таралды: тіпті Антарктиканың қар жамылғысында да 3000 т-дан астам ДДТ жинақталған.Белгілі бір пестицидтің толық жоғалу уақыты (улы емес компоненттерге ыдырау) түрлі климаттық жəне географиялық аймақтарға жəне топырақтың түрлеріне байланысты кеңінен өзгереді. Мысалы, гексахлорцикллогексанның изомерлері үшін бұл 160 - 600 күн, ал ДДТ - 240 - 2,850 күн. Пестицидтердің ең маңызды кластарының жекелеген өкілдерінің тұрақтылығы келесі сандармен сипатталуы мүмкін: хлор құрамындағы көмірсутектер - 2 жылдан 5 жылға дейін; несепнəр туындылары, S-триазиндер - 2-18 ай; карбаматтар, фосфор қышқылы эфирлері - 2-12 апта..Ауыл шаруашылығын химияландыру дегеніміз – табиғаттағы заттар циклына адамның белсенді араласуы. Ауылшаруашылық өсімдіктерін зиянкестерден қорғау құралдарының арсеналы күрделі болуы керек: ол биологиялық бақылау механизмдерін (зиянкестердің табиғи жауларын), ауыл шаруашылығы өндірісінің мəдениетін жəне химиялық заттарды дұрыс пайдалануды қамтуы мүмкін. Мақсат - зиянкестер мен арамшөптерді толығымен жою емес, олардың сандарын елеулі экономикалық шығындарға алып келмейтін деңгейде сақтау.Топырақтың радиоактивті ластану жағдайында ауыл шаруашылығының ерекшеліктері. Чернобыльдегі радиоктивті заттар – радионуклидтердің шығынынан зардап шеккен территория халқы үшін (сəуір 1986 ж.), қазіргі кездегі негізгі қауіп көзі Cs-137 (сəулелендірудің жалпы дозасына үлесі – 90 – 95 %), жəне Sr-90 болып табылады. Сəулелендірудің жалпы дозасына негізгі үлесті (50%-дан көп) радионуклидті тағам өнімдерін пайдаланудан келетін ішкі сəулелену құрайды.Топырақтан шыққан радионуклидтер жануарлар жейтін өсімдіктерге, көкөністерге, жемістерге өтеді. Соңында, олар адамның тағамына түседі – сүт, ет жəне т.б. Ластанған аумақта ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі міндеті радионуклидтердің минималды мөлшері бар өнімдерді алу болып табылады..Цезий-137-нің жартылай ыдырау уақыты (Т1/2) 30,17 жылға 102созылады жəне қоршаған ортаға калий тəрізді əсер етеді, бұл жердегі тіршілік құрылымына қажет. Бұлшықеттер мен адамның көбею органдарының калий иондарының жетіспеушілігі болған кезде, əсіресе аналық бездерде, радиоактивті Cs-137 шоғырланады. Адам мен жануарлардың асқазан-ішек жолдарында Cs-137 абсорбциясы 100% құрайды. Диетаны калиймен байыту кезінде, Cs-137 денеден анағұрлым қарқынды түрде шығарылады: ересек адам үшін оның жартылай шығу уақыты рационда калий жеткілікті болғанда 90 күнді құрайды, ал тағамда калий жетіспесе 140-170 күн.Стронций-90 (Т1/2 = 28,5 жыл) адам ағзасында кальцийдің орнын ауыстырады жəне негізінен сүйек тініне жиналады. Асқазан-ішек жолдарындағы Sr-90 жұтылу деңгейі 5-тен 100% -ға дейін, сүйектерден жартылай шығу мерзімі 90-нан 154 күнге дейін болады. Дененің Sr-90-ны қарқынды жоюға сүт диетасы ықпал етеді, себебі сүт өнімдері кальций тұздарының негізгі көзі болып табылады.Өсімдіктерге Cs-137 мен Sr-90 түсуін төмендетуге жер өңдеудің бірнеше тəсілі көмектеседі:■ астықты іріктеу - радионуклидтердің ең төменгі жинақталуы калий мен кальцийдің аз мөлшері бар өнімдерінде болады (мысалы, сұлы, қара бидай, арпа);■ егістің радиоактивті ластануын азайту жəне эрозия процестерін азайту (топырақты өңдеу, беткі фрезерлеу жəне т.б.);■ қышқыл топырақты əктеу;■ калий жəне фосфор тыңайтқыштарын енгізу – өсімдіктерде Sr- 90 жəне Cs-137-ді ғана емес, сонымен бірге өсімдік шаруашылығының жалпы өнімділігін арттырады (азоттық тыңайтқыштардың дозасын көбейтеді, керісінше, өсімдіктердегі радионуклидтердің жиналуын арттырады);■ сулы-батпақты жерлерді дренаждау – жер асты суларының деңгейі топырақ бетінен 35-50 см болса, өсімдіктер, жер асты сулары 90-120 см тереңдікте орналасқанңа қарағанда 5-20 есе көп радионуклидтер жинайды..Топырақтан өсімдіктерге дейінгі радионуклидтердің ең жоғары өтпелі коэффициенттері құмды топырақта байқалады. Гидропоника Егер гидропоникалық əдістер қолданылса, өсімдіктерді тіпті топырақ болмағанда да өсіруге болады. Гиподропоника əдісімен103өсірілген өсімдіктер өте жақсы дамиды: олардың қоректік құндылығы қарапайым жақсы топырақта өсірілгендей болады. Бағалы дақылдарды өсіруге арналған гидропоникалық технологияны қолдану қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштерінің нашарлаусыз өндірісін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Жасанды жағдайда гүлдер, көкөністер, дəрілік өсімдіктер өседі. Қазіргі уақытта өнеркəсіп гидропоникасымен Нидерландыда, Жапонияда, АҚШ-та, Израильде, Кувейтте сəтті түрде айналысады. Азық-түлік өнімдерін жаппай өндіруге гидропоника əдіс бойынша кеңінен қолдану салыстырмалы түрде жоғары құнмен шектеледі.Гидропониканың өсімдік шаруашылығының дəстүрлі əдістерден артықшылықтары мыналар болып табылады:■ көмірқышқыл газының концентрациясын жоғарылату, көп сатылы өсімдіктерді пайдалану нəтижесінде бірлікке арналған өсімдіктердің өнімділігін арттыру(фотосинтез СО2 концентрациясы көлемі бойынша 2% -ға дейін артады, ал одан əрі ұлғайған кезде тежеледі, өсімдіктердің өсуі үшін көмірқышқыл газының оптималды концентрациясы 0,10 -дан 0,16%);■ дəстүрлі шаруа қожалықтары үшін қолайсыз топырақты пайдалану мүмкіндігі;■ агротехникалық шараларды (жер өңдеу, суару, ұрықтандыру жəне т.б.) гидропоникалық технологиямен ауыстыру, барлық параметрлерді автоматты түрде басқару;■ су, тыңайтқыштар жəне т.б. елеулі үнемдеу.;■ өнімдегі нитраттар мен радионуклидтердің төмен мөлшері;■ басқа климаттық аймақтардан құнды өсімдіктерді өсіру мүмкіндіктері (биологиялық активті заттардың құрамын ұлғайту жəне т.б.).Гидропоникалық əдіспен өсімдіктерді өсіру түрлі қорытпалар, траншеялар жəне басқа да контейнерлерде əр түрлі субстраттарды (қылшық, кеңейтілген саз, полистирол, өзен құмы, перлит жəне т.б.) пайдаланып, қоректік ерітіндімен ылғалдандырылады. Бұл тамырлардың тамақтануына, ылғалдануына жəне ауа алмасуына арналған керемет жағдайлар жасайды.Топырақтың орнына қолданылатын субстратқа байланысты гидропониканың келесі түрлері қолданылады:■ агрегатопоника (қатты бейорганикалық субстрат - саз, құм, вермикулит, перлит жəне т.б.);■ хемопоника (тамырлық субстрат - өсімдік тамақтандыру үшін 104мүк, шымтезек, үгінділер жəне органикалық қол жетімді басқа да материалдар);■ аэропоника (қатты субстрат жоқ, тамырлар ауада ілініп, мезгіл- мезгіл қоректік ерітіндімен суарылады).Субстраттың əртүрлі əдістеріне байланысты айналымды жүйелері ерекшеленеді, онда қоректік ерітінді мезгіл-мезгіл, мысалы, 8 сағаттан кейін резервуардан өсімдік тамырына дейін сорылады, ал артық ерітінді резервуарға қайта оралады. Бұл жағдайда қоректік ерітіндіні алмастыру аралығы 2-ден 4 аптаға дейін болады. Айналымсыз жүйелерді (суару мəдениетін) пайдаланған кезде ылғал сіңіретін субстрат (кокос, шымтезек жəне т.б.) толтырылған төмен, кең, ыдыстар пайдаланылады, ал сирек суарудан кейін артық қоректік заттар қайта қолданылмайды.Қоректік ерітіндіде қажетті биогендер болуы керек жəне аздап қышқылдық реакция болуы керек (рН 5-тен 6-ға дейін). Көптеген өсімдіктер үшін негізгі биогенді элементтердің ара қатынасы (%) мынадай болуы тиіс: N-60-65, P-10-15, K-20 - 25. Əдетте мұндай суда микроэлементтер жеткілікті болады.Кноп (pH 5,5) жəне Прянишниковтың (pH 6,5) əмбебап тағамдық қоспалары кез-келген өсімдік үшін жарамды. Гельригель қоспасы өте қышқыл реакцияға ие (pH 3,5), сондықтан қышқыл топыраққа (бұршақ, бұршақ, жүгері) сезімтал өсімдіктерді өсіру үшін қолдануға болмайды. Бұл қоспалар келесі құрамдарға ие (г/л):Кноп қоспасыCa(NO3)20,572KNO30,143KCl0,071KH2PO40,143Прянишников қоспасы NH4NO30,240KCl0,160Суперфосфат қарапайым0,172Гельригель қоспасы Ca(NO3)20,492KCl0,075KH2PO40,136 105Əмбебаптан басқа, жеке өсімдік түрлері үшін таңдалған қоректік қоспалар бар, мысалы, қызанақтың екі нұсқасы (г/л): Нұсқа 1  Ca(NO3)20,470KNO30,400 NH4NO30,160 MgSO40,280 KH2PO40,140 (NH4)2SO40,130 Нұсқа 2  KNO30,500 Суперфосфат қарапайым0,350 MgSO40,300 NH4NO30,200 Өсімдіктердің əр түрліэлементтеріндегі қажеттіліктеріөсіпжатқанда өзгереді. Сондықтан, кейбір дақылдардың өнімділігін арттыру үшін, мысалы, қызанақ, динамикалық қоспалар таңдалады. Миттлайдер бойынша жер өңдеу Митлайдер əдісі гидропоника мен дəстүрлі ауыл шаруашылығы арасындағы аралық болып саналады. Бұл дəстүрлі шаруа қожалықтарын пайдаланудан гөрі аудан аумағынан өнімдерді 2,0-2,5 есе артық алуға мүмкіндік береді жəне еңбек шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл əдіс 45 жылдан астам уақыт бойы қолданылады жəне тар жүйектерге арналған өсімдіктерге қолданылатын минералды тыңайтқыштардың теңдестірілген қоспаларын пайдалануға негізделеді.Тар жүйектерді пайдалану өсірілетін өсімдіктердің «қызмет көрсету аймағын» барынша азайтуға мүмкіндік береді жəне арамшөптердің өсуіне жағдайды едəуір нашарлатады. Минералды тыңайтқыштардың теңдестірілген қоспаларын пайдалану органикалық көкөністердің өсуін қамтамасыз етеді.Стандартты Миттлайдер жүйегінің ені 45 см жəне ұзындығы 9 м. Бау-бақша жүйегінің периметрі бойынша биіктігі 10 см құрайды. 106Тараптар арасындағы ішкі кеңістік 30-35 см құрайды. Жүйектер арасындағы өтпелер ені кемінде 60-75 см, ал ең жақсы - 105 см болуы тиіс. Тар қабаттардың арасындағы қашықтық 150 см.Топырақта жүйек жасағанға дейін, тыңайтқыштардың теңгерімделген қоспаларын (бір стандартты жүйек үшін) жасау қажет:№1 қоспасының 900 г жəне №2 қоспасының 450 г. Миттлайдер қоспаларының 1 жəне 2 құрамы мынадай::№1 қоспасы (отырғызу алды) құрамында 2,3 кг сөнген əк жəне 30 г (6 шеттері бар шəй қасық) бура бар. Əк тең мөлшердегі ұнтақталған əктас, доломит ұны немесе ұсақталған жұмыртқаның қабығымен ауыстырылуы мүмкін; 30 г бураны 20 г (4 шай қасық) бор қышқылымен алмастыруға болады. №1 Миттлайдер қоспасында сілтілі топырақ (сольонет) үшін əктің орнына тең мөлшердегі гипс (кальций сульфаты) пайдаланылады;№ 2 қоспасы (күнделікті қоректендіруге) құрамы мынадай: аммиак селитрасы - 1,3 кг; аммофос – 0,45 кг; калий хлориді – 0,9 кг; магний сульфаты (MgSO4 • 7H2O) – 0,45 кг; бура – 5 г; аммоний молибдаты (NH4)2MoO4 – 5 г (1 шай қасық). №2 қоспасында аммоний нитратының жəне аммофосының орнына, азофосканың немесе диаммофосының баламалы мөлшерін қолдануға болады.Жүйек қалыптасқаннан кейін өсімдіктер 2.6. кестеде келтірілген деректерге сəйкес отырғызылады немесе егіледі. Əрбір жүйектегі көшеттердің пайда болуынан немесе отырғызуынан 7-10 күннен кейін (өсімдіктерге тиюден сақтанып, өсімдіктер арасындағы жүйектер) №2 миттлайдер қоспасының шамамен 225 г (шай шыныаяқ) себу керек, содан кейін мол су құю керек (4-5 үлкен шелек су). Сонымен қатар, өсімдіктер өсіп келе жатқан кезде, №2 қоспасының жоғарыда сипатталған қоспасы 7-10 күн сайын қайталанады.Өсімдіктердің түріне қарай қызанақ, бұрыш, қияр, кəді, самсар үшін – 6-8, пияз – 5, сəбіз – 4-5, картоп, қырыққабат, жүгері – 4, бұршақ, үрмебұршақ, қызылша, қауданды салат – 3-4, шалқан, ақжелкен – 3, шалғам – 1-2, аскөк – 1.Миттлайдер бойынша өсірілетін көкөніс өсірудегі еңбек қарқынын төмендету, қазу алаңын азайту арқылы қамтамасыз етіледі (кең жолақтар сіңірілмейді, олар күн сəулесімен өсімдіктерді қамтамасыз ету үшін қажет) жəне тар жүйекке көкөністерді қалың отырғызу жəне топырақ бетіндегі минералды тыңайтқыштардың концентрацияланған ерітінділері арқасында арамшөптер өсуі төмендейді. 1072.6. Кесте. Стандартты митлайдер атызында əртүрлі өсімдіктердіорналастыру саны мен тұрпаты    МəдениетӨсімдіктер саны,данаҚатарлар саны, данаӨсімдіктер арақашықтығы,смЕскертуКəдіштер13170–Самсарлар19150–Қиярлар38125–Биік қызанақтар6012 0–Төмен қызанақтар1 2 0250ШахматтыреттілікҚызылшалар30025 – 7–Ақжелкен60023–Пияз (шалқанға)36025–Шалғам51523 – 4–Сəбіз60023–Асбұршақ36025–Бұталы бұршақ2 1 027,5 – 10,0о–Иірлі бұршақ18021 0–Жүгері1 0 0217,5–Картоп72225ШахматтыреттілікЕрте орамжапырақ60230Бұл даСавояорамжапырағы45240»Қалғанорамжапырақ52235»Бұрыш52235» Митлайдер қоспаларын жеміс-жидектер мен бұталарға тыңайтқыш ретінде жылына екі рет - көктемде жəне жазда қолдануға болады.Көктемде шырынның қозғалысы басталғанға дейін (сəуірдің аяғы мен мамыр айының басында) №1 қоспаның 120 г жəне № 2 қоспаның 120 г енгізеді; өзек диаметрі 5-10 см болса, дозасы екі еселенеді, егер 10 см артық болса - үш еселенеді. Тыңайтудан кейін міндетті түрде суару керек. Жазда (15 шілдеден бастап 30 шілдеге дейін) сол сияқты№ 2 қоспасымен жеміс ағаштарын тыңайтады. 108Бұталардың (таңқурай, қарақат, қарлыған) тыңайту бір уақытта жəне сол жолмен жүзеге асырылады: 1 м2 -қа көктемде №1 қоспасынан 65 г жəне № 2 қоспасынан 50 г жəне жазда 1 м2 үшін №2 қоспаның 50 г.Ресей топырағы құнарлылығының заманауи жағдайыРесейде бірінші кезекте егінмен бірге қоректі заттарды шығару олардың түсуі маңызды түрде артатына байланысты топырақтың құнарлылығы жаппай төмендейді. Егер 1998 жылы егіншілікке минералды тыңайтқыштарды жеткізу өзінің максимумын 110 кг/га жеткізсе, 1995 жылы əрекеттегі заттар бойынша небəрі 9 кг/га құрады. 1990 жылы органикалық тыңайтқыштарды енгізу 3,8 т/ га-дан 1995 жылы 1,8 т/га-ға дейін азайды. Жылына белгілі қышқылды тыңайтқыштар 1986 жылдан бастап 5,4 млн га-дан 1995 жылға дейін 1,5 млн га-ға азайды. Еуропаның кейбір мемлекеттерінде минералды тыңайтқыштар мен астықты егінді пайдалануды салыстыру үшін орташа көрсеткіш 2.7 кестеде келтірілген. 2011-2013 ж.ж. деректері бойынша Ресейде минералды тыңайтқыштарды пайдалану аграрлық секторды сатып алу қабілетінің төмендігіне байланысты төмен болып қала берді (Сарапшы, 2013. № 29).Ресейде минералды тыңайтқыштарды өндіру артып келеді, бірақ олардың негізгі көлемі экспортталады. Мысалы, 1999 жылы жəне 2000 жылы Ресейде минералды тыңайтқыштар сəйкесінше 11,5 млн жəне 12,2 млн т.д.в. болса, ресейлік ауыл шаруашылық өндірушілерге небəрі 1,2 жəне 1,3 млн т.д.в. ғана жеткізілген. 1990 жылдары минералды тыңайтқыштардың ішкі нарығы 13 еседен көп қысқарды.Ресейде, əсіресе Нечерноземьда егіндік жер агрохимиялық көрсеткіштер бойынша негізінен көңнің жəне өсімдікке қолжетімді фосфор мен калийдің аз болуымен ерекшеленеді.Мысалы, Калуж облысында 2% аз қарашіріктен тұратын жыртылатын жерлер төмен фосфор құрамымен – 16,5%, төмен калий құрамымен – 39,6% (2006 ж) ауылшаруашылықта пайдаланылатын жерлердің 77,3 % құрайды. Пайдаланыатын жерлердегі қарашіріктің орташа өлшемді құрамы Мəскеу облысында жемістірек, 1987–1991 жж қалыпты болып қалды (2,43 – 2,42%), 1999 жылы 2,3 % дейін төмендеді. Сонымен қатар топырақтағы қарашіріктің 0,1 % дейін төмендеуі басқа тең жағдпайларда дəнді өнімнің 0,8–1,0 ц/га дейін төмендеуіне əкеледі. 1092.7. Кесте. Кейбір Еуропа елдерінде минералды тыңайтқыштар мен астықты өнімді қолдану (1995 – 1997 жж орташа көрсеткіштер.)(к.и. сычев, 2005)    ЕлдерМинерал тыңайтқыштарының орташа мөлшері, кг/га (д.в.)Орташа астықты өнім, т/га  NPK Австрия79,338,144,554,0Болгария31,62,74,219,6Ұлыбритания2 2 1 , 064,079,673,2Венгрия66,715,31 2 , 840,2Германия148,535,154,662,8Дания124,022,8341,358,6Нидерланды418,070,181,383,0Ресей8,42,673,113,0Румыния28,915,11 , 824,3Словакия49,213,513,640,1Украина18,43,625,32 0 , 1Финляндия77,125,532,234,4Франция138,157,581,470,8Чехия84,616,317,841,9Швеция71,517,419,249,3 Қышқыл топырақ елдегі ауылшаруашылықта пайдаланылатын жерлердің 1/3 құрайды. Айдалған жердің айтарлықтай алаңы микроэлементтер тапшылығын сезінеді. Солтүстік- Батыс аудандарында орын алған жүйе барысында минералды тыңайтқыштар мен егіншілікті əкпен тыңайтуды қолданбай ауыл шаруашылығын қаржыландыру мақсатсыз болып барады.Айдалған жерлер құлдырауын минералды жəне органикалық тыңайтқыштардың ғылыми негізделген мөлшерін енгізу арқылы тоқтатуға болады. Алайда топырақты тыңайту үрдісінің баяу жүретінін есте сақтау керек: қозғалмалы фосфор құрамының 1 мг 100 г топырақта артуы 2 – 2,5 жыл ішінде, айырбасталатын калий – 5 – 6 жыл ішінде; қарашірік құрамы 100 артық жыл ішінде 1 % артады.  110 2.4. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГ  Экологиялық мониторинг – қоршаған орта жағдайы туралы ақпарат беретін уақыт пен кеңістіктегі ұзақмерзімдік бақылаулардың ақпараттық жүйесі. Мониторинг нəтижелері өткендегі, қазіргі уақыттағы жəне болжанған болашақтағы қоршаған орта параметрлерін бағалау үшін қолданылады. Мониторинг көмегімен қоршаған ортаны ластаушы көздер анықталады жəне экологиялық талапты сақтауды бақылау қамтамасыз етіледі.Ресейдегі қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингінің жүзеге асырылуын реттейтін негізгі нормативтік-құқықтық құжат -2013 ж 9 тамызындағы № 681 «Мемлекеттік экологиялық мониторинг (қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингі) жəне мемлекеттік экологиялық мониторинг мəліметтерінің мемлекеттік қоры (қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингі) туралы» (мемлекеттік экологиялық мониторинг (қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингі) мен мемлекеттік экологиялық мониторинг мəліметтерінің мемлекеттік қоры (қоршаған ортаның мемлекеттік мониторингі) туралы Ережемен бірге) туралы» Басшылық Қаулысы. Экологиялық мониторинг түрлері мен əдістері Бақылау нысаны бойынша экологиялық мониторингті қоршаған орта мониторингі (атмосфералық ауа, су, топырақ) жəне биологиялық (флора жəне фауна) деп бөлуге болады. Халықтың денсаулық жағдайы мониторингі жеке қарастырылады (скрининг).Биосферада болып жатқан үрдістер мен құбылыстарды бақылау жаһандық мониторингті қамтамасыз етеді, ал аймақ шегінде- аймақтық. Жаһандық жүйе əртүрлі мемлекеттерді қызмет ететін ұлттық жүйені негізге алады. Импактты мониторингтің негізгі тапсырмасы-ластану көздері мен олардың қоршаған ортаға əсері туралы толық ақпаратты жинастыру жəне сараптау. Антропогенді əсер көрсетілмейтін, мысалы биосфералық қорықтар, табиғат экожүйелерінің жағдайын бақылау базалық (түрлік) мониторинг деп аталады.Жүргізу əдістеріне байланысты байланыстық, қашықтық (байланыссыз) жəне биологиялық мониторинг деп бөлінеді.Бақылаудың байланыстық əдістері сынамаларды қоршаған орта нысандарынан (ауа, су, топырақ) іріктеумен байланысты.111Байланыстық əдіспен мониторинг жүргізудің эалпы сызбасы келесі сатылардан тұрады: 1) сынаманы іріктеу; 2)өлшенетін параметр мен оның тасымалын сақтау мақсатында сынаманы өңдеу; 3)сынаманы сақтау жəне сараптамаға дайындау; 4)бақыланатын параметрді өлшеу; 5)нəтижелерді өңдеу жəне сақтау. Сынаманы іріктеу сараптама нəтижелерін алдын ала анықтайды, өйткені сынаманы іріктеу барысында оның ластануы мүмкін, əсіресе ластағыш заттардың болмашы аз мөлшерін өлшеу туралы сөз болып отырғанда.Байланыстық мониторинг химиялық (грави- ж2не ти- триметриялық), физико-химиялық(спектрлік, хроматографиялық жəне электрхимиялық) жəне физикалық (магнитті спектроскопия жəне т.б.) сараптау əдістерін қолданады. Экологиялық мониторингте фотометрия, атомдық-абсорбциялық спектроскопия сияқты физико- химиялық əдістер кең таралымға ие болды, ал органикалық заттардың құрамын анықтау үшін-газдық хроматография.Бақылаудың байланыссыз əдістері байланысты əдісті толықтырады жəне негізгі екі топтан тұрады: аэроғарыштық жəне геофизикалық əдістер. Негізгі аэроғарыштық əдістер оптикалық фототүсіруден, телевизиялық, инфрақызыл, радиожылулық, радиолокациялық, радарлық жəне көпаймақтық түсірулерден тұрады.1990-жылдан бастап Ресейде ғарыштық құралдарды қолдану арқылы экологиялық мониторинг аясында жұмыстар жүргізіледі. Серіктен оптикалық суреттер Жерге шынайы уақытта 1 700 МГц жылдамдықпен тасымалданады. Қашықтық зондпен тексерудің серіктік мəліметтері қоршаған ортаның жағдайын бақылау аясындағы келесі тапсырмаларды шешуді қамтамасыз етеді:■ метеорологиялық сипатнамаларды анықтау (температураның тік бағдары, ылғалдың интегралдық сипатнамалары, бұлттылық спаты);■ атмосфералық аумақтар, құйындар динамикасын бақылау, ірі апатты зіл-заланың картасын алу;■ төселген беткей температурасын анықтау, ластанған топырақ пен су беткейінің оперативті бақылануы мен жіктелуі;■ өнеркəсіптік кəсіпорындардың ірі немесе тұрақты шығарылымдарын анықтау;■ орманды алқап жағдайына техногендік əсер етуді бақылау;■ ірі өрттерді анықтау жəне ормандағы өртке қауіпті аумақтарды анықтау;■ ірі өндірістердегі жылулық ауытқушылықтарды жəне жылулық шығарылымдарды анықтау жəне мегаполистердегі ЖЭО; 112■ құбырлардан шыққан түтінді флейфтерді тіркеу;■ мерзімдік селдер мен өзендер тасуын болжау жəне мониторинг;■ ірі су басу аймақтарын анықтау жəне ауқымын бағалау;■ қар жабындысы динамикасын жəне өнеркəсіптік кəсіпорындардың əсер ету аумақтарындағы қар жабындысының ластануын бақылау.Атмосфераның байланыссыз абқылануы радиоакустикалық жəне лидарлық əдістер көмегімен жүзеге асырылады. Басында радиотолқындар ионосфера жағдайының сараптамасы үшін қолданылды (толқынның көрініс беруі мен сынуы бойынша) , сосын сантиметрлік толқындарды шөгінділерді, бұлттарды, атмосфера турбуленттілігін зерттеу үшін қолданды.Радиоакустикалық əдістерді қолдану аясы жер беткейінен жəне əуе судтарының бортынан зерттеле алатын жергілікті əуе ортасының көлемімен (радиусы шамамен 1 – 2 км) салыстырғанда шектеулі. Бақылау жүргізуді қамтамасыз ететін бейнеленген акустикалық дабылдың пайда болуының тағы бір себебі температуралық өзгерістерді, жел жылдамдығының пішімін, тұманның беткей шекарасын бақылауға мүмкіндік беретін ұзақмасштабтық температуралық əртектілік болып табылады.Лидарлық (лазерлік) зондпен тексеру əдісінің мазмұны лазерлік сəулелердің молекулалармен, бөлшектермен, ауа əртектіліктерімен бытырауында. Ол сонымен қатар жұтылады, өзінің жиілігін, импульс түрін өзгертеді жəне сəулелену (жарқырау) шығарады, бұл ауа ортасының қысым, тығыздық, температура, ылғалдылық, газ бен аэрозольдер мөлшері сияқты параметрлер, жел параметрлері туралы сапалық жəне сандық талдауға мүмкіндік береді. Лидарлық зондпен тексерудің артықшылығы ауа ортасының жеке параметрлерін талғамалы түрде бақылау мүмкіндігінде. Негізгі кемшілігі-Жерден бұлттардың төменгі шекарасына дейінгі атмосфераны зондпен тексеру шегінің шектеулілігі.Табиғи сулардың байланыссыз мониторингінің негізгі əдістері – радиожарықтық, радиолокациялық жəне флюоресценттік. Радиожарықтық əдіс толқынданудың, температура мен тұздылықтың бір уақытта бақылануы үшін қолданылады. Су ортасының(жабу аймағы, қалыңдығы, шамалы химиялық құрамы) мұнаймен ластану параметрлерін қашықтық бақылау үшін лазерлік шағылдырғыштық, лазерлік флюоресценттік əдістер мен поляризацияланған жарықтағы фотоға түсіру əдістері қолданылады. 113Зерттеулердің геофизикалық əдістері тау жыныстары массивтерінің құрамын, құрылымы мен жағдайын зерттеу үшін қолданылады, оның шегінде осы немесе басқа да қауіпті геологиялық үрдістер орын алуы мүмкін. Оған магниттік барлау, электрлік барлау, термобарлау, визуалды түсірілім, ядролық геофизика, сейсмикалық, геоакустикалық жəне басқа да əдістер жатады. Қауіпті геологиялық үрдістер мен құбылыстарды зерттеудің негізгі түрі - кешенді инженерлік-геологиялық түсірілім.Биологиялық мониторинг экологиялық жағдайды интегралды (жиынтықтық, біртұтас) бағалауға мүмкіндік береді жəне əдістердің екі тобына бөлінеді-биоиндикация жəне биотестілеу (токсикологиялық əдіс).Биоиндикациялық зерттеу нысаны-табиғи мекен ету жағдайындағы ағзалар немесе биоиндикатор-ағзалардың қоғамдастығы. Биоиндикаторлар деп өмір сүруі мен саны жəне жағдайы өмір сүру ортасының сапалық өзгеріс көрсеткіштері болып табылатын өсімдіктер мен жануарлар ағзасы аталады. Визуалды биоиндикация белгілері ретінде өсімдіктің сыртқы түрі қолданылады.