1.1 Тақырып бойынша өзіндік жұмыс Келесі тақырыптар бойынша баяндамалар дайындау:Экономикадағы зерттеу әдістері.Экономикалық теорияны дамытудың негізгі сатылары.Экономика туралы ойлаушылар: Платон, Аристотель, Ксенофонт, Катон.Экономика қызметтері.Макроэкономика және микроэкономика түсінігі. 1.2.тақырып ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ- ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІКӘСІПОРЫНДАР ЖӘНЕ САЛАЛАР Қажеттіліктер. Экономика ғылымы ең алдымен экономикалық қажеттіліктерді және оларды қанағаттандырудың тәсілдерін зерттейді.Қажеттілік - бұл адамдардың өмірді қолдау үшін қажетті қандай да бір адамның объективтік қажеттілігі.   Жіктелу белгілеріБелгінің сипаттамасыИерархиядағы қажеттеліктердегі осы қажеттілік әдістері (А.Маслоубойынша)Физиологиялық.Туа біткен (жалпы, көрінетін). Әлеуметтік топқа, кастаға, рулық қауымға, қоғамға, руға жататындығы.Сыйлауға, мойындауға, өзін өзіТуындау формасыАлғашқы қажеттіліктері. Әлеуметтік (екінші)ҚажеттіліктіңдетерминанттарыҰлты.Орын тарихы. География.Табиғат, климат, ландшафт. Жынысы.Қажеттілікті сипаттаудың тарихи арқауыӨткендегі қажеттіліктері. Қазіргі қажеттіліктері. Болашақтағы қажеттіліктері қанағаттандыруды талап ететін ағзаның дамуының, жеке тұлғаның дамуы.Адамның қажеттіліктері сан алуан (1.1 кесте) Ең кең тараған теория америкалық оқымысты А.Маслоудың теориясы, иерархия қағидасы бойынша келесі тәртіпте«төменгі» материалдықтан «жоғары» руханиға дейін орналасқан (1.3 сурет):-физиологиялық қажеттіліктер (тамақ, сусын, ұйқы және т.б.);-қауіпсіздікке қажеттіліктері (аурудан, ашудан, қорқыныштан және т.б. қорғануы);-әлеуметтік қажеттіліктер (махаббат, нәзіктік, қандай да бір топқа қатыстылығы және т.б.);-қоғамды тану (өзін-өзі сыйлау, мақсатына жету, құптау және т.б.);-өзін өзі дамытуға қажеттілік.Тұтынушылықтың алғашқы екі топтары (физиологиялық және қауіпсіздікке қажеттілік) А.Маслоуға сәйкес - бұл төменгі тәртіптің; соңғысы - жоғарғының қажеттіліктері.сурет А.Маслоу сызбасы ОрысшаҚазақшаПотребности всамовыражении и самореализацииӨзін ойын білдіру және өзін өзі дамытуПотребности в уважении, признании исамоуваженииСыйлауға, мойындауғажәне өзін өзі сыйлауға қажеттіліктерПотребности в безопасностиҚауіпсіздікке қажеттіліктерФизиологические потребностиФизиологиялық қажеттіліктер Бұл тұтынушылықтардың жіктелулерін материалдық және рухани, рационалдық және иррационалдық, абсолюттік және шынайы, саналы және санасыз, жалған түсінікті және басқасымен толықтыруға болады. Тек саналы қажеттілікте ғана еңбекке ынталану туындайды. Бұл жағдайда қажеттілік қызығушылықтың нақты формасына ие болады.Уақыттың әрбір нақты кезеңінде адам ол үшін маңызды болып табылатын қажеттіліктерді қанағаттандыруға ұмтылатын болады. Ең алдымен келесі деңгейдің қажеттілігі адамның дағдысындағы анықтаушы фактор болса, төменгі деңгейдегі қажеттілік қанағаттандырылуы тиіс.Игілік. Бұл адамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын немесе адам тұтынуға немесе пайдалануға мәжбүр тауарлар, қызметтер және әлеуметтік және экологиялық шарттар.Экономикалық игілік - бұл жеке жетіспеушілік білінетін игіліктер, атап айтқанда олар белгілі орында белгілі уақытта барлығына жетіспейді.Экономикалық емес (еркін) игіліктер - ол молшылықтағы немесе қатысты молшылықтағы игіліктер.Қалыпты игіліктер - бұлар тұтыну көлемі табысты арттырған кезде артатын тұтынулар көлемі (бұндай игіліктер көп).Толыққанды емес игілік - бұл тұтыну көлемі табыс артқан кезде түсетін тұтыну игілігі (классикалық мысал - арзан азық түлік).Қарапайым игіліктер - бұл тұтыну көлемі баға азайған кезде өсетін игіліктер.Ресурстар. Ең ортақ түсінікте ресурстар - бұл ақша қаражаттары, құндылықтар, қорлар, мүмкіндіктер, қаражат, табыс көздері. Әдетте өндіріс процесі үшін қажеттінің барлығын экономикалық ресурстар бөледі.«Өндіріс ресурстары» түсінігімен қатар экономикалық әдебиетте «өндіріс факторы» түсінігі синоним сияқты пайдаланылады.Өндірістің ресурстары және факторлары - тауарлар, қызметтер және басқа құндылықтар процесінде пайдаланылуы мүмкін, табиғи, әлеуметтік және рухани күштердің жиынтығы.Экономикалық ресурстардың түрлерін атаймыз.1.Келесілер кіретін адами ресурстар:-жұмыс күші (еңбек) - өмірлік игіліктердің процесінде пайдаланылатын, адамның ақыл ой және физикалық қабілеттерінің жиынтығы;-кәсіпкерлік қабілеті - адамның экономикалық ресурстарды бірыңғай өндірістік процеске біріктіруге және оларды өнімдер өндіре және қызметтер көрсете отырып, пайда ала отырып тиімді пайдалану қабілеттілігі.Табиғи ресурстар - бұл нақты пайдалы қазбалар, мысалы, топырақ, жер қойнауы, сондай ақ елдің климаттық және географиялық жағдайы.Капиталды, немесе қаржылық (өндіріс құралдары), ресурстар - онда өмірлік игіліктердің көмегімен адамдар өндіретіндер.Экономикалық құрамы бойынша капитал келесіге бөлінеді:-нақтыға (өндіріс құралының формасында);-ақшалай (ақша түрінде);-тауарлық (тауарлық түрде).Капитал өндіріс құралы ретінде негізгі және айналымдыққа бөлінеді.Қолдану саласы бойынша капитал өндірістік (өнеркәсіптік), саудалық, қаржылық және т.б. бөлінеді.Өндіріс құралдары екі топтан тұратын материалдық ресурстардан тұрады:-еңбек құралдары - адамдар соның көмегімен қажетті игіліктерді өндіретін заттар (машиналар, жабдықтар, ғимараттар, құрылыстар және т.б.);-еңбек заттары - адамдар еңбек процесінде әрекет ететін және болашақ өнімнің материалдық негіздерін құрайтын заттар (шикізат, материалдар, мұнай және т.б.).Білім - бұл алдағыға қарағандағы неғұрлым жоғары деңгейде ұйымдастыруға мүмкіндік беретін нақты және техникалық зерттеулер.5.УақытАқпаратӨндіріс факторлары өндірістік пайдалану үшін белгілі төлемге ұсынуға дайын, түрлі экономикалық субъектілердің меншігі болып табылады. Жерді пайдаланғаны үшін төлем - рента, капитал - пайыз, еңбек- жалақы, кәсіпкерлік қабілеті - пайда.Осылайша егер барлық экономикалық ресурстар жалпы қасиетке ие: олар шектелген немесе сирек.Өндірістік мүмкіндіктер. Экономикалық теория ресурстардың шектеулілігі оларды пайдаланудың баламалығын анықтайтынын белгілейді.Өндірістік мүмкіндіктер - бұл толық және барлық ресурстардың тиімді пайдаланғандағы және ғылыми- техникалық прогрессті дамытудың осы деңгейіндегі экономикалық игіліктер өндірісінің мүмкіндіктері. Ресурстардың шектеулілігі өндіріс мүмкіндіктерінің алдына шектеу қояды. Бір өнімді құру үшін ресурстарды пайдалану басқасын өндіруден бас тартуды білдіреді. Бұл таңдау жасауға мәжбүрлейді: қандай өнімдерді өндіру, қандай қажеттіліктерді бірінші кезекте қанағаттандыру қажет.Ресурстардың шектеулілігі шартында таңдау мәселесін өндірістік мүмкіндіктер қисығын пайдаланып, түсінуге болады. Өндірістік мүмкіндіктер қисығы - өндіріс үшін қолдағы ресурстарды пайдаланудың барлық көптеген нұсқаларын өнімдердің балама (альтернативтік - бір немесе бірнеше мүмкіндіктерге жол беретін) түрлерін көрсететін кесте.Хрестоматиялық мысалды қарастырамыз. Қоғам екі өнімге: май және зеңбіректі өндіруді қажет етеді. Шектеулі ресурстарды толық пайдаланғанда екі өнімді өндірудің мүмкін болатын көлемі 1.2 кестеде көрсетілген.Координат остерінде екі өнімді қойып және осы өнімдерді өндіру көлемінің әр түрлі жиынтығын көрсететін нүктелерді біріктіріп, біз өндірістік мүмкіндіктер қисығын аламыз (1.4 сурет).Өндірістік мүмкіндіктер қисығындағы нүктелер бар ресурстарды және өзгермейтін технологияларды толық пайдалану кезінде екі өнімдердің өндірісінің бірігуінің мүмкін болатын барлық нұсқаларын көрсетеді.  НұсқаМай, млн тЗеңбіректер, мыңА030 В227С421D6.12Е80 Өндірістік мүмкіндіктердің көрсетілген қисығын талдау маңызды экономикалық жағдайлар қатарын қалыптастыруға мүмкіндік береді.1.Ресурстарды және өзгермейтін технологияларды толық пайдалану кезіндегі айырбастау заңы бір өнімнен басқасын қысқартуға әкеліп соғады. Өндірістік мүмкіндіктер ауытқымасы бойынша жылжи отырып, біз май өндірісінің артуымен зеңбіректің шығарылуы қысқаратынын, немесе керісінше жағдайды көреміз.2.Егер экономика N нүктесінде болса, бұл бар ресурстар толық пайдаланылмайтындығын білдіреді: зеңбіректі, және майды өндіру мүмкіндігі бар. N, нүктесі ресурстарды толық өндірмеу және тиімді пайдаланбауды куәландырады.3.М нүктесі осы ресурстарда және өндіріс үшін барлық технологияларда қол жетімсіз. Бірақ бұл мүлде өндірістік мүмкіндіктерсурет Өндірістік мүмкіндіктер сызығының кестесіОрысшасыҚазақшасы ПушкаЗеңбірекМаслоМай артуы мүмкін еместігін білдірмейді. Өндірістік мүмкіндіктерді кеңейтудің екі тәсілі бар:-экстентивті, қосымша ресурстарды қатыстыру есебінен жүзеге асырылатын (жұмысшылардың санын арттыру, табиғи шикізатты өңдеуге қатыстыру, өндірістің техникалық негізін өзгертусіз капитал салуды өсіру);-қарқынды, бар ресурстарды үздік пайдалану есебінен қол жетімді болған (НТП жылдамдығы және осы негізде еңбек өнімділігін және жабдықтарды арттыру, өндірі ұйымын жақсарту және т.