Тоғай жылқыларды жайғап, жұмыстарын аяқтады. Күн жанып тұр: бір сәт Дәуденге сүңгіп, салқындағанды мақұл көрді. Балпаңдай басып, каналға бет алды. Шілденің жанып тұрған талтүсі: қыбырлаған естияр жан көзге түспейді, түскі тыныстарын алып жатыр. Дәуденнің ауыл адамдары көп шомылатын Қиықбас үйінің тұсы майда балаларға толы екен: шуылдасып, қалақ ойнап, Күнге қақталып жатқандары. Тоғай балалардың өрінен келді: биік қызыл жыңғылды көлеңкелеп отырды. Аяғындағы қонышы кесілген қазақы етіктің басын шешіп, көлеңкеге тықпалап қойды. Жатақ құлақшынын төңкеріп тастады: үстіне бөз көйлегін бүктеп, домалата жинақтап қойды. Түргелді де жан-жағына қарады: балалар өздерімен өздері мәз-майрам - суда да, қырда да қиқуласып жүр. Тоғай кенеп шалбардың ышқырбауын шешті: суға баспалап түсті, су иығынан келді. Ылай суға шүміп-шүміп алды: түргеліп тұрып, беті қолын, құлақтарын жуды. Раш басында жатқан кенеп шалбарға Тоғайдың көзі түсті: ыштаны да, шалбары да осы. Бір киері. Несібелі өзіне өлшеп, тігіп беріп еді - мықты екен: қысы-жазы бұтынан тастамайды. Тізелігі қажалса да әлі өңін бермеген – тың: тізерліктегі бүктелген жері ақ сор басып, қыртыстанып алған. "Жусам қайтеді, - деген ой басына сап ете қалды. - Жайып қойсам, қазір-ақ кебеді". Судан сүйретіліп шықты. Шалбарды Дәуденге тоғытты. Суға шомылып отырып ойға берілді... Жетімдік азабын Тоғай жастайынан тартты: әке-шешеден ерте айырылды да, інісі Ермекті жетелеп жүріп ағайындарын сағалады, өзегі талып ашықты да; көз көрген туыстарының босағасында ер жетті. Өз қолдары өз ауыздарына жете бергенде Ермекті әскерге шақырды. Тоғайдан кеміс тауып, алмады: аяғын сүйретіп басып, атыз жұмыстарына араласты. Соғыс басталды да Ермек жарақат алып, алғашқылар қатарында елге оралды. Қолының өнері бар Ермек базарға шығып жүрді. Бір ретте Ермек Айгүлді тауып келді: шынашақтай пұшық қыз от екен, еркекқосты ұршықша үйірді; кең балақ Ермектің үсті-басы өзгеріп шыға келді. Терім басталды да Айгүлдің жұлдызы жанды: қолы желді екен -мақта теруде жан адамды алдына салмады. Ермек Айгүл терген мақтаны жинап, өлшетумен-ақ күнін өтіреді. Әрі Айгүлді тасбақадан қорғайды: көзіне тасбақа көрінсе, Айгүл бір шыңғырады да ауылдан бір-ақ шығады. Мақта атызына Қарақұм ентелеп тұр: құм аңдары егістікке өш - жайылуға жиі келеді. Тасбақалар да жұмыртқасын құмға көме салып, жоңырышқа мен мақта, бидай, жүгері, қауын-қарбыз, сәбіз-жуаға тұра шабады. Қырсыққанда Айгүлге жиі-жиі тап бола кетеді: тасбақаны көрсе, томашадай "комбайн келіншек" шыр ете қалады - Ермек жетіп барады: әйтпесе 5-6 шақырым жердегі ауылға тартып отырады. Қайтып әкелу ақырет: Ермек оңашалап өзі барып, жалынып-жалбарынып, тамырын басып, мұрынын шуылдатып алып келеді; еңбек бәйгесіне қосып жібереді. Еңбекте жұлдызы жанып, сый да, айырой да Айгүлге бұйырды. Шаруашылық кем-кемнен гүлдеп шыға берді. Есесіне тауқымет Тоғайдың басына шөкті: келін қуаяқ, тілді, әдептен озған көргенсіз болып шықты. Тоғай - жылқышы-ды: атыз жұмысынан, арбадан босаған күш көліктерін қарайды; жоңырышқа орып береді. Шалғыорақ тарту – ақырет: белге күш түседі. Өліп шаршайды. Түннің бір уағында үйге оралады: талықсып құлайды. Олардың екі-ақ бөлмелі үйі бар: алғаш іні-келіні ауызғы бөлмеде жатты да Күн салқын тарта төргі бөлмеге өтті. Тоғай басына бұлт үйірілді: алтын босағасы жанын жейтін қасапханаға айналды - келін жебір екен. Ермек балуанды шырқ айналдырады: ол кезде әйел өзін де ұмытып кетеді. Естияр Тоғай бәрін де сезеді: алып еркектің бауырында жылмаң қаққан әйел еріксіз көз қиығына түсе кетеді. Тоғай ұйқыдан безді - жүрегі тулап ала жөнеледі. Тоғай денесіне жаққан суға үсті-үстіне сүңгіді де қырға шықты: шалбар дегдіп қалған екен, киіп алды. Тыныстан, көлеңкеде отырды: су шаршатқан ба, денесі босаңсып қалыпты. Тоғай шоқша сақалын саумалай сипады: жанарын Дәуденнің толып ағып жатқан ылай суына қадады. "Су жағасы жақсы-ау, - деп ойлады Тоғай. - Аз да болса, сергисің. Баспана болмаса, сол жаман екен: Несібелі тастап кетті. Далада қалдым. Тәжіғұлдың үйін сағаладым. Жетім жеткілікті: Қаракөз де бар - жалғыз басты әйел: қотыр үстіне шиқан деген осы. Әйелі Ұштап жайсаң жан: қабақ шытпайды тек..." Тоғай Несібеліні ойлады... Ордасынан Тоғай безіп шықты: түк те алған жоқ. Соқа басы. Қолұшы қызыметтерді істеп жүрді. Сол аралықта Тәжімұрат ұзақ сапардан оралды. Тоғай шағын тойға келді. Жиналғандарға жәутеңдеп қарады: адамдар ерін ұштарымен амандасты. Ол сасқан жоқ. Нықтап басып, мереке басшыларына жақындасты. Асабашы түс бермеді: қасындағы боз балаға иек қақты.