Биотестілеу əдістерімен тест-нысандар реакцияларын зерттейді- ереже бойынша зертханалық жағдайда зерттелетін ортаға орналастырылатын ағзаларды. Биотестілеу əдістері бір сағат ішінде судың уыттылығын интегралдық бағалау мəліметтерін алуға мүмкіндік бере отырып, экспресс-сараптама мəніне ие. Биотестілеу нысаны ретінде əртүрлі ағзалар қолданылады: бактериялар, балдырлар, жоғарғы өсімдіктер, сүліктер, ұлулар, балықтар жəне т.б. Ағзалардың əрқайсысы өз артықшылықтарына ие, бірақ ағзалардың ешқайсысы əмбебап нысан бола алмайды.Биотестілеу топырақтарды, уытты шығындылар мен шөгінділерді диагностикалау үшін қолданылады. Осы нысандарды биотестілеу бойынша қызметті реттейтін негізгі нормативтік құжаттар– ЖҚ 52.18.344-93 жəне ПНД ФТ 14.1:2:3:4.7-02, 16.1:3:3:3.4-02. Атмосфералық ауа мониторингі Биосфералық қорықтардағы «фондық» бекеттердегі атмосфераның базалық мониторингі ауа құрамында келесі химиялық заттардың міндетті түрде болуынан тұрады: өлшенген бөлшектер (аэрозольдер), күкірт оксиді (ГУ) (SO2), озон (O3), көміртек оксиді (CO, CO2), азот оксиді (NOx – NO жəне NO2 жиынтықта), көмірсутектер, 114хлорорганикалық байланыстар, ауыр металдар (Pb, Hg, Cd, As), фреондар. Атмосфералық шөгінділерде қосымша биогенді элементтер (азот, фосфор) мен радионуклидтер құрамын анықтайды. Ресейдің көп қалаларында атмосфералық ауада ластағыш заттардың 5-25 концентрациясын анықтайды.Атмосфералық қосындылардың адамдарға уытты əсерінің салыстырмалы бағалануы шекті рұқсат етілетін концентрацияның (ШРК) сəйкес мəндерімен қоспалардың табылған концентрациясын салыстыру жолымен жасалынуы мүмкін. Ластағыш заттың шекті рұқсат етілген концентрациясы деп адам ағзасына жағымсыз əсері жоқ максималды концентрацияны айтады. Бұдан басқа Ресейдің Денсаулық сақтау Министрлігінің мемлекеттік санитарлық- эпидемиологиялық нормалау бойынша Кеңес ұсынысы бойынша Ресей Федерациясының Басты мемлекеттік санитарлық дəрігерінің қаулысымен бекітілген уақытша гигиеналық норматив бар, -елді мекендердегі атмосфералық ауадағы ластаушы заттардың əсер етуінің болжамды қауіпсіз деңгейі (ƏБҚД).Атмосфералық ауа үшін максималды біржолғы (ШРКм.б) жəне тəуліктік орташа (ШРКт.о) шекті рұқсат етілетін концентрациясы бекітіледі. Ауа тазалығының гигиеналық нормативі ретінде кəсіпорындарда жұмыс аумағы ауасына арналған ШРК мəнін қолданады (ШРКж.а.а) (2.8 кесте).Елді мекен ауасындағы максималды біржолғы шекті рұқсат етілетін концентрациясы (ШРКм.б) –адам ағзасында 30мин ішінде жұту барысында рефлекстік (сонымен қатар субсенсорлық) реакциялар тудырмайтын ластағыш заттардың шекті концентрациясы. Орташа тəуліктік шекті рұқсат етілетін концентрация (ШРКт.о)-ұзақ уақыт тыныстау кезінде адам ағзасына тура жəне жанама əсер етпейтін елді мекендер ауасындағы ластағыш заттардың шектіконцентрациясы.(Жұмыс аймағының ауасында орташа тəуліктік ШРК үшін де осы белгілеудің қолданылуы мүмкін екендігіне назар аудару керек. Бірақ осы оқулықта ШРКо.т. елді мекендердің ауасындағы ШРКо.т. тұспалданады.)Жұмыс аймағындағы ауаның шекті рұқсат етілетін концентрациясы (ШРКж.а.а.)– бұл қазіргі жəне кейінгі ұрпақтың ұзақ мерзімді өмірінде немесе жұмыс барысында, заманауи зерттеу əдістермен аңғарылатын, барлық жұмыс өтілі кезенінің жұмыс ауысымы кезіндегі күнделікті жұмыста(демалыс күндерден басқа) 115денсаулық жағдайының ауытқуын жəне ауруларды шақырмайтын, ластайтын заттың шекті концентрациясы. 2.8. Кесте. Ауадағы кейбір ластағыш заттардың шекті рұқсат етілетін концентрациясы        Ластағыш затАтмосфералық ауа (ГН 2.1.6.1338-03)Жұмсы аймағының ауасы (ГН 2.2.5.1313-03)      ШРКм.б,ШРКт.о. ,Қауіптілік класыШРКж.а.а.,Қауіптілік класы   мг/м3 мг/м3 мг/м3  O30,160,0310 , 11   CO5,03,042 0–   CH450*––7 0004   CH2 O0,0350,00320,52   HCN–0 , 0 120,3–   SO20,50,0531 03   H2 SO40,30 , 1212   NO0,40,063––   NO20,0850,04223   NOX (NO2 қайтаесептеуде)–––53   HNO30,40,15223   NH30 , 20,0442 04   HCl0 , 20 , 1252   Cl20 , 10,03212   HF0 , 0 20,0052 00,5/0,1**2   *ƏБҚД – əсер етудің болжамды қауіпсіз деңгейі.**0 , 5 – ШРКм.б, 0,1 – ШРКо.т.с. Жұмыс аймағы деп кеңістік,жұмысшылардың тұрақты немесе уақытша болған жерлерде орналасқан, еден мен алаң деңгейінде 2 м биіктіктегі кеңістік саналады. Жұмыс аймағы ауасындағы ластайтын заттардың құрамын анықтау жолы өңдірістік экологиялық бақылау арқылы жүзеге асырылады.Əрекеттер жиынтығы бар(адамға өзара күшейетін теріс əсер ету) атмосферада бірнеше заттар болған жағдайда, олардың концентрация 116жиынтығы формуламен есептеу кезінде бірден аспауы керек. сl ШРКl+ с2 ШРК2+ ⋯ + сп ≤ 1ШРКпМұндағы C1, С2, ..., Сn –атмосфералық ауадағы ластайтын заттардың шын концентрациясы; ПДК1, ПДК2, ..., ПДКn – осы заттардың шекті рұқсат етілетін концентрациясы. Мысалы, келесі заттар үйлесімінің, жинақтау əсері бар:NH3 + H2S; NH3 + H2S + CH2O;NH3 + CH2O; NO + NO2 + мазутты күл + SO2; NO2 + SO2; O3 + NO2 + CH2O.Өзара əрекеттің синергизмі(өзара күшею), мысалы шаң мен күкірт оксидының синергизмын(1У), өкпеге терең ене алатын, ал осы жағдайда қабыну процесстері бронхтардың шырышты қабатымен шектелмейтін, шаңның ұсақ бөлшектеріндегі SO2 молекуласының адсорбциясымен түсіндіруге болады.Ресейдегі атмосфералық ауаны бақылау желісі Ресей гидромет ұйымының жүйесінде құрылған жəне 260 қаланы қамтиды. Атмосфералық ауанының сапасын тұрақты бақылау 710 станцияда жүргізіледі; тағы басқа мекенің бақылау-қадағалау желілірінің құрамына кіретін 50 станция бар.Елді мекендер ауасының сапасын бақылау ережелерін 17.2.3.01 – 86 мемлекеттік стандарты, ал ластайтын заттарды анықтау əдістеріне жалпы талаптарды 17.2.4.02 – 81 мемлекеттік стандарты жарнамалайды. Атмосфераның ластануын бақылау үшін, 17.2.6.02 –85 мемлекеттік стандартта тұжырымдалған жалпы техникалық талаптарға сай автоматты газ талдауыштар кеңінен қолданылады. Іріктеу сынамасы жəне аспаптық талдау əдістері 52.04.186-89 БҚ атмосфералық ауаны бақылау нұсқаулығында толығымен сипатталған. Құрлықтың беткей суларын бақылау Құрлықтың беткей суларының жағдайын бақылау жүргізу мен ұйымдастыру тəртібі беткей суларды қорғау ережелерін есепке ала отырып 17.1.3.07 – 82 мемлекеттік стандартымен анықталады, барлық су объектілері суды пайдаланудың екі түріне бөлінеді: шаруашылықта 117ішуге жарамды жəне мəдени-тұрмыстық, балық шаруашылғына жарамды. Су объектісінің суды пайдалану түрін гигиеналық талаптар мен оған ағын суларды түсіру шарттары анықтайды.Су объектісінің химиялық ластану бойынша су объектісінің негізгі гигиеналық нормасы - шаруашылықта ішуге жарамды жəне мəдени- тұрмыстық суды пайдалану (ШРКш.і.) жəне балық шаруашылығына жарамды(ШРКб.ш.)суды пайдалану үшін судағы ластаушы заттардың шеткі рұқсат етілетін концентрациясы болып табылады. ШРК б.ш. мағынасы тиісті ШРК ш.і. мағынасына қарағанда, əдетте едəуір төмен.(кесте 2.9.) 2.9. Кесте. Судағы кейбір заттардың шекті рұқсат етілетін концентрациясы.  Ластаушы затШРКрх, мг/лШРКхп, мг/лСульфаттар1 0 0 , 0500,0Хлоридтар300,0350,0Фторидтар0,051 , 2Цианидтар0,050,035Сульфидтер–0Фосфаттар ( Р)0,05–Нитраттар ( NQ-)4045Нитриттер( NQ-)0,083,3Аммоний азоты0,52 , 0Жалпы темір0 , 10,3Мыс0 , 0 0 11 , 0Никель0 , 0 10 , 1Хром(У1)0 , 0 20,05Хром(Ш)0,0050,5Мырыш0 , 0 11 , 0Қорғасын0,0060,03Кадмий0,0050 , 0 0 1Күшəла0,050,05Мұнай өнімдері0,050,3Фенол0 , 0 0 10 , 0 0 1Метанол0 , 13,0Натрий1 2 0 , 02 0 0 , 0 118Су сапасын санитарлы-бактериологиялық бағалау үш негізгі көрсеткіштеді анықтауға негізделген – микробтық санына, ішек таяқшасы тобындағы бактерия (колиморфты бактерия) санына жəне гельминттер жұмыртқасының құрамына.1 млдегі жойылған ағзаның органикалық заттармен қоректенетін, аэробты патогенді емес сапрофиттердің(микробты саны) жалпы саны суда микроағзалардың тіршілікке қабілетті микробтардың санымен анықталады жəне қосымша судың органикалық заттармен ластануын сипаттайды.Су жүргізетін судің микробтық саны 100 ден аспауы керек.Табиғи суларда бұл көрсеткіш жыл мезгілдерінде сол су объетісі үшін жəне əртүрлі су объектілері үшін өте кең шектерде өзгереді. 1 мл таза табиғи суда ондаған немесе жүздеген, ал ластанған суларда он мыңдаған жəне миллиондаған аэробты сапрофиттер жасушасы бар.Фекальды ластанудың көрсеткіші ретінде осындай санитарлы- көрнекті микағзалар саны қызмет атқарады: ішек таяқшасы тобынының бактериясы (ІТТБ), немесе жалпы колиформды бактериялар, жəне энтерококктар(гр. Enteron- ішек), сонымен бірге энтерококктардың болуы, қоршаған ортада олардың аз өмір сүруіне байланысты əрқашан жаңа фекальды ластанудың белгісі болып табылады. Топырақтың эпидемиялық қауіптілігін,ондағы ішек инфекциясының патогенді энтеробактериясы жəне энтеровирустар қоздырғыштарының болуы дəлелдейді.Ішек таяқшасы тобының бактериялары адамдар мен жануарлар ішегінің тұрақты мекендеушілері болып табылады жəне көп мөлшерде қоршаған ортаға бөлінеді. Патогенді микроорганизмдерге қарағанда олар адамдар мен жануарлар ағзасынан тыс тіршілікке қабілеттілігін ұзағырақ сақтайды жəне көптеген инфекция қохдырғыштарына қарағанда хло əсеріне біршама тұрақты. Тек осы қасиеттері оларды санитарлы-көрсеткішті(индикаторлы) микроағза ретінде қолдану мүмкіндігіне себепші болды.Ағынды сулардың санитарлы – эпилемиологиялық қауіптілігін бағалау кезінде, сонымен қатар гельминттер жұмыртқасынының құрамын анықтайды. Бұл көрсеткіш халықтың гельминтозбен жалпы жəне түрлік зақымдалуын сипаттайды жəне елді мекеннің санитарлы жағдайының деңгейін бағалауға жағдай туғызады. Коммунальды- тұрмыстық ағынды суларда ішексорғы жұмыртқалары неғұрлым жиі кездеседі – шамамен 92% гельминттер жұмыртқасы, қалған 8% қылдырықбас, үшкір құрт, жалпақ қияқ құрт жұмыртқалары құрайды. 119Ресей гидромет желісінде құрлықтың беткей суының ластануын тəртіптік бақылауды жүргізу мен ұйымдастыру 52.24.309-2011 БҚ баяндалған.Орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету жүйесінің суының сапасына гигиеналық талаптар 2.1.4.1074-01 санитарлы ережелермен нормаларда, ал орталықтандырылмаған 2.1.4.1175-02 СанЕмН баяндалған. Топырақ көрсеткіштері РФ билігінің 2002 жылдың 28 қарашасынан № 846 қаулысы «Жерді мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру жағдайын бекіту туралы» жерді бақылау саласының негізгі нормативті құжаты болып табылады.Жерді қолдану жəне жағдайы туралы деректер ұсыну мерзімі, құрылымы жəне көлемі Ресейдің жер кадастрының федералды қызметімен анықталады.Жер кодексіне сəйкес бақылау объектілері ішінде келесі санаттағы жерлер болуы мүмкін:■ ауылшаруашылық тағайындау;■ елдер мекендер;■ өнеркəсіптер, энергетика, тасымалдау, байланыс, радиохабар, теледидар,ақпаратнама, космостық қызметтерді қамтамасыз ету үшін жерлер, қорғаныс орындары, қауіпсіздік пен басқа да арнайы тағайындаулар;■ ерекше қорғалатын аймақтар мен объектілер;■ орман қоры, су қоры.Ауылшаруашылық тағайындаудағы жерлерге елді мекендер шекарасында орналасқан жерлер жəне ауылшаруашылығы қажеттілігіне берілген жерлер, сонымен қатар осы мақсатта берілген жерлер жатады.РФ ауылшаруашылық министрлігінің деректері бойынша 2010 жылы Ресейдің жер қорының 23,4 % ауылшаруашылық тағайындаулар жерлері құрады.Осындай жерлер арасынан егістік жерлер 28,9%, шабындық жерлер 26,1%, жайылымдық жерлер 14,2% құрады.Аймақтық қамтылуына байланысты, жерді федералды, аймақтық, жергілікті бақылау түрлері бар.Жерді бақылау жердің жағдайын жүйелік қадағалау(жинау, зерттеу, іздеу) өткізуді қамтиды, өзгерістер мен оның бағасын анықтайды. Бақылау барысында келесі мəселелерді білуге ерекше көңіл аударылады: 120■ телімдерді, алқаптарды, пайдалы жерлерді пайдалану жағдайы;■ топырақтың нашарлау үдерісі . (2.2. бөл.қр.);■ өзен, көл, гидротехникалық тоған, теңіз, жəне басқа да су объектілерінің жағалық сызықтарының жағдайы;■ геоморфологиялық1 үрдістер ( жыра, үйінді тас, көшкін, тасқынның пайда болуы жəне т.б.);■ антропогенді жүктемесі жоғарылаған жердің жағдайы (елді мекендер жері, мұңай жəне газ өндіру объектілері, көн қоймасы, улы шығыстарды көму орындары, жанармай құятын орын)Жер жағдайын бағалау нəтижелері бойынша тематикалық карта, кесте, диаграмма түрінде өзгерістер дамуының бағыты мен динамикасын сипаттайтын ғылыми болжамдар, мінездемелер, баяндамалар, есептер дайындалады. Топырақ құнарлылығының немесе топырақ нашарлауының деңгейін көрсеткіштері – барлық санаттағы жерлердің дамуының оң жəне теріс динамикасын бағалау кезінде негізгі болып табылады.Топырақ құнарлылығының жағдайы бірінші кезекте қарашірік құрамы, қышқылдық дəрежесі(pH),фосфор мен калий құрамы сияқты агрохимиялық көрсеткіштермен сипатталады. 1990 жылдардың басынан Ресейде өткізілген жер реформасының ел азаматтарын жеке меншік жер иелеріне айналдыру мақсаты қалаған нəтижені бермеді- сарқылған егіншілік əсерінен топырақ құнарлылығы одан əрі нашарлады: Ресейде шамамен 45% егістіктер қарашірік аздығымен, 36% жоғары қышқылдықпен, 23% фосфордың аз болуымен ,9% калийдың аз болуымен сипатталады.Топырақ құнарлылығын жəне оның көрсеткіштерін анықтаудың қолжетімді əдісі – биоиндикация, өсімдіктердің индикаторлы түрлерін бақылауға негізделеді, су тəртібінде олардың болуы топырақтың қоректік элементтермен қамтамасыз етілгендігін, оның қышқылдығы көрсетеді.Төменде келтірілген өсімдіктер топырақ құнарлылығының деңгейлері индикаторы ретінде қызмет атқарады:■ жоғары – қалақай, күреңот, тобылғы, бежір, сүйелшөп, құсықшөп, саумалдық, шүйгіншөп, шалғын чина, қылтанақсыз арпабас, таңқурай;■ шамалы – майсаумалдық қоянжем, жоңышқабас, балдырған, 1 Геоморфология – жер беті бедері туралы ғылым.121алмұртшөп, өзен гравилаты, су бетегесі, жарықгүл, ұзын жапырақты бөденешөп;■ төмен – шымтезек мүктер,құрлықтағы қына,мысықтабан, мүкжидек, итбүлдірген,ақшұнақ бетеге,жіп тəрізді елекшөп, жұпарбас. Топырақты құнарландыруға куйдіргі сарғалдақ, жұмыршақ, шалғын қоңырбас, кəдімгі тарғақшөп, топырақбас селқос болыпкеледі.Кейбір өсімдіктердің болуы топырақтағы жеке химиялық элементтердің жоғарғы немесе төменгі құрамын белгілеуге мүмкіндік береді.Топырактағы азоттың жоғары құрамы, мысалы, нитрофил өсімдіктер айғақтайды: таңқурай, қалақай, күреңот; егістік пен суда – бидайықтың көбеюі, кəдімгі қазтабан, құс отының көбюі. Өсімдікті азотпен жақсы қамтамасыз еткенде қарқынды жасыл бояуға ие, ал нашар ақшыл жасыл бояу жапырақ саны мен бұтақтануының төмендеуіне сəйкес келеді.Қышқылдық – орман аймағындағы топыраққа тəн қасиеттердің бірі. Даму үрдісінде топырақ қышқылдығын шамамен анықтауға болатын,бірнеше өсімдік-индикаторлар топтары қалыптасты.(кесте 2.10.)Қышқыл топырақ өсімдіктері темір, марганец, алюминий иондарының зиянды əсерлеріне тұрақты жəне əсіресе кальций жеткіліксіздігі кезінде басымдық танытады.Ылғалсүйгіш өсімдіктер (гигрофиттер) – ылғалды, кейде батпақтанған топырақты мекендеушілер: көкжидек, қазанақ, мүк, кездікқын, шалғын қазтамақ, қалтагүл, орман өлеңшөбі, талақшөп, батпақ мажыра, тобылғы, дала жалбызы, тоққұдыс.Мезофиттер – ылғалды жермен жеткілікті қамтамасыз етілген, бірақ құрғақ жəне батпақтанған жерлермен емес. Бұл шалғындық шөптердің үлкен бөлігі: атқонақ, шалғындық түлкіқұйрық,жатаған бидайық, кəдімгі тарғақшөп, шалғындық жоңышка, тышқан сиыржоңышқа, шалғындық чина, фригийлік кекіре. Орманда мезофиттерге итбүлдірген, қой бүлдірген, құсықшөп, алтын шыбық, шоқпарбас жатады.Ксерофиттер – құрғақ жерлердегі өсімдіктер: мысықтабан, жіптесін саршатыр, бозкілем(күйдіргі,қызылкүрең, үлкен), қауырсын қау, аюқұлақ, ақ суоты, жерүсті қыналары.    1222.10. Кесте. Топырақ қышқылдығының өсімдік индикаторлары ( л. г. Раменский бойынша, 1956)  Өсімдік топтарыөсімдіктерТопырақрНАцидофильдер  Шеткері ацидофильдерШымтезек мүгі, жасыл мүк, шоқпарбас, масақты жалтыршөп, қынаптық ұйпабас, көп жапырақты аққайрақ, мысықтабан, жылбыршөп, ақшұнақбетеге, қымыздық.3,0 – 4,5Шамалы ацидофильдерҚаражидек, итбүлдірген, қазанақ, ақшайыр, келтебас,аютабан, баймана, жерүсті айрауық,шегіргүл4,5 – 6,0Əлсіз ацидофильдерЕркек қырыққұлақ, , қоңыраугүл); таңқурай, қара қарақат, ұзын жапырақты бөденешөп, таулықжылан, қоян еріні5,0 – 6,7Ацидофильді бейтарапЖасыл мүктер, ешкі тал4,5 – 7,0Нейтрофилдер  Шамалы бейтарапЕуропалық бежір, жасыл құлпынай, түлкіқұйрық,жоңышқа, дəрілік сабыншөп, лəйлекшөп, сібір балдырғаны,шашыратқы, қоңырбас6,0 – 7,3Нейтральді базифильдіӨгейшөп, бояу өгізкөз, қияқ, тікенді лотус6,7 – 7,8БазифильдіСібір аю бадамы, шегіршін, қыбыржық7,8 – 9,0 Топырақ қасиеттерін нақтылау үшін жəне мелиорация бойынша ұсыныстар жасауда терең жатуы үлкен маңызға ие, шалғындық топырақтарға өсімдіктердің индикаторлық түрлерінің топтары бойынша шамамен анықтауға болады.(Г.Л. Ремезова бойынша, 1976) Өсімдік түрлері ЖСТЖ, смҚылтанақсыз арпабас,шалғындық жоңынқа,үлкен жолжелкен, жатаған бидайық …………… 150 аса суоты, шалғындық бозот, тышқан сиыржоңышқасы, шалғындық чина 100– 150Тобылғы, субидайық 50–100Түлкі қияқ, өткір қияқ, Лангсдорф айрауық 10 – 50Қыртысты қияқ, көпіршікті қияқ 0 –10Аталған өсімдік топтарынан басқа өтпелі түрлері бар, мысалы, бірінші топқа жатқандай екінші топқа да жататын шалғындық123қоңырбас.Батпақты жылбұрыш ЖСТЖ 10 нан 100 смге дейін өседі, батпақты қалтагүл 0 ден 50 смге дейңн өседі. Нақты мекендейтін жерде көп дамитын болса, бір түрі биоиндикатор ретінде қолданулуы мүмкін.Орман экожүйесінде жерасты суларының терей жатуын 2.11. кестеде берілген деректермен бағдарлы түрде анықтауға болады.Химиялық заттармен, микроағзалармен, гельминт жұмыртқаларымен ластанудың топырақ нашарлауында айтарлықтай үлесі бар.Топырақты бақылау мен оны ластанудан қорғаудың жалпы талаптары 17.4.3.04 – 85 мемлекеттік стандартында баяндалған. 2.11. Кесте. Орман экожүйелеріндегі жер асты суларының тереңжатуының өсімдік-индикаторлары (с. в. Викторов бойынша, 1988)  Орман типтеріӨсімдік топтарыЖСТЖ, мШырша -саумалдықҚоян саумалдық, еуропалық жылқышөп, екіжапырақты қоянжем3 – 5Шырша -қаражидекҚаражидек, қоян саумалдық, жасыл мүк1 – 3Шырша -ұзақкүштіҚаражидек, қазанақ,1 азШырша шымтезектікКазанақ, андромеда, кассандра, сфагнумдықмүк0 – 0,5Шырша емедіБояушөп, жоңышқабас, айыл жұлдзышөп,5–10қарағай-шырша-саумалдықҚоян саумалдық, жасыл мүктер,қырыққұлақ3 – 5Қарағай-шырша-қаражидекҚаражидек, саумалдық, қырыққұлақ, жасылмүктер, итбүлдірген3 – 5Жас қарағайлы қынаМысықтабан, жіптесін саршатыр,10 көпЖас қарағайлыитбүлдірген өскен жерИтбүлдірген, жасыл мүктер3 – 5Жас қараағайлықаражидекҚаражидек, саумалдық, жасыл мүктер2 азҚыранотты жас қарағайСаумалдық, екі жапырақты қоянжем, қыранот1 – 3Ұзақкүшті жас қарағайқаражидек,көкжидеук, политрихум мүгі0,5 – 1,0Шымтезекті жасқарағайҚазанақ, кассандра, шымтезеке0 – 0 , 2   124Ауылшаруашылық жəне орманды алкаптар,егістік, шалғындық, жайылымдық топырақтар, қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар, ренреция аймақтары, елді мекендер топырағын ластанудан қорғаумен байланысты.Топырақ ластануын бақылау олардың сынамаларын реттеуде экспедициялық сипатқа ие. Жеке топырақтық –геохимиялық бағыттарда, табиғи шарттар мен антропогенді əсерлердің əдеттегі байланысын сипаттайтын негізгі телімде, сынамалаудың тұрақты желісінде белгілі бір алаңдарда 17.4.4.02 – 84 мемлекеттік стандартына сəйкес жүргізіледі.Химиялық заттермен топырақ ластануын гигиеналық бағалаудың негізгі белгісі ретінде топырақтағы химиялық заттардың шекті рұқсат етілетін концентрация немесе шамалы рұқсат етілетін концентрациясы қызмет атқарады.Топырақтағы заттардың шекті рұқсат етілетін концентрациясы (ШРКт.) құрамында осы заттардың болуы адамдар үшін қауіпсіз кешенді көрсеткішке ие, тəжірибе жүзінде орнатылған негізгі төрт зияынды ескеру керек: транслокациялық –заттың топырақтан өсімдікке, миграционды – сулы –жер асты суларына жəне су көздеріне, миграционды ауалы – ауаға өтуін сипаттайды, жалпы санитарлы – топырақтың өзін –өзі тазарту қабілетіне жəне биологиялық белсенділігіне ластаушы заттардың əсерін сипаттайды.Топырақтағы заттың шамамен рұқсат етілетін концентрациясы(ШРК) деп оның топырақтағы шамалы қауіпсіз концентрациясының максималды мағынасын айтады. Топырақтың əртүрлі типтеріндегі кейбір химиялық элементтер үшін ШРК 2.12 кестеде келтірілген.Химиялық заттармен тоыпрақ ластануының қаупінің дəрежесін бағалау əрбір зат бойынша жүргізіледі, ластану қауіпі неғұрлім жоғары болса,■ соғұрлым ластаушы заттардың нақты құрамы ШРКны арттырады, ол коэффициент түрінде көрінеді К=Сф/ШРКт. яғни, ластану қаіпі К 1 ден неғұрлым асатын болса, соғұрлым жоғары болады;■ ластаушы заттардың қауіптілігі, оның тұрақтылығы(өзгеріссіз түрде болуы), суда ерігіштігі(топырақтағы қозғалғыштығы), ласталған қабаттың қалыңдығы жоғары болады;■ Топырақтың буферлік қасиеті төмен болады(химиялық заттар ағыны əсерінен өзгіріссіз деңгейде химиялық жағдайын ұстап тұру 125қабілеті);■ Қарашірік құрамы, топырақ қышқылдығы төмен болады жəне механикалық құрамы жеңіл болады. 2.12. Кесте. . Топырақтағы кейбір ауыр металдар мен күшəннің БРШ(жалпы құрамы) (гн 2.1.7.2511-09)   ЭлементТопырақтағы БРК, мг/кг  Құмды жəне құмайт топырақтарБатпақты жəне балшықтытопырақтар ҚышқылБейтарапқажақынCd0,51,02,0As2510Pb3265130Nі204080Cu3366132Zn55110220 Елді мекендердің топырағы техногенді жүктемеге ие болады. Қалалар мен ауылдарда топырақтың биологиялық ластануы инфекциялық аурулар қоздырғыштары, ауру тудыратын микроағзалармен жəне паразит-жануарлармен, қарапайымдылармен(мысалы малярия), буын аяқтылар(қышыма), шаянтəрізділермен(балық аурулары), гельминттермен шақырылатын инвазивті аурулар əсерінен жоғары болады. Ластанған топырақ атмосфералық ауаның жəне судың екіншілік ластануының көзі болуы мүкін. Топырақтың əртүрлі патогендермен ластануы адам ауруларының эпидемиялық ошағының туындауына əкелуі мүмкін.Елді мекендердегі жер асты сулары мен топырақтың ластану дəрежесін санитарлы(гигиеналық) бағалау үшін 2.1.7.1287-03 санитарлы ережелер мен нормаларға сай химиялық, бактериологиялық, гельминтологиялық, энтомологиялық зерттеулер қолданады . Халық денсаулығына жоғары қауіпті əсері бар аудандар(мектепке дейінгі, мектептік, емдік мекемелер, тұрғын үй құрылыс алаңдары, су құбырын санитарлы қорғау, ауыз сумен қамтамасыз ету, ауылшаруашылық дақылдармен бос емес жерлер, демалыс орындары жəне т.б.) бірінші кезекте зерттеледі. 126Топырақтың органикалық заттардан өзін өзі тазарту қабілеті органикалық заттардың қарашіріктену деңгейін көрсететін,санитарлық сан. Санитарлық сан С – топырқтық белоктық(қарашіріктік). азот санының А(мг/100 г құрғақ топырақтың) органикалық азоттың жалпы санына қатынасы В:С =A/B7. Өте таза топырақта санитарлы сан 0,98 ден кем емес, ал əлсіз ластанған жерде 0,85-0,98, қатты ластанған жерлерде 0,7ден кем емес.Топырақтың органикалық заттармен ластануын ондағы белоктардың микробиологиялық ыдырауының нақты сатысын көрсететін,аммоний азотының(аммиак), нитриттер мен нитраттардың қатынасымен жорамалдауға болады.Қатты ластанған топырақта белоктардың, қөп құрамды аммоний азотының жəне аз құрамды нитраттардың белсенді дезаминденуі жүреді.