б.).4.Кез келген өндіріс егер ол ресурстарды толық пайдалануды қамтамасыз етсе тиімді болып табылады, атап айтқанда егер бір өнімді өндіруді арттыру басқа өнімді өндірудің қысқартылуына әкеліп соқса. Сондықтан өндірістік мүмкіндіктер ауытқымасындағы кез келген нүкте тиімді болып табылады.Фирмада белгілі станок паркі және белгілі жұмысшылар саны бар және екі түрлі өнім шығарады деп есептейік. Егер станок паркі толық пайдаланылса, барлық жұмысшылар жүктеулі болса, онда бір өнімнің өндірісін арттыру үшін басқасының өндірісін қысқартуға тура келеді. Егер бір өнімнің өндірісін басқасын қысқартпай арттыру мүмкін болса, онда бұл бар ресурстар толық пайдаланылмайтындығын білдіреді, атап айтқанда өндіріс тиімсіз.5.Бір өнімді өндіруді арттыру басқасының өндірілуін қысқартуға әкелетіндіктен, бір өнімді өндіруді кешіктіру біріншісін өндіруге байланысты бас тартуға тура келген басқа өнімнің санында білінуі мүмкін. Осылайша нөлден 2 млн. тоннаға дейін, майды өндіруді арттыру өндіруден бас тартуға тура келген 3 мың зеңбірекке тең болды. Қосымша 2 млн.т май 3 мың зеңбірек болатындығын айтуға болады. экономикада бұндай құн немесе бұндай өндіріс тоқтаулары балама немесе жүктелме деп аталады.Экономикалық жүйелер типі. Адам қоғамының даму тарихында негізгі экономикалық мәселелерді шешудің түрлі тәсілдері мен әдістерімен экономиканы ұйымдастырудың түрлі жүйелері орын алды.Негізінен экономикалық жүйелер екі белгі бойынша ажыратылады:-өндіріс құралына меншік формасы бойынша;-адамдардың экономикалық қызметі жүйеленетін тәсілмен.Экономиканың төрт негізгі формалары бар:-рыноктық;-әкімшілік-топтық;-дәстүрлік; аралас.Рыноктық экономика - бұл еркін кәсіпкерлікке, шаруашылық субъектілерінің арасындағы келісімдік қатынастардың принципіне негізделген экономикалық жүйе.Рыноктық экономика - бұл жеке меншік және тауарлық ақшалық қатынастар негізінде дамып келе жатқан әлеуметтік-экономикалық жүйе. Рыноктық экономика кәсіпкерлік еркіндігі және таңдау принципіне сүйенеді.Рыноктық экономика келесі принциптерге негізделген:-кәсіпкерлік;-өндіріс құралына меншік формасы бойынша көп түрлілік;-рыноктық баға құрылуы;-шаруашылық субъектілері арасындағы келісімдік қатынастар (адамдар, кәсіпорындар және т.б);-шаруашылық әрекетке мемлекеттің шектеулі араласуы;-қосымша құнды игеру.Рыноктық экономиканың негізгі белгілері:-бәсекелестік;-меншік формаларының әр түрлілігі (жеке, ұжымдық, мемлекеттік, қауымдық);-толық әкімшілік тәуелсіздік және тауар өндірушінің дербестігі - тауар өндіруші өз еңбегінің меншік иесі болуы тиіс;-шикізатты жеткізуші мен өнімді сатып алушының еркін таңдауы;-сатып алушыға бағытталған рынок. Рыноктық экономика келесі қасиеттерге тән:-кез-келген экономикада меншіктің әр түрлі формасы бар (кем дегенде екі: мемлекеттік және жеке меншік);-рыноктық түрленулер мемлекеттің қандай да бір араласуын болжамайды;-мемлекеттің экономикаға кез келген араласуы шектеулі болып табылады.Рыноктық экономиканың бір жетістігін теңдік, тең мүмкіндіктер деп атауға болады.Рыноктық механизмде артықшылықтары да, кемшіліктері де бар. Оның басымдықтарына келесі кіреді:-экономикалық демократия - тұтынушылар мен сатып алушыларды таңдау және әрекет еркіндігі (олар өз шешімдерін, келісімдерді бекітуде тәуелсіз);-ресурстарды тиімді бөлу;-өзгеретін жағдайларға икемділік, жоғары бейімділік, түрлі қажеттіліктерді, тауарлар мен қызметтердің сапасын арттыруға, салмақсыздықты жылдам түзетуге қабілеттілік.Жетілмегендік немесе көбінесе оларды атайтындай рыноктың сәтсіздігі қалай анықталады?1.Рынок монополистік беталыстарға қарсы тұруға қабілетті емес. Рыноктық апат жағдайында бәсеке еркіндігін шектеуші монополистік құрылымдар туындайды. Рыноктық орта бақылаусыз қалса монополиялар қалыптасады және нығайды, рынок субъектісінің шектеулі айналымы үшін ақтаусыз артықшылықтар құрылады.Ерекше жоғары бағаларды қолдау үшін, монополисттер өндірісті жасанды жолмен қысқартады. Бұл бағаны реттеуге қажеттілікті тудырады, мысалы шикізаттың монополияға, электр энергиясына, көлікке бағаны реттеу қажеттілігін тудырады.2.Рынок қоғамдық игіліктерді өндіруге мүдделі және қабілетті емес (қоғамдық тауарлар). Бұл тауарларды рынок мүлде өндірмейді, немесе ол жеткіліксіз көлемде жеткізіледі.Қоғамдық тауарлардың ерекшелігі оларды күнде пайдалануға болады, бірақ ол үшін төлеуге міндетті емес. Сондай ақ оларды пайдалануды шектеуге болмайды. 3.Рыноктық механизм экстреналия деп аталатын сыртқы эфектерді жоюға жарамсыз. Экономикалық әрекет рынок шартында оның тікелей қатысушыларын ғана емес, басқа да адамдарға қатысушылардың да мүддесін қорғайды. Оның салдары негативті сипатта болады.Қоғамдық байлықтың өсуі бойынша сыртқы әсерлердің мәселесі өткір бола бастайды. Пайдаланудағы автокөліктер санының артуы ауаның ластануына жол береді. Целлюлоззалық-қағаз комбинаттары су көздерін улайды. Химиялық тыңайтқыштарды кеңінен қолдану азық-түліктерді қолданысқа жарамсыз етеді.4.Нарық әлеуметтік кепілдемені қамтамасыз етуге, кірісті бөлудегі шектен тыс саралауды бейтарап қалдыруға қабілетсіз болып табылады.Қазіргі Ресейдің нарықтық қатынастарының негізгі мәселелері:-нарықтық қатынастар мәдениетінің төмен дәрежесі;-жеткіліксіз заңды-құқықтық және нормативті қамтамасыз ету;-өзара міндеттемелерді бұзуға контрагенттердің бейімділігі;-көптеген көліктік шығындар;-экономиканы монополияландырудың жоғары дәрежесі;-қаржылық және несиелік қатынастар жүйесінің жетілмегендігі;-өзара борыштарды өтемеген жағдайда ішкі тауарлы нарықтардың қызмет етуі;-Ресей аймағындағы делдалдық ұйымдардың орналасыуның әркелкілігі.Орталықтандырылған, немесе әкімшіл-әміршіл, немесе тоталитарлы экономикада (жоспарлы шаруашылық) кәсіпорындардың көпшілігі мемлекет меншігіне тиесілі және өзінің қызметін мемлекеттік нұсқаулар негізінде іске асырады. Қоғамдағы материалды игіліктер мен қызметтерді өңдіру, бөлу, айырбастау және қолдану туралы барлық шешімдерді мемлекет қабылдайды.Осы жүйенің мәнісі мемлекеттік монополизмде, яғни мемлекет экономикада және қоғамның басқа салаларында да үстемдік етеді.Орталықтандырылған (әміршіл) экономикалық жүйенің негізгі белгілері келесі болып табылады:-өндіріс қаражатындағы мемлекеттік меншік. Жекелеген азаматтардың меншігі жеке мүлікпен және қосалқы шаруашылықпен шектеледі;-барлық экономиканы мемлекеттік жоспарлау, яғни өнімді өңдіру, айырбастау және бөлу. Мұңдай жоспарлаудағы шарасыз қателіктер экономикада сансыз келіспеушіліктер тудырады.Адамдарды басқарудың негізгі әдісі әкімшіліктендіру (бұйрықтар, бақылау, жаза, ынталандыру) болып табылады, бірақ кәсіпорын қызметінің негізгі мақсаты – жоспардың орындалуы (негізсіз болса да);-экономиканы басқарудағы әкімшілік әдістер, яғни тауардың бағасын мемлекет белгілейді және оларға деген сұраным мен ұсынымға байланысты емес. Пайда мен жалақы көлемі алдын-ала белгіленеді, сондықтан өндірушілердің экономикалық жағдайы олардың ынтасы мен шығармашылығына аз тәуелді болады, яғни тиімді жұмыспен жаңашылдыққа ынталандыру жоқ.Мұндай шаруашылықтың жағымсыз нәтижесі – ықыласы жоқ жұмысшылар, өз еңбегінің нәтижесіне қызықпайтындар, ғылыми – техникалық ілгерілеудің жоқтығы, экономиканың тапшылығы, өндірушілердің өктемдігі және тұтынушылардың құқықсыздығы, халық тұрмысының төмен деңгейі.Сонда да орталықтандырылған экономикалық жүйенің өз артықшылықтары бар: біршама тұрақты экономика, адамдар ертеңгі күнге көбірек сенімді, қоғамда теңсіздіктің аз болуы(қоғамдағы тұрмыстық игіліктерді бірыңғай бөлу), тұрмыстық игіліктердің кепілдендірілген ең аз шегі,еңбекпен камтылу мәселесінің жоқтығы (еңбек өнімділігінің өсуін жасанды тежеу есебінен қол жеткізіледі:бір адам жұмыс жасайтын жерде, екі адам жұмыс жасайды).Дәстүрлі, немесе париархатты экономика - шектелген ресурстарды пайдалану дағдысын дәстүрлер мен әдет – ғұрыптар белгілейтін экономикалық жүйе. Бұл жүйе өте көне болып табылады. Дәстүрлі экономикада жер мен капитал ортақ иелікте болады, қоғамның негізгі экономикалық мәселелері(не, қалай, кім үшін өндіріледі), ең алдымен, адамдар арасындағы дәстүрлі немесе шала феодалдық иерархиялық байланыстар негізінде шешімін табады.Дәстүрлі экономикаға натуралды шаруашылық тән. Дәстүрлі экономиканың ерекше белгілері:-қарапайым технологиялар;-қол еңбегінің басымдылығы;-экономикалық қатынастардың мүшелері мықты әлеуметтік желіге біріктірілген; -өзекті экономикалық мәселелер дәстүрге сай шешімін табады.Дәстүрлі экономикаға аз өнімді фермерлік, аң аулау мен терімшілдік, артылған азықтың жоқтығы тән, соның салдарынан сауданың тұрақты сипаты болмайды.Экономикалық жүйенің осындай түрі алғашқы қауымға тән, алайды Оңтүстік Американың, Азияның, Африканың және т.б. ауылшаруашылық аймақтарында сақталып келеді.