Дастарқан кең жайылған екен: қақ төрде Көке - Тәжімұрат отыр. Тоғай көппен амандасты.

Тәжімұрат тоқтап қалды: терін сүртті. Қасындағыларға қарады. - Шай болды ма?! -Ықшамдалып отырды. - Онда шайға патия жасайық! - деді. Жедел табақ тартылды.

Тәжімұрат және өжеттікке салды: Моншақпен ойласты.

Тоғай оңы-солына қарағанша Көке шаруаны жайғап тастады: Ызмұхширға бір түтін қосылды. Жағада отырған Тоғайдың кем-кемнен миының түкпірінен бір сәуле - естеліктер бас көтерді: жүрек төрінде бұғып қалған жансырлары ояна бастады - көңілденді, жан-жағына жалмана жұтынып қарады. "Ә-әй, Несібелі-ай, сені өкпелету ойымда жоқ еді: аңқауың Тоғайың жаныңды сезбеді ғой. - Түрегелді. Ағын суға тесіле қарады: есіне ұдайы қайта-қайта ыңылдап айтып жүретін өлеңінің бір жолы оралды: "Салмағына қара жер қайысады". Жүрегі де жиі соға түсті. Ойын жалғастырды. - Басқан ізіңе зар болдым. Жаным, Несібеліім..." Тоғай теңселіп су жағалап кетті. Көз алдына сол бақытты күндері елестеді... Жылқы иісі Тоғайдың денесіне сіңіп кеткен екен - Несібелі үрке қарады: сом денелі қара жігіт марғау қимылдап, қаннен қаперсіз шешініп жатыр. Несібелі тай қазан су жылытты. Сол аралықта Тоғай ұйықтап қалған екен, оятты.

Несібелі ұйықтап жатқан Тоғайға тесіле қарады: көрпесін тартқылады. Жігіт сезбеді: пысылдысы қорылдыға ұласты. Несібелі дөңбекшіді. "Нағыз нойыс қой, - деп ойлады Несібелі. - Ымға түсінбеген дымға да түсінбейді - рас екен. Тұрмыс тауқыметімен айқасса, күрессе болар. Түк сезбес нойыспен қайтеміз. Моншақ апа-ау, кімге тап қылдың!? Буыны қатқан өгіз ыңғайға көнгісі жоқ. Көн қатса, қалпына түседі." Несібелі ұзақ жылады. Таң атып келе жатқанда көзі ілінді. Түс көрді: арыстанға мініп жүр екен. Енді аузын ашып, ұмтыла бергенде шыңғырып жіберді - өз даусынан шошып оянды. Несібелі жұмысқа шықпады. Түсте Тоғай келгенде Несібелі жоқ еді. Тоғай шешінбестен отыра кетті. Тым-тырыс. Қалғып кеткен екен, есік ашылды. Моншақ келді. Аяқ үстінде түрып қалды. Отау ұядай екен. Жайбасар қара сұлап жатыр. Тіршілік белгісі жоқ.

Тоғай ауылға бет алды: табаны тартпаса да сүйретіліп бара жатты. Аш болғанын жаңа сезді: ішегі шұрылдады, қабағын да көтермеді - ине жоғалтқан адамша Ызмұхширдың боз топырағынан жанарын көтермеді. Көзіне Көкенің тұлғасы кес-кестей берді: алып дене, өткір жасыл көз, ашу шақырғанда жыбыр қағатын үлкен құлақ елес-елес көрінді. "Көке айтқан еркектердің соңғы тобына да ілесе алмадым-ау: Несібеліні жан біткеннен қызғанып, ең соңында айдалада қаңғып қалдым. Көке көзіне көрінетін бет те жоқ: жылқының арасында жата бер теке сасып. - Тоғай ауылға көз тастады. Сары байталға көзі түсті: басқарма мінетін көлік. Бұрылды. - Қонысқа барайын: қолұшын берер, мені біледі ғой..."