Бөлінетін аммиак ары қарай топырақтың белоктық табиғатының органикалық заттарының ыдырауына қарай нитрификацияға ұшырайды, алдымен нитриттер кейін нитраттар концентрациясы артады. Осы көрсеткіштер бойынша топырақтың ластануын бағалау ластанбаған топырақпен(бақылау) салыстыру жолымен немесе динамикада мақсатты жүзеге асыру керек. Топырақтың фекалиймен биологиялық ластануы, судың ластануы сияқты санитарлы -көрсеткіштік микроағзалардың – ішек таяқшасы тобы бактериясының жəне энетрококктардың болуымен сипатталады. Ішектік паразитарлы аурулар қоздырғыштарымен топырақтың ластануын , олардың эпидемиялық қауіптілігін бағалау үшін қоздырғыш түрін, олардың тіршілікке қабілеттілігін, инвазивтілігін(адам, жануар, өсімдік ағзасына ену қабілеттілігі), жəнебасқа да көрсеткіштерін анықтайды.Топырақ геогельминттер(ішексорғы, қылдырықбас жəне т.б.) жұмыртқасының дамуы үшін, биогельминттердің жəне ішектік патогенді қарапайымдылардың(лямблия,амеба,балантидия), цисталарының(қолайсыз жағдайда біржасушалы ағзалардың қорғаныш қабықшасында уақытша өмір сүру формасы) уақытша мекендеу орны болып, қажетті орта болып табылады.Геогельминттер жұмыртқасы топырақта өзінің тіршілікке қабілеттілігін 3-10 жыл аралығында сақтайды, биогельминттер – бір жылға дейін, ішектік патогенді қарапайымдылардың цисталары – бірнеше күннен 6 айға дейін.Елді мекендердегі топырақта синантропты (гр. syn — бірге жəне anthropos — адам) шыбынның (бөлме, үй, ет) дернəсілі мен қуыршағының болуы, аумақты дұрыс тазаламау, тұрмыстық 127қалдықтарды сақтауды жəне оларды уақытылы шығарып тастауды бұзу оның қанағатсыз санитарлы жағдайының көрсеткіші болады. Синантропты шыбындар адамдардың инвазивті жəне инфекционды(ішектік патогенді қарапайымдылардың цисталары, гельминттер жұмыртұасы жəне т.б.) ауруларын механикалық тасымалдаушылар болып табылады.Шыбындардың ұрықтануының неғұрлым мүмкін орындары – ыдыраған органикалық заттардың жиынтығы жəне 1 м қашықтыққа дейнгі айналамыздағы топырақ. Топырақтың құнарлануы мен нашарлау деңгейін бақылауды қамтамасыз ету үшін 17.4.2.03 — 86 мемлекеттік стандартқа сəйкес ауылшаруашылыққа арналған топырақты төлқұжаттау керек.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ МЕН ТАПСЫРМАЛАР 1. Ғаламдық деңгейде биосфердағы экологиялық тепе-теңдіктің бұзылысы бірініші кезекте ғаламшар халқының тез өсуіне негіделген. Осы мəселені шешуде қоғам қолданатын шараларды атаңыз?2. Сіздің аймақтағы эколог иялық мəселені шешуде тұрақты даму концепциясының қағидалары қалай қолданылады?3. Пайдалы қазбаларды өңдеудің ашық əдісі жабық əдіске қарағанда қандай көрсеткіштер бойынша орын береді?4. Жер асты көлікжайының құрылысы жер қойнауын падалануға жатады ма?5. Рециклинг əсерінен қандай металлдар алынады?6. Атмосфераның қандай қабаты биотаны а) күнді желден;б) қысқа толқынды иондаушы сəулеленуден;в) ультракүлгін сəулеленуден; г)метериоттерден қорғайды? Жауапты негіздеңіз.7. 2.2. кестеде берілген деректер негізінде СО2 табиғи жəне антропогенді көздерден шығарылым үлесін салыстырыңыз. Сіздің ойыңызша, бір теория бойынша отынның əртүрлі түрлерін жағу кезінде көмір қышқыл газының қарқынды бөлінуіне негізделген климаттық жылынуда адам рөлі қандай?8. Өнімдердің химиялық құрамы жаңармай мен оттегі қатынасына тəуелді болады?9. Су жинағыш бассейнннің қандай өзенінде сіздің қандай білім беру мекемеңіз орналасқан?10. суды пайдаланудың суды тұтынудан қандай айырмашылығы бар?11. Органикалық заттардан өзін –өзі тазалау үрдістерін атаңыз: а)өзенде; б) көлде.12. Өнеркəсіптік жəне коммуналды-тұрмыстық ағынды сулардағы ластаушы заттар құрамының қандай айырмашылығы бар? 12813. Сіздіің аймақатағы флора мен фаунаның 10 өкілін атаңыз?14. Қорықтың қорықшадан қандай айырмашылығы бар?15. Өсімдік қоғамында орман неліктен маңызды орынға ие?16. Ағаштың қандай түрі неғұрлым бағалы болып саналады? а)жөке ағашы; б) қарағай;в) көктерек.17. Қоршаған ортаның векальді ластануын көрсететін ішек таяқшасы тобының бактериялары неліктен индикаторлы микроағзалар түрінде қолданылады?18. Қандай көмірсу құрамды заттар табиғатта жойылған органикалық заттардың ыдырауы нəтижесінде пайда болады?19. Ауылшаруашылыққа жерді пайдаланудың дұрыс ұйымдастырылған белгілерін атаңыз?20. Сіздің аймақағы топырақтың нашарлау деңгейі қандай?21. Шикі қарашірік қандай экожүйелерде қалыптасады? А)шөлде; б) қылқанды орманда; в) шалғындық22. қарқынды қозғалысты автокөлік жолдары маңынан саңырауқұлақтар мен жидектер жинауға неге рұқсат етілмейді?23. Пестицидтердің қоршаған ортаға теріс əсері немен түсіндіріледі?24. Қандай факторлар негізінде аудан бірлігінде өсімдіктердің жоғарылаған өніміділігі технологиялар қолдануда қамтамасыз етіледі? а) гидропоника; б) Миттлайдер бойынша жерді пайдалану?25. Ресейдің көптеген аймақтарында басым сарқылған жерді пайдаланудың физикалық жəне экономикалық себептерін атаңыз?26. Топырақ пен тұнба да қандай ластаушы заттар бар екенін, биотестілеу əдісі арқылы анықтауға болады ма?27. Анаэробты жағдайда су қоймасындағы сульфатредукция өтуінің мүмкуіндіктерін секере отырып, ШРКб.ш.< ШРКш.с. екендігін түсіндіріңіз?.                  129 3 Тарау  ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖƏНЕ ƏЛЕУМЕТТІК МƏСЕЛЕЛЕРІ2002 ж 10 қаңтарындағы № 7-ФЗ «Қоршаған табиғат ортасын қорғау туралы» Федералдық заңнан табиғат жəне оның байлығы Ресей халқының ұлттық игілігі екендігін аңғаруға болады, сондықтан қоршаған ортаны қорғау аясындағы заң шығарушылық қызметті, шараларды өңдеуді (бағдарламаларды) жəне нормалардың орындалуын бақылауды қолдана отырып, табиғат ресурстарын қоғамдық игілік ретінде мемлекет басқаруы тиіс. Мемлекеттік басқарудың мағынасын ескере отырып, ведостволық (салалық) , өндірістік жəне қоғамдық басқаруды атап өтуге болады.Мемлекеттік басқару органдары əрекет етуші экологиялық заңнамаға сəйкес табиғатты пайдалануды жəне жайлы қоршаған ортаны қалыптастыруды басқаруды жүзеге асырады.   3.1.  МЕМЛЕКЕТТІК ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАСҚАРУ ҚЫЗМЕТТЕРІ МЕН ƏДІСТЕРІ   Мемлекеттік экологиялық басқару келесі қызметтердің орындалуын қамтамасыз етеді:■ стратегияны (мемлеккеттік тұжырымдамаларды қабылдау) жəне жоспарлауды (федералдық жəне аймақтық мақсаттық бағдарламалар, басқа да жоспарлар түрінде) анықтау;■ табиғат ресурстарын тіркеу жəне мониторинг жəне кадастр жүргізу түрінде жүзеге асырылатын қоршаған орта жағдайын бақылау;■ тұтынушылар арасында табиғат ресурстарын бөлу жəне қайта бөлу;■ табиғат ресурстарының кеңістіктік-аумақтық орналасуы;  130■ табиғат ресурстарын пайдалануға келісімдер мен лицензиялар беру жəне қоршаған ортаға əсер ету (рұқсат етілетін жүйе);■ нормошылдық;■ бақылау мен қадағалау;■ пікірталастарды шешу (соттықтан басқа);■ жеке актілер шығару.Нақты тапсырмаларды шешудегі басқару əдістерін таңдау жағдай мен қойылған мақсаттарды бағалаудан; қойылған мақсаттарды жүзеге асыру əдістерінен; таңдалған əдістерді тиімді қолдануды қамтамасыз етуден жəне мақсаттарға жетуден тұрады.Уəждеме бағыттарына, қатынастар түріне жəне əрекет ету формаларына сəйкес басқару əдістері шартты түрде үш іріленген класқа бөлінеді: ұйымдастырушылық-əкімшілік, экономикалық жəне əлеуметтік-психологиялық. Қойылған мақсаттар мен нақты шарттарға байланысты жеке əдістерге артықшылықтар берілуі мүмкін, бірақ олар үнемі жиынтықта қолданылуы тиіс.Басқарудың ұйымдастырушылық-əкімшілік əдістері адамдар арасында ұйымдастырушылық жəне басқару қатынастарды қолдануға негізделген жəне шаруашылық жүргізудің жоспарлық-əкімшілік жүйесінде ерекше таралымға ие болды. Олар үш топқа бөлінеді:■ реттемелеуден (ұйымдастырушылық, қызметтік, лауазымдық), қалыптандырудан (уақытты, санды, шығаруды жəне т.б.) жəне нұсқамалаудан (түсіндіру, таныстыру жəне т.б.) тұратын ұйымдастырушылық-тұрақтандыру əсері;■ ағымдағы оперативтік əсер мен ұйымдық байланыстарды түзетуді болжайтын басқарма əсер (нұсқау, бұйрықтар, жарлықтар, қаулылар, қарарлар);■ тəртіптік əсер ету шаралары-əкімшілік, еңбектік, азаматтық құқықтар мен заңнамалар негізіндегі жеке жəне ұжымдық жауапкершілікті орнату. Экологиялық реттеудің келесідей əкімшілік- бақылау құралдары бар:■ экологиялық заңнама;■ экологиялық стандарттар мен нормативтер жиынтығы;■ шаруашылық қызметін лицензиялау жүйесі;■ табиғатты пайдалану қызметін болжау, жоспарлау жəне бағдарламалау əдістері мен құралдары.Əкімшілік-бақылау блоктарына сонымен қатар «жұмсақ» депаталатын құралдар жатады:■ экологиялық мониторинг; 131■ қоршаған ортаға əсер етуді бағалау жəне жобалардың экологиялық сараптамасы;■ экологиялық аудит;■ экологиялық сертификаттау (белгілеу);■ экологиялық бақылау органдары мен табиғатты пайдаланушылар арасындағы ерікті келісімдер.Басқарудың экономикалық əдістері тұлғаның, топтың, ұжымның, ұйымның экономикалық мүдделеріне əсер етеді жəне жоспарлаумен, тіркеумен, сараптаумен жəне бақылаумен қамтамасыз етіледі. Экономикалық ынталандыру мен шаресеп жеткен жетістіктермен шығындарды салыстырып есептеуге мүмкіндік бере отырып, осы жерде маңызды рөл ойнайды.Төменде басқарудың кейбір экологиялық тетіктері келтірілген:■ табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем (жалдамалық төлем);■ табиғат ресурстарын мақсаттық қолданыстан шығарғандығы немесе осы ресурстардың сапасын нашарлатқаны үшін өтемдік төлем;■ ластанған қоршаған орта мен шығарылған қалдық төлемі;■ экологиялық қауіпті өнімді шығарғаны үшін жəне экологиялық қауіпті технологияларды қолданғаны үшін салық;■ салық салудағы жеңілдіктер.Əкімшілік те, экономикалық əдіс те мықты жəне əлсіз жақтарға ие. Əкімшілік-бақылау құралдары нақтылықпен жəне қойылған мақсаттар анықтылығын қамтамасыз етеді, бірақ олар жеткілікті икемді емес, инновацияны ынталандырмайды жəне шектен тыс əкімшілік шығындарды талап етеді. Экономикалық құралдар экологиялық шығындарды үнемдеу тұрғысынан жоғары тиімділікке ие, өйткені олар табиғатты қорғау стратегияларын таңдау барысында кəсіпорынның дербестігімен қамтамасыз етеді; басқа жағынан , олар құнсыздану үрдісіне, бəсекеге қабілеттілікті төмендету қатеріне деген жоғары сезімталдықпен ерекшеленеді.Шынайы əрекетте барлық тетіктерді бір уақытта қолдану мүмкін емес, өйткені олардың кейбіреуі бір-бірін қайталауы немесе қарама- қарсы қызмет атқаруы мүмкін. Сондықтан табиғатты пайдаланудың шаруашылық механизмін құрастыру барысында əкімшілік жəне экономикалық тетіктер мен əдістерді үйлестірудің оңтайлы құрылымын таба білу керек, сонымен қатар ағымдағы жəне перспективалық экологиялық реттеу құралдарының.Басқарудың əлеуметтік-психологиялық əдістері адамдарға қатысты 132жəне олар арасындағы барлық қатынастар аясын қамтиды. Осы əдістер тобының негізгі тапсырмасы- ұжымда жағымды моральдық- психологиялық климат қалыптастыру, тапсырылған жұмысты орындауға деген оғ эмоция қалыптастыру.    3.2. РЕСЕЙДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЗАҢНАМАЛАРЫ  Адам мен табиғат арасындағы үйлесімді қарым-қатынасқа қол жеткізуді қамтамасыз етуі тиіс, олардың өзара əрекеттесу аясындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесін экологиялық құқық деп атайды. Экологиялық құқықтың негізгі қағидалары келесі ережелерде бекітіледі:■ абиғат ресурстарына адамның тіршілік əрекетінің негізі сияқты қатынас;■ табиғат ресурстарын оңтайлы пайдалану мен тіркеу;■ табиғат ресурстарын пайдалануды бақылау;■ экологиялық қағидалардың қоғам мен табиғатқа қатысты артықшылықтары;■ оңтайлы табиғатты пайдалануды экономикалық ынталандыру;■ халықты экологиялық тəрбиелеу;■ халықаралық экологиялық серіктестік.Экологиялық құқық экологиялық құқық көздеріне сүйенеді-қоғам мен табиғат арасындағы қатынастарды реттейтін нормативтік- құқықтық актілер. Экологиялық құқық көздері жүйесін келесі нормаивтік-құқықтық актілер құрайды:■ РФ Конституциясы;■ РФ заңдары;■ РФ Президентінің жарғылары;■ РФ Басқармасының қаулылары;■ федералды министрлік пен ведомство актілері;■ РФ Конституциясы мен сəйкес федералдық заңдарына қарама- қайшы келмеуі тиіс Ресей Федерациясы субъектілерінің конституциялары, заңдары мен заңға қосымша актілері;■ жергілікті өзін-өзі басқару органдарының нормативтік құқықтық актілері;■ сот шешімдері;■ кодталмаған актілер. 133Əртүрлі табиғат ресурстарына қатысты маңызды заңдар мен нормативтік құжаттар сілтемесі 2.1 бөлімде, экологиялық мониторинг-2.3 бөлімде келтірілген.Экологиялық құқық нормаларын екі бөлімге бөлуге болады- табиғат қорғау (экологиялық) жəне табиғи-ресурстық заңнама.Табиғатты қорғау заңнамалары қоршаған ортаны қорғау аясында қоғамдық қатынастарды реттейді. Табиғатты қорғау (экологиялық) заңнамаларына мысалы, «Қоршаған табиғат ортасын қорғау туралы»,«Халықтың санитарлық-эпидемиологиялық саулығы турады»,«Экологиялық сараптама туралы» жəне т.б Федералдық заңдар жатады.Табиғатты қорғау заңдары жеке табиғат ресурстарын қолдану аясында қоғамдық қатынастарды реттейді-жер, жер қойнауы, ауа, су жəне т.б. Табиғатты қорғау заңнамаларына Жер, Су, жəне Орман кодекстері, «Жер қойнауы туралы» , «Жануарлар əлемі туралы» заңдар жатады.Барлық экологиялық заңнамалар негізінде екі маңызды нормалардан тұратын Ресей Федерациясының Конституциясы жатыр. Олардың біреуі (42 бап) əр адамның жайлы қоршаған ортаға, оның жағдайы туралы сенімді ақпаратқа жəне денсаулығына немесе экологиялық құқықбұзушылықпен мүліктеріне келтірілген зиянның орнын толтыруға құқығын бекітеді, ал екіншісі (9 бап, 2 бөлім) жер жəне басқа да табиғат ресурстары жеке, мемлекеттік, муниципалды жəне меншіктің басқа да түрлерінде бола алатындығын жариялайды. Біріншісі адамның биологиялық бастамаларына қатысты, екіншісі- оның тіршілік етуінің материалдық негіздеріне.РФ Конституциясының 72 бабына сəйкес табиғат ресустарын иелену, пайдалану жəне билеу, сонымен қатар табиғатты пайдалану, қоршаған ортаны қорғау мен экологиялық қауіпсіздікпен қамтамасыз ету Ресей Федерациясы мен оның субъектілерінің бірігіп жүргізуінде жатыр.РФ конституциясы (9 бап) табиғат ресурстарына деген меншік түрлерінің алуантүрлілігін орнатады. Меншік құқығы жерге, жер қойнауына, жануарлар əлеміне, су нысандарына жəне орманға, сонымен қатар ерекше қорғалатын табиғат аумақтарына орнатылған. Жермен тығыз байланысты өсімдік əлемі жер иесінің меншіктік құқығының нысаны ретінде қарастырылуы керек.Заңға сəйкес табиғат ресурстарына меншік құқығын иеленуші субъектілер болып жеке тұлғалар (нақты тұлғадар) жəне заңды 134тұлғалар (кəсіпорын, ұйымдар) , Ресей Федерациясы , Федерация субъектілері жəне муниципалды білім беру табылады.Кез келген меншік иесіне табиғат ресурстарын оңтайлы пайдалану міндеті қойылады. Меншік иесі мүддесі қоршаған орта мүдделеріне қарама-қайшы келгенге дейін, яғни зиян келтірілгенге дейін табиғат ресурстарын еркін басқарады, қолданады жəне билейді.РФ Конституциясының 35 бабына сəйкес жеке меншік заңмен қорғалады. Бұл ешкім өз меншігінен сот шешімінсіз айырыла алмайды дегенді білдіреді; мемлекеттік қажеттіліктер үшін мəжбүрлеу арқылы мүліктен айыруға қатысты ше, ол алдын ала жəне бірдей орнын толтыру жағдайында ғана жүргізіле алады.Меншік құқығын қорғау Ресей Федерациясының Азаматтық кодексінің 12 бабына сəйкес жүзеге асырылады. Ерекше атап өту керек, меншік құқығын бұзу арқылы келтірілген шығындар, сонымен қатар жер пайдаланушылық шығындары əрекет етуші заңнамаға сəйкес толықтай өтелуге тиіс.Жалпы табиғатты пайдалану құқығы əрбір азаматтың қолайлы қоршаған орта құқығын жүзеге асырумен байланысты.Жер заңнамасында қалалардағы, ауылдардағы жəне ауылдық елді мекен пунктеріндегі жалпы қолданыстағы жерлер қарастырылған. Оларға келесі жерлер жатады:■ байланыс жолдары ретінде қолданылатын (көшелер, алаңдар);■ халықтың мəдени-тұрмыстық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті (саябақтар, жағажайлар, су қоймалары);■ кəдеге жаратылмаған өнеркəсіптік жəне тұрмыстық қалдықтарды көмуге арналған полигондар орналастырылған;■ қаланың жəне елді мекендердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қызмет ететін басқа да жерлер.Ресей Федерациясының орман кодексі олардың өз қажеттіліктері үшін саңырауқұлақтарды, жидектер мен дəрілік шөптерді жинау құқықтарын қамтамасыз ете отырып, азаматтардың ормандарда мекендеуін реттейді.Сирек жəне жойылып кету қаупі бар өсімдіктер мен жануарларды жəне басқа да ағзаларды қорғау мен тіркеу мақсатында Ресей Федерациясының Қызыл кітабы жəне Ресей Федерациясы субъектілерінің Қызыл кітабы құрылған. Қызыл кітапқа енгізілген түрлерге жатқызылатын өсімдіктер, жануарлар жəне басқа да ағзалар түрі шаруашылықтық қолданыстан жаппай шығаруға жатқызылады. Осы ағзалардың санын қысқартуға жəне олардың тіршілік ортасына 135зиян келтіруге əкелетін қызметтерге тыйым салынады.Ресей Федерациясының жергілікті өзін-өзі басқару органдары хабарлауы тиіс сəйкес шектеулермен табиғат ресурстарын жалпы қолдануды қарастырады.«Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңға сəйкес азаматтар келесі құқықтарға ие:■ қоршаған ортаны қорғау аясында қызмет жасайтын қоғамдық бірлестіктер, қорлар жəне басқа да ұйымдар құруға;■ өзі тұратын жерлердегі қоршаған орта жағдайы туралы өз уақытында толық жəне сенімді ақпарат алуға;■ қоғамдық экологиялық сараптама жүргізу туралы ұсыныс тастауға жəне оны өткізуге қатысуға;■ қоршаған ортаға келтірген зиян үшін сотқа талаптар қоюға. Сонымен қатар азаматтар келесі міндеттерге ие:■ табиғат пен қоршаған ортаны сақтауға;■ табиғатқа жəне табиғи байлықтарға ұқыпты қарауға;■ табиғатты заңмен рұқсат етілген шекте қолдануды жүзеге асыруға.Арнайы табиғатты пайдалану барлық қоғамның, сонымен қатар заңды жəне жеке тұлғалардың экономикалық мүдделерін қанағаттандырумен байланысты, сондықтан ол жалпы табиғатты пайдалануға қарағанда қоршаған ортаға айтарлықтай көп əсер етеді. Табиғатты арнайы пайдалану қоршаған ортаға түсіретін үлкен жүктемесіне байланысты сəйкес мемлекеттік органдар келісімімен жүзеге асырылады. Ол кешенді табиғатты пайдалану мен суды, жер қойнауын жəне басқа да табиғат ресурстарын арнайы пайдалануға бөлінеді.Табиғатты арнайы пайдалану барысында табиғат ресурстарының бір түрін пайдалану басқа түрлерге минималды зиян келтіру арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Сəйкесінше, кəсіпорынның немесе ұйымның барлық шаруашылық қызметтері қоршаған ортаға минималды əсер тигізуі керек.Табиғатты арнайы пайдалану құқығы атап өткендей, заңмен қатаң сəйкестендірілген түрде рəсімделуі тиіс келісім, лицензия, тұжырымдама алған кезде ғана пайда бола алады (келісім, лицензия, келісімшарт жоқ-табиғатты арнайы пайдалану құқығы да жоқ).Мемлекет меншігіндегі табиғат ресурстарын билеу ашық сипатқа ие болуы тиіс лицензиялау жолымен жүзеге асырылады.Экологиялық құқықбұзушылықтар қоғамға азырақ зиян əсер ететін 136экологиялық қылықтарға (тəртіптік, азаматтық, əкімшілік) жəне ауыр салдарға əкелетін экологиялық қылмыстарға (қылмыстық заңбұзушылықтар) бөлінеді.Келесідей эколониялық заңбұзушылықтар орын алады:■ қоршаған табиғат ортасының ластануы;■ табиғат қорларын оңтайлы емес қолдану мен сарқылуы;■ табиғи нысанның зақымдануы немесе жойылуы;■ табиғи экожүйенің бұзылуы.Экологиялық құқықбұзушылық үшін құқық нормасының санкциясына сəйкес жасаған экологиялық құқықбұзушылықтың жағымсыз салдарына төзу жауапкершілігін көздейтін тəртіптік, əкімшілік, азаматтық-құқықтық немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылады. РСФƏР 1991жылдың 19 желтоқсанындағы № 2060-1«Қоршаған табиғи ортаны қорғау туралы» ескі Заңымен экологиялық құқықбұзушылық үшін материалдық жауапкершілікке тарту да қарастырылды, бірақ 2002жылдың 10қаңтарындағы «Қоршаған ортаны қорғау туралы» жаңа Федералдық заңда алынып тасталды. Құқықбұзушылардың жауапкершілігі туралы жалпы ережелерге ие заңнамалық актілерге келесі Федералдық заңдар жатады:■ 1995 ж 23 қарашасындағы . № 174-ФЗ «Экологиялық сараптама туралы»;■ 1995 ж 14 наурызындағы. № 33-ФЗ «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ;■ 1995 ж 23ақпанындағы . № 26-ФЗ «Табиғи емдік ресурстар, емдік-сауықтыру аймақтары мен шипажайлары туралы» ;■ 1995 ж 24сəуіріндегі. № 52-ФЗ «Жануарлар əлемі туралы»;■ 2006 ж 3маусымындағы. № 74-ФЗ «Ресей Федерациясының су кодексі»Қазіргі уақыттағы Ресей Федерациясының экологиялық заңнамасы 550 əрекет етуші құжаттардан, 45 заңнан, 5 кодекстен, 140 Басшылық қаулысынан, 13 Президент жарғысынан жəне ведомстволық нормативтер блогынан тұрады. Құқықтық мəндегі қабылданған заңдар əлсіз жəне нормативтік талаптарды жүзеге асырудың тиімді механизмдеріне ие емес. Экология аясындағы ресейлік заңнамаларда қазіргі күнге дейін шетелдік дамыған мемлекеттерде 1980 – 1990-жж қабылданған көптеген заңнамалық актілер мен құқықтық нормалар жоқ. Осылай немесе басқаша қоршаған ортаны қорғау аясын қозғайтын 1995 – 2007 жж қабылданған заңдардың айтарлықтай бөлігінде қазіргі уақытта осы аядағы заңнамалық бзаның əлсірегенін 137жəне 1991 ж дейін болған заңнамамен салыстырғанда айқындығының төмен екендігін атап өту керек. Бұл келесі себептерден пайда болған:■ 2002 ж 10 қаңтарындағы базалық Федералдық заң № 7-ФЗ«Қоршаған ортаны қорғау туралы», ол «адам-қоғам-табиғат» өазара қарым-қатынасының барлық тарабын қамтиды, 1991 – 2002 жж əрекет еткен 1991 ж 19 желтоқсанындағы РСФƏР№ 2060-1 «Қоршаған табиғи ортаны қорғау туралы» Заңында тура əрекеттегі нормалар көп болғандағы жиек болып табылады.■ жеке табиғат ресурстарын қолдануға немесе қызметтің жеке түрлерін реттеуге қатысты заңдарды қабылдау барысындағы табиғатты қорғау заңнамаларына оны əлсірететін түзетулер енгізілді (Су, Қала құрылысы жəне Орман кодексі);■ негіз болатын заңдарды (Əкімшілік, Əкімшілік-іс жүргізу, Қаржылық, Жерлік, Азаматтық, Азаматтық-іс жүргізу, салық кодексі) қабылдау барысында қоршаған ортаны қорғау аясында əрекет ететін заңнамалардың ережелері толықтай ескерілмеді, осының салдарынан экологиялық нормалар жүзеге асырыла алмайды.РФ Конституциясының РФ Басқармасының елдегі біртұтас мемлекеттік экологиялық саясаттың жүргізілуін қамтамасыз ету міндеті жайлы 114 бабына қарамастан, Ресейде ведомство мүддесін қанағаттандыру үшін қоғамның экологиялық мүдделері көбінесе ескерілмейді. Мысалы, Ресей Федерациясының атом энергетикасының даму бағдарламасы РФ Басқармасымен сəйкес экологиялық сараптамалар өткізбей, «Экологиялық сараптама туралы» Федералды заңды бұзып бекітілді.Қоршаған ортаны қорғау аясындағы Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық базасы құқықпен қорғалатын мүдделердің маңызды түрі ретінде қоғамдық жəне мемлекеттік экологиялық мүдделерді қорғау үшін жеткіліксіз дербестікпен жəне толықтылықпен сипатталады. Онда ішкі қарама-қайшылықтар, кемшіліктер, бұрмаланудар бар жəне экологиялық қатынастарды құқықтық реттеуде кешенді ережелер жоқ. Аталған мəселелер экологиялық заңнамалар нормаларын кодтау жолымен шешіле алады.       138 3.3. ТАБИҒАТ ПАЙДАЛАНУДЫ БАСҚАРУДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАНДАРЫ   Мемлекеттік экологиялық басқаруды жүзеге асыратын органдар өзінің мəртебесі бойынша жалпы жəне арнайы болып бөлінеді.Жалпы басқару органдарына РФ Президенті, РФ Феде¬ралды Жиналысы (заң шығарушылық билік) жəне РФ Үкіметі (орындаушылық билік), Ресей Федерациясы субъектілерінің заң шығарушылық жəне орындаушылық билік, жергілікті өзін-өзін басқару органдары жатады. Бұл ішкі жүйе буындарының құзыреті РФ Конституциясы мен Федерация субъектілерінің Конституциясында, сонымен қатар экологиялық заңнаманың (қоршаған ортаны қорғау жəне табиғат қолдану саласында) жалпы жəне арнайы актілерінде анықталған.