Аралас (қоспалы) экономика - бұл өндіріс қаржысымен жеке- меншік, бірлескен, сондай – ақ қоғамдық немесе мемлекеттік меншікті қамтитын экономика. Жеке кәсіпкерлерге және жеке тұлғаларға тәуелсіз қаржылық шешімдерді қабылдауға рұқсат береді, бірақ қаржылық мәселелерде мемлекет пен қоғам басымдылығының болуымен, оның дербестігі шектеледі. Мемлекет сонымен катар: реттеуді(еңбектік, монополияға қарсы, бірлестік, кедендік); зияткерлік меншікті, тұтынушылар құқығын, қорғашаған ортанықорғауды ; қолдампаздықты іске асырып жатырЭкономикалық жүйе шеңберіндегі экономиканың ұлттық үлгілері. Әрбір жүйеге шаруашылық ұйымының өз ұлттық үлгілері тән, себебі елдер тарихи, әлеуметтік және ұлттық өзгешелігімен, экономикалық дамуының деңгейімен ерекшеленеді.Айрықша танымал ұлттық үлгілерді қарастырамыз.Америкалық үлгі кәсіпкерлік белсендікті дүниежүзілік ынталандыру, айрықша белсенді тұрғындар арасында байыту жүйесі негізінде құрылған. Аз қамтылған топтағы тұрғындарға әртүрлә жеңілдіктер және жәрдемақы негізінде қолайлы өмір жағдайы жасалады. Осы жерде әлеуметтік теңдік міндеттері тағайындалмайды.Бұл үлгі еңбек өндірісінің жоғары деңгейіне және жеке табысқа қол жеткізуде жаппай бағдарлануға негізделген. Жалпы алғанда америкалық үлгіге тұрақты жағдаятқа және экономикалық теңдікті қолдауға бағытталған, мемлекеттік реттеу тән.Батысеуропалық үлгі билікке демократиялық күштер одағының келу жағдайымен,соғыстан кейінгі кезеңде қалыптасқан. Мемлекеттік сектордың экономикасында,көбінесе инфрақұрылым(әртүрлі көлік түрлері, порттық шаруашылық, энергетика) саласында, сонымен қатар өндіруші өнеркәсіп салаларында едәуір ұстанымдарымен сипатталады.Бірқатар мемлекеттердегі(Франция, Италия және т.б.) экономиканы мемлекеттік реттеудің тармақталған жүйесі дамудың жалпыұлттық бағдарламаларын құрастыруды және жүзеге асыруды қамтиды. Әлеуметтік қажеттіліктерге мемлекеттің едәуір ресурстарды бөлуі батысеуропалық үлгіге тән ерекшелік болып табылады.Сондай-ақ экономикалық жүйенің жапондық, шведттік, немістік және оңтүстік кореялық ұлттық үлгілері бар. Осылайша экономикалық жүйелер мен үлгілердегі әртүрлілік, қоғам дамуының түрлі талаптарын көрсетеді.Нарық. Экономикалық қатынастарды жалпы қарастыру үшін, нарықтық экономиканың қазіргі көзқарасымен, экономикалық теорияның негізгі қағидаларына және ескі тәжірибеге, осы ғылым саласындағы түрлі ғалымдардың пікірлеріне және нарықтық экономика саласындағы білімдеріне сүйене отырып, нарықтың қызметін, құрылымын танып білу керек.Нарық – тауарлық және ақшалай айналымның өзара әрекеттестігі негізінде пайда болатын, экономикалық қатынастардың жүйесі.Тауарларды өткізумен, оларды сатып алу және сатумен байланысты экономикалық қатынастар жиынтығын нарықтық қатынастар деп айту қабылданған.Нарыққа қатынасушы негізгі субъетілер өндірушілер, тұтынушылар және делдалдар болып табылады.Келесі нарық түрлерін бөліп қарастырады:-қатынас сипатына қарай: жақты қатынас, жақсыз қатынас, делдал арқылы қатынас;-географиялық орны мен ауқымына қарай: жергілікті нарық, ұлттық нарық, халықаралық (әлемдік) нарық;-бәсекелестікке шек қою дәрежесіне қарай: еркін нарық, бәсекелестіктің монополистік нарығы, олигополиялық нарық, монополистік нарық;-сату сипатына қарай: биржалық, көтерме, бөлшек;-нарықтық қатынастар объектілерінің экономикалық тағайындауына қарай: тауарлар мен қызметтер нарығы, өндіріс қаржыларының нарығы, еңбек нарығы, инвестиция нарығы, қаржылық нарық, бағалы қағаздар нарығы және т.б.;Нарықтың қызметтері:-реттеуші – нарық сұраным және ұсыным арқылы өндіріс реттеушісі бола алады;-ынталандырушы – нарық баға қаржысымен өндіріске ғылыми-техникалық өрлеудің жетістіктерін енгізуді, өнімді өндіруге жұмсалатын шығындардың төмендеуі мен сапаның жоғарылауын, сонымен қатар тауарлар мен қызметтердің сұрыпталымын кеңейтуді ынталандырады;-ақпараттық –тапсырыс берілетін тауарлар мен қызметтердің қоғамға қажетті мөлшері, сұрыпталымы және сапасы туралы шынайы ақпараттар береді;-делдалдық – нарықтық экономикада тұтынушы өнімді оңтайлы жеткізушіні таңдау мүмкіндігіне ие;-санациялау (ретке келтіру) - нарық қоғамдық өндірісті экономикалық нашар, мүмкіндігі аз шаруашылық бірліктерден тазартады , тиімді және болашағы бар фирмалардың дамуын ынталандырады;-әлеуметтік – нарыққа қатысушылардың кірісін саралайды;-баға жасаушы. Әрбір тауар өндірушінің өзінің жеке шығындары, одан кейін жеке құны және бағасы қойылатыны белгілі. Сол уақытта нарық тек қоғамға қажетті шығындарды, соған сәйкес сатып алушының қажеттіліктерін және тауар массасының ұсыным деңгейін бір уақытта көрсететін қоғамдық, нарықтық бағаларды мойындайды;Нарықтық өзін – өзі реттеудің механизмы өзара байланысқан үш негізгі фактордан тұрады:-нарықтық бағалар;-сұраным және ұсыным;-бәсекелестік.Соған сәйкес экономикалық мәселелерді шешуде нарық механизмының көмегімен келесі үш негізгі сұрақтарды бөліп қарастырамыз:1.Не өндіру қажет? Бұл тауарға сұраным (тепе – тең бағаның артуы – өндірушіге белгі береді).2.Қалай өндіру қажет? Жауабы - бәсекелестік негізінде.3. Кім үшін өндіру қажет? Шешімі - баға өзгерісінен кейн.Бәсекелестік және монополия. Бәсекелестік экономикада ең жақсы тауарларды сату және сатып алу, ең жақсы өндіріс жағдайлары үшін нарықтық қатынас қатысушыларының арасындағы бәсекені көрсетеді. Бәсекелестіктің мәні - бәсеке жағдайындағы максимальді және жеке пайдаға қол жеткізу үшін нарықтық қатынас қатысушыларының экономикалық шешімдерді таңдау еркіндігі.Бәсекелестіктің келесі қызметтерін бөліп қарастырады:-тауардың нарықтық құның анықтау және белгілеу;-түрлі еңбек шығындарына байланысты жеке құнды теңестіру және пайданы бөлу;-Сала мен өндіріс арасындағы құйылымды реттеу;Бәсекелестіктің бірнеше түрі бар. Нарықтық бәсекелестік белгілеріне қарай бөліп қарастырамыз.Даму ауқымына қарай бәсекелестікті келесі түрлерге бөлеміз:-жеке – дара (нарықтың бір қатысушысы күн астындағы өз орнын алуға - тауарлар мен қызметтердің ең жақсы жағдайларын таңдауға талпынады);-жергілікті (бір аумақтың тауар иелері арасында);-салалық (нарықтың қандай да бір саласында ең көп кіріс алу үшін күрес жүреді); -салааралық (нарықтың әртүрлі салалары арасындағы бәсеке, сатып алушыларды көп кіріске ие болу мақсатында өзіне тарту);-ұлттық (бір мемлекет ішіндегі отандық тауар иелерінің жарысы);-ғаламдық (әлемдік нарықтағы әртүрлі мемлекеттер және шаруашылық бірлестіктер, кәсіпорындар арасындағы күрес).Бәсекелестік даму сипатына қарай еркін және реттелетін болып бөлінеді. Сонымен қатар бағалық және бағалық емес түрлері бар. Бағалық бәсекелестік берілген өнімге бағаны жасанды түсіру жолымен туындайды. Бұл ретте осы бағалық айырмашылықтар шығындар айырмашылықтарымен ақталмағанда және берілген өнім әртүрлі бағамен сатылғанда бағалық кемістушіліктер кеңінен қолданылады.Бағалық бәсекелестік бір нарықтан екіншіге қайта бөлуге келмейтін қызмет көрсету саласында, өнімді тасымалдауда, тауарды өткізуде өте жиі қолданылады(тез бұзылатын өнімдерді бір нарықтан екіншіге тасымалдау).Бағалық емес бәсекелестік ең алдымен өнім сапасын, өндіріс технологиясын, инновация мен нанотехнологияны, патенттеу мен сату шарттарын жетілдіру арқылы жүргізіледі. Бәсекелестіктің бұл түрі өз ізашарларынан ерекшеленетін, немесе ескі үлгінің жетілдірілген нұсқасын ұсынатын, жаңа тауарларды өндіру жолымен салалық нарықтың бір бөлігін қамтуға талпынуға негізделеді.Фирманың бәсекелестік қызметінің негізгі бағыттарын келесідей бөлуге болады:-шикізат нарығы саласында нарық қоырның жайғасымын бағындырудағы бәсекелестік;-нарықтағы қызметтер мен тауарлар тартысы саласындағы бәсекелестік;-тартысты нарықтағы сатып алушылар арасындағы бәсекелестік.Нарықтың бәсекелестік теңдігін алдын – ала орындауына байланысты жетілдірілген және жетілдірілмеген бәсекелестікті бөліп қарастыруға болады.Жетілдірілген бәсекелестік – бәсекелестік теңдігін алдын–ала орындауға негізделген бәсекелестік. Оған келесілерді жатқызуға болады: көптеген тәуелсіз өндірушілер мен тұтынушылардың болуы; өндіріс факторларымен еркін сауда мүмкіндігі; шаруашылықты жүргізу субъектісінің дербестігі; өнімнің салыстырмалылығы, біркелкілігі; нарық туралы ақпараттың қолжетімді болуы.Жетілдірілмеген бәсекелестік-бәсекелестік теңдігін алдын – ала бұзуға негізделген бәсекелестік. Жетілдірілмеген бәсекелестіктің сипаттамалары: бірнеше фирмалар арасындағы нарық тарауы немесе толық үстемдік ету; кәсіпорынның шектлеген дербестігі; нарық сараланымын бақылау және өнімнің саралануы.Сұраным мен ұсыным (тауарлар мен қызметтердің) қатынасына байланысты бәсекелестіктің келесі түрлерін (жетілдірілген және жетілдірілмеген бәсекелестіктің түрлері) қарастыруға болады:-таза;-олигополиялық;-монополиялық.Таза бәсекелестік өз алдына бәсекелестіктің шекті жағдайын ұсынады және жетілдірілген бәсекелестік түріне жатады. Таза бәсекелестік нарығының басты сипаттамалары: бағаға әсер ететін жеткілікті күшке ие емес көптеген сатушылар мен сатып алушылар; сұраным мен ұсыным арасындағы қатынаспен анықталатын, өз бағасымен сатылатын, сараланбаған, толығымен өзара алмасатын тауарлар; нарықтық күштің мүлде болмауы.Олигополиялық бәсекелестік – жетілдірілмеген түрге жататын бәсекелестік. Олигополиялық бәсекелестік нарығының басты сипаттамалары:өзара мықты байланысты тударатын, бәсекелестердің шамалы саны; үлкен нарықтық күш(бәсекелестер әрекетіне фирма әрекетінің икемділігімен өлшенетін реактивті жайғасым күші);тауарлар ұқсастығы мен типті өлшемдер санының шектелуі. Олигополиялық нарықты қалыптастыру (жеткізілімнің барлық көлемі тек бірнеше фирмалармен қамтамасыз етіледі) келесі салаларға тән: химия өнеркәсібі (қарамайдың кейбір түрлері, этил сұйықтығы, техникалық майлар, көксағыз, полиэтилен өндіру); машина жасау және металл өңдеу өнеркәсібі (машина мен құралдарын жасау, болат, теміржол, құбырлар салу және т.б.).Монополиялық бәсекелестік - жетілдірілмеген түрге жататын бәсекелестік. Монополиялық бәсекелестік нарығының негізгі сипаттамалары: көптеген бәсекелестер және олардың күштернің біркелкілігі; тауарлардың саралануы(сатып алушылардың көзқарасы бойынша, тауарлар барлық нарықта қабылданатын өте жақсы сапаға ие). Монополиялық нарықтың қалыптасуы: технологиялық ерекшеліктері салдарынан бәсекелестік (инфраструктуралық салалар: байланыс, энергетика,көлік) қиындайтын салаға тән.Жетілдірілген бәсекелестік нарықтың қалыпты жағдайы болып табылмайды. Бәсекелестік, кейбір салалармен қызметтер аясында салалардың технологиялық ерекшеліктері себебінен , мүмкін емес (қиындаған).Осы ерекшеліктер монополияның болуына жағдайлар жасайды. «Монополия» терминін келісіде қолдануға болады:-шаруашылық қызметтің субъектісі ретінде, яғни тауар өндіруде, қызметтер немесе жұмыстарда қандай – бір басымдылыққа ие кейбір шаруашылықтыц құрылымы-нарықтың жағдайы, тауар өңдіруде бір немесе өте аз шеңбері үстемдік етеді.-экономикалық қатынастар типі, негізінде бір немесе бірнеше топ тауар өндірушілер өз еріктерін қалғандарына міндеттеу мүмкіндігі жатыр.Монополияның келесідей түрлері бар:-табиғи (тұрақты), өз иелігінде сирек және бос ұдайы қалпына келтірілмейтін ресурстары бар, меншік иесі мен шаруашылық субъетісі ие болады. Табиғы монополиялар басқа кәсіпорындардың нарықтық құрылымдарынан ерекшелігі, олардың экономикада алатын арнайы рөлі мен бірегей қасиеттерін анықтайтын, экономикалық қатынастар жүйесінде ерекше орын алады. Экономикалық теорияда табиғи монополияға әдетте, барлық өнім көлемін екі немесе бірнеше фирмалар арасында бөлгеннен қарағанда, барлық өнімді жалғыз фирма өндіретін, өндірістің жалпы шығасы аз болатын салаға жатады. Сонымен қатар табиғи монополияға шектелмеген бәсекелестік нәтижесінде қалған жалғыз фирма саласы немесе бәсекелестік күштер бәсекелес емес құрылымдарды құрайтын салалар жатқызылады;-жасанды, экономикалық қатынастар объетісінің біреудің қолында шоғырлануын білдіреді.-новаторлық - нарықта өндіруші бірегей тауарлары немесе олардың бірегей қасиеттері есебінен көптеген сатып алушыларға қарсы тұратын, бәсекелестіктің ерекше жағдайы. Новатор монополиясы бәсекелестердің пайда болуымен және технологиялық жаңалықтардың таралу жылдамдығымен анықталатын уақытта шектеуі бар.Монополиялаудың белгілері:-табиғи, жасанды монополия немесе новатор монополиясы нәтижесінде болған көптеген сатып алушыларға қарсы тұру;-жаңа бәсекелестерге жоғары кіру тосқауылы және артқан нарық күшінің болуы;-тауарлардың түпнұсқасы және жаңашылдық, ауыстырғыш заттардың болмауы;-жалпы өнімді өндіру көлемі саласында жұмыс істейтін жұмысшылары бар елдерде ірі кәсіпорындардың жоғары үлесі;-нарыққа белгілі шегінде баға ұсыну мүмкіндігі;-монополиялы жоғары пайданы иемдену мүмкіндігі;-бәсекелестердің тең емес жағдайын анықтайтын, келісімнің шарттарын міндеттеу;-аумақтық белгілері, сату және сатып алу бойынша нарықтардың тарауы.Монополияның болуы кәсіпорынға жағымды және жағымсыз әсер етеді:-жағымды - өндіріс көлеміндегі экономика есебінен үлестік шығындардың төмендеуі; ресурстардың шоғырлануының жоғары дәрежесі есебінен технологяилық ілгерілеу, бәсекелестікті мақсатты түрде ынталандыратын және т.б. салаларда қоғамының қызығушылықтарын тиімді іске асыру;-жағымсыз – түпкілікті тұтынушылардың құқықтарын бұзу, себебі олар жасанды төмендетілген ұсыныммен тауарларды жоғарылаған бағамен алуға мәжбүр; өндірістің шектен тыс шоғырлануы кәсіпкерлік дамуды тежейді, соның салдарынан таза бәсекелестік механизмі аз тиімділікпен әрекет етеді; нарық дамуында құрылымдық үйлеспеушілік туындайды. Өткізу немесе өндіріс саласына капитал енгізу бойынша шаруашылық жүргізу субъектілері санының қатынасына байланысты салаішілік және салааралықдеп бөлінеді.Салаішілік бәсекелестік - үстінен пайда алу, өнімді өткізу және өндірістің тиімді шарттары үшін сала субъектілері арасындағы бәсекелестік. Салаішілік бәсекелестік бәсеке механизмінің негізгі пункті болып таыблады. Салаішілік бәсекенің негізгі міндеттері:-нарықтық тепе-тең бағаны және қоғамдық, нарықтық құнды орнату мүмкіндігі;-ғылыми-техникалық ілгерілеуді ынталандыру;-өндіріс тиімділігін арттыру үшін экономикалық мәжбүрлеу;-нашар, аз ұйымдастырылған өндірушілерді анықтау; -экономикалық көшбасшылар билігінің шектелуі.Салааралық бәсекелестік – пайданы алдын-ала бөлу негізінде капиталды тиімді енгізу үшін әртүрлі саладағы кәсіпкерлер арасындағы бәсекелестік. Салааралық бәсекелестіктің пайда болуы әртүрлі пайда нормасына әкелетін өндірістің бірдей емес шарттарына (капиталдың әртүрлі құрылымы және айналымының жылдамдығы, нарық бағасының ауытқуы) негізделеді.Салааралық бәсекелестіктің негізгі міндеттері:-салалардың жаңару мүмкіндігі, себебі жаңа кәсіпорындар ілгерілеген ғылыми-техникалық негізде құрылады.-қарқындылығының күшеюі, өндіріс тиімділігінің артуы;-салалық үйлесімдерді оңтайландыру, экономиканы құрылымдық қайта құру.Кепілге алынған тауар негізіндегі қажеттіліктерге сай, көлденең және сатылы бәсекелестікті бөліп қарастыруға болады.Көлденең бәсекелестік – бір тауарды өндірушілер арасындаға бәсекелестік түрі. Бұл салаішілік бәсекелестіктің түрі болып табылады, яғни тауардың параметрлері және ең жақсы атқарымдық қасиеттерінің бәсекелестігі (теледидар жасап шығарушылар өзара оның диагоналі, дауысының анықтығы, қосымша қызметтері: сервистік қызметі, апарып беру талаптары арқылы бәсекелес болады). Кім технология, тауар, қаптау, ноу-хау және т.б. салаларында инновацияны қолданады, сол көшбасшы болады.Сатылы бәсекелестік – әртүрлі тауар өндірушілері арасындаға бәсекелестік, сатып алушының бір ғана қажетттілігін қанағаттандыруға қабілетті. Мысалы, теледидар арқылы білім алу, бос уақыт туралы ақпараттар алу қажеттіліктерін қанғаттандыруға болады. Теледидардан басқа ақпарат алуға қажеттілікті, тауар өндірудің басқа да салаларына жататын, салааралық бәсекелестіктің түрлері болып табылатын телефон, газет, журнал, радио және басқа да көздер арқылы қанағаттандыруға болады.Нақты тауарға сұраным мен ұсыным қатынасына байланысты, келесі бәсекелесітік түрлерін бөліп қарастырады, салаішілік бәсекелестік түрі болып табылатын: тауарды сатушылар бәсекесі және тауарды сатып алушылар бәсекесі.Сатушылар бәсекелестігінің дәрежесі жоғары болса, сатып алушылар бәсекелестігінің дәрежесі төмен болады және керісінше. Осы екі беталыстың әрекет векторы қарама-қарсы, бірақ оның қоғамға әсер етуі мен күші бірдей, сондықтан олардың арасында белгілі тепе-теңдік бар. Сұраным мен ұсыным қисығының өзара әрекетттесуінен салыстырмалы тепе- теңдік кезеңі туындайды, оның үш фазасы бар: қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді. Қысқа мерзімді тепе-теңдік бағасы сұраныммен анықталады. Баға уақыт кезеңінің ұзаруымен құнымен анықталады, яғни шығындармен.Сұраным мен ұсыным. Нарықта, тауар алмасудың әрекетімен бәсекелес нарықтағы баға белгілеуді басқаратын сұраным мен ұсыным заңының әрекетінде көрінетін, сұраным мен ұсыным механизмі қызмет атқарады.Сұраным – сатып алушылар берілген баға деңгейінде өзіне қажетті тауарға төлей алатын, төлем төлеуге қабілетті тұтыну,яғни ақша сомасы.Сұраным заңы – тауар бағасы артқан сайын, оған сұраным төмендейді, және керісінше.Сұраным шамасы – сатып алушылар бір уақытта,бір жерде, бір бағамен алуға дайын, тауарлар мен қызметтер саны.Сатып алушылар тауарлар мен қызметтердің белгілі Сұранымның бір айқындалған көлеміне төлеуге дайын, максимальді баға – сұраным бағасы деп аталады.Оның экзогенді және эндогенді түрлері бар.Экзогенді сұраным—сырттан қандай да бір күшті енгізумен немесе биліктің араласуымен шақырылатын өзгеріс.Эндогенді сұраным (ішкі сұраным) осы қоғамда бар факторлар арқасында қоғам ішінде қалыптасады.