Аталған органдардың экологиялық басқару саласындағы əрекеті ең алдымен экологиялық саясатты анықтау жəне жүзеге асыру, заң шығару, стратегиялық жəне басқа ірі масштабты жоспарлау, қоршаған ортаны қорғау мəселелерінің басымдылығын анықтау, экологиялық қауіпсіздікті жəне табиғат қолдануды тиімді пайдалануды қамтамасыз ету, табиғат қолдануды жалпы басшылық жасау жəне басқару, табиғат басқаруды жалпы бақылауға шоғырланған.Президенттік билік буыны өкілеттілігіне жалпы ұлттық табиғат қорғау саясатының алғашқы қағидаларын құрау, сонымен қатар қоршаған ортаны жəне табиғат пайдалануды құқықтық қамтамасыз жатады. Қолданыстағы РФ Конституциясына сəйкес Президент тек заң шығарушылық бастама құқығына ғана ие емес, бірақ депутаттар қабылдаған заңдарды бекітеді (немесе қабылдамайды), одан кейін олар күшіне енеді (немесе енбейді), сонымен қатар өзінің жарлықтарын дайындауы мүмкін. Биліктің президенттік буыны құрамында РФ Қауіпсіздік Кеңесі қызмет жасайды, оның шеңберінде– қоршаған ортаны қорғау жəне табиғат пайдалану түбегейлі сұрақтарын шешу бойынша ұсыныстар дайындайтын Экологиялық қауіпсіздік бойынша ведомствоаралық комиссия болады.Ресейде биліктің заң шығарушылық буыны екі палаталы парламентпен берілген – табиғатты қорғау заңнамасын əзірлейтін жəне қабылдайтын Федералды Жиналыс. Заң шығарушылар заңнамаға, сонымен қатар Əкімшілік, Қылмыстық жəне басқа кодекстерге шаруашылық, қылмыстық жəне əкімшілік экологиялық нормаларды енгізу арқылы табиғат пайдалану жəне қоршаған ортаны139қорғауды реттеуде қатысады. Қоршаған ортаны қорғауға айтарлықтай парламенттің екі палатасымен қабылданатын Мемлекеттік бюджет əсер етеді.Биліктің орындаушылық буыны РФ Үкіметінің құрамына кіретін РФ Үкіметінің мемлекеттік экологиялық бақылау жəне басқару органдарымен ұсынылған, олар мемлекеттік басқару органдарының ішкі жүйесін құрайтын, сонымен қатар аумақтық жəне аймақаралық органдар кіретін федералды орындаушылық билік органдары. Бұл органдар үш түрлі міндеттерді шешеді: кешенді; салалық (ормандарды, ауылшаруашылық мақсатты жерлерді, су объектілері, пайдалы қазындылар орындарын жəне т.б. қорғау жəне пайдалану бойынша); функционалды (барлық табиғи объектілерге қатысты бір немесе бірнеше туыс функцияларды орындаумен байланысты).РФ Үкіметінде табиғи ресурстарды зерделеу, пайдалану, өндіру жəне қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты өндіру жəне нормативті-құқықтық реттеумен Ресей Федерациясының Табиғи ресурстар жəне экология министрлігі (Ресейдің Табиғатмині) айналысады. Ол оған ведомстволық бағынышты бес орындаушылық билік органының: Табиғат пайдалану саласында бақылау бойынша Федералды қызметі (Рестабиғбақылау), Жер қойнауын пайдалану бойынша Федералды агенттігі (Ресжер), су ресурстарының Федералды агенттігі (Рессуресурсы), орман шаруашылығының Федералды агенттігі (Ресауылшар) жəне гидрометеорология жəне қоршаған ортаны бақылау Федералды қызметі (Ресгидромет) қызметін үйлестіру жəне бақылауды жүзеге асырады.Рестабиғбақылау қоршаған ортаны қорғау саласында жануарлар əлемі объектілерін, ерекше қорғалатын табиғи аймақ, жер, су объектілеріне, құрлықтық қайраңның табиғи ресурстарын тиімді пайдалануға бақылау мен қадағалауды жүзеге асырып заңнама талаптарын сақтауды қадағалайды. Ол қалдықтардың (радиобелсенділерді қоспағанда) мемлекеттік тізімдемесін жүргізу, оларды сақтау объектілерін құруға рұқсат беру, қалдықтардың трансшекаралық ауысуы, экологиялық сараптама өткізу жəне т.б. қоса есептегенде басқаруды қамтамасыз етеді. Рестабиғбақылаудың стратегиялық мақсаты – Ресейдің экологиялық жəне экономикалық қауіпсіздігін, тиімді жəне экологиялық қауіпсіз табиғат пайдалану, қоршаған ортаның барлық компоненттерін құлдырау мен жойылудан сақтауды қамтамасыз ету. Рестабиғбақылаудың басты мақсаты – экологиялық құқықбұзушылықтарды анықтау, жолын кесу жəне 140алдын алу.Ресжер жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу, пайдалы қазындылар орнын бағалауды өткізу, жер қойнауын пайдалануға конкурстар мен аукциондар, сəйкесті лицензиялар беруді жəне т.б. ұйымдастырып, жер қойнауын пайдалануды басқаруды қамтамасыз етеді.Рессуресурстары қызметінің негізгі мақсаты– су экожүйелерін сақтау, халық жəне экономика объектілерін судың жағымсыз əсерінен қауіпсіздігі жағдайында тұрақты су пайдалануды қамтамасыз ету.Ресауылшар орман қатынастары саласында мемлекеттік қызметтерді бақылау, қадағалау жəне көрсетуді жүзеге асырады. Оның билігінде шабу жасын анықтау, орман қорының жерлерін басқа категориялар жеріне ауыстыру, аймақтық жоспарлау кестелерінің жобаларын қарастыру, ормандардың мемлекеттік түгендеуін өткізу жəне т.б. сияқты сұрақтар болады.Ресгидромет гидрометеорология жəне оған шектес салаларда, қоршаған ортаның жағдайы мен ластануын мониторингі саласында мемлкеттік қызметтер көрсетеді, метеорологиялық жəне басқа геофизикалық процесстерге мемлекеттік бақылауды өткізу функцияларын жүзеге асырады. Ресгидрометтің белсенді əсер етуі бойынша жұмыстың маңыздысы – РФ Конституциясының 42 б. бекітілген қоршаған ортаның жағдайы туралы анық ақпарат алуға азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету. Ресгидромет халықаралық келісімдер бойынша, оның ішінде Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның конвенциясы (Вашингтон, 1947), БҰҰ климатты өзгерту туралы жиектемелі конвенциясы (Рио-де-Жанейро, 1992) жəне қоршаған ортаны қорғау бойынша хаттама (Мадрид, 1991), Антарктика туралы келісім (Вашингтон, 1959) бойынша қоршаған ортаның жағдайы туралы метеороло¬гиялық жəне басқа ақпаратпен алмасуға қатысты Ресейдің міндеттемелерін орындауды қамтамасыз етеді.РФ Үкіметінің құрылысына кіретін экологиялық, технологиялық жəне атомдық қадағалау бойынша Федералды қызметі (Рестехқадағалау), түрлі жұмыстарды қауіпсіз жүргізу саласында бақылау жəне қадағалауды жүзеге асырады жəне атом энергиясын пайдалану кезінде қауіпсіздікті реттеудің уəкілетті мемлекеттік органы болып табылады.Тұтынушылар құқықтарын жəне адам саулығын қорғау саласында қадағалау бойынша Федералды қызметі (Рестұтынуқадағалау) Ресей 141халқының санитарлық-эпидемиологиялық саулығын қамтамасыз ету жəне тұтынушылар нарығында тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласында бақылау жəне қадағалау функцияларын жүзеге асырады.   3.4.  АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ТАБИҒАТ ПАЙДАЛАНУДЫ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУ   Агроөнеркəсіптік кешені – ауыл шаруашылығы, ауыл өнімдерін өңдеу жəне дайындау, оны тұтынушыларға жеткізу, ауыл құрылысы, балық аулау жəне т.б. кіретін халық шаруашылығы тарауларының жүйесі.Агроөнеркəсіптік кешені саласында мемлекеттік саясатын жасау жəне нормативтік-құқықтық реттеу бойынша орындаушылық биліктің федералды органы болып Ресей Федерациясының Ауыл шаруашылық министрлігі (Ауылшармин) танылады. Ол қызметтің келесі салаларында мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады:■ мал шаруашылығы, оның ішінде Қорғалатын селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізіміне енгізілген балықтардың қолға үйретілген түрлері мен тұқымдарын өсіру;■ ветеринария жəне ветеринарлық қолданылатын дəрілік заттардың айналымы;■ өсімдік шаруашылығы, оның ішінде өсімдіктер карантині, жерлерді биологиялық жақсарту, топырақ құнарлығы;■ ауылшаруашылық өнімдер, шикізат жəне тағамдар нарығын реттеу;■ тағамдық жəне өндіру өнеркəсібі;■ темекі өнімдерін өндіру жəне айналымы.Ауылшармині агроөнеркəсіптік кешені саласында мемлекеттік қызметтер көрсетуді қамтамасыз ету, оның ішінде ауыл аумақтарының тұрақты дамуы, ауылшаруашылық тағайындалуы жерлеріне қатысты жер қатынастары саласында мемлекеттік саясатын жасау мен жүзеге асыру жəне нормативтік-құқықтық реттеу, осындай жерлер жағдайларының мониторингін өткізеді жəне ауылшаруашылық қызметпен байланысты басқа сұрақтарды шешеді.Ауылшармині оған бағынысты орындаушылық билік органдарының:Ветеринарлық жəне фитосанитарлық қадағалау бойынша 142федералды қызметін (Ресауылшарқадағалау) жəне Балық аулау бойынша федералды агенттігінің (Ресбалықаулау) қызметін басқару жəне бақылауды жүзеге асырады.Ресауылшарқадағалау ветеринария, өсімдіктер карантині мен қорғалуы, пестицидтер мен агрохимикаттарды қауіпсіз ұстай білу, астық, жарма, қоспа жем жəне оларды өңдеу үшін сыңарларының, астықты өңдеудің жанама азықтарының сапасы мен қауіпсіздігі, ауылшаруашылыққа тағайындалған жерлерге қатысты жер қатынастары саласында мемлекеттік бақылау жəне қадағалау функцяларын жүзеге асырады. Оған халықты адам мен жануарға жалпы аурулардан қорғау бойынша функциялары кіреді.Ресбалықаулау келесі салаларда мемлекеттік қадағалауды (бақылауды) жүзеге асырады: балық аулау жəне Ресей Федерациясының ішкі, Ресей Федерациясының ішкі теңіз суларынан басқа, сонымен қатар Каспий жəне Азов теңіздерінің (олардың мəртебесін анықтауға дейін) суларында су биологиялық ресурстарын, балық аулауды жүргізу кезінде кəсіпшілік аудандарында балық кəсіпшілігі флотының кемелер жүзуінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету бөлігінде сауда теңіз жүзуін сақтау.Ресбалықаулау балық шаруашылығы қызметі саласында мемлекеттік қызметтерді көрсетеді жəне мемлекеттік меншікті басқарады. Ол су биологиялық ресурстарды қорғау, тиімді пайдалану, зерделеу, сақтау жəне өңдіруді қамтамасыз етеді, сонымен қатар балық аулау (аквамəдениет) саласында мемлекеттік қызметтерді көрсетеді.Ресбалықаулау өзінің өкілеттілігін Ресей Федерациясының аумағында, Ресей Федерациясының экономикалық зонасы мен континенталдық шельфінде, сонымен қатар Ресей Федерациясының халықаралық келісімдерімен қарастырылған жағдайларда шетел мемлекеттері аумағында жəне Дүние жүзілік теңіздің ашық аудандарында жүзеге асырады.         143 3.5. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ  Экологиялық бақылау (қадағалау) – бұл қоршаған табиғат ортасының жағдайын қарау, халықты табиғат ортасының жағдайы жəне əсер ететін факторлар туралы ақпараттандыру, табиғат тұтынушыларының экологиялық заңнаманы сақтауын тексеру жəне кінəлі тұлғаларды əкімшілік жауапкершілікке тарту кіретін шаралар кешені. Экологиялық бақылауды мемлекеттік, өнеркəсіптік, ведомстволық жəне қоғамдық деп бөлуге болады.Мемлекеттік экологиялық бақылаудың келесі ерекшеліктері бар:■ мемлекет атынан арнайы уəкілетті органдар жəне лауазымды тұлғалармен жүзеге асырылады;■ қажет жағдайларда əкімшілік мəжбүрлеу (қызметін тоқтату, табиғатты пайдалану құқығынан айыру, айыппұл жəне т.б.) шараларын қолданумен беттеседі;■ мемлекеттік экологиялық қадағалауды жүзеге асыру, заңды тұлғаларды, жеке кəсіпкерлер тексерістерін ұйымдастыру жəне өткізумен байланысты қатынастарға 2008 жылғы 26 желтоқсандағы 294-ФЗ «Мемлекеттік қадағалау (бақылау) жəне муниципалды бақылауды жүзеге асыру кезінде заңды тұлғалар мен жеке кəсіпкерлердің құқықтарын қорғау туралы» Федералды заңының ережелері қолданылады.Ресей Табиғатминінің 2012 жылғы 29 маусымдағы №191 бұйрығына сəйкес Рестабиғқадағалау жəне оның аумақтық органдары басқалармен қоса федералды мемлекеттік экологиялық қадағалаудың келесі түрлерін жүзеге асырады:■ жер;■ қалдықтармен айналым саласында;■ атмосфералық ауаны қорғау саласында;■ су объектілерін қорғау саласында;■ Ресей Федерациясының континенттік шельфінде;■ Ресей Федерациясының ішкі теңіз суларында жəне аумақтық теңіздерінде;■ Ресей Федерациясының ерекше экономикалық зонасында;■ Байкал көлін қорғау саласында;■ континенттік шельфінде жануарлар əлемі объектілерін жəне олардың тұратын ортасын қорғау, жаңғырту жəне пайдалану саласында;■ ерекше қорғалатын табиғат аумақтарын қорғау жəне пайдалану 144саласында.Мемлекеттік экологиялық қадағалау функцияларын орындаудың соңғы нəтижелері:■ тексеріс актісін құрастыру;■ анықталған бұзушылықтарды жою туралы ұсынымдарды беру;■ əкімшілік құқықбұзушылық туралы хаттаманы құрастыру;■ əкімшілік жазалауды тағайындау туралы хаттаманы шығару.Өнеркəсіптік экологиялық бақылау нақты шаруашылық субъектілерінің (кəсіпорын, ұйым) шеңберінде шектелген жəне нормативтік акті немесе арнайы бұйрық, уəкілдікпен бекітілген олардың құқықтары мен міндеттеріне сəйкес оның басшысы, бөлек қызметтердің басшыларымен (бас инженер, бас технолог жəне т.б.) немесе арнайы ұйымдастырылған экологиялық қызметтермен (бөлімдермен) жүзеге асырылады.Экологиялық бақылау қызметтің, кəсіпорынның құрылысы оның ұйымдастырушылық-құқықтық нысанына байланысты болады. Өнеркəсіптік экологиялық бақылауға қоршаған ортаны қорғау бойынша жоспарларды орындауды, оның ішінде технологияларды жетілдіру жəне өнімнің сапасын жақсартуды тексеру, өнеркəсіптік қызметте экологиялық нормативтер мен стандарттарды сақтау, табиғатты қорғау объектілерінің құрылысы, бұзылған жерлерді қайта өңдеу бойынша жұмыстарды өткізу, өнеркəсіптік қызметтің басқа негативті салдарын жою кіреді.Ведомстволық экологиялық бақылау орталық басқару органдармен оларға бағынысты құрылымдық жаралымдарына қатысты нақты сала шеңберінде жүзеге асырылады. Мысалы, Табиғатмині Рестабиғқадағалауға қатысты ведомстволық бақылау функцияларын жүзеге асырады, бірақ мемлекеттік бақылау мен қадағалау емес.Қоғамдық экологиялық бақылау қоршаған ортаның жағдайына əсер етуі мүмкін шешімдерді қабылдауда қоғамның қатысуын қарастырады. Қоғамдық экологиялық бақылау қоғамдық тыңдау, референдум, қоғамдық экологиялық сараптама, бұқаралық ақпарат құралдарына үндеулер, құқық қорғау органдары мен соттарға шағым, арыз, талаптарды беру нысанында жүзеге асырылады.Экологиялық бақылауды превентивті (алдын ала сақтандыру) жəне инспекциялық болып бөлуге де болады. Превентивті бақылау экологиялық құқықбұзушылықтардың алдын алуға бағытталған жəне экологиялық мониторинг, белгіленген шаруашылық қызметінің қоршаған ортаға тигізетін əсерін бағалау (ҚОƏБ), экологиялық 145сараптама кіреді.Инспекциялық бақылау табиғат тұтынушыларының экологиялық заңнаманы сақтау тексерістерін өткізу жəне құқықбұзушылықты жасауда кінəлілерді заңды жауапкершілікке тартудан тұрады.Экологиялық бақылауды санитарлық, радиационды, құрылыс жəне бақылаудың басқа түрлерінің органдары бақылау мен қадағалаудың басқа нысандарымен қатар жүзеге асырады. Кейде бұл функциялардың қосарлануы мен ведомстволық мүдделердің қақтығысуына əкеп соғады.Шаруашылық субъектілерінің мемлекеттік экологиялық бақылауы ең біріншіден атмосфералық ауа, су объектілерін пайдалану жəне қалдықтар айналымымен байланысты болады. Экологиялық қажетті ақпаратты жинайтын Мемлекеттік статистика федералды қызметі (Ресстат) заңды тұлғалардан бекітілген нысандарға сəйкес есептерді талап етеді:№ 2-тп (ауа) «Атмосфералық ауа қорғау бойынша мəліметтер»;№ 2-тп (сушаруаш) «Суды пайдалану туралы мəліметтер»;№ 2-тп (қалдықтар) «Өндіріс жəне қолданыс қалдықтарының пайда болуы, пайдалану, зарарсыздандыру, тасымалдау жəне орналастыру туралы мəліметтер».Есептер Ресстатқа жыл сайын есеп жылынан кейінгі қаңтардың бірінші онкүндігінде ұсынылуы тиіс. Оған қоса заңды тұлғалар жыл сайын атмосфераға өнеркəсіптік шығаруларының көлемі, су объектілеріне ластаушы заттарды тастау, қалдықтардың пайда болуы, пайдалану, зарарсыздандыру жəне орналастыру бойынша есептерді, сонымен қатар Рестабиғқадағалаудың аумақтық бөлімшелеріне қоршаған ортаға негативті əсер етуі үшін мемлекеттік бюджетке ақы төлеудің тоқсан сайынғы есептерін ұсынады.Шағын жəне орта кəсіпорындардың экологиялық есеп беруі ірі кəсіпорындардың есептеріне қарағанда жеңілдетілген. Шаруашылық субъектілердің атмосфераны ластаудың мемлекеттік экологиялық бақылауы Кəсіпорындардың атмосфераның экологиялық жағдайына əсер етудің негізгі түрі– оны стационарлы (кəсіпорынның өнеркəсіптік аумақтар шекарасында тұрақты орналасқан) немесе жылжымалы (көлік, ауылшаруашылық техника) көздерінен өндірістік шығарулармен ластау. Кəсіпорындар көздерден шыққан 146қалдықтардың есебін, нормалау жəне бақылауды жүзеге асыруы тиіс, ол үшін инструменталды жəне немесе есеп тəсілдерімен атмосфераны ластау көздерінің (АЛК), олардың максималды жіктелімі жағдайында сапалы жəне мөлшерлі сипаттамалары анықталады жəне АЛК түгендеу бойынша есеп құрастырылады, оны бес жылда бір рет жасайды. Түгендеуді өткізудің мақсатқа лайықтылығы кəсіпорынның қайта құрылуынан (техникалық қайта жабдықтаудан) кейін айқын болады.Жылжымалы АЛК шығулар сипаттамасын анықтау (түгендеу) есептік тəсілмен отын шығыны бойынша салыстырмалы көрсеткіштерді пайдаланып өткізіледі. Карбюраторлық қозғалтқышы бар автомо¬бильдер үшін СО, көмірсутек, NOx и SO2 шығулары; дизель қозғалтқышы бар автомо¬бильдер үшін оған қоса күйе шығулары да есептеледі.Кəсіпорынның АЛК түгендеу бойынша есеп мəліметтерін шығарылатын ластайтын заттарды ыдырату, олардың атмосфераның жер төңірегі қабатындағы шоғырлануын анықтайтын есебі жолымен шығуларды нормалау үшін қолданылады. Ыдырату есебі ЖНҚ-86«Атмосфералық ауада кəсіпорын шығарындыларында бар зиянды заттардың шоғырлануын есеп айырысу методикасына» сəйкес жүргізіледі.Ыдырату есебі негізінде əрбір шығарылатын ластау заты үшін шектік рұқсат етілген шығаруларды (ШРШ) анықтайды, ол атмосфераға уақыт бірлігінде (г/c, т/жыл) тастауға рұқсат етілген ластау затының ең көп саны болады.ШРШ əрбір ластау көзі үшін атмосферада ластау затын ыдырату жағдайында соңғының шоғырлануы жер төңірегіндегі қабатта РШШм.р (немесе РШШс.с., егер РШШм.р. жоқ болса) аспайтын жағдайда бекітіледі. Шығарулардың жеке көздерінің ШРШ қосу нəтижесінде жалпы кəсіпорын үшін ШРШ мəні анықталады.Жылытылған немесе суық (г/с) шығарулар үшін ШРШ есептеу келесі формулалар бойынша жүзеге асырылады: ШРШ = (РРШ-Сф)Н2∙зjQ∆Т, г/с (жылытылған шығындылар үшін),AMFDпKM (РРШ-Сф)Н4/з∙8QШРШ = AMFDпKM , г/c (суық шығындылар үшін), 147бұл жерде А – атмосфераның температуралық страти¬фикациясын сипаттайтын коэффициент; М – г/с уақыт бірлігінде атмосфераға тасталатын зиянды заттың салмағы; F – атмосфералық ауада зиянды заттардың тұну жылдамдығын өлшейтін өлшемсіз ко¬эффициент; m, n– шығару көзінің шығатын тесігінен алаудың шығу шарттарын есепке алатын коэффициент; Н – көздің жер деңгейіндегі биіктігі, м; Км – жер рельефінің əсерін есепке алатын өлшемсіз коэффициент; АТ – қоршаған ауа мен тасталатын қоспа температураларының əртүрлілігі,°C; Q – тасталатын қоспа есебі, м3/с; Сф – зиянды заттың фондық шоғырлануы, мг/м3; D – көздің ауыз тесігінің диаметрі, м.Егер елді мекеннің атмосфералық ауасында ластайтың заттың шоғырлануы РШШ асып түссе, ал ШРШ мəні объективті сипаттағы себептер бойынша қазіргі кезде жетпесе, ластайтын заттардың шығаруларын кезең-кезеңмен төмендету енгізіледі. Əрбір кезеңде ШРШ шамасын қамтамасыз етуге дейін қуаттылығы мен процесстердің технологиялығы бойынша ұқсас өндірістің ең жақсы жеткен технологиясы бар кəсіпорын шығарулары деңгейінде уақытша келісілген шығарулар (УКШ) бекітіледі. Əрекеттегі кəсіпорындар үшін УКШ мəні ШРШ мəндерін анықтайтын тəсілдермен анықталады.УКШ немесе ШРШ анықталған мəндерін «Кəсіпорын үшін атмосфераға ластайтын заттардың шектік рұқсат етілген шығаруларының (ШРШ) нормативтер жобасы» деп аталатын құжат түрінде рəсімдейді, оны Рестабиғқадағалаумен келіседі. Бұл құжат қоршаған орта сапасының нормативтерін сақтауды реттейді жəне атмосфералық ауаға ластайтын заттар шығаруларының стационарлы көздері бар шаруашылық қызметтің əр субъектісі үшін қажетті.ШРШ нормативтерінің жобасы негізінде мемлекеттік экологиялық бақылау органдары осы кəсіпорындарға ластайтын заттарды шығаруға рұқсат қағазын береді.Атмосфераны ластайтын көздер болып табылатын əрекеттегі кəсіпорындар объектінің əсер ету зонасында атмосфералық ауаның сапасына лабораториялық зерттеулерін тұрақты өткізілуін қамтамасыз етуге жəне сəйкесті есептерді бақылайтын табиғатты қорғау органдарына ұсынуға міндетті.Атмосфералық ауаны ластау көздері немесе зиянды физикалық факторлар көздері болып табылатын технологиялық процестері бар кəсіпорындар, олардың бөлек ғимараттары үшін СанПиН 2.2.1/2.1.1.1200-03 сəйкес санитарлық-қорғауыш зонасы (СҚЗ) – 148қаланың қоныстану (тұрғын) бөлігін қоршаған ортаға зиянды əсер ететін көзінен бөлетін арнайы мəндегі көгалдандырылған аумақтар белгіленеді. СҚЗ көлемі мен ұйымдастырылуы бұл көздің қоршаған ортаға зиянды əсер ету сипаты мен деңгейіне байланысты болады. СҚЗ аумағы оның шегінде зиянды əсер ету деңгейі гигиеналық нормативтерден аспауы қажет. СҚЗ адамдардың тұруы үшін объектілерді орналастыруға рұқсат етілмейді. СҚЗ қоршаған орта мен адам денсаулығына зиянды əсер ететін əрбір объект- көздің міндетті элементі болып табылады.Атмосфераны ластау жəне басқа зиянды əсер ету көздері (кəсіпорындар мен басқа объектілер) шығарулар (басқа əсер етулер) сипатына байланысты санитарлық жіктелімге сəйкес 5 дəрежеге бөлінеді. І дəрежелі кəсіпорындар үшін СҚЗ өлшемі 1 000 м, ІІ дəреже– 500, ІІІ – 300, ІV – 100, V – 50 м болуы қажет. СҚЗ өлшемі тікелей жылытылған шығарулардың жоғарғы көздері немесе кəсіпорынның өндірістік аумағы шектерінен барлық қалған жағдайларда (суық шығарулардың жер үсті жəне төмен көздері, ашық аумақтардағы технологиялық жабдықтар жəне т.б.) белгіленеді. СҚЗ жалпақтығының жеткіліктігі объектілер шығаруларындағы ластау заттарын ыдырату кезінде ластаудың болжамды есептерімен, сонымен қатар олардың шоғырлануын инструменталды өлшеумен расталуы тиіс.ІV жəне V дəрежедегі кəсіпорындар үшін СҚЗ көгалдандыру оның аумағының 60 % кем емес, ІІ жəне ІІІ дəрежедегі кəсіпорындар үшін – 50% кем емес, І дəрежедегі кəсіпорындар үшін –40% кем емес алуы қажет. Бұл жағдайда тұрғын құрылыстары жағынан ағаш-бұталы өсімдік екпелері қарастырылу қажет.Кез-келген құрылыста жоба алдындағы жəне жобалы дайындық болады. Инвестор (тапсырыс беруші) объект бойынша құрылыс жасау, қайта құру немесе құрылыс жұмыстарының басқа түрін тек құрылыс- монтаждау жəне жер жұмыстарын жүргізуге құқығы мен ордері болған жағдайда ғана жасауға құқылы.Жаңа өндірістік объектінің құрылысына алаңды таңдау кезінде мемлекеттік табиғатты қорғау органдарының осы объектінің санитарлық ережелерге сəйкестігі туралы қорытындысын алу қажет, ескертпелі экологиялық бақылау функциясын орындайтын мемлекеттік экологиялық сараптамаға келесі материалдар ұсынылуы қажет:■ құрылысқа алаң таңдау негіздемесі, оның ішінде мекен рельефі, 149физико-географиялық жəне аэроклима¬ттық шарттардың ерекшеліктері, атмосфераны ластау потенциалы туралы мəліметтер, мекеннің фондық ластануы туралы деректер;■ атмосфераға тасталатын ластау заттары, олардың РШШ немесе ƏБҚД көрсетілген тізімі РШШ немесе ƏБҚД жоқ ластау заттарының шығару жағдайында олар жобалық-сметалық құжаттаманы бекіткенге дейін сəйкесті ғылыми-зерттеу жұмыстары шеңберінде өңделуі қажет;■ атмосфераға ластау заттарының шығаруларының сапалық жəне мөлшерлік сипаттамасы;■ ауа бассейнің ластаудың, оның ішінде қайталама көздер жəне ұйымдастырылмаған шығарулардың алдын алу бойынша көзделген принципиалды шешімдер;■ мүмкін апаттар жəне атмосфераға дүркін шығарулар туралы деректер;■ СҚЗ өлшемдері мен оны ұйымдастырудың қаржыландыру көлемдерінің негіздемесі;■ əрекеттегі, құрастырылып жатқан жəне құрастырылуға белгіленген объектілерді есепке алып атмосфералық ауаның болжалды (болжамды) ластануының есептері;■ графикалық материалдар (əрекеттегі, құрастырылып жатқан жəне құрастырылуға белгіленген объектілер жəне олардың СҚЗ, азаматтық тұрғын құрылысының қолда бар жəне перспективалы аудандары, жел өрнегі жəне атмосфералық ауаның бар жəне болжалды ластануы туралы деректер көрсетілген жағдайлық жоспары; атмосфераға шығарулар көздерін көрсетумен белгіленген құрылыс объектісі ауданының бас жоспары).