Нарықтың екі ерекшелігін белгілейді:■Сатып алатын тауар көлемі мен баға арасындағы кері тәуелділік;■Әрбір қосымша тауар сатып алу тиімділігінің кему заңына сәйкес, нарықтағы кез келген ауыстыруға келетін тауарға сұранымның біртіндеп кемуі.Сұраным сызығы (қызметі) деп аталатын, бұл ерекшеліктер сызба ретінде сұраным қисығын бейнелейді. (сур. 1.5.).Баға (Р) мен саны (О) кері тәуелділікте болады, сұраным сызбасы төмен түседі.Бір ауыспалының өзгерісі, келісі ауыспалының өзгерісін шақыратын, сұраным сызығының бір нүктеден басқасына қозғалысы.Бағаның өзгеруі тауарларды сатып алу және сату көлемін өзгертеді, ал нарықтағы өзгеріп отыратын тауарлар саны бағаның кері қозғалысын шақырады.Сұраным қызметінің өзгеруінің бағасыз факторлары: 1.Сатып алушылардың ақшалай кірісі2.Сатып алушылық болжалдар3.Нарықта өзара ауысатын тауарлардың болуы, болмауы4.Сатып алушылардың субъективті артық көруі және талғамдары.5.Сатып алушылар санының өзгеруі.Бағасыз факторлар тауардың баға деңгейіне тәуелсіз сұраным өзгерісін шақырады. Бағасыз факторлардың әсері сызба түрінде, сол бағамен сатып алатын тауарлар санының өзгерісін көрсете отырып, сұраным қисығының толығымен орын ауыстыруын көрсетеді: 1 — сұранымның төмендеуі — солға; 2 сұранымның жоғарылауы — оңға.Ұсыным - сатушылар сатылымға осы бағамен ұсынатын, тауарлар көлемі. Неғұрлым баға жоғары болса, соғұрлым тауарға ұсыным көп болады, және керісінше.Ұсыным шамасы – бір уақытта, бір жерде,бір бағамен сатушылар сатуға дайын, тауарлар мен қызметтер саны, бірақ ұысыным шамасы нарықтағы сауда және өндіріс көлемімен әрқашан сәйкес келе бермейді. Сур. Сұраным сызығының сызбасы:D — сұраным қисығы; 1, 2 — сұраным қисығыныңөзгерісі Ұсыным бағасы – сатушы тауардың белгілі бір мөлшерін сатуға дайын, болжалды минимальді баға.Ұсыным көлемі дегенміз нарықта белгілі экономикалық шартпен уақыт бірлігінде жеке сатушы немес сатушылар тобы сатқысы келетін, қандай да бір тауарлар саны.Ұсыным заңы - бағаның өсуы сатылымда ұсынылатын тауарлар санының артуын шақырады.Бағаның төмендеуі – нарықтағы тауарлардың ұсынымы мен өндірістің қысқаруы. Басқаша айтқанда, ұсыным заңы тауар өндіріс көлемі мен бағасы арасындағы тура тәуелділікті көрсетеді.Ұсынылатын тауардың бағасы (Р) және саны (О) тура тәуелділікте көрсетілген, ұсыным сызбасы (S) — жоғарылаған (сур. 1.6).Ұсынылатын өнімнің бағасы мен саны арасындағы өзара байланыс ұсыным сызбасы, немесе ұсыным қисығы деп аталады.Сызбада ұсыным қызметінің өзгеруі сызық жылжумен бейнеленеді. Ұсынымның тура жылжуы, баға деңгейінің көтерулуі немесе төмендеуіне тәуелді ұсыным көлемінің өсуін немесе төмендеуін көрсетеді. (сур. 1.6). Ұсынымның қызметі – тауарды щығару бойынша өндіріс қызметі. Егер шығарылатын тауарлардың нарықтық баға көлемі пайда әкелсе, шығынның (өндіріс шығындары) орнын толтырса жүзеге асырылады.Өндіріс шарттары мен ұсыным қызметі өзгеруінің бағасыз факторлары:1.Берілген тауарлардың өндіріс технологияларының деңгейі: шығынның төмендеуіне әкелетін еңбек біліктілігі, автоматтандырылған техника, сапалы шикізат, еңбекті ұйымдастыру мен тиімді өндіру. Сур. 1.6.Ұсыным сызығының сызбасы:S — ұсыным сызығы; 1, 2 — ұсыным сызығының өзгерісі 2.Мемлекеттік салықтық саясат: кәсіпкерлікті көмекқаржымен ұстап тұру саясаты; жеңілдікті несиелік саясат.3.Бірін-бірі ауыстыратын және толықтыратын ресуртардың нарықта болуы, сонымен қатар оларға бағаның өзгеруі.4.Ұсыным артуы мен экономикалық шығындарға әкелетін, өндіріс факторлары мен ресуртарына бағаның төмендеуі.5.Болашақта өндірілетін тауарға баға өсуін үмітті болжамдау.6.Өндірушілер санының өзгеруі.Сұраным мен ұсыным – нарықтағы бағаның көтерілуі немесе төмендеуіне әкелетін, қарама –қарсы күштер:-ұсыным сұранымды арттырады;-сұраным ұсынымды арттырады;-сұраным мен ұсынымның тепе – теңдігі. Экономикалық тепе – теңдік сызба түрінде сұраным мен ұсыным қисығының қиылысу нүктесінде қол жеткізіледі. Бұл нүкте тепе-теңдік нүктесі деп аталады, оған сәйкес баға –тепе-тең баға деп аталады.( сур. 1.7.)Сұраным мен ұсыным бәсекелестік әсерінен теңдестіріледі. Тепе-теңдік бағасы, ол сатып алушылар белгілі тауар мөлшерін сатып алғысы келетін, ал сатушылар сатуға дайын бағаны айтады. Тепе-теңдік нүктесінде қанағатсыздық пен тапшылық болмайды.Баға өзгеруіне ұсыным көлемінің немесе сұраным көлемінің жауабын, икемділік коэффициентін сандық өлшейтін, сұранымның немесе ұсынымның икемділігі деп атайды. .сурет. Тепе тең бағаның кестесі:1 — сұраныс және ұсыныстың тепе теңдік нүктесі Сұранымның немесе ұсынымның икемділігі, қандай да бір детерминанттың пайыздық өзгерісіне сұраным көлемінің пайыздық өзгерісіне қатынасы ретінде есептеледі. Детерминанттар - сұраным мен ұснымға әсер ететін факторлар.Икемділік клеффициентінің абсолютті шамасына қарай бөледі (сур. 1.8, 1.9):-E= ж, мөлшерге көлемін арттыра(төмендете) отырып қандай да бір параметр аздап өзгерсе, шектелмеген;-E> 1, немесе икемді сұраным (ұсыным), басқа фактор өзгерісіне қарай, параметрдың өте жоғары қарқынмен артқанда ; -E= 1, немесе бірлікті икемділік, қаралып отырған параметр, әсер ететін фактордың қарқыны мен артып отырса;а — Е = ж, абсолютная эластичность спроса - сұраныстың абсолюттік икемділігі - б— E > 1, эластичный спрос – кемді сұраныс - и в — Е = 1, единичная эластичностьРгСур. 1.8. Сұраным икемділігінің сызбасы: а— Е = ж,сұранымның Dабсолюттіикемділігі; б — О оE> 1, икемді дсұраным; в — Е =1, сұранымныңспроса; г — О < Е < 1, неэластичный спрос; д — Е = 0, абсолютная неэластичность спроса -- Рис. 1.9. Графики эластичности предложения:-а — Е = х, абсолютная эластичность предложения; б — E > 1, эластичное предложение; в — Е = 1, единичная эластичность предложения; г — О < Е < 1, неэластичное предложение; д — Е = 0, абсолютная неэластичность предложенияҚАЗАҚША -1.9. сурет Ұсыным икемділігі сызбасы:а — Е = х, абсолютті ұсыным икемділігі; б — E> 1,икемді ұсыным;; в — Е = 1, дара ұсыным икемділігі;г — О <Е < 1,икемсіз ұсыным; д — Е = 0, абсолютті икемсіз ұсыным; -0 <E< 1, немесе икемсіз сұраным, қаралатын параметрдің өсу қарқыны басқа фактордың өзгеру қарқынынан төмен болады;-E= 0, немесе абсолютті икеміздік, қандай да бір нарықтық жағдаят параметрінің өзгерісі қаралатын фактор аумағына әсер етпейді.Сұраным (баға) икемділігі коэффициенті = тауар сұранымының өзгерісі, %] / [Тауар бағасы деңгейнің өзгерісі, %].Икемділік коэффициенті (айқаспалы) = [Тауар сұранымының өзгерісі, А, %] / [Тауар бағасы деңгейнің өзгерісі, В, %].Сұраным икемділігіне әсер етуші факторлар: -алмастырушы-тауарлардың болуы;-тауарды мүмкін болатын қолдану алуандығының деңгейі;-қанағаттандырылатын мұқтаждықтардың маңыздылық деңгейі;-тауар қолжетімділігінің тапшылық деңгейі;-уақыт және т.б. Сұраным икемділігі коэффициенті = сұраным көлемінің өзгерісі] / [баға деңгейінің өзгерісі]. Сұраным икемділігіне әсер етуші факторлар:-өндірістік қуат дамуының деңгейі;-тауарлық қорлар өлшемі;-жаңа инвестицияларға мүмкіншілік;-уақыт және т.б.Мемлекет жағынан сауда-саттыққа салық салу, бағаларды бақылау жолдарымен ұсыным заңдарының іс- әрекетке килігуінен тепе-теңдік бұзылуы мүмкін.Салық тауар бағасына кіреді және оның деңгейін жоғарылатады, нәтижесінде қымбаттаған тауарларды сатып алу қысқарады. Өндірушілер тауар өндірісін қысқартады. Бағалы тепе-теңдік нүктесі неғұрлым жоғарылау деңгейге орналасады.Бағаларды бақылауды мемлекет заң жүзінде, мәжбүрлі түрде нарықтық тепе-теңдік деңгейінен төмен бағаны орнату арқылы жүзеге асырады, бұл ұсыным заңдары бойынша нарықтық бағаның құрылу механизмдерін бұзады.Теріс салдарлары:-тауар тапшылығы;-бағалық экономиканың пайда болуы; -қоғамдағы әлеуметтік шиеленісушілік.Тауар. Қоғамның даму тарихы қоғамдық шаруашылықты жүргізудің екі формасын белгілеп көрсетуге мүмкіндік береді: табиғи және тауарлық.Шаруашылықты жүргізудің табиғи формасы – бұл материалдық игіліктер мен қызмет көрсетулер өндірісінің топ ішінде өзіндік тұтыну үшін жүзеге асырылатын формасы.Шаруашылықты жүргізудің тауарлық формасы – тауарлық өндіріс пен нарықтық құралдар қолданысына негізделген экономика ұйымдастығының қоғамдық формасы. Тауарлар дербес, жеке, жалпыланған өндірушілермен өндіріледі, олардың әрқайсысы келесі нарықтағы сатылым үшін қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында қандай да бір өнімді шығаруға мамандандырылады. Тауар өндірісіне қажетті бірінші жағдай еңбектің қоғамдық бөлімдерімен байланысты. Еңбектің қоғамдық бөлімі-өндірістік күштер дамуының белгілі бір деңгейімен сипатталатын тауар өндірісінің дамуындағы материалдық шарт.Тауар—нарықтағы сатылымға арнап тауарөндірушімен құрылған пайдалы зат болып табылатын еңбек өнімінің ерекше формасы.Тауар сараптамасына қатысты екі түрлі бағытты көрсетуге болады: еңбек құнының негізінде және шекті пайдалылық негізінде.Тұтыну құны - заттың адамның қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру қабілеті.Айырбас құны — белгілі бір мөлшерде тауардың басқа тауарларға айырбасталу мүмкіндігі. Тауарлардар айырбастала алады, өйткені олар тұтыну құнына және жалпы негізге ие-тауар құнын құрайтын, оларды сандық бөлетін қоғамдық қажетті еңбек шығындары өлшемдес.Өндіріс. Шаруашылық қызметі мақсатты қызмет болып табылады, яғни есепке негізделген және адамдардың әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған шаруашылық үрдісіндегі адамдар жігері. Шаруашылық үрдісіндегі адамдардың тіршілік әрекеті бір жағынан қорларды жұмсауда, екінші жағынан- шығындардың орнын толтыруда көрініс береді. Сонымен қатар экономикалық субъект оңтайлы әрекет етуге ұмтылады. Шаруашылық қызметінің маңызды ерекшелігі болып материалдық әлемге тәуелділігі табылады. Шаруашылық әрекеті төрт сатыға бөлінетін үрдіс: өндіріс, бөлу, алмасу, тұтыну.Өндіріс— бұл адамның өмір сүруі мен дамуына қажетті материалдық және рухани игіліктерді қалыптастыру үрдісі.Бөлу - өндірістік өнімге қатысатын әрбір субъекттің үлесін анықтау үрдісі.Алмасу - материалдық игіліктерді және қызметтерді бір нысаннан екіншісіне қозғалту үрдісі.Тұтыну - белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін өндіріс нәтижелерін қолдану үрдісі.Адамның шаруашылық қызметі туралы ілім табиғи және әлеуметтік ортаны ажыратады. Адамдардың шаруашылық әрекеті белгілі бір ереже шегінде жүзеге асады, олардың негізгісі болып меншікке деген қатынас табылады. Олар шаруашылық қызметінің әлеуметтік ортасын анықтайды. Шаруашылық қызметке заңдар орнататын мемлекеттік ұйымдар, шаруашылық жүргізу ережелері, еңбек ережелері айтарлықтай әсер етеді. Меншіктік қатынас көбінесе еңбек шартын да анықтайды. Ақшалар, тауар-ақша айналымы, банктер мен несиелер. Ақшалар-жалпылама эквиваленттің қызметін көрсететін айрықша тауар.Ақшалар алмасу қатынастарының дамуы нәтижесі ретінде пайда болды. Базалық түсініктер, ақшаның бастамшылары болып өнім мен тауар табылады.Өнім — тұтыну үшін өндірілген нысан.Тауар — алмасу үшін өндірілген нысан.Тауар алмасуының эволюциялық дамуы нәтижесінде құнның әртүрлі формалары пайда болды (кесте 1.3). Құн формасы-тауар-ақша қатынастарының пайда болу және даму үрдісі.Ұзақ тарихи жолды артта қалдыра отырып, қоғам ақша белгілі бір талаптарға жауап беруі тиіс деген шешімге келді: қолайлылық, тіршілік ұзақтығы, бөлінушілік, стандартталғандық, танымалдылық.Қазіргі ақшалар дамудың ұзақ үрдісінің нәтижесі болды. Ғасырлар барысында ақшалар өзгерді. Эволюциялық дамуда ақшалар тиыннан бастап (алтын, күміс, мыс) қағазға дейін, сосын-несиелік, және соңында электронды ақшаға дейінгі сатыларды бастан кешті.Кез-келген нысанға қатысты қызмет «нысанның не істейтіндігін» немесе «осы нысанның көмегімен оның не істейтіндігін» көрсетеді. Біздің жағдайымызда нысан болып ақша табылады. Сондықтан қарапайымдалған түрде ақша қызметі келесі сұраққа жауап береді:«олардың көмегімен не істеуге (жүзеге асыруға болады?)». Ақшаның қызметі тек адамдар қатысымен ғана орындала алады. Дәл осы адамдар ақшаны белгілі бір мақсатқа жету құралы ретінде қолданады: құнды өлшеу, алмасы, жинақ, төлем.Ақша қызметіне тұрақтылық пен қалыптылық тән. Олар уақыт ағымында аз өзгереді.Ақшаның бес қызметін анықтайды:1-ші қызмет. Ақша құн өлшемі ретінде (UnіtofAccount).Берілген қызметте ақша бірлігі әртүрлі тауарлардың, игіліктердің, қорлардың қатыстық құнын өлшеуге арналған эквивалент ретінде қолданылады. Ақша берілген тауар немесе қызметтің өндірісіне жұмсалған қоғамдық еңбек санының құны арқылы басқа тауарлар құнын көрсетеді.Ақшамен көрініс беретін тауар құны баға деп аталады. Бағалар мен олардың өзгерістерін орнату негізінде бәрінен бұрын тауар құны жатыр, сонымен қатар келесі факторлар ескеріледі:-тауарға деген сұраныстар мен ұсыныстар қатынасы;-тауар-алмастырушылар құны;-құнсыздану; Құн формасыСипаттамаларыЖалпыға ортақ тауар- баламаның мысалдарыҚұнның қарапайым (кездейсоқ) формасы Тауарлардың кездейсоқ артық мөлшері рынокқа түскендегі, табиғи шаруашылыққа тән.Ауысымдық құны уақыт жәнеорынға қарай қатты өзгерді1 қап астық = 1 қой Құнның толық құныЕңбекті көптеп бөлу, рыноктағы тауарлардың көптігі. Балама тауарлардың көптігі. 1 қап астық = 1 қой.1 қап астық = 1 балта.1 қап астық = 1 аршын матаҚұнның жалпыға ортақ құны Тауар өнімнің баты мақсаты болып табылады.Тауарды жалпыға ортақ баламатауарға айырбастауМал, тері, піл сүйегі және т.б.Құнның ақшалай формасыЖалпыға ортақ балама тауар- металл. Бұл тауар монополиясының уақытының ұзақтығы. Тауардың амасу құны бөлінеді және оның қажеттілік құны жасырынады.Платина, алтын, күміс, палладий ■мемлекеттік реттеу шаралары (салықтар, баждар, акциздер) .Бағалар ауқымы - мемлекеттің ақша бірлігіндегі бағалы металдың (алтын) салмақтық мәні. Осылайша, орнатылған бағалар ақша бірлігіндегі алтын мәнімен үйлестіріледі. Бастапқыда ақша бірлігінің салмақтық мәні бағалар ауқымымен сәйкес келді, бұл кейбір ақша бірліктерінің атауында көрініс берді. Сонымен, ағылшындық фунт стерлинг ертеректе расымен де күміс йунтке тең болды. Алайда баға ауқымы салдарынан ақша бірлігінің салмақтық мәнінен ерекшеленді. 1976 жылы енгізілген Ямайкалық валюта жүйесі алтынның ресми бағасын, сонымен қатар алтын баламасын жойды, осыған байланысты өзінің ресми баға ауқымы мәнін жоғалтты. Қазіргі уақытта ресми баға ауқымы нарықтық алмасу үрдісі барысында жинақталатын нақты баға ауқымымен алмастырылды.2.Қызмет. Ақша айналыс қаражаты ретінде (Medіumof Exchange). Берілген қызметті тағайындау— тауар-ақша-тауар алмасуда делдал болу, мұнда құн екі сатыдан өтеді: сатылым (Т-А) және сатып алу (А-Т). Ақшаның осы қызметінің арқасында қажетті алмасудың (Т-Т) жеке, уақыттық және кеңістіктік шекарасын бағындырады.Бастапқыда айналым қаражаты қызметін кесек және тиын түріндегі алтын атқарды.Айналым қаражаты ретіндегі ақшаға деген сұраныс тәуелді:-тауарды сатып алу мен қызмет көлеміне;-еңбекақыны уақытында төлеуге;-маусымдыққа;-қарыздық қаражаттың қолжетімділігіне.3 қызмет Ақшалар жинақ қаражаты ретінде(StoreofValue). Ертеректе тауар айналымдарына қатыспайтын толыққанды тиындар сандықтарды жиналды және осылайша қазына қызметін атқарды. Ақшаның бұл қызметі біртіндеп жойылды.Қазіргі жағдайда жинаққа халықта қалған қолма- қол ақша қаражаты, сонымен қатар банк шоттарындағы ақша қалдығы жатады. Осы жинақтар несиелік қатынастар дамуының маңызды алғышарты болып табылады. Қағаз-ақшалық айналымда жинақтың құнсыздану қауіпін тудыратын инфляция үрдісі шарасыз болып табылады. Сондықтан халық пен басқарушы субъекттерге жинақталған ақшаны мақсатты орналастыру үшін үнемі күш жұмсауға тура келеді. Инфляциядан қорғану әдістерінің бірі банктегі жинақты пайызбен депозитке салу болып табылады. Ақшалар уақытша айналымын тоқтатып, тауар өндіруші шотында қарыз ақшаға айнала отырып, жинақталып қалған жағдайда олар жинақталу қызметіне кіріседі.Қазіргі уақытта жинақталу қызметін несиелік ақшалар атқарады. Жинақталу капиталдандыруға қажетті ақша суммасын жинау қажет болғанда кең таралған ұдайы өндіріс үшін жүргізіледі.Капиталды несиелік ақша түрінде жинақтау өнімді сату мен шикізатты сатып алуда үзіліс пайда болған кездегі капитал айналымының қозғалысында қажет етіледі.4.қызмет Ақша төлем қаражаты ретінде (Standardofdeferredpayment). Бұл қызмет тауар қозғалысына қатысты олардың дербес қозғалысынан (ертерек немесе кеш) тұрады.Бұл қызметте ақшалар қолданылады:-еңбекақы төлеуде;-қызметті төлеуде;-5салықтар төлемінде;-тауарларды сату мен несие қызметінде.Ақшаның осы қызметі барысындағы тауар төлемі оның сатылу кезінде емес, белгілі бір уақыт аралығынан кейін жүзеге асады. Қозғалыстың ерекше түрі пайда болады: Т-М, сосын белгілі бір уақыт аралығынан кейін М-А (мұндағы М-қарыздық міндеттеме). Берілген қызметтің айналым қызметінен айырмашылығы осында. Сонымен, ақша операцияларының субъектілерінің арасындағы төлем ретіндегі ақша қызметін жүзеге асыру негізінде гесиелік қатынастар жатыр, ал айналым қызметі барысында жоқ, өйткені алмасу барысындағы тауар төлемі оны алғанна кейін жүргізіледі.Әртүрлі кәсіпорындар мен азаматтар арасындағы төлем алшақтықтарын қысқарту үшін клиент шотына еңбекақыны, зейнетақыны және басқа да ақшалай төлемдерді автоматты аударуға, коммуналдық шығындарды, пәтерақы шығындарын және әртүрлі төлемдерді төлеу үшін қаржыны есептен шығаруға негізделген алдын-ала ескертілген төлемдер жүйесі енгізіледі.5 қызметі. Әлемдік ақшалар. Әлемдік ақшалар әмбебап түрде қатыса отырып ұлттық үлгіні қайта бастайды, және келесі мақсаты бар:-жалпыға бірдей төлемдік құрал болады;-жалпыға бірдей сатып алу құралы болады;-қоғамдық байлықтың материалдануы болып табылады.