Жоспарланатын шаруашылық қызметінің материалдарын мемлекеттік экологиялық сараптамаға ұсыну үшін алдын ала оның қорғашан ортаға əсер ету бағалауын (ҚОƏБ) жасау қажет. ҚОƏБ тапсырыс берушісі болып заңды тұлға да жеке кəсіпкер де болуы мүмкін. Жұмыстың осы кезеңін өткізудің жалпы талаптары Ресей Федерациясында қоршаған ортаға белгіленген шаруашылық жəне басқа əрекеттер əсер етуді бағалау туралы ережеде (РФ Мемэкоком 2000 жылғы 16 мамырдағы №372 бұйрығына қосымша) көрсетілген.Объектіні құрудың жобалық-сметалық құжаттамасы экологиялық сараптамадан өткізіліп, жобаның технологи¬ялық бөлігінде жазылмалы түрінде жоғарыда аталған материалдар мен негіздемелері бар «Қоршаған табиғат ортасын қорғау» атты бөлімі болу қажет. Мемлекеттік экологиялық сараптама өңірлік жəне федералды 150деңгейлерде өткізіледі жəне тапсырыс берушімен төленеді.Жылжымалы АЛК экологиялық талаптарына ең алдымен стандарттармен бекітілген атмосфераға ластайтын заттар шығаруларының техникалық нормативтерге сəйкестігі кіреді. Жылжымалы АЛК шығаруларына рұқсат қағаздары берілмейді. Егер жыл сайынғы техникалық байқауда жылжымалы АЛК болатын техникалық құралдың РФ Үкіметінің 2005 жылғы 12 қазандағы №609 қаулысындағы талаптарға сəйкес келмейтіні анықталса, онда бұл құрал пайдалануға берілмейді. Cу ресурстарын пайдалануды мемлекеттік экологиялық бақылау Су объектілері (табиғи немесе жасанды суқойма мен су ағымы) ішетін жəне шаруашылық-тұрмыстық сумен қамтамасыздандыру, сарқынды сулар тастау, электроэнергия өндіру жəне басқа мақсаттар үшін қолданылады. Олар заңды жəне жеке тұлғаларға суды пайдалану (лицензиясыз) келісімдері негізінде суды алу, сарқынды суды тастау, рекреа¬ционды мақсаттар жəне т.б. үшін пайдалануға беріледі. Суды пайдалануға келісім Ресей Федерациясының субъектінің орындаушылық биліктің аумақтық органдарымен, жергілікті өзін өзі басқару органдарымен жасалады жəне Рессуресурстары органымен келісіледі. Су ресур¬старын пайдалану ақылы болып табылады. Су тұтынушылары су объектілерін қорғау, олардың ластануын жəне таусылуын тоқтату бойынша шараларды жүзеге асыруға міндетті жəне алған, пайдаланған жəне төккен су, сонымен қатар төгілетін суларда ластайтын заттардың көлемі туралы есептерін жүргізуі қажет. Есептеу тəртібі Ресей Табиғатминінің 2009 жылғы 8 шілдедегі №205 бұйрығымен реттелген.Кəсіпорындарға ағын суларды тазартудың қажетті деңгейін қамтамасыз ететін, оларды тазартудың локалды жүйелерін орнатқаннан кейін ғана ағын суларды елді мекендердің канализациялық жүйесіне жəне табиғаттық су объектілерге жүберуге рұқсат етіледі.Ағын суларды сыртқы су объектілеріне тастау жағдайында кəсіпорындар ластайтын заттар мен микроорганизмдерді рұқсат етілген тастаулардың нормативтерінің (РТН) жобасын əзірлеу жəне 151сəйкесті нормативтер мен рұқсат қағазын алуы қажет (Ресей Табиғатминінің 2007 жылғы 17 желтоқсандағы №333 «Су тұтынушылары үшін заттар мен микроорганизмдерді рұқсат етілген тастаулардың нормативтерін өндіру методикасын бекіту туралы» бұйрығы). Бұл ретте ағын сулармен тасталатын ластау заттарының салмағы бекітілген нормативтерден аспауы қажет. РТН жобасы Ресгидромет, Рестұтынудықадағалау, Ресбалықаулау жəне Рестабиғқадағалаудың аумақтық органдарымен келісіледі.РТН жобасы жəне рұқсат етілген тастаулар нормативтері Рессуресурстарының аумақтық органдарымен бекітіледі (РФ Үкіметінің 2007 жылғы 23 шілдедегі №469 2011 жылғы 08 маусымдағы редакциясында «Су тұтынушылары үшін су объектілеріне заттар мен микроорганизмдерді рұқсат етілген тастаулардың нормативтерін бекіту туралы» қаулысы). Тастауға рұқсат қағазын Рессуресурстарының аумақтық органдары бекіткен рұқсат етілген тастаулар нормативтері негізінде Рестабиғқадағалаудың аумақтық органдары береді.Орталықтандырылған су тарту жүйелерінің объектілері үшін ағын суларды объектіден елді мекеннің канализациясы жүйесіне бұруға рұқсат беру үшін негіз болып Суканалымен келісу (жаңа кəсіпорындар үшін) жасау немесе су шаруашылығының паспорты (əрекеттегі кəсіпорындар үшін) саналады. Орталықтандырылған су тарту жүйесіне тəулігіне 200 м3 артық ағын суларды тастайтын кəсіпорындар үшін 2011 жылғы 07 желтоқсндағы № 416-ФЗ «Сумен қамтамасыз ету жəне суды бұру туралы» Федералды заңына сəйкес РТН жəне тастауға лимиттер бекітіледі (РФ Үкіметінің 2013 жылғы 18 наурыздағы № 230 Қаулысы).РФ Су кодексі су ресурстарын пайдалану мен қорғауды мемлекеттік реттеудің негізгі құралдарын анықтайды. Су ресурстарын ластану мен таусылуынан қорғау мақсатында су қорғау зоналары – су объектілерінің жиек сызығына жанасатын аумақтары анықталады. Су қорғау зоналарының шекарасында жағалаудағы қорғаныш белдігі бекітіледі, оның аумақтарында шаруашылық жəне басқа əрекеттердің қосымша шектеулері енгізіледі.РФ Су кодексінің 65б. сəйкес өзен жəне бұлақтардың су қорғаныш зонасының жалпақтығы оның ұзындығына байланысты болады. Өзеннің ұзындығы (бастауынан) 10 км дейін болған жағдайда су қорғаныш зонасының жалпақтығы 50 м болады, 10–50 км – 100 м, 50 км артық – 200 м. Өзен жəне бұлақ бастаулары үшін су қорғаныш 152зонасының радиусы– 50 м. Көл немесе су қоймасының су қорғаныш зонасының жалпақтығы көбінесе 50 м құрайды. Су қорғаныш зоналарының шекараларында тыйым салынады:■ ағын суларды топырақты тыңайту үшін пайдалануға;■ зират, мал қорымы, өндіріс жəне қолданыс қалдықтарын көму орындарын жəне т.б. орналастыруға;■ өсімдік зиянкестері жəне аурулармен қүрес бойынша авиациондық шараларды жүзеге асыруға;■ көлік құралдарының қозғалысы мен тұрағы (арнайы көлік құралдарынан басқа), олардың жолдар бойынша қозғалысы жəне жолдар мен қатты төсемі бар арнайы жабдықталған орындарда тұрағынан басқа.Су қорғаныш зоналарының шекарасында шаруашылық жəне басқа объектілерді жобалау, құру, қайта құру, пайдалануға енгізу, пайдалану осындай объектілерді су объектілерін ластау, бітелу жəне таусылуынан қорғауды қамтамасыз ететін құрылыстармен су заңнамасы мен қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнамаға сəйкес жабдықтау жағдайында рұқсат етіледі.Жағалаудағы қорғаныш белдігі шекарасында оған қоса тыйым салынады: жер айдау; су шайып кету топырағының үйінділерін орналастыру; ауылшаруашылық жануарларын жаю жəне олар үшін жазғы жайылым, шомылуын ұйымдастыру. Қалдықтар айналымы саласында мемлекеттік экологиялық бақылау Адамдардың өндірістік жəне ауылшаруашылық қызметі, олардың тұрмысы қалдықтардың тұрақты пайда болуына себеп болады (3.1 сурет). Қалдықтар – бұл каңдай да бір өндірістік операцияны жасау кезінде немесе адамның тіршілік əрекеті нəтижесінде жанама өнім ретінде пайда болатын заттар, материалдар, тұқымдар.Қалдықтардың негізгі түрлері қатты жағдайда болады: дүниежүзілік қалдықтардың көлемнен газ тəрізді қалдықтардың үлесі 2,5 % аспайды, ал сұйық – 5 %.Қоршаған ортаға қалдықтардың болуы мүмкін зиянды əсерінің деңгейін анықтау үшін оларды қауіптіліктің бес класына бөледі. Қоршаған ортаға қауіптіліктің бірінші төрт класс қалдықтарының əсері экологиялық жүйелердің бұзылуына əкеп соғады. Қоршаған ортаға қалдықтардың зиянды əсерінің дəрежелері:153■ қауіптіліктің І класы (аса қауіпті) – өте жоғары (экожүйелердің бұзылуы қайтымсыз);■ ІІ класы (жоғары қауіпті) – жоғары (экожүйенің қалпына келу кезеңі –30 жылдан кем емес);■ ІІІ класы (орташа қауіпті) – орташа (қалпына келу кезеңі –10 жылдан кем емес);■ ІV класы (кішкене қауіпті) – төмен (қалпына келу 3 жылдан кем емес);■ қауіптіліктің V класы – іс жүзінде қауіпті емес, олардың қоршаған ортаға əсер ету дəрежесі– өте төмен, экологиялық жүйелер дерліктей бұзылмайды. 3.1. сур. Қалдықтарды олардың шығуы бойынша жіктеу Қалдықтардың əрбір түріне паспорт ресімделеді, ол Рестабиғқадағалаумен келісіледі. (Ресей Табиғатминінің 2002 жылғы 2 желтоқсандағы №785 «Қауіпті қалдықтың паспортын бекіту туралы» бұйрығы).Қалдықтарды қоршаған орта үшін қауіптілік класына жатқызуды 154есептеу жəне эксперименталды тəсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін жəне Ресей Табиғминінің 2001 жлғы 15 маусымдағы №511 «Қауіпті қалдықтарды қоршаған табиғат ортасы үшін қауіптілік класына жатқызу критерийлерін бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі. Өндіріс қалдықтарын қауіптіліктің V класына жатқызудың қажетті шарты– эксперименталды тəсілді қолдану. Кейбір таратылған қалдықтарды қауіптіліктің класына жатқызу Қалдықтардың федералды жіктеу каталогы (ҚФЖК) көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін: қалдықтардың он бір санды кодының соңғы саны олрдың қауіптілік класын белгілейді.Қалдықтардың қауіптілік класын анықтаудың эксперименталды тəсілі ең қолайлы, бірақ ол еңбекті көп қажетсінеді жəне қалдықтарды өндірушілердің өзімен пайдалануы мүмкін емес. Қалдықтардың қауіптілік класын эксперименталды тəсілмен анықтау осы мақсаттар үшін арнайы аккредиттелген лабораторияларда қалдықтардың су сүзінділерін биотестілеу негізінде жүзеге асырылады. Қатты тұрмыстық қалдықтарды (ҚТҚ) егер қосымша биотестілеу тəсілімен оларды қауіптіліктің V класына жатқызуы анықталмаса қауіптіліктің ІV класына жатқызады.Қауіпті қалдықтармен пайдалану процесінде қауіпті қалдықтар пайда болатын əрекет, сонымен қатар оларды жинау, жою (пайдалану), залалсыздандыру жəне жою, тасымалдау, орналастыру бойынша əрекетті жатқызады.Қалдықтарды залалсыздандыру қалдықтардың адам денсаулығы мен қоршаған ортаға зиянды əсерін тоқтату мақсатында қалдықтарды өңдеу, сонымен қатар оларды арнайы жабдықтарда жағу жəне залалсыздандыруды қарастырады. Қалдықтарды орналастыру– бұл оларды сақтау мен көму, жинақтау, аумақты жинастыру жəне т.б. Қалдықтарды сақтау деп одан əрі көму, залалсыздандыру немесе пайдалану мақсатында қалдықтарды орналастыру объектілерінде ұстауды түсінеді.Қалдықтар айналымы саласында өз əрекетін 1998 жылғы 24 маусымдағы №89-ФЗ «Өндіріс жəне пайдалану қалдықтары туралы» Федералды заңына сəйкес жүзеге асыратын жеке кəсіпкерлер мен заңды тұлғалар пайда болған, пайдаланған, залалсыздандырылған, басқа тұлғаларға берілген немесе басқа тұлғалардан алынған, сонымен қатар орналастырылған қалдықтар есебін жүргізуге міндетті.Əрекеті нəтижесінде қалдықтар пайда болатын кəсіпорындарға мемлекеттік экологиялық бақылауды қамтамасыз ету үшін (шағын 155жəне орташа кəсіпкерлік субъектілерінен басқа) РФ Табиғминінің 2010 жылғы 25 ақпандағы №50 «Қалдықтардың пайда болу нормативтерін жəне оларды орналастыру лимиттерін дайындау жəн бекіту туралы» бұйрығына сəйкес қалдықтардың пайда болу нормативтері жəне оларды орналастыру лимиттерінің жобаларын дайындайды (ҚПНОЛЖ). ҚПНОЛЖ дайындауға қалдықтардың пайда болу көздерін, оларды қаттау, сақтау жəне көму орындарын түгендеу кіреді. Дайындалған ҚПНОЛЖ Ретабиғқадағалаумен 5 жыл мерзімге келісіледі, ал оның негізінде кəсіпорынға максималды рұқсат етілген қалдықтар санын анықтайтын өндіріс жəне қолданыс қалдықтарын орналастыру лимиттері беріледі, ол үшін арнайы белгіленген объектілерде аумақтағы экологиялық жағдай есебімен беіктілген мерзімге нақты белгіленген тəсілмен орналастыруға болады. ҚПНОЛЖ экологиялық жобасы Ресей Рестехқадағалаудың 2007 жылғы 19 қазандағы №703 бұйрығы талаптарына сəйкес ресімделеді. Лимиттер тек қана əрекеттегі кəсіпорындар емес, сонымен де жоспарланған кəсіпорындар үшін де қажет.Шағын жəне орташа кəсіпкерлік субъектілері хабарландыру тəртібінде қалдықтардың пайда болуы, пайдалану, залалсыздандыру, орналастыру туралы есептерді тапсырады. Олар үшін лимит болып қалдықтар саны болады, іс жүзінде қалдықтардың пайда болуы, пайдалану, залалсыздандыру, орналастыру туралы есептерге сəйкес орналастыруға берілген қалдықтар (Ресей Табиғминінің 2010 жылғы 25 ақпандағы №50 бұйрығы). Есеп нысандарын rpn.gov.ru.сайтында табуға болады.Қауіптіліктің І – ІV класс қалдықтарын залалсыздандыру жəне орналастыру бойынша кəсіпорындардың қызметі Рестабиғқадағалаумен 2011 жылғы 4 мамырдағы №99-ФЗ «Қызметтің бөлек түрлерін лицензиялау» жəне 2012 жылғы 25 маусымдағы №93- ФЗ «Ресей Федерациясының бөлек заңнамалық актілеріне мемлекеттік бақылау (қадағалау) жəне муниципалды бақылау сұрақтары бойынша өзгерістер енгізу туралы» Федералды заңдарына сəйкес лицензияланады. Алынған лицензия мерзімсіз. Қалдықтарға лицензия алу үшін лицензиялау органына ұсынылатын құжаттардың тізімі РФ Үкіментінің 2012 жылғы 28 наурыздағы № 255 Қаулысымен бекітілген қауіптілігі І – ІV класс қалдықтарды жинау, пайдалану, залалсыздандыру жəне орналастыру бойынша қызметті лицензиялау туралы ережемен бекітілген.  156Қауіптілігі І – ІV класс қалдықтарын жинау жəне пайдалану саласындағы заңды тұлғалар мен жеке кəсіпкерлердің қызметі лицензиялауға жатпайды. Қалдықтарды тасымалдау деп оларды көліктік құралдар көмегімен заңды тұлға немесе жеке кəсіпкердің меншігіндегі немесе оған басқа құқықтар бойынша берілген жер учаскесінің шекарасынан тыс орнын ауыстыру деп түсініледі, лицензияланатын қызмет болып саналмайды.1998 жлғы 24 маусымдағы №89-ФЗ «Өндірістік жəне қолданыс қалдықтары туралы» Федералды заңының 15б. сəйкес қалдықтар айналымына жіберілген мамандардың қауіптіліктің І – ІV класс қалдықтарымен жұмыс жасау құқығына берілген куəліктермен (сертификаттармен) рассталған кəсіби дайындығы болу қажет. Табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем жүргізу Табиғат ресурстарының есебі табиғат ресурстарының саны мен сапасын, сонымен қатар табиғат тұтынушылардың құрамын сипаттайтын экономикалық, экологиялық, ұйымдастырушылық жəне техникалық көрсеткіштердің жинағы болатын табиғат ресурстары кадастрларының жүйесі арқылы жүзеге асырылады.Шаруашылық қызмет субъектілері (заңды жəне жеке тұлғалар) үшін барлық негізгі табиғат ресурстарымен пайдалану ақылы болады: жер, орман, су, жануарлар əлемінің объектілері жəне су (ең алдымен балық) биологиялық ресурстары, пайдалы қазбалар орындары.Ресурстар үшін төлем – бұл табиғат тұтынушыларының қолданған табиғат ресурстарын іздеу, сақтау, қалпына келтіру бойынша қоғамдық шығындарды, сонымен қатар болашақта пайдаланылған ресурсты орнына келтіру немесе бірде-бір алмастыру үшін қоғамның жұмсайтын күшін ақшалай өтеу. Бөлек табиғат ресурстарына төлем жүргізу қатынастары көбінесе сəйкесті табиғат ресурстарының заңдарымен реттеледі: Жер, Су, Орман кодекстері, РФ «Қойнаулар туралы» заңымен, «Жануарлар əлемі туралы» Федералды заңымен жəне т.б.Жерді пайдалану төлемдігінің жалпы талаптары РФ Жер кодексімен бекітілген, оған сəйкес (65 б.) жерді пайдалану үшін төлем жер салығы (меншік үшін слықты енгізуге дейін) жəне жалгерлік ақысы түрінде алынады.Жер иелері, жериеленушілер мен жер тұтынушылары, жалдаушылардан басқа жыл сайынғы жер салығына салынады. Жер157салығының мөлшерлемесі əдетте бір күнтізбелік жылдың ішінде əрекет жасайды. Жалданатын жер үшін жалгерлік ақы алынады.Жер салығын есептеу жəне төлеу тəртібі РФ Салықтар мен салық жинау заңнамасымен, РФ 1991 жылғы 11 қазандағы № 1738-1 «Жер үшін төлеу туралы» Заңымен реттеледі. Жер үшін жалгерлік ақы көлемін анықтау тəртібі, оны енгізу шарттары мен мерзімдері жер кімнің меншігінде болғанына байланысты жер қолданушылары мен РФ Үкіметі, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдары немесе жергілікті өзін-өзі басқару органдары арасында жер учаскілерін жалға алу келісімдерімен белгіленеді. РФ Салық кодексінің 15б. сəйкес (1б.) жер салығы жергілікті салықтарға жатады. Ауылшаруашылық пайдалы жерлері үшін жер салығының мөлшерлемесі оның түрі (жер жырту, көп жылдық көшеттер, пішен шабу, жайылым), кадастрлық бағалау жəне жер учаскесінің орналасуына байланысты нақтыланады. Оған қоса инфляция жəне басқа факторларды ескеріп жер салығының деңгейі мерзімді индекстеледі. Индексация коэффиценті əдетте сəйкесті жылға арналған федералды бюджет туралы федералды заңындақарастырылған.Жер қойнауымен пайдалану үшін төлемдер РФ «Қойнаулар туралы» заңымен (V бөлім) реттеледі жəне келесі түрлері болады (39 б.):■ лицензияда айтылған нақты оқиғалардың болуы жағдайында жер қойнауын пайдалану үшін біржолғы төлемдер;■ жер қойнауын пайдалану үшін тұрақты төлемдер;■ конкурсқа (аукционға) қатысу үшін жинақ.Оған қоса жер қойнауын пайдаланушылар Ресей Федерациясының Салықтар мен салық жинау заңнамасына сəйкес бекітілген басқа да салықтар мен жинақтарды төлейді.РФ континенталды шельфінде жəне РФ ерекше экономикалық зонасында, сонымен қатар Ресейден тыс орналасқан оның құзыретіндегі жер қойнауларын пайдалану үшін тұрақты төлемдерді алудың тəртібі мен шарттары РФ Үкіметінің 2003 жылғы 28 сəуірдегі№249 Қаулысымен белгіленген. Аталған учаскілеріндегі жер қойнауларын пайдалану үшін тұрақты төлемдер жер қойнауларын тұтынушылармен тоқсан сайын енгізіледі жəне Ресей Федерациясының бюджеттік заңнамасына сəйкес федералды бюджетке түседі.Суды пайдалану үшін төлемдердің жалпы талаптары суды 158пайдалану келісімін қарастыратын РФ Су кодексімен (20б.) белгіленеді. Су объектілерін пайдалану үшін мөлшерлемелер, осындай төлемдерді есептеу жəне алу тəртібі су объектілері кімнің меншігінде болғанына байланысты РФ Үкіметі, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдары немесе жергілікті өзін- өзі басқару органдарымен белгіленеді.Орман фондың пайдалану үшін төлемдер (жалгерлік төлем, орман екпелерін сату-сатып алу келісімдері бойынша төлем) РФ Орман кодексімен реттеледі. Тамырынан босатылған сүрек үшін минималды төлем мөлшерлемелері РФ Үкіметінің 2007 жылғы 22 мамырдағы№310 жəне 2012 жылғы 14 ақпандағы №117 қаулыларымен бекітілген.Жануарлар əлемін пайдалану үшін төлемдердің жалпы талаптары«Жануарлар əлемі туралы» Федералды заңымен бекітілген. Балық аулау жəне аңшылықпен айналысатын, Ресейдің аумағында жануарлар əлемі объектілерін пайдалану үшін лицензия (рұқсат қағазы) алатын жеке жəне заңды тұлғалар жануарлар əлемі объектілерін пайдалану үшін жинақтарды РФ Салық кодексімен (52б.) бекітілген мөлшер мен тəртіпте төлейді. Шаруашылық субъектілерінің қоршаған ортаға негативті əсері үшін төлем жүргізу 2002 жылғы 10 қаңтардағы №7-ФЗ «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңымен қоршаған ортаға негативті əсер ету үшін төлемдер жүргізу бекітілген. Бұл төлемдерді қызметі осындай əсермен жетектелетін ұйымдар мен жеке кəсіпкерлер енгізеді. Қоршаған ортаға негативті əсер ету (оны ластау) үшін төлемдер қоршаған табиғат ортасына (фискалды жинау) ластаумен келтірілген зиянды өтеудің формасы болады жəне оны кəсіпорындар, мекемелер, ұйымдар даусыз түрде енгізеді.Қоршаған табиғат ортасына келесі əсер етулерді жүзеге асыратын табиғат пайдаланушыларынан төлем алынады:■ стационарлы жəне жылжымалы көздерден (АЛК) атмосфераға ластау заттарын) шығару;■ ластайтын заттарды су объектілеріне тастау;■ қалдықтарды орналастыру.Қоршаған табиғат ортасын ластау, қалдықтарды орналастыру жəне зиянды əсер етудің басқа түрлерінің төлемін жəне оның шекті өлшемдерін анықтау тəртібі РФ Үкіметінің 1992 жылғы 28 тамыздағы159№632, 2003 жылғы 12 маусымдағы №344, 2005 жылғы 1 маусымдағы№410, 2013 жылғы 30 сəуірдегі №393 қаулыларымен бекітілген.РФ Үкіметімен əрбір ластайтын зат (қалдық) бойынша төлемнің базалық нормативтерінің екі түрі белгіленген (р./т): ластайтын заттарды атмосфералық ауаға шығару, су объектілеріне тастау үшін жəне қалдықтарды рұқсат етілген нормативтер шегінде (НШр) жəне бекітілген лимиттер шегінде– уақытша келісілген нормативтер (НШл) ораналастыру, бұл ретте НШл = 5НШр. Атмосфералық ауаға шығулар жəне су объектілеріне тастау үшін төлем нормативтері ластайтын заттардың 200-ден астам түрі үшін бекітілген.Бөлек экономикалық аймақтар жəне өзен бассейндері үшін экологиялық факторларды: аумақтардың табиғи-климатикалық ерекшеліктері, табиғи жəне əлеуметтік-мəдени объектілердің мəнін есепке алатын төлем нормативтерінің коэффициенті белгіленеді. Əрбір зат үшін осындай бірнеше ко¬эффициент бекітіледі, ластау үшін төлем жүргізу кезінде олардың көбейтілуі қолданылады (Кэ). Экологиялық факторларды есепке алатын коэффициенттер аумақтар жəне өзен бассейндері бойынша дифференцияланады, ал ерекше қорғалатын аумақтар үшін қосымша коэффициент 2 енгізіледі. Қала атмосферасына ластайтын заттарды шығару кезінде қосымша коэффициент 1,2 қолданылады.Төлемдерді есептеу (П, р.) төлемдердің базалық нормативтерін пайдаланып, атмосфераға шығарылған немесе су объектілеріне тасталған ластайтын заттардың (Мзв, т) деректік салмағы жəне экологиялық жəне инфляциялық (Ки) факторларды есепке алатын коэффициенттерді қолданумен жүзеге асырылады. Төлем нормативіне инфляция коэффициенті сəйкесті жылға федералды бюджет туралы федералды заңымен бекітіледі. Мысалы, 2013 жылға ластайтын заттар, отын түрлері мен қалдықтар түрлері үшін РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысы бойынша төлем нормативтері Ки = 2,20, ал РФ Үкіметінің 2005 жылғы 1 шілдедегі №410 қаулысымен бекітілген нормативтер бойынша Ки = 1,79.Атмосфераға шығарылған немесе су объектілеріне тасталған ластайтын заттар үшін төлемдер егер осы шығулар (тастаулар) рұқсат қағаздарындағы мəндерінен асып түспесе НШр жəне НШл пайдаланумен есептеледі. Рұқсат қағазының болмауы немесе рұқсат қағазында көрсетілген ластайтын заттың салмағы асып түссе рұқсат етілмеген шығару немесе тастау үшін төлем 25 рет есе (25НПд) өседі.1 мысал. 3.1 кестесінде 2013 жылдың бір тоқсаны ішінде 160Петрозаводскіде (Карелия) орналасқан кəсіпорыннан стационарлы АЛК атмосфераға ластау заттарының деректі жəне рұқсат етілген шығаруы туралы мəліметтер, сонымен қатар 2013 жылға сəйкесті заттардың бекітілген шығарулар үшін төлемдер нормативтері мен инфляция коэффиценті келтірілген. 3.1. Кесте. Атмосфераға ластау заттарын тастау үшін төлем есептеулерінің деректері     Ластау заттарыТоқсан ішіндегі шығарулар, тнп* р. / тКи  Деректі (Мз.в)РШШУКШ  Күйе0,0750,0550,065801,79Азот оксиді (11)0,0480,0280,041352 , 2Ағаш күлі0 , 1 0 20,0730,08313,72 , 2 Петрозаводск үшін экологиялық коэффициенті РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысында көрсетілген: Кэ = 1,4 • 2 • 1,2 = 3,36. Кəсіпорынның стационарлы АЛК атмосфераға ластау заттарын шығару үшін тоқсандық есебін есептеу қажет.Шешімі. 3.1 кестесінде кəсіпорынның барлық ластау заттары бойынша рұқсат етілген шығарулары шамадан асқаны көрінеді, өйткені олардың əрқайсысының деректі шығаруы сəйкесті РШШ мен УКШ қосындысынан асып түсті. Сондықтан ең алдымен əрбір зат үшін РШШ шегінде, УКШ шегінде жəне үстінен УКШ шығарулары үшін төлемдерді бөлек-бөлек есептеу қажет, ал сосын алынған нəтижелерді қосы қажет.РШШ шегінде төлемдерді есептеу ПРШШ = РШШ • НПд • Кэ • Ки формуласы бойынша жүргізіледі, əрбір зат үшін:■ күйе – 0,055 • 80 • 3,36 • 1,79 = 26,46 р.;■ азот оксиді (11) – 0,028 • 35 • 3,36 • 2,2 = 7,24 р.;■ ағаш күлі – 0,073 • 13,7 • 3,36 • 2,2 = 7,39 р.УКШ шегінде төлемдерді есептеу ПУКШ = (УКШ - РШШ) х 5НПд • Кэ • Ки формуласы бойынша жүргізіледі:■ күйе – (0,065 - 0,055) • 80 • 5 •3,36 • 1,79 =24,06 р.;■ азот оксиді – (0,041 - 0,028) •35 • 5 • 3,36 •2,2 = 16,82 р.;■ ағаш күлі – (0,083 - 0,073) • 13,7 • 5 • 3,36 • 2,2 = 5,06 р.үстінен УКШ шегінде төлемдерді есептеу ПсВСВ = = (Мз.в - ВСВ)• 25НПд • Кэ • Ки формуласы бойынша жүргізіледі: 161■ күйе – (0,075 - 0,065) • 80 • 25 • 3,36 • 1,79 = 120,29 р.;■ азот оксиді – (0,048 - 0,041) • 35 • 25 • 3,36 • 2,2 =45,28 р.;■ ағаш күлі – (0,102 - 0,083) • 13,7 • 25 • 3,36 • 2,2 = 48,10 р.Кəсіпорынның қосымнды төлемі барлық ластау заттары үшін құрастырады: (26,46 + 7,24 + 7,39) + (24,06 + 16,82 + 5,06) + (120,29 ++ 45,28 + 48,10) = 300,70 р.Атмосфералық ауаға жылжымалы АЛК ластау заттарын шығару үшін төлемдер жүргізу қолданатын отынның нақты түрі бойынша төлем нормативтерін (3.2 кесте) есеп кезеңі ішінде жылжымалы көзбен жұмсалған отын мөлшеріне көбейту жəне алынған нəтижелерді қосу жолымен анықталады. 3.2. Кесте. Жылжымалы АЛК ластау заттарын шығару үшін төлемдер нормативтері  Отын түріТөлемнормативі, р./тОтын тығыздылығы, кг/л*(оның түрлілігі)Бензин1,30,735 (АИ-92), 0,750 (АИ-95),0,765 (АИ-98)Дизель отыны (солярка)2,50,860 (жазғы), 0,840 (қысқы),0,830 (арктикалық)Керосин2,50,836 – 0,860Сұйылтылған газ0,9–Сығымдалған табиғи газ0,7**–*Отын тығыздылығы жүкқұжатта (отынды шығаруға) немесе спецификациясында көрсетілуі тиіс**Төлем 1 мың. м3 үшін рубльмен көрсетілген Жұмсалған отынның саны бухгалтерлік есептің (жол қағазы) бастапқы құжаттары негізінде анықталады.2 мысал. Калугада орналасқан кəсіпорынның балансында АИ-92 жəне АИ-95 маркалы бензинде жұмыс жасайтын ав¬томобильдер бар. 2013 жылдың тоқсаны ішінде АИ-92 бензинінің шығыны 920л., АИ-95– 1 050 л. құрады. 3.2 кестедегі деректерге сəйкес жылжымалы АЛК атмосфераға ластау заттарын шығару үшін төлемдер нормативі (ТНж) бензин үшін 1,3 р./т. құрайды, бензи¬н тығыздылығы АИ-92 – 0,735 кг/л, АИ-95 – 0,750 кг/л. Калуга үшін экологиялық коэффициенті РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысында көрсетілген: Кэ = 1,17 • 1,9 • 1,2 = 2,67. 2013 жылға бензин үшін 162инфляция коэффициенті – 2,20. Кəсіпорынның жылжымалы АЛК атмосфераға ластау заттарын шығару үшін тоқсандық есебін есептеу қажет.Шешімі. АИ-92 жəне АИ-95 маркалы бензиннің шығыны тоннада құрастырды:■ АИ-92 – 920 • 0,735 / 1 000 = 0,6762 т;■ АИ-95 – 1 050 • 0,750 / 1 000 = 0,7875 т.Тоқсан ішіндегі бензиннің жиынтық шығыны (Рс) құрастырды: 0,6762 + 0,7875 = = 1,4637 т. Кəсіпорынның жылжымалы көздермен атмосфераны ластау үшін тоқсандық төлемі формула П = Рс • НПп • Кэ • Ки = 1,4637 • 1,3 • 2,67 • 2,20 = 11,18 р бойынша есептеледі.Су объектісіне өлшенген заттарды тастау үшін төлемдерді есептеу үшін экологиялық коэффициент жəне инфляция коэффициентімен қатар арнайы коэффициент Кв в қажет –ағын суларды тастау кезінде өлшенген заттардың құрамын өлшенген заттардың РЖШ белгілеу кезінде қабылданған олардың фондық құрамымен салыстырғанда рұқсат етілген санына көтерудің қайырмалы мөлшері (РФ Үкіметінің 2005 жылғы 1 шілдедегі №410 қаулысы).3 мысал. Калининградта орналасқан мекеме 2013 жылдың тоқсаны ішінде су қоймаға өлшенген 50 т заттарды тастады. Өлшенген заттардың рұқсат етілген шекті тастауы (РШТ) 200 т/жылына құрайды. Су қоймасында өлшенген заттардың концентрациясы – 10 мг/л жəне не 0,75 мг/л аспауы қажет. Мекеменің су қоймасына өлшенген заттарды тастау үшін, егер оларды тастау үшін төлем нормативі 366 р./т (РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысы) құраса тоқсандық есебін есептеу қажет. Калининград үшін экологиялық коэффициент РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы№344 қаулысымен бекітілген Кэ = 1,5.. 2013 жылға өлшенген заттар үшін инфляция коэффициенті 2,20 құрайды.Шешімі. Ең алдымен арнайы коэффициенті Кв.в = 1 / (10 + 0,75) = 0,093 анықтау қажет.Мекеменің су қоймасына өлшенген заттарды тастау үшін тоқсандық төлемі формула П = Мзв • НПд • Кв.в • Кэ • Ки = 50 • 366 х х 0,093 • 1,5 • 2,20 = 5 616,27 р бойынша есептеледі.Су объектілеріне ластайтын заттарды тастау үшін төлемдерді есептеу уақытша келісілген тастау (УКТ) жəне лимитеттен асып (УКТ асатын) РШТ нормативтері шегінде жүргізіледі.4 мысал. Калуга облысында орналасқан мекеме 2013 жылдың 1-ші 163тоқсанында су объектісіне 3 т аммоний иондарын тастады, олар үшін РТШ 1 т/жылына бекітілген, ал УКТ 2,5 т/жылына құрайды. Мекеменің су қоймасына аммоний иондарын тастау үшін тоқсандық есебін есептеу қажет, егер олар үшін төлем нормативі 551 р./т, Калуга облысы үшін экологиялық коэффициенті– 1,17 (РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысы), ал инфляция коэффициенті 2013 жылы аммоний иондары үшін– 2,20.Шешімі: РШТ шегіндегі NH4+ тастау үшін тоқсандық төлемформула ППДС = ¼ ПДС • НПд • Кэ • Ки = 0,25 • 551 • 1,17 • 2,20 = 354,57 р бойынша.Квартальная плата за сброс в пределах ВСС рассчитывается по формуле ПВСС = ¼ (ВСС – ПДС) • 5НПд • Кэ • Ки = У4(2,5 - 1) • 551 • 5• 1,17 • 2,20 = 2 659,26 р.Квартальная плата за сверхлимитный сброс рассчитывается по формуле ПсВСС = (Мзв - ¼ ВСС) • 25НПд • Кэ • Ки = (3 – 0,625) • 551 • 25 • 1,17 • 2,20 = 84 210,02 р.Общий размер квартальной платы предприятия за сброс в водоем ионов аммония составляет ППДС + ПВСС + ПсВСС = 354,57 + 2 659,26 + + 84 210,02 = 87 223,85 р.РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысына сəйкес қалдықтарды орналастыру түріндегі қоршаған ортаны ластау үшін төлемдер нормативтері бекітілген лимиттер шеңберінде қалдықтар үшін: қауіптіліктің І класы үшін 1 739,2 р/т, ІІ – 745,4, ІІІ – 497,0, ІV – 248,4, шығарушы өндірістің өалдықтары үшін – 0,4, өндеу– 15,0, басқа қалдықтар – 8,0 р/т.Бекітілген лимиттен асып орналастырылған қалдықтардың кез- келген көлеміне қалдықтарды орналастыру үшін төлем жүргізу кезінде жоғарылату коэффициенті 5,0 қолданылады. Қалдықтарды бекітілген талаптарға сəйкес жабдықталған жəне негативті əсер ету көздерінің өндірістік зонасында орналасқан арнайы полигондар мен өндірістік алаңдарда орналастыру жағдайында төлем есептеріне 0,3 коэффициенті енгізіледі. Деректі пайдаланылған (пайдаға асырылған) өз кəсіпорнында орналастырғаннан кейін үш жыл ішінде немесе пайдалану үшін осы мерзім ішінде берілген қалдықтарды орналастыру үшін төлемдер есептеріне 0 коэффициенті пайдаланады.5 мысал. Нижний Новгородта орналасқан ұйымға тұрмыстық бөлмелердің қоқыстарын (ҚТҚ) орналастыру үшін 5 т жылдық лимиті бекітілген. 2013 жылдың ішінде ұйымнан сыртқы ұйымға (ҚТҚ арнайы полигоны) 5,5 т ҚТҚ берілді. Нижний Новгород үшін 164экологиялық коэффициенті (Волго-Вятск экономикалық ауданы) РФ Үкіметінің 2003 жылғы 12 маусымдағы №344 қаулысында: Кэ = 1,5 көрсетілген. Қалдықтар бекітілген талаптарға сəйкес жабдықталған арнайы полигонға жолданғандықтан төлем есептеріне 0,3 коэффициенті енгізіледі. 2013 жылға инфляция коэффициенті ҚТҚ үшін 2,2 құрайды. ҚТҚ арнайы полигонында ҚТҚ орналастыру үшін ұйымның бюджетке жылдық төлемінің есебін жасау қажет.Шешімі. ҚТҚ қауіптіліктің ІV класына жататындықтан (қосымша биотестілеу тəсілімен оларды қауіптіліктің V класына жатқызу жағдайларынан басқа) оларды орналастыру үшін төлемдер номативтері 248,4 р./т құрайды. Ұйым жылдық лимиттен 0,5 т. асып түсті.Лимит шегінде төлем өлшемі 5,0 • 248,4 • 1,5 • 0,3 • 2,2 = = 1 229,58 р.құрайды.Лимиттен тыс төлем өлшемі: (5,5 - 5,0) • 248,4 • 5 • 1,5 • 0,3 х х 2,2= 614,79 р.құрайды.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ МЕН ТАПСЫРМАЛАР 1. Жалпы жəне арнайы табиғат пайдаланудың айырмашылығы неде?2. Экологиялық басқарудың əкімшілік-бақылау құралдарының мысалдарын келтіріңіз.3. РФ Федералды жиынының табиғат ресурстарын басқаруда қаңдай рөлі болады?4. Жерге меншік құқықтарын қорғауды қаңдай құжаттар қамтамасызетеді?5. РФ табиғи ресурстар жəне экология министрлігіне ведомстволықбағынышты, табиғатты пайдалану жəне қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ететін 5 орындаушылық билік органын атаңыз.6. Экологиялық олқылық экологиялық қылмыстан немен ерекшеленеді?7. РФ Ауыл шаруашылық министрлігі мемлекеттік басқаратын қызмет салаларын атаңыз.8. Мемлекеттік экологиялық бақылаудың ерекшеліктері қаңдай?9. Стационарлы жəне жылжымалы атмосфераны ластау көздерінің мысалдарын айтыңыз.10. РШШ –ы УКШ, ал РШТ –ы УКТ немен ерекшеленеді?11. СҚЗ не үшін арналған?12. Ағын суларды ашық су объектісіне жəне елді мекендердің канализация жүйесіне тастау жағдайында кəсіпорындарға қаңдай талаптар қойылады? 16513. Су қоймасының су қорғаныш зонасында шаруашылық объектілерді пайдалану мүмкін бе?14. Қалдықтарды қауіптіліктің қаңдай класына жатқызғанда міндетті биотестілеу қажет болады?15. ҚФЖК енгізілген қалдықтардың қауіптілік класын қалай анықтауға болады?16. ҚПНОЛЖ өндеуі мен келісімі: а) жеке кəсіпкерлер; б) шағын кəсіпорындар; в) ірі кəсіпорындар үшін міндетті ме?17. 3.1 суретте көрсетілген қалдықтардың қайсысын сіз қоршаған орта үшін ең қауіпті деп ойлайсыз? Неге?18. Жерді пайдалану үшін төлем нысанын көрсетіңіз.19. Қоршаған ортаға негативті əсер ету үшін бюджетке төлем əсер етудің қаңдай түрлері бойынша жүзеге асырылады?20. Новосібірде орналасқан кəсіпорынның балансында АИ-92, АИ- 95 жəне АИ-98 маркалы бензинде жұмыс істейтін автомобильдер бар. 2013 жылдың тоқсаны ішінде АИ-92 маркалы бензиннің шығыны 520 л, АИ-95 – 850, АИ-98 – 570 л. құрады. Новосібір үшін экологиялық коэффициенттер– 1,08 и 1,2. Кəсіпорынның жылжымалы АЛК атмосфераға ластайтын заттарды шығару үшін тоқсандық төлемді есептеңіз.21. Новосібірде орналасқан мекемеге тұрмыстық бөлмелердің (ҚТҚ) қоқыстарын орналастыруға жылдық лимит 5 т белгіленген. 2013ж. ішінде ұйымнан сыртқы ұйымға (ҚТҚ арнайы полигоны) 10 т ҚТҚ берілді. ҚТҚ арнайы полигонында ҚТҚ қалдықтарын орналастыру үшін, егер Новосібір (Батыс¬Сібір экономикалық ауданы) үшін экологиялық коэффициенті 1,2 құраса мекеменің бюджетке жылдық төлем өлшемін есептеңіз.                     166 4 Тарау РЕСЕЙДЕ ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ МЕН ҚОРШАҒАН ОРТА ЖАҒДАЙЫ Ресей аумағында маңызды жəне əртүрлі табиғат ресурстары шоғырланған, олар көп жылдарға ілгері ел экономикасының өсуін қамтамасыз етуі мүмкін. Бірақ табиғи-ресурстық кешені салаларында иелену жəне басқарудың қалыптасқан тəжірибесі табиғи ресурстар əр түрлерінің ерекшеліктері мен осы ресурстарды жаңғырту, пайдалану жəне қорғаумен байланысты жалпы мəселелерді жеткіліксіз есепке алады. Табиғи-ресурстық потенциалды тиімсіз пайдалану қоршаған табиғи ортаның жағдайына негативті əсер етеді.Табиғи ресурстардың орнын толтыру (қалпына келтіру), пайдалану жəне қорғау саласында мемлекеттік саясаттың стратегиялық мақсаттарына байланысты таяудағы жылдарға қызметтің өзекті бағыттары болып орнын толтырудың оңтайлы деңгейлеріне қол жеткізу, таусылмайтын, тиімді жəне үйлестірілген пайдалану, табиғи байлықтардың бүкіл кешенін қорғау, өңдеу мен пайдаланудың барлық кезеңдерінде шикізатты, материалдарды жəне энергияны тиімді пайдалану саналады.   4.1.  ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ МЕН ҚОРШАҒАН ОРТА ЖАҒДАЙЫНЫҢ ҚАЗІРГІ МƏСЕЛЕЛЕРІ  Ресейде 1990ж. басынан 1998ж. аяғына дейін өндірістің төмендеуі табиғат пайдаланушыларының қоршаған ортаға қысымының эквивалентті төмендеуімен ілесіп жүрген жоқ. Осылайша, 1990– 1998 жж. ішінде елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 41,3%, өнеркəсіп өнімі– 54,5%, атмосфераға шығарулар стационарлы көздерден–45,2, автокөліктен–25, су пайдалану – 27,3, ластанған аңын суды тастау– 20,9 % төмендеді. 1994– 1997 жж. кəсіпорындарда пайда болған улағыш қалдықтарының саны 20 % дейін дерлік өсті.  167ІЖӨ əрі қарай өсуі табиғат пайдаланушыларының қоршаған ортаға деген қатынасы күрделі өзгерістермен ілесіп жүрген жоқ, ол Ресей Федерациясының қоршаған орта жағдайы жəне оны қорғау туралы жыл сайынғы мемлекеттік баяндамасының деректерімен расталады.Шаруашылық құрылыстың экологиялық құлдырауы болады. 1990 жылдан 2012 ж.дейін өнеркəсіп салаларының (электроэнергетика, отын өнеркəсібі, қара металлургия, химиялық жəне мұнай химиялық өнеркəсібі) табиғат ішті шикізат үлесі түсті металлургия салымын есептемегенде 27,6-дан 32,5 %-ға дейін өсті (4.1 кесте). Бұл ретте жоғары технологиялық, ғылым ішті, ең экологиялық таза өндіріс қысқарады. Өнеркəсіптің салыстырмалы ресурсты сыйымдылығы өседі. 1990 жж. ІЖӨ энергосыйымдылығы 20 %, сусыйымдылығы –22, ал ластанған ағын сулардың салыстырмалы тастауы – 33 % өсті. 4.1. Кесте. 1990–2012 жж. Ресейдің өндірістік өнеркəсібініңқұрылысы, % (Н.Н.Клюев, 2001; О.С.Сухарев, Е.Н.Стрижакова, 2014)        Өнеркəсіп секторы199019952 0 0 0200520082 0 1 02 0 1 12 0 1 2Электроэнергетика3,61 1 , 07,97,16 , 27,17,56,5Отын өнеркəсібі6 , 814,617,519,718,819,82 0 , 12 0 , 8Қара металлургия4,98 , 17,113,913,311,911,91 1 , 0Түсті металлургия5,45,88,7–––––Химиялық жəнемұнай химиялық өнеркəсібі6,97,16 , 26,47,06,75,35,2Машина құрылысымен металл өндіру28,016,016,413,013,813,115,514,6Орман, ағаш өндейтін жəнецеллюлозоқағазды5,24,64,03,43,33,02,92,9Құрылыс материалдарының өнеркəсібі3,44,32,43,14,12 , 83,03,1Жеңіл өнеркəсіп1 1 , 02 , 21,40 , 80,70 , 80 , 60 , 6Азықтық өнеркəсіп1 2 , 11 0 , 61 1 , 110,91 0 , 811,51 0 , 610,9  168Сыртқы экономикалық байланыстар құрылысы антиэкологиялық сипатта болады: ресей экспортының 75 % шикізатқа келеді (мұнай – 40%, газ – 33%, өндірілген калий тұздары мен апатитті концентраттардың барлығы дерлік– 2 %), сонымен қатар экологиялық зиянды өндіру салаларының өнімдері- металлургия (қара металлургия өнімдерінің 60 %, 90% жуығы– алюми¬ний, мыс, қола, цинк, никель экспортталады), химиялық өнеркəсіп (80% жуық минералды тынайтқыштар экспортқа жолданады). Осыған қоса Ресей технологиялық тізбектегі «жоғарғы қабаттарының» өнімдерін импорттайды, оның өндірісі табиғат ортасы үшін аздау зиянды, мысалы жылына шырындар үшін 1 млрд алюминий банкаларына дейін.2003 ж. кейін елдің европалық бөлігі өндірісінің кейбір сауығуы байқалуда, бірақ Азиялық Ресейде пайдалы қазбалар экспортының қарқындауына байланысты экологиялық жүктеме өседі. Мамандардың бағалауы бойынша табиғи ресурстардың негізгі экспор¬ттаушылары (барлық экспорттың үлесі жəне бағасы бойынша) – Ямало-Ненец автономды округі (25%), Ханты-Манты автономды округі (16%) жəне Свердлов облысы (4%). Бағалауда өнеркəсіптің өндіруші салалары, қара жəне түсті металлургия, дөңгелек орман, химиялық жəне мұнай химиялық өнеркəсіп, электроэнергетика өнімдерінің экспорты есепке алынады.Əлеуметтік-экономикалық жағдайлар Ресейге қауіпті өндірістік қалдықтарын, оның ішінде радио¬активті, Батыста өз ғасырынан өткен экологиялық жетілмеген автомобильдер (2014 ж. қыркүйегіне деректер бойынша Ресейге жылына 1 млн астам жаңа мен бірнеше ондаған мың қолданылған автомобильдер əкелінеді), сонымен қатар сапасыз өнімді əкелу мүмкіндігін туғызады. Азық-түлік тауарларының қатары бойынша импорттық өндірістің ақаулы өнімдердің үлесі 15 % артығын құрайды.Күрделі экологиялық қатерді тозған негізгі фондтар көрсетеді. 2012ж.соңында олардың тозуының дəрежесі жалпы ел бойынша 48,6% құрады, өнеркəсіптің өндіруші салаларының кəсіпорындарында – 53,7, өндеу өнеркəсібі – 47,8 %. Жалпы Ресей бойынша толығымен тозған негізгі фондтардың салыстырмалы салмағы– шамамен 10–15% (Ресей цифрлары, 2013). Отандық АЭС ядролық реакторларының көбі 1974– 1985жж. іске қосылды, олардың ресурсының өндірім уақыты шамамен30 жылды құрайды. Елді мекендердің сумен қамсыздандыру жəне суларды əкетудің əрекеттегі инфрақұрылысы 1960 –1970 жж салынған 169болатын, қазіргі уақытта ауыстыруды талап етеді.Отандық инфрақұрылыс жағдайының нашарлауы техногендік, оның ішінде күрделі экологиялық салдары бар апаттар санының өсуіне əкеп соғады.Бір жағынан өндірістік құлдырау, екінші жағынан қарқынды автомобилизациялау автокөліктің атмосфераға шығулар үлесінің күрт өсуіне əкеп соқты. Мысалы, Мəскеу облысында 2012 ж. шығулардың қосынды көлемінің 79,6% құрады («2011 жылы Ресей Федерациясының жағдайы жəне қоршаған ортаны қорғау туралы» мемлекеттік баяндамасы).Ресейдің орман кешенінде орманды өндірудің негізгі аудандарында сүректі дайындау төмендеуінің қарқындары елдің басқа аудандарына қарағанда жоғары; алыс кесілетін ормандар қалдырылады, орман дайындаулар көлік магистральдарының жанында шоғырланады; орман жетіспейтін аудандарда кесу көбееді; отынның жоғары бағалары орманды ағашқа жаппай кесуге əкеп соғады (Солтүстік Кавказда көп).    4.2. МИНЕРАЛДЫ РЕСУРСТАРДЫ ПАЙДАЛАНУ  Минералды шикізаттың зерттелген қорлары Ресейге əлемде жетекші орынды қамтамасыз етеді: тұрғындар саны ғаламшар халқының 2,5 % кем болған жағдайда ел қойнауында БҰҰ бағалауы бойынша əлемдік табиғат байлықтарының 50 % астамы шоғырланған. Ресей бір тұрғынға жер (11,6га) жəне егістік (0,9 га) жалпы ауданымен қамтамасыз ету деңгейі бойынша əлемде үшінші орында. Оның кесілетін ормандарының есебі 500 млн м3/жыл. тең. Елде тұщы су үсті сулардың əлемдік қорларының 20%, 10 % əлемдік өзендік ағып түсуге (4 260 млн м3/жыл. немесе 30 мың м3/жыл. бір тұрғынға) келеді. Ресейде 8 – 11 млн км2 орын алатын əлемдегі ең үлкен аз бұзылған жəне табиғи экожүйелер ареалы орналасқан.Кейбір бағалаулар бойынша қазіргі уақытта Ресей табиғат ресурстарының келесі қорлары бар: мұнай жəне газ конденсаты – 20,4 млрд т; табиғи газ – 46,4 трлн м3; көмір – 196,5 млрд т; темір кен – 56 млрд т; ауыл шаруашылық жерлер – 221 млн га; тұщы су – 4 360 км3; орман – 700 млн га; ағаш қорлары – 82 млрд м3. Ол əлемде жоғарыда аталған пайдалы қазбалар бойынша бірінші, көмірден басқа (үшінші 170орын) орынды алады. Атап айтқанда Ресейдегі газ, мұнай, көмір, темір жəне никель кендерінің зерттелген қорлары əлемдегіден сəйкес 35, 13, 12 жəне 30% құрайды.Бірақ, елдегі жалпы табиғат-ресурстық жағдайының мүмкіндіктері алдағы уақытта жəне алыс келешекке тарихтық сене қарау сезімін тудырса да, минералды шикізатты пайдалануда күрделі мəселелер бар, олардың ішінен келесіні бөлуге болады:■ Геологтық зерттеу жұмыстары көлемінің бірнеше есе төмендеуі;■ Өндірістің таулы салаларын жеткіліксіз қаржыландыру;■ Кəсіпорындардың жақсы кен шығаратын жерлерді таңдаулы өндеуге талпынысы;■ Қара металлургияны марганец жəне хром кендерімен қамтамасыз етудің күрделі қиындықтары, оларсыз сапалы болатты қорыту мүмкін емес;■ Органикалық емес шикізаттың 70 % қорларының елдің солтүстік, сонымен қатар шеткері аймақтарында орналасуы;■ Көмірдің негізгі шығаратын жерлерінің орналасу аудандары мен оларды тұтынушыларының сəйкес келмеуі (көмір қорының 80 % артығы Оралдан батыс жақта, ал оны тұтынушылардың 80 % артығы – шығыста орналасқан);■ Елдің басты мұнай жəне газ шығаратын жерлерінің қол жетпейтіндігі мен алыстығы;■ Мұнай шығаратын жерлерді пайдалану мен оларды өндеудің төмен тиімділігі;■ Отандық АЭС қажеттілігін (дефицит қойма қорларынан толтырылады) қамтамасыз ету үшін уран кенің жеткіліксіз табуы (Краснокаменск кен орны, Забайкалье);■ əлемдік нарықта мұнау бағаларының ауытқулары;■ елдің жалпы электроэнергетика қуаттылығының төмендеуі.1980-і жж.соңымен салыстырғанда геологтық зерттеу жұмыстары көлемінің дерлік он рет есе қысқарғандықтан ХХ ғ.басына шикізат базасының зерттелу деңгейі 41 % кем құрады, оның ішінде мысалы теңіз шельфінде – 4 % жуық. Ресейдегі 1990-ы жж.бастап пайдалы қазындылардың көптеген түрлері бойынша зерттелген қорларының өсуі оларды табу көлемінен төмен, бірақ материалды-шикізаттық базаның қалыпты дамуы үшін керісінше болу қажет. Стратегиялық маңызды шикізат материалдарымен өте шиеленіскен жағдай: вольфрам, молибден, қалайы, қорғасын, цинк, балқыту шпаты. Қазіргі уақытта Ресейдің шикізат базасының жағдайы жалпы 171қанағаттанарлық деп есептеледі.Өндірістің таулы салаларының жеткіліксіз қаржыландыру себеп болған кризистік жағдайынан көптеген кəсіпорындар, əсіресе көмір өнеркəсібі мен түсті метал¬лургия зиян жəне аз табысты болады, сондықтан жойылады. Шектеулі қаржыландыру шахталарды жою кезінде табиғатты қорғау шаралары толық емес көлемде орындалуының қаупі бар.Бүгінгі таңда елдің материалды-шикізаттық мұмкіндігін толық пайдалану кен шығаратын жерлерді таңдаулы өндеу деңгейімен анықталады, ол төмен сапалы пайдалы қазбалар қорының жиналуы мен олардың өндірістік мəнінің жоғалуына əкеп соғады. Кен шығаратын жерлерді игеруге дəстүрлі ведомстволық тəсілдемесі, экономикалық ынталандырудың жоқтығы жəне кəсіпорындардың қойнау ресурстарын тиімді пайдалануда мүддесіздігі көп жағдайларда технологиялық циклы деректі аяқталмаған өндірістерді құрастырды, шикізаттың профильды емес құнды құрауыштары қалдықтарға ауысып жоғалады. Осы себептер бойынша үйінділерде халық шаруашылығында пайдалану үшін қомақты деңгейде жарамды аршыма жəне жанас тау жыныстары, минералды шикізатты өндеу қалдықтарының шоғырлануы жалғасуда. Осымен бірге елде кең таралған пайдалы қазбаларды (балшық, құм, қиыршық тас, əктас жəне т.б.) табу бойынша мыңдаған карьерлер жұмыс істейді, көп жағдайларды оларды тау-кен қазу кəсіпорындарының қалдықтарымен ауыстыруға болар еді.Кенсіз шикізаттың шикізат базасы (əктас, доломиттер, магнезиттер жəне т.б.) негізінде қара металлургияның қажеттілігіне сəйкес келеді, бірақ металлургиялық өндірістерді теміркенді шекемтастарды өндіру кезінде уылдырғыш ретінде пайдаланатын бентонитті балшықтармен қамтамасыз ету қиындатылған. ТМД аумағында олардың зерттелген жəне пайдаланатын қорлары тек Армения мен Грузияда бар.Ресейдің солтүстігінде ызғарлы климат пен жол бұзылған шарттарында никель кендері, платиноид, мыс, кобальт, қорғасын жəне цинк, алтын жəне күміс, алмаз, сүрме жəне сынап, титан, қалайы, апатит, слюда жəне басқа пайдалы қазбалардың негізгі қорлары шоғырланған.Қиыр шығыста бруситтің 100 % жəне осыған жуық алмаздар мен қалайы, 90 % бор жəне 80 % балқыту шпаты, 1/3 жуық сүрме мен вольфрам өндіріледі.Елдің шикізаттық қатты органикалық емес ресурстарының базасы 172жабық экономика мен ақысыз қойнауларды пайдалану шарттарында құрылды. Нарықтық қатынастарға көшу жəне қойнауларды ақылы пайдалануды енгізу қолданыстағы минералды-шикізаттық базаны бағалауға түзетулер енгізеді. Бұл шарттарда Табиғминінің деректері бойынша кен шығаратын орындарының 30 – 70% балансты қорлары экологиялық себептер бойынша талап етілмей қалуы мүмкін.Қазіргі уақытта мұнау табудың негізгі ауданы– Түмен облысы, бірақ елдің мұнай қорларының 50 % Ханты-Мантыда, ал табиғи газ қорларының 78 %– Ямало-Ненецк автономды округінде шоғырланған. Газ шығару орындарының тек 28 % ғана өңдеу кезінде жоғары тиімді болады, өйткені олардың көбі аста тереңдікте жатады (14 %), күкіртті сутегі болады (9 %) немесе төмен қысымды қабаттарда орналасады (13 %).Ресейде сұйық көмір сутекті пайдаланудың тиімділігі шетелге қарағанда 4-7 рет есе кем. Қазіргі заманғы əлемдік технологиялар кез- келген қияындықтағы кен шығаратын орындардан 70 % мұнай алуға мүмкіндік береді, ал Ресейде тек 15 – 30 % алынады. Шетелде мұнайды өңдеудің тереңдігі 92 – 94 %, ал Ресейде – тек 62 – 64 % жетеді. Ресейдің бұл сұрақта жаппай артта қалуы қолданыстағы отандық заңнамамен қиылыспайтын қолданатын технологиялардың мезгілсіздігі (моральдық тозу), негізгі фондтардың тозуы (физикалық тозу), мұнай табатын компаниялардың ең қолайлы мұнайды табу талпынысымен түсіндіріледі.Мұнай бағаларының ауытқулары оны табудың бағасы үлкен елдер үшін өте қауіпті, олардың қатарына Ресей де жатады. Осылайша Сауыд Аравиясында мұнайды алудың өзіндік құны 1 баррель үшін 2 АҚШ долл. деңгейінде болса, Ресейде ол шамамен 1 баррель үшін 10 АҚШ долл. құрайды. Осы жағдай 1998ж. Ресейде экономикалық кризисқа əкеп соқты, РФ Үкіметі мен Орталық банкі мемлекеттік құнды қағаздардың негізгі түрлері бойынша дефолт жариялауға мəжбүр болды, банк жүйесі құлдырады, халықтың өмір деңгейі секіру тəрізді төмендеді.2030 жылға дейін əлемде табиғи-энергетикалық ресурстарды пайдаланудың болжамына сəйкес əлемдік пайдалануда мұнай мен көмір үлесі шамамен 28 % құрайды, газ – 25, суэнергетикасы – 5 – 6, атом энергиясы – 4 – 5, жаңғырмалы энергия көзі – 3 – 4 %.Ресейде электроэнергетика экономиканың негізгі салаларының бірі болып табылады. Ол халық жəне ұлттық шаруашылықтың электроэнергия қажеттілігін толық жəне 45 % артық жылу энергиясы 173өндіруін қамтамасыз етеді. Осы потенциалдың 90 % артығы елдің бүкіл аумағын қамтитын Бірыңғай энергетикалық жүйесіне (БЭЖ) келеді. Ресей БЭЖ электростанцияларының 2012 жылдың 1 қаңтарына бекітілген қуаттылығы 218,145 млн кВт. құрады.  4.3.  АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ   1990-ы жж.басынан бастап 1999 ж.дейін Ресейдің ауыл шаруашылығында өндірістің елеулі құлдырауы байқалды. 1990– 1998 жж. аралығында ауылшаруашылық айналымынан елдің шеткі аймақтарында орналасқан барлық егіс алқаптарының 22 % шығарылды. Жалпы алғанда – бұл əсіресе өте үлкен алаптар жыртылған дала жəне орман дала аудандары үшін экологиялық қолайлы процесс. Əрине экологиялық жағдайды жақсарту үшін су сіңіретін жəне экологиялық «кір» дəн болатын күріштің егіс алқаптарын екі есе азайту қажет, ол Приморье мен Солтүстік кавказ аумақтары үшін өзекті. Бірақ бір мезгілде қала, қала маңы жəне ауылдарда, яғни жүктелімдер шектен шыққан аумақтарда жерді пайдаланудың қарқындауы байқалды. Одан басқа егіс алқаптарын қысқарту қалған алқаптарды пайдалану тиімділігін көтерумен еріп жүруі тиіс, бұл тек Татарстан мен Башқортостанда байқалады.Қолданылмайтын жерлер өсімдік қоқысының тоғайымен жамылады жəне көбінесе ауылшаруашылық дақылдары зиянкестерінің көшеті болады. Осылайша, 1999ж. жазында 30 ресейлік аумақтар шегіртке басқыншылығынан зардап шекті, ол ең алдымен күтімсіз қалған көп ауылшаруашылық жерлері бар Саратов облысын, Алтай өлкесін жəне Қазақстанмен шекаралас басқа аудандарды да қамтыды. Шегірткемен күресте əрекетті шара - ол оның құрттары салынған жерлерді қайта булау, осы шаралар көп жылдар бойы осы ауқымды бос жерлерде жасалған жоқ.2000 ж. елдің бюджетінен ауыл шаруашылықты қолдау үшін 55 млрд р. бөлінді. 2005 ж. қарай Ресейдің негізгі ауылшарушылық дақылдарының орташа өнімділігі 17 ц/га (1990 жж. салыстырғанда 11– 12 ц/га) жетті.2000 жж. басынан бастап мал шаруашылығы саласында шошқа мал басының өсуі байқалды, жыл сайынғы құс еті өнімінің өсуі шамамен15 % құрады. Бірақ 1990-ы жж. ауылшаруашылық өнімдерінің 174қысқаруы жағдайындаи ауылшаруашылық жануарларлар басының күрт төмендеуімен шартталған, өсімдік өсіру жағына күрделі құрылыстық өзгеру байқалды. 2003 ж. ауыл шаруашылығы өнімінің құнында өсімдік өсіру үлесі 93,4% (1990 ж. – 36% ) құрады, ал 2013 ж. ол 53 % дейін төмендеді.Дегенмен мемлекет жағынан қаржыландыру жеткіліксіз болып, 2006 ж. 15 мыңға жуық ауылшаруашылық кəсіпорындары өз əрекетін тоқтатты, тек ресей жəне шетел инвесторларының мүддесін туғызған кəсіпорындар сақталды. Осылайша, 2000ж. бастап 2010 ж. дейінгі кезеңде жағдай түбегейлі өзгерген жоқ, бірақ пайда берелік ауылшаруашылық кəсіпорындар саны шамамен 2,3 есе азайды.2013ж. ауылшаруашылық ұйымдарының өндірісі құрылысында да нақты өзгерістер болды. Ауылшаруашылық кəсіпорындарының жалпы санынан ірі ауылшаруашылық бірлестіктердің үлесі 49 % дейін төмендеді, ал фермерлік шаруашылықтардың үлесі–10 % дейін, залықтың көмекші шаруашылықтары (халықтың бақша, бау-бақша жəне көмекші учаскілері) –41 % дейін көбейді (4.2 кесте). Халықтың жеке көмекші шаруашылықтары ауылшаруашылық өнімдерді жасауға елеулі салым енгізеді.Өндірістік негізде дамитын өазіргі заманғы мал шаруашылығы (ет, сүт, жұмыртқа өндіру бойынша фабрикалар) – өсімдің өсіруге салыстырғанда көп капиталды қажет ететін сала. Шығыннын орнын тез өтеуді қарастырмайтын ұзақ инвестициялық цикл əсерінен экономикалық əлсіз отандық өндіруші мемлекеттің қолдауынсыз мал шаруашылығын жүргізе алмайды.1990 – 1998 жж. ауылшаруашылық кəсіпорындарында ауылшаруашылық малдарының басы азайды: мүйізді ірі қара мал – 2,06, шошқалар – 2,31, қозымен ешкілер – 3,92 ретке. Осының арқасында өрістік ландшафттарға жүктемелер төмендеді, ол шөлге айналуға бейімделген аумақтар – Калмыкия, Астрахан жəне Ростов облыстары, Дагестан, Алтай өлкесі, Тува үшін өте маңызды.Халықтың шаруашылығы негізінде өзінің мал басын сақтап қалды, сондықтан жеке қоныстарында мал өсіру қозғалуы байқалды. Осылайша, ландшафттарға мал өсіру жүктемелері аумақтық қайта бөлінді, ауыл, қала маңы мен қалаларда шоғырланды.Ауылшаруашылық малдарының басы төмендеуіне байланысты азықтық база қажеттілігі азаяды, мал өсіру кешендерінің қалдықтар саны қысқарады. Шындығында техниканың жеткіліксіздігі мен жанар- жағармай материалдарының қымбаттығынан бұл қалдықтар 175ауылшаруашылық далаларында 1990-ы жж. қарағанда нашарырақ жойылады. 4.2. Кесте. Ресейдің 1990–2013 жж. шаруашылық түрлері бойынша ауыл шаруашылық өнімдері (рсстат деректері бойынша, əрекеттегі бағалар бойынша: 1998ж.дейін – трлн р., 1998 ж.бастап– млрд р.)      Шаруашылық салалары мен түрлері199019952000200520102013Жалпы ауыл      шаруашылығы,0,16203,9742,41380,92587,83687,0оның ішінде:      Ұйымдар0,116102,3335,6615,61150,01756,0Халық шаруашылықтары0,04297,6383,2681,01250,41569,7Фермер      шаруашылықтары–4,023,684,3187,4361,3Өсімдік өсіру:      ұйымдар0,04448,8189,0294,4485,9840,6Халық шаруашылығы0,01456,8188,5311,4572,1800,4Фермер      шаруашылықтары–2,717,264,0133,5277,7Мал шаруашылығы:      ұйымдар0,07295,6146,6711,11396,31768,3Халық шаруашылығы0,02840,8194,7369,6678,3769,3Фермер      шаруашылықтары–1,36,420,353,983,6 Оған қоса мал санының аз болуы қалдықтарды өндіретін мал өсіру мен оны қолданатын егін шаруашылығы арасындағы үндестікті бұзады.1990-ы жж. минералды жəне органикалық тынайтқыштарды қолданудың күрт төмендеуі (2.7 кестені қараңыз) алдағы төмен түсімді, топырақтың таусылуы, азуы, эрозиялық процесстердің дамуын алдын ала белгілейді. Топырақтың азуы ең алдымен Саратов, Омск, Ново¬сібір, Орынбор облыстарының, Алтай өлкесінің ауылшаруашылық ландшафттарына қауіп төндіреді. Минералдық қоректендіру шарттарының нашарлауы, дара дақылды егісті өндіру, өсімдік өсіру мен мал шаруашылығы арасында теңгерімсіздік егіншілік өнімі сапасының нашарлауына əкеп соғады– бидай дəнінде ақуызды заттектің, картоп түйнегінде крахмалдың, қызылшадағы қанттың төмендеуі, кұнбағыс дəндерінің қышқылдығының өсуі жəне т.б. 176Фермерлік жер қолданудың экологиялық мəселелері өзіне тəн. Мысалы, Курск облысында фермерлік шаруашылықтарда өсімдік өсіру мен мал шаруашылығы арасында қатынасы көбінесе 16 : 1 құрайды, яғни фермерлік шаруашылықтар біле тұра өзінің далаларын органикалық тынайтқыштармен қамтамасыз ете алмайды. Ростов облысында көп фермерлер топырқаты бұзатын күнбағыс сияқты дара дақылды өсіруде маманданады, ол топырақтың таусылуы, егістерде спецификалық зиянкестер мен аурулардың дамуына əкеп соғады. Өсіру орнына қайта оралудың минималды мезгілдігі күнбағыс үшін 6– 7 жылды құрайды. Бұл оның егістерінің максималды үлесі 14– 16% аспау қажеттілігін білдіреді, бірақ фермерлік шаруашылықтарда ол 45% астам болады.    4.4. АТМОСФЕРАЛЫҚ АУА  Ресгидрометінің атмосфералық ауа жағдайына қарау жүйесі өлшенген заттардың, SO2, NOX, CO жəне бөлек аумақтарға тəн спецификалық ластайтын заттардың, оның ішінде бенз(а)пирен мен формальдегидтің концентрациясын тұрақты өлшеуді қамтамасыз етеді. 2007 – 2011 жж. кезеңіндегі байқау мəліметтері бойынша жылына орташа NO концентрациялары 11%, бенз(а)пиреннің – 17 %, өлшенген заттар, NO2 жəне СО – 5 – 6 % төмендеді, SO2 жəне формальдегида – өзгерген жоқ.Ауаның созылмалы, ұзақ ластау деңгейі атмосфеаны ластау индексін (АЛИ) сипаттайды, оның көлемі өлшемсіз болады жəне ластайтын заттардың орташа жылдық концентрациялары бойынша есептеледі.АЛИ есептеу РШШ деңгейінде концентрацияларда барлық зиянды заттар адамға бірдей əсермен сипатталатаын болса, ал концентрацияны одан əрі көтеру кезінде олардың заттың қауіптілік класына байланысты зиянды əсер ету деңгейі түрлі жылдақдықпен өссе деген болжамға негізделген.АЛИ есептеу келсі формула бойынша жүргізіледіАЛИ = L ( xіПДКі) сібұл жерде xі – заттың орташа жылдық концентрациясы і; Cі – ауа177ластануының деңгейін і затымен күкірт оксидімен (ГҚ) ауа ластануы деңгейіне əкелуге мүмкіндік беретін коэффици¬ент. Қауіптіліктің І, ІІ, ІІІ и ІV класты заттар үшін Cі мəні 1,5, 1,3, 1,0 жəне 0,85 сəйкестең болады.Ластанудың деңгейі АЛИ 5 – 6 шегінде болғанда көтеріңкі, 7–13 жоғары, 14 жəне одан көп – өте жоғары болып саналады.Қаладағы ауа ластануының деңгейі жоғары: 252 қаланың 119 -да (58 %) ауа ластануының деңгейі жоғары жəне өте жоғары деп бағаланады, тек 17 % қалаларда – төмен. АЛИ мəні 14 жəне одан көп қалалар санына кіреді: Новороссийск (36,0), Братск, Красноярск (23,8), Новокузнецк (22,0), Чита (19,6), Иркутск, Иваново (16,5) жəне т.б. Қалаларда РШШ бірнеше асуы бенз(а)пирен, көміртек оксиді (П), өлшенген заттар, күкіртті газ, күкіртті сутек, формаль¬дегид жəне бірқатар басқа ластайтын заттар бойынша мерзімді белгіленді.Ресейдің европалық бөлігінің Чернобыль апаты (1986ж.) нəтижесінде ластанған аумақтарында ластанған топырақтан шанды желмен көтеру салдарынан осы уақытқа дейін радиоактивті цезийдің-137 мөлшері көтеріңкі болады. 2011 ж. АЭС айналасында жəне«Маяк» ӨБ (Челябі облысы) есептемегенде басқа радиационды-қауіпті объектілерде атмосфераның жер үсті қабатының радиоактивті ластанулар деңгейлерінде айқан өзгерулер болған жоқ.Ресей аумағының үстінен озонның жалпы құрамы 1970-ы жж. бастап 1996 ж. дейін төмендеді, сосын баяу өсе бастады, ол 1970-ы жж. деінгі озон қабатының қалыпқа келуі XXІ ғ. ортасына қарай күтілуде.Ресейдің барлық аумағындағы орташа жылдық температурасының өсу үрдісі бар. Ең интенсивті жылу аумақтары– Ресейдің европалық бөлігі (температураның өзгеру жылдамдығын сипаттайтын сызықтық тренд коэффициенті 0,53 °C/10 жыл құрайды) жəне Батыс Сібір (0,51°C/10 жыл құрайды). Орташа Ресейдің аумағы бойынша отраша жылдық ауа температурасы 2011 жылы 1961 – 1990 жж. нормасын 1,55 °C есе арттырды. Қазіргі заманғы температура өзгеруінің маңызды маусымдық ерекшеліктері Чукоткада қыста температураның (сызықтық тренд коэффициенті – -0,5 °C/10 ж дейін) жəне Батыс Сібірде (-0,3 °C/10 ж дейін) азаю үрдісімен жəне Батыс-Сібір жазықтығында трендтер жоқтығының ауқымды аумағымен (±0,1 °C/10 жыл шегінде) белгіленген.Ресейдің бүкіл аумағы бойынша жылдың ішінде түскен жауын- шашын көлемі 2011 ж. нормаға жақын болды. Жауын-шашынның 178жылдық көлемінің көп өсуі Орта Сібірде байқалды, онда жауын- шашын көлемі қыстан басқа барлық маусымдарда өседі. Көктемгі жауын-шашын көлемі Ресейдің бүкіл аумағында, əсіресе Каспий жанындағы жазықтықта жəне Оңтүстік Орал мен Қиыр шығыста өседі.Қауіпті гидрометеорологиялық құбылыстар Ресей аумағында ең көп мамырдан тамызға дейінгі кезеңде болады. 2011 ж. қауіпті құбылыстар саны 2010ж. салыстырғанда Оңтүстік (30 – 50 % ) жəне Солтүстіккавказ федералды округтерінде өсті. Бұл атмосферада су буының жалпы жоғарлауын əкеп соққан климаттың жылуымен байланысты, ол қойылтылып көп энергия бөледі.Ресей аумағынан атмосфераға жылыжай газдарын жəне ең алдымен СО2 (72 %), сонымен қатар СН4 (22 %) жиынтық шығарылу 1990 ж. 3,4 млрд т 2010 ж. 1,55 млрд т дейін төмендеді. Энергетикалық сектордың шығулары басты рөлді атқарады, оның салымы 2010 ж. 82,6 % құрады. Өндіріс секторының салымы 2010 ж. 7,9 % құрады. 1990 – 2010 жж. кезеңінде жылыжай газдарының шығуларына сүйық отынды жағу салымы төмендеді, ал газды – өсті.    4.5. СУ РЕСУРСТАРЫ  Ресейдің су ресурстары мөлшерлі қатынаста статикалық (ғасырлық) жəне жаңғыртылатын қорлардан құрастырылады. Біріншісі ұзақ уақыт ішінде өзгермейтін жəне тұрақты болады, ал екіншісі жылдық ағын көлемімен бағаланады.Ресейдің өзен аңынының орташа көпжылдық көлемі 4 270 км3 құрайды, статикалық қор (көл, батпақтар, мұздықтар, жер асты сулары) – 97 000 км3 құрайды.Əлемдік тəжірибеде тұщы сулар ресурсын басқару жүйесін бағалау үшін для су ресурстарын пайдалану индексі (СРПИ) қолданылады – үстінгі жəне жер асты тұщы сулардың жал сайынғы жалпы көлемінің жаңғырмалы тұщы су ресурстарының көлеміне қатынасы. Шиеленіскен жəне шиеленіспеген су режимі бар аймақтар арасында айырмашылықты өткізу үшін негіз болатын СРПИ шектік мəні 20 % жуық құрайды. Егер СРПИ 40 % асатын болса жоғары шиеленіс байқалады.Табиғи су объектілерінен жиынтық су тарту 2011 жылы 2010 ж.179салыстырғанда 1,5 % өсті жəне 77,66 км3 құрады. Ел масштабтарында суды пайдалану құрылысында өндірістік қажеттіліктер үшін 60,2%, шаруашылық-ішілетін сумен жабдықтау – 15,8, суару – 13,2, ауылшаруашылық сумен жабдықтау – 0,5, басқа қажеттіліктер – 10,3% бөлінеді. СРПИ мəні жалпы Ресей бойынша 2 % кем емес құрайды. 2011ж. орталақтындырылған сумен жабдықтаумен Ресей халқының91,4 %, орталақтындырылмаған сумен жабдықтаумен – 8,1 %, əкелінген сумен – 0,5% қамсыздандырылды. Шаруашылық-ішілетін сумен жабдықтаудың жалпы балансында жер асты сулар үлесі 45 % құрады. Қала мен қала үлгісіндегі ауылдардың 60 % астамы жер асты суларын пайдаланып ішетін су қажеттілігін қанағаттандырады, олардың 20 % жуығында сумен жабдықтаудың аралас көздері бар. Ауыл аймақтарында шаруашылық-ішілетін сумен жабдықтауда жер асты суларының үлесі 80 % жуық құрайды.Респайдаланудықадағалау деректері бойынша жалпы Ресей Федерациясы бойынша 2011 ж. санитарлы-эпидемиологиялық норма- тивтерге ішетін сумен жабдықтаудың үстінгі 35,7% (2010ж. – 36,8 %) жəне жер асты көздері 15,8 % (2010 ж. – 16,4 %) сəйкес келген жоқ. 2011жылы 2009ж. салыстырғанда санитарлы-химиялық көрсеткіштер бойынша гигиеналық нормативтерге сəйкес келмейтін орталықтандырылған сумен жабдықтау көздерінен су үлгілерінің үлесі 28,0 -ден 30,7 % дейін өсті, микробиологиялық бойынша –5,6 - дан 5,4 % дейін төмендеді. Қанағаттанарлықсыз үлгілердің жоғары үлесі орталықтандырылған сумен жабдықтау көздері ретінде үстінгі су қоймалары пайдаланылатын жерлерде байқалады.Су құбырлары желісінде су өңдеуден кейін судың сапасы 2009 – 2011жж. тиісті деңгейде болды. Санитарлы-эпидемиологиялық норма- тивтерге сəйкес келмейтін жер асты көздерінен су құбырларының үлесі 2011 ж. 18,2 %, ал істінгі көздерден– 45,2 % құрады.Осындай жағдайдың басты себебі– су құбырларының құрылыстары мен жүйелерінің жоғары азуы, кейбір аймақтарда ол 70 % жетеді. Су құбырларының құрылыстары мен жүйелерінің жоспарлы-алдын алу жөндеуі орнын апатты-қалпына келтіру жұмыстарына берді.Ауылды жерлерде санитарлы-химиялық көрсеткіштер бойынша гигиеналық нормативтерге сəйкес келмейтін орталақтындырылмаған сумен жабдықтау көздерінен су үлгісінің үлесі жалпы Ресей бойынша 2011 ж. 25,3 % (2009 ж. – 25,4 %), микробио¬логиялық бойынша– 20,1% (2009 ж. – 21,5%) құрады.Тиісті сападағы сумен қамтамасыз етудің сəтті жағдайлары бар 180Ресей Федерациячының субъектілеріне Мəскеу жəне Санкт-Петербург қалалары жатады, онда халық жақсы сапалы ішетін сумен толық қамсыздандырылған. Мурманск жəне Кемеров облыстарында, Солтүстік Осетия-Алания республикаларында, Алтай жəне Шешен Республикасында қауіпсіздіктің талаптарына сəйкес ішетін сумен халықтың 99 % артығы қамсыздандырылған.Үстіңгі тұщы сулардың гидрохимиялық көрсеткіштері аймақтар бойынша қатты ерекшеленеді. Ладожское жəне Онеж¬ское көлдерінің бассейны бір заманда мұздықтармен тазартылған гранитті қалқанда орналасқан, сондықтан Ресейдің солтүстік-батыс облыстарында (Ленин-град, Новгород, Псков жіне б.) көп емес қатытылқтың иондары бар (Ca2+, Mg2+) жұмсақ сулар басым болады. Жұмсақ сулар елдің азиялық бөлігінің солтүстігінде, сонымен қатар мұздықтардан бастау алатын таулы өзендерде кеңінен таралған. Осы аймақтарда баспаұ пен жертезекті саздың бары суда көп органикалық заттардың болуын түсіндіреді. Мысалы, Волхов өз. органикалық заттардың концентрациясы 2008 – 2009 жж. 166 – 222 мг/л болды жəне 2011 ж. 101 мг/л дейін төмендеді. Қатты сулар жатып қалған əктастар бар аймақтарда таралған.Үстіңгі су объектілерінде ластану деңгейі бойынша су сапасының 5 класын бөледі: 1 – шартты таза, 2 – аз ластанған, 3 – ластанған, 4 – кір, 5 – экстремалды кір. Ресейдің европалық жəне сібір өзендерінің суы негізінде 3 жəне 4 класстарға сəйкес келеді. Қазіргі уақытта ең кір өзендердің бірі– Иртыш.Гидрографикалық желі Теча – Исеть – Тобол – Обь өзен жүйесінің радиоактивті ластану көзі «Маяк» өндірістік бірлесігі, Енисейдің – Краснояр таулы-химиялық комбинаты болып табылады.Көптеген кіші өзендердің экологиялық жағдайы қиын. Ластайтын заттардың ішінен ең көбі органикалық заттар, аммонийды азот, қатты металлдар қоспалары, мұнай өнімдері кездеседі.Онежское көлінің жағдайы мұнай өнімдері жəне органикалық заттармен ластанғаннан қиынға көшетін тепе-теңдік болып бағаланады. Байкал суының сапасы жалпы қанағаттанарлық болып қалуда.Мұнай ластануы топырақты сарқылудың болмауына байланысты көп жылдық қатпаған топырқа шарттарында үлкен аумақтарға таралады. Европалық Ресейдің бірқалыпты ендіктерде ластанған су200 – 300 км кейін тазарса, Қиыр Солтүстік шарттарында ол жеткіліксіз жəне 1 500 км. 181Ресей аумағында жер асты суларының ластанған 6 548 участкесі анықталды, оның 3 472 шаруашылық-ішетін мақсаттағы су бөгеттері орналасқан. Сараптау бағалары бойынша жалпы Ресей бойынша халықты ішетін сумен жабдықтау үшін судың жалпы көлемінде ластанғандардың үлесі 6 % аспайды. Ластану өндірістік кəсіпорындардың жұмысымен, ауылшаруашылық қызметпен, коммуналды шаруашылық немесе шартқа сəйкес табиғи сулардың түсімімен байланысты болады. Жер асты сулары негізінен азот қоспалары, мұнай өнімдері, сульфаттар, хлоридтер, қара металлдар қоспалары (Cu, Zn, Pb, Cd, Co, Nі, Hg, Sb) жəне фенолдармен ластанған.Ресейдің жағалаудағы жəне теңіз экожүйелерінің көп бөлігі антропогенді бұзуларға шалдыққан. Теңіз жағалауында Ресей халқының 10 % астамы тұрады, Санкт-Петербург, Калининград, Мурманск, Архангельск, Владивосток, Новороссийск сияқты ірі қалалар орналасқан. Қазіргі уақытта теңіз жағалауларының рөлі түрлі жүктер, мұнай жəне газ транзиті, белсенді шаруашылық игеру – терминалдар, кемежай, жаңа кəсіпорындар құрылысының орындары үшін өсуде. КСРО құлдырауынан кейін Қара, Азов жағалауларының ресейлік бөліктеріне, алдағы уақытта Каспий теңізінің де рекреациялық жіктелімі арта түседі.Балтық, Ка¬спий жəне Қара теңіздерінің экожүйелері көп зардап шекті. Азов теңізіндегі жағдай Арал теңізінің жағдайына ұқсас, өзіне адам əрекетінің барлық негативті көрінулерін сіңіріп алған XX ғ. соңындағы экологиялық катастрофа деп сипатталуы мүмкін. Дон сағасының акваториясы жəне Азов теңізінің Таганрог шығанағы үнемі мұнай өнімдерімен ластанған. Баренцев жəне и Ақ теңіздерінің экожүйелері ең кіші деңгейде қозғалған. Қара теңіз суларының Сочиден Адлерге дейін жағалаудағы участкісі, Сочи кемежайының акваториясымен бірге сулар ластануының кешенді индексі бойынша таза деп сипатталады.Су ресурстары жаңғыртылатын категорияға жатады, егер олардың шаруашылық қызметтің нəтижесінде ластануы соңшалықты масштабты болмаса, ол табиғи сулардың қайтарылмайтын сапалы өзгеруін тудырады. Су ресурстарын сақтау үшін тасталатын ағын сулардың мұқият тазарту жүргізу, үстіңгі эрозияны қысқарту, су қорғаныш орман зоналарын құру қажет.   182 4.6. БИОƏРТҮРЛІЛІК2011 ж.соңында Ресейде федералды, аймақтық жəне жергілікті мəндегі 13 мың.астам ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА) саналды, олардың жалпы көлемі 211 млн га.құрайды, оның ішінде құрлықтағы аумағының іші су қоймаларымен көлемі – 200,4 млн га, немесе Ресей аумағының 11,7%. Оның – 11 148 ЕҚТА аймақтық мəндегі (125,8 млн га) жəне1 598 ЕҚТА жергілікті мəндегі (27 млн га). ОРМАНДАР Мемлекеттік орман тізілімінің 2011 жылдың 1 қаңтарының мəліметтері бойынша орманмен алынағн Ресей жерлерінің жалпы көлемі 1 183,3 млн га, оның ішінде орман фондының жер көлемі – 1 144,1 млн га.құрайды. Орман фондының жерлері құрамына Қорғаныс министрлігі орманының жерлері жəне ормандар орналасқан (6,2 млн га) елді мекендердің жерлері, ЕҚТА жерлері (26,2 млн га) жəне басқа категориялар жерлері (6,8 млн га) кірген жоқ.Ресорманшаруашылығы жүйесінде 2011ж. 196,9 млн м3 сүрекдайындалды, ол 2010ж. салыстырғанда 13 % көп. Ең көп қылқанды ағаштар (67 %) дайындалады, ол түрлердің өзгеруі мен қылқанды ағаштар қорларының таусылуына əкеп соғады. 2011ж. сүректі алудың рұқсат етілген көлемі 666 млн м3 құрады, оның ішінде 67 млн м3 қорғалатын жəне 599 млн м3 – пайдаланатын ормандарда. Қарағай шаруашылығы үшін сүректі алудың рұқсат етілген ең көп көлемі – 144 млн м3.2011 ж. жалға алынған учаскілерде 141,4 млн м3 (70%), ал сату- сатып алу келісімдері бойынша учаскілерде– 51,8 млн м3 (30%) сүрек дайындалды.Сүректі дайындау үшін жалға алынған орман қорының жер учаскілерінде ормандарды алудың рұқсат етілген көлемінің бекітілген өлшемі 60% пайдаланылды. Жұмсақ жапырақты сүректің қорын пайдалану деңгейі өте төмен болып қалуда.Сүректі дайындаудың негізгі тəсілі тұтас шабу болып қалуда: 2011ж. олардың үлесіне жалпы дайындалған сүрек көлемінің 83 % жəне шабу аумақтарынан 46 %.Ресорманшаруашылығының деректері бойынша ел бойынша сүректі дайындау үшін шабу көлемін көбейтудің жалпы резерві 400 183млн м3/ж артық құрайды. Бірақ бұл резерв толық пайдалануы мүмкін емес, өйткені сүректі шабу рұқсат етілген көлемінің едəуір үлесі көлік жолдарынан алыстығы немесе орылмаған қорларының төмендігіннен экономикалық қолжетімсіз.Сарапшылардың бағалауы бойынша жапырақты түрлердің 200 млн м3 артық іскерлік сүректерін жыл сайын елдің ормандары үшін зиянсыз дайындауға болады. Бірақ жапырақты сүрекке деген сұраныстың төмендігінен бірқатар аймақтарда жұмсақ жапырақты ормандардың қартаю процесі жүреді, түсетін жəне шіритін ағашқұрамының үлесі өседі. Орман қоқыстанады, оның өсімі төмендейді жəне жалпы санитарлық жағдайы нашарлайды. Көктерек ормандарымен қиын жағдай қалыптасуда, онда қурап кеткен ағашқұрам, бұзылған жəне техникалық сапасын жоғалтатын діңгек шіріктері шоғырланған, олардың сатуын қиындатады.Ресейде аз бұзылған ормандар 260 млн га дейін саналады, олардың ішінде 146 млн га Сібір мен Қиыр Шығыстың жетілген жəне қурап қалған жапырақты көшеттері құрайды.«Рослесозащита» ФММ деректері бойынша 2012 ж. Ресейдің көптеген аймақтарында 2010 ж. ауытқыған ауа-райы жағдайларымен қозғалған, 2010 – 2011 жж. өрттермен ормандардың əлсіреу жəне кеуіп қалу болды.2010 ж.шілде мен тамызында құқғақшылық пен ауытқыған температура көптеген жəндіктердің популяция санының өсуіне жəне орман ауруларын қоздырғыштарының белсенділігіне əкеп соқты.2007 ж. бастап ормандарды өндурі бойынша барлық жұмыстарды Ресей Федерациясының субъектілері жүзеге асырады. Жалдау зоналарынан тыс учаскілері мен өрт жəне басқа жағымсыз факторлармен бұзылған орман фондының жерлері учаскілерінде ормандарды қалпына келтіру жəрдемқаржы– федералды бюджеттен мақсатты қаржылы жəрдемақы есебінен жүзеге асырылады. Жалға берілген орман учаскілеріндегі орманды қалпына келтірудің барлық жұмыстары жалға алушылар жоспарлайды жəне ормандарды игеру жобаларына сəйкес өзінің қаражаты есебінен жүргізеді. Орман фондының жерлерінде орманды қалпына келтіру шаралары 2011ж. 856,6 мың. га аумағында, оның ішінде табиғи қалпына келтіруге көмек көрсету шаралары 648,9 мың. га (76%) жүргізілді. Орман фондының жерлерінде ағашқұрамының жалпы орташа өсімі 1 017,4 млн м3/ж., оның ішінде пайдалану ормандарында– 660 млн м3/ж. құрады.  184АҢШЫЛЫҚ Ресей аумағында аң жануарларының 160 жуық түрі мекендейді. Ресейде олжаның жаппай объектілері– құстар мен ұсақ мамықты аңдар. Аңшылық ресурстарының саны жалпы 1999 – 2009 жж. оңтайлы динамикада болды. Мемлекеттік есептің деректеріне сəйкес Ресейде 2009ж. аңшылық жануарларының елесі саны мекендеді: 620,3 мың. бұлан, 398,8 мың. қабан, 899,3 мың. елік, 187,8 мың. асыл тұқымды бұғы, 907,2 мың. жабайы солтүстік бұғы, 177,3 мың. қоңыр аю, 1 487,0 мың. бұлғын, 588,7 мың. құндыз, 759,1 мың. түлкі, 4 000мың. ақ қоян, 7 700 мың. тиін, 3 500 мың. саңырау құр, 9 720 мың. құр. Суда жүзетін құстардың саны тұрақты жоғары.Елдің аумағында ұсынылған аңшылық ресурстарының барлық түрлерінен ең құнды болып жабайы тұяқты жануарлар саналады, сондықтан оларды өндіру деңгейі жалпы аңшылық шаруашылығын жүргізу жағдайы туралы куəландырады. Ресейде бір аңшы үшін тұяқтыларды өндірудің рұқсат етілген саны бірқатар шет елдеріне қарағанда едəуір төмен. Мысалы, Ресейде бір аңшы заңды түрде 25 жылда біртрет бір тұяқты жануарды өндіруі мүмкін, ал Нор¬вегияда əрбік аңшы жыл сайын бір бұланды, елікті жəне бұғыны өндіру мүмкіндігі бар.Ресейде тұяқтылардың потенциалдық саны 21 млн астам дараны құрауы мүмкін, ал оларды өндіру– жылына 3 млн артық дара, бірақ бұланның деректі саны потенциалдық санынан 5 рет есе кем, елік, асыл тұқымды жəне солтүстік бұғылар – шамамен 6 рет есе кем, ал қошқар өгіз – 60 рет есе кем. Тұяқтылардың жаппай саны потенциалдық мүмкін санынан 6 рет есе кем. Аңшылық ресурстардың төмен саны аңшылық шаруашылығы саласына айтарлықтай инвестицияларды жұмылдыруға мүмкіндік бермейді, жалғаспалы салаларжың дамуын қиындатады, аңшылар арасында əлеуметтік шиеленісті тудырады.Қазіргі уақытта Ресейде тұяқтылардың төмен санының негізгі себептері – жыртқыштардың жоғары саны жəне жабайы жануарлардың популяциясын басқарудың жоқтығы, сонымен қатар аңшылар үшін 2009 жылғы 24 шілдедегі №209-ФЗ «Аңшылық жəне аңшылық ресурстарды сақтау туралы жəне Ресей Федерациясының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер енгізу туралы» Федералды заңымен жасалған əкімшілік кедергілер. 185Қазіргі уақытта аңшылық шаруашылығын жүргізу үшін аңшылар мен олардың құрбандары арасында қолайлы баланс бұзылған. Мысалы, қасқырлардың жоғары саны аңшылық жануарлардың көптеген түрлерінің өсуі жəне саны өсуінің лими¬ттеуші факторы болып табылады. Танымал ғалымдардың бағалары бойынша қасқырлар елдің барлық аңшылары мен браконьерлері өндіретін аңшылық жануарларын бірнеше есе көп өндіреді.2009ж. түлкі саны 2008ж. салыстырғанда 9% өсті. Оның санын азайту бойынша жедел шаралар қабылдау қажет, əйтпесе ол Ресейдің көптеген аумақтарында эпизоотикалық жағдайға негативті əсерін тигізуі мүмкін, өйткені түлкі қауіпті ауру – құтырудың жұқтырушысы болып келеді.Аңшылық шаруашылығының дамуын федералды қаржыландырудың төмен деңгейі, аумақтарда аңшылық шаруашылығын басқару органдарының біркелкі жүйесінің болмауы жəне білікті кадрлардың жоқтығы қиындатады. Одан басқа көптеген аумақтар алқаптарының аса ірі көлемдері болса да, толық жарамды аңшылық қадағалау қызметін құрастыра алмайды. СУ ФАУНАСЫ Əлемдік су фаунасының 22 500 түрінен Ресейде балықтың 2 900 түрі (12,8%) мекендеген, тұщы суда мекендейтін балықтар – 293 түрлі. Биомасса бойынша балық биоресурстарын бағалау ашық баспада есепке алынбаған аулаусыз (браконьерлер жəне т.б.). жарияланған кəсіптік балық аулау статистикасы бойынша жүргізіледі.Аулау – теңіз экожүйелері үшін басты бұзушы антропогендік фактор. Ресей теңіздерінде шексіз, əсіресе браконьерлік аулаудың нысанасы болып табылатын келесі балықтар мен омыртқасыздар топтары қауіп-қатерде болады:■ Қара, Азов жəне Каспий теңіздерінің бекірелер мен майшабақтары;■ Қара теңіздің камбалалары;■ Баренцев жəне Ақ теңіздерінің албырт жəне нəлім балықтары;■ Қиыр шығыс теңіздерінің албырт жəне майшабақтары;■ Қиыр шығыс теңіздерінің омыртқасыздары – таңқы шаян, ас шаян, ирекшелер, дұрыс теңіз кірпілері, трепанг.Адам қызметінің салдарынан теңіз сүтқоректілері де зардап шегеді. Қазіргі кезде оларды аулау жүргізілмейді (Чукотка аборигенді 186халқының лицензиялық аулауынан басқа), бірақ оларға шельфте мұнай мен газды өндіру дамуының жəне құбыр желісін салу қауіп-қатері төнеді, ерекше Баренцев теңізінің оңтүстік-шығысында жəне Сахалиннің солтүстік-шығыс аудандарында.1980-ы жж. соңында КСРО балықты кəсіптік аулау мак¬сималды көлеміне жетті: 9 – 10 млн т/ж. КСРО құлдырауынан жəне 1990-ы жж. ортасында балық аулау белсенділігінің төмендеуінен кейін жыл сайынғы аулау көлемі 4 – 5 млн т.дейін төмендеді. 1990-ы жж. басынан бастап Ресей балық пен теңіз өнімдерін өндіру бойынша əлем бойынша 2-ші орыннан 7-ші, ал балық аулау мақсаттары үшін ұлттық кеме жасау өнеркəсібі – 6-дан 20-ы орынға ауысты. 1992 жылдан 2000 жылға дейін балық пен теңіз өнімдерін аулау екі есе қысқарды, ал ел халқының балық өнімдерін пайдалануы жан басына 20-н 9 кг төмендеді.2000-ы жж. балық өндіру көлемі тұрақтануы болды: ЖылыБалық аулау,млн тЖылыБалық аулау,млн т2000 ......................3,7762005 .....................3,2122001 ......................3,6212006 .....................3,2642002 ......................3,2582007 .....................3,4172003 ......................3,2852008 .....................3,3332004 ......................2,9652009 .....................3,728 Бірақ балық аулау кəсіпорындары банкротталуға жағын жағдайда, жəне ресурстарды максималды өндіру тəжірибесін ұстанады. Балық аулау флотының 84 % жуық кемелері нормативті қызмет мерзімінің өтуінен кейін қолданылады, саладағы инвестициялық қызмет іс жүзінде жоқ.Ресейдегі ірі балық аулау тек Охотск, Бе¬ринг жəне Баренцево теңіздерінде қалды, ал мұхаттарда ол іс жүзінде жойылды. Азов жəне Каспий теңіздері кəсіпшілік мəнін жоғалтты.Тұнық мұхиттың солтүстік бөлігі– əлемнің ең маңызды балық аулау ауданы. Онда əлемдік аулаудың 1/3 өндіріледі, оның 90 % – бассейннің солтүстік-батыс бөлігінде. Ресурстардың 70 % астамы солтүстік теңіздерге келеді – Берингов (30,5 %) жəне Охотск (42,3 %). Жапон теңізінің ресурстары 10% кем құрайды. Охотск теңізінде 187шельф зонасының су түбіндегі балықтары 161 түрі мен түршелерімен көрсетілген. Бөлек аудандарда, мысалы батыс-камчатск шельфінде потенциалды балық аулаудың белсенділігі 22 т/км2 дейін жетеді. Шығыс Камчатка мен Курил аралдары бойы мұхит суларының ресурстары Жапон теңізіне қарағанда екі есе артық.Қиыр шығыс бассейнінде кəсіптік объектілердің аулау құрылысы қазіргі уақытта осындай: минтай – 55 – 60%; майшабақ –15 жуық; албырт –10 жуық; камбала – 4–5; нəлім – 3 – 4; егеубалық – 2 – 3;сайра – 1 –2; лемонема – 1 – 2; навага – 1,5 – 2,0; бұзаубас –2 жуық; сутіл –1 жуық; басқалар 1,5 – 2,0. Осындай сəйкестіртек алдағы уақытқа сақталып қалуы мүмкін.Барлық европалық теңіздерде XXІ ғ. басында жалпы аулаудың саны қатты төмендеді, ал олардың негізін ұсақ арзан балықтар құрады, мысалы, Қара теңізде–хамса мен шпроттар (килька). Қаратеңіз кəсіптік балықтарының популяциясына тарақты-мнемниопсистың қоңыстануы мен жаппай көбеюі апатты əсерін тигізді. Балтық теңізіндегі жалпы балық аулау XXғ.соңында–XXІғ.басында 4 – 5 рет есе азайды. Осылайша Ақ теңіздің биоөндірушілігі де шамалы.Баренц теңізіндегі аулау тарихы үлгілі–əлемнің балық шаруашылығының бай теңіздерінің бірі. Осында кең масштабты аулау оңтүстік теңіздерден өте кеш 1950-і жж. басталды. Аулау көлемі өте жоғары (3 – 4 млн т) болды жəне негізінде құнды балықтардан, оның ішінде майшабақтан құралды. 1970-ы жж. басына қарай майшабақ қорлары толығымен таусылды. Айналымға жаппай аулаудың жаңа объектілері– сайка мен мойва енгізілді. Сайка популяциясы бірнеше жылдан кейін жойылып қалды. Дəстүрлі балықтар түрлерінің дефициті мойва, палтус, алабұға мен зубатканы шектен тыс аулаумен толықтырылды. 1986 ж. қарай мойва бітіп, ал балықтардың уылдырықты табынының биомассасы Баренц теңізінде тарихтағы минималды мəнге жетті.Нəлім – Баренц теңізі экожүйесінің негізгі түрі – азықтық базаның жеткіліксіздігі шарттарында өте үлкен көлемдерде өндіріледі: биологиялық рұқсат етілген қорлардың 20 % орнына жартысындай дерлік ауланады. Нəлімді қайта аулаудан басқа оның санының төмендеуінің басты себебі – оның негізгі азығы болып табылатын мойва мен асшаянды аулаудың белсенділігі. Нəлімнің азықтық базасының қысқаруы каннибализмге (өзінің құртшабақтарын жеу), популяцияның өсу қарқының төмендеуі жəне өзін-өзі жаңғырту қабілеттілігіне əсерін тигізеді. 1980-ы жж. басталған Баренц 188теңізіндегі экожүйелік күйзелістің дамуы жалғасуда: Баренц теңізіндегі палтус, алабұға-клюван, зубатка, теңіз камбаласының қорлары экологиялық қауіпсіз өлшемдерге дейін қалпына келген жоқ. Мойва мен сайка популяциясының жойылуы XXІ ғ. да сақталатын шығар.Барлық теңіз экожүйелері үшін ерекше бүлдіргіш болып су түбіндегі балықтарға аулаудың тралды қарулардың жаппай əсері болды. Ол Баренц теңізіндегі нəлімнің тралды аулауы жəне одан үлкен деңгейде азовск бұзаубастарын аулауға тиісті, аумағы бойынша үлкен емес Азов теңізінде тереңдігі 5–12 м. жағдайында су түбі биоценоздар бұзылды. Азов теңізінде тралды аулаудың нəтижесінде бекірелердің азықтық базасына орны толмас залал келтірілді.Ақсерке мен шоқырдың басты тағамы– бұзаубастар, ал бекірелердің – су түбіндегі моллюскалар мен құрттар. Тралды аулаудың салдарынан олардың санының төмендеуі бекірелердің табиғи популяциясын бұзды. Олардың ұсталған балық көлемі 20 рет есе кеміді, популяциялар өзін-өзі жаңғырту қасиетін жоғалтты. Қазіргі уақытта бекірелерді жаңғырту балық өсіру заводтарымен толығымен дерлік қамтамасыз етіледі. Тек осы күш салулардың арқасында орыс бекіресінің популяциясын сүйемелдеу төмен деңгейде болса да сақталуда, бірақ су түбіндегі ақсерке мен шоқырдың жойылу қаупі бар.Теңіз экожүйелеріне жіктелімді төмендетуді маримəдениет (теңіз аквамəдениеті) – теңіз, лагуна, лиман, эстуарий немесе жасанды шарттарда пайдалы балдырлар, ұлулар немесе балықтарды өсіру.Ресейде 2007ж. тұщы су балықтарын ресми аулау 66,5 мың. т жуық құрады (4.3 кесте). 4.3. Кесте. Ресейдің аса ірі тұщы су су қоймалары менбассейндерінде 2004 – 2007 жж. балық аулау (мың. т)    Өзен бассейні немесе су қоймасы2004200520062007Өзен бассейндері    Обь-Иртыш16,819,214,0314,1Енисей1,571,151,451,35Көлдер    Ладожское2 , 82,92 , 82,9Онежское1 , 8 82 , 12 , 22,3 189Өзен бассейні немесе суқоймасы2004200520062007Чудско-Псковское3,64,04,54,3Ильмень1 , 21,381,51,56Байкал2,52,52 , 01,95Су қоймалары    Рыбинское1,31,041 , 01 , 1Куйбышевское1,942 , 1 12,622,7Саратовское0,670 , 60,690,7Волгоградское1,691,722,172,05Цимлянское6,36,96,856,9    4.7. ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЛАСТАУ  Адамның өндірістік-шаруашылық əрекеті стационарлы жəне жылжымалы АЛК шығулар есебінен атмосфералық ауаның ластануына əкеп соғады (4.4кесте). Атмосфераның ластануына үлкен үлесін электроэнергетика жəне металлургиялық кешендегі кəсіпорындар қосады. 4.4. Кесте. Жалпы Ресей бойынша 2006 – 2011 жж. шығулар,тастаулар жəне қалдықтардың пайда болу динамикасы      Көрсеткіш200620072008200920102011Стационарлы көздерденатмосфераға шығулар, млн т20,5720,6420,119,0219,1119,2Жылжымалы көздерден атмосфераға шығулар, млн т (жеке автокөлік шығуларынесепке алмай)14,7314,6713,5913,5413,1913,37Үстіңгі су қоймалары мен суағысына ластанған ағын17,517,217,115,916,216суларды тастау , млрд м3Өндірістік жəне пайдалану қалдықтарының пайда болуы, млрд т3,53,93,83,53,74,3 2011 ж. үстіңгі су қоймалары мен су ағысына ағын суларды тастау 2010ж. салыстырғанда кішкене төмендеді, бірақ нормативті 190тазаланған ағын сулардың көлемі де 8,1 % төмендеді. Ағын суларды тастауға үлес қосқан электроэнергия, газ жəне суды өндіру жəне тарату бойынша кəсіпорындардың елеулі үлкен (55 %).Қалдықтардың пайда болуының ең үлкен көлемі пайдалы қазбаларды өндіруге (88,7 %) келеді, оның ішінде отын-энергетикалық– 58,7 %. Өндеуші өндірістер үлесіне барлық пайда болған қалдықтардың 6,5 % қатысты, ауыл шаруашылығы, аңшылық, орман шарушылығы, балық аулау жəне балық ұстау – 1 % кем.Топырақтың ластануы өндірістік кəсіпорындар мен автокөліктің шығуларымен, мұнай құбырларындағы апаттарда құйылу, ластанған сулармен суару жəне т.б. шартталған. Қала, əсіресе өндірістік кəсіпорындар жанындағы топрықтар өте ластанған. Мыслы, цинк, қорғасын, мпыс жəне кадмий қоспаларымен ластанудың қауіпті түріне Нижний Новгородтың Сормов ауданындағы топырақ ластануларын жатқызуға болады; Кемерово, Кандалакша жəне тағы бірқатар қалалардың аумағындағы топырақтың қатты металлдар қоспаларымен ластануы өте қауіпті.Топырақтың мұнай өнімдерімен ластанудың фондық көрсеткіштерді ондаған жəне жүздеген рет асыратын жоғары деңгейлері мұнайды өндіру, тасымалдау, тарату жəне қайта өндіру аудандарында байқалады. Зерттелген өндірірістік орталықтарының барлығында дерлік мұнай өнімдерімен ластанған топырақтар учаскілері де бар.Барлық тірі үшін топырақтың радиоактивті ластануы өте қауіпті. 2011ж. ішінде атмосферадан түскен радионуклидтердің топырақта жиналуы барлық жерде оның топырақтағы жиынтық қорымен салыстырғанда елеулі болған жоқ жəне бұрын қалыптасқан ластану деңгейлерінде білінген жоқ.1986 ж. болған Чернобыль АЭС апаты Ресей Федерациясының 14 субъектісінде 60 000 км2 жуық аумақтың радиоактивті ластануына əкеп соқты. Брянск, Калуга жəне и Тула облыстарының оңтүстік- батыс аудандары өте ластанған (əсіресе цезий-137) болды. Цезия-137 жартылай құлдырау кезеңі 30 жылға жуық болады, ал аумақ жартылай құлдыраудың 10 кезеңінен кейін, яғни 300 жылдан кейін радиационды қауіпсіз болып саналады. Осы аумақтардың бетіндегі орташа жылдық гамма-сəулеленудің максималды экспозициялық мөлшерлемесі (МЭМ) бақылаудың 12 бөлімінің деректері бойынша 10 мкР/ч құрайды, ол Ресей аумағында табиғи радиациондық ауытқулардың шеңберінде 20 мкР/ч аспауы қажет. Радиациондық фондының рұқсат 191етілген шекті деңгейі – 50 мкР/ч. Осы аумақтарда тұратындар үшін сəулеленудің жиынтық мөлшерлемесіне негізгі үлесін (более 50 %) радиону¬клидті ластанған акзықтық өнімдерді пайдаланумен шартталған ішкі сəулелену береді. (2.2 бөл. қараңыз).Ядролық-отын циклындағы кəсіпорындарда радиациондық апаттардың нəтижесіндегі басқа ластанулардан ең елеулі Шығыс-Орал радиоактивті із (ШОРІ) болады, ол 1957 ж. Челябі облысының«Маяк» өндірістік бірлестігінде радиоактивті қалдықтар бар ыдыстың жарылуы нəтижесінде болды. ШОРІ аумағының көлемі шамамен 600 км2 (5 х 120 км) негізінен радиоактивті 90-стронциймен ластанған, оның жартылай құлдырау кезеңі 28,5 жыл.ШОРІ басқа «Маяк» ӨБ ауданында «цезийлі» радиоактив¬ті із қалады. Ол бұрын «Маяк» ӨБ сұйық радиоактив¬ті қалдықтары құйылған құрғақшылық нəтижесінде ашылып қалған Карачай көлі түбінің радиоактивті шаның желмен шығаруға міндетті. Бұл із 2 700 км2 жуық аумақты кең желпуішпен қамтиды, жəне ішінара ШОРІ зонасына түседі  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ МЕН ТАПСЫРМАЛАР 1. Қандай ішкі жану қозғалтқыштары түрінің жұмысы атмосфералық ауаның өте қауіпті ластануына əкеп соғады?2. Өндірістің ресурстық сыйымдылығы өндіріс қалдықтарының пайда болу динамикасымен қалай байланысты?3. Ресейдің сыртқыэкономи¬калық байланыс құрылыстарының«антиэкологичності» неде болады?4. Қоршаған орта үшін қандай қалдықтар жəне қандай ластанулар ең қауіпті? Неге?5. Ресейде қандай ағаштың сүрек қорлары ең үлкен?6. Ресейдің табиғи-ресурстық потен¬циалын пайдаланудың мəселелері қандай?7. Ресейдің солтүстігіне мұнай-газ өндірісін жылжыту кезінде қандай экологиялық мəселелер туындайды ?8. Ауыл шаруашылық кəсіпорындарда өсімдік өсіру жəне мал өсіру арасындағы қолайлы қатынасты сақтау қажеттілігі немен шартталған?      192 Əдебиеттер тізімі    Агроэкология / ред. В. А.Черникова, А. И.Чекереса. – М. :Колос, 2000. – 536 б.Топырақ құлдырауы мен қорғалуы / ред. Г. В. Добровольского. – М. : МГУ баспасы, 2002. – 654 б.Ибрагимова Г. И. Қазіргі заманғы ресейлік экономикада өндірістегі шағын бизнес құрылысы жəне оның дамуының мүмкін нұсқалары // Удмурт университетінің Хабаршысы. – 2013. –2шығ. – 37 – 41б.Иванов В.Д. Топырақты бағалау / В. Д. Иванов, Е.В.Кузнецова. – Воронеж : ФГУ ВПО ВГАУ, 2004. – 287 с.Клюев Н.Н. Ресейді реформалаудың экологиялық қорытындылары// РҒА Хабаршысы. – 2001. – N. 71. – № 3. –233 – 239б.Константинов В.М. Табиғатты пайдаланудың экологиялық негіздері / В. М. Константинов, Ю. Б. Челидзе. – М.: «Академия» баспа орталығы 2012. – 240б.Лотош В.Е. Табиғатты пайдалану қалдықтарын қайта өңдеу/ В. Е.Лотош. – Екатеринбург : УГУПС, 2007. – 503б.Лотош В.Е. Ресейдің табиғи-ресурстық потен¬циалы жəне кəсіпорындар / В. Е.Лотош // Қоршаған орта мен табиғи ресурстарының мəселелері. – 2006. – № 10. – C. 88– 102.Лотош В.Е. Табиғатты пайдалануда негізгі өндіріс технологиялары/ B.Е.Лотош. – Екатеринбург : УГУПС, 2007. – 561б.Лотош В.Е. Табиғатты пайдалану экологиясы/ В. Е.Лотош. – Екатерин¬бург : УГУПС, 2007. – 554б.Николайкин Н.И. Экология / Н. И. Николайкин, Н. Е.Николайкина, О. П. Мелехова. – М. : Дрофа, 2004. – 624б.Роева Н. Н. биосфераның геохимиясы мен геофизикасы / Н. Н. Роева, А. В. Мешалкин, С. И. Кривов. – Калуга: Эйдос, 2010. – 640б.Минералды тынайтқыштардың Ресейлік нарығы. Ресей Федерациясы: 2011 ж. қорытындылары, 2012 – 2013жж болжамы. Аналитикалық есеп. – М. : NeoAnaly¬tіcs, 2012. – 84б. Ресей 2013. Стат. анықтамалық. – М. : Ресстат, 2013. – 62б.Сайфиева С.Н. Релейлік машина құру: жағдайы мен даму бағыты / С. Н. Сайфиева, Д. А. Ермилина // Экономист, 2012. – № 2. 32 – 43б.Скальный А.В. Адамның физиологиясы мен экологиясында 193химиялық элементтер/ А. В. Скальный. – М.: Оникс 21 ғасыр, 2004. – 216б.Ресей 10 жылдан кейін қанша тұрады. 3 бөлім. Ауыл шаруашылығы. – М. : ООО «ФБК», Стратегиялық талдау институты, 2014. – 32б.Сорокин Н.Д. 2009 жылы кəсіпорында қоршаған ортаны қорғау/ Н.Д. Сорокин. – СПб. : ВИС, 2009. – 695б.Ресей Федерациясында 2008 – 2010 жж. аңшылық ресурстарының жағдайы. Ақпараттық-талдау материалдары// Ресейдің аңшылық жануарлары. – 9шығ. – М. : Физикалық мəдениет, 2011. – 219б.Сухарев О.С. Индустриалды саясат пен өндірістік жүйелердің дамуы/ О. С. Сухарев, Е. Н.Стрижакова //Ресей басылымдықтары, 2014. – № 15 (252). – С. 2 – 21.Хохлов А.В. Əлемдік шаруашылықтың географиясы бойынша анықтамалық материалдар–1шығ. – М.: «Влант» консалтингтік компаниясы, 2014. – 125б.Щурина С.В. ƏСҰ қосылу шарттарында Ресейдің ауылшаруашылығына инвестициялар: үміті мен шындығы / С. В. Щурина, М.А. Пруненко //Ресейлік сыртқы экономикалық хабаршысы, 2013. – № 10. – С. 3 – 8.Экологиялық мониторинг /ред. Т. Я. Ашихминой. – М.: Акаде¬миялық жоба, 2006. – 416б.Ресей аумағының экологиялық жағдайы/ ред. С. А.Ушакова, Я.Г. Каца. – М. : «Академия» баспа орталығы, 2002. – 128б.ВР: Əлемдік энергетиканың 2030 жылға дейін даму болжамы; қаңтар 2013. – Лондон : ВР, 2013. – 86б. Электронды ресурстар Лысаковская Д.А. Ресей жəне Калинин¬град облысының балық шаруашылығының жағдайы//Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулер мен иннова¬циялар.2012, ақпан. [Электронды ресурс]. URL: http://web.snauka.ru/ іssues/2012/02/7112Муравьев И. БСО ресейлік ауыл шаруашылығын қалай өзгертеді?// Кре¬стьян ведомостері. 29.02.2012. [Электронды ресурс]. URL: http://www. equіpnet. ru/artіcles/gover/gover_1011. html2011 жылы Ресей Федерациясы қоршаған ортасының жағдайы мен қорғалуы туралы [Электронды ресурс]:мемлекеттік баяндама/ Ресей Табиғатмині. – М.: Ресей Табиғатмині, 2013. URL: 194http://www.mnr.gov.ru/ upload/іblock/a76/gosdoklad2011.pdfРесейдің ауыл шаруашылығы. [Электронды ресурс]. URL: http://www. agrodar. RuРесейдің ауыл шаруашылығы. [Электронды ресурс]. URL: http:// www. newsruss. ru/doc/іndex. php/ Ресейдің ауыл шаруашылығы.                                      195 Тақырыпнама    Кіріспе ............................................................................................ 41 тарау. Экология негіздері .......................................................... 61.1. Экологиялық жүйе 61.2. Орта факторларының тірі организмдерге əсер ету заңдылықтары .......................................................................... 161.3. Экожүйенің дамуы мен эволюциясы ...................................... 211.4. Агроэкожүйелер ...................................................................... 262 тарау. Табиғат пен қоғамның өзара қатынасы .................... 342.1. Қоғамның тұрақты даму концепциясы .................................. 342.2. Табиғат ресурстары мен оларды тиімді пайдалану .............. 362.3. Топырақтың құлдырауы мен мелиоративті шаралар ............ 782.4. Экологиялық мониторинг ....................................................... 1113 тарау. Табиғатты пайдаланудың құқықтық жəне əлеуметтік сұрақтары ....................................................................................... 1303.1. Мемлекеттік экологиялық бақылау функциялары мен амалдары ................................................................................ 1303.2. Ресейдің экологиялық заңнамасы ........................................... 1333.3. Табиғат пайдалануды мемлекеттік басқару органдары ........ 1393.4. Ауыл шаруашылық табиғат пайдалануды мемлекеттік басқару 1423.5. Экологиялық бақылау ............................................................. 1444 тарау. Ресейде табиғи ресурстар мен қоршаған орта жағдайы 1674.1. Табиғи ресурстар мен қоршаған орта жағдайының қазіргі мəселелері ............................................................................... 1674.2. Минералды ресурстарды пайдалану ...................................... 1704.3. Ауылшаруашылық табиғат пайдалану .................................. 1744.4. Атмосфералық ауа .................................................................. 1774.5. Су ресурстары ......................................................................... 1794.6. Биотүрлілік .............................................................................. 1834.7. Қоршаған ортаны ластау ....................................................... 190196Əдебиеттер тізімі ............................................................................ 193                            197             Оқу басылымы Манько Ольга Михайловна, Мешалкин Александр Васильевич, Кривов Сергей Иванович Табиғат пайдаланудың экологиялық негіздері. ОқулықРедактор И.В. Пирогова Компьютерлік беттеу: Р.Ю. Волкова Корректор Л.В. Гаврилина Бас. № 101116900. Баспаға қол қойылды 05.06.2015. 60 х 90/16 форматы.«Балтика» гарнитурасы. Офсет қағазы. Офсет баспасы. Усл. печ. л. 12,0. Тираж 2500 экз. Заказ № «Академия» баспа орталығы АҚБ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мəскеу, Мир даңғылы, 101В, стр. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды №РОСС RU.AE51.H 16679 от 25.05.2015.Баспа электронды тасымалдауыштарда басылды.«Тверск полиграфиялық комбинаты» ААҚ, 170024, Тверь қ, Ленин даңғылы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15Home page – www.tverpk.ru. Электронды пошта (E-maіl) – sales@tverpk.ru 198