Әлемдік ақшалардың тарихи рөлін орындады: 1)1867 ж. бастап Париж келісімі бойынша - алтын; 2)халықаралық еркін-конвертацияланатын 3)валюта (ЕКВ);халықаралық кредиттік төлем - СДР (SDR — Specіal Drawіng Rіghts алыс берістің арнайы құқықтары. Бұл Халықаралық валюта қоры эмиссиялайтын (ХВҚ), елдің төлемдік теңгерімдерінің сальдосын реттеуге арналған, ХВҚ ресми резервтері мен есептерін толықтыруға, ұлттық валюталардың құнын өлшеуге арналған төлем құралдары. СДР оларға есепшот ашқан ХВҚ мүше елдердің арасында қайтарымсыз бөлінді;4) еуропалық валюталық бірлік - ЭКБ (ECU — European Currency Unіt), 1979 жылы наурызда Еуропалық валюталық жүйеге (ЕВЖ) мүше елдердің арасында есеп айырысу үшін айналымға енгізілді. ЭВЖ эмиссиясы валюталық серіктестіктің Еуропалық қорында ЕВЖ мүше елдердің орталық банктеріндегі есепшоттардың жазбасы түрінде жүзеге асырылды. ЭВЖ кұны себет әдісімен анықталды. ЭВЖ 1999 ж. евроны енгізген соң өз әрекетін тоқтатты;5)1999 ж. бастап Еуропалық экономикалық және валюталық одаққа мүше елдер үшін евро (Euro) енгізіліп, жаңа ақша бірлігі болды. СДР және ЭКЮ-дан айырмашылығы шектеулі қызметтері бар, евро Еуропалық одақ (ЕО) елдерінің ішінде де, сондай ақ халықаралық аренада ақшаға тән барлық қызметтерді орындайтын толыққанды ақша бірлігі болып табылады.Ақша түрлері:-қолма қол ақшалар — материалдық формаға ие ақшалар, белгіленген баға. Оның берілуі қолдан қолға жүзеге асырылады және қосымша құжаттарды рәсімдеуді талап етпейді;-қолда жоқ ақшалар - жеке немесе заңды тұлғаға тиесілі банктердегі есепшоттардағы ақшалар Бұл ақшалармен операцияларды банк клиенттің тапсырмасы бойынша жүргізеді. Орталық банк қолма қол ақшасыз айналымды ұйымдастырады және төлемдік құжаттардың формасын орнатады.Ресей Федерациясында төлем құжаттарының формасы «Ресей Федерациясындағы қолма қол ақшасыз есеп айырысулар туралы» Ресей банкінің №2-П ережесімен реттеледі.Монета (coіn) — заңмен белгіленген салмақтық құрамы және пішіні бар және айналым мен төлем құралы болып табылатын металл құймасы (алтын, күміс, мыс және басқасы).Металлдың монетадағы салмағы және оның сынамасы мемлекеттік мөрқалыппен куәландырылады. Монета әдетте дөңгелек пішінді болады; оның беткі жағ— аверс, кері жағы— реверс және қиындысы — гуртболып бөлінеді.Монетаның түрлері:-бағалы монета —оның бағалық құнына және соғу құнына сәйкес көлемде құнды металлдан тұратын монета;құнсыз монета — бағалық құны оның құрамындағы металлдың құнынан және соғу құнынан асатын кесімді құны.Қазынашылық (мемлекет) пайда түрінде алатын, монетаның кесімді құны мен металлдың құнынның соғуға шығынымен қоса құнының арасындағы айырмашылық «сеньораж» деп аталады. Әр түрлі уақыттарда сеньоражға түрлі елдердің үкіметтері алтын жетіспеген кезде мемлекеттік шығындарды жабу үшін түрлі елдердің үкіметтері жүгініп, азаматтардың наразылығын туғызған.Ақша тауарлық алмасу кезіндегі жалпыға ортақ балама ретінде өткінші рөл ойнайды. Сондықтан да пайда болуымен олардың тауарлық құнынан ақшаны толық үзу орын алатын құн белгілерінің туындауы үшін алғышарттар құрылады. Құн белгілері - ұсақ тиын ақша, қағаз ақшалар.Ұсақ тиын ақша — тиынның құн белгісі, оны дайындауға шығындалған металлдың құнына тәуелді емес құны. Ол ұсақ төлемдерге қызмет көрсету үшін пайда болды және құнды айналымдағы монетаның бөлшектік бірлігі болып табылды.Қазіргі заманғы жағдайларда ұсақ тиын ақша ең бастысы мыс-никельді, мыс-мырышты және алюминий құймасынан дайындалады.Қағаз ақшалар (paper money) құн белгісі, құнды ақшалардың өкілі болып табылады, атап айтқанда олар бұрын айналымда болған алтын және күміс тиындарды алмастырады. Мұндай ақшаларды қамтамасыз етуге эмиссиялық банкте алтын ақшаны ұсыну кезінде берілуі мүмкін алтын қор сақталады. «Ақша бірлігі— алтын (күміс) массасы» алмасуының қатынасын мемлекет заңмен орнатады және жиі ауыспайды.Қағаз ақшалардың эмитенттері немесе мемлекеттік қазынашылық (шет елдер қатары), немесе елдің орталық банкі (Ресей) болып табылады.Шығарылған ақшаның бағалық құны мен оның шығарылу құны (қағаз, басып шығару, және т.б.) мемлекеттік табыстың маңызды элементі болып табылатын эмиссиялық табысты түзеді.Қағаз ақшаның түрлері:-банкноттар (bank note) — елдің алтын қорын, мемлекеттік құнды қағаздармен қамтамасыз ететін орталық банктің мерзімсіз векселі. Классикалық банкнотаның қосарлы жасақтамасы бар кредитное (банк векселі) және металл (эмиссиялық банктің алтын қоры). Заманауи банконттар алтынға айырбасталмайды және қағаздық-ақшалық айналымның заңдылықтарына бағынбайды.-қазынашылық билет — елдің бюджетті орындауды жүргізетін қазынашылық, үкіметтік мекемесі шығаратын қағаз ақшалар;-ұсатылмайтын ақшалар (fіat money) — бағалы металлдарға айнала алмайтын ақшалар, атап айтқанда үкімет қағаз ақшаны және тиынды алтынға және күміске бекітілген баға бойынша айырбастамайды.-Кредиттік ақшалар - қағаз ақшаның кредиттік формасы. Олар бөліп төлеммен тауарлы сату-сатып алу қызметін көрсету үшін туындады (несиеге). Олардың пайда болуы ақша қызметімен төлем құралы ретінде байланысады. Кредиттік ақшалардың міндеттері:ақша айналымын икемді, қолма қол ақшада тауар айналымының қажеттілігін көрсетуге қабілетті ету; нақты (әрекеттегі) ақшаларды үнемдеу;ақшаның қолма қол ақшасыз дамуына көмегін тигізу.Кредиттік ақшалардың түрлері:-вексель (note) — ақша сомасының жазбаша мөлшері және қарыз алушының оны төлеу мерзімі көрсетілген жазбаша қарыздық міндеттеме. Банктің векселінің жалпы атауы — банкнот (ағылшынша banknote — банк векселі);-чек - (check) — ағымдық шоты бар тұлғаның ақша сомасын төлеу туралы немесе оны басқа шотқа аударылуы туралы жазбаша нұсқаулығы.Электронды ақшалар — клиенттің банктегі есепшотындағы қаражаттың жағдайы және қозғалысы туралы электронды-ақпараттық тасымалдаушы. Электронды ақшалар - бұл ерекше есепшоттағы қол жетімділік тек оған кілт болып табылатын карта арқылы ғана жүзеге асырылатын ақшалар.Пластик карталарлы беру негізіндегі клиент және банктің арасындағы қатынастарға байланысты кредиттік карта, дебеттік және аралас картаны айырады.Кредиттік карта (credіt card) —банк өз клиенттеріне олар сатып алатын тауарлар және қызметтерді төлеу үшін беретін, оларға белгілі лимит шеңберінде қарыз ұсынылатын электронды карта.Әрбір қарыздағыдай, электронды картаны алу картаны беретін банк пен клиенттің арасындағы келісімшартты бекітумен байланысты. Келісімшартта әдетте кредитті пайдаланғаны үшін пайыз, картаны жыл сайынғы пайдаланғаны үшін төлем, ағымдағы қарыздың максималды сомасы және кейбір басқа шарттар қарастырылады.Дебеттік карта (debіt card) —иесі тауарлы сатып аларда, қызметтер үшін төлем кезінде есепшоттағы ақша қаражаттарының шеңберінде ғана қолма қол ақша шешу бойынша операцияларды жасай алатын электронды карта.Аралас карта — ағымдағы есепшот обердрафтқа жол беретін дебеттік карта, атап айтқанда белгілі шеңберде клиентті автоматты несиелеу мүмкіндігін ұсынады. Несиелік қалдықтың максималды сомасы және пайыз сомасы картаны шығару шарттарымен қарастырылады.Ақпаратты тасымалдаушыларға байланысты магнитті жолағы бар (магнитті карталар) және электронды чипі (смарт-карталар) бар карталар болады.Несиелік жүйе. Бұл несиелік қатынастардың, субъектілердің, оған қатысушылардың, және осы қатынастарды ұйымдастыратын институттардың (нормалар, ережелер) жиынтығы.-Несиелік жүйе бір бірін толықтырып қана қоймай, бір бірінің арасында белсенді бәсеке болатын екі блоктан тұрады:-банктік жүйе:-парабанктік жүйе — қаржылық қызмет тобын орындауға немесе белгілі клиенттер типіне қызмет көрсетуге арнайы несиелік-қаржылық және пошталық-жинақтық институттарымен құрылған (ломбардтар, сақтандыру жәнеинвестициялық компаниялар, лизингтік, факторингтік фирмалар, мемлекеттік емес зейнетақы қорлары, клирингтік палаталар).Банк жүйесі келесідей болуы мүмкін:-бір деңгейлі - барлық банктер мемлекеттің бақылауында болады (КСРО);-екі деңгейлі - көбінесе рыноктық экономика елдерінде.Сонымен қатар бірінші деңгейге басқа банктердің қызметін реттейтін орталық банк жатады (ОБ); екіншісі - тікелей халыққа және кәсіпорындарға өз мамандығына сәйкес несие берумен айналысатын коммерциялық банктер.РФ ОБ Ресейдің банк жүйесінде (ОБР) елдің басты банкі және соңғы инстанциялардың кредиторы ретінде белгіленген. Ол мемлекеттік меншікте болып табылады, және оған елдің бірыңғай ақшалық-кредиттік жүйесі шеңберінде әрбір коммерциялық банктің әрекетін жалпы ретеу қызметі жүктелген. Орталық банк олардың қызметін жалпы экономикалық стратегияға сәйкес келтіруге тартылған және мемлекеттік ақшалық-несиелік саясаттың негізгі агенті ретінде қатысады, сонымен қатар ОРБ тарапынан бірінші кезекте басқарудың экономикалық әдісі, және тек жеке жағдайларда - әкімшілік әдістер пайдаланылады.РФ ОБ (Ресей банкі) ұйымдасу және қызмет принциптері, оның статусы, тапсырмалары, қызметтері, уәкілеттіктерін РФ Конституциясы, Орталық банк туралы Заң және басқа федералдық заңнамалармен анықталады.Ресей банкі басқарудың тік құрылымымен бірыңғай орталықтандырылған жүйені түзеді. Ресей банкінің жүйесіне банктің қызметін жүзеге асыруға қажетті орталық аппарат, аймақтық мекеме, есептік-кассалық орталықтар, есептеу орталықтары, далалық мекемелер, оқу орындары және басқа кәсіпорындар, соның ішінде қауіпсіздік бөлімшелері және Ресей инкассация бірлестіктері кіреді.Ресей Банкінің негізгі мақсаты:-рубльдің тұрақтылығын, соның ішінде оның сатып алушылық қабілетін және шет ел валютасына қатысты курсты қорғау және қамтамасыз ету;-Ресей Федерациясының банк жүйесін дамыту және нығайту;-есептеу жүйелерінің тиімді және үзіліссіз қызметін қамтамасыз ету.ОБР негізгі мақсаты ақша айналымын реттеу, бірыңғай ақша-несие саясатын реттеу, салымшылардың, банктердің және басқа несиелік мекемелердің салым құндылықтарын бақылау және сыртқы экономикалық қызметі бойынша операцияларды жүзеге асыру.Пайда табу Ресей банкінің мақсат болып табылмайды. Ресей банкі келесі қызметтерді атқарады:РФ Үкіметімен бірге өзара байланыста рубльдің 1) бірыңғай тұрақтылығын қамтамасыз ету мен қорғауға бағытталған мемлекеттік ақшалай-несиелік саясатты жасап шығарады және жүргізеді;2)монополиялы түрде қолма-қол ақшаның эмиссиясы мен олардың жүгінуін ұйымдастырады; 3)кредиттік ұйымдар үшін соңғы инстанцияның кредиторы болып табылады, қайта қаржыландыру жүйесін ұйымдастырады;4)Ресей Федерациясында есептерді іске асыру ережелерін тағайындайды;5)банктік жүйелер үшін банк операцияларын, бухгалтерлік есептің және есептілікі жүргізу ережелерін тағайындайды;6)кредиттік ұйымдардың мемлекеттік тіркемесін іске асырады; кредиттік және олардың аудиттерімен айналысатын ұйымдардың лицензияларын береді және шақыртады;7)кредиттік ұйымдардың әрекетіне бақылауды жүзеге асырады;8)федералды заңға сәйкес кредиттік ұйымдардың құнды қағаздарының эмиссиясын тіркейді;9)Ресей Банкінің негізгі тапсырмаларының орындалуы үшін қажетті банктік операциялардың барлық түрлерінің РФ Үкіметінің тапсырмасы бойынша немесе өздігінен іске асырады;10)шетелдік валютаны сатып алу және сату бойынша операцияларды қосқанда, валюталық реттеуді орындайды; шетелдік мемлекеттермен есептерді жүзеге асыру тәртібін орындайды;11)Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес тікелей, сондай-ақ уәкілетті банктер арқылы валюталық бақылауды ұйымдастырады және жүзеге асырады;12)Ресей Федерациясының төлемдік теңгерімінің болжамын жасап шығаруға қатысады және Ресей Федерациясының төлемдік теңгерімінің құрылуын ұйымдастырады;13)көрсетілген функцияларды жүзеге асыру мақсатында Ресей Федерациясының тұтас және аймақтары бойынша экономикалық жағдайын болжау және талдауын жүргізеді, ең әуелі, ақшалай - несиелік, валюталық - қаржылық және бағалық қатынастағы, сәйкес материалдар мен статистикалық деректерді жариялайды.Оған артылған Ресей Федерациясының Орталық банкінің қызметтерін іске асыру үшін РФ Үкіметінің экономикалық саясатын жасауға қатысады.Ресей банкі және РФ Үкіметі мемлекетке ортақ мәні бар болжанатын әрекеттер туралы ақпараттандырады, өзінің саясатын біріктіреді, тұрақты түрде кеңестер жүргізіп отырады.Ресей банкіне Ресей Федерациясының қаржы Министрлігі мемлекеттік құнды қағаздарды шығару және мемлекеттік қарызды олардың банк жүйесіне әсерін және бірыңғай мемлекеттік ақша-несие саясатының басымдығын ескерумен кеңес береді.АҚШ-та, Батыс Еуропа елдерінде, Жапонияда үш деңгейлі кредиттік жүйе бар:-1-ші деңгей — орталық банк, мемлекеттік немесе жартылай мемлекеттік банктер;-2-ші деңгей — банктік сектор: коммерциялық банктер, жинақтық банктер, инвестициялық, ипотекалық, мамандандырылған саудалық банктер;--3-ші деңгей - мамандандырылған банктік емес кредиттік қаржылық мекемелер; зейнетақылық және қайырымдылық қорлары, инвестициялық және қаржылық компаниялар, сот жинақтық ассоциациялары, кредиттік одақтар.Әрбір елдің кредиттік жүйесінің өз ерекшеліктері болады. Әр түрлі елдерде жүйенің жекелеген буын1д.4аркеыстне.дНаесдиаелмеуу пдрәинрцеижптеелріері бір-бірінен ерекшеленеді. Жалпы мағынада несие дегеніміз кредитор қарыз алушыға белгілі бір мерзімге пайызбен берген, ақшалайқаражат және материалдық құндылықтардан тұрады. Осындай анықтамаға сүйене отырып несиелік қатынасы және несиелеу принциптерінің субъектілерін бөліп қарастырамыз.Несиелік қатынастардың субъектілері Кредитор және Қарыз алушы болып табылады, оларсыз несиелік қатынастар болуы мүмкін емес. Несиелік қатынастарда сондай-ақ басқа да субъектілер де қатысуы мүмкін: несиелік брокерлер және делдалдар, бағалаушы компаниялар, сақтандырушылар және басқалар.Несиелеу принципін екі топқа бөлуге болады (1.4 кесте).Несиелеу принципін екі топқа бөлу кездейсоқ емес. Несиелеудің міндетті прициптері кез-келген несиелеу қатынастарында болады, себебі несиенің өзінің анықтамасынан шығады.Несиелеудің қосымша принциптері сақталуы да мүмкін, сақталмауы да мүмкін. Осылайша, қамтамасыз етілмеген, шартта ақшалай қаражаттарды мақсаттылық шығындауды анықтаусыз (тұтынушылық несие) несиелер болады, ал жеке тұлғаларды несиелеу кезінде көптеген банктер әлі де клиенттердің несиеге қабілеттілігін бағалаудың әмбебап әдістерін, олардың саралауынсыз қолданады.Несиелік ресурстардың көзі келесілер:-банктерде орналасқан кәсіпорынның және ұйымның уақытша бос қаржысы;-банктерде орналасқан тұрғындардың уақытша бос қаржысы; 1.4 кесте Несиелеу принциптері Несиелеудің міндетті принциптеріНесиелеудің қосымша принциптеріШұғылдық — несиесодан кейін қайтарылуы керек болатын белгілі бір мерзімге беріледіҚамсыздығы — несиеніұсынғаннан кейін кепілдіктің кредитор қарыз алушыдан қарыздыңҚайтарымдылық — Қарыз алушы несиенің сомасын қайтаруғаМақсаттылық сипаты — алынған ақшаның шартта айтылған белгілі бірАқылылығы —Қарызалушы несиені пайдалану үшін пайыздарды төлеуі керекНесиелік қатынастардың саралануы — әрбір қарыз алушыға дербес қатынас жасау; әрбір қарыз алушы басқа қарыз алушылардан бөлек, өзінің жағдайындашарт бекітеді -басқа ресурстар, соның ішінде экономиканы несиелеу мақсатында қарастырылған мемлекеттің қаражаттары (салықтық несие, бюджеттік несие), халықаралық қаржылық ұйымдардың қаржылары, жекелеген кредиторлардың қаржылары (өсім алушылары) және т.б.Елдің экономикасында несиенің қызметтері:-қайта бөлу қызметі - несиелік қатынастар уақытша бос ақшалай қаражаттарын оларды тиімді пайдалануға дайын қарыз алушыларға олардың меншіктенушілерінен қайта бөлуіне әсер етеді. Ақшаны қайта бөлу аймақтық кескінде, сондай-ақ 1.с4еккесттое.рНлеасирелеуарпраисныцинпдтеарі (тұрғындар - бизнес - мемлекет) және экономика салаларымен жүреді;-экономиканы дамытуды ынталандыру қызметі— несиелік қатынастар өндірістің дамуына, жаңа кәсіпорындардың құрылуына, инвестицияларға, тұрғындарға қымбат тұратын инвестициялық тауарларды игеруге жол береді;-үздіксіздікті қамтамасыз ету қызметі — несиелік қатынастар экономикалық үрдістердің үздіксіздігін қамтамасыз етеді және шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысының уақытша жетіспеушілігін жабады.-жинақ ақшаны инфляциядан қорғау қызметі — несиелік қатынастар меншіктенушілерге уақытша бос ресурстарды тиімді пайдалануға, оларды инфляциядан қорғауға және олардан пайда түсіруге жол береді.Несиенің барлық түрлерін белгілерінің қатары бойынша жіктеуге болады (1.5.кесте).Ұсынылған жіктелу толық болып табылмайды және талдануы мүмкін.Несиелеу көлемі және экономикалық мәні бойынша бірінші орында, күмәнсіз, банктік несиені қоюға болады.Банктік несие - бұл банктердің заңды және жеке тұлғаларға ұсына алатын несиесі. Банктік кредиттің субъектілері болып табылады: жеке тұлғалар, коммерциялық кәсіпорындар, коммерциялық емес ұйымдар, қаржылық мекемелер және басқа да банктер.Бұрын да айтылғандай, банктік кредиттердің ерекшеліктері, олардың тек қана ақшалай түрде ұсынылуы болып табылады. Банктік кредиттер белгілі бір мерзімге беріледі және пайыздардың төленуін шамалайды. Олар әрқашан жазбаша формада рәсімделінеді (несиелік келісімшарт). 1.5 кесте Несиелердің жалпы жіктелуі Жіктелу белгілері Несиенің түрлеріНысанТауарлық несие — несие тауар түріндеберіледі. Ақшалай несие — несие ақша түрінде беріледі.Субъектіле ріБанктік несие — банктермен беріледі. Коммерциялық несие — шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында туындайды (банкпен емес).Тұтынушылық несие — тауарларды Бөліп төлеу арқылы сату кезінде немесе қарызды тікелей тұтынушыларға беруде қолданылады.Мемлекеттік несие — кредитор немесеҚамтамасыз ету Ломбардтық несие — жылжымалы мүлікті кепілге алып.Ипотекалық несие — жылжымайтын мүлікті кепілге алып. 1.4 кесте. Несиелеу принциптері Біз несиелердің жалпы жіктемесін бердік, сондықтан енді аударуды банктік несиелердің жіктелуіне егжей-тегжейлі назар аударамыз (1.6